طوقوزنجى شعاع

اوننجى سوزڭ مهمّ بر ذيلى و لاحقه‌سنڭ برنجى پارچه‌سى

بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

فَسُبْحَانَ اللّٰه‌ِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ ٭ وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ ٭ يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ ٭ وَمِنْ اٰيَاتِهِ اَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ اِذَا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ اَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ اَنْفُسِكُمْ اَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا اِلَيْهَا وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ٭ وَمِنْ اٰيَاتِهِ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِمِينَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ مَنَامُكُمْ بِالَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَابْتِغَاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَ طَمَعًا وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَيُحْيِى بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ٭

وَمِنْ اٰيَاتِهِ اَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِهِ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ ٭ وَ لَهُ مَنْ فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ ٭ وَ هُوَ الَّذِى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ هُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِ وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ٭

ايمانڭ بر قطبنى گوسترن بو سماوى آياتِ كبرانڭ و حشرى إثبات ايدن شو قدسى براهينِ عظمانڭ بر نكتهٔ‌ِ أكبرى و بر حجّتِ أعظمى؛ بو "طوقوزنجى شعاع"ده بيان ايديله‌جك.

لطيف بر عنايتِ ربّانيه‌در كه:بوندن اوتوز سنه أوّل أسكى سعيد، يازديغى تفسير مقدّمه‌سى "محاكمات" نامنده‌كى أثرڭ آخرنده؛ "ايكنجى مقصد: قرآنده حشره إشارت ايدن ايكى آيت تفسير و بيان ايديله‌جك. نَخُو بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ" دييوب طورمش. داها يازه‌مامش. خالقِ رحيممه دلائل و أماراتِ حشريه عددنجه شكر و حمد اولسون كه، اوتوز سنه صوڭره توفيق إحسان أيلدى. أوت بوندن طوقوز اون سنه أوّل، او ايكى آيتدن برنجى آيت اولان:

فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰه‌ِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

فرمانِ إلٰهينڭ ايكى پارلاق و چوق قوّتلى حجّتلرى و تفسيرلرى بولونان اوننجى سوز ايله يگرمى طوقوزنجى سوزى إنعام ايتدى. منكِرلرى صوصديردى. هم ايمانِ حشرينڭ هجوم ايديلمز او ايكى متين قلعه‌سندن طوقوز و اون سنه صوڭره ايكنجى آيت اولان باشده مذكور آياتِ أكبرڭ تفسيرينى بو رساله ايله إكرام ايتدى. ايشته بوطوقوزنجى شعاع؛مذكور آياتيله إشارت ايديلن طوقوز عالى مقام و بر أهمّيتلى مقدّمه‌دن عبارتدر.

٭ ٭ ٭

مقدّمه

حشر عقيده‌سنڭ، پك چوق روحى فائده‌لرندن و حياتى نتيجه‌لرندن بر تك نتيجهٔ‌ِ جامعه‌يى إختصار ايله بيان و حياتِ إنسانيه‌يه خصوصًا حياتِ إجتماعيه‌سنه نه درجه لزوملى و ضرورى اولديغنى إظهار و بو ايمانِ حشرى عقيده‌سنڭ پك چوق حجّتلرندن بر تك حجّتِ كلّيه‌يى إجمال ايله گوسترمك و او عقيدهٔ‌ِ حشريه نه درجه بديهى و شبهه‌سز بولونديغنى إفاده ايتمكدن عبارت اولارق "ايكى نقطه"در.

برنجى نقطه:آخرت عقيده‌سى؛ حياتِ إجتماعيه و شخصيهٔ‌ِ إنسانيه‌نڭ اُسّ الأساسى و سعادتنڭ و كمالاتنڭ أساساتى اولديغنه، يوزر دليللرندن بر مقياس اولارق يالڭز درت دانه‌سنه إشارت ايده‌جگز:

برنجيسى:نوعِ بشرڭ همان ياريسنى تشكيل ايدن چوجقلر، يالڭز جنّت فكريله، اونلره دهشتلى و آغلاتيجى گورونن ئولوملره و وفاتلره قارشى طايانه‌بيليرلر و غايت ضعيف و نازك وجودلرنده بر قوّهٔ‌ِ معنويه‌يى بولابيليرلر و هر شيدن چابوق آغلايان غايت مقاومتسز مزاجِ روحلرنده، او جنّت ايله بر اُميد بولوب مسرورانه ياشايه‌بيليرلر. مثلا جنّت فكريله دير: "بنم كوچك قارداشم ويا آرقداشم ئولدى، جنّتڭ بر قوشى اولدى. جنّتده گزر، بزدن داها گوزل ياشار." يوقسه هر وقت أطرافنده كندى گبى چوجقلرڭ و بيوكلرڭ ئولوملرى، او ضعيف بيچاره‌لرڭ أنديشه‌لى نظرلرينه چارپمسى؛ مقاومتلرينى و قوّهٔ‌ِ معنويه‌لرينى زير و زبر ايده‌رك گوزلريله برابر روح، قلب، عقل گبى بتون لطائفنى دخى اويله آغلاتديره‌جق، يا محو اولوب ويا ديوانه بر بدبخت حيوان اولاجقدى.

