— 40 —
برنجى قسم
ايلك حياتى
بديع الزمان سعيد النورسى (رومى ١٢٩٣) تاريخنده بيتليس ولايتنه باغلى هيزان قضاسنڭ إسپاريت ناحيهسنڭ نورس كوينده طوغمشدر. باباسنڭ آدى ميرزا، آناسنڭ آدى نوريهدر. طوقوز ياشنه قدر پدر و والدهسنڭ ياننده قالدى. او أثناده بر حالتِ روحيه، تحصيلده بولونان بيوك برادرى ملا عبد اللّٰهڭ، علمدن نه درجه فيضياب اولديغنى تدقيقه سَوق ايتدى. ملا عبد اللّٰهڭ گيتدكجه تكامل ايدهرك كويدهكى اوقومهمش آرقداشلرندن اوقومقله تظاهر ايدن مزيتنى دوشونوب حيران قالدى. بونڭ اوزرينه جدّى بر شوق ايله تحصيلى گوزينه آلدى و بو نيّتله ناحيهلرى إسپاريت اوجاغى داخلنده بولونان طاغ كوينده ملا محمد أمين أفندينڭ مدرسهسنه گيتدى. فقط فضله طورامدى. حالتِ فطريهلرى ايجابى، دائما عزّتنى
(حاشيه): ملا سعيدده كوچك ياشده گورولن بو عزّت، نفسه محبّتدن گلمييوردى. قدرِ إلٰهى، إستقبالده إعلاىِ كلمة اللّٰه وظيفهسنى عنايتيله ويرهجگى بر عبدينه، او وظيفهيى بِحقٌّ ايفاسى ايچون لازم اولاجق خصلتلردن برى اولان عزّتِ علميهيى ويرمشدى. ملا سعيد، هنوز او زمان بونڭ ماهيت و حكمتنى بلكه بيلهمييوردى؛ فقط زمان گوستردى كه، شيمدى محتشم بر آغاج ماهيتنى آلان رسالهِٔ نورڭ معظّم و گنيش خدمتنڭ لوازماتندن اولان عزّتِ علميهيى جنابِ حق ملا سعيدڭ روحنده تا او زمان كوچك بر چكردك اولارق درج ايتمشدى.
قورومسى و حتّى آمرانه سويلهنن كوچك بر سوزه دخى تحمّل
— 41 —
ايدهمهمسى؛ مدرسهدن آيريلماسنه سبب اولدى. تكرار نورسه دوندى. نورسده آيريجه بر مدرسه اولماديغندن درسنى بيوك برادرينڭ هفتهده بر دفعه صلهيه گلديگى گونلره حصر ايدردى. بر مدّت صوڭره پيرميس قريهسنه، صوڭره هيزان شيخنڭ يايلاسنه گيتدى. بوراده ده تحكّمه تحمّلسزلگى، درت طلبه ايله گچنمهمسنه سبب اولدى. بو درت طلبه برلشوب، كنديسنى دائما تعجيز ايتدكلرندن بر گون شيخ سيّد نور محمّد حضرتلرينڭ حضورينه چيقوب، إظهارِ عجز ايله آرقداشلرينى شكايت ايتميهرك شويله ديدى:
- شيخ أفندى، بونلره سويلهيڭز، بنمله دوگوشدكلرى وقت، دردى بردن اولماسينلر، ايكيشر ايكيشر گلسينلر.
سيّد نور محمّد، كوچك سعيدڭ بو مردلگندن خوشلانهرق:
- سن بنم طلبهمسڭ، كيمسه سڭا ايليشهمز! بيوردى.
بو حادثهدن صوڭره "شيخ طلبهسى" دييه ياد ايديلدى. بوراده بر مدّت قالدقدن صوڭره، برادرى ملا عبد اللّٰه ايله برابر نورشين كوينه گلديلر. ياز اولماسى طولاييسيله، أهالى و طلبهلرله برلكده شيخان يايلاسنه گيتديلر. اوراده برادرى ملا عبد اللّٰه ايله بر گون دوگوشمش. طاغى مدرسهسى مدرّسى محمد أمين أفندى، كوچك سعيده:
- نه ايچون قارداشنڭ أمرندن چيقييورسڭ؟ دييه ايشه قاريشمش.
بولوندقلرى مدرسه، مشهور شيخ عبد الرحمن حضرتلرينڭ اولماسى طولاييسيله، خواجهسنه شو يولده جواب ويرر:
— 42 —
- أفنديم، شو تكيهده بولونمق حسبيله، سز ده بنم گبى طلبهسڭز. شو حالده بوراده خواجهلق حقّڭز يوقدر! دييهرك، گوندوز وقتى بيله هركسڭ گوچلكله گچهبيلهجگى جسيم بر اورماندن گيجهلين گچهرك نورشينه گلير.
شرقى آناطوليده مدرسه تشكيلاتندهكى خصوصيتلردن بريسى شودر كه: إجازت آلمش بر عالم، ايستديگى كويده حسبةً ِللّٰه بر مدرسه آچار؛ مدرسه طلبهلرينڭ إحتياجى، إقتدارى اولورسه مدرسه صاحبى طرفندن، إقتدارى يوقسه خلق طرفندن تأمين ايديلير. خواجه مجّانًا درس ويرر، طلبهلرڭ إعاشه و لوازماتنى ده خلق درعهده ايدردى. بونلرڭ ايچنده يالڭز ملا سعيد، هيچ بر صورتله زكات آلمايوردى. زكات و باشقهسنڭ أثرِ منّتى اولان بر پارهيى قطعيًا قبول ايتمييوردى.
(حاشيه): زكات و صدقه و مقابلسز هيچ بر شى آلمديغنڭ سبب و حكمتى، رسالهِٔ نوردن ايكنجى مكتوب و سائر رسالهلرده بيان ايديلمشدر. أوت ملا سعيدڭ إستقبالده رسالهِٔ نورله گورهجگى خدمتِ ايمانيهيى كمالِ إخلاصله ايفاسى و بو خدمتڭ ميدانه گلهبيلمهسى ايچون "اُخروى خدمتڭ مقابلنده هيچ بر شى طلب ايتمهمك" اولان قدسى دستورڭ إجمالى بر فهرستهسى، داها كوچك ياشنده ايكن رحمتِ إلٰهيه طرفندن روحنده يرلشديريلمشدى.
نورشينده بر مدّت قالدقدن صوڭره هيزانه دوندى. صوڭره مدرسه حياتنى ترك ايدهرك پدرينڭ ياننه گلدى و بهاره قدر أوده قالدى. او صيرهده شويله بر رؤيا گورور:
قيامت قوپمش، كائنات يڭيدن ديريلمش. ملا سعيد، پيغمبر عليه الصلاة والسلامى ناصل زيارت ايدهبيلهجگنى دوشونور. نهايت صراط كوپريسنڭ باشنه گيدوب طورمق خاطرينه گلير. "هركس اورادن گچر، بن ده اوراده بكلهرم" دير و
— 43 —
صراط كوپريسنڭ باشنه گيدر. بتون پيغمبرانِ عظام حضراتنى برر برر زيارت ايدر، پيغمبر أفنديمزى ده زيارته مظهر اولونجه اويانير.
آرتيق بو رؤيادن آلديغى فيض، تحصيلِ علم ايچون
(حاشيه): تاريخچهِٔ حياتنده يازيلمامش، او رؤياده مظهر اولديغى بر حقيقتى صوڭرهدن شويله آڭلادق كه: ملا سعيد، حضرتِ پيغمبردن علم طلبنده بولونماسنه قارشيلق؛ حضرتِ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، امّتندن سؤال صورمامق شرطيله علمِ قرآنڭ تعليم ايديلهجگنى تبشير ايتمشلر. عينًا بو حقيقت حياتنده تظاهر ايتمش. داها صباوتنده ايكن بر علّامهٔ عصر اولارق طانينمش و قطعيًا كيمسهيه سؤال صورمامش، فقط صوريلان بتون سؤاللره مطلقا جواب ويرمشدر.
بيوك بر شوق اويانديرر. پدرندن إذن آلارق، تحصيل ياپمق اوزره آرواس ناحيهسنه گيدر. بوراده إجراىِ تدريس ايدن مشهور ملا محمد أمين أفندى كنديسنه درس ويرمگه تنزّل ايتمهيوب طلبهلرندن بريسنه اوقوتمسنى توصيه ايدنجه، عزّتنه آغير گلير. بر گون بو مشهور مدرّس جامعده درس اوقوتمقده ايكن، ملا سعيد إعتراض ايدهرك:
- أفنديم، اويله دگل!
خطابنده بولونور. اوقوتماسنه تنزّل ايتمديگنى خاطرلاتير. اوراده بر مدّت قالدقدن صوڭره، مير حسنِ ولى مدرسهسنه گيتدى. آشاغى درجهده اوقويان يڭى طلبهلره أهمّيت ويريلمهمك بو مدرسهنڭ عادتى اولديغنى آڭلاينجه، صيره ايله اوقونماسى ايجاب ايدن يدى درس كتابنى ترك ايدهرك، سكزنجى كتابدن اوقوديغنى سويلهدى.
بر قاچ گون صوڭره وصطان قصبهسنه گيتدى ايسه ده، اوراده تبديلِ هوا ايچون آنجق بر آى قدر قالدى، بِالآخره ملا محمد إسمنده بر ذاتڭ رفاقتنده
— 44 —
أرضروم ولايتنه تابع بايزيده حركت ايتدى. حقيقى تحصيلنه ايشته بو تاريخده باشلار. بو زمانه قدر هپ "صرف و نحو" مباديلريله مشغول اولمشدى و "إظهار"ه قدر اوقومشدى. بايزيدده شيخ محمد جلالى حضرتلرينڭ نزدنده ياپديغى بو حقيقى و جدّى تحصيلى، اوچ آى قدر دوام ايتمشدر. فقط پك غريبدر. زيرا شرقى آناطولى اصولِ تدريسيله، "ملا جامى"دن نهايته قدر إكمالِ نُسَخْ ايتدى. بوڭا ده هر كتابدن بر ويا ايكى درس، نهايت اون درس تدرّس ايتمكله موفّق اولدى و متباقيسنى ترك أيلدى. خواجهسى شيخ محمد جلالى حضرتلرى نه ايچون بويله ياپديغنى سؤال ايدنجه ملا سعيد جوابًا:
- بو قدر كتابى اوقويوب آڭلامغه مقتدر دگلم. آنجق بو كتابلر بر مجوهرات قوطوسيدر، آناختارى سزدهدر. يالڭز سزدن شو قوطولرڭ ايچنده نه بولونديغنى گوسترمڭزڭ إسترحامندهيم. يعنى بو كتابلرڭ نهدن بحث ايتدكلرينى آڭلايهيم ده، بِالآخره طبعمه موافق اولانلره چاليشيرم، ديمشدر.
مقصدى ايسه، أساسًا كنديسنده فطرةً موجود بولونان ايجاد و تجدّد فكرينى مدرسه اصوللرنده گوسترمك و بر تجدّد وجوده گتيرمك (حاشيه): يگرمى اوچ سنهده تأليفى تماملانان و يوز اوتوز كتابدن متشكّل "رسالهِٔ نور" آدلى أثرلريله، علمِ كلام ساحهسنده بر تجدّد ياپديغى گورولمشدر. أوت كنديسى اون بش سنه تحصيلى لازم گلن علمى اوچ آيده ألده ايتمهسى، غيبى بر إشارتدر كه: "بر زمان گلهجك، اون بش سنه دگل، بر سنه بيله علمِ ايمان درسنى آلاجق مدرسهلر أله گچميهجك. ايشته او زمانده مشتاقلره اون بش سنهلك درسى اون بش هفتهده أللره ويرهبيلهجك قرآنى بر تفسير چيقهجق و سعيد اونڭ خدمتنده بولونهجق." أوت تام ظهور ايتدى و عينًا گورولدى. رسالهِٔ نور، اوتوز سنهلك مدهش بر زمانده گيزلى دينسز و إفساد قوميتهلرينڭ هجوملرينه رغمًا ايمان حقيقتلرى درسلرينى يوز بيڭلر نسخهلريله هر طرفده نشر ايتديلر و بيڭلر قلملرڭ غيرتلريله مطبعهلره إحتياج بيراقمهدن قرآنڭ بو يڭى درسلرى ياييلدى؛ ميليونلرجه إنسانڭ ايمانلرينڭ تقويهسنه وسيله اولدى. آناطوليدهكى رسالهِٔ نورڭ فعاليتى، ايمان خدمتى و معقول يوكسك درسلرى، هركسڭ نظرِ دقّتنى جلب ايتدى. محكمهلر و تدقيقلر يوليله جنابِ حق، نورلرى أهلِ سياست و حكومته ده اوقوتديردى و مكتبليلر آراسنده ياييلدى، گنج إسلام و ايمان فداكارلرى چوغالدى؛ و بونڭ بيوك بر نتيجهسى اولارق، كفرِ مطلقڭ و ضلالتڭ هجومى اوڭلندى، گرى چكيلدى. ير ير بتون وطنده دين لهنده جريانلر باشلادى. إذنِ إلٰهى ايله، عالمِ إسلام و إنسانيته طوغميه باشلايان إسلامى سعادتڭ فجرِ صادقنى گوستردى، الحمد ِللّٰه ربّ العالمين... و بر سورى
— 45 —
حاشيه و شرحلرله وقت ضايع ايتمهمكدى. بو صورتله على الُاصول يگرمى سنه تحصيلى لازم گلن علوم و فنونڭ زبده و خلاصهسنى اوچ آيده تحصيل و إكمال ايتمشدر.
بونڭ اوزرينه خواجهلرينڭ؛ "هانگى علم طبعنه موافق" اولديغى سؤالنه جوابًا:
- بو علملرى بربرندن تفريق ايدهمييورم. يا هپسنى بيلييورم وياخود هيچ بريسنى بيلمييورم، دير.
هر هانگى بر كتابى ألنه آليرسه، آڭلاردى. يگرمى درت ساعت ظرفنده "جمع الجوامع"، "شرح المواقف "، "ابن الحجر" گبى كتابلرڭ ايكى يوز صحيفهسنى، كندى كندينه آڭلامق شرطيله مطالعه ايدردى. او درجه علمه طالمشدى كه، حياتِ ظاهرى ايله هيچ علاقهدار گورونمزدى. هانگى علمدن اولورسه اولسون صوريلان سؤاله تردّدسز درحال جواب ويرردى.
٭ ٭ ٭
— 46 —
او زمانكى حياتنه قيصه بر باقيش
أوّلا:حكماىِ اشراقيّونڭ مسلكلرينه سلوك ايدهرك، زهد و رياضته باشلادى. حكماىِ اشراقيّون، تدريج قانونى موجبنجه وجودلرينى رياضته آليشديرمشلردى. او ايسه تدريجه رعايت ايتميهرك بردن بره رياضته طالدى. گون گچدكجه، وجودى تحمّل ايتميهرك ضعيف دوشمگه باشلادى. اوچ گونده بر پارچه أكمكله إداره ايدييوردى. علماىِ اشراقيّونڭ، "رياضتڭ كوشايشِ فكره خدمت ايتديگى" نظريهسى اوزرينه، اونلر گبى ياپاجغم دييه چاليشييوردى.
ثانيًا:إمامِ غزالى حضرتلرينڭ "إحياء العلوم"نده تصوّف نقطهٔ نظرنده
دَعْ مَا يُرِيبُكَ اِلٰى مَالَا يُرِيبُكَ
قاعدهسنه إتّباعًا، أكمگى بيله بر زمان ترك ايدوب، اوت ايله إدارهيه قويولدى.
ثالثًا:نادر قونوشويوردى. كردلرڭ أديب داهيلرندن ملا أحمد خانى حضرتلرينڭ، گوندوزلين بيله خوف ايله گيريلن قبّهِٔ سعادتنه قپانير، بعضًا گيجهلين ده اوراده قاليردى. بوندن طولايى أهالى، بديع الزمانه: "أحمد خانى حضرتلرينڭ فيضنه مظهر اولمشدر" دييوردى. بو حالى، مشارٰ إليهڭ كرامتنه حمل ايدرلردى. او وقتلرده كنديسى اون ئوچ - اون درت ياشلرنده ايدى. صوڭره علمادن ممتاز سيمالرله ملاقات ايتمگه قرار ويردى و بغداده زيارت قصديله خواجهسندن إذن ايستدى. درويش قيافتنه گيردى. يوللرى تعقيب ايتمهدن طاغلرده، اورمانلرده گيجه طولاشهرق بغداده گيتمك نيّتنده ايكن بيتليسه گلدى. بيتليسده شيخ محمد أمين أفندى حضرتلرينڭ ياننه گيدهرك، ايكى گون قدر درسنده بولوندى. شيخ محمد أمين أفندى، كنديسنه كسوهِٔ علميهيه گيرمسنى تكليف ايتدى. ملا سعيد جوابًا:
— 47 —
- بن هنوز سنِّ بلوغه واصل اولماديغمدن، محترم بر مدرّس قيافتنى كنديمه ياقيشديرامييورم. و بن بر چوجق ايكن، ناصل خواجه اولابيليرم؟ دييهرك تكليفنى قبول ايتمهمشدر.
بوندن صوڭره، شيرواندهكى برادرينڭ ياننه گيتدى. اوراده بيوك قارداشيله ايلك گوروشمهده آرالرنده شويلهجه قيصه بر محاوره جريان ايتدى.
ملا عبد اللّٰه: سزدن صوڭره بن شرحِ شمسى كتابنى بيتيردم، سز نه اوقويورسڭز؟
بديع الزمان: بن سكسان كتاب اوقودم.
ملا عبد اللّٰه: نه ديمك؟
بديع الزمان: إكمالِ نُسَخْ ايتدم و صيرهڭزه داخل اولميان بر چوق كتابلرى ده اوقودم.
ملا عبد اللّٰه: اويله ايسه سنى إمتحان ايدهيم؟
بديع الزمان: حاضرم، نه صورارسهڭز صوريڭز!
ملا عبد اللّٰه، برادرينى إمتحان ايدر. كفايتِ علميهسنى تقدير ايله، سكز آى أوّل طلبهسى بولونان ملا سعيدى كنديسنه استاد قبول ايتدى و طلبهلرندن گيزلى اولارق كوچك برادرندن درس آلمغه باشلادى. و بِالطبع، داها أوّل اوقوتديغى قارداشنى كنديسنه استاد ياپديغنى سزديرمييوردى. نهايت طلبهلر، ملا عبد اللّٰهڭ ملا سعيد نزدنده درس اوقوديغنى قپودن، آناختار دليگندن گيزليجه گورونجه تعجّب ايدهرك صورمشلرسه ده؛ ملا عبد اللّٰه جوابًا: "نظر دگمهمك ايچون، بن اوڭا درس ويرييورم" ديمش و طلبهلرينى آلداتمشدى.
— 48 —
ملا عبد اللّٰهڭ ياننده بر مدّت قالدقدن صوڭره سعرده گلير. اوراده بولونان ملا فتح اللّٰه أفندينڭ مدرسهسنه گيدر. ملا فتح اللّٰه، ملا سعيده:
- گچن سنه "سيوطى" اوقويورديڭز، بو سنه ملا جامىيى مى اوقويورسڭز؟
بديع الزمان: أوت "جامى"يى بيتيردم.
ملا فتح اللّٰه هانگى كتابى صوردى ايسه، "بيتيردم" جوابنى آلنجه، تحيّرده قالدى. بو قدر كتابى بيتيرديگنى، هم ده آز زمانده بيتيرديگنى عقلنه صيغيشديرهمدى، تعجّب ايتدى و ديدى:
- گچن سنه دلى ايدڭ، بو سنهده مى دليسڭ؟
بديع الزمان: إنسان باشقهسنه قارشى كسْرِ نفس ايچون حقيقتى كتم ايدهبيلير. فقط بابادن داها محترم اولان استادينه قارشى حقيقتِ محضدن باشقه بر شى سويلهيهمز. أمر ايدرسهڭز سويلهديگم كتابلردن بنى إمتحان ايديڭز دير.
ملا فتح اللّٰه هانگى كتابدن صوردى ايسه، جوابنى گوزلجه ويرر.
بونڭ اوزرينه بو محاورهيى ديڭلهين و بر سنه أوّل سعيدڭ خواجهسنڭ خواجهسى بولونان ملا علئِ سوران نامندهكى ذات، كنديلرندن درس آلمغه باشلادى.
ملا فتح اللّٰه: پك اعلا، ذكاده خارقهسڭز، فقط حفظڭز ناصلدر؟ مقاماتِ حريريهدن بر قاچ سطرينى ايكى دفعه اوقومقله حفظ ايدهبيلير ميسڭز؟ دييهرك كتابى اوزاتير.
ملا سعيد آلارق، بر ياپراغنى بر دفعه اوقومقله حفظ ايتدى و اوقودى.
— 49 —
ملا فتح اللّٰه: ذكا ايله حفظڭ إفراط درجهده بر كيمسهده تجمّعى نادردر، دييهرك حيرتده قالدى.
بديع الزمان اوراده ايكن، جمع الجوامع كتابنى، گونده بر ايكى ساعت إشتغال ايتمك اوزره بر هفتهده حفظ ايتدى. بونڭ اوزرينه ملا فتح اللّٰه شو كلامى سويلهيهرك كتابڭ اوزرينه يازدى:
قَدْ جَمَعَ فِى حِفْظِهِ جَمْعُ الْجَوَامِعِ جَمِيعَهُ فِى جُمْعَةٍ
بو حال سعردده شيوع بولمش و ملا فتح اللّٰه، علمايه:
- بزم مدرسهيه غايت گنج بر طلبه گلدى. هر نه سؤال ايتدمسه بِلا توقّف جواب ويردى. بو ياشده ذكاسنه و علمنه و فضلنه حيران قالدم دييهرك پك چوق مدح ايدر. بونڭ اوزرينه علما بر يرده طوپلانهرق بديع الزمانى دعوت ايدرلر. بديع الزمان إنتخاب ايتدكلرى بتون سؤاللرينه بِلا تردّد جواب ويرركن، ملا فتح اللّٰهڭ يوزينه باقييوردى. صانكه كتابه باقييور گبى كنديلرندن اوقويهرق جواب ويرييوردى. بونى گورن علما، بديع الزمانڭ خارق العاده بر گنج اولديغنه حكم ايدوب، فضيلتنى تقدير و ثنا ايتديلر. بو حال أطرافده ايشيديلير. أهالى، كنديسنه وَلِىُّ اللّٰه درجهسنده إحترام ايدر و او نظرله باقارلر. بو وضعيت، ايكنجى درجهده بولونان بر طاقم عالم و طلبهلرڭ رقابتلرينى آرتديردى. گنج، تجربهسز طلبهلردن بر قسمى، علمًا مغلوب ايدهمدكلرى بديع الزمانى غاوغه يوليله إسكات ايتمك تشبّثنده بولونمشلرسه ده، مسئلهدن خبردار اولان سعرد أهاليسى، كنديسنى قورتارمق ايچون گلمشلر. أهالى نظرنده بيوك موقعى اولديغى ايچون، درحال معارضلرڭ أللرندن قورتاريلمش و بر اوطهيه بيراقيلمش ايسه ده بديع الزمان، مسلكلرينه اولان فوق العاده محبّتندن، معارضلرى بولونان طلبه و أهلِ علمڭ جاهللره هدف اولمامسنى تأمين ايچون كنديسى اوطهدن چيقوب معارضلرى
— 50 —
طرفندن تلف ايديلسه بيله أهلِ علمڭ ايشنه جاهللرڭ قاريشمامسنى مدافعه ايدر. بو إختلافى قالديرمق مقصديله هر هانگى بر طلبهيه:
- بنى ئولديريڭز، علمڭ حيثيتنى محافظه ايديڭز! دييهرك يوزينى چويرمش ايسه ده هيچ بر طلبه كنديسنه هجوم ايتمهمش و نهايت إختلاف بَرطرف ايديلمشدر. سعرد متصرّفى، كنديسنى محافظه ايتمك اوزره ياننه چاغيرديغى و او طلبهلرى نفى ايدهجگى خبرينى تبليغ ايتمگه گوندرديگى ژاندارمهيه قارشى بديع الزمان:
- بز طلبهيز، بربريمزله دوگوشورز، باريشيرز. بناءً عليه مسلگمز خارجنده بولونان بريسنڭ بزه قاريشماسى موافق اولماديغندن گلهميهجگم و خطا ده بنمدر. جوابنده بولونهرق ژاندارمهلرى ردّ ايتمشدر.
بو أثناده اون بش اون آلتى ياشلرنده بولونويوردى. لٰكن قوّهِٔ بدنيهجه پك چويك و متيندى. "سعيد المشهور" لقبيله ياد ايديلييوردى. سعردده كنديسيله مجادله ايتمك ايستهين بتون آرقداشلرينه قارشى حاضر بولونديغى و عين زمانده صوريلاجق بتون سؤاللره جواب ويرهجگنى، كيمسهيه سؤال صورميهجغنى إعلان ايتدى. صوڭره تكرار بيتليسه گلدى. بيتليسده بر ايكى شيخ خانَداننڭ، عالم و طلبهلرڭ آراسنده گچمسزلك اولديغنى ايشيتير. فسادى نتيجه ويرن سوزلرڭ، بِالخاصّه غيبتڭ إسلاميته ياقيشمديغنى اونلره إخطار ايدنجه؛ ملا سعيدى، شيخ أمين أفندىيه شكايت ايدرلر. شيخ أمين ايسه:
- هنوز چوجق اولديغندن، قابلِ خطاب دگلدر، دير.
بو سوز ملا سعيده تبليغ ايديلديگى آنده، ذاتًا بو گبى سوزلره فطرةً تحمّلسز اولديغندن شيخ أمين أفندينڭ حضورينه چيقهرق ألنى اوپر و:
— 51 —
- أفنديم، بنى إمتحان ايديڭز؛ قابلِ خطاب اولديغمى إثبات ايتمك ايسترم، دير.
شيخ أمين أفندى متنوّع علملردن و أڭ مشكل مسئلهلردن اون آلتى سؤال ترتيب ايدهرك صورار. ملا سعيد، سؤاللرڭ عمومنه جواب ويردكدن صوڭره، قُريش جامعنه گيدر، أهالىيه وعظ و نصيحت ايتمگه باشلار. بونڭ اوزرينه بيتليس أهاليسنڭ بر قسمى ملا سعيده، بر قسمى ده شيخ أمين أفندىيه يارديم ايتمك ايسترلر. بوندن طولايى والى، بيوك بر وقوعاته ميدان ويرمهمك ايچون بديع الزمانى نفى ايدر. بو دفعه ده شيروانه گيدر. ذاتًا إنفراد ايدن بويله ذاتلرڭ معارضلرى پك چوق بولونور. بِالخاصّه مجادلهِٔ علميهده مغلوب دوشنلردن بعض ظاهر خواجهلر، ملا سعيدى أهالى نظرنده كوچك دوشورمك ايچون وار قوّتلريله چاليشييورلردى. هر خصوصاتنى تجسّس ايتديررلردى. بر گون ناصلسه، قضاءً صباح نمازينى گچيرمش. بوڭا واقف اولان خصملرى، "ملا سعيد، نمازى ترك ايتمشدر" دييهرك أهالى آراسنده إشاعهده بولونديلر. ملا سعيددن صورولدى كه:
- نيچون هركس بونى بويله سويلهيور؟
ملا سعيد:
أوت، أساسسز بر شى عالمڭ ايچنده چابوق ياييلماز. خطا بندهدر. اونڭ ايچون، ايكى جزايه اوغرادم: بريسى اللّٰهڭ عتابى، ديگرى ناسڭ تعريضى. بونڭ أساس سببى ايسه، گيجهلين عادت ايدنديگم وردِ شريفى ترك ايتديگمدر. ايشته عالمڭ روحى بو حقيقته تماس ايتمشسه ده، تمامنى قاورايهميهرق إسمنى بيلهميوب شو وجهله خطايى إسملنديرمشلر، جوابنى ويرر.
شيروانده بولونديغى صيرهده سعرد جوارندن بريسى گلهرك:
— 52 —
- امان أفنديم، سعرده بر چوجق گلمش، كنديسى اون درت اون بش ياشنده، عموم علمايى إلزام ايتدى. شونى إلزام ايتمك ايچون سزى دعوته گلدم، دير.
ملا سعيد ده شو دعوته إجابت ايدهرك سعرده گيتمك ايچون حاضرلانير. يوله دوشرلر، ايكى ساعت گيتدكدن صوڭره، او كوچك خواجهنڭ أوصاف و قيافتنى صورار. او آدم:
- أفنديم، إسمنى بيلمييورم؛ فقط ايلك گليشده درويش قيافتنده اولوب اوموزنده بر پوستهكى واردى. بِالآخره طلبه قيافتنه گيردى و عموم علمايى إلزام ايتدى.
بونى ديڭلهديگنده، كنديسندن بحث ايتديگنى و بر سنه أوّلكى كندى وقوعاتنڭ شيمدى جوار كويلرده شيوع بولديغنى آڭلايهرق گرىيه دونر، دعوته إجابت ايتمز.
بِالآخره سعرده باغلى تيللو قصبهسنه گيتدى. مشهور بر تربهيه قپاندى. اوراده خارقه اولارق قاموسِ اوقيانوسى بَابُ السينه قدر حفظ ايتدى. نه فكره بناءً قاموسى حفظ ايتديگى صورولديغنده:
- قاموس هر كلمهنڭ قاچ معنايه گلديگنى يازييور. بن ده بونڭ عكسنه اولارق هر معنايه قاچ كلمه قوللانيلديغنى گوسترر بر قاموس وجوده گتيرمك مراقنه دوشدم، جوابنده بولوندى. مذكور تربهيه قپانديغى وقت كوچك برادرى محمد، يمگنى گتيرييوردى. يمك ايچندهكى دانهلرى قبّهنڭ أطرافنده بولونان قارينجهلره ويرهرك كنديسى أكمگنى يمگڭ صويونه باتيرهرق قناعت ايدييوردى.
- نهدن طولايى دانهلرى قارينجهلره ويرييورسڭ؟ دينيلديگنده:
— 53 —
- بونلرده حياتِ إجتماعيهيه مالكيت و فوق العاده وظيفهشناسلق و چاليشمه بولونديغنى مشاهده ايتديگم ايچون جمهوريتپرورلكلرينه مكافاةً كنديلرينه معاونت ايتمك ايستهيورم، جوابنده بولونمشدر...
(حاشيه): ١٩٣٥ ده أسكيشهر آغير جزا محكمهسنده "جمهوريت حقّنده فكرڭ نهدر؟" سؤالنه جوابًا:
- أسكيشهر محكمه رئيسندن باشقه داها سزلر دنيايه گلمهدن بنم ديندار بر جمهوريتجى اولديغمى ألڭزدهكى تاريخچهِٔ حياتم إثبات ايدر، دييهرك يوقاريده ذكر ايديلن "قارينجه حادثهسنى" آڭلاتير و شويله دير:
- خلفاىِ راشدين هر برى هم خليفه، هم رئيسِ جمهور ايدى. صدّيقِ أكبر، عشرهِٔ مبشّرهيه و صحابهِٔ كرامه ألبته رئيسِ جمهور حكمنده ايدى. فقط معناسز إسم و رسم دگل، بلكه حقيقتِ عدالتى و حرّيتِ شرعيهيى طاشييان معناىِ ديندار جمهوريتڭ رئيسلرى ايديلر.
تيللوده ايكن، بر گيجه شيخ عبد القادرِ گيلانى (قس) حضرتلرينى رؤياسنده گورور. گيلانى حضرتلرى (قس) كنديسنه خطابًا:
- ملا سعيد! ميران عشيرتى رئيسى مصطفى پاشايه گيديڭز و كنديسنى طريقِ هدايته دعوت ايديڭز. ياپديغى ظلمدن واز گچهرك نمازه و أمرِ معروفه مداوم اولماسنى توصيه ايديڭز. عكسى تقديرده ئولديريڭز.
ملا سعيد، بو رؤيايى گورور گورمز، همان تداركنى ياپارق ميران عشيرتنه طوغرى تيللودن حركت ايدر، طوغريجه مصطفى پاشانڭ چاديرينه گيرر. پاشا اوراده بولونماديغندن، برآز إستراحت ايدر. صوڭره مصطفى پاشا ايچرى گيرر. اوراده حاضر اولانلرڭ هپسى قيام ايتدكلرى حالده ملا سعيد يرندن بيله قيميلدانمز.
— 54 —
پاشانڭ نظرِ دقّتنى جلب ايدنجه، عشيرت بيڭباشيلرندن فتّاح بگدن كيم اولديغنى صورار. فتّاح بك، مشهور ملا سعيد اولديغنى بيلديرر. حالبوكه پاشا، علمادن هيچ خوشلانمازدى. شبههسز بونڭ اوزرينه داها فضله قيزمش ايسه ده إظهار ايتمهمشدى. ملا سعيده نه ايچون بورايه گلديگنى صورنجه، ملا سعيد جوابًا:
- سنى هدايته گتيرمگه گلدم. يا ظلمى ترك ايدوب نمازيڭى قيلهجقسڭ وياخود سنى ئولديرهجگم! ديمهسندن پاشا حدّتلهنهرك طيشارى چيقار. برآز طولاشدقدن صوڭره ينه چاديره گيرر و ملا سعيده نه ايچون گلديگنى تكرار صورار. ملا سعيد:
- سڭا سويلهدم يا.. اونڭ ايچون گلدم، دير. مصطفى پاشا چاديرڭ ديرگنده آصيلى بولونان سعيدڭ قلنجنه إشارت ايدهرك:
- بو پيس قلنجله مى؟
بديع الزمان: قلنج كسمز، أل كسر جوابنده بولونور.
مصطفى پاشا تكرار طيشارىيه چيقهرق برآز گزيندكدن صوڭره ايچرىيه گيرر. بديع الزمانه:
- بنم جزيرهده چوق عالملرم وار؛ أگر هپسنى إلزام ايدهبيليرسهڭ سنڭ ديديگڭى ياپارم، أگر إلزام ايدهمزسهڭ سنى فرات نهرينه آتارم.
ملا سعيد:
- بتون علمايى إلزام ايتمك بنم حدّم اولماديغى گبى، بنى ده نهره آتمق سنڭ حدّڭ دگلدر. فقط علمايه جواب ويرنجه سزدن بر شى ايسترم كه، او ده ماوزر تُفگيدر. شايد سوزنده طورمازسهڭ، سنى اونڭله ئولديرهجگم، دير.
— 55 —
بو محاورهدن صوڭره پاشا ايله برلكده آتلرله جزيرهيه گيدرلر. يولده پاشا قطعيًا ملا سعيدله قونوشماز. بانى خانى ديدكلرى موقعه گلنجه، يورغونلغندن ملا سعيد اوراده برآز ياتار؛ اويقودن اويانير اويانماز أطرافنده بتون جزيره عالملرينڭ، كتابلرى أللرنده بكلهدكلرينى گورور. برآز گوروشدكدن صوڭره چاى إكرام ايديلير. جزيره عالملرى ملا سعيدڭ شهرتنى ايشيتدكلرى ايچون، مبهوت و حيران بر وضعيتده چايلرينى بيله اونوتهرق ملا سعيدڭ سؤالنه إنتظار ايتمكده ايديلر. ملا سعيد ايسه كندى چاينى ايچدكدن صوڭره طالغين طالغين قارشيسنده بولونان بر ايكى عالمڭ چاينى ده ايچر، اونلر فرق ايدهمزلر. مصطفى پاشا، خواجهلره خطابًا:
- بن اوقومش دگلم، فقط ملا سعيد ايله مجادلهڭزده مغلوب اولاجغڭزى شيمدى آڭلايورم. زيرا باقييورم كه، سز دوشونمكدن چايلريڭزى اونوتديغڭز حالده، ملا سعيد كندى چاينى ايچدكدن باشقه ايكى اوچ بارداق ده سزڭ چايڭزى ايچدى.
بونڭ اوزرينه، برآز لطيفه ايتدكدن صوڭره ملا سعيد بو عالملره قارشى:
- أفنديلر! بندهڭز وعد ايتمشم، هيچ كيمسهيه سؤال صورمام. بناءً عليه سؤاللريڭزه منتظرم، دير.
بو خواجهلر قرق قدر سؤال صورارلر. عمومنه جواب ويردكدن صوڭره، هر ناصلسه ملا سعيد بر سؤالڭ جوابنى ياڭليش سويلهديگى حالده قارشيسندهكيلر طوغرى تلقّى ايدهرك تصديق ايتمشلردى. مجلس طاغيلنجه ملا سعيد خاطرلر، همان آرقهلرندن قوشارق:
- عفو ايدرسڭز، بر سؤالڭ جوابنى ياڭليش سويلهديگم حالده فرقنه وارمديڭز، دييهرك جوابنى تصحيح ايدر.
خواجهلر ديديلر:
— 56 —
- ايشته شيمدى حقّيله بزى تام إلزام ايتديڭز!
صوڭره او خواجهلردن بر قسمى ملا سعيددن درس آلمغه گليرلر.
بوندن صوڭره مصطفى پاشا، عهد ايتديگى ماوزر تفگنى هديه ايدر و نماز قيلمغه باشلار.
ملا سعيد، علمدهكى أمثالسز خارقه إستعدادى درجهسنده وجودجه ده غايت إدمانلى و قوّتلى ايدى. گورش طوتمقدن پك خوشلانيردى. مدرسهلرده بولونان عموم طلبهلرله گورهشيردى. هيچ بريسى گورشده بيله اونى مغلوب ايدهمزدى.
مصطفى پاشا ايله بر گون آت ياريشنه چيقارلر. فقط قصدى اولارق مصطفى پاشا غايت سركش و تعليمسز و هيچ بينيلمهمش بر آت حاضرلانمهسنى أمر ايدر. ملا سعيده بينمك ايچون ويرر. (اللّٰه أعْلَمُ، آتدن دوشوب ئولمسنى ايستهمش.) اون آلتى ياشنده بولونان ملا سعيد، سركش آتى برآز طولاشديردقدن صوڭره قوشديرمهيى آرزو ايدر. آت، اونڭ ويرديگى إستقامتدن چيقهرق باشقه بر إستقامته طوغرى قوشار. وار قوّتيله طورديرمق ايستر ايسه ده موفّق اولاماز. نهايت چوجقلرڭ بولونديغى يره گيدر. جزيره آغالرندن بريسنڭ اوغلى يول اوستنده ايكن حيوان ايكى آياغنى قالديروب چوجغڭ اوموزلرى آراسنه وورنجه چوجق يره دوشهرك حيوانڭ آياقلرى آلتنده چيرپنمغه باشلار. نهايت أطرافدن إمداده اولاشيرلر. چوجغى حركتسز ئولو صورتنده گورونجه ملا سعيدى ئولديرمك ايسترلر. آغانڭ خدمتجيلرى خنچرلرينى چكينجه، ملا سعيد همان رُووَلْورينه أل آتار و آدملره خطابًا:
- حقيقته باقيليرسه چوجغى اللّٰه ئولديرمش، ظاهره باقيليرسه آت ئولديرمش، سببه باقيليرسه كل مصطفى ئولديرمش، چونكه بو آتى بڭا او ويردى. طوريڭز، بن
— 57 —
گلوب چوجغه باقايم، ئولمش ايسه صوڭره محاربه ايدهلم، دييهرك آتدن اينهرك چوجغى قوجاقلر؛ چوجقده حركت گورمينجه صوغوق صويڭ ايچنه باتيروب چيقارير. چوجق گولهرك گوزينى آچار. بونڭ اوزرينه بتون أهالى متحيّر قاليرلر. بو عجيب وقعه اوزرينه بر مدّت جزيرهده قالدقدن صوڭره، طلبهسى ملا صالح ايله بدوى عربلرڭ مسكنى اولان برويه گيدرلر. اوراده برآز قالينجه تكرار مصطفى پاشانڭ أسكيسى گبى ظلمه باشلاديغنى ايشيتير، ياننه گيدر و اوڭا نصيحت ايدر، تهديد ايدر. بر گون بر مناقشه آراسنده مصطفى پاشايه:
- ينه مى ظلمه باشلادڭ، سنى حق نامنه ئولديرهجگم! تهديدنده بولونور. پاشانڭ كاتبى اورتهيه آتيلير.
او صيرهده ملا سعيد، مصطفى پاشايى ظلمندن طولايى چوق تحقير ايدر.
پاشا بو تحقيره تحمّل ايدهميهرك، ئولديرمك ايچون اوزرينه هجوم ايدر؛ فقط ميران آغالرى ضبط ايدرلر. نهايت مصطفى پاشانڭ اوغلى عبد الكريم ملا سعيده ياقلاشارق:
- اونڭ عقيدهسى ياڭليشدر؛ رجا ايدرم، شيمديلك بورادن باشقه يره تشريف ايديڭز، دير.
عبد الكريمڭ سوزينى قيرماز، يالڭز اولارق بدويلرڭ مسكنى اولان برو چولنه طوغرى حركت ايدر. يولده بدوى أشقيالرينه تصادف ايدر. بدويلرڭ سلاحلرى مزراق و ملا سعيدڭ سلاحى ماوزر اولديغندن، أشقيالره طوغرى قورشون آتمغه باشلار، أشقيالر چكيليرلر. يولنه دوام ايدركن ايكنجى چتهيه تصادف ايدر. بو دفعه أشقيالر چوق اولديغندن أطرافنى چويررلر. كنديسنى ئولديرهجكلرى صيرهده ايچلرندن بريسى طانييهرق:
— 58 —
- بن بونى ميران عشيرتنڭ ايچنده گوردم. بو مشهور بر آدمدر ديينجه، درحال بدويلر چكيلهرك قصورلرينڭ عفو بيورلماسنى ديلرلر. و قورقولى اولان يرلرده كنديلرينه محافظلق ياپمق ايستهمشلرسه ده ملا سعيد ردّ ايدوب، يالڭز اولارق يولنه دوام ايدر. بر قاچ گون صوڭره ماردينه گلير. ماردين علماسى معارضهيه قالقيشيرلرسه ده موفّق اولامازلر، أولادلرى ياشنده اولان گنج سعيدده خارقه بر شكلدهكى علمى قدرتى گورونجه كنديلرينه استاد قبول ايدرلر.
بو أثناده، ماردينه گلن ايكى طلبهيه تصادف ايتدى. بونلردن بريسى، جمال الدينِ أفغانىيه منسوب اولوب؛ ديگرى، طريقتِ سنوسيهدن ايدى. بونلر واسطهسيله هم جمال الدينِ أفغانينڭ مسلگنه، هم ده طريقِ سنوسىيه آشنالق پيدا ايتدى.
ملا سعيد چوق گنج ياشده ايكن سياسى حياته آتيلير، وطن و ملّته خدمته باشلار. ايلك حياتِ سياسيهسى ماردينده باشلامشدر. بونڭ اوزرينه بر متصرّفڭ پنچهِٔ قهريله، أللرى باغلى، محافظ نظارتنده بيتليسه نفى ايديلدى. ژاندارمهلرله يولده گيدركن نماز وقتى گلير. نماز قيلمق ايچون، قيدلرڭ آچيلماسنى ژاندارمهلره إخطار ايدر. ژاندارمهلر قبول ايتمهينجه، دمير قيدلرى بر منديل گبى آچارق اوڭلرينه آتار. ژاندارمهلر، بو حالى كرامت عدّ ايدوب حيرتلر ايچنده قاليرلر. تسليميتله، رجا و إسترحام ايله:
- بز شيمدىيه قدر محافظڭز ايدك، بوندن صوڭره خدمتجيڭزز! ديرلر.
(٭) بر گون بديع الزمانه صورولدى: قيدى ناصل آچدڭ؟
ديدى: بن ده بيلمم. فقط اولسه اولسه نمازڭ كرامتيدر.
— 59 —
بيتليسده ايكن بر گون كنديلرينه والى ايله بر قسم مأمورلرڭ ايچكى ايچدكلرى إخبار اولوننجه، حدّتلهنهرك:
- بيتليس گبى ديندار بر مملكتده حكومتى تمثيل ايدن بر ذاتڭ إرتكاب ايتديگى بو معاملهيى قبول ايدهمم! دييهرك ايچكى مجلسنه گيدر. أوّلا ايچكى حقّنده بر حديثِ شريف اوقودقدن صوڭره پك آجى سوزلر سويلر؛ والينڭ وورديرمق ايچون إشارت ايتمهسى إحتمالنه بناءً ده بر ألنى رُووَلْوَرِينڭ بولونديغى يرده طوتار. فقط والى فوق العاده متحمّل و حميتلى بر ذات اولديغندن، قطعيًا سس چيقارماز. اورادن آيريلنجه والينڭ ياورى گنج سعيده:
- نه ياپديڭز؟ سويلهدكلريڭز، إعدامڭزى موجبدر، دير.
گنج سعيد:
- إعدام خيالمه گلمدى، حپس و نفى ظن ايدردم. هر نه ايسه، بر مُنكَرى دفع ايتمك ايچون ئولورسم نه ضررى وار؟ جوابنده بولونور.
