— 360 —
اون برنجى شعاع
(دڭزلى حپسنڭ بر ميوهسى)
زندقه و كفرِ مطلقه قارشى رسالهِٔ نورڭ بر مدافعهنامهسيدر. و بو حپسمزده حقيقى مدافعهنامهمز دخى بودر. چونكه، يالڭز بوڭا چاليشييورز.
بو رساله، دڭزلى حپسخانهسنڭ بر ميوهسى و بر خاطرهسى و ايكى جمعه گوننڭ محصوليدر.
سعيد النورسى
— 361 —
ميوه رسالهسى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
فَلَبِثَ فِى السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ
آيتنڭ إخبارى و سرّيله يوسف عليه السلام محبوسلرڭ پيريدر. و حپسخانه بر نوع مدرسهِٔ يوسفيه اولور. مادام رسالهِٔ النور شاكردلرى، ايكى دفعهدر چوقلقله بو مدرسهيه گيرييورلر؛ ألبته رسالهِٔ النورڭ حپسه تماس و إثبات ايتديگى بر قسم مسئلهلرينڭ قيصهجق خلاصهلرينى، بو تربيه ايچون آچيلان درسخانهده اوقومق و اوقوتمقله تام تربيه آلمق لازم گلييور. ايشته او خلاصهلردن بش آلتى دانهسنى بيان ايدييورز.
برنجيسى
دردنجى سوزده ايضاحى بولونان، هر گون يگرمى درت ساعت سرمايهِٔ حياتى خالقمز بزه إحسان ايدييور. تا كه، ايكى حياتمزه لازم شيلر او سرمايه ايله آلينسين. بز قيصهجق حياتِ دنيويهيه يگرمى اوچ ساعتى صرف ايدوب، بش فرض نمازه كافى گلن بر ساعتى، پك چوق اوزون اولان حياتِ اُخرويهمزه صرف ايتمزسهك؛ نه قدر خلافِ عقل بر خطا و او خطانڭ جزاسى اولارق هم قلبى، هم روحى صيقنتيلرى چكمك و او صيقنتيلر يوزندن أخلاقنى بوزمق و مأيوسانه حياتنى گچيرمك سببيله، دگل تربيه آلمق، بلكه تربيهنڭ عكسنه گيتمكله نه درجه
— 362 —
خسارت ايدرز، قياس ايديلسين. أگر، بر ساعتى بش فرض نمازه صرف ايتسهك؛ او حالده حپس و مصيبت مدّتنڭ هر بر ساعتى، بعضًا بر گون عبادت و فانى بر ساعتى باقى ساعتلر حكمنه گچهبيلمهسى و قلبى و روحى مأيوسيت و صيقنتيلرڭ قسمًا زوال بولماسى و حپسه سببيت ويرن خطالره كفّارةً عفو ايتديرمهسى و حپسڭ حكمتى اولان تربيهيى آلماسى نه درجه كارلى بر إمتحان، بر درس و مصيبت آرقداشلريله تسلّيدارانه بر خوش صحبت اولديغى دوشونولسون.
دردنجى سوزده دينيلديگى گبى، بيڭ ليرا إكراميه قزانجى ايچون، بيڭ آدم إشتراك ايتمش بر پيانقو قمارينه يگرمى درت ليراسندن بش اون ليرايى ويرن و يگرمى درتدن بريسنى أبدى بر مجوهرات خزينهسنڭ بيلتنه ويرمهين؛ حالبوكه دنيوى پيانقوده او بيڭ ليرايى قزانمق إحتمالى بيڭدن بردر، چونكه بيڭ حصّهدار داها وار. و اُخروى مقدّراتِ بشر پيانقوسنده، حسنِ خاتمهيه مظهر أهلِ ايمان ايچون قزانج إحتمالى بيڭدن طوقوز يوز طقسان طوقوز اولديغنه يوز يگرمى درت بيڭ أنبيانڭ اوڭا دائر إخبارينى كشف ايله تصديق ايدن أوليادن و أصفيادن حدّ و حسابه گلمز صادق مخبرلر خبر ويردكلرى حالده؛ أوّلكى پيانقويه قوشمق، ايكنجيسندن قاچمق نه درجه مصلحته مخالف دوشر، مقايسه ايديلسين.
بو مسئلهده حپسخانه مديرلرى و سرغارديانلرى و بلكه مملكتڭ إداره مدبّرلرى و آسايش محافظلرى رسالهِٔ النورڭ بو درسندن ممنون اولمالرى گركدر. چونكه بيڭ متديّن و جهنّم حپسنى هر وقت تخطّر ايدن آدملرڭ إداره و إنضباطى، اون نمازسز و إعتقادسز، يالڭز دنيوى حپسى دوشونن و حرام حلال بيلمهين و قسمًا سرسريلگه آليشان آدملردن داها قولاى اولديغى، چوق تجربهلرله گورولمش.
٭ ٭ ٭
— 363 —
ايكنجى مسئلهنڭ خلاصهسى
رسالهِٔ النوردن گنجلك رهبرينڭ گوزلجه ايضاح ايتديگى گبى، ئولوم او قدر قطعى و ظاهردر كه؛ بوگونڭ گيجهسى و بو گوزڭ قيشى گلمهسى گبى ئولوم باشمزه گلهجك. بو حپسخانه ناصلكه متماديًا چيقانلر و گيرنلر ايچون موقّت بر مسافرخانهدر. اويله ده: بو زمين يوزى دخى، عجله حركت ايدن قافلهلرڭ يوللرنده بر گيجهلك قونمق و گوچمك ايچون بر خاندر. هر بر شهرى يوز دفعه مزارستانه بوشالتان ئولوم، ألبته حياتدن زياده بر ايستديگى وار. ايشته بو دهشتلى حقيقتڭ معمّاسنى رسالهِٔ النور حلّ و كشف ايتمش. بر قيصهجق خلاصهسى شودر:
مادام ئولوم ئولديرلمييور و قبر قپوسى قپانمييور؛ ألبته بو أجل جلّادينڭ ألندن و قبر حپسِ منفردندن قورتولمق چارهسى وارسه، إنسانڭ أڭ بيوك و هر شيئڭ فوقنده بر أنديشهسى، بر مسئلهسيدر. أوت چارهسى وار و رسالهِٔ النور قرآنڭ سرّيله او چارهيى ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهسنده قطعى إثبات ايتمش. قيصهجق خلاصهسى شودر كه:
ئولوم يا إعدامِ أبديدر؛ هم او إنسانى، هم بتون أحبابنى و أقاربنى آصهجق بر دار آغاجيدر. وياخود باشقه بر باقى عالمه گيتمك و ايمان وثيقهسيله سعادت سراينه گيرمك ايچون بر ترخيص تذكرهسيدر.
و قبر ايسه، يا قراڭلقلى بر حپسِ منفرد و ديبسز بر قويودر وياخود بو زندانِ دنيادن باقى و نورانى بر ضيافتگاه و باغستانه آچيلان بر قپودر. بو حقيقتى "گنجلك رهبرى" بر تمثيل ايله إثبات ايتمش. مثلا:
— 364 —
بو حپسڭ باغچهسنده آصمق ايچون دار آغاجلرى قونولمش و اونلرڭ طاياندقلرى ديوارڭ آرقهسنده غايت بيوك و عموم دنيا إشتراك ايتمش بر پيانقو دائرهسى قورولمش. بز بو حپسدهكى بش يوز كيشى، هر حالده هيچ مستثناسى يوق و قورتولمق ممكن دگل، بزى برر برر او ميدانه چاغيرهجقلر: يا "گل إعدام إعلاننى آل، دار آغاجنه چيق" ويا "دائمى حپسِ منفرد پوصلهسنى طوت، بو آچيق قپويه گير." وياخود "سڭا مژده! ميليونلر آلتون بيلتى سڭا چيقمش، گل آل." دييه هر طرفده إعلاناتلر ياپيلييور. بز ده گوزيمزله گورويورز كه، بربرى آرقهسنده او دار آغاجلرينه چيقييورلر. بر قسمڭ آصيلدقلرينى مشاهده ايدييورز. بر قسمى ده، دار آغاجلرينى باصامق ياپوب او ديوارڭ آرقهسندهكى پيانقو دائرهسنه گيردكلرينى؛ اوراده بيوك و جدّى مأمورلرڭ قطعى خبرلرى ايله گورور گبى بيلديگمز بر صيرهده، بو حپسخانهمزه ايكى هيئت گيردى. بر قافله أللرنده چالغيلر، شرابلر، ظاهرده غايت طاتلى حلوالر، باقلاوالر وار. بزلره يديرمگه چاليشديلر. فقط او طاتليلر زهرليدر، إنسى شيطانلر ايچنه زهر آتمشلر.
ايكنجى جماعت و هيئت، أللرنده تربيهنامهلر و حلال يمكلر و مبارك شربتلر وار. بزه هديه ويرييورلر و بِالإتّفاق برابر، پك جدّى و قطعى دييورلر كه: "أگر او أوّلكى هيئتڭ سزى تجربه ايچون ويريلن هديهلرينى آلسهڭز، ييسهڭز؛ بو گوزيمز اوڭندهكى شو دار آغاجلرده باشقه گوردكلريڭز گبى آصيلاجقسڭز. أگر بزم بو مملكت حاكمنڭ فرمانيله گتيرديگمز هديهلرى أوّلكينڭ يرينه قبول ايدوب و تربيهنامهلردهكى دعالرى و أورادلرى اوقوسهڭز، او آصيلمقدن قورتولاجقسڭز. او پيانقو دائرهسنده إحسانِ شاهانه اولارق هر بريڭز ميليون آلتون بيلتنى آلاجغڭزى، گورور گبى و گوندوز گبى اينانيڭز. أگر او حرام و شبههلى و زهرلى طاتليلرى ييسهڭز، آصيلمغه گيتديگڭز زمانه قدر دخى او زهرڭ صانجيسنى چكهجگڭزى، بو فرمانلر و بزلر متّفقًا سزه قطعى خبر ويرييورز." دييورلر.
— 365 —
ايشته بو تمثيل گبى، هر وقت گورديگمز أجل دار آغاجنڭ آرقهسنده مقدّراتِ نوعِ بشر پيانقوسندن أهلِ ايمان و طاعت ايچون (حسنِ خاتمه شرطيله) أبدى و توكنمز بر خزينهنڭ بيلتى چيقهجغنى؛ يوزده يوز إحتمال ايله سفاهت و حرام و إعتقادسزلق و فسقده دوام ايدنلر (توبه ايتمهمك شرطيله) يا إعدامِ أبدى (آخرته اينانميانلره) ويا دائمى و قراڭلق حپسِ منفرد (بقاءِ روحه اينانان و سفاهتده گيدنلره) و شقاوتِ أبديه إعلامنى آلاجقلرينى يوزده طقسان طوقوز إحتمال ايله قطعى خبر ويرن، باشده أللرنده نشانهِٔ تصديق اولان حدسز معجزهلر بولونان يوز يگرمى درت بيڭ پيغمبرلر (عليهم السلام) و اونلرڭ ويردكلرى خبرلرڭ ايزلرينى و سينهماده گبى گولگهلرينى، كشف ايله، ذوق ايله گوروب تصديق ايدهرك إمضا باصان يوز يگرمى درت ميليوندن زياده أوليالر (قَدَّسَ اللّٰهُ اَسْرَارَهُمْ) و او ايكى قسم مشاهيرِ إنسانيهنڭ خبرلرينى عقلًا قطعى برهانلرله و قوّتلى حجّتلرله (فكرًا و منطقًا) يقينى بر صورتده إثبات ايدهرك تصديق ايدوب إمضا باصان ميليارلر گلن گچن محقّقلر،
(٭): او محقّقلردن تك بريسى رسالهِٔ النوردر. يگرمى سنهدر أڭ معنّد فيلسوفلرى و متمرّد زنديقلرى صوصديران أجزالرى ميداندهدر. هركس اوقويهبيلير و كيمسه إعتراض ايتمز.
مجتهدلر و صدّيقينلر؛ بِالإجماع، متواترًا نوعِ إنسانڭ گونشلرى، قمرلرى، ييلديزلرى اولان بو اوچ جماعتِ عظيمه و بو اوچ طائفهِٔ أهلِ حقيقت و بشرڭ قدسى قوماندانلرى اولان بو اوچ بيوك و عالى هيئتلرڭ فرمانلرى ايله ويردكلرى خبرلرى ديڭلهمهين و سعادتِ أبديهيه گيدن، اونلرڭ گوستردكلرى يول اولان صراطِ مستقيمده گيتمهينلر، يوزده طقسان طوقوز دهشتلى تهلكه إحتمالنى نظره آلميان و بر تك مخبرڭ بر يولده تهلكه وار ديمهسيله او يولى بيراقان باشقه اوزون يولده حركت ايدن بر آدم، ألبته و ألبته وضعيتى شودر كه:
ايكى يولڭ (حدسز مخبرلرڭ قطعى إخبارلرى ايله) أڭ قيصه و قولايى و يوزده يوز جنّت و سعادتِ أبديهيى قزانديرانى بيراقوب أڭ دغدغهلى و اوزون و
— 366 —
صيقنتيلى و يوزده طقسان طوقوز جهنّم حپسنى و شقاوتِ دائمهيى نتيجه ويرن يولنى إختيار ايتديگى حالده، دنياده ايكى يولڭ، بر تك مخبرڭ يالان اولابيلير خبريله يوزده بر تك إحتمال تهلكه و بر آى حپس إمكانى بولونان قيصه يولى بيراقوب، منفعتسز (يالڭز ضررسز اولديغى ايچون) اوزون يولى إختيار ايدن بدبخت، سرخوش ديوانهلر گبى دهشتلى و اوزاقده گورونن و اوڭا مسلّط اولان أژدرهالره أهمّيت ويرمز، سينكلرله اوغراشييور، يالڭز اونلره أهمّيت ويرر درجهده عقلنى، قلبنى، روحنى، إنسانيتنى غيب ايتمش اولويور.
مادام حقيقتِ حال بودر.. بز محبوسلر، بو حپس مصيبتندن إنتقاممزى تام آلمق ايچون او مبارك ايكنجى هيئتڭ هديهلرينى قبول ايتملىيز. يعنى، ناصلكه بر دقيقه إنتقام لذّتى و بر قاچ دقيقه ويا بر ايكى ساعت سفاهت لذّتلريله بو مصيبت بزى اون بش و بش و اون و ايكى اوچ سنه بو حپسه صوقدى؛ دنيامزى بزه زندان أيلدى. بز دخى بو مصيبتڭ رغمنه و عنادينه، بر ايكى ساعت مدّتِ حپسى بر ايكى گون عبادته و ايكى اوچ سنه جزامزى (مبارك قافلهنڭ هديهلريله) يگرمى اوتوز سنه باقى بر عمره و اون و يگرمى سنه حپسده جزامزى ميليونلر سنه جهنّم حپسندن عفويمزه وسيله ايدوب فانى دنيامزڭ آغلامهسنه مقابل باقى حياتمزى گولديرهرك بو مصيبتدن تام إنتقاممزى آلمالىيز. حپسخانهيى تربيهخانه گوستروب وطنمزه و ملّتمزه برر تربيهلى، أمنيتلى، منفعتلى آدم اولمغه چاليشملىيز. و حپسخانه مأمورلرى و مديرلرى و مدبّرلرى دخى، جانى و أشقيا و سرسرى و قاتل و سفاهتجى و وطنه مضر ظن ايتدكلرى آدملرى، بر مبارك درسخانهده چاليشان طلبهلر گورسونلر و مفتخرانه اللّٰهه شكر ايتسينلر.
٭ ٭ ٭
— 367 —
اوچنجى مسئله
گنجلك رهبرنده ايضاحى بولونان عبرتلى بر حادثهنڭ خلاصهسى شودر:
بر زمان، أسكيشهر حپسخانهسنڭ پنجرهسنده بر جمهوريت بايرامنده اوطورمشدم. قارشيسندهكى ليسه مكتبنڭ بيوك قيزلرى، اونڭ حوليسنده گولهرك رقص ايدييورلردى. بردن معنوى بر سينهما ايله أللى سنه صوڭرهكى وضعيتلرى بڭا گوروندى. و گوردم كه: او أللى آلتمش قيزلردن و طلبهلردن قرق ألليسى قبرده طوپراق اولويورلر، عذاب چكييورلر. و اون دانهسى، يتمش سكسان ياشنده چركينلشمش، گنجلگنده عفّتنى محافظه ايتمديگندن سومك بكلهديگى نظرلردن نفرت گورويورلر.. قطعى مشاهده ايتدم. اونلرڭ او آجينهجق حاللرينه آغلادم. حپسخانهدهكى بر قسم آرقداشلر آغلاديغمى ايشيتديلر. گلديلر، صورديلر. بن ديدم: شيمدى بنى كندى حالمه بيراقڭز، گيديڭز.
أوت گورديگم حقيقتدر، خيال دگل. ناصلكه بو ياز و گوزڭ آخرى قيشدر. اويله ده، گنجلك يازى و إختيارلق گوزينڭ آرقهسى قبر و برزخ قيشيدر. گچمش زمانڭ أللى سنه أوّلكى حادثاتى سينهما ايله حالِ حاضرده گوستريلديگى گبى، گلهجك زمانڭ أللى سنه صوڭرهكى إستقبال حادثاتنى گوسترن بر سينهما بولونسه، أهلِ ضلالت و سفاهتڭ أللى آلتمش سنه صوڭرهكى وضعيتلرى اونلره گوستريلسه ايدى، شيمديكى گولدكلرينه و غيرِ مشروع كيفلرينه نفرتلر و تألّملرله آغلايهجقلردى.
بن او أسكيشهر حپسخانهسندهكى مشاهده ايله مشغول ايكن سفاهت و ضلالتى ترويج ايدن بر شخصِ معنوى، إنسى بر شيطان گبى قارشيمه ديكيلدى و ديدى: "بز حياتڭ هر بر چشيد لذّتنى و كيفلرينى طاتمق و طاتديرمق ايستهيورز، بزه قاريشمه."
— 368 —
بن ده جوابًا ديدم: مادام لذّت و ذوق ايچون ئولومى خاطره گتيرميوب ضلالت و سفاهته آتيلييورسڭ، قطعيًا بيل كه: سنڭ ضلالتڭ حكميله بتون گچمش زمانِ ماضى ئولمش و معدومدر و ايچنده جنازهلرى چورومش بر وحشتلى مزارستاندر. إنسانيت علاقهدارلغيله و ضلالت يوليله سنڭ باشڭه و وارسه و ئولمهمش ايسه قلبڭه، او حدسز فراقلردن و او نهايتسز دوستلريڭڭ أبدى ئولوملرندن گلن ألملر، سنڭ شيمديكى سرخوشجه، پك قيصه بر زماندهكى جزئى لذّتڭى إمحا ايتديگى گبى؛ گلهجك إستقبال زمانى دخى إعتقادسزلغڭ جهتيله ينه معدوم و قراڭلقلى و ئولو و دهشتلى بر وحشتگاهدر. و اورادن گلن و باشنى وجوده چيقاران و زمانِ حاضره اوغرايان بيچارهلرڭ باشلرى، أجل جلّادينڭ سطريله كسيلوب هيچلگه آتيلديغندن، متماديًا عقل علاقهدارلغيله سنڭ ايمانسز باشڭه حدسز أليم أنديشهلر ياغديرييور. سنڭ سفيهانه جزئى لذّتڭى زير و زبر ايدر. أگر ضلالتى و سفاهتى بيراقوب ايمانِ تحقيقى و إستقامت دائرهسنه گيرسهڭ ايمان نوريله گورهجكسڭ كه؛ او گچمش زمانِ ماضى معدوم و هر شيئى چوروتن بر مزارستان دگل، بلكه موجود و إستقباله إنقلاب ايدن نورانى بر عالم و باقى روحلرڭ إستقبالدهكى سعادت سرايلرينه گيرمهلرينه بر إنتظار صالونى گورونمسى حيثيتيله دگل ألم، بلكه ايمانڭ قوّتنه گوره جنّتڭ بر نوع معنوى لذّتنى دنياده دخى طاتديرديغى گبى؛ گلهجك إستقبال زمانى، دگل وحشتگاه و قراڭلق، بلكه ايمان گوزيله گورونور كه؛ سعادتِ أبديه سرايلرنده حدسز رحمتى و كرمى بولونان و هر
— 369 —
بهار و يازى برر سفره ياپان و نعمتلرله طولديران بر رحمٰنِ رحيمِ ذو الجلال والإكرامڭ ضيافتلرى قورولمش و إحسانلرينڭ سرگيلرى آچيلمش، اورايه سَوقيات وار دييه ايمان سينهماسيله مشاهده ايتديگندن، درجهسنه گوره باقى عالمڭ بر نوع لذّتنى حسّ ايدهبيلير. ديمك حقيقى و ألمسز لذّت، يالڭز ايمانده و ايمان ايله اولابيلير.
ايمانڭ بو دنياده دخى ويرديگى بيڭلر فائده و نتيجهلرندن يالڭز بر تك فائده و لذّتنى، (بو مذكور بحثمز مناسبتيله گنجلك رهبرنده بر حاشيه اولارق يازيلان) بر تمثيل ايله بيان ايدهجگز. شويله كه:
مثلا سنڭ غايت سَوْديگڭ بر تك أولادڭ سكراتده ئولمك اوزره ايكن و مأيوسانه أليم أبدى فراقنى دوشونوركن؛ بردن حضرتِ خضر و حكيمِ لقمان گبى بر دوقتور گلدى، ترياق گبى بر معجون ايچيردى. او سَويملى و گوزل أولادڭ گوزينى آچدى، ئولومدن قورتولدى. نه قدر سَوينج و فرح ويرييور آڭلارسڭ. ايشته او چوجق گبى سَوْديگڭ و جدّى علاقهدار اولديغڭ ميليونلر سنجه محبوب إنسانلر، او ماضى مزارستاننده (سنڭ نظرڭده) چورويوب محو اولمق اوزره ايكن؛ بردن حقيقتِ ايمان، حكيمِ لقمان گبى او بيوك إعدامخانه توهّم ايديلن مزارستانه قلب پنجرهسندن بر ايشيق ويردى. اونڭله باشدن باشه بتون ئولولر ديريلديلر. و "بز ئولمهمشز و ئولميهجگز، ينه سزڭله گوروشهجگز" لسانِ حال ايله ديدكلرندن آلديغڭ حدسز سَوينجلر و فرحلرى، ايمان بو دنياده دخى ويرمسيله إثبات ايدر كه: ايمان حقيقتى اويله بر چكردكدر كه، أگر تجسّم ايتسه، بر جنّتِ خصوصيه اوندن چيقار؛ او چكردگڭ شجرهِٔ طوباسى اولور ديدم.
او معنّد دوندى ديدى: "هيچ اولمازسه حيوان گبى حياتمزى كيف و لذّتله گچيرمك ايچون سفاهت و أگلنجهلرله بو اينجه شيلرى دوشونميهرك ياشايهجغز."
— 370 —
جوابًا ديدم: "حيوان گبى اولامازسڭ. چونكه حيوانڭ ماضى و مستقبلى يوق. نه گچمشدن ألملر و تأسّفلر آلير و نه ده گلهجكدن أنديشهلر و قورقولر گلير. لذّتنى تام آلير. راحتله ياشار، ياتار. خالقنه شكر ايدر. حتّى كسيلمك ايچون ياتيريلان بر حيوان، بر شى حسّ ايتمز. يالڭز بيچاق كسديگى وقت حسّ ايتمك ايستر، فقط او حسّ دخى گيدر. او ألمدن ده قورتولور. ديمك أڭ بيوك بر رحمت، بر شفقتِ إلٰهيه، غيبى بيلديرمهمكدهدر و باشه گلن شيلرى ستر ايتمكدهدر. خصوصًا معصوم حيوانلر حقّنده داها مكمّلدر. فقط أى إنسان، سنڭ ماضى و مستقبلڭ عقل جهتيله بر درجه غيبيلكدن چيقماسيله، سترِ غيبدن حيوانه گلن إستراحتدن تمامًا محرومسڭ. گچمشدن چيقان تأسّفلر، أليم فراقلر و گلهجكدن گلن قورقولر و أنديشهلر؛ سنڭ جزئى لذّتڭى هيچه اينديرر. لذّت جهتنده يوز درجه حيواندن آشاغى دوشورور. مادام حقيقت بودر. يا عقلڭى چيقار آت، حيوان اول قورتول ويا عقلڭى ايمانله باشڭه آل، قرآنى ديڭله. يوز درجه حيواندن زياده بو فانى دنياده دخى صافى لذّتلرى قزان!.." دييهرك اونى إلزام ايتدم.
ينه او متمرّد شخص دوندى ديدى: "هيچ اولمازسه أجنبى دينسزلرى گبى ياشارز."
جوابًا ديدم: "أجنبى دينسزلرى گبى ده اولامازسڭ. چونكه اونلر بر پيغمبرى إنكار ايتسه، ديگرلرينه اينانهبيليرلر. پيغمبرلرى بيلمسه ده، اللّٰهه اينانهبيلير. بونى ده بيلمزسه، كمالاته مدار بعض سجيهلرى بولونهبيلير. فقط بر مسلمان، أڭ آخر و أڭ بيوك و دينى و دعوتى عمومى اولان آخر زمان پيغمبرى عليه الصلاة والسلامى إنكار ايتسه و زنجيرندن چيقسه، داها هيچ بر پيغمبرى، حتّى اللّٰهى قبول ايتمز. چونكه بتون پيغمبرلرى و اللّٰهى و كمالاتى اونڭله بيلمش. اونلر اونسز قلبنده قالماز. بونڭ ايچوندر كه، أسكيدن بَرى هر ديندن إسلاميته گيرييورلر. و هيچ بر
— 371 —
مسلمان، حقيقى يهودى ويا مجوسى ويا نصرانى اولماز. بلكه دينسز اولور، سجيهلرى بوزولور؛ وطنه، ملّته مضر بر حالته گيرر." إثبات ايتدم. او معنّد و متمرّد شخصڭ داها طوتونهجق بر يرى قالمادى. غيب اولدى، جهنّمه گيتدى.
ايشته أى بو مدرسهِٔ يوسفيهده بنم درس آرقداشلرم! مادام حقيقت بودر. و بو حقيقتى رسالهِٔ نور او درجه قطعى و گونش گبى إثبات ايتمش كه؛ يگرمى سنهدر متمرّدلرڭ عنادلرينى قيروب ايمانه گتيرييور. بز دخى هم دنيامزه، هم إستقبالمزه، هم آخرتمزه، هم وطنمزه، هم ملّتمزه تام منفعتلى و قولاى و سلامتلى اولان ايمان و إستقامت يولنى تعقيب ايدوب، بوش وقتمزى صيقنتيلى خوليالر يرنده، قرآندن بيلديگمز سورهلرى اوقومق و معنالرينى بيلديرن آرقداشلردن اوگرنمك و قضايه قالمش فرض نمازلريمزى قضا ايتمك و بربرينڭ گوزل خويلرندن إستفاده ايدوب بو حپسخانهيى گوزل سجيهلى فدانلر يتيشديرن بر مبارك باغچهيه چويرمك گبى أعمالِ صالحه ايله حپسخانه مدير و علاقهدارلرى، جانى و قاتللرڭ باشلرنده زبانى گبى عذاب مأمورلرى دگل، بلكه مدرسهِٔ يوسفيهده جنّته آدم يتيشديرمك و اونلرڭ تربيهسنه نظارت ايتمك وظيفهسيله مأمور برر مستقيم استاد و برر شفقتلى رهبر اولمالرينه چاليشملىيز.
٭ ٭ ٭
— 372 —
دردنجى مسئله
ينه گنجلك رهبرنده ايضاحى وار. بر زمان بڭا خدمت ايدن قارداشلرم طرفندن سؤال ايديلدى كه: "كُرهِٔ أرضى هرج و مرجه گتيرن و إسلام مقدّراتيله علاقهدار اولان بو دهشتلى حربِ عموميدن أللى گوندر (شيمدى يدى سنهدن گچدى عين حال) (٭): پارانتز ايچندهكى نوط، ١٩٤٦ سنهسنه عائددر. هيچ صورمييورسڭ و مراق ايتمييورسڭ. حالبوكه بر قسم متديّن و عالم إنسانلر، جماعتى و جامعى بيراقوب راديو ديڭلهمگه قوشويورلر. عجبا بوندن داها بيوك بر حادثه مى وار؟ ويا اونڭله مشغول اولمانڭ ضررى مى وار؟" ديديلر. جوابًا ديدم كه:
عمر سرمايهسى پك آزدر. لزوملى ايشلر پك چوقدر. بربرى ايچنده متداخل دائرهلر گبى، هر إنسانڭ قلب و معده دائرهسندن و جسد و خانه دائرهسندن، محلّه و شهر دائرهسندن و وطن و مملكت دائرهسندن و كُرهِٔ أرض و نوعِ بشر دائرهسندن طوت.. تا ذىحيات و دنيا دائرهسنه قدر، بربرى ايچنده دائرهلر وار. هر بر دائرهده هر بر إنسانڭ بر نوع وظيفهسى بولونهبيلير. فقط أڭ كوچك دائرهده، أڭ بيوك و أهمّيتلى و دائمى وظيفه وار. و أڭ بيوك دائرهده أڭ كوچك و موقّت، آرا صيره وظيفه بولونهبيلير. بو قياس ايله (كوچكلك و بيوكلك معكوسًا متناسب) وظيفهلر بولونهبيلير. فقط بيوك دائرهنڭ جاذبهدارلغى جهتيله كوچك دائرهدهكى لزوملى و أهمّيتلى خدمتى بيراقديروب لزومسز، مالايعنى و آفاقى ايشلرله مشغول
— 373 —
ايدر. سرمايهِٔ حياتنى بوش يرده إمحا ايدر. او قيمتدار عمرينى قيمتسز شيلرده ئولديرر. و بعضًا بو حرب بوغوشمالرينى مراق ايله تعقيب ايدن، بر طرفه قلبًا طرفدار اولور. اونڭ ظلملرينى خوش گورور، ظلمنه شريك اولور.
برنجى نقطهيه جواب ايسه: أوت بو جهان حربندن داها بيوك بر حادثه و بو زمين يوزندهكى حاكميتِ عامّه دعواسندن داها أهمّيتلى بر دعوا، هركسڭ و بِالخاصّه مسلمانلرڭ باشنه اويله بر حادثه و اويله بر دعوا آچيلمش كه؛ هر آدم، أگر آلمان و إنگليز قدر قوّتى و ثروتى اولسه و عقلى ده وارسه، او تك دعوايى قزانمق ايچون بِلا تردّد صرف ايدهجك. ايشته او دعوا ايسه، يوز بيڭ مشاهيرِ إنسانيهنڭ و حدسز نوعِ بشرڭ ييلديزلرى و مرشدلرينڭ متّفقًا، كائنات صاحبنڭ و متصرّفنڭ بيڭلر وعد و عهدلرينه إستنادًا خبر ويردكلرى و بر قسمى گوزلريله گوردكلرى شو كه: هركسڭ ايمان مقابلنده بو زمين يوزى قدر باغلر و قصرلر ايله مزيَّن و باقى و دائمى بر تارلا و ملكى قزانمق ويا غيب ايتمك دعواسى باشنه آچيلمش. أگر ايمان وثيقهسنى صاغلام ألده ايتمزسه غيب ايدهجك. و بو عصرده، مادّيونلق طاعونيله چوقلر او دعواسنى غيب ايدييور. حتّى بر أهلِ كشف و تحقيق، بر يرده قرق وفياتدن يالڭز بر قاچ دانهسى قزانديغنى سكراتده مشاهده ايتمش؛ اوتهكيلر غيب ايتمشلر. عجبا بو غيب ايتديگى دعوانڭ يرينى، بتون دنيا سلطنتى او آدمه ويريلسه طولديرهبيلير مى؟
ايشته او دعوايى قزانديرهجق اولان خدمتلرى و يوزده طقساننه او دعوايى غيب ايتديرمهين خارقه بر دعوا وكيلنى او ايشده چاليشديران وظيفهلرى بيراقوب أبدى دنياده قالاجق گبى آفاقى مالايعنيات ايله إشتغال ايتمك تام بر عقلسزلق بيلديگمزدن، بز رسالهِٔ النور شاكردلرى، هر بريمزڭ يوز درجه عقلمز زياده اولسه ده آنجق بو وظيفهيه صرف ايتمك لازمدر دييه قناعتمز وار.