ايكنجى دليل:نوعِ إنسانڭ نصفى اولان إختيارلر، يالڭز حياتِ اُخرويه ايله ياقينلرنده بولونان قبره قارشى تحمّل ايده‌بيليرلر. و چوق علاقه‌دار اولدقلرى حياتلرينڭ ياقينده سونمسنه و گوزل دنيالرينڭ قپانمسنه مقابل بر تسلّى بولابيليرلر و چوجق حكمنه گچن سريع التأثّر روحلرنده و مزاجلرنده، موت و زوالدن چيقان أليم و دهشتلى مأيوسيته قارشى، آنجق حياتِ باقيه اميديله مقابله ايده‌بيليرلر. يوقسه او شفقته لايق محترملر و سكونته و إستراحتِ قلبيه‌يه چوق محتاج او أنديشه‌لى بابالر و آنالر، اويله بر واويلاءِ روحى و بر دغدغهٔ‌ِ قلبى حسّ ايده‌جكلردى كه؛ بو دنيا اونلره ظلمتلى بر زندان و حيات دخى قساوتلى بر عذاب اولوردى.

اوچنجى دليل:إنسانلرڭ حياتِ إجتماعيه‌سنڭ أڭ قوّتلى مدارى اولان گنجلر، دليقانليلر، شدّتِ غليانده اولان حسّياتلرينى و إفراطكار بولونان نفس و هوالرينى تجاوزاتدن و ظلملردن و تخريباتدن طورديران و حياتِ إجتماعيه‌نڭ حسنِ جرياننى تأمين ايدن؛ يالڭز جهنّم فكريدر. يوقسه جهنّم أنديشه‌سى اولمازسه اَلْحُكْمُ لِلْغَالِبِ قاعده‌سيله او سرخوش دليقانليلر، هوساتلرى پشينده بيچاره ضعيفلره، عاجزلره، دنيايى جهنّمه چويره‌جكلردى و يوكسك إنسانيتى غايت سفلى بر حيوانيته دونديره‌جكلردى.

دردنجى دليل:نوعِ بشرڭ حياتِ دنيويه‌سنده أڭ جمعيتلى مركز و أڭ أساسلى زنبرك و دنيوى سعادت ايچون بر جنّت، بر ملجأ، بر تحصّنگاه ايسه؛ عائله حياتيدر. و هركسڭ خانه‌سى، كوچك بر دنياسيدر. و او خانه و عائله حياتنڭ حياتى و سعادتى ايسه؛ صميمى و جدّى و وفادارانه حرمت و حقيقى و شفقتلى و فداكارانه مرحمت ايله اولابيلير و بو حقيقى حرمت و صميمى مرحمت ايسه؛ أبدى بر آرقداشلق و دائمى بر رفاقت و سرمدى بر برابرلك و حدسز بر زمانده

و حدودسز بر حياتده بربريله پدرانه، فرزندانه، قارداشانه، آرقداشانه مناسبتلرڭ بولونمق فكريله و عقيده‌سيله اولابيلير.

مثلا دير: "بو حرمم، أبدى بر عالمده، أبدى بر حياتده، دائمى بر رفيقهٔ‌ِ حياتمدر. شيمديلك إختيار و چركين اولمش ايسه ده ضررى يوق. چونكه أبدى بر گوزللگى وار، گله‌جك. و بويله دائمى آرقداشلغڭ خاطرى ايچون هر بر فداكارلغى و مرحمتى ياپارم." دييه‌رك او إختياره قاريسنه، گوزل بر حورى گبى محبّتله، شفقتله، مرحمتله مقابله ايده‌بيلير. يوقسه قيصه‌جق بر ايكى ساعت صورى بر رفاقتدن صوڭره أبدى بر فراق و مفارقته اوغرايان آرقداشلق؛ ألبته غايت صورى و موقّت و أساسسز، حيوان گبى بر رقّتِ جنسيه معناسنده و بر مجازى مرحمت و صنعى بر حرمت ويره‌بيلير. و حيواناتده اولديغى گبى؛ باشقه منفعتلر و سائر غالب حسلر، او حرمت و مرحمتى مغلوب ايدوب او دنيا جنّتنى، جهنّمه چويرر.