اورادن عودتندن بر ايكى ساعت صوڭره، ايكى پوليس واسطهسيله والى كنديسنى ايستهتير. والينڭ اوطهسنه گيرركن؛ والى حرمت و تعظيمله گنج سعيدى قارشيلايهرق، ألنى اوپمك ايستر. إلتفاتله ير گوسترهرك:
- هركسڭ بر استادى واردر. سن ده بنم استادمسڭ، دير.
٭ ٭ ٭
— 60 —
گنج سعيد فطرةً، بر قانون آلتنده ياشامايى و حركاتنڭ تحديد اولونماسنى سومز. هر حالنده، هر حركتنده غايت سربست اولماسنى آرزو ايدر و دائما "بن، حرّيت و سربستيتمى هيچ بر كيفى قانونله تحديد ايتديرمهم." ديردى. بونڭ ايچوندر كه، ايلك إستانبوله تشريفلرنده ينه هر قيددن اوزاق قالمقده إصرار ايتمش و حياتنڭ بتون صفحهلرنده بو وضعيت مشاهده ايديلمشدر. اوندهكى بو سربستيت و حرّيت عشقى، حياتنڭ ياريسندن صوڭره آوروپادن گلن مدهش بر ضلالت و زندقه تعرّضنه قارشى قويمايى و فلسفهِٔ طبيعيهدن طوغان دهشتلى بر إستبدادِ مطلقڭ خلافِ قرآن پرنسبلرينه بوين أگمهمگى، اونلره إطاعت ايتمهمگى و حقيقى حرّيتِ مشروعه اولان إسلامى حرّيت و مدنيته چاليشمايى نتيجه ويرمشدر.
ملا سعيد، بيتليسده ايكن اون بش اون آلتى ياشلرنده ايدى. هنوز سنِّ بلوغه واصل اولمشدى. او زمانه قدر بتون معلوماتى سنوحات قبيلندن اولديغى ايچون، اوزون اوزادىيه مطالعهيه لزوم گورمزدى. فقط او زمان سنِّ بلوغه واصل اولديغندن مى وياخود سياسته قاريشديغندن مى، هر نهدنسه أسكى سنوحات يواش يواش غائب اولمغه باشلادى. بونڭ اوزرينه هر درلو فنّه عائد أثرلرى تدقيقه قويولدى. بِالخاصّه دينِ إسلامه وارد اولان شكّ و شبههلرى ردّ ايتمك ايچون "مطالع" و "مواقف" نام أثرلر ايله علومِ آليه (صرف، نحو، منطق وسائره) و عاليهيه (تفسير و علمِ كلامه) دائر قرق قدر كتابى ايكى سنه ظرفنده حفظ أيلدى. حتّى هر گون اوقومق شرطيله، حفظ ايتديگى كتابلرڭ اوچ آيده بر كرّه دورينه موفّق اولويوردى. ملا سعيدڭ ايكى مُتَضَاد حالى واردى:
برنجيسى:فكرينڭ منكشف بولونديغى وقتلر كه؛ هر نه ألنه آليرسه، اونى آڭلامهمسى ممكن دگلدى.
ايكنجيسى:فكرينڭ منقبض بولونديغى وقتلر كه؛ مطالعه دگل، قونوشمقدن بيله خوشلانمازدى.
— 61 —
ملا سعيد گونده بر ايكى جزء اوقومق صورتيله قرآنى حفظه باشلادى. هر گون ايكى جزء أزبر ايتمكله، قرآنڭ مهمّ بر قسمنى حفظنه آلدى، فقط ايكى سنوحات ايله، تكميلى ميسّر اولمادى:
برنجيسى، قرآنڭ چوق سرعتله اوقونماسى بر حرمتسزلك اولماسين دييه؛ ايكنجيسى، قرآن حقائقنڭ حفظنڭ داها زياده لزومى وار دييه قلبنه گلمش. اونڭ ايچون قرآن حقائقنڭ آناختارى اولاجق و شبهاته قارشى محافظه و مقابله ايدهجك حكمت و فنونِ إسلاميهيه دائر قرق رسالهيى ايكى سنهده حفظنه آلدى. هر گون بر پارچه أزبردن اوقومق صورتيله، هپسنى اوچ آيده آنجق دور ايدييوردى.
"مرقات" إسمندهكى كتابى، حاشيه و شرح اولمقسزين حفظ ايتمگه باشلادى. بِالآخره ألنه گچن مذكور كتابڭ حاشيه و شرحى ايله كندى نقطهِٔ نظرينى قارشيلاشديرمش، بتون مسئلهلر موافق اولوب آنجق اوچ كلمه توافق ايتمهمش. بو توجيهلرى ده علمانڭ تحسيننه مظهر اولارق قبول ايديلمشدر.
بر گون بيتليس مشايخندن شيخ محمد كفروى حضرتلرينڭ كنديلرينه بددعا ايتديگنى بريسى يالاندن سويلر. بونڭ اوزرينه مُشَارٰ اِلَيْهى زيارته گيدر. شيخ حضرتلرى ملا سعيده إلتفات ايدر، تبرّكًا بر درس ويرر. ايشته ملا سعيدڭ أڭ صوڭ آلديغى درس بو اولمشدر.
بر گيجه ملا سعيد، رؤياسنده شيخ محمد كفروى حضرتلرينى گورور. كنديسنه خطابًا:
- ملا سعيد؛ گل بنى زيارت ايت، گيدهجگم ديمسى اوزرينه همان گيدر؛ زيارت ايدر. و شيخڭ اوچوب گيتديگنى گورونجه، اويانير. ساعته باقار، ساعت
— 62 —
گيجهنڭ يديسيدر. تكرار ياتار. صباحلين شيخڭ خانهسندن ماتم سسلرينڭ يوكسلديگنى ايشيتير، اورايه گيدر و شيخ حضرتلرينڭ گيجه ساعت يديده وفات ايتديگنى خبر آلير.
اِنَّا لِلّٰهِ وَ اِنَّا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ ٭ رَحْمَةُ اللّٰهِ عَلَيْهِ ٭ اٰمِينَ
محزون اولارق گرىيه دونر.
ملا سعيد شرقڭ بيوك علما و مشايخندن اولان سيّد نور محمد، شيخ عبد الرحمنِ طاغى، شيخ فهم و شيخ محمد كفروى گبى ذواتِ عاليهنڭ هر بريسندن علم و عرفان خصوصنده آيرى آيرى درسلره نائل اولديغندن، اونلرى فوق العاده سَوردى. علمادن شيخ أمين أفندى، ملا فتح اللّٰه و شيخ فتح اللّٰه أفنديلره ده زياده محبّتى واردى.
وانده معروف علما بولونماديغندن، حسن پاشانڭ دعوتى اوزرينه ملا سعيد وانه گيتدى. وانده اون بش سنه قالارق، عشائرڭ إرشادى ايچون آرالرنده سياحتله تدريس و تدرّس وظيفهسيله حيات گچيردى. وانده بولونديغى مدّت، والى و مأمورين ايله إختلاط ايدهرك، بو عصرده يالڭز أسكى طرزدهكى علمِ كلامڭ إسلام دينى حقّندهكى شكّ و شبههلرڭ ردّينه كافى اولماديغنه قناعت حاصل ايتمش و فنونڭ تحصيلنه لزوم گورمشدر.
(حاشيه): بديع الزمانڭ چوق گنج ياشندهكى بو وقوفيتى، اونڭ إستقبالدهكى چوق معظّم خدمتِ قرآنيه و إسلاميهسى ايچون حاضرلانمهسنى تأمين ايتمشدر. بو قناعتنى او زمان إظهار ايتديگندن اوتوز قرق سنه صوڭره، علمِ كلامده بر تجدّد ياپان رسالهِٔ نور كلّياتنڭ تأليفنه جنابِ حق موفّق أيلهمشدر.
بو قناعتى حاصل ايتديگى او زمانده، علومِ مثبته دينيلن بتون فنلرى تتبّعه باشلايهرق پك قيصه بر زمانده تاريخ، جغرافيا، رياضيات، ژهاولوژى، فيزيك،
— 63 —
كيميا، آسترونومى، فلسفه گبى علملرڭ أساسلرينى ألده ايتمشدر. بو علملرى بر خواجهدن درس آلارق دگل، يالڭز كندى مطالعهسى سايهسنده حقّيله آڭلامشدر. مثلا؛ بر جغرافيا معلّمنى، مباحثهيه گيريشمهدن أوّل، يگرمى درت ساعت ايچريسنده ألنه گچيرديگى بر جغرافيا كتابنى حفظ ايتمك صورتيله، ايرتسى گون وان واليسى مرحوم طاهر پاشانڭ قوناغنده اونى إلزام ايدر. و ينه عين صورتده بر معارضه نتيجهسنده بش گون ظرفنده كيمياىِ غيرِ عضوىيى (اينورغانك كيميا) ألده ايدهرك، كيميا معلّمى ايله معارضهيه گيريشير و اونى ده إلزام ايدر. ايشته پك گنج ياشندهكى مذكور خارق العادهلكلره و بحرِ عمّان حالنده بر علمه مالكيتنه شاهد اولان أهلِ علم، ملا سعيده "بديع الزمان" لقبنى ويرمشدر. بديع الزمان وانده بولونديغى مدّت ظرفنده، او زمانه قدر ايدنديگى فكر و مطالعهلر و علمى و دينى تدريس اصوللرينى گورمك ايله و زمانڭ إحتياجِ ضروريلرينى نظرِ إعتباره آلمقله كنديسنه مخصوص بر اصولِ تدريس ايجاد ايدر. بو ده، حقائقِ دينيهيى عصرڭ فهمنه اويغون أڭ يڭى ايضاح و بيان طرزلريله إثبات ايتمك صورتيله طلبهلرينى تنوير ايتمكدر.
ملا سعيد وانده بولونديغى زمانلرده، بعض خصوصلرده او حوالينڭ علماسنه مخالف بولونويوردى. (حاشيه): عين وضعيت، سكسان سنهلك حياتنده ده دوام ايتمشدر. بو خصوصلر شونلردر:
١ - قطعيًا هيچ كيمسهدن هديه اولارق پاره آلمامق و معاش بيله قبول ايتمهمك. أوت حياتده هيچ بر مادّى ملكيتى اولمايوب، فقير و كيمسهسز و دائمى نفى و حپسلرله چوق صيقنتيلى و دهشتلى مصيبتلر ايچريسنده ياشاديغى حالده، كيمسهدن پاره و مقابلهسز هديه آلمديغى، بِالمشاهده گورولمشدر.
— 64 —
٢ - هيچ بر عالمدن سؤال صورمامق. يگرمى سنه ظرفنده، دائما آنجق صوريلانلره جواب ويرمشدى. بو خصوصده كنديلرى ديرلردى كه: "بن علمانڭ علمنى إنكار ايتمهم؛ بناءً عليه كنديلرندن سؤال صورمق فضلهدر. بنم علممدن شبهه ايدنلر وارسه، صورسونلر اونلره جواب ويرهيم."
٣ - ياننده بولونان طلبهلرينى عين كنديسى گبى زكات و هديه آلمقدن منع ايتمك. اونلرى ده يالڭز رضاىِ إلٰهى ايچون چاليشديرردى. حتّى چوق زمانلر، طلبهلرينى كندى إعاشه ايدردى.
٤ - دائما مجرّد قالمق و دنياده هيچ بر شيله علاقه پيدا ايتمهمك. بونڭ ايچوندر كه: "بتون مالمى بر ألمله قالديروب گوتورهبيلملىيم" ديمشدر. بو حالڭ سببى صورولنجه، "بر زمان گلهجك، هركس بنم حالمه غبطه ايدهجكدر. ثانيًا، مال و ثروت بڭا لذّت ويرمييور؛ دنيايه آنجق بر مسافرخانه نظريله باقييورم." ديردى.
وانده بولونديغى وقت، مرحوم والى طاهر پاشا، آوروپا كتابلرينى تتبّع ايدهرك كنديسنه سؤاللر ترتيب ايدوب صوراردى. بونلرڭ هيچ بريسنى گورمديگى و توركجهيى ده يڭى قونوشمغه باشلاديغى حالده، جوابنده تردّد ايتمزدى. بر گون كتابلرى گورور و طاهر پاشانڭ بونلردن سؤال ترتيب ايتديگنى آڭلايهرق آز بر زمانده كتابلرڭ محتواسنى ألده ايدر.
او زمانده أڭ بيوك غايه و دوشونجهسى، مصردهكى جامع الأزهره مقابل بيتليس و وانده "مدرسة الزهرا" إسمنده بر دار الفنون وجوده گتيرمكدى. بو تشبّثنى قوّهدن فعله چيقارمق نيّتنده اولوب بونى تاصارلايوردى.
— 65 —
وانده ياز زمانلرينى، باشيت و بيت الشباب نامندهكى يايلالرده گچيرييوردى. بر گون طاهر پاشايه، مذكور طاغلرڭ باشنده تمّوزده بيله بوز بولونديغنى سويلر. طاهر پاشا إعتراض ايدر و "تمّوزده قطعيًا اورالرده بوز بولونماز" إدّعاسنده بولونور. يايلاده ايكن بر گون بونى خاطرلايهرق طاهر پاشايه يازديغى ايلك توركجه مكتوبنده دير:
- أى پاشا! باشيت باشنده بوز طوتدى. گورمديگڭ شيئى إنكار ايتمه. هر شى سنڭ معلوماتڭده منحصر دگلدر، والسلام!
ملا سعيد، عشيرتلر آراسنده اولان هر هانگى بر گچيمسزلگى ايشيدنجه همان مداخله ايدهرك، إرشاد يوليله هر ايكى طرفى ده درحال باريشديرردى. حتّى حكومتڭ بيله باريشديرمقدن عاجز قالديغى شكر آغا ايله ميران رئيسى مصطفى پاشايى باريشديردى. و مصطفى پاشايه:
- داها توبه ايتمدڭ مى؟ دييه صورنجه، مصطفى پاشا ده جوابًا:
- سيدا! نه سويلرسهڭز سوزيڭزدن چيقمهم، ديمشدر.
مصطفى پاشا، آت ايله پاره تبرّع ايتمك ايستر. بديع الزمان ردّ ايدهرك:
- شيمدىيه قدر كيمسهدن پاره آلماديغمى ايشيتمهديڭز مى؟ باخصوص سزڭ گبى ظالمدن ناصل پاره آليرم؟ و سز غالبا توبهڭزى بوزديڭز، شو تقديرده جزيرهيه اولاشهمازسڭز، ديمشدر.
و حقيقةً جزيرهيه يتيشمهدن يولده ئولديگنى خبر آلير.
— 66 —
بديع الزمان، رياضيهده خارق العاده بر سرعتِ إنتقاله مالك ايدى. هر هانگى بر مشكل مسئلهيى، ذهنًا همان حلّ ايدردى. حتّى جبر مقابله علمنده بر رساله تأليف ايتمشدى. طاهر پاشا نزدنده حساب مسئلهلرى مناقشه موضوعى اولديغنده حسابه دائر هانگى مسئله بحث ايديلسه، باشقهلرى و أڭ ماهر كاتبلر نتيجهيى بولامدن، ملا سعيد ذهنًا چيقارييوردى. چوق دفعهلر بويله ياريشلره گيريشير و عمومنده دائما برنجى گليردى. بر دفعهسنده شويله بر سؤال صورديلر:
- اون بش مسلم، اون بش غيرِ مسلم فرض ايديلهرك، بربرى آردينه ديزيلنجه بونلره ياپيلاجق هر قرعهده غيرِ مسلمه إصابت ايتمهسى مطلوبدر. ناصل تقسيم ايديلير؟
بو سؤاله جوابًا:
- بونلرڭ يوز يگرمى درت وضعيتِ محتملهسى واردر، دييهرك ياپار.
هم ده دير:
- بوندن داها مشكلنى ده كندم ايجاد ايدرم. ايكى بيڭ بش يوز وضعيتِ محتملهيه گوره ياپارم.
ايكى ساعت ظرفنده يوز آدمدن أللى عدد غيرِ مسلمى او وضعيتده تقسيم ايدر كه، دائما قرعهيى غيرِ مسلمه دوشورور. و حتّى بش يوز غيرِ مسلم اولمقله ايكى يوز أللى بيڭ وضعيتِ محتمله اوزرينه بر مسئله چيقارتدى و طاهر پاشايه گوسترهرك بر رساله شكلنده يازدى.
(حاشيه): مع التأسّف او رساله وانده بر يانغينده يانمشدر.
— 67 —
@
بديع الزمان سعيد نورسي حضرتلرينڭ واندهكي خرخر مدرسهسنڭ باغچهسندن وان قلعهسي و مغارهلرڭ گورونيشي
— 68 —
بديع الزمان وانده بولونديغى زمانلرده، والى طاهر پاشا ايله بعض غزتهلردن حوادث اوقوردى. بِالخاصّه إسلاميتى علاقهدار ايدن خصوصلره دقّت ايدردى. واندهكى إقامتى أثناسنده، عالمِ إسلامڭ وضعيتنى بر درجه اوگرنمش بولونويوردى. بر گون طاهر پاشا بر غزتهده شو مدهش خبرى اوڭا گوسترمشدى. خبر شو ايدى:
إنگليز مجلسِ مبعوثاننده مستملكات ناظرى، ألنده قرآنِ كريمى گوسترهرك سويلهديگى بر نطقده:
بو قرآن، إسلاملرڭ ألنده بولوندقجه بز اونلره حاكم اولامايز. نه ياپوب ياپمالىيز، بو قرآنى اونلرڭ ألندن قالديرملىيز؛ ياخود مسلمانلرى قرآندن صوغوتمالىيز، دييه خطابهده بولونمش.
ايشته بو مدهش خبر، اونده تعريفڭ فوقنده بر تأثير اويانديرمشدى. إستعدادى شمشك گبى آلَوْلى، طويغولرى و بتون لطائفى اويانيق و علم، عرفان، إخلاص، جسارت و شجاعت گبى خارقه عنايت و سجيهلره مظهر اولان بديع الزمانڭ، بو
حوادث اوزرينه: "قرآنڭ سونمز و سوندورولمز معنوى بر گونش حكمنده اولديغنى، بن دنيايه إثبات ايدهجگم و گوسترهجگم!" دييه قوّتلى بر نيّت روحنده اويانير و بو سائقله چاليشير.
(حاشيه): سعيد النورسى آلتمش بش سنه أوّل وانده والى طاهر پاشانڭ ياننده ايكن اوقوديغى بر غزتهده، إنگليز مستملكات ناظرينڭ إنگليز مجلسِ مبعوثاننده ألنده قرآنى گوسترهرك: "بو قرآن، مسلمانلرڭ ألنده قالدقجه بز اونلره حقيقى حاكم اولامايز. يا قرآنى اورتهدن قالديرملىيز ويا اونلرى قرآندن صوغوتمالىيز." سوزى اوزرينه، روحنده بر فوران و نهايتسز بر غيرت اويانير. قرآنڭ بر معجزه اولديغنى إثبات ايدهرك هر طرفه نشر ايتمك و كافرلرى تام صوصديرمق ايستر؛ بوڭا قطعى قرار ويرر. وانده بولونديغى اون بش سنه مدّت ايچريسنده حفظنه آلديغى سكساندن زياده كتابى أزبره دور ايتديگى گبى، عالمِ إسلامڭ حالِ حاضرده دورومى حقّنده ده گركلى هر درلو معلوماتى ألده ايدر.
— 69 —
نظيرسز بر علّامه اولان بديع الزمان، داها گنج ياشنده گورونن مستثنا ذكا و علمندن ده آڭلاشيلديغى گبى، سائر أمثاللرى فوقنده كنديسنه آيريجه حكمتِ قرآنيه تعليم ايديلمشدى. كنديسى، عصرِ حاضرڭ إحتياجنى قارشيلايهجق، زمانڭ علمى و أدبى سويهسنڭ فوقنده بتون دنيايه قرآنڭ معجزه اولديغنى إثبات و هركسى إقناع ايدهبيلهجك بر قابليت، متانت، أمل و فداكارلق طاشييوردى.
بر بغداى دانهسى قدر چام چكردگندن طاغ گبى بر آغاجڭ ظهورى، قدرتِ إلٰهيهيى آچيقجه گوسترديگى گبى؛ مادّى هيچ بر قوّته صاحب اولميان، بِالعكس مظلوم و بر نوع أللرى قوللرى باغلى بر وضعيتده بديع الزمانڭ چكردكمثال حياتى و خدمتيله تاريخڭ أڭ دهشتلى بر دورنده هم آناطولى، هم عالمِ إسلام، هم دنيانڭ أكثريسنه ده مادّةً تأثير ايدهجك و ذهنيتلرينى دگيشديرهجك معنوى كلّى و جهانشمول بر إنكشافڭ ظهورى؛ عينًا بر قدرتِ مطلقه و إستخدامِ إلٰهى و سَوقِ ربّانى ايله اولديغى عقله و قلبه گورونمكدهدر.
فى الحقيقه بر أثرنده تحديثِ نعمت صورتنده خدمتِ ايمانيهيه عائد عنايتِ إلٰهيهدن بحث ايدركن شويله دير:
"أسكى حربِ عموميده و داها أوّللرنده بر واقعهِٔ صادقهده گورويورم كه: آرارات طاغى دينيلن مشهور آغرى طاغنڭ آلتندهيم. بردن او طاغ، مدهش إنفلاق ايتدى. طاغلر گبى پارچهلرى، دنيانڭ هر طرفنه طاغيتدى. او دهشت ايچنده باقدم كه، مرحوم والدهم يانمدهدر. ديدم:
- آنا قورقمه، جنابِ حقّڭ أمريدر. او هم رحيمدر، هم حكيمدر.
بردن او حالتده ايكن، باقدم كه مهمّ بر ذات بڭا آمرانه دييور كه:
- إعجازِ قرآنى بيان ايت.
اوياندم، آڭلادم كه: بر بيوك إنفلاق اولاجق. او إنفلاق و إنقلابدن صوڭره، قرآن أطرافندهكى سورلر قيريلهجق. طوغريدن طوغرىيه قرآن، كندى كندينى مدافعه ايدهجك. و قرآنه هجوم ايديلهجك؛ إعجازى، اونڭ چليك بر زرهى اولاجق. و شو إعجازڭ بر نوعنى شو زمانده إظهارينه، حدّيمڭ فوقنده اولارق بنم گبى بر آدم نامزد اولاجق و نامزد اولديغمى آڭلادم."
— 70 —
بديع الزمان شرقى آناطوليده "مدرسة الزّهرا" نامنده بر دار الفنون آچمق، يا وانده وياخود ده دياربكرده دار الفنون درجهسنده بر مدرسه تأسيسنه چاليشمق ايچون إستانبوله گلدى. إستانبوله گليشنى بر محرّر شويله تصوير ايتمشدى: "شرقڭ يالچين قيالقلرندن، بر آتشپارهِٔ ذكا، إستانبول آفاقنده طلوع ايتدى."
إستانبوله گلمهدن أوّل بر گون طاهر پاشا:
- شرق علماسنى إلزام ايدييورسڭ، فقط إستانبوله گيدوب او دڭزدهكى بيوك باليقلره ده ميدان اوقويهبيلهجك ميسڭ؟ ديمشدى.
إستانبوله گلير گلمز علمايى مناظرهيه دعوت ايتدى. بونڭ اوزرينه إستانبولدهكى مشهور عالملر غروپ غروپ زيارته گلوب سؤاللر صورييورلر و او هپسنڭ ده جوابلرينى صحيح اولارق ويرييوردى. بوندن مقصدى، شرقى آناطوليدهكى علم و عرفان فعاليتنه نظرِ دقّتى جلب ايتمكدى. يوقسه ملا سعيد، قطعيًا خودفروشلغى سومزدى. هر درلو گوستريش و آلايشدن مبرّا اولارق حركت ايدردى. علم، جسارت، حافظه و ذكا إعتباريله پك خارقه ايدى. عين درجهده بلكه داها زياده اولارق خالص و مخلص ايدى. تصنّع و تكلّفدن قطعيًا خوشلانمازدى. إستانبولدهكى إقامتگاهنڭ قپوسنده شويله بر لوحه آصيلى ايدى: "بوراده هر مشكل حلّ ايديلير، هر سؤاله جواب ويريلير، فقط سؤال صورولماز.".
(حاشيه): بوراده شونى علاوةً بيان ايتمك ايجاب ايدر كه: سعيد نورسىنڭ حياتنڭ صوڭ اوتوز قرق سنهسنده، دينِ إسلامه و قرآنه خدمت جهتنده فوق العاده بر رحمت و عنايتله رسالهِٔ نور إحسان ايديلديگندن و عالمشمول بر معنوى جهادِ دينيه و خدمتِ قرآنيهده بولونديغندن آڭلاشيلمش و صوڭره كنديلرى ده بر معنوى إخطارله قلمه آلمشلردر كه، اونڭ حياتى بر إنتظام دائرهسنده گچيوردى. يعنى، ايلريده مهمّ بر خدمتِ قرآنيهده بولونهجغى ايچون، جنابِ حق او خدمتِ قرآنيهيه زمين حاضرلامق حكمتيله، سعيدى فوق الحدّ شرطلر ايچريسنده و فوق العاده عنايت آلتنده خارقه بر ذكا و دها ايله مجهّز اولارق إستخدام و إستعمال ايدييوردى. اونڭ ايچون، تاريخچهِٔ حياتڭ باشنده بيان ايديلديگى وجهله، اونڭ حيات و أحوالنه بو نقطهِٔ نظرله باقمق لازمدر. و حتّى كنديسى حرّيتدن أوّل بر چوق طلبهلرينه، دوستلرينه:
- بر نور گورويورم، إستقباله بيوك اميدلرله باقييورم دييه، أهمّيتلى بر قرآن خدمتنڭ وقوع بولاجغنى خبر ويرييوردى. بر حسِّ قبل الوقوع ايله رسالهِٔ نورڭ شيمديكى معنوى خدمتِ قرآنيه و ايمانيهسنى، او زمانلرى سياست عالمنده اولاجق ظن ايدوب، بتون قوّتيله إستانبولده سياستى دينه، قرآنه آلَت ايدهرك چاليشييوردى.
— 71 —
إستانبولده غروپ غروپ گلن علمانڭ سؤاللرينى جوابلانديرييوردى. گنج ياشنده بويله بِلا إستثنا بتون سؤاللره جواب ويرمهسى و غايت مقنع و بليغ إفاده و خارقه حال و طورلريله، أهلِ علمى حيرانلقله تقديره سَوق ايدييوردى. و "بديع الزمان" عنواننه بِحقّ لايق گورويورلر و بو فوق العاده ذاتى، بر "نادرهٔ خلقت" اولارق توصيف ايدييورلردى.
حتّى بو زمانلرده مصر جامع الأزهر اونورسيتهسى رئيسلرندن مشهور شيخ بخيت أفندى إستانبوله بر سياحت ايچون گلديگنده؛ كردستانڭ صارْپ، يالچين قيالرى آراسندن گلهرك إستانبولده بولونان بديع الزمان سعيد النورسىيى إلزام ايدهمهين إستانبول علماسى، شيخ بخيتدن بو گنج خواجهنڭ إلزام ايديلمهسنى ايسترلر. شيخ بخيت ده بو تكليفى قبول ايدهرك بر مناظره زمينى آرار. و بر نماز وقتى آياصوفيه جامعندن چيقوب چاىخانهيه اوطوريلديغنده بونى فرصت تلقّى ايدن شيخ بخيت أفندى، ياننده علما حاضر بولونديغى حالده بديع الزمانه خطابًا:
— 72 —
مَا تَقُولُ فِى حَقِّ الْاَوْرُوبَائِيَّةِ وَ الْعُثْمَانِيَّةِ
يعنى: " آوروپا و عثمانليلر حقّنده نه دييورسڭز، فكريڭز نهدر؟" دير.
شيخ بخيت أفندينڭ بو سؤالدن مقصدى؛ بديع الزمانڭ شكّ اولميان بر بحرِ عمّان گبى علمنى و آتشپارهِٔ ذكاسنى تجربه ايتمك دگل، بلكه زمانِ إستقباله عائد شدّتِ إحاطهسنى و إدارهِٔ عالمدهكى سياستنى آڭلامق ايدى. بوڭا قارشى بديع الزمانڭ ويرديگى جواب شو اولدى:
اِنَّ الْاَوْرُوبَا حَامِلَةٌ بِالْاِسْلَامِيَّةِ فَسَتَلِدُ يَوْمًا مَا
وَ اِنَّ الْعُثْمَانِيَّةَ حَامِلَةٌ بِالْاَوْرُوبَائِيَّةِ فَسَتَلِدُ يَوْمًا مَا
يعنى " آوروپا، بر إسلام دولتنه حاملهدر، گونڭ برنده اونى طوغوراجق. عثمانليلر ده آوروپا ايله حاملهدر، او ده اونى طوغوراجق."
بو جوابه قارشى شيخ بخيت حضرتلرى:
- بو گنجله مناظره ايديلمز، بن ده عين قناعتدهيم. فقط بو قدر وجيز و بليغانه بر طرزده إفاده ايتمك، آنجق بديع الزمانه خاصدر (١) نتهكيم بديع الزمانڭ ديديگى گبى؛ إخباراتڭ ايكى قطبى ده تحقّق ايتمش، بر ايكى سنه صوڭره مشروطيت دورنده شعائرِ إسلاميهيه مخالف چوق عاداتِ أجنبيهيى أخذ ايتمك و گيتدكجه توركيهده يرلشديرمك؛ و شيمدى آوروپاده قرآنه و إسلاميته قارشى گوستريلن حسنِ علاقه و بِالخاصّه بختيار آلمان ملّتنده فوج فوج إسلاميتى قبول ايتمك گبى حادثهلر، او إخبارى تماميله تصديق ايتمشلردر. ديمشدر.
— 73 —
بديع الزمانڭ إستانبولده حياتى، بر درجه سياسيدر. سياست يوليله إسلاميته خدمت ايديلهجك، دييه قناعت بسلهيوردى. سياسى حياته قاريشماسى، إسلاميته خدمت عشقنڭ بر نتيجهسى ايدى. دائما حرّيت طرفدارى ايدى. گورديگى حقسزلقلردن طولايى ژون توركلره دائما مخالفتده بولونهرق:
- سز دينى اينجيتديڭز، غيرت اللّٰهه طوقونديڭز، شريعتى تزييف ايتديڭز؛ نتيجهسى وخيم اولاجقدر، دييه إظهارِ مخالفتدن چكينمييوردى.
حرّيتدن صوڭره مجاهد آرقداشلريله برابر إتّحادِ محمّدى (عصم) جمعيتنى قورمشلر، جمعيت پك قيصه بر زمانده إنكشافه باشلامش، حتّى بديع الزمانڭ بر مقالهسيله آطهپازارى و إزميت حواليسنده أللى بيڭ كيشى جمعيته داخل اولمشدى.
حرّيتى سوءِ تفسير ايتمهمك و مشروطيتى مشروطيتِ مشروعه اولارق قبول ايتمك لازم گلديگنى ايلرى سورهرك بو خصوصده دينى غزتهلرده مقالهلر نشر ايدييور و خطابهلرده بولونويوردى. بو مقاله و خطابهلرى، أمثالسز دينهجك قدر بليغ و مقنع ايدى. أهلِ علم و أهلِ سياست، سعيد نورسىنڭ بو يازيلرندن و درسلرندن چوق إستفاده ايتمشلردر. او زماندهكى إنتباهِ ملّىيى، آناطولى و آسيانڭ سعادتِ دنيويهسنڭ فجرِ صادقى اولارق مژده ويرييور، فقط ألدن قاچمامسى ايچون أوامرِ شرعيهيى چابوق إمتثال ايتمهنڭ ضرورى اولديغنى ايلرى سورويوردى. "أگر مشروطيتى حرّيتِ شرعيه ايله قبول ايتمزسهك و اويله تطبيق ايديلمزسه، ألمزدن قاچهجق، مستبد بر إدارهيه يرينى ترك ايدهجك" دييه إخطار ايدييوردى. او نطق و مقالهلردن نمونه اولارق جزئى بر قسمنى بورايه درج ايدييورز:
— 74 —
بديع الزمان سعيد نورسىنڭ إعلانِ حرّيتڭ اوچنجى گوننده إرتجالًا سويلهديگى و صوڭره سلانيكده حرّيت ميداننده تكرار ايتديگى و او زمانڭ غزتهلرينڭ نشر ايتدكلرى نطقنڭ صورتيدر.
حرّيته خطاب
أى حرّيتِ شرعى! اويله مدهش و فقط گوزل و مژدهلى بر صدا ايله چاغيرييورسڭ كه، بنم گبى بر بدوىيى طبقاتِ غفلت آلتنده ياتمشكن اويانديرييورسڭ. سن اولماسهيدڭ، بن و عموم ملّت، زندانِ أسارتده قالاجقدق. سنى عمرِ أبدى ايله تبشير ايدييورم. أگر عين الحياتِ شريعتى منبعِ حيات ياپسهڭ و او جنّتده نشو و نما بولسهڭ، بو ملّتِ مظلومهنڭ ده أسكى زمانه نسبةً بيڭ درجه ترقّى ايدهجگنى مژده ويرييورم. أگر حقّيله سنى رهبر ايتسه و أغراضِ شخصى و فكرِ إنتقام ايله سزى لكهدار ايتمزسه...
يا ربّ! نه سعادتلى بر قيامت و نه گوزل بر حشر كه، وَ الْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ حقيقتنڭ كوچك بر مثالنى بو زمان بزه تصوير ايدييور. شويله كه:
آسيانڭ و روم ايلينڭ كوشهلرنده مدفون اولان مدنيتِ قديمه حياته باشلامش؛ منفعتنى مضرّتِ عموميهده آرايان و إستبدادى آرزو ايدنلر يَا لَيْتَنِى كُنْتُ تُرَابًا ديمگه باشلاديلر. يڭى حكومتِ مشروطهمز معجزه گبى طوغديغى ايچون إن شاء اللّٰه بر سنهيه قدر،
نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِى الْمَهْدِ صَبِيًّا
سرّينه مظهر اولاجغز. متوكّلانه، صبورانه طوتديغمز اوتوز سنه رمضانِ سكوتڭ ثوابيدر
— 75 —
كه، عذابسز جنّتِ ترقّى و مدنيت قپولرينى بزه آچمشدر. حاكميتِ ملّيهنڭ براعتِ إستهلالى اولان قانونِ شرعى، خازنِ جنّت گبى بزى دخوله دعوت ايدييور.
أى مظلوم إخوانِ وطن! گيدهلم داخل اولالم! برنجى قپوسى، شريعت دائرهسنده إتّحادِ قلوب؛ ايكنجيسى، محبّتِ ملّيه؛ اوچنجيسى، معارف؛ دردنجيسى، سعىِ إنسانى؛ بشنجيسى، تركِ سفاهتدر. اوتهكيلرينى سزڭ ذهنڭزه حواله ايدييورم.
....
صاقين أى إخوانِ وطن! سفاهتلرله و دينده لااباليلكلرله تكرار ئولديرمهيڭز. و بتون أفكارِ فاسدهيه و أخلاقِ رذيلهيه و دسائسِ شيطانيهيه و تبصبصاته قارشى؛ شريعتِ غرّا اوزرينه مؤسّس اولان قانونِ أساسى عزرائيل حكمنه گچدى، اونلرى ئولديردى.
صاقين أى إخوانِ وطن! إسرافات و خلافِ شريعت و لذائذِ نامشروعه ايله تكرار إحيا ايتمهيڭز! ديمك شيمدىيه قدر مزارده ايدك، چورويوردق. شيمدى بو إتّحادِ ملّت و مشروطيت ايله رحمِ مادره گچدك، نشو و نما بولاجغز. يوز بو قدر سنه گرى قالديغمز مسافهِٔ ترقّيدن إن شاء اللّٰه معجزهِٔ پيغمبرى ايله، شمندوفرِ قانونِ شرعيهِٔ أساسيهيه عملًا و براقِ مشورتِ شرعيهيه فكرًا بينهجگز. بو وحشتأنگيز صحراىِ كبيرى قيصه زمانده طىّ ايتمكله برابر، مللِ متمدّنه ايله اوموز اوموزه مسابقه ايدهجگز. زيرا اونلر كاه اوكوز آرابهسنه بينمشلر، يوله گيتمشلر. بز بردن بره شمندوفر و بالون گبى مبادىيه بينهجگز، گچهجگز. بلكه جامعِ أخلاقِ حسنه اولان حقيقتِ إسلاميهنڭ و إستعدادِ فطرينڭ و فيضِ ايمانڭ و شدّتِ آجلغڭ هضمه ويرديگى تسهيل يارديميله فرسخ فرسخ گچهجگز. ناصل كه وقتيله گچمشدك.
طلبهلگڭ بڭا ويرديگى وظيفه ايله و حرّيتڭ فرمانِ مأذونيتيله إخطار ايدييورم كه:
— 76 —
أى أبناىِ وطن! حرّيتى سوءِ تفسير ايتمهيڭز، تا ألمزدن قاچماسين. و متعفّن اولان أسكى أسارتى باشقه قابده بزه ايچيرمكله بزى بوغماسين.
(حاشيه): أوت داها دهشتلى بر إستبداد ايله، پك آجى و زهرلى بر أسارتى بزه ايچيرديلر.
زيرا حرّيت، مراعاتِ أحكام و آدابِ شريعت و أخلاقِ حسنه ايله تحقّق ايدر و نشو و نما بولور.
بديع الزمان
٭ ٭ ٭
— 77 —
ياشاسين شريعتِ أحمدى (عصم)
دينى جريده: ٧٧
٥ مارت ١٣٢٥ - ١٨ مارت ١٩٠٩
شريعتِ غرّا،كلامِ أزليدن گلديگندن أبده گيدهجكدر. نفسِ أمّارهنڭ إستبدادِ رذيلهسندن سلامتمز، إسلاميته إستناد ايلهدر. او حبل المتينه تمسّك ايلهدر. و حقلى حرّيتدن حقّيله إستفاده ايتمك، ايماندن إستمداد ايلهدر. زيرا صانعِ عالمه حقّيله عبد و خدمتكار اولانڭ، خلقه عبوديته تنزّل ايتمهمسى گركدر. هركس كندى عالمنده بر قوماندان اولديغندن، عالمِ أصغرنده جهادِ أكبر ايله مكلّفدر. و أخلاقِ أحمديه ايله تخلّق و سنّتِ نبويهيى إحيا ايله موظّفدر.
أى أولياءِ امور! توفيق ايسترسهڭز، قوانينِ عادت اللّٰهه توفيقِ حركت ايديڭز. يوقسه توفيقسزلك ايله جوابِ ردّ آلاجقسڭز. زيرا معروف عموم أنبيانڭ ممالكِ إسلاميه و عثمانيهدن ظهورى، قدرِ إلٰهينڭ بر إشارت و رمزيدر كه، بو مملكت إنسانلرينڭ ماكينهِٔ تكمّلاتنڭ بخارى ديانتدر. و بو آسيا و آفريقا تارلاسنڭ و روم ايلى بوستاننڭ چيچكلرى، ضياىِ إسلاميتله نشو و نما بولاجقدر. دنيا ايچون دين فدا اولونماز. گبرمش إستبدادى محافظه ايچون، وقتيله مسائلِ شريعت رشوت ويريليردى. دينڭ مسئلهلرى ترك و فدا ايديلمهسندن، ضرردن باشقه نه فائدهسى گورولدى؟ ملّتڭ قلب خستهلغى ضعفِ ديانتدر. بونى تقويه ايله صحّت بولابيلير. بزم جماعتمزڭ مشربى: محبّته محبّت و خصومته خصومتدر. يعنى بَيْن الإسلام محبّته إمداد و خصومت عسكرينى بوزمقدر. مسلگمز ايسه، أخلاقِ أحمديه ايله تخلّق و سنّتِ پيغمبرىيى إحيا ايتمكدر. و رهبريمز شريعتِ غرّا و قلنجمز ده براهينِ قاطعه و مقصديمز إعلاءِ كلمة اللّٰهدر.
بديع الزمان
٭ ٭ ٭
— 78 —
حقيقت
دينى جريده: ٧٠
٢٦ شباط ١٣٢٤ - مارت ١٩٠٩
بز قالوا بَلٰىدن جمعيتِ محمّديده داخلز.
جهت الوحدتِ إتّحاديمز توحيددر. پيمان و يمينمز ايماندر. مادام كه موحّديز، متّحديز. هر بر مؤمن إعلاءِ كلمة اللّٰه ايله مكلّفدر. بو زمانده أڭ بيوك سببى، مادّةً ترقّى ايتمكدر. زيرا أجنبيلر فنون و صنايع سلاحيله بزى إستبدادِ معنويلرى آلتنده أزييورلر. بز ده فن و صنعت سلاحيله إعلاءِ كلمة اللّٰهڭ أڭ مدهش دشمنى اولان جهل و فقر و إختلافِ أفكاره جهاد ايدهجگز. امّا جهادِ خارجىيى شريعتِ غرّانڭ براهينِ قاطعهسنڭ ألماس قلنجلرينه حواله ايدهجگز. زيرا مدنيلره غلبه چالمق إقناع ايلهدر، سوز آڭلاميان وحشيلر گبى إجبار ايله دگلدر. بز محبّت فدائيلرىيز، خصومته وقتمز يوقدر!...
مشروطيت كه، عدالت و مشورت و قانونده إنحصارِ قوّتدن عبارتدر. اون اوچ عصر أوّل شريعتِ غرّا تأسّس ايتديگندن، أحكامده آوروپايه ديلنجيلك ايتمك، دينِ إسلامه بيوك بر جنايتدر. و شماله متوجّهًا نماز قيلمق گبيدر.
قوّت قانونده اولمالى. يوقسه إستبداد توزيع اولونمش اولور.
اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْقَوِىُّ الْمَتِينُ
حاكم و آمرِ وجدانى اولمالى. او ده معرفتِ تام و مدنيتِ عام وياخود دينِ إسلام ناميله اولمالى. يوقسه إستبداد دائما حكمفرما اولاجقدر. إتّفاق هدادهدر، هوا و هوسده دگل. إنسانلر حرّ
— 79 —
اولديلر امّا ينه عبد اللّٰهدرلر. هر شى حرّ اولدى. باشقهسنڭ قصورى، إنسانڭ قصورينه سند و عذر اولاماز. يأس، مانعِ هركمالدر. "نهمه لازم، باشقهسى دوشونسون" إستبدادڭ يادگاريدر.
....
بديع الزمان
٭ ٭ ٭
إستانبول خاخام باشيسى يهودى قراصّو ايله بديع الزمان آراسنده سلانيكده جريان ايدن بر قونوشمه صيرهسنده، قراصّو قونوشمهيى ياريده بيراقهرق طيشارىيه فيرلامش و آرقداشلرينه: "أگر ياننده برآز داها قالسه ايدم، آز قالسين بنى ده مسلمان ايدهجك ايدى." دييهرك مغلوبيتنى حيرت و تلاشله إظهار ايتمشدر. قراصّو كه، عثمانلى ايمپراطورلغنى پارچهلامق ايچون سينسى و ترتيبلى بر شكلده چاليشان گيزلى بر تشكيلاته منسوب اولوب، اورتهده فوق العاده بر رول اوينايوردى. قراصّونڭ بديع الزمانى زيارت ايتمكدن مقصدى، اونى كندى فكرينه چويرمك و مشئوم غايهسنه آلَت ايتمك ايدى. فقط هيهات!...
٭ ٭ ٭
نهايت منحوس ٣١ مارت حادثهسى ميدانه گلير. شريعت ايستهين و او حادثهده إسمى قاريشان اون بش قدر خواجه إعدام ايديلير. بديع الزمان، اونلر محكمه بناسنڭ باغچهسنده آصيلى طوردقلرى و كنديسى ده پنجرهدن اونلرى گورديگى بر حالده محاكمه اولونور. محكمه رئيسى خورشيد پاشا صورار:
- سن ده شريعت ايستهمشسڭ؟
— 80 —
بديع الزمان جواب ويرر:
- شريعتڭ بر حقيقتنه، بيڭ روحم اولسه فدا ايتمگه حاضرم. زيرا شريعت، سببِ سعادت و عدالتِ محض و فضيلتدر. فقط إختلالجيلرڭ ايستهيشى گبى دگل!
بديع الزمانڭ ديوانِ حربدهكى بو قهرمانجه مدافعهسى، او زمان ايكى دفعه طبع ايديلوب نشر ايديلمشدر. او دهشتلى محكمهدن إعدامنى بكلركن برائت ايتمش و محكمهيه تشكّر ايتميهرك، يولده بايزيددن تا سلطان أحمده قدر آرقهسنده غلبهلك بر خلق كتلهسى موجود اولديغى حالده: "ظالملر ايچون ياشاسين جهنّم! ظالملر ايچون ياشاسين جهنّم!" ندالريله ايلرلهمشدر.
