يگرمنجى مكتوب

بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ

بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه‌ُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ يُحْيِى وَ يُمِيتُ وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَ اِلَيْهِ الْمَصِيرُ

(صباح و آقشام نمازندن صوڭره تكرارى، پك چوق فضيلتى بولونان و بر روايتِ صحيحه‌ده إسمِ أعظم مرتبه‌سنى طاشييان شو جملهٔ‌ِ توحيديه‌نڭ اون بر كلمه‌سى وار. هر بر كلمه‌سنده هم برر مژده و بشارت، هم برر مرتبهٔ‌ِ توحيدِ ربوبيت، هم بر إسمِ أعظم نقطه‌سنده بر كبرياءِ وحدت و بر كمالِ وحدانيت واردر. بو بيوك و علوى حقيقتلرڭ ايضاحنى سائر سوزلره حواله ايدوب، بر وعده بناءً، شيمديلك مجمل بر خلاصه صورتنده؛ "ايكى مقام"، بر "مقدّمه" ايله اوڭا بر فهرسته ياپاجغز.)

مقدّمه

قطعيًا بيل كه: خلقتڭ أڭ يوكسك غايه‌سى و فطرتڭ أڭ يوجه نتيجه‌سى ايمانِ بِاللّٰه‌در. و إنسانيتڭ أڭ عالى مرتبه‌سى و بشريتڭ أڭ بيوك مقامى، ايمانِ بِاللّٰه‌ ايچنده‌كى معرفت اللّٰه‌در. جنّ و إنسڭ أڭ پارلاق سعادتى و أڭ طاتلى نعمتى، او معرفت اللّٰه‌ ايچنده‌كى محبّت اللّٰه‌در. و روحِ بشر ايچون أڭ خالص سُرور و قلبِ إنسان ايچون أڭ صافى سَوينج، او محبّت اللّٰه‌ ايچنده‌كى لذّتِ روحانيه‌در.

أوت بتون حقيقى سعادت و خالص سُرور و شيرين نعمت و صافى لذّت ألبته معرفت اللّٰه‌ و محبّت اللّٰه‌ده‌در. اونلر، اونسز اولاماز. جنابِ حقّى طانييان و سَون، نهايتسز سعادته، نعمته، أنواره، أسراره؛ يا بِالقوّه ويا بِالفعل مظهردر. اونى حقيقى طانيميان، سومه‌ين؛ نهايتسز شقاوته، آلامه و أوهامه معنًا و مادّةً مبتلا اولور.

أوت شو پريشان دنياده، آواره نوعِ بشر ايچنده، ثمره‌سز بر حياتده؛ صاحبسز، حاميسز بر صورتده؛ عاجز، مسكين بر إنسان، بتون دنيانڭ سلطانى ده اولسه قاچ پاره ايدر. ايشته بو آواره نوعِ بشر ايچنده، بو پريشان فانى دنياده؛ إنسان، صاحبنى طانيمازسه، مالكنى بولمازسه، نه قدر بيچاره سرگردان اولديغنى هركس آڭلار. أگر صاحبنى بولسه، مالكنى طانيسه، او وقت رحمتنه إلتجا ايدر، قدرتنه إستناد ايدر. او وحشتگاه دنيا، بر تنزّهگاهه دونر و بر تجارتگاه اولور.

برنجى مقام

شو كلامِ توحيدينڭ، اون بر كلمه‌سنڭ هر برنده برر مژده وار. و او مژده‌ده برر شفا و او شفاده برر لذّتِ معنويه بولونور.

برنجى كلمه:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه‌ُ ده شويله بر مژده وار كه: حدسز حاجاته مبتلا، نهايتسز أعدانڭ هجومنه هدف اولان روحِ إنسانى شو كلمه‌ده اويله بر نقطهٔ‌ِ إستمداد بولور كه، بتون حاجاتنى تأمين ايده‌جك بر خزينهٔ‌ِ رحمت قپوسنى اوڭا آچار و اويله بر نقطهٔ‌ِ إستناد بولور كه، بتون أعداسنڭ شرّندن أمين ايده‌جك بر قدرتِ مطلقه‌نڭ صاحبى اولان كندى معبودينى و خالقنى بيلديرر و طانيتديرر، صاحبنى گوسترر، مالكى كيم اولديغنى إرائه ايدر. و او إرائه ايله، قلبى وحشتِ مطلقه‌دن و روحى حزنِ أليمدن قورتاروب، أبدى بر فرحى، دائمى بر سرورى تأمين ايدر.

ايكنجى كلمه:

وَحْدَهُ شو كلمه‌ده شفالى، سعادتلى بر مژده واردر. شويله كه:

كائناتڭ أكثر أنواعيله علاقه‌دار و او علاقه‌دارلق يوزندن پريشان و كشماكش ايچنده بوغولمق درجه‌سنه گلن روحِ بشر و قلبِ إنسان وَحْدَهُ كلمه‌سنده بر ملجأ، بر خلاصكار بولور كه؛ اونى بتون او كشماكشدن، او پريشانيتدن قورتارير. يعنى، وَحْدَهُ معنًا دير: "اللّٰه‌ بردر. باشقه شيلره مراجعت ايدوب يورولمه، اونلره تذلّل ايدوب منّت چكمه، اونلره تملّق ايدوب بوين أگمه، اونلرڭ آرقه‌سنه دوشوب زحمت چكمه، اونلردن قورقوب تيتره‌مه. چونكه سلطانِ كائنات بردر، هر شيئڭ آناختارى اونڭ ياننده، هر شيئڭ ديزگينى اونڭ ألنده‌در؛ هر شى اونڭ

أمريله حلّ ايديلير. اونى بولسه‌ڭ، هر مطلوبڭى بولدڭ؛ حدسز منّتلردن، قورقولردن قورتولدڭ."

اوچنجى كلمه:

لَا شَرِيكَ لَهُ يعنى: ناصلكه الوهيتنده و سلطنتنده شريكى يوقدر؛ "اللّٰه‌" بر اولور، متعدّد اولاماز. اويله ده؛ ربوبيتنده و إجراآتنده و ايجاداتنده دخى شريكى يوقدر. بعضًا اولور كه؛ سلطان بر اولور، سلطنتنده شريكى اولماز.. فقط إجراآتنده، اونڭ مأمورلرى اونڭ شريكى صاييليرلر و اونڭ حضورينه هركسڭ گيرمه‌سنه مانع اولورلر. "بزه ده مراجعت ايت" ديرلر. فقط أزل، أبد سلطانى اولان جنابِ حق، سلطنتنده شريكى اولماديغى گبى؛ إجراآتِ ربوبيتنده دخى معينلره، شريكلره محتاج دگلدر. أمر و إراده‌سى، حول و قوّتى اولمازسه هيچ بر شى، هيچ بر شيئه مداخله ايده‌مز. طوغريدن طوغرى‌يه هركس اوڭا مراجعت ايده‌بيلير. شريكى و معينى اولماديغندن، او مراجعتجى آدمه "ياساقدر، اونڭ حضورينه گيره‌مزسڭ" دينيلمز.

ايشته شو كلمه، روحِ بشر ايچون شويله بر مژده ويرر كه: ايمانى ألده ايدن روحِ بشر؛ مانعسز، مداخله‌سز، حائلسز، ممانعتسز، هر حالنده، هر آرزوسنده، هر آنده، هر يرده او أزل و أبد و خزائنِ رحمت مالكى و دفائنِ سعادت صاحبى اولان جميلِ ذو الجلال، قديرِ ذو الكمالڭ حضورينه گيروب، حاجاتنى عرض ايده‌بيلير. و رحمتنى بولوب، قدرتنه إستناد ايده‌رك، كمالِ فرح و سرورى قزانه‌بيلير.

دردنجى كلمه:

لَهُ الْمُلْكُ يعنى: ملك عمومًا اونڭدر. سن، هم اونڭ ملكيسڭ، هم مملوكيسڭ، هم ملكنده چاليشييورسڭ. شو كلمه، شويله شفالى بر مژده ويرييور و دييور: أى إنسان! سن كنديڭى، كنديڭه مالك صايمه. چونكه سن كنديڭى إداره ايده‌مزسڭ، او يوك آغيردر. كندى باشڭه محافظه ايده‌مزسڭ، بلالردن صاقينوب، لوازماتڭى يرينه گتيره‌مزسڭ. اويله ايسه بيهوده

إضطرابه دوشوب عذاب چكمه، ملك باشقه‌سنڭدر. او مالك، هم قديردر، هم رحيمدر؛ قدرتنه إستناد ايت، رحمتنى إتهام ايتمه. كدرى بيراق، كيفڭى چك. زحمتى آت، صفايى بول.

هم دير كه: معنًا سَوْديگڭ و علاقه‌دار اولديغڭ و پريشانيتندن متأثّر اولديغڭ و إصلاح ايده‌مديگڭ شو كائنات، بر قديرِ رحيمڭ ملكيدر. ملكى صاحبنه تسليم ايت، اوڭا بيراق.. جفاسنى دگل، صفاسنى چك. او هم حكيمدر، هم رحيمدر. ملكنده ايستديگى گبى تصرّف ايدر، چويرر. دهشت آلديغڭ زمان، إبراهيم حقّى گبى "مولا گوره‌لم نيلر، نيلرسه گوزل أيلر" دى، پنجره‌لردن سير ايت، ايچلرينه گيرمه.

بشنجى كلمه:

وَ لَهُ الْحَمْدُ يعنى: حمد و ثنا، مدح و منّت اوڭا مخصوصدر، اوڭا لايقدر. ديمك نعمتلر اونڭدر و اونڭ خزينه‌سندن چيقار. خزينه ايسه، دائميدر. ايشته شو كلمه، شويله مژده ويروب دييور كه: أى إنسان! نعمتڭ زوالندن ألم چكمه. چونكه رحمت خزينه‌سى توكنمز. و لذّتڭ زوالنى دوشونوب، او ألمدن فرياد ايتمه. چونكه او نعمت ميوه‌سى، بر رحمتِ بى‌نهايه‌نڭ ثمره‌سيدر. آغاجى باقى ايسه، ميوه گيتسه ده يرينه گلن وار. نعمتڭ لذّتى ايچنده، او لذّتدن يوز درجه داها زياده لذّتلى بر إلتفاتِ رحمتى حمد ايله دوشونوب، لذّتى بردن يوز درجه ياپابيليرسڭ. ناصلكه بر پادشاهِ ذى‌شانڭ سڭا هديه ايتديگى بر ألما لذّتى ايچنده يوز بلكه بيڭ ألمانڭ لذّتنڭ فوقنده، بر إلتفاتِ شاهانه لذّتنى سڭا إحساس و إحسان ايدر. اويله ده: لَهُ الْحَمْدُ كلمه‌سيله، يعنى حمد و شكر ايله، يعنى نعمتدن إنعامى حسّ ايتمكله، يعنى منعمى طانيمقله و إنعامنى دوشونمكله، يعنى اونڭ رحمتنڭ إلتفاتنى و شفقتنڭ توجّهنى و إنعامنڭ دوامنى دوشونمكله؛ نعمتدن بيڭ درجه داها لذيذ، معنوى بر لذّت قپوسنى سڭا آچار.

آلتنجى كلمه:

يُحْيِى يعنى: حياتى ويرن اودر. و حياتى رزق ايله إدامه ايدن ده اودر. و لوازماتِ حياتى ده إحضار ايدن ينه اودر. و حياتڭ عالى غايه‌لرى اوڭا عائددر و مهمّ نتيجه‌لرى اوڭا باقار، يوزده طقسان طوقوز ميوه‌سى اونڭدر. ايشته شو كلمه؛ شويله فانى و عاجز بشره ندا ايدر، مژده ويرر و دير:

أى إنسان! حياتڭ آغير تكاليفنى اوموزيڭه آلوب زحمت چكمه. حياتڭ فناسنى دوشونوب، حزنه دوشمه. يالڭز دنيوى أهمّيتسز ميوه‌لرينى گوروب دنيايه گليشڭدن پيشمانلق گوسترمه. بلكه او سفينهٔ‌ِ وجودڭده‌كى حيات ماكينه‌سى، حىّ قيّومه عائددر. مصارف و لوازماتنى، او تدارك ايدر. و او حياتڭ پك كثرتلى غايه‌لرى و نتيجه‌لرى وار و اوڭا عائددر. سن، او گميده بر دومنجى نفريسڭ. وظيفه‌ڭى گوزل گور، اجرتڭى آل، كيفڭه باق. او حيات سفينه‌سى، نه قدر قيمتدار اولديغنى و نه قدر گوزل فائده‌لر ويرديگنى و او سفينه صاحبى ذاتڭ، نه قدر كريم و رحيم اولديغنى دوشون، مسرور اول و شكر ايت و آڭلا كه: وظيفه‌ڭى إستقامتله ياپديغڭ وقت، او سفينه‌نڭ ويرديگى بتون نتائج؛ بر جهتله سنڭ دفترِ أعمالڭه گچر، سڭا بر حياتِ باقيه‌يى تأمين ايدر، سنى أبدى إحيا ايدر.

يدنجى كلمه:

وَ يُمِيتُ يعنى: موتى ويرن اودر. يعنى: حيات وظيفه‌سندن ترخيص ايدر، فانى دنيادن يريڭى تبديل ايدر، كلفتِ خدمتدن آزاد ايدر. يعنى: حياتِ فانيه‌دن، سنى حياتِ باقيه‌يه آلير. ايشته شو كلمه، شويله‌جه فانى جنّ و إنسه باغيرر، دير كه:

سزلره مژده! موت إعدام دگل، هيچلك دگل، فنا دگل، إنقراض دگل، سونمك دگل، فراقِ أبدى دگل، عدم دگل، تصادف دگل، فاعلسز بر إنعدام دگل. بلكه بر فاعلِ حكيمِ رحيم طرفندن بر ترخيصدر، بر تبديلِ مكاندر. سعادتِ أبديه

طرفنه، وطنِ أصليلرينه بر سَوقياتدر. يوزده طقسان طوقوز أحبابڭ مجمعى اولان عالمِ برزخه بر وصال قپوسيدر.

سكزنجى كلمه:

وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ يعنى: بتون كائناتڭ موجوداتنده گورونن و وسيلهٔ‌ِ محبّت اولان كمال و حُسن و إحسانڭ حدسز بر درجه فوقنده بر جمال و كمال و إحسانڭ صاحبى و بتون محبوبلره بدل، بر تك جلوهٔ‌ِ جمالى كافى گلن بر معبودِ لم يزل، بر محبوبِ لا يزالڭ أزلى و أبدى بر حياتِ دائمه‌سى وار كه؛ شائبهٔ‌ِ زوال و فنادن منزّه و عوارضِ نقص و قصوردن مبرّادر. ايشته شو كلمه، جنّ و إنسه و بتون ذى‌شعوره و أهلِ محبّت و عشقه إعلان ايدر كه:

سزلره مژده! محبوبلريڭزدن نهايتسز فراقلرڭ ياره‌لرينى تداوى ايدوب مرهم سورن بر محبوبِ باقيڭز وار. مادام او وار و باقيدر، باشقه‌لرى نه اولورسه اولسون مراق چكمه‌يڭز. بلكه او محبوبلرده، سببِ محبّتڭز اولان حسن و إحسان، فضل و كمال، او محبوبِ باقينڭ جلوهٔ‌ِ جمالِ باقيسندن چوق پرده‌لردن گچوب، غايت ضعيف بر گولگه‌نك گولگه‌سيدر. اونلرڭ زواللرى، سزلرى اينجيتمه‌سين. چونكه اونلر بر نوع آيينه‌لردر. آيينه‌لرڭ دگيشمسى شعشعهٔ‌ِ جمالڭ جلوه‌سنى تازه‌لشديرر، گوزللشديرر. مادام او وار، هر شى وار.

طوقوزنجى كلمه:

بِيَدِهِ الْخَيْرُ يعنى: هر خير، اونڭ ألنده‌در. هر ياپديغڭز خيرات، اونڭ دفترينه گچر. هر ايشلديگڭز أعمالِ صالحه، ياننده قيد ايديلير. ايشته شو كلمه، جنّ و إنسه ندا ايدوب مژده ويرييور. دييور كه:

أى بيچاره‌لر! مزارستانه گوچديگڭز زمان، "أيواه! مالمز خراب اولوب، سعيمز هبا اولدى؛ شو گوزل و گنيش دنيادن گيدوب، طار بر طوپراغه گيردك." ديمه‌يڭز،

فرياد ايدوب مأيوس اولمايڭز... چونكه سزڭ هر شيئڭز محافظه ايديلييور. هر عملڭز يازيلمشدر. هر خدمتڭز قيد ايديلمشدر. خدمتڭزڭ مكافاتنى ويره‌جك و هر خير ألنده و هر خيرى ياپابيله‌جك بر ذاتِ ذو الجلال، سزى جلب ايدوب، ير آلتنده موقّةً طورديرر. صوڭره حضورينه آلديرر. نه موطلى سزلره كه؛ خدمتڭزى و وظيفه‌ڭزى بيتيرديڭز. زحمتڭز بيتدى، راحته و رحمته گيدييورسڭز. خدمت، مشقّت بيتدى؛ اجرت آلمغه گيدييورسڭز.