ايشته ايمانِ حشرينڭ يوزر نتيجه‌سندن بريسى؛ حياتِ إجتماعيهٔ‌ِ إنسانيه‌يه تعلّق ايدر. و بو تك نتيجه‌نڭ ده يوزر جهتندن و فائده‌لرندن مذكور درت دليله سائرلرى قياس ايديلسه آڭلاشيلير كه: حقيقتِ حشريه‌نڭ تحقّقى و وقوعى؛ إنسانيتڭ علوى حقيقتى و كلّى حاجتى درجه‌سنده قطعيدر. بلكه إنسانڭ معده‌سنده‌كى إحتياجڭ وجودى، طعاملرڭ وجودينه دلالت و شهادتندن داها ظاهردر و داها زياده تحقّقنى بيلديرر. و أگر بو حقيقتِ حشريه‌نڭ نتيجه‌لرى إنسانيتدن چيقسه؛ او چوق أهمّيتلى و يوكسك و حياتدار اولان إنسانيت ماهيتى، مردار و ميقروب يوواسى بر لاشه حكمنه سقوط ايده‌جگنى إثبات ايدر. بشرڭ إداره و أخلاق و إجتماعياتى ايله چوق علاقه‌دار اولان إجتماعيون و سياسيون و

أخلاقيونڭ قولاقلرى چينلاسين! گلسينلر، بو بوشلغى نه ايله طولديره‌بيليرلر و بو درين ياره‌لرى نه ايله تداوى ايده‌بيليرلر؟

ايكنجى نقطه:حقيقتِ حشريه‌نڭ حدسز برهانلرندن سائر أركانِ ايمانيه‌دن گلن شهادتلرڭ خلاصه‌سندن چيقان بر برهانى، غايت مختصر بر صورتده بيان ايدر. شويله كه:

حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ رسالتنه دلالت ايدن بتون معجزه‌لرى و بتون دلائلِ نبوّتى و حقّانيتنڭ بتون برهانلرى، بردن حقيقتِ حشريه‌نڭ تحقّقنه شهادت ايده‌رك إثبات ايدرلر. چونكه بو ذاتڭ بتون حياتنده بتون دعوالرى، وحدانيتدن صوڭره حشرده تمركز ايدييور. هم عموم پيغمبرلرى تصديق ايدن و ايتديرن بتون معجزه‌لرى و حجّتلرى، عين حقيقته شهادت ايدر.

هم وَ بِرُسُلِهِ كلمه‌سندن گلن شهادتى بداهت درجه‌سنه چيقاران، وَ كُتُبِهِ شهادتى ده عين حقيقته شهادت ايدر. شويله كه:

باشده قرآنِ معجز البيانڭ حقّانيتنى إثبات ايدن بتون معجزه‌لرى، حجّتلرى و حقيقتلرى، بردن حقيقتِ حشريه‌نڭ تحقّقنه و وقوعنه شهادت ايدوب إثبات ايدرلر. چونكه قرآنڭ همان اوچدن بريسى حشردر و أكثر قيصه سوره‌لرينڭ باشلرنده غايت قوّتلى آياتِ حشريه‌در. صريحًا و إشارةً بيڭلر آياتيله عين حقيقتى خبر ويرر، إثبات ايدر، گوسترر. مثلا:

اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ٭ يَا اَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ اِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ ٭ اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا ٭ اِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ ٭ اِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ٭ عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ ٭ هَلْ اَتٰيكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ ٭

گبى، اوتوز قرق سوره‌لرڭ باشلرنده بتون قطعيتله حقيقتِ حشريه‌يى كائناتڭ أڭ أهمّيتلى و واجب بر حقيقتى اولديغنى گوسترمكله برابر، سائر آيتلر دخى او حقيقتڭ چشيد چشيد دليللرينى بيان ايدوب إقناع ايدر.

عجبا بر تك آيتڭ بر تك إشارتى، گوزيمز اوڭنده علومِ إسلاميه‌ده متعدّد علمى و كونى حقيقتلرى ميوه ويرن بر كتابڭ بيڭلر بويله شهادتلرى و دعوالرى ايله، گونش گبى ظهور ايدن ايمانِ حشرى؛ حقيقتسز اولماسى گونشڭ إنكارى بلكه كائناتڭ عدمى گبى هيچ بر جهتِ إمكانى وار مى و يوز درجه محال و باطل اولماز مى؟ عجبا بر سلطانڭ بر تك إشارتى يالان اولمامق ايچون بعضًا بر اوردو حركت ايدوب چارپيشديغى حالده، او پك جدّى و عزّتلى سلطانڭ بيڭلر سوزلرى و وعدلرى و تهديدلرينى يالان چيقارمق هيچ بر جهتده قابل ميدر و حقيقتسز اولمق ممكن ميدر؟