ديوانِ حربدهكى مدافعهسنڭ بر قسمى بو تاريخچهٔ حياتده يازيلمشدر. تا كه ٣١ مارت حادثهسنڭ ايچ يوزى و بديع الزمانڭ قهرمانجه مدافعهسى بر درجه آڭلاشيلهبيلسين.
٭ ٭ ٭
— 81 —
ايكى مكتبِ مصيبت شهادتنامهسى ياخود ديوانِ حربِ عُرفى و سعيد نورسى آدلى أثردن پارچهلر:
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
مقدّمه:
وقتا كه حرّيت ديوانهلكله ياد اولونوردى؛ ضعيف إستبداد تيمارخانهيى بڭا مكتب أيلدى.
وقتا كه إعتدال، إستقامت؛ إرتجاع ايله إلتباس اولوندى؛ مشروطيتده شدّتلى إستبداد، حپسخانهيى مكتب أيلدى.
أى شهادتنامهمى تماشا ايدن ذوات! لطفًا روح و خيالڭزى مسافرةً، يڭى مدنيته قاريشمش عصبى بر بدوى طلبهنڭ حالِ إختلالده اولان جسد و دماغنه گوندريڭز. تا تخطئه ايله خطايه دوشمهيڭز. ٣١ مارت حادثهسنده ديوانِ حربِ عُرفيده ديدم كه:
- بن طلبهيم، اونڭ ايچون هر شيئى ميزانِ شريعتله موازنه ايدييورم. بن ملّيتمزى، يالڭز إسلاميت بيلييورم. اونڭ ايچون هر شيئى ده إسلاميت نقطهٔ نظرندن محاكمه ايدييورم.
بن حپسخانه دينيلن عالمِ برزخڭ قپوسنده طوروركن و دار آغاجى دينيلن إستاسيونده آخرته گيدن شمندوفرى بكلركن، جمعيتِ بشريهنڭ غدّارانه حاللرينى تنقيد ايدهرك؛ دگل يالڭز سزلره، بلكه بو زماندهكى نوعِ بنى بشره ايراد ايتديگم بر نطقدر. اونڭ ايچون يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ سرّنجه قبرِ قلبدن حقائق چيپلاق چيقدى. نامحرم اولان كيمسهلر نظر ايتمهسين. آخرته كمالِ إشتياقله مهيّايم، بو
— 82 —
آصيلانلرله برابر گيتمگه حاضرم. ناصلكه بر بدوى غرائبپرست، إستانبولڭ عجائب و محاسننى ايشيتمش، فقط گورمهمش؛ ناصل كمالِ خٰواهشله گورمگى آرزو ايدر! بن ده معرضِ عجائب و غرائب اولان عالمِ آخرتى او خٰواهشله گورمك ايستهيورم. شيمدى ده اويلهيم. بنى اورايه نفى ايتمك، بڭا جزا دگل؛ سزڭ ألڭزدن گليرسه، بنى وجدانًا تعذيب ايديڭز! و إلّا باشقه صورتله عذاب، عذاب دگل، بنم ايچون بر شاندر!
بو حكومت زمانِ إستبدادده عقله خصومت ايدييوردى؛ شيمدى ده حياته عداوت ايدييور. أگر حكومت بويله اولورسه؛ ياشاسين جنون، ياشاسين موت!.. ظالملر ايچون ده ياشاسين جهنّم!.. بن ذاتًا بر زمين ايستهيوردم كه، أفكاريمى اونده بيان ايدهيم. شيمدى بو ديوانِ حربِ عُرفى ايى بر زمين اولدى.
بدايتلرده هركسدن سؤال اولونديغى گبى، ديوانِ حربده بڭا ده سؤال ايتديلر: "سن ده شريعت ايستهمشسڭ؟"
ديدم: شريعتڭ بر حقيقتنه، بيڭ روحم اولسه فدا ايتمگه حاضرم! زيرا شريعت، سببِ سعادت و عدالتِ محض و فضيلتدر. فقط إختلالجيلرڭ ايستهيشى گبى دگل.
هم ده ديديلر: إتّحادِ محمّديهيه (عصم) داخل ميسڭ؟
ديدم: مع الإفتخار! أڭ كوچك أفرادندنم. فقط بنم تعريف ايتديگم وجهله... او إتّحاددن اولميان، دينسزلردن باشقه كيمدر؟ بڭا گوسترڭ.
ايشته او نطقى شيمدى نشر ايدييورم. تا كه، مشروطيتى لكهدن و أهلِ شريعتى مأيوسيتدن و أهلِ عصرى تاريخ نظرنده جهل و جنوندن و حقيقتى أوهام و شبههدن قورتارهيم. ايشته باشلايورم:
— 83 —
ديدم: أى پاشالر، ضابطلر! حپسمى إقتضا ايدن جنايتلرڭ إجمالى:
اِذًا مَحَاسِنِى اللَّاتِى اَدَلُّ بِهَا كَانَتْ ذُنُوبِى فَقُلْ لِى كَيْفَ اَعْتَذِرُ
يعنى: مدارِ إفتخارم اولان محاسنم، شيمدى گناه صاييلييور. آرتيق ناصل إعتذار ايدهيم، متحيّرم.
مقدّمه اولارق سويلهيورم: مرد اولان جنايته تنزّل ايتمز. شايد إسناد اولونسه جزادن قورقماز. هم ده حقسز يره إعدام اولونسهم، ايكى شهيد ثوابنى قزانيرم. شايد حپسده قالسهم، بويله حرّيتى لفظدن عبارت بولونان غدّار بر حكومتڭ أڭ راحت موقعى حپسخانه اولسه گركدر. مظلوميتله ئولمك، ظالميتله ياشامقدن داها خيرليدر.
بونى ده ديرم كه: سياستى دينسزلگه آلَت ياپان بعض آدملر، قباحتلرينى ستر ايچون باشقهسنى إرتجاع ايله و ديننى سياسته آلَت ياپمقله إتهام ايدرلر. شيمديكى خفيهلر أسكيلردن بتردرلر. بونلرڭ صداقتنه ناصل إعتماد اولونور؟ عدالت اونلرڭ سوزلرينه ناصل بنا اولونور؟ هم ده جربزه ايله إنسان، عدالت ياپاركن ظلمه دوشويور. زيرا إنسان قصورسز اولماز. فقط اوزون زمانده و أفرادِ كثيره ايچنده و تخلّلِ محاسنله تعديل اولونان متفرّق قصورلرى جربزه ايله جمع ايدوب، بر زمانِ واحدده بر شخصِ واحددن صدورينى توهّم ايدهرك شديد جزايه مستحق گورور. حالبوكه بو طرز، بر ظلمِ شديددر.
شيمدى گلهلم اون بر بچق جنايتلريمڭ تعدادينه:
(حاشيه): مؤلّفڭ مسلك و مشربنه عائد پارچهلر آلينمش اولوب، تفصيلات آرزو ايدنلر مذكور أثره مراجعت ايتسينلر.
— 84 —
برنجى جنايت:
گچن سنه بدايتِ حرّيتده أللى آلتمش تلغراف عموم شرق عشيرتلرينه صدارت واسطهسيله چكدم. مئالى شو ايدى:
"مشروطيت و قانونِ أساسى ايشيتديگڭز مسئله ايسه؛ حقيقى عدالت و مشورتِ شرعيهدن عبارتدر. حسنِ تلقّى ايديڭز. محافظهسنه چاليشڭز. زيرا، دنيوى سعادتمز مشروطيتدهدر. و إستبداددن هركسدن زياده بز ضررديدهيز."
هر يردن بو تلغرافڭ جوابى، مثبت و گوزل اولارق گلدى. ديمك ولاياتِ شرقيهيى تنبيه ايتدم، غافل بيراقمدم. تا يڭى بر إستبداد اونلرڭ غفلتندن إستفاده ايتمهسين. نهمه لازم ديمهديگمدن جنايت ايشلهدم كه، بو محكمهيه گيردم...
ايكنجى جنايت:
آياصوفياده، بايزيدده، فاتحده، سليمانيهده عموم علما و طلبهيه خطابًا متعدّد نطقلر ايله شريعتڭ و مسمّاىِ مشروطيتڭ مناسبتِ حقيقيهسنى ايضاح و تشريح ايتدم. و متحكّمانه إستبدادڭ، شريعتله بر مناسبتى اولماديغنى بيان ايتدم. شويله كه: سَيِّدُ الْقَوْمِ خَادِمُهُمْ حديثنڭ سرّيله؛ شريعت عالمه گلمش، تا إستبدادى و ظالمانه تحكّمى محو ايتسين.
هر هانگى بر نطق ايراد ايتدم ايسه؛ هر بر كلمهسنه كيمسهنڭ بر إعتراضى وارسه، برهان ايله إثباته حاضرم. و ديدم كه: "أصل شريعتڭ مسلكِ حقيقيسى، حقيقتِ مشروطيتِ مشروعهدر." ديمك مشروطيتى، دلائلِ شرعيه ايله قبول ايتدم. باشقه مدنيتجيلر گبى، تقليدى و خلافِ شريعت تلقّى ايتمدم. و شريعتى رشوت ويرمدم. و علما و شريعتى، آوروپانڭ ظنونِ فاسدهسندن إقتداريمه گوره قورتارمغه چاليشديغمدن جنايت ايتدم كه، بو طرز معاملهڭزى گوردم...
اوچنجى جنايت:
إستانبولده يگرمى بيڭه ياقين همشهريلريمى، (حمّال و غافل و صافدل اولدقلرندن) بعض پارتيجيلر اونلرى إغفال ايله ولاياتِ شرقيهيى
— 85 —
لكهدار ايتمهلرندن قورقدم. و حمّاللرڭ عموم يرلرينى و قهوهلرينى گزدم. گچن سنه آڭلايهجقلرى صورتده مشروطيتى اونلره تلقين ايتدم. شو مئالده:
"إستبداد، ظلم و تحكّمدر. مشروطيت، عدالت و شريعتدر. پادشاه، پيغمبريمزڭ أمرينه إطاعت ايتسه و يولنه گيتسه خليفهدر. بز ده اوڭا إطاعت ايدهجگز. يوقسه، پيغمبره تابع اولمايوب ظلم ايدنلر، پادشاه ده اولسهلر هايدوتدرلر. بزم دشمنمز جهالت، ضرورت، إختلافدر. بو اوچ دشمنه قارشى؛ صنعت، معرفت، إتّفاق سلاحيله جهاد ايدهجگز. و بزى بر جهتده تيقّظه و ترقّىيه سَوق ايدن حقيقى قارداشلريمز توركلرله و قومشولريمزله دوست اولوب أل أله ويرهجگز. زيرا خصومتده فنالق وار، خصومته وقتمز يوقدر. حكومتڭ ايشنه قاريشميهجغز. زيرا، حكمتِ حكومتى بيلمييورز..."
ايشته او حمّاللرڭ، آووستريايه قارشى (بنم گبى بتون آوروپايه قارشى)
(١) بديع الزمانه ظرفادن برى بر گون، عرفانيله متناسب بر أثواب گيمسى لزومندن بحث ايدر. مشارٰ اليه ده: "سز، آووستريايه گويا بويقوت ياپييورسڭز، هم اونڭ گوندرديگى قلپاقلرى گييورسڭز. بن ايسه، بتون آوروپايه بويقوت ياپييورم، اونڭ ايچون يالڭز مملكتمڭ مادّى و معنوى معمولاتنى گييورم" بيورمشدر.
بويقوتلرى و أڭ مشوّش و هيجانلى زمانلرده عاقلانه حركتلرنده بو نصيحتڭ تأثيرى اولمشدر. پادشاهه قارشى إرتباطلرينى تعديل ايتمگه و بويقوتاژلرله آوروپايه قارشى حربِ إقتصادى آچمغه سببيت ويرديگمدن، ديمك جنايت ايتدم كه، بو بلايه دوشدم...
دردنجى جنايت:
آوروپا، بزدهكى جهالت و تعصّب مساعدهسيله، شريعتى (حاشا و كلّا) إستبداده مساعد ظن ايتدكلرندن، نهايت درجهده قلبًا اوزولمشدم.
— 86 —
اونلرڭ ظنّنى تكذيب ايتمك ايچون، مشروطيتى هركسدن زياده شريعت نامنه آلقيشلادم. لٰكن ينه قورقدم كه، باشقه بر إستبداد تكرار او ظنّى تصديق ايدر دييه، نه قدر قوّتم وارسه آياصوفيه جامعنده مبعوثانه خطابًا فرياد ايتدم. و سويلهدم كه: مشروطيتى، مشروعيت عنوانى ايله تلقّى و تلقين ايديڭز. تا يڭى و گيزلى و دينسز بر إستبداد، پيس أليله او مباركى أغراضنه سپر ايتمكله لكهدار ايتمهسين. حرّيتى، آدابِ شريعتله تقييد ايديڭز. زيرا جاهل أفراد و عوامِ ناس قيدسز حرّ اولسه، شرطسز تام سربست اولسه، سفيه و إطاعتسز اولور. عدالت نمازنده قبلهڭز درت مذهب اولسون. تا كه، نماز صحيح اوله. زيرا حقائقِ مشروطيتڭ صراحةً و ضمنًا و إذنًا درت مذهبدن إستخراجى ممكن اولديغنى دعوا ايتدم. بن كه، بر عادى طلبهيم. علمايه فرض اولان بر وظيفهيى اوموزيمه آلدم، ديمك جنايت ايتدم كه، بو طوقادى ييدم.
بشنجى جنايت:
غزتهلر ايكى قياسِ فاسد جهتيله و حيثيت قيريجى بر نشريات ايله أخلاقِ إسلاميهيى صارصديلر. و أفكارِ عموميهيى پريشان ايتديلر. بن ده غزتهلرله، اونلرى ردّ ايدن مقالهلر نشر ايتدم. ديدم كه:
أى غزتهجيلر! أديبلر أدبلى اولمالى، هم ده أدبِ إسلاميه ايله متأدّب اولمالى. و اونلرڭ سوزلرى، قلبِ عمومئِ مشتركِ ملّتدن بىطرفانه چيقمالى. و مطبوعات نظامنامهسنى، وجدانڭزدهكى حسِّ ديانت و نيّتِ خالصه تنظيم ايتملى. حالبوكه، سز ايكى قياسِ فاسدله، يعنى طشرايى إستانبوله و إستانبولى آوروپايه قياس ايدهرك أفكارِ عموميهيى باتاقلغه دوشورديڭز. و شخصى غرضلرى و فكرِ إنتقامى اويانديرديڭز. زيرا ألفبا اوقوميان چوجغه، فلسفهِٔ طبيعيه درسى ويريلمز. و أركگه، تياتروجى قارى لباسى ياقيشماز. و آوروپانڭ حسّياتى، إستانبولده تطبيق اولونماز. أقوامڭ إختلافى؛ مكانلرڭ و أقطارڭ تخالفى، زمانلرڭ و عصرلرڭ إختلافى
— 87 —
گبيدر. بريسنڭ لباسى، اوتهكينڭ أندامنه گلمز. ديمك فرانسز بيوك إختلالى، بزه تمامًا حركت دستورى اولاماز. ياڭليشلق، تطبيقِ نظريات و مقتضاىِ حالى دوشونمهمكدن چيقار.
بن كه اُمّى بر كويلىيم، بويله جربزهلى و مغالطهلى و أغراضلى محرّرلره نصيحت ايتدم؛ ديمك جنايت ايشلهدم...
آلتنجى جنايت:
قاچ دفعه بيوك إجتماعلرده، هيجانلرى حسّ ايتدم. قورقدم كه، عوامِ ناس سياسته قاريشمقله آسايشى إخلال ايتسينلر. توركجهيى يڭى اوگرنن كويلى بر طلبهنڭ لساننه ياقيشهجق لفظلرله هيجانى تسكين ايتدم. أزجمله: بايزيدده طلبهنڭ إجتماعنده و آياصوفيه مولدينده و فرح تياتروسندهكى هيجانه يتيشدم. بر درجه هيجانى تسكين ايتدم. يوقسه بر فورطنه داها اولاجقدى. بن كه، بدوى بر آدمم. مدنيلرڭ أنتريقهلرينى بيلديگم حالده ايشلرينه قاريشدم. ديمك جنايت ايتدم...
يدنجى جنايت:
ايشيتدم، إتّحادِ محمّدى (عصم) ناميله بر جمعيت تشكّل ايتمش. نهايت درجهده قورقدم كه؛ بو إسمِ مباركڭ آلتنده بعضيلرينڭ بر ياڭليش حركتى ميدانه گلسين. صوڭره ايشيتدم: بو إسمِ مباركى بعض مبارك ذوات، (سهيل پاشا و شيخ صادق گبى ذاتلر) داها بسيط و صِرف عبادته و سنّتِ سنيهيه تبعيته نقل ايتمشلر. و او سياسى جمعيتدن قطعِ علاقه ايتديلر. سياسته قاريشميهجقلر. لٰكن تكرار قورقدم، ديدم: بو إسم عمومڭ حقّيدر، تخصيص و تحديد قبول ايتمز. بن ناصل كه، ديندار متعدّد جمعيته بر جهتله منسوبم. زيرا مقصدلرينى بر گوردم. كذالك او إسمِ مباركه إنتساب ايتدم. لٰكن تعريف ايتديگم و داخل اولديغم إتّحادِ محمّدينڭ (عصم) تعريفى بودر كه:
— 88 —
شرقدن غربه، جنوبدن شماله اوزانان بر سلسلهِٔ نورانى ايله مربوط بر دائرهدر. داخل اولانلر ده بو زمانده اوچ يوز ميليوندن زيادهدر. بو إتّحادڭ جهت الوحدتى و إرتباطى، توحيدِ إلٰهيدر. پيمان و يمينى، ايماندر. منتسبلرى، قالوا بلادن داخل اولان عموم مؤمنلردر. دفترِ أسمالرى ده، لوحِ محفوظدر. بو إتّحادڭ ناشرِ أفكارى، عموم كتبِ إسلاميهدر. گونلك غزتهلرى ده، إعلاءِ كلمة اللّٰهى هدفِ مقصد ايدن عموم دينى غزتهلردر. قلوپ و أنجمنلرى، جامع و مسجدلردر و دينى مدرسهلر و ذكرخانهلردر. مركزى ده، حرمينِ شريفَيْندر. بويله جمعيتڭ رئيسى، فخرِ عالمدر (عصم). و مسلگى، هركس كندى نفسيله مجاهده؛ يعنى أخلاقِ أحمديه (عصم) ايله تخلّق و سنّتِ نبويهيى إحيا و باشقهلره ده محبّت و (أگر ضرر ايتمزسه) نصيحت ايتمكدر. بو إتّحادڭ نظامنامهسى سنّتِ نبويه و قانوننامهسى أوامر و نواهئِ شرعيهدر. و قلنجلرى ده، براهينِ قاطعهدر. زيرا مدنيلره غلبه چالمق إقناع ايلهدر، إجبار ايله دگلدر. تحرّئِ حقيقت، محبّت ايلهدر. خصومت ايسه، وحشت و تعصّبه قارشى ايدى. هدف و مقصدلرى ده، إعلاءِ كلمة اللّٰهدر. شريعتده يوزده طقسان طوقوز أخلاق، عبادت، آخرت و فضيلته عائددر. يوزده بر نسبتنده سياسته متعلّقدر؛ اونى ده اولو الأمرلريمز دوشونسونلر.
شيمديكى مقصديمز، او سلسلهِٔ نورانيهيى إهتزازه گتيرمكله، هركسى بر شوقِ خٰواهشِ وجدانيه ايله طريقِ ترقّيده كعبهِٔ كمالاته سَوق ايتمكدر. زيرا إعلاءِ كلمة اللّٰهڭ بو زمانده بر بيوك سببى، مادّةً ترقّى ايتمكدر.
ايشته بن بو إتّحادڭ أفرادندنم. و بو إتّحادڭ تظاهرينه تشبّث ايدنلردهنم. يوقسه سببِ إفتراق اولان فرقهلردن، پارتيلردن دگلم.
الحاصل: سلطان سليمه بيعت ايتمشم. اونڭ إتّحادِ إسلامدهكى فكرينى قبول ايتدم. زيرا او ولاياتِ شرقيهيى ايقاظ ايتدى. اونلر ده اوڭا بيعت ايتديلر.
— 89 —
شيمديكى شرقليلر، او زماندهكى شرقليلردر. بو مسئلهده سلفلرم، شيخ جمال الدينِ أفغانى، علّامهلردن مصر مفتيسى مرحوم محمّد عبده، مفرط عالملردن على سعاوى، خواجه تحسين و إتّحادِ إسلامى هدف طوتان نامق كمال و سلطان سليمدر كه، ديمش:
إختلاف و تفرقه أنديشهسى
كوشهٔ قبرمده حتّى بىقرار أيلر بنى.
إتّحادكن صولتِ أعدايى دفعه چارهمز
إتّحاد ايتمزسه ملّت، داغدار أيلر بنى...
ياووز سلطان سليم
بن ظاهرًا بوڭا تشبّث ايتدم، ايكى مقصدِ عظيم ايچون:
برنجيسى:او إسمى تحديد و تخصيصدن خلاص ايتمك و عموم مؤمنلره شمولنى إعلان ايتمك. تا كه، تفرقه دوشمهسين و أوهام چيقماسين.
ايكنجيسى:بو گچن مصيبتِ عظيمهيه سببيت ويرن فرقهلرڭ إفتراقنڭ، توحيد ايله اوڭنه سد اولمقدى. وا أسفا كه، زمان فرصت ويرمدى. سيل گلدى، بنى ده ييقدى. هم ديردم: بر يانغين اولسه، بر پارچهسنى سوندورهجگم. فقط خواجهلق ألبسهم ده ياندى. و عهدهسندن گلهمديگم بر يالانجى شهرت ده مع الممنونيه رفع اولدى.
بن كه، عادى بر آدمم. بويله مجلسِ مبعوثان و أعيان و وكلانڭ أڭ مهمّ وظيفهلرينى دوشونديرهجك بر أمرى، عهدهمه آلدم. ديمك جنايت ايتدم(!)...
....
— 90 —
سكزنجى جنايت:
بن ايشيتدم كه: عسكرلر بعض جمعيتلره إنتساب ايدييورلر. يڭيچريلرڭ حادثهِٔ مدهشهسى خاطريمه گلدى. غايت تلاش ايتدم. بر غزتهده يازدم كه: شيمدى أڭ مقدّس جمعيت، أهلِ ايمان عسكرلرڭ جمعيتيدر. عموم مؤمن و فداكار عسكرلرڭ مسلگنه گيرنلر، نفردن سرعسكره قدر داخلدر. زيرا إتّحاد، اخوّت، إطاعت، محبّت و إعلاءِ كلمة اللّٰه، دنيانڭ أڭ مقدّس جمعيتنڭ مقصديدر. عموم مؤمن عسكرلر تماميله بو مقصده مظهردرلر. عسكرلر مركزدر. ملّت و جمعيت اونلره إنتساب ايتمك لازمدر. سائر جمعيتلر، ملّتى، عسكر گبى مظهرِ محبّت و اخوّت ايتمك ايچوندر. امّا إتّحادِ محمّدى (عصم) كه، عموم مؤمنلره شاملدر. جمعيت و فرقه دگلدر. مركزى و صفِّ أوّلى غازيلر، شهيدلر، عالملر، مرشدلر تشكيل ايدييور. هيچ بر مؤمن و فداكار عسكر (ضابط اولسون، نفر اولسون) خارج دگل كه، تا إنتسابه لزوم قالسين. لٰكن بعض جمعيتِ خيريه، كندينه إتّحادِ محمّدى دييهبيلير. بوڭا قاريشمام.
بن كه، عادى بر طلبهيم. بويله بيوك علمانڭ وظيفهلرينى غصب ايتدم. ديمك جنايت ايتدم...
طوقوزنجى جنايت:
مارتڭ ٣١ نجى گونندهكى دهشتلى حركتى، ايكى اوچ دقيقه اوزاقدن تماشا ايتدم. متعدّد مطالبى ايشيتدم. فقط يدى رنك سرعتله چوريلسه يالڭز بياض گورونديگى گبى؛ او آيرى آيرى مطلبلردهكى فساداتى بيڭدن بره اينديرن و عوامى آنارشيلكدن قورتاران و أفراد ألنده قالان عموم سياستى، معجزه گبى محافظه ايدن لفظِ شريعت يالڭز گوروندى. آڭلادم ايش فنا، إطاعت مختل، نصيحت تأثيرسزدر. يوقسه هر وقت گبى، ينه او آتشڭ سوندوريلمسنه تشبّث ايدهجكدم. فقط عوام چوق، بزم همشهريلر غافل و صافدل؛ بن ده شهرتِ كاذبه ايله گورونويورم. اوچ دقيقهدن صوڭره چكيلدم.
— 91 —
باقيركوينه گيتدم. تا بنى طانييانلر قاريشماسينلر. راست گلنلره ده قاريشمهمق توصيه ايتدم. أگر ذرّه مقدار دخلم اولسيدى، ذاتًا ألبسهم بنى إعلان ايدييور، ايستهمديگم بر شهرت ده بنى هركسه گوسترييوردى. بو ايشده پك بيوك گورونهجكدم. بلكه آياستفانوسه قدر تك باشمه اولسون حركت اوردوسنه مقابله ايدهرك إثباتِ وجود ايدهجكدم، مردانه ئولهجكدم. او وقت دخلم بديهى اولوردى. تحقيقه لزوم قالمازدى.
ايكنجى گونده بر عقدهِٔ حياتمز اولان إطاعتِ عسكريهدن سؤال ايتدم. ديديلر كه: "عسكرلرڭ ضابطلرى عسكر قيافتنه گيرمش. إطاعت چوق بوزولمهمش." تكرار سؤال ايتدم: "قاچ ضابط وورولمش؟" بنى آلداتديلر، ديديلر: "يالڭز درت دانه. اونلر ده مستبد ايمشلر. هم شريعتڭ آداب و حدودى إجرا اولونهجق."
بر ده غزتهلره باقدم؛ اونلر ده او قيامى مشروع گبى تصوير ايدييورلردى. بن ده بر جهتده سَويندم. زيرا أڭ مقدّس مقصدم، شريعتڭ أحكامنى تمامًا إجرا و تطبيقدر. فقط إطاعتِ عسكريهيه خلل گلديگندن، نهايت درجهده مأيوس و متأثّر اولدم. و عموم غزتهلرله عسكره خطابًا نشر ايتدم كه:
"أى عسكرلر! ضابطلريڭز بر گناه ايله نفسلرينه ظلم ايدييورلرسه، سز او إطاعتسزلكله اوتوز ميليون عثمانلى و اوچ يوز ميليون نفوسِ إسلاميهنڭ حقلرينه بر نوع ظلم ايدييورسڭز. زيرا عموم إسلام و عثمانليلرڭ حيثيت، سعادت و بايراقِ توحيدى، بو زمانده بر جهتده سزڭ إطاعتڭزله قائمدر. هم ده شريعت ايستهيورسڭز. فقط إطاعتسزلكله شريعته مخالفت ايدييورسڭز."
بن اونلرڭ حركتنى، شجاعتلرينى اوقشادم. زيرا أفكارِ عموميهنڭ يالانجى ترجمانى اولان غزتهلر، نظريمزه حركتلرينى مشروع گوسترمشلردى. بن ده تقدير ايله
— 92 —
برابر، نصيحتمى بر درجه تأثير ايتديردم. عصيانى بر درجه باصديردم. يوقسه بويله آسان اولمازدى.
بن كه بِالفعل تيمارخانهيى زيارت ايتمش بر آدمم، "نهمه لازم، بويله ايشلرى عقلليلر دوشونسون" ديمهديگمدن جنايت ايتدم...
اوننجى جنايت:
حربيه نظارتندهكى عسكرلر ايچنه جمعه گونى علما ايله برابر گيتدم. غايت مؤثّر نطقلرله سكز طابور عسكرى إطاعته گتيردم. نصيحتلرم تأثيرينى صوڭرهدن گوستردى. ايشته نطقڭ صورتى:
أى عساكرِ موحّدين! اوتوز ميليون عثمانلى و اوچ يوز ميليون إسلامڭ ناموسى و حيثيتى و سعادتى و بايراقِ توحيدى، بر جهتده سزڭ إطاعتڭزه وابستهدر. سزڭ ضابطلريڭز بر گناه ايله كندى نفسنه ظلم ايتسه، سز بو إطاعتسزلكله اوچ يوز ميليون إسلامه ظلم ايدييورسڭز. زيرا بو إطاعتسزلكله اخوّتِ إسلاميهيى تهلكهيه آتييورسڭز. بيليڭز كه: عسكر اوجاغى جسيم و منتظم بر فابريقهيه بڭزر. بر چرخ إطاعتسزلك ايتسه، بتون فابريقه هرج و مرج اولور. عسكر نفراتى سياسته قاريشماز. يڭيچريلر شاهددر. سز شريعت ديرسڭز، حالبوكه شريعته مخالفت ايدييورسڭز و لكهدار ايدييورسڭز. شريعتله، قرآنله، حديثله، حكمتله، تجربه ايله ثابتدر كه: صاغلام ديندار، حقپرست اولو الأمره إطاعت فرضدر. سزڭ اولو الأمريڭز، استاديڭز؛ ضابطلريڭزدر. ناصلكه ماهر مهندس، حاذق طبيب بر جهتده گناهكار اولسهلر، طب و هندسهلرينه ضرر ويرمز. كذالك منوّر الأفكار و فنِّ حربه آشنا، مكتبلى، حميتلى، مؤمن ضابطلريڭزڭ بر جزئى نامشروع حركتى ايچون إطاعتڭزه خلل ويرمكله عثمانليلره، إسلاملره ظلم ايتمهيڭز! زيرا إطاعتسزلك يالڭز بر ظلم دگل، ميليونلرجه نفوسڭ حقّنه بر نوع تجاوز ديمكدر. بيليرسڭز كه، بو زمانده بايراقِ توحيدِ إلٰهى سزڭ يدِ شجاعتڭزدهدر.
— 93 —
او يدڭ قوّتى ده إطاعت و إنتظامدر. زيرا بيڭ منتظم و مطيع عسكر، يوز بيڭ باشىبوزوغه مقابلدر. نه حاجت، يوز سنه ظرفنده اوتوز ميليون نفوسڭ وجوده گتيرمديگى بويله پك چوق قان دوكديرن إنقلابلرى سز إطاعتڭزله قان دوكمهدن ياپديڭز.
بونى ده سويلهيورم كه: حميتلى و منوّر الفكر بر ضابطى ضايع ايتمك، معنوى قوّتڭزى ضايع ايتمكدر. زيرا شيمدى حكمفرما، شجاعتِ ايمانيه و عقليه و فنّيهدر. بعضًا بر منوّر الفكر، يوزه مقابلدر. أجنبيلر سزه بو شجاعتله غلبهيه چاليشييورلر. يالڭز شجاعتِ فطريه كافى دگل...
الحاصل: فخرِ عالمڭ فرماننى سزه تبليغ ايدييورم كه: إطاعت فرضدر. ضابطڭزه عصيان ايتمهيڭز. ياشاسين عسكرلر!.. ياشاسين مشروطهٔ مشروعه!..
ديمك كه بن، بو قدر عالم واركن، بويله مهمّ وظيفهلرى درعهده ايتديگمدن جنايت ايتدم!..
اون برنجى جنايت:
بن ولاياتِ شرقيهده عشيرتلرڭ حالِ پريشانيتنى گورويوردم. آڭلادم كه: دنيوى سعادتمز، بر جهتله فنونِ جديدهِٔ مدنيه ايله اولاجق. او فنونڭ ده غيرِ متعفّن بر مجراسى علما و بر منبعى ده مدرسهلر اولمق لازمدر. تا علماءِ دين، فنون ايله اُنسيت پيدا ايتسين.
زيرا، او ولاياتده يارى بدوى وطنداشلرڭ زمامِ إختيارى، علما ألندهدر. و او سائق ايله درسعادته گلدم. سعادت توهّمى ايله او وقتده (شيمدى منقسم اولمش، شدّتلنمش اولان) إستبدادلر، مرحوم سلطانِ مخلوعه إسناد ايديلديگى حالده؛ اونڭ ضبطيه ناظرى ايله بڭا ويرديگى معاش و إحسانِ شاهانهسنى قبول ايتمدم، ردّ ايتدم. خطا ايتدم. فقط او خطام، مدرسه علمى ايله دنيا مالنى ايستهينلرڭ
— 94 —
ياڭليشلرينى گوسترمكله خير اولدى. عقلمى فدا ايتدم، حرّيتمى ترك ايتمدم. او شفقتلى سلطانه بوين أگمهدم. شخصى منفعتمى ترك ايتدم.
شيمديكى سيورىسينكلر بنى جبرله دگل، محبّتله كنديلرينه متّفق ايدهبيليرلر. بر بچق سنهدر بوراده مملكتمڭ نشرِ معارفى ايچون چاليشييورم. إستانبولڭ أكثريسى بونى بيلير.
بن كه بر حمّالڭ اوغلىيم. بو قدر دنيا بڭا ميسّر ايكن كندى نفسمى حمّال اوغللغندن و فقرِ حالدن چيقارمدم. و دنيا ايله كوكلشهمديگم و أڭ سَوْديگم موقع اولان ولاياتِ شرقيهنڭ يوكسك طاغلرينى ترك ايتمكله ملّت ايچون تيمارخانهيه و توقيفخانهيه و مشروطيت زماننده إشكنجهلى حپسخانهيه دوشمهمه سببيت ويرن اويله امورلره تشبّث ايتمكله بيوك بر جنايت أيلدم كه؛ بو دهشتلى محكمهيه گيردم!..
يارى جنايت:
شويله كه: دائرهِٔ إسلامڭ مركزى و رابطهسى اولان نقطهِٔ خلافتى ألندن قاچيرمامق فكريله و سابق سلطان مرحوم عبد الحميد خان حضرتلرى، سابق إجتماعى قصوراتنى درك ايله ندامت ايدهرك قبولِ نصيحته إستعداد كسب ايتمش ظنّيله و "أصلح طريق، مصالحهدر" ملاحظهسيله، شيمديكى أڭ چوق أغراض و إنفعالاته مبدأ و تخم اولان بو وقوعه گلن شدّت صورتنى داها أحسن صورتده دوشونديگمدن، مرحوم سلطانِ سابقه، جريده لسانيله سويلهدم كه:
"منخسف ييلديزى دار الفنون ايت، تا ثريّا قدر عالى اولسون! و اورايه سيّاحلر، زبانيلر يرينه، أهلِ حقيقت ملائكهِٔ رحمتى يرلشدير؛ تا جنّت گبى اولسون! و ييلديزدهكى ملّتڭ سڭا هديه ايتديگى ثروتنى، ملّتڭ باش خستهلغى
— 95 —
اولان جهالتنى تداوى ايچون بيوك دينى دار الفنونلره صرف ايله ملّته إعاده ايت و ملّتڭ مروّت و محبّتنه إعتماد ايت. زيرا سنڭ شاهانه إدارهڭه ملّت متكفّلدر. بو عمردن صوڭره صِرف آخرتى دوشونمك لازم. دنيا سنى ترك ايتمهدن أوّل سن دنيايى ترك ايت! زكات العمرى، عمرِ ثانى يولنده صرف أيله.
شيمدى موازنه ايدهلم: ييلديز، أگلنجه يرى اولمالى ويا دار الفنون اولمالى؟ و ايچنده سيّاحلر گزملى ويا علما تدريس ايتملى؟ و غصب ايديلمش اولمالى وياخود هديه ايديلمش اولمالى؟ هانگيسى داها اييدر؟ إنصاف صاحبلرى حكم ايتسين."
بن كه بر گدايم، بر بيوك پادشاهه نصيحت ايتدم، ديمك يارى جنايت ايتدم.
جنايتڭ اوتهكى ياريسنى سويلهمك زمانى گلمدى.
(حاشيه): او يارينڭ زمانى؛ اون بش سنه صوڭره، يگرمى سكز سنهدر مؤلّفڭ سببِ حپسى اولان، سراج النورڭ آخرندهكى بحثه باقڭز. تام او يارى جنايتى بيلهجكسڭز.
...
يازيق! أيواهلر اولسون! سعادتمز اولان مشروطيتِ مشروعه، بر منبعِ حياتِ إجتماعيهمز و إسلاميته اويغون اولان معارفِ جديدهيه، ملّت نهايت درجهده مشتاق و صوصامش اولديغى حالده، بو حادثهده إفراطپرور اولانلر مشروطيته غرضلر قاريشديرمقله و فكرًا منوّر اولانلر ده دينسزجه حركاتِ لااباليانه ايله ملّتڭ رغبتنه قارشى مع التأسّف سد چكديلر. بو سدّى چكنلر، رفع ايتمليدرلر. وطن نامنه رجا اولونور.
أى پاشالر، ضابطلر! بو اون بر بچق جنايتڭ شاهدلرى بيڭلرله آدمدر. بلكه، بعضلرينه إستانبولڭ ياريسى شاهددر. بو اون بر بچق جنايتڭ جزاسنه رضا ايله
— 96 —
برابر، اون بر بچق سؤالمه ده جواب ايسترم. ايشته بو سيّئاتمه بدل بر حسنهم ده وار. سويلهيهجگم:
هركسڭ شوقنى قيران و نشئهسنى قاچيران و أغراضلر و طرفدارلقلر حسّنى اويانديران و سببِ تفرقه اولان عرقجيلق جمعياتِ أقواميه تشكيلنه سببيت ويرن و إسمى مشروطيت و معناسى إستبداد اولان و "إتّحاد و ترقّى" إسمنى ده لكهدار ايدن بورادهكى شعبهِٔ مستبدانهيه مخالفت ايتدم.
هركسڭ بر فكرى وار. ايشته صلحِ عمومى، عفوِ عمومى و رفعِ إمتياز لازم. تا كه برى بر إمتياز ايله، باشقهسنه حشرات نظريله باقمقله نفاق چيقماسين. فخر اولماسين، ديرم: بز كه حقيقى مسلمانز. آلدانيرز، فقط آلداتمهيز. بر حيات ايچون، يالانه تنزّل ايتمهيز. زيرا بيلييورز كه:
اِنَّمَا الْحِيلَةُ فِى تَرْكِ الْحِيَلِ
فقط مشروع، حقيقى مشروطيتڭ مسمّاسنه عهد و پيمان ايتديگمدن، إستبداد نه شكلده اولورسه اولسون، مشروطيت لباسى گيسين و إسمنى طاقسين؛ راست گلسهم سيلله وورهجغم.
فكرمجه مشروطيتڭ دشمنى؛ مشروطيتى غدّار، چركين و خلافِ شريعت گوسترمكله مشورتڭ ده دشمنلرينى چوق ايدنلردر. "تبدّلِ أسما ايله حقائق تبدّل ايتمز." أڭ بيوك خطا، إنسان كندينى خطاسز ظن ايتمك اولديغندن، خطامى إعتراف ايدرم كه؛ ناسڭ نصيحتنى قبول ايتمهدن ناسه نصيحتى قبول ايتديرمك ايستدم. نفسمى إرشاد ايتمهدن باشقهسنڭ إرشادينه چاليشديغمدن، أمرِ بِالمعروفى تأثيرسز ايتمكله تنزيل ايتدم. هم ده تجربه ايله ثابتدر كه: جزا بر قصورڭ نتيجهسيدر. فقط بعضًا او قصور، ايشلنمهمش باشقه قصورڭ صورتنده كندينى گوسترر. او آدم معصوم ايكن جزايه مستحق اولور. اللّٰه مصيبت ويرر، حپسه آتار، عدالت ايدر. فقط حاكم اوڭا جزا ويرر، ظلم ايدر.
— 97 —
أى اولو الأمر! بر حيثيتم واردى، اونڭله إسلاميت ملّيتنه خدمت ايدهجكدم؛ قيرديڭز. كندى كندينه اولمش، ايستهمديگم بر شهرتِ كاذبهم واردى؛ اونڭله عوامه نصيحتى تأثير ايتديرييوردم، مع الممنونيه محو ايتديڭز. شيمدى اوصانديغم بر حياتِ ضعيفم وار. قهر اولايم، أگر إعدامه أسيرگر ايسهم. مرد اولمايايم، أگر ئولمگه گولمكله گيتمزسهم. صورةً محكوميتم، وجدانًا محكوميتڭزى إنتاج ايدهجكدر. بو حال بڭا ضرر دگل، بلكه شاندر. فقط ملّته ضرر ايتديڭز. زيرا نصيحتمدهكى تأثيرى قيرديڭز. ثانيًا: كنديڭزه ضرردر. زيرا خصمڭزڭ ألنده بر حجّتِ قاطعه اولورم. بنى محنك طاشنه وورديڭز. عجبا فرقهِٔ خالصه ديديگڭز آدملر بويله محنگه وورولسهلر، قاچ دانهسى صاغلام چيقهجقدر. أگر مشروطيت، بر فرقهنڭ إستبدادندن عبارت ايسه و خلافِ شريعت حركت ايسه:
فَلْيَشْهَدِ الثَّقَلَانِ اَنِّى مُرْتَجِعٌ
(حاشيه): يعنى: بتون دنيا، جنّ و إنس شاهد اولسون كه، بن مرتجعم.
زيرا يالانلرله إتّحاد يالاندر و إفسادات اوزرينه مؤسّس اولان إسمِ مشروطيت فاسددر. مسمّاىِ مشروطيت؛ حق، صدق و إمتيازسزلق اوزرينه بقا بولاجقدر.
....
٣١ مارت حادثهسى دينيلن او صاعقه و مدهش فورطنه، أسبابِ عديده تحتنده اويله بر إستعدادِ طبيعىيى مهيّا ايتمشدى كه؛ نتيجهسى هرج و مرج اولديغى حالده، مِنْ عند اللّٰه أهلِ قيامڭ لساننه دائما معجزهسنى گوسترن إسمِ شريعت گلدى. او فورطنهيى غايت خفيف گچيرديگندن، نيسانڭ نصفندن صوڭرهكى غزتهلرى عند اللّٰه محكوم ايدييور. زيرا او حادثهيه سببيت ويرن يدى مسئله و اونڭله برابر يدى حال نظرِ مطالعهيه آلينسه، حقيقت تظاهر ايدر. اونلر ده بونلردر:
— 98 —
١ - يوزده طقسانى إتّحاد و ترقّينڭ عليهنده، هم اونلرڭ تحكّمى و إستبدادى عليهنده بر حركت ايدى.
٢ - فرقهلرڭ ميدانِ مناقشاتى اولان وكلايى تبديل ايدى.
٣ - سلطانِ مظلومى سقوطِ مصمّمدن قورتارمقدى.
٤ - حسّياتِ عسكريهنڭ و آدابِ ديندارانهلرينڭ مخالف تلقيناتنڭ اوڭنه سد چكمكدى.
٥ - پك چوق بويوتولن حسن فهمى بگڭ قاتلنى ميدانه چيقارمقدى.
٦ - قادرو خارجنه چيقانلرى و آلاى ضابطلرينى مغدور ايتمهمكدى.
٧ - حرّيتى، سفاهته شمولنى منع و آدابِ شريعتله تحديد و عوامڭ سياستِ شرعى بيلدكلرى يالڭز قصص و قطعِ يد حدّينى إجرا ايدى.
فقط زمين باتاقلق و طام (طوزاق) و پلان سريلمشدى. مقدّس اولان إطاعتِ عسكريه فدا ايديلدى. اُسّ الأساس أسباب، فرقهلرڭ طرفدارانه و غرضكارانه مناقشاتى و غزتهلرڭ بلاغت يرينه مبالغات و يالان و إفراطپرورانه كشماكشلرى ايدى. بو مطالبِ سبعهده؛ ناصلكه يدى رنك چوريلسه يالڭز بياض گورونور، بونده ده يالڭز ضياىِ شريعتِ بيضا تجلّى ايتدى، فسادڭ اوڭنه سد چكدى.
....
بتون قوّتمله ديرم كه: ترقّيمز، آنجق ملّيتمز اولان إسلاميتڭ ترقّيسيله و حقائقِ شريعتڭ تجلّيسيلهدر. يوقسه "يورويوشنى ترك ايتدى، باشقهسنڭ ده يورويوشنى اوگرنمدى" اولان ضربِ مَثله ماصدق اولاجغز.
— 99 —
أوت هم شان و شرفِ ملّتِ إسلاميه، هم ثوابِ آخرت، هم حميتِ ملّيه، هم حميتِ إسلاميه، هم حبِّ وطن، هم حبِّ دين ايله متحسّس اولمالىيز.
أى پاشالر، ضابطلر! جنايتلريمه جزا و شيمدى سؤاللريمه ده جواب ايسترم. إسلاميت ايسه إنسانيتِ كبرا و شريعت ايسه مدنيتِ فضلى (أڭ فضيلتلى مدنيت) اولديغندن؛ عالمِ إسلاميت، مدينهِٔ فاضلهِٔ أفلاطونيه اولمغه سزادر.
برنجى سؤال:
(حاشيه): بو سؤاللر، قرق أللى معصوم محبوسڭ تخليهسنه سبب اولدى.