— 374 —
أى حپس مصيبتنده بنم يڭى قارداشلرم! سزلر، بنم ايله برابر گلن أسكى قارداشلرم گبى رسالهِٔ نورى گورمهمشسڭز. بن اونلرى و اونلر گبى بيڭلر شاكردلرى شاهد گوسترهرك ديرم و إثبات ايدرم و إثبات ايتمشم كه: او بيوك دعوايى يوزده طقساننه قزانديران و يگرمى سنهده يگرمى بيڭ آدمه او دعوانڭ قزانجينڭ وثيقهسى و سندى و براتى اولان ايمانِ تحقيقىيى ألنه ويرن و قرآنِ حكيمڭ معجزهِٔ معنويهسندن نشئت ايدوب چيقان و بو زمانڭ برنجى بر دعوا وكيلى بولونان رسالهِٔ النوردر. بو اون سكز سنهدر بنم دشمنلرم و زنديقلر و مادّيونلر، عليهمده غايت غدّارانه دسيسهلرله حكومتڭ بعض أركانلرينى إغفال ايدهرك بزى إمحا ايچون بو دفعه گبى أسكيده دخى حپسلره، زندانلره صوقدقلرى حالده، رسالهِٔ النورڭ چليك قلعهسنده يوز اوتوز پارچه جهازاتندن آنجق ايكى اوچ پارچهسنه ايليشهبيلمشلر. ديمك آووقات طوتمق ايستهين اونى ألده ايتسه يتر. هم قورقمايڭز، رسالهِٔ النور ياساق اولماز؛ حكومتِ جمهوريهنڭ مبعوثلرى و أركانلرينڭ أللرنده مهمّ رسالهلرى ايكى اوچى مستثنا اولارق سربست گزييورلردى. إن شاء اللّٰه، بر زمان حپسخانهلرى تام بر إصلاحخانه ياپمق ايچون بختيار مديرلر و مأمورلر، او نورلرى، محبوسلره، أكمك و علاج گبى توزيع ايدهجكلر.
٭ ٭ ٭
— 375 —
بشنجى مسئله
گنجلك رهبرنده ايضاح ايديلديگى گبى؛ گنجلك هيچ شبهه يوق كه گيدهجك. ياز گوزه و قيشه ير ويرمهسى و گوندوز آقشامه و گيجهيه دگيشمسى قطعيتنده، گنجلك دخى إختيارلغه و ئولومه دگيشهجك. أگر او فانى و گچيجى گنجلگنى عفّتله خيراته (إستقامت دائرهسنده) صرف ايتسه، اونڭله أبدى، باقى بر گنجلگى قزانهجغنى بتون سماوى فرمانلر مژده ويرييورلر.
أگر سفاهته صرف ايتسه، ناصلكه بر دقيقه حدّت يوزندن بر قتل، ميليونلر دقيقه حپس جزاسنى چكديرر. اويله ده غيرِ مشروع دائرهدهكى گنجلك كيفلرى و لذّتلرى، آخرت مسئوليتندن و قبر عذابندن و زوالندن گلن تأسّفلردن و گناهلردن و دنيوى مجازاتلرندن باشقه، عين لذّت ايچنده او لذّتدن زياده ألملر اولديغنى عقلى باشنده هر گنج تجربه ايله تصديق ايدر.
مثلا، حرام سومكده بر قيصقانجلق ألمى و فراق ألمى و مقابله گورمهمك ألمى گبى چوق عارضهلر ايله او جزئى لذّت، زهرلى بر بال حكمنه گچر. و او گنجلگڭ سوءِ إستعمالى ايله گلن خستهلقله خستهخانهلره و طاشقينلقلريله حپسخانهلره و قلب و روحڭ غداسزلق و وظيفهسزلگندن نشئت ايدن صيقنتيلرله ميخانهلره، سفاهتخانهلره ويا مزارستانه دوشهجكلرينى بيلمك ايسترسهڭ، گيت خستهخانهلردن و حپسخانهلردن و ميخانهلردن و قبرستاندن صور. ألبته أكثريتله، گنجلرڭ گنجلگنڭ سوءِ إستعمالندن و طاشقينلقلرندن و غيرِ مشروع كيفلرڭ جزاسى اولارق گلن طوقاتلردن أيواهلر و آغلامهلر و أسفلر ايشيدهجكسڭ.
— 376 —
أگر إستقامت دائرهسنده گيتسه، گنجلك غايت شيرين و گوزل بر نعمتِ إلٰهيه و طاتلى و قوّتلى بر واسطهِٔ خيرات اولارق آخرتده غايت پارلاق و باقى بر گنجلك نتيجه ويرهجگنى، باشده قرآن اولارق چوق قطعى آياتيله بتون سماوى كتابلر و فرمانلر خبر ويروب مژده ايدييورلر. مادام حقيقت بودر. و مادام حلال دائرهسى كيفه كافيدر. و مادام حرام دائرهسندهكى بر ساعت لذّت، بعضًا بر سنه و اون سنه حپس جزاسنى چكديرر. ألبته گنجلك نعمتنه بر شكر اولارق، او طاتلى نعمتى عفّتده، إستقامتده صرف ايتمك لازم و ألزمدر.
٭ ٭ ٭
— 377 —
آلتنجى مسئله
(رسالهِٔ نورڭ چوق يرلرنده ايضاحى و قطعى حدسز حجّتلرى بولونان ايمانِ بِاللّٰه ركننڭ بيڭلر كلّى برهانلرندن بر تك برهانه قيصهجه بر إشارتدر.)
قسطمونيده ليسه طلبهلرندن بر قسمى يانمه گلديلر. "بزه خالقمزى طانيتدير، معلّملريمز اللّٰهدن بحث ايتمييورلر." ديديلر. بن ديدم: سزڭ اوقوديغڭز فنلردن هر فن، كندى لسانِ مخصوصيله متماديًا اللّٰهدن بحث ايدوب خالقى طانيتديرييورلر. معلّملرى دگل، اونلرى ديڭلهيڭز.
مثلا: ناصلكه مكمّل بر أجزاخانه كه، هر قاوانوزنده خارقه و حسّاس ميزانلرله آلينمش حياتدار معجونلر و ترياقلر وار. شبههسز غايت مهارتلى و كيمياگر و حكيم بر أجزاجىيى گوسترر. اويله ده، كُرهِٔ أرض أجزاخانهسنده بولونان درت يوز بيڭ چشيد نباتات و حيوانات قاوانوزلرندهكى ذىحيات معجونلر و ترياقلر جهتيله، بو چارشودهكى أجزاخانهدن نه درجه زياده مكمّل و بيوك اولماسى نسبتنده، اوقوديغڭز فنِّ طب مقياسيله كُرهِٔ أرض أجزاخانهِٔ كبراسنڭ أجزاجيسى اولان حكيمِ ذو الجلالى حتّى كور گوزلره ده گوسترر، طانيتديرر.
هم مثلا: ناصل بر خارقه فابريقه كه، بيڭلر چشيد چشيد قوماشلرى بسيط بر مادّهدن طوقويور. شكسز، بر فابريقهتورى و مهارتلى بر ماكينستى طانيتديرر. اويله ده، كُرهِٔ أرض دينيلن يوز بيڭلر باشلى، هر باشنده يوز بيڭلر مكمّل فابريقه بولونان
— 378 —
بو سيّار ماكينهِٔ ربّانيه، نه درجه بو إنسان فابريقهسندن بيوكسه، مكمّلسه، او درجهده اوقوديغڭز فنِّ ماكينه مقياسيله كُرهِٔ أرضڭ اوستهسنى و صاحبنى بيلديرر و طانيتديرر.
هم مثلا، ناصلكه غايت مكمّل بيڭ بر چشيد أرزاق أطرافندن جلب ايدوب ايچنده منتظمًا إستيف و إحضار ايديلمش دهپو و إعاشه آنبارى و دكّان، شكسز بر فوق العاده إعاشه و أرزاق مالكنى و صاحبنى و مأمورينى بيلديرر. اويله ده، بر سنهده يگرمى درت بيڭ سنهلك بر دائرهده منتظمًا سياحت ايدن و يوز بيڭلر و آيرى آيرى أرزاق ايستهين طائفهلرى ايچنه آلان و سياحتيله موسملره اوغرايوب، بهارى بر بيوك واغون گبى، بيڭلر آيرى آيرى طعاملرله طولديرهرق، قيشده أرزاقى توكهنن بيچاره ذىحياتلره گتيرن و كُرهِٔ أرض دينيلن بو رحمانى إعاشه آنبارى و بو سفينهِٔ سبحانيه و بيڭ بر چشيد جهازاتى و ماللرى و قونسروه پاكتلرى طاشييان بو دهپو و دكّانِ ربّانى، نه درجه او فابريقهدن بيوك و مكمّل ايسه؛ اوقوديغڭز ويا اوقويهجغڭز فنِّ إعاشه مقياسيله، او قطعيتده و او درجهده كُرهِٔ أرض دهپوسنڭ صاحبنى، متصرّفنى، مدبّرينى، بيلديرر، طانيتديرر، سَوْديرر.
هم ناصلكه: درت يوز بيڭ ملّت ايچنده بولونان و هر ملّتڭ ايستديگى أرزاقى آيرى و إستعمال ايتديگى سلاحى آيرى و گيديگى ألبسهسى آيرى و تعليماتى آيرى و ترخيصاتى آيرى اولان بر اوردونڭ معجزهكار بر قوماندانى، تك باشيله بتون او آيرى آيرى ملّتلرڭ آيرى آيرى أرزاقلرينى و چشيد چشيد أسلحهلرينى و ألبسهلرينى و جهازاتلرينى، هيچ برينى اونوتميهرق و شاشيرميهرق ويرديگى او عجيب اوردو و اوردوگاه، شبههسز بداهتله او خارقه قوماندانى گوسترر، تقديركارانه سَوْديرر. عينًا اويله ده، زمين يوزينڭ اوردوگاهنده و هر بهارده يڭيدن سلاح آلتنه آلينمش بر يڭى اوردوىِ سبحانيده، نباتات و حيوانات ملّتلرندن درت
— 379 —
يوز بيڭ نوعڭ چشيد چشيد ألبسه، أرزاق، أسلحه، تعليم، ترخيصلرى غايت مكمّل و منتظم و هيچ برينى اونوتميهرق و شاشيرميهرق بر تك قوماندانِ أعظم طرفندن ويريلن كُرهِٔ أرضڭ بهار اوردوگاهى، نه درجه مذكور إنسان اوردو و اوردوگاهندن بيوك و مكمّل ايسه، سزڭ اوقويهجغڭز فنِّ عسكرى مقياسيله، دقّتلى و عقلى باشنده اولانلره او درجه كُرهِٔ أرضڭ حاكمنى و ربّنى و مدبّرينى و قوماندانِ أقدسنى حيرتلر و تقديسلرله بيلديرر و تحميد و تسبيحله سَوْديرر.
هم ناصلكه: بر خارقه شهرده ميليونلر ألكتريق لامبالرى حركت ايدهرك هر يرى گزرلر، يانمق مادّهلرى توكنمييور بر طرزدهكى ألكتريق لامبالرى و فابريقهسى، شكسز، بداهتله ألكتريقى إداره ايدن و سيّار لامبالرى ياپان و فابريقهيى قوران و إشتعال مادّهلرينى گتيرن بر معجزهكار اوستهيى و فوق العاده قدرتلى بر ألكتريقجىيى حيرتلر و تبريكلرله طانيتديرر، ياشاسينلر ايله سَوْديرر. عينًا اويله ده، بو عالم شهرنده دنيا سراينڭ طامندهكى ييلديز لامبالرى، بر قسمى (قوزموغرافيانڭ ديديگنه باقيلسه) كُرهِٔ أرضدن بيڭ دفعه بيوك و طوپ گلّهسندن يتمش دفعه سرعتلى حركت ايتدكلرى حالده، إنتظامنى بوزمييور، بربرينه چارپمييور، سونمييور، يانمق مادّهلرى توكنمييور. اوقوديغڭز قوزموغرافيانڭ ديديگنه گوره، كُرهِٔ أرضدن بر ميليون دفعهدن زياده بيوك و بر ميليون سنهدن زياده ياشايان و بر مسافرخانهِٔ رحمانيهده بر لامبا و صوبا اولان گونشمزڭ يانماسنڭ دوامى ايچون، هر گون كُرهِٔ أرضڭ دڭزلرى قدر غازياغى و طاغلرى قدر كومور ويا بيڭ أرض قدر اودون ييغينلرى لازمدر كه سونمهسين. و اونى و اونڭ گبى علوى ييلديزلرى غازياغسز، اودونسز، كومورسز يانديران و سوندورمهين و برابر و چابوق گزديرن و بربرينه چارپديرميان بر نهايتسز قدرتى و سلطنتى، ايشيق پارمقلريله گوسترن بو كائنات شهرِ محتشمندهكى دنيا سراينڭ ألكتريق لامبالرى و إدارهلرى
— 380 —
نه درجه او مثالدن داها بيوك، داها مكمّلدر، او درجهده سزڭ اوقوديغڭز ويا اوقويهجغڭز فنِّ ألكتريق مقياسيله بو مشهرِ أعظمِ كائناتڭ سلطاننى، منوّرينى، مدبّرينى، صانعنى، او نورانى ييلديزلرى شاهد گوسترهرك طانيتديرر. تسبيحاتله، تقديساتله سَوْديرر، پرستش ايتديرر.
هم مثلا، ناصلكه بر كتاب بولونسه كه: بر سطرنده بر كتاب اينجه يازيلمش و هر بر كلمهسنده اينجه قلمله بر سورهِٔ قرآنيه يازيلمش، غايت معنيدار و بتون مسئلهلرى بربرينى تأييد ايدر و كاتبنى و مؤلّفنى فوق العاده مهارتلى و إقتدارلى گوسترن بر عجيب مجموعه؛ شكسز، گوندوز گبى، كاتب و مصنّفنى كمالاتيله، هنرلريله بيلديرر، طانيتديرر. ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه جملهلريله تقدير ايتديرر. عينًا اويله ده، بو كائنات كتابِ كبيرى كه، بر تك صحيفهسى اولان زمين يوزنده و بر تك فورماسى اولان بهارده، اوچ يوز بيڭ آيرى آيرى كتابلر حكمندهكى اوچ يوز بيڭ نباتى و حيوانى طائفهلرى برابر، بربرى ايچنده، ياڭليشسز خطاسز، قاريشديرميهرق، شاشيرميهرق؛ مكمّل، منتظم و بعضًا آغاج گبى بر كلمهده بر قصيدهيى؛ و چكردك گبى بر نقطهده بر كتابڭ تمام بر فهرستهسنى يازان بر قلم ايشلديگنى گوزيمزله گورديگمز بو نهايتسز معنيدار و هر كلمهسنده چوق حكمتلر بولونان شو مجموعهِٔ كائنات و بو مجسّم قرآنِ أكبرِ عالم، مذكور مثالدهكى كتابدن نه درجه بيوك و مكمّل و معنيدار ايسه، او درجهده سزڭ اوقوديغڭز فنِّ حكمت الأشيا و مكتبده بِالفعل مباشرت ايتديگڭز فنِّ قرائت و فنِّ كتابت، گنيش مقياسلريله و دوربين گوزلريله بو كتابِ كائناتڭ نقّاشنى، كاتبنى حدسز كمالاتيله طانيتديرر. اَللّٰهُ اَكْبَرُ جملهسيله بيلديرر، سُبْحَانَ اللّٰهِ تقديسيله تعريف ايدر، اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ ثنالريله سَوْديرر.
— 381 —
ايشته بو فنلره قياسًا، يوزر فنوندن هر بر فن، گنيش مقياسيله و خصوصى آيينهسيله و دوربينلى گوزيله و عبرتلى نظريله بو كائناتڭ خالقِ ذو الجلالنى أسماسيله بيلديرر؛ صفاتنى، كمالاتنى طانيتديرر.
ايشته بو محتشم و پارلاق بر برهانِ وحدانيت اولان مذكور حجّتى درس ويرمك ايچوندر كه؛ قرآنِ معجز البيان چوق تكرار ايله أڭ زياده
رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
و
خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ
آيتلريله خالقمزى بزه طانيتديرييور، دييه او مكتبلى گنجلره ديدم. اونلر دخى تماميله قبول ايدوب تصديق ايدهرك: "حدسز شكر اولسون ربّمزه كه، تام قدسى و عينِ حقيقت بر درس آلدق. اللّٰه سندن راضى اولسون." ديديلر. بن ده ديدم:
إنسان بيڭلر چشيد ألملر ايله متألّم و بيڭلر نوع لذّتلر ايله متلذّذ اولاجق بر ذىحيات ماكينه و غايت درجه عجزيله برابر حدسز مادّى، معنوى دشمنلرى و نهايتسز فقريله برابر حدسز ظاهرى و باطنى إحتياجلرى بولونان و متماديًا زوال و فراق طوقاتلرينى يهين بر بيچاره مخلوق ايكن، بردن ايمان و عبوديتله بويله بر پادشاهِ ذو الجلاله إنتساب ايدوب بتون دشمنلرينه قارشى بر نقطهِٔ إستناد و بتون حاجاتنه مدار بر نقطهِٔ إستمداد بولارق، هركس منسوب اولديغى أفنديسنڭ شرفيله، مقاميله إفتخار ايتديگى گبى، او ده بويله نهايتسز قدير و رحيم بر پادشاهه ايمان ايله إنتساب ايتسه و عبوديتله خدمتنه گيرسه و أجلڭ إعدام إعلاننى كندى حقّنده ترخيص تذكرهسنه چويرسه نه قدر ممنون و منّتدار و نه قدر متشكّرانه إفتخار ايدهبيلير، قياس ايديڭز.
او مكتبلى گنجلره ديديگم گبى مصيبتزده محبوسلره ده تكرار ايله ديرم: اونى طانييان و إطاعت ايدن زندانده دخى اولسه بختياردر. اونى اونوتان سرايلرده
— 382 —
ده اولسه زنداندهدر، بدبختدر. حتّى بر بختيار مظلوم إعدام اولونوركن بدبخت ظالملره ديمش: "بن إعدام اولمييورم. بلكه ترخيص ايله سعادته گيدييورم. فقط بن ده سزى إعدامِ أبدى ايله محكوم گورديگمدن سزدن تام إنتقاممى آلييورم." لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ دييهرك سُرور ايله تسليمِ روح ايدر.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 383 —
يدنجى مسئله
(دڭزلى حپسنده بر جمعه گوننڭ ميوهسيدر.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ ٭ مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ ٭ فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ٭
بر زمان قسطمونيده "خالقمزى بزه طانيتدير" ديين ليسه طلبهلرينه سابق آلتنجى مسئلهده مكتب فنوننڭ ديللريله ويرديگم درسى، دڭزلى حپسخانهسنده بنمله تماس ايدهبيلن محبوسلر اوقوديلر. تام بر قناعتِ ايمانيه آلدقلرندن آخرته بر إشتياق حسّ ايدوب، "بزه آخرتمزى ده تام بيلدير. تا كه نفسمز و زمانڭ شيطانلرى بزى يولدن چيقارماسين، داها بويله حپسلره صوقماسين." ديديلر. و دڭزلى حپسندهكى رسالهِٔ النور شاكردلرينڭ و سابقًا آلتنجى مسئلهيى اوقويانلرڭ آرزولرى ايله آخرت ركننڭ دخى بر خلاصهسنڭ بيانى لازم گلدى. بن ده رسالهِٔ النوردن بر قيصهجق خلاصه ايله ديرم:
ناصلكه آلتنجى مسئلهده بز خالقمزى أرضدن، سماواتدن صوردق؛ اونلر فنلرڭ ديللرى ايله گونش گبى خالقمزى بزه طانيتديرديلر. عينًا بز ده، آخرتمزى باشده او بيلديگمز ربّمزدن، صوڭره پيغمبريمزدن، صوڭره قرآنمزدن، صوڭره سائر
— 384 —
پيغمبرلر و مقدّس كتابلردن، صوڭره ملائكهلردن، صوڭره كائناتدن صوراجغز. ايشته برنجى مرتبهده آخرتى اللّٰهدن صورييورز. او ده بتون گوندرديگى ألچيلريله و فرمانلريله و بتون إسملريله و صفتلريله "أوت آخرت واردر و سزى اورايه سَوق ايدييورم." فرمان ايدييور. اوننجى سوز، اون ايكى پارلاق و قطعى حقيقتلر ايله بر قسم إسملرڭ آخرته دائر جوابلرينى إثبات و ايضاح أيلهمش. بوراده، او ايضاحه إكتفاءً غايت قيصه بر إشارت ايدرز:
أوت مادام هيچ بر سلطنت يوقدر كه، او سلطنته إطاعت ايدنلره مكافاتى و عصيان ايدنلره مجازاتى بولونماسين. ألبته ربوبيتِ مطلقه مرتبهسنده بر سلطنتِ سرمديهنڭ، او سلطنته ايمان ايله إنتساب و طاعت ايله فرمانلرينه تسليم اولانلره مكافاتى و او عزّتلى سلطنتى كفر و عصيانله إنكار ايدنلره ده مجازاتى؛ او رحمت و جماله، او عزّت و جلاله لايق بر طرزده اولاجق دييه "ربّ العالمين" و "السلطان الديّان" إسملرى جواب ويرييورلر.
هم مادام گونش گبى، گوندوز گبى، زمين يوزنده بر عمومى رحمت و إحاطهلى بر شفقت و كرم گوزيمزله گورويورز. مثلا او رحمت، هر بهارده عموم آغاجلرى و ميوهلى نباتلرى جنّت حوريلرى گبى گيديروب، سوسلنديروب، أللرينه هر چشيد ميوهلرى ويروب بزلره اوزاتوب "هايدى آليڭز، يهيڭز" ديديگى گبى؛ بر زهرلى سينگڭ أليله بزلره شفالى، طاتلى بالى يديرديگى و ألسز بر بوجگڭ أليله أڭ يوموشاق ايپگى بزلره گيديرديگى گبى، بر آووج قدر كوچوجك چكردكلرده، تخمجقلرده بيڭلر بطمان طعاملرى بزم ايچون صاقلايان و إحتياط ذخيرهسى اولارق او كوچوجك دهپولرده يرلشديرن بر رحمت، بر شفقت، ألبته هيچ شبهه اولاماز كه؛ بو درجه نازنينانه بسلهديگى بو سَويملى و منّتدارلرى و پرستشكارلرى اولان مؤمن إنسانلرى إعدام ايتمز. بلكه اونلرى داها پارلاق رحمتلره مظهر ايتمك
— 385 —
ايچون، حياتِ دنيويه وظيفهسندن ترخيص ايدر دييه "رحيم" و "كريم" إسملرى سؤالمزه جواب ويرييورلر؛ اَلْجَنَّةُ حَقٌّ دييورلر.
هم مادام بز گوزيمزله گورويورز كه: عموم مخلوقلرده و زمين يوزنده اويله بر حكمت ألى ايشلهيور و اويله بر عدالت ئولچولريله ايشلر دونويور كه، عقلِ بشر اونڭ فوقنده دوشونهمييور. مثلا: إنسانڭ بيڭ جهازاتنه طاقيلان حكمتلرندن يالڭز بر كوچك چكردك قدر قوّهِٔ حافظهسنده بتون تاريخچهِٔ حياتنى و اوڭا تماس ايدن حدسز حادثاتى او قوّهجكده يازوب، اونى بر كتبخانه حكمنه گتيروب و إنسانڭ حشرده محاكمهسى ايچون نشر اولاجق اولان دفترِ أعمالنڭ بر كوچك سندى اولارق هر وقت خاطرلتمق سرّيله هر إنسانڭ ألنه ويرهرك دماغنڭ جيبنه قويان بر أزلى حكمت و بتون مصنوعاتده غايت حسّاس ميزانلر ايله أعضالرينى يرلشديرن، ميقروبدن گرگدانه، سينكدن سيمورغه قوشنه، بر چيچكلى نباتدن ميليارلر، تيريليونلرله چيچكلر آچان بهار چيچگنه قدر، إسرافسز ئولچولرله بر تناسب، بر موازنه، بر إنتظام و بر جمال ايچنده مصنوعاتى بر حسنِ صنعت ياپان و هر ذىحياتڭ حقوقِ حياتنى كمالِ ميزانله ويرن؛ اييلكلره گوزل نتيجهلر و فنالقلره فنا نتيجهلر ويرديرن و آدم زمانندن بَرى طاغى و ظالم قَوملره وورديغى طوقاتلرله كندينى پك قوّتلى إحساس ايتديرن بر عدالتِ سرمديه، ألبته و هيچ شبهه گتيرمز كه: گونش گوندوزسز اولماديغى گبى؛ او حكمتِ أزليه، او عدالتِ سرمديه آخرتسز اولمازلر و ئولومده أڭ ظالملرڭ و أڭ مظلوملرڭ بر طرزده گيتمهلرندهكى عاقبتسز بر دهشتلى حقسزلغه، عدالتسزلگه و حكمتسزلگه هيچ بر وجهله مساعده ايتمزلر دييه "حكيم" و "حَكم" و "عدل" و "عادل" إسملرى بزم سؤالمزه قطعى جواب ويرييورلر.
هم مادام بتون ذىحيات مخلوقلرڭ أللرى يتيشمديگى و إقتدارلرى دائرهسنده اولميان بتون حاجاتلرينى، بتون فطرى مطلبلرينى بر نوع دعا بولونان
— 386 —
إستعدادِ فطرى و إحتياجِ ضرورى ديللريله ايستدكلرى وقتده، غايت رحيم و ايشيديجى و شفقتلى بر دستِ غيبى طرفندن ويريلديگندن و إختيارى اولان دعواتِ إنسانيهنڭ، خصوصًا خواصلرڭ و نبيلرڭ دعالرينڭ اون عدددن آلتى يديسى خلافِ عادت مقبول اولماسندن قطعى آڭلاشيلييور كه: هر دردلينڭ آهنى، هر محتاجڭ دعاسنى ايشيدن و ديڭلهين بر سميعِ مجيب پرده آرقهسنده وار، باقار كه؛ أڭ كوچك بر ذىحياتڭ أڭ كوچك بر إحتياجنى گورور و أڭ گيزلى بر آهنى ايشيتير، شفقت ايدر، فعلًا جواب ويرر، ممنون ايدر.
ألبته و هر حالده هيچ بر شبهه إحتمالى قالماز كه: مخلوقلرڭ أڭ أهمّيتليسى اولان نوعِ إنسانڭ أڭ أهمّيتلى و عمومى و عموم كائناتى و عموم أسماء و صفاتِ إلٰهيهيى علاقهدار ايدن بقاءِ اُخرويهيه عائد دعالرينى ايچنه آلان و نوعِ إنسانڭ گونشلرى و ييلديزلرى و قوماندانلرى اولان بتون پيغمبرلرى آرقهسنه آلوب اونلره دعاسنه "آمين، آمين" ديديرتن و امّتندن هر گون هر فردِ متديّن هيچ اولمازسه قاچ دفعه اوڭا صلوات گتيرمكله اونڭ دعاسنه " آمين، آمين" ديين و بلكه بتون مخلوقات او دعاسنه إشتراك ايدهرك "أوت يا ربّنا! ايستديگنى وير، بز ده اونڭ ايستديگنى ايستهيورز." دييورلر. بتون بو ردّ ايديلمز شرائط آلتنده بقاءِ اُخروى و سعادتِ أبديه ايچون محمّد عليه الصلاة والسلامڭ (حشرڭ حدسز أسبابِ موجبهسندن) يالڭز تك دعاسى جنّتڭ وجودينه و بهارڭ ايجادى قدر قدرتنه قولاى اولان آخرتڭ ايجادينه كافى بر سببدر دييه "مجيب" و "سميع" و "رحيم" إسملرى بزم سؤالمزه جواب ويرييورلر.
هم مادام گوندوز بداهتله گونشى گوسترديگى گبى؛ زمين يوزنده، موسملرڭ تبدّلنده كلّى ئولمك و ديريلمكده، پرده آرقهسنده بر متصرّف غايت إنتظامله قوجه كُرهِٔ أرضى بر باغچه، بلكه بر آغاج قولايلغنده و إنتظامنده و عظمتلى بهارى بر
— 387 —
چيچك سهولتنده و ميزانلى زينتنده و زمين صحيفهسنده اوچ يوز بيڭ حشر و نشرڭ نمونه و مثاللرينى گوسترن اوچ يوز بيڭ كتاب حكمندهكى نباتات و حيوانات طائفهلرينى (اونده) يازار، برابر و بربرى ايچنده شاشيرميهرق، قاريشيق ايكن قاريشديرميهرق، بربرينه بڭزهمكله برابر إلتباسسز، سهوسز، خطاسز، مكمّل، منتظم، معنيدار يازان بر قلمِ قدرت، بو عظمتى ايچنده حدسز بر رحمت، نهايتسز بر حكمت ايله ايشلديگى گبى؛ قوجه كائناتى بر خانهسى مِثللو إنسانه مسخّر و مزيَّن و تفريش ايتمك و او إنسانى خليفهِٔ زمين ايدهرك و طاغ و گوك و ير تحمّلندن چكيندكلرى أمانتِ كبرايى اوڭا ويرمهسى و سائر ذىحياتلره بر درجه ضابطلك مرتبهسيله مكرّم ايتمهسى و خطاباتِ سبحانيهسنه و صحبتنه مشرّف أيلهمسى ايله فوق العاده بر مقام ويرديگى و بتون سماوى فرمانلرده اوڭا سعادتِ أبديهيى و بقاءِ اُخرويهيى قطعى وعد و عهد ايتديگى حالده، ألبته و هيچ بر شبهه اولماز كه: بهار قدر قدرتنه قولاى گلن دارِ سعادتى او مكرّم و مشرّف إنسانلر ايچون آچاجق و ياپاجق و حشر و قيامتى گتيرهجك دييه "محيى" و "مميت" و "حىّ" و "قيّوم" و "قدير" و "عليم" إسملرى، خالقمزدن صورمامزه جواب ويرييورلر.
أوت هر بهارده بتون آغاجلرى و اوتلرڭ كوكلرينى عينًا إحيا و نباتى و حيوانى اوچ يوز بيڭ نوع حشرڭ و نشرڭ نمونهلرينى ايجاد ايدن بر قدرت، محمّد و موسى عليهما الصلاة والسلاملرڭ هر برينڭ امّتنڭ گچيرديگى بيڭ سنهلك زمان، قارشى قارشىيه خيالًا گتيريلوب باقيلسه، حشرڭ و نشرڭ بيڭ مثالنى و بيڭ دليلنى ايكى بيڭ بهارده
(٭): سابق هر بر بهار؛ قيامتى قوپمش، ئولمش و قارشيسندهكى بهار، اونڭ حشرى حكمندهدر.
گوسترديگى گورولهجك. و بويله بر قدرتدن حشرِ جسمانىيى اوزاق گورمك، بيڭ درجه كورلك و عقلسزلقدر.
— 388 —
هم مادام نوعِ بشرڭ أڭ مشهورلرى اولان يوز يگرمى درت بيڭ پيغمبرلر إتّفاق ايله سعادتِ أبديهيى و بقاىِ اُخروىيى جنابِ حقّڭ بيڭلر وعد و عهدلرينه إستنادًا إعلان ايدوب، معجزهلريله طوغرى اولدقلرينى إثبات ايتدكلرى گبى؛ حدسز أهلِ ولايت، كشف ايله و ذوق ايله عين حقيقته إمضا باصييورلر. ألبته او حقيقت گونش گبى ظاهر اولور، شبهه ايدن ديوانه اولور. أوت بر فنده و بر صنعتده متخصّص بر ايكى ذاتڭ او فن و او صنعته عائد حكملرى و فكرلرى، اونده إختصاصى اولميان بيڭ آدمڭ، (حتّى باشقه فنلرده عالم و أهلِ إختصاص ده اولسهلر) مخالف فكرلرينى حكمدن إسقاط ايتدكلرى گبى؛ بر مسئلهده، مثلا رمضان هلالنى يومِ شكده إثبات ايتمك و "سوت قونسروهلرينه بڭزهين جويزِ هندى باغچهسى روىِ زمينده وار" دييه دعوا ايتمكده ايكى إثبات ايديجى، بيڭ إنكار ايديجى و نفى ايديجيلره غلبه ايدوب دعوايى قزانييورلر. چونكه إثبات ايدن يالڭز بر جويزِ هندىيى وياخود يرينى گوسترسه قولايجه دعوايى قزانير. اونى نفى و إنكار ايدن، بتون روىِ زمينى آرامق، طرامقله هيچ بر يرده بولونماديغنى گوسترمكله دعواسنى إثبات ايدهبيلديگى گبى؛ جنّتى و دارِ سعادتى إخبار و إثبات ايدن يالڭز بر ايزينى، سينهماده گبى كشفًا بر گولگهسنى، بر ترشّحنى گوسترمكله دعوايى قزانديغى حالده؛ اونى نفى و إنكار ايدن، بتون كائناتى و أزلدن أبده قدر زمانلرى گورمك و گوسترمكله آنجق إنكارينى و نفينى إثبات ايله دعوايى قزانهبيلير. و بو أهمّيتلى سردندر كه؛ خصوصى بر يره باقميان و ايمانى حقيقتلر گبى عموم كائناته باقان نفيلر، إنكارلر (ذاتنده محال اولمامق شرطيله) إثبات ايديلمز دييه أهلِ تحقيق إتّفاق ايدوب بر دستورِ أساسى قبول ايتمشلر.
ايشته بو قطعى حقيقته بناءً بيڭلر فيلسوفلرڭ مخالف فكرلرى، بويله ايمانى مسئلهلرده بر تك مخبرِ صادقه قارشى هيچ بر شبهه حتّى وسوسه ويرمهمك لازم
— 389 —
ايكن، يوز يگرمى بيڭ إثبات ايديجى أهلِ إختصاص و مخبرِ صادقڭ و حدسز و نهايتسز مثبت و متخصّص أهلِ حقيقت و أصحابِ تحقيقڭ إتّفاق ايتدكلرى أركانِ ايمانيهده؛ عقلى گوزينه اينمش، قلبسز، معنوياتدن اوزاقلاشمش، كورلشمش بر قاچ فيلسوفڭ إنكارلريله شبههيه دوشمهنڭ نه قدر أحمقلق و ديوانهلك اولديغنى قياس ايديڭز.
