— 675 —
حقيقت چكردكلرى
(اوتوز بش سنه أوّل طبع ايديلن "حقيقت چكردكلرى" نامندهكى رسالهدن وجيزهلردر.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
١- مريض بر عصرڭ، خسته بر عنصرڭ، عليل بر عضوڭ رچتهسى؛ إتّباعِ قرآندر.
٢- عظمتلى بختسز بر قطعهنڭ، شانلى طالعسز بر دولتڭ، دگرلى صاحبسز بر قَومڭ رچتهسى؛ إتّحادِ إسلامدر.
٣- أرضى و بتون نجوم و شموسى تسبيح دانهلرى گبى قالديرهجق و چويرهجك قوّتلى بر أله مالك اولميان كيمسه، كائناتده دعواىِ خلق و إدّعاىِ ايجاد ايدهمز. زيرا هر شى، هر شيله باغليدر.
— 676 —
٤- حشرده بتون ذوى الأرواحڭ إحياسى؛ موتآلود بر نوم ايله قيشده اويوشمش بر سينگڭ بهارده إحيا و إنشاسندن قدرته داها آغير اولاماز. زيرا قدرتِ أزليه ذاتيهدر؛ تغيّر ايدهمز، عجز تخلّل ايدهمز، عوائق تداخل ايدهمز. اونده مراتب اولاماز، هر شى اوڭا نسبةً بردر.
٥- سيورىسينگڭ گوزينى خلق ايدن، گونشى دخى او خلق ايتمشدر.
٦- پيرهنڭ معدهسنى تنظيم ايدن، منظومهِٔ شمسيهيى ده او تنظيم ايتمشدر.
٧- كائناتڭ تأليفنده اويله بر إعجاز وار كه؛ بتون أسبابِ طبيعيه فرضِ محال اولارق مقتدر برر فاعلِ مختار اولسهلر، ينه كمالِ عجز ايله او إعجازه قارشى سجده ايدهرك
سُبْحَانَكَ لَا قُدْرَةَ لَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
دييهجكلردر.
٨- أسبابه تأثيرِ حقيقى ويريلمهمش، وحدت و جلال اويله ايستر. لٰكن ملك جهتنده أسباب دستِ قدرته پرده اولمشدر، عزّت و عظمت اويله ايستر. تا نظرِ ظاهرده، دستِ قدرت ملك جهتندهكى امورِ خسيسه ايله مباشر گورولمهسين.
٩- محلِّ تعلّقِ قدرت اولان هر شيدهكى ملكوتيت جهتى شفّافدر، نزيهدر.
١٠- عالمِ شهادت، عوالم الغيوب اوستنده تنتنهلى بر پردهدر.
١١- بر نقطهيى تام يرنده ايجاد ايتمك ايچون، بتون كائناتى ايجاد ايدهجك بر قدرتِ غيرِ متناهى لازمدر. زيرا شو كتابِ كبيرِ كائناتڭ هر بر حرفنڭ،
— 677 —
باخصوص ذىحيات هر بر حرفنڭ، هر بر جملهسنه متوجّه برر يوزى، ناظر برر گوزى واردر.
١٢- مشهوردر كه: هلالِ عيده باقارلردى. كيمسه بر شى گورمدى. إختيار بر ذات يمين ايدهرك "هلالى گوردم." ديدى. حالبوكه گورديگى هلال دگل، كيرپيگنڭ تقوّس ايتمش بياض بر قيلى ايدى. او قيل نرهده؟ قمر نرهده؟ حركاتِ ذرّات نرهده؟ فاعلِ تشكيلِ أنواع نرهده؟
١٣- طبيعت، مثالى بر مطبعهدر، طابع دگل؛ نقشدر، نقّاش دگل؛ قابلدر، فاعل دگل؛ مسطردر، مصدر دگل؛ نظامدر، ناظم دگل؛ قانوندر، قدرت دگل؛ شريعتِ إراديهدر، حقيقتِ خارجيه دگل.
١٤- فطرتِ ذىشعور اولان وجداندهكى إنجذاب و جذبه، بر حقيقتِ جاذبهدارڭ جذبهسيلهدر.
١٥- فطرت يالان سويلهمز. بر چكردكدهكى ميلانِ نُمُوّ دير: "بن سنبللنهجگم، ميوه ويرهجگم." طوغرى سويلر. يمورطهده بر ميلانِ حيات وار. دير: "پيليچ اولاجغم." بِإذْنِ اللّٰه اولور. طوغرى سويلر. بر آووج صو، ميلانِ إنجماد ايله دير: "فضله ير طوتهجغم." متين دمير اونى يالان چيقاراماز؛ سوزينڭ طوغريلغى دميرى پارچهلر. شو ميلانلر، إرادهدن گلن أوامرِ تكوينيهنڭ تجلّيلريدر، جلوهلريدر.