غزتهلرڭ آلداتمهلريله مشروع بيلهرك، بورادهكى گورهنهك و عاداته بناءً جريانِ عمومىيه قاپيلان صافدللرڭ جزاسى نهدر؟
ايكنجى سؤال:بر إنسان ييلان صورتنه گيرسه، ياخود بر ولى هايدوت قيافتنه گيرسه وياخود مشروطيت، إستبداد شكلنه گيرسه اوڭا تعرّض ايدنلرڭ جزاسى نهدر؟ بلكه حقيقةً اونلر ييلاندرلر، هايدوتدرلر و إستبداددرلر.
اوچنجى سؤال:عجبا مستبد يالڭز بر شخص مى اولور؟ متعدّد شخصلر مستبد اولماز مى؟ بنجه، قوّت قانونده اولمالى، يوقسه إستبداد منقسم اولمش اولور. و قوميتهجيلكله تام شدّتلهنير.
دردنجى سؤال:بر معصومى إعدام ايتمك مى، يوقسه اون جانىيى عفو ايتمك مى داها ضرردر؟
بشنجى سؤال:مادّى تضييقلر، أهلِ مسلك و فكره غلبه ايتمديگى گبى، داها زياده نفاق و تفرقه ويرمز مى؟
آلتنجى سؤال:بر معدنِ حياتِ إجتماعيهمز اولان إتّحادِ ملّت، رفعِ إمتيازدن باشقه نه ايله اولور؟
— 100 —
يدنجى سؤال:مساواتى إخلال و يالڭز بعضلره تخصيص و حقلرنده قانونى تماميله تطبيق ايتمك ظاهرًا عدالت ايكن، بر جهتده عجبا مساواتسزلقله ظلم و غرض اولماز مى؟ هم ده تبرئه و تخليه ايله معصوميتلرى تبيّن ايدن أكثرِ محبوسينڭ، بلكه يوزده سكسانى معصوم ايكن؛ عجبا أكثريت نقطهِٔ نظرنده بو حال حكمفرما اولسه، غرض و فكرِ إنتقام اولماز مى؟ ديوانِ حربه دييهجگم يوق، إخبار ايدنلر دوشونسونلر.
سكزنجى سؤال:بر فرقه كنديسنه بر إمتياز طاقسه، هركسڭ أڭ حسّاس نقطهِٔ عصبيهسنه دائما طوقونديره طوقونديره زورله هركسى مشروطيته مخالف گبى گوسترسه و هركس ده اونلرڭ كنديلرينه طاقديغى إسمِ مشروطيت آلتنده اولان معنّد إستبداده ايليشمش ايسه، عجبا قباحت كيمدهدر؟
طوقوزنجى سؤال:عجبا باغچوان بر باغچهنڭ قپوسنى آچسه، هركسه إباحه ايتسه، صوڭره ده ضايعات وقوع بولسه قباحت كيمدهدر؟
اوننجى سؤال:فكر و سوز حرّيتى ويريلسه، صوڭره ده مؤاخذه اولونسه، عجبا بيچاره ملّتى آتشه آتمق ايچون بر پلان اولماز مى؟ بويله اولماسه ايدى، باشقه بهانه ايله موقعِ تطبيقه قونولاجغى خياله گلمز مى ايدى؟
اون برنجى سؤال:هركس مشروطيته يمين ايدييور. حالبوكه يا مسمّاىِ مشروطيته كندى مخالف ويا مخالفت ايدنلره قارشى سكوت ايتسه، عجبا كفّارةِ يمين ويرمك لازم گلمز مى؟ و ملّت يالانجى اولماز مى؟ و معصوم اولان أفكارِ عموميه؛ يالانجى، بوڭاق و غيرِ مميّز عدّ اولونماز مى؟
الحاصل:شديد بر إستبداد و تحكّم، جهالت جهتيله شيمدى حكمفرمادر. گويا إستبداد و خفيهلك تناسخ ايتمش. و مقصد ده سلطان عبد الحميددن
— 101 —
إستردادِ حرّيت دگلمش. بلكه خفيف و آز إستبدادى، شدّتلى و كثرتلى ياپمقمش!
ياريم سؤال:نازك و ضعيف بر وجود كه، سيورىسينكلرڭ و آريلرڭ ايصيرماسنه تحمّل ايدهمديگى ايچون، غايت تلاش و زحمتله اونلرى دفعه چاليشيركن برى چيقسه، ديسه كه: مقصدى سيورىسينكلرى، آريلرى دفع ايتمك دگل.. بلكه بيوك آرسلانى ايقاظ ايدوب كندينه مسلّط ايتمك ايستر. عجبا بويله ديمكله، هانگى أحمغى قانديرهجقدر؟
سؤالڭ ديگر ياريسى چيقمغه إذن يوقدر.
....
أى پاشالر، ضابطلر! بتون قوّتمله ديرم كه:
غزتهلرده نشر ايتديگم عموم مقالاتمدهكى عموم حقائقده نهايت درجهده مصرّم. شايد زمانِ ماضى جانبندن، عصرِ سعادت محكمهسندن عدالتنامهِٔ شريعتله دعوت اولونسهم؛ نشر ايتديگم حقائقى عينًا إبراز ايدهجگم. اولسه اولسه او زمانڭ إلجاآتنڭ موداسنه گوره بر لباس گيديرهجگم.
شايد مستقبل طرفندن اوچ يوز سنه صوڭرهكى تنقيداتِ عقلا محكمهسندن تاريخ جلبنامهسيله جلب اولونسهم، ينه بو حقيقتلرى توسّع و إنبساط ايله چاتلايان بعض يرلرينى يامالامقله برابر، تازه اولارق اوراده ده گوسترهجگم.
ديمك، حقيقت تحوّل ايتمز؛ حقيقت حقدر.
اَلْحَقُّ يَعْلُو وَلَا يُعْلٰى عَلَيْهِ
— 102 —
ملّت اويانمش، مغالطه و جربزه ايله إغفال اولونسه، دوام ايتميهجكدر. حقيقت تلقّى اولونان خيالڭ عمرى قيصهدر. فوران ايدن أفكارِ عموميه ايله، او آلداتمالر و مغالطهلر طاغيلاجق و حقيقت ميدانه چيقهجقدر إن شاء اللّٰه...
سزڭ إشكنجهلى حپسخانهڭزڭ حالى؛ زمان مدهش، مكان موحش، محبوسين متوحّش، غزتهلر مرجف، أفكار مشوّش، قلبلر حزين، وجدانلر متأثّر و مأيوس، بدايتِ حالده مأمورلر شماتتلى، نوبتجيلر مُزعج اولمقله برابر وجدانم بنى تعذيب ايتمديگى ايچون او حال بڭا أگلنجه گبى ايدى. مصيبتلرڭ تنوّعى، موسيقينڭ نغمهلرينڭ تنوّعى گبى بڭا گلييوردى.
هم ده گچن سنه تيمارخانهده تحصيل ايتديگم درسى، شيمدى بو مكتبده إتمام ايتدم. مصيبت زماننڭ اوزونلغندن، اوزون درسلر گوردم. دنيانڭ روحانى لذّتى اولان حزنِ معصومانه و مظلومانهدن، ضعيفه شفقت و غدره شدّتِ نفرت درسنى آلدم.
اميدم قويدر كه: چوق معصوملرڭ قلبلرندن حرارتِ حزن ايله تبخّر ايدن آى! واى! و آه! لر، رحمتلى بر بلوط تشكيل ايدهجكدر. و عالمِ إسلامدهكى يڭى يڭى إسلام دولتلرينڭ تشكّللريله او رحمتلى بلوط تشكّله باشلامشدر.
أگر مدنيت بويله حيثيت قيريجى تجاوزلره و نفاق ويريجى إفترالره و إنصافسزجهسنه إنتقام فكرلرينه و شيطانجهسنه مغالطهلره و ديانتده لااباليجهسنه حركتلره مساعد بر زمين ايسه؛ هركس شاهد اولسون كه، او سعادتسراىِ مدنيت تسميه اولونان بويله محلِّ أغراضه بدل، ولاياتِ شرقيهنڭ حرّيتِ مطلقهنڭ ميدانى اولان يوكسك طاغلرندهكى بدويت و وحشت چاديرلرينى ترجيح ايدييورم. زيرا بو ميمسز مدنيتده گورمهديگم حرّيتِ فكر و سربستئِ كلام و حسنِ نيّت و سلامتِ قلب، شرقى آناطولينڭ طاغلرنده تام معناسيله حكمفرمادر.
— 103 —
بيلديگمه گوره أديبلر أدبلى اولورلر. أدبسز بعض غزتهلرى ناشرِ أغراض گورويورم. أگر أدب بويله ايسه و أفكارِ عموميه بويله قارمهقاريشيق اولسه؛ شاهد اولڭز كه، بويله أدبياتدن واز گچدم. بونده ده داخل دگلم. وطنمڭ يوكسك طاغلرنده يعنى باشيت باشندهكى أجرام و ألواحِ عالمى، غزتهلره بدل مطالعه ايدهجگم.
مُعرّادر فضاىِ فيضمز شينِ تمنّادن
بزه دادِ أزلدر، زيردن بالادن إستغنا
چكيلدك نشوهٔ اُميددن، طولِ أمللردن
اويله مجنونز كه، ايتدك وصلتِ ليلادن إستغنا...
تنبيه:مدنيتدن إستعفام، سزى دوشونديرهجك. أوت بويله إستبداد و سفاهته و ذلّتله ممزوج مدنيته، بدويتى ترجيح ايدييورم. بو مدنيت، أشخاصى فقير و سفيه و أخلاقسز ايدر. فقط حقيقى مدنيت نوعِ إنسانڭ ترقّى و تكمّلنه و ماهيتِ نوعيهسنڭ قوّهدن فعله چيقماسنه خدمت ايتديگندن، بو نقطهٔ نظردن مدنيتى ايستهمك، إنسانيتى ايستهمكدر.
هم ده معناىِ مشروطيته إبتلا و محبّتمڭ سببى شودر كه: آسيانڭ و عالمِ إسلامڭ إستقبالده ترقّيسنڭ برنجى قپوسى، مشروطيتِ مشروعه و شريعت دائرهسندهكى حرّيتدر. و طالع و تخت و بختِ إسلامڭ آناختارى ده مشروطيتدهكى شورادر. زيرا شيمدىيه قدر اوچ يوز يتمش ميليون إسلام، أجانبڭ إستبدادِ معنويسى آلتنده أزيلييوردى. شيمدى حاكميتِ إسلاميه، عالمده باخصوص بوندن صوڭره آسياده حكمفرما اولديغى حالده هر بر فردِ مسلمان، حاكميتڭ بر جزءِ حقيقيسنه مالك اولور. و حرّيت، اوچ يوز يتمش ميليون إسلامى أسارتدن خلاص ايتمگه بر چارهِٔ يگانهدر. فرضِ محال اولارق بوراده يگرمى
— 104 —
ميليون نفوس، تأسيسِ حرّيتده چوق ضررديده اولسهلر ده فدا اولسونلر. يگرمىيى ويرر، اوچ يوزى آليرز.
يازيق!. أيواهلر اولسون! بزدهكى عنصرلر، عِرْقلر، هوا گبى مختلطدر. صو گبى ممزوج اولمامشلر. إن شاء اللّٰه ألكتريقِ حقائقِ إسلاميتله إمتزاج ايدهرك، ضياءِ معارفِ إسلاميه حرارتيله قوّت توليد ايدهرك، بر مزاجِ معتدلهِٔ عدالت وجوده گلهجكدر.
ياشاسين مشروطيتِ مشروعه!.. صاغ اولسون حقيقتِ شريعتڭ تربيهسندن تام درس آلان نيّرِ حرّيت!
إستبدادڭ غريب الزّمانى
مشروطيتڭ بديع الزمانى
شيمديكنڭ ده بدعت الزمانى
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بوندن صوڭره؛ إستانبولده فضله قالماز، وانه گيتمك اوزره إستانبولدن آيريلير. باطوم يوليله وانه گيدركن تيفليسه اوغرار. تيفليسده، شيخ صنعان تپهسنه چيقار. دقّتله أطرافى تماشا ايدركن ياننه بر روس پوليسى گلير و صورار:
- نيه بويله دقّت ايدييورسڭ؟
بديع الزمان دير: مدرسهمڭ پلاننى ياپييورم.
او دير: نرهليسڭ؟
— 105 —
بديع الزمان: بيتليسلىيم.
روس پوليسى: بو تيفليسدر!
بديع الزمان: بيتليس، تيفليس بربرينڭ قارداشيدر.
روس پوليسى: نه ديمك؟
بديع الزمان: آسياده عالمِ إسلامده اوچ نور بربرى آرقهسنده إنكشافه باشلايور. سزده بربرى اوستنده اوچ ظلمت إنكشافه باشلايهجقدر. شو پردهِٔ مستبدانه ييرتيلاجق، تقلّس ايدهجك، بن ده گلوب بوراده مدرسهمى ياپاجغم.
روس پوليسى: هيهات! شاشارم سنڭ اميديڭه.
بديع الزمان: بن ده شاشارم سنڭ عقلنه! بو قيشڭ دوامنه إحتمال ويرهبيلير ميسڭ؟ هر قيشڭ بر بهارى، هر گيجهنڭ بر نهارى واردر.
روس پوليسى: إسلام پارچه پارچه اولمش؟
بديع الزمان: تحصيله گيتمشلر. ايشته هندستان، إسلامڭ مستعد بر ولديدر؛ إنگليز مكتبِ إعداديسنده چاليشييور. مصر، إسلامڭ ذكى بر مخدوميدر؛ إنگليز مكتبِ ملكيهسندن درس آلييور. قافقاس و توركستان، إسلامڭ ايكى بهادر اوغللريدر؛ روس مكتبِ حربيهسنده تعليم ايدييورلر. إلى آخر...
ياهو، شو أصيلزاده أولاد، شهادتنامهلرينى آلدقدن صوڭره، هر برى بر قطعه باشنه گچهجك، محتشم عادل پدرلرى اولان إسلاميتڭ بايراغنى آفاقِ كمالاتده تموّج ايتديرمكله، قدرِ أزلينڭ نظرنده فلگڭ عنادينه، نوعِ بشردهكى حكمتِ أزليهنڭ سرّينى إعلان ايدهجكدر.
٭ ٭ ٭
— 106 —
وانه مواصلت ايتدكدن صوڭره، عشائرى (عشيرتلرى) طولاشهرق إجتماعى، مدنى، علمى درسلرله اونلرى إرشاده چاليشمشدر. بو خصوصده، سؤال جواب حالنده، "مناظرات" إسملى بر كتاب نشر ايتمشدر.
بديع الزمانڭ بر طرفدن أهلِ سياستله، ديگر طرفدن خلق طبقهسى و عشيرتلرله محاورهسى، شبههسز كه غايت مراقآوردر. بتون بونلرده؛ بو ذاتڭ يگانه عزم و غايهسنڭ إسلاميت نورينڭ و قرآن حقيقتلرينڭ دنيايه ياييلماسى اولديغى و كنديسنڭ ده بر دلّالِ قرآن وظيفهسنى بتون حياتنده ايفا ايتديگى گورولمكدهدر.
بديع الزمانڭ، شرقدهكى عشائرله محاوره و مناظرهلرندن بر قاچ مثال
سؤال- دينه ضرر اولماسين، نه اولورسه اولسون؟
الجواب- إسلاميت گونش گبيدر، اوفلهمكله سونمز. گوندوز گبيدر، گوز يوممقله گيجه اولماز. گوزينى قپايان، يالڭز كندينه گيجه ياپار. هم ده مغلوب بيچاره بر رئيسه ياخود مداهن مأمورلره وياخود منطقسز بر قسم ضابطلره إعتماد ايديليرسه و دينڭ حمايهسى اونلره بيراقيليرسه مى داها اييدر، يوقسه أفكارِ عامّهِٔ ملّتڭ آرقهسندهكى حسّياتِ إسلاميهنڭ معدنى اولان و هركسڭ قلبندهكى شفقتِ ايمانيه اولان أنوارِ إلٰهينڭ لمعاتنڭ إجتماعلرندن و حميتِ إسلاميهنڭ شراراتِ نيّرانهسنڭ إمتزاجندن حاصل اولان عمودِ نورانينڭ و او سيفِ ألماسڭ حميتنه بيراقيليرسه مى داها اييدر، سز محاكمه ايديڭز.
أوت شو عمودِ نورانى، دينڭ حمايتنى، شهامتنڭ باشنه، مراقبهسنڭ گوزينه، حميتنڭ اوموزينه آلاجقدر. گورييورسڭز كه، لمعاتِ متفرّقه تلألئه باشلامش. يواش يواش إنجذاب ايله إمتزاج ايدهجكدر. فنِّ حكمتده تقرّر ايتمشدر
— 107 —
كه: حسِّ دينى، باخصوص دينِ حقِّ فطرينڭ سوزى داها نافذ، حكمى داها عالى، تأثيرى داها شديددر.
أوت، أوت.. أگر سيورىسينك طنطنهسنى كسسه، بال آريسى دمدمهسنى بوزسه؛ سزڭ شوقڭز هيچ بوزولماسين، هيچ تأسّف ايتمهيڭز. زيرا كائناتى نغماتيله رقصه گتيرن و حقائقڭ أسرارينى إهتزازه ويرن موسيقهِٔ إلٰهيه هيچ طورمييور. متماديًا گوم گوم ايدر.
پادشاهلر پادشاهى اولان سلطانِ أزلى، قرآن دينيلن موسيقهِٔ إلٰهيهسى ايله عموم عالمى طولديرهرق قبّهِٔ آسمانده شدّتلى سس گتيرمكله، صدفِ كهفمثال اولان علما و مشايخ و خطبانڭ دماغ، قلب و فملرينه وورهرق، عكسِ صداسى اونلرڭ لسانلرندن چيقوب سير و سيلان ايدهرك، چشيد چشيد صدالرله دنيايى گوم گوم ايله إهتزازه گتيرن او صدانڭ تجسّم و إنطباعيله؛ عموم كتبِ إسلاميهيى بر طنبور و قانونڭ بر تلى و بر شريدى حكمنه گتيرن و هر بر تل، بر نوعيله اونى إعلان ايدن او صداىِ سماوى و روحانىيى قلبڭ قولاغى ايله ايشيتمهين ويا ديڭلهمهين؛ عجبا او صدايه نسبةً سيورىسينك گبى بر أميرڭ دمدمهلرينى و قره سينكلر گبى بر حكومتڭ آدملرينڭ ويز ويزلرينى ايشيدهجك ميدر؟
....
س- حرّيتى بزه چوق فنا تفسير ايتمشلر. حتّى عادتا حرّيتده إنسان هر نه سفاهت و رذالت ايشلرسه، باشقهسنه ضرر ايتمهمك شرطيله بر شى دينيلمز دييه بزه آڭلاتمشلر. عجبا بويله ميدر؟
ج- اويلهلر حرّيتى دگل، بلكه سفاهت و رذالتلرينى إعلان ايدييورلر و چوجق بهانهسى گبى هذيان ايدييورلر. زيرا نازنين حرّيت، آدابِ شريعتله متأدّبه و متزيّنه
— 108 —
اولمق لازمدر. يوقسه سفاهت و رذالتدهكى حرّيت، حرّيت دگلدر. بلكه حيوانلقدر، شيطانڭ إستبداديدر، نفسِ أمّارهيه أسير اولمقدر.
حرّيتِ عمومى، أفرادڭ ذرّاتِ حرّياتنڭ محصّليدر. حرّيتڭ شأنى اودر كه: نه نفسنه، نه غيريه ضررى طوقونماسين.
فقط أى گوچرلر! سزده اولان يارى حرّيتدر. ديگر ياريسى ده باشقهسنڭ حرّيتنى بوزمامقدر. هم ده قوتِ لا يموت و وحشتله آلوده اولان حرّيت، سزڭ طاغ قومشولريڭز اولان حيوانلرده ده بولونويور. واقعا، شو بيچاره وحشى حيوانلرڭ بر لذّتى و تسلّيسى وارسه، او ده حرّيتلريدر. لٰكن گونش گبى پارلاق، روحڭ معشوقهسى و جوهرِ إنسانيتڭ كفوى او حرّيتدر كه: سعادتسراىِ مدنيتده اوطورمش و معرفت و فضيلت و إسلاميت تربيهسيله و حلّهلريله متزيّنه اولان حرّيتدر.
.....
س- ناصل، حرّيت ايمانڭ خاصّهسيدر؟
ج- زيرا رابطهِٔ ايمان ايله سلطانِ كائناته خدمتكار اولان آدم، باشقهسنه تذلّل ايله تنزّل ايتمگه و باشقهسنڭ تحكّم و إستبدادى آلتنه گيرمگه، او آدمڭ عزّت و شهامتِ ايمانيهسى بيراقمديغى گبى؛ باشقهسنڭ حرّيت و حقوقنه تجاوز ايتمهيى دخى او آدمڭ شفقتِ ايمانيهسى بيراقماز. أوت بر پادشاهڭ طوغرى بر خدمتكارى، بر چوبانڭ تحكّمنه تذلّل ايتمز. بر بيچارهيه تحكّمه دخى، او خدمتكار تنزّل ايتمز. ديمك ايمان نه قدر مكمّل اولورسه، او درجه حرّيت پارلار. ايشته عصرِ سعادت...
— 109 —
س- بر بيوك آدمه و بر ولىيه و بر شَيخه و بر بيوك عالمه قارشى ناصل حرّ اولاجغز؟ اونلر مزيتلرى ايچون بزه تحكّم ايتمك حقلريدر. بز اونلرڭ فضيلتلرينڭ أسيرىيز.
ج- ولايتڭ، شيخلگڭ، بيوكلگڭ شأنى تواضع و محويتدر. تكبّر و تحكّم دگلدر. ديمك تكبّر ايدن، صبىِ متشيّخدر. سز ده بيوك طانيمايڭز.
....
س- هيهات! بزه تسلّى ويرن شو علوى أملى يأسه إنقلاب ايتديرن و أطرافمزده حياتمزى زهرلنديرمك و دولتمزى پارچه پارچه ايتمك ايچون آغزلرينى آچمش اولان او مدهش ييلانلره نه دييهجگز؟
ج- قورقمايڭز. مدنيت، فضيلت و حرّيت؛ عالمِ إنسانيتده غلبه چالمغه باشلاديغندن، بِالضروره ترازينڭ اوتهكى يوزى شيئًا فشيئًا خفيفلشهجكدر. فرضِ محال اولارق، اللّٰه ايتمهسين، أگر بزى پارچه پارچه ايدوب ئولديرسهلر؛ أمين اولڭز، بز يگرمى اولارق ئولهجگز، اوچ يوز اولارق ديريلهجگز. باشمزدن رذائل و إختلافاتڭ غبارينى سيلكوب، حقيقى منوّر و متّحد اولارق كروانِ بنى بشره پيشدارلق ايدهجگز. بز، أڭ شديد، أڭ قوى و أڭ باقى حياتى إنتاج ايدن اويله بر ئولومدن قورقمايز. بز ئولسهك ده، إسلاميت صاغ قالير. او ملّتِ قدسيه صاغ اولسون.
س- غيرِ مسلملرله ناصل مساوى اولاجغز؟
ج- مساوات ايسه، فضيلت و شرفده دگلدر؛ حقوقدهدر. حقوقده ايسه، شاه و گدا بردر. عجبا بر شريعت، قارينجهيه بيلهرك آياق باصمايڭز ديسه، تعذيبندن منع ايتسه؛ ناصل بنى آدمڭ حقوقنى إهمال ايدر؟ كلّا... بز إمتثال
— 110 —
ايتمدك. أوت إمامِ علىنڭ (رض) عادى بر يهودى ايله محاكمهسى و مدارِ فخريڭز اولان صلاح الدينِ أيوبىنڭ مسكين بر خرستيان ايله مرافعهسى، سزڭ شو ياڭليشڭزى تصحيح ايدر ظن ايدرم.
(حاشيه): أسكى سعيد، نورڭ پارلاق خاصيتندن گلن قوّتلى بر اُميد و تام تسلّى ايله، سياستى إسلاميته آلَت ياپارق حرارتله حرّيته چاليشيركن؛ ديگر بر حسِّ قبل الوقوع ايله دهشتلى و لا دينى بر إستبدادِ مطلقڭ گلهجگنى بر حديثِ شريفڭ معناسندن آڭلايوب، أللى سنه أوّل خبر ويرمش. سعيدڭ تسلّى خبرلرينى، او إستبدادِ مطلق يگرمى بش سنه بِالفعل تكذيب ايدهجگنى حسّ ايتمش و اوتوز سنهدن بَرى اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ وَ السِّيَاسَةِ دييوب سياستى بيراقمش، يڭى سعيد اولمشدر.
زيرا مشروطيت، حاكميتِ ملّتدر. حكومت خدمتكاردر. مشروطيت طوغرى اولورسه؛ قائمِمقام و والى رئيس دگللر، بلكه اجرتلى خدمتكارلردر. غيرِ مسلم رئيس اولاماز، فقط خدمتكار اولور. فرض ايديڭز، مأموريت بر نوع رياست و بر آغالقدر. غيرِ مسلملردن اوچ بيڭ آدمى آغالغمزه، رياستمزه شريك ايتديگمز وقتده؛ ملّتِ إسلاميهدن أقطارِ عالمده اوچ يوز بيڭ آدمڭ رياستنه يول آچيلييور. برى ضايع ايدوب، بيڭى قزانان ضرر ايتمز.
(اوتوز بر مارت حادثهسى حقّنده بر جوابى)
بن ٣١ مارت حادثهسنده شوڭا ياقين بر حال گوردم. زيرا إسلاميتڭ مشروطيتپرور و حميتلى فدائيلرى، جوهرِ حيات مقامنده بيلدكلرى نعمتِ مشروطيتى شريعته تطبيق ايدوب، أهلِ حكومتى عدالت نمازنده قبلهيه إرشاد و نامِ مقدّس شريعتى مشروطيت قوّتيله إعلا؛ و مشروطيتى شريعت قوّتيله إبقا؛ و بتون سيّئاتِ سابقهيى، مخالفتِ شريعت اوزرينه إلقا ايتمك ايچون بعض تلقيناتده و
— 111 —
تفرّعاتڭ تطبيقاتنده بولونديلر. صوڭره، صاغنى صولندن فرق ايتمهينلر، حاشا شريعتى إستبداده مساعد ظن ايدهرك، طوطى قوشلرى تقليدى گبى "شريعت ايسترز!" ديمكله، حقيقى مقصد اورتهده آڭلاشيلماز اولدى. ذاتًا پلانلر سريلمشدى. ايشته او زمان يالان اولارق حميت ماسكهسنى طاقينان بعض حريفلر، او إسمِ مقدّسه تجاوز ايتديلر. ايشته جاىِ عبرت بر نقطهٔ سياه!
(حاشيه): گيتمه، دقّت ايت. عالىهمّت اولانلر، او حادثهده سكوت ايتديلر. غرضكار جريدهلر، حقيقى حرّيتڭ صداسنى صوصديرديلر. مشروطيت پك آز آدملرڭ اوستنه منحصر قالدى. فداكارلرى ده طاغيلديلر.
....
حقيقةً بنجه، مسلمان نسلندن گلن بر آدمڭ عقل و فكرى إسلاميتدن تجرّد ايتسه بيله، فطرتى و وجدانى هيچ بر وقت إسلاميتدن وازگچهمز. أڭ أبله و أڭ سفيه بيله، سدِّ رصينِ إستناديمز اولان إسلاميته بتون موجوديتيله طرفداردر؛ لاسيّما سياستدن خبردار اولانلر...
هم زمانِ سعادتدن شيمدىيه قدر هيچ بر تاريخ بزه بيلديرمييور كه؛ بر مسلمان محاكمهِٔ عقليهسيله باشقه بر دينى، إسلاميته ترجيح ايتمش اولسون و دليل ايله باشقه بر دينه داخل اولمش اولسون. ديندن چيقانلر وار، او باشقه مسئله.. تقليد ايسه، أهمّيتسزدر. حالبوكه أديانِ سائره منتسبلرى مطلقا فوج فوج، محاكمهِٔ عقليه ايله و برهانِ قطعى ايله دائرهِٔ إسلاميته داخل اولمشلر و اولمقدهدرلر. أگر بز، طوغرى إسلاميتى و إسلاميته لايق طوغريلغى و إستقامتى گوسترسهك، بوندن صوڭره اونلردن فوج فوج داخل اولاجقلردر.
هم ده تاريخ بزه بيلديرييور كه: أهلِ إسلامڭ تمدّنى، حقيقتِ إسلاميته إتّباعلرى نسبتندهدر. باشقهلرينڭ تمدّنى ايسه، دينلريله معكوسًا متناسبدر. هم ده
— 112 —
حقيقت بزه بيلديرييور كه: مُتَنَبِّهْ اولان بشر، دينسز اولاماز. لاسيّما اويانمش، إنسانيتى طاتمش، مستقبله و أبده نامزد اولمش آدم دينسز ياشايامز. زيرا اويانمش بر بشر، كائناتڭ تهاجمنه قارشى إستناد ايدهجك و غيرِ محدود آمالنه (أمللرينه) نشو و نما ويرهجك و إستمدادگاهى اولاجق نقطهيى (يعنى دينِ حق اولان دانهِٔ حقيقتى) ألده ايتمزسه ياشاماز. بو سردندر كه؛ هركسده دينِ حقّى بولمق ايچون بر مَيلِ تحرّى اويانمشدر. ديمك إستقبالده نوعِ بشرڭ دينِ فطريسى إسلاميت اولاجغنه براعت الإستهلال واردر.
أى إنصافسزلر! عموم عالمى يوتهجق، برلشديرهجك، بسلهيهجك، ضيالانديرهجق بر إستعدادده اولان حقيقتِ إسلاميتى ناصل طار بولديڭز كه، فقرايه و متعصّب بر قسم خواجهلره تخصيص ايدوب، إسلاميتڭ يارى أهلنى طيشارىيه آتمق ايستهيورسڭز. هم ده، عموم كمالاتى جامع و بتون نوعِ بشرڭ حسّياتِ عاليهسنى بسلهيهجك موادّى محيط اولان او قصرِ نورانئِ إسلاميتى، نه جرئتله ماتم طوتمش بر سياه چادير گبى بر قسم فقرايه و بدويلره و مرتجعلره خاص اولديغنى تخيّل ايدييورسڭز؟ أوت هركس آيينهسنڭ مشاهداتنه تابعدر. ديمك سزڭ سياه و يالانجى آيينهڭز سزه اويله گوسترمشدر.
س- إفراط ايدييورسڭ، خيالى حقيقت گورييورسڭ. بزى ده تجهيل ايله تحقير ايدييورسڭ. زمان آخر زماندر، گيتدكجه داها فنالاشهجق؟..
ج- نهدن دنيا هركسه ترقّى دنياسى اولسون ده، يالڭز بزم ايچون تدنّى دنياسى اولسون؟... اويله مى؟ ايشته بن ده سزڭله قونوشميهجغم، شو طرفه دونويورم، مستقبلدهكى إنسانلرله قونوشهجغم:
أى اوچ يوز سنهدن صوڭرهكى يوكسك عصرڭ آرقهسنده گيزلنمش و ساكتانه نورڭ سوزينى ديڭلهين و بر نظرِ خفئِ غيبى ايله بزى تماشا ايدن سعيدلر، حمزهلر،
— 113 —
عمرلر، عثمانلر، طاهرلر، يوسفلر، أحمدلر وسائرهلر!.. سزلره خطاب ايدييورم. باشلريڭزى قالديريڭز، "صدقت" دييڭز. و بويله ديمك سزلره بورج اولسون. شو معاصرلرم، وارسين بنى ديڭلهمسينلر. تاريخ دينيلن ماضى درهلرندن سزڭ يوكسك إستقبالڭزه اوزانان تلسز تلغرافله سزڭ ايله قونوشويورم. نه ياپهيم، عجله ايتدم، قيشده گلدم؛ سزلر جنّتآسا بر بهارده گلهجكسڭز. شيمدى أكيلن نور تخملرى، زمينڭزده چيچك آچاجقدر. بز خدمتمزڭ اجرتى اولارق سزدن شونى بكلهيورز كه: ماضى قطعهسنه گچمك ايچون گلديگڭز وقت، مزاريمزه اوغرايڭز؛ او بهار هديهلرندن بر قاچ دانهسنى مدرسهمڭ
(حاشيه-١): مدرسة الزهرانڭ واندهكى نمونهسى اولان و وفات ايدن خورخور مدرسهسنڭ مزار طاشى حكمنده بولونان وان قلعهسى ديمكدر.
مزار طاشى دينيلن و كميكلريمزى مسافر ايدن و خورخور طوپراغنڭ قپوجيسى اولان قلعهنڭ باشنه طاقيڭز. قپوجىيه تنبيه ايدهجگز؛ بزى چاغيريڭز. مزاريمزدن هَنِيئًا لَكُمْ صداسنى ايشيدهجكسڭز.
شو زمانڭ ممهسندن بزمله سوت أمن و گوزلرى آرقهده ماضىيه باقان و تصوّراتلرى كنديلرى گبى حقيقتسز و آيريلمش اولان بو چوجقلر، وارسينلر شو كتابڭ
(حاشيه-٢): إستقبالده تأليف ايديلهجك رسالهٔ نور كلّياتنى حسِّ قبل الوقوع ايله خبر ويرييور.
حقائقنى خيال توهّم ايتسينلر. زيرا بن بيلييورم كه؛ شو كتابڭ مسائلى حقيقت اولارق سزده تحقّق ايدهجكدر.
أى مخاطبلرم! بن چوق باغيرييورم. زيرا عصرِ ثالثِ عشرڭ (يعنى اون اوچنجى عصرڭ) منارهسنڭ باشنده طورمشم، صورةً مدنى و دينده لاقيد و فكرًا ماضينڭ أڭ درين درهلرنده اولانلرى جامعه دعوت ايدييورم.
— 114 —
ايشته أى ايكى حياتڭ روحى حكمنده اولان إسلاميتى بيراقان ايكى آياقلى مزارِ متحرّك بدبختلر! گلن نسلڭ قپوسنده طورمايڭز. مزار سزى بكلهيور، چكيلڭز؛ تا كه، حقيقتِ إسلاميهيى حقّيله كائنات اوزرنده تموّجساز ايدهجك اولان نسلِ جديد گلسين!..
س- أسكيلر بزدن أعلا ويا بزم گبى؛ گلنلر بزدن داها فنا گلهجكلر؟
ج- أى توركلر و كردلر، عجبا شيمدى بر ميتينغ ياپسهم؛ سزڭ بيڭ سنه أوّلكى أجداديڭزى و ايكى عصر صوڭرهدهكى أولادلريڭزى شو گورولتيخانه اولان عصرِ حاضر مجلسنه دعوت ايتسهم... عجبا صاغ طرفده صف طوتان أسكى أجداديڭز ديميهجكلر مى:
"هَىْ ميراث يدى ياراماز چوجقلر! نتيجهِٔ حياتمز سز ميسڭز؟ هيهات! بزى عقيم بر قياس ايتديڭز، بزى قيصير بيراقديڭز!" هم ده صول صفنده طوران و شهرستانِ إستقبالدن گلن أولادلريڭز، صاغدهكى أجدادلريڭزى تصديق ايدهرك ديميهجكلر مى كه:
"أى تنبل پدرلر! سز ميسڭز حياتمزڭ صُغرا و كبراسى؟ سز ميسڭز شو شانلى أجداديمزله بزى ربط ايدن رابطهمزڭ حدِّ أوسَطى؟ هيهات!.. نه قدر حقيقتسز و قاريشديريجى و مشاغبهلى بر قياس اولديڭز!"
ايشته أى بدوى گوچرلر (و أى إنقلاب صوفتهلرى! (٭) صوڭرهدن علاوه ايديلمشدر. ) منظرهٔ خيال (حاشيه): خيال دخى بر سيماطوغرافدر. اوستنده گورديڭز كه، شو بيوك ميتينغده ايكى طرف ده سزى پروتستو ايتديلر.
— 115 —
(جوابلردن بر قسم)
اويله ايسه بن ديرم: حقيقةً سزڭ خارق العاده شجاعته إستعداديڭز واردر. زيرا بر منفعت ويا جزئى بر حيثيت ويا إعتبارى بر شرف ايچون ويا "فلان يگيتدر" سوزلرينى ايشيتمك گبى كوچك أمرلره حياتنى إستخفاف ايدن ويا آغاسنڭ ناموسنى إستعظام ايچون كندينى فدا ايدن كيمسهلر أگر اويانسهلر، خزينهلره دگر اولان إسلاميت ملّيتنه
(حاشيه): ملّيتمز بر وجوددر. روحى إسلاميت، عقلى قرآن و ايماندر.
يعنى اوچ يوز ميليون إسلامڭ اخوّتلرينى و معنوى يارديملرينى قزانديران إسلاميت ملّيتنه، بيڭلر روحى ده اولسه، عجبا إستخفافِ حيات ايتمزلر مى؟ ألبته حياتنى اون پارهيه صاتان، اون ليرايه بيڭلر شوقله صاتار.
مع التأسّف گوزل شيلريمز غيرِ مسلملر ألنه گچديگى گبى، گوزل اولان أخلاقلريمزى ده ينه غيرِ مسلملر چالمشلر. گويا بزم بر قسم إجتماعى أخلاقِ عاليهمز يانمزده رواج بولماديغندن، بزه طاريلوب اونلره گيتمش. و اونلرڭ بر قسم رذائلى، كنديلرى ايچنده چوق رواج بولماديغندن جهالتمزڭ پازارينه گتيريلمش!..
هم بيوك بر تعجّب ايله گورمييور ميسڭز كه: ترقّياتِ حاضرهنڭ اُسّ الأساسى و بلكه دينِ حقّڭ مقتضاسى اولان "بن ئولورسم؛ دولتم، ملّتم و أحبابلرم صاغدرلر" گبى كلمهِٔ بيضا و خصلتِ حمرايى غيرِ مسلملر چالمشلر. چونكه اونلرڭ بر فدائيسى دير: "بن ئولورسم ملّتم صاغ اولسون، ايچنده بر حياتِ معنويهم واردر." و بتون سفالتڭ و شخصياتڭ أساسى اولان "بن ئولدكدن صوڭره دنيا نه اولورسه اولسون. ايسترسه طوفان اولسون." وياخود
وَ اِنْ مُتُّ عَطْشًا فَلَا نَزَلَ الْقَطْرُ
اولان كلمهٔ حمقا و سجيهٔ عوراء، همّتمزڭ ألنى طوتمش رهبرلك ايدييور.
— 116 —
ايشته أڭ ايى خصلت كه، دينمزڭ مقتضاسيدر. بز روحمزله، جانمزله، وجدانمزله، فكريمزله و بتون قوّتمزله ديمهلىيز كه: "بز ئولسهك، ملّتمز اولان إسلاميت حىدر، إلَى الأبد باقيدر. ملّتم صاغ اولسون. ثوابِ اُخروى بڭا كافيدر. ملّتڭ حياتندهكى حياتِ معنويهم بنى ياشاتديرر، عالمِ علويده بنى متلذّذ ايدر.
وَ الْمَوْتُ يَوْمُ نَوْرُوزِنَا
" دييوب، نورڭ و حميتڭ نورلى رهبرلرينى كنديمزه رهبر ايتملىيز.
....
س- هر شيدن أوّل بزه لازم اولان نهدر؟
ج- طوغريلق.
س- داها؟
ج- يالان سويلهمهمك.
س- صوڭره؟
ج- صدق، صداقت، إخلاص، ثبات، تسانددر.
س- نهدن؟
ج- كفرڭ ماهيتى يالاندر. ايمانڭ ماهيتى صدقدر. شو برهان كافى دگل ميدر كه؛ حياتمزڭ بقاسى، ايمانڭ و صدقڭ و تساندڭ دواميلهدر.
س- أڭ أوّل رؤسامز إصلاح اولونمالى؟
ج- أوت رئيسلريڭز مالڭزى جيبلرينه اينديروب حپس ايتدكلرى گبى، عقللريڭزى ده سزدن آلمشلر ويا دماغڭزده حپس ايتمشلر. اويله ايسه، شيمدى اونلرڭ يانندهكى عقللريڭزله قونوشهجغم:
— 117 —
أيّها الرّؤوس و الرأسا!.. تكاسلى اولان توكّلدن صاقينڭز. ايشى بربريڭزه حواله ايتمهيڭز. ألڭزدهكى مالمزله و يانڭزدهكى عقلمزله بزه خدمت ايديڭز. چونكه شو مساكينى إستخدام ايتمكله اُجرتڭزى آلمشسڭز.
فَعَلَيْكُمْ بِالتَّدَارُكِ لِمَا ضَيَّعْتُمْ فِى الصَّيْفِ
ايشته شيمدى خدمت وقتيدر.
....
الحاصل:إسلام (حاشيه): أوت قرق بش سنه أوّل سويلهنن بو سوزى پاكستان، عربستان عشائرى دخى حاكميت و إستقلاليتلرينى قزاندقلرندن، أسكى سعيدى بو درسنده تصديق ايدييورلر و داها ده ايدهجكلر. اوياندى و اويانييور. فنالغى فنا، اييلگى ايى اولارق گورديلر. أوت شو درهلر عشائرينى توبهكار ايدن ايشته بو سردر. هم ده بتون إسلام يواش يواش بو إستعدادى آلمقده و كسب ايتمكدهدر. لٰكن سزلر بدوى اولديغڭزدن و فطرتِ أصليهڭز اولدقجه بوزولمهمش اولديغندن، إسلاميتڭ قدسى ملّيتنه داها ياقينسڭز.
............
سياحتمده بنى طانيميانلر قيافتمه باقوب، بنى تاجر ظن ايتدكلرندن ديرلردى كه:
س- تاجر ميسڭ؟
ج- أوت هم تاجرم، هم ده كيمياگرم.
س- ناصل؟
— 118 —
ج- ايكى مادّه وار، مزج ايتديرييورم: برندن ترياقِ شافى، برندن ألكتريقِ مضى تولّد ايدر.
س- بونلر نرهده بولونور؟
ج- مدنيت و فضيلت چارشوسنده؛ جبههسنده إنسان يازيلى، ايكى آياق اوستنده گزن صندوق ايچندهكى، اوستنده قلب يازيلان يا سياه ويا پيرلانطه گبى پارلاق اولان بر قوطودهدر.
س- إسملرى نهدر؟
ج- ايمان، محبّت، صداقت، حميت.
جريدهٔ سيّاره، أبو لاشى، إبن الزمان، أخ العجائب، ابن عمّ الغرائب
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
صوڭره واندن شامه گيدر. شام علماسنڭ إلحاحى و إصرارى اوزرينه، جامع الأمويده اون بيڭه ياقين و ايچريسنده يوز أهلِ علم بولونان عظيم بر جماعته قارشى بر خطبه ايراد ايدر. بو خطبه فوق العاده تقدير و تحسين ايله قبوله مظهر اولور. بِالآخره بورادهكى خطبهسى، "خطبهٔ شاميه" ناميله طبع ايديلمشدر.
بو خطبهِٔ شاميه؛ إسلام عالمنڭ ايچنده بولونديغى مادّى معنوى خستهلقلرڭ نهلردن عبارت بولونديغنى، فلاكت و أسارته هانگى سببلردن طولايى معروض قالدقلرينى بيلديرن و بوڭا قارشى چارهِٔ خلاص گوسترن و بوندن صوڭره إسلاميتڭ زمين يوزنده مادّى معنوى أڭ يوكسك ترقّىيى گوسترهجگنى، إسلامى مدنيتڭ كمالِ حشمتله ميدانه گلهجگنى و زمين يوزينى پيسلكلردن تميزليهجگنى دلائلِ عقليه
— 119 —
ايله إثبات ايدن، مژده ويرن چوق قيمتدار، بتون مسلمانلره، حتّى إنسانلغه شامل بر درسدر، بر خطبهدر.
خطبهٔ شاميهنڭ باش طرفلرنده دييور:
بن بو زمان و زمينده، بشرڭ حياتِ إجتماعيه مدرسهسنده درس آلدم و بيلدم كه: أجنبيلر، آوروپاليلر ترقّيده إستقباله اوچمالريله برابر بزى مادّى جهتده قرونِ وسطاده طورديران و توقيف ايدن آلتى دانه خستهلقدر. او خستهلقلر ده بونلردر:
١ - يأسڭ، اميدسزلگڭ ايچمزده حيات بولوب ديريلمسى.
٢ - صدقڭ حياتِ إجتماعيهٔ سياسيهده ئولمسى.
٣ - عداوته محبّت.
٤ - أهلِ ايمانى بربرينه باغلايان نورانى رابطهلرى بيلمهمك.
٥ - چشيد چشيد سارى خستهلقلر گبى إنتشار ايدن إستبداد.
٦ - منفعتِ شخصيهسنه همّتى حصر ايتمك.
