— 283 —
نقطه
مِنْ نُورِ مَعْرِفَةِ اللّٰهِ جَلَّ جَلَالُهُ
(قرق بش سنه أوّل تأليف ايديلمش بر رسالهنڭ بر قسميدر.)
إفادهٔ مرام
بر باغچهيه گيرسهم اييسنى إنتخاب ايدرم. قوپارماسندن زحمت چكسهم خوشلانيرم. چوروگنى، يتيشمهمشنى گورسهم "خُذْ مَا صَفَا" ديرم. مخاطبلريمى ده اويله آرزو ايدرم.
ديرلر:سوزلرڭ ايى آڭلاشيلمييور؟
بيليرم كه كاه مناره باشنده، كاه قويو ديبنده قونوشويورم. نيلهيهيم ظهورات اويله. "شعاعات" و شو كتابده متكلّم عاجز قلبمدر. مخاطب عاصى نفسمدر. مستمع متحرّئِ حقيقت بر ژاپوندر. تماشا ايدن بونى دوشونملى. غايت الغايات اولان معرفت اللّٰهڭ بر برهانى اولان معرفة النبىيى "شعاعات"ده بر نبذه بيان ايتدك. شو رسالهده مقصودِ بِالذّات اولان توحيدڭ لا يُحَدّ براهينندن يالڭز درت معظّم برهاننه إشارت ايدهجگز. هم نظرِ عقلىيى حدسِ قلبيله برلشديرمك ايچون، ملائكه و حشرڭ بر قسم دلائلنه ايما ايدهرك ايمانڭ آلتى ركنندن دردينڭ برر لمعهسنى، فهمِ قاصرمله گوسترمك ايسترم.
اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ وَ مَلٰئِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْيَوْمِ اْلٰاخِرِ وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَ شَرِّهِ مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰى وَ الْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولَُ اللّٰهِ
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 284 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ عَلٰى مُحَمَّدٍ خَاتَمِ النَّبِيِّينَ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ
مقصوديمزدر، مطلوبمزدر.
غيرِ متناهى براهينندن درت برهانِ كلّىيى ايراد ايدييورز.
برنجى برهان:محمّد عليه الصلاة والسلامدر. شو برهانِ نيّريمز شعاعاتده تنوّر ايتديگندن، تنويرِ مدّعامزده منوّر بر مرآتدر.
ايكنجى برهان:كتابِ كبير و إنسانِ أكبر اولان كائناتدر.
اوچنجى برهان:كتابِ معجز البيان، كلامِ أقدسدر.
دردنجى برهان:عالمِ غيب و شهادتڭ نقطهٔ إلتصاقى و برزخى و ايكى عالمدن بربرينه گلن سيّاراتڭ ملتقاسى وجدان دينيلن فطرتِ ذىشعوردر. أوت فطرت و وجدان عقله بر پنجرهدر. توحيدڭ شعاعنى نشر ايدرلر.
برنجى برهان:
رسالت و إسلاميتله مجهّز اولان "حقيقتِ محمّديه"در كه، رسالت نقطهسنده أڭ معظّم إجماع و أڭ واسع تواتر سرّينى إحتوا ايدن مجموعِ أنبيانڭ شهادتنى تضمّن ايدر. و إسلاميت جهتيله وحيه إستناد ايدن بتون أديانِ سماويهنڭ روحنى و تصديقلرينى طاشييور. ايشته بتون أنبيانڭ شهادتيله و بتون أديانڭ تصديقيله و بتون معجزاتنڭ تأييديله مصدّق اولان بتون أقواليله، وجود و وحدتِ صانعى بشره گوسترييور. ديمك شو دعواده إتّحاد ايتمش بتون أفاضلِ بشر نامنه او نورى گوسترييور. عجبا بو قدر تصديقلره مظهر، بيوك، درين، دوربين، صافى، كسكين، حقائقآشنا بر گوزڭ گورديگى حقيقت، حقيقت اولمامق هيچ إحتمالى وار مى؟
— 285 —
ايكنجى برهان:
كائنات كتابيدر. أوت شو كتابڭ بتون حروفى و بتون نقطهلرى، افرادًا و تركبًا ذاتِ ذو الجلالڭ وجود و وحدتنى، ألسنهٔ مخصوصهلرى قرائت ايله
وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
يى تلاوت ايدييورلر. جميع ذرّاتِ كائنات برر برر ذات و صفات و سائره وجوه ايله حدسز إمكانات مابيْننده متردّد ايكن؛ بردن بره بر جهتى تعقيب، معيّن بر صفتله إتّصاف، مخصوص بر كيفيتله تكيّف ايدهرك حَيْرَتبَخْشَا حِكَمِى إنتاج ايتديگندن، صانعڭ وجوبِ وجودينه شهادتله عوالمِ غيبيهنڭ أنموذجى اولان لطيفهِٔ ربّانيه ايچنده إعلانِ صانع ايدن مصباحِ ايمانى ايشيقلانديرييورلر. أوت بر نفر، نفسنده و طاقمده و بولوكده، طابورده و اوردوده گبى؛ هر بر ذرّه ده، كندى باشيله ذات، صفات، كيفيتندهكى إمكانات جهتيله صانعى إعلان ايتديگى گبى، تصاويرِ متداخلهيه بڭزهين مركّباتِ متشابكهِٔ متصاعدهِٔ كائناتڭ هر بر مقامنده و هر بر نسبتنده و هر بر دائرهسنده، هر بر ذرّه، موازنهِٔ جريانِ عمومىيى محافظه؛ و هر نسبتنده و هر طاقمنده آيرى آيرى وظيفهيى ايفا و حكمتى إنتاج ايتدكلرندن صانعڭ قصد و حكمتنى إظهار و وجود و وحدتنڭ آياتنى قرائت ايتدكلرى ايچون صانعِ ذو الجلالڭ براهينى، ذرّاتدن قات قات زياده اولور. ديمك
اَلطُّرُقُ اِلَى اللّٰهِ بِعَدَدِ اَنْفَاسِ الْخَلَائِقِ
حقيقتدر، مبالغه دگل؛ بلكه ناقصدر.