عجبا اون اوچ عصرده فاصله‌سز اولارق حدسز روحلره، عقللره، قلبلره، نفسلره حق و حقيقت دائره‌سنده حكم ايدن، تربيه ايدن، إداره ايدن بو معنوى سلطانِ ذى‌شانڭ بر تك إشارتى بويله بر حقيقتى إثبات ايتمگه كافى ايكن، بيڭلر تصريحات ايله بو حقيقتِ حشريه‌يى گوستروب إثبات ايتدكدن صوڭره، او حقيقتى طانيميان بر أجهل أحمق ايچون جهنّم عذابى لازم گلمز مى و عينِ عدالت اولماز مى؟

هم برر زمانه و برر دوره حكم ايدن بتون سماوى صحفلر و مقدّس كتابلر دخى، بتون إستقباله و عموم زمانلره حكمران اولان قرآنڭ تفصيلاتله، ايضاحاتله، تكرار ايله بيان و إثبات ايتديگى حقيقتِ حشريه‌يى، عصرلرينه و زمانلرينه گوره او حقيقتى قطعى قبول ايله برابر، تفصيلاتسز و پرده‌لى و مختصر بر صورتده بيان، فقط قوّتلى بر طرزده إدّعا و إثباتلرى؛ قرآنڭ دعواسنى بيڭلر إمضا ايله تصديق ايدرلر.

بو بحثڭ مناسبتيله رسالهٔ‌ِ مناجاتڭ آخرنده، ايمان‌ بِاليوم الآخر ركننه، سائر ركنلرڭ خصوصًا "رُسُل" و "كُتُب"ڭ شهادتى، مناجات صورتنده ذكر ايديلن پك قوّتلى و خلاصه‌لى و بتون أوهاملرى إزاله ايدن بر حجّتِ حشريه عينًا بورايه گيرييور. شويله كه: مناجاتده ديمش:

أى ربِّ رحيمم!رسولِ أكرمڭڭ تعليميله و قرآنِ حكيمڭڭ درسيله آڭلادم كه: باشده قرآن و رسولِ أكرمڭ اولارق بتون مقدّس كتابلر و پيغمبرلر، بو دنياده و هر طرفده نمونه‌لرى گورولن جلاللى و جماللى إسملريڭڭ تجلّيلرى داها پارلاق بر صورتده أبد الآبادده دوام ايده‌جگنه و بو فانى عالمده رحيمانه جلوه‌لرى، نمونه‌لرى مشاهده ايديلن إحساناتڭڭ داها شعشعه‌لى بر طرزده دارِ سعادتده إستمرارينه و بقاسنه و بو قيصه حياتِ دنيويه‌ده اونلرى ذوق ايله گورن و محبّت ايله رفاقت ايدن مشتاقلرڭ، أبدده دخى رفاقتلرينه و برابر بولونمه‌لرينه إجماع و إتّفاق ايله شهادت و دلالت و إشارت ايدرلر.

هم يوزر معجزاتِ باهره‌لرينه و آياتِ قاطعه‌لرينه إستنادًا، باشده رسولِ أكرم و قرآنِ حكيمڭ اولارق بتون نورانى روحلرڭ صاحبلرى اولان پيغمبرلر و بتون منوّر قلبلرڭ قطبلرى اولان وليلر و بتون كسكين و نورلى عقللرڭ معدنلرى اولان صدّيقينلر، بتون صحفِ سماويه‌ده و كتبِ مقدّسه‌ده سنڭ چوق تكرار ايله ايتديگڭ بيڭلر وعدلريڭه و تهديدلريڭه إستنادًا، هم سنڭ قدرت و رحمت و عنايت و حكمت و جلال و جمال گبى آخرتى إقتضا ايدن قدسى صفتلريڭه و شأنلريڭه و سنڭ عزّتِ جلالڭه و سلطنتِ ربوبيتڭه إعتمادًا، هم آخرتڭ ايزلرينى و ترشّحاتنى بيلديرن حدسز كشفياتلرينه و مشاهده‌لرينه و علم اليقين و عين اليقين درجه‌سنده بولونان إعتقادلرينه و ايمانلرينه بناءً سعادتِ أبديه‌يى إنسانلره مژده‌له‌يورلر. أهلِ ضلالت ايچون جهنّم و أهلِ هدايت ايچون جنّت بولونديغنى خبر ويروب إعلان ايدييورلر. قوّتلى ايمان ايدوب شهادت ايدييورلر.