بو آلتى دهشتلى خستهلغڭ علاجنى ده بر طب فاكولتهسى حكمنده حياتِ إجتماعيهمزه، أجزاخانهٔ قرآنيهدن درس آلديغم "آلتى كلمه" ايله بيان ايدييورم. معالجهنڭ أساسلرى اونلرى بيلييورم.
برنجى كلمه:
"الأمل".يعنى رحمتِ إلٰهيهدن قوّتله اُميد بسلهمك. أوت بن كندى حسابمه آلديغم درسه بناءً: أى إسلام جماعتى! مژده ويرييورم كه: شيمديكى عالمِ إسلامڭ سعادتِ دنيويهسى، باخصوص عثمانليلرڭ سعادتى و بِالخاصّه إسلامڭ ترقّيسى اونلرڭ إنتباهيله اولان عربڭ سعادتنڭ فجرِ صادقنڭ أمارهلرى إنكشافه باشلايور و سعادت گونشنڭ ده چيقماسى ياقينلاشمش.
— 120 —
يأسڭ رغمنه اولارق بن دنيايه ايشيتديرهجك
(حاشيه): أسكى سعيد، حسِّ قبل الوقوع ايله ١٣٧١ ده باشده عرب دولتلرى عالمِ إسلامڭ أجنبى أسارتندن و إستبدادندن قورتولوب إسلامى دولتلر تشكيل ايدهجكلرينى قرق بش سنه أوّل خبر ويرمش. ايكى حربِ عمومى و ٣٠-٤٠ سنه دوام ايدن إستبدادِ مطلقى دوشونمهمش. اوچ يوز يگرمى يديده اولاجق گبى مژده ويرمش، تأخيرينڭ سببنى نظره آلمامش.
درجهده قناعتِ قطعيهمله ديرم:
إستقبال يالڭز و يالڭز إسلاميتڭ اولاجق. و حاكم، حقائقِ قرآنيه و ايمانيه اولاجق. بو دعوامه چوق برهانلردن درس آلمشم. شيمدى او برهانلردن مقدّماتلى بر بچق برهانى ذكر ايدهجگم. او برهانڭ مقدّماتنه باشلايورز:
إسلاميت حقائقى هم معنًا، هم مادّةً ترقّى ايتمگه قابل و مكمّل بر إستعدادى وار.
برنجى جهتاولان معنًا ترقّى ايسه: بيليڭز! حقيقى وقوعاتى قيد ايدن تاريخ، حقيقته أڭ طوغرى شاهددر. ايشته تاريخ بزه گوسترييور. حتّى روسى مغلوب ايدن ژاپون باش قومانداننڭ إسلاميتڭ حقّانيتنه شهادتى ده شودر كه:
حقيقتِ إسلاميهنڭ قوّتى نسبتنده و مسلمانلر او قوّته گوره حركت ايتمهلرى درجهسنده أهلِ إسلام تمدّن ايدوب ترقّى ايتديگنى تاريخ گوسترييور. و أهلِ إسلامڭ حقيقتِ إسلاميهده ضعفيتى درجهسنده توحّش ايتدكلرينى، وحشته و تدنّىيه دوشدكلرينى و هرج و مرج ايچنده بلالره، مغلوبيتلره دوشدكلرينى تاريخ گوسترييور. سائر دينلر ايسه بِالعكسدر.
....
— 121 —
أگر بز أخلاقِ إسلاميهنڭ و حقائقِ ايمانيهنڭ كمالاتنى أفعالمزله إظهار ايتسهك، سائر دينلرڭ تابعلرى ألبته جماعتلرله إسلاميته گيرهجكلر؛ بلكه كُرهِٔ أرضڭ بعض قطعهلرى و دولتلرى ده إسلاميته دخالت ايدهجكلر.
....
أى بو جامعِ أمويدهكى قارداشلرم گبى عالمِ إسلامڭ جامعِ كبيرنده اولان قارداشلرم! سز ده عبرت آليڭز. بو قرق بش سنهدهكى بو دهشتلى حادثاتدن عبرت آليڭز. تام عقلڭزى باشڭزه آليڭز. أى متفكّر و عقل صاحبى و كندينى منوّر تلقّى ايدنلر!
حاصلِ كلام:بز قرآن شاكردلرى اولان مسلمانلر، برهانه تابع اولويورز. عقل و فكر و قلبمزله حقائقِ ايمانيهيه گيرييورز. باشقه دينلرڭ بعض أفرادلرى گبى رهبانلرى تقليد ايچون برهانى بيراقمييورز. اونڭ ايچون عقل و علم و فنّڭ حكم ايتديگى إستقبالده، ألبته برهانِ عقلىيه إستناد ايدن و بتون حكملرينى عقله تثبيت ايتديرن قرآن حكم ايدهجك.
هم ده إسلاميت گونشنڭ إنكشافنه و بشرى تنوير ايتمهسنه ممانعت ايدن پردهلر آچيلمغه باشلامشلر. او ممانعت ايدنلر چكيلمگه باشلايورلر. قرق بش سنه أوّل او فجرڭ أمارهلرى گوروندى. يتمش برده فجرِ صادق باشلادى ويا باشلايهجق. أگر بو فجرِ كاذب ده اولسه، اوتوز قرق سنه صوڭره فجرِ صادق چيقهجق.
أوت حقيقتِ إسلاميتڭ ماضى قطعهسنى تمامًا إستيلاسنه سكز دهشتلى مانعلر ممانعت ايتديلر:
— 122 —
برنجى، ايكنجى، اوچنجى مانعلر:أجنبيلرڭ جهلى و او زمانده وحشتلرى و دينلرينه تعصّبلريدر. بو اوچ مانع، معرفت و مدنيتڭ محاسنى ايله قيريلدى، طاغيلمغه باشلايور.
دردنجى، بشنجى مانعلر:پاپاسلرڭ، روحانى رئيسلرڭ رياستلرى و تحكّملرى و أجنبيلرڭ كوركورينه اونلرى تقليد ايتمهلريدر. بو ايكى مانع دخى فكرِ حرّيت و مَيلِ تحرّئِ حقيقت، نوعِ بشرده باشلاماسيله زوال بولمغه باشلايور.
آلتنجى، يدنجى مانعلر:بزدهكى إستبداد و شريعتڭ مخالفتندن گلن سوءِ أخلاقمز ممانعت ايدييورديلر. بر شخصدهكى منفرد إستبداد قوّتى شيمدى زوال بولماسى، جماعت و قوميتهنڭ دهشتلى إستبدادلرينڭ اوتوز قرق سنه صوڭره زوال بولماسنه إشارت ايتمكله و حميتِ إسلاميهنڭ شدّتلى فورانى ايله و سوءِ أخلاقڭ چركين نتيجهلرى گورولمسيله بو ايكى مانع ده زوال بولويور و بولمغه باشلامش. إن شاء اللّٰه تام زوال بولاجق.
سكزنجى مانع:فنونِ جديدهنڭ بعض مثبت مسائلى، حقائقِ إسلاميهنڭ ظاهرى معنالرينه مخالف و معارض توهّم ايديلمسيله، زمانِ ماضيدهكى إستيلاسنه بر درجه سد چكمش. مثلا: كُرهِٔ أرضده أمرِ إلٰهى ايله نظارته مأمور ثَوْر و حوت ناملرنده ايكى روحانى ملائكهيى دهشتلى جسمانى بر اوكوز، بر باليق توهّم ايدوب أهلِ فن و فلسفه حقيقتى بيلمدكلرندن إسلاميته معارض چيقمشلر.
بو مثال گبى يوز مثال وار كه، حقيقتى بيلندكدن صوڭره أڭ معنّد فيلسوف ده تسليم اولمغه مجبور اولويور. حتّى رسالهِٔ نور، معجزاتِ قرآنيهده فنّڭ ايليشديگى بتون آيتلرڭ هر بريسنڭ آلتنده قرآنڭ بر لمعهِٔ إعجازينى گوستروب، أهلِ فنّڭ مدارِ تنقيد ظن ايتدكلرى قرآنِ كريمڭ جمله و كلمهلرنده فنّڭ ألى يتيشمديگى
— 123 —
يوكسك حقيقتلرى إظهار ايدوب أڭ معنّد فيلسوفى ده تسليمه مجبور ايدييور. ميداندهدر، ايستهين باقهبيلير و باقسين. بو مانع، قرق بش سنه أوّل سويلهنن او سوزدن صوڭره ناصل قيريلديغنى گورسون.
أوت بعض محقّقينِ إسلاميهنڭ بو يولده تأليفاتلرى وار. بو سكزنجى دهشتلى مانعهنڭ زير و زبر اولاجغنه دائر أمارهلر گورونويور.
أوت شيمدى اولماسه ده اوتوز قرق سنه صوڭره فن و حقيقى معرفت و مدنيتڭ محاسنى، بو اوچ قوّتى تام تجهيز ايدوب، جهازاتنى ويروب او سكز مانعلرى مغلوب ايدوب طاغيتمق ايچون تحرّئِ حقيقت ميلاننى و إنصافى و محبّتِ إنسانيتى، او سكز دشمن طائفهسنڭ سكز جبههسنه گوندرمش. شيمدى اونلرى قاچيرمغه باشلامش. إن شاء اللّٰه ياريم عصر صوڭره اونلرى طارماطاغين ايدهجك.
أوت مشهوردر كه: "أڭ قطعى فضيلت اودر كه، دشمنلرى دخى او فضيلتڭ تصديقنه شهادت ايتسين."
....
بديع الزمان؛ مثال اولارق، إسلاميتڭ حقّانيتى حقّنده تقديركار إفادهلرده بولونان "پرنس بيسمارق" ايله "مستر قارلايل"ڭ سوزلرينى نقل ايتدكدن صوڭره دييور:
ايشته آمريقا و آوروپانڭ ذكا تارلالرى مستر قارلايل و بيسمارق گبى بويله داهى محقّقلرى محصولات ويرمسنه إستنادًا بن ده بتون قناعتمله ديرم كه: آوروپا و آمريقا، إسلاميتله حاملهدر. گونڭ برنده بر إسلامى دولت طوغوراجق. ناصلكه عثمانليلر آوروپا ايله حامله اولوب بر آوروپا دولتى طوغوردى.
— 124 —
أى جامعِ أمويدهكى قارداشلرم و ياريم عصر صوڭرهكى عالمِ إسلام جامعندهكى إخوانلرم! عجبا باشدن بورايه قدر اولان مقدّمهلر نتيجه ويرمييور مى كه؛ إستقبالڭ قطعهلرنده حقيقى و معنوى حاكم اولاجق و بشرى، دنيوى اخروى سعادته سَوق ايدهجك يالڭز إسلاميتدر و إسلاميته إنقلاب ايتمش و خرافاتدن، تحريفاتدن صييريلاجق عيسويلرڭ حقيقى دينيدر كه قرآنه تابع اولور، إتّفاق ايدرلر.
ايكنجى جهت:
يعنى مادّةً إسلاميتڭ ترقّيسنڭ قوّتلى سببلرى گوسترييور كه: إسلاميت، مادّةً دخى إستقباله حكم ايدهجك. برنجى جهت، معنويات جهتنده ترقّياتى إثبات ايتديگى گبى؛ بو ايكنجى جهت دخى مادّى ترقّياتنى و إستقبالدهكى حاكميتنى قوّتلى گوسترييور. چونكه عالمِ إسلامڭ شخصِ معنويسنڭ قلبنده، غايت قوّتلى، قيريلماز بش قوّت إجتماع و إمتزاج ايدوب يرلشمش.
برنجيسى:بتون كمالاتڭ استادى و اوچ يوز يتمش ميليون نفسلرى بر تك نفس حكمنه گتيرهبيلن و حقيقى بر مدنيتله و مثبت و طوغرى فنلرله تجهيز ايديلمش اولان و هيچ بر قوّت اونى قيرهميهجق بر ماهيتده بولونان حقيقتِ إسلاميتدر.
ايكنجى قوّت:مدنيتڭ و صنعتڭ حقيقى استادى و وسيلهلرڭ و مباديلرڭ تكمّليله جهازلانمش اولان شديد بر إحتياج و بليمزى قيران تام بر فقر، اويله بر قوّتدر كه، صوصماز و قيريلماز.
اوچنجى قوّت:يوكسك شيلره مسابقه صورتنده بشره يوكسك مقصدلرى درس ويرن، او يولده چاليشديران و إستبداداتى پارچه پارچه ايدن و علوى حسلرى هيجانه گتيرن و غبطه و حسد و قيصقانجلق و رقابتله و تام اويانمقله و مسابقه شوقيله و تجدّد ميليله و تمدّن ميلانيله تجهيز ايديلن اوچنجى قوّت، يالڭز حرّيتِ شرعيهدر.
— 125 —
يعنى إنسانيته لايق أڭ يوكسك كمالاته اولان مَيل و آرزو ايله جهازلانمش اولمق.
دردنجى قوّت:شفقتله جهازلانمش شهامتِ ايمانيهدر. يعنى تذلّل ايتمهمك؛ حقسزلره، ظالملره ذلّت گوسترمهمك، مظلوملرى ده ذليل ايتمهمك. يعنى حرّيتِ شرعيهنڭ أساسلرى اولان؛ مستبدلره دالقاووقلق ايتمهمك و بيچارهلره تحكّم و تكبّر ايتمهمكدر.
بشنجى قوّت:عزّتِ إسلاميهدر كه، إعلاىِ كلمة اللّٰهى إعلان ايدييور. و بو زمانده إعلاىِ كلمة اللّٰه، مادّةً ترقّىيه متوقّف و مدنيتِ حقيقيهيه گيرمكله إعلاىِ كلمة اللّٰه ايديلهبيلير. عزّتِ إسلاميهنڭ ايمان ايله قطعى ويرديگى أمرى، ألبته عالمِ إسلامڭ شخصِ معنويسى او قطعى أمرى، إستقبالده تام يرينه گتيرهجگنه شبهه ايديلمز.
أوت ناصلكه أسكى زمانده إسلاميتڭ ترقّيسى، دشمنڭ تعصّبنى پارچهلامق و عنادينى قيرمق و تجاوزاتنى دفع ايتمك، سلاح ايله قلنج ايله اولمش. إستقبالده سلاح، قلنج يرينه حقيقى مدنيت و مادّى ترقّى و حق و حقّانيتڭ معنوى قلنجلرى دشمنلرى مغلوب ايدوب طاغيدهجق.
بيليڭز كه:
بزم مراديمز مدنيتڭ محاسنى و بشره منفعتى بولونان اييلكلريدر. يوقسه مدنيتڭ گناهلرى، سيّئاتلرى دگل كه؛ أحمقلر او سيّئاتلرى، او سفاهتلرى محاسن ظن ايدوب، تقليد ايدوب مالمزى خراب ايتديلر. و دينى رشوت ويروب، دنيايى ده قزانهمديلر. مدنيتڭ گناهلرى اييلكلرينه غلبه ايدوب سيّئاتى حسناتنه راجح گلمكله، بشر ايكى حربِ عمومى ايله ايكى دهشتلى طوقات ييوب، او گناهكار
— 126 —
مدنيتى زير و زبر ايدوب اويله بر قوصدى كه، ير يوزينى قانله بولاشديردى. إن شاء اللّٰه إستقبالدهكى إسلاميتڭ قوّتى ايله مدنيتڭ محاسنى غلبه ايدهجك، زمين يوزينى پيسلكلردن تميزليهجك، صلحِ عمومىيى ده تأمين ايدهجك.
أوت آوروپانڭ مدنيتى فضيلت و هدا اوستنه تأسيس ايديلمديگندن، بلكه هوس و هوا، رقابت و تحكّم اوزرينه بنا ايديلديگندن، شيمدىيه قدر مدنيتڭ سيّئاتى حسناتنه غلبه ايدوب، إختلالجى قوميتهلرله قورتلاشمش بر آغاج حكمنه گيرديگى جهتله؛ آسيا مدنيتنڭ غلبهسنه قوّتلى بر مدار، بر دليل حكمندهدر. و آز وقتده غلبه ايدهجكدر.
عجبا إستقباله قارشى أهلِ ايمان و إسلام ايچون بويله مادّى و معنوى ترقّياته وسيله و قوّتلى، صارصيلماز أسباب واركن و دمير يولى گبى إستقبال سعادتنه يول آچيلديغى حالده، ناصل مأيوس اولوب يأسه دوشويورسڭز و عالمِ إسلامڭ قوّهِٔ معنويهسنى قيرييورسڭز؟ و يأس و اميدسزلكله ظن ايديورسڭز كه، دنيا هركسه و أجنبيلره ترقّى دنياسيدر، فقط يالڭز بيچاره أهلِ إسلام ايچون تدنّى دنياسى اولدى دييه پك ياڭليش بر خطايه دوشويورسڭز.
مادام مَيل الإستكمال (تكمّل مَيلى) كائناتده فطرتِ بشريهده فطرةً درج ايديلمش. ألبته بشرڭ ظلم و خطاسيله باشنه چابوق بر قيامت قوپمازسه؛ إستقبالده حق و حقيقت، عالمِ إسلامده نوعِ بشرڭ أسكى خطيئاتنه كفّارت اولاجق بر سعادتِ دنيويه ده گوسترهجك إن شاء اللّٰه...
أوت باقڭز، زمان خطِّ مستقيم اوزرينه حركت ايتمييور كه، مبدأ و منتهاسى بربرندن اوزاقلاشسين. بلكه كُرهِٔ أرضڭ حركتى گبى بر دائره ايچنده دونويور. بعضًا ترقّى ايچنده ياز و بهار موسمى گوسترر. بعضًا تدنّى ايچنده قيش و فورطنه موسمى گوسترر.
— 127 —
هر قيشدن صوڭره بر بهار، هر گيجهدن صوڭره بر صباح اولديغى گبى، نوعِ بشرڭ دخى بر صباحى، بر بهارى اولاجق إن شاء اللّٰه. حقيقتِ إسلاميهنڭ گونشى ايله، صلحِ عمومى دائرهسنده حقيقى مدنيتى گورمگى، رحمتِ إلٰهيهدن بكليهبيليرسڭز.
....
ايكنجى كلمه:
مدّتِ حياتمده تجربهلرمله فكرمده تولّد ايدن شودر:
يأسأڭ دهشتلى بر خستهلقدر كه، عالمِ إسلامڭ قلبنه گيرمش. ايشته او يأسدر كه بزى ئولديرمش گبى، غربده بر ايكى ميليونلق كوچك بر دولت، شرقده يگرمى ميليون مسلمانلرى كندينه خدمتكار و وطنلرينى مستملكه حكمنه گتيرمش. هم او يأسدر كه، يوكسك أخلاقمزى ئولديرمش، منفعتِ عموميهيى بيراقوب منفعتِ شخصيهيه نظريمزى حصر ايتديرمش. هم او يأسدر كه، قوّهِٔ معنويهمزى قيرمش. آز بر قوّتله، ايماندن گلن قوّهِٔ معنويه ايله شرقدن غربه قدر إستيلا ايتديگى حالده؛ او قوّهِٔ معنويهِٔ خارقه، مأيوسيتله قيريلديغى ايچون، ظالم أجنبيلر درت يوز سنهدن بَرى اوچ يوز ميليون مسلمانى كنديلرينه أسير ايتمش. حتّى بو يأس ايله باشقهسنڭ لاقيدلغنى و فتورينى كندى تنبللگنه عذر ظن ايدر "نهمه لازم" دير، "هركس بنم گبى برباددر" دييه شهامتِ ايمانيهيى ترك ايدوب خدمتِ إسلاميهيى ياپمييور. مادام بو درجه بو خستهلق بزه بو ظلمى ايتمش، بزى ئولديرييور؛ بز ده او قاتلمزدن قصاصمزى آلوب ئولديرهجگز.
لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ
قلنجى ايله او يأسڭ باشنى پارچهلايهجغز.
مَا لَا يُدْرَكُ كُلُّهُ لَا يُتْرَكُ كُلُّهُ
حديثنڭ حقيقتى ايله بلنى قيرهجغز إن شاء اللّٰه.
— 128 —
يأس؛ امّتلرڭ، ملّتلرڭ "سرطان" دينيلن أڭ دهشتلى بر خستهلغيدر. و كمالاته مانع و
اَنَا عِنْدَ حُسْنِ ظَنِّ عَبْدِى بِى
حقيقتنه مخالفدر؛ قورقاق، آشاغى، عاجزلرڭ شأنيدر، بهانهلريدر. شهامتِ إسلاميهنڭ شأنى دگلدر. خصوصًا عرب گبى نوعِ بشرده مدارِ إفتخار يوكسك سجيهلرله ممتاز بر قَومڭ شأنى اولاماز. عالمِ إسلام ملّتلرى عربڭ متانتندن درس آلمشلر. إن شاء اللّٰه ينه عربلر يأسى بيراقوب إسلاميتڭ قهرمان اوردوسى اولان توركلرله حقيقى بر تساند، إتّفاق ايله أل أله ويروب قرآنڭ بايراغنى دنيانڭ هر طرفنده إعلان ايدهجكلردر.
....
اوچنجى كلمه:
بتون حياتمدهكى تحقيقاتمله و حياتِ إجتماعيهنڭ چالقاماسيله خلاصه و زبدهسى بڭا قطعى بيلديرمش كه:صدق،إسلاميتڭ اُسّ الأساسيدر و علوى سجيهلرينڭ رابطهسيدر و حسّياتِ علويهسنڭ مزاجيدر. اويله ايسه، حياتِ إجتماعيهمزڭ أساسى اولان صدقى، طوغريلغى ايچمزده إحيا ايدوب اونڭله معنوى خستهلقلريمزى تداوى ايتملىيز.
أوت صدق و طوغريلق، إسلاميتڭ حياتِ إجتماعيهسنده عقدهِٔ حياتيهسيدر. رياكارلق، فعلى بر نوع يالانجيلقدر. دالقاووقلق، تصنّع، آلچاقجه بر يالانجيلقدر. نفاق و منافقلق، مضر بر يالانجيلقدر. يالانجيلق ايسه، صانعِ ذو الجلالڭ قدرتنه إفترا ايتمكدر.
كفر، بتون أنواعيله كذبدر، يالانجيلقدر. ايمان صدقدر، طوغريلقدر. بو سرّه بناءً كذب و صدقڭ اورتهسنده حدسز بر مسافه وار؛ شرق و غرب قدر بربرندن اوزاق اولمق لازم گلييور. نار و نور گبى بربرينه گيرمهمك لازم. حالبوكه غدّار سياست و ظالم پروپاغنده بربرينه قاريشديرمش، بشرڭ كمالاتنى ده قاريشديرمش.
— 129 —
(حاشيه): أى قارداشلرم! قرق بش سنه أوّل سعيدڭ بو درسندن آڭلاشيلييور كه؛ او سعيد سياستله، إجتماعياتِ إسلاميه ايله زياده علاقهداردر. فقط صاقين ظن ايتمهيڭز كه؛ او، دينى سياسته آلَت ويا وسيله ياپمق مسلگنده گيتمش. حاشا بلكه او بتون قوّتيله سياستى دينه آلَت ايدييورمش. و ديردى كه: "دينڭ بر حقيقتنى بيڭ سياسته ترجيح ايدرم." أوت او زمانده قرق أللى سنه أوّل حسّ ايتمش كه، بعض منافق زنديقلرڭ سياستى دينسزلگه آلَت ايتمگه تشبّث نيّتلرينه و فكرلرينه مقابل، او ده بتون قوّتيله سياستى إسلاميتڭ حقائقنه بر خدمتكار، بر آلَت ياپمغه چاليشمش.
فقط او زماندن يگرمى سنه صوڭره گوردى كه: او گيزلى منافق زنديقلرڭ غربليلشمق بهانهسيله، سياستى دينسزلگه آلَت ياپمالرينه مقابل، بر قسم ديندار أهلِ سياست دينى سياستِ إسلاميهيه آلَت ايتمگه چاليشمشلردى. إسلاميت گونشى يردهكى ايشيقلره آلَت و تابع اولاماز. و آلَت ياپمق إسلاميتڭ قيمتنى تنزيل ايتمكدر، بيوك بر جنايتدر. حتّى أسكى سعيد او چشيد سياست طرفگيرلگندن گوردى كه:
بر صالح عالم كندى فكرِ سياسيسنه موافق بر منافقى حرارتله ثنا ايتدى. سياستنه مخالف بر صالح خواجهيى تنقيد و تفسيق ايتدى.
أسكى سعيد اوڭا ديدى: "بر شيطان سنڭ فكريڭه يارديم ايتسه، رحمت اوقوتهجقسڭ. سنڭ فكرِ سياسيهڭه مخالف بر مَلك اولسه، لعنت ايدهجكسڭ." بونڭ ايچون أسكى سعيد: اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ وَ السِّيَاسَةِ ديدى، اوتوز بش سنهدن بَرى (شيمدى قرق بش سنه اولدى) سياستى ترك ايتدى. (حاشيه ١)
(حاشيه ١): استاديمزڭ يوز اوتوز پارچه كتابى و مكتوبلرى، اوچ محكمه و حكومت مأمورلرى طرفندن تام تدقيق ايديلديگى و عليهنده چاليشان ظالم مرتد و منافقلره قارشى مجبور ده اولديغى حالده، حتّى إعدامى ايچون گيزلى أمر ويريلديگى حالده، دينى سياسته آلَت ايتديگنه دائر أڭ اوفاق بر أماره بولاماملرى، دينى سياسته آلَت ايتمديگنى قطعى إثبات ايدييور. و حياتنى ياقيندن طانييان بز نور شاكردلرى ايسه، بو فوق العاده حاله قارشى حيرانلق طويمقده و رسالهِٔ نورڭ دائرهسندهكى حقيقى إخلاصه بر دليل صايمقدهيز.
نور شاكردلرى
— 130 —
أى بو جامعِ أمويدهكى قارداشلرم! و قرق أللى سنه صوڭره عالمِ إسلام مسجدِ كبيرندهكى درت يوز ميليون أهلِ ايمان اولان إخوانمز! نجات يالڭز صدقله، طوغريلقله اولور. "عروة الوثقى" صدقدر. يعنى، أڭ محكم و اونڭله باغلاناجق زنجير طوغريلقدر. امّا مصلحت ايچون كذب ايسه، زمان اونى نسخ ايتمشدر.
....
دردنجى كلمه:
بتون حياتمده، حياتِ إجتماعيهٔ بشريهدن قطعى بيلديگم و تحقيقاتلرڭ بڭا ويرديگى نتيجه شودر كه:
محبّته أڭ لايق شى محبّتدر و خصومته أڭ لايق صفت خصومتدر. يعنى حياتِ إجتماعيهِٔ بشريهيى تأمين ايدن و سعادته سَوق ايدن محبّت و سومك صفتى، أڭ زياده سَويلمگه و محبّته لايقدر. و حياتِ إجتماعيهِٔ بشريهيى زير و زبر ايدن دشمنلق و عداوت، هر شيدن زياده نفرته و عداوته و اوندن چكيلمگه مستحق و چركين و مضر بر صفتدر.
....
بشنجى كلمه:
مشورتِ شرعيهدن آلديغم درس بودر: شو زمانده بر آدمڭ بر گناهى، بر قالمييور. بعضًا بيور، سرايت ايدر، يوز اولور. بر تك حسنه بعضًا بر قالمييور. بلكه بعضًا بيڭلر درجهيه ترقّى ايدييور. بونڭ سرِّ حكمتى شودر:
حرّيتِ شرعيه ايله مشورتِ مشروعه، حقيقى ملّيتمزڭ حاكميتنى گوستردى. حقيقى ملّيتمزڭ أساسى، روحى ايسه إسلاميتدر. و خلافتِ عثمانيه و تورك اوردوسنڭ او ملّيته بايراقدارلغى إعتباريله، او إسلاميت ملّيتنڭ صدفى، قلعهسى حكمندهدر. عرب تورك حقيقى ايكى قارداش، او قلعهٔ قدسيهنڭ نوبتدارلريدر.
ايشته بو قدسى ملّيتڭ رابطهسيله، عموم أهلِ إسلام بر تك عشيرت حكمنه گچييور. عشيرتڭ أفرادى گبى إسلام طائفهلرى ده، بربرينه اخوّتِ إسلاميه ايله
— 131 —
مرتبط، علاقهدار اولور. بربرينه معنًا، لزوم اولسه مادّةً يارديم ايدر. گويا بتون إسلام طائفهلرى بر سلسلهِٔ نورانيه ايله بربرينه باغليدر. ناصلكه بر عشيرتڭ بر فردى بر جنايت ايشلهسه، او عشيرتڭ بتون أفرادى، او عشيرتڭ دشمنى اولان باشقه عشيرتڭ نظرنده بتون أفرادى متّهم اولور. گويا هر بر فرد او جنايتى ايشلهمش گبى، او دشمن عشيرت اونلره دشمن اولور. او تك جنايت، بيڭلر جنايت حكمنه گچر. أگر او عشيرتڭ بر فردى او عشيرتڭ ماهيتنه تماس ايدن مدارِ إفتخار بر اييلك ياپسه، او عشيرتڭ بتون أفرادى اونڭله إفتخار ايدر. گويا هر بر آدم، عشيرتده او اييلگى ياپمش گبى إفتخار ايدر.
ايشته بو مذكور حقيقت ايچوندر كه، بو زمانده، خصوصًا قرق أللى سنه صوڭره سيّئه، فنالق ايشلهيهنڭ اوستنده قالماز. بلكه ميليونلر نفوسِ إسلاميهنڭ حقوقنه تجاوز اولور. قرق أللى سنه صوڭره چوق مثاللرى گورولهجك.
أى بو سوزلريمى ديڭلهين بو جامعِ أمويدهكى قارداشلر و قرق أللى سنه صوڭره عالمِ إسلام جامعندهكى إخوانِ مسلمين! "بز ضرر ويرمييورز، فقط منفعت ويرمگه إقتداريمز يوق، اونڭ ايچون معذورز." دييه عذر بيان ايتمهيڭز. بو عذريڭز مقبول دگل. تنبللگڭز و "نهمه لازم" دييوب چاليشمامڭز و إتّحادِ إسلام ايله، ملّيتِ حقيقيهٔ إسلاميه ايله غيرته گلمديگڭز، سزلره غايت بيوك بر ضرر و بر حقسزلقدر.
ايشته سيّئه بويله بيڭلره چيقديغى گبى، بو زمانده حسنه (يعنى إسلاميتڭ قدسيتنه تماس ايدن اييلك) يالڭز ايشلهينه منحصر قالاماز. بلكه بو حسنه، ميليونلر أهلِ ايمانه معنًا فائده ويرهبيلير. حياتِ معنويه و مادّيهسنڭ رابطهسنه قوّت ويرهبيلير. اونڭ ايچون "نهمه لازم" دييوب كندينى تنبللك دوشگنه آتمق زمانى دگل!..
— 132 —
أى بو جامعدهكى قارداشلرم و قرق أللى سنه صوڭرهكى عالمِ إسلام مسجدِ كبيرندهكى إخوانلريم! ظن ايتمهيڭز كه، بن بو درس مقامنه سزه نصيحت ايتمك ايچون چيقدم. بلكه بورايه چيقدم، سزده اولان حقّمزى دعوا ايدييورم. يعنى: كوچك طائفهلرڭ منفعتى و سعادتِ دنيويهلرى و اُخرويهلرى، سزڭ گبى بيوك معظّم طائفه اولان عرب و تورك گبى حاكم استادلرله باغليدر. سزڭ تنبللگڭز و فتوريڭزله بز بيچاره كوچك قارداشلريڭز اولان إسلام طائفهلرى ضرر گورويور.
خصوصًا أى معظّم و بيوك و تام إنتباهه گلمش ويا گلهجك اولان عربلر! أڭ أوّل بو سوزلرله سزڭله قونوشويورم. چونكه بزم و بتون إسلام طائفهلرينڭ استادلرى، إماملرى و إسلاميتڭ مجاهدلرى سزلرديڭز. صوڭره معظّم تورك ملّتى او قدسى وظيفهڭزه تام يارديم ايتديلر. اونڭ ايچون تنبللكله گناهڭز بيوكدر. و اييلگڭز و حسنهڭز ده غايت بيوك و علويدر. خصوصًا قرق أللى سنه صوڭره عرب طائفهلرى، جماهيرِ متّفقهِٔ آمريقا گبى أڭ علوى بر وضعيته گيرمگه، أسارتده قالان حاكميتِ إسلاميهيى أسكى زمان گبى كُرهِٔ أرضڭ نصفنده، بلكه أكثريسنده تأسيسنه موفّق اولماڭزى رحمتِ إلٰهيهدن قوّتله بكلهيورز. بر قيامت چابوق قوپمازسه، إن شاء اللّٰه نسلِ آتى گورهجك.
صاقين قارداشلرم! توهّم، تخيّل ايتمهيڭز كه، بن بو سوزلرمله سياستله إشتغال ايچون همّتڭزى تحريك ايدييورم. حاشا! حقيقتِ إسلاميه بتون سياساتڭ فوقندهدر. بتون سياستلر اوڭا خدمتكار اولابيلير. هيچ بر سياستڭ حدّى دگل كه، إسلاميتى كندينه آلَت ايتسين.
بن قصورلى فهممله شو زمانده، هيئتِ إجتماعيهِٔ إسلاميهيى چوق چرخ و دولابلرى بولونان بر فابريقه صورتنده تصوّر ايدييورم. او فابريقهنڭ بر چرخى گرى
— 133 —
قالسه، ياخود بر آرقداشى اولان باشقه چرخه تجاوز ايتسه، ماكينهنڭ ميحانيكيتى بوزولور. اونڭ ايچون إتّحادِ إسلامڭ تام زمانى گلمگه باشلايور. بربريڭزڭ شخصى قصورلرينه باقمهمق گركدر.
بونى ده تأسّف و تألّم ايله سزه بيان ايدييورم كه: أجنبيلرڭ بر قسمى، ناصل قيمتدار مالمزى و وطنلريمزى بزدن آلديلر. اونڭ بدلنه چوروك بر مال ويرديلر.
عينًا اويله ده، يوكسك أخلاقمزى و يوكسك أخلاقمزدن چيقان و حياتِ إجتماعيهيه تماس ايدن سجيهلريمزڭ بر قسمنى بزدن آلديلر. ترقّيلرينه مدار ايتديلر. و اونڭ فيآتى اولارق بزه ويردكلرى سفيهانه أخلاقِ سيّئهلريدر، سفيهانه سجيهلريدر. مثلا:
بزدن آلدقلرى سجيهِٔ ملّيه ايله، بر آدم اونلرده دير: "أگر بن ئولسهم ملّتم صاغ اولسون. چونكه ملّتمڭ ايچنده بر حياتِ باقيهم وار." ايشته بو كلمهيى بزدن آلمشلر و ترقّياتلرنده أڭ متين أساس بودر. بزدن خيرسزلامشلر. بو كلمه ايسه، دينِ حقدن و ايمان حقيقتلرندن چيقار. او بزم، أهلِ ايمانڭ ماليدر. حالبوكه أجنبيلردن ايچمزه گيرن پيس، فنا سجيه إعتباريله بر خودكام آدم بزده دييور: "بن صوسزلقدن ئولسهم، هيچ ياغمور بر داها دنيايه گلمهسين. أگر بن گورمزسهم بر سعادتى، دنيا ايستديگى گبى بوزولسون." ايشته بو أحمقانه كلمه دينسزلكدن چيقييور، آخرتى بيلمهمكدن گلييور. خارجدن ايچمزه گيرمش، زهرلهيور. هم او أجنبيلرڭ بزدن آلدقلرى فكرِ ملّيتله بر فردى، بر ملّت گبى قيمت آلييور. چونكه بر آدمڭ قيمتى، همّتى نسبتندهدر. كيمڭ همّتى ملّتى ايسه، او كيمسه تك باشيله كوچك بر ملّتدر.
بعضيلريمزدهكى دقّتسزلكدن و أجنبيلرڭ ضررلى سجيهلرينى آلمامزدن، قوّتلى و قدسى إسلامى ملّيتمزله برابر هركس "نفسى! نفسى" ديمكله و ملّتڭ منفعتنى
— 134 —
دوشونمهمكله و منفعتِ شخصيهسنى دوشونمكله بيڭ آدم، بر آدم حكمنه سقوط ايدر.
مَنْ كَانَ هِمَّتُهُ نَفْسَهُ فَلَيْسَ مِنَ الْاِنْسَانِ لِاَنَّهُ مَدَنِىٌّ بِالطَّبْعِ
يعنى: كيمڭ همّتى يالڭز نفسى ايسه، او إنسان دگل. چونكه إنسانڭ فطرتى مدنيدر. أبناءِ جنسنى ملاحظهيه مجبوردر. حياتِ إجتماعيه ايله حياتِ شخصيهسى دوام ايدهبيلير. مثلا: بر أكمگى يهسه قاچ أللره محتاج و اوڭا مقابل او أللرى معنًا اوپديگنى و گيديگى لباسله قاچ فابريقه ايله علاقهدار اولديغنى قياس ايديڭز. حيوان گبى بر پوستله ياشامديغندن أبناءِ جنسيله فطرةً علاقهدار اولماسندن و اونلره معنوى بر فيآت ويرمگه مجبور اولديغندن فطرتيله مدنيتپروردر. منفعتِ شخصيهسنه حصرِ نظر ايدن، إنسانلقدن چيقار، معصوم اولميان جانى بر حيوان اولور. بر شى ألندن گلمهسه، حقيقى عذرى اولسه او مستثنا!.
آلتنجى كلمه:
مسلمانلرڭ حياتِ إجتماعيهٔ إسلاميهدهكى سعادتلرينڭ آناختارى، مشورتِ شرعيهدر.
وَ اَمْرُهُمْ شُورٰى بَيْنَهُمْ
آيتِ كريمهسى، شورايى أساس اولارق أمر ايدييور. أوت ناصلكه نوعِ بشردهكى "تلاحقِ أفكار" عنوانى آلتنده عصرلر و زمانلرڭ تاريخ واسطهسيله بربريله مشورتى، بتون بشريتڭ ترقّياتى و فنوننڭ أساسى اولديغى گبى؛ أڭ بيوك قطعه اولان آسيانڭ أڭ گرى قالماسنڭ بر سببى، او شوراىِ حقيقيهيى ياپمهمسيدر.
آسيا قطعهسنڭ و إستقبالنڭ كشّافى و مفتاحى، شورادر. يعنى ناصل فردلر بربريله مشورت ايدر؛ طائفهلر، قطعهلر دخى او شورايى ياپمهلرى لازمدر كه، اوچ يوز بلكه درت يوز ميليون إسلامڭ آياقلرينه قونولمش چشيد چشيد إستبدادلرڭ
— 135 —
قيدلرينى، زنجيرلرينى آچاجق، طاغيدهجق، مشورتِ شرعيه ايله شهامت و شفقتِ ايمانيهدن تولّد ايدن حرّيتِ شرعيهدر كه؛ او حرّيتِ شرعيه، آدابِ شرعيه ايله سوسلنوب، غرب مدنيتِ سفيهانهسندهكى سيّئاتى آتمقدر. ايماندن گلن حرّيتِ شرعيه، ايكى أساسى أمر ايدر:
اَنْ لَا يُذَلِّلَ وَ لَا يَتَذَلَّلَ مَنْ كَانَ عَبْدًا لِلّٰهِ لَا يَكُونُ عَبْدًا لِلْعِبَادِ ٭ وَ لَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا اَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللّٰهِ ٭ نَعَمْ اَلْحُرِّيَّةُ الشَّرْعِيَّةُ عَطِيَّةُ الرَّحْمٰنِ
يعنى: ايمان بونى إقتضا ايدييور كه؛ تحكّم و إستبداد ايله باشقهسنى تذليل ايتمهمك و ذلّته دوشورمهمك و ظالملره تذلّل ايتمهمك. اللّٰهه حقيقى عبد اولان، باشقهلره عبد اولاماز. بربريڭزى (اللّٰهدن باشقه) كنديڭزه ربّ ياپمايڭز!... يعنى اللّٰهى طانيميان؛ هر شيئه، هركسه نسبتنه گوره بر ربوبيت توهّم ايدر، باشنه مسلّط ايدر. أوت حرّيتِ شرعيه؛ جنابِ حقّڭ رحمٰن، رحيم تجلّيسيله بر إحسانيدر و ايمانڭ بر خاصّهسيدر.
فَلْيَحْيَى الصِّدْقُ وَلَا عَاشَ الْيَاْسُ فَلْتَدُمِ الْمَحَبَّةُ وَلْتَقْوَى الشُّورٰى
اَلْمَلَامُ عَلٰى مَنِ اتَّبَعَ الْهَوٰى وَالسَّلَامُ عَلٰى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدٰى
ياشاسين صدق! ئولسون يأس! محبّت دوام ايتسين!. شورى قوّت بولسون!. بتون لَوْم و عتاب و نفرت، هوا هوسه تابع اولانلره اولسون. سلام و سلامت هدايه تابع اولانلرڭ اوستنه اولسون. آمين...
٭ ٭ ٭
— 136 —
شامده فضله قالمادى. شرقى آناطوليده مدرسة الزّهرا ناميله وجوده گتيرمك ايستديگى دار الفنونڭ كشادى ايچون چاليشمق اوزره إستانبوله گلدى. سلطان رشادڭ روم ايلىيه سياحتى مناسبتيله ولاياتِ شرقيه نامنه رفاقت ايتدى. يولده شمندوفرده ايكى مكتب معلّمى ايله آرالرنده بر بحث آچيلير. شمندوفرده ياپدقلرى بو مباحثهنڭ خلاصهسى، خطبهٔ شاميه آدلى أثرڭ ذيلنده يازيلمشدر. بر قاچ جملهسنى عينًا آلييورز:
حرّيتڭ باشنده سلطان رشادڭ روم ايلىيه سياحتى مناسبتيله ولاياتِ شرقيه نامنه بن ده رفاقت ايتدم. شمندوفريمزده ايكى مكتبلى متفنّن آرقداشله بر مباحثه اولدى. بندن سؤال ايتديلر كه:
-حميتِ دينيه مى، يوقسه حميتِ ملّيه مى داها قوّتلى، داها لازم؟
ديدم: بز مسلمانلر عنديمزده و يانمزده دين و ملّيت بِالذّات متّحددر. إعتبارى، ظاهرى، عارضى بر آيريلق وار. بلكه دين، ملّيتڭ حياتى و روحيدر. ايكيسنه بربرندن آيرى و فرقلى باقيلديغى زمان؛ حميتِ دينيه، عوام و خواصّه شامل اولويور. حميتِ ملّيه، يوزدن بريسنه (يعنى منفعتِ شخصيهسنى ملّته فدا ايدنه) منحصر قالير. اويله ايسه، حقوقِ عموميه ايچنده حميتِ دينيه أساس اولمالى. حميتِ ملّيه اوڭا خادم و قوّت و قلعهسى اولمالى. خصوصًا بز شرقليلر، غربليلر گبى دگلز. ايچمزده قلبلرده حاكم، حسِّ دينيدر. قدرِ أزلى أكثر أنبيايى شرقده گوندرمسى إشارت ايدييور كه؛ يالڭز حسِّ دينى شرقى اويانديرر، ترقّىيه سَوق ايدر. عصرِ سعادت و تابعين، بونڭ بر برهانِ قطعيسيدر.
أى بو حميتِ دينيه و ملّيهدن هانگيسنه داها زياده أهمّيت ويرمك لازم گلديگنى صوران، بو شمندوفر دينيلن مدرسهِٔ سيّارهده درس آرقداشلرم! و شيمدى
— 137 —
زمانڭ شمندوفرنده إستقبال طرفنه بزمله برابر گيدن بتون مكتبليلر! سزه ده ديرم كه:
"حميتِ دينيه و إسلاميت ملّيتى، تورك و عرب ايچنده تماميله مزج اولمش و قابلِ تفريق اولاماز بر حاله گلمش. حميتِ إسلاميه، أڭ قوّتلى و متين و عرشدن گلمش بر زنجيرِ نورانيدر. قيريلماز و قوپماز بر عروة الوثقىدر. تخريب ايديلمز، مغلوب اولماز بر قدسى قلعهدر" ديديگم وقت او ايكى منوّر مكتب معلّملرى بڭا ديديلر: "دليلڭ نهدر؟ بو بيوك دعوايه بيوك بر حجّت و غايت قوّتلى بر دليل لازم. دليل نهدر؟"
بردن شمندوفريمز تونلدن چيقدى. بز ده باشمزى چيقاردق، پنجرهدن باقدق. آلتى ياشنه گيرمهمش بر چوجغى شمندوفرڭ تام گچهجگى يولڭ ياننده طورمش گوردك. او ايكى معلّم آرقداشلريمه ديدم:
ايشته بو چوجق لسانِ حاليله سؤالمزه تام جواب ويرييور. بنم بدلمه او معصوم چوجق، بو سيّار مدرسهمزده استاديمز اولسون. ايشته لسانِ حالى بو گلهجك حقيقتى دير:
باقڭز بو دابّة الأرض، دهشتلى هجوم و گورولتيسى و باغيرماسيله و تونل دليگندن چيقوب هجوم ايتديگى دقيقهده، گچهجگى يوله بر متره ياقينلقده او چوجق طورييور. او دابّة الأرض تهديديله و هجومنڭ تحكّمى ايله باغيرهرق تهديد ايدييور. "بڭا راست گلنلرڭ واى حالنه!" ديديگى حالده او معصوم يولنده طورييور. مكمّل بر حرّيت و خارقه بر جسارت و قهرمانلقله بش پاره اونڭ تهديدينه أهمّيت ويرمييور. بو دابّة الأرضڭ هجومنى إستخفاف ايدييور و قهرمانجقلغيله دييور: "أى شمندوفر! سن گوك گورولتيسى گبى باغيرماڭله بنى قورقوتهمازسڭ."