س:نهدن عقليله هركس گورهمييور؟
ج:كمالِ ظهورندن و ضدّڭ عدمندن.
تَأَمَّلْ سُطُورَ الْكَائِنَاتِ فَاِنَّهَا ٭ مِنَ اْلَمَلأِ الْاَعْلٰى اِلَيْكَ رَسَائِلُ
يعنى: "صحيفهِٔ عالمڭ أبعادِ واسعهسنده نقّاشِ أزلينڭ يازديغى سلسلهِٔ حادثاتڭ سطرلرينه حكمت نظريله باق و فكرِ حقيقتله صاريل. تا كه ملأِ أعلادن اوزانان شو سلاسلِ رسائل، سنى أعلاىِ علّيّينِ توحيده چيقارسين."
— 286 —
شو كتابڭ هيئتِ مجموعهسنده اويله پارلاق بر نظام وار كه، نظّامى گونش گبى ايچنده تجلّى ايدييور. هر كلمهسى، هر حرفى برر معجزهِٔ قدرت اولان بو كتابِ كائناتڭ تأليفنده اويله بر إعجاز وار كه، بتون أسبابِ طبيعيه، فرضِ محال اولارق مقتدر برر فاعلِ مختار اولسهلر، ينه كمالِ عجز ايله او إعجازه قارشى سجده ايدهرك
سُبْحَانَكَ لَا قُدْرَةَ لَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
دييهجكلردر. هر بر كلمهسى بتون كلماتيله مناسبتداردر. و هر حرفى، باخصوص ذىحيات بر حرفى، بتون جملهلره قارشى متوجّه برر يوزى، ناظر برر گوزى وار اولان بو كتابڭ اويله بر مضاعف إشتباكِ تساندِ نظمى واردر كه، بر نقطهيى يرنده ايجاد ايتمك ايچون بتون كائناتى ايجاد ايدهجك بر قدرتِ غيرِ متناهى لازمدر. ديمك سيورىسينگڭ گوزينى خلق ايدن، گونشى دخى او خلق ايتمشدر. پيرهنڭ معدهسنى تنظيم ايدن منظومهِٔ شمسيهيى ده او تنظيم ايتمشدر. سنوحاتڭ طوقوزنجى صحيفهسنده
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
آيتنڭ سرّينه مراجعت ايت. يالڭز شو كتابڭ كوچك بر كلمهسى اولان بال آريسنى گور. ناصل شهدِ شهادت او معجزهِٔ قدرتڭ لسانندن آقييور. وياخود شو كتابڭ بر نقطهسى اولان خردهبينى بر حوينات كه، چوق دفعه بيولتدكدن صوڭره گورونور. دقّت ايت! ناصل معجزنما، حيرتفزا بر مثالِ مصغّرِ كائناتدر. سورهِٔ يٰس، صورتِ لفظِ يٰسده يازيلديغى گبى، جزالتلى، موجز بر نقطهِٔ جامعهدر. اونى يازان، بتون كائناتى ده او يازمشدر. أگر إنصاف ايله دقّت ايتسهڭ، شو كوچوجك حيوانڭ و حويناتڭ صورتى آلتنده اولان ماكينهِٔ دقيقهِٔ بديعهِٔ إلٰهيهنڭ شعورسز، كور، مجرا و محركلرى تحديد اولونميان و إمكاناتندن أولويت اولميان أسبابِ بسيطهٔ جامدهٔ طبيعيهدن حصولنى، محال أندر محال گورهجكسڭ.
أگر هر بر ذرّهده حكما شعورى، أطِبّا حكمتى، حُكّامڭ سياستى بولونديغنى و هر بر ذرّه ده سائر ذرّات ايله واسطهسز مخابره ايتديگنى إعتقاد ايدرسهڭ، بلكه نفسڭى قانديروب او محالى ده إعتقاد ايدهبيليرسڭ. حالبوكه، او ذىحيات ماكينهده
— 287 —
اويله بر معجزهِٔ قدرت، اويله بر خارقهِٔ حكمت واردر كه، آنجق بتون كائناتى، بتون شئوناتنى ايجاد ايدن، تنظيم ايدن بر صانعڭ صنعى اولابيلير. يوقسه كور، آز، بسيط إمكان تردّديله آياق آتاماز. أسبابِ طبيعيدن اولاماز. باخصوص او أسبابِ طبيعيهنڭ اُسّ الأساسى حكمنده اولان جزءِ لايتجزّادهكى قوّهِٔ جاذبه و قوّهِٔ دافعهنڭ إجتماعلرينڭ خرطومى اوزرنده بر محاليت طامغهسى وار. فقط جائزدر كه، هر بر شيئڭ أساسى ظن ايتدكلرى اولان جذب، دفع، حركت، قوا گبى أمرلر، عادات اللّٰهڭ قانونلرينه برر إسم اولسون. لٰكن قانون، قاعدهلكدن طبيعيلگه و ذهنيلكدن خارجيلگه و إعتباريدن حقيقته و آلَتيتدن مؤثّريته گچمهمك شرطيله قبول ايدرز.