هم مادام گوزيمزله، گوندوز گبى؛ هم نفسمزده، هم أطرافمزده بر رحمتِ عامّه و بر حكمتِ شامله و بر عنايتِ دائمه مشاهده ايدييورز و دهشتلى بر سلطنتِ ربوبيت و دقّتلى بر عدالتِ عاليه و عزّتلى إجراآتِ جلاليهنڭ آثارينى و جلوهلرينى گورويورز. حتّى بر آغاجڭ ميوهلرى و چيچكلرى صاييسنجه او آغاجه حكمتلر طاقان بر حكمت و هر بر إنسانڭ جهازاتى و حسّياتى و قوّهلرى عددنجه إحسانلرى، إنعاملرى اوڭا باغلامش بر رحمت و قَومِ نوح و هود و صالح عليهم السلام و قَومِ عاد و ثمود و فرعون گبى عاصى ملّتلره طوقات ووران و أڭ كوچك بر ذىحياتڭ حقّنى محافظه ايدن عزّتلى و عنايتلى بر عدالت و
وَمِنْ اٰيَاتِهِ اَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِهِ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ
آيتى، عظمتلى بر ايجاز ايله دير:
ناصلكه ايكى قيشلهده ياتان و طوران مطيع عسكرلر، بر قوماندانڭ چاغيرماسيله سلاح باشنه و وظيفه باشنه بورو سسيله گلمهلرى گبى، عينًا اويله ده: بو ايكى قيشلهنڭ مثالنده و أمره إطاعتنده قوجه سماوات و كُرهِٔ أرض، سلطانِ أزلينڭ عسكرلرينه ايكى مطيع قيشله گبى، نه وقت حضرتِ إسرافيل عليه السلامڭ بوروسيله او قيشلهلرده ئولوم ايله ياتانلر چاغيريلسه، درحال جسد لباسلرينى گيوب طيشارى فيرلامالرينى إثبات ايدوب گوسترن هر بهارده أرض
— 390 —
قيشلهسى ايچندهكيلر، مَلكِ رعدڭ بوروسيله عين وضعيتى گوسترمهسيله نهايتسز عظمتى آڭلاشيلان بر سلطنتِ ربوبيت؛ ألبته و ألبته و هر حالده و هيچ شبهه گتيرمز كه، (اوننجى سوزده إثباتنه بناءً) او رحمت و حكمت و عنايت و عدالت و سلطنتِ سرمديهنڭ غايت قطعى ايستدكلرى دارِ آخرت و دائرهِٔ حشر و نشرڭ آچيلمامسيله؛ او نهايتسز جمالِ رحمت نهايتسز بر چركين مرحمتسزلگه إنقلاب ايتمهسى و او حدسز كمالِ حكمت، حدسز قصورلى عبثيته و فائدهسز إسرافاته دونمسى و او غايت شيرين عنايت، غايت آجى إهانتلره دگيشمسى و او غايت ميزانلى و حقّانيتلى عدالت، غايت شدّتلى ظلملره قلب اولماسى و او غايت درجهده حشمتلى و قوّتلى سلطنتِ سرمديه سقوط ايتمهسى و حشرڭ گلمهمسيله بتون حشمتى غائب اولماسى و كمالاتِ ربوبيتى عجز و قصور ايله لكهدار اولماسى، هيچ بر جهتِ إمكانى يوق؛ هيچ بر عقل إحتمال ويرمز، يوز محال ايچنده بردن بولونور، دائرهِٔ إمكان خارجنده باطل و ممتنعدر. چونكه نازنين و نازدار بسلهديگى و عقل و قلب گبى جهازاتله سعادتِ أبديهيه و آخرتده بقاءِ دائمىيه إشتياق حسّنى ويرديگى حالده اونى أبدى إعدام ايتمك، نه قدر غدرلى بر مرحمتسزلك و اونڭ يالڭز دماغنه يوزر حكمتلر و فائدهلر طاقديغى حالده اونى ديريلمهمك اوزره بتون جهازاتنى و بيڭلر فائدهلرى بولونان إستعداداتنى عاقبتسز بر ئولومله فائدهسز، نتيجهسز، حكمتسز بتون بتون إسراف ايتمك نه درجه خلافِ حكمت و بيڭلر وعد و عهدلرينى يرينه گتيرمهمك ايله (حاشا) عجزينى و جهلنى گوسترمك، نه قدر او حشمتِ سلطنته و او كمالِ ربوبيته ضددر، هر ذىشعور آڭلار. بونلره قياسًا، عنايت و عدالتى تطبيق أيله.
ايشته خالقمزدن صورديغمز آخرته دائر سؤالمزه "رحمٰن" و "حكيم" و "عدل" و "كريم" و "حاكم" إسملرى مذكور حقيقتله جواب ويرييورلر، شكسز شبههسز، گونش گبى آخرتى إثبات ايدييورلر.
— 391 —
هم مادام بز گوزيمزله گورويورز: اويله إحاطهلى و عظمتلى بر حفيظيت حكم ايدر كه، ذىحيات هر شيئڭ و هر حادثهنڭ چوق صورتلرينى و گورديگى فطرى وظيفهسنڭ دفترينى و أسماءِ إلٰهيهيه قارشى لسانِ حال ايله تسبيحاتنه دائر صحيفهِٔ أعمالنى مثالى لوحهلرده و چكردكلرنده و تخمجقلرنده و لوحِ محفوظڭ نمونهجكلرى اولان قواىِ حافظهلرنده و بِالخاصّه إنسانڭ دماغندهكى پك بيوك و پك كوچك كتبخانهسى اولان قوّهِٔ حافظهسنده و سائر مادّى و معنوى إنعكاس آيينهلرنده قيد ايدر، يازديرر؛ ضبط ايدهرك محافظه آلتنه آلير. صوڭره موسمى گلدكجه بتون او معنوى يازيلرى مادّى بر طرزده ده گوزيمزه گوستروب ميليونلرله مثاللر و دليللر و نمونهلر قوّتيله
وَ اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ
آيتندهكى أڭ عجيب بر حقيقتِ حشريهيى، قدرتڭ بر چيچگى اولان هر بهار، كندى چيچكِ أكبرنده ميليارلر ديل ايله كائناته إعلان ايدر. و باشده إنسان اولارق أشيا، فنايه دوشمك و عدمه سقوط ايتمك و هيچلكده محو اولمق و باشده نوعِ بشر اولارق ذىحياتلر إعدام ايديلمك ايچون ياراديلمهمشلر. بلكه بقايه ترقّى ايله و دوامه تصفّى ايله و سرمدى وظيفهيه إستعداديله گيرمك ايچون خلق اولوندقلرينى غايت قوّتلى إثبات ايدر.
أوت هر بهارده مشاهده ايدييورز كه: گوز موسمى قيامتنده وفات ايدن حدسز نباتات، بهار حشرنده هر بر آغاج، هر بر كوك، هر بر چكردك، هر بر تخم
وَ اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ
آيتنى اوقويوب بر معناسنى، بر فردينى كندى ديليله، گچمش سنهلرده گورديگى وظيفهنڭ مثاللريله تفسير ايدهرك او عظمتلى حفيظيته شهادت ايدر.
هُوَ الْاَوَّلُ وَاْلٰاخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ
آيتندهكى درت معظّم حقيقتلرى هر شيده گوستروب، حفيظيتى أعظمى درجهده و حشرى بهار قولايلغنده و قطعيتنده بزلره درس ويرر.
— 392 —
أوت بو درت إسمڭ جلوهلرى، أڭ جزئيدن أڭ كلّىيه قدر جريان ايدرلر. مثلا: ناصلكه بو آغاجڭ منشئى اولان بر چكردك الْاَوَّلُ إسمنه مظهريتله او آغاجڭ غايت مكمّل پروغرامنى و ايجادينڭ نقصانسز جهازاتنى و تشكّلنڭ بتون شرائطنى جامع بر قوطوجقدر كه؛ حفيظيتڭ عظمتنى إثبات ايدر.
وَاْلٰاخِرُ إسمنه مظهر اولان ميوهسى ايسه، چكردكلريله او آغاجڭ ايشلديگى بتون فطرى وظيفهلرينڭ فهرستهسنى و عمللرينڭ ليستهسنى و حياتِ ثانيهسنڭ دستورلرينى إحتوا ايدن بر صندوقچهدر كه، أعظمى درجهده حفيظيته شهادت ايدر.
وَالظَّاهِرُ إسمنه مظهر اولان او آغاجڭ صورتِ جسمانيهسى ايسه، اويله تناسبلى و صنعتلى و سوسلى بر حلّه، بر لباس و آيرى آيرى نقشلر و زينتلر و يالديزلى نشانلر ايله تزيين ايديلمش؛ گويا يتمش رنكلى بر حورى ألبسهسيدر كه، حفيظيت ايچنده عظمتِ قدرت و كمالِ حكمت و جمالِ رحمتى گوزلره گوسترر.
وَالْبَاطِنُ إسمنه آيينه اولان او آغاجڭ ايچندهكى ماكينهسى ايسه، اويله منتظم و مكمّل و معجزاتلى بر فابريقه، بر تزگاه، بر كيمياخانه و هيچ بر دالى و ميوهيى و ياپراغى غداسز بيراقميان ميزانلى بر قزغانِ أرزاقدر كه؛ حفيظيت ايچنده كمالِ قدرت و عدالت و جمالِ رحمت و حكمتى گونش گبى إثبات ايدر.
عينًا اويله ده، كُرهِٔ أرض، سنوى موسملر جهتنده بر آغاجدر. إسمِ أوّل جلوهسيله گوز موسمنده حفيظيته أمانت ايديلن بتون تخملر و چكردكلر، بهار چارشافنى گيهن زمين يوزينڭ ميليارلر دال، بوداق، ميوه ويرن و چيچك آچان آغاجنڭ تشكيلاتنه دائر إلٰهى أمرلرڭ مجموعهجقلرى و قدردن گلن دستورلرڭ
— 393 —
ليستهلرى و گچن يازڭ ايشلديگى وظيفهلرڭ كوچوجك صحيفهِٔ عمللرى و دفترِ خدماتيدر كه، بِالبداهه بر حفيظِ ذو الجلال والإكرامڭ حدسز قدرت، عدالت، حكمت، رحمت ايله ايش گورديگنى گوسترييور.
و سنوى زمين آغاجنڭ آخرى ايسه، ايكنجى گوزده او آغاجڭ گورديگى بتون وظيفهلرينى و أسماءِ إلٰهيهيه قارشى ايتديگى بتون فطرى تسبيحاتلرينى و گلهجك بهار حشرنده نشر اولابيلن بتون صحائفِ أعماللرينى، ذرّهجك و كوچوجك قوطوجقلرڭ ايچنه قويوب، حفيظِ ذو الجلالڭ دستِ حكمتنه تسليم ايدر. هُوَ اْلٰاخِرُ إسمنى حدسز ديللرله كائنات يوزنده اوقور.
و بو آغاجڭ ظاهرى ايسه، حشرڭ اوچ يوز بيڭ مثاللرينى و أمارهلرينى گوسترن اوچ يوز بيڭ كلّى و چشيد چشيد چيچكلر آچوب حدسز رحمانيت و رزّاقيت و رحيميت و كريميت سفرهلرينى سرهرك ذىحياتلره ضيافتلر ويرمكله هُوَ الظَّاهِرُ إسمنى ميوهلرى، چيچكلرى، طعاملرى صاييسنجه لسانلريله ذكر ايدوب مدح و ثنا ايدر، گوندوز گبى
وَ اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ
حقيقتنى گوسترر.
بو حشمتلى آغاجڭ باطنى ايسه، حدسز و حسابه گلمز منتظم ماكينهلرى و ميزانلى فابريقهلرى كمالِ دقّت و إنتظامله ايشلتديرن اويله بر قزغان و تزگاهدر كه، بر درهمدن بيڭ بطمان طعاملرى پيشيرر، آجلره يتيشديرر. و اويله بر ميزان و دقّتله ايشلر كه، ذرّه قدر تصادفڭ قاريشماسنه بر ير بيراقمييور. هُوَ الْبَاطِنُ إسمنى زمينڭ ايچ يوزيله يوز بيڭ ديل ايله تسبيح ايدن بعض ملائكه گبى يوز بيڭ طرزلرده إعلان ايدوب إثبات ايدر.
— 394 —
هم أرض، سنوى حياتى حيثيتيله بر آغاج اولديغى و او درت إسم ايچنده حفيظيتى و اونڭله حشر قپوسنه بر آناختار ياپديغى گبى، عينًا اويله ده، دهرى و دنيا حياتى جهتيله ينه ميوهلرى آخرت پازارينه گوندريلن بر منتظم آغاجدر. و او درت إسمه اويله بر مظهر، بر آيينه و آخرته گيدن بر يول آچار كه، گنيشلگنى إحاطهيه و تعبيره عقلمز كافى گلمييور. يالڭز بو قدر ديرز: ناصلكه بر ساعتڭ ثانيهلرى و دقيقهلرى و ساعتلرى و گونلرى صايان هفتهلق ساعتڭ ميللرى بربرينه بڭزر، بربرينى إثبات ايدر. ثانيهلرڭ حركتنى گورن، سائر چرخلرڭ حركتلرينى تصديق ايتمگه مجبور اولور. عينًا اويله ده؛ سماوات و أرضڭ خالقِ ذو الجلالنڭ بر ساعتِ أكبرى اولان بو دنيانڭ ثانيهلرينى صايان گونلر و دقيقهلرينى حساب ايدن سنهلر و ساعتلرينى گوسترن عصرلر و گونلرينى بيلديرن دورلر بربرينه بڭزر، بربرينى إثبات ايدر. و بو گيجهنڭ صباحى و بو قيشڭ بهارى قطعيتنده فانى دنيانڭ قراڭلقلى قيشنڭ باقى بر بهارى و سرمدى بر صباحى گلهجگنى حدسز أمارهلرله خبر ويرر دييه، "حفيظ" إسمى ايله
هُوَ الْاَوَّلُ وَاْلٰاخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ
إسملرى، بز خالقمزدن صورديغمز حشر مسئلهسنه، مذكور حقيقتله جواب ويرييورلر.
هم مادام گوزيمزله گورويورز و عقلمزله آڭلايورز كه؛ إنسان شو كائنات آغاجنڭ أڭ صوڭ و أڭ جمعيتلى ميوهسى و حقيقتِ محمّديه عليه الصلاة والسلام جهتيله چكردكِ أصليسى و كائنات قرآننڭ آيتِ كبراسى و إسمِ أعظمى طاشييان آيت الكرسيسى و كائنات سراينڭ أڭ مكرّم مسافرى و او سرايدهكى سائر سكنهلرده تصرّفه مأذون أڭ فعّال مأمورى و كائنات شهرينڭ زمين محلّهسنڭ باغچهسنده و تارلاسنده، واردات و صرفياتنه و زرع و أكيلمسنه نظارته مأمور و يوزر فنلر و بيڭلر صنعتلرله تجهيز ايديلمش أڭ گورولتولى و مسؤليتلى ناظرى و
— 395 —
كائنات ئولكهسنڭ أرض مملكتنده، پادشاهِ أزل و أبدڭ غايت دقّت آلتنده بر مفتّشى، بر نوع خليفهِٔ أرضى و جزئى و كلّى حركاتى قيد ايديلن بر متصرّفى و سما و أرض و جبالڭ قالديرماسندن چكيندكلرى أمانتِ كبرايى اوموزينه آلان و اوڭنه ايكى عجيب يول آچيلان، بر يولده ذىحياتڭ أڭ بدبختى و ديگرنده أڭ بختيارى، چوق گنيش بر عبوديتله مكلّف بر عبدِ كلّى و كائنات سلطاننڭ إسمِ أعظمنه مظهر و بتون أسماسنه أڭ جامع بر آيينهسى و خطاباتِ سبحانيهسنه و قونوشمهلرينه أڭ آڭلايشلى بر مخاطبِ خاصّى و كائناتڭ ذىحياتلرى ايچنده أڭ زياده إحتياجليسى و حدسز فقريله و عجزيله برابر حدسز مقصدلرى و آرزولرى و نهايتسز دشمنلرى و اونى إنجيتن ضررلى شيلرى بولونان بر بيچاره ذىحياتى و إستعدادجه أڭ زنگينى و لذّتِ حيات جهتنده أڭ متألّمى و لذّتلرى دهشتلى ألملرله آلوده و بقايه أڭ زياده مشتاق و محتاج و أڭ چوق لايق و مستحق و دوامى و سعادتِ أبديهيى حدسز دعالرله ايستهين و يالواران و بتون دنيا لذّتلرى اوڭا ويريلسه، اونڭ بقايه قارشى آرزوسنى تطمين ايتمهين و اوڭا إحسانلر ايدن ذاتى پرستش درجهسنده سَون و سَوْديرن و سَويلن چوق خارقه بر معجزهِٔ قدرتِ صمدانيه و بر أعجوبهِٔ خلقت و كائناتى ايچنه آلان و أبده گيتمك ايچون ياراديلديغنه بتون جهازاتِ إنسانيهسى شهادت ايدن.. بويله يگرمى كلّى حقيقتلر ايله جنابِ حقّڭ حق إسمنه باغلانان و أڭ كوچك ذىحياتڭ أڭ جزئى إحتياجنى گورن و نيازينى ايشيدن و فعلًا جواب ويرن حفيظِ ذو الجلالڭ حفيظ إسميله متماديًا عمللرى قيد ايديلن و كائناتى علاقهدار ايدهجك أفعاللرى او إسمڭ كاتبينِ كراملريله يازيلان و هر شيدن زياده او إسمڭ نظرِ دقّتنه مظهر بولونان بو إنسانلر، ألبته و ألبته و هر حالده و هيچ بر شبهه گتيرمز كه؛ بو يگرمى حقيقتڭ حكميله، إنسانلر ايچون بر حشر و نشر اولاجق و حق إسميله أوّلكى خدمتلرينڭ مكافاتنى و قصوراتنڭ مجازاتنى چكهجك. و حفيظ إسميله جزئى كلّى قيد آلتنه آلينان هر عملندن
— 396 —
محاسبه و صورغويه چكيلهجك. و دارِ بقاده سعادتِ أبديه ضيافتگاهنڭ و شقاوتِ دائمه حپسخانهسنڭ قپولرى آچيلاجق. و بو عالمده چوق طائفهلره قوماندانلق ياپان و قاريشان و بعضًا قاريشديران بر ضابط، طوپراغه گيروب هر عملندن سؤال اولونمامق و اويانديريلمامق اوزره ياتوب صاقلانميهجقدر.
يوقسه سينگڭ سسنى ايشيدوب حقِّ حياتنى ويرمكله فعلًا جواب ويرديگى حالده، گوك گورولتيسى قوّتنده بقايه عائد حدسز حقوقِ إنسانيهنڭ، مذكور يگرمى حقيقتلر لسانلريله ايديلن و عرشى و فرشى چينلاتان دعالرينى ايشيتمهمك و او حدسز حقوقى ضايع ايتمك و سينك قنادينڭ إنتظامى شهادتيله سينك قنادى قدر إسراف ايتمهين بر حكمت، بتون او حقيقتلرڭ باغلاندقلرى إنسانى إستعداداتى و أبده اوزانان أمللرى و آرزولرى و او إستعداد و آرزولرى بسلهين كائناتڭ پك چوق رابطهلرينى و حقيقتلرينى بتون بتون إسراف ايتمك اويله بر حقسزلقدر و إمكان خارجنده و ظالمانه بر چركينلكدر كه؛ حق و حفيظ و حكيم و جميل و رحيم إسملرينه شهادت ايدن بتون موجودات اونى ردّ ايدر. يوز درجه محال و بيڭ وجهله ممتنعدر ديرلر. ايشته بز خالقمزدن حشره دائر صورديغمز سؤاله، "حق"، "حفيظ"، "حكيم"، "جميل"، "رحيم" إسملرى جواب ويروب ديرلر: "بز، حق و حقيقت اولديغمز گبى و هم بزه شهادت ايدن موجوداتڭ تحقّقى مِثللو، حشر حقدر و محقّقدر."
هم مادام... داها يازاجقدم، فقط گونش گبى معلوم اولماسندن قيصه كسدم. ايشته گچمش مثاللرده و ماداملردهكى مادّهلره قياسًا، جنابِ حقّڭ يوز، بلكه بيڭ أسماسنڭ كائناته باقان إسملرينڭ هر بريسى، ناصلكه موجوداتدهكى آيينه و جلوهلريله مسمّاسنى بداهتله إثبات ايدر. عينًا اويله ده؛ حشرى و دارِ آخرتى ده گوستررلر و قطعيتله إثبات ايدرلر.
— 397 —
هم ناصل خالقمزدن صورديغمز سؤالمزه، او ربّمز بتون فرمانلريله و نازل ايتديگى بتون كتابلريله و مسمّا اولديغى أكثر إسملريله بزه قدسى و قطعى جواب ويرييور. عينًا اويله ده، ملائكهلريله و اونلرڭ ديليله داها باشقه بر طرزده ديديرر:
"سزڭ زمانِ آدمدن بَرى هم روحانيلرله، هم بزمله گوروشمڭزڭ يوزر تواتر قوّتنده حادثهلرى وار و بزم و روحانيلرڭ وجودلرينه و عبوديتلرينه دلالت ايدن حدسز أماره و دليللر وار. و بز آخرت صالونلرنده و بعض دائرهلرنده گزديگمزى، بربريمزه مطابق اولارق سزڭ قوماندانلريڭز ايله گوروشديگمز زمان سويلهمشز و دائما ده سويلهيورز. ألبته بو گزديگمز باقى و مكمّل صالونلر و بو صالونلرڭ آرقهلرنده تفريش و تزيين ايديلمش اولان سرايلر و منزللر، هيچ شبههمز يوقدر كه، غايت أهمّيتلى مسافرلرى او يرلرده إسكان ايتمك اوزره بكلهيورلر. سزه قطعى بيان ايدييورز." دييه سؤالمزه جواب ويرييورلر.
هم مادام خالقمز، بزه أڭ بيوك معلّم و أڭ مكمّل استاد و شاشيرماز و شاشيرتماز أڭ طوغرى رهبر اولارق محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامى تعيين ايتمش. و أڭ صوڭ ألچى اولارق گوندرمش. بز دخى، علم اليقين مرتبهسندن عين اليقين و حقّ اليقين مرتبهلرينه ترقّى و تكمّل ايتمك اوزره هر شيدن أوّل بو استاديمزدن، خالقمزدن صورديغمز سؤالى صورمقلغمز لازم گلييور. چونكه او ذات، خالقمز طرفندن هر برى برر نشانهِٔ تصديق اولان بيڭ معجزاتيله، قرآنڭ بر معجزهسى اولارق قرآنڭ حق و كلام اللّٰه اولديغنى إثبات ايتديگى گبى؛ قرآن دخى، قرق نوع إعجاز ايله، او ذاتڭ بر معجزهسى اولوب، اونڭ طوغرى و رسول اللّٰه اولديغنى إثبات ايدهرك ايكيسى برابر، برى عالمِ شهادت لسانى (بتون حياتنده بتون أنبيا و أوليانڭ تصديقلرى آلتنده) ديگرى عالمِ غيب لسانى (بتون
— 398 —
سماوى فرمانلرڭ و كائنات حقيقتلرينڭ تصديقلرى ايچنده) بيڭلر آياتيله إدّعا و إثبات ايتدكلرى حقيقتِ حشريه، ألبته گونش و گوندوز گبى بر قطعيتدهدر.
أوت حشر گبى، أڭ عجيب و أڭ دهشتلى و طورِ عقلڭ خارجنده بر مسئله، آنجق و آنجق بويله خارقه ايكى استادڭ درسلريله حلّ ايديلير، آڭلاشيلير.
أسكى زمان پيغمبرلرى امّتلرينه قرآن گبى ايضاحات ويرمدكلرينڭ سببى، او دورلر بشرڭ بدويت و طفوليت دورى اولماسيدر. إبتدائى درسلرده ايضاح آز اولور.
الحاصل: مادام جنابِ حقّڭ أكثر إسملرى آخرتى إقتضا ايدوب ايسترلر. ألبته او إسملره دلالت ايدن بتون حجّتلر، بر جهتده آخرتڭ تحقّقنه دخى دلالت ايدرلر. و مادام ملائكهلر آخرتڭ و عالمِ بقانڭ دائرهلرينى گوردكلرينى خبر ويرييورلر. ألبته ملائكه و روحلرڭ و روحانياتڭ وجود و عبوديتلرينه شهادت ايدن دليللر، طولاييسيله آخرتڭ وجودينه دخى دلالت ايدرلر. و مادام محمّد عليه الصلاة والسلامڭ بتون حياتنده وحدانيتدن صوڭره أڭ دائمى دعواسى و مدّعاسى و أساسى آخرتدر؛ ألبته او ذاتڭ نبوّتنه و صدقنه دلالت ايدن بتون معجزهلرى و حجّتلرى، (بر جهتده، طولاييسيله) آخرتڭ تحقّقنه و گلهجگنه شهادت ايدرلر. و مادام قرآنڭ درتدن بريسى حشر و آخرتدر و بيڭ آياتيله اونڭ إثباتنه چاليشير و اونى خبر ويرر. ألبته قرآنڭ حقّانيتنه شهادت و دلالت ايدن بتون حجّتلرى و دليللرى و برهانلرى، طولاييسيله آخرتڭ وجودينه و تحقّقنه و آچيلمهسنه دخى دلالت و شهادت ايدرلر.
ايشته باق، بو ركنِ ايمانى نه قدر قوّتلى و قطعى اولديغنى گور.
٭ ٭ ٭
— 399 —
سكزنجى مسئلهنڭ بر خلاصهسى
يدنجيده حشرى چوق مقاماتدن صوراجقدق. فقط خالقمزڭ إسملريله ويرديگى جواب او درجه قوّتلى يقين و قناعت ويردى كه؛ داها باشقه صورغولره إحتياج بيراقماديغندن اوراده قيصه كسدك. شيمدى بو مسئلهده، آخرت ايماننڭ، هم آخرتڭ سعادتنه، هم دنيا سعادتنه دائر تأمين ايتديگى فائدهلر و نتيجهلرندن يوزدن برى خلاصه ايديلهجك. سعادتِ اُخرويهيه عائد قسمى، قرآنِ معجز البيانڭ ايضاحاتى داها هيچ بر بيانه إحتياج بيراقمامش، اونى اوڭا حواله ايدهرك و سعادتِ دنيويهيه عائد قسمى ايضاح جهتنى رسالهِٔ النوره بيراقوب، يالڭز قيصه بر خلاصه ايله إنسانڭ حياتِ شخصيه و حياتِ إجتماعيهسنه عائد يوزر نتيجهلرندن اوچ درت دانهسنى بيان ايدرز.
برنجيسى:إنسان، سائر حيواناته مخالف اولارق، خانهسيله علاقهدار اولديغى مِثللو دنيا ايله علاقهداردر و أقاربيله مناسبتدار اولديغى گبى، نوعِ بشر ايله ده جدّى و فطرى مناسبتداردر. و دنياده موقّت بقاسنى آرزولاديغى گبى بر دارِ أبديده بقاسنى، عشق درجهسنده آرزولايور. و معدهسنڭ غدا إحتياجنى تأمين ايتمگه چاليشديغى گبى دنيا قدر گنيش، بلكه أبده قدر اوزانان سفرهلرى و غدالرى، عقل و قلب و روح و إنسانيت معدهلرى ايچون تدارك ايتمگه فطرةً مجبوردر، چابالايور. و اويله آرزولرى و مطلبلرى وار كه، أبدى سعادتدن باشقه هيچ بر شى اونلرى تطمين ايتمييور. حتّى اوننجى سوزده إشارت ايديلديگى گبى، بر زمان (كوچكلگمده) خيالمدن صوردم: "سڭا بر ميليون سنه عمر و دنيا سلطنتى ويريلمهسنى، فقط صوڭره عدمه و هيچلگه دوشمهسنى مى ايسترسڭ؟
— 400 —
يوقسه باقى فقط عادى و مشقّتلى بر وجودى مى ايسترسڭ؟" ديدم. باقدم، ايكنجيسنى آرزولايوب برنجيسندن " آه" چكدى. "جهنّم ده اولسه بقا ايسترم" ديدى.
ايشته مادام ماهيتِ إنسانيهنڭ بر خدمتكارى اولان قوّهِٔ خياليهيى بو دنيا لذّتلرى تطمين ايتمييور. ألبته غايت جامع ماهيتِ إنسانيه، أبديتله فطرةً علاقهداردر. ايشته بو حدسز آرزو و أمللره باغلى اولديغى حالده، سرمايهسى بر جزئى جزءِ إختيارى و فقرِ مطلق بر إنسانه، آخرته ايمان نه درجه قوّتلى و كافى و وافى بر خزينه، بر مدارِ سعادت و لذّت، بر مدارِ إستمداد، بر مرجع و دنيانڭ حدسز غملرينه قارشى بر مدارِ تسلّى اولديغى اويله بر ميوه و فائدهدر كه؛ اونى قزانمق يولنده دنيا حياتنى فدا ايتسه، ينه اوجوزدر.
ايكنجى ميوهسى و حياتِ شخصيهيه باقان بر فائدهسى:
اوچنجى مسئلهده ايضاح ايديلن و گنجلك رهبرنده بر حاشيه بولونان چوق أهمّيتلى بر نتيجهدر.
أوت هر إنسانڭ، هر زمان دوشونديگى أڭ أهمّيتلى أنديشهسى، مزارستانه گيرن كندى دوستلرى و أقربالرى گبى او إعدامخانهيه گيرمك كيفيتيدر. بر تك دوستى ايچون، روحنى فدا ايدن او بيچاره إنسانڭ؛ بيڭلر، بلكه ميليونلر، ميليارلر دوستلرى أبدى بر مفارقت ايچنده إعدام اولمالرينى توهّم ايدوب جهنّم عذابندن بتر بر ألم (او دوشونمك اوجندن) گورونديگى وقت، آخرته ايمان گلدى، گوزينى آچديردى و پردهيى قالديردى. "باق" ديدى. او ايمانله باقدى. جنّت لذّتندن خبر ويرن بر لذّتِ روحانيهيى او دوستلرى أبدى ئولوملردن و چورومهلردن قورتولوب مسرورانه بر نورانى عالمده اونى ده بكلهيورلر وضعيتنده مشاهدهسيله آلدى. رسالهِٔ نورده بو نتيجه حجّتلرله ايضاحنه إكتفاءً قيصه كسييورز.
— 401 —
حياتِ شخصيهيه عائد اوچنجى بر فائدهسى:
إنسانڭ سائر ذىحياتلر اوستندهكى تفوّقى و رتبهسى ايسه؛ يوكسك سجيهلرى و جمعيتلى إستعدادلرى و كلّى عبوديتلرى و گنيش وجودى دائرهلرى إعتباريلهدر. حالبوكه او إنسان، هم معدوم، هم ئولو، هم قراڭلق اولان گچمش و گلهجك زمانلرڭ اورتهسنده صيقيشمش بر قيصه زمان اولان حاضر وقتڭ مقياسيله، ئولچوسيله؛ حميتى، محبّتى، قارداشلغى، إنسانيتى گبى سجيهلر آلير.
مثلا، أسكيدن طانيماديغى و آيرلدقدن صوڭره ده هيچ گورهميهجگى باباسنى، قارداشنى، قاريسنى، ملّتنى و وطننى سَور، خدمت ايدر. و تام صداقته و إخلاصه پك نادر موفّق اولابيلير؛ او نسبتده كمالاتى و سجيهلرى كوچولور. دگل حيوانلرڭ أڭ علويسى بلكه باش آشاغى، عقل جهتيله أڭ بيچارهسى و آشاغيسى اولمق وضعيتنه دوشهجگى صيرهده، آخرته ايمان إمداده يتيشير. مزار گبى طار زماننى، گچمش و گلهجك زمانلرى ايچنه آلان، پك گنيش بر زمانه چويرر. و دنيا قدر، بلكه أزلدن أبده قدر بر دائرهِٔ وجود گوسترر. باباسنى، دارِ سعادتده و عالمِ أرواحده دخى پدرلك مناسبتيله و قارداشنى، تا أبده قدر اخوّتنى دوشونمهسيله و قاريسنى جنّتده دخى أڭ گوزل بر رفيقهِٔ حياتى اولديغنى بيلمسى حيثيتيله سَور، حرمت ايدر، مرحمت ايدر، يارديم ايدر. و او بيوك و گنيش دائرهِٔ حياتده و وجوددهكى مناسبتلر ايچون اولان أهمّيتلى خدمتلرى، دنيانڭ قيمتسز ايشلرينه و جزئى غرضلرينه و منفعتلرينه آلَت ايتمز. جدّى صداقته و صميمى إخلاصه موفّق اولارق، كمالاتى و خصلتلرى، او نسبتده (درجهسنه گوره) يوكسلمگه باشلار. إنسانيتى تعالى ايدر. حيات لذّتنده سرچه قوشنه يتيشمهين او إنسان؛ بتون حيوانات اوستنده، كائناتڭ أڭ منتخب و بختيار بر مسافرى و صاحبِ كائناتڭ أڭ محبوب و مقبول بر عبدى اولماسيدر. بو نتيجه دخى رسالهِٔ نورده حجّتلرله ايضاحنه إكتفاءً قيصه كسيلدى.