أى قديرِ حكيم! أى رحمٰنِ رحيم! أى صادق الوعد الكريم! أى عزّت و عظمت و جلال صاحبى قهّارِ ذو الجلال!.. بو قدر صادق دوستلريڭى و بو قدر وعدلريڭى و بو قدر صفات و شئوناتڭى يالانجى چيقارمق، تكذيب ايتمك و سلطنتِ ربوبيتڭڭ قطعى مقتضياتنى تكذيب ايدوب ياپمه‌مق و سنڭ سَوْديگڭ و اونلر دخى سنى تصديق و إطاعت ايتمكله كنديلرينى سڭا سَوْديرن حدسز مقبول عبادڭڭ آخرته باقان حدسز دعالرينى و دعوالرينى ردّ ايتمك، ديڭله‌مه‌مك و كفر و عصيان ايله و سنى وعدڭده تكذيب ايتمكله، سنڭ عظمت و كبرياڭه طوقونان و عزّتِ جلالڭه طوقونديران و الوهيتڭڭ حيثيتنه ايليشن و شفقتِ ربوبيتڭى متأثّر ايدن أهلِ ضلالتى و أهلِ كفرى حشرڭ إنكارنده، اونلرى تصديق ايتمكدن يوز بيڭلر درجه مقدّسسڭ و حدسز درجه منزّه و عاليسڭ. بويله نهايتسز بر ظلمدن و نهايتسز بر چركينلكدن، سنڭ او نهايتسز عدالتڭى و نهايتسز جمالڭى و حدسز رحمتڭى، حدسز درجه تقديس ايدييورز. و بتون قوّتمزله ايمان ايدرز كه: او يوز بيڭلر صادق ألچيلرڭ و او حدسز طوغرى دلّالِ سلطنتڭ اولان أنبياء، أصفياء، أوليالرڭ حقّ اليقين، عين اليقين، علم اليقين صورتنده سنڭ اُخروى رحمت خزينه‌لريڭه، عالمِ بقاده‌كى إحساناتڭڭ دفينه‌لرينه و دارِ سعادتده تماميله ظهور ايدن گوزل إسملريڭڭ خارقه گوزل جلوه‌لرينه شهادتلرى حق و حقيقتدر و إشارتلرى طوغرى و مطابقدر و بشارتلرى صادق و واقعدر. و اونلر بتون حقيقتلرڭ مرجعى و گونشى و حاميسى اولان "حق" إسمنڭ أڭ بيوك بر شعاعى؛ بو حقيقتِ أكبرِ حشريه اولديغنى ايمان ايده‌رك، سنڭ أمرڭ ايله سنڭ عباديڭه حق دائره‌سنده درس ويرييورلر و عينِ حقيقت اولارق تعليم ايدييورلر. يا ربّ! بونلرڭ درس و تعليملرينڭ حقّى و حرمتى ايچون، بزه و رسالهٔ‌ِ نور طلبه‌لرينه ايمانِ أكمل و حسنِ خاتمه وير. و بزلرى اونلرڭ شفاعتلرينه مظهر أيله، آمين...

هم ناصلكه قرآنڭ، بلكه بتون سماوى كتابلرڭ حقّانيتنى إثبات ايدن عموم دليللر و حجّتلر و حبيب اللّٰهڭ بلكه بتون أنبيانڭ نبوّتلرينى إثبات ايدن عموم معجزه‌لر و برهانلر، طولاييسيله أڭ بيوك مدّعالرى اولان آخرتڭ تحقّقنه دلالت ايدرلر. عينًا اويله ده، واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه شهادت ايدن أكثر دليللر و حجّتلر، طولاييسيله ربوبيتڭ و الوهيتڭ أڭ بيوك مدارى و مظهرى اولان دارِ سعادتڭ و عالمِ بقانڭ وجودينه، آچيلمه‌سنه شهادت ايدرلر. چونكه گله‌جك مقاماتده بيان و إثبات ايديله‌جگى گبى؛ ذاتِ واجب الوجودڭ هم موجوديتى، هم عموم صفتلرى، هم أكثر إسملرى، هم ربوبيت، الوهيت، رحمت، عنايت، حكمت، عدالت گبى وصفلرى، شأنلرى لزوم درجه‌سنده آخرتى إقتضا و وجوب درجه‌سنده باقى بر عالمى إستلزام و ضرورت درجه‌سنده مكافات و مجازات ايچون حشرى و نشرى ايسترلر. أوت مادام أزلى و أبدى بر اللّٰه‌ وار؛ ألبته سلطنتِ الوهيتنڭ سرمدى بر مدارى اولان آخرت واردر. و مادام بو كائناتده و ذى‌حياتده غايت حشمتلى و حكمتلى و شفقتلى بر ربوبيتِ مطلقه وار و گورونويور. ألبته او ربوبيتڭ حشمتنى سقوطدن و حكمتنى عبثيتدن و شفقتنى غدردن قورتاران أبدى بر دارِ سعادت بولونه‌جق و گيريله‌جك.

هم مادام گوز ايله گورونن بو حدسز إنعاملر، إحسانلر، لطفلر، كرملر، عنايتلر، رحمتلر؛ پردهٔ‌ِ غيب آرقه‌سنده بر ذاتِ رحمٰنِ رحيمڭ بولونديغنى سونمه‌مش عقللره، ئولمه‌مش قلبلره گوسترر. ألبته إنعامى إستهزادن و إحسانى آلداتمقدن و عنايتى عداوتدن و رحمتى عذابدن و لطف و كرمى إهانتدن خلاص ايدن و إحسانى إحسان ايدن و نعمتى نعمت ايدن بر عالمِ باقيده بر حياتِ باقيه وار و اولاجقدر.