— 138 —
ثبات و متانتنڭ لسانِ حاليله گويا دير: "أى شمندوفر! سن بر نظامڭ أسيريسڭ. سنڭ گمڭ، ديزگينڭ، سنى گزديرهنڭ ألندهدر. سنڭ بڭا تجاوز ايتمك حدّڭ دگل. بنى إستبدادڭ آلتنه آلامازسڭ. هايدى يولڭه گيت، قوماندانڭڭ إذنيله يولڭدن گج."
ايشته أى بو شمندوفردهكى آرقداشلرم و أللى سنه صوڭره فنلره چاليشان قارداشلرم! بو معصوم چوجغڭ يرنده رستمِ ايرانى ويا هركولِ يونانى او عجيب قهرمانلقلريله برابر طىِّ زمان ايدهرك، او چوجغڭ يرنده بولونديغنى فرض ايديڭز. اونلرڭ زماننده شمندوفر اولماديغى ايچون، ألبته شمندوفر بر إنتظام ايله حركت ايتديگنه بر إعتقادلرى اولميهجق. بردن بو تونل دليگندن، باشنده آتش و نَفَسى گوك گورولتيسى گبى، گوزلرنده ألكتريق برقلرى اولديغى حالده بردن چيقان شمندوفرڭ دهشتلى تهديد هجوميله رستم و هركول طرفنه قوشماسنه قارشى او ايكى قهرمان نه قدر قورقهجقلر، نه قدر قاچهجقلر!.. او خارقه جسارتلريله بيڭ مترهدن فضله قاچهجقلر. باقڭز ناصل بو دابّة الأرضڭ تهديدينه قارشى حرّيتلرى، جسارتلرى محو اولور. قاچمقدن باشقه چاره بولامييورلر. چونكه اونلر، اونڭ قومانداننه و إنتظامنه إعتقاد ايتمدكلرى ايچون مطيع بر مركب ظن ايتمييورلر. بلكه غايت مدهش، پارچهلاييجى، واغون جسامتنده يگرمى آرسلانى آرقهسنه طاقمش بر نوع آرسلان توهّم ايدرلر.
أى قارداشلرم و أى أللى سنه صوڭره بو سوزلرى ايشيدن آرقداشلرم! ايشته آلتى ياشنه گيرمهين بو چوجغه او ايكى قهرماندن زياده جسارت و حرّيت و چوق مرتبه اونلرڭ فوقنده بر أمنيت و قورقمامق حالتنى ويرن، او معصومڭ قلبنده حقيقتڭ بر چكردگى اولان شمندوفرڭ إنتظامنه و ديزگينى بر قوماندانڭ ألنده بولونديغنه و جريانى بر إنتظام آلتنده و بريسى اونى كندى حسابيله گزديرمسنه
— 139 —
اولان إعتقادى و إطمئنانى و ايمانيدر. و او ايكى قهرمانى غايت قورقوتان و وجدانلرينى وهمه أسير ايدن، اونلرڭ اونڭ قومانداننى بيلمهمك و إنتظامنه اينانمامق اولان جاهلانه إعتقادسزلقلريدر.
....
او ايكى تمثيلده، او ايكى عجيب قهرمانڭ پك عجيب قورقو و تلاشلرينه و ألملرينه سبب، اونلرڭ عدمِ إعتقادلرى و جهالتلرى و ضلالتلرى اولديغى گبى.. رسالهِٔ نورڭ يوزر حجّتلرله إثبات ايتديگى بر حقيقتى كه، بو رسالهنڭ مقدّمهسنده بر ايكى مثالى سويلنمش. مسئله شودر كه:
كفر و ضلالت، بتون كائناتى أهلِ ضلالته بيڭلر مدهش دشمن طائفهلرى و سلسلهلرى گوسترييور. كور قوّت، سرسرى تصادف، صاغير طبيعت أللريله، منظومهِٔ شمسيهدن طوت، تا قلبدهكى ورم ميقروبلرينه قدر بيڭلر طائفه دشمنلر بيچاره بشره هجوم ايتدكلرينى و إنسانڭ جامع ماهيتى و كلّى إستعداداتى و حدسز إحتياجاتى و نهايتسز آرزولرينه قارشى متماديًا قورقو، ألم، دهشت و تلاش ويرمسيله كفر و ضلالات بر جهنّم زقّومى اولديغنى و بو دنياده ده صاحبنى بر جهنّم ايچنه قويديغنى و دين و ايماندن خارج بيڭلر فن و ترقّياتِ بشريه او رستم و هركولڭ قهرمانلقلرى گبى بش پاره فائده ويرمديگنى گوستروب، يالڭز إبطالِ حسّ نوعندن موقّةً او أليم قورقولرى حسّ ايتمهمك ايچون سفاهت و سرخوشلقله شيرينغه ايدييور.
ايشته ايمان و كفرڭ موازنهسى آخرتده جنّت و جهنّم گبى ميوهلرى و نتيجهلرى ويرديگى گبى؛ دنياده ده ايمان بر معنوى جنّتى تأمين و ئولومى بر ترخيص تذكرهسنه چويرمهسنى و كفر دنياده دخى بر معنوى جهنّم و حقيقى سعادتِ بشريهيى
— 140 —
محو ايتمهسى و ئولومى بر إعدامِ أبدى ماهيتنه گتيرمسنى، قطعى و حسّ و شهوده إستناد ايدن رسالهٔ نورڭ يوزر حجّتلرينه حواله ايدوب قيصه كسييورز.
بو تمثيلڭ حقيقتنى گورمك ايسترسهڭز باشڭزى قالديريڭز، بو كائناته باقڭز. نه قدر شمندوفر مِثللو بالون، اوتوموبيل، طيّاره، برّيه و بحريه گميلر.. قرهده، دڭزده، هواده قدرتِ أزليهنڭ نظام و حكمتله خلق ايتديگى ييلديزلرڭ كرهلرينه و كائنات أجرامنه و حادثاتڭ سلسلهلرينه و متسلسل واقعاتلرينه باقڭز.
هم عالمِ شهادتده و جسمانى كائناتده بونلرڭ وجودى گبى، عالمِ روحانى و معنوياتده قدرتِ أزليهنڭ داها عجيب متسلسل نظيرهلرى وار اولديغنى عقلى بولونان تصديق ايدر، گوزى بولونان چوغنى گورهبيلير.
ايشته كائنات ايچندهكى مادّى و معنوى بتون بو سلسلهلر، ايمانسز أهلِ ضلالته هجوم ايدييور، تهديد ايدييور، قورقوتويور، قوّهِٔ معنويهسنى زير و زبر ايدييور. أهلِ ايمانه دگل تهديد و قورقوتمق بلكه سَوينج، سعادت، اُنسيت، اُميد و قوّت ويرييور. چونكه أهلِ ايمان، ايمانله گورويور كه؛ او حدسز سلسلهلرى، مادّى و معنوى شمندوفرلرى، سيّار كائناتلرى مكمّل إنتظام و حكمت دائرهسنده برر وظيفهيه سَوق ايدن بر صانعِ حكيم اونلرى چاليشديرييور. ذرّه مقدار وظيفهلرنده شاشيرمييورلر، بربرينه تجاوز ايدهمييورلر. و كائناتدهكى كمالاتِ صنعته و تجلّياتِ جماليهيه مظهر اولدقلرينى گوروب قوّهٔ معنويهيى تماميله ألنه ويروب، سعادتِ أبديهنڭ بر نمونهسنى ايمان گوسترييور.
ايشته أهلِ ضلالتڭ ايمانسزلقدن گلن دهشتلى ألملرينه و قورقولرينه قارشى هيچ بر شى، هيچ بر فن، هيچ بر ترقّياتِ بشريه بر تسلّى ويرهمز، قوّهِٔ معنويهيى تأمين ايدهمز. جسارتى زير و زبر اولور. فقط موقّت غفلت پرده چكر، آلداتير.
— 141 —
أهلِ ايمان، ايمان جهتيله دگل قورقمق، قوّهِٔ معنويهسى قيريلمق، بلكه او تمثيلدهكى معصوم چوجق گبى فوق العاده بر قوّهِٔ معنويه و بر متانتله و ايماندهكى حقيقتله اونلره باقييور. بر صانعِ حكيمڭ حكمت دائرهسنده تدبير و إدارهسنى مشاهده ايدر، أوهام و قورقولردن قورتولور. "صانعِ حكيمڭ أمرى و إذنى اولمادن بو سيّار كائناتلر حركت ايدهمزلر، ايليشهمزلر." دييوب آڭلار. كمالِ أمنيتله حياتِ دنيويهسنده درجهسنه گوره سعادته مظهر اولور. كيمڭ قلبنده ايماندن و دينِ حقدن گلن بو حقيقت چكردگى بولونمازسه و نقطهِٔ إستنادى اولمازسه، بِالبداهه تمثيلدهكى رستم و هركولڭ جسارتلرى و قهرمانلقلرى قيريلديغى گبى، اونڭ جسارتى و قوّهِٔ معنويهسى مضمحل اولور و وجدانى تفسّخ ايدر. و كائناتڭ حادثاتنه أسير اولور. هر شيئه قارشى قورقاق بر ديلنجى حكمنه دوشر. ايمانڭ بو سرِّ حقيقتنى و ضلالتڭ ده بو دهشتلى شقاوتِ دنيويهسنى رسالهٔ نور يوزر قطعى حجّتلرله إثبات ايتديگنه بناءً، بو پك اوزون حقيقتى قيصه كسييورز.
عجبا أڭ زياده قوّهِٔ معنويهيه و تسلّىيه و متانته إحتياجنى حسّ ايتمش بو عصردهكى بشر، بو زمانده او قوّهِٔ معنويهيى و تسلّىيى و سعادتى تأمين ايدن إسلاميت و ايماندهكى نقطهِٔ إستناد اولان حقائقِ ايمانيهيى بيراقوب، غربليلشمق عنوانى ايله إسلاميت ملّيتندن إستفاده يرينه، بتون بتون قوّهِٔ معنويهيى قيروب و تسلّىيى محو ايدن و متانتنى قيران ضلالت و سفاهته و يالانجى پوليتيقه و سياسته طايانماسى، نه قدر مصلحتِ بشريهدن و منفعتِ إنسانيهدن اوزاق بر حركت اولديغنى؛ پك ياقين بر زمانده إنتباهه گلمش، باشده إسلام اولارق، بشر حسّ ايدهجك و دنيانڭ عمرى قالمشسه قرآنڭ حقائقنه ياپيشهجق.
٭ ٭ ٭
— 142 —
@
استاد بديع الزمان سعيد نورسىنڭ تملنى آتديغى دار الفنونڭ يرى.
@
بديع الزمان حضرتلرينڭ واندهكى حياتنه عائد چورهوانيس كويندهكى مدرسهسنڭ يانندن أرَكْ طاغنڭ گورونوشى.
— 143 —
او وقت قوصوهده، بيوك بر إسلام دار الفنوننڭ تأسيسنه تشبّث ايديلمشدى. اوراده هم إتّحادجيلره، هم سلطان رشاده دير كه: "شرق، بويله بر دار الفنونه داها زياده محتاج و عالمِ إسلامڭ مركزى حكمندهدر." بونڭ اوزرينه شرقده بر دار الفنون آچيلاجغنى وعد ايدرلر. بِالآخره بالقان حربى چيقماسيله، او مدرسه يرى، يعنى قوصوه إستيلا ايديلير. بونڭ اوزرينه مراجعتله قوصوهدهكى دار الفنون ايچون تخصيص ايديلن اون طوقوز بيڭ آلتون ليرانڭ شرق دار الفنونى ايچون ويريلمهسنى طلب ايدر، بو طلبى قبول ايديلير.
بديع الزمان تكرار وانه حركت ايدر. وان گولى كنارندهكى آرطهميتده (أدرميت) او دار الفنونڭ تملى آتيلير. فقط نه چاره كه حربِ عمومينڭ ظهوريله، تشبّث گرى قالير. ذاتًا او قيش ملا سعيد، طلبهلرينه: "حاضر اولڭز، بيوك بر مصيبت و فلاكت بزه ياقلاشييور" دييه خبر ويرمشدى.
بديع الزمان سعيد النورسىنڭ گوڭللى آلاى قوماندانى اولارق وطن و ملّته فداكارانه خدمتلرى
بديع الزمان قافقاس جبههسنده أنور پاشا و فرقه قومانداننڭ حيرانلقله تقدير ايتدكلرى خدمتِ جهاديهيى ياپدقدن صوڭره، روس قوّتلرينڭ ايلرلهمسندن طولايى وانه چكيلدى. وانڭ تخليهسى و روسلرڭ هجومى صيرهسنده، بر قسم طلبهلريله وان قلعهسنده شهيد اولونجهيه قدر مدافعهيه قطعى قرار ويردكلرى حالده، گرى چكيلن وان واليسى جودت بگڭ إصراريله، واسطان قصبهسنه چكيلدى. والى، قائمِمقام، أهالى و عسكر بيتليس طرفنه چكيليركن، بر آلاى قازاق سواريسى وصطان اوزرينه هجوم ايتمشدى. ملا سعيد، واندن قاچان أهالينڭ مال و چولوق چوجقلرينڭ دشمن ألنه گچمهمسى ايچون اوتوز قرق قدر قاچامامش عسكر و بر
— 144 —
قسم طلبهلريله او قازاقلره قارشى قويمش و هپسنڭ قورتولماسنى صاغلامشدر. حتّى هجوم ايدن قازاقلره دهشت ويرمك ايچون، گيجهلين اونلرڭ اوستندهكى يوكسك بر تپهيه هجوم طرزنده چيقييور، گويا بيوك بر إمداد قوّتى گلمش ظن ايتديرهرك، قازاقلرى اويالايوب ايلرلتمييوردى. بويلهلكله، واسطانڭ روس إستيلاسندن قورتولمسنه سبب اولمشدر.
او محاربه زمانلرنده سپره دونديگى وقت، قيمتدار طلبهسى ملا حبيب ايله "إشارات الإعجاز" نامندهكى تفسيرينى تأليف ايدييوردى. بعضًا آوجى خطّنده، بعضًا آت اوزرنده، بعضًا ده سپره گيردكلرى زمان؛ كنديسى سويلهيور، ملا حبيب ده يازييوردى. "إشارات الإعجاز"ڭ بيوك بر قسمى بو وضعيتده تأليف ايديلمشدر.
(حاشيه): تنبيه: بو "إشارات الإعجاز" تفسيرى، أسكى حربِ عمومينڭ برنجى سنهسنده، جبههِٔ حربده، مأخذسز اولارق، كتاب موجود اولماديغى حالده تأليف ايديلمشدر. حرب زماننڭ ضرورتندن باشقه، درت سببه بناءً غايت مختصر و ايجازلى بر طرزده يازيلمش؛ "فاتحه" و نصفِ أوّل داها مجمل، داها مختصر قالمشدر.
أوّلا: او زمان، ايضاحه مساعده ايتمييوردى. أسكى سعيد، ايجازلى و قيصه تعبيراتله إفادهٔ مرام ايدييوردى.
ثانيًا: غايت ذكى اولان كندى طلبهلرينڭ درجهٔ فهملرينى دوشونويوردى؛ باشقهلرڭ آڭلامالرينى دوشونمييوردى.
ثالثًا: أسكى سعيد، أڭ دقيق و أڭ اينجه اولان نظمِ قرآنده ايجازلى اولان إعجازى بيان ايتديگى ايچون، قيصه و اينجه دوشمشدر. فقط شيمدى ايسه يڭى سعيد نظريله مطالعه ايتدم. الحقّ، أسكى سعيدڭ بتون خطيئاتيله برابر، شو تفسيردهكى تدقيقاتِ علميهسى، اونڭ بر شاه أثريدر. يازيلديغى وقت دائما شهيد اولمغه حاضرلانديغى ايچون، خالص بر نيّت ايله و بلاغتڭ قانونلرينه و علومِ عربيهنڭ دستورلرينه تطبيق ايدهرك يازديغى ايچون هيچ برينى جرح ايدهمدم. بلكه جنابِ حق، بو أثرى اوڭا بر كفّارة الذنوب ياپاجق و بو تفسيرى تام آڭلايهجق آدملرى ده يتيشديرهجك إن شاء اللّٰه. أگر برنجى حربِ عمومى گبى مانعلر اولماسه ايدى، تفسيرڭ شو برنجى جلدى، إعجاز وجوهندن اولان إعجازِ نظمىيى بيان ايتديگى گبى، ديگر جزءلر و مكتوبلر ده متفرّق تفسير حقيقتلرينى ايچنه آلسه ايدى، قرآنِ معجز البيانه گوزل بر تفسيرِ جامع اولوردى. بلكه إن شاء اللّٰه، شو جزءِ تفسير يوز اوتوز عدد "سوزلر" و "لمعهلر" و "مكتوبات" رسالهلريله برابر مأخذ اولورسه، ايلريده بختيار بر هيئت اويله بر تفسيرِ قرآنى يازسين، إن شاء اللّٰه.
سعيد النورسى
هم إستانبولده فتوا أمينى على رضا أفندى، چوق زمان بو تفسيرى مطالعه ايله، ياننه گلن دوستلرينه متعدّد دفعهلر: "بو إشارات الإعجاز، بيڭ تفسير قوّتنده و قيمتندهدر!" دييه يمين ايدهرك إعلان ايدييوردى. شرق علماسى، شام و بغدادده بيوك عالملر: "إشارات الإعجاز غايت خارقه و أمثالسز بر تفسيردر." دييه إستحسان ايتمشلردر.
بو خارقه تفسيرڭ باشندهكى "إفادهٔ مرام"ى تفسير حقّنده بر درجه معلومات ويرمهسى إعتباريله عينًا درج ايدييورز.
— 145 —
إفادهٔ مرام
قرآنِ عظيم الشان بتون زمانلرده گلوب گچن نوعِ بشرڭ طبقهلرينه، ملّتلرينه، فردلرينه خطابًا عرشِ أعلادن ايراد ايديلن إلٰهى و شموللى بر نطق و عمومى و ربّانى بر خطابه اولديغى گبى؛ بيلينمسى، بر فردڭ ويا كوچك بر جماعتڭ إقتدارندن خارج اولان، بِالخاصّه بو زمانده، دنيا مادّياتنه عائد پك چوق فنلرى، علملرى جامعدر.
بو إعتبارله زمانجه، مكانجه، إختصاصجه دائرهِٔ إحاطهسى پك طار اولان بر فردڭ فهمندن، قريحهسندن چيقان بر تفسير، بِحقّ قرآنِ عظيم الشانه تفسير
— 146 —
اولاماز. چونكه قرآنڭ خطابنه مخاطب اولان ملّتلرڭ، إنسانلرڭ أحوالِ روحيهلرينه، مادّياتنه و جامع بولونديغى اينجه فنلره، علملره بر فرد واقف و صاحبِ إختصاص اولاماز كه، اوڭا گوره بر تفسير ياپابيلسين. مع هذا؛ بر فردڭ مسلگى، مشربى، تعصّبدن خالى اولاماز كه، حقائقِ قرآنيهيى گورسون، بىطرفانه بيان ايتسين. مع هذا؛ فردڭ فهمندن چيقان بر دعوا، كنديسنه خاص اولوب، باشقهسى او دعوانڭ قبولنه دعوت ايديلهمز. مگر كه بر نوع إجماعڭ تصديقنه مظهر اوله.
بناءً عليه قرآنڭ اينجه معنالرينڭ و تفسيرلرده طاغنيق بر صورتده بولونان محاسننڭ و زمانڭ تجربهسيله فنّڭ كشفى سايهسنده تجلّى ايدن حقيقتلرينڭ تثبيتيله، هر برى بر قاچ فنده متخصّص اولمق اوزره محقّقينِ علمادن يوكسك بر هيئتڭ تدقيقاتيله، تحقيقاتيله بر تفسيرڭ ياپيلماسى لازمدر. نتهكيم قانونى حكملرڭ تنظيم و إطّرادى، بر فردڭ فكرندن دگل، يوكسك بر هيئتڭ نظرِ دقّت و تدقيقاتندن گچمهسى لازمدر كه، عمومى بر أمنيتى و جمهورِ ناسڭ إعتمادينى قزانمق اوزره ملّته قارشى بر كفالتِ ضمنيه حصوله گلسين و إجماعِ اُمّت حجّتى ألده ايدهبيلسين.
أوت قرآنِ عظيم الشانڭ مفسّرى، يوكسك بر دها صاحبى و نافذ بر إجتهاده مالك و بر ولايتِ كاملهيى حائز بر ذات اولماليدر. بِالخاصّه بو زمانده، بو شرطلر آنجق يوكسك و عظيم بر هيئتڭ تسانديله تلاحقِ أفكارندن و روحلرينڭ تناسبيله بربرينه يارديم ايتمكدن و حرّيتِ فكرله تعصّبدن آزاده اولمقله تام إخلاصلرندن طوغان داهى بر شخصِ معنويده بولونور. و او شخصِ معنوى قرآنى تفسير ايدهبيلير. چونكه "جزءده بولونميان، كلّده بولونور" قاعدهسنه بناءً، هر فردده بولونميان بو گبى شرطلر، هيئتده بولونور.
بويله بر هيئتڭ ظهورينى چوقدن بَرى بكلهيوركن، حسِّ قبل الوقوع قبيلندن، مملكتى ييقوب ياقهجق بيوك بر زلزلهنڭ عرفهسنده بولونديغمز ذهنه گلدى.
— 147 —
(حاشيه): أوت وانده خورخور مدرسهمزڭ طامنده أثناءِ درسده، بيوك بر زلزلهنڭ گلمكده اولديغنى سويلهدى. حقيقةً سويلهديگى گبى، آز بر زمان صوڭره حربِ عمومى باشلادى.
حمزه، محمد شفيق، محمد مهرى
"بر شى تماميله ألده ايديلهمديگى تقديرده تماميله ترك ايتمك جائز دگلدر" قاعدهسنه بناءً، عجز و قصورمله برابر؛ قرآنڭ بعض حقيقتلريله، نظمندهكى إعجازينه دائر بعض إشارتلرى تك باشمه قيد ايتمگه باشلادم. فقط برنجى حربِ عمومينڭ پاطلامسيله أرضرومڭ پاسينلرڭ طاغلرينه و درهلرينه دوشدك. او قيامتلرده، او طاغ و تپهلرده فرصت بولدقجه، قلبمه گلنلرى، بربرينه اويميان عبارهلرله، او دهشتلى و مختلف حاللرده يازييوردم. او زمانلرده، او گبى يرلرده، مراجعت ايديلهجك تفسيرلرڭ، كتابلرڭ بولونماسى ممكن اولماديغندن؛ يازدقلرم يالڭز سنوحاتِ قلبيهمدن عبارت قالدى. شو سنوحاتم أگر تفسيرلره موافق ايسه، نورٌ على نور؛ شايد مخالف جهتلرى وارسه، بنم قصورلريمه عطف ايديلهبيلير. أوت تصحيحه محتاج يرلرى واردر، فقط خطِّ حربده بيوك بر إخلاص ايله، شهيدلر آراسنده يازيلوب گيديريلن او ييرتيق عبارهلرڭ تبديلنه (شهيدلرڭ قان و ألبسهلرينڭ تبديلى گبى) جواز ويرهمدم و قلبم راضى اولمادى. شيمدى ده راضى دگلدر. چونكه، حقيقتِ إخلاص ايله باقدم، تصحيح يرينى بولامدم. ديمك سنوحاتِ قرآنيه اولديغندن، إعجازِ قرآنيه اونى ياڭليشلردن حمايه ايتمش.
مع هذا قلمه آلديغم شو إشارات الإعجاز آدلى أثريمى، حقيقى بر تفسير نيّتيله ياپمدم؛ آنجق علماءِ إسلامدهكى أهلِ تحقيقڭ تقديرلرينه مظهر اولديغى تقديرده، اوزاق بر إستقبالده ياپيلاجق يوكسك بر تفسيره بر ئورنك و بر مأخذ اولمق اوزره او زمانلرڭ إنسانلرينه بر يادگار مقصديله ياپدم.
٭ ٭ ٭
— 148 —
او محاربهده؛ يگرمى طلبه قدر قيمتدار و "إشارات الإعجاز" تفسيرينڭ كاتبى اولان ملا حبيب، ايران جبههسنده قوماندان خليل پاشا ايله مهمّ بر مخابره وظيفهسنى تأمين ايتدكدن صوڭره واسطانده شهيد دوشر.
او محاربهلر أثناسنده، أرمنى فدائيلرى بعض يرلرده چولوق چوجغى كسييورلردى. بوڭا قارشى أرمنيلرڭ چوجقلرى ده بعضًا ئولديريلييوردى. بديع الزمانڭ بولونديغى ناحيهيه بيڭلرله أرمنى چوجغى طوپلانمشدى. ملا سعيد عسكرلره: "بونلره ايليشمهيڭز!" دييه أمر ايتدى. داها صوڭره بو أرمنى چولوق چوجغنى سربست بيراقدى؛ اونلر ده، روسلرڭ ايچريسندهكى عائلهلرينڭ ياننه دونديلر. بو حركت أرمنيلر ايچون بيوك بر عبرت درسى اولوب، مسلمانلرڭ أخلاقنه حيران قالمشلردى. بو حادثه اوزرينه، روسلر بزى إستيلا ايتدكلرنده، فدائى قوميتهلرڭ رئيسلرى مسلمان چولوق چوجغنى كسمك عادتنى بيراقوب، "مادام ملا سعيد بزم چولوق چوجقلريمزى كسمدى، بزه تسليم ايتدى؛ بز ده بوندن صوڭره مسلمانلرڭ چوجقلرينى كسميهجگز" دييه عهد ايتديلر. ملا سعيد، بو صورتله او حواليدهكى بيڭلرله معصوملرڭ فلاكتدن قورتولماسنى تأمين ايتمش اولدى.
بر مدّت صوڭره روسلر، وان و موش طرفنى إستيلا ايدوب، اوچ فرقه ايله بيتليسه هجوم ايتديگى صيرهده، بيتليس واليسى ممدوح بك ايله كل على، بديع الزمانه:
- ألمزده بر طابور عسكر و ايكى بيڭ قدر گوڭلليڭز وار؛ بز گرى چكيلمگه مجبورز، ديديلر.
بديع الزمان اونلره:
— 149 —
@
استاد بديع الزمان حضرتلرى برنجى جهان حربينڭ صوڭلرنده.
— 150 —
- أطرافدن قاچوب گلن أهالينڭ و هم ده بيتليس خلقنڭ ماللرى، چولوق و چوجقلرى دشمن ألنه دوشهجك؛ بز محو اولنجهيه قدر درت بش گون مقاومته مجبورز، ديمسى اوزرينه اونلر:
- موشڭ سقوط ايتمهسى طولاييسيله اوتوز طوپمزى عسكرلر بو طرفه قاچيرمغه چاليشييورلر. أگر سن، او اوتوز طوپى گوڭلليلرڭله أله گچرهبيليرسهڭ، بر قاچ گون او طوپلرله مقابله ايدرز و أهالى ده قورتولور، ديديلر.
بديع الزمان:
- اويله ايسه بن، يا ئولورم ويا او طوپلرى گتيريرم، دييهرك اوچ يوز گوڭللينڭ باشنه گچدى. گيجهلين، نورشين طرفنه، طوپلرڭ گتيريلديگى جهته گيتدى. طوپلرى تعقيب ايدن بر آلاى روس قازاغنه كندى مخبرلرى: "بيتليسى مدافعه ايدن گوڭللى قوماندانى اوچ بيڭ آدمله و طاغدهكى مشهور موسى بك بيڭ كيشى ايله طوپلرى قورتارمغه گلييورلر." دييهرك پك زياده مبالغه ايله إخبار ايتمهلرى اوزرينه، قازاق قوماندانى قورقمش، ايلرليهمهمشدى. بديع الزمان ده، برابرندهكى اوچ يوز گوڭللىيى راست گلدكلرى طوپلره برر ايكيشر تقسيم ايدوب بيتليسه گوندرر؛ كنديسى ايسه ايلرليهرك طوپلرى برر برر قورتاروب، أڭ صوڭ طوپى ده اوچ آرقداشيله برلكده أله گچيرر. بو شكلده، اوتوز طوپڭ بيتليسه گلمهسنى تأمين ايدر. او طوپلرله اوچ درت گون عسكر و گوڭلليلر دشمنه مقابله ايدوب، بتون أهالى و جهازات و ماللر قورتولور.
بديع الزمان، او حربده گوڭلليلره جسارت ويرمك ايچون سپره گيرميهرك آوجى خطّنده طولاشيردى. آوجى خطّنده أڭ ايلريده آتنى صاغه صوله
— 151 —
قوشديرركن، بردن خاطرينه گلير و روحنه ايليشير كه:"شو آنده شهيد اولسهم؛ بو وضعيتم، يعنى أڭ ايلرده گوزه چارپان شو حالم، صاقين مرتبهٔ شهادتڭ بر أساسى اولان إخلاصمه ضرر ويرمهسين، بر خودفروشلق معناسى اولماسين" دييهرك، بردن آتنى دونديرر و آرقداشلرينڭ ياننه گلير.
(حاشيه): ايشته محاربهنڭ شدّتلى آننده، حيات ممات مسئلهسى وقتنده "بنم ظاهرًا قهرمانلق گبى گورونن بو وضعيتم حقيقى إخلاصه آيقيرى اولماسين؟" دييه دوشونمسى كمالاتِ إنسانيهنڭ بر مثاليدر، دينيلهبيلير. ميدانِ حربده، دشمن قارشيسنده، گلّهلر ايچريسنده؛ طلبهلرينه جسارت ويرمك ايچون أڭ ألزم بر قهرمانلغى فعلًا گوسترمك أمليله آوجى خطّنده آتنى صاغه صوله دونديرركن، بو صورتله جسارتِ ايمانيه و شهامتِ إسلاميهيى أڭ أعلا بر درجهده بر قوماندان معناسيله ايفا ايدركن، روحنده و نيّتنده أڭ عالى و صافى بر مرتبهِٔ كمال اولان سرِّ إخلاصى قاچيرمامهيى أهمّيتله دوشونمسى و دقّت كسيلمسى؛ اونڭ ظاهرًا تقديره شايان خدمتِ دينيهسى، فداكارانه مجاهدهسى قدر، بلكه داها زياده، روحنڭ كمالنه ده دلالت ايدر.
ايشته ملا سعيد بتون حياتنڭ شهادتيله گرچه بَيْن الإسلام "بديع الزمان"، "صاحب الزّمان"، "فخر الدّوران"، "فطين العصر" عنوانلريله ياد ايديلمش؛ فقط بو هيچ بر زمان حقيقتسز و بر سوزدن عبارت دگلدر. رسالهِٔ نور ايله ياپديغى معظّم خدمتِ ايمانيه و قرآنيهسى و تشكيل ايتديگى حميتِ دينيه ايله سرفراز ميليونلر فداكار طلبهلرڭ قدسى شخصِ معنويسى، بر شاهدِ صادق و بر دليلِ قاطعدر.
آوجى خطّنده طولاشيركن وجودينه درت گلّه إصابت ايتمش، فقط گرى چكيلمهمش و گوڭلليلرڭ جسارتى قيريلمامسى ايچون سپره دخى گيرمهمشدر. حتّى بونى ايشيدن والى ممدوح بك و قوماندان كل على، "امان گرى چكيلسين!" دييه خبر گوندردكلرى زمان، ديمش:
- بو كافرلرڭ گلّهسى بنى ئولديرميهجك...
— 152 —
حقيقةً اوچ گلّه، ئولهجك يرينه إصابت ايتديگى حالده؛ برى خنچرينى، ديگرى توتون طبقهسنى دلوب گچمش و كنديسنه بر ضرر ويرمهمشدر.
گيجهلين والى و قوماندان كل على و أهالى قورتولدقدن، گوڭلليلر و عسكرلر چكيلدكدن صوڭره؛ بر قسم فداكار طلبهلريله بيتليسده بقيّه قالان بر قسم بيچارهلر ايچون، كنديلرينى فدا ايتمك فكريله قاچمازلر. صباحلين دشمنڭ بر طابورى ايله مصادمه ايدرلر، آرقداشلرينڭ چوغى شهيد اولور. حتّى يگنى و فداكار بر طلبهسى اولان عُبَيد دخى كندى بدلنه شهيد دوشدكدن صوڭره دشمنڭ اوچ صيره عسكرينى يارارق گچوب، حياتده قالان اوچ طلبهسيله پك عجيب بر صورتده صو اوزرنده بولونان بر سُترهيه گيرر. هم يارهلى، هم آياغى قيريق بر حالده؛ اوتوز اوچ ساعت صو و چامور ايچنده قالير. تفنك أللرنده، او وضعيتِ مدهشه ايچنده، اوست قاتدهكى اوطهده دشمن عسكرى و ضابطلرى بولونديغى حالده، كمالِ إستراحتِ قلبله و أهالينڭ قورتولماسنڭ سَوينجيله سُرور ايچنده، برابرندهكى آرقداشلرينه تسلّى ويرهرك دير:
- قارشيمزه نه وقت چوقلقله دشمن عسكرلرى گليرسه؛ او وقت سلاحلريمزى قوللانهجغز، كنديمزى اوجوزه صاتميهجغز، بر ايكى دشمنه قورشون آتميهجغز...
لطيف بر عنايتِ إلٰهيهدر كه؛ اوتوز اوچ ساعت، اونلر روس عسكرلرينى گوردكلرى و روسلر ده اونلرى آرادقلرى حالده بولامديلر. بو أثناده بديع الزمان، طلبهلرى اولان گوڭللى فدائيلره خطابًا:
- آرقداشلر! طورمايڭز... سزلره حقّمى حلال ايتدم، بنى بيراقڭز، سز كنديڭزى قورتارمغه چاليشڭز، ديمسى اوزرينه، فداكار و قهرمان طلبهلر:
— 153 —
- سزى بو حالده بيراقوب گيدهمهيز؛ شهيد اولورسهق، ينه خدمتڭزده اولسون، دييوب قاليرلر. صوڭره روسلر أسير ايدوب؛ وان، جلفا، تيفليس، قيلوغريف، قوستورمايه سَوق ايدرلر.
أرمنى فدائيلرى مشهوردر؛ حتّى اويله روايت ايدرلر كه: "فدائيلرڭ يوزلرى، قيزارمش كومور اوستنه طوتولوب گوزلرى پاطلامه درجهسنه گلسه دخى، ينه سرّ ويرمزلر." ايشته روسلر او زمان دييورلردى كه: "بديع الزمانڭ گوڭلليلرى، أرمنى فدائيلرينڭ فوقندهدر! بونڭ ايچوندر كه، بزم قازاقلريمزى إمحاده فضله موفّق اولمشلردر."
بديع الزمانى اُسَرا قامپنه گوتوررلر. بوراده شو شكلده شايانِ تقدير بر حادثه جريان ايدر. شويله كه:
بر گون روس باش قوماندانى أسيرلرى تفتيشه گلير. تفتيش أثناسنده، بديع الزمان قوماندانه سلام ويرمز و يرندن قالقماز. قوماندان قيزار، بلكه طانيمامشدر دييهرك تكرار اوڭندن گچديگى زمان ينه يرندن قالقماينجه، قوماندان ترجمان واسطهسيله دير:
- بنى هر حالده طانيمديلر؟
بديع الزمان:
- طانييورم، نيقولا نيقولاويچدر.
قوماندان: شو حالده روس اوردوسنه، طولاييسيله روس چارينه حقارت ايدييورلر.
بديع الزمان: حقارت ايتمدم. بن بر مسلمان عالمىيم. ايمانلى بر كيمسه، جنابِ حقّى طانيميان بر آدمدن اوستوندر. بناءً عليه بن سڭا قيام ايتمهم، دير.
— 154 —
بونڭ اوزرينه بديع الزمان ديوانِ حربه ويريلير. بر قاچ ضابط آرقداشى، همان عذر ديلهيهرك وخيم نتيجهنڭ اوڭلنمهسنه چاليشماسنى إسترحام ايدرلر.
فقط بديع الزمان:
- بونلرڭ إعدام قرارى، بنم أبدى عالمه سياحت ايتمهم ايچون بر پاساپورت حكمندهدر، دييوب كمالِ عزّت و شجاعتله هيچ أهمّيت ويرمز.
نهايت إعدامنه قرار ويريلير. حكم إنفاذ ايديلهجگى وقت، نماز قيلمق ايچون مساعده ايستر؛ وظيفهِٔ دينيهسنى ايفادن صوڭره، آتيلاجق قورشونلره گوگسنى گرهجگنى بيان ايدر. تام بو أثناده، نمازينى أدا ايدركن، روس قوماندانى گلهرك، بديع الزماندن عذر ديلهيوب:
- "او حركتڭزڭ، مقدّساتڭزه اولان باغليلقدن ايلرى گلديگنه قناعت گتيردم، رجا ايدرم، بنى عفو ايديڭز." دييهرك ويريلن إعدام حكمنى گرى آلديرر.
٭ ٭ ٭
بديع الزمان، ايكى بچق سنه قدر سبريا طرفلرنده أسارتده قالير. بتون حياتنى، فى سبيل اللّٰه قرآنه، إسلاميته، سنّتِ سنيهنڭ إحياسنه حصر و وقف ايدن بو فداكارِ إسلام، بورالرده ده قطعيًا بوش طورماز. ايچريسنده بولونديغى محيطى تنوير و إرشاد ايچون چاليشير. بو مدّت ايچنده كنديسيله برابر أسارتده بولونان ضابطلره درسلر ويرييوردى. بر گون، طقسان ضابط آرقداشنه درس ويرديگى صيرهده، بر روس قوماندانى گلير. "سياسى درس ويرييور" دييه درسنه مانع اولورسه ده، فعاليتنڭ دينى، علمى، إجتماعى اولديغنى اوگرننجه سربست بيراقديرر.
— 155 —
نهايت أسارتدن فرار ايله قورتولوب؛ پَتَرْسْبُرْغ و وارشووايه گلمگه موفّق اولور. بِالآخره وييانا طريقيله (رومى ١٣٣٤) سنهسنده إستانبوله تشريف ايدر.
حربِ عموميده گوڭللى آلاى قوماندانى اولان بديع الزمان سعيد النورسى، بو أسارت حياتنى بر أثرنده
(حاشيه) بو أسارتدن خيلى زمان گچدكدن صوڭره، بارلايه بر أسير گبى گوندريلن استاد، أسكى ماجراىِ حياتندن بر قسمنى ده "يگرمى آلتنجى لمعهنڭ اون اوچنجى رجاسى" اولارق قلمه آلمشدر. مراق ايدنلر او رسالهيه مراجعت ايدهبيليرلر.
شويله آڭلاتييور:
@
بديع الزمان حضرتلرى روسيه أسارتندن عودت ايدوب آلمانيايه اوغراديغى زمان آلمانلر طرفندن ١٩١٨ تاريخنده آلينمش فوطوغرافى.
— 156 —
@
بديع الزمانڭ، روسيه أسارتندن فرار ايدوب آلمانيا يولى ايله صوفيايه گلديگى زمان، صوفيا آتشهميليترلگى طرفندن ويريلن پاساپورتيدر.
— 157 —
@
بديع الزمانڭ "وطنه عودت" بلگهسنڭ آرقه يوزى.
— 158 —
يگرمى آلتنجى لمعهنڭ طوقوزنجى رجاسندن بر قسم
حربِ عموميده أسارتله، روسيهنڭ شرقِ شماليسنده، چوق اوزاق اولان قوستورما ولايتنده بولونويوردم. اوراده تاتارلرڭ كوچك بر جامعى، مشهور وولغا نهرينڭ كنارنده بولونويوردى. اورادهكى آرقداشلرم اولان أسير ضابطلر ايچنده صيقيلييوردم. يالڭزلق ايستدم؛ طيشاريده إذنسز گزهمييوردم. تاتار محلّهسى، كفالتله بنى او وولغا نهرينڭ كنارندهكى كوچك جامعه آلديلر. بن يالڭز اولارق جامعده ياتييوردم. بهاره ياقين، او شمال قطعهسنڭ پك چوق اوزون گيجهلرنده چوق اويانيق قالييوردم. او قراڭلقلى گيجهلرده و قراڭلقلى غربتده و وولغا نهرينڭ حزين شيريلتيلرى و ياغمورڭ رقّتلى شيبيلتيلرى و روزگارڭ فرقتلى أسمهسى، بنى درين غفلت اويقوسندن موقّةً اويانديردى. گرچه داها كنديمى إختيار بيلمييوردم، فقط حربِ عمومىيى گورن إختياردر. گويا
يَوْمَ يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا
سرّينه مظهر اولارق، اويله گونلردر كه؛ چوجقلرى إختيارلانديرديغى جهتله، قرق ياشنده ايكن، كنديمى سكسان ياشنده بر وضعيتده بولدم. او قراڭلقلى اوزون گيجه و حزين غربت، حزين وضعيت ايچنده حياتدن بر مأيوسيت گلدى. عجزيمه، يالڭزلغمه باقدم، اميدم كسيلدى. او حالتده ايكن قرآنِ حكيمدن إمداد گلدى؛ ديلم
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ
ديدى، قلبم ده آغلايهرق ديدى:
غريبم، بىكسم، ضعيفم، ناتُوانَمْ الأمان گُويَمْ،
عفْو جُويَمْ، مدد خٰواهَمْ زِ دَرْگَاهَتْ إلٰهى!
روحم دخى وطنمدهكى أسكى دوستلرى دوشونوب او غربتده وفاتمى تخيّل ايدهرك، نيازئِ مصرى گبى ديدم:
— 159 —
دنيا غمندن گچوب، يوقلغه قناد آچوب،
شوق ايله هر دم اوچوب، چاغيريرم دوست، دوست!
دييه، دوستلرى آرايوردى. هر نه ايسه... او حزنلى، رقّتلى، فرقتلى اوزون غربت گيجهسنده، درگاهِ إلٰهيده ضعف و عجزم او قدر بيوك بر شفاعتجى و وسيله اولدى كه، شيمدى ده حيرتدهيم. چونكه بر قاچ گون صوڭره، غايت خلافِ مأمول بر صورتده، يايان گيديلسه بر سنهلك مسافهده، تك باشمله روسجه بيلمديگم حالده فرار ايتدم. ضعف و عجزيمه بناءً گلن عنايتِ إلٰهيه ايله خارقه بر صورتده قورتولدم. تا وارشووا و آووستريايه اوغرايهرق إستانبوله قدر گلدم كه، بو صورتده قولايلقله قورتولمق پك خارقه اولمشدى. روسجه بيلن أڭ جسور و أڭ قورناز آدملرڭ موفّق اولامدقلرى، چوق تسهيلات و چوق قولايلقله، او اوزون فرارى سياحتى بيتيردم. فقط او وولغا نهرى كنارندهكى جامعدهكى مذكور گيجهنڭ وضعيتى بڭا بو قرارى ويرديرمش كه؛ بقيّهِٔ عمريمى مغارهلرده گچيرهجگم. بو إنسانلرڭ حياتِ إجتماعيهسنه قاريشمق آرتيق يتر. مادام صوڭنده قبره يالڭز گيدهجگم؛ يالڭزلغه آليشمق ايچون، شيمديدن يالڭزلغى إختيار ايدهجگم، ديمشدم. فقط مع التأسّف، إستانبولدهكى جدّى و چوق أحباب و إستانبولڭ شعشعهلى حياتِ دنيويهسى، خصوصًا حدّمدن چوق فضله بڭا توجّه ايدن شان و شرف گبى نتيجهسز شيلر، او قراريمى موقّةً بڭا اونوتديرديلر. گويا او غربت گيجهسى، حياتمڭ گوزنده نورلى سياهلق ايدى. و إستانبولڭ بياض شعشعهلى گوندوزى، او حيات گوزيمڭ نورسز بياض پارچهسى ايدى كه، ايلرىيى گورهمدى، ينه ياتدى.. تا ايكى سنه صوڭره غوثِ گيلانى فتوح الغيب كتابيله تكرار گوزيمى آچديردى.
....
— 160 —
إستانبولى تكرار شرفلنديرمسى، أهلِ علمى و خلقى چوق فضله ممنون و مسرور ايتدى. كنديسنه خبر ويريلمهدن، مشيخت دائرهسندهكى "دار الحكمة الإسلاميه" أعضالغنه تعيين اولوندى. دار الحكمت، او زمان محمد عاكف، ايزميرلى إسماعيل حقّى، ألماليلى حمدى گبى إسلام عالملرندن مركّب بر إسلام آقادميسى ماهيتنده ايدى.