س: أزليتِ مادّه و حركاتِ ذرّاتدن تشكّلِ أنواع گبى امورِ باطلهيه نهدن إحتمال ويريلييور؟
ج: صِرف باشقه شى ايله نفسنى إقناع ايتمك صددنده اولديغى ايچون، او امورڭ أساسِ فاسدهسنى تبعى بر نظرله درك ايتمديگندن نشئت ايدييور. أگر نفسنى إقناع ايتمك صورتنده قصدًا و بِالذّات اوڭا متوجّه اولورسه محاليتنه و معقول اولماديغنه حكم ايدهجكدر. فرضا قبول ايتسه ده، تغافلِ عَنِ الصَّانِع سببيله حاصل اولان إضطرار ايله قبول ايديلهبيلير. ضلالت نه قدر عجيبدر. ذاتِ ذو الجلالڭ لازمِ ضروريسى اولان أزليتى و خاصّهسى اولان ايجادى عقلنه صيغيشديرميان، ناصل اولويور كه غيرِ متناهى ذرّاته و عاجز شيلره ويرييور.
أوت مشهوردر كه: هلالِ عيده باقارلردى. كيمسه بر شى گورمدى. إختيار بر ذات يمين ايتدى: "هلالى گوردم." حالبوكه گورديگى هلال، كيرپيگنڭ تقوّس ايتمش بياض بر قيلى ايدى. قيل نرهده، قمر نرهده؟ حركاتِ ذرّات نرهده، سببِ تشكيلِ أنواع نرهده؟
إنسان فطرةً مكرّم اولديغندن حقّى آرايور. بعضًا باطل ألنه گلير. حق ظن ايدهرك قويننده صاقلار. حقيقتى قازاركن إختيارسز ضلالت باشنه دوشر؛ حقيقت ظن ايدهرك باشنه گيديرييور.
— 288 —
س:نهدر شو طبيعت، قوانين، قوا كه، اونلر ايله كنديلرينى آلداتييورلر؟
ج:طبيعت، عالمِ شهادت دينيلن جسدِ خلقتڭ عناصر و أعضاسنڭ أفعالنى إنتظام و ربط آلتنه آلان بر شريعتِ كبراىِ إلٰهيهدر. ايشته شو شريعتِ فطريهدر كه، سنّت اللّٰه و طبيعت ايله مسمّادر. خلقتِ كائناتده جارى اولان قوانينِ إعتباريهسنڭ مجموع و محصّلهسندن عبارتدر. قوا ديدكلرى شى، هر برى شو شريعتڭ برر حكميدر. و قوانين ديدكلرى شى، هر برى شو شريعتڭ برر مسئلهسيدر. فقط او شريعتدهكى أحكامڭ يكنسق إستمرارينه إستنادًا وهم، خيال تسلّط ايدهرك تضييق ايدوب، شو طبيعتِ هوائيه توضّع و تجسّم ايدوب موجودِ خارجى و خيالدن حقيقت صورتنه گيرمشدر. خيالى، حقيقت صورتنده گورن، گوسترن نفوسڭ إستعدادِ شورهسندن، فاعلِ مؤثّر طورينى طاقمشدر. حالبوكه كور، شعورسز طبيعت، قطعيًا قلبى إقناع ايدهجك و فكره كندينى بگنديرهجك و نظرِ حقيقت اوڭا اُنسيت ايدهجك هيچ بر ملايمت و مناسبت يوق ايكن و مصدر اولمغه قابليتى مفقود ايكن، صِرف نفىِ صانع فرضندن چيقان بر إضطرار ايله وَلَهْرَسَانِ أفكار اولان قدرتِ أزليهنڭ آثارِ باهرهسنڭ طبيعتدن صدورى تخيّل ايديلمش.
حالبوكه طبيعت مثالى بر مطبعهدر، طابع دگل؛ نقشدر، نقّاش دگل؛ قابلدر، فاعل دگل؛ مسطردر، مصدر دگل؛ نظامدر، ناظم دگل؛ قانوندر، قدرت دگل؛ شريعتِ إراديهدر، حقيقتِ خارجيه دگل. مثلا: يگرمى ياشنده بر آدم بردن بره دنيايه گلسه، خالى بر يرده محتشم و صنايعِ نفيسهنڭ آثاريله مزيَّن بر سرايه گيرسه، هم فرض ايتسه قطعيًا خارجدن گلمه هيچ بر فاعلڭ أثرى دگل. صوڭره ايچندهكى أشياىِ منتظمهيه سبب آراركن تنظيمنڭ قوانيننى جامع بر كتاب بولسه، اونى معكسِ شعور اولديغندن، بر فاعل، بر علّتِ إضطرارى قبول ايدر. ايشته صانعِ ذو الجلالدن تغافل سببيله بويله غيرِ معقول، غيرِ ملايم بر علّتِ إضطرارى اولان طبيعتله كنديلرينى آلداتمشلر.