هم مادام بهار فصلنده زمينڭ طار صحيفه‌سنده خطاسز يوز بيڭ كتابى بربرى ايچنده يازان بر قلمِ قدرت گوزيمز اوڭنده يورولمه‌دن ايشله‌يور. و او قلم

صاحبى يوز بيڭ دفعه عهد و وعد ايتمش كه: "بو طار يرده و قاريشق و بربرى ايچنده يازيلان بهار كتابندن داها قولاى اولارق گنيش بر يرده گوزل و لا يموت بر كتابى يازاجغم و سزه اوقوتديره‌جغم" دييه، بتون فرمانلرده او كتابدن بحث ايدييور. ألبته و هر حالده او كتابڭ أصلى يازيلمش و حشر و نشر ايله حاشيه‌لرى ده يازيلاجق. و عمومڭ دفترِ أعماللرى اونده قيد ايديله‌جك. هم مادام بو أرض، كثرتِ مخلوقات جهتيله و متماديًا دگيشن يوز بيڭلر چشيد چشيد أنواعِ ذوى الحيات و ذوى الأرواحڭ مسكنى، منشئى، فابريقه‌سى، مشهرى، محشرى اولماسى حيثيتيله بو كائناتڭ قلبى، مركزى، خلاصه‌سى، نتيجه‌سى، سببِ خلقتى اولارق غايت بيوك اويله بر أهمّيتى وار كه؛ كوچكلگيله برابر قوجه سماواته قارشى دنك طوتولمش. سماوى فرمانلرده دائما

رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ

دينيلييور.

و مادام بو ماهيتده‌كى أرضڭ هر طرفنه حكم ايدن و أكثر مخلوقاتنه تصرّف ايدن و أكثر ذى‌حيات موجوداتنى تسخير ايدوب كندى أطرافنه طوپلاتديران و أكثر مصنوعاتنى كندى هوساتنڭ هندسه‌سيله و إحتياجاتنڭ دستورلريله اويله گوزلجه تنظيم و تشهير و تزيين و چوق آنتيقه نوعلرينى ليسته گبى برر يرلرده اويله طوپلايوب سوسلتديرر كه؛ دگل يالڭز إنس و جنّ نظرلرينى، بلكه سماوات أهلنڭ و كائناتڭ نظرِ دقّتلرينى و تقديرلرينى و كائنات صاحبنڭ نظرِ إستحساننى جلب ايتمكله غايت بيوك بر أهمّيت و قيمت آلان و بو حيثيتله بو كائناتڭ حكمتِ خلقتى و بيوك نتيجه‌سى و قيمتلى ميوه‌سى و أرضڭ خليفه‌سى اولديغنى؛ فنلريله، صنعتلريله گوسترن.. و دنيا جهتنده صانعِ عالمڭ معجزه‌لى صنعتلرينى غايت گوزلجه تشهير و تنظيم ايتديگى ايچون، عصيان و كفريله برابر دنياده بيراقيلان و عذابى تأخير ايديلن و بو خدمتى ايچون إمهال ايديلوب موفّقيت گورن نوعِ بنى آدم وار.

و مادام بو ماهيتده‌كى نوعِ بنى آدم، مزاج و خلقت إعتباريله غايت ضعيف و عاجز و غايت عجز و فقريله برابر حدسز إحتياجاتى و تألّماتى اولديغى حالده، بتون بتون قوّتنڭ و إختيارينڭ فوقنده اولارق قوجه كُرهٔ‌ِ أرضى، او نوعِ إنسانه لزومى بولونان هر نوع معدنلره مخزن و هر نوع طعاملره آنبار و نوعِ إنسانڭ خوشنه گيده‌جك هر چشيد ماللره بر دكّان صورتنه گتيرن، غايت قوّتلى و حكمتلى و شفقتلى بر متصرّف وار كه، بويله نوعِ إنسانه باقييور، بسله‌يور، ايستديگنى ويرييور.

و مادام بو حقيقتده‌كى بر ربّ؛ هم إنسانى سَور، هم كندينى إنسانه سَوْديرر، هم باقيدر، هم باقى عالملرى وار، هم عدالتله هر ايشى گورور و حكمتله هر شيئى ياپييور. هم بو قيصه حياتِ دنيويه‌ده و بو قيصه‌جق عمرِ بشرده و بو موقّت و فانى زمينده او حاكمِ أزلينڭ حشمتِ سلطنتى و سرمديتِ حاكميتى يرلشه‌مييور. و نوعِ إنسانده وقوع بولان و كائناتڭ إنتظامنه و عدالت و موازنه‌لرينه و حسنِ جمالنه منافى و مخالف چوق بيوك ظلملرى و عصيانلرى و ولى نعمتنه و اونى شفقتله بسله‌ينه قارشى إهانتلرى، إنكارلرى، كفرلرى بو دنياده جزاسز قالوب، غدّار ظالم، راحت ايله حياتنى و بيچاره مظلوم مشقّتلر ايچنده عمرلرينى گچيررلر. و عموم كائناتده أثرلرى گورونن شو عدالتِ مطلقه‌نڭ ماهيتى ايسه؛ ديريلمه‌مك صورتيله او غدّار ظالملرڭ و مأيوس مظلوملرڭ وفات ايچنده‌كى مساواتلرينه بتون بتون ضددر، قالديرماز، مساعده ايتمز!