أوت گچن بهارڭ دفترِ أعمالنڭ صحيفه‌لرى و خدماتنڭ صندوقچه‌لرى اولان تخملرى، چكردكلرى محافظه ايدن.. و ايكنجى بهارده غايت شعشعه‌لى، بلكه يوز درجه أصلندن داها بركتلى بر طرزده محافظه ايدن، نشر ايدن قديرِ ذو الجلال؛ ألبته سزڭ ده نتائجِ حياتڭزى اويله محافظه ايدييور و خدمتڭزه پك كثرتلى بر صورتده مكافات ويره‌جكدر.

اوننجى كلمه:

وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ يعنى: او واحددر، أحددر، هر شيئه قادردر. هيچ بر شى اوڭا آغير گلمز. بر بهارى خلق ايتمك بر چيچك قدر اوڭا قولايدر. جنّتى خلق ايتمك، بر بهار قدر اوڭا راحتدر. هر گونده، هر سنه‌ده، هر عصرده، يڭيدن يڭى‌يه ايجاد ايتديگى حدسز مصنوعاتى، نهايتسز قدرتنه نهايتسز لسانلرله شهادت ايدرلر. ايشته شو كلمه دخى شويله مژده ايدر. دير كه:

أى إنسان! ياپديغڭ خدمت، ايتديگڭ عبوديت بوش بوشنه گيتمز. بر دارِ مكافات، بر محلِّ سعادت سنڭ ايچون إحضار ايديلمشدر. سنڭ شو فانى دنياڭه بدل، باقى بر جنّت سنى بكلر. عبادت ايتديگڭ و طانيديغڭ خالقِ ذو الجلالڭ وعدينه ايمان و إعتماد ايت. اوڭا وعدنده خلف ايتمك محالدر. قدرتنده

هيچ بر جهتله نقصانيت يوقدر. ايشلرينه، عجز مداخله ايده‌مز. سنڭ كوچك باغچه‌ڭى خلق ايتديگى گبى، جنّتى دخى سنڭ ايچون خلق ايده‌بيلير و خلق ايتمش و سڭا وعد ايتمش. و وعد ايتديگى ايچون، ألبته سنى اونڭ ايچنه آلاجق.

مادام بِالمشاهده گورويورز: هر سنه‌ده، ير يوزنده، حيوانات و نباتاتڭ اوچ يوز بيڭدن زياده أنواعلرينى و ملّتلرينى، كمالِ إنتظام و ميزان ايله، كمالِ سرعت و سهولتله حشر ايدوب، نشر ايدر. ألبته بويله بر قديرِ ذو الجلال، وعدينى يرينه گتيرمگه مقتدردر. هم مادام هر سنه‌ده، اويله بر قديرِ مطلق، حشرڭ و جنّتڭ نمونه‌لرينى بيڭلر طرزده ايجاد ايدييور. هم مادام بتون سماوى فرمانلرى ايله سعادتِ أبديه‌يى وعد ايدوب، جنّتى مژده ويرييور. هم مادام بتون إجراآتى و شئوناتى حق و حقيقتدر و صدق و جدّيتله‌در. هم مادام آثارينڭ شهادتيله، بتون كمالات، اونڭ نهايتسز كمالنه دلالت و شهادت ايدر. و هيچ بر جهتده نقص و قصور اونده يوقدر. هم مادام خلف الوعد و خلاف و كذب و آلداتمق، أڭ چركين بر خصلت و نقص و قصوردر. ألبته و ألبته او قديرِ ذو الجلال، او حكيمِ ذو الكمال، او رحيمِ ذو الجمال وعدينى يرينه گتيره‌جك؛ سعادتِ أبديه قپوسنى آچاجق، آدم باباڭزڭ وطنِ أصليسى اولان جنّته سزلرى أى أهلِ ايمان إدخال ايده‌جكدر.

اون برنجى كلمه:

وَ اِلَيْهِ الْمَصِيرُ يعنى: تجارت و مأموريت ايچون، مهمّ وظيفه‌لرله بو دارِ إمتحان اولان دنيايه گوندريلن إنسانلر؛ تجارتلرينى ياپوب، وظيفه‌لرينى بيتيروب و خدمتلرينى إتمام ايتدكدن صوڭره، ينه اونلرى گوندرن خالقِ ذو الجلالنه دونه‌جكلر و مولاىِ كريملرينه قاووشه‌جقلر. يعنى، بو دارِ فانيدن گيدوب دارِ باقيده حضورِ كبريايه مشرّف اولاجقلر. يعنى، أسباب دغدغه‌سندن و وسائطڭ قراڭلق پرده‌لرندن قورتولوب، ربِّ رحيملرينه مقرِّ سلطنتِ أبديسنده

پرده‌سز قاووشه‌جقلر. طوغريدن طوغرى‌يه هركس، كندى خالقى و معبودى و ربّى و سيّدى و مالكى كيم اولديغنى بيله‌جك و بولاجقلر. ايشته شو كلمه بتون مژده‌لرڭ فوقنده شويله مژده ايدر. و دير كه:

أى إنسان! بيلير ميسڭ نره‌يه گيدييورسڭ و نره‌يه سَوق اولونويورسڭ؟ اوتوز ايكنجى سوزڭ آخرنده دينيلديگى گبى: دنيانڭ بيڭ سنه مسعودانه حياتى، بر ساعت حياتنه مقابل گلمه‌ين جنّت حياتنڭ و او جنّت حياتنڭ دخى بيڭ سنه‌سى، بر ساعت رؤيتِ جمالنه مقابل گلمه‌ين بر جميلِ ذو الجلالڭ دائرهٔ‌ِ رحمتنه و مرتبهٔ‌ِ حضورينه گيدييورسڭ. مبتلا و مفتون و مشتاق اولديغڭز مجازى محبوبلرده و بتون موجوداتِ دنيويه‌ده‌كى حُسن و جمال، اونڭ جلوهٔ‌ِ جمالنڭ و حسنِ أسماسنڭ بر نوع گولگه‌سى و بتون جنّت، بتون لطائفيله بر جلوهٔ‌ِ رحمتى و بتون إشتياقلر و محبّتلر و إنجذابلر و جاذبه‌لر، بر لمعهٔ‌ِ محبّتى اولان بر معبودِ لم يزلڭ، بر محبوبِ لا يزالڭ دائرهٔ‌ِ حضورينه گيدييورسڭز و ضيافتگاهِ أبديسى اولان جنّته چاغيريلييورسڭز. اويله ايسه قبر قپوسنه آغلايه‌رق دگل، گوله‌رك گيريڭز.

هم شو كلمه شويله مژده ويرييور، دييور كه: أى إنسان! فنايه، عدمه، هيچلگه، ظلماته، نسيانه، چورومگه، طاغيلمغه و كثرتده بوغولمغه گيتديگڭزى توهّم ايدوب دوشونمه‌يڭز! سز فنايه دگل، بقايه گيدييورسڭز. عدمه دگل، وجودِ دائمى‌يه سَوق اولونويورسڭز. ظلماته دگل، عالمِ نوره گيرييورسڭز. صاحب و مالكِ حقيقينڭ طرفنه گيدييورسڭز و سلطانِ أزلينڭ پاى‌تختنه دونييورسڭز. كثرتده بوغولمغه دگل، وحدت دائره‌سنده تنفّس ايده‌جكسڭز. فراقه دگل، وصاله متوجّهسڭز.

٭ ٭ ٭

ايكنجى مقام

(إسمِ أعظم نقطه‌سنده، توحيدڭ إثباتنه مختصر بر إشارتدر)

برنجى كلمه:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه‌ُ ده، بر توحيدِ الوهيت و معبوديت واردر. شو مرتبه‌نڭ غايت قوّتلى بر برهاننه شويله إشارت ايدرز كه: شو كائنات يوزنده، خصوصًا زمينڭ صحيفه‌سنده، غايت منتظم بر فعاليت گورونويور. و غايت حكمتلى بر خلّاقيت مشاهده ايدييورز. و غايت إنتظاملى بر فتّاحيت، يعنى هر شيئه لايق بر شكل آچمق و صورت ويرمك عين اليقين گورويورز. هم غايت شفقتلى، كرملى، رحمتلى بر وهّابيت و إحسانات گورويورز. اويله ايسه، بِالضروره شو حال و شو كيفيت؛ فعّال، خلّاق، فتّاح، وهّاب بر ذاتِ ذو الجلالڭ وجوبِ وجودينى و وحدتنى إثبات ايدر، بلكه إحساس ايدر. أوت موجوداتڭ متماديًا زواللرى، تازه‌لنمه‌لرى گوسترييور كه، او موجودات؛ بر صانعِ قديرڭ قدسى أسماسنڭ جلوه‌لرى و أنوارِ أسمائيه‌سنڭ گولگه‌لرى و أفعالنڭ أثرلرى و قلمِ قدر و قدرتڭ نقشلرى و صحيفه‌لرى و جمالِ كمالنڭ آيينه‌لريدر.

شو حقيقتِ عظمايه و شو توحيدڭ مرتبهٔ‌ِ علياسنه، شو كائناتڭ صاحبى، بتون گوندرديگى مقدّس كتابلر و صحفلريله او توحيدى گوسترديگى گبى؛ بتون أهلِ حقيقت و كاملينِ نوعِ بشر تحقيقاتلريله و كشفياتلريله، عين مرتبهٔ‌ِ توحيدى گوسترييورلر. و كائنات دخى، عجز و فقريله برابر، مظهر اولديغى دائمى معجزاتِ صنعتڭ و خوارقِ إقتدار، خزائنِ ثروتڭ شهادتيله، عين مرتبهٔ‌ِ توحيده إشارت ايدر. ديمك شاهدِ أزلى بتون كتب و صحفيله و أهلِ شهود بتون تحقيقات و كشوفيله و

عالمِ شهادت بتون منتظم أحوال و حكيمانه شئوناتيله او مرتبهٔ‌ِ توحيدده بِالإجماع إتّفاق ايدييورلر.

ايشته او واحدِ أحدى قبول ايتمه‌ين، يا نهايتسز إلٰهلرى قبول ايده‌جك وياخود أحمق سوفسطائى گبى هم كندينى، هم كائناتڭ وجودينى إنكار ايده‌جك.

ايكنجى كلمه:

وَحْدَهُ ايشته شو كلمه صريح بر مرتبهٔ‌ِ توحيدى گوسترر. شو مرتبه‌يى دخى، أعظمى بر صورتده إثبات ايدن غايت قوّتلى بر برهاننه شويله إشارت ايدرز كه:

بز گوزيمزى آچدقجه، كائنات يوزينه نظريمزى صالديردقجه، أڭ أوّل گوزيمزه ايليشن، عام و مكمّل بر نظامدر و شامل، حسّاس بر ميزاندر گورويورز. هر شى دقيق بر نظام ايله، حسّاس بر ميزان و ئولچو ايچنده‌در. داها بر پارچه دقّتِ نظر ايتدكجه، يڭيدن يڭى‌يه بر تنظيم و توزينيت گوزيمزه چارپييور. يعنى: بريسى، إنتظام ايله او نظامى دگيشديرييور و طارتى ايله او ميزانى تازه‌لنديرييور. هر شى بر موده‌ل اولوب، پك كثرتلى منتظم و موزون صورتلر گيديريلييور. داها زياده دقّت ايتدكجه، او تنظيم و توزين آلتنده بر حكمت و عدالت گورونويور. هر حركتده بر حكمت و مصلحت گوزه‌تيلييور، بر حق، بر فائده تعقيب ايديلييور. داها زياده دقّت ايتدكجه، غايت حكيمانه بر فعاليت ايچنده بر قدرتڭ تظاهراتى و هر شيئڭ هر شأننى إحاطه ايدن غايت محيط بر علمڭ جلوه‌لرى نظرِ شعوريمزه چارپييور. ديمك بتون موجوداتده‌كى شو نظام و ميزان، عمومه عام بر تنظيم و توزينى و او تنظيم و توزين، عام بر حكمت و عدالتى و او حكمت و عدالت، بر قدرت و علمى گوزيمزه گوسترييور. ديمك بر قديرِ كلّ شى و بر عليمِ كلّ شى، شو پرده‌لر آرقه‌سنده عقله گورونويور. هم هر شيئڭ أوّلنه و آخرينه باقييورز، خصوصًا

ذى‌حيات نوعنده گورويورز كه: باشلانغيجلرى، أصللرى، كوكلرى، هم ميوه‌لرى و نتيجه‌لرى اويله بر طرزده‌در كه؛ گويا تخملرى، أصللرى؛ برر تعريفه، برر پروغرام شكلنده بتون او موجودڭ جهازاتنى تضمّن ايدييور. و نتيجه‌سنده و ميوه‌سنده؛ ينه بتون او ذى‌حياتڭ معناسى سوزولوب اونده تجمّع ايدر، تاريخچهٔ‌ِ حياتنى اوڭا بيراقير. گويا اونڭ أصلى اولان چكردگى، دساتيرِ ايجاديه‌سنڭ بر مجموعه‌سيدر. و ميوه‌سى و ثمره‌سى ايسه، أوامرِ ايجاديه‌سنڭ بر فهرسته‌سى حكمنده گورويورز. صوڭره او ذى‌حياتڭ ظاهرينه و باطننه باقييورز. غايت درجه‌ده حكمتلى بر قدرتڭ تصرّفاتى و نافذ بر إراده‌نڭ تصويراتى و تنظيماتى گورونويور. يعنى، بر قوّت و قدرت ايجاد ايدر؛ بر أمر و إراده صورت گيديرر.

ايشته بتون موجودات، بويله أوّلنه دقّت ايتدكجه بر علمڭ تعريفه‌نامه‌سى و آخرينه دقّت ايتدكجه بر صانعڭ پلانى و بياننامه‌سى و ظاهرينه باقدقجه بر فاعلِ مختارڭ و مريدڭ غايت صنعتلى و تناسبلى بر حلّهٔ‌ِ صنعتى و باطننه باقدقجه بر قديرڭ غايت منتظم بر ماكينه‌سنى مشاهده ايدييورز.

ايشته شو حال و شو كيفيت، بِالضروره و بِالبداهه إعلان ايدر كه؛ هيچ بر شى، هيچ بر زمان، هيچ بر مكان بر تك صانعِ ذو الجلالڭ قبضهٔ‌ِ تصرّفندن خارج اولاماز. هر بر شى و بتون أشيا، بتون شئوناتيله، بر قديرِ مريدڭ قبضهٔ‌ِ تصرّفنده تدبير ايديلير. و بر رحمٰنِ رحيمڭ تنظيميله و لطفيله گوزللشديريلييور. و بر حنّانِ منّانڭ تزيينيله سوسلنديريلييور. أوت باشنده شعور و يوزنده گوزى بولونانه شو كائنات و شو موجوداتده‌كى نظام و ميزان و تنظيم و توزين؛ بر تك، يكتا، واحد، أحد، قدير، مريد، عليم، حكيم بر ذاتى وحدانيت مرتبه‌سنده گوسترر. أوت هر شيده بر برلك وار. برلك ايسه، برى گوسترر. مثلا، دنيانڭ لامباسى اولان گونش بردر؛ اويله ايسه، دنيانڭ مالكى دخى بردر. مثلا، زمين يوزنده‌كى ذى‌حياتلرڭ

خدمتجيلرى اولان هوا، آتش، صو بردر؛ اويله ايسه، اونلرى إستخدام ايدن و بزلره مسخّر ايدن دخى بردر.

اوچنجى كلمه:

لَا شَرِيكَ لَهُ شو كلمه‌يى، اوتوز ايكنجى سوزڭ برنجى مقامى غايت قوّتلى و شعشعه‌لى بر صورتده إثبات ايتديگندن، اوڭا حواله ايدرز. اونڭ فوقنده بيان اولاماز، اوندن داها ايلرى بيانه لزوم يوق و ايضاح ايديلمز.

دردنجى كلمه:

لَهُ الْمُلْكُ يعنى: فرشدن عرشه، ثرادن ثريّايه، ذرّاتدن سيّاراته، أزلدن أبده قدر هر بر موجود، سماوات و أرض، دنيا و آخرت، هر شى اونڭ ملكيدر. مالكيت مرتبهٔ‌ِ عظماسى، توحيدِ أعظم صورتنده اونڭدر. شو مرتبهٔ‌ِ عظماءِ مالكيت و مقامِ أعظمِ توحيدڭ بر حجّتِ كبراسى، لطيف بر زمانده و لطيف بر خاطره‌ده، عربى عباره‌سنده، شو عاجزڭ خاطرينه إلقا ايديلدى. او لطيف خاطره‌نڭ خاطرى ايچون، عين عبارهٔ‌ِ عربيه‌يى قيد ايدوب، صوڭره مئالنى يازاجغز.