١٦- قارينجهيى أميرسز، آرىيى يعسوبسز بيراقميان قدرتِ أزليه؛ ألبته بشرى نبيسز بيراقماز. عالمِ شهادتدهكى إنسانلره إنشقاقِ قمر، بر معجزهِٔ أحمديه (عصم) اولديغى گبى، معراج دخى عالمِ ملكوتدهكى ملائكه و
— 678 —
روحانياته قارشى بر معجزهِٔ كبراىِ أحمديهدر كه؛ نبوّتنڭ ولايتى بو كرامتِ باهره ايله إثبات ايديلمشدر و او پارلاق ذات، برق و قمر گبى ملكوتده شعلهفشان اولمشدر.
١٧- كلمهِٔ شهادتڭ ايكى كلامى بربرينه شاهددر. برنجيسى ايكنجيسنه برهانِ لمّيدر؛ ايكنجيسى برنجيسنه برهانِ إنّىدر.
١٨- حيات، كثرتده بر چشيد تجلّئِ وحدتدر. اونڭ ايچون إتّحاده سَوق ايدر. حيات، بر شيئى هر شيئه مالك ايدر.
١٩- روح، بر قانونِ ذىوجودِ خارجيدر، بر ناموسِ ذىشعوردر. ثابت و دائم فطرى قانونلر گبى، روح دخى عالمِ أمردن، صفتِ إرادهدن گلمش، قدرت اوڭا وجودِ حسّى گيديرمشدر. بر سيّالهِٔ لطيفهيى او جوهره صدف ايتمشدر. موجود روح، معقول قانونڭ قارداشيدر. ايكيسى هم دائمى، هم عالمِ أمردن گلمشلردر. شايد نوعلردهكى قانونلره قدرتِ أزليه بر وجودِ خارجى گيديرسه ايدى، روح اولوردى. أگر روح، وجودى چيقارسه، شعورى باشندن اينديرسه، ينه لا يموت بر قانون اولوردى.
٢٠- ضيا ايله موجودات گورونور، حيات ايله موجوداتڭ وارلغى بيلينير. هر بريسى برر كشّافدر.
٢١- نصرانيت، يا إنطفا ويا إصطفا ايدوب إسلاميته قارشى تركِ سلاح ايدهجكدر. نصرانيت بر قاچ دفعه ييرتيلدى، پروتستانلغه گلدى. پروتستانلق ده ييرتيلدى، توحيده ياقلاشدى. تكرار ييرتيلمغه
— 679 —
حاضرلانييور. يا إنطفا بولوب سونهجك ويا حقيقى نصرانيتڭ أساسنى جامع اولان حقائقِ إسلاميهيى قارشيسنده گورهجك، تسليم اولاجقدر.
ايشته بو سرِّ عظيمه، حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلام إشارت ايتمشدر كه: "حضرتِ عيسى نازل اولوب گلهجك، اُمّتمدن اولاجق، شريعتمله عمل ايدهجكدر."
٢٢- جمهورِ عوامى، برهاندن زياده، مأخذدهكى قدسيت إمتثاله سَوق ايدر.
٢٣- شريعتڭ يوزده طقسانى (ضروريات و مسلّماتِ دينيه) برر ألماس ستوندر. مسائلِ إجتهاديهِٔ خلافيه، يوزده اوندر. طقسان ألماس ستون، اون آلتونڭ حمايهسنه ويريلمز. كتابلر و إجتهادلر قرآنه دوربين اولمالى، آيينه اولمالى؛ گولگه و وكيل اولماملى!
٢٤- هر مستعد؛ نفسى ايچون إجتهاد ايدهبيلير، تشريع ايدهمز.
٢٥- بر فكره دعوت، جمهورِ علمانڭ قبولنه وابستهدر. يوقسه دعوت بدعتدر، ردّ ايديلير.
٢٦- إنسان فطرةً مكرّم اولديغندن، حقّى آرايور. بعضًا باطل ألنه گلير؛ حق ظن ايدهرك قويننده صاقلار. حقيقتى قازاركن، إختيارسز ضلالت باشنه دوشر؛ حقيقت ظن ايدهرك قفاسنه گيديرييور.