— 402 —
دردنجى بر فائدهسى كه، إنسانڭ حياتِ إجتماعيهسنه باقييور:
رسالهِٔ نوردن طوقوزنجى شعاعده بيان ايديلن او نتيجهنڭ بر خلاصهسى شودر:
نوعِ إنسانڭ درتدن برينى تشكيل ايدن چوجقلر، آخرت ايمانيله إنسانجه ياشايهبيليرلر و إنسانيتڭ إستعدادلرينى طاشييهبيليرلر. يوقسه أليم أنديشهلر ايچنده، كندينى اويوتديرمق و اونوتديرمق ايچون چوجقجه اويونجقلريله، هايلاز بر حياتله ياشايهجق. چونكه هر وقت أطرافنده اونڭ گبى چوجقلرڭ ئولمهسيله اونڭ نازك دماغنده و ايلريده اوزون آرزولرى طاشييان ضعيف قلبنده و مقاومتسز روحنده اويله بر تأثير ياپار كه؛ حياتى و عقلى او بيچارهيه آلَتِ عذاب و إشكنجه ايدهجگى زمانده، آخرت ايماننڭ درسيله، گورمهمك ايچون اويونجقلر آلتنده اونلردن صاقلانديغى او أنديشهلر يرنده، بر سَوينج و گنيشلك حسّ ايدهرك دير: "بو قارداشم ويا آرقداشم ئولدى، جنّتڭ بر قوشى اولدى. بزدن داها ايى كيف ايدر، گزر. و والدهم ئولدى، فقط رحمتِ إلٰهيهيه گيتدى، ينه بنى جنّتده قوجاغنه آلوب سَوهجك و بن ده او شفقتلى آننهجگمى گورهجگم." دييه إنسانيته لايق بر طرزده ياشايهبيلير.
هم إنسانڭ بر رُبعنى تشكيل ايدن إختيارلر؛ ياقينده حياتلرينڭ سونمسنه و طوپراغه گيرمهلرينه و گوزل و سَويملى دنيالرينڭ قپانمسنه قارشى تسلّىيى، آنجق و آنجق آخرت ايماننده بولابيليرلر. يوقسه او مرحمتلى محترم بابالر و فداكار شفقتلى آنالر، اويله بر واويلاىِ روحى و بر دغدغهِٔ قلبى چكهجكلردى كه، دنيا اونلره مأيوسانه بر زندان و حيات إشكنجهلى بر عذاب اولوردى. فقط آخرت ايمانى اونلره دير: "مراق ايتمهيڭز، سزڭ أبدى بر گنجلگڭز وار، گلهجك. و پارلاق بر حيات و نهايتسز بر عمر سزى بكلهيور. و ضايع ايتديگڭز أولاد و أقربالريڭزله سَوينجلرله
— 403 —
گوروشهجكسڭز. و ايتديگڭز بتون اييلكلريڭز محافظه ايديلمش، مكافاتلرينى گورهجكسڭز." دييه، ايمانِ آخرت اونلره اويله بر تسلّى و إنشراح ويرر كه؛ هر برينڭ يوز إختيارلق بردن باشلرينه طوپلانسه، اونلرى مأيوس ايتمز.
نوعِ إنسانڭ اوچدن بريسنى تشكيل ايدن گنجلر، هوساتلرى غليانده، حسّياته مغلوب، جرئتكار، عقللرينى هر وقت باشنه آلميان او گنجلر، آخرت ايماننى غائب ايتسهلر و جهنّم عذابنى تخطّر ايتمزلرسه؛ حياتِ إجتماعيهده أهلِ ناموسڭ مالى و عِرضى و ضعيف و إختيارلرڭ راحتى و حيثيتى تهلكهده قالير. بعض بر دقيقه لذّتى ايچون بر مسعود خانهنڭ سعادتنى محو ايدر و بو گبى حپسده درت بش سنه عذاب چكر، جاناوار بر حيوان حكمنه گچر. أگر ايمانِ آخرت اونڭ إمدادينه گلسه، چابوق عقلنى باشنه آلير. "گرچه حكومت خفيهلرى بنى گورمييورلر و بن اونلردن صاقلانهبيليرم، فقط جهنّم گبى بر زندانى بولونان بر پادشاهِ ذو الجلالڭ ملائكهلرى بنى گورويورلر و فنالقلريمى قيد ايدييورلر. بن باشى بوش دگلم و وظيفهدار بر يولجىيم. بن ده اونلر گبى إختيار و ضعيف اولاجغم." دييه بردن، ظلمًا تجاوز ايتمك ايستديگى آدملره قارشى بر شفقت، بر حرمت حسّ ايتمگه باشلار. بو معنانڭ دخى رسالهِٔ النورده برهانلريله ايضاحنه إكتفاءً قيصه كسييورز.
هم نوعِ بشرڭ أهمّيتلى بر قسمى، خستهلر و مظلوملر و بزم گبى مصيبتزدهلر و فقيرلر و آغير جزا آلان محبوسلر؛ أگر ايمانِ آخرت اونلرڭ إمدادينه يتيشمزسه، هر وقت خستهلغڭ إخطاريله گوزى اوڭنه گلن ئولوم و إنتقامنى آلاماديغى و ناموسنى ألندن قورتارهمديغى ظالمڭ مغرورانه إهانتى و بيوك مصيبتلرده بوش بوشنه مالنى، أولادينى غائب ايتمكله گلن أليم مأيوسيتى و بر ايكى دقيقه ويا بر ايكى ساعت كيف يوزندن بش اون سنه بويله بر حپس عذابنى چكمكدن گلن كدرلى صيقنتى، ألبته او بيچارهلره دنيايى زندان و حياتى بر إشكنجهلى عذابه چويرر. أگر
— 404 —
آخرته ايمان إمدادلرينه يتيشسه، بردن اونلر نَفَس آليرلر؛ صيقنتيلرى، مأيوسيتلرى و أنديشهلرى و إنتقام حدّتلرى درجهِٔ ايماننه گوره قسمًا و بعضًا تمامًا زائل اولور.
حتّى دييهبيليرم كه: بنم و بر قسم قارداشلريمڭ بو سببسز حپسمزده و دهشتلى مصيبتمزده، أگر ايمانِ آخرت يارديم ايتمسه ايدى، بر گون طايانمق ئولوم قدر تأثير ايدوب بزى حياتدن إستعفا ايتمگه سَوق ايدهجكدى. فقط حدسز شكر اولسون، بنم جانم قدر سَوْديگم پك چوق قارداشلريمڭ بو مصيبتدن گلن ألملرينى ده چكديگم و گوزم قدر سَوْديگم بيڭلر رسالهِٔ نور رسالهلرى و بنم يالديزلى و سوسلى و چوق قيمتدار كتابلريمڭ ضياعلرى و آغلامالرندن تأسّفلرينى چكديگم و أسكيدن بَرى آز بر إهانتى و تحكّمى قالديرهمديغم حالده، سزى قَسَمله تأمين ايدرم كه: ايمانِ بِالآخرت نورى و قوّتى بڭا اويله بر صبر و تحمّل و تسلّى و متانت، بلكه مجاهدانه، كارلى بر إمتحان درسنده داها بيوك مكافاتى قزانمق ايچون بر شوق ويردى كه؛ بن بو رسالهنڭ باشنده ديديگم گبى، كنديمى مدرسهِٔ يوسفيه عنواننه لايق بر گوزل و خيرلى مدرسهده بيلييورم. آرا صيره گلن خستهلقلر و إختيارلقدن نشئت ايدن تيتيزلكلر اولماسه ايدى، مكمّل و راحتِ قلب ايله درسلريمه داها زياده چاليشهجقدم. هر نه ايسه.. بو مقام مناسبتيله صدد خارجى گيردى، قصوره باقيلماسين.
هم هر إنسانڭ كوچك بر دنياسى، بلكه كوچك بر جنّتى دخى كندى خانهسيدر. أگر ايمانِ آخرت او خانهنڭ سعادتنده حكم ايتمزسه، او عائله أفرادى، هر برى شفقت و محبّت و علاقهدارلغى درجهسنده أليم أنديشهلر و عذابلر چكر. او جنّتى، جهنّمه دونر. وياخود موقّت أگلنجهلر و سفاهتلرله عقلنى تنويم ايدوب اويوتور. (دوهقوشى گبى آوجىيى گورور، قاچامييور، اوچامييور. باشنى قومه صوقار، تا گورونمهسين.) باشنى غفلته صوقار، تا ئولوم و زوال و فراق اونى
— 405 —
گورمهسين. ديوانهجه، موقّت، إبطالِ حسّ نوعندن بر چاره بولور. چونكه مثلا: والده روحنى فدا ايتديگى أولادينى دائما تهلكهلره معروض گوردكجه تيترهر. و پدرينى و قارداشنى أكسيك اولميان بلالردن قورتارهميان أولادلر، دائم بر كدر، بر قورقاقلق حسّ ايدر. بوڭا قياسًا، بو دغدغهلى قرارسز حياتِ دنيويهده او مسعود ظن ايديلن عائله حياتى چوق جهتلرله سعادتنى غائب ايدر و قيصهجق بر حياتدهكى مناسبت و قرابت دخى، حقيقى صداقتى و صميمى إخلاصى و غرضسز بر خدمتى و محبّتى ويرمز. أخلاق او نسبتده كوچولور، بلكه سقوط ايدر. أگر آخرته ايمان او خانهيه گيرسه، بردن ايشيقلانديرهجق، اورتهلرندهكى مناسبت و شفقت و قرابت و محبّت قيصهجق بر زمان ئولچوسيله دگل، بلكه دارِ آخرتده سعادتِ أبديهده دخى او مناسبتلرڭ دوامى ئولچوسيله صميمى حرمت ايدر، سَور، شفقت ايدر، صداقت ايدر، قصورلرينه باقماز گبى أخلاق يوكسكلهنير. حقيقى إنسانيت سعادتى او خانهده باشلار إنكشافه. بو معنا دخى حجّتلرله رسالهِٔ النورده بياننه بناءً قيصه كسيلدى.
هم هر بر شهر كندى أهاليسنه گنيش بر خانهدر. أگر ايمانِ آخرت او بيوك عائله أفرادنده حكم ايتمزسه؛ گوزل أخلاقڭ أساسلرى اولان إخلاص، صميميت، فضيلت، حميت، فداكارلق، رضاىِ إلٰهى، ثوابِ اُخروى يرينه غرض، منفعت، ساختهكارلق، خودگاملق، تصنّع، ريا، رشوت، آلداتمق گبى حاللر ميدان آلير. ظاهرى آسايش و إنسانيت آلتنده، آنارشيستلك و وحشت معنالرى حكم ايدر؛ او حياتِ شهريه زهرلهنير. چوجقلر هايلازلغه، گنجلر سرخوشلغه، قويلر ظلمه، إختيارلر آغلامغه باشلارلر.
بوڭا قياسًا، مملكت دخى بر خانهدر و وطن دخى بر ملّى عائلهنڭ خانهسيدر. أگر ايمانِ آخرت بو گنيش خانهلرده حكم ايتسه، بردن صميمى حرمت و جدّى
— 406 —
مرحمت و رشوتسز محبّت و معاونت و حيلهسز خدمت و معاشرت و رياسز إحسان و فضيلت و أنانيتسز بيوكلك و مزيت او حياتده إنكشافه باشلارلر. چوجقلره دير: "جنّت وار، هايلازلغى بيراق." قرآن درسيله تمكين ويرر. گنجلره دير: "جهنّم وار، سرخوشلغى بيراق." عقلى باشلرينه گتيرر. ظالمه دير: "شدّتلى عذاب وار، طوقات ييهجكسڭ." عدالته باشنى أگديرر. إختيارلره دير: "سنڭ ألڭدن چيقمش بتون سعادتلرڭدن چوق يوكسك و دائمى بر اُخروى سعادت و تازه، باقى بر گنجلك سنى بكلهيورلر. اونلرى قزانمغه چاليش." آغلاماسنى گولمگه چويرر. بونلره قياسًا جزئى و كلّى هر بر طائفهده حسنِ تأثيرينى گوسترر، ايشيقلانديرر. نوعِ بشرڭ حياتِ إجتماعيهسيله علاقهدار اولان إجتماعيون و أخلاقيونلرڭ قولاقلرى چينلاسين! ايشته ايمانِ آخرتڭ بيڭلر فائدهلرندن إشارت ايتديگمز بش آلتى نمونهلرينه سائرلرى قياس ايديلسه قطعى آڭلاشيلير كه؛ ايكى جهانڭ و ايكى حياتڭ مدارِ سعادتى يالڭز ايماندر.
رسالهِٔ النورده يگرمى سكزنجى سوزده و باشقه رسالهلرنده، حشرڭ جسمانيتى جهتنده گلن ضعيف شبههلره قوّتلى جوابلرينه إكتفاءً بوراده يالڭز بر قيصه إشارتله ديرز كه: أسماءِ إلٰهيهنڭ أڭ جمعيتلى آيينهسى جسمانيتدهدر. و خلقتِ كائناتدهكى مقاصدِ إلٰهيهنڭ أڭ زنگينى و فعّال مركزى جسمانيتدهدر. و إحساناتِ ربّانيهنڭ أڭ چوق چشيدلرى و رنگارنكلرى جسمانيتدهدر. و بشرڭ إحتياجات ديللريله خالقنه قارشى دعالرينڭ و تشكّراتنڭ أڭ كثرتلى تخملرى ينه جسمانيتدهدر. معنويات و روحانيات عالملرينڭ أڭ متنوّع چكردكلرى ينه جسمانيتدهدر. بونلره قياسًا، يوزر كلّى حقيقتلر جسمانيتده تمركز ايتديگندن، خالقِ حكيم زمين يوزنده جسمانيتى چوغالتمق و مذكور حقيقتلره مظهر أيلهمك ايچون اويله سرعتلى و دهشتلى بر فعاليتله قافله قافله آرقهسنه موجوداته وجود گيديرر، او مشهره گوندرر. صوڭره اونلرى ترخيص ايدر، باشقهلرينى گوندرر.
— 407 —
متماديًا كائنات فابريقهسنى ايشلتديرر. جسمانى محصولاتى طوقويوب، زمينى آخرته و جنّته بر فدانلق باغچهسى حكمنه گتيرر. حتّى إنسانڭ جسمانى معدهسنى ممنون ايتمك ايچون، او معدهنڭ حال ديليله بقاسنه دائر دعاسنى كمالِ أهمّيتله ديڭلهيوب قبول ايدهرك فعلًا جواب ويرمك ايچون، حدسز و حسابسز و يوز بيڭلر طرزلرده و بيڭلر چشيد چشيد لذّتلرده غايت صنعتلى طعاملرى و غايت قيمتلى نعمتلرى جسمانيته إحضار ايتمك، بداهتله و شكسز گوسترر كه؛ دارِ آخرتده جنّتڭ أڭ چوق و أڭ متنوّع لذّتلرى جسمانيدر. و سعادتِ أبديهنڭ أڭ أهمّيتلى و هركسڭ ايستديگى و اُنسيت ايتديگى نعمتلرى جسمانيدر.
عجبا هيچ بر جهتِ إحتمالى و إمكانى وار مى كه؛ بو عادى معدهنڭ حال ديليله بقا دعاسنى قبول ايدوب نهايتسز معجزاتلى مادّى طعاملر ايله اونى منّتدار ايدهرك، هر وقت تصادفسز، قصدى اولارق فعلًا جواب ويرن بر قديرِ رحيم، بر عليمِ كريم، كائناتڭ أڭ أهمّيتلى نتيجهسى و أرضڭ خليفهسى و او خالقڭ گزيدهسى و پرستشكارى اولان نوعِ إنسانڭ إنسانيت معدهِٔ كبراسى ايله كلّى و يوكسك و دائما آرزو ايتديگى و اُنسيت ايتديگى و فطرةً ايستديگى جسمانى لذّتلرى، دارِ بقاده ويريلمسنه دائر حدسز عمومى دعالرى قبول اولماسين و حشرِ جسمانى ايله فعلًا جواب ويريلمهسين؛ اونى أبدى منّتدار ايتمهسين. عادتا سينگڭ سسنى ايشيتسين، گوك گورولتيسنى ايشيتمهسين. و عادى بر نفرڭ كمالِ أهمّيتله تجهيزاتنه باقسين؛ اوردويه هيچ باقمهسين، أهمّيت ويرمهسين. بو يوز درجه محال و باطلدر.
أوت
وَ فِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْاَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْاَعْيُنُ
آيتنڭ صراحتِ قطعيهسيله: إنسان، أڭ زياده اُنسيت ايتديگى و دنياده نمونهسنى طاتمش اولديغى جسمانى لذّتلرى جنّته لايق بر طرزده گورهجك، طاتهجق. و لسان، گوز و قولاق
— 408 —
گبى أعضالرڭ ايتدكلرى خالص شكرلر و خصوصى عبادتلرڭ مكافاتلرى، او عضولره مخصوص جسمانى لذّتلر ايله ويريلهجكدر. قرآنِ معجز البيان او درجه جسمانى لذّتلرى صريح بر صورتده بيان ايدر كه، باشقه تأويللر ايله معناىِ ظاهرىيى قبول ايتمهمك، إمكان خارجندهدر.
ايشته ايمانِ آخرتڭ ميوهلرى و نتيجهلرى گوسترييورلر كه؛ ناصلكه أعضاىِ إنسانيدن معدهنڭ حقيقتى و إحتياجاتى، طعاملرڭ وجودينه قطعى دلالت ايدر؛ اويله ده: إنسانڭ حقيقتى و كمالاتى و فطرى إحتياجاتى و أبدى آرزولرى و ايمانِ آخرتڭ مذكور نتيجه و فائدهلرينى ايستهين حقيقتلرى و إستعدادلرى داها قطعى اولارق آخرته و جنّته و جسمانى باقى لذّتلره دلالت و تحقّقلرينه شهادت ايتديگى گبى، بو كائناتڭ حقيقتِ كمالاتى و معنيدار تكوينى آياتى و إنسانيتڭ مذكور حقيقتلر ايله علاقهدار بتون حقيقتلرى، دارِ آخرتڭ وجودينه و تحقّقنه و حشرڭ گلمهسنه و جنّت و جهنّمڭ آچيلمهسنه دلالت و شهادت ايتدكلرينى، رسالهِٔ نور أجزالرى و بِالخاصّه اوننجى و يگرمى سكزنجى (ايكى مقامى)، يگرمى طوقوزنجى سوزلر و طوقوزنجى شعاع و مناجات رسالهلرى حجّتلرله، پارلاق و شبهه بيراقماز بر طرزده إثبات ايتمشلر. اونلره حواله ايدهرك بو اوزون قصّهيى قيصه كسييورز.
جهنّمه دائر بياناتِ قرآنيه او قدر واضح و ظاهردر كه باشقه ايضاحاته إحتياج بيراقمامش. يالڭز بر ايكى ضعيف شبههيى إزاله ايدهجك ايكى اوچ نكتهيى، (تفصيلنى رسالهِٔ نوره حواله ايدوب، غايت قيصه بر خلاصهسنى) بيان ايدهجگز.
برنجى نكته:جهنّم فكرى، گچمش ايمان ميوهلرينڭ لذّتلرينى قورقوسيله قاچيرمييور. چونكه حدسز رحمتِ ربّانيه او قورقان آدمه دير: بڭا گل، توبه قپوسيله گير. تا جهنّمڭ وجودى دگل قورقوتمق، بلكه سڭا جنّتڭ لذّتلرينى تام بيلديرسين
— 409 —
و سنڭ و حقوقلرينه تجاوز ايديلن حدسز مخلوقاتڭ إنتقاملرينى آلسين، سزى كيفلنديرسين. أگر سن ضلالتده بوغولوب چيقامييورسهڭ ينه جهنّمڭ وجودى، بيڭ درجه إعدامِ أبديدن خيرليدر و كافرلره ده بر نوع مرحمتدر. چونكه إنسان حتّى ياورولى حيوانات دخى، أقرباسنڭ و أولادينڭ و أحبابنڭ لذّتلريله و سعادتلريله لذّتلهنير، بر جهتده مسعود اولور. شو حالده سن أى ملحد، ضلالتڭ إعتباريله يا إعدامِ أبدى ايله عدمه دوشهجكسڭ ويا جهنّمه گيرهجكسڭ! شرِّ محض اولان عدم ايسه، سنڭ بتون سَوْدكلرڭ و سعادتلريله ممنون و بر درجه مسعود اولديغڭ عموم أقربا و أصل و نسلڭ سنڭله برابر إعدام اولماسندن، بيڭلر درجه جهنّمدن زياده سنڭ روحڭى و قلبڭى و ماهيتِ إنسانيهڭى يانديرر. چونكه جهنّم اولمازسه، جنّت ده اولماز. هر شى سنڭ كفرڭ ايله عدمه دوشر. أگر سن جهنّمه گيرسهڭ، وجود دائرهسنده قالسهڭ، سنڭ سَوْدكلرڭ و أقربالرڭ يا جنّتده مسعود ويا وجود دائرهلرنده بر جهتده مرحمتلره مظهر اولورلر. ديمك هر حالده جهنّمڭ وجودينه طرفدار اولمق سڭا لازمدر. جهنّم عليهنده بولونمق، عدمه طرفدار اولمقدر كه، حدسز دوستلريڭڭ سعادتلرينڭ هيچ اولماسنه طرفدارلقدر. أوت جهنّم ايسه، خيرِ محض اولان دائرهِٔ وجودڭ حاكمِ ذو الجلالنڭ حكيمانه و عادلانه بر حپسخانه وظيفهسنى گورن دهشتلى و جلاللى بر موجود ئولكهسيدر. حپسخانه وظيفهسنى ده گورمكله برابر، باشقه پك چوق وظيفهلرى وار. و پك چوق حكمتلرى و عالمِ بقايه عائد خدمتلرى وار. و زبانى گبى پك چوق ذىحياتڭ جلالدارانه مسكنلريدر.
ايكنجى نكته:جهنّمڭ وجودى و شدّتلى عذابى، حدسز رحمته و حقيقى عدالته و إسرافسز، ميزانلى حكمته ضدّيتى يوقدر. بلكه رحمت و عدالت و حكمت، اونڭ وجودينى ايسترلر. چونكه ناصل بيڭ معصوملرڭ حقوقنى
— 410 —
چيگنهين بر ظالمى جزالانديرمق و يوز مظلوم حيوانلرى پارچهلايان بر جاناوارى ئولديرمك، عدالت ايچنده مظلوملره بيڭ رحمتدر. و او ظالمى عفو ايتمك و جاناوارى سربست بيراقمق، بر تك يولسز مرحمته مقابل يوزر بيچارهلره يوزر مرحمتسزلكدر. عينًا اويله ده؛ جهنّم حپسنه گيرنلردن اولان كافرِ مطلق، كفريله هم أسماءِ إلٰهيهنڭ حقوقنه إنكار ايله تجاوز، هم او أسمايه شهادت ايدن موجوداتڭ شهادتلرينى تكذيب ايله حقوقلرينه تجاوز و مخلوقاتڭ او أسمايه قارشى تسبيحكارانه يوكسك وظيفهلرينى إنكار ايتمكله حقوقلرينه تجاوز و كائناتڭ غايهِٔ خلقتى و بر سببِ وجودى و بقاسى اولان تظاهرِ ربوبيتِ إلٰهيهيه قارشى عبوديتلرله مقابلهلرينى و آيينهدارلقلرينى تكذيب ايله حقوقنه بر نوع تجاوز ايتديگى حيثيتيله اويله عظيم بر جنايت، بر ظلمدر كه عفوه قابليتى قالماز.
اِنَّ اللّٰهَ لَا يَغْفِرُ اَنْ يُشْرَكَ بِهِ
آيتنڭ تهديدينه مستحق اولور. اونى جهنّمه آتمامق، بر يرسز مرحمته مقابل، حقوقلرينه تعرّض ايديلن حدسز دعواجيلره حدسز مرحمتسزلكلر اولور. ايشته او دعواجيلر جهنّمڭ وجودينى ايستدكلرى گبى، عزّتِ جلال و عظمتِ كمال دخى قطعى ايسترلر.
أوت ناصل بر سرسرى عاصى و رعيته تجاوز ايدن بر آدم، اورانڭ عزّتلى حاكمنه ديسه: "بنى حپسه آتامازسڭ و ياپامازسڭ." دييه عزّتنه طوقونسه، ألبته او شهرده حپس اولماسه ده او أدبسز ايچون بر حپس ياپاجق، اونى ايچنه آتاجق. عينًا اويله ده؛ كافرِ مطلق، كفريله عزّتِ جلالنه شدّتله طوقونويور. و عظمتِ قدرتنه إنكار ايله طوقونديرييور. و كمالِ ربوبيتنه تجاوزيله ايليشييور. ألبته جهنّمڭ پك چوق وظيفهلر ايچون پك چوق أسبابِ موجبهسى و وجودينڭ حكمتلرى اولماسه ده، اويله كافرلر ايچون بر جهنّمى خلق ايتمك و اونلرى ايچنه آتمق، او عزّت و جلالڭ شأنيدر.
— 411 —
هم ماهيتِ كفر دخى جهنّمى بيلديرر. أوت ناصلكه ايمانڭ ماهيتى أگر تجسّم ايتسه، لذّتلريله بر جنّتِ خصوصيه شكلنه گيرهبيلير و جنّتدن بو نقطهدن گيزلى خبر ويرر. عينًا اويله ده: رسالهِٔ النورده دليللريله إثبات و باشدهكى مسئلهلرده دخى إشارت ايديلمش كه؛ كفرڭ و بِالخاصّه كفرِ مطلقڭ و نفاقڭ و إرتدادڭ اويله قراڭلقلى و دهشتلى ألملرى و معنوى عذابلرى وار.. أگر تجسّم ايتسه، او مرتد آدمه بر خصوصى جهنّم اولور. و بيوك جهنّمدن بو جهتده گيزلى خبر ويرر. و بو فدانلق دنيا مزرعهسندهكى حقيقتجكلر آخرتده سنبللر ويرمهسى نقطهسندن، بو زهرلى چكردك، او زقّوم آغاجنه إشارت ايدر. "بن اونڭ بر مايهسىيم." دير. "و بنى قلبنده طاشييان بدبخت ايچون او زقّوم آغاجنڭ بر خصوصى نمونهسى، بنم ميوهم اولور."
مادام كفر حدسز حقوقه بر تجاوزدر، ألبته حدسز بر جنايتدر. اويله ايسه حدسز بر عذابه مستحق ايدر. مادام بر دقيقه قتل، اون بش سنه جزاده (سكز ميليونه ياقين دقيقهده) حپس عذابنى چكمهسنى عدالتِ بشريه قبول ايدوب مصلحته و حقوقِ عامّهيه موافق گورور. ألبته بر كفر بيڭ قتل قدر اولماسى جهتيله، بر دقيقه كفرِ مطلق، سكز ميلياره ياقين دقيقهلرده عذاب چكمهسى، او قانونِ عدالته موافق گلييور. بر سنه عمرينى او كفرده گچيرن، ايكى تيريليون سكز يوز سكسان ميلياره ياقين دقيقهده عذابه مستحق و خَالِدِينَ فِيهَا اَبَدًا سرّينه مظهر اولور. هر نه ايسه...
قرآنِ حكيمڭ جنّت و جهنّم حقّندهكى معجزانه ايضاحاتى و قرآنڭ تفسيرى و اوندن گلن رسالهِٔ النورڭ جنّت و جهنّمڭ وجودلرينه دائر حجّتلرى، داها باشقه بيانه إحتياج بيراقمامشلر.
— 412 —
وَيَتَفَكَّرُونَ فِى خَلْقِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ ٭ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ اِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا ٭ اِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا ٭
گبى پك چوق آيتلرڭ و باشده رسولِ أكرم (عصم) و عموم پيغمبرلر و أهلِ حقيقتڭ، هر وقت دعالرنده، أڭ زياده
اَجِرْنَا مِنَ النَّارِ ٭ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ ٭ خَلِّصْنَا مِنَ النَّارِ
و وحى و شهوده بناءً اونلرجه قطعيت كسب ايدن جهنّمدن بزى حفظ أيله ديمهلرى گوسترييور كه؛ نوعِ بشرڭ أڭ بيوك مسئلهسى جهنّمدن قورتولمقدر. و كائناتڭ پك چوق أهمّيتلى و معظّم و دهشتلى بر حقيقتى جهنّمدر كه؛ بر قسم او أهلِ شهود و كشف و تحقيق اونى مشاهده ايدر. و بر قسمى ترشّحاتنى و گولگهلرينى گورور، دهشتندن فرياد ايدرلر. "بزى اوندن قورتار" ديرلر.
أوت بو كائناتده خير شر، لذّت ألم، ضيا ظلمت، حرارت برودت، گوزللك چركينلك، هدايت ضلالت بربرينه قارشى گلمهسى و ايچنه گيرمهسى، پك بيوك بر حكمت ايچوندر. چونكه شر اولمازسه، خير بيلينمز. ألم اولمازسه، لذّت آڭلاشيلماز. ظلمتسز ضيا، أهمّيتى اولماز. صوغوقله، حرارتڭ درجهلرى تحقّق ايدر. چركينلك ايله، حُسنڭ تك بر حقيقتى، بيڭ حقيقت و بيڭلر چشيد حُسن مرتبهلرى وجود بولور. جهنّمسز جنّتڭ پك چوق لذّتلرى گيزلى قالير. بونلره قياسًا، هر شى بر جهتده ضدّيله بيلينهبيلير. و بر تك حقيقتى، سنبل ويروب چوق حقيقتلر اولور. مادام بو قاريشيق موجودات دارِ فانيدن دارِ بقايه آقوب گيدييور؛ ألبته ناصلكه خير، لذّت، ايشيق، گوزللك، ايمان گبى شيلر جنّته آقار. اويله ده شر، ألم، قراڭلق، چركينلك، كفر گبى ضررلى مادّهلر جهنّمه ياغار. و بو متماديًا
— 413 —
چالقانان كائناتڭ سيللرى او ايكى حوضه گيرر، طورور. كرامتلى يگرمى طوقوزنجى سوزڭ آخرندهكى رمزلى نكتهلرينه حواله ايدهرك قيصه كسييورز.
أى بو مدرسهِٔ يوسفيهده بنم درس آرقداشلرم! بو دهشتلى حپسِ أبديدن قورتولمانڭ قولايى، چارهسى؛ بو دنيوى حپسمزدن إستفاده ايدهرك ألمز مجبوريتله يتيشمهين چوق گناهلردن قورتولديغمزله برابر، أسكى گناهلردن توبه ايدوب فرضلريمزى أدا ايدهرك هر بر ساعت بو حپسدهكى عمريمزى بر گون عبادت حكمنه گتيرمكله او أبدى حپسدن نجاتمز و او نورانى جنّته گيرمهمز ايچون أڭ ايى بر فرصتدر. بو فرصتى قاچيررسهق، دنيامز آغلاديغى گبى آخرتمز دخى آغلايهجق.
خَسِرَ الدُّنْيَا وَ اْلٰاخِرَةَ
طوقاتنى ييهجگز.
بو مقام يازيلديغى زمان قربان بايرامى گلدى. "اللّٰه أكبر" "اللّٰه أكبر" "اللّٰه أكبر"لر ايله نوعِ بشرڭ بشدن بريسنه، اوچ يوز ميليون إنسانلره بردن "اللّٰه أكبر" ديديرمهسى؛ قوجه كُرهِٔ أرض، بيوكلگى نسبتنده او "اللّٰه أكبر" كلمهِٔ قدسيهسنى سماواتدهكى سيّارات آرقداشلرينه ايشيتديرييور گبى، يگرمى بيڭدن زياده حاجيلرڭ عرفاتده و عيدده برابر بردن "اللّٰه أكبر" ديمهلرى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ بيڭ اوچيوز سنه أوّل آل و صحابهلريله سويلهديگى و أمر ايتديگى "اللّٰه أكبر" كلامنڭ بر نوع عكسِ صداسى اولارق ربوبيتِ إلٰهيهنڭ "ربّ الأرض و ربّ العالمين" عظمتِ عنوانيله كلّى تجلّيسنه قارشى گنيش و كلّى بر عبوديتله بر مقابلهدر، دييه تخيّل و حسّ و قناعت ايتدم.
صوڭره، عجبا بو كلامِ قدسينڭ بزم مسئلهمزله دخى مناسبتى وار مى دييه تخطّر ايتدم. بردن خاطره گلدى كه، باشده بو كلام اولارق سائر باقياتِ صالحات عنواننى طاشييان "سبحان اللّٰه" و "الحمد ِللّٰه" و "لا إلٰهَ إلّا اللّٰه" گبى شعائردن
— 414 —
چوق كلاملر، جزئى و كلّى مسئلهمزى إخطار و تحقّقنه إشارت ايدرلر. مثلا "اللّٰه أكبر"ڭ بر وجهِ معناسى، جنابِ حقّڭ قدرتى و علمى هر شيئڭ فوقنده بيوكدر، هيچ بر شى دائرهِٔ علمندن چيقاماز، تصرّفِ قدرتندن قاچاماز و قورتولاماز. و قورقديغمز أڭ بيوك شيلردن داها بيوكدر. ديمك حشرى گتيرمكدن و بزى عدمدن قورتارمقدن و سعادتِ أبديهيى ويرمكدن داها بيوكدر. هر عجيب و طورِ عقلڭ خارجندهكى هر شيدن داها بيوكدر كه،
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
آيتنڭ صراحتِ قطعيهسيله نوعِ بشرڭ حشرى و نشرى، بر تك نفسڭ ايجادى قدر او قدرته قولاى گلير. بو معنا إعتباريلهدر كه، ضربِ مَثل حكمنده بيوك مصيبتلره و بيوك مقصدلره قارشى، هركس "اللّٰه بيوكدر، اللّٰه بيوكدر" دير.. كندينه تسلّى و قوّت و نقطهِٔ إستناد ياپار.