و مادام ناصلكه كائناتڭ صاحبى، كائناتدن زمينى و زميندن نوعِ إنسانى إنتخاب ايدوب غايت بيوك بر مقام، بر أهمّيت ويرمش. اويله ده، نوعِ إنساندن دخى مقاصدِ ربوبيتنه توافق ايدن و كنديلرينى ايمان و تسليم ايله اوڭا سَوْديرن حقيقى إنسانلر اولان أنبياء و أولياء و أصفيايى إنتخاب ايدوب كندينه دوست و مخاطب ايده‌رك، اونلرى معجزه‌لر و توفيقلر ايله إكرام و دشمنلرينى سماوى طوقاتلر

ايله تعذيب ايدييور. و بو قيمتلى و سَويملى دوستلرندن دخى، اونلرڭ إمامى و مفخرى اولان محمّد عليه الصلاة والسلامى إنتخاب ايده‌رك، أهمّيتلى كُرهٔ‌ِ أرضڭ ياريسنى و أهمّيتلى نوعِ إنسانڭ بشدن بريسنى اوزون عصرلرده اونڭ نوريله تنوير ايدييور. عادتا بو كائنات اونڭ ايچون ياراديلمش گبى؛ بتون غايه‌لرى اونڭ ايله و اونڭ دينى ايله و قرآنى ايله تظاهر ايدييور. و او پك چوق قيمتدار و ميليونلر سنه ياشايه‌جق قدر حدسز خدمتلرينڭ اجرتلرينى حدسز بر زمانده آلمغه مستحق و لايق ايكن، غايت مشقّتلر و مجاهده‌لر ايچنده آلتمش اوچ سنه گبى قيصه‌جق بر عمر ويريلمش. عجبا هيچ بر جهتله هيچ بر إمكانى، هيچ بر إحتمالى، هيچ بر قابليتى وار مى كه؛ او ذات، بتون أمثالى و دوستلريله برابر ديريلمسين و شيمدى ده روحًا ديرى و حىّ اولماسين؟ إعدامِ أبدى ايله محو اولسونلر؟ حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا و كلّا!.. أوت بتون كائنات و حقيقتِ عالم اونڭ ديريلمسنى دعوا ايدر و حياتنى صاحبِ كائناتدن طلب ايدييور.

و مادام يدنجى شعاع اولان "آيت الكبرا"ده هر برى بر طاغ قوّتنده اوتوز اوچ عدد إجماعِ عظيم إثبات ايتمشلر كه: بو كائنات بر ألدن چيقمش و بر تك ذاتڭ ملكيدر. و كمالاتِ إلٰهيه‌نڭ مدارى اولان وحدتنى و أحديتنى بداهتله گوسترمشلر و وحدت و أحديت ايله بتون كائنات، او ذاتِ واحدڭ أمربر نفرلرى و مسخّر مأمورلرى حكمنه گچييور و آخرتڭ گلمسيله، كمالاتى سقوطدن و عدالتِ مطلقه‌سى مستهزيانه غدرِ مطلقدن و حكمتِ عامّه‌سى سفاهتكارانه عبثيتدن و رحمتِ واسعه‌سى لاهيانه تعذيبدن و عزّتِ قدرتى ذليلانه عجزدن قورتولورلر، تقدّس ايدرلر.

ألبته و ألبته و هر حالده ايمانِ بِاللّٰهڭ يوزر نكته‌سندن بو آلتى ماداملرده‌كى حقيقتلرڭ مقتضاسيله؛ قيامت قوپاجق، حشر و نشر اولاجق، دارِ مجازات و

مكافات آچيلاجق. تا كه أرضڭ مذكور أهمّيتى و مركزيتى و إنسانڭ أهمّيتى و قيمتى تحقّق ايده‌بيلسين و أرض و إنسانڭ خالقى و ربّى اولان متصرّفِ حكيمڭ مذكور عدالتى، حكمتى، رحمتى، سلطنتى تقرّر ايده‌بيلسين و او باقى ربّڭ مذكور حقيقى دوستلرى و مشتاقلرى إعدامِ أبديدن قورتولسون و او دوستلرڭ أڭ بيوگى و أڭ قيمتدارى، بتون كائناتى ممنون و منّتدار ايدن قدسى خدمتلرينڭ مكافاتنى گورسون و سلطانِ سرمدينڭ كمالاتى نقص و قصوردن و قدرتى عجزدن و حكمتى سفاهتدن و عدالتى ظلمدن تنزّه و تقدّس و تبرّى ايتسين.