— 289 —
شريعتِ إلٰهيه ايكيدر:
برى:صفتِ كلامدن گلن بر شريعتدر كه، بشرڭ أفعالِ إختياريهسنى تنظيم ايدر.
ايكنجيسى:صفتِ إرادهدن گلن و أوامرِ تكوينيه تسميه ايديلن شريعتِ فطريهدر كه، بتون كائناتده جارى اولان قوانينِ عادات اللّٰهڭ محصّلهسندن عبارتدر. أوّلكى شريعت ناصل قوانينِ عقليهدن عبارتدر؛ طبيعت دينيلن ايكنجى شريعت دخى، مجموعِ قوانينِ إعتباريهدن عبارتدر. صفتِ قدرتڭ خاصّهسى اولان تأثير و ايجاده مالك دگللردر.
سابقًا سرِّ توحيد بياننده ديمشدك: هر شى هر شيله باغليدر. بر شى هر شيسز ياپيلماز. بر شيئى خلق ايدن هر شيئى خلق ايتمشدر. اويله ايسه، بر شيئى ياپان واحد، أحد، فرد، صمد اولمق ضروريدر.
شو أهلِ ضلالتڭ گوستردكلرى أسبابِ طبيعيه، هم متعدّد، هم بربرندن خبرى يوق؛ هم كور، ايكى ألنده ايكى كور اولان تصادفِ أعمٰى و إتّفاقيتِ عَوْرَانڭ ألنه ويرمشدر.
قُلِ اللّٰهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِى خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ
الحاصل:ايكنجى برهانمز اولان كتابِ كبيرِ كائناتدهكى نظم و نظام، إنتظام و تأليفندهكى إعجاز گونش گبى گوسترييور كه؛ بر قدرتِ غيرِ متناهى، بر علمِ لايتناهى، بر إرادهٔ أزليهنڭ أثرلريدر.
س:نظم و نظامِ تامّه نه ايله ثابتدر؟
الجواب:نوعِ بشرڭ حواس و جواسيسى حكمنده اولان فنونِ أكوان إستقراءِ تامّه ايله او نظامى كشف ايتمشلردر. چونكه؛ هر بر نوعه دائر بر فن يا تشكّل ايتمش ويا ايتمگه قابلدر. هر بر فن، كلّيتِ قاعده حسبيله كندى نوعندهكى نظم و إنتظامى گوسترييور. زيرا، هر بر فن قواعدِ كلّيه دساتيرندن عبارتدر. ديمك شخصڭ نظرى،
— 290 —
نظامى إحاطه ايتمزسه، جواسيسِ فنون واسطهسيله گورور كه، إنسانِ أكبر إنسانِ أصغر گبى منتظمدر. هر بر شى، حكمت اوزره وضع ايديلمشدر. فائدهسز عبث يوقدر. شو (٭) دلالتجه سيماسى بر "هو" لفظنه بڭزر كه، او "هو"نڭ هر بر جزئى كوچك "هو"لردن، هر بر كوچك "هو" ده كوچوجك "هو"لردن تشكّل ايتمشدر. برهانمز دگل يالڭز أركانى و أعضاسى، بلكه بتون حجيراتى، بلكه بتون ذرّاتى برر لسانِ ذاكرِ توحيد اولارق بيوك برهانڭ صداىِ بلندينه إشتراك ايدهرك "لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ" دييه ذكر ايدييورلر.
اوچنجى برهان:
قرآنِ عظيم الشاندر. شو برهانِ ناطقڭ سينهسنه قولاغڭى ياپيشديرسهڭ ايشيدهجكسڭ: "اَللّٰه لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ"يى تكرار ايدييور. هم غايت مكمّل ثمراتيله، ميوهدار بر آغاجڭ منبعِ حياتى اولان جرثومه اولمازسه ويا كوكى بوزوقسه، ثمره ويرمز. شو برهانمز داللرنده ميوهِٔ حق و حقيقت او قدر چوقدر و او قدر طوغريدر كه، شبهه بيراقماز كه جرثومهسنده اولان مسئلهِٔ توحيد، هيچ وهم بيراقماز درجهده قوّتلى، طوغرى بر حق و حقيقتى تضمّن ايدييور. هم شو برهانڭ عالمِ شهادت طرفنه تدلّى ايتمش اولان أحكامه دائر دالى، بتون صدق و حق و حقيقت اولديغى گبى، بِالضروره عالمِ غيب طرفنه اوزانان توحيده و غيبه دائر غصنِ أعظمى (آغاج دالى) ينه ثابت حقائق ايله ميوهداردر.