أوت ناصلكه طوقوزنجى سوزده، بو كلمه ايكى آرقداشيله بتون عباداتڭ فهرستهسى اولان نمازڭ چكردكلرى و خلاصهلرى و ايچنده و تسبيحاتنده تكرار ايله نمازڭ معناسنى تقويه ايچون "سبحان اللّٰه" "الحمد ِللّٰه" "اللّٰه أكبر" اوچ معظّم حقيقتلره و إنسانڭ كائناتده گورديگى مدارِ حيرت، مدارِ شكران و مدارِ عظمت و كبريا، عجيب و گوزل و بيوك، پك چوق فوق العاده شيلردن آلديغى حيرت و لذّت و هيبتدن نشئت ايدن سؤاللرينه پك قوّتلى جواب ويرديگى گبى، اون آلتنجى سوزڭ آخرنده ايضاح ايديلن شو: ناصل بر نفر، بايرامده بر مشير ايله برابر حضورِ پادشاهه گيرر؛ سائر وقتده، ضابطنڭ مقاميله اونى طانير. عينًا اويله ده؛ هر آدم حجّده بر درجه وليلر گبى جنابِ حقّى "ربّ الأرض و ربّ العالمين" عنوانى ايله طانيمغه باشلار. و او كبريا مرتبهلرى قلبنه آچيلدقجه، روحنى إستيلا ايدن مكرّر و حرارتلى حيرت سؤاللرينه ينه "اللّٰه أكبر" تكراريله عمومنه جواب ويرديگى مِثللو؛ اون اوچنجى لمعهنڭ آخرنده ايضاحى بولونان كه، شيطانلرڭ أڭ أهمّيتلى دسيسهلرينى كوكيله كسوب جوابِ قطعى ويرن ينه "اللّٰه أكبر" اولديغى
— 415 —
گبى؛ بزم آخرت حقّندهكى سؤالمزه ده قيصه فقط قوّتلى جواب ويرديگى مِثللو، "الحمد ِللّٰه" جملهسى دخى حشرى إخطار ايدوب ايستر. بزه دير: "معنام آخرتسز اولماز. چونكه، أزلدن أبده قدر هر كيمدن و هر كيمه قارشى بتون حمد و شكر اوڭا مخصوصدر، إفاده ايتديگمدن، بتون نعمتلرڭ باشى و نعمتلرى حقيقى نعمت ياپان و بتون ذىشعورى عدمڭ حدسز مصيبتلرندن قورتاران، يالڭز سعادتِ أبديه اولابيلير. و بنم او كلّى معنامه مقابله ايدر."
أوت هر مؤمن نمازلردن صوڭره، هر گون هيچ اولمازسه يوز ألليدن زياده "الحمد ِللّٰه" "الحمد ِللّٰه" شرعًا ديمسى و معناسى ده أزلدن أبده قدر بر حدسز گنيش حمد و شكرى إفاده ايتمهسى، آنجق و آنجق سعادتِ أبديهنڭ و جنّتڭ پشين بر فيآتى و معجّل بر بهاسيدر. و دنيانڭ قيصه و فانى ألملرله آلوده اولان نعمتلرينه منحصر اولماز و مخصوص دگل و اونلره ده أبدى نعمتلره وسيله اولمالرى جهتيله باقار، شكر ايدر.
"سبحان اللّٰه" كلمهِٔ قدسيهسى ايسه، جنابِ حقّى شريكدن، قصوردن، نقصانيتدن، ظلمدن، عجزدن، مرحمتسزلكدن، إحتياجدن و آلداتمقدن و كمال و جمال و جلالنه مخالف اولان بتون قصوراتدن تقديس و تنزيه ايتمك معناسيله، سعادتِ أبديهيى و جلال و جمال و كمالِ سلطنتنڭ حشمتنه مدار اولان دارِ آخرتى و اوندهكى جنّتى إخطار ايدوب دلالت و إشارت ايدر. يوقسه سابقًا إثبات ايديلديگى گبى، سعادتِ أبديه اولمازسه هم سلطنتى، هم كمالى، هم جلال، هم جمال، هم رحمتى، قصور و نقصان لكهلريله لكهدار اولورلر.
ايشته بو اوچ قدسى كلمهلر گبى، "لا إلٰهَ إلّا اللّٰه" و "بسم اللّٰه" و سائر كلماتِ مباركه، هر برى أركانِ ايمانيهنڭ برر چكردگى و بو زمانده كشف ايديلن أت خلاصهسى و شَكَرْ خلاصهسى گبى، هم أركانِ ايمانيهنڭ هم قرآن حقيقتلرينڭ خلاصهلرى و بو اوچى نمازڭ چكردكلرى اولدقلرى گبى، قرآنڭ دخى
— 416 —
چكردكلرى و پارلاق بر قسم سورهلرڭ باشلرنده پيرلانطه گبى گورونمهلرى و چوق سنوحاتى تسبيحاتده باشلايان رسالهِٔ النورڭ دخى حقيقى معدنلرى و أساسلرى و حقيقتلرينڭ چكردكلريدرلر. و ولايتِ أحمديه و عبوديتِ محمّديه (عليه الصلاة والسلام) جهتنده، اويله بر دائرهِٔ ذكرده، نمازدن صوڭرهكى تسبيحاتده بر طريقتِ محمّديهنڭ (عصم) ورديدرلر كه، هر نماز وقتنده يوز ميليوندن زياده مؤمنلر برابر، او حلقهِٔ كبراىِ ذكرده، أللرنده تسبيحلر، "سبحان اللّٰه" اوتوز اوچ، "الحمد ِللّٰه" اوتوز اوچ، "اللّٰه أكبر" اوتوز اوچ دفعه تكرار ايدرلر.
ايشته بويله غايت محتشم بر حلقهِٔ ذكرده، سابقًا بيان ايتديگمز گبى هم قرآنڭ، هم ايمانڭ، هم نمازڭ خلاصهلرى و چكردكلرى اولان او اوچ كلمهِٔ مباركهيى نمازدن صوڭره اوتوز اوچر دفعه اوقومق نه قدر قيمتدار و ثوابلى اولديغنى ألبته آڭلاديڭز.
بو رسالهنڭ باشنده برنجى مسئلهسى نمازه دائر گوزل بر درس اولديغى گبى؛ هيچ دوشونمديگم حالده، عادتا إختيارسز اولارق، اونڭ آخرى ده نماز تسبيحاتنه دائر أهمّيتلى بر درس اولدى.
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ عَلٰى اِنْعَامِهِ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 417 —
طوقوزنجى مسئله
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اٰمَنَ الرَّسُولُ بِمَا اُنْزِلَ اِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ اٰمَنَ بِاللّٰهِ وَمَلٰئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ اَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ
إلى آخر الٰاية...
بو آيتِ أجمع و أعلى و أكبرڭ بر كلّى و اوزون نكتهسنى بيان ايتمگه، بر دهشتلى معنوى سؤال و بر عظمتلى و إلٰهى بر نعمتڭ إنكشافندن نشئت ايدن بر حال سببيت ويرديلر. شويله كه: معنًا روحه گلدى؛ نهدن بر جزئى حقيقتِ ايمانيهيى إنكار ايدن كافر اولور و قبول ايتمهين مسلمان اولماز؟ حالبوكه اللّٰه و آخرته ايمان بر گونش گبى او قراڭلغى إزاله ايتمك لازم گلييور. هم نهدن بر ركن و حقيقتِ ايمانيهيى إنكار ايدن مرتد اولور، كفرِ مطلقه دوشر و قبول ايتمهين إسلاميتدن چيقار؟ حالبوكه سائر أركانِ ايمانيهيه ايمانى وارسه، اونى كفرِ مطلقدن قورتارمق لازم گلييور؟
الجواب:ايمان آلتى ركنندن چيقان اويله بر وحدانى حقيقتدر كه، تفريق قبول ايتمز. و اويله بر كلّيدر كه، تجزّى قالديرماز. و اويله بر كلّدر كه قابلِ إنقسام اولمازلر. چونكه هر بر ركنِ ايمانى، كندينى إثبات ايدن حجّتلريله سائر أركانِ ايمانيهيى إثبات ايدر. هر برى هر بريسنه غايت قوّتلى بر حجّتِ أعظم اولور. اويله ايسه بتون أركانى، بتون دليللريله صارصميان بر فكرِ باطل، حقيقت نظرنده بر تك
— 418 —
ركنى، بلكه بر حقيقتى إبطال ايدوب إنكار ايدهمز. بلكه عدمِ قبول پردهسى آلتنده گوزينى قپامقله، بر كفرِ عنادى ياپابيلير. گيت گيده كفرِ مطلقه دوشر، إنسانيتى محو اولور. هم مادّى، هم معنوى جهنّمه گيدر. ايشته بز بو مقامده، غايت مختصر إشارتلرله و ميوه رسالهسنده حشرڭ إثباتنده، سائر أركانِ ايمانيه حشرى ده إثبات ايتدكلرينى قيصهجق خلاصهلرله بيانى گبى، بو مقامده دخى مجمل فذلكه و مختصر خلاصهلرله (جنابِ حقّڭ عنايتيله) بو نكتهِٔ أعظم آلتى نقطهده بيان ايديلهجك.
برنجى نقطه:ايمانِ بِاللّٰه، كندى حجّتلريله هم سائر ركنلرينى، هم ايمانِ بِالآخرتى إثبات ايدر كه؛ ميوه رسالهسنڭ يدنجى مسئلهسنده گوزلجه گوسترمش. أوت بو حدسز كائناتى بر سراى، بر شهر، بر مملكت گبى بتون لوازمى ايله إداره ايدن و ميزان و إنتظام دائرهسنده چويرن و حكمتلرله دگيشديرن و ذرّاتى و سيّاراتى و سينكلرى و ييلديزلرى برر منتظم اوردو گبى برابر تجهيز و إداره ايدن و أمر و إرادهسى دائرهسنده متماديًا بر علوى مانوره ايچنده تعليم و توظيفاتله فعاليته و سير و جولانه و عبوديتكارانه بر رسمِ كشاده و سياحته گتيرن أزلى و باقى بر سلطنتِ ربوبيت و أبدى و دائمى بر حاكميتِ الوهيت، هيچ ممكن ميدر و هيچ عقل قبول ايدر مى و هيچ بر إحتمال وار مى كه، او أبدى و سرمدى و باقى و دائمى سلطنتڭ باقى بر مقرّى و دائمى بر مدارى و سرمدى بر مظهرى اولان دارِ آخرت اولماسين؟ بيڭ دفعه حاشا!
ديمك جنابِ حقّڭ سلطنتِ ربوبيتى و (يدنجى مسئلهده بيان ايديلديگى گبى) أكثر إسملرى و وجوبِ وجودينڭ حجّتلرى، آخرته شهادت ايدرلر و ايسترلر. و بو قطبِ ايمانى نه قدر قوّتلى بر نقطهِٔ إستنادى وار.. گور، بيل، گورور گبى اينان.
— 419 —
هم ناصل ايمانِ بِاللّٰه آخرتسز اولماز، اويله ده، اوننجى سوزده قيصه إشارتلرله بيان ايديلديگى گبى، هيچ بر جهتده ممكن ميدر و هيچ عقل قبول ايدر مى كه؛ الوهيت و معبوديتڭ تظاهرى ايچون بو كائناتى اويله بر مجسّم كتابِ صمدانى كه، هر صحيفهسى بر كتاب قدر و هر سطرى بر صحيفه قدر معنالرى إفاده ايدر و اويله جسمانى بر قرآنِ سبحانى كه، هر بر آيتِ تكوينيهسى و هر بر كلمهسى، حتّى هر بر نقطهسى، هر بر حرفى برر معجزه حكمندهدر. و اويله محتشم و ايچى حدسز آياتله و معنيدار نقشلرله تزيين ايديلمش بر مسجدِ رحمانيدر كه؛ هر بر كوشهسنده بر طائفه، بر نوع عبادتِ فطريه ايله إشتغال ايدر بر شكلده خلق ايدن بر اللّٰه، بر معبودِ بِالحق، او كتابِ كبيرڭ معنالرينى درس ويرهجك استادلرى و او قرآنِ صمدانينڭ آيتلرينى تفسير ايدهجك مفسّرلرى ألچى اولارق گوندرمسين.. و او مسجدِ أكبرده حدسز طرزلرده عبادت ايدنلره إماملرى تعيين ايتمهسين.. و او استادلره و مفسّرلره و إماملره فرمانلرى ويرمهسين؟ حاشا، يوز بيڭ حاشا!
هم جمالِ رحمتنى و حسنِ شفقتنى و كمالِ ربوبيتنى ذىشعورلره گوسترمك و اونلرى شكره و حمده سَوق ايتمك ايچون بو كائناتى اويله بر ضيافتگاه و بر تشهيرگاه و اويله بر سيرانگاه كه؛ حدسز چشيد چشيد، لذيذ نعمتلر و غايت آنتيقه، حدسز خارقه صنعتلر ايچنده ديزيلمش بر طرزده خلق ايدن بر صانعِ رحيم و كريم هيچ ممكن ميدر و هيچ عقل قبول ايدر مى كه؛ او ضيافتگاهدهكى ذىشعور مخلوقلر ايله قونوشماسين و اونلره او نعمتلره مقابل ألچيلرى واسطهسيله وظيفهِٔ تشكّريهيى و تظاهرِ رحمتنه و سَوْديرمسنه قارشى وظيفهِٔ عبوديتى بيلديرمسين. حاشا، بيڭلر حاشا!
هم هيچ ممكن ميدر بر صانع صنعتنى سَور، بگنديرمك ايستر؛ حتّى آغزلرڭ بيڭ چشيد ذوقلرينى نظره آلماسى دلالتيله، تقدير و تحسينلرله قارشيلانمق آرزو ايدر
— 420 —
و هر بر صنعتيله كندينى هم طانيتديرمق، هم سَوْديرمك، هم بر چشيد معنوى جمالنى گوسترمك ايستر بر طرزده بو كائناتى آنتيقه صنعتلرله سوسلنديرديگى حالده، كائناتدهكى ذىحياتڭ قوماندانلرى اولان إنسانلره اونلرڭ بيوكلرندن بر قسمى ايله قونوشوب ألچى اولارق گوندرمسين؟ گوزل صنعتلرى تقديرسز و فوق العاده حسنِ أسماسى تحسينسز و طانيتديرمسى و سَوْديرمسى مقابلهسز قالسين. حاشا، يوز بيڭ حاشا!
هم بتون ذىحياتڭ إحتياجاتِ فطريهلرى ايچون دعالرينه و حال ديلى ايله ايديلن بتون إلتجالره و آرزولره، وقتى وقتنه، قصد و إختيار و إرادهيى گوسترر بر طرزده حدسز إنعاملريله و نهايتسز إحساناتيله فعلًا و حالًا صريح بر صورتده قونوشان بر متكلّمِ عليم؛ هيچ ممكن ميدر، هيچ عقل قبول ايدر مى، أڭ جزئى بر ذىحيات ايله فعلًا و حالًا قونوشسون و تام دردينه درمان يتيشديرن إحسانيله دردينى ديڭلهسين و إحتياجنى گورسون و بيلسين و بتون كائناتڭ أڭ منتخب نتيجهسى و أرضڭ خليفهسى و أكثر مخلوقاتِ أرضيهنڭ قوماندانلرى اولان إنسانلرڭ معنوى رئيسلرى ايله گوروشمهسين؟ اونلرله، بلكه هر ذىحيات ايله فعلًا و حالًا قونوشديغى گبى، اونلر ايله قَولًا و كلامًا قونوشماسين و اونلره فرمانلرى و صحف و كتابلرى گوندرمسين؟ حاشا، حدسز حاشا!
ديمك ايمانِ بِاللّٰه، قطعيتيله و حدسز حجّتلريله "و بِكُتُبِهِ و رُسُلِهِ" يعنى پيغمبرلره و مقدّس كتابلره ايمانى إثبات ايدر.
هم هيچ بر جهتِ إمكانى وار مى و هيچ عقل قبول ايدر مى كه؛ بتون مصنوعاتيله كندينى طانيتديرانه و سَوْديرنه و تشكّراتى فعلًا و حالًا ايستهينه مقابل؛ كائناتى ولوَلهيه ويرن حقيقتِ قرآنيه ايله ذو الجلال او صنعتكارى أكمل بر طرزده طانييوب و طانيتديروب و سَووب و سَوْديروب و تشكّر ايدوب و ايتديروب و
— 421 —
"سبحان اللّٰه" "الحمد ِللّٰه" "اللّٰه أكبر"لر ايله كُرهِٔ أرضى سماواته ايشيتديرهجك درجهده قونوشديروب و قره و دڭزلرى جذبهيه گتيرهجك بر وضعيتله، بيڭ اوچ يوز سنه ظرفنده نوعِ بشرڭ كميةً بشدن بريسنى و كيفيةً و إنسانيةً ياريسنى آرقهسنه آلوب او خالقڭ بتون تظاهرِ ربوبيتنه گنيش و كلّى بر عبوديتله مقابله ايدن و بتون مقاصدِ إلٰهيهسنه قارشى قرآنڭ سورهلريله كائناته و عصرلره باغيران، درس ويرن، دلّاللق ايدن و نوعِ إنسانڭ شرفنى و قيمتنى و وظيفهسنى گوسترن و بيڭ معجزاتيله تصديق ايديلن محمّد عليه الصلاة والسلام، أڭ منتخب مخلوقى و أڭ مكمّل ألچيسى و أڭ بيوك رسولى اولماسين؟ حاشا و كلّا! يوز بيڭ دفعه حاشا!
ديمك
اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه
حقيقتى، بتون حجّتلريله
اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰه
حقيقتنى إثبات ايدر.
هم هيچ إمكان وار مى كه؛ بو كائناتڭ صانعى، مخلوقاتنى يوز بيڭ ديللر ايله بربريله قونوشديرسون و اونلرڭ قونوشمالرينى ايشيتسين و بيلسين و كنديسى قونوشماسين؟ حاشا!
هم هيچ عقل قبول ايدر مى كه؛ كائناتدهكى مقاصدِ إلٰهيهسنى بر فرمان ايله بيلديرمسين؟ و معمّاسنى آچاجق و مخلوقات نه يردن گلييورلر و نه يره گيدهجكلر و نه ايچون بويله قافله قافله آرقهسنده بورايه گلوب بر پارچه طوروب گچييورلر، دييه اوچ دهشتلى سؤالِ عمومىيه حقيقى جواب ويرهجك قرآن گبى بر كتابى گوندرمسين؟ حاشا!
هم هيچ ممكن ميدر كه؛ اون اوچ عصرى ايشيقلانديران و هر ساعتده يوز ميليون لسانلرده كمالِ حرمتله گزن و ميليونلر حافظلرڭ قلبلرنده قدسيتيله يازيلان و نوعِ بشرڭ كيفيةً قسمِ أعظمنى قانونلريله إداره ايدن و نفسلرينى و روحلرينى و
— 422 —
قلبلرينى و عقللرينى تربيه و تزكيه و تصفيه و تعليم ايدن و رسالهِٔ نورده قرق وجهِ إعجازى إثبات ايديلن و قرق طائفه و طبقهِٔ ناسه و هر بر طبقهيه قارشى بر نوع إعجازينى گوسترديگى كرامتلى و خارقهلى اون طوقوزنجى مكتوبده بيان اولونان و محمّد عليه الصلاة والسلام بيڭ معجزاتيله اونڭ بر معجزهسى اولارق حق كلام اللّٰه اولديغى قطعى إثبات ايديلن قرآنِ معجز البيان هيچ بر جهتده إمكانى وار مى كه، او متكلّمِ أزلى و او صانعِ سرمدينڭ كلامى و فرمانى اولماسين؟ حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا و كلّا!
ديمك ايمانِ بِاللّٰه بتون حجّتلريله، قرآنڭ كلام اللّٰه اولديغنى إثبات ايدييور.
هم هيچ ممكن ميدر كه؛ زمينڭ يوزينى متماديًا ذىحياتلرله طولديروب بوشالتان و كندينى طانيتديرمق و عبادت و تسبيحات ايتديرمك ايچون بو دنيامزى ذىشعورلرله شنلنديرن بر سلطانِ ذو الجلال، سماواتى و ييلديزلرى بوش و خالى بيراقسين؛ اونلره مناسب أهالىيى ياراتوب، او سماوى سرايلرده إسكان ايتمهسين و سلطنتِ ربوبيتنى أڭ بيوك مملكتنده خَدَمهسز، حشمتسز، مأمورسز، ألچيسز، يَاوَرْسز، ناظرسز، سيرجيسز، عابدسز، رعيتسز بيراقسين؟ حاشا، مَلكلر صاييسنجه حاشا!
هم هيچ بر جهتده إمكانى وار مى كه؛ بو كائناتى اويله بر كتاب طرزنده يازار كه، هر بر آغاجڭ بتون تاريخچهِٔ حياتنى بتون چكردكلرنده قيد ايدن و هر بر اوتڭ و چيچگڭ بتون وظيفهِٔ حياتيهسنى بتون تخملرنده يازان و هر بر ذىشعورڭ بتون سرگذشتهِٔ حياتيهسنى خردل گبى كوچك قوّهِٔ حافظهسنده غايت مكمّل يازديران و بتون ملكنده و دوائرِ سلطنتنده هر عملى و هر حادثهيى متعدّد فوطوغرافلرله آلارق محافظه ايدن و ربوبيتڭ أڭ أهمّيتلى بر أساسى اولان عدالت، حكمت و رحمتڭ تجلّيلرى و تحقّقلرى ايچون قوجه جنّت و جهنّمى و صراط و ميزانِ أكبرى يارادان بر
— 423 —
حاكمِ حكيم و بر عليمِ رحيم، إنسانلرڭ كائناتى علاقهدار ايدن عمللرينى يازديرماسين و مجازات و مكافات ايچون فعللرينى قيد ايتديرمهسين و سيّئات و حسناتلرينى قدرڭ لوحهلرنده يازماسين؟ حاشا، قدرڭ لوحِ محفوظنده يازيلان حرفلرى عددنجه حاشا!
ديمك ايمانِ بِاللّٰه حقيقتى، حجّتلريله هم ملائكهيه ايمان، هم قدره ايمان حقيقتلرينى دخى قطعى إثبات ايدر. گونش گوندوزى و گوندوز گونشى گوسترديگى گبى، ايمانڭ ركنلرى بربرينى إثبات ايدرلر.
ايكنجى نقطه:باشده قرآن، بتون سماوى كتابلر و صحفلر و باشده محمّد عليه الصلاة والسلام اولارق بتون پيغمبرلر (عليهم السلام)، بتون دعوالرى بش آلتى أساس اوزرينه دونييورلر. متماديًا او أساسلرى درس ويرمگه و إثبات ايتمگه چاليشييورلر. اونلرڭ پيغمبرلكلرينه و طوغريلقلرينه شهادت ايدن بتون حجّتلر و دليللر، او أساسلره باقييورلر. اونلرڭ حقّانيتلرينه قوّت ويرييورلر. او أساسلر ايسه، ايمانِ بِاللّٰه و ايمانِ بِالآخرت و سائر ركنلره ايماندر. ديمك ايمانڭ آلتى ركنى بربرلرندن آيريلمالرى ممكن دگلدر. هر بريسى عمومنى إثبات ايدر، ايستر، إقتضا ايدر. او آلتى، اويله بر كلّ و كلّيدر كه، تجزّى قبول ايتمز و إنقسامى إمكان خارجندهدر. ناصلكه كوكى گوكلرده طوبٰى آغاجى گبى.. هر بر دالى، هر بر ميوهسى، هر بر ياپراغى؛ او قوجه آغاجڭ كلّى، توكنمز حياتنه طايانييور. او قوّتلى و گونش گبى ظاهر او حياتى إنكار ايدهمهين، بر تك متّصل ياپراغڭ حياتنى إنكار ايدهمز. أگر ايتسه؛ او آغاج، داللرى و ميوهلرى و ياپراقلرى صاييسنجه او منكِرى تكذيب ايدهجك، صوصديرهجق. اويله ده ايمان، آلتى ركنلريله عين وضعيتدهدر.
بو مقامڭ باشنده، آلتى نقطه و هر بر نقطه دخى بش نكته اولارق، آلتى أركانِ ايمانيهيى اوتوز آلتى نكتهده بيان ايتمك نيّت ايديلمشدى. و باشدهكى
— 424 —
دهشتلى سؤاله ايضاحات ايله جواب ويرمك مراد ايتمشدم. فقط بعض عارضهلر ميدان ويرمديلر. تخمين ايدرم كه، برنجى نقطه كافى بر مقياس اولماسندن داها ذكيلره زياده ايضاحه إحتياج قالمادى. و تام آڭلاشيلدى كه؛ بر مسلمان بر حقيقتِ ايمانيهيى إنكار ايتسه، كفرِ مطلقه دوشر. چونكه باشقه دينلرڭ إجماللرينه مقابل، إسلاميتده تام ايضاحات ويريلمش، ركنلر بربريله زنجيرلنمش. محمّد عليه الصلاة والسلامى طانيميان، تصديق ايتمهين بر مسلمان، اللّٰهى ده (صفاتيله) داها طانيماز و آخرتى بيلمز. بر مسلمانڭ ايمانى او قدر قوّتلى و صارصيلماز حدسز حجّتلره طايانييور كه، إنكارده هيچ بر عذر قالمييور. عادتا عقل، قبولده مجبور اولويور.
اوچنجى نقطه:بر زمان "الحمد ِللّٰه" ديدم. اونڭ حدسز گنيش معناسنه مقابل گلهجك بر نعمت آرادم. بردن بو جمله خاطره گلدى:
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ عَلَى الْاِيمَانِ بِاللّٰهِ وَعَلٰى وَحْدَانِيَّتِهِ وَعَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ وَعَلٰى صِفَاتِهِ وَاَسْمَائِهِ حَمْدًا بِعَدَدِ تَجَلِّيَاتِ اَسْمَائِهِ مِنَ الْاَزَلِ اِلَى الْاَبَدِ
بن ده باقدم؛ تام مطابقدر. شويله كه:.........
٭ ٭ ٭
— 425 —
اوننجى مسئله
أميرطاغى چيچگى
(قرآنده اولان تكراراته گلن إعتراضلره قارشى غايت قوّتلى بر جوابدر.)
عزيز صدّيق قارداشلرم،
گرچه بو مسئله، پريشان وضعيتمدن مشوّش و لطافتسز اولمش. فقط او مشوّش عباره آلتنده چوق قيمتلى بر نوع إعجازى قطعى بيلدم، مع التأسّف إفادهيه مقتدر اولامادم. هر نه قدر عبارهسى سونوك اولسه ده، قرآنه عائد اولمق جهتيله هم عبادتِ تفكّريه، هم قدسى، يوكسك، پارلاق بر جوهرڭ صدفيدر. ييرتيق لباسنه دگل، ألندهكى ألماسه باقيلسين. اگر مناسب ايسه "اوننجى مسئله" ياپيڭز. دگلسه سزڭ تبريك مكتوبلريڭزه مقابل بر مكتوب قبول ايديڭز. هم بونى غايت خسته و پريشان و غداسز، بر ايكى گون رمضانده، مجبوريتله غايت مجمل و قيصه و بر جملهده پك چوق حقيقتلرى و متعدّد حجّتلرى درج ايدهرك يازدم. قصوره باقيلماسين.
(٭): دڭزلى حپسنڭ ميوهسنه اوننجى مسئله اولارق أميرطاغنڭ و بو رمضانِ شريفڭ نورلى بر كوچك چيچگيدر. تكراراتِ قرآنيهنڭ بر حكمتنى بيانله، أهلِ ضلالتڭ عفونتلى و زهرلى أوهاملرينى إزاله ايدر.
— 426 —
عزيز صدّيق قارداشلرم!رمضانِ شريفده قرآنِ معجز البيانى اوقوركن رسالهِٔ النوره إشارتلرى برنجى شعاعده بيان اولونان اوتوز اوچ آيتدن هانگيسى گلسه باقييوردم كه، او آيتڭ صحيفهسى و ياپراغى و قصّهسى دخى رسالهِٔ النوره و شاكردلرينه قصّهدن حصّه آلمق نقطهسنده بر درجه باقييور. خصوصًا سورهِٔ نوردن آيت النور، اون پارمقله رسالهِٔ النوره باقديغى گبى، آرقهسندهكى آيتِ ظلمات دخى معارضلرينه تام باقييور و زياده حصّه ويرييور. عادتا او مقام، جزئيتدن چيقوب كلّيت كسب ايدر و بو عصرده او كلّينڭ تام بر فردى رسالهِٔ النور و شاكردلريدر دييه حسّ ايتدم.
أوت قرآنڭ خطابى أوّلا متكلّمِ أزلينڭ ربوبيتِ عامّهسنڭ گنيش مقامندن، هم نوعِ بشر بلكه كائنات نامنه مخاطب اولان ذاتڭ گنيش مقامندن، هم عموم نوعِ بنى آدمڭ بتون عصرلرده إرشادلرينڭ غايت وسعتلى مقامندن، هم دنيا و آخرتڭ و أرض و سماواتڭ و أزل و أبدڭ و خالقِ كائناتڭ ربوبيتنه و بتون مخلوقاتڭ تدبيرينه دائر قوانينِ إلٰهيهنڭ غايت يوكسك و إحاطهلى بياناتنڭ گنيش مقامندن آلديغى وسعت و علويت و إحاطه جهتيله او خطاب، اويله بر يوكسك إعجاز و شمول گوسترر كه؛ درسِ قرآنڭ مخاطبلرندن أڭ كثرتلى طائفه اولان طبقهِٔ عوامڭ بسيط فهملرينى اوقشايان ظاهرى و بسيط مرتبهسى دخى، أڭ علوى طبقهيى ده تام حصّهدار ايدر. گويا قصّهدن يالڭز بر حصّه و بر حكايهِٔ تاريخيهدن بر عبرت دگل، بلكه بر كلّى دستورڭ أفرادى اولارق هر عصره و هر طبقهيه خطاب ايدهرك تازه نازل اولويور و بِالخاصّه چوق تكرارله اَلظَّالِمِينَ اَلظَّالِمِينَ دييوب تهديدلرى و ظلملرينڭ جزاسى اولان مصيبتِ سماويه و أرضيهيى شدّتله بيانى، بو عصرڭ أمثالسز ظلملرينه قَومِ عاد و ثمود و فرعونڭ باشلرينه گلن عذابلر ايله باقديرييور و مظلوم أهلِ ايمانه إبراهيم (عس) و موسى (عس) گبى أنبيانڭ نجاتلرى ايله تسلّى ويرييور.
— 427 —
أوت نظرِ غفلت و ضلالتده، وحشتلى و دهشتلى بر عدمستان و أليم و محو اولمش بر مزارستان اولان بتون گچمش زمان و ئولمش قرنلر و عصرلر؛ جانلى برر صحيفهِٔ عبرت و باشدن باشه روحلى، حياتدار بر عجيب عالم و موجود و بزمله مناسبتدار بر مملكتِ ربّانيه صورتنده سينهما پردهلرى گبى، كاه بزى او زمانلره، كاه او زمانلرى يانمزه گتيرهرك هر عصره و هر طبقهيه گوستروب يوكسك بر إعجاز ايله درس ويرن قرآنِ معجز البيان عين إعجازله، نظرِ ضلالتده جامد، پريشان، ئولو، حدسز بر وحشتگاه اولان و فراق و زوالده يووارلانان بو كائناتى بر كتابِ صمدانى، بر شهرِ رحمانى، بر مشهرِ صنعِ ربّانى اولارق او جامداتى جانلانديرهرق برر وظيفهدار صورتنده بربريله قونوشديروب و بربرينڭ إمدادينه قوشديروب نوعِ بشره و جنّ و مَلگه حقيقى و نورلى و ذوقلى حكمت درسلرى ويرن بو قرآنِ عظيم الشان، ألبته هر حرفنده اون و يوز و بعضًا بيڭ و بيڭلر ثواب بولونماسى و بتون جنّ و إنس طوپلانسه اونڭ مِثلنى گتيرهمهمسى و بتون بنى آدمله و كائناتله تام يرنده قونوشماسى و هر زمان ميليونلر حافظلرڭ قلبلرنده ذوقله يازيلماسى و چوق تكرارله و كثرتلى تكراراتيله اوصانديرمهمسى و چوق إلتباس يرلرى و جملهلريله برابر چوجقلرڭ نازك و بسيط قفالرنده مكمّل يرلشمسى و خستهلرڭ و آز سوزدن متأثّر اولان و سكراتده اولانلرڭ قولاغنده ماءِ زمزم مِثللو خوش گلمسى گبى قدسى إمتيازلرى قزانير و ايكى جهانڭ سعادتلرينى كندى شاكردلرينه قزانديرر. و ترجماننڭ اُمّيت مرتبهسنى تام رعايت ايتمك سرّيله هيچ بر تكلّف و هيچ بر تصنّع و هيچ بر گوستريشه ميدان ويرمهدن سلاستِ فطريهسنى و طوغريدن طوغرىيه سمادن گلمسنى و أڭ كثرتلى اولان طبقهِٔ عوامڭ بسيط فهملرينى تنزّلاتِ كلاميه ايله اوقشامق حكمتيله، أڭ زياده سماء و أرض گبى أڭ ظاهر و بديهى صحيفهلرى آچوب او عاديات آلتندهكى خارق العاده معجزاتِ قدرتنى و معنيدار سطورِ حكمتنى درس ويرمكله لطفِ إرشادده گوزل بر إعجاز گوسترر.