لَهُ الْمُلْكُ لِاَنَّ ذَاكَ الْعَالَمَ الْكَبِيرَ كَهٰذَا الْعَالَمِ الصَّغِيرِ ٭ مَصْنُوعَا قُدْرَتِهِ مَكْتُوبَا قَدَرِهِ ٭ اِبْدَاعُهُ لِذَاكَ صَيَّرَهُ مَسْجِدًا ٭ اِيجَادُهُ لِهٰذَا صَيَّرَهُ سَاجِدًا ٭ اِنْشَاؤُهُ لِذَاكَ صَيَّرَ ذَاكَ مِلْكًا ٭ اِيجَادُهُ لِهٰذَا صَيَّرَهُ مَمْلُوكًا ٭ صَنْعَتُهُ فِى ذَاكَ تَظَاهَرَتْ كِتَابًا ٭ صِبْغَتُهُ فِى هٰذَا تَزَاهَرَتْ خِطَابًا ٭ قُدْرَتُهُ فِى ذَاكَ تُظْهِرُ حِشْمَتَهُ ٭ رَحْمَتُهُ فِى هٰذَا تُنَظِّمُ نِعْمَتَهُ ٭ حِشْمَتُهُ فِى ذَاكَ تَشْهَدُ هُوَ الْوَاحِدُ ٭ نِعْمَتُهُ فِى هٰذَا تُعْلِنُ هُوَ الْاَحَدُ ٭ سِكَّتُهُ فِى ذَاكَ فِى الْكُلِّ وَ الْاَجْزَاءِ ٭ خَاتَمُهُ فِى هٰذَا فِى الْجِسْمِ وَ الْاَعْضَاءِ ٭

برنجى فقره:

ذَاكَ الْعَالَمَ الْكَبِيرَ...الخ

يعنى: شو كائنات دينيلن عالمِ أكبر و إنسان دينيلن اونڭ مثالِ مصغّرى اولان عالمِ أصغر، قدرت و قدر قلميله يازيلان آفاقى و أنفسى وحدانيت دلائلنى گوسترييورلر. أوت كائناتده‌كى صنعتِ منتظمه‌نڭ كوچك بر مقياسده، نمونه‌سى إنسانده واردر. او دائرهٔ‌ِ كبراده‌كى صنعت، صانعِ واحده شهادت ايتديگى گبى، شو إنسانده اولان كوچك مقياسده‌كى خرده‌بينى صنعت دخى، ينه او صانعه إشارت ايدر، وحدتنى گوسترر. هم ناصلكه شو إنسان غايت معنيدار بر مكتوبِ ربّانيدر، منتظم بر قصيدهٔ‌ِ قدردر.. اويله ده شو كائنات دخى، عين او قلمِ قدرله، فقط بيوك بر مقياسده يازيلمش منتظم بر قصيدهٔ‌ِ قدردر. هيچ ممكن ميدر كه؛ حدسز علامتِ فارقه ايله بتون إنسانلره باقان شو إنسان يوزنده‌كى سكّهٔ‌ِ وحدته و بتون موجوداتى اوموز اوموزه، أل أله، باش باشه ويرن كائنات اوستنده‌كى خاتمِ وحدانيته، واحدِ أحددن باشقه بر شيئڭ مداخله‌سى بولونسون؟

ايكنجى فقره:

اِبْدَاعُهُ لِذَاكَ...الخ

مئالى شودر: صانعِ حكيم، عالمِ أكبرى اويله بديع بر صورتده خلق ايدوب آياتِ كبرياسنى اوستنده نقش ايتمش كه؛ كائناتى بر مسجدِ كبير شكلنه دونديرمش و إنسانى دخى اويله بر طرزده ايجاد ايدوب، اوڭا عقل ويره‌رك، اونڭله او معجزاتِ صنعتنه و او بديع قدرتنه قارشى سجدهٔ‌ِ حيرت ايتديره‌رك، اوڭا آياتِ كبريايى اوقوتديروب، كمربستهٔ‌ِ عبوديت ايتديره‌رك، او مسجدِ كبيرده بر عبدِ ساجد فطرتنده ياراتمشدر. هيچ ممكن ميدر كه: شو مسجدِ كبيرڭ ايچنده‌كى ساجدلرڭ، عابدلرڭ معبودِ حقيقيلرى؛ او صانعِ واحدِ أحددن باشقه‌سى اولابيلسين؟.

اوچنجى فقره:

اِنْشَائُهُ لِذَاكَ...الخ

مئالى شودر كه: او مالك الملكِ ذو الجلال، عالمِ أكبرى، باخصوص كُرهٔ‌ِ أرض يوزينى اويله بر صورتده إنشا

ايده‌رك ياپمشدر كه؛ بربرى ايچنده حدسز دائره‌لر اولوب، هر بر دائره بر تارلا حكمنده اولوب، وقت بوقت، موسم بموسم، عصر بعصر؛ أكر، بيچر، محصولات آلير. متماديًا ملكنى چاليشديرر، تصرّف ايدر. أڭ بيوك دائره اولان ذرّات عالمنى بر تارلا ياپوب، هر زمان كائنات قدر محصولاتى؛ قدرتيله، حكمتيله اونده أكر، بيچر، قالديرر. عالمِ شهادتدن عالمِ غيبه، دائرهٔ‌ِ قدرتدن دائرهٔ‌ِ علمه گوندرر. صوڭره متوسّط بر دائره اولان زمين يوزينى، عينًا اويله بر مزرعه ياپمش كه؛ موسم بموسم عالملرى، أنواعلرى ايچنده أكر، بيچر، قالديرر. معنوى محصولاتنى دخى غيبى، اُخروى، مثالى و معنوى عالملرينه گوندرر. داها كوچك بر دائره اولان بر باغچه‌يى ينه يوز دفعه، بيڭ دفعه قدرتله طولديروب، حكمتله بوشالتديرييور. داها كوچك بر دائره اولان بر ذى‌حياتى، مثلا بر آغاجى، بر إنسانى، يوز دفعه اونڭ قدر، اوندن محصولات آلير. ديمك او مالك الملكِ ذو الجلال؛ كوچك بيوك، جزئى كلّى هر شيئى برر موده‌ل حكمنده إنشا ايده‌رك، يوزلر طرزده، تازه تازه نقشلرله منقّش منسوجاتِ صنعتنى اونلره گيديرر؛ جلوهٔ‌ِ أسماسنى، معجزاتِ قدرتنى إظهار ايدر. كندى ملكنده هر بر شيئى، برر صحيفه حكمنده إنشا ايتمش؛ هر صحيفه‌ده، يوزر طرزده معنيدار مكتوباتنى يازار؛ حكمتنڭ آياتنى إظهار ايدر، ذى‌شعورلره اوقوتديرر. شو عالمِ أكبرى، ملك شكلنده إنشا ايتمكله برابر؛ شو إنسانى دخى اويله بر صورتده خلق ايتمشدر و اوڭا اويله جهازات و آلَتلر و حواس و حسّياتلر و بِالخاصّه نفس، هوا و إحتياج و إشتها و حرص و دعوا ويرمشدر كه؛ او گنيش ملكنده، بتون ملكه محتاج بر مملوك حكمنه گتيرمشدر.

ايشته هيچ ممكن ميدر كه: پك بيوك اولان عالمِ ذرّاتدن تا بر سينگه قدر بتوننى ملك و تارلا ياپان و كوچك إنسانى، او بيوك ملكه ناظر و مفتّش و چيفتجى و تجّار و دلّال و عابد و مملوك ياپديران و كندينه، محترم بر مسافر و سَوْگيلى بر مخاطب إتّخاذ ايدن او مالك الملكِ ذو الجلالدن باشقه، او ملكه تصرّف ايدوب، او مملوكه سيّد اولابيلسين؟

دردنجى فقره:

صَنْعَتُهُ فِى ذَاكَ...الخ

عباره‌سيدر. مئالى شودر كه: صانعِ ذو الجلالڭ عالمِ أكبرده‌كى صنعتى او درجه معنيداردر كه؛ او صنعت، بر كتاب صورتنده تظاهر ايدوب، كائناتى بر كتابِ كبير حكمنه گتيرديگندن، عقلِ بشر، حقيقى فنِّ حكمت كتبخانه‌سنى اوندن آلدى و اوڭا گوره يازدى. و او كتابِ حكمت، او درجه حقيقتله باغلى و حقيقتدن مدد آلييور كه، بيوك كتابِ مبينڭ بر نسخه‌سى اولان قرآنِ حكيم شكلنده إعلان ايديلدى. هم ناصلكه كائناتده‌كى صنعتى، كمالِ إنتظامندن كتاب شكلنه گيردى؛ إنسانده‌كى صبغتى و نقشِ حكمتى دخى، خطاب چيچگنى آچدى. يعنى او صنعت، او درجه معنيدار و حسّاس و گوزلدر كه؛ او ماكينهٔ‌ِ ذى‌حياتده‌كى جهازاتى، فونوغراف گبى نطقه گلدى، سويلتديردى. و اويله بر أحسنِ تقويم ايچنده بر صبغهٔ‌ِ ربّانيه ويرمش كه؛ او مادّى، جسمانى، جامد قفاده؛ معنوى، غيبى، حياتدار اولان بيان و خطاب چيچگى آچيلدى. و او إنسان قفاسنده‌كى قابليتِ نطق و بيانه، او درجه علوى جهازات و إستعداد ويردى كه؛ سلطانِ أزلى‌يه مخاطب اولاجق بر مقامده إنكشاف ايتديردى، ترقّى ويردى. يعنى فطرتِ إنسانيه‌ده‌كى صبغةِ ربّانيه، خطابِ إلٰهى چيچگنى آچدى. هيچ ممكن ميدر كه: كتاب درجه‌سنه گلن بتون موجوداتده‌كى صنعته و خطاب مقامنه گلن إنسانده‌كى او صبغته، واحدِ أحددن باشقه‌سى قاريشه‌بيلسين؟ حاشا!..

بشنجى فقره:

قُدْرَتُهُ فِى ذَاكَ...الخ

عباره‌سيدر. مئالى شودر كه: قدرتِ إلٰهيه عالمِ أكبرده، حشمتِ ربوبيتنى گوسترييور. رحمتِ ربّانيه ايسه عالمِ أصغر اولان إنسانده، نعمتلرى تنظيم ايدييور. يعنى صانعڭ قدرتى، كبريا و جلال نقطه‌سنده، كائناتى اويله محتشم بر سراى شكلنده ايجاد ايدييور كه؛ گونشى

بيوك بر ألكتريق لامباسى، قمرى قنديل و ييلديزلرى موملر ميوه‌لريله يالديزلار، ألكتريقلر. و زمين يوزينى بر سفره، بر تارلا، بر باغچه، بر خاليچه و طاغلرى برر مخزن، برر ديرك، برر قلعه و هكذا بتون أشيايى بيوك بر مقياسده او بيوك سرايڭ لوازماتى شكلنه گتيره‌رك، شعشعه‌لى بر صورتده حشمتِ ربوبيتنى گوسترديگى گبى؛ جمال نقطه‌سنده رحمتى دخى أڭ كوچك ذى‌حياته قدر هر ذى‌روحه أنواعِ نعمتنى ويرر، اونڭ ايله تنظيم ايدر.. باشدن آشاغى‌يه قدر نعمتلرله سوسله‌يوب، لطف و كرمله تزيين ايدر و او حشمتِ جلاليه‌يه قارشى جمالِ رحمتنى او كوچوجك لسانلرله او بيوك لسانه قارشى چيقارير. يعنى: گونش و عرش گبى بيوك جِرملر، حشمت لسانيله "يا جليل، يا كبير، يا عظيم" ديدكلرى وقت؛ سينك و سمك گبى او كوچوجك ذى‌حياتلر دخى رحمت لسانيله "يا جميل، يا رحيم، يا كريم" دييه‌رك او موسيقهٔ‌ِ كبرايه لطيف نغماتلرينى قاتييورلر، طاتليلاشديرييورلر. هيچ ممكن ميدر كه: او جليلِ ذو الجمالدن و او جميلِ ذو الجلالدن باشقه بر شى، كندى باشيله شو عالمِ أكبر و أصغره ايجاد جهتنده مداخله ايده‌بيلسين؟ حاشا!..

آلتنجى فقره:

حِشْمَتُهُ فِى ذَاكَ...الخ

عباره‌سيدر. مئالى شودر كه: يعنى، كائناتڭ هيئتِ مجموعه‌سنده تظاهر ايدن حشمتِ ربوبيت، وحدانيتِ إلٰهيه‌يى إثبات ايدوب گوسترديگى گبى؛ ذى‌حياتلرڭ جزئياتلرينه مقنّن أرزاقلرينى ويرن نعمتِ ربّانيه دخى، أحديتِ إلٰهيه‌يى إثبات ايدوب گوسترر. واحديت ايسه، بتون او موجودات برينڭدر و برينه باقار و برينڭ ايجاديدر ديمكدر. أحديت ايسه؛ هر بر شيده، خالقِ كلّ شيئڭ أكثر أسماسى تجلّى ايدييور ديمكدر. مثلا گونشڭ ضياسى، بتون زمينڭ يوزينى إحاطه ايتديگى حيثيتيله، واحديت مثالنى گوسترر. و هر بر شفّاف جزءده و صو قطره‌لرنده، گونشڭ ضياسى و حرارتى و ضياسنده‌كى يدى رنگى و بر نوع گولگه‌سى بولونماسى، أحديت مثالنى گوسترر. و هر بر شيده

خصوصًا ذى‌حياتده و بِالخاصّه هر بر إنسانده؛ او صانعڭ أكثر أسماسى اونده تجلّى ايتديگى جهتله، أحديتى گوسترر.

ايشته شو فقره إشارت ايدر كه: كائناتده تصرّف ايدن حشمتِ ربوبيت، او قوجه گونشى شو زمين يوزنده‌كى ذى‌حياتلره بر خدمتكار، بر لامبا، بر اوجاق؛ و قوجه كُرهٔ‌ِ زمينى اونلره بر بشيك، بر منزل، بر تجارتگاه؛ و آتشى، هر يرده حاضر بر آشجى و دوست؛ و بلوطى، سوزگچ و مرضعه؛ و طاغلرى، مخزن و آنبار؛ و هوايى، ذى‌حياته أنفاس و نفوسه يلپازه؛ و صويى، يڭيدن حياته گيرنلره سوت أمزيرن دايه و حيواناته آبِ حيات ويرن بر شربتجى حكمنه گتيرن ربوبيتِ إلٰهيه، غايت واضح بر صورتده وحدانيتِ إلٰهيه‌يى گوسترر. أوت خالقِ واحددن باشقه كيم گونشى أرضليلره مسخّر بر خدمتكار ايدر؟ و او واحدِ أحددن باشقه كيم هوايى ألنده طوتار، پك چوق وظيفه‌لرله توظيف ايدوب، روىِ زمينده چويك چالاك بر خدمتكار ايدر؟ و او واحدِ أحددن باشقه كيمڭ حدّينه دوشمشدر كه، آتشى آشجى ياپسين و كبريت باشى قدر بر ذرّه‌جك آتشه، بيڭلر بطمان أشيايى يوتديرسين و هكذا... هر بر شى، هر بر عنصر، هر بر أجرامِ علويه، او حشمتِ ربوبيت نقطه‌سنده واحدِ ذو الجلالى گوسترر.

ايشته جلال و حشمت نقطه‌سنده واحديت گورونديگى گبى، جمال و رحمت نقطه‌سنده دخى نعمت و إحسان، أحديتِ إلٰهيه‌يى إعلان ايدر. چونكه ذى‌حياتده و بِالخاصّه إنسانده، او درجه صنعتِ جامعه ايچنده؛ حدسز أنواعِ نعمتى آڭلايه‌جق، قبول ايده‌جك، ايستيه‌جك جهازات و آلَتلر واردر كه؛ بتون كائناتده تجلّى ايدن بتون أسماسنڭ جلوه‌سنه مظهردر. عادتا بر نقطهٔ‌ِ محراقيه حكمنده، بتون أسماءِ حسنى‌يى بردن ماهيتنڭ آيينه‌سيله گوسترر و اونڭله أحديتِ إلٰهيه‌يى إعلان ايدر.

يدنجى فقره:

سِكَّتُهُ فِى ذَاكَ فِى الْكُلِّ وَ الْاَجْزَاءِ خَاتَمُهُ فِى هٰذَا فِى الْجِسْمِ وَ الْاَعْضَاءِ

مئالى شودر كه: صانعِ ذو الجلال عالمِ أكبرڭ هيئتِ مجموعه‌سنده بر سكّهٔ‌ِ كبراسى اولديغى گبى، بتون أجزاسنده و أنواعنده دخى برر سكّهٔ‌ِ وحدت قويمشدر. عالمِ أصغر اولان إنسانڭ جسمنده و يوزنده برر خاتمِ وحدانيت باصديغى گبى، هر بر أعضاسنده دخى، برر مُهرِ وحدتى واردر. أوت او قديرِ ذو الجلال هر شيده، كلّياتده و جزئياتده، ييلديزلرده و ذرّه‌لرده برر سكّهٔ‌ِ وحدت قويمشدر كه؛ اوڭا شهادت ايدر. و برر مُهرِ وحدانيت باصمشدر كه، اوڭا دلالت ايدر. شو حقيقتِ عظما، يگرمى ايكنجى سوزده و اوتوز ايكنجى سوزده و اوتوز اوچنجى مكتوبڭ اوتوز اوچ عدد پنجره‌سنده غايت پارلاق و قطعى بر صورتده ايضاح و إثبات ايديلديگندن اونلره حواله ايدوب، سوزى كسر، بوراده خاتمه ويررز.