هم درينجه شو برهان ترسيم ايديلسه آڭلاشيلير كه، اونى گوسترن ذات، نتيجهسى اولان مسئلهِٔ توحيدده او قدر أميندر كه، هيچ بر شائبهِٔ تردّد هيچ بر طرفنده إحساس ايديلمييور. هم او نتيجهيى بتون حقائقه أساس عدّ ايدهرك مسلّمه و ضروريه اولديغنى بتون قوّتِ بيانيله و إصراريله اوڭا گيديرييور. و باشقه شيلرى اوڭا إرجاع ايدييور. تمل طاشى گبى او شديد قوّت، صنعى اولاماز. هم ده، اوستندهكى سكّهِٔ إعجاز هر إخبارينى تصديق ايدر. تزكيهدن مستغنى قيلار. عادتا إخباراتى بِنفسها ثابت امورلردندر. أوت شو برهانِ منوّرهنڭ آلتى جهتى ده شفّافدر. اوستنده إعجاز؛ آلتنده
— 291 —
منطق و دليل؛ صاغنده عقلى إستنطاق؛ صولنده وجدانى إستشهاد؛ اوڭنده هدفنده خير و سعادت؛ نقطهٔ إستنادى وحىِ محضدر. وهمڭ نه حدّى وار كه گيرهبيلسين.
معرفتِ صانع دينيلن كمالات عرشنه اوزانان معراجلرڭ اصولى درتدر:
برنجيسى:تصفيه و إشراقه مؤسّس اولان محقّقينِ صوفيهنڭ منهاجيدر.
ايكنجيسى:إمكان و حدوثه مبنى متكلّمينڭ طريقيدر.
بو ايكى أصل، چندان قرآندن تشعّب ايتمشلردر. لٰكن فكرِ بشر باشقه صورته إفراغ ايتديگى ايچون اوزونلاشمش و مشكللشمش، أوهامدن مصون قالمامشلر.
اوچنجيسى:شبهاتآلود حكما مسلگيدر.
دردنجيسى و أڭ برنجيسى:بلاغتِ قرآنيهنڭ علوى مرتبهسنى إعلان ايتمكله برابر، جزالت جهتيله أڭ پارلاغى و إستقامت جهتيله أڭ قيصهسى و وضوح جهتيله بشرڭ عمومنه أڭ أشملى اولان معراجِ قرآنيدر.
هم او عرشه چيقمق ايچون درت وسيله واردر: إلهام، تعليم، تصفيه، نظرِ فكرى.
طريقِ قرآنى ايكى نوعدر:
برنجيسى:دليلِ عنايت و غايتدر كه، منافعِ أشيايى تعداد ايدن بتون آياتِ قرآنيه بو دليلى نسج و شو برهانى تنظيم ايدييورلر. بو دليلڭ زبدهسى، كائناتڭ نظامِ أكملنده إتقانِ صنعت و رعايتِ مصالح و حِكَمْدر. بو ايسه صانعڭ قصد و حكمتنى إثبات و تصادف وهمنى اورتهدن نفى ايدييور. زيرا إتقان إختيارسز اولماز. أوت نظامڭ شاهدلرى اولان بتون فنونِ أكوان، موجوداتڭ سلسلهلرندهكى حلقهلردن آصيلمش مصالح و ثمراتى و إنقلاباتِ أحوالڭ قتمر و دوگوملرى ايچنده صاقلانمش حكَم و فوائدى گوسترمكله، صانعڭ قصد و حكمتنه قطعى شهادت ايدييورلر. أزجمله:
— 292 —
فنِّ حيوانات، فنِّ نباتات، ايكى يوز بيڭى متجاوز أنواعڭ بيوك پدر و آدملرى حكمنده اولان مبدألرينڭ هر برينڭ حدوثنه شهادت ايتديگى گبى؛ موهوم و إعتبارى اولان قوانين، كور و شعورسز اولان أسبابِ طبيعيه ايسه بو قدر حيرتفزا سلسلهلر و بو سلسلهلرى تشكيل ايدن و أفراد دينيلن دهشتأنگيز برر ماكينهٔ عجيبهٔ إلٰهيهنڭ ايجاد و إنشاسنه عدمِ قابليتلرى جهتيله هر بر فرد، هر بر نوع مستقلًا صانعِ حكيمڭ دستِ قدرتندن چيقدقلرينى إعلان و إظهار ايدييورلر.
قرآنِ كريم
فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ
دير. قرآنده دليلِ عنايت وجوهِ ممكنهنڭ أڭ مكمّل وجهى ايله بولونويور. قرآن، كائناتده تفكّره أمر ويرديگى گبى، فوائدى تذكار و نعمتلرى تعداد ايدن آياتڭ فواصل و خاتمهلرنده غالبًا عقله حواله و وجدانله مشاورته سَوق ايتمك ايچون
اَوَلَا يَعْلَمُونَ، اَفَلَا يَعْقِلُونَ، اَفَلَا يَتَذَكَّرُونَ، فَاعْتَبِرُوا
گبى، او برهانِ عنايتى أذهانده تثبيت ايدييور.
ايكنجى دليلِ قرآنى:"دليلِ إختراع"در. خلاصهسى:
مخلوقاتڭ هر نوعنه، هر فردينه و او نوعه و او فرده مرتّب اولان آثارِ مخصوصهسنى مُنْتِجْ و إستعدادِ كمالنه مناسب بر وجودڭ ويريلمسيدر. هيچ بر نوع متسلسلِ أزلى دگلدر. إمكان بيراقماز. إنقلابِ حقيقت اولماز. متوسّط نوعڭ سلسلهسى دوام ايتمز. تحوّلِ أصناف إنقلابِ حقائقڭ غيريسيدر. مادّه ديدكلرى شى، صورتِ متغيّره، هم حركاتِ متحوّلهِٔ حادثهدن تجرّد ايتمديگندن حدوثى محقّقدر. قوّت و صورتلر، عرضيتلرى جهتيله أنواعدهكى مباينتِ جوهريهيى تشكيل ايدهمز. عرَض جوهر اولاماز. ديمك أنواعنڭ فصيلهلرى و عموم أعراضنڭ خواصِّ مميّزهلرى، بِالضروره عدمِ صِرفدن مخترعدرلر. سلسلهده تناسل، شرائطِ عاديهٔ إعتباريهدندر.