— 428 —
تكرارى إقتضا ايدن دعا و دعوت، ذكر و توحيد كتابى دخى اولديغنى بيلديرمك سرّيله گوزل، طاتلى تكراراتيله بر تك جملهده و بر تك قصّهده آيرى آيرى چوق معنالرى، آيرى آيرى مخاطب طبقهلرينه تفهيم ايتمكده و جزئى و عادى بر حادثهده أڭ جزئى و أهمّيتسز شيلر دخى نظرِ مرحمتنده و دائرهِٔ تدبير و إرادهسنده بولونماسنى بيلديرمك سرّيله تأسيسِ إسلاميتده و تدوينِ شريعتده صحابهلرڭ جزئى حادثهلرينى دخى نظرِ أهمّيته آلماسنده؛ هم كلّى دستورلرڭ بولونماسى، هم عمومى اولان إسلاميتڭ و شريعتڭ تأسيسنده او جزئى حادثهلر، چكردكلر حكمنده چوق أهمّيتلى ميوهلرى ويردكلرى جهتنده ده بر نوع إعجازينى گوسترر.
أوت إحتياجڭ تكرّريله، تكرارڭ لزومى حيثيتيله، يگرمى سنه ظرفنده پك چوق مكرّر سؤاللره جواب اولارق آيرى آيرى چوق طبقهلره درس ويرن و قوجه كائناتى پارچه پارچه ايدوب قيامتده شكلنى دگيشديرهرك دنيايى قالديروب اونڭ يرينه عظمتلى آخرتى قوراجق و ذرّاتدن ييلديزلره قدر بتون جزئيات و كلّياتى تك بر ذاتڭ ألنده و تصرّفنده بولونديغنى إثبات ايدهجك و كائناتى و أرض و سماواتى و عناصرى قيزديران و حدّته گتيرن نوعِ بشرڭ ظلملرينه، كائناتڭ نتيجهِٔ خلقتى حسابنه غضبِ إلٰهى و حدّتِ ربّانيهيى گوسترهجك حدسز خارقه و نهايتسز دهشتلى و گنيش بر إنقلابڭ تأسيسنده بيڭلر نتيجه قوّتنده بعض جملهلرى و حدسز دليللرڭ نتيجهسى اولان بر قسم آيتلرى تكرار ايتمك؛ دگل بر قصور، بلكه غايت قوّتلى بر إعجاز و غايت يوكسك بر بلاغت و مقتضاىِ حاله غايت مطابق بر جزالتدر و فصاحتدر.
مثلا: بر تك آيت ايكن يوز اون درت دفعه تكرّر ايدن بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ جملهسى، رسالهِٔ النورڭ اون دردنجى لمعهسنده بيان ايديلديگى گبى؛
— 429 —
عرشى فرشله باغلايان و كائناتى ايشيقلانديران و هر دقيقه هركس اوڭا محتاج اولان اويله بر حقيقتدر كه، ميليونلر دفعه تكرار ايديلسه ينه إحتياج وار. دگل يالڭز أكمك گبى هر گون، بلكه هوا و ضيا گبى هر دقيقه اوڭا إحتياج و إشتياق واردر.
هم مثلا: سورهِٔ طٰسٓمٓ ده سكز دفعه تكرار ايديلن شو
اِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ
آيتى، او سورهده حكايه ايديلن پيغمبرلرڭ نجاتلرينى و قَوملرينڭ عذابلرينى، كائناتڭ نتيجهِٔ خلقتى حسابنه و ربوبيتِ عامّهنڭ نامنه او بيڭلر حقيقت قوّتنده اولان آيتى تكرار ايدهرك؛ عزّتِ ربّانيه، او ظالم قَوملرڭ عذابنى و رحيميتِ إلٰهيه دخى أنبيانڭ نجاتلرينى إقتضا ايتديگنى درس ويرمك ايچون بيڭلر دفعه تكرار اولسه ينه إحتياج و إشتياق وار و إعجازلى و ايجازلى بر علوى بلاغتدر.
هم مثلا: سورهِٔ رحمٰنده تكرار ايديلن
فَبِاَىِّ اٰلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
آيتى ايله سورهِٔ مرسلاتده
وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ
آيتى، جنّ و نوعِ بشرڭ، كائناتى قيزديران و أرض و سماواتى حدّته گتيرن و خلقتِ عالمڭ نتيجهلرينى بوزان و حشمتِ سلطنتِ إلٰهيهيه قارشى إنكار و إستخفافله مقابله ايدن، كفر و كفرانلرينى و ظلملرينى و بتون مخلوقاتڭ حقوقلرينه تجاوزلرينى عصرلره و أرض و سماواته تهديدكارانه هايقيران بو ايكى آيت، بويله بيڭلر حقيقتلرله علاقهدار و بيڭلر مسئله قوّتنده اولان بر درسِ عموميده بيڭلر دفعه تكرار ايديلسه ينه لزوم وار و جلاللى بر إعجاز و جماللى بر ايجازِ بلاغتدر.
هم مثلا: قرآنڭ حقيقى و تام بر نوع مناجاتى و قرآندن چيقان بر چشيد خلاصهسى اولان جوشن الكبير نامندهكى مناجاتِ پيغمبريده يوز دفعه
سُبْحَانَكَ يَا لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ الْاَمَانُ الْاَمَانُ خَلِّصْنَا وَ اَجِرْنَا وَ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ
— 430 —
جملهسنڭ تكرارنده توحيد گبى كائناتجه أڭ بيوك حقيقت و تسبيح و تقديس گبى، مخلوقاتڭ ربوبيته قارشى اوچ معظّم وظيفهسندن أڭ أهمّيتلى وظيفهسى و شقاوتِ أبديهدن قورتولمق گبى نوعِ إنسانڭ أڭ دهشتلى مسئلهسى و عبوديت و عجزِ بشرينڭ أڭ لزوملى نتيجهسى بولونماسى جهتيله بيڭلر دفعه تكرار ايديلسه ينه آزدر.
ايشته تكراراتِ قرآنيه (٭): نماز تسبيحاتى گبى، عبادتلردن بر قسمنڭ تكرارى سنّت بولونان مادّهلر گبى. بو گبى متين أساسلره باقييور. حتّى بعضًا بر صحيفهده إقتضاىِ مقام و إحتياجِ افهام و بلاغتِ بيان جهتيله يگرمى دفعه صريحًا و ضمنًا توحيد حقيقتنى إفاده ايدر. دگل اوصانج، بلكه قوّت و شوق و حلاوت ويرر. رسالهِٔ النورده، تكراراتِ قرآنيه نه قدر يرنده و مناسب و بلاغتجه مقبول اولديغى حجّتلريله بيان ايديلمش.
قرآنِ معجز البيانڭ مكّيه سورهلريله مدنيه سورهلرى بلاغت نقطهسنده و إعجاز جهتنده و تفصيل و إجمال وجهنده بربرندن آيرى اولماسنڭ سرِّ حكمتى شودر كه: مكّهده، برنجى صفده مخاطب و معارضلرى، قُريش مشركلرى و اُمّيلرى اولديغندن بلاغتجه قوّتلى بر اُسلوبِ عالى و ايجازلى، مقنع، قناعت ويريجى بر إجمال و تثبيت ايچون تكرار لازم گلديگندن أكثريتجه مكّى سورهلرى أركانِ ايمانيهيى و توحيدڭ مرتبهلرينى غايت قوّتلى و يوكسك و إعجازلى بر ايجاز ايله إفاده و تكرار ايدهرك مبدأ و معادى، اللّٰهى و آخرتى، دگل يالڭز بر صحيفهده، بر آيتده، بر جملهده، بر كلمهده؛ بلكه بعضًا بر حرفده و تقديم - تأخير، تعريف - تنكير و حذف - ذكر گبى هيئتلرده اويله قوّتلى إثبات ايدر كه، علمِ بلاغتڭ داهى إماملرى حيرتله قارشيلامشلر. رسالهِٔ النور و بِالخاصّه قرآنڭ قرق وجهِ إعجازينى إجمالًا إثبات ايدن يگرمى بشنجى سوز، ذيللريله برابر و نظمدهكى وجهِ إعجازى
— 431 —
خارقه بر طرزده بيان و إثبات ايدن عربى رسالهِٔ النوردن "إشارات الإعجاز" تفسيرى بِالفعل گوسترمشلر كه، مكّى سوره و آيتلرده أڭ عالى بر اُسلوبِ بلاغت و أڭ يوكسك بر إعجازِ ايجازى واردر.
امّا مدينه سوره و آيتلرينڭ برنجى صفده مخاطب و معارضلرى ايسه، اللّٰهى تصديق ايدن يهودى و نصارا گبى أهلِ كتاب اولديغندن مقتضاىِ بلاغت و إرشاد و مطابقِ مقام و حالڭ لزومندن ساده و واضح و تفصيللى بر اُسلوبله أهلِ كتابه قارشى دينڭ يوكسك اصولنى و ايمانڭ ركنلرينى دگل، بلكه مدارِ إختلاف اولان شريعتڭ و أحكامڭ و تفرّعاتڭ و كلّى قانونلرڭ منشألرى و سببلرى اولان جزئياتڭ بيانى لازم گلديگندن او سوره و آيتلرده أكثريتجه تفصيل و ايضاح و ساده اُسلوبله بيانات ايچنده قرآنه مخصوص أمثالسز بر طرزِ بيانله بردن او جزئى تفرّعات حادثهسى ايچنده يوكسك قوّتلى بر فذلكه، بر خاتمه، بر حجّت و او جزئى حادثهِٔ شرعيهيى كلّيلشديرن و إمتثالنى ايمانِ بِاللّٰه ايله تأمين ايدن بر جملهِٔ توحيديه و أسمائيه و اُخرويهيى ذكر ايدر. او مقامى نورلانديرر، علويلشديرر، كلّيلشديرر. رسالهِٔ النور، آيتلرڭ آخرلرنده أكثريتله گلن
اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ٭ اِنَّ اللّٰهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ٭ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ ٭ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
گبى توحيدى ويا آخرتى إفاده ايدن فذلكهلر و خاتمهلرده نه قدر يوكسك بر بلاغت و مزيتلر و جزالتلر و نكتهلر بولونديغنى يگرمى بشنجى سوزڭ ايكنجى شعلهسنڭ ايكنجى نورنده او فذلكه و خاتمهلرڭ پك چوق نكتهلرندن و مزيتلرندن اون دانهسنى بيان ايدهرك، او خلاصهلرده بر معجزهِٔ كبرا بولونديغنى معنّدلره ده إثبات ايتمش.
أوت قرآن، او تفرّعاتِ شرعيه و قوانينِ إجتماعيهنڭ بيانى ايچنده بردن مخاطبڭ نظرينى أڭ يوكسك و كلّى نقطهلره قالديروب، ساده اسلوبى بر علوى
— 432 —
اسلوبه و شريعت درسندن توحيد درسنه چويرهرك؛ قرآنى هم بر كتابِ شريعت و أحكام و حكمت، هم بر كتابِ عقيده و ايمان و ذكر و فكر و دعا و دعوت اولديغنى گوستروب هر مقامده چوق مقاصدِ إرشاديه و قرآنيهيى درس ويرمسيله، مكّيه آيتلرڭ طرزِ بلاغتلرندن آيرى و پارلاق معجزانه بر جزالت إظهار ايدر. بعضًا ايكى كلمهده مثلا رَبُّ الْعَالَمِينَ و رَبُّكَ ده، رَبُّكَ تعبيريله أحديتى و رَبُّ الْعَالَمِينَ ايله واحديتى بيلديرر. أحديت ايچنده واحديتى إفاده ايدر. حتّى بر جملهده؛ بر ذرّهيى بر گوز ببگنده گورديگى و يرلشديرديگى گبى، گونشى دخى عين آيتله، عين چكيجله گوگڭ گوز ببگنده يرلشديرر و گوگه بر گوز ياپار. مثلا:
خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ
آيتندن صوڭره
يُولِجُ الَّيْلَ فِى النَّهَارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فِى الَّيْلِ
آيتنڭ عقبنده
وَ هُوَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
دير. "زمين و گوكلرڭ حشمتِ خلقتنده، قلبڭ دخى خطراتنى بيلير، إداره ايدر." دير، طرزنده بر بيانات جهتيله او ساده و اُمّيت مرتبهسنى و عوامڭ فهمنى نظره آلان او بسيط و جزئى محاوره، او طرز ايله علوى و جاذبهدار و عمومى و إرشادكار بر مكالمهيه دونر.
أهمّيتلى بر سؤال:"بعضًا بر حقيقت، سطحى نظرلره گورونمديگندن و بعض مقاملرده جزئى و عادى بر حادثهدن يوكسك بر فذلكهِٔ توحيدى ويا كلّى بر دستورى بيان ايتمكده مناسبت بيلينمديگندن، بر قصور توهّم ايديلير. مثلا: "حضرتِ يوسف عليه السلام، قارداشنى بر حيله ايله آلماسى" ايچنده وَ فَوْقَ كُلِّ ذِى عِلْمٍ عَلِيمٌ دييه غايت يوكسك بر دستورڭ ذكرى، بلاغتجه مناسبتى گورونمييور. بونڭ سرّى و حكمتى نهدر؟"
— 433 —
الجواب:هر برى برر كوچك قرآن اولان أكثر اوزون سوره و متوسّطلرده و چوق صحيفه و مقاملرده يالڭز ايكى اوچ مقصد دگل، بلكه قرآن ماهيتى هم بر كتابِ ذكر و ايمان و فكر، هم بر كتابِ شريعت و حكمت و إرشاد گبى چوق كتابلرى و آيرى آيرى درسلرى تضمّن ايدهرك ربوبيتِ إلٰهيهنڭ هر شيئه إحاطهسنى و حشمتلى تجلّياتنى إفاده ايتمك جهتيله، كائنات كتابِ كبيرينڭ بر نوع قرائتى اولان قرآن، ألبته هر مقامده، حتّى بعضًا بر صحيفهده چوق مقصدلرى تعقيبًا معرفت اللّٰهدن و توحيدڭ مرتبهلرندن و ايمان حقيقتلرندن درس ويرديگى حيثيتيله؛ اوبر مقامده، مثلا ظاهرجه ضعيف بر مناسبتله، باشقه بر درس آچار و او ضعيف مناسبته چوق قوّتلى مناسبتلر إلتحاق ايدرلر. او مقامه غايت مطابق اولور، مرتبهِٔ بلاغتى يوكسكلهنير.
ايكنجى بر سؤال:"قرآنده صريحًا و ضمنًا و إشارةً، آخرت و توحيدى و بشرڭ مكافات و مجازاتنى بيڭلر دفعه إثبات ايدوب نظره ويرمهنڭ و هر سورهده، هر صحيفهده، هر مقامده درس ويرمهنڭ حكمتى نهدر؟"
الجواب:دائرهِٔ إمكانده و كائناتڭ سرگذشتنه عائد إنقلابلرده و أمانتِ كبرايى و خلافتِ أرضيهيى اوموزينه آلان نوعِ بشرڭ شقاوت و سعادتِ أبديهيه مدار اولان وظيفهسنه دائر أڭ أهمّيتلى، أڭ بيوك، أڭ دهشتلى مسئلهلرندن أڭ عظمتليلرينى درس ويرمك و حدسز شبههلرى إزاله ايتمك و غايت شدّتلى إنكارلرى و عنادلرى قيرمق جهتنده ألبته او دهشتلى إنقلابلرى تصديق ايتديرمك و او إنقلابلر عظمتنده بيوك و بشره أڭ ألزم و أڭ ضرورى مسئلهلرى تسليم ايتديرمك ايچون قرآن بيڭلر دفعه دگل، بلكه ميليونلر دفعه اونلره باقديرسه ينه إسراف دگل كه، ميليونلر كرّه تكرار ايله او بحثلر قرآنده اوقونور، اوصانج ويرمز، إحتياج كسيلمز.
— 434 —
مثلا:
اِنَّ الَّذِينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ... خَالِدِينَ فِيهَا اَبَدًا
آيتنڭ گوسترديگى مژدهِٔ سعادتِ أبديه حقيقتى، بيچاره بشره هر دقيقه كندينى گوسترن حقيقتِ موتڭ هم إنسانى، هم دنياسنى، هم بتون أحبابنى إعدامِ أبديسندن قورتاروب أبدى بر سلطنتى قزانديرديغندن ميليارلر دفعه تكرار ايديلسه و كائنات قدر أهمّيت ويريلسه ينه إسراف اولماز، قيمتدن دوشمز. ايشته بو چشيد حدسز قيمتدار مسئلهلرى درس ويرن و كائناتى بر خانه گبى دگيشديرن و شكلنى بوزان دهشتلى إنقلابلرى تأسيس ايتمكده إقناعه و اينانديرمغه و إثباته چاليشان قرآنِ معجز البيان ألبته صريحًا و ضمنًا و إشارةً بيڭلر دفعه او مسئلهلره نظرِ دقّتى جلب ايتمك؛ دگل إسراف، بلكه أكمك، علاج، هوا، ضيا گبى برر حاجتِ ضروريه حكمنده إحساننى تازهلنديرر.
هم مثلا:
اِنَّ الْكَافِرِينَ فِى نَارِ جَهَنَّمَ
و
اَلظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ اَلِيمٌ
گبى تهديد آيتلرينى قرآن غايت شدّتله و حدّتله و غايت قوّت و تكرارله ذكر ايتمسنڭ حكمتى ايسه؛ (رسالهِٔ النورده قطعى إثبات ايديلديگى گبى) بشرڭ كفرى، كائناتڭ و أكثر مخلوقاتڭ حقوقنه اويله بر تجاوزدر كه، سماواتى و أرضى قيزديرييور و عناصرى حدّته گتيروب طوفانلر ايله او ظالملرى طوقاتلايور. و
اِذَا اُلْقُوا فِيهَا سَمِعُوا لَهَا شَهِيقًا وَهِىَ تَفُورُ ٭ تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ
آيتنڭ صراحتيله او ظالم منكِرلره جهنّم اويله اوفكهلنيور كه، حدّتندن پارچهلانمق درجهسنه گلييور. ايشته بويله بر جنايتِ عامّهيه و حدسز بر تجاوزه قارشى بشرڭ كوچكلك و أهمّيتسزلگى نقطهسنه دگل، بلكه ظالمانه جنايتنڭ عظمتنه و كافرانه تجاوزينڭ دهشتنه قارشى سلطانِ كائنات كندى رعيتنڭ حقوقلرينڭ أهمّيتنى و او منكِرلرڭ كفر و ظلمندهكى نهايتسز چركينلگنى گوسترمك حكمتيله فرماننده
— 435 —
غايت حدّت و شدّتله او جنايتى و جزاسنى دگل بيڭ دفعه، بلكه ميليونلر و ميليارلر ايله تكرار ايتسه، ينه إسراف و قصور دگل كه، بيڭ سنهدن بَرى يوزر ميليون إنسانلر هر گون اوصانمهدن كمالِ إشتياقله و إحتياجله اوقورلر.
أوت هر گون، هر زمان، هركس ايچون بر عالم گيدر، تازه بر عالمڭ قپوسى كندينه آچيلمهسندن، او گچيجى هر بر عالمنى نورلانديرمق ايچون إحتياج و إشتياقله لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ جملهسنى بيڭلر دفعه تكرار ايله او دگيشن پردهلره و عالملره هر بريسنه بر لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه ى لامبا ياپديغى گبى، اويله ده او كثرتلى، گچيجى پردهلرى و تازهلهنن سيّار كائناتلرى قراڭلقلانديرمهمق و آيينهِٔ حياتنده إنعكاس ايدن صورتلرينى چركينلشديرمهمك و لهنده شاهد اولابيلن او مسافر وضعيتلرى عليهنه چويرمهمك ايچون، او جنايتلرڭ جزالرينى و پادشاهِ أزلينڭ شدّتلى و عنادلرى قيران تهديدلرينى، هر وقت قرآنى اوقومقله تخطّر ايدوب نفسڭ طغيانندن قورتولمغه چاليشمق حكمتيله، قرآن غايت معجزانه تكرار ايدر و بو درجه قوّت و شدّت و تكرارله تهديداتِ قرآنيهيى حقيقتسز توهّم ايتمكدن، شيطان بيله قاچار. و اونلرى ديڭلهمهين منكِرلره جهنّم عذابى عينِ عدالتدر، دييه گوسترر.
هم مثلا: عصاىِ موسى گبى چوق حكمتلرى و فائدهلرى بولونان قصّهِٔ موسىنڭ (عس) و سائر أنبيانڭ قصّهلرينى چوق تكرارنده، رسالتِ أحمديهنڭ حقّانيتنه بتون أنبيانڭ نبوّتلرينى حجّت گوستروب اونلرڭ عمومنى إنكار ايدهمهين، بو ذاتڭ رسالتنى حقيقت نقطهسنده إنكار ايدهمز حكمتيله و هركس هر وقت بتون قرآنى اوقومغه مقتدر و موفّق اولاماديغندن هر بر اوزون و متوسّط سورهيى برر كوچك قرآن حكمنه گتيرمك ايچون أهمّيتلى أركانِ ايمانيه گبى او قصّهلرى تكرار ايتمهسى؛ دگل إسراف بلكه معجزانه بر بلاغتدر و حادثهِٔ محمّديه بتون بنى آدمڭ أڭ بيوك حادثهسى و كائناتڭ أڭ عظمتلى مسئلهسى اولديغنى درس ويرمكدر.
— 436 —
أوت قرآنده ذاتِ أحمديهيه أڭ بيوك مقام ويرمك و درت أركانِ ايمانيهيى ايچنه آلمقله، لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ركننه دنك طوتولان مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ و رسالتِ محمّديه، كائناتڭ أڭ بيوك حقيقتى و ذاتِ أحمديه بتون مخلوقاتڭ أڭ أشرفى و حقيقتِ محمّديه تعبير ايديلن كلّى شخصيتِ معنويهسى و مقامِ قدسيسى، ايكى جهانڭ أڭ پارلاق بر گونشى اولديغنه و بو خارقه مقامه لياقتنه پك چوق حجّتلر و أمارهلرى، قطعى بر صورتده رسالهِٔ النورده إثبات ايديلمش. بيڭدن بريسى شودر كه:
اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ
دستوريله: بتون امّتنڭ، بتون زمانلرده ايشلديگى حسناتڭ بر مِثلى اونڭ دفترِ حسناتنه گيرمهسى و بتون كائناتڭ حقيقتلرينى، گتيرديگى نور ايله نورلانديرمسى، دگل يالڭز جنّ إنس ملك و ذىحياتى، بلكه كائناتى، سماوات و أرضى منّتدار أيلهمسى و إستعداد لسانيله نباتاتڭ دعالرى و إحتياجِ فطرى ديليله حيواناتڭ دعالرى، گوزيمز اوڭنده بِالفعل قبول اولماسنڭ شهادتيله ميليونلر، بلكه ميليارلر فطرى و ردّ ايديلمز دعالرى مقبول اولان صلحاىِ اُمّتى هر گون او ذاته صلاة و سلام عنوانيله رحمت دعالرى و معنوى قزانجلرينى أڭ أوّل او ذاته باغيشلامهلرى و بتون اُمّتجه اوقونان قرآنڭ اوچ يوز بيڭ حرفنڭ هر بريسنده اون ثوابدن تا يوز، تا بيڭ حسنه و ميوه ويرمسندن يالڭز قرائتِ قرآن جهتيله دفترِ أعمالنه حدسز نورلر گيرمهسى حيثيتيله او ذاتڭ شخصيتِ معنويهسى اولان حقيقتِ محمّديه، إستقبالده بر شجرهِٔ طوباءِ جنّت حكمنده اولاجغنى علّام الغيوب بيلمش و گورمش. او مقامه گوره قرآننده او عظيم أهمّيتى ويرمش و فرماننده اوڭا تبعيتله و سنّتنه إتّباعله شفاعتنه مظهريتى أڭ أهمّيتلى بر مسئلهِٔ إنسانيه گوسترمش و او حشمتلى شجرهِٔ طوبانڭ بر چكردگى اولان شخصيتِ بشريتنى و بدايتدهكى وضعيتِ إنسانيهسنى آرا صيره نظره آلماسيدر.
— 437 —
ايشته قرآنڭ تكرار ايديلن حقيقتلرى بو قيمتده اولديغندن، تكراراتنده قوّتلى و گنيش بر معجزهِٔ معنويه بولونماسنه فطرتِ سليمه شهادت ايدر. مگر مادّيونلق طاعونيله مرضِ قلبه و وجدان خستهلغنه مبتلا اوله...
قَدْ يُنْكِرُ الْمَرْءُ ضَوْءَ الشَّمْسِ مِنْ رَمَدٍ ٭ وَ يُنْكِرُ الْفَمُ طَعْمَ الْمَاءِ مِنْ سَقَمٍ
قاعدهسنه داخل اولور.
٭ ٭ ٭
— 438 —
بو اوننجى مسئلهيه بر خاتمه اولارق ايكى حاشيهدر
برنجيسى:بوندن (٭): بو رسالهنڭ تأليفندن اون ايكى سنه أوّل. اون ايكى سنه أوّل ايشيتدم كه، أڭ دهشتلى و معنّد بر زنديق قرآنه قارشى سوءِ قصدينى ترجمهسيله ياپمغه باشلامش و ديمش كه: "قرآن ترجمه ايديلسين، تا نه مال اولديغى بيلينسين." يعنى، لزومسز تكراراتى هركس گورسون و ترجمهسى اونڭ يرنده اوقونسون دييه دهشتلى بر پلان چويرمش. فقط رسالهِٔ النورڭ جرح ايديلمز حجّتلرى قطعى إثبات ايتمش كه: قرآنڭ حقيقى ترجمهسى قابل دگل و لسانِ نحوى اولان لسانِ عربى يرنده قرآنڭ مزيتلرينى و نكتهلرينى باشقه لسان محافظه ايدهمز و هر بر حرفى، اون عدددن بيڭه قدر ثواب ويرن كلماتِ قرآنيهنڭ معجزانه و جمعيتلى تعبيرلرى يرنده، بشرڭ عادى و جزئى ترجمهلرى طوتاماز، اونڭ يرنده جامعلرده اوقونماز دييه رسالهِٔ النور هر طرفده إنتشاريله او دهشتلى پلانى عقيم بيراقدى. فقط او زنديقدن درس آلان منافقلر، ينه شيطان حسابنه قرآن گونشنى ئوفلهمكله سوندورمگه عبدال چوجقلر گبى أحمقانه و ديوانهجهسنه چاليشمهلرى حكمتيله، بڭا غايت صيقى و صيقيجى و صيقنتيلى بر حالتده بو اوننجى مسئله يازديرلدى تخمين ايدييورم. باشقهلرله گوروشهمديگم ايچون حقيقتِ حالى بيلهمييورم.
ايكنجى حاشيه:دڭزلى حپسندن تخليهمزدن صوڭره مشهور شهر اوتلنڭ يوكسك قاتنده اوطورمشدم. قارشيمده گوزل باغچهلرده كثرتلى قواق آغاجلرى برر حلقهِٔ ذكر طرزنده غايت لطيف طاتلى بر صورتده هم كنديلرى، هم داللرى، هم ياپراقلرى، هوانڭ طوقونمسيله جذبهكارانه و جاذبهدارانه حركتله رقصلرى،
— 439 —
قارداشلريمڭ مفارقتلرندن و يالڭز قالديغمدن حزنلى و غملى قلبمه ايليشدى. بردن گوز و قيش موسمى خاطره گلدى و بڭا بر غفلت باصدى. بن او كمالِ نشئه ايله جلوهلهنن او نازنين قواقلره و ذىحياتلره او قدر آجيدم كه، گوزلرم ياشله طولدى. كائناتڭ سوسلى پردهسى آلتندهكى عدملرى، فراقلرى إخطار و إحساسيله كائنات طولوسى فراقلرڭ، زواللرڭ حزنلرى باشمه طوپلاندى. بردن حقيقتِ محمّديهنڭ (عصم) گتيرديگى نور، إمداده يتيشدى. او حدسز حزنلرى و غملرى، سرورلره چويردى. حتّى او نورڭ، هركس و هر أهلِ ايمان گبى بنم حقّمده ميليون فيضندن يالڭز او وقتده، او وضعيته تماس ايدن إمداد و تسلّيسى ايچون، ذاتِ محمّديهيه (عصم) قارشى أبديًا منّتدار اولدم. شويله كه:
اول نظرِ غفلت، او مبارك نازنينلرى وظيفهسز، نتيجهسز، بر موسمده گورونوب، حركتلرى نشئهدن دگل بلكه گويا عدمدن و فراقدن تيترهيهرك هيچلگه دوشدكلرينى گوسترمكله، هركس گبى بندهكى عشقِ بقا و حبِّ محاسن و محبّتِ وجود و شفقتِ جنسيه و علاقهِٔ حياتيهيه مدار اولان طمارلريمه او درجه طوقوندى كه، بويله دنيايى بر معنوى جهنّمه و عقلى بر تعذيب آلَتنه چويرديگى صيرهده، محمّد عليه الصلاة والسلامڭ بشره هديه گتيرديگى نور پردهيى قالديردى؛ إعدام، عدم، هيچلك، وظيفهسزلك، عبث، فراق، فانيلك يرنده، او قواقلرڭ هر برينڭ ياپراقلرى عددنجه حكمتلرى، معنالرى و رسالهِٔ النورده إثبات ايديلديگى گبى، اوچ قسمه آيريلان نتيجهلرى و وظيفهلرى وار دييه گوستردى:
برنجى قسم نتيجهلرى صانعِ ذو الجلالڭ أسماسنه باقار.مثلا: ناصلكه بر اوسته خارقه بر ماكينهيى ياپسه، اونى تقدير ايدن هركس او ذاته "ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه" دييوب آلقيشلار. اويله ده: او ماكينه دخى، اوندن مقصود نتيجهلرى تام تامنه گوسترمهسيله، لسانِ حاليله اوستهسنى تبريك ايدر، آلقيشلار. هر ذىحيات و هر شى بويله بر ماكينهدر، اوستهسنى تبريكلرله آلقيشلار.
— 440 —
ايكنجى قسم حكمتلرى ايسه:ذىحياتڭ و ذىشعورڭ نظرلرينه باقار. اونلره شيرين بر مطالعهگاه، برر كتابِ معرفت اولور. معنالرينى ذىشعورڭ ذهنلرنده و صورتلرينى قوّهِٔ حافظهلرنده و ألواحِ مثاليهده و عالمِ غيبڭ دفترلرنده دائرهِٔ وجودده بيراقوب، صوڭره عالمِ شهادتى ترك ايدر، عالمِ غيبه چكيلير. ديمك صورى بر وجودى بيراقير، معنوى و غيبى و علمى چوق وجودلرى قزانير. أوت مادام اللّٰه وار و علمى إحاطه ايدر. ألبته عدم، إعدام، هيچلك، محو، فنا؛ حقيقت نقطهسنده أهلِ ايمانڭ دنياسنده يوقدر و كافر منكرلرڭ دنيالرى عدمله، فراقله، هيچلكله، فانيلكله طولودر. ايشته بو حقيقتى، عمومڭ لساننده گزن بو گلن ضربِ مَثل درس ويروب، دير: "كيمڭ ايچون اللّٰه وار، اوڭا هر شى وار و كيمڭ ايچون يوقسه، هر شى اوڭا يوقدر، هيچدر."
الحاصل:ناصلكه ايمان، ئولوم وقتنده إنسانى إعدامِ أبديدن قورتارييور؛ اويله ده هركسڭ خصوصى دنياسنى دخى إعدامدن و هيچلك قراڭلقلرندن قورتارييور. و كفر ايسه خصوصًا كفرِ مطلق اولسه؛ هم او إنسانى، هم خصوصى دنياسنى ئولومله إعدام ايدوب معنوى جهنّم ظلمتلرينه آتار. حياتنڭ لذّتلرينى آجى زهرلره چويرر. حياتِ دنيويهيى آخرتنه ترجيح ايدنلرڭ قولاقلرى چينلاسين. گلسينلر، بوڭا يا بر چاره بولسونلر ويا ايمانه گيرسينلر. بو دهشتلى خساراتدن قورتولسونلر!..