٢٧- بربرندن أشفّ و ألطف، قدرتڭ چوق آيينهلرى واردر؛ صودن هوايه، هوادن أثيره، أثيردن عالمِ مثاله، عالمِ مثالدن عالمِ أرواحه، حتّى زمانه، فكره تنوّع ايدييور. هوا آيينهسنده بر كلمه ميليونلر كلمات اولور. قلمِ قدرت،
— 680 —
شو سرِّ تناسلى پك عجيب إستنساخ ايدييور. إنعكاس، يا هويتى ويا هويتله ماهيتى طوتار. كثيفڭ تمثاللرى برر ميّتِ متحرّكدر. بر روحِ نورانينڭ كندى آيينهلرنده اولان تمثاللرى، برر حىِّ مرتبطدر؛ عينى اولماسه ده، غيرى ده دگلدر.
٢٨- شمس حركتِ محوريهسيله سيلكنسه، ميوهلرى دوشمز؛ سيلكنمزسه، يميشلرى اولان سيّارات دوشوب طاغيلاجقدر.
٢٩- نورِ فكر، ضياىِ قلب ايله ايشيقلانوب مزج اولمازسه، ظلمتدر، ظلم فيشقيرر. گوزڭ مظلم نهارِ أبيضى، مضيهِٔ
(حاشيه): مئالى: گوزڭ گوندوزه بڭزهين بياضى، گيجهيه بڭزهين سياهلغيله برابر اولمازسه؛ گوز، گوز اولماز.
ليلهِٔ سُوَيْدَا ايله مزج اولمازسه بصرسز اولديغى گبى، فكرتِ بيضاده سويداءِ قلب بولونمازسه، بصيرتسزدر.
٣٠- علمده إذعانِ قلب اولمازسه، جهلدر. إلتزام باشقه، إعتقاد باشقهدر.
٣١- باطل شيلرى اييجه تصوير، صافى ذهنلرى إضلالدر.
٣٢- عالمِ مرشد، قويون اولمالى؛ قوش اولماملى. قويون، قوزوسنه سوت؛ قوش، ياوروسنه قَىْ ويرر.
٣٣- بر شيئڭ وجودى، بتون أجزاسنڭ وجودينه وابستهدر. عدمى ايسه، بر جزئنڭ عدميله اولديغندن؛ ضعيف آدم، إقتدارينى گوسترمك ايچون تخريب طرفدارى اولويور، مثبت يرينه منفيجه حركت ايدييور.
— 681 —
٣٤- دساتيرِ حكمت، نواميسِ حكومتله؛ قوانينِ حق، روابطِ قوّتله إمتزاج ايتمزسه جمهورِ عوامده مثمر اولاماز.
٣٥- ظلم، باشنه عدالت كلاهنى گچيرمش؛ خيانت، حميت لباسنى گيمش؛ جهاده بغى إسمى طاقيلمش، أسارته حرّيت نامى ويريلمش. أضداد، صورتلرينى مبادله ايتمشلر.
٣٦- منفعت اوزرينه دونن سياست، جاناواردر.
٣٧- آج جاناواره قارشى تحبّب؛ مرحمتنى دگل، إشتهاسنى آچار. هم ده ديش و طيرناغنڭ كراسنى ده ايستر.
٣٨- زمان گوستردى كه: جنّت اوجوز دگل، جهنّم دخى لزومسز دگل.
٣٩- دنياجه خواص طانيلان إنسانلردهكى مزيت، سببِ تواضع و محويت ايكن؛ تحكّم و تكبّره سبب اولمشدر. فقارانڭ عجزى، عوامڭ فقرى سببِ مرحمت و إحسان ايكن؛ أسارت و محكوميتلرينه منجر اولمشدر.
٤٠- بر شيده محاسن و شرف حاصل اولدقجه، خواصّه پيشكش ايدرلر؛ سيّئات اولسه، عوامه تقسيم ايدرلر.
٤١- غايهِٔ خيال اولمازسه وياخود نسيان ويا تناسى ايديلسه؛ أذهان أنالره دونوب أطرافنده گزرلر.
— 682 —
٤٢- بتون إختلالات و فسادڭ أصل معدنى و بتون أخلاقِ رذيلهنڭ محرك و منبعى تك ايكى كلمهدر:
برنجى كلمه:"بن طوق اولسهم، باشقهسى آجلقدن ئولسه بڭا نه!"
ايكنجى كلمه:"إستراحتم ايچون زحمت چك؛ سن چاليش، بن ييهيم."
برنجى كلمهنڭ عِرقنى كسهجك تك بر دواسى وار كه، او ده وجوبِ زكاتدر.
ايكنجى كلمهنڭ دواسى، حرمتِ ربادر. عدالتِ قرآنيه عالم قپوسنده طوروب، ربايه "ياساقدر، گيرمگه حقّڭ يوقدر" دير. بشر بو أمرى ديڭلهمدى، بيوك بر سيلله يدى. داها مدهشنى ييمهدن، ديڭلهملى!..
٤٣- دولتلر، ملّتلر محاربهسى؛ طبقاتِ بشر محاربهسنه تركِ موقع ايدييور. زيرا بشر أسير اولمق ايستهمديگى گبى، أجير اولمق ده ايستهمز.
٤٤- طريقِ غيرِ مشروع ايله بر مقصدى تعقيب ايدن، غالبًا مقصودينڭ ضدّيله جزا گورور. آوروپا محبّتى گبى غيرِ مشروع محبّتڭ عاقبتنڭ مكافاتى، محبوبڭ غدّارانه عداوتيدر.
٤٥- ماضىيه، مصائبه قدر نظريله و مستقبله، معاصىيه تكليف نقطهسنده باقمق لازمدر. جبر و إعتزال، بوراده باريشيرلر.
٤٦- چارهسى بولونان شيده عجزه، چارهسى بولونميان شيده جزعه إلتجا ايتمهمك گركدر.
— 683 —
٤٧- حياتڭ يارهسى إلتيام بولور. عزّتِ إسلاميهنڭ و ناموسڭ و عزّتِ ملّيهنڭ يارهلرى پك دريندر.
٤٨- اويله زمان اولور كه؛ بر كلمه بر اوردويى باتيرير، بر گلّه اوتوز ميليونڭ محوينه سبب اولور.
(حاشيه): صرب بر نفرڭ آووستريا ولى عهدينه آتديغى بر تك گلّه؛ أسكى حربِ عمومىيى پاتلاتديردى، اوتوز ميليون نفوسڭ محوينه سبب اولدى.
اويله شرائط تحتنده اولور كه؛ كوچك بر حركت، إنسانى أعلاىِ علّيّينه چيقارير و اويله حال اولور كه؛ كوچك بر فعل، إنسانى أسفلِ سافلينه اينديرر.
٤٩- بر دانه صدق، بر خرمان يالانلرى ياقار. بر دانه حقيقت، بر خرمان خيالاته مرجّحدر.
لَا يَلْزَمُ مِنْ لُزُومِ صِدْقِ كُلِّ قَوْلٍ قَوْلُ كُلِّ صِدْقٍ
هر سوزڭ طوغرى اولمالى؛ فقط هر طوغرىيى سويلهمك، طوغرى دگل.
٥٠- گوزل گورن، گوزل دوشونور. گوزل دوشونن، حياتندن لذّت آلير.
٥١- إنسانلرى جانلانديران أملدر؛ ئولديرن يأسدر.
٥٢- أسكيدن بَرى إعلاىِ كلمة اللّٰه و بقاىِ إستقلاليّتِ إسلام ايچون فرضِ كفايهِٔ جهادى درعهده ايله كندينى، يك وجود اولان عالمِ إسلامه فدايه وظيفهدار و خلافته بايراقدار گورمش اولان بو دولتِ إسلاميهنڭ فلاكتى؛
— 684 —
عالمِ إسلامڭ سعادت و حرّيتِ مستقبلهسيله تلافى ايديلهجكدر. زيرا شو مصيبت، مايهِٔ حياتمز اولان اخوّتِ إسلاميهنڭ إنكشافنى خارق العاده تعجيل ايتدى.
٥٣- خرستيانلغڭ مالى اولميان محاسنِ مدنيتى اوڭا مال ايتمك و إسلاميتڭ دشمنى اولان تدنّىيى اوڭا دوست گوسترمك، فلگڭ ترس دونمسنه دليلدر.
٥٤- پاصلانمش بىهمتا بر ألماس، دائما مجلّا جامه مرجّحدر.
٥٥- هر شيئى مادّهده آرايانلرڭ عقللرى گوزلرندهدر، گوز ايسه معنوياتده كوردر.
٥٦- مجاز، علمڭ ألندن جهلڭ ألنه دوشسه، حقيقته إنقلاب ايدر؛ خرافاته قپو آچار.
٥٧- إحسانِ إلٰهيدن فضله إحسان، إحسان دگلدر. هر شيئى، اولديغى گبى توصيف ايتمك گركدر.
٥٨- شهرت، إنسانڭ مالى اولميانى دخى إنسانه مال ايدر.
٥٩- حديث، معدنِ حيات و ملهمِ حقيقتدر.
٦٠- إحياىِ دين، إحياىِ ملّتدر. حياتِ دين، نورِ حياتدر.
— 685 —
٦١- نوعِ بشره رحمت اولان قرآن؛ آنجق عمومڭ، لا أقل أكثريتڭ سعادتنى تضمّن ايدن بر مدنيتى قبول ايدر. مدنيتِ حاضره، بش منفى أساس اوزرينه تأسّس ايتمشدر:
١- نقطهِٔ إستنادى، قوّتدر. او ايسه، شأنى تجاوزدر.
٢- هدفِ قصدى منفعتدر. او ايسه، شأنى تزاحمدر.
٣- حياتده دستورى، جدالدر. او ايسه، شأنى، تنازعدر.
٤- كتلهلر مابيْنندهكى رابطهسى، آخَرى يوتمقله بسلهنن عنصريت و منفى ملّيتدر. او ايسه، شأنى مدهش تصادمدر.
٥- جاذبهدار خدمتى، هوا و هوسى تشجيع و آرزولرينى تطميندر. او هوا ايسه، إنسانڭ مسخِ معنويسنه سببدر.
شريعتِ أحمديهنڭ (عصم) تضمّن ايتديگى و أمر ايتديگى مدنيت ايسه: نقطهِٔ إستنادى، قوّته بدل حقدر كه؛ شأنى، عدالت و توازندر. هدفى ده، منفعت يرينه فضيلتدر كه؛ شأنى، محبّت و تجاذبدر. جهت الوحدت ده، عنصريت و ملّيت يرينه، رابطهِٔ دينى و وطنى و صنفيدر كه؛ شأنى صميمى اخوّت و مسالمت و خارجڭ تجاوزينه قارشى، يالڭز تدافعدر. حياتده، دستورِ جدال يرينه دستورِ تعاوندر كه؛ شأنى، إتّحاد و تسانددر. هوا يرينه هُدادر كه؛ شأنى، إنسانيةً ترقّى و روحًا تكاملدر.
موجوديتمزڭ حاميسى اولان إسلاميتدن ألنى گَوْشتمه، درت أل ايله صاريل؛ يوقسه محو اولورسڭ.
— 686 —
٦٢- مصيبتِ عامّه، أكثريتڭ خطاسندن ترتّب ايدر. مصيبت؛ جنايتڭ نتيجهسى، مكافاتڭ مقدّمهسيدر.
٦٣- شهيد كندينى حىّ بيلير. فدا ايتديگى حياتى، سكراتى طاتمديغندن، غيرِ منقطع و باقى گورويور. يالڭز داها نزيه اولارق بولويور.
٦٤- عدالتِ محضهِٔ قرآنيه؛ بر معصومڭ حياتنى و قاننى، حتّى عموم بشر ايچون ده اولسه، هدر ايتمز. ايكيسى نظرِ قدرتده بر اولديغى گبى، نظرِ عدالتده ده بردر. خودكاملق ايله، اويله إنسان اولور كه؛ إحتراصنه مانع هر شيئى، حتّى ألندن گليرسه دنيايى خراب و نوعِ بشرى محو ايتمك ايستر.
٦٥- خوف و ضعف، تأثيراتِ خارجيهيى تشجيع ايدر.
٦٦- محقّق مصلحت، موهوم مضرّته فدا ايديلمز.
٦٧- شيمديلك إستانبول سياستى، إسپانيول خستهلغى گبى بر خستهلقدر.
٦٨- دلى آدمه "اييسڭ، اييسڭ" دينيلسه اييلشمهسى، ايى آدمه "فناسڭ، فناسڭ" دينيلسه فنالاشمهسى نادر دگلدر.
٦٩- دشمنڭ دشمنى، دشمن قالدقجه دوستدر؛ دشمنڭ دوستى، دوست قالدقجه دشمندر.
٧٠- عنادڭ ايشى: شيطان بريسنه يارديم ايتسه؛ "مَلكدر" دير، رحمت اوقور؛ مخالفنده مَلك گورسه، "لباسنى دگيشديرمش شيطاندر." دير، لعنت ايدر.
— 687 —
٧١- بر دردڭ درمانى، باشقه بر درده زهر اولابيلير. بر درمان، حدّندن گچسه، درد گتيرر.
٧٢-
اَلْجَمْعِيَّةُ الَّتِى فِيهَا التَّسَانُدُ اٰلَةٌ خُلِقَتْ لِتَحْرِيكِ السَّكَنَاتِ وَ الْجَمَاعَةُ الَّتِى فِيهَا التَّحَاسُدُ اٰلَةٌ خُلِقَتْ لِتَسْكِينِ الْحَرَكَاتِ
٧٣- جماعتده واحدِ صحيح اولمازسه؛ جمع و ضم، كسر ضربى گبى كوچولتور.
(حاشيه): حسابده معلومدر كه؛ ضرب و جمع، زيادهلشديرر. درت كرّه درت، اون آلتى اولور. فقط كسرلرده ضرب و جمع، بِالعكس كوچولتور. ثلثى ثُلث ايله ضرب ايتمك، تُسع اولور؛ يعنى، طوقوزده بر اولور. عينًا اونڭ گبى، إنسانلرده صحّت و إستقامت ايله وحدت اولمازسه؛ زيادهلشمكله كوچولور، بوزوق اولور، قيمتسز اولور.
٧٤- عدمِ قبول، قبولِ عدمله إلتباس اولونور. عدمِ قبول؛ عدمِ دليلِ ثبوت، اونڭ دليليدر. قبولِ عدم، دليلِ عدم ايستر. برى شك، برى إنكاردر.
٧٥- ايمانى مسئلهلرده شبهه، بر دليلى، حتّى يوز دليلى آتسه ده؛ مدلوله ايراثِ ضرر ايدهمز. چونكه بيڭلر دليل وار.
٧٦- سوادِ أعظمه إتّباع ايديلمهلى. أكثريته و سوادِ أعظمه طايانديغى زمان، لاقيد أمويلك، أڭ نهايت أهلِ سنّت جماعتنه گيردى. عددجه أقلّيتده قالان صلابتلى عَلَويلك، أڭ نهايت آز بر قسمى رافضيلگه طاياندى.
— 688 —
٧٧- حقده إتّفاق، أحقده إختلاف اولديغندن؛ بعضًا حق، أحقدن أحقدر؛ حسن، أحسندن أحسندر. هركس كندى مسلگنه "هو حق" ديمهلى، "هو الحق" ديمهملى. وياخود "هو حسن" ديمهلى، "هو الحسن" ديمهملى.
٧٨- جنّت اولمازسه، جهنّم تعذيب ايتمز.
٧٩- زمان إختيارلندقجه، قرآن گنجلشييور؛ رموزى توضّح ايدييور. نور، نار گورونديگى گبى؛ بعضًا شدّتِ بلاغت دخى، مبالغه گورونور.
٨٠- حرارتدهكى مراتب، برودتڭ تخللى ايلهدر؛ حُسندهكى درجات، قبحڭ تداخلى ايلهدر. قدرتِ أزليه ذاتيهدر، لازمهدر، ضروريهدر؛ عجز تخلّل ايدهمز، مراتب اولاماز، هر شى اوڭا نسبةً مساويدر.
٨١- شمسڭ فيضِ تجلّيسى اولان تمثالى، دڭزڭ سطحنده و دڭزڭ قطرهسنده عين هويتى گوسترييور.
٨٢- حيات، جلوهِٔ توحيددندر، منتهاسى ده وحدت كسب ايدييور.
٨٣- إنسانلرده ولى، جمعهده دقيقهِٔ إجابه، رمضانده ليلهِٔ قدر، أسماءِ حسنىده إسمِ أعظم، عمرده أجل مجهول قالدقجه؛ سائر أفراد دخى قيمتدار قالير، أهمّيت ويريلير. يگرمى سنه مبهم بر عمر، نهايتى معيّن بيڭ سنه عمره مرجّحدر.
٨٤- دنياده معصيتڭ عاقبتى، عقابِ اُخروىيه دليلدر.
— 689 —
٨٥- رزق، حيات قدر قدرت نظرنده أهمّيتليدر. قدرت چيقارييور، قدر گيديرييور، عنايت بسلهيور. حيات؛ محصّلِ مضبوطدر، گورونور. رزق؛ غيرِ محصّل، تدريجى منتشردر، دوشونديرر. آجلقدن ئولمك يوقدر. زيرا بدنده شحم و سائره صورتنده إدّخار اولونان غدا بيتمهدن أوّل ئولويور. ديمك، تركِ عادتدن نشئت ايدن مرض ئولديرر؛ رزقسزلق دگل.
٨٦- آكل اللحم وحشيلرڭ حلال رزقلرى، حيواناتڭ حدسز جنازهلريدر؛ هم روىِ زمينى تميزلهيورلر، هم رزقلرينى بولويورلر.
٨٧- بر لقمه قرق پارهيه، ديگر بر لقمه اون غروشه. آغزه گيرمهدن و بوغازدن گچدكدن صوڭره بردرلر. يالڭز، بر قاچ ثانيه آغزده بر فرق وار. مفتّش و قپوجى اولان قوّهِٔ ذائقهيى تلطيف و ممنون ايتمك ايچون بردن اوڭا گيتمك، إسرافڭ أڭ سفيهيدر.
٨٨- لذائذ چاغيردقجه، صانكه ييدم ديمهلى. صانكه ييديمى دستور ياپان؛ "صانكه ييدم" نامندهكى بر مسجدى ييهبيليردى، ييمهدى.
٨٩- أسكيدن أكثر إسلام آج دگلدى، ترفّهه إختيار واردى. شيمدى آجدر، تلذّذه إختيار يوقدر.
٩٠- موقّت لذّتدن زياده، موقّت ألمه تبسّم ايتملى؛ خوش گلدڭ ديمهلى. گچمش لذائذ، آه واه ديديرتير. " آه!" مستتر بر ألمڭ ترجمانيدر. گچمش آلام، "اوخ!" ديديرتير. او "اوخ" مضمر بر لذّت و نعمتڭ مخبريدر.
— 690 —
٩١- نسيان دخى بر نعمتدر. يالڭز هر گونڭ آلامنى چكديرر، متراكمى اونوتديرر.
٩٢- درجهِٔ حرارت گبى، هر مصيبتده بر درجهِٔ نعمت واردر. داها بيوگنى دوشونوب، كوچكدهكى درجهِٔ نعمتى گوروب، اللّٰهه شكر ايتملى. يوقسه إستعظام ايله اوفلنسه، شيشر؛ مراق ايديلسه، ايكيلهشير؛ قلبدهكى مثالى، خيالى، حقيقته إنقلاب ايدر.. او ده قلبى دوگر.
٩٣- هر آدم ايچون، هيئتِ إجتماعيهده گورمك و گورونمك ايچون مرتبه دينيلن بر پنجرهسى واردر. او پنجره قامتِ قيمتندن يوكسك ايسه، تكبّر ايله تطاول ايدهجك؛ أگر قامتِ قيمتندن آشاغى ايسه، تواضع ايله تقوّس ايدهجك و أگيلهجك.. تا او سويهده گورسون و گورونسون. إنسانده بيوكلگڭ مقياسى؛ كوچكلكدر، يعنى تواضعدر. كوچكلگڭ ميزانى؛ بيوكلكدر، يعنى تكبّردر.
٩٤- ضعيفڭ قوىيه قارشى عزّتِ نفسى، قويده تكبّر اولور؛ قوينڭ ضعيفه قارشى تواضعى، ضعيفده تذلّل اولور. بر اولو الأمرڭ مقامندهكى جدّيتى، وقاردر؛ محويتى، ذلّتدر.. خانهسندهكى جدّيتى، كبردر؛ محويتى تواضعدر. فرد متكلّمِ وحده اولسه، مسامحهسى و فداكارلغى عملِ صالحدر؛ متكلّمِ مع الغير اولسه، خيانتدر، عملِ طالحدر. بر شخص، كندى نامنه هضمِ نفس ايدر، تفاخر ايدهمز؛ ملّت نامنه تفاخر ايدر، هضمِ نفس ايدهمز.
— 691 —
٩٥- ترتيبِ مقدّماتده "تفويض" تنبللكدر، ترتّبِ نتيجهده توكّلدر. ثمرهِٔ سعينه و قسمتنه رضا؛ قناعتدر، مَيلِ سعيى قوّتلنديرر. موجوده إكتفا، دونهمّتلكدر.
٩٦- أوامرِ شرعيهيه قارشى إطاعت و عصيان اولديغى گبى، أوامرِ تكوينيهيه قارشى ده إطاعت و عصيان واردر. برنجيسنده مكافات و مجازاتڭ أكثرى آخرتده؛ ايكنجيسنده، أغلبى دنياده اولور. مثلا: صبرڭ مكافاتى ظفردر، عطالتڭ مجازاتى سفالتدر، سعيڭ ثوابى ثروتدر، ثباتڭ مكافاتى غلبهدر. مساواتسز عدالت، عدالت دگلدر.
٩٧- تماثل تضادڭ سببيدر، تناسب تساندڭ أساسيدر، صغرِ نفس تكبّرڭ منبعيدر، ضعف غرورڭ معدنيدر، عجز مخالفتڭ منشئيدر، مراق علمڭ خواجهسيدر.
٩٨- قدرتِ فاطره إحتياج ايله، خصوصًا آجلق إحتياجيله؛ باشده إنسان بتون حيواناتى گملنديروب، نظامه صوقمش. هم عالمى هرج و مرجدن خلاص ايدوب، هم إحتياجى مدنيته استاد ايدهرك، ترقّياتى تأمين ايتمشدر.
٩٩- صيقنتى، سفاهتڭ معلّميدر. يأس، ضلالتِ فكرڭ؛ ظلمتِ قلب، روح صيقنتيسنڭ منبعيدر.
١٠٠-
اِذَا تَاَنَّثَ الرِّجَالُ بِالتَّهَوُّسِ تَرَجَّلَ النِّسَاءُ بِالتَّوَقُّحِ
بر مجلسِ إخوانه گوزل بر قارى گيردكجه؛ ريا، رقابت، حسد طمارى إنتباه ايدر. ديمك إنكشافِ نسواندن، مدنى بشرده أخلاقِ سيّئه إنكشاف ايدر.
— 692 —
١٠١- بشرڭ شيمديكى سيّئاتآلود خيرچين روحنده، متبسّم كوچك جنازهلر اولان صورتلرڭ رولى أهمّيتليدر.
١٠٢- ممنوع هيكل؛ يا بر ظلمِ متحجّر، يا بر هوسِ متجسّم ويا بر رياىِ متجسّددر.
١٠٣- إسلاميتڭ مسلّماتنى تمامًا إمتثال ايتديگى جهتله بِحقٍّ دائرهِٔ داخلنه گيرمش ذاتده؛ مَيل التوسيع مَيل التكمّلدر. لاقيدلق ايله خارجده صاييلان ذاتده مَيل التوسيع، مَيل التخريبدر. فورطنه و زلزله زماننده؛ دگل إجتهاد قپوسنى آچمق، بلكه پنجرهلرينى ده قپاتمق مصلحتدر. لااباليلر رخصتلرله اوقشانيلماز؛ عزيمتلرله، شدّتله ايقاظ ايديلير.
١٠٤- بيچاره حقيقتلر، قيمتسز أللرده قيمتسز اولور.
١٠٥- كرهمز حيوانه بڭزهيور، آثارِ حيات گوسترييور. عجبا يمورطه قدر كوچولسه، بر نوع حيوان اولميهجق ميدر؟ ويا بر ميقروب كرهمز قدر بيوسه، اوڭا بڭزهميهجك ميدر؟ حياتى وارسه، روحى ده واردر. عالم، إنسان قدر كوچولسه، ييلديزلرى ذرّات و جواهرِ فرديه حكمنه گچسه؛ او ده بر حيوانِ ذىشعور اولميهجق ميدر؟ اللّٰهڭ بويله چوق حيوانلرى وار.
١٠٦- شريعت ايكيدر:
برنجيسى: عالمِ أصغر اولان إنسانڭ أفعال و أحوالنى تنظيم ايدن و صفتِ كلامدن گلن بيلديگمز شريعتدر.
ايكنجيسى: إنسانِ أكبر اولان عالمڭ حركات و سكناتنى تنظيم ايدن، صفتِ إرادهدن گلن شريعتِ كبراىِ فطريهدر كه؛ بعضًا ياڭليش اولارق
— 693 —
طبيعت تسميه ايديلير. ملائكه بر اُمّتِ عظيمهدر كه، صفتِ إرادهدن گلن و شريعتِ فطريه دينيلن أوامرِ تكوينيهسنڭ حَمَلهسى و ممثّلى و متمثّللريدرلر.
١٠٧-
اِذَا وَازَنْتَ بَيْنَ حَوَاسِّ حُوَيْنَةٍ خُرْدَبِينِيَّةٍ وَحَوَاسِّ الْاِنْسَانِ تَرٰى سِرًّا عَجِيبًا اِنَّ الْاِنْسَانَ كَصُورَةِ يٰس كُتِبَ فِيهَا سُورَةُ يٰس
١٠٨- مادّيونلق معنوى طاعوندر كه، بشره شو مدهش صيتمهيى طوتديردى، غضبِ إلٰهىيه چارپديردى. تلقين و تنقيد قابليتى توسّع ايتدكجه، او طاعون ده توسّع ايدر.
١٠٩- أڭ بدبخت، أڭ مضطرب، أڭ صيقنتيلى؛ ايشسز آدمدر. زيرا عطالت عدمڭ برادرزادهسيدر؛ سعى، وجودڭ حياتى و حياتڭ يقظهسيدر.
١١٠- ربانڭ قاب و قپولرى اولان بانقهلرڭ نفعى؛ بشرڭ فناسى اولان گاوورلره و اونلرڭ أڭ ظالملرينه و بونلرڭ أڭ سفيهلرينهدر. عالمِ إسلامه ضررِ مطلقدر؛ مطلق بشرڭ رفاهى نظره آلينماز. زيرا گاوور حربى و متجاوز ايسه، حرمتسز و عصمتسزدر.
١١١- جمعهده خطبه؛ ضروريات و مسلّماتى تذكيردر، نظرياتى تعليم دگلدر. عبارهِٔ عربيه داها علوى إخطار ايدر. حديث ايله آيت موازنه ايديلسه، گورونور كه؛ بشرڭ أڭ بليغى دخى، آيتڭ بلاغتنه يتيشهمز، اوڭا بڭزهمز.
سعيد النورسى