فيا عجبا! واجب الوجودڭ لازمهِٔ ضروريهِٔ بيّنهسى اولان أزليتى ذهنلرينه
— 293 —
صيغيشديرهميان، ناصل اولويور ده، هر بر جهتدن أزليته منافى اولان مادّهنڭ أزليتنى ذهنلرينه صيغيشديرهبيليرلر؟ هم دستِ تصرّفِ قدرته قارشى مقاومت ايدهمهين قوجه كائنات، ناصل اولدى ده كوچوجك و نازك ذرّاتلرڭ (اويله دهشتلى صلابت بولمش كه) قدرتِ أزليهنڭ يدِ إعدامنه قارشى طايانييور. هم ناصل اولويور كه، قدرتِ أزليهنڭ خاصّهسى اولان إبداع و ايجادى، هيچ بر مناسبتِ معقوله اولمادن أڭ عاجز و أڭ بيچاره أسبابه إسناد ايديلييور؟
ايشته قرآنِ كريم شو دليلى، خلق و ايجاددن بحث ايدن آياتى ايله أذهانده تنظيم ايدييور. مؤثّرِ حقيقى يالڭز اللّٰهدر. تأثيرِ حقيقى أسبابده يوقدر. أسباب، عزّت و عظمتِ قدرتڭ پردهسيدر. تا كه، عقلڭ نظرِ ظاهريسنده، دستِ قدرت امورِ خسيسه ايله مباشر گورونمسين. بر شيده ايكى جهت وار: برى ملك، آيينهنڭ ملوّن وجهى گبى. أضداد اوڭا وارد اولويور. چركين اولور، شر اولور، حقير اولور، عظيم اولور... إلخ. أسباب بو جهتده واردر. إظهارِ عظمت و عزّتِ قدرت اويله ايستر.
ايكنجى جهت ملكوتيت جهتيدر. آيينهنڭ شفّاف وجهى گبى. شو جهت هر شيده گوزلدر. شو جهتده أسبابڭ تأثيرى يوقدر. وحدت اويله ايستر. حتّى حيات و روح و نور و وجود، ايكى وجهلرى شفّاف و گوزل اولديغندن ملكًا و ملكوتًا واسطهسز دستِ قدرتدن چيقييورلر.
دردنجى برهان:
وجدانِ بشر دينيلن فطرتِ ذىشعوردر. شو برهانده درت نكتهيى نظرِ دقّته آل:
برنجيسى:فطرت يالان سويلهمز. مثلا، بر چكردكدهكى ميلانِ نموّ دير كه: "سنبللنهجگم، ميوه ويرهجگم." طوغرى سويلر. مثلا، يمورطهده بر ميلانِ حيات وار، دير: "پيليچ اولاجغم." بِإذْنِ اللّٰه اولور. طوغرى سويلر. مثلا بر آووج صو، إنجماد ايله ميلانِ إنبساطى دير: "فضله ير طوتهجغم." متين دمير اونى يالان چيقاراماز. سوزينڭ طوغريلغى دميرى پارچهلار. ايشته بو ميلانلر، إرادهٔ إلٰهيهدن گلن
— 294 —
أوامرِ تكوينيهنڭ تجلّيلريدر، جلوهلريدر.
ايكنجيسى:بشرڭ حواسّ الخمسِ ظاهره و باطنهدن باشقه، عالمِ غيبه قارشى آچيلان پك چوق پنجرهلرى وار. غيرِ مشعور پك چوق حسلرى وار. حسِّ سامعه، باصره، ذائقه اولديغى گبى، بر حسِّ سادسهِٔ صادقه اولان سائقه واردر. هم بر حسِّ سابعهِٔ بارقه اولان شائقه وار. او شوق و سَوق يالان سويلهمز، ياڭليش گيدهمز.
اوچنجيسى:موهوم بر شى حقيقتِ خارجيهيه مبدأ اولاماز. فطرت و وجدانده نقطهِٔ إستناد ايله نقطهِٔ إستمداد، ايكى حقيقتِ ضروريهدر. خلقتڭ صفوتى و أڭ مكرّمى اولان روحِ بشر، او ايكى نقطه اولمازسه أڭ سفلى، أڭ برباد بر مخلوق اولور. حالبوكه، كائناتدهكى حكمت و نظام و كمال بو إحتمالى ردّ ايدر.
دردنجيسى:عقل تعطيلِ أشغال ايتسه ده، نظرينى إهمال ايتسه، وجدان صانعى اونوتاماز. كندى نفسنى إنكار ايتسه ده؛ اونى گورور، اونى دوشونور، اوڭا متوجّهدر. حدس كه، شمشك گبى سرعتِ انتقالدر، دائما اونى تحريك ايدر. حدسڭ مضاعفى اولان إلهام، اونى دائما تنوير ايدر. ميلانڭ مضاعفى اولان آرزو و اونڭ مضاعفى اولان إشتياق و اونڭ مضاعفى اولان عشقِ إلٰهى، اونى دائما معرفتِ ذو الجلاله سَوق ايدر. شو فطرتدهكى إنجذاب و جذبه، بر حقيقتِ جاذبهدارڭ جذبيلهدر.