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
دعاڭزه چوق محتاج و سزه چوق مشتاق قارداشڭز
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 441 —
(اوننجى مسئله مناسبتيله خسروڭ استادينه يازديغى مكتوب)
چوق سَوْگيلى استادم أفندم،
جنابِ حقّه حدسز شكرلر اولسون، ايكى آيلق إفتراق اوزونتيلرينى و مخابرهسزلك إضطرابلرينى خفيفلشديرن و قلبلريمزه تازه حيات بخش ايدن و روحلريمزه يڭى، صافى بر نسيم إهدا ايدن قرآنڭ جلاللى و عزّتلى، رحمتلى و شفقتلى آيتلرندهكى تكراراتڭ محاسننى تعداد ايدن، حكمتِ تكرارينڭ لزوم و أهمّيتنى ايضاح ايدن و رسالهِٔ النورڭ بر خارقه مدافعهسى اولان دڭزلى ميوهسنڭ اوننجى مسئلهسى نامنى آلان "أميرطاغى چيچگى"نى آلدق. الحقّ تقدير و تحسينه چوق لايق اولان بو چيچگى قوقلادقجه روحمزدهكى إشتياق يوكسلدى. طوقوز آيلق حپس صيقنتيسنه مقابل، ميوهنڭ طوقوز مسئلهسى ناصل برائتمزه بيوك بر وسيله اولمقله گوزللگنى گوسترمش ايسه، اوننجى مسئلهسى اولان چيچگى ده قرآنڭ ايجازلى إعجازندهكى خارقهلرى گوسترمكله او نسبتده گوزللگنى گوسترمكدهدر.
أوت سَوْگيلى استادم، گُلڭ چيچگندهكى فوق العاده لطافت و گوزللك، آغاجندهكى ديكنلرى نظره هيچ گوسترمديگى گبى؛ بو نورانى چيچك ده بزه طوقوز آيلق حپس صيقنتيسنى اونوتديرهجق بر شكلده او صيقنتيلريمزى ده هيچه اينديرمشدر. مطالعهسنه طويولميهجق شكلده قلمه آلينان و عقللرى حيرته سَوق ايدن بو نورانى چيچك، محتوى اولديغى چوق گوزللكلرندن بِالخاصّه قرآنڭ ترجمهسى صورتيله نظرِ بشرده عاديلشديريلمك إهانتنه مقابل؛ او تكراراتڭ قيمتنى تام گوسترمكله، قرآنڭ جهاندگر علويتنى ميدانه قويمشدر. سالكلرينڭ هر عصرده
— 442 —
فوق العاده بر متانتله صاريلمالرى ايله و أمر و نهينه تمامًا إنقياد ايتمهلريله، گويا يڭى نازل اولمش گبى تازهلگى إثبات ايديلمش اولان قرآنِ معجز البيانڭ، بتون عصرلرده، ظالملرينه قارشى شدّتلى و دهشتلى و تكرارلى تهديدلرى و مظلوملرينه قارشى شفقتلى و رحمتلى مكرّر تلطيفلرى، خصوصيله بو عصريمزه باقان تهديداتى ايچنده ظالملرينه مِثلى گورولمهمش بر حالتده، صانكه فَزَعِ أكبردن بر نمونهيى آڭديران سماوى بر جهنّمله آلتى يدى سنهدن بَرى متماديًا فرياد و فغان ايتديرمسى و كذا مظلوملرينڭ بو عصردهكى كلّى فردلرى باشنده رسالهِٔ النور طلبهلرينڭ بولونماسى و حقيقةً بو طلبهلرى ده اُممِ سالفهنڭ أنبيالرينه ويريلن نجاتلر گبى پك بيوك عمومى و خصوصى نجاتلره مظهر ايتمهسى و معارضلرى اولان دينسزلرڭ جهنّمى عذابله طوقاتلانملرينى گوسترمسى، هم ايكى گوزل و لطيف حاشيهلرله خاتمه ويريلمك صورتيله چيچگڭ تمام ايديلمسى، بو فقير طلبهڭز خسروى او قدر بيوك بر سرورله صوڭسز بر شكره سَوق ايتدى كه؛ بو گوزل چيچگڭ ويرديگى سَوينج و سرورى مدّتِ عمرمده حسّ ايتمديگمى سَوْگيلى استاديمه عرض ايتديگم گبى، قارداشلريمه ده كرّاتله سويلهمشم. جنابِ حق، ضعيف و تحمّلسز اوموزلرينه پك عظمتلى بارِ ثقيل تحميل ايديلن سز سَوْگيلى استاديمزدن أبديًا راضى اولسون. و يوكلريڭزى تخفيف ايتمكله يوزلريڭزى أبده قدر گولديرسون آمين.
أوت سَوْگيلى استادم، بز اللّٰهدن، قرآندن، حبيبِ ذىشاندن و رسالهِٔ النوردن و قرآن دلّالى سز سَوْگيلى استاديمزدن أبديًا راضىيز. و إنتسابمزدن هيچ بر جهتله پيشمانلغمز يوق. هم قلبمزده ذرّه قدر كوتولك ايتمك ايچون نيّت يوق. بز آنجق اللّٰهى و رضاسنى ايستهيورز. گون گچدكجه، رضاسى ايچنده، جنابِ حقّه وصلت إشتياقلرينى قلبمزده تكثيف ايدييورز. بِلا إستثنا بزه فنالق ايدنلرى جنابِ حقّه ترك ايتمكله عفو ايتمك و بِالعكس بزه ظلم ايدن او ظالملر ده داخل اولديغى
— 443 —
حالده، هركسه اييلك ايتمك، رسالهِٔ النور طلبهلرينڭ قلبلرينه يرلشن بر شعارِ إسلام اولديغنى، بز ايستهميهرك إعلان ايدن حضرتِ اللّٰهه حدسز حدودسز شكرلر ايدييورز.
چوق قصورلى طلبهڭز
خسرو
٭ ٭ ٭
— 444 —
اون برنجى مسئله
(ميوهنڭ اون برنجى مسئلهسنڭ باشى؛ بر ميوهسى جنّت و برى سعادتِ أبديه و برى رؤيت اللّٰه اولان ايمان شجرهِٔ قدسيهسنڭ حدسز، كلّى و جزئى ميوهلرندن يوزر نمونهلرى رسالهِٔ النورده بيان و حجّتلرله إثبات ايديلديگندن، ايضاحنى "سراج النور"ه حواله ايدوب؛ كلّى أركاننڭ دگل، بلكه جزئى و جزءلرڭ، جزئى و خصوصى ميوهلرندن بر قاچ نمونه بيان ايديلهجك.)
بريسى:بر گون بر دعاده، "يا ربّى! جبرائيل، ميكائيل، إسرافيل، عزرائيل حرمتلرينه و شفاعتلرينه، بنى جنّ و إنسڭ شرلرندن محافظه أيله!" مئالنده دعايى ديديگم زمان، هركسى تيترهتن و دهشت ويرن عزرائيل نامنى ذكر ايتديگم وقت غايت طاتلى و تسلّيدار و سَويملى بر حالت حسّ ايتدم. الحمد ِللّٰه ديدم. عزرائيلى جدًّا سومگه باشلادم. ملائكهيه ايمان ركننڭ بو جزئى فردينڭ پك چوق ميوهلرندن يالڭز بر جزئى ميوهسنه غايت قيصه بر إشارت ايدرز.
بريسى:إنسانڭ أڭ قيمتلى و اوستنده تيترهديگى مالى، اونڭ روحيدر. اونى ضايع اولمقدن و فنادن و باشى بوشلقدن محافظه ايتمك ايچون قوّتلى و أمين بر أله تسليمڭ درين بر سَوينج ويرديگنى قطعى حسّ ايتدم. و إنسانڭ عملنى يازان مَلكلر خاطريمه گلدى. باقدم، عينًا بو ميوه گبى چوق طاتلى ميوهلرى وار.
بريسى:هر إنسان قيمتلى بر سوزينى و فعلنى باقيلشديرمك ايچون إشتياقله كتابت و شعر، حتّى سينهما ايله حفظنه چاليشير. خصوصًا او فعللرڭ جنّتده باقى
— 445 —
ميوهلرى بولونسه، داها زياده مراق ايدر. "كِرَامًا كَاتِبِين" إنسانڭ اوموزلرنده طوروب اونلرى أبدى منظرهلرده گوسترمك و صاحبلرينه دائمى مكافات قزانديرمق، او قدر بڭا شيرين گلدى كه تعريف ايدهمم.
صوڭره أهلِ دنيانڭ، بنى حياتِ إجتماعيهدهكى هر شيدن تجريد ايتمك ايچنده بتون كتابلرمدن و دوستلرمدن و خدمتجيلرمدن و تسلّى ويريجى ايشلردن آيرى دوشورمهلريله برابر، غربت وحشتى بنى صيقاركن و بوش دنيا باشمه ييقيليركن، ملائكهيه ايمانڭ پك چوق ميوهلرندن بريسى إمداديمه گلدى. كائناتمى و دنيامى شنلنديردى، مَلكلر و روحانيلرله طولديردى، عالممى سَوينجله گولديردى. و أهلِ ضلالتڭ دنيالرى وحشت و بوشلق و قراڭلقله آغلادقلرينى گوستردى.
خيالم بو ميوهنڭ لذّتيله مسرور ايكن، عموم پيغمبرلره ايمانڭ پك چوق ميوهلرندن بوڭا بڭزر بر تك ميوهسنى آلدى، طاتدى. بردن، بتون گچمش زمانلردهكى أنبيالرله ياشامش گبى اونلره ايمانم و تصديقم، او زمانلرى ايشيقلانديردى و ايمانمى كلّى ياپوب گنيشلنديردى. و آخر زمان پيغمبريمزڭ ايمانه عائد اولان دعوالرينه بيڭلر إمضا باصديردى، شيطانلرى صوصديردى.
بردن "حكمت الإستعاذه لمعهسى"نده قطعى جوابى بولونان بر سؤال قلبمه گلدى كه: "بو ميوهلر گبى حدسز طاتلى ثمرهلر و فائدهلر و حسناتڭ غايت گوزل نتيجهلرى و منفعتلرى و أرحم الراحمينڭ غايت مرحمتكارانه توفيقلرى و عنايتلرى أهلِ هدايته يارديم ايدوب قوّت ويردكلرى حالده؛ أهلِ ضلالت نهدن چوق دفعه غلبه ايدر و بعضًا يگرميسى، يوز دانه أهلِ هدايتى پريشان ايدر." دييه، معنًا بندن صورولدى. و بو تفكّر ايچنده، شيطانڭ غايت ضعيف دسيسهلرينه قارشى قرآنڭ بيوك تحشيداتى و ملائكهلرى و جنابِ حقّڭ يارديمنى أهلِ ايمانه گوندرمسى
— 446 —
خاطره گلدى. رسالهِٔ النورڭ اونڭ حكمتنى قطعى حجّتلرله ايضاحنه بناءً، او سؤالڭ جوابنه غايت قيصه بر إشارت ايدرز:
أوت بعضًا سرسرى و گيزلى، مضر بر آدمڭ بر سرايه آتش آتمغه چاليشماسى يوزندن، يوزر آدمڭ ياپماسى گبى؛ يوزر آدمڭ محافظهسى ايله و بعضًا دولته و پادشاهه إلتجا ايله او سرايڭ وجودى دوام ايدهبيلير. چونكه اونڭ وجودى، بتون شرائطڭ و أركانڭ و أسبابڭ وجوديله اولابيلير. فقط اونڭ عدمى و خراب اولماسى بر تك شرطڭ عدميله واقع و بر سرسرينڭ بر كبريتيله يانوب محو اولديغى گبى، إنس و جنّ شيطانلرى آز بر فعل ايله بيوك تخريبات و دهشتلى معنوى يانغينلر ياپارلر. أوت بتون فنالقلر و گناهلر و شرلرڭ مايهسى و أساسلرى عدمدر، تخريبدر. صورةً وجودڭ آلتنده، عدم و بوزمق صاقليدر. ايشته جنّّى و إنسى شيطانلر و شريرلر بو نقطهيه إستنادًا غايت ضعيف بر قوّتله حدسز بر قوّته قارشى طايانوب، أهلِ حق و حقيقتى جنابِ حقّڭ درگاهنه إلتجايه و قاچمغه هر وقت مجبور ايتديگندن، قرآن اونلرى حمايه ايچون بيوك تحشيدات ياپار. طقسان طوقوز أسماءِ إلٰهيهيى اونلرڭ أللرينه ويرر. او دشمنلره قارشى ثبات ايتمهلرينه چوق شدّتلى أمرلر ويرر.
بو جوابدن، بردن پك بيوك بر حقيقتڭ اوجى و عظمتلى، دهشتلى بر مسئلهنڭ أساسى گوروندى. شويله كه:
ناصلكه جنّت بتون وجود عالملرينڭ محصولاتنى طاشييور و دنيانڭ يتيشديرديگى تخملرى باقيانه سنبللنديرييور، اويله ده؛ جهنّم دخى، حدسز دهشتلى عدم و هيچلك عالملرينڭ چوق أليم نتيجهلرينى گوسترمك ايچون او عدم محصولاتلرينى قاوورييور و او دهشتلى جهنّم فابريقهسى، سائر وظيفهلرى ايچنده، عالمِ وجود كائناتنى عالمِ عدم پيسلكلرندن تميزلتديرييور. بو دهشتلى مسئلهنڭ شيمديلك قپوسنى آچميهجغز. إن شاء اللّٰه صوڭره ايضاح ايديلهجك.
— 447 —
هم مَلكلره ايمان ميوهسندن بر جزئى و مُنكَر و نكيره عائد بر نمونهسى شودر: هركس گبى بن دخى محقّق گيرهجگم دييه مزاريمه خيالًا گيردم. و قبرده يالڭز، كيمسهسز، قراڭلق، صوغوق، طار بر حپسِ منفردده بر تجريدِ مطلق ايچندهكى توحّش و مأيوسيتدن تدهّش ايدركن، بردن مُنكَر و نكير طائفهسندن ايكى مبارك آرقداش چيقوب گلديلر. بنمله مناظرهيه باشلاديلر. قلبم و قبرم گنيشلهديلر، نورلانديلر، حرارتلنديلر؛ عالمِ أرواحه پنجرهلر آچيلدى. بن ده شيمدى خيالًا و إستقبالده حقيقةً گورهجگم او وضعيته بتون جانمله سَويندم و شكر ايتدم.
صرف و نحو علمنى اوقويان بر مدرسه طلبهسنڭ وفات ايدوب، قبرده مُنكَر و نكيرڭ: مَنْ رَبُّكَ "سنڭ ربّڭ كيمدر؟" دييه سؤاللرينه قارشى، كندينى مدرسهده ظن ايدوب نحو علميله جواب ويرهرك: " مَنْ مبتدادر، رَبُّكَ اونڭ خبريدر؛ مشكل بر مسئلهيى بندن صوريڭز، بو قولايدر." دييهرك، هم او ملائكهلرى، هم حاضر روحلرى، هم او واقعهيى مشاهده ايدن اوراده بولونان بر كشف القبور وليسنى گولديردى و رحمتِ إلٰهيهيى تبسّمه گتيردى، عذابدن قورتولديغى گبى؛ رسالهِٔ النورڭ بر شهيد قهرمانى اولان مرحوم حافظ على، حپسده ميوه رسالهسنى كمالِ عشقله يازاركن و اوقوركن وفات ايدوب قبرده ملائكهِٔ سؤاله محكمهدهكى گبى ميوه حقيقتلريله جواب ويرديگى مِثللو؛ بن ده و رسالهِٔ النور شاكردلرى ده، او سؤاللره قارشى رسالهِٔ النورڭ پارلاق و قوّتلى حجّتلريله إستقبالده حقيقةً و شيمدى معنًا جواب ويروب اونلرى تصديقه و تحسينه و تبريكه سَوق ايدهجكلر إن شاء اللّٰه.
هم مَلكلره ايمانڭ سعادتِ دنيويهيه مدار جزئى بر نمونهسى شودر كه: علمِ حالدن ايمان درسنى آلان بر معصوم چوجغڭ، ياننده آغلايان و معصوم بر قارداشنڭ وفاتى ايچون واويلا ايدن ديگر بر چوجغه: " آغلامه، شكر أيله..
— 448 —
سنڭ قارداشڭ مَلكلرله برابر جنّته گيتدى؛ اوراده گزر، بزدن داها ايى كيف ايدهجك، مَلكلر گبى اوچهجق، هر يرى سير ايدهبيلير." دييوب، فرياد ايدنڭ آغلاماسنى تبسّمه و سَوينجه چويرمهسيدر. بن ده عينًا بو آغلايان چوجق گبى، بو حزين قيشده و أليم بر وضعيتمده غايت أليم ايكى وفات خبرينى آلدم. برى، هم عالى مكتبلرده برنجيلگى قزانان، هم رسالهِٔ النورڭ حقيقتلرينى نشر ايدن، برادرزادهم مرحوم فؤاد؛ ايكنجيسى، حجّه گيدوب سكرات ايچنده طواف ايدركن، طواف ايچنده وفات ايدن عالمه خانم نامندهكى مرحومه همشيرهم. بو ايكى أقربامڭ ئولوملرى، إختيار رسالهسنده يازيلان مرحوم عبد الرحمانڭ وفاتى گبى بنى آغلاتيركن؛ ايمانڭ نوريله او معصوم فؤاد، او صالحه خانم إنسانلر يرنده مَلكلره، حوريلره آرقداش اولدقلرينى و بو دنيانڭ تهلكه و گناهلرندن قورتولدقلرينى معنًا، قلبًا گوردم. او شدّتلى حزن يرنده بيوك بر سَوينج حسّ ايدوب هم اونلرى، هم فؤادڭ پدرى قارداشم عبد المجيدى، هم كنديمى تبريك ايدهرك أرحم الرّاحمينه شكر ايتدم. بو ايكى مرحومهيه رحمت دعاسى نيّتيله بورايه يازيلدى، قيد ايديلدى.
رسالهِٔ النوردهكى بتون ميزانلر و موازنهلر، ايمانڭ سعادتِ دنيويهيه و اُخرويهيه مدار ميوهلرينى بيان ايدرلر. و او كلّى و بيوك ميوهلر، بو دنياده گوستردكلرى سعادتِ حياتيه و لذّتِ عمر جهتيله هر مؤمنڭ ايمانى اوڭا بر سعادتِ أبديهيى قزانديرهجق.. بلكه سنبل ويرهجك و او صورتده إنكشاف ايدهجك دييه خبر ويررلر. و او كلّى و پك چوق ميوهلرندن بش ميوهسى، ميوهِٔ معراج اولارق اوتوز برنجى سوزڭ آخرنده و بش ميوهسى يگرمى دردنجى سوزڭ بشنجى دالنده نمونه اولارق يازيلمش. أركانِ ايمانيهنڭ هر برينڭ آيرى آيرى پك چوق بلكه حدسز ميوهلرى اولديغى گبى، مجموعنڭ بردن چوق ميوهلرندن بر ميوهسى، قوجه جنّت
— 449 —
و برى ده سعادتِ أبديه و برى ده بلكه أڭ طاتليسى ده رؤيتِ إلٰهيهدر دييه، باشده ديمشدك. و اوتوز ايكنجى سوزڭ آخرندهكى موازنهده، ايمانڭ سعادتِ داريْنه مدار بر قسم ثمرهلرى گوزل ايضاح ايديلمش. ايمانِ بِالقدر ركننڭ قيمتدار ميوهلرى بو دنياده بولونديغنه بر دليلى، عموم لساننده
مَنْ اٰمَنَ بِالْقَدَرِ اَمِنَ مِنَ الْكَدَرِ
ضربِ مَثل اولمشدر. يعنى، "قدره ايمان ايدن، غملردن قورتولور." رسالهِٔ قدرڭ آخرنده گوزل بر تمثيل ايله، ايكى آدمڭ شاهانه بر سرايڭ باغچهسنه گيرمهسيله، بر كلّى ميوهسى بيان ايديلمش. حتّى بن كندى حياتمده بيڭلر تجربهلرمله گوردم و بيلدم كه؛ قدره ايمان اولمازسه حياتِ دنيويه سعادتى محو اولور. أليم مصيبتلرده، نه وقت قدره ايمان جهتنه باقاردم؛ مصيبت غايت خفيفلشييور گورويوردم. و قدره ايمان ايتمهين ناصل ياشايهبيلير دييه حيرت ايدردم.
ملائكهيه ايمان ركننڭ كلّى ميوهلرندن بريسنه، يگرمى ايكنجى سوزڭ ايكنجى مقامنده شويله إشارت ايديلمش كه؛ عزرائيل عليه السلام جنابِ حقّه مناجات ايدوب ديمش: "قبضِ أرواح وظيفهسنده سنڭ عبادڭ بندن كوسهجكلر، شكوا ايدهجكلر." اوڭا جوابًا دينيلمش: "سنڭ وظيفهڭه خستهلقلرى و مصيبتلرى پرده ياپاجغم؛ تا عباديمڭ شكوالرى اونلره گيتسين، سڭا گلمهسين." عينًا بو پردهلر گبى عزرائيل عليه السلامڭ وظيفهسى ده بر پردهدر. تا حقسز شكوالر جنابِ حقّه گيتمهسين. چونكه ئولومدهكى حكمت و رحمت و گوزللك و مصلحت جهتنى هركس گورهمز. ظاهره باقوب إعتراض ايدر، شكوايه باشلار. ايشته بو حقسز شكوالر رحيمِ مطلقه گيتمهمك حكمتيله عزرائيل عليه السلام پرده اولمش.
عينًا بونڭ گبى بتون مَلكلرڭ، بلكه بتون أسبابِ ظاهريهنڭ وظيفهلرى، عزّتِ ربوبيتڭ پردهلريدر. تا گوزللكلرى گورونمهين و حكمتلرى بيلينمهين شيلرده قدرتِ إلٰهيهنڭ
— 450 —
عزّتى و قدسيتى و رحمتنڭ إحاطهسى محافظه ايديلسين، إعتراضه هدف اولماسين و خسيس و أهمّيتسز و مرحمتسز شيلر ايله قدرتڭ مباشرتى (نظرِ ظاهريده) گورونمسين. يوقسه هيچ بر سببڭ حقيقى تأثيرى و ايجاده هيچ قابليتى اولماديغنى، هر شيده توحيد سكّهلرى قطعى گوسترديگنى، رسالهِٔ النور حدسز دليللريله إثبات ايتمش. خلق ايتمك، ايجاد ايتمك اوڭا مخصوصدر. أسباب، يالڭز بر پردهدر. ملائكه گبى ذىشعور اولانلرڭ، يالڭز جزءِ إختياريله جزئى، ايجادسز، كسب دينيلن بر نوع خدمتِ فطريه و عملى بر نوع عبوديتدن باشقه أللرنده يوقدر.
أوت، عزّت و عظمت ايسترلر كه؛ أسباب، پردهدارِ دستِ قدرت اوله عقلڭ نظرنده.
توحيد و أحديت ايسترلر كه؛ أسباب، أللرينى چكسينلر تأثيرِ حقيقيدن.
ايشته ناصلكه مَلكلر و امورِ خيريهده و وجوديهده إستخدام ايديلن ظاهرى سببلر، گوزللكلرى گورونمهين و بيلينمهين شيلرده قدرتِ ربّانيهيى قصوردن، ظلمدن محافظه ايدوب تقديس و تسبيحِ إلٰهيده برر وسيلهدرلر. عينًا اويله ده: جنّّى و إنسى شيطانلر و مضر مادّهلرڭ امورِ شرّيهده و عدميهده إستعماللرى دخى، ينه قدرتِ سبحانيهيى غدردن و حقسز إعتراضلردن و شكوالره هدف اولمقدن قورتارمق ايله تقديس و تسبيحاتِ ربّانيهيه و كائناتدهكى بتون قصوراتدن مبرّا و منزّهيتنه خدمت ايدييورلر. چونكه بتون قصورلر عدمدن و قابليتسزلكدن و تخريبدن و وظيفه ياپمامقدن (كه برر عدمدرلر) و وجودى اولميان عدمى فعللردن گلييور. بو شيطانى و شرلى پردهلر، او قصوراته مرجع اولوب إعتراض و شكوالرى بِالإستحقاق كنديلرينه آلارق جنابِ حقّڭ تقديسنه وسيله اولويورلر. ذاتًا شرلى و عدمى و تخريبجى ايشلرده قوّت و إقتدار لازم دگل؛ آز بر فعل و جزئى بر قوّت، بلكه وظيفهسنى ياپمامق ايله بعضًا بيوك عدملر و بوزمقلر اولويور. او شرير فاعللر،
— 451 —
مقتدر ظن ايديليرلر. حالبوكه عدمدن باشقه هيچ تأثيرلرى و جزئى بر كسبدن خارج بر قوّتلرى يوقدر. فقط او شرلر عدمدن گلدكلرندن، او شريرلر حقيقى فاعلدرلر. بِالإستحقاق، أگر ذىشعور ايسه جزايى چكرلر. ديمك سيّئاتده او فنالر فاعلدرلر؛ فقط حسنهلر و خيرلرده و عملِ صالحده وجود اولماسندن، او اييلر حقيقى فاعل و مؤثّر دگللر. بلكه قابلدرلر؛ فيضِ إلٰهىيى قبول ايدرلر و مكافاتلرى دخى صِرف بر فضلِ إلٰهيدر دييه، قرآنِ حكيم
مَا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَا اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ
فرمان ايدر.
الحاصل:وجود كائناتلرى و حدسز عدم عالملرى بربرلريله چارپيشيركن و جنّت و جهنّم گبى ميوهلر ويرركن و بتون وجود عالملرى "الحمد ِللّٰه الحمد ِللّٰه" و بتون عدم عالملرى "سبحان اللّٰه سبحان اللّٰه" ديركن و إحاطهلى بر قانونِ مبارزه ايله مَلكلر شيطانلرله و خيرلر شرلرله، تا قلبڭ أطرافندهكى إلهام، وسوسه ايله مجادله ايدركن؛ بردن مَلكلره ايمانڭ بو ميوهسى تجلّى ايدر، مسئلهيى حلّ ايدوب قراڭلق كائناتى ايشيقلانديرر.
اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ
آيتنڭ أنوارندن بر نورينى بزه گوسترر و بو ميوه نه قدر طاتلى اولديغنى طاتديرر.
ايكنجى بر كلّى ميوهسنه يگرمى دردنجى و ألفلر كرامتنى گوسترن يگرمى طوقوزنجى سوزلر إشارت ايدوب پارلاق بر صورتده مَلكلرڭ وجودينى و وظيفهسنى إثبات ايتمشلر. أوت كائناتڭ هر طرفنده، جزئى و كلّى هر شيده، هر نوعده، كندينى طانيتديرمق و سَوْديرمك ايچنده مرحمتكارانه بر حشمتِ ربوبيت، ألبته او حشمته، او مرحمته، او طانيتديرمغه، او سَوْديرمگه قارشى شكر و تقديس ايچنده بر گنيش و إحاطهلى و شعوركارانه بر عبوديتله مقابله ايتمهسى لازم و قطعيدر. و شعورسز جمادات و أركانِ عظيمهِٔ كائنات حسابنه او وظيفهيى، آنجق حدسز مَلكلر
— 452 —
گورهبيلير و او سلطنتِ ربوبيتڭ هر طرفده، ثراده ثريّاده، زمينڭ تملنده، طيشنده حكيمانه و حشمتكارانه إجراآتنى اونلر تمثيل ايدهبيليرلر.
مثلا، فلسفهنڭ روحسز قانونلرى پك قراڭلق و وحشتلى گوستردكلرى خلقتِ أرضيه و وضعيتِ فطريهسنى، بو ميوه ايله نورلى، انسيتلى بر طرزده ثَوْر و حوت ناملرندهكى ايكى مَلگڭ اوموزلرنده، يعنى نظارتلرنده و جنّتدن گتيريلن و فانى كُرهِٔ أرضڭ باقى بر تمل طاشى اولمق، يعنى ايلريده باقى جنّته بر قسمنى دور ايتمگه بر إشارت ايچون صَخْرَتْ نامنده اُخروى بر مادّه، بر حقيقت گوندريلوب ثَوْر و حوت مَلكلرينه بر نقطهِٔ إستناد ايديلمش دييه بنى إسرائيلڭ أسكى پيغمبرلرندن روايت وار و ابن عبّاسدن دخى مرويدر. مع التأسّف بو قدسى معنا، مرورِ زمانله بو تشبيه، عوامڭ نظرنده حقيقت تلقّى ايديلمكله، عقلڭ خارجنده بر صورت آلمش. مادام مَلكلر هواده گزدكلرى گبى طوپراقده و طاشده و يرڭ مركزنده ده گزرلر؛ ألبته اونلرڭ و كُرهِٔ أرضڭ، اوستنده طوراجق جسمانى طاش و باليغه و اوكوزه إحتياجلرى يوقدر.
هم مثلا كُرهِٔ أرض، كُرهِٔ أرضڭ نوعلرى عددنجه باشلر و او نوعلرڭ فردلرى صاييسنجه ديللر و او فردلرڭ أعضا و ياپراق و ميوهلرى مقدارنجه تسبيحاتلر ياپديغى ايچون ألبته او حشمتلى و شعورسز عبوديتِ فطريهيى بيلهرك، شعوردارانه تمثيل ايدوب درگاهِ إلٰهيهيه تقديم ايتمك ايچون قرق بيڭ باشلى و هر باشى قرق بيڭ ديل ايله و هر بر ديل ايله قرق بيڭ تسبيحات ياپان بر مَلكِ مؤكّلى بولونهجق كه، عينِ حقيقت اولارق مخبرِ صادق خبر ويرمش. و خلقتِ كائناتڭ أڭ أهمّيتلى نتيجهسى اولان إنسانلرله مناسباتِ ربّانيهيى تبليغ و إظهار ايدن جبرائيل (عس) و ذىحيات عالمنده أڭ حشمتلى و أڭ دهشتلى اولان ديريلتمك و حيات ويرمك و ئولومله ترخيص ايتمكدهكى خالقه مخصوص اولان إجراآتِ إلٰهيهيى يالڭز تمثيل
— 453 —
ايدوب عبوديتكارانه نظارت ايدن إسرافيل (عس) و عزرائيل (عس) و حيات دائرهسنده رحمتڭ أڭ جمعيتلى، أڭ گنيش، أڭ ذوقلى اولان رزقدهكى إحساناتِ رحمانيهيه نظارتله برابر شعورسز شكرلرى شعور ايله تمثيل ايدن ميكائيل (عس) گبى مَلكلرڭ پك عجيب ماهيتده اولارق بولونمالرى و وجودلرى و روحلرڭ بقالرى، سلطنت و حشمتِ ربوبيتڭ مقتضاسيدر. اونلرڭ و هر برينڭ مخصوص طائفهلرينڭ وجودلرى، كائناتده گونش گبى گورونن سلطنت و حشمتڭ وجودى درجهسنده قطعيدر و شبههسزدر. ملائكهيه عائد باشقه مادّهلر بونلره قياس ايديلسين.
أوت كُرهِٔ أرضده درت يوز بيڭ نوعلرى ذىحياتدن خلق ايدن، حتّى أڭ عادى و متعفّن مادّهلردن ذىروحلرى چوقلقله يارادان و هر طرفى اونلرله شنلنديرن و معجزاتِ صنعتنه قارشى، اونلره ديللريله "ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه، سبحان اللّٰه" ديديرن و إحساناتِ رحمتنه مقابل "اَلْحَمْدُ ِللّٰه، وَالشُّكْرُ ِللّٰهِ، اَللّٰهُ اَكْبَرُ" او حيوانجقلره سويلتديرن بر قديرِ ذو الجلال والجمال، ألبته، بِلا شك ولا شبهه، قوجه سماواته مناسب، عصيانسز و دائما عبوديتده اولان سكنهلرى و روحانيلرى ياراتمش، سماواتى شنلنديرمش، بوش بيراقمامش. و حيواناتڭ طائفهلرندن پك چوق زياده آيرى آيرى نوعلرى مَلكلردن ايجاد ايتمش كه، بر قسمى كوچوجك اولارق ياغمور و قار قطرهلرينه بينوب صنعت و رحمتِ إلٰهيهيى كندى ديللريله آلقيشلايورلر؛ بر قسمى، برر سيّار ييلديزلره بينوب فضاىِ كائناتده سياحت ايچنده عظمت و عزّت و حشمتِ ربوبيته قارشى تكبير و تهليل ايله عبوديتلرينى عالمه إعلان ايدييورلر. أوت زمانِ آدمدن بَرى بتون سماوى كتابلر و دينلر، مَلكلرڭ وجودلرينه و عبوديتلرينه إتّفاقلرى و بتون عصرلرده مَلكلر ايله قونوشمالر و محاورهلر، كثرتلى تواتر ايله إنسانلر ايچنده وقوع بولديغنى نقل و روايتلرى ايسه؛ گورمديگمز
— 454 —
آمريقا إنسانلرينڭ وجودلرى گبى مَلكلرڭ وجودلرينى و بزمله علاقهدار اولدقلرينى قطعى إثبات ايدر.
ايشته شيمدى گل، ايمان نوريله بو كلّى ايكنجى ميوهيه باق و طات؛ ناصل كائناتى باشدن باشه شنلنديروب، گوزللشديروب بر مسجدِ أكبره و بيوك بر عبادتخانهيه چويرييور. و فن و فلسفهنڭ صوغوق، حياتسز، ظلمتلى، دهشتلى گوسترمهلرينه مقابل؛ حياتلى، شعورلى، ايشيقلى، انسيتلى، طاتلى بر كائنات گوسترهرك باقى حياتڭ بر جلوهِٔ لذّتنى أهلِ ايمانه درجهسنه گوره دنياده دخى طاتديرر.