چوق ذكى، قهرمان و غيّور بر عالم اولان ولدِ معنويسى و برادرزادهسى عبد الرحمن (رحمة اللّٰه عليه) شويله آڭلاتييور:
١٣٣٤ سنهسنده أسارتدن گلدكدن صوڭره، عموجهم رضاسى اولمادن دار الحكمة الإسلاميهيه أعضا تعيين ايديلدى. فقط أسارتده چوق صارصيلمش اولديغندن، بر مدّت مأذونًا وظيفهيه گيدهمدى. چوق دفعه إستعفا ايتمك تشبّثنده بولوندى، فقط دوستلرى بيراقمديلر. بونڭ اوزرينه دار الحكمته دوامه باشلادى. حالنه دقّت ايدييوردم كه، ضرورتدن فضله كندينه مصرف ياپمييوردى. معيشتجه نهدن بو قدر مقتصد ياشايورسڭ ديينلره جوابًا:
- بن سوادِ أعظمه تابع اولمق ايسترم. سوادِ أعظم ايسه، بو قدر تدارك ايدهبيلير. بن، أقلّيتِ مسرفهيه تابع اولمق ايستهمم، ديمشلردر.
دار الحكمتدن آلديغى معاشدن مقدارِ ضرورتى آييردقدن صوڭره، متباقيسنى بڭا ويرهرك، "حفظ ايت!" ديردى. بن ده، بر سنه ظرفندهكى فضله قالمش پارهلرى عموجهمڭ بڭا اولان شفقتنه؛ هم مالى إستحقار ايتمهسنه إعتمادًا، خبرى اولمادن تمامًا صرف ايتدم. صوڭره بڭا ديدى كه: "بو پاره بزه حلال دگلدى، ملّت مالى ايدى، نيچون صرف ايتدڭ؟ مادام كه اويلهدر، بن ده سنى وكيل خرجلقدن عزل ايله كنديمى نصب ايتدم!"
— 161 —
بر مدّت آرادن گچدى... حقائقدن اون ايكى تأليفاتنى طبع ايتديرمك قلبنه گلدى. معاشدن طوپلانان پارهلرى، او تأليفاتلرڭ طبعنه ويردى. يالڭز بر ايكى كوچگى مستثنا اولمق اوزره، ديگرلرينى أطرافه مجّانًا طاغيتدى. نيچون صاتديرمديغنى سؤال ايتدم. ديدى كه: معاشدن بڭا قُوتِ لا يموت جائزدر؛ فضلهسى ملّت ماليدر. بو صورتله ملّته إعاده ايدييورم...
دار الحكمتدهكى خدمتى، هپ بويله شخصى تشبّثى ايله ايدى. چونكه اوراده مشتركًا ايش گورمك ايچون بعض مانعلر گورييوردى. اونى طانييانلر بيلييورلر كه، بديع الزمان كفننى بويننه طاقمش و ئولومنى گوزه آلمشدر. اونڭ ايچوندر كه؛ دار الحكمة الإسلاميهده دمير گبى طاياندى. أجنبى تأثيراتى، دار الحكمتى كندينه آلَت ايدهمدى. ياڭليش فتوالره قارشى، پرواسزجه مجادله ايتدى. إسلاميته مضر بر جريان اورتهيه آتيلديغى وقت، او جريانى قيرمق ايچون أثر نشر ايدردى.
أسارتدن عودتندن صوڭرهكى إستانبول حياتنه دائر قلمه آلديغى بر پارچهدر:
(يگرمى آلتنجى لمعهدن اوننجى رجا)
"بر زمان أسارتدن گلدكدن صوڭره، إستانبولده بر ايكى سنه ينه غفلت غلبه ايتدى. سياست هواسى، نظريمى نفسمدن قالديروب آفاقه طاغيتمش ايكن، بر گون إستانبولڭ أيوب سلطان قبرستاننڭ درهيه باقان يوكسك بر يرنده اوطورويوردم. إستانبول أطرافندهكى آفاقه باقدم. بردن، باقييورم بنم خصوصى دنيام وفات ايدييور، بعض جهتده روح چكيلييور گبى بر حالتِ خياليه بڭا گلدى. ديدم: "عجبا بو قبرستانڭ مزار طاشلرندهكى يازيلر ميدر كه، بڭا بويله خيال ويرييور" دييه نظريمى چكدم. اوزاغه دگل، او قبرستانه باقدم، قلبمه إخطار
— 162 —
ايديلدى كه: "بو سنڭ أطرافڭدهكى قبرستانڭ يوز إستانبول ايچنده واردر. چونكه يوز دفعه إستانبول بورايه بوشالمش. بتون إستانبول خلقنى بورايه بوشالتان بر حاكمِ قديرڭ حكمندن قورتولوب مستثنا قالامازسڭ، سن ده گيدهجكسڭ." بن قبرستاندن چيقوب، بو دهشتلى خيال ايله سلطان أيوب جامعنڭ محفلندهكى كوچك بر اوطهيه چوق دفعه گيرديگم گبى، بو دفعه ده گيردم. دوشوندم كه؛ بن اوچ جهتده مسافرم؛ بو منزلجكده مسافر اولديغم گبى، إستانبولده ده مسافرم، دنياده ده مسافرم. مسافر، يولنى دوشونملى. ناصلكه بو اوطهدن چيقهجغم، بر گون ده إستانبولدن چيقهجغم، ديگر بر گون ده دنيادن چيقهجغم.
ايشته بو حالتده، غايت رقّتلى و فرقتلى ألملى بر حزن و غم قلبمه، باشمه چوكدى. چونكه بن يالڭز بر ايكى دوستى غائب ايتمييورم؛ إستانبولده بيڭلر سَوْديگم دوستلرمدن مفارقت گبى، چوق سَوْديگم إستانبولدن ده آيريلاجغم. دنياده يوز بيڭلر دوستلرمدن إفتراق گبى، چوق سَوْديگم و مبتلا اولديغم او گوزل دنيادن ده آيريلاجغم، دييه دوشونوركن، ينه قبرستانڭ او يوكسك يرينه گيتدم. آرا صيره سينهمايه (عبرت ايچون) گيتديگمدن؛ بڭا، إستانبول ايچندهكى إنسانلر، او دقيقهده سينهماده گچمش زمانڭ گولگهلرينى حاضر زمانه گتيرمك جهتيله، ئولمش اولانلرى آياقده گزر صورتنده گوستردكلرى گبى عينًا بن ده او وقت گورديگم إنسانلرى، آياقده گزن جنازهلر وضعيتنده گوردم. خيالم ديدى كه: "مادام بو قبرستانده اولانلردن بر قسمى سينهماده گزر گبى گورولويور؛ ايلريده قطعيًا بو قبرستانه گيرهجكلرى، گيرمش گبى گور؛ اونلر ده جنازهلردر، گزييورلر." بردن قرآنِ حكيمڭ نوريله و غوثِ أعظم شيخِ گيلانى (قس) حضرتلرينڭ إرشاديله، او حزين حالت، سرورلى و نشئهلى بر وضعيته إنقلاب ايتدى. شويله كه:
— 163 —
او حزين حاله قارشى قرآندن گلن نور بويله إخطار ايتدى كه؛ سنڭ، شمالِ شرقيده، قوستورمادهكى غربتڭده بر ايكى أسير ضابط دوستڭ واردى. بو دوستلرڭ هر حالده إستانبوله گيدهجكلرينى بيلييوردڭ. سڭا بريسى ديسه ايدى: "سن إستانبوله مى گيدهجكسڭ، يوقسه بوراده مى قالاجقسڭ؟" ألبته ذرّه مقدار عقلڭ وارسه، إستانبوله فرح و سرورله گيتمهسنى قبول ايدهجكدڭ. چونكه بيڭ بردن طوقوز يوز طقسان طوقوز أحبابڭ إستانبولدهدرلر. بوراده بر ايكى دانه قالمش، اونلر ده اورايه گيدهجكلر. سنڭ ايچون إستانبوله گيتمك؛ حزين بر فراق، أليم بر إفتراق دگل. هم ده گلدڭ، ممنون اولمادڭ مى؟ او دشمن مملكتندهكى پك قراڭلق اوزون گيجهلرندن و پك صوغوق فورطنهلى قيشلرندن قورتولدڭ. بو گوزل (دنيا جنّتى گبى) إستانبوله گلدڭ. عينًا اويله ده؛ سنڭ كوچكلگڭدن بو ياشڭه قدر، سَوْدكلرندن يوزده طقسان طوقوزى سڭا دهشت ويرن قبرستانه گوچمشلر. بو دنياده قالان بر ايكى دوستڭ وار، اونلر ده اورايه گيدهجكلر. دنياده وفاتڭ فراق دگل، وصالدر؛ او أحبابلره قاووشمقدر. اونلر، يعنى او أرواحِ باقيه، أسكيمش يووالرينى طوپراق آلتنده بيراقوب بر قسمى ييلديزلرده، بر قسمى عالمِ برزخ طبقاتنده گزييورلر دييه إخطار ايديلدى.
أوت بو حقيقتى قرآن و ايمان او درجه قطعى بر صورتده إثبات ايتمشدر كه؛ بتون بتون قلبسز، روحسز اولمازسه وياخود ضلالت قلبنى بوغمامش ايسه، گورويور گبى اينانمق گركدر. چونكه بو دنيايى حدسز أنواعِ لطف و إحساناتيله بويله تزيين ايدوب مكرمانه و شفيقانه ربوبيتنى گوسترن و تخملر گبى أڭ أهمّيتسز جزئى شيلرى دخى محافظه ايدن بر صانعِ كريم و رحيم؛ مصنوعاتى ايچنده أڭ مكمّل و أڭ جامع، أڭ أهمّيتلى و أڭ چوق سَوْديگى مصنوعى اولان إنسانى، ألبته و بِالبداهه صورةً گورونديگى گبى بويله مرحمتسز، عاقبتسز إعدام ايتمز، محو ايتمز، ضايع ايتمز. بلكه بر چيفتجينڭ طوپراغه سرپديگى تخملر گبى، باشقه بر حياتده
— 164 —
سنبل ويرمك ايچون، خالقِ رحيم او سَوْديگى مصنوعنى بر رحمت قپوسى اولان طوپراق آلتنه موقّةً آتار.
(حاشيه): بو حقيقت؛ ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهسنده سائر رسالهلرده، خصوصًا اوننجى و يگرمى طوقوزنجى سوزلرده إثبات ايديلمشدر.
ايشته بو إخطارِ قرآنىيى آلدقدن صوڭره، او قبرستان، إستانبولدن زياده بڭا انسيتلى اولدى. خَلْوت و عزلت، بڭا صحبت و معاشرتدن داها زياده خوش گلدى. بن ده بوغاز طرفندهكى صارىيرده، بر خلوتخانه كنديمه بولدم. غوثِ أعظم (قس) فتوح الغيبيله، بڭا بر استاد و طبيب و مرشد اولديغى گبى، إمامِ ربّانى ده مكتوباتيله، بر أنيس، بر مشفق، بر خواجه حكمنه گچدى. او وقت إختيارلغه گيرديگمدن و مدنيتڭ أذواقندن چكيلديگمدن و حياتِ إجتماعيهدن صيريلديغمدن پك چوق ممنون اولدم. اللّٰهه شكر ايتدم.
٭ ٭ ٭
اون برنجى رجا
أسارتدن گلدكدن صوڭره، إستانبولده چامليجه تپهسنده بر كوشكده، مرحوم برادرزادهم عبد الرحمن (رحمة اللّٰه عليه) ايله برابر اوطورويوردق. بو حياتم، حياتِ دنيويه جهتنده بزم گبيلره أڭ مسعودانه بر حيات صاييلابيليردى. چونكه أسارتدن قورتولمشدم، دار الحكمتده مسلكِ علميهمه مناسب أڭ عالى بر طرزده نشرِ علمه موفّقيت واردى. بڭا توجّه ايدن حيثيت و شرف، حدّمدن چوق فضله ايدى. موقعجه إستانبولڭ أڭ گوزل يرى اولان چامليجهده اوطورويوردم. هم هر
— 165 —
@
استاد بديع الزمان حضرتلرى برنجى جهان حربينڭ عقبنده، إستانبولده برادرزادهسى عبد الرحمن ايله برلكده.
— 166 —
شيئم مكمّلدى. مرحوم برادرزادهم عبدالرحمن گبى غايت ذكى، فداكار، هم طلبه، هم خدمتكار، هم كاتب، هم أولادِ معنويهم برابردى. دنياده هركسدن زياده كنديمى مسعود بيليركن آيينهيه باقدم؛ صاچمده، صقالمده بياض قيللرى گوردم. بردن أسارتده، قوستورمادهكى جامعدهكى إنتباهِ روحى ينه باشلادى. اونڭ أثرى اولارق، قلبًا مربوط اولديغم و مدارِ سعادتِ دنيويه ظن ايتديگم حالاتى، أسبابى تدقيقه باشلادم. هانگيسنى تدقيق ايتدمسه، باقدم كه؛ چوروكدر، علاقهيه دگمييور، آلداتييور. او صيرهلرده أڭ صداقتلى ظن ايتديگم بر آرقداشمده، اومولمدق بر صداقتسزلك و خاطره گلمز بر وفاسزلق گوردم. حياتِ دنيويهدن بر اوركمك گلدى. قلبمه ديدم: "عجبا بن بتون بتون آلدانمش مىيم؟ گورويورم كه؛ حقيقت نقطهسنده آجينهجق حالمزه، پك چوق إنسانلر غبطه ايله باقييورلر. بتون بو إنسانلر ديوانه مى اولمشلر، يوقسه شيمدى بن ديوانه مى اولويورم كه، بو دنياپرست إنسانلرى ديوانه گورويورم؟" هر نه ايسه...
بن، إختيارلغڭ ويرديگى شدّتلى إنتباه جهتنده، أڭ أوّل علاقهدار اولديغم فانى شيلرڭ فانيلگنى گوردم. كنديمه ده باقدم، نهايتِ عجزده گوردم. او وقت، بقا ايستهين و بقا توهّميله فانيلره مبتلا اولان روحم بتون قوّتيله ديدى كه: "مادام جسمًا فانىيم، بو فانيلردن بڭا نه خير گلهبيلير؟ مادام بن عاجزم، بو عاجزلردن نه بكلهيهبيليرم؟ بنم درديمه چاره بولاجق بر باقئِ سرمدى، بر قديرِ أزلى لازم." دييهرك تحرّىيه باشلادم.
او وقت هر شيدن أوّل، أسكيدن بَرى تحصيل ايتديگم علمه مراجعت ايدوب، بر تسلّى، بر رجا آرامغه باشلادم. مع التأسّف او وقته قدر علومِ فلسفهيى، علومِ إسلاميه ايله برابر حوصلهمه طولديروب او علومِ فلسفهيى پك ياڭليش اولارق معدنِ تكمّل و مدارِ تنوّر ظن ايتمشدم. حالبوكه او فلسفى مسئلهلر روحمى پك
— 167 —
چوق فضله كيرلتمش و ترقّياتِ معنويهمده أنگل اولمشدى. بردن جنابِ حقّڭ رحمت و كرميله قرآنِ حكيمدهكى حكمتِ قدسيه إمداده يتيشدى. چوق رسالهلرده بيان ايديلديگى گبى؛ او فلسفى مسئلهلرڭ كيرلرينى ييقادى، تميزلتديردى. أزجمله: فنونِ حكمتدن گلن ظلماتِ روحيه، روحمى كائناته بوغديرييوردى. هانگى جهته باقدم، نور آرادم؛ او مسئلهلرده نور بولامدم، تنفّس ايدهمدم. تا قرآنِ حكيمدن گلن و لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ جملهسيله درس ويريلن توحيد، غايت پارلاق بر نور اولارق بتون او ظلماتى طاغيتدى؛ راحتله نَفَس آلدم. فقط نفس و شيطان، أهلِ ضلالت و أهلِ فلسفهدن آلدقلرى درسه إستناد ايدهرك، عقل و قلبه هجوم ايتديلر. بو هجومدهكى مناظراتِ نفسيه ِللّٰه الحمد قلبڭ مظفّريتيله نتيجهلندى. چوق رسالهلرده قسمًا او مناظرهلر يازيلمش. اونلره إكتفا ايدوب، بوراده يالڭز بيڭده بر مظفّريتِ قلبيهيى گوسترمك ايچون، بيڭلر برهاندن بر تك برهان بيان ايدهجگم. تا كه، گنجلگنده حكمتِ أجنبيه ويا فنونِ مدنيه نامى آلتندهكى قسمًا ضلالت، قسمًا مالايعنيات مسئلهلريله روحنى كيرلتمش، قلبنى خسته ايتمش، نفسنى شيمارتمش بر قسم إختيارلرڭ روحنده تميزلك ياپسين. توحيد حقّنده شيطان و نفسڭ شرّندن قورتولسون. شويله كه:
علومِ فلسفيهنڭ وكالتى نامنه نفسم ديدى كه: بو كائناتدهكى أشيانڭ، طبيعتيله بو موجوداته مداخلهلرى وار. هر شى بر سببه باقار. ميوهيى آغاجدن، حبوباتى طوپراقدن ايستهملى. أڭ جزئى، أڭ كوچك بر شيئى ده اللّٰهدن ايستهمك و اللّٰهه يالوارمق نه ديمكدر؟
او وقت نورِ قرآن ايله سرِّ توحيد، شو گلهجك صورتله إنكشاف ايتدى. قلبم او متفلسف نفسمه ديدى: "أڭ جزئى و أڭ كوچك شى؛ أڭ بيوك شى گبى، طوغريدن طوغرىيه بتون كائنات خالقنڭ قدرتندن گلير و خزينهسندن چيقار. باشقه صورتده اولاماز. أسباب ايسه بر پردهدر. چونكه أڭ أهمّيتسز و أڭ كوچك
— 168 —
ظن ايتديگمز مخلوقلر، بعضًا صنعت و خلقت جهتنده أڭ بيوگندن داها بيوك اولور. سينك طاووقدن صنعتجه ايلرى گچمزسه ده، گرى ده قالماز. اويله ايسه بيوك كوچك تفريق ايديلميهجك. يا بتونى أسبابِ مادّيهيه تقسيم ايديلهجك وياخود بتونى بردن بر تك ذاته ويريلهجكدر. برنجى شق محال اولديغى گبى، بو شق واجبدر، ضروريدر. چونكه بر تك ذاته، يعنى بر قديرِ أزلىيه ويريلسه؛ مادام بتون موجوداتڭ إنتظامات و حكمتلريله وجودى قطعى تحقّق ايدن علمى، هر شيئى إحاطه ايدييور.. و مادام علمنده هر شيئڭ مقدارى تعيّن ايدييور.. و مادام بِالمشاهده هر وقت هيچدن، نهايتسز سهولتله، نهايتسز صنعتلى مصنوعلر وجوده گلييور.. و مادام او قديرِ عليمڭ بر كبريت چاقار گبى أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ايله هانگى شى اولورسه اولسون ايجاد ايدهبيلديگنى، حدسز قوّتلى دليللر ايله، چوق رسالهلرده بيان ايتديگمز و خصوصًا يگرمنجى مكتوب و يگرمى اوچنجى لمعهنڭ آخرنده إثبات ايديلديگى گبى، حدسز بر قدرتى وار؛ ألبته بِالمشاهده گورولن خارق العاده سهولت و قولايلق، او إحاطهِٔ علميهدن و عظمتِ قدرتدن گلييور.
مثلا ناصلكه گوزه گورولمهين أجزالى بر مركّبله يازيلان بر كتابه، او يازىيى گوسترمگه مخصوص بر أجزا سورولسه؛ او قوجه كتاب، بردن هر بر گوزه وجودينى گوستروب كندينى اوقوتديرر. عينًا اويله ده؛ او قديرِ أزلينڭ علمِ محيطنده، هر شيئڭ صورتِ مخصوصهسى بر مقدارِ معيّن ايله تعيّن ايدييور. او قديرِ مطلق أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ايله، او حدسز قدرتيله و نافذ إرادهسيله، او يازىيه سورولن أجزا گبى، غايت قولاى و سهولت ايله قدرتڭ بر جلوهسى اولان قوّتنى او ماهيتِ علميهيه سورر، او شيئه وجودِ خارجى ويرر؛ گوزه گوسترر، نقوشِ حكمتنى اوقوتديرر. أگر بتون أشيا بردن او قديرِ أزلىيه و عليمِ كلّ شيئه ويريلمزسه؛ او وقت سينك گبى أڭ كوچك بر شيئڭ وجودينى، دنيانڭ أكثر نوعلرندن خصوصى بر ميزان ايله طوپلامق لازم گلمكله برابر، او كوچوجك سينگڭ وجودنده چاليشان ذرّهلر او
— 169 —
سينگڭ سرِّ خلقتنى و كمالِ صنعتنى بتون دقائقيله بيلمكله اولابيلير. چونكه أسبابِ طبيعيه ايله أسبابِ مادّيه، بِالبداهه و عموم أهلِ عقلڭ إتّفاقيله، هيچدن ايجاد ايدهمز. اويله ايسه، هر حالده اونلر ايجاد ايتسه، ألبته طوپلايهجق. مادام طوپلايهجق، هانگى ذىحيات اولورسه اولسون، أكثر عناصر و أنواعندن نمونهلر، ايچنده واردر. عادتا كائناتڭ بر خلاصهسى، بر چكردگى حكمندهدر. ألبته او حالده بر چكردگى بتون بر آغاجدن، بر ذىحياتى بتون روىِ زميندن اينجه ألكله ألهيوب و أڭ حسّاس بر ميزان ايله ئولچوب طوپلاتديرمق لازم گلييور. و مادام أسبابِ طبيعيه جاهلدر، جامددر؛ بر علمى يوقدر كه بر پلان، بر فهرسته، بر مودهل، بر پروغرام تقدير ايتسين، اوڭا گوره معنوى قالبه گلن ذرّاتى أريتوب دوكسون؛ تا طاغيلماسين، إنتظامنى بوزماسين. حالبوكه هر شيئڭ شكلى، هيئتى حدسز طرزلرده اولابيلديگى ايچون، حدسز حدّ و حسابه گلمز أشكاللر، مقدارلر ايچنده، بر تك شكل و مقدارده سيل گبى آقان عناصرڭ ذرّهلرى طاغيلميهرق، منتظمًا، مقدارسز، قالبسز بربرى اوستنده كتله حالنده طورديرمق و ذىحياته منتظم بر وجود ويرمك؛ نه درجه إمكاندن، إحتمالدن، عقلدن اوزاق اولديغى گورونويور. ألبته كيمڭ قلبنده كورلك يوقسه، گورور.
أوت بو حقيقته بناءً
اِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ
بو آيتِ عظيمهنڭ سرّيله (حاشيه): اللّٰهدن باشقه بتون چاغيرديغڭز و عبادت ايتديگڭز شيلر طوپلانسهلر، بر سينگى خلق ايدهمزلر. بتون أسبابِ مادّيه طوپلانسه، اونلرڭ إختيارلرى ده اولسه، بر تك سينگڭ وجودينى و او وجودڭ جهازاتنى ميزانِ مخصوصله طوپلايامازلر. طوپلاسهلر ده، او وجودڭ مقدارِ معيّنهسنده طورديرهمازلر. طورديرسهلر ده، دائما تازهلنمكده اولان و او وجوده گلوب چاليشان
— 170 —
ذرّاتى، منتظمًا چاليشديرامازلر. اويله ايسه؛ بِالبداهه أسباب، بو أشيايه صاحب چيقامازلر. ديمك صاحبِ حقيقيلرى باشقهدر. أوت اويله بر صاحبِ حقيقيلرى وار كه؛
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
آيتنڭ سرّيله، بتون زمينڭ يوزندهكى ذىحياتى، بر سينگڭ إحياسى قدر قولاى ياپار. بر بهارى، بر تك چيچك قولايلغنده ايجاد ايدر. چونكه طوپلامغه محتاج دگل. أمرِ كُنْ فَيَكُونه مالك اولديغندن و هر بهارده حدسز موجوداتِ بهاريهنڭ مادّهِٔ عنصريهسندن باشقه، حدسز صفات و أحوال و أشكاللرينى هيچدن ايجاد ايتديگندن و علمنده هر شيئڭ پلانى، مودهلى، فهرستهسى و پروغرامى تعيّن ايتديگندن و بتون ذرّات اونڭ علم و قدرتى دائرهسنده حركت ايتدكلرندن، كبريت چاقار گبى هر شيئى نهايت قولايلقله ايجاد ايدر. و هيچ بر شى، ذرّه مقدار حركتنى شاشيرماز. سيّارات مطيع بر اوردوسى اولديغى گبى، ذرّات دخى منتظم بر اوردوسى حكمنه گچر. مادام او قدرتِ أزليهيه إستنادًا حركت ايدييورلر و او علمِ أزلينڭ دستورلريله چاليشييورلر؛ ألبته او أثرلر، او قدرته گوره وجوده گلير. يوقسه او كوچك، أهمّيتسز شخصيتلرينه باقمقله او أثرلر كوچولمز. او قدرته إنتساب قوّتيله بر سينك، بر نمرودى گبرتير. قارينجه، فرعونڭ سراينى خراب ايدر. ذرّه گبى كوچك چام تخمى، طاغ گبى قوجه بر چام آغاجنڭ يوكنى اوموزنده طاشييور. بو حقيقتى چوق رسالهلرده إثبات ايتديگمز گبى، ناصلكه بر نفر، عسكرلك وثيقهسيله پادشاهه إنتساب نقطهسنده يوز بيڭ دفعه كندى قوّتندن فضله، بر شاهى أسير ايتمك گبى أثرلره مظهر اولور. اويله ده هر شى، او قدرتِ أزليهيه إنتسابيله، يوز بيڭ دفعه أسبابِ طبيعيهنڭ فوقنده معجزاتِ صنعته مظهر اولابيلير.
الحاصل؛ هر شيئڭ نهايت درجهده هم صنعتلى، هم سهولتلى وجودى گوسترييور كه، محيط بر علم صاحبى اولان بر قديرِ أزلينڭ أثريدر. يوقسه يوز بيڭ
— 171 —
محال ايچنده، دگل وجوده گلمك، بلكه إمكان دائرهسندن چيقوب، إمتناع دائرهسنه گيرهجك و ممكن صورتندن چيقوب، ممتنع ماهيتنه گيرهجك و هيچ بر شى وجوده گلميهجك، بلكه ده وجوده گلمهسى محال اولاجقدر.
ايشته بو غايت اينجه و غايت قوّتلى و غايت درين و غايت ظاهر بر برهان ايله شيطانڭ موقّت بر شاكردى و أهلِ ضلالتڭ و أهلِ فلسفهنڭ بر وكيلى اولان نفسم صوصدى. و ِللّٰه الحمد، تام ايمانه گلدى. و ديدى كه: أوت بڭا اويله بر خالق و ربّ لازم كه، أڭ كوچك خاطراتِ قلبمى و أڭ خفى نيازيمى بيلهجك و أڭ گيزلى إحتياجِ روحمى يرينه گتيرديگى گبى، بڭا سعادتِ أبديهيى ويرمك ايچون، قوجه دنيايى آخرته تبديل ايدهجك و بو دنيايى قالديروب آخرتى يرينه قوراجق، هم سينگى خلق ايتديگى گبى سماواتى ده ايجاد ايدهجك، هم گونشى سمانڭ يوزينه بر گوز اولارق چاقديغى گبى بر ذرّهيى ده گوزببگمده يرلشديرهجك بر قدرته مالك اولسون. يوقسه سينگى خلق ايدهمهين، خاطراتِ قلبمه مداخله ايدهمز، نيازِ روحمى ايشيدهمز.. سماواتى خلق ايتمهين، سعادتِ أبديهيى بڭا ويرهمز. اويله ايسه بنم ربّم اودر كه؛ هم خاطراتِ قلبمى إصلاح ايدر، هم جوِّ هوايى بلوطلرله بر ساعتده طولديروب بوشالتديغى گبى، دنيايى آخرته تبديل ايدوب، جنّتى ياپوب، قپوسنى بڭا آچار؛ "هايدى گير" دير.
ايشته أى نفسم گبى بدبختلق نتيجهسنده بر قسم عمرينى نورسز فلسفى و أجنبى فنوننه صرف ايدن إختيار قارداشلرم! قرآنڭ لسانندهكى متماديًا لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ فرمانِ قدسيسندن نه قدر قوّتلى و نه قدر حقيقتلى و هيچ بر جهتده صارصيلماز و زدهلنمز و تغيّر ايتمز بر ركنِ ايمانىيى آڭلايڭز كه، ناصل بتون معنوى ظلماتى طاغيتير و معنوى يارهلرى تداوى ايدر.
٭ ٭ ٭
— 172 —
إستانبولده دار الحكمتده بولونديغى زمان، سنوحات رسالهسنده يازديغى غايت عجيب بر واقعهٔ روحانيه:
رؤياده بر خطابه
١٣٣٥ سنهسى أيلولنده، دهرڭ حادثاتنڭ ويرديگى يأس ايله شدّتله مضطرب ايدم. شو كثيف ظلمت ايچنده بر نور آرايوردم. معنًا رؤيا اولان يقظهده بولامدم. حقيقةً يقظه اولان رؤياىِ صادقهده بر ضيا گوردم. تفصيلاتى ترك ايله، بڭا سويلتديرلمش نقطهلرى قيد ايدهجگم. شويله كه:
بر جمعه گيجهسنده نوم ايله عالمِ مثاله گيردم. برى گلدى ديدى: "مقدّراتِ إسلام ايچون تشكّل ايدن بر مجلسِ محتشم سنى ايستهيور."
گيتدم گوردم كه: منوّر، أمثالنى دنياده گورمهديگم، سلفِ صالحيندن و أعصارڭ مبعوثلرندن هر عصرڭ مبعوثلرى ايچنده بولونور بر مجلس گوردم. حجاب ايدوب قپوده طوردم.
اونلردن بر ذات ديدى كه: "أى فلاكت هلاكت عصرينڭ آدمى! سنڭ ده رأيڭ وار، فكريڭى بيان ايت."
آياقده طوروب ديدم: "صورڭ، جواب ويرهيم."
برى ديدى: "بو مغلوبيتڭ نتيجهسى نه اولاجق؟ غالبيتده نه اولوردى؟"
ديدم: مصيبت، شرِّ محض اولماديغى ايچون، بعضًا سعادتده فلاكت اولديغى گبى، فلاكتدن دخى سعادت چيقار. أسكيدن بَرى إعلاىِ كلمة اللّٰه و
— 173 —
بقاىِ إستقلاليّتِ إسلام ايچون فرضِ كفايهِٔ جهادى درعهده ايله، كندينى يك وجود اولان عالمِ إسلامه فدايه وظيفهدار و خلافته بايراقدار گورمش اولان بو دولتِ إسلاميهنڭ فلاكتى، عالمِ إسلامڭ سعادتِ مستقبلهسيله تلافى ايديلهجكدر. زيرا شو مصيبت، مايهِٔ حياتمز و آبِ حياتمز اولان اخوّتِ إسلاميهنڭ إنكشاف و إهتزازينى خارق العاده تعجيل ايتدى. بز اينجينير ايكن، عالمِ إسلام آغلايور. آوروپا زياده اينجيتسه، باغيرهجقدر. شايد ئولسهك، يگرمى ئولهجگز، اوچ يوز ديريلهجگز. خارقهلر عصرندهيز. ايكى اوچ سنه موتدن صوڭره ميدانده ديريلنلر وار. بز مغلوبيتله بر سعادتِ عاجلهِٔ موقّته غيب ايتدك؛ فقط بر سعادتِ آجلهِٔ مستمرّه بزى بكلهيور. پك جزئى و متحوّل و محدود اولان حالى، گنيش إستقبال ايله مبادله ايدن قزانير.
بردن مجلس طرفندن دينيلدى: ايضاح ايت!
ديدم: دولتلر، ملّتلر محاربهسى، طبقاتِ بشر محاربهسنه تركِ موقع ايدييور. زيرا بشر أسير اولمق ايستهمديگى گبى، أجير اولمق ده ايستهمز. غالب اولسه ايدك، خصممز دشمنمز ألندهكى جريانِ مستبدانهيه بلكه داها شديدانه قاپيلهجق ايدك. حالبوكه او جريان هم ظالمانه، هم طبيعتِ عالمِ إسلامه منافى، هم أهلِ ايمانڭ أكثريتِ مطلقهسنڭ منفعتنه مباين، هم عمرى قيصه، پارچهلانمغه نامزددر. أگر اوڭا ياپيشسه ايدك، عالمِ إسلامى فطرتنه، طبيعتنه مخالف بر يوله سورهجك ايدك. شو مدنيتِ خبيثه كه، بز اوندن يالڭز ضرر گوردك. و نظرِ شريعتده مردود و سيّئاتى حسناتنه غلبه ايتديگندن؛ مصلحتِ بشر فتواسيله منسوخ و إنتباهِ بشرله محكومِ إنقراض، سفيه، متمرّد، غدّار، معنًا وحشى بر مدنيتڭ حمايهسنى آسياده درعهده ايدهجك ايدك.
— 174 —
مجلسدن برى ديدى: نهدن شريعت شو مدنيتى (٭): بزم مراديمز، مدنيتڭ محاسنى و بشره منفعتى بولونان اييلكلريدر. يوقسه مدنيتڭ گناهلرى، سيّئاتلرى دگل كه؛ أحمقلر او سيّئاتلرى، او سفاهتلرى محاسن ظن ايدوب، تقليد ايدوب مالمزى خراب ايتديلر. مدنيتڭ گناهلرى، اييلكلرينه غلبه ايدوب سيّئاتى حسناتنه راجح گلمكله، بشر ايكى حربِ عمومى ايله ايكى دهشتلى طوقات يهيوب او گناهكار مدنيتى زير و زبر ايدوب اويله بر قوصدى كه، ير يوزينى قانله بولاشديردى. إن شاء اللّٰه إستقبالدهكى إسلاميتڭ قوّتيله، مدنيتڭ محاسنى غلبه ايدهجك، زمين يوزينى پيسلكلردن تميزليهجك، صلحِ عمومىيى ده تأمين ايدهجك. ردّ ايدييور؟
ديدم: چونكه بش منفى أساس اوزرينه تأسّس ايتمشدر. نقطهِٔ إستنادى قوّتدر. او ايسه شأنى، تجاوزدر. هدفِ قصدى، منفعتدر. او ايسه شأنى، تزاحمدر. حياتده دستورى جدالدر. او ايسه شأنى، تنازعدر. كتلهلر مابيْنندهكى رابطهسى، آخَرى يوتمقله بسلهنن عنصريت و منفى ملّيتدر. او ايسه شأنى، بويله مدهش تصادمدر. جاذبهدار خدمتى، هوا و هوسى تشجيع و آرزولرينى تطمين و مطالبنى تسهيلدر. او هوا ايسه شأنى، إنسانيتى درجهِٔ مَلكيهدن دركهِٔ كلبيته اينديرمكدر، إنسانڭ مسخِ معنويسنه سبب اولمقدر. بو مدنيلردن چوغى، أگر ايچى طيشنه چوريلسه قورد، آيى، ييلان، خنزير، مايمون پوستى گورولهجك گبى خياله گلير. ايشته اونڭ ايچون بو مدنيتِ حاضره، بشرڭ يوزده سكساننى مشقّته شقاوته آتمش؛ اوننى مُمَوَّهْ (خيالى) سعادته چيقارمش، ديگر اونى ده بَيْنَ بَيْنَ (ايكيسى اورتهسى) بيراقمش. سعادت اودر كه: كلّه يا أكثره سعادت اوله. بو ايسه أقلِّ قليلڭدر كه، نوعِ بشره رحمت اولان قرآن آنجق عمومڭ، لا أقل أكثريتڭ سعادتنى تضمّن ايدن بر مدنيتى قبول ايدر. هم سربست هوانڭ تحكّميله،
— 175 —
حوائجِ غيرِ ضروريه حوائجِ ضروريه حكمنه گچمشلردر. بدويتده بر آدم درت شيئه محتاج ايكن؛ مدنيت يوز شيئه محتاج و فقير ايتمشدر. سعى مصرفه كافى گلمديگندن حيلهيه حرامه سَوق ايتمكله، أخلاقڭ أساسنى شو نقطهدن إفساد ايتمشدر. جماعته نوعه ويرديگى ثروت حشمته بدل، فردى شخصى فقير، أخلاقسز ايتمشدر.
قرونِ اولٰىنڭ مجموعِ وحشتنى بو مدنيت بر دفعهده قوصدى!
عالمِ إسلامڭ شو مدنيته قارشى إستنكافى و صوغوق طاورانماسى و قبولده إضطرابى جاىِ دقّتدر. زيرا إستغنا و إستقلاليت خاصّهسيله ممتاز اولان شريعتدهكى إلٰهى هدايت، روما فلسفهسنڭ دهاسيله آشيلانماز، إمتزاج ايتمز، بلع اولونماز، تابع اولماز... بر أصلدن توئم (ايكيز) اولارق نشئت ايدن أسكى روما و يونان ايكى دهالريله؛ صو و ياغ گبى مرورِ أعصار (عصرلر)، مدنيت و خرستيانلغڭ تمزيجنه چاليشديغى حالده، ينه إستقلاللرينى محافظه، عادتا تناسخله او ايكى روح شيمدى ده باشقه شكللرده ياشايورلر. اونلر توئم و أسبابِ تمزيج واركن إمتزاج اولونمازسه، شريعتڭ روحى اولان نورِ هدايت، او مظلم پيس مدنيتڭ أساسى اولان روما دهاسيله هيچ بر وقت مزج اولونماز، بلع اولونماز...
ديديلر: شريعتِ غرّادهكى مدنيت ناصلدر؟
ديدم: شريعتِ أحمديهنڭ (عصم) تضمّن ايتديگى و أمر ايتديگى مدنيت ايسه كه، مدنيتِ حاضرهنڭ إنقشاعندن إنكشاف ايدهجكدر. اونڭ منفى أساسلرى يرينه مثبت أساسلر وضع ايدر. ايشته نقطهِٔ إستناد، قوّته بدل حقدر كه، شأنى عدالت و توازندر. هدف ده منفعت يرينه فضيلتدر كه، شأنى محبّت و
— 176 —
تجاذبدر. جهت الوحدت ده عنصريت و ملّيت يرينه، رابطهِٔ دينى، وطنى، صنفيدر كه، شأنى صميمى اخوّت و مسالمت و خارجڭ تجاوزينه قارشى يالڭز تدافعدر. حياتده دستورِ جدال يرينه دستورِ تعاوندر كه، شأنى إتّحاد و تسانددر. هوا يرينه هُدادر كه، شأنى إنسانيةً ترقّى و روحًا تكاملدر. هوايى تحديد ايدر، نفسڭ هوساتِ سفليهسنڭ تسهيلنه بدل، روحڭ حسّياتِ علويهسنى تطمين ايدر. ديمك بز مغلوبيتله ايكنجى جريانه طاقيلدق كه، مظلوملرڭ و جمهورڭ جريانيدر. باشقهلرندن يوزده سكسان فقير و مظلومسه؛ إسلامدن طقسان، بلكه طقسان بشدر. عالمِ إسلام شو ايكنجى جريانه قارشى لاقيد ويا معارض قالمقله، هم إستنادسز هم بتون أمگنى هدر هم اونڭ إستيلاسيله إستحالهيه معروض قالمقدن ايسه، عاقلانه طاورانوب اونى إسلامى بر طرزه چويروب كندينه خادم قيلماقدر. زيرا دشمنڭ دشمنى، دشمن قالدقجه دوستدر. ناصلكه دشمنڭ دوستى، دوست قالدقجه دشمندر. شو ايكى جريان بربرينه ضد، هدفلرى ضد، منفعتلرى ضد اولديغندن؛ برنجيسى ديسه "ئول!"، ديگرى دييهجك "ديريل!" برينڭ منفعتى، ضرر - إختلاف - تدنّى - ضعف - اويومامزى إستلزام ايتديگى گبى؛ اوتهكينڭ منفعتى دخى، قوّتمزى إتّحاديمزى بِالضروره إقتضا ايدر.
شرق خصومتى، إسلام إنكشافنى بوغويوردى؛ زائل اولدى و اولمالى. غرب خصومتى، إسلامڭ إتّحادينه، اخوّتڭ إنكشافنه أڭ مؤثّر سببدر، باقى قالمالى.
بردن مجلسدن تصديق أمارهلرى تظاهر ايتدى. ديديلر: "أوت اميدوار اولڭز، شو إستقبال إنقلابى ايچنده أڭ يوكسك گور صدا، إسلامڭ صداسى اولاجقدر!"
— 177 —
تكرار برى صوردى: مصيبت جنايتڭ نتيجهسى، مكافاتڭ مقدّمهسيدر. هانگى فعلڭزله قدره فتوا ويرديڭز كه، شو مصيبتله حكم ايتدى؟ مصيبتِ عامّه، أكثريتڭ خطاسنه ترتّب ايدر. حاضرده مكافاتڭز نهدر؟
ديدم: مقدّمهسى، اوچ مهمّ أركانِ إسلاميهدهكى إهمالمزدر: صلات، صوم، زكات. زيرا يگرمى درت ساعتدن يالڭز بر ساعتى، بش نماز ايچون خالق تعالى بزدن ايستدى. تنبللك ايتدك. بش سنه يگرمى درت ساعت تعليم، مشقّت، تحريك ايله بر نوع نماز قيلديردى. هم سنهده يالڭز بر آى اوروج ايچون نفسمزدن ايستدى. نفسمزه آجيدق. كفّارةً بش سنه اوروج طوتديردى. اوندن قرقدن يالڭز برى، إحسان ايتديگى مالدن زكات ايستدى. بخل ايتدك، ظلم ايتدك. او ده بزدن متراكم زكاتى آلدى.
اَلْجَزَاءُ مِنْ جِنْسِ الْعَمَلِ
مكافاتِ حاضرهمز ايسه؛ فاسق، گناهكار بر ملّتدن خُمسى اولان درت ميليونى ولايت درجهسنه چيقاردى؛ غازيلك، شهادتلك ويردى. مشترك خطادن نشئت ايدن مشترك مصيبت، ماضى گناهنى سيلدى.
ينه برى ديدى: بر آمر، خطا ايله فلاكته آتمش ايسه؟
ديدم: مصيبتزده مكافات ايستر. يا آمرِ خطادارڭ حسناتى ويريلهجكدر (او ايسه هيچ حكمنده) ويا خزينهٔ غيب ويرهجكدر. خزينهٔ غيبده بويله ايشلردهكى مكافاتى ايسه، درجهٔ شهادت و غازيلكدر.
باقدم مجلس إستحسان ايتدى. هيجانمدن اوياندم. ترلى، أل پنچه ياتاقده اوطورمش كنديمى بولدم. او گيجه بويله گچدى.
٭ ٭ ٭
— 178 —
بديع الزمان، ياننده باشقه كتابلر بولونديرمييوردى.
- نهدن باشقه كتابلره باقمييورسڭ؟ دينيلديگنده، بيوررلردى كه:
- هر شيدن ذهنمى تجريد ايله قرآندن فهم ايدييورم.
أثرلردن نقل ايتسه ده، بعض مهمّ گورديگى مسائلى، تغيير ايتمهدن آليردى.
- نه ايچون عينًا بويله تكرار ايدييورسڭ؟ دييه صورولديغنده:
- حقيقت اوصانديرماز، لباسى دگيشديرمك ايستهمم، بيورردى.