بو نكتهلرى بيلدكدن صوڭره شو برهانِ أنفسى اولان وجدانه مراجعت ايت. گورهجكسڭ كه، قلب بدنڭ أقطارينه، نشرِ حيات ايتديگى گبى، قلبدهكى عقدهِٔ حياتيه اولان معرفتِ صانعدر كه، إستعداداتِ غيرِ محدودهِٔ إنسانيه ايله متناسب اولان آمال و ميولِ مُتَشَعِّبَهيه نشرِ حيات ايدر. لذّتى ايچنه آتار و قيمت ويرر و بسط و تمديد ايدر. ايشته نقطهٔ إستمداد.
و غاوغه و مزاحمتڭ ميدانى اولان دغدغهٔ حياته هجوم گوسترن عالمڭ، بيڭلرجه مصيبت و مزاحمهلره قارشى يگانه نقطهٔ إستناد ينه معرفتِ صانعدر.
— 295 —
أوت هر شيئى حكمت و إنتظام ايله ايشلهين بر صانعِ حكيمه إعتقاد ايتمزسه و على العميا كور تصادفلره حواله ايدرسه و او بليّاته قارشى ألندهكى قدرتڭ عدمِ كفايتنى دوشونسه، ايستر ايستهمز توحّش، دهشت، تلاش، خوفدن مركّب بر حالتِ جهنّمنمون و جگرشكافه دوشهجكدر. او ايسه أشرف و أحسنِ مخلوقات اولان روحِ إنسانيتڭ هر شيدن زياده پريشان اولديغنى إستلزام ايدر. او ايسه، إنتظامِ كاملِ كائناتدهكى نظامِ أكمله ضد اولويور. شو نقطهِٔ إستمداد و نقطهِٔ إستناد ايله بو درجه نظامِ عالمده حكمفرمالق، حقيقتِ نفس الأمريهنڭ خاصّهِٔ منحصرهسى اولديغى ايچون، هر وجدانده ايكى پنجره اولان شو ايكى نقطهدن صانعِ ذو الجلال معرفتنى قلبِ بشره دائما تجلّى ايتديرييور. عقل گوزينى قپاسه ده، وجدانڭ گوزى دائما آچيقدر. صانعِ ذو الجلال بو درت برهانِ عظيمڭ قطعى شهادتلريله واجب الوجود، أزلى، واحد، أحد، فرد، صمد، عليم، قدير، مريد، سميع، بصير، متكلّم، حىّ، قيّوم اولديغى گبى بتون أوصافِ جلاليه و جماليه ايله متّصفدر. زيرا مقرّردر كه: مصنوعدهكى فيضِ كمال صانعڭ ظلِّ تجلّيسندن مقتبسدر. ديمك، كائناتده نه قدر حسنِ جمال، كمال وارسه، عمومندن لا يحد درجهده يوكسك طبقهده أوصافِ جماليه و كماليه ايله صانعِ ذو الجلال متّصفدر. زيرا، إحسان ثروتڭ، ايجاد وجودڭ، ايجاب وجوبڭ، تحسين حُسنڭ، تنوير نورڭ فرعى و دليلى اولديغى گبى؛ بتون كائناتدهكى بتون كمال و جمال، صانعِ ذو الجلالڭ كمال و جمالنه بر ظلِّ ظليلدر و برهانيدر.
هم ده صانعِ ذو الجلال جميع نقائصدن منزّهدر. زيرا نواقص ماهيتِ مادّياتڭ إستعدادسزلغندن نشئت ايدر. ذاتِ ذو الجلال مادّياتدن مجرّددر، منزّهدر. هم كائناتڭ ماهياتِ ممكنهسندن نشئت ايدن أوصاف و لوازماتندن مقدّسدر.