بشنجى كلمه:

لَهُ الْحَمْدُ يعنى: بتون موجوداتده سببِ مدح و ثنا اولان كمالات اونڭدر. اويله ايسه، حمد دخى اوڭا عائددر. أزلدن أبده قدر هر كيمدن هر كيمه قارشى گلن و گله‌جك مدح و ثنا اوڭا عائددر. چونكه سببِ مدح اولان نعمت و إحسان و كمال و جمال و مدارِ حمد اولان هر شى اونڭدر، اوڭا عائددر. أوت آياتِ قرآنيه‌نڭ إشاراتيله، بتون موجوداتدن دائمى بر صورتده درگاهِ إلٰهيه‌يه گيدن بر عبوديتدر، بر تسبيحدر، بر سجده‌در، بر دعادر و بر حمد و ثنادر كه؛ دائمى او درگاهه گيدييور. شو حقيقتِ توحيدى إثبات ايدن بر برهانِ أعظمه شويله إشارت ايدرز كه:

شو كائناته باقديغمز وقت، باغستان شكلنده؛ سقفى علوى ييلديزلرله يالديزلانمش، زمينى زينتلى موجوداتله شنلنمش صورتده گورونويور. ايشته شو باغستانده‌كى منتظم نورانى أجرامِ علويه و حكمتلى و زينتلى موجوداتِ سفليه،

عمومًا هر برى لسانِ مخصوصيله ديرلر كه: بز بر قديرِ ذو الجلالڭ معجزاتِ قدرتى‌يز. بر خالقِ حكيم و بر صانعِ قديرڭ وحدتنه شهادت ايدرز.

و شو باغستانِ عالم ايچنده‌كى كُرهٔ‌ِ أرضه باقييورز، گورويورز كه: بر باغچه شكلنده رنگارنك يوز بيڭلر سوسلى چيچكلى نباتات طائفه‌لرى اونده سريلمش و چشيد چشيد يوز بيڭلر أنواعِ حيوانات اونده سرپيلمشدر.

ايشته شو زمين باغچه‌سنده بتون او سوسلى نباتات و زينتلى حيوانات، منتظم صورتلريله و موزون شكللريله إعلان ايدييورلر كه: بز بر تك صانعِ حكيمڭ صنعتندن برر معجزه‌سى، برر خارقه‌سى‌يز و وحدانيتڭ برر دلّالى، برر شاهدى‌يز.

هم او باغچه‌ده‌كى آغاجلرڭ باشلرينه باقار گورورز كه: غايت درجه‌ده عليمانه، حكيمانه، كريمانه، لطيفانه، جميلانه ياپيلمش مختلف صورتلرده ميوه‌لرى، چيچكلرى گورويورز. ايشته شونلر بِالعموم بر لسان ايله إعلان ايدرلر كه: بز، بر رحمٰنِ ذو الجمالڭ و بر رحيمِ ذو الكمالڭ معجزنما هديه‌لرى‌يز، حيرت‌نما إحسانلرى‌يز.

ايشته باغستانِ كائناتده‌كى أجرام و موجودات و كُرهٔ‌ِ أرض باغچه‌سنده‌كى نباتات و حيوانات و أشجار و نباتاتڭ باشلرنده‌كى أزهار و ثمرات؛ نهايت درجه‌ده يوكسك بر صدا ايله شهادت ايدر، إعلان ايدر، ديرلر كه: بزم خالقمز و مصوّريمز و بزى هديه ويرن قديرِ ذو الجمال، حكيمِ بى‌مثال، كريمِ پرنوال هر شيئه قادردر. هيچ بر شى اوڭا آغير گلمز. هيچ بر شى دائرهٔ‌ِ قدرتندن خارج اولاماز. قدرتنه نسبةً، ذرّه‌لر ييلديزلر بردر. كلّى، جزئى قدر قولايدر. جزء، كلّ قدر قيمتليدر. أڭ بيوك، أڭ كوچك قدر قدرتنه نسبةً راحتدر. كوچك، بيوك قدر صنعتليدر.. بلكه صنعتجه بعض كوچك، بيوكدن داها بيوكدر. بتون ماضيده‌كى عجائبِ قدرتى اولان وقوعات شهادت ايدر كه؛ او قديرِ مطلق، بتون إستقبالده‌كى عجائبِ إمكاناته

مقتدردر. دونى گتيرن، يارينى گتيرديگى گبى؛ ماضى‌يى ايجاد ايدن او ذاتِ قدير، إستقبالى دخى ايجاد ايدر. دنيايى ياپان او صانعِ حكيم، آخرتى ده ياپار. أوت معبودِ بِالحق يالڭز او قديرِ ذو الجلال اولديغى گبى، محمودِ بِالإطلاق ينه يالڭز اودر. عبادت اوڭا مخصوص اولديغى گبى، حمد و ثنا دخى اوڭا خاصدر. هيچ ممكن ميدر كه: سماوات و أرضى خلق ايدن بر صانعِ حكيم، سماوات و أرضڭ أڭ مهمّ نتيجه‌سى و كائناتڭ أڭ مكمّل ميوه‌سى اولان إنسانلرى باشى‌بوش بيراقسين، أسباب و تصادفه حواله ايتسين، حكمتِ باهره‌سنى عبثيته قلب ايتسين؟ حاشا!.. هيچ ممكن ميدر كه: حكيم، عليم بر ذات، بر آغاجى غايت أهمّيتله تدبير و تصوير ايدوب و غايت درجه‌ده حكمتله إداره و تربيه ايتديگى حالده؛ او آغاجڭ غايه‌سى، فائده‌سى اولان ميوه‌لرينه باقمه‌يوب أهمّيت ويرمه‌سين؛ خيرسز أللره، بوش يرلره طاغيلسين، ضايع اولسون؟ ألبته باقمه‌مق، أهمّيت ويرمه‌مك اولاماز. چونكه آغاجه أهمّيت ويرمك، ميوه‌لرى ايچوندر.

ايشته، شو كائناتڭ ذى‌شعورى و أڭ مكمّل ميوه‌سى و نتيجه‌سى و غايه‌سى، إنساندر. شو كائناتڭ صانعِ حكيمى ممكن ميدر كه، شو ذى‌شعور ميوه‌لرڭ ميوه‌لرى اولان حمد و عبادتى، شكر و محبّتى باشقه‌لره ويروب حكمتِ باهره‌سنى هيچه اينديرسين وياخود قدرتِ مطلقه‌سنى عجزه قلب ايتديرسين وياخود علمِ محيطنى جهله چويرسين؟ يوز بيڭ دفعه حاشا!

هيچ ممكن ميدر كه: شو كائنات سراينڭ بناسنده‌كى مقاصدِ ربّانيه‌نڭ مدارى اولان ذى‌شعور و ذى‌شعورڭ سرفرازى اولان نوعِ إنسانڭ مظهر اولديغى نعمتلره مقابل إظهار ايتدكلرى شكر و عبادتى، او سراىِ كائناتڭ صانعندن باشقه‌سنه گيتسين. و او صانعِ ذو الجلال، او غايت الغايه اولان شكر و عبادتى باشقه‌لره گيتمه‌سنه مساعده ايتسين.

هم هيچ ممكن ميدر كه: حدسز أنواعِ نعمتيله كندينى ذى‌شعورلره سَوْديرسين؛ و حدسز معجزاتِ صنعتيله كندينى اونلره طانيتديرسين؛ صوڭره اونلرڭ شكر و عبادتلرينى، حمد و محبّتلرينى، معرفت و منّتدارلقلرينى أسبابه و طبيعته ترك ايدوب أهمّيت ويرمه‌سين؛ حكمتِ مطلقه‌سنى إنكار ايتديرسين؛ سلطنتِ ربوبيتنى هيچه اينديرسين! يوز بيڭ دفعه حاشا و كلّا!..

هيچ ممكن ميدر كه: بر بهارى خلق ايده‌مه‌ين و بتون ميوه‌لرى ايجاد ايده‌مه‌ين و ير يوزنده سكّه‌لرى بر اولان بتون ألمالرى إنشا ايده‌مه‌ين؛ اونلرڭ بر مثالِ مصغّرى اولان بر ألمايى خلق ايدوب و او ألمايى نعمت اولارق بريسنه ييديرسين، شكرينى قزانسين، محمودِ بِالإطلاقه حمد نقطه‌سنده إشتراك ايتسين؟ حاشا!.. چونكه بر ألمايى خلق ايدن كيم ايسه، بتون دنيايه گلن ألمالرى ايجاد ايدن ينه او اولابيلير. چونكه سكّه بردر. هم ألمالرى ايجاد ايدن كيم ايسه، بتون دنياده مدارِ رزق اولان حبوبات و ثمراتى خلق ايدن ينه اودر. ديمك أڭ كوچك جزئى بر ذى‌حياته، أڭ جزئى بر نعمتى ويرن، طوغريدن طوغرى‌يه كائناتڭ خالقيدر و رزّاقِ ذو الجلالدر. اويله ايسه شكر و حمد، طوغريدن طوغرى‌يه اوڭا عائددر. اويله ايسه حقيقتِ كائنات، دائما حق لسانيله دير:

لَهُ الْحَمْدُ مِنْ كُلِّ اَحَدٍ مِنَ الْاَزَلِ اِلَى الْاَبَدِ

آلتنجى كلمه:

يُحْيِى يعنى: حيات ويرن يالڭز اودر. اويله ايسه، هر شيئڭ خالقى دخى يالڭز اودر. چونكه كائناتڭ روحى، نورى، مايه‌سى، أساسى، نتيجه‌سى، خلاصه‌سى حياتدر. حياتى ويرن كيم ايسه، بتون كائناتڭ خالقى ده اودر. حياتى ويرن ألبته اودر، حىّ و قيّومدر.

ايشته شو مرتبهٔ‌ِ توحيدڭ برهانِ أعظمنه شويله إشارت ايدرز كه: (باشقه بر سوزده ايضاح و إثبات ايديلديگى گبى) زمين يوزينڭ صحراسنده چاديرلرى

قورولمش غايت محتشم ذى‌حياتلر اوردوسنى گورويورز. أوت حىّ و قيّومڭ حدسز اوردولرندن، هر بهار موسمنده يڭى سلاح آلتنه آلينمش، غائبدن گلن تازه بر اوردو ميدانه چيقمش گورويورز. شو اوردويه باقييورز كه: نباتات طائفه‌لرندن ايكى يوز بيڭدن زياده و حيوانات ملّتلرندن ينه يوز بيڭدن فضله چشيد چشيد مختلف قَوملر گورويورز. هر بر ملّتڭ، هر بر طائفه‌نڭ ألبسه‌سى آيرى، أرزاقى آيرى، تعليماتى آيرى، ترخيصاتى آيرى، سلاحلرى آيرى، مدّتِ عسكريه‌لرى آيرى اولديغى حالده؛ بر قوماندانِ أعظم حدسز قدرت و حكمتيله و نهايتسز علم و إراده‌سيله، بيتمز رحمتيله، توكنمز خزينه‌سيله، هيچ برينى اونوتميه‌رق، شاشيرميه‌رق، قاريشديرميه‌رق، گجيكديرميه‌رك.. آيرى آيرى بتون او اوچ يوز بيڭدن زياده ملّتلرى و طائفه‌لرى كمالِ إنتظام ايله، تمامِ ميزان ايله، وقتى وقتنه آيرى آيرى أرزاقلرينى، آيرى آيرى ألبسه‌لرينى، آيرى آيرى سلاحلرينى ويره‌رك، آيرى آيرى تعليمات ياپديرارق، آيرى آيرى ترخيصات ايتديگنى، گوزى بولونان بِالمشاهده گورور و قلبى بولونان بِعين اليقين تصديق ايدر.

ايشته هيچ ممكن ميدر كه: شو إحيا و إداره‌يه و شو تربيه و إعاشه‌يه؛ او اوردويى بتون شئوناتيله إحاطه ايدن بر علمِ محيطڭ و او اوردويى بتون لوازماتيله إداره ايدن بر قدرتِ مطلقه‌نڭ صاحبندن باشقه‌سى قاريشه‌بيلسين، مداخله ايده‌بيلسين، اونده حصّه‌سى اولسون؟ يوز بيڭلر دفعه حاشا!..

معلومدر كه: بر طابورده اون ملّت بولونسه، آيرى آيرى تجهيز ايتمه‌سى اون طابور قدر گوچ اولديغندن؛ عاجز إنسانلر، ايستر ايسته‌مز بر طرزده تجهيزه مجبور اولمشلر. حالبوكه حىّ و قيّوم شو محتشم اوردوسى ايچنده، اوچ يوز بيڭدن زياده ملّتلره، آيرى آيرى تجهيزاتِ حياتيه‌يى ويرييور. هم كلفتسز، مشكلاتسز، قولاى بر طرزده، خفيف بر شكلده، غايت حكيمانه و إنتظام‌پرورانه ويرييور. و قوجه

اوردويه، بر تك لسان ايله، هُوَ الَّذِى يُحْيِى ديديرتوب؛ كائنات مسجدنده او جماعتِ عظمايه

اَللّٰه‌ُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ لَا تَاْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لَانَوْمٌ

إلخ... اوقوتديرييور...

يدنجى كلمه:

وَ يُمِيتُ يعنى: موتى ويرن اودر. يعنى: حياتى ويرن او اولديغى گبى؛ حياتى آلان، موتى ويرن دخى ينه اودر. أوت موت، يالڭز تخريب و سونمك دگلدر كه أسبابه ويريلسين، طبيعته حواله ايديلسين. بلكه ناصل بر تخم ظاهرًا ئولوب چورويور، فقط باطنًا بر سنبلڭ حياتنه و يوغورماسنه.. يعنى جزئى تخملق حياتندن، كلّى سنبل حياتنه گچييور. اويله ده موت دخى ظاهرًا بر إنحلال و بر إنطفا گورونديگى حالده، حقيقتده إنسان ايچون، حياتِ باقيه‌يه عنوان و مقدّمه و مبدأ اولويور. اويله ايسه حياتى ويرن و إداره ايدن قديرِ مطلق، ينه ألبته موتى دخى او ايجاد ايدر. شو كلمه‌ده‌كى مرتبهٔ‌ِ عظماىِ توحيدڭ بر برهانِ أعظمنه شويله إشارت ايدرز كه: اوتوز اوچنجى مكتوبڭ يگرمى دردنجى پنجره‌سنده بيان ايديلديگى گبى: شو موجودات، إرادهٔ‌ِ إلٰهيه ايله سيّاله‌در. شو كائنات، أمرِ ربّانى ايله سيّاره‌در. شو مخلوقات، إذنِ إلٰهى ايله، زمان نهرنده متماديًا آقييور.. عالمِ غيبدن گوندريلييور، عالمِ شهادتده وجودِ ظاهرى گيديريلييور، صوڭره عالمِ غيبه منتظمًا ياغييور، اينييور. و أمرِ ربّانى ايله، متماديًا إستقبالدن گلوب، حاله اوغرايه‌رق تنفّس ايدر، ماضى‌يه دوكولور.

ايشته شو مخلوقاتڭ شو سيلانى، غايت حكيمانه رحمت و إحسان دائره‌سنده؛ و شو سيرانى، غايت عليمانه حكمت و إنتظام دائره‌سنده؛ و شو جريانى، غايت رحيمانه شفقت و ميزان دائره‌سنده باشدن آشاغى‌يه قدر حكمتلرله مصلحتلرله نتيجه‌لرله و غايه‌لرله ياپيلييور. ديمك بر قديرِ ذو الجلال، بر حكيمِ ذو الكمال متماديًا طوائفِ موجوداتى و هر طائفه ايچنده‌كى جزئياتى و او طائفه‌لردن

تشكّل ايدن عالملرى، قدرتيله حيات ويروب توظيف ايدر. صوڭره حكمتيله ترخيص ايدوب، موته مظهر ايدر؛ عالمِ غيبه گوندرر. دائرهٔ‌ِ قدرتدن، دائرهٔ‌ِ علمه چويرر.

ايشته هيچ ممكن ميدر كه: شو كائناتى، هيئتِ مجموعه‌سيله چويرمگه مقتدر اولميان و بتون زمانلره حكمى گچمه‌ين و عالملرى حياته و موته بر فرد گبى مظهر ايتمگه قدرتى يتمه‌ين و بهارلرى، بر چيچك گبى حيات ويروب، ير يوزينه طاقوب، صوڭره موت ايله اوندن قوپاروب آلاميان بر ذات؛ موت و إماته‌يه صاحب چيقه‌بيلسين؟ أوت أڭ جزئى بر ذى‌حياتڭ موتى دخى، حياتى گبى بتون حقائقِ حيات و أنواعِ موت ألنده بولونان بر ذاتِ ذو الجلالڭ قانونيله، إذنيله، أمريله، قوّتيله، علميله اولمق ضروريدر.