تتمّه:ناصلكه وحدت و أحديت سرّيله كائناتڭ هر طرفنده عين قدرت، عين إسم، عين حكمت، عين صنعت بولونماسيله خالقڭ وحدت و تصرّفى و ايجاد و ربوبيتى و خلّاقيت و قدسيتى، جزئى كلّى هر بر مصنوعڭ حال ديلى ايله إعلان ايديلييور. عينًا اويله ده؛ هر طرفده مَلكلرى خلق ايدوب هر مخلوقڭ لسانِ حال ايله شعورسز ياپدقلرى تسبيحاتى، مَلكلرڭ عبوديتكارانه ديللريله ياپديرييور. مَلكلرڭ هيچ بر جهتده خلافِ أمر حركتلرى يوقدر. خالص بر عبوديتدن باشقه هيچ بر ايجاد و أمرسز هيچ بر مداخله، حتّى إذنسز شفاعتلرى دخى اولماز. تام
بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ ٭ وَ يَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ
سرّينه مظهردرلر.
٭ ٭ ٭
— 455 —
خاتمه
(غايت أهمّيتلى بر نكتهِٔ إعجازيهيه دائر، بردن إختيارسز، مغربدن صوڭره قلبه إخطار ايديلن و سورهِٔ
قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ
ڭ ظاهر بر معجزهِٔ غيبيهسنى گوسترن اوزون بر حقيقته قيصه بر إشارتدر.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ ٭ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ ٭ وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ اِذَا وَقَبَ ٭ وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِى الْعُقَدِ ٭ وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ اِذَا حَسَدَ ٭
ايشته يالڭز معناىِ إشارى جهتنده بو سورهِٔ عظيمهِٔ خارقه: "كائناتده عدم عالملرى حسابنه چاليشان شريرلردن و إنسى و جنّى شيطانلردن كنديڭزى محافظه ايديڭز." پيغمبريمزه و امّتنه أمر ايدهرك، هر عصره باقديغى گبى معناىِ إشاريسيله بو عجيب عصريمزه داها زياده، بلكه ظاهر بر طرزده باقار؛ قرآنڭ خدمتكارلرينى إستعاذهيه دعوت ايدر. بو معجزهِٔ غيبيه، بش إشارتله قيصهجه بيان ايديلهجك. شويله كه:
بو سورهنڭ هر بر آيتنڭ معنالرى چوقدر. يالڭز معناىِ إشارى ايله بش جملهسنده درت دفعه "شرّ" كلمهسنى تكرار ايتمك و قوّتلى مناسبتِ معنويه ايله برابر درت طرزده بو عصرڭ أمثالسز درت دهشتلى و فورطنهلى مادّى و معنوى
— 456 —
شرلرينه و إنقلابلرينه و مبارزهلرينه عين تاريخيله پارمق باصمق و معنًا "بونلردن چكينڭز" أمر ايتمك، ألبته قرآنڭ إعجازينه ياقيشير بر إرشادِ غيبيدر.
مثلا:باشده
قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ
جملهسى، بيڭ اوچ يوز أللى ايكى ويا درت (١٣٥٢-١٣٥٤) تاريخنه حسابِ أبجدى و جفريله توافق ايدوب نوعِ بشرده أڭ گنيش حرص و حسدله و برنجى حربڭ سببيله وقوعه گلمگه حاضرلانان ايكنجى حربِ عمومىيه إشارت ايدر. و اُمّتِ محمّديهيه (عصم) معنًا دير: "بو حربه گيرمهيڭز و ربّڭزه إلتجا ايديڭز." و بر معناىِ رمزيله، قرآنڭ خدمتكارلرندن اولان رسالهِٔ نور شاكردلرينه خصوصى بر إلتفات ايله اونلرڭ أسكيشهر حپسندن، دهشتلى بر شردن عين تاريخيله قورتولمالرينه و حقلرندهكى إمحا پلاننڭ عقيم بيراقيلماسنه رمزًا خبر ويرر؛ معنًا إستعاذه ايديڭز أمر ايدر گبى بر رمز ويرر.
هم مثلا:
مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ
جملهسى (شدّه صاييلماز) بيڭ اوچ يوز آلتمش بر (١٣٦١) ايدهرك، بو أمثالسز حربڭ مرحمتسز و ظالمانه تخريباتنه رومى و هجرى تاريخيله پارمق باصديغى گبى؛ عين زمانده بتون قوّتلريله قرآنڭ خدمتنه چاليشان نور شاكردلرينڭ گنيش بر إمحا پلانندن و أليم و دهشتلى بر بلادن و دڭزلى حپسندن قورتولمالرينه توافقله، بر معناىِ رمزى ايله اونلره ده باقار. "خلقڭ شرّندن كنديڭزى قورويڭز" گيزلى بر ايما ايله دير.
هم مثلا:
اَلنَّفَّاثَاتِ فِى الْعُقَدِ
جملهسى (شدّهلر صاييلماز) بيڭ اوچ يوز يگرمى سكز (١٣٢٨)؛ أگر شدّهدهكى (ل) صاييلسه، بيڭ اوچ يوز أللى سكز (١٣٥٨) عدديله بو عمومى حربلرى ياپان أجنبى غدّارلرڭ، حرص و حسد ايله بزدهكى حرّيت إنقلابنڭ قرآن لهندهكى نتيجهلرينى بوزمق فكريله تبدّلِ سلطنت و بالقان و ايتاليان حربلرى و برنجى حربِ عمومينڭ پاطلامسيله مادّى و
— 457 —
معنوى شرلرينى، سياسى ديپلوماتلرڭ راديو ديليله هركسڭ قفالرينه سحرباز و زهرلى ئوفلهمهلريله و مقدّراتِ بشرڭ دوگمه و عقدهلرينه گيزلى پلانلرينى تلقين ايتمهلريله بيڭ سنهلك مدنيت ترقّياتنى وحشيانه محو ايدن شرلرڭ وجوده گلمگه حاضرلانمهلرى تاريخنه توافق ايدهرك،
اَلنَّفَّاثَاتِ فِى الْعُقَدِ
نڭ تام معناسنه تطابق ايدر.
هم مثلا:
وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ اِذَا حَسَدَ
جملهسى (شدّه و تنوين صاييلماز) ينه بيڭ اوچ يوز قرق يدى (١٣٤٧) ايدوب، عين تاريخده، أجنبى معاهدهلرڭ إجباريله بو وطنده أهمّيتلى صارصينتيلر و فلسفهنڭ تحكّميله بو ديندار ملّتده أهمّيتلى تحوّللر وجوده گلمهسنه و عين تاريخده، دولتلرده ايكنجى حربِ عمومىيى إحضار ايدن دهشتلى حسدلر و رقابتلرڭ چارپيشمالرى تاريخنه بو معناىِ إشارى ايله تام تامنه توافقى و معنًا تطابقى، ألبته بو قدسى سورهنڭ بر لمعهِٔ إعجازِ غيبيسيدر.
بر إخطار:هر بر آيتڭ متعدّد معنالرى واردر. هم هر بر معنا كلّيدر. هر عصرده أفرادى بولونور. بحثمزده بو عصريمزه باقان يالڭز معناىِ إشارى طبقهسيدر. هم او كلّى معناده، عصريمز بر فرددر. فقط خصوصيت كسب ايتمش كه، اوڭا تاريخيله باقار. بن درت سنهدر، بو حربڭ نه صفحاتنى و نه ده نتيجهلرينى و نه ده صلح اولمش اولمامش بيلمديگمدن و صورماديغمدن، بو قدسى سورهنڭ داها نه قدر بو عصره و بو حربه إشارتى وار دييه داها اونڭ قپوسنى چالمادم. يوقسه بو خزينهده داها چوق أسرار وار اولديغى رسالهِٔ النورڭ أجزالرنده، خصوصًا رموزاتِ ثمانيه رسالهلرنده بيان و إثبات ايديلديگندن اونلره حواله ايدوب قيصه كسييورم.
— 458 —
خاطره گلهبيلن بر سؤالڭ جوابيدر:بو لمعهِٔ إعجازيهده، باشدهكى مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ ده هم مِنْ هم شَرِّ كلمهلرى حسابه گيرمهسى و آخرده وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ اِذَا حَسَدَ يالڭز شَرِّ كلمهسى گيرمهسى، وَمِنْ گيرمهمسى و وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِى الْعُقَدِ ايكيسى ده حساب ايديلمهمسى غايت اينجه و لطيف بر مناسبته ايما و رمز ايچوندر. چونكه، خلقلرده شردن باشقه خيرلر ده وار. هم بتون شر هركسه گلمز. بوڭا رمزًا، بعضيتى إفاده ايدن مِنْ و شَرِّ گيرمشلر. حاسد حسد ايتديگى زمان بتون شردر، بعضيته لزوم يوقدر. و اَلنَّفَّاثَاتِ فِى الْعُقَدِ رمزيله، كندى منفعتلرى ايچون كُرهِٔ أرضه آتش آتان ئوفلهييجيلرڭ و سحرباز او ديپلوماتلرڭ تخريباته عائد بتون ايشلرى عينِ شردر دييه، داها شَرِّ كلمهسنه لزوم قالمادى.
بو سورهيه عائد بر نكتهِٔ إعجازيهنڭ حاشيهسيدر:
ناصل بو سوره، بش جملهسندن درت جملهسى ايله بو عصريمزڭ درت بيوك شرلى إنقلابلرينه و فورطنهلرينه معناىِ إشارى ايله باقار؛ عينًا اويله ده، درت دفعه تكرارًا مِنْ شَرِّ (شدّه صاييلماز) كلمهسيله عالمِ إسلامجه أڭ دهشتلى اولان جنگيز و هلاگو فتنهسنڭ و عبّاسى دولتنڭ إنقراض زماننڭ عصرينه، درت دفعه معناىِ إشارى ايله و مقامِ جفرى ايله باقار و پارمق باصار. أوت (شدّهسز) شَرِّ بش يوز (٥٠٠) ايدر؛ مِنْ طقسان (٩٠)در. إستقباله باقان چوق آيتلر، هم بو عصريمزه هم او عصرلره إشارت ايتمهلرى جهتنده، إستقبالدن
— 459 —
خبر ويرن إمامِ على (رض) و غوثِ أعظم (قس) دخى، عينًا هم بو عصريمزه، هم او عصره باقوب خبر ويرمشلر.
غَاسِقٍ اِذَا وَقَبَ
كلمهلرى بو زمانه دگل، بلكه غَاسِقٍ بيڭ يوز آلتمش بر (١١٦١) و اِذَا وَقَبَ سكز يوز اون (٨١٠) ايدهرك، او زمانلرده أهمّيتلى مادّى معنوى شرلره إشارت ايدر. أگر برابر اولسه، ميلادى بيڭ طوقوز يوز يتمش بر (١٩٧١) اولور. او تاريخده دهشتلى بر شردن خبر ويرر. يگرمى سنه صوڭره، شيمديكى تخملرڭ محصولى إصلاح اولمازسه، ألبته طوقاتلرى دهشتلى اولاجق.
٭ ٭ ٭
— 460 —
اون برنجى مسئلهنڭ حاشيهسنڭ بر لاحقهسيدر.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
آيت الكرسينڭ تتمّهسى اولان لَا اِكْرَاهَ فِى (الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ) مِنَ الْغَىِّ (١٣٥٠)
فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ (١٩٢٩) ويا (١٩٢٨)
وَيُؤْمِنْ بِاللّٰهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ (٩٤٦) "رسالة النور إسمنه موافق"
بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقٰى (١٣٤٧)
لَا انْفِصَامَ لَهَا وَاللّٰهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ٭ (اَللّٰهُ) (وَلِىُّ الَّذِينَ اٰمَنُوا)
أگر برابر اولسه (١٠١٢)؛ أگر برابر اولمازسه (٩٤٥) (بر شدّه صاييلماز)
يُخْرِجُهُمْ مِنَ (الظُّلُمَاتِ) اِلَى النُّورِ (١٣٧٢) (شدّهسز)
وَالَّذِينَ كَفَرُوا اَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ (١٤١٧)
(يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ اِلَى) الظُّلُمَاتِ (١٣٣٨) (شدّه صاييلماز)
اُولٰئِكَ اَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (١٢٩٥) (شدّه صاييلير) ادهر.
رسالة النورڭ هم ايكى كرّه إسمنه، هم صورتِ مجاهدهسنه، هم تحقّقنه و تأليف و تكمّل زماننه تام تامنه توافقيله برابر أهلِ كفرڭ بيڭ ايكى يوز طقسان اوچ (١٢٩٣) حربيله عالمِ إسلامڭ نورينى سوندورمگه چاليشماسى تاريخنه و برنجى حربِ عموميدن إستفاده ايله بيڭ اوچ يوز اوتوز سكز (١٣٣٨)ده بِالفعل نوردن ظلماته آتمق ايچون ياپيلان دهشتلى
— 461 —
معاهدهلر تاريخنه تام تامنه توافقى و ايچنده مكرّرًا نور و ظلمات قارشيلاشديريلماسى و بو مجاهدهِٔ معنويهده قرآنڭ نورندن گلن بر نور، أهلِ ايمانه بر نقطهِٔ إستناد اولاجغنى معناىِ إشارى ايله خبر ويرييور دييه قلبمه إخطار ايديلدى. بن ده مجبور اولدم، يازدم. صوڭره باقدم كه؛ معناسنڭ مناسبتى بو عصريمزه او قدر قوّتليدر كه، هيچ توافق أمارهسى اولماسه ده ينه بو آيتلر هر عصره باقديغى گبى معناىِ إشارى ايله بزمله ده قونوشويور قناعتم گلدى.
أوتأوّلا:باشده
لَا اِكْرَاهَ فِى الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ
جملهسى، مقامِ جفرى و أبجدى ايله بيڭ اوچ يوز أللى (١٣٥٠) تاريخنه پارمق باصار و معناىِ إشارى ايله دير: گرچه او تاريخده، دينى دنيادن تفريق ايله دينده إكراهه و إجباره و مجاهدهِٔ دينيهيه و دين ايچون سلاحله جهاده معارض اولان حرّيتِ وجدان، حكومتلرده بر قانونِ أساسى، بر دستورِ سياسى اولويور و حكومت لائك جمهوريته دونر. فقط اوڭا مقابل معنوى بر جهادِ دينى، ايمانِ تحقيقى قلنجيله اولاجق. چونكه ديندهكى رشدُ إرشاد و حق و حقيقتى گوزلره گوسترهجك درجهده قوّتلى برهانلرى إظهار ايدوب تبيين و تبيّن ايدن بر نور قرآندن چيقهجق دييه خبر ويروب، بر لمعهِٔ إعجاز گوسترر.
هم تا خَالِدُونَ كلمهسنه قدر رسالهِٔ نوردهكى بتون موازنهلرڭ أصلى، منبعى اولارق عينًا او موازنهلر گبى مكرّرًا نور و ظلمات و ايمان و قراڭلقلرى قارشيلاشديرماسيله گيزلى بر أمارهدر كه، او تاريخده بولونان جهادِ معنوى مبارزهسنده بيوك بر قهرمان؛ نور نامنده رسالهِٔ نوردر كه، دينده بولونان يوزر طلسملرى كشف ايدن اونڭ معنوى ألماس قلنجى، مادّى قلنجلره إحتياج بيراقمييور.
— 462 —
أوت حدسز شكرلر اولسون كه، يگرمى سنهدر رسالهِٔ نور بو إخبارِ غيبى و لمعهِٔ إعجازى بِالفعل گوسترمشدر. و بو سرِّ عظيم ايچوندر كه؛ رسالهِٔ نور شاكردلرى دنيا سياستنه و جريانلرينه و مادّى مجادلهلرينه قاريشمييورلر و أهمّيت ويرمييورلر و تنزّل ايتمييورلر و حقيقى شاكردلرى أڭ دهشتلى بر خصمنه و حقارتلى تجاوزينه قارشى اوڭا دير:
"أى بدبخت! بن سنى إعدامِ أبديدن قورتارمغه و فانى حيوانيتڭ أڭ سفلى و أليم درجهسندن بر باقى إنسانيت سعادتنه چيقارمغه چاليشييورم. سن بنم ئولوممه و إعداممه چاليشييورسڭ. سنڭ بو دنياده لذّتڭ پك آز، پك قيصه و آخرتده جزا و بلالرڭ پك چوق و پك اوزوندر. و بنم ئولومم بر ترخيصدر. هايدى دفع اول؛ سنڭ ايله اوغراشمام، نه ياپارسهڭ ياپ." دير. او ظالم دشمننه حدّت دگل، بلكه آجييور، شفقت ايدييور، كاشكه قورتولسه ايدى دييهرك إصلاحنه چاليشير.
ثانيًا:
وَيُؤْمِنْ بِاللّٰهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَبِالْعُرْوَةِ الْوُثْقٰى
بو ايكى قدسى جملهلر، قوّتلى مناسبتِ معنويه ايله برابر مقامِ جفرى و أبجدى حسابيله، برنجيسى رسالة النورڭ إسمنه، ايكنجيسى اونڭ تحقّقنه و تكمّلنه و پارلاق فتوحاتنه معنًا و جفرًا تام تامنه تطابقلرى بر أمارهدر كه؛ رسالة النور بو عصرده، بو تاريخده بر "عروة الوثقى"در. يعنى چوق محكم، قوپماز بر زنجير و بر "حبل اللّٰه"در. اوڭا ألنى آتان، ياپيشان نجات بولور دييه معناىِ رمزيله خبر ويرر.
ثالثًا:
اَللّٰهُ وَلِىُّ الَّذِينَ اٰمَنُوا
جملهسى هم معنا، هم جفر ايله رسالة النوره بر رمزى وار. شويله كه:.........
(بو مقامده پرده ايندى. يازمغه إذن ويريلمدى. باشقه زمانه تأخير ايديلدى.)
— 463 —
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
(حاشيه):بو نكتهنڭ باقى قسمى شيمديلك يازديريلماديغنڭ سببى، بر درجه دنيايه، سياسته تماسيدر. بز ده باقمقدن ممنوعز. أوت اِنَّ الْاِنْسَانَ لَيَطْغٰى بو طاغوته باقار و باقديرر.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 464 —
(رسالهِٔ النور قهرمانى خسروڭ "ميوهنڭ اون برنجى مسئلهسى" مناسبتيله يازديغى مكتوبڭ بر پارچهسيدر.)
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ
چوق مبارك، چوق قيمتدار، چوق سَوْگيلى استاديمز أفنديمز!
ملّت و مملكت ايچون چوق بيوك گوزللكلرى إحتوا ايدن "ميوه" طوقوز مسئلهسى ايله، دهشتلى بر زمانده، مدهش عاصيلر ايچنده أڭ بيوك دشمنلر آراسنده حيرتفزا بر صورتده شاكردلرينه نجات ويرمگه وسيله اولمقله قالمامش، اوننجى و اون برنجى مسئلهلرى ايله خصوصيله نورڭ شاكردلرينى حقيقت يوللرنده آلقيشلامش و گيدهجكلرى حقيقى مكانلرى اولان قبردهكى أحواللرندن و هركسى تيترهتن و بِالخاصّه أهلِ غفلت ايچون چوق قورقونج، چوق ألملى، چوق آجيقلى بر منزل اولان طوپراق آلتنده، گورهجگى و قونوشهجغى ملائكهلرله قونوشمهيى و رفاقتى سَوْديرهرك بو مكانه داها چوق اُنسيت إظهار ايتمكله بو قورقولى ايلك منزل حقّندهكى فوق الحدّ قورقولريمزى تعديل ايتمش، نَفَس آلديرمش. خصوصيله او عالمڭ نورانى حياتنى بنم گبى گورهمهينلرڭ أللرنده شعاعاتى يوز بيڭلرله سنهلك مسافهلره اوزانان بر ألكتريق لامباسى حكمنه گچمش. هم ده دائما قوقلانيلهجق نمونهلك بر چيچك باغچهسى اولمشدر. أوت، بز سَوْگيلى استاديمزه عرض ايدييورز كه؛ هر گون درسنى خواجهسنه اوقويان بر طلبه گبى نوردن آلديغمز فيضلريمزى، هر
— 465 —
وقت ايچون سَوْگيلى استاديمزه عرض ايدهلم. فقط سَوْگيلى استاديمز شيمديلك قونوشمالرينى تعطيل بيورديلر.
أى عزيز استادم! رسالهِٔ نورڭ حقيقتى و ميوهنڭ گوزللگى و چيچگنڭ فيضى، بنى منّتدارانه بر پارچه مملكتم نامنه قونوشديرمش و بنم گبى قونوشان چوق قلبلره حيات ويرمش. شيمدى محيطمزده رسالهِٔ نوره قارشى آتيلان آديملر و اوزاتيلان أللر، ميوهنڭ اون برنجى چيچگى ايله داها چوق متانت كسب ايتمش، إنكشاف ايتمش، فعاليته باشلامشدر.
چوق حقير طلبهڭز
خسرو
٭ ٭ ٭
(إسپارطهدهكى عموم رسالهِٔ نور طلبهلرى نامنه رمضان تبريكى مناسبتيله يازيلمش و اون اوچ فقره ايله تعديل ايديلمش بر مكتوبدر.)
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
أى عالمِ إسلامڭ دنيا و آخرتده سلامتى ايچون قرآنڭ فيضيله و رسالهِٔ نورڭ حقيقتيله و صادق شاكردلرڭ همّتيله مبارك گوزلرندن ياش يرينه قان آقيتان و أى فتنهِٔ آخر زمانڭ شو دغدغهلى و فورطنهلى زماننده حضرتِ أيوب عليه السلامدن زياده خستهلقلره، دردلره گرفتار اولان و قرآنڭ نوريله و رسالهِٔ نورڭ برهانلريله و شاكردلرڭ غيرتيله عالمِ إسلامڭ مادّى و معنوى خستهلقلرينى حكيمِ لقمان گبى
— 466 —
تداوىيه چاليشان و أى مبارك أللرنده موجود اولان نور پارچهلرينڭ حق و حقيقت اولديغنى قرآنڭ اوتوز اوچ آيتيله و كرامتِ عَلَويه و غوثيه ايله إثبات ايدن و أى كنديسى خسته و إختيار و ضعيف و غايت آجينهجق بر حالده اولديغنه گوره هركسدن زياده عالمِ إسلامه جان فدا ايدر درجهسنده آجييهرق كندينه فنالق ايتمك ايستهينلره قرآنڭ حقيقتيله و رسالهِٔ نورڭ حجّتلريله، نور طلبهلرينڭ صداقتلريله خيرلى دعالر و اييلك ايتمك ايله قارشيلايان و يازديغى مهمّ أثرلرندن آيت الكبرانڭ طبعيله كندى ذاتنه و طلبهلرينه گلن مصيبتده حپسخانهلره دوشن و او زندانلرى قرآنڭ إرشاديله و رسالهِٔ نورڭ درسيله و شاكردلرڭ إشتياقيله بر مدرسهِٔ يوسفيهيه چويرن و بر درسخانه ياپان و ايچمزده بولونان جاهل اولانلرڭ هپسنى قرآنى او درسخانهده ختم ايتديرهرك چيقاران؛ و او مصيبتده قرآنڭ قوّهِٔ قدسيهسيله و رسالهِٔ نورڭ تسلّيسيله و قارداشلرڭ تحمّللريله إختيار و ضعيف اولديغى حالده بتون آغيرلقلريمزى و يوكلريمزى اوزرينه آلان و يازديغى ميوه و مدافعهنامه رسالهلريله قرآنِ معجز البيانڭ إعجازيله و رسالهِٔ نورڭ قوّتلى برهانلريله و شاكردلرڭ إخلاصى ايله، إذنِ إلٰهى ايله او زندان قپولرينى آچديروب برائت قزانديران و او گونده بزه و عالمِ إسلامه بايرام ياپديران و حقيقةً رسالهِٔ نورلرى نُورٌ عَلٰى نُورٍ اولديغنى إثبات ايدهرك قيامته قدر سربست اوقونوب و يازيلماسنه حق قزانديران و عالمِ إسلامڭ قرآنِ عظيم الشانڭ غداءِ قدسيسيله و نورڭ اُخروى طعاميله و شاكردلرينڭ إشتهاسيله أكمك، صو و هوا گبى بو نورلره پك چوق إحتياجى اولديغنى و بو نورلرى اوقويوب يازانلردن بيڭلر كيشى ايمانله قبره گيرديگنى إثبات ايدن و كنديسنه منسوب طلبهلرينى هيچ بر يرده مغلوب و محجوب ايتمهين و اليوم قرآنڭ سماوى درسلريله و رسالهِٔ نورڭ أساساتيله و شاكردلرينڭ ذكاوتلريله و ميوهنڭ اوننجى و اون برنجى مسئله و چيچكلريله فراق آتشيله گيجه - گوندوز يانان قلبلريمزى آبِ حيات و شرابِ كوثر گبى او مبارك "مسئله" و "چيچكلر"
— 467 —
ايله قلبلريمزڭ آتشنى سونديروب سُرور و فرحه سَوق ايدن و أى عالمڭ (قرآنِ عظيم الشانڭ قطعى وعديله و تهديدى ايله و رسالهِٔ نورڭ كشفِ قطعيسيله و مرحوم شاكردلرينڭ مشاهدهسيله و اونلردهكى كشف القبور صاحبلرينڭ گورمسيله) أڭ چوق قورقديغى ئولومى أهلِ ايمان ايچون إعدامِ أبديدن قورتاروب بر ترخيص تذكرهسنه چويرن و عالمِ نوره گيتمك ايچون گوزل بر يولجيلق اولديغنى إثبات ايدن و كافر و منافقلر ايچون إعدامِ أبدى اولديغنى بيلديرن قرآنِ معجز البيانڭ، بيڭ معجزاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلام و قرق وجهِ إعجازينڭ تصديقى آلتنده إخباراتِ قطعيهسيله، اوندن چيقان رسالهِٔ نورڭ أڭ معنّد دشمنلرينى مغلوب ايدن حجّتلريله و نور شاكردلرينڭ چوق أمارهلرڭ و تجربهلرڭ و قناعتلرينڭ تسليميله او قورقونج، قراڭلق، صوغوق و طار قبرى، أهلِ ايمان ايچون جنّت چوقورندن بر چوقور و جنّت باغچهسنڭ بر قپوسى اولديغنى إثبات ايدن و كافر و منافق زنديقلر ايچون جهنّم چوقورندن ييلان و عقربلرله طولو بر چوقور اولديغنى إثبات ايدن و اورايه گلهجك اولان مُنكَر نكير إسمنده ملائكهلرى أهلِ حق و حقيقت يولنده گيدنلر ايچون برر مونس آرقداش ياپان و رسالهِٔ نورڭ شاكردلرينى طلبهِٔ علوم صنفنه داخل ايدوب مُنكَر نكير سؤاللرينه رسالهِٔ نور ايله جواب ويردكلرينى مرحوم قهرمان شهيد حافظ علىنڭ وفاتيله كشف ايدن و حياتده بولونانلريمزڭ ده ينه رسالهِٔ نورله جواب ويرمهمزى رحمتِ إلٰهيهدن دعا و نياز ايدن و حضرتِ قرآنى، قرآنِ عظيم الشانڭ قرق طبقهدن هر طبقهيه گوره بر نوع إعجازِ معنويسنى گوسترمهسيله و عموم كائناته باقان كلامِ أزلى اولماسيله و تفسيرى اولان رسالهِٔ نورڭ معجزاتِ قرآنيه و رموزاتِ ثمانيه رسالهلريله و رسالهِٔ نور گُل فابريقهسنڭ سركاتبى گبى قهرمان قارداشلرڭ و شاكردلرڭ فوق العاده غيرتلريله عصرِ سعادتدن بَرى بويله خارقه بر صورتده معجزهلى اولارق يازيلماسنه هيچ كيمسه قادر اولماديغى حالده رسالهِٔ نورڭ قهرمان بر كاتبى اولان خسروه "ياز" أمر بيورلماسيله، لوحِ محفوظدهكى
— 468 —
يازيلان قرآن گبى يازيلماسى و قرآنِ عظيم الشانڭ حق كلام اللّٰه اولديغنى و بتون سماوى كتابلرڭ أڭ بيوگى و أڭ أفضلى و بر فاتحه ايچنده بيڭلر فاتحه و بر إخلاص ايچنده بيڭلر إخلاص و حروفاتنڭ بردن اون و يوز و بيڭ و بيڭلر ثواب و حسنه ويردكلرينى هيچ گورولمهدك و ايشيدلمهدك پك گوزل و خارقه بر صورتده تعريف و إثبات ايدن و قرآنِ معجز البيانڭ بيڭ اوچيوز سنهدن بَرى إعجازينى گوسترمهسيله و معارضلرينى طورديرماسيله و نورڭ گوزلره گوسترر درجهده ظاهر دليللرى ايله و نور شاكردلرينڭ ألماس قلملريله بو زمانه قدر مِثلى گورولمهدك رسالهِٔ نورڭ دنيايه فرمان اوقويان و أڭ متمرّد و معنّدلرى صوصديران يگرمى بشنجى سوز و ذيللرى قرق وجهله إعجازِ قرآنى اولديغنى إثبات ايدن و أى حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ حق پيغمبر اولديغنه و عموم يوز يگرمى درت بيڭ پيغمبرلرڭ أفضلى و سيّدى اولديغنه دائر بيڭلر معجزهلرينى "معجزاتِ أحمديه" (عصم) نامندهكى رسالهِٔ نورى ايله گوزل بر صورتده إثبات ايدن و قرآنِ عظيم الشانڭ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ رحمةً لِلعالمين اولديغنى كائناتده إعلان ايتمهسيله و نورڭ باشدن نهايته قدر اونڭ رحمةً لِلعالمين اولديغنى برهانلرله إثبات ايتمهسيله و او رسولڭ أفعال و أحوالى، كائناتده نمونهِٔ إقتدا اولاجق أڭ صاغلام، أڭ گوزل رهبر اولديغنى حتّى كورلره ده گوسترمهسيله و آناطولى و خصوصى مملكتلرده نورڭ إنتشارى زماننده بلالرڭ رفعى و صوصديريلماسيله مصيبتلرڭ گلمهسى شهادتيله و نور شاكردلرينڭ غايت آغير مشكلاتلر ايچنده كمالِ متانتله خدمت و إرتباطلريله او ذاتڭ (عصم) سنّتِ سنيهسنه إتّباع ايتمك نه قدر كارلى اولديغنى و بر سنّته بو زمانده إتّباعده يوز شهيدڭ أجرينى قزانديغنى بيلديرن و صدقه، قضا و بلايى ناصل دفع ايدييورسه رسالهِٔ نورڭ ده آناطولىيه گلهجك قضايى، بلايى، يگرمى سنهدر دفع ايتديگنى عين اليقين إثبات ايدن استادِ أكرممز أفنديمز حضرتلرى!..
شيمدى شو رسالهِٔ نورڭ برائتى، باشده سز سَوْگيلى استاديمزى، صوڭره بز عاجز
— 469 —
قصورلى طلبهلريڭزى، صوڭره عالمِ إسلامى سروره سَوق ايدهرك، ايكنجى بيوك بر بايرام ياپديرديغندن سز مبارك استاديمزڭ بو بيوك بايرامِ شريفڭزى تبريك ايله و ينه اوچنجى بايرام اولان رمضانِ شريفڭزى و ليلهِٔ قدريڭزى تبريك، أمثالِ كثيرهسيله مشرّف اولمقلغمزى نياز و بز قصورليلرڭ قصوريمزڭ عفوينى رجا ايدهرك عمومًا سلام ايله مبارك أللريڭزدن اوپر و دعالريڭزى تمنّى ايدرز، أفنديمز حضرتلرى.
إسپارطه و حواليسنده بولونان نور طلبهلرى
٭ ٭ ٭
حدّمدن يوز درجه زياده اولان بو مكتوب محتوياتنى تواضع ايله ردّ ايتمك بر كفرانِ نعمت و عموم شاكردلرڭ حسنِ ظنلرينه قارشى بر إهانت اولماسى و عينًا قبول ايتمك بر غرور، بر أنانيت و بنلك بولونماسى جهتيله، عموم نامنه رسالهِٔ نور كاتبنڭ يازديغى بو اوزون مكتوبى (اون اوچ فقرهلرى علاوه ايدوب) هم بر شكرِ معنوى، هم غروردن، هم كفرانِ نعمتدن قورتولمق ايچون سزه بر صورتنى گوندرييورم كه: ميوهنڭ اون برنجى مسئلهسنڭ آخرنده "رسالهِٔ نورڭ إسپارطه و جوارى طلبهلرينڭ بر مكتوبيدر" دييه إلحاق ايديلسين.
بن بو مكتوبى، بو تعديلات ايله يازديغمز حالده ايكى دفعه بر گوگرجين يانمزدهكى پنجرهيه گلدى. ايچرىيه گيرهجكدى، جيلانڭ باشنى گوردى گيرمدى. بر قاچ دقيقه صوڭره باشقهسى عينًا گلدى. ينه يازانى گوردى گيرمدى. بن ديدم: هر حالده أوّلكى سرچه و قدّوس قوشى گبى مژدهجيلردر. وياخود بو مكتوب گبى متعدّد مكتوبلرى يازديغمزدن، مبارك مكتوبڭ تعديلى ايله مباركيتنى تبريك ايچون گلمشلر قناعتمز گلدى.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