يوقاريده بر نبذه ذكر ايديلمشدى كه، بديع الزمان حقائقِ قرآنيهيه
(حاشيه): استاد بديع الزمان سعيد النورسى حضرتلرينڭ إستانبولده و بر قسمنى بِالآخره آنقرهده طبع ايله نشر ايتديگى او زمانكى أثرلرى، قرق سنه صوڭره "عربى مثنوئِ نوريه" إسميله بر آراده بر مجموعه حالنده نشر ايديلدى. ايشته بو مثنوئِ نوريهنڭ مقدّمهسنده بو أثرلر حقّنده دييور:
قرق أللى سنه أوّل أسكى سعيد، زياده علومِ عقليه و فلسفيهده حركت ايتديگى ايچون، حقيقة الحقائقه قارشى أهلِ طريقت و أهلِ حقيقت گبى بر مسلك آرادى. أكثر أهلِ طريقت گبى يالڭز قلبًا حركته قناعت ايدهمدى. چونكه عقلى، فكرى حكمتِ فلسفه ايله بر درجه يارهلى ايدى؛ تداوى لازمدى. صوڭره هم قلبًا، هم عقلًا حقيقته گيدن بعض بيوك أهلِ حقيقتڭ آرقهسنده گيتمك ايستدى. باقدى، اونلرڭ هر برينڭ آيرى جاذبهدار بر خاصّهسى وار. هانگيسنڭ آرقهسندن گيدهجگنه تحيّرده قالدى. إمامِ ربّانى ده اوڭا غيبى بر طرزده "توحيدِ قبله ايت!" ديمش؛ يعنى "يالڭز بر استادڭ آرقهسندن گيت!" او چوق يارهلى أسكى سعيدڭ قلبنه گلدى كه:
"استادِ حقيقى قرآندر. توحيدِ قبله بو استادله اولور." دييه، يالڭز او استادِ قدسينڭ إرشاديله هم قلبى، هم روحى غايت غريب بر طرزده سلوكه باشلاديلر. نفسِ أمّارهسى ده شكوك و شبهاتيله اونى معنوى و علمى مجاهدهيه مجبور ايتدى. گوزى قپالى اولارق دگل؛ بلكه إمامِ غزالى، مولانا جلال الدين و إمامِ ربّانى گبى قلب، روح و عقل گوزلرى آچيق اولارق، أهلِ إستغراقڭ عقل گوزينى قپاديغى يرلرده، او مقاملرده گوزى آچيق اولارق گزمش. جنابِ حقّه حدسز شكر اولسون كه، قرآنڭ درسيله، إرشاديله حقيقته بر يول بولمش. حتّى وَ فِى كُلِّ شَيْءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ حقيقتنه مظهر اولديغنى، يڭى سعيدڭ رسالهِٔ نوريله گوسترمش. مولانا جلال الدين، إمامِ ربّانى و إمامِ غزالى گبى، عقل و قلب إتّفاقيله گيتديگى ايچون، هر شيدن أوّل قلب و روحڭ يارهلرينى تداوى و نفسنڭ أوهامدن قورتولماسنى تأمينه چاليشوب، فَلِلّٰهِ الْحَمْدُ أسكى سعيد يڭى سعيده إنقلاب ايتمش. أصلى فارسى صوڭره توركجه اولان مثنوئِ شريف گبى او ده عربجه بر نوع مثنوى حكمنده قطره، حباب، حبّه، زهره، ذرّه، شَمَّه، شعله، لمعهلر، رشحهلر، لاسيّمالر و سائره درسلرى و توركجه ده نقطه و لمعاتى غايت قيصه بر صورتده يازمش؛ فرصت بولدقجه ده طبع ايتمش. ياريم عصره ياقين او مسلگى رسالهِٔ نور صورتنده، فقط داخلى نفس و شيطانله مجادلهيه بدل، خارجده محتاج متحيّرلره و ضلالتده گيدن أهلِ فلسفهيه قارشى رسالهِٔ نور، گنيش و كلّى مثنويلر حكمنه گچدى.
....
او فدانلق مثنوى، طُرُقِ خفيه گبى أنفسى و داخلى جهتنده چاليشمش؛ قلب و روح ايچنده يول آچمغه موفّق اولمش. باغچهسى اولان رسالهِٔ نور، هم أنفسى، هم أكثر جهتنده طُرُقِ جهريه گبى آفاقى و خارج دائرهيه باقوب معرفت اللّٰهه گنيش و هر يرده يول آچمش. عادتا موسى عليه السلامڭ عصاسى گبى نرهيه وورمش، صو چيقارمش...
هم رسالهِٔ نور، حكما و علمانڭ مسلگنده گيتمهيوب، قرآنڭ بر إعجازِ معنويسيله، هر شيده بر پنجرهِٔ معرفت آچمش؛ بر سنهلك ايشى بر ساعتده گورور گبى قرآنه مخصوص بر سرّى آڭلامشدر كه، بو دهشتلى زمانده حدسز أهلِ عنادڭ هجوملرينه قارشى مغلوب اولمايوب غلبه ايتمش.
— 179 —
عائد اون ايكى تأليفاتنى طبع ايتديرمشدى. بو أثرلردن اوچ دردى توركجه اولوب، متباقيسى عربيدرلر. بو زمانه قدر هيچ بر كتابده أمثالى بولونميان بر طرزِ بيان و إفاده ايله حقيقتلرى إثبات ايدييورلر.
— 180 —
دار الحكمتده بولونديغى زمانلرده گچيرديگى بر إنقلابِ روحىيى، بِالآخره نشر ايتديگى بر أثرنده شويله بيان ايدييور:
أسكى سعيدڭ غافل قفاسنه مدهش طوقاتلر ايندى، "اَلْمَوْتُ حقٌّ" قضيهسنى دوشوندى. كندينى باتاقلق چامورنده گوردى. مدد ايستدى، بر يول آرادى، بر خلاصكار تحرّى ايتدى. گوردى كه، يوللر مختلف؛ تردّدده قالدى. غوثِ أعظم اولان شيخِ گيلانىنڭ (رض) "فتوح الغيب" نامندهكى كتابيله تفأل ايتدى. تفألده شو چيقدى:
اَنْتَ فِى دَارِ الْحِكْمَةِ فَاطْلُبْ طَبِيبًا يُدَاوِى قَلْبَكَ
عجيبدر كه؛ او وقت بن، دار الحكمة الإسلاميه أعضاسى ايدم. گويا أهلِ إسلامڭ يارهلرينى تداوىيه چاليشان بر حكيم ايدم. حالبوكه أڭ زياده خسته بن ايدم. خسته أوّلا كندينه باقمالى، صوڭره خستهلره باقهبيلير.
ايشته حضرتِ شيخ بڭا دير كه: "سن كندڭ خستهسڭ، كنديڭه بر طبيب آرا!" بن ديدم: "سن طبيبم اول!" طوتدم، كنديمى اوڭا مخاطب عدّ ايدهرك، او كتابى بڭا خطاب ايدييور گبى اوقودم. فقط كتابى چوق شدّتلى ايدى. غروريمى دهشتلى قيرييوردى. نفسمده شدّتلى عملياتِ جرّاحيه ياپدى. طايانهمدم، ياريسنه قدر كنديمى اوڭا مخاطب ايدهرك اوقودم؛ بيتيرمگه تحمّلم قالمادى. او كتابى دولابه قويدم. فقط صوڭره، عملياتِ شفاكارانهدن گلن آجيلر گيتدى، لذّت گلدى. او برنجى استاديمڭ كتابنى تمام اوقودم و چوق إستفاده ايتدم. و اونڭ وردينى و مناجاتنى ديڭلهدم، چوق إستفاضه ايتدم.
صوڭره إمامِ ربّانينڭ مكتوبات كتابنى گوردم، أليمه آلدم. خالص بر تفأل ايدهرك آچدم. عجائبدندر كه، بتون مكتوباتنده يالڭز ايكى يرده "بديع الزمان" لفظى وار. او ايكى مكتوب بڭا بردن آچيلدى. پدريمڭ إسمى ميرزا اولديغندن، او
— 181 —
مكتوبلرڭ باشنده "ميرزا بديع الزمانه مكتوب" دييه يازيلى اولارق گوردم. فسبحان اللّٰه ديدم، بو بڭا خطاب ايدييور. او زمان أسكى سعيدڭ بر لقبى، "بديع الزمان" ايدى. حالبوكه هجرتڭ اوچ يوز سنهسنده، بديع الزمانِ همدانيدن باشقه او لقبله إشتهار ايتمش ذاتلرى بيلمييوردم. ديمك إمامڭ زماننده دخى اويله بر آدم واردى كه، اوڭا او ايكى مكتوبى يازمش. او ذاتڭ حالى، بنم حالمه بڭزهيورمش كه، او ايكى مكتوبى كندى درديمه دوا بولدم. يالڭز إمام، او مكتوبلرنده توصيه ايتديگى گبى چوق مكتوبلرنده مصرّانه شونى توصيه ايدييور: "توحيدِ قبله ايت." يعنى: برينى استاد طوت، آرقهسندن گيت، باشقهسيله مشغول اولمه. شو أڭ مهمّ توصيهسى، بنم إستعداديمه و أحوالِ روحيهمه موافق گلمدى. نه قدر دوشوندم: "بونڭ آرقهسندن مى، يوقسه اوتهكينڭ مى آرقهسندن گيدهيم؟" تحيّرده قالدم. هر برنده آيرى آيرى جاذبهدار خاصيتلر وار. بريله إكتفا ايدهمييوردم. او تحيّرده ايكن، جنابِ حقّڭ رحمتيله قلبمه گلدى كه: "بو مختلف طُرُقلرڭ باشى و شو جدوللرڭ منبعى و شو سيّارهلرڭ گونشى، قرآنِ حكيمدر. حقيقى توحيدِ قبله بونده اولور. اويله ايسه، أڭ أعلا مرشد ده و أڭ مقدّس استاد ده اودر. اوڭا ياپيشدم.
(حاشيه): يازينڭ صوڭنده دييور: "ناقص و پريشان إستعدادم ألبته لايقيله او مرشدِ حقيقينڭ آبِ حيات حكمندهكى فيضنى مصّ ايدوب آلامييور؛ فقط أهلِ قلب و صاحبِ حالڭ درجاتنه گوره او فيضى، او آبِ حياتى ينه اونڭ فيضيله گوسترهبيليرز. ديمك قرآندن گلن او سوزلر و او نورلر، يالڭز عقلى مسائلِ علميه دگل؛ بلكه قلبى، روحى، حالى مسائلِ ايمانيهدر و پك يوكسك و قيمتدار معارفِ إلٰهيه حكمندهدرلر."
٭ ٭ ٭
— 182 —
حربِ عموميده مغلوبيتمزدن طولايى فضله متأثّر اولديغڭزى گورويورز ديينلره جوابًا:
بن كندى ألملريمه تحمّل ايتدم؛ فقط أهلِ إسلامڭ ألمندن گلن تألّمات بنى أزدى. عالمِ إسلامه اينديريلن ضربهلرڭ، أڭ أوّل قلبمه اينديگنى حسّ ايدييورم. اونڭ ايچون بو قدر أزيلدم. فقط بر ايشيق گورويورم كه، او ألملريمى اونوتديرهجق إن شاء اللّٰه دييهرك تبسّم أيلردى.
إستانبولده أڭ بيوك و أڭ أهمّيتلى و تأثيرلى خدمتِ وطنيه و ملّيهسندن بريسى ده "خطواتِ ستّه" آدلى أثريله غدّار ظالملرڭ يوزلرينه توكوروب، عزّتِ دينيهيى و شرفِ إسلاميهيى محافظه ايتمهسيدر. إستانبولڭ يابانجيلر طرفندن إشغالى صيرهلرنده، إنگليز آنغليقان كليساسنڭ مشيختِ إسلاميهدن صورديغى آلتى سؤالنه، آلتى توكروك معناسنده ويرديگى معقول و سرت جوابلرى، اونڭ درجهِٔ جسارت و كمالات و شجاعتنى فعلًا گوسترمكدهدر. "خطواتِ ستّه"يى نشر ايتديگى زمان، چناق قلعهده محاربه اولويوردى. إستانبولڭ إشغالنى متعاقب إنگليز باش قومانداننه بو أثر گوستريلير و بديع الزمانڭ بتون قوّتيله عليهده بولونديغى كنديسنه إخبار ايديلير. او جبّار قوماندان، إعدام قراريله وجودينى اورتهدن قالديرمق ايستدى ايسه ده؛ فقط كنديسنه، بديع الزمان إعدام ايديليرسه بتون شرقى آناطولى إنگليزه أبديًا عداوت ايدهجگى و عشيرتلر هر نه بهاسنه اولورسه اولسون عصيان ايدهجكلرى سويلنمهسى اوزرينه بر شى ياپاماز.
إستانبولده إنگليزلر دسيسهلريله شيخ الإسلامى و ديگر بعض علمايى لهلرينه چويرمگه چاليشمالرينه مقابل، بديع الزمان "خطواتِ ستّه" آدلى أثرى و إستانبولدهكى فعاليتى ايله؛ إنگليزڭ عالمِ إسلام و توركلر عليهندهكى مستملكهجيلك سياستنى و أنتريقهلرينى، تاريخى دشمنلغنى أطرافه نشر ايدهرك
— 183 —
آناطوليدهكى ملّى قورتولوش حركتنى دستكلهمش، بو خصوصده أڭ بيوك عامللردن بريسى اولمشدى.
بو خدمتنه دائر كندى إفادهسندن بر پارچه:
بر زمان إنگليز دولتى، إستانبول بوغازينڭ طوپلرينى تخريب و إستانبولى إستيلا ايتديگى هنگامده؛ او دولتڭ أڭ بيوك دائرهِٔ دينيهسى اولان آنغليقان كليساسنڭ باش پاپاسى طرفندن مشيختِ إسلاميهدن دينى آلتى سؤال صورولدى. بن ده او زمان دار الحكمة الإسلاميهنڭ أعضاسى ايدم. بڭا ديديلر: "بر جواب وير. اونلر آلتى سؤاللرينه، آلتى يوز كلمه ايله جواب ايستهيورلر." بن ديدم: "آلتى يوز كلمه ايله دگل، آلتى كلمه ايله دگل، حتّى بر كلمه ايله دگل؛ بلكه بر توكروك ايله جواب ويرييورم! چونكه او دولت، ايشته گورييورسڭز آياغنى بوغازيمزه باصديغى دقيقهده، اونڭ پاپاسى مغرورانه اوستمزده سؤال صورماسنه قارشى، يوزينه توكورمك لازم گلييور. توكورڭ او أهلِ ظلمڭ او مرحمتسز يوزينه!.." ديمشدم.
٭ ٭ ٭
إستانبولدهكى بو چوق أهمّيتلى و موفّقيتلى خدمتندن، تورك ملّتنه پك زياده منفعتلر حصوله گلديگنى مشاهده ايدن آنقره حكومتى؛ بديع الزمانڭ قيمت و أهمّيتنى تقدير ايدهرك آنقرهيه دعوت ايدرلر. م. كمال پاشا شفره ايله دعوت ايتمش ايسه ده، جوابًا:
بن تهلكهلى يرده مجاهده ايتمك ايستهيورم. سپر آرقهسنده مجاهده ايتمك خوشمه گيتمييور. آناطوليدن زياده، بورايى داها تهلكهلى گورويورم، ديمشدر.
— 184 —
اوچ دفعه شفره ايله دعوت ايديلييور. أسكى وان واليسى، دوستى مبعوث تحسين بك واسطهسيله دعوت ايديلديگى ايچون، نهايت قرار ويرر و آنقرهيه گلير. آنقرهده آلقيشلرله قارشيلانير. فقط اُميد ايتديگى محيطى بولاماز. كنديسى حاجى بايرام جوارنده إقامت ايدر. مجلسِ مبعوثانده دينه قارشى گورديگى لاقيدلق و غربليلشمق بهانهسى آلتنده، تورك ملّتنڭ قدسى مفاخرِ تاريخيهسى اولان شعائرِ إسلاميهدن بر صوغوقلق گورديگى ايچون، مبعوثلرڭ عبادته، بِالخاصّه نمازه مداوم اولمالرينڭ لزوم و أهمّيتنه دائر بر بياننامه نشر ايدر و مبعوثلره طاغيتير. كاظم قرهبكر پاشا ده م. كماله اوقور. او بياننامه شودر:
يَا اَيُّهَا الْمَبْعُوثُونَ اِنَّكُمْ لَمَبْعُوثُونَ لِيَوْمٍ عَظِيمٍ
أى مجاهدينِ إسلام و أى أهلِ حلّ و عقد!..
بو فقيرڭ، بر مسئلهده اون سوزينى، بر قاچ نصيحتنى ديڭلهمڭزى رجا ايدييورم.
١ - شو مظفّريتدهكى خارق العاده نعمتِ إلٰهيه بر شكر ايستر كه دوام ايتسين، زياده اولسون. يوقسه نعمت بويله شكر گورمزسه، گيدر. مادام كه قرآنى، اللّٰهڭ توفيقيله دشمنڭ هجومندن قورتارديڭز. قرآنڭ أڭ صريح و أڭ قطعى أمرى اولان صلات گبى فرائضى إمتثال ايتمهڭز لازمدر. تا اونڭ فيضى، بويله خارقه صورتنده اوستڭزده توالى و دوام ايتسين.
٢ - عالمِ إسلامى مسرور ايتديڭز، محبّت و توجّهنى قزانديڭز. لٰكن او توجّه و محبّتڭ إدامهسى، شعائرِ إسلاميهيى إلتزام ايله اولور. زيرا مسلمانلر، إسلاميت حسبيله سزى سَورلر.
— 185 —
٣ - بو عالمده، أولياء اللّٰه حكمنده اولان غازى و شهدالره قوماندانلق ايتديڭز! قرآنڭ أوامرِ قطعيسنه إمتثال ايتمكله، اوتهكى عالمده ده او نورانى گروهه رفيق اولمغه چاليشمق، عالى همّتليلرڭ شأنيدر. يوقسه بوراده قوماندان ايكن، اوراده بر نفردن إستمدادِ نور ايتمگه مضطر قالاجقسڭز. بو دنياىِ دنيّه، شان و شرفيله اويله بر متاع دگل كه، عقلى باشندهكى إنسانلرى إشباع ايتسين، تطمين ايتسين و مقصودِ بِالذّات اولسون.
٤ - بو ملّتِ إسلامڭ جماعتلرى، هر نه قدر بر جماعت نمازسز قالسه، حتّى فاسق ده اولسه، ينه باشلرندهكينى متديّن گورمك ايستر. حتّى عموم كردستانده، عموم مأمورلره دائر أڭ أوّل صوردقلرى سؤال بو ايمش: عجبا نماز قيلييورلر مى؟ ديرلر، نماز قيلارسه مطلق أمنيت ايدرلر؛ قيلمازسه، نه قدر مقتدر اولسه نظرلرنده متّهمدر.
بر زمان بيت الشباب عشائرنده عصيان واردى. بن گيتدم صوردم: "سبب نهدر؟"
ديديلر كه: "قائمِمقاممز نماز قيلمييوردى؛ اويله دينسزلره ناصل إطاعت ايدهجگز؟" حالبوكه بو سوزى سويلهينلر ده نمازسز، هم ده أشقيا ايديلر.
٥ - أنبيانڭ أكثرى شرقده و حكمانڭ أغلبى غربده گلمهسى قدرِ أزلينڭ بر رمزيدر كه، شرقى آياغه قالديرهجق دين و قلبدر؛ عقل و فلسفه دگلدر. مادام شرقى إنتباهه گتيرديگز، فطرتنه موافق بر جريان ويريڭز. يوقسه سعيڭز يا هباءً منثورا گيدر ويا سطحى قالير.
٦ - خصمڭز و إسلاميت دشمنى إنگليز، ديندهكى قيدسزلغڭزدن پك فضله إستفاده ايتديلر و ايدييورلر. حتّى دييهبيليرم كه؛ يونان قدر إسلامه ضرر ويرن،
— 186 —
دينده إهمالڭزدن إستفاده ايدن إنسانلردر. مصلحتِ إسلاميه و سلامتِ ملّت نامنه بو إهمالى، اعماله تبديل ايتمهڭز گركدر. گورولويور كه؛ إتّحادجيلرڭ او قدر عظم و ثبات و فداكارلقلريله؛ حتّى إسلامڭ شو إنتباهنه ده سبب اولدقلرى حالده، بر قسمى دينده لااباليلك طورينى گوستردكلرى ايچون، داخلدهكى ملّتدن نفرت و تزييف گورديلر. خارجدهكى إسلاملر، ديندهكى إهماللرينى گورمدكلرى ايچون، اونلره تقدير و حرمت ويرديلر و ويرييورلر.
٧ - عالمِ كفر بتون وسائطيله و مدنيتيله، فلسفهسيله، فنونيله، مِسْيونرلريله عالمِ إسلامه هجوم و مادّةً اوزون زماندن بَرى غلبه ايتدكلرى حالده عالمِ إسلامه دينًا غلبه ايدهمدى. و داخلى بتون فِرَقِ ضالّهِٔ إسلاميه، برر كميهِٔ قليلهِٔ مضرّه صورتنده محكوم قالديغى و إسلاميت متانتنى و صلابتنى سنّت و جماعتله محافظه أيلديگى بر زمانده، لااباليانه، آوروپا مدنيتِ خبيثهسندن سوزولن بر جريانِ بدعهكارانه سينهسنده ير طوتاماز. ديمك عالمِ إسلام ايچنده مهمّ و إنقلابوارى بر ايش گورمك؛ إسلاميتڭ دساتيرينه إنقياد ايله اولابيلير، باشقه اولاماز. هم اولمامش، اولمش ايسه چابوق ئولوب سونمش.
٨ - ضعفِ دينه سبب اولان آوروپا مدنيتِ سفيهانهسى ييرتيلمغه يوز طوتديغى بر زمانده و مدنيتِ قرآنڭ زمانِ ظهورى گلديگى بر آنده، لاقيدانه و إهمالكارانه مثبت بر ايش گورولمز. منفيجه تخريبكارانه ايش ايسه، بو قدر رخنهلره معروض قالان إسلام، ذاتًا محتاج دگلدر.
٩ - سزڭ مظفّريتڭزى و خدمتڭزى تقدير ايدن و سزى سَون، جمهورِ مؤمنيندر و بِالخاصّه طبقهِٔ عوامدر كه، صاغلام مسلمانلردر. سزى جدّى سَور و طوتار و سزه منّتداردر و فداكارلغڭزى تقدير ايدرلر و إنتباهه گلمش أڭ جسيم و مدهش بر قوّتى سزه تقديم ايدرلر. سز دخى، أوامرِ قرآنيهيى إمتثال ايله اونلره إتّصال
— 187 —
و إستناد ايتمهڭز، مصلحتِ إسلام نامنه ضروريدر. يوقسه إسلاميتدن تجرّد ايدن بدبخت، ملّيتسز، آوروپا مفتونى، فرنك مقلّدلرينى عوامِ مسلمينه ترجيح ايتمك، مصلحتِ إسلامه منافى اولديغندن؛ عالمِ إسلام نظرينى باشقه طرفه چويرهجك و باشقهسندن إستمداد ايدهجكدر.
١٠ - بر يولده طوقوز إحتمالِ هلاكت، تك بر إحتمالِ نجات وارسه؛ حياتندن واز گچمش مجنون بر جسور لازم كه، او يوله سلوك ايتسين. شيمدى، يگرمى درت ساعتدن بر ساعتى إشغال ايدن نماز گبى ضرورياتِ دينيهنڭ إمتثالنده يوزده طقسان طوقوز إحتمالِ نجات وار؛ يالڭز غفلت، تنبللك حيثيتيله، بر إحتمال ضررِ دنيوى اولابيلير. حالبوكه فرائضڭ تركنده، طقسان طوقوز إحتمالِ ضرر وار. يالڭز غفلته، ضلالته إستناد ايدن تك بر إحتمالِ نجات اولابيلير.
عجبا، دينه و دنيايه ضرر اولان إهمال و فرائضڭ تركنه نه بهانه بولونهبيلير؟ حميت ناصل مساعده ايدر؟ باخصوص بو مجاهدين قوماندانلر و بيوك مجلس تقليد ايديلير. قصورلرينى، ملّت يا تقليد ويا تنقيد ايدهجك. ايكيسى ده ضرردر. ديمك اونلرده حقوق اللّٰه، حقوقِ عبادى ده تضمّن ايدييور. سرِّ تواتر و إجماعى تضمّن ايدن حدسز إخباراتى و دلائلى ديڭلهمهين و سفسطهِٔ نفس و وسوسهِٔ شيطاندن گلن بر وهمى قبول ايدن آدملرله، حقيقى و جدّى ايش گورولمز. شو إنقلابِ عظيمڭ تمل طاشلرى صاغلام گرك...
شو مجلسڭ شخصيتِ معنويهسى، صاحب اولديغى قوّت جهتيله، معناىِ سلطنتى درعهده ايتمشدر. أگر شعائرِ إسلاميهيى بِالذّات إمتثال ايتمك و ايتديرمكله معناىِ خلافتى دخى وكالةً درعهده ايتمزسه؛ حيات ايچون درت شيئه محتاج، فقط عنعنهِٔ مستمرّه ايله گونده لا أقل بش دفعه دينه محتاج اولان شو فطرتى بوزولميان و لهوياتِ مدنيه ايله إحتياجاتِ روحيهسنى اونوتميان ملّتڭ
— 188 —
حاجاتِ دينيهسنى مجلس تطمين ايتمزسه؛ بِالمجبوريه معناىِ خلافتى تمامًا قبول ايتديگڭز إسمه و رسمه و لفظه ويرهجك و او معنايى إدامه ايتمك ايچون قوّتى دخى ويرهجك. حالبوكه مجلس ألنده بولونميان و مجلس طريقيله اولميان اويله بر قوّت، إنشقاقِ عصايه سببيت ويرهجكدر. إنشقاقِ عصا ايسه، وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِيعًا آيتنه ضددر.
زمان، جماعت زمانيدر. جماعتڭ روحى اولان شخصِ معنوى داها متيندر و تنفيذِ أحكامِ شرعيهيه داها زياده مقتدردر. خليفهِٔ شخصى، آنجق اوڭا إستناد ايله وظائفنى درعهده ايدهبيلير. جماعتڭ روحى اولان شخصِ معنوى أگر مستقيم اولسه، زياده پارلاق و كامل اولور. أگر فنا اولسه، پك چوق فنا اولور. فردڭ اييلگى ده، فنالغى ده محدوددر. جماعتڭ غيرِ محدوددر. خارجه قارشى قزانديغڭز اييلگى، داخلدهكى فنالقله بوزمايڭز. بيليرسڭز كه؛ أبدى دشمنلريڭز و ضدلريڭز و خصملريڭز، إسلامڭ شعائرينى تخريب ايدييورلر. اويله ايسه ضرورى وظيفهڭز، شعائرى إحيا و محافظه ايتمكدر. يوقسه شعورسز اولارق، شعورلى دشمنه يارديمدر. شعائرده تهاون، ضعفِ ملّيتى گوسترر. ضعف ايسه، دشمنى توقيف ايتمز، تشجيع ايدر.
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ
٭ ٭ ٭
بو مبعوثانه خطاب، نماز قيلانلره آلتمش مبعوث داها علاوه ايدر. نمازگاه اولان كوچوجك اوطهيى، بيوك بر اوطهيه تبديل ايتديرر.
بو پارچه مبعوثلره و عموم قوماندانلره و علمالره اوقوتديريلمقله، رئيسله شدّتلى بر مناقشهيه سببيت ويرر. بر گون ديوانِ رياستده، أللى آلتمش مبعوث ايچنده، قارشيلقلى فكر تعاطيسنده، م. كمال پاشا:
— 189 —
- سزڭ گبى قهرمان بر خواجه بزه لازمدر؛ سزى، يوكسك فكرلريڭزدن إستفاده ايتمك ايچون بورايه چاغيردق. گلديڭز، أڭ أوّل نمازه دائر شيلرى يازديڭز، آرامزه إختلاف ويرديڭز، دير. بو سوز اوزرينه بديع الزمان، بر قاچ معقول جوابى ويردكدن صوڭره، شدّتله و حدّتله ايكى پارمغنى ايلرى اوزاتهرق:
- پاشا.. پاشا! إسلاميتده ايماندن صوڭره أڭ يوكسك حقيقت نمازدر. نماز قيلميان خائندر، خائنڭ حكمى مردوددر، دير. فقط پاشا ترضيه ويرر، ايليشهمز.
بديع الزمان آنقرهده بولونديغى مدّتجه، أڭ برنجى مقصدى اولان، شرق دار الفنوننڭ تأسيسى ايچون اوغراشمقدن قطعيًا گرى طورمادى. بر گون مبعوثلر هيئتنه دير:
بتون حياتمده بو دار الفنونى تعقيب ايدييورم. سلطان رشاد و إتّحادجيلر، يگرمى بيڭ آلتون ليرا ويرديلر. سز ده او قدر علاوه ايديڭز...
او زمان، يوز أللى بيڭ بانقنوط ويرمگه قرار ويرديلر. بونڭ اوزرينه، "بونى مبعوثلر إمضا ايتمليدرلر" دير. بعض مبعوثلر دييورلر كه: يالڭز سن مدرسه اصوليله، صِرف إسلاميت نقطهسنده گيدييورسڭ؛ حالبوكه شيمدى غربليلره بڭزهمك لازم.
بديع الزمان: او ولاياتِ شرقيه، عالمِ إسلامڭ بر نوع مركزى حكمندهدر؛ فنونِ جديده ياننده، علومِ دينيه ده لازم و ألزمدر. چونكه أكثر أنبيانڭ شرقده، أكثر حكمانڭ غربده گلمهسى گوسترييور كه؛ شرقڭ ترقّياتى دينله قائمدر. باشقه ولايتلرده صِرف فنونِ جديده اوقوتديرسهڭز ده، شرقده هر حالده ملّت، وطن مصلحتى نامنه، علومِ دينيه أساس اولماليدر. يوقسه تورك اولميان مسلمانلر، توركه حقيقى قارداشلغنى حسّ ايدهميهجك. شيمدى بو قدر دشمنلره قارشى، تعاون و تسانده محتاجز. حتّى بو خصوصده سزه بر حقيقتلى مثال ويرهيم:
— 190 —
أسكيدن، تورك اولميان بر طلبهم واردى. أسكى مدرسهمده، حميتلى و غايت ذكى او طلبهم، علومِ دينيهدن آلديغى حميت درسى ايله هر وقت ديردى: "صالح بر تورك، ألبته فاسق قارداشمدن و بابامدن بڭا داها زياده قارداشدر و أقربادر." صوڭره عين طلبه، طالعسزلگندن، صِرف مادّى فنونِ جديده اوقومش. صوڭره بن (درت سنه صوڭره) أسارتدن گلنجه اونڭله قونوشدم. حميتِ ملّيه بحثى اولدى. او ديدى كه: بن شيمدى، رافضى بر كردى، صالح بر تورك خواجهسنه ترجيح ايدرم.
بن ده: أيواه! ديدم، نه قدر بوزولمشسڭ؟ بر هفته چاليشدم، اونى قورتاردم؛ أسكى حقيقتلى حميته چويردم.
ايشته أى مبعوثلر! او طلبهنڭ أوّلكى حالى، تورك ملّتنه نه قدر لزومى وار. ايكنجى حالى، نه قدر وطن منفعتنه اويغون اولماديغنى فكريڭزه حواله ايدييورم. ديمك (فرضِ محال اولارق) سز باشقه يرده دنيايى دينه ترجيح ايدوب، سياستجه دينه أهمّيت ويرمسهڭز ده؛ هر حالده شرق ولايتلرنده دين تدريساتنه أعظمى أهمّيت ويرمهڭز لازم.
بو حقيقتلى معروضات اوزرينه، مخالفلر طيشارى چيقوب، ١٦٣ مبعوث او قرارى إمضا ايدرلر.
٭ ٭ ٭
بديع الزمان كوچك ياشنده ايكن تصوّر ايتديگى و حياتنى او يولده فدا ايتمگه عزم ايتديگى و حياتنڭ بر غايهسى و نتيجهسى اولارق قبول ايتديگى "عالمِ إسلامده بيوك بر إنتباه و إنكشاف" أمليله آنقرهيه گلمشدى. داها مشروطيتڭ إعلانندن أوّل، إستانبوله گلمهدن شرقى آناطوليده يوزلرجه أهلِ علم و
— 191 —
أربابِ فضيلت كيمسهلرله مباحثهلرى؛ و إستانبولده بردن بره ميدانه چيقهرق، علمايى حيرته سَوق ايتمهسى؛ و أهلِ سياستى تلاشه دوشورمسى؛ روحنده بيوك بر إسلامى إنقلابڭ مؤسِّسى حالنڭ موجود اولديغنى گوسترييوردى. و كنديسى؛ داها أسكيدن روحنده بو وظيفهنڭ مسؤليتنى، هم شوق و سرورينى حسّ ايتمشدى.
حرّيتڭ إعلاننى متعاقب؛ غزتهلرده مشروطيتى شريعته خادم ياپمقله، آناطولى و عالمِ إسلام قطعهسنده بيوك بر سعادتڭ ظهورينه وسيله اولونهجق اميديله نشر ايتديگى مقالهلر و مختلف إجتماعلردهكى نطقلرى، هپ بو مذكور نيّت و تصوّرينڭ نتيجهسى ايدى. "الخطبة الشاميه"، "سنوحات" و "لمعات" گبى بعض أثرلرنده ده گورولديگى گبى، "شو إستقبال ظلماتى و إنقلابلرى ايچريسنده أڭ گور و أڭ محتشم صدا، قرآنڭ صداسى اولاجقدر!" دييه بياناتى واردى.
عبّاسيلرى متعاقبًا، عالمِ إسلام ايچنده إسلامى إدارهيى أله آلان توركلرڭ بيڭ سنهلك معظّم إدارهسندن و خلافت سورمهلرندن صوڭره، بتون دنيايى دهشته ويرن بر حربِ عمومى ميدانه گلمش، عثمانلى دولتى إنقراض بولمش؛ إسلامڭ أبدى دشمنلرى، مركزِ حكومتى إستيلا ايدهرك، مسلمانلغڭ محو اولديغى قناعتنه وارمشلردى! ايشته بديع الزمان، إلٰهى قدرتڭ تجلّيسيله و إحسانيله، بويله أڭ ألزم بر وقتده، دينه رواج ويرهبيلهجك بر تشكّلڭ ظهورى طولاييسيله و كنديسى ده برابر چاليشمق اميديله آنقرهيه گلمشدى. عونِ إلٰهى و معجزهِٔ پيغمبرى ايله دشمن تعرّضلرينى دفع ايدن و ملّتڭ إدارهسنڭ باشنه گچن يڭى حكومتِ جمهوريهده، طوغريدن طوغرىيه قرآنه إستناد ايدن و عالمِ إسلامڭ وحدتنى نقطهِٔ إستناد ياپاجق و إسلاميتڭ حقيقتنده موجود قوّهِٔ علويه ايله مادّى و معنوى مدنيتى ميدانه گتيرهجك بر نيّت و غايهيى بولونديرمق و آشيلامق اوزره مجلسده چاليشييوردى. فقط پك قوّتلى مانعلر قارشيسنه چيقدى.
— 192 —
عالمِ إسلامى علاقهدار ايدن و بيڭ اوچ يوز ييللق اُمّتڭ، دهشتلى تهلكهسندن إستعاذه ايتديگى (اللّٰهه صيغينديغى) بر زمانڭ و فتنهيى آتشلنديرهجكلرڭ كيملر اولديغنى آڭلامش بولونويوردى. بر گون رياست اوطهسنده، م. كمال پاشا ايله ايكى ساعت قدر قونوشديلر. إسلام و تورك دشمنلرينڭ آراسنده نام قزانمق أمليله، شعائرِ إسلاميهيى تخريب ايتمهنڭ، بو ملّت و وطن و عالمِ إسلام حقّنده بيوك ضرر توليد ايدهجگنى؛ أگر بر إنقلاب ياپمق ايجاب ايدييورسه، طوغريدن طوغرىيه إسلاميته متوجّهًا قرآنڭ قدسى قانونِ أساسيسى نقطهسندن ياپمق لازم گلديگى مئالنده إخطارلرده بولونور و شو تمثيلى درس ويرر. (مكتوبات صحيفه: ٥٩٧)
مثلا: آياصوفيه جامعى، أهلِ فضل و كمالدن مبارك و محترم ذاتلرله طولو اولديغى بر زمانده، تَكْ تُكْ، صوفهده و قپوده هايلاز چوجقلر و سرسرى أخلاقسزلر بولونوب جامعڭ پنجرهلرينڭ اوستنده و ياقيننده أجنبيلرڭ أگلنجهپرست سيرجيلرى بولونسه، بر آدم او جامعه گيروب و او جماعت ايچنه داخل اولسه؛ أگر گوزل بر صدا ايله شيرين بر طرزده قرآندن بر عشر اوقوسه، او وقت بيڭلر أهلِ حقيقتڭ نظرلرى اوڭا دونر، حسنِ توجّهله، معنوى بر دعا ايله، او آدمه بر ثواب قزانديررلر. يالڭز، هايلاز چوجقلرڭ و سرسرى ملحدلرڭ و تَكْ تُكْ أجنبيلرڭ خوشنه گيتميهجك. أگر او مبارك جامعه و او معظّم جماعت ايچنه او آدم گيرديگى وقت، سفلى، أدبسزجهسنه فحشه عائد شرقيلرى باغيروب چاغيرسه، رقص ايدوب زيبلاسه؛ او وقت هايلاز چوجقلرى گولديرهجك، او سرسرى أخلاقسزلرى فحشياته تشويق ايتديگى ايچون خوشلرينه گيدهجك و إسلاميتڭ قصورينى گورمكله متلذّذ اولان أجنبيلرڭ إستهزاكارانه تبسّملرينى جلب ايدهجك. فقط عموم او معظّم و مبارك جماعتڭ بتون أفرادندن، بر نظرِ نفرت و تحقير جلب ايدهجكدر. أسفلِ سافلينه سقوط درجهسنده نظرلرنده آلچاق گورونهجكدر.
— 193 —
ايشته عينًا بو مثال گبى؛ عالمِ إسلام و آسيا، معظّم بر جامعدر. و ايچنده أهلِ ايمان و أهلِ حقيقت، او جامعدهكى محترم جماعتدر. او هايلاز چوجقلر ايسه، چوجق عقللى دالقاووقلردر. او سرسرى أخلاقسزلر؛ فرنكمشرب، ملّيتسز، دينسز حريفلردر. أجنبى سيرجيلر ايسه، أجنبيلرڭ ناشرِ أفكارى اولان غزتهجيلريدر. هر بر مسلمان، خصوصًا أهلِ فضل و كمال ايسه؛ بو جامعده درجهسنه گوره بر موقعى اولور، گورونور، نظرِ دقّت اوڭا چوريلير. أگر إسلاميتڭ بر سرِّ أساسى اولان إخلاص و رضاىِ إلٰهى جهتنده، قرآنِ حكيمڭ درس ويرديگى أحكام و حقائقِ قدسيهيه دائر حركات و أعمال اوندن صدور ايتسه، لسانِ حالى معنًا آياتِ قرآنيهيى اوقوسه؛ او وقت معنًا عالمِ إسلامڭ هر بر فردينڭ وردِ زبانى اولان
اَللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ
دعاسنده داخل اولوب حصّهدار اولور و عمومى ايله اخوّتكارانه علاقهدار اولور. يالڭز حيواناتِ مضرّه نوعندن بعض أهلِ ضلالتڭ و صقاللى چوجقلر حكمندهكى بعض أحمقلرڭ نظرلرنده قيمتى گورونمز. أگر او آدم، مدارِ شرف طانيديغى بتون أجدادينى و مدارِ إفتخار بيلديگى بتون گچمشلرينى و روحًا نقطهِٔ إستناد تلقّى ايتديگى سلفِ صالحينڭ جادّهِٔ نورانيلرينى ترك ايدوب هوسكارانه، هواپرستانه، رياكارانه، شهرتپرورانه، بدعهكارانه ايشلرده و حركاتده بولونسه؛ معنًا بتون أهلِ حقيقت و أهلِ ايمانڭ نظرنده أڭ آلچاق موقعه دوشر.
اِتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ فَاِنَّهُ يَنْظُرُ بِنُورِ اللّٰهِ
سرّينه گوره؛ أهلِ ايمان نه قدر عامى و جاهل ده اولسه، عقلى درك ايتمديگى حالده، قلبى اويله خودفروش آدملرى صوغوق گورور؛ معنًا نفرت ايدر.
ايشته حبِّ جاهه مفتون و شهرتپرستلگه مبتلا آدم (ايكنجى آدم)، حدسز بر جماعتڭ نظرنده أسفلِ سافلينه دوشر. أهمّيتسز و مستهزى و هذيانجى بعض سرسريلرڭ نظرنده، موقّت و منحوس بر موقع قزانير.
اَلْاَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ اِلَّا الْمُتَّقِينَ
— 194 —
سرّينه گوره؛ دنياده ضرر، برزخده عذاب، آخرتده دشمن بعض يالانجى دوستلرى بولور.
برنجى صورتدهكى آدم، فرضا حبِّ جاهى قلبندن چيقارمازسه، فقط إخلاص و رضاىِ إلٰهىيى أساس طوتمق و حبِّ جاهى هدف إتّخاذ ايتمهمك شرطيله؛ بر نوع مشروع مقامِ معنوى، هم محتشم بر مقام قزانير كه، او حبِّ جاه طمارينى تماميله تطمين ايدر. بو آدم آز، هم پك آز و أهمّيتسز بر شى غيب ايدر؛ اوڭا مقابل، چوق هم پك چوق قيمتدار، ضررسز شيلرى بولور. بلكه بر قاچ ييلانى كندندن قاچيرر؛ اوڭا بدل، چوق مبارك مخلوقلرى آرقداش بولور، اونلرله اُنسيت ايدر. ويا ايصيريجى يبانى أشك آريلرينى قاچيروب، مبارك رحمت شربتجيلرى اولان آريلرى كندينه جلب ايدر. اونلرڭ أللرندن بال ير گبى، اويله دوستلر بولور كه؛ دائما دعالريله آبِ كوثر گبى فيضلر، عالمِ إسلامڭ أطرافندن اونڭ روحنه ايچيريلير و دفترِ أعمالنه گچيريلير.
م. كمال پاشا إعتراض ايله، ايچندهكى نيّت و حالتِ روحيهسنى إفاده ايله، بديع الزمانى كندينه چكمك و نفوذندن إستفاده ايتمك ايستر. و بديع الزمانه مبعوثلق، هم دار الحكمتدهكى أسكى وظيفهسنى، هم شرقده شيخ سنوسينڭ يرينه واعظِ عمومى، هم بر كوشك تخصيصى گبى تكليفلر ياپار.
بديع الزمان، روايتلرده گلن أشخاصِ آخر زمانه عائد خبرلرڭ مهمّ بر قسمنى و حرّيتدن أوّل إستانبولده تأويلنى سويلهديگى حديثلرڭ إخبار ايتديگى آخر زمانڭ دهشتلى شخصلرينڭ عالمِ إسلام و إنسانيتده ظهور ايتديگنى گورور. و ينه گلن روايتلردن، اونلره قارشى چيقهجق و مقابله ايدهجك اولان حزب القرآن حقّنده، "او زمانه يتيشديگڭز زمان، سياست جانبيله اونلره غلبه ايديلمز؛ آنجق معنوى قلنج حكمنده إعجازِ قرآنڭ نورلريله مقابله ايديلهبيلير." توصيهسنه مراعاتله،
— 195 —
آنقرهده تشريكِ مساعى ايدهميهجگى ايچون، كنديسنه توديع ايديلمك ايستهنن مبعوثلق، دار الحكمة الإسلاميه گبى ديانتدهكى أعضالغى، هم ولاياتِ شرقيه واعظِ عموميلگى تكليفلرينى قبول ايتمز. كنديسنى فكرندن واز گچيرمك ايچون چاليشان و آنقرهدن آيريلمامسنى رجا ايچون ايستاسيونه قدر گلن بر قسم مبعوثلرڭ ده آرزولرينه اوياميهجغنى بيلديرهرك آنقرهدن آيريلير، وانه گيدر. و اوراده حياتِ إجتماعيهدن اوزاقلاشهرق أرَكْ طاغى أتگنده، زرنهباد صويى باشنده بر مغارهجقده إدامهٔ حيات ايتمگه باشلار...
٭ ٭ ٭
@
بديع الزمان، كنديسنه توديع ايديلن مبعوثلغى و تكليف ايديلن ديانتدهكى مشاوره أعضالغنى و شرق ولايتلرى عمومى واعظلگنى قبول ايتميهرك آنقرهدن وانه گيدركن "أسكى سعيد"ى يڭى سعيده گوتورن ترن بيلتى.
— 196 —
آنقرهدهكى حياتنه دائر رسالهٔ نوردن بر پارچه
(يگرمى اوچنجى لمعه "طبيعت رسالهسى"ندن)
...١٣٣٨ ده آنقرهيه گيتدم. إسلام اوردوسنڭ يونانه غلبهسندن نشئه آلان أهلِ ايمانڭ قوّتلى أفكارى ايچنده، غايت مدهش بر زندقه فكرى، ايچنه گيرمك و بوزمق و زهرلنديرمك ايچون دسّاسانه چاليشديغنى گوردم. أيواه ديدم، بو أژدرها ايمانڭ أركاننه ايليشهجك! او وقت، شو آيتِ كريمهنڭ بداهت درجهسنده وجود و وحدانيتى إفهام ايتديگى جهتله اوندن إستمداد ايدوب، او زندقهنڭ باشنى طاغيدهجق درجهده قرآنِ حكيمدن آلينان قوّتلى بر برهانى، عربى بر رسالهده يازدم. آنقرهده، يڭى گون مطبعهسنده طبع ايتديرمشدم. فقط مع التأسّف عربى بيلن آز و أهمّيتله باقانلر ده نادر اولمقله برابر، غايت مختصر و مجمل بر صورتده او قوّتلى برهان تأثيرينى گوسترمدى. مع التأسّف، او دينسزلك فكرى هم إنكشاف ايتدى، هم قوّت بولدى...
٭ ٭ ٭