سكزنجى كلمه:

وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ يعنى: حياتى دائميدر، أزلى و أبديدر. موت و فنا، عدم و زوال اوڭا عارض اولاماز. چونكه حيات، اوڭا ذاتيدر. ذاتى اولان، زائل اولاماز. أوت أزلى اولان ألبته أبديدر. قديم اولان، ألبته باقيدر. واجب الوجود اولان، ألبته سرمديدر. أوت بر حيات كه، بتون وجود، بتون أنواريله اونڭ گولگه‌سيدر. ناصل عدم اوڭا عارض اولابيلير؟ أوت بر حيات كه، واجب بر وجود اونڭ لازمى و عنوانيدر؛ ألبته عدم و فنا هيچ بر جهتله اوڭا عارض اولاماز. أوت بر حيات كه؛ بتون حياتلر متماديًا اونڭ جلوه‌سيله ظهوره گلير و بتون حقائقِ ثابتهٔ‌ِ كائنات اوڭا إستناد ايدر، اونڭله قائمدر؛ ألبته هيچ بر جهتله فنا و زوال اوڭا عارض اولاماز. أوت بر حيات كه؛ اونڭ بر لمعهٔ‌ِ جلوه‌سى، معروضِ فنا و زوال اولان أشياىِ كثيره‌يه بر وحدت ويروب بقايه مظهر ايدر و طاغيلمقدن قورتارير و وجودينى محافظه ايدر و بر نوع بقايه مظهر ايدر. يعنى

حيات؛ كثرته بر وحدت ويرر، إبقا ايدر. حيات گيتسه؛ طاغيلير، فنايه گيدر. ألبته اويله حدسز لمعاتِ حياتيه بر جلوه‌سى اولان حياتِ واجبه‌يه، زوال و فنا ياناشه‌ماز.

شو حقيقته شاهدِ قاطع، شو كائناتڭ زوال و فناسيدر. يعنى موجودات وجودلريله، حياتلريله ناصلكه او حىِّ لا يموتڭ حياتنه و او حياتڭ وجوبِ وجودينه دلالت و شهادت ايدرلر؛

(حاشيه): حضرتِ إبراهيم عليه السلامڭ نمروده قارشى إماته و إحياده گونشڭ طلوع و غروبنه إنتقالى، جزئى إماته و إحيادن كلّى إماته و إحيايه انتقالدر و بر ترقّيدر. او دليلڭ أڭ پارلاق و أڭ گنيش دائره‌سنى گوسترمكدر. يوقسه بر قسم أهلِ تفسيرڭ ديدكلرى گبى، خفى دليلى بيراقوب، ظاهر دليله چيقمق دگلدر.

اويله ده: موتلريله، زواللريله او حياتڭ بقاسنه، سرمديتنه دلالت ايدر و شهادت ايدرلر. چونكه موجودات زواله گيتدكدن صوڭره، آرقه‌لرنده ينه كنديلرى گبى حياته مظهر اولوب يرلرينه گلدكلرندن گوسترييور كه؛ دائمى بر ذى‌حيات وار كه، متماديًا جلوهٔ‌ِ حياتى تازه‌لنديرييور. ناصلكه گونشه قارشى جريان ايدن بر نهرڭ يوزنده قبارجقلر پارلار گيدر. گلنلر عين پارلامايى گوستروب، طائفه طائفه آرقه‌سنده پارلايوب سونوب گيدر. بو سونمك، پارلامق وضعيتيله؛ يوكسك دائمى بر گونشڭ دوامنه دلالت ايدرلر. اويله ده، شو موجوداتِ سيّاره‌ده‌كى حيات و موتڭ دگيشمه‌لرى و مناوبه‌لرى، بر حىِّ باقينڭ بقا و دوامنه شهادت ايدرلر.

أوت شو موجودات آيينه‌لردر. فقط ظلمت نوره آيينه اولديغى گبى، هم قراڭلق نه درجه شدّتلى ايسه او درجه نورڭ پارلاماسنى گوسترديگى گبى، چوق جهتلرله ضدّيت نقطه‌سنده آيينه‌دارلق ايدرلر. مثلا: ناصلكه موجودات عجزيله قدرتِ صانعه آيينه‌دارلق ايدر، فقريله غناسنه آيينه‌دار اولور. اويله ده، فناسيله بقاسنه آيينه‌دارلق ايدر. أوت زمينڭ يوزى و يوزنده‌كى أشجارڭ قيشده‌كى

وضعيتِ فقيرانه‌لرى و بهارده شعشعه‌پاش اولان ثروت و غنالرى غايت قطعى بر صورتده، بر قديرِ مطلق و غنىِّ على الإطلاقڭ قدرت و رحمتنه آيينه‌دارلق ايدر. أوت بتون موجودات، گويا لسانِ حال ايله، اُوَيس القرانى گبى شويله مناجات ايدرلر؛ ديرلر كه:

"يا إلٰهنا! ربّمز سنسڭ! چونكه بز عبدز. نفسمزڭ تربيه‌سندن عاجزز. ديمك بزى تربيه ايدن سنسڭ!.. هم سنسڭ خالق! چونكه بز مخلوقز، ياپيلييورز. هم رزّاق سنسڭ! چونكه بز رزقه محتاجز، ألمز يتيشمييور. ديمك بزى ياپان و رزقمزى ويرن سنسڭ. هم سنسڭ مالك! چونكه بز مملوكز. بزدن باشقه‌سى بزده تصرّف ايدييور. ديمك مالكمز سنسڭ. هم سن عزيزسڭ، عزّت و عظمت صاحبيسڭ! بز ذلّتمزه باقييورز، اوستمزده بر عزّت جلوه‌لرى وار. ديمك سنڭ عزّتڭڭ آيينه‌سى‌يز. هم سنسڭ غنىِّ مطلق! چونكه بز فقيرز. فقريمزڭ ألنه يتيشمديگى بر غنا ويريلييور. ديمك غنى سنسڭ، ويرن سنسڭ. هم سن حىِّ باقى‌سڭ! چونكه بز ئولويورز. ئولمه‌مزده و ديريلمه‌مزده، بر دائمى حيات ويريجى جلوه‌سنى گورويورز. هم سن باقى‌سڭ! چونكه بز، فنا و زوالمزده سنڭ دوام و بقاڭى گورويورز. هم جواب ويرن، عطيّه ويرن سنسڭ! چونكه بز عموم موجودات، قالى و حالى ديللريمزله دائمى باغيروب ايسته‌يورز، نياز ايدوب يالوارييورز. آرزولريمز يرلرينه گلييور، مقصودلريمز ويريلييور. ديمك بزه جواب ويرن سنسڭ. و هكذا..."

بتون موجوداتڭ، كلّى و جزئى هر بريسى برر اُوَيس القرانى گبى، بر مناجاتِ معنويه صورتنده بر آيينه‌دارلقلرى وار. عجز و فقر و قصورلريله، قدرت و كمالِ إلٰهى‌يى إعلان ايدييورلر.

طوقوزنجى كلمه:

بِيَدِهِ الْخَيْرُ يعنى: بتون خيرات اونڭ ألنده، بتون حسنات اونڭ دفترنده، بتون إحسانات اونڭ خزينه‌سنده‌در. اويله ايسه خير

ايسته‌ين اوندن ايسته‌ملى، اييلك آرزو ايدن اوڭا يالوارملى... شو كلمه‌نڭ حقيقتنى قطعى بر صورتده گوسترمك ايچون، علمِ إلٰهينڭ حدسز دليللرندن بر گنيش دليلڭ أماره‌لرينه و لمعه‌لرينه شويله إشارت ايدر و ديرز كه:

شو كائناتده گورونن أفعال ايله تصرّف ايدوب ايجاد ايدن صانعڭ، بر محيط علمى وار. و او علم، اونڭ ذاتنڭ خاصّهٔ‌ِ لازمهٔ‌ِ ضروريه‌سيدر، إنفكاكى محالدر. ناصلكه گونشڭ ذاتى بولونوب ضياسى بولونمامق قابل دگل؛ اويله ده بيڭلر درجه اوندن زياده قابل دگلدر كه، شو منتظم موجوداتى ايجاد ايدن ذاتڭ علمى اوندن إنفكاك ايتسين. شو علمِ محيط، او ذاته لازم اولديغى گبى، تعلّق جهتيله هر شيئه دخى لازمدر. يعنى، هيچ بر شى اوندن گيزلنمه‌سى قابل دگلدر. پرده‌سز، گونشه قارشى زمين يوزنده‌كى أشيا، گونشى گورمه‌مسى قابل اولماديغى گبى؛ او عليمِ ذو الجلالڭ نورِ علمنه قارشى أشيانڭ گيزلنمه‌سى، بيڭ درجه داها غيرِ قابلدر، محالدر. چونكه حضور وار. يعنى هر شى دائرهٔ‌ِ نظرنده‌در و مقابلدر و دائرهٔ‌ِ شهودنده‌در و هر شيئه نفوذى وار. شو جامد گونش، شو عاجز إنسان، شو شعورسز رونتگن شعاعى گبى ذى‌نورلر؛ حادث، ناقص و عارضى اولدقلرى حالده، اونلرڭ نورلرى، مقابلنده‌كى هر شيئى گوروب نفوذ ايدرلرسه؛ ألبته واجب و محيط و ذاتى اولان نورِ علمِ أزليدن هيچ بر شى گيزلنه‌مز و خارجنده قالاماز. شو حقيقته إشارت ايدن كائناتڭ حدّ و حسابه گلمز علامتلرى، آيتلرى واردر. أزجمله:

بتون موجوداتده گورونن بتون حكمتلر، او علمه إشارت ايدر. چونكه حكمت ايله ايش گورمك علم ايله اولور. هم بتون عنايتلر، تزييناتلر او علمه إشارت ايدر. عنايتكارانه، لطفكارانه ايش گورن؛ ألبته بيلير و بيله‌رك ياپار. هم هر برى برر ميزان ايچنده‌كى بتون إنتظاملى موجودات و هر برى برر إنتظام ايچنده‌كى بتون ميزانلى و ئولچولى هيئات، ينه او علمِ محيطه إشارت ايدر. چونكه إنتظام

ايله ايش گورمك، علم ايله اولور. ئولچو ايله، طارتى ايله صنعتكارانه ياپان؛ ألبته قوّتلى بر علمه إستنادًا ياپار. هم بتون موجوداتده گورونن منتظم مقدارلر، حكمت و مصلحته گوره بيچيلمش شكللر، بر قضانڭ دستوريله و قدرڭ پرگاريله تنظيم ايديلمش گبى ميوه‌دار وضعيتلر و هيئتلر، بر علمِ محيطى گوسترييور.

أوت أشيايه آيرى آيرى منتظم صورتلر ويرمك، هر شيئڭ مصالحِ حياتيه‌سنه و وجودينه لايق مخصوص بر شكل ويرمك، بر علمِ محيط ايله اولور، باشقه صورتده اولاماز.

هم بتون ذى‌حياته، هر بريسنه لايق بر طرزده، مناسب وقتده، اومماديغى يرده رزقلرينى ويرمك؛ بر علمِ محيط ايله اولور. چونكه رزقى گوندرن؛ رزقه محتاج اولانلرى بيله‌جك، طانيه‌جق، وقتنى بيله‌جك، إحتياجنى إدراك ايده‌جك، صوڭره رزقنى لايق بر طرزده ويره‌بيلير.

هم عموم ذى‌حياتڭ، إبهام عنوانى آلتنده بر قانونِ تعيّنه باغلى اولان أجللرى، ئولوملرى بر علمِ محيطى گوسترييور. چونكه هر طائفه‌نڭ، گرچه فردلرڭ ظاهرًا معيّن بر وقتِ أجلى گورونمييور، فقط او طائفه‌نڭ ايكى حدّ اورته‌سنده محدود بر زمانده أجللرى معيّندر. او أجل هنگامنده، او شيئڭ آرقه‌سنده وظيفه‌سنى إدامه ايده‌جك اولان نتيجه‌سنڭ، ميوه‌سنڭ، چكردگنڭ محافظه‌سى و بر تازه حياته إنقلاب ايتديرمسى؛ ينه او علمِ محيطى گوسترييور.

هم بتون موجوداته شامل، هر بر موجوده لايق بر صورتده رحمتڭ تلطيفاتى؛ بر رحمتِ واسعه ايچنده بر علمِ محيطى گوسترييور. چونكه مثلا ذى‌حياتڭ أطفاللرينى سوت ايله إعاشه ايدن و زمينڭ صويه محتاج نباتاتنه ياغمور ايله يارديم ايدن؛ ألبته أطفالى طانير، إحتياجلرينى بيلير و او نباتاتى گورور و ياغمورڭ اونلره

لزومنى درك ايدر، صوڭره گوندرر و هكذا... بتون حكمتلى، عنايتلى رحمتنڭ حدسز جلوه‌لرى؛ بر علمِ محيطى گوسترييور.

هم بتون أشيانڭ صنعتنده‌كى إهتمامات و صنعتكارانه تصويرات و ماهرانه تزيينات، بر علمِ محيطى گوسترييور. چونكه بيڭلر وضعيتِ محتمله ايچنده، منتظم و مزيَّن، صنعتلى و حكمتلى بر وضعيتى إنتخاب ايتمك، درين بر علم ايله اولور. بتون أشياده‌كى شو طرزِ إنتخابات، بر علمِ محيطى گوسترييور.

هم ايجاد و إبداعِ أشياده كمالِ سهولت، بر علمِ أكمله دلالت ايدر. چونكه بر ايشده قولايلق و بر وضعيتده سهولت، درجهٔ‌ِ علم و مهارتله متناسبدر. نه قدر زياده بيلسه، او درجه قولاى ياپار.

ايشته شو سرّه بناءً هر برى برر معجزهٔ‌ِ صنعت اولان موجوداته باقييورز كه؛ حيرت‌نما بر درجه‌ده سهولتله، قولايلقله، كلفتسز، دغدغه‌سز، قيصه بر زمانده فقط معجزنما بر صورتده ايجاد ايديلير. ديمك حدسز بر علم واردر كه، حدسز سهولتله ياپيلير و هكذا... مذكور أماره‌لر گبى بيڭلر علامتِ صادقه وار كه، شو كائناتده تصرّف ايدن ذاتڭ محيط بر علمى واردر. و هر شيئى بتون شئوناتيله بيلير، صوڭره ياپار. مادام شو كائنات صاحبنڭ بويله بر علمى واردر؛ ألبته إنسانلرى و إنسانلرڭ عمللرينى گورور و إنسانلر نه‌يه لايق و مستحق اولدقلرينى بيلير، حكمت و رحمتڭ مقتضاسنه گوره اونلرله معامله ايدر و ايده‌جك.

أى إنسان! عقلڭى باشڭه آل، دقّت ايت! ناصل بر ذات سنى بيلير و باقار، بيل و آييل!..

أگر دينيلسه:يالڭز علم كافى دگلدر، إراده دخى لازمدر. إراده اولمازسه، علم كافى گلمز؟

الجواب:بتون موجودات ناصلكه بر علمِ محيطه دلالت و شهادت ايدر. اويله ده: او علمِ محيط صاحبنڭ إرادهٔ‌ِ كلّيه‌سنه دخى دلالت ايدر. شويله كه: هر بر شيئه، خصوصًا هر بر ذى‌حياته پك چوق مشوّش إحتمالات ايچنده، معيّن بر إحتمال ايله و پك چوق عقيم يوللر ايچنده نتيجه‌لى بر يول ايله و پك چوق إمكانات ايچنده متردّد ايكن غايت منتظم بر تشخّص ويريلمسى؛ حدسز جهتلرله بر إرادهٔ‌ِ كلّيه‌يى گوسترييور. چونكه هر شيئڭ وجودينى إحاطه ايدن حدسز إمكانات و إحتمالات ايچنده و ثمره‌سز عقيم يوللرده و قاريشق و يكنسق سيل گبى ميزانسز آقان جامد عنصرلردن غايت حسّاس بر ئولچو ايله، نازك بر طارتى ايله و غايت اينجه بر إنتظام ايله، نازنين بر نظام ايله ويريلن موزون شكل و منتظم تشخّص؛ بِالضروره و بِالبداهه بلكه بِالمشاهده، بر إرادهٔ‌ِ كلّيه‌نڭ أثرى اولديغنى گوسترر. چونكه حدسز وضعيتلر ايچنده بر وضعيتى إنتخاب ايتمك؛ بر تخصيص، بر ترجيح، بر قصد و بر إراده ايله اولور و عمد و آرزو ايله تخصيص ايديلير. ألبته تخصيص، بر مخصّصى إقتضا ايدر. ترجيح، بر مرجّحى ايستر. مُخصِّص و مرجّح ايسه إراده‌در. مثلا: إنسان گبى يوزلر مختلف جهازات و آلاتڭ ماكينه‌سى حكمنده اولان بر وجودڭ، بر قطره صودن.. و يوزر مختلف أعضاسى بولونان بر قوشڭ، بسيط بر يمورطه‌دن.. و يوزر مختلف قسملره آيريلان بر آغاجڭ، بسيط بر چكردكدن ايجادلرى؛ قدرت و علمه شهادت ايتدكلرى گبى؛ غايت قطعى و ضرورى بر طرزده اونلرڭ صانعنده بر إرادهٔ‌ِ كلّيه‌يه دلالت ايدرلر كه، او إراده ايله، او شيئڭ هر شيئنى تخصيص ايدر و او إراده ايله هر جزئنه، هر عضوينه، هر قسمنه آيرى، خاص بر شكل ويرر، بر وضعيت گيديرر.