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ جَلَّ جَلَالُهُ سُبْحَانَ مَنِ اخْتَفٰى لِشِدَّةِ ظُهُورِهِ
سُبْحَانَ مَنِ اسْتَتَرَ لِعَدَمِ ضِدِّهِ سُبْحَانَ مَنِ احْتَجَبَ بِالْاَسْبَابِ لِعِزَّتِهِ
— 296 —
سؤال:وحدت الوجودى ناصل گورييورسڭ؟
الجواب:توحيدده إستغراقدر و نظره صيغميان بر توحيدِ ذوقيدر. أساسًا توحيدِ ربوبيت و توحيدِ الوهيتدن صوڭره توحيدده ذوقًا شدّتِ إستغراق وحدتِ قدرت يعنى
لَا مُؤَثِّرَ فِى الْكَوْنِ اِلَّا اللّٰهُ
صوڭره وحدتِ إداره، صوڭره وحدت الشهود، صوڭره وحدت الوجود، صوڭره يالڭز بر وجودى، صوڭره يالڭز بر موجودى گورونجهيه منجر اولويور. محقّقينِ صوفيهنڭ متشابهات حكمنده اولان شطحاتيله إستدلال ايديلمز. دائرهِٔ أسبابى ييرتوب چيقميان و تأثيرندن قورتولميان بر روح، وحدت الوجوددن دم وورسه، حدّينى تجاوز ايدر. دم وورانلر، واجب الوجوده او قدر حصرِ نظر ايتمشلردر كه، ممكناتدن تجرّد ايدهرك، يالڭز بر وجودى بلكه بر موجودى گورمشلر. أوت دليل ايچنده نتيجهيى گورمك، عالمده صانعى مشاهده ايتمك، طريقِ إستغراقكارانه جهتيله جداولِ أكوانده جريانِ تجلّياتِ إلٰهيهيى و ملكوتيتِ أشياده سريانِ فيوضاتى و مراياىِ موجوداتده تجلّئِ أسماء و صفاتى، يالڭز ذوقًا آڭلاشيلير برر حقيقت ايكن، ضيقِ ألفاظ سببيله الوهيتِ ساريه و حياتِ ساريه تعبير ايتديلر. أهلِ فكر، او حقائقِ ذوقيهيى نظرڭ مقاييسنه صيقيشديرديغندن چوق أوهامِ باطلهيه منشأ اولدى. مادّهپرور حكما و ضعيف الإعتقاد أهلِ نظرڭ وحدت الوجودى ايله أوليانڭ وحدت الوجودى، تمامًا بربرينڭ ضدّيدر. بش جهتدن فرق واردر:
برنجيسى:محقّقينِ صوفيه، واجب الوجوده او قدر حصرِ نظر ايتمش و مستغرق اولمش و أهمّيت ويرمشلر كه، اونڭ حسابنه كائناتڭ وجودينى إنكار ايتمشلر. حكما و ضعيف الإعتقاد اولانلر، مادّهيه او قدر حصرِ نظر ايتمشلر و مستغرق اولمشلر كه، فهمِ الوهيتدن اوزاقلاشديلر. و او درجه مادّهيه قيمت ويرديلر كه، هر شيئى مادّهده گورمك حتّى الوهيتى اونده مزج ايتمك، حتّى كائنات حسابنه الوهيتدن إستغنا ايتمك درجهده طريقِ مُتَعَسِّفَهيه گيرمشلردر.
— 297 —
ايكنجيسى:محقّقينِ صوفيهنڭ وحدتِ وجودى وحدت الشهودى تضمّن ايدر. ايكنجيلرڭ وحدت الموجودى تضمّن ايدر.
اوچنجيسى:برنجيلرڭ مسلگى ذوقيدر. ايكنجيلرڭ نظريدر.
دردنجيسى:برنجيلر أوّلًا و بِالذّات حقّه، نظرِ تبعى اولارق خلقه باقارلر. ايكنجيلر، أوّلًا و بِالذّات خلقه باقارلر.
بشنجيسى:برنجيلر، خداپرستدرلر. ايكنجيلر، خودپرستدرلر.
اَيْنَ الثَّرَا مِنَ الثُّرَيَّا وَ اَيْنَ الضِّيَاءُ السَّاطِعُ مِنَ الظُّلْمَةِ الطَّامِسَةِ
تنوير
مثلا: كُرهِٔ أرض رنگارنك مختلف و كوچك كوچك جام پارچهلرندن فرض اولونورسه، هر برى باشقه خاصيتله لَوْننه و جِرمنه و شكلنه نسبت ايله شمسدن بر فيض آلاجقدر. شو خيالى فيض ايسه، نه گونشڭ ذاتى و نه ده عينِ ضياسيدر. هم ده ضيانڭ تماثيلى و ألوانِ سبعهسنڭ تصاويرى و گونشڭ تجلّيسى اولان شو گوناگون و رنگارنك چيچكلرڭ ألوانى فرضا لسانه گلسهلر، هر برى "گونش بنم گبيدر" وياخود "گونش بنم" دييهجكلردر.
اٰنْ خَيَالَاتِى كِه دَامِ اَوْلِيَاسْتْ ٭ عَكْسِ مَهْرُويَانِ بُوسْتَانِ خُدَاسْتْ
فقط أهلِ وحدت الشهودڭ مشربى، فرق و صَحْودر. أهلِ وحدت الوجودڭ مشربى محو و سكردر. صافى مشرب ايسه، مشربِ أهلِ فرق و صَحْودر.
— 298 —
تَفَكَّرُوا فِى اٰلَاءِ اللّٰهِ وَ لَا تَفَكَّرُوا فِى ذَاتِهِ فَاِنَّكُمْ لَنْ تَقْدِرُوا ٭ حَقِيقَةُ الْمَرْءِ لَيْسَ الْمَرْءُ يُدْرِكُهَا فَكَيْفَ كَيْفِيَّةُ الْجَبَّارِ ذِى الْقِدَمِ ٭ هُوَ الَّذِى اَبْدَعَ الْاَشْيَاءَ وَ اَنْشَاَهَا فَكَيْفَ يُدْرِكُهُ مُسْتَحْدَثُ النَّسَمِ
"نقطه"نڭ ايكنجى قسمى، حشر و ملائكه و بقاءِ روحه عائد اولديغندن و بو حقيقتلرى كرامتلى "يگرمى طوقوزنجى سوز" و "اوننجى سوز" غايت پارلاق بر صورتده ايضاح ايتديگندن اونلره حواله ايديلهرك بورايه درج ايديلمدى. اوچنجى قسم ايسه، اون درت درسدن عبارت "نورڭ ايلك قپوسى" ناميله آيريجه نشر ايديلدى.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