الحاصل:مادام اللّٰه‌ وار، ألبته آخرت واردر...

هم ناصلكه مذكور اوچ أركانِ ايمانيه اونلرى إثبات ايدن بتون دليللريله حشره شهادت و دلالت ايدرلر. اويله ده

وَ بِمَلٰئِكَتِهِ وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَ شَرِّهِ مِنَ اللّٰه‌ِ تَعَالٰى

اولان ايكى ركنِ ايمانى دخى حشرى إستلزام ايدوب قوّتلى بر صورتده عالمِ بقايه شهادت و دلالت ايدرلر. شويله كه:

ملائكه‌نڭ وجودينى و وظيفهٔ‌ِ عبوديتلرينى إثبات ايدن بتون دليللر و حدسز مشاهده‌لر، مكالمه‌لر، طولاييسيله عالمِ أرواحڭ و عالمِ غيبڭ و عالمِ بقانڭ و عالمِ آخرتڭ و ايلريده جنّ و إنس ايله شنلنديريله‌جك اولان دارِ سعادتڭ و جنّت و جهنّمڭ وجودلرينه دلالت ايدرلر. چونكه مَلكلر بو عالملرى إذنِ إلٰهى ايله گوره‌بيليرلر و گيررلر و حضرتِ جبرائيل گبى، إنسانلر ايله گوروشن عموم ملائكهٔ‌ِ مقرّبين مذكور عالملرڭ وجودلرينى و اونلر، اونلرده گزدكلرينى متّفقًا خبر ويرييورلر. گورمديگمز آمريقا قطعه‌سنڭ وجودينى، اوندن گلنلرڭ إخباريله بديهى بيلديگمز گبى؛ يوز تواتر قوّتنده بولونان ملائكه إخباراتيله عالمِ بقانڭ و دارِ آخرتڭ و جنّت و جهنّمڭ وجودلرينه او قطعيتده ايمان ايتمك گركدر و اويله ده ايمان ايدرز.

هم يگرمى آلتنجى سوز اولان "رسالهٔ‌ِ قدر"ده "ايمان بِالقدر" ركننى إثبات ايدن بتون دليللر؛ طولاييسيله حشره و نشرِ صحفه و ميزانِ أكبرده‌كى موازنهٔ‌ِ أعماله دلالت ايدرلر. چونكه هر شيئڭ مقدّراتنى گوزيمز اوڭنده نظام و ميزان لوحه‌لرنده قيد ايتمك و هر ذى‌حياتڭ سرگذشتِ حياتيه‌لرينى قوّهٔ‌ِ حافظه‌لرنده و چكردكلرنده و سائر ألواحِ مثاليه‌ده يازمق و هر ذى‌روحڭ، خصوصًا إنسانلرڭ دفترِ أعماللرينى ألواحِ محفوظه‌ده تثبيت ايتمك و گچيرمك؛ ألبته اويله محيط بر قدر و حكيمانه بر تقدير و مدقّقانه بر قيد و حفيظانه بر كتابت؛ آنجق محكمهٔ‌ِ كبراده عمومى بر محاكمه نتيجه‌سنده دائمى بر مكافات و مجازات ايچون اولابيلير. يوقسه او إحاطه‌لى و اينجه‌دن اينجه اولان قيد و محافظه؛ بتون بتون معناسز، فائده‌سز قالير؛ حكمته و حقيقته منافى اولور. هم حشر گلمزسه؛ قدر قلميله يازيلان بو كتابِ كائناتڭ بتون محقّق معنالرى بوزولور كه، هيچ بر جهتِ إمكانى اولاماز و او إحتمال، بو كائناتڭ وجودينى إنكار گبى بر محال، بلكه بر هذيان اولور.

الحاصل:ايمانڭ بش ركنى بتون دليللريله، حشر و نشرڭ وقوعنه و وجودينه و دارِ آخرتڭ وجودينه و آچيلمه‌سنه دلالت ايدوب ايسترلر و شهادت ايدوب طلب ايدرلر. ايشته حقيقتِ حشريه‌نڭ عظمتنه تام موافق بويله عظمتلى و صارصيلماز ديركلرى و برهانلرى بولونديغى ايچوندر كه؛ قرآنِ معجز البيانڭ همان همان اوچدن بريسى حشر و آخرتى تشكيل ايدييور و اونى بتون حقائقنه تمل طاشى و اُسّ الأساس ياپييور و هر شيئى اونڭ اوستنه بنا ايدييور.

(مقدّمه نهايت بولدى.)

٭ ٭ ٭