الحاصل:ناصلكه أشياده، مثلا حيواناتده‌كى أهمّيتلى أعضانڭ، أساسات و نتائج إعتباريله بربرلرينه بڭزه‌يشلرى و توافقلرى و بر تك سكّهٔ‌ِ وحدت إظهار

ايتمه‌لرى، ناصل قطعى اولارق دلالت ايدييور كه؛ عموم حيواناتڭ صانعى بردر، واحددر، أحددر. اويله ده: او حيواناتڭ آيرى آيرى تشخّصلرى و سيمالرنده‌كى باشقه باشقه حكمتلى تعيّن و تميّزلرى دلالت ايدر كه؛ اونلرڭ صانعِ واحدى، فاعلِ مختاردر و إراده‌ليدر؛ ايستديگنى ياپار، ايسته‌مديگنى ياپماز؛ قصد و إراده ايله ايشلر. مادام علمِ إلٰهى‌يه و إرادهٔ‌ِ ربّانيه‌يه موجودات عددنجه، بلكه موجوداتڭ شئوناتى عددنجه دلالت و شهادت واردر. ألبته بر قسم فيلسوفلرڭ إرادهٔ‌ِ إلٰهيه‌يى نفى و بر قسم أهلِ بدعتڭ قدرى إنكار و بر قسم أهلِ ضلالتڭ، جزئياته عدمِ إطّلاعنى إدّعا ايتمه‌لرى و طبيعيّونڭ، بر قسم موجوداتى طبيعت و أسبابه إسناد ايتمه‌لرى؛ موجودات عددنجه مضاعف بر يالانجيلقدر و موجوداتڭ شئوناتى عددنجه مضاعف بر ضلالت ديوانه‌لگيدر. چونكه حدسز شهادتِ صادقه‌يى تكذيب ايدن، حدسز بر يالانجيلق ايشله‌مش اولور.

ايشته، مشيئتِ إلٰهيه ايله وجوده گلن ايشلرده؛ "إن شاء اللّٰه‌، إن شاء اللّٰه‌" يرنده، بيله‌رك "طبيعى طبيعى" ديمك، نه قدر خطا و مخالفِ حقيقت اولديغنى قياس ايت...

اوننجى كلمه:

وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ يعنى: هيچ بر شى اوڭا آغير گله‌مز. دائرهٔ‌ِ إمكانده نه قدر أشيا وار، او أشيايه غايت قولاى وجود گيديره‌بيلير. و او درجه اوڭا قولاى و راحتدر كه: اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا إلخ... سرّيله، گويا يالڭز أمر ايدر، ياپيلير. ناصلكه غايت ماهر بر صنعتكار؛ زياده قولاى بر طرزده، ألنى ايشه طوقونديرر طوقونديرماز، ماكينه گبى ايشلر. و او سرعت و مهارتى إفاده ايچون دينيلير كه: او ايش و صنعت، اوڭا او قدر مسخّردر كه؛ گويا أمريله، طوقونمسيله ايشلر اولويور؛ صنعتلر وجوده گلييور. اويله ده: قديرِ ذو الجلالڭ قدرتنه قارشى أشيانڭ نهايت درجه‌ده مسخّريت و إطاعتنه و او

قدرتڭ نهايت درجه‌ده كلفتسز و سهولتله ايش گورديگنه إشارةً،

اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ

فرمان ايدر. شو حقيقتِ عظمانڭ حدسز أسرارندن بش سرّينى بش نكته‌ده بيان ايده‌جگز:

برنجيسى:قدرتِ إلٰهيه‌يه نسبةً أڭ بيوك شى، أڭ كوچك شى قدر قولايدر. بر نوعڭ عموم أفراديله ايجادى، بر فرد قدر كلفتسز و راحتدر. جنّتى خلق ايتمك، بر بهار قدر قولايدر. بر بهارى ايجاد ايتمك، بر چيچك قدر راحتدر. شو سرّى ايضاح و إثبات ايدن حشره دائر اوننجى سوزڭ آخرنده، هم ملائكه و بقاءِ روح و حشره دائر يگرمى طوقوزنجى سوزده حشر مسئله‌سنده، ايكنجى أساسڭ بياننده ذكر ايديلن "نورانيت سرّى"، "شفّافيت سرّى"، "مقابله سرّى"، "موازنه سرّى"، "إنتظام سرّى"، "إطاعت سرّى"، آلتى تمثيل ايله إثبات ايديله‌رك گوستريلمشدر كه: قدرتِ إلٰهيه‌يه نسبةً ييلديزلر، ذرّه‌لر گبى قولايدر؛ حدسز أفراد بر فرد قدر كلفتسز و راحتجه ايجاد ايديلير. مادام او ايكى سوزده بو آلتى سرّ إثبات ايديلمش، اونلره حواله ايده‌رك بوراده قيصه كسه‌رز.

ايكنجيسى:قدرتِ إلٰهيه‌يه نسبةً هر شى مساوى اولديغنه دليلِ قاطع و برهانِ ساطع شودر كه: حيوانات و نباتاتڭ ايجادنده، گوزيمزله گورويورز، حدسز بر سخاوت و كثرت ايچنده، نهايت درجه‌ده بر إتقان، بر حسنِ صنعت بولونويور. هم نهايت درجه‌ده قاريشيقلق و إختلاط ايچنده، نهايت درجه‌ده بر إمتياز و تفريق گورونويور. هم نهايت درجه‌ده مبذوليت و وسعت ايچنده، نهايت درجه‌ده صنعتجه قيمتدارلق و خلقتجه گوزللك بولونويور. هم نهايت درجه‌ده صنعتكارانه بر صورتده، چوق جهازاته و چوق زمانه محتاج اولمقله برابر؛ غايت درجه‌ده سهولتله و سرعتله ايجاد ايديلييور. عادتا بردن و هيچدن او معجزاتِ صنعت وجوده گلييور.

ايشته بِالمشاهده هر موسمده روىِ زمينده گورديگمز بو فعاليتِ قدرت، قطعيًا دلالت ايدر كه: شو أفعالڭ منبعى اولان قدرته نسبةً؛ أڭ بيوك شى، أڭ كوچك شى قدر قولايدر و حدسز أفرادڭ ايجادى و إداره‌لرى، بر فرد قدر راحتجه ايجاد و إداره ايديلير.

اوچنجيسى:شو كائناتده، شو گورونن تصرّفات و أفعال ايله حكم ايدن صانعِ قديرڭ قدرتنه نسبةً، أڭ بيوك كلّ أڭ كوچك جزء قدر قولاى گلير. أفرادجه كثرتلى بر كلّينڭ ايجادى، بر تك جزئينڭ ايجادى قدر سهولتليدر. و أڭ عادى بر جزئيده، أڭ يوكسك بر قيمتِ صنعت گوستريله‌بيلير. شو حقيقتڭ سرِّ حكمتى اوچ منبعدن چيقار:

أوّلا: إمدادِ واحديتدن.

ثانيًا: يُسرِ وحدتدن.

ثالثًا: تجلّئِ أحديتدن.

برنجى منبع اولان إمدادِ واحديت:يعنى هر شى و بتون أشيا، بر تك ذاتڭ ملكى اولسه؛ او وقت واحديت جهتيله هر بر شيئڭ آرقه‌سنده، بتون أشيانڭ قوّتنى تحشيد ايده‌بيلير. و بتون أشيا، بر تك شى گبى قولايجه إداره ايديلير. شو سرّى، شويله بر تمثيل ايله فهمه تقريب ايچون ديرز؛ مثلا: ناصلكه بر مملكتڭ تك بر پادشاهى بولونسه، او پادشاه او وحدتِ سلطنت قانونى جهتيله، هر بر نفرڭ آرقه‌سنده بر اوردو قوّتِ معنويه‌سنى تحشيد ايده‌بيلير.. و ايده‌بيلديگى ايچون؛ او تك نفر، بر شاهى أسير ايده‌بيلير و شاهڭ فوقنده پادشاهى نامنه حكم ايده‌بيلير. هم او پادشاه، واحديتِ سلطنت سرّيله، بر نفرى و بر مأمورى إستخدام و إداره ايتديگى گبى، بتون اوردويى و بتون مأمورلرينى إداره ايده‌بيلير. گويا واحديتِ سلطنت سرّيله هركسى، هر شيئى، بر فردڭ إمدادينه گوندره‌بيلير. و هر بر فردى،

بتون أفراد قدر بر قوّته إستناد ايده‌بيلير؛ يعنى اوندن مدد آلابيلير. أگر او واحديتِ سلطنت ايپى چوزولسه و باشى‌بوزوقلغه دونسه؛ او وقت هر بر نفر، حدسز بر قوّتى بردن غائب ايدوب، يوكسك بر مقامِ نفوذدن سقوط ايدر، عادى بر آدم مقامنه گلير. و اونلرڭ إداره و إستخداملرى، أفراد عددنجه مشكلات پيدا ايدر.

عينًا اويله ده: وَ ِللّٰه‌ِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى شو كائناتڭ صانعى، واحد اولديغندن؛ هر بر شيئه قارشى، بتون أشيايه متوجّه اولان أسمايى تحشيد ايدر. و نهايتسز بر صنعتله، قيمتدار بر صورتده ايجاد ايدر. لزوم اولسه، بتون أشيا ايله بر تك شيئه باقار، باقديرر، مدد ويرر و قوّتلى ياپار. و بتون أشيايى دخى او واحديت سرّيله؛ بر تك شى گبى ايجاد ايدر، تصرّف ايدر، إداره ايدر.

ايشته، شو إمدادِ واحديت سرّيله‌در كه؛ شو كائناتده نهايت درجه‌ده مبذوليت و اوجوزلق ايچنده، نهايت درجه‌ده صنعتجه و قيمتجه يوكسك و عالى بر كيفيت گورونويور.

ايكنجى منبع اولان يُسرِ وحدت:يعنى برلك اصوليله بر مركزده، بر ألدن، بر قانونله اولان ايشلر؛ غايت درجه‌ده قولايلق ويرييور. متعدّد مركزلره، متعدّد قانونه، متعدّد أللره طاغيلسه مشكلات پيدا ايدر. مثلا: ناصلكه بر اوردونڭ بتون نفراتنڭ بر مركزدن، بر قانونله، بر قوماندانِ أعظم أمريله أساساتِ تجهيزيه‌لرى ياپيلسه؛ بر تك نفر قدر قولاى اولور. أگر آيرى آيرى فابريقه‌لرده، آيرى آيرى مركزلرده تجهيزاتلرى ياپيلسه؛ بر اوردونڭ تجهيزينه لازم اولان بتون عسكرى فابريقه‌لر، بر تك نفرڭ تجهيزاتى ايچون لازم گلير. ديمك أگر وحدته إستناد ايديلسه؛ بر اوردو، بر نفر قدر قولاى اولور. أگر وحدت اولمازسه؛ بر نفر، بر اوردو قدر تجهيزڭ أساساتى جهتنده مشكلات پيدا ايدر. هم بر آغاجڭ ميوه‌لرينه (وحدت نقطه‌سنده) بر مركزه، بر قانونه، بر كوكه إستنادًا مادّهٔ‌ِ حياتيه ويريلسه؛ بيڭلر ميوه‌لر، تك بر ميوه گبى قولاى

اولور. أگر هر بر ميوه، آيرى آيرى مركزه ربط ايديلسه و آيرى آيرى يردن موادِّ حياتيه‌لرى گوندريلسه؛ هر بر ميوه، بتون آغاج قدر مشكلات پيدا ايدر. چونكه بتون آغاجه لازم اولان موادِّ حياتيه، هر بر ميوه ايچون دخى لازمدر.

ايشته شو ايكى تمثيل گبى، وَ ِللّٰه‌ِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى شو كائناتڭ صانعى، واحدِ أحد اولديغى ايچون، وحدتله ايش گورور و وحدتله ايش گورديگى ايچون، بتون أشيا بر تك شى قدر قولاى اولور. هم بر تك شيئى، صنعتجه بتون أشيا قدر قيمتلى ياپابيلير. و حدسز أفرادى، غايت قيمتدار بر صورتده ايجاد ايده‌رك؛ شو گورونن حدسز مبذوليت و نهايتسز اوجوزلق لسانيله، جودِ مطلقنى گوسترر و حدسز سخاوتنى و نهايتسز خلّاقيتنى إظهار ايدر.

اوچنجى منبع اولان تجلّئِ أحديت:يعنى صانعِ ذو الجلال جسم و جسمانى اولماديغى ايچون، زمان و مكان اونى قيد آلتنه آلاماز. و كون و مكان، اونڭ شهودينه و حضورينه مداخله ايده‌مز. و وسائط و أجرام، اونڭ فعلنه پرده چكه‌مز. توجّهنده تجزّى و إنقسام اولماز. بر شى، بر شيئه مانع اولماز. حدسز أفعالى، بر فعل گبى ياپار. اونڭ ايچوندر كه؛ بر چكردكده قوجه بر آغاجى معنًا درج ايتديگى گبى، بر عالمى بر تك فردده درج ايده‌بيلير. بتون عالم، بر تك فرد گبى دستِ قدرتنده چوريلير. شو سرّى باشقه سوزلرده ايضاح ايتديگمز گبى، ديرز كه: ناصلكه نورانيت إعتباريله بر درجه قيدسز اولان گونشڭ تمثالى، هر بر جلالى پارلاق شيده تمثّل ايدر. بيڭلرله، ميليونلرله آيينه‌لر نورينه مقابل گلسه، بر تك آيينه گبى إنقسام ايتمه‌دن بِالذّات هر برنده جلوهٔ‌ِ مثاليه‌سى بولونور. أگر آيينه‌نڭ إستعدادى اولسه، گونش عظمتيله اونده آثارينى گوستره‌بيلير. بر شى، بر شيئه مانع اولاماز. بيڭلر، بر گبى و بيڭلر يره، بر ير گبى قولاى گيرر. هر بر ير، بيڭلر ير قدر او گونشڭ جلوه‌سنه مظهر اولور.

ايشته وَ ِللّٰه‌ِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى شو كائنات صانعِ ذو الجلالنڭ نور اولان بتون صفاتيله و نورانى اولان بتون أسماسيله، توجّهِ أحديت سرّيله اويله بر تجلّيسى وار كه؛ هيچ بر يرده اولماديغى حالده، هر يرده حاضر و ناظردر. توجّهنده إنقسام اولماز. عين آنده، هر يرده، كلفتسز، مزاحمه‌سز هر ايشى ياپار.

ايشته شو إمدادِ واحديت و يُسرِ وحدت و تجلّئِ أحديت سرّيله‌در كه؛ بتون موجودات، بر تك صانعه ويريلديگى وقت؛ او بتون موجودات، بر تك موجود گبى قولاى و سهولتلى اولور. و هر بر موجود، حسنِ صنعتجه، بتون موجودات قدر قيمتلى اولابيلير. ناصلكه موجوداتڭ حدسز مبذوليتى ايچنده، هر بر فردده حدسز دقائقِ صنعتڭ بولونماسى بو حقيقتى گوسترييور. أگر او موجودات، طوغريدن طوغرى‌يه بر تك صانعه ويريلمزسه؛ او زمان هر بر موجود، بتون موجودات قدر مشكلاتلى اولور و بتون موجودات، بر تك موجود قيمتنه سقوط ايدر، اينر. شو حالده يا هيچ بر شى وجوده گلميه‌جك ويا گلسه ده قيمتسز، هيچه اينه‌جكدر.

ايشته شو سردندر كه: أهلِ فلسفه‌نڭ أڭ زياده ايلرى گيدنلرى اولان سوفسطائيلر، طريقِ حقدن يوزلرينى چويردكلرندن، كفر و ضلالت طريقنه باقمشلر؛ گورمشلر كه: شرك يولى، طريقِ حقدن و توحيد يولندن يوز بيڭ دفعه داها مشكلاتليدر، نهايت درجه‌ده غيرِ معقولدر. اونڭ ايچون بِالمجبوريه هر شيئڭ وجودينى إنكار ايده‌رك عقلدن إستعفا ايتمشلر.

دردنجيسى:شو كائناتده شو گورونن أفعال ايله تصرّف ايدن ذاتِ قديرڭ قدرتنه نسبةً جنّتڭ ايجادى، بر بهار قدر قولاى و بر بهارڭ ايجادى، بر چيچك قدر قولايدر. و بر چيچگڭ محاسنِ صنعتى و لطائفِ خلقتى، بر بهار قدر لطافتلى و قيمتلى اولابيلير. شو حقيقتڭ سرّى اوچ شيدر:

برنجيسى:صانعده‌كى وجوب ايله تجرّد.

ايكنجيسى:ماهيتنڭ مباينتيله عدمِ تقيّد.

اوچنجيسى:عدمِ تحيّز ايله عدمِ تجزّيدر.

برنجى سرّ:وجوب و تجرّدڭ حدسز قولايلغه و نهايتسز سهولته سببيت ويرمه‌لرى، غايت درين بر سردر. اونى بر تمثيل ايله فهمه تقريب ايده‌جگز. شويله كه:

وجود مرتبه‌لرى مختلفدر. و وجود عالملرى آيرى آيريدر. آيرى آيرى اولدقلرى ايچون، وجودده رسوخى بولونان بر طبقهٔ‌ِ وجودڭ بر ذرّه‌سى، او طبقه‌دن داها خفيف بر طبقهٔ‌ِ وجودڭ بر طاغى قدردر و او طاغى إستيعاب ايدر. مثلا: عالمِ شهادتدن اولان قفاده‌كى خردل قدر قوّهٔ‌ِ حافظه عالمِ معنادن بر كتبخانه قدر وجودى ايچنه آلير. و عالمِ خارجيدن اولان طيرناق قدر بر آيينه، وجودڭ عالمِ مثال طبقه‌سندن قوجه بر شهرى ايچنه آلير. و او عالمِ خارجيدن اولان او آيينه و او حافظه‌نڭ شعورلرى و قوّهٔ‌ِ ايجاديه‌لرى اولسه ايدى، بر ذرّه‌جك وجودِ خارجيلرى قوّتيله، او وجودِ معنويده و مثاليده حدسز تصرّفات و تحوّلات ياپابيليرلردى. ديمك وجود رسوخ پيدا ايتدكجه، قوّت زياده‌لشير؛ آز بر شى، چوق حكمنه گچر. خصوصًا وجود رسوخِ تام قزاندقدن صوڭره، مادّه‌دن مجرّد ايسه، قيد آلتنه گيرمزسه؛ او وقت جزئى بر جلوه‌سى، سائر خفيف طبقاتِ وجودڭ چوق عالملرينى چويره‌بيلير.

ايشته وَ ِللّٰه‌ِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى شو كائناتڭ صانعِ ذو الجلالى، واجب الوجوددر. يعنى: اونڭ وجودى ذاتيدر، أزليدر، أبديدر، عدمى ممتنعدر، زوالى محالدر و طبقاتِ وجودڭ أڭ راسخى، أڭ أساسليسى، أڭ قوّتليسى، أڭ

مكمّليدر. سائر طبقاتِ وجود، اونڭ وجودينه نسبةً غايت ضعيف بر گولگه حكمنده‌در. و او درجه وجودِ واجب راسخ و حقيقتلى و وجودِ ممكنات او درجه خفيف و ضعيفدر كه؛ محيى الدينِ عربى گبى چوق أهلِ تحقيق، سائر طبقاتِ وجودى، أوهام و خيال درجه‌سنه اينديرمشلر؛ لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ ديمشلر. يعنى: وجودِ واجبه نسبةً باشقه شيلره وجود دينيلمه‌ملى؛ اونلر، وجود عنواننه لايق دگللردر دييه حكم ايتمشلر.

ايشته واجب الوجودڭ هم واجب، هم ذاتى اولان قدرتنه قارشى؛ موجوداتڭ هم حادث، هم عارضى وجودلرى و ممكناتڭ هم قرارسز، هم قوّتسز ثبوتلرى؛ ألبته نهايت درجه‌ده قولاى و خفيف گلير. بتون روحلرى حشرِ أعظمده إحيا ايدوب محاكمه ايتمك؛ بر بهارده، بلكه بر باغچه‌ده، بلكه بر آغاجده حشر و نشر ايتديگى ياپراق و چيچك و ميوه‌لر قدر قولايدر.

ايكنجى سرّ:مباينتِ ماهيت و عدمِ تقيّدڭ قولايلغه سببيتى ايسه شودر كه: صانعِ كائنات، ألبته كائنات جنسندن دگلدر. ماهيتى، هيچ بر ماهيته بڭزه‌مز. اويله ايسه: كائنات دائره‌سنده‌كى مانعه‌لر، قيدلر اونڭ اوڭنه گچه‌مز؛ اونڭ إجراآتنى تقييد ايده‌مز. بتون كائناتى بردن تصرّف ايدوب چويره‌بيلير. أگر كائنات يوزنده‌كى گورونن تصرّفات و أفعال، كائناته حواله ايديلسه، او قدر مشكلات و قاريشيقلغه سببيت ويرر كه؛ هيچ بر إنتظام قالماديغى گبى، هيچ بر شى دخى وجودده قالماز؛ بلكه وجوده گله‌مز. مثلا: ناصلكه كمرلى قبّه‌لرده‌كى اوسته‌لق صنعتى، او قبّه‌ده‌كى طاشلره حواله ايديلسه و بر طابورڭ ضابطه عائد إداره‌سى، نفراته بيراقيلسه؛ يا هيچ وجوده گلمز وياخود چوق مشكلات و قاريشيقلق ايچنده إنتظامسز بر وضعيت آلاجق. حالبوكه او قبّه‌لرده‌كى طاشلره وضعيت ويرمك ايچون، طاش نوعندن اولميان بر اوسته‌يه ويريلسه و طابورده‌كى نفراتڭ إداره‌سى،

مرتبه إعتباريله ضابطلك ماهيتنى حائز اولان بر ضابطه حواله ايديلسه؛ هم صنعت قولاى اولور، هم تدبير و إداره سهولتلى اولور. چونكه طاشلر و نفرلر بربرينه مانع اولورلر؛ اوسته و ضابط ايسه، مانعسز هر نقطه‌يه باقار، إداره ايدر.

ايشته وَ ِللّٰه‌ِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى واجب الوجودڭ ماهيتِ قدسيه‌سى، ماهياتِ ممكنات جنسندن دگلدر. بلكه بتون حقائقِ كائنات، او ماهيتڭ أسماءِ حسنى‌سندن اولان حق إسمنڭ شعاعلريدر. مادام ماهيتِ مقدّسه‌سى هم واجب الوجوددر، هم مادّه‌دن مجرّددر، هم بتون ماهيّاته مخالفدر؛ مِثلى، مثالى، مثيلى يوقدر. ألبته او ذاتِ ذو الجلالڭ او قدرتِ أزليه‌سنه نسبةً بتون كائناتڭ إداره‌سى و تربيه‌سى؛ بر بهار، بلكه بر آغاج قدر قولايدر. حشرِ أعظم و دارِ آخرت، جنّت و جهنّمڭ ايجادى؛ بر گوز موسمنده ئولمش آغاجلرڭ يڭيدن بر بهارده إحيالرى قدر قولايدر.

اوچنجى سرّ:عدمِ تحيّز و عدمِ تجزّينڭ نهايت درجه‌ده اولان قولايلغه سببيت ويرمه‌لرينڭ سرّى ايسه شودر كه: مادام صانعِ قدير مكاندن منزّهدر، ألبته قدرتيله هر مكانده حاضر صاييلير. و مادام تجزّى و إنقسام يوقدر؛ ألبته هر شيئه قارشى، بتون أسماسيله متوجّه اولابيلير. و مادام هر يرده حاضر و هر شيئه متوجّه اولور.. اويله ايسه موجودات و وسائط و أجرام اونڭ أفعالنه ممانعت ايتمز، تعويق ايتمز، بلكه (هيچ لزوم يوق، فرضا لزوم اولسه) ألكتريقڭ تللرى گبى و آغاجڭ داللرى گبى و إنسانڭ طمارلرى گبى؛ أشيا، وسيلهٔ‌ِ تسهيلات و واسطهٔ‌ِ وصولِ حيات و سببِ سرعتِ أفعال حكمنه گچر. تعويق، تقييد، منع و مداخله شويله طورسون؛ بلكه تسهيل و تسريع و ايصاله وسيله حكمنه گچر. ديمك قديرِ ذو الجلالڭ تصرّفاتِ قدرتنه هر شى إطاعت و إنقياد جهتنده (إحتياج يوق) أگر إحتياج اولسه قولايلغه وسيله اولور.

الحاصل:صانعِ قدير كلفتسز، معالجه‌سز، سرعتله، سهولتله هر شيئى او شيئه لايق بر صورتده خلق ايدر. كلّياتى، جزئيات قدر قولاى ايجاد ايدر. جزئياتى، كلّيات قدر صنعتلى خلق ايدر. أوت كلّياتى و سماواتى و أرضى خلق ايدن كيم ايسه، سماوات و أرضده اولان جزئياتى و أفرادِ ذى‌حياتيه‌يى خلق ايدن ألبته ينه اودر و اوندن باشقه اولاماز. چونكه او كوچك جزئيات؛ او كلّياتڭ ميوه‌لرى، چكردكلرى، مثالِ مصغّرلريدر. هم او جزئياتى ايجاد ايدن كيم ايسه، جزئياتى إحاطه ايدن عنصرلرى و سماوات و أرضى دخى او خلق ايتمشدر. چونكه گورويورز كه؛ جزئيات كلّياته نسبةً برر چكردك، برر كوچك نسخه حكمنده‌در. اويله ايسه او جزئيلرى خلق ايدن ذاتڭ ألنده، عناصرِ كلّيه و سماوات و أرض بولونماليدر. تا كه، حكمتنڭ دستورلريله و علمنڭ ميزانلريله او كلّى و محيط موجوداتڭ خلاصه‌لرينى، معنالرينى، نمونه‌لرينى؛ او كوچوجك مثالِ مصغّرلر حكمنده اولان جزئياتده درج ايده‌بيلسين. أوت عجائبِ صنعت و غرائبِ خلقت نقطه‌سنده جزئيات، كلّياتدن گرى دگل؛ چيچكلر، ييلديزلردن آشاغى دگل؛ چكردكلر، آغاجلرڭ مادوننده دگل؛ بلكه چكردكده‌كى نقشِ قدر اولان معنوى آغاج، باغده‌كى نسجِ قدرت اولان مجسّم آغاجدن داها عجيبدر. و خلقتِ إنسانيه، خلقتِ عالمدن داها عجيبدر. ناصلكه بر جوهرِ فرد اوستنده، أثير ذرّاتيله بر قرآنِ حكمت يازيلسه، سماوات يوزنده‌كى ييلديزلرله يازيلان بر قرآنِ عظمتدن قيمتجه داها أهمّيتلى اولابيلير. اويله ده؛ چوق كوچك جزئياتلر وار، معجزاتِ صنعتجه كلّياتدن اوستوندر.

بشنجيسى:سابق بياناتمزده، ايجادِ مخلوقاتده گورونن حدسز قولايلق، غايت درجه‌ده چابوقلق، نهايتسز سرعتِ أفعال، نهايتسز سهولتله ايجادِ أشيانڭ سرلرينى، حكمتلرينى بر درجه گوستردك. ايشته شو نهايتسز سرعت و حدسز سهولتله وجودِ أشيا، أهلِ هدايته شويله قطعى بر قناعت ويرر كه: مخلوقاتى ايجاد

ايدن ذاتڭ قدرتنه نسبةً؛ جنّتلر بهارلر قدر، بهارلر باغچه‌لر قدر، باغچه‌لر چيچكلر قدر قولاى گلير.

مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ

سرّيله، نوعِ بشرڭ حشر و نشرى، بر تك نفسڭ إماته و إحياسى گبى سهولتليدر.

اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَاِذَاهُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ

تصريحيله، بتون إنسانلرى حشرده إحيا ايتمك؛ إستراحت ايچون طاغيلان بر اوردويى بر بورو سسيله طوپلامق قدر قولايدر.

ايشته شو حدسز سرعت و نهايتسز سهولت، بِالبداهه قدرتِ صانعڭ كمالنه و هر شى اوڭا نسبةً قولاى اولديغنه دليلِ قطعى و برهانِ يقينى اولديغى حالده؛ أهلِ ضلالتڭ نظرنده، صانعڭ قدرتيله أشيانڭ تشكيلى و ايجادى (كه، وجوب درجه‌سنده سهولتليدر. بيڭ درجه محال اولان) كندى كندينه تشكّل ايله إلتباسه سبب اولمشدر. يعنى بعض عادى شيلرڭ وجوده گلمه‌لرينى چوق قولاى گوردكلرى ايچون، اونلرڭ تشكيلنى، تشكّل توهّم ايدييورلر. يعنى ايجاد ايديلمييورلر، بلكه كندى كندينه وجود بولويورلر. ايشته گل أحمقلغڭ نهايتسز درجاتنه باق كه؛ نهايتسز بر قدرتڭ دليلنى، اونڭ عدمنه دليل ياپار؛ نهايتسز محالات قپوسنى آچار. چونكه او حالده صانعِ عالمه لازم اولان نهايتسز قدرت و محيط علم گبى أوصافِ كمال، هر مخلوقڭ هر ذرّه‌سنه ويريلمك لازم گلير؛ تا كندى كندينه تشكّل ايده‌بيلسين.

اون برنجى كلمه:

وَ اِلَيْهِ الْمَصِيرُ يعنى: دارِ فانيدن دارِ باقى‌يه دونيله‌جك و قديمِ باقينڭ مقرِّ سلطنتِ أبديه‌سنه گيديله‌جك و كثرتِ أسبابدن واحدِ ذو الجلالڭ دائرهٔ‌ِ قدرتنه گيديله‌جك، دنيادن آخرته گچيله‌جك. مرجعڭز اونڭ درگاهيدر، ملجئڭز اونڭ رحمتيدر و هكذا...

شو كلمه‌نڭ بونلر گبى إفاده ايتديگى پك چوق حقيقتلر وار. شو حقيقتلرڭ ايچنده، سعادتِ أبديه ايله جنّته دونه‌جگڭزى إفاده ايدن حقيقت ايسه: اوننجى سوزڭ اون ايكى برهانِ قطعىِ يقينيله و يگرمى طوقوزنجى سوزڭ پك چوق دلائلِ قاطعه‌يى تضمّن ايدن آلتى أساسيله او درجه قطعى إثبات ايديلمشدر كه، باشقه بيانه حاجت بيراقمييور. غروب ايدن گونشڭ ايرتسى صباح يڭيدن طلوع ايده‌جگى قطعيتنده، او ايكى سوز إثبات ايتمشلر كه: شو دنيانڭ معنوى گونشى اولان حيات دخى، خرابِ دنيا ايله غروبندن صوڭره حشرڭ صباحنده باقى بر صورتده طلوع ايده‌جكدر. و جنّ و إنسڭ بر قسمى سعادتِ أبديه‌يه و بر قسمى ده شقاوتِ أبديه‌يه مظهر اولاجقدر. مادام اوننجى و يگرمى طوقوزنجى سوزلر بو حقيقتى كماليله إثبات ايتمشلر، سوزى اونلره حواله ايدوب يالڭز ديرز كه:

سابق بياناتده قطعى إثبات ايديلديگى اوزره: نهايتسز بر علمِ محيط و حدسز بر إرادهٔ‌ِ كلّيه و نهايتسز بر قدرتِ مطلقه صاحبى اولان شو كائناتڭ صانعِ حكيمى و شو إنسانلرڭ خالقِ رحيمى بتون سماوى كتابلرى و فرمانلريله جنّتى و سعادتِ أبديه‌يى نوعِ بشرڭ أهلِ ايماننه وعد ايتمشدر. مادام وعد ايتمشدر، ألبته ياپه‌جقدر. چونكه وعدنده خلف ايتمك اوڭا محالدر. چونكه وعدينى ايفا ايتمه‌مك، غايت چركين بر نقصاندر. كاملِ مطلق نقصاندن منزّه و مقدّسدر. وعد ايتديگنى ياپمامق، يا جهلندن ويا عجزندن ياپاماز. حالبوكه او قديرِ مطلق و عليمِ كلّ شى حقّنده جهل و عجز محال اولديغندن، خلفِ وعد دخى محالدر.

هم باشده فخرِ عالم عليه الصلاة والسلام اولارق بتون أنبيا و أوليا و أصفيا و أهلِ ايمان متماديًا او رحيمِ كريمدن، وعد ايتديگى سعادتِ أبديه‌يى رجا ايدوب يالوارييورلر و نياز ايدوب ايسته‌يورلر. هم بتون أسماءِ حسنى ايله برابر ايسته‌يورلر. چونكه باشده شفقتى و رحمتى، عدالتى و حكمتى و رحمٰن و رحيم، عادل و

حكيم إسملرى و ربوبيتى و سلطنتى و ربّ و اللّٰه‌ إسملرى گبى أكثر أسماءِ حسنى‌سى، دائرهٔ‌ِ آخرتى و سعادتِ أبديه‌يى إقتضا و إستلزام ايدرلر و تحقّقنه شهادت و دلالت ايدييورلر. بلكه (اوننجى سوزده إثبات ايديلديگى گبى) بتون موجودات بتون حقائقيله دارِ آخرته إشارت ايدييورلر. هم فرمانِ أعظم اولان قرآنِ حكيم بيڭلر آيات بيّناتيله و براهينِ صادقهٔ‌ِ قطعيه‌سيله او حقيقتى گوسترييور و تعليم ايدييور. و نوعِ بشرڭ ما بِهِ الإفتخارى اولان حبيبِ أكرم بيڭلر معجزاتِ باهره‌يه إستناد ايده‌رك بتون حياتنده، بتون قوّتيله او حقيقتى درس ويرمش، إثبات ايتمش، إعلان ايتمش، گورمش و گوسترمش.

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ وَ بَارِكْ عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ بِعَدَدِ اَنْفَاسِ اَهْلِ الْجَنَّةِ فِى الْجَنَّةِ وَ احْشُرْنَا وَ نَاشِرَهُ وَ رُفَقَائَهُ و َصَاحِبَهُ سَعِيدًا وَ وَالِدِينَا وَ اِخْوَانَنَا وَ اَخَوَاتِنَا تَحْتَ لِوَائِهِ وَ ارْزُقْنَا شَفَاعَتَهُ وَ اَدْخِلْنَا الْجَنَّةَ مَعَ اٰلِهِ وَ اَصْحَابِهِ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ اٰمِينَ اٰمِينَ

رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا ٭ رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهَّابُ ٭

رَبِّ اشْرَحْ لِى صَدْرِى وَ يَسِّرْ لِى اَمْرِى وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِى يَفْقَهُوا قَوْلِى ٭ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا اِنَّكَ اَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ٭

وَ تُبْ عَلَيْنَا اِنَّكَ اَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ٭

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

يگرمنجى مكتوبڭ اوننجى كلمه‌سنه ذيلدر

بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ

بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

اَلَا بِذِكْرِ اللّٰه‌ِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ ٭ ضَرَبَ اللّٰه‌ُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ

سؤال:سن چوق يرلرده ديمشسڭ كه: "وحدتده نهايت درجه‌ده قولايلق وار؛ كثرتده و شركده نهايت مشكلات اولويور. وحدتده وجوب درجه‌سنده بر سهولت وار؛ شركده، إمتناع درجه‌سنده بر صعوبت وار." دييورسڭ. حالبوكه گوسترديگڭ مشكلات و محالات، وحدت طرفنده ده جريان ايدر. مثلا دييورسڭ: "أگر ذرّه‌لر مأمور اولمازلرسه؛ هر بر ذرّه‌ده، يا بر علمِ محيط ويا بر قدرتِ مطلقه ويا حدسز معنوى ماكينه‌لر، مطبعه‌لر بولونمق لازم گلير. بو ايسه يوز درجه محالدر." حالبوكه او ذرّه‌لر مأمورِ إلٰهى ده اولسه‌لر، ينه اويله بر مظهريت لازم گلير.. تا حدسز منتظم وظيفه‌لرينى ياپابيلسينلر. بونڭ حلّنى ايسترم.

الجواب:چوق سوزلرده ايضاح و إثبات ايتمشز كه: بتون موجودات بر تك صانعه ويريلسه، بر تك موجود گبى قولاى و سهولتلى اولور. أگر متعدّد أسبابه و

طبيعته إسناد ايديلسه؛ بر تك سينك، سماوات قدر؛ بر چيچك، بر بهار قدر؛ بر ميوه، بر باغچه قدر مشكلاتلى و صعوبتلى اولور. مادام شو مسئله باشقه سوزلرده ايضاح و إثبات ايديلمش؛ اونلره حواله ايدوب، شوراده يالڭز اوچ إشارت ايله، او حقيقته قارشى نفسڭ إطمئناننى تأمين ايده‌جك اوچ تمثيل بيان ايده‌جگز:

برنجى تمثيل:مثلا شفّاف پارلاق بر ذرّه‌جك، بِالذّات كندى باشيله قالسه بر كبريت باشى قدر بر نور ايچنده يرلشمز و اوڭا مصدر اولاماز. كندى جِرمى قدر و ماهيتى مقدارنجه بِالأصاله جزئى ذرّه گبى بر نورى اولابيلير. فقط او ذرّه‌جك، گونشه إنتساب ايدوب اوڭا قارشى گوزينى آچوب باقسه؛ او وقت او قوجه گونشى ضياسيله، ألوانِ سبعه‌سيله، حرارتيله حتّى مسافه‌سيله ايچنه آلابيلير و بر نوع تجلّئِ أعظمنه مظهر اولور. ديمك او ذرّه كندى كندينه قالسه، بر ذرّه قدر آنجق ايش گوره‌بيلير. أگر گونشه مأمور و منسوب و مرآت صاييلسه؛ گونش گبى، گونشڭ إجراآتنده‌كى بر قسم جزئى نمونه‌لرينى گوستره‌بيلير.

ايشته وَ ِللّٰه‌ِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى هر بر موجود، حتّى هر بر ذرّه، أگر كثرته و شركه و أسبابه و طبيعته و كندى كندينه إسناد ايديلسه؛ او وقت هر بر ذرّه، هر بر موجود، يا بر علمِ محيط و قدرتِ مطلقه صاحبى اولمالى وياخود حدسز معنوى ماكينه و مطبعه‌لر، ايچنده تشكّل ايتملى؛ تا اوڭا توديع ايديلن عجيب وظيفه‌لرى ياپابيلسين. أگر او ذرّه‌لر واحدِ أحده إسناد ايديلسه؛ او وقت هر بر مصنوع، هر بر ذرّه اوڭا منسوب اولور، اونڭ مأمورى حكمنه گچر. شو إنتسابى اونى تجلّى‌يه مظهر ايدر. بو مظهريت و إنتسابله، نهايتسز بر علم و قدرته إستناد ايدر. خالقنڭ قوّتيله، ميليونلر دفعه قوّتِ ذاتيسندن فضله ايشلرى، وظيفه‌لرى؛ او إنتساب و إستناد سرّيله ياپار.

ايكنجى تمثيل:مثلا: ايكى قارداش وار. بريسى جسور، كندينه گووه‌نير. ديگرى حميتلى، ملّيت‌پروردر. بر محاربه زماننده كندينه گووه‌نن آدم دولته إنتساب ايتمز، كندى باشيله ايش گورمك ايستر. كندى قوّتنڭ منبعلرينى بلنده طاشيمغه مجبور اولور. تجهيزاتنى، جبخانه‌لرينى كندى قوّتنه گوره چكمگه مضطردر. او شخصى و كوچك قوّت مقدارنجه، دشمن اوردوسنڭ بر اونباشيسيله آنجق مجادله ايدر؛ فضله بر شى ألندن گلمز. اوته‌كى قارداش كندينه گوونمييور و كنديسنى عاجز، قوّتسز بيلييور.. پادشاهه إنتساب ايتدى، عسكره قيد ايديلدى. او إنتساب ايله، قوجه بر اوردو اوڭا نقطهٔ‌ِ إستناد اولدى. و او إستناد ايله آرقه‌سنده، پادشاهڭ همّتيله بر اوردونڭ معنوى قوّتى تحشيد ايديله‌بيلير بر قوّهٔ‌ِ معنويه ايله حربه آتيلدى. تا دشمنڭ مغلوب اوردوسى ايچنده‌كى شاهڭ بيوك بر مشيرينه راست گلدى؛ كندى پادشاهى نامنه، "سنى أسير ايدييورم، گل!" دير. أسير ايدر گتيرر. شو حالڭ سرّى و حكمتى شودر كه:

أوّلكى باشى‌بوزوق، كندى منبعِ قوّتنى و تجهيزاتنى كنديسى طاشيمغه مجبور اولديغى ايچون، غايت جزئى ايش گوره‌بيلدى. شو مأمور ايسه؛ كندى قوّتنڭ منبعنى طاشيمغه مجبور دگل، بلكه اونى اوردو و پادشاه طاشييور. موجود تلغراف و تلفون تلينه ماكينه‌سنى كوچك بر تل ايله ربط ايتمك گبى، شو آدم بو إنتسابله كندينى او حدسز قوّته ربط ايدر.

ايشته وَ ِللّٰه‌ِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى أگر هر مخلوق، هر ذرّه طوغريدن طوغرى‌يه واحدِ أحده إسناد ايديلسه و اونلر اوڭا إنتساب ايتسه‌لر؛ او وقت او إنتساب قوّتيله و سيّدينڭ حوليله، أمريله؛ قارينجه، فرعونڭ سراينى باشنه ييقار، باش آشاغى آتار.. سينك، نمرودى گبرتوب جهنّمه آتار.. بر ميقروب، أڭ جبّار بر ظالمى قبره

صوقار.. بغداى دانه‌سى قدر چام چكردگى، بر طاغ گبى بر چام آغاجنڭ دستگاهى و ماكينه‌سى حكمنه گچر.. هوانڭ ذرّه‌سى، بتون چيچكلرڭ، ميوه‌لرڭ آيرى آيرى ايشلرنده، تشكّلاتلرنده منتظمًا، گوزلجه چاليشه‌بيلير. بتون بو قولايلق، بِالبداهه مأموريت و إنتسابدن ايلرى گلييور. أگر ايش باشى‌بوزوقلغه دونسه، أسبابه و كثرته و كندى كنديلرينه بيراقيلوب شرك يولنده گيديلسه، او وقت هر شى، جِرمى قدر و شعورى مقدارنجه ايش گوره‌بيلير.

اوچنجى تمثيل:مثلا ايكى آرقداش وار. هيچ گورمدكلرى بر مملكتڭ أحوالنه دائر إستاتيستيقلى بر نوع جغرافيا يازمق ايسته‌يورلر.

بريسى، او مملكتڭ پادشاهنه إنتساب ايدوب، تلغراف و تلفون دائره‌سنه گيرر. اون پاره‌لق بر تل ايله، كندى تلفون ماكينه‌سنى دولتڭ تلينه ربط ايدر. هر ير ايله گوروشور، مخابره ايدر، معلومات آلير. غايت منتظم و مكمّل جغرافيا إستاتيستيقنه عائد صنعتكارانه بر أثر ياپار.

اوته‌كى آرقداش ايسه، يا أللى سنه متماديًا گزه‌جك و مشكلاتله هر يرى گوروب هر حادثه‌يى ايشيده‌جك وياخود ميليونلرله ليرايى صرف ايدوب، دولتڭ تل و تلفون تمديداتى قدر و پادشاه گبى تلغراف صاحبى اولاجق. تا أوّلكى آرقداشى گبى او مكمّل أثرى ياپسين.

اويله ده: وَ ِللّٰه‌ِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى أگر حدسز أشيا و مخلوقات واحدِ أحده ويريلسه، او وقت او إرتباط ايله هر شى برر مظهر اولور. او شمسِ أزلينڭ تجلّيسنه مظهريتله، قوانينِ حكمتنه و دساتيرِ علميه‌سنه و نواميسِ قدرتنه إرتباط پيدا ايدر. او وقت حول و قوّتِ إلٰهيه ايله هر شيئى گورور بر گوزى و هر يره باقار بر يوزى و هر

ايشه گچر بر سوزى حكمنده بر جلوهٔ‌ِ ربّانيه‌يه مظهر اولور. أگر او إنتساب كسيلسه؛ او شى، بتون أشيادن دخى إنقطاع ايدر، جِرمى قدر بر كوچكلگه صيغيشر. او حالده بر الوهيتِ مطلقه صاحبى اولمالى كه، أوّلكى وضعيتده گورديگى ايشلرى گوره‌بيلسين.

الحاصل:وحدت و ايمان يولنده، وجوب درجه‌سنده بر سهولت و قولايلق وار. شرك و أسبابده، إمتناع درجه‌سنده مشكلات و صعوبت وار. چونكه بر واحد، كلفتسز اولارق كثير أشيايه بر وضعيت ويرر و بر نتيجه‌يى إستحصال ايدر. أگر او وضعيتى آلمايى و او نتيجه‌يى إستحصال ايتمه‌يى، او أشياىِ كثيره‌يه حواله ايديلسه؛ او وقت پك چوق كلفتله و پك چوق حركتلرله آنجق او وضعيت آلينير و او نتيجه إستحصال ايديلير. مثلا اوچنجى مكتوبده دينيلديگى گبى: سماوات ميداننده، شمس و قمر قومانداسى آلتنده ييلديزلر اوردوسنى حركته گتيرمكله، هر گيجه و هر سنه، شعشعه‌لى تسبيحكارانه بر سيران و جريان ويرمك ديمك اولان جاذبه‌دار، سَويملى وضعيتِ سماويه و موسملرڭ دگيشمسى گبى بيوك مصلحتلرڭ وجود بولماسى ديمك اولان او علوى، حكمتلى نتيجهٔ‌ِ أرضيه، أگر وحدته ويريلسه؛ او سلطانِ أزل قولايجه كُرهٔ‌ِ أرض گبى بر نفرى، او وضعيت و او نتيجه ايچون أجرامِ علويه‌يه قوماندان تعيين ايدر. او وقت أرض، أمر آلدقدن صوڭره، مأموريت نشئه‌سندن مولوى گبى ذكر و سماعه قالقار؛ آز بر مصرفله او گوزل وضعيت حاصل اولور، او مهمّ نتيجه وجود بولور. أگر أرضه، "سن طور، قاريشمه!" دينيلسه؛ و او نتيجه و او وضعيتڭ إستحصالى ده سماواته حواله ايديلسه؛ و وحدتدن، كثرته و شركه گيديلسه؛ هر گون و هر سنه، بيڭلر درجه كُرهٔ‌ِ أرضدن بيوك اولان ميليونلر عددنجه ييلديزلر حركت ايتمك، ميليارلر سنه مسافه‌يى يگرمى درت ساعتده و بر سنه‌ده كسديرمك لازمدر.

نتيجهٔ‌ِ مرام:قرآن و أهلِ ايمان، حدسز مصنوعاتى بر صانعِ واحده ويرر. طوغريدن طوغرى‌يه هر ايشى اوڭا إسناد ايدر. وجوب درجه‌سنده سهولتلى بر يولده گيدر، سَوق ايدر. و أهلِ شرك و طغيان، بر مصنوعِ واحدى حدسز أسبابه إسناد ايده‌رك، إمتناع درجه‌سنده صعوبتلى بر يولده گيدر. شو حالده قرآن يولنده، بتون مصنوعاتله؛ ضلالت يولنده، بر مصنوعِ واحد برابردرلر. حتّى بلكه بتون أشيانڭ واحددن صدورى، بر واحدڭ حدسز أشيادن صدورندن چوق درجه أسهل و قولايدر. ناصلكه بر ضابط، بيڭ نفرڭ تدبيرينى، بر نفر گبى قولاى ياپار و بر نفرڭ تدبيرى، بيڭ ضابطه حواله ايديلسه؛ بيڭ نفر قدر مشكلاتلى اولور، كشماكشه سببيت ويرر.

ايشته شو حقيقتى شو آيتِ عظيمه، أهلِ شركڭ باشنه وورويور، طاغيتييور:

ضَرَبَ اللّٰه‌ُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَ رَجُلًا سَلَمًا لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا اَلْحَمْدُ ِللّٰه‌ِ بَلْ اَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ بِعَدَدِ ذَرَّاتِ الْكَائِنَاتِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ اٰمِينَ وَ الْحَمْدُ ِللّٰه‌ِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

اَللّٰهُمَّ يَا اَحَدُ يَا وَاحِدُ يَا صَمَدُ يَا مَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ يَا مَنْ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ وَ يَا مَنْ يُحْيِى وَ يُمِيتُ يَا مَنْ بِيَدِهِ الْخَيْرُ يَا

مَنْ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ يَا مَنْ اِلَيْهِ الْمَصِيرُ بِحَقِّ اَسْرَارِ هٰذِهِ الْكَلِمَاتِ اِجْعَلْ نَاشِرَ هٰذِهِ الرِّسَالَةِ وَ رُفَقَائَهُ وَ صَاحِبَهَا سَعِيدًا مِنَ الْمُوَحِّدِينَ الْكَامِلِينَ وَ مِنَ الصِّدِّيقِينَ الْمُحَقِّقِينَ وَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الْمُتَّقِينَ اٰمِينَ

اَللّٰهُمَّ بِحَقِّ سِرِّ اَحَدِيَّتِكَ اِجْعَلْ نَاشِرَ هٰذَا الْكِتَابِ نَاشِرًا لِاَسْرَارِ التَّوْحِيدِ وَ قَلْبَهُ مَظْهَرًا لِاَنْوَارِ الْاِيمَانِ وَ لِسَانَهُ نَاطِقًا بِحَقَائِقِ الْقُرْاٰنِ

اٰمِينَ اٰمِينَ اٰمِينَ

٭ ٭ ٭