يگرمى اوچنجى لمعه

طبيعت رساله‌سى

(اون يدنجى لمعه‌نڭ اون آلتنجى نوطه‌سى ايكن، أهمّيتنه بناءً يگرمى اوچنجى لمعه اولمشدر. طبيعتدن گلن فكرِ كفرى‌يى ديريلميه‌جك بر صورتده ئولديرييور، كفرڭ تمل طاشنى زير و زبر ايدييور.)

إخطار

شو نوطه‌ده، طبيعيّونڭ منكِر قسمنڭ گيتدكلرى يولڭ ايچ يوزى نه قدر عقلدن اوزاق و نه قدر چركين و نه درجه خرافه اولديغى، لا أقل طقسان محالى تضمّن ايدن طوقوز محال ايله بيان ايديلمش. سائر رساله‌لرده او محاللر قسمًا

ايضاح ايديلديگندن؛ بوراده غايت مختصر اولمق حيثيتيله، بعض باصامقلر طىّ ايديلمشدر. اونڭ ايچون، بردن بره، بو قدر ظاهر و آشكاره بر خرافه‌يى ناصل بو مشهور عاقل فيلسوفلر قبول ايتمشلر، او يولده گيدييورلر، خاطره گلييور.

أوت اونلر، مسلكلرينڭ ايچ يوزينى گوره‌مه‌مشلر. هم حقيقتِ مسلكلرى و مسلكلرينڭ لازمى و مقتضاسى اودر كه؛ يازيلمش هر بر محالڭ اوجنده بيان ايديلن او چركين و مستكره و غيرِ معقول

(حاشيه): بو رساله‌نڭ سببِ تأليفى؛ غايت متجاوزانه و غايت چركين بر طرز ايله حقائقِ ايمانيه‌يى تزييف ايدوب، بوزولمش عقلى يتيشمديگى شيئه خرافه دييوب، دينسزلگى طبيعته باغلايه‌رق، قرآنه هجوم ايديلمسيدر. او هجوم ايسه، شدّتلى بر حدّتى (قلبه) قلمه ويردى كه، شدّتلى و غليظ طوقاتلرى او ملحدلره و حقدن يوز چويرن باطل مذهبليلره ييديردى. يوقسه رسالهٔ‌ِ نورڭ مسلگى، نزيهانه و نازكانه و قَولِ ليّندر.

خلاصهٔ‌ِ مذهبلرى، مسلكلرينڭ لازمى و ضرورى مقتضاسى اولديغنى غايت بديهى و قطعى برهانلرله شبهه‌سى اولانلره تفصيلًا بيان و إثبات ايتمگه حاضرم.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

قَالَتْ رُسُلُهُمْ اَفِى اللّٰهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ

شو آيتِ كريمه، إستفهامِ إنكارى ايله "جنابِ حق حقّنده شكّ اولماز و اولماملى" ديمكله؛ وجود و وحدانيتِ إلٰهيه، بداهت درجه‌سنده اولديغنى گوسترييور.

شو سرّى ايضاحدن أوّل بر إخطار:

١٣٣٨ ده آنقره‌يه گيتدم. إسلام اوردوسنڭ يونانه غلبه‌سندن نشئه آلان أهلِ ايمانڭ قوّتلى أفكارى ايچنده، غايت مدهش بر زندقه فكرى، ايچنه گيرمك و بوزمق و زهرلنديرمك ايچون دسّاسانه چاليشديغنى گوردم. أيواه ديدم، بو أژدرها ايمانڭ أركاننه ايليشه‌جك! او وقت، شو آيتِ كريمه بداهت درجه‌سنده وجود و وحدانيتى إفهام ايتديگى جهتله اوندن إستمداد ايدوب، او زندقه‌نڭ باشنى طاغيده‌جق درجه‌ده قرآنِ حكيمدن آلينان قوّتلى بر برهانى، عربى رساله‌سنده يازدم. آنقره‌ده، يڭى گون مطبعه‌سنده طبع ايتديرمشدم. فقط مع التأسّف عربى بيلن آز و أهمّيتله باقانلر ده نادر اولمقله برابر، غايت مختصر و مجمل بر صورتده او قوّتلى برهان تأثيرينى گوسترمدى. مع التأسّف، او دينسزلك فكرى هم إنكشاف ايتدى، هم قوّت بولدى. بِالمجبوريه، او برهانى توركجه اولارق بر درجه بيان ايده‌جگم. او برهانڭ بعض پارچه‌لرى، بعض رساله‌لرده تام ايضاح ايديلديگندن؛ بوراده إجمالًا يازيلاجقدر. سائر رساله‌لرده إنقسام ايتمش اولان متعدّد برهانلر، بو برهانده قسمًا إتّحاد ايدييور؛ هر برى بونڭ بر جزئى حكمنه گچييور.

مقدّمه

أى إنسان! بيل كه، إنسانلرڭ آغزندن چيقان و دينسزلگى إشمام ايدن دهشتلى كلمه‌لر وار. أهلِ ايمان، بيلميه‌رك إستعمال ايدييورلر. مهملرندن اوچ دانه‌سنى بيان ايده‌جگز:

برنجيسى:"اَوْجَدَتْهُ الْاَسْبَابُ" يعنى، "أسباب بو شيئى ايجاد ايدييور."

ايكنجيسى:"تَشَكَّلَ بِنَفْسِهِ" يعنى، "كندى كندينه تشكّل ايدييور، اولويور، بيتييور."

اوچنجيسى:"اِقْتَضَتْهُ الطَّبِيعَةُ" يعنى، "طبيعيدر، طبيعت إقتضا ايدوب ايجاد ايدييور."

أوت مادام موجودات وار و إنكار ايديلمز. هم هر موجود صنعتلى و حكمتلى وجوده گلييور. هم مادام قديم دگل، يڭيدن اولويور. هر حالده أى ملحد! بو موجودى، مثلا بو حيوانى يا دييه‌جكسڭ كه، أسبابِ عالم اونى ايجاد ايدييور؛ يعنى أسبابڭ إجتماعنده او موجود وجود بولويور.. وياخود او كندى كندينه تشكّل ايدييور.. وياخود طبيعت مقتضاسى اولارق، طبيعتڭ تأثيريله وجوده گلييور.. وياخود بر قديرِ ذو الجلالڭ قدرتيله ايجاد ايديلير. مادام عقلًا بو درت يولدن باشقه يول يوقدر، أوّلكى اوچ يول محال، بطّال، ممتنع، غيرِ قابل اولدقلرى قطعى إثبات ايديلسه؛ بِالضروره و بِالبداهه دردنجى يول اولان طريقِ وحدانيت، شكسز شبهه‌سز ثابت اولور.

امّا برنجى يول كه:

أسبابِ عالمڭ إجتماعيله تشكيلِ أشيا و وجودِ مخلوقاتدر. پك چوق محالاتندن يالڭز اوچ دانه‌سنى ذكر ايدييورز.

برنجيسى:بر أجزاخانه‌ده، غايت مختلف مادّه‌لرله طولو، يوزر قاوانوز شيشه‌لر بولونويور. او أدويه‌لردن، ذى‌حيات بر معجون ايسته‌نيلدى. هم حياتدار خارقه بر ترياق اونلردن ياپيلمق ايجاب ايتدى. گلدك، او أجزاخانه‌ده، او ذى‌حيات معجونڭ و حياتدار ترياقڭ چوقلقله أفرادينى گوردك. او معجونلردن هر بريسنى تدقيق ايتدك. گورويورز كه: او قاوانوز شيشه‌لردن هر بريسندن، بر ميزانِ مخصوصله، بر ايكى درهم بوندن، اوچ درت درهم اوته‌كندن، آلتى يدى درهم باشقه‌سندن و هكذا.. مختلف مقدارلرده أجزالر آلينمش. أگر برندن، بر درهم يا نقصان ويا فضله آلينسه او معجون ذى‌حيات اولاماز، خاصيتنى گوستره‌مز. هم او حياتدار ترياقى ده تدقيق ايتدك. هر بر قاوانوزدن بر ميزانِ مخصوص ايله بر مادّه آلينمش كه، ذرّه مقدارى نقصان ويا زياده اولسه، ترياق خاصّه‌سنى غائب ايدر. او قاوانوزلر ألليدن زياده ايكن، هر بريسندن آيرى بر ميزان ايله آلينمش گبى، آيرى آيرى مقدارده أجزالرى آلينمش. عجبا هيچ بر جهتده إمكان و إحتمال وار مى كه، او شيشه‌لردن آلينان مختلف مقدارلر، شيشه‌لرڭ غريب بر تصادف ويا فورطنه‌لى بر هوانڭ چارپماسيله دوريلمه‌سندن، هر بريسندن آلينان مقدار قدر يالڭز او مقدار آقسين، برابر گيتسينلر و طوپلانوب او معجونى تشكيل ايتسينلر؟ عجبا بوندن داها خرافه، محال، باطل بر شى وار مى؟ أشك مضاعف بر أشكلگه گيرسه، صوڭره إنسان اولسه، "بو فكرى قبول ايتمه‌م" دييه قاچاجقدر.

ايشته بو مثال گبى؛ هر بر ذى‌حيات، ألبته ذى‌حيات بر معجوندر و هر بر نبات، حياتدار بر ترياق گبيدر كه؛ چوق متعدّد أجزالردن، چوق مختلف مادّه‌لردن، غايت حسّاس بر ئولچو ايله آلينان مادّه‌لردن تركيب ايديلمشدر. أگر

أسبابه، عناصره إسناد ايديلسه و "أسباب ايجاد ايتدى" دينيلسه؛ عينًا أجزاخانه‌ده‌كى معجونڭ، شيشه‌لرڭ دوريلمه‌سندن وجود بولماسى گبى، يوز درجه عقلدن اوزاق، محال و باطلدر.

الحاصل:شو أجزاخانهٔ‌ِ كبراىِ عالمده، حكيمِ أزلينڭ ميزانِ قضا و قدريله آلينان موادِّ حياتيه، حدسز بر حكمت و نهايتسز بر علم و هر شيئه شامل بر إراده ايله وجود بولابيلير. "كور، صاغير، حدودسز، سيل گبى آقان كلّى عناصر و طبايع و أسبابڭ ايشيدر." ديين بدبخت، "او ترياقِ عجيب، كندى كندينه شيشه‌لرڭ دوريلمه‌سندن چيقوب اولمشدر." ديين ديوانه بر هذيانجى، سرخوش بولونان بر أحمقدن داها زياده أحمقدر. أوت او كفر؛ أحمقانه، سرخوشانه، ديوانه‌جه بر هذياندر.

ايكنجى محال:أگر هر شى، واحدِ أحد اولان قديرِ ذو الجلاله ويريلمزسه، بلكه أسبابه إسناد ايديلسه لازم گلير كه؛ عالمڭ پك چوق عناصر و أسبابى، هر بر ذى‌حياتڭ وجودنده مداخله‌سى بولونسون. حالبوكه سينك گبى بر كوچك مخلوقڭ وجودنده، كمالِ إنتظام ايله غايت حسّاس بر ميزان و تمام بر إتّفاق ايله، مختلف و بربرينه ضد، مباين أسبابڭ إجتماعى، او قدر ظاهر بر محالدر كه، سينك قنادى قدر شعورى بولونان، "بو محالدر، اولاماز!" دييه‌جكدر. أوت بر سينگڭ كوچوجك جسمى، كائناتڭ أكثر عناصر و أسبابى ايله علاقه‌داردر؛ بلكه بر خلاصه‌سيدر. أگر قديرِ أزلى‌يه ويريلمزسه، او أسبابِ مادّيه اونڭ وجودى ياننده بِالذّات حاضر بولونمق لازم؛ بلكه اونڭ كوچوجك جسمنه گيرمك گركدر. بلكه جسمنڭ كوچك بر نمونه‌سى اولان گوزنده‌كى بر حجيره‌سنه گيرملرى ايجاب ايدييور. چونكه سبب مادّى ايسه، مسبَّبڭ ياننده و ايچنده بولونماسى لازم گلييور. شو حالده، ايكى سينگڭ ايگنه اوجى گبى پارمقلرى يرلشمه‌ين او

حجيره‌جكده أركانِ عالم و عناصر و طبايعڭ، مادّةً ايچنده بولونوب، اوسته گبى ايچنده چاليشدقلرينى قبول ايتمك لازم گلييور.

ايشته، سوفسطائينڭ أڭ أبلهلرى دخى، بويله بر مسلكدن اوتانييورلر.

اوچنجى محال:

اَلْوَاحِدُ لَا يَصْدُرُ اِلَّا عَنِ الْوَاحِدِ

قاعدهٔ‌ِ مقرّره‌سيله: "بر موجودڭ وحدتى وارسه، ألبته بر واحددن، بر ألدن صدور ايده‌بيلير." خصوصًا او موجود، غايت مكمّل بر إنتظام و حسّاس بر ميزان ايچنده و جامع بر حياته مظهر ايسه، بِالبداهه سببِ إختلاف و كشماكش اولان متعدّد أللردن چيقمديغنى؛ بلكه غايت قدير، حكيم اولان بر تك ألدن چيقديغنى گوسترديگى حالده؛ حدسز و جامد و جاهل، متجاوز، شعورسز، قارمه‌قاريشيقلق ايچنده، كور، صاغير أسبابِ طبيعيه‌نڭ قارمه‌قاريشيق أللرينه، حدسز إمكانات يوللرى ايچنده و إجتماع و إختلاط ايله، او أسبابڭ كورلگى، صاغيرلغى زياده‌لشديگى حالده؛ او منتظم و موزون و واحد بر موجودى اونلره إسناد ايتمك، يوز محالى بردن قبول ايتمك گبى عقلدن اوزاقدر.

هايدى بو محالدن قطعِ نظر، أسبابِ مادّيه‌نڭ ألبته تأثيرلرى، مباشرتله و تماسله اولور. حالبوكه او أسبابِ طبيعيه‌نڭ تماسلرى، ذى‌حيات موجودلرڭ ظاهرلريله‌در. حالبوكه گورويورز كه؛ او أسبابِ مادّيه‌نڭ أللرى يتيشمديگى و تماس ايده‌مدكلرى او ذى‌حياتڭ باطنى، اون دفعه ظاهرندن داها منتظم، داها لطيف، صنعتجه داها مكمّلدر. أسبابِ مادّيه‌نڭ أللرى و آلَتلريله هيچ بر جهتله يرلشه‌مدكلرى، بلكه تام ظاهرينه ده تماس ايده‌مدكلرى كوچوجك ذى‌حيات، كوچوجك حيوانجقلر، أڭ بيوك مخلوقلردن داها زياده صنعتجه عجيب، خلقتجه بديع بر صورتده اولدقلرى حالده؛ او جامد، جاهل، قابا، اوزاق، بيوك و بربرينه

ضد اولان صاغير، كور أسبابه إسناد ايتمك، يوز درجه كور، بيڭ درجه صاغير اولمقله اولور!..

امّا ايكنجى مسئله:

"تَشَكَّلَ بِنَفْسِهِ"در. يعنى: كندى كندينه تشكّل ايدييور. ايشته بو جمله‌نڭ دخى چوق محالاتى وار. چوق جهتله باطلدر، محالدر. نمونه ايچون محالاتندن اوچ دانه‌سنى بيان ايدرز.

برنجيسى:أى معنّد منكِر! سنڭ أنانيتڭ سنى او قدر أحمقلاشديرمش كه، يوز محالى بردن قبول ايتمه‌يى، بر درجه حكم ايدييورسڭ. چونكه سن موجودسڭ و بسيط بر مادّه و جامد و تغيّرسز دگلسڭ. بلكه دائما تجدّدده اولارق، غايت منتظم بر ماكينه و خارقه و دائما تحوّلده بر سراى گبيسڭ. سنڭ وجودڭده هر وقت ذرّه‌لر چاليشييورلر. سنڭ وجودڭ كائناتله، خصوصًا رزق مناسبتيله، خصوصًا بقاءِ نوعى إعتباريله علاقه‌دار و آليش ويريشى واردر. سنڭ وجودڭده چاليشان ذرّه‌لر، او مناسباتى بوزمامق و او علاقه‌دارلغى قيرمامق ايچون دقّت ايدييورلر. اويله‌جه إحتياطله آياقلرينى آتييورلر. گويا بتون كائناته باقييورلر، سنڭ مناسباتڭى كائناتده گوروب اويله وضعيت آلييورلر. سن ظاهرى و باطنى طويغولرڭله، او ذرّه‌لرڭ، او خارقه وضعيتنه گوره إستفاده ايدرسڭ.

أگر سن وجودڭده‌كى ذرّه‌لرى، قديرِ أزلينڭ قانونيله حركت ايدن كوچوجك مأمورلرى ويا بر اوردوسى ويا قلمِ قدرڭ اوجلرى، هر بر ذرّه بر قلم اوجى ويا قلمِ قدرتڭ نقطه‌لرى، هر بر ذرّه بر نقطه اولديغنى قبول ايتمزسه‌ڭ؛ او وقت سنڭ گوزڭده چاليشان هر بر ذرّه‌يه اويله بر گوز لازم كه، سنڭ مجموعِ جسديڭڭ هر طرفنى گورمكله برابر، مناسبتدار اولديغڭ بتون كائناتى دخى گوره‌جك بر گوزى و بتون سنڭ ماضى و مستقبل و نسل و أصلڭ و عناصريڭڭ منبعلرينى و رزقڭڭ

معدنلرينى بيله‌جك، طانييه‌جق يوز داهى قدر بر عقل ويرمك لازم گلييور. سنڭ گبى بو مسئله‌لرده ذرّه قدر عقلى اولميانڭ بر ذرّه‌سنه بيڭ أفلاطون قدر بر علم و شعور ويرمك، بيڭ درجه ديوانه‌جه بر خرافه‌جيلكدر!..

ايكنجى محال:سنڭ وجودڭ بيڭ قبّه‌لى خارقه بر سرايه بڭزر كه؛ هر قبّه‌سنده طاشلر، ديركسز بربرينه باش باشه ويروب، معلّقده طورديرلمش. بلكه سنڭ وجودڭ، بيڭ دفعه بو سرايدن داها عجيبدر. چونكه او سراىِ وجودڭ، دائما كمالِ إنتظامله تازه‌لنمكده‌در. غايت خارقه اولان روح، قلب و معنوى لطائفدن قطعِ نظر، يالڭز جسدڭده‌كى هر بر أعضا، بر قبّه‌لى منزل حكمنده‌در. ذرّه‌لر، او قبّه‌ده‌كى طاشلر گبى بربرلريله كمالِ موازنه و إنتظام ايله باش باشه ويروب، خارقه بر بنا، فوق العاده بر صنعت، گوز و ديل گبى عجيب برر معجزهٔ‌ِ قدرت گوسترييورلر. أگر بو ذرّه‌لر، شو عالمڭ اوسته‌سنڭ أمرينه تابع برر مأمور اولماسه‌لر؛ او وقت هر بر ذرّه، عموم او جسدده‌كى ذرّه‌لره هم حاكمِ مطلق هم هر بريسنه محكومِ مطلق، هم هر بريسنه مِثل هم حاكميت نقطه‌سنده ضد، هم يالڭز واجب الوجوده مخصوص اولان أكثر صفاتڭ مصدرى، منبعى، هم غايت مقيّد هم غايت مطلق بر صورتده اولمقله برابر، سرِّ وحدتله يالڭز بر واحدِ أحدڭ أثرى اولابيلن غايت منتظم بر مصنوعِ واحدى او حدسز ذرّاته إسناد ايتمك؛ ذرّه قدر شعورى اولان، بونڭ پك ظاهر بر محال بلكه يوز محال اولديغنى درك ايدر.

اوچنجى محال:أگر سنڭ وجودڭ، واحدِ أحد اولان قديرِ أزلينڭ قلميله مكتوب اولمازسه و طبيعته، أسبابه منسوب مطبوع ايسه؛ او وقت سنڭ وجودڭده‌كى بر حجيرهٔ‌ِ بدندن طوت، بربرى ايچنده دائره‌لر مِثللو، بيڭلر مركّبلر عددنجه طبيعت قالبلرينڭ بولونماسى لازم گلير. چونكه مثلا بو ألمزده‌كى كتاب أگر مكتوب اولسه، بر تك قلم، كاتبنڭ علمنه إستناد ايدوب، بتون اونلرى يازار. أگر

او، مكتوب اولمازسه و اونڭ قلمنه ويريلمزسه، كندى كندينه اولمش دينيلسه ويا طبيعته ويريلسه؛ او وقت مطبوع كتاب گبى، هر بر حرفى ايچون آيرى بر دمير قلم لازمدر كه طبع ايديلسين. ناصلكه مطبعه‌ده حروفات عددنجه دمير حرفلر بولونور، صوڭره او حرفلر وجود بولور؛ او وقت بر تك قلمه بدل، او حروفات عددنجه قلملر بولونماسى لازم گلير. بلكه او حروفات ايچنده بعضًا اولديغى گبى، كوچك قلم ايله بر بيوك حرفده بر صحيفه (اينجه خطله) يازيلمش ايسه، بيڭلر قلم بر تك حرف ايچون لازم گلييور. بلكه بربرينڭ ايچنه گيروب منتظم بر وضعيتله، سنڭ جسدڭ گبى بر شكل آلييورسه، او وقت هر بر دائره‌ده، هر بر جزء ايچون، او مركّبات عددنجه قالبلر لازم گلييور. هايدى، يوز محال ايچنده بولونان بو طرزى، ممكن ديسه‌ڭ دخى، بو منتظم صنعتلى دمير حرفلرى و مكمّل قالبلرى و قلملرى ياپمق ايچون، ينه بر تك قلمه ويريلمزسه، او قلملر، او قالبلر، او دمير حرفلرڭ ياپيلماسى ايچون، اونلرڭ عددلرنجه ينه قلملر، قالبلر و حرفلر لازم. چونكه اونلر ده ياپيلمشلر و اونلر ده منتظم صنعتليدرلر. و هكذا متسلسلًا گيتدكجه گيده‌جك...

ايشته سن ده آڭلا! بو اويله بر فكردر كه؛ سنڭ ذرّاتڭ عددنجه محالات و خرافه‌لر، ايچنده بولونويور. أى معنّد معطّل! سن ده اوتان، بو ضلالتدن واز گچ!

اوچنجى كلمه:

"اِقْتَضَتْهُ الطَّبِيعَةُ" يعنى؛ طبيعت إقتضا ايدييور، طبيعت ياپييور. ايشته بو حكمڭ چوق محالاتى وار. نمونه ايچون اوچنى ذكر ايدييورز.

برنجيسى: أگر موجوداتده، خصوصًا ذى‌حياتده گورونن بصيرانه، حكيمانه اولان صنعت و ايجاد، شمسِ أزلينڭ قلمِ قدر و قدرتنه ويريلمزسه، بلكه كور، صاغير، دوشونجه‌سز اولان طبيعته و قوّته إسناد ايديلسه لازم گلير كه؛ طبيعت، ايجاد ايچون هر شيده حدسز معنوى ماكينه و مطبعه‌لرى بولونديرسين؛ وياخود هر شيده، كائناتى خلق و إداره ايده‌جك بر قدرت و حكمت درج ايتسين. چونكه

ناصل شمسڭ جلوه‌لرى و عكسلرى، زمين يوزنده‌كى ذرّه‌جك جام پارچه‌لرنده و قطره‌لرده گورونويور. أگر او مثالى و عكسى گونشجكلر، سماده‌كى تك گونشه إسناد ايديلمه‌سه، لازم گلير كه؛ بر كبريت باشى يرلشمه‌ين بر ذرّه‌جك جام پارچه‌سنده طبيعى، فطرى و گونشڭ خاصيتلرينه مالك، ظاهرًا كوچك، معنًا چوق درين بر گونشڭ خارجى وجودينى قبول ايده‌رك، ذرّاتِ زجاجيه عددنجه طبيعى گونشلرى قبول ايتمك لازم گلديگى گبى.. (عينًا بو مثال گبى) موجودات و ذى‌حيات طوغريدن طوغرى‌يه شمسِ أزلينڭ جلوهٔ‌ِ أسماسنه ويريلمزسه، هر بر موجودده، خصوصًا هر بر ذى‌حياتده حدسز بر قدرت و إراده و نهايتسز بر علم و حكمت طاشييه‌جق بر طبيعتى، بر قوّتى، عادتا بر إلٰهى ايچنده قبول ايتمك لازم گلير. بو طرز فكر ايسه، كائناتده‌كى محالاتڭ أڭ باطلى، أڭ خرافه‌سيدر. خالقِ كائناتڭ صنعتنى، موهوم، أهمّيتسز، شعورسز بر طبيعته ويرن إنسان، ألبته يوز دفعه حيواندن داها حيوان، داها شعورسز اولديغنى گوسترر.

ايكنجى محال:أگر غايت إنتظاملى، ميزانلى، صنعتلى، حكمتلى شو موجودات؛ نهايتسز قدير، حكيم بر ذاته ويريلمزسه، بلكه طبيعته إسناد ايديلسه، لازم گلير كه؛ طبيعت، هر بر پارچه طوپراقده، آوروپانڭ عموم مطبعه‌لرى و فابريقه‌لرى عددنجه ماكينه‌لرى، مطبعه‌لرى بولونديرسين.. تا، او پارچه طوپراق، منشأ و تزگاه اولديغى حدسز چيچكلر و ميوه‌لرڭ يتيشمه‌لرينه و تشكيللرينه مدار اولابيلسين. چونكه چيچكلر ايچون صاقسيلق وظيفه‌سنى گورن بر كاسه طوپراق ايچنه تخملرى نوبتله آتيلان عموم چيچكلرڭ بربرندن چوق آيرى اولان شكل و هيئتلرينى تشكيل و تصوير ايده‌بيلير بر قابليتى، بِالفعل گورولويور. أگر قديرِ ذو الجلاله ويريلمزسه؛ او وقت، او كاسه‌ده‌كى طوپراقده، هر بر چيچك ايچون معنوى، آيرى، طبيعى بر ماكينه‌سى بولونمازسه، بو حال وجوده گله‌مز. چونكه

تخملر ايسه نطفه‌لر و يمورطه‌لر گبى، مادّه‌لرى بردر. يعنى مولّد الماء، مولّد الحموضه، قاربون، آزوتڭ إنتظامسز، شكلسز، خمور گبى خليطه‌سندن عبارت اولمقله برابر، هوا، صو، حرارت، ضيا دخى، هر برى بسيط و شعورسز و هر شيئه قارشى سيل گبى بر طرزده گيتديگندن، او حدسز چيچكلرڭ تشكيللرى آيرى آيرى و غايت منتظم و صنعتلى اولارق او طوپراقدن چيقماسى، بِالبداهه و بِالضروره إقتضا ايدييور كه؛ او كاسه‌ده بولونان طوپراقده، معنًا آوروپا قدر، معنوى و كوچك مقياسده مطبعه‌لرى و فابريقه‌لرى بولونسون. تا كه، بو قدر حياتدار قوماشلرى و بيڭلر آيرى آيرى نقشلى منسوجاتلرى طوقويه‌بيلسين.

ايشته طبيعيّونلرڭ فكرِ كفريلرى، نه درجه دائرهٔ‌ِ عقلدن خارج صاپديغنى قياس ايت. و طبيعتى موجد ظن ايدن إنسان صورتنده‌كى أحمق سرخوشلر "متفنّن و عقللى‌يز" دييه دعوا ايتدكلرى حالده، عقل و فندن نه قدر اوزاق دوشدكلرينى و ممتنع و هيچ بر جهتله ممكن اولميان بر خرافه‌يى كنديلرينه مسلك إتّخاذ ايتدكلرينى گور، گول و توكور!

أگر ديسه‌ڭ:موجودات، طبيعته إسناد ايديلسه بويله عجيب محاللر اولور، إمتناع درجه‌سنده مشكلات اولور؛ عجبا ذاتِ أحد و صمده ويريلديگى وقت، او مشكلات ناصل قالقييور؟ و او صعوبتلى إمتناع، او سهولتلى وجوبه ناصل إنقلاب ايدر؟

الجواب:برنجى محالده ناصلكه گونشڭ جلوهٔ‌ِ إنعكاسى، كمالِ سهولتله، كلفتسز أڭ كوچك ذرّه‌جك جامدن طوت، تا أڭ بيوك بر دڭزڭ يوزينه قدر فيضنى و تأثيرينى مثالى گونشجكلرله غايت قولايلقله گوستردكلرى حالده، أگر گونشدن نسبتى كسيلسه؛ او وقت هر بر ذرّه‌جكده، طبيعى و بِالذّات بر گونشڭ خارجى

وجودى إمتناع درجه‌سنده بر صعوبتله اولابيلمه‌سى، قبول ايديلمك لازم گلير. اويله ده؛ هر بر موجود، طوغريدن طوغرى‌يه ذاتِ أحد و صمده ويريلسه؛ وجوب درجه‌سنده بر سهولت، بر قولايلق ايله و بر إنتساب و جلوه ايله، هر بر موجوده لازم هر بر شى، اوڭا يتيشديريله‌بيلير. أگر او إنتساب كسيلسه و او مأموريت باشى‌بوزوقلغه دونسه و هر بر موجود كندى باشنه و طبيعته بيراقيلسه، او وقت إمتناع درجه‌سنده يوز بيڭ مشكلات و صعوبتله سينك گبى بر ذى‌حياتڭ، كائناتڭ كوچك بر فهرسته‌سى اولان غايت خارقه ماكينهٔ‌ِ وجودينى ايجاد ايدن، ايچنده‌كى كور طبيعتڭ، كائناتى خلق و إداره ايده‌جك بر قدرت و حكمت صاحبى اولديغنى فرض ايتمك لازم گلير. بو ايسه بر محال دگل، بلكه بيڭلر محالدر.

الحاصل:ناصلكه ذاتِ واجب الوجودڭ شريك و نظيرى ممتنع و محالدر. اويله ده: ربوبيتنده و ايجادِ أشياده باشقه‌لرينڭ مداخله‌سى، شريكِ ذاتى گبى ممتنع و محالدر.

امّا ايكنجى محالده‌كى مشكلات ايسه متعدّد رساله‌لرده إثبات ايديلديگى گبى، أگر بتون أشيا واحدِ أحده ويريلسه؛ بتون أشيا، بر تك شى گبى سهولتلى و قولاى اولور. أگر أسبابه و طبيعته ويريلسه، بر تك شى، عموم أشيا قدر مشكلاتلى اولديغى، متعدّد و قطعى برهانلرله إثبات ايديلمش. بر برهانڭ خلاصه‌سى شودر كه: ناصلكه بر آدم، بر پادشاهه عسكرلك ويا مأموريت جهتيله إنتساب ايتسه؛ او مأمور و او عسكر او إنتساب قوّتيله، يوز بيڭ دفعه قوّتِ شخصيه‌سندن فضله ايشلره مدار اولابيلير. و پادشاهى نامنه بعضًا بر شاهى أسير ايدر. چونكه گورديگى ايشلرڭ و ياپديغى أثرلرڭ جهازاتنى و قوّتنى كندى طاشيمييور و طاشيمغه مجبور اولمييور. او إنتساب مناسبتيله، پادشاهڭ خزينه‌لرى و

آرقه‌سنده‌كى نقطهٔ‌ِ إستنادى اولان اوردو؛ او قوّتى، او جهازاتى طاