— 50 —
اون برنجى مكتوب
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
(بو مكتوب، مهمّ بر علاج اولوب، درت آيتڭ خزينهسندن درت كوچك جوهرينه إشارت ايدر.)
عزيز قارداشم!
شو درت مختلف مسئلهيى مختلف وقتلرده قرآنِ حكيم نفسمه درس ويرمش. آرزو ايدن قارداشلرم دخى بوندن بر درس ويا بر حصّه آلمالرى ايچون يازدم. مبحث إعتباريله باشقه باشقه درت آيتِ كريمهنڭ خزينهِٔ حقائقندن برر كوچك جوهر نمونه اولارق گوستريلمشدر. او درت مبحثدن هر بر مبحثڭ آيرى بر صورتى، آيرى بر فائدهسى وار.
برنجى مبحث:
اِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا
أى سوءِ وسوسهدن مأيوس نفسم! تداعئِ خيالات، تخطّرِ فرضيات، بر نوع إرتسامِ غيرِ إختياريدر. إرتسام ايسه، أگر خيردن و نورانيتدن اولسه، حقيقتڭ حكمى بر درجه صورتنه و مثالنه گچر. گونشڭ ضياسى و حرارتى، آيينهدهكى مثالنه گچديگى گبى... أگر شردن و كثيفدن اولسه، أصلڭ حكمى و خاصّهسى، صورتنه گچمز و تمثالنه سرايت ايتمز. مثلا نجس و مردار بر شيئڭ آيينهدهكى صورتى نه نجسدر، نه مرداردر. و ييلانڭ تمثالى، ايصيرماز.
— 51 —
ايشته شو سرّه بناءً، تصوّرِ كفر، كفر دگل؛ تخيّلِ شتم، شتم دگل. خصوصًا إختيارسز اولسه و فرضى بر تخطّر اولسه، بتون بتون ضررسزدر. هم أهلِ حق اولان أهلِ سنّت و جماعتڭ مذهبنده بر شيئڭ شرعًا چركينلگى، پيسلگى؛ نهىِ إلٰهى سببيلهدر. مادام كه إختيارسز و رضاسز بر تخطّرِ فرضيدر، بر تداعئِ خياليدر؛ نهى اوڭا تعلّق ايتمز. او دخى نه قدر چركين و پيس بر شيئڭ صورتى دخى اولسه، چركين و پيس اولماز.
ايكنجى مسئله:بارلا يايلاسى تپهليجهده؛ چام، قطران، قره قواغڭ بر ميوهسيدر.
بر وقت أسارتمده طاغ باشنده عظمتلى چام و قطران و آرديج آغاجلرينڭ هيبتنما صورتلرينى، حيرتفزا وضعيتلرينى تماشا ايدركن پك لطيف بر روزگار أسدى. او وضعيتى، پك محتشم و شيرين ولولهآلود بر زلزلهِٔ رقصنما، بر تسبيحاتِ جذبهأدا صورتنه چويرديگندن؛ أگلنجه تماشاسى، نظرِ عبرته و سمعِ حكمته دوندى. بردن أحمدِ جزرينڭ كردجه شو فقرهسى:
هَرْكَسْ بِتَمَاشَاگَهِ حُسْنَاتَه زِهَرْ جَاىْ تَشْبِيهِ نِگَارَانْ بِجَمَالَاتَه دِنَازِنْ
خاطريمه گلدى. قلبم، عبرت معنالرينى إفاده ايچون شويله آغلادى:
يَا رَبْ هَرْ حَىْ بِتَمَاشَاگَهِ صُنْعِ تُو زِهَرْجَاىْ بَتَازِى.. زِنَشِيبُ اَزْ فِرَازِى مَانَنْدِ دَلَّالَانْ بِنِدَاءِ بِاٰوَازِى.. دَمْ دَمْ زِجَمَالِ نَقْشِ تُو دَرْ رَقْصْ بَازِى.. زِكَمَالِ صُنْعِ تُو خُوشْ خُوشْ بِگَازِى.. زِشِيرِينِى اٰوَازِ خُودْ هَىْ هَىْ دِنَازِى.. اَزْوَىْ رَقْصَ اٰمَدْ جَذْبَه خَازِى.. اَزِينْ اٰثَارِ رَحْمَتْ يَافْتْ هَرْ حَىْ دَرْسِ تَسْبِيحُ نَمَازِى. اِيسْتَادَسْتْ
— 52 —
هَرْ يَكِى بَرْ سَنْگِ بَالَا سَرْفِرَازِى.. دِرَازْ كَرْدَسْتْ دَسْتْهَارَا بَدَرْگَاهِ اِلٰهِى هَمْ چُو شَهْبَازِى.. بَجُنْبِيدَسْتْ زُلْفْهَارَا بَشَوْقْ اَنْگِيزِ شَهْنَازِى.. بَبَالَا مِيزَنَنْدْ اَزْ پَرْدَه هَاىِ هَاىِ هُوىِ عِشْقْ بَازِى.. مِيدِهَدْ هُوشَه گِرِينْهَاىِ دَرِينْهَاىِ زَوَالِى اَزْ حُبِّ مَجَازِى.. بَرْ سَرِ مَحْمُودْهَا نَغْمَهَاىِ حُزْنْ اَنْگِيزِ اَيَازِى..
مُرْدَهَارَا نَغْمَهَاىِ اَزَلِى اَزْ حُزْنْ اَنْگِيزِ نَوَازِى.. رُوحَه مِى اٰيَدْ اَزُو زَمْزَمَهِٔ نَازُ نِيَازِى.. قَلْبْ مِيخٰوانَدْ اَزِينْ اٰيَاتْهَا سِرِّ تَوْحِيدْ زِعُلُوِّ نَظْمِ اِعْجَازِى.. نَفْسْ مِيخٰواهَدْ دَرْ اِينْ وَلْوَلَهَا زَلْزَلَهَا ذَوْقِ بَاقِى دَرْ فَنَاىِ دُنْيَا بَازِى.. عَقْلْ مِيبِينَدْ اَزِينْ زَمْزَمَهَا دَمْدَمَهَا نَظْمِ خِلْقَتْ نَقْشِ حِكْمَتْ كَنْزِ رَازِى.. اٰرْزُو مِيدَارَدْ هَوَا اَزِينْ هَمْهَمَهَا هَوْهَوَهَا مَرْگِ خُودْ دَرْ تَرْكِ اَذْوَاقِ مَجَازِى.. خَيَالْ بِينَدْ اَزِينْ اَشْجَارْ مَلَائِكْ رَا جَسَدْ اٰمَدْ سَمَاوِى بَاهَزَارَانْ نَىْ.. اَزِينْ نَيْهَا شُنِيدَتْ هُوشْ سِتَايِشْهَاىِ ذَاتِ حَىْ.. وَرَقْهَارَا زَبَانْ دَارَنْدْ هَمَه هُو هُو ذِكْرْ اٰرَنْدْ بَدَرْ مَعْنَاىِ حَىُّ حَىْ.. چُو لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ بَرَابَرْ مِيزَنَدْ هَرْ شَىْ.. دَمَادَمْ جُويَدَنْدْ يَا حَقْ سَرَاسَرْ گُويَدَنْدْ يَا حَىْ بَرَابَرْ مِيزَنَنْدْ اَللّٰهْ
فَيَا حَىُّ يَا قَيُّومُ بِحَقِّ اِسْمِ حَىِّ قَيُّومِ
حَيَاتِى دِهْ بَاِينْ قَلْبِ پَرِيشَانْ رَا اِسْتِقَامَتْ دِهْ بَاِينْ عَقْلِ مُشَوَّشْ رَا اٰمِينْ
— 53 —
بارلا يايلاسى تپهليجهده چام، قطران، آرديج، قره قواق ميوهسى حقّنده يازيلان فارسى بيتلرڭ معناسى:
هَرْكَسْ بِتَمَاشَاگَهِ حُسْنَاتَه زِهَرْ جَاىْ تَشْبِيهِ نِگَارَانْ بِجَمَالَاتَه دِنَازِنْ
خاطريمه گلدى. قلبم دخى عبرت معنالرينى إفاده ايچون شويله آغلادى:
يعنى: سنڭ تماشاگهِ حُسنڭه، هركس هر يردن قوشوب گلمش. سنڭ جمالڭله نازدارلق ايدييورلر.
يَا رَبْ هَرْ حَىْ بِتَمَاشَاگَهِ صُنْعِ تُو زِهَرْجَاىْ بَتَازِى
هر ذىحيات سنڭ تماشاگهِ صنعتڭ اولان زمين يوزينه هر يردن چيقوب باقييورلر.
زِنَشيِبُ اَزْ فِرَازِى مَانَنْدِ دَلَّالَانْ بِنِدَاءِ بِاٰوَازِى
آشاغيدن، يوقاريدن دلّاللر گبى چيقوب باغيرييورلر.
دَمْ دَمْ زِجَمَالِ نَقْشِ تُو (نُسْخَه: زِهَوَاىِ شَوْقِ تُو) دَرْ رَقْص بَازِى
سنڭ جمالِ نقشڭدن كيفلنوب، او دلّالمثال آغاجلر اوينايورلر.
زِكَمَالِ صُنْعِ تُو خُوشْ خُوشْ بِگَازِى
سنڭ كمالِ صنعتڭدن نشئهلنوب، گوزل گوزل صدا ويرييورلر.
زِشِيرِينِى اٰوَازِ خُودْ هَىْ هَىْ دِنَازِى
گويا صدالرينڭ طاتليلغى، اونلرى ده نشئهلنديروب نازنينانه بر ناز ايتديرييور.
— 54 —
اَزْوَىْ رَقْصَه اٰمَدْ جَذْبَه خَازِى
ايشته اوندندر كه؛ شو آغاجلر رقصه گلمش، جذبه ايستهيورلر.
اَزِينْ اٰثَارِ رَحْمَتْ يَافْتْ هَرْ حَىْ دَرْسِ تَسْبِيحُ نَمَازِى
شو رحمتِ إلٰهيهنڭ آثاريلهدر كه؛ هر ذىحيات، كندينه مخصوص تسبيح و نمازڭ درسنى آلييورلر.
اِيسْتَادَسْتْ هَرْ يَكِى بَرْ سَنْگِ بَالَا سَرْفِرَازِى
درس آلدقدن صوڭره، هر بر آغاج يوكسك بر طاش اوستنده عرشه باشنى قالديروب طورمشلر.
دِرَازْ كَرْدَسْتْ دَسْتْهَارَا بَدَرْگَاهِ اِلٰهِى هَمْ چُو شَهْبَازِى
هر بريسى، يوزلر أللرينى شهبازِ قلندر
(حاشيه): شهبازِ قلندر، مشهور بر قهرماندر كه، شيخِ گيلانىنڭ إرشاديله درگاهِ إلٰهىيه إلتجا ايدوب مرتبهِٔ ولايته چيقمشدر.
گبى درگاهِ إلٰهىيه اوزاتوب محتشم بر عبادت وضعيتنى آلمشلر.
بَجُنْبِيدَسْتْ زُلْفْهَارَا بَشَوْقْ اَنْگِيزِ شَهْنَازِى
(حاشيه): شهنازِ چلكزى، قرق ئورمه صاچ ايله مشهور بر دنيا گوزليدر.
اويناتديرييورلر زلفوارى كوچك داللرينى و اونڭله، تماشا ايدنلره ده لطيف شوقلرينى و علوى ذوقلرينى إخطار ايدييورلر.
— 55 —
بَبَالَا مِيزَنَنْدْ اَزْ پَرْدَه هَاىِ هَاىِ هُوىِ عِشْقْ بَازِى
عشقڭ "هاى هوى" پردهلرندن أڭ حسّاس تللره، طمارلره طوقونويور گبى صدا ويرييورلر.
نسخه: شو نسخه مزارستاندهكى آرديج آغاجنه باقار:
بَبَالَا مِيزَنَنْدْ اَزْ پَرْدَه هَاىِ هَاىِ هُوىِ چَرْخِ بَازِى ٭ مُرْدَهَارَا نَغْمَهَاىِ اَزَلِى اَزْ حُزْنْ اَنْگِيزِ نَوَازِى
مِيدِهَدْ هُوشَه گِرِينْهَاىِ دَرِينْهَاىِ زَوَالِى اَزْ حُبِّ مَجَازِى
فكره شو وضعيتدن شويله بر معنا گلييور: مجازى محبّتلرڭ زوال ألميله گلن آغلاييش، هم دريندن درينه حزين بر أنينى إخطار ايدييورلر.
بَرْ سَرِ مَحْمُودْهَا نَغْمَهَاىِ حُزْنْ اَنْگِيزِ اَيَازِى
محمودلرڭ، يعنى سلطان محمود گبى محبوبندن آيريلمش بتون عاشقلرڭ باشلرنده، حزنآلود محبوبلرينڭ نغمهسنڭ طرزينى ايشيتديرييورلر.
مُرْدَهَارَا نَغْمَهَاىِ اَزَلِى اَزْ حُزْنْ اَنْگِيزِ نَوَازِى
دنيوى صدالرڭ و سوزلرڭ ديڭلهمسندن كسيلمش اولان ئولمشلره؛ أزلى نغمهلرى، حزنأنگيز صدالرى ايشيتديرييور گبى بر وظيفهسى وار گورونويورلر.
رُوحَه مِى اٰيَدْ اَزُو زَمْزَمَهِٔ نَازُ نِيَازِى
روح ايسه شو وضعيتدن شويله آڭلادى كه: أشيا، تسبيحات ايله صانعِ ذو الجلالڭ تجلّياتِ أسماسنه مقابله ايدوب، بر ناز نياز زمزمهسيدر، گلييور.
— 56 —
قَلْبْ مِيخٰوانَدْ اَزِينْ اٰيَاتْهَا سِرِّ تَوْحِيدْ زِعُلُوِّ نَظْمِ اِعْجَازِى
قلب ايسه، شو هر برى برر آيتِ مجسّمه حكمنده اولان شو آغاجلردن سرِّ توحيدى، بو إعجازڭ علوِّ نظمندن اوقويور. يعنى، خلقتلرنده او درجه خارقه بر إنتظام، بر صنعت، بر حكمت واردر كه: بتون أسبابِ كائنات برر فاعلِ مختار فرض ايديلسه و طوپلانسهلر تقليد ايدهمزلر.
نَفْسْ مِيخٰواهَدْ دَرْ اِينْ وَلْوَلَهَا زَلْزَلَهَا ذَوْقِ بَاقِى دَرْ فَنَاىِ دُنْيَا بَازِى
نفس ايسه، شو وضعيتى گوردكجه؛ بتون روىِ زمين، ولولهآلود بر زلزلهِٔ فراقده يووارلانيور گبى گوردى، بر ذوقِ باقى آرادى. "دنياپرستلگڭ تركنده بولاجقسڭ" معناسنى آلدى.
عَقْلْ مِيبِينَدْ اَزِينْ زَمْزَمَهَا دَمْدَمَهَا نَظْمِ خِلْقَتْ نَقْشِ حِكْمَتْ كَنْزِ رَازِى
عقل ايسه، شو زمزمهِٔ حيوان و أشجاردن و دمدمهِٔ نبات و هوادن غايت معنيدار بر إنتظامِ خلقت، بر نقشِ حكمت، بر خزينهِٔ أسرار بولويور. هر شى، چوق جهتلرله صانعِ ذو الجلالى تسبيح ايتديگنى آڭلايور.
اٰرْزُو مِيدَارَدْ هَوَا اَزِينْ هَمْهَمَهَا هَوْهَوَهَا مَرْگِ خُودْ دَرْ تَرْكِ اَذْوَاقِ مَجَازِى
هواىِ نفس ايسه شو همهمهِٔ هوا و هوهوءِ ياپراقدن اويله بر لذّت آلييور كه، بتون أذواقِ مجازىيى اوڭا اونوتديروب، او هواىِ نفسڭ حياتى اولان ذوقِ مجازىيى ترك ايتمكله، بو ذوقِ حقيقتده ئولمك ايستهيور.
— 57 —
خَيَالْ بِينَدْ اَزِينْ اَشْجَارْ مَلَائِكْ رَا جَسَدْ اٰمَدْ سَمَاوِى بَاهَزَارَانْ نَىْ
خيال ايسه، گورويور؛ گويا شو آغاجلرڭ مؤكّل ملائكهلرى ايچلرينه گيروب هر بر دالنده چوق نيلر طاقيلان آغاجلرى جسد اولارق گيمشلر. گويا سلطانِ سرمدى، بيڭلر نى صداسيله محتشم بر رسمِ كشادده اونلره اونلرى گيديرمش كه؛ او آغاجلر جامد، شعورسز جسم گبى دگل.. بلكه غايت شعوركارانه معنيدار وضعيتلرى گوسترييورلر.
اَزِينْ نَيْهَا شُنِيدَتْ هُوشْ سِتَايِشْهَاىِ ذَاتِ حَىْ
ايشته او نيلر؛ سماوى، علوى بر موسيقيدن گلييور گبى صافى و مؤثّردرلر. فكر او نيلردن، باشده مولانا جلال الدينِ رومى اولارق بتون عاشقلرڭ ايشيتدكلرى ألمكارانه تشكّياتِ فراقى ايشيتمهيور. بلكه، ذاتِ حىّ قيّومه قارشى تقديم ايديلن تشكّراتِ رحمانيهيى و تحميداتِ ربّانيهيى ايشيدييور.
وَرَقْهَارَا زَبَانْ دَارَنْدْ هَمَه هُو هُو ذِكْرْ اٰرَنْدْ بَدَرْ مَعْنَاىِ حَىُّ حَىْ
مادام آغاجلر، برر جسد اولدى. بتون ياپراقلر دخى ديللر اولدى. ديمك هر برى، بيڭلر ديللرى ايله هوانڭ طوقونمسيله "هو هو" ذكرينى تكرار ايدييورلر. حياتلرينڭ تحيّاتيله صانعنڭ حىّ قيّوم اولديغنى إعلان ايدييورلر.
چُو لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ بَرَابَرْ مِيزَنَدْ هَرْ شَىْ
چونكه بتون أشيا "لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ" دييوب، كائناتڭ عظيم حلقهِٔ ذكرنده برابر ذكر ايدهرك چاليشييورلر.
— 58 —
دَمَادَمْ جُويَدَنْدْ يَا حَقْ سَرَاسَرْ گُويَدَنْدْ يَا حَىْ بَرَابَرْ مِيزَنَنْدْ اَللّٰهْ
وقت بَوقت لسانِ إستعداد ايله جنابِ حقدن حقوقِ حياتنى "يا حق" دييوب خزينهِٔ رحمتدن ايستهيورلر. باشدن باشه ده حياته مظهريتلرى لسانيله "يا حىّ" إسمنى ذكر ايدييورلر.
فَيَا حَىُّ يَا قَيُّومُ بِحَقِّ اِسْمِ حَىِّ قَيُّومِ
حَيَاتِى دِهْ بَاِينْ قَلْبِ پَرِيشَانْ رَا اِسْتِقَامَتْ دِهْ بَاِينْ عَقْلِ مُشَوَّشْ رَا اٰمِينْ
اوچنجى مسئله:شو ايكى مسئله، يگرمى بشنجى سوزڭ إعجازِ قرآنه قارشى مدنيتڭ عجزينى گوسترن مثاللرندن بر قسميدر. قرآنه مخالف اولان حقوقِ مدنيتڭ نه قدر حقسز اولديغنى إثبات ايدن بيڭلر مثاللرندن ايكى مثال:
فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْاُنْثَيَيْنِ
اولان حُكمِ قرآنى، محضِ عدالت اولديغى گبى، عينِ مرحمتدر. أوت عدالتدر. چونكه أكثريتِ مطلقه إعتباريله بر أركك، بر قادين آلير، نفقهسنى تعهّد ايدر. بر قادين ايسه، بر قوجهيه گيدر، نفقهسنى اوڭا يوكلر؛ إرثيتدهكى نقصاننى تلافى ايدر. هم مرحمتدر، چونكه او ضعيفه قيز، پدرندن شفقته و قارداشندن مرحمته چوق محتاجدر. حُكمِ قرآنه گوره او قيز، پدرندن أنديشهسز بر شفقت گورور. پدرى اوڭا، "بنم ثروتمڭ ياريسنى، أللرڭ و يبانيلرڭ أللرينه گچمهسنه سبب اولاجق ضررلى بر چوجق" نظريله أنديشه ايدوب باقماز. او شفقته، أنديشه و حدّت قاريشماز. هم قارداشندن رقابتسز، حسدسز بر مرحمت و حمايت گورور. قارداشى اوڭا، "خانَدانمزڭ ياريسنى بوزاجق و مالمزڭ مهمّ بر قسمنى أللرڭ ألنه ويرهجك بر رقيب" نظريله باقماز؛ او
— 59 —
مرحمته و حمايته بر كين، بر إغبِرار قاتماز. شو حالده او فطرةً نازك، نازنين و خلقةً ضعيفه و نحيفه قيز، صورةً آز بر شى غيب ايدر؛ فقط اوڭا بدل أقاربڭ شفقتندن، مرحمتندن، توكنمز بر ثروت قزانير. يوقسه رحمتِ حقدن زياده اوڭا مرحمت ايدهجگز دييه حقّندن فضله اوڭا حق ويرمك، اوڭا مرحمت دگل، شديد بر ظلمدر. بلكه زمانِ جاهليتده غيرتِ وحشيانهيه بناءً قيزلرينى صاغ اولارق دفن ايتمك گبى غدّارانه بر ظلمى آڭديرهجق شو زمانڭ حرصِ وحشيانهسى، مرحمتسز بر شناعته يول آچمق إحتمالى واردر. بونڭ گبى بتون أحكامِ قرآنيه،
وَمَا اَرْسَلْنَاكَ اِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالمَِينَ
فرماننى تصديق ايدييورلر.
دردنجى مسئله:
فَلِاُمِّهِ السُّدُسُ
ايشته ميمسز مدنيت، ناصل قيز حقّنده، حقّندن فضله حق ويرديگندن بويله بر حقسزلغه سبب اولويور.. اويله ده: والده حقّنده حقّنى كسمكله داها دهشتلى حقسزلق ايدييور. أوت رحمتِ ربّانيهنڭ أڭ حرمتلى، أڭ حلاوتلى، أڭ لطيف و أڭ شيرين بر جلوهسى اولان شفقتِ والده، حقائقِ كائنات ايچنده أڭ محترم، أڭ مكرّم بر حقيقتدر. و والده، أڭ كريم، أڭ رحيم اويله فداكار بر دوستدر كه؛ او شفقت سائقهسيله بر والده، بتون دنياسنى و حياتنى و راحتنى، ولدى ايچون فدا ايدر. حتّى والدهلگڭ أڭ بسيط و أڭ أدنا درجهسنده اولان قورقاق طاووق، او شفقتڭ كوچوجك بر لمعهسيله ياوروسنى مدافعه ايچون ايته آتيلير، آرسلانه صالديرر.
ايشته بويله محترم و معزّز بر حقيقتى طاشييان بر والدهيى، ولدينڭ مالندن محروم ايتمك، او محترم حقيقته قارشى نه قدر دهشتلى بر حقسزلق، نه درجه وحشتلى بر حرمتسزلك، نه مرتبه جنايتلى بر حقارت و عرشِ رحمتى تيترهتن بر
— 60 —
كفرانِ نعمت و حياتِ إجتماعيهِٔ بشريهنڭ غايت پارلاق و نافع بر ترياقنه بر زهر قاتمق اولديغنى، إنسانيتپرورلك إدّعا ايدن إنسان جاناوارلرى آڭلامازلرسه، ألبته حقيقى إنسانلر آڭلار. قرآنِ حكيمڭ فَلِاُمِّهِ السُّدُسُ حكمنى، عينِ حق و محضِ عدالت اولديغنى بيليرلر.
اَلْبَاقِى هُوَ الْبَاقِى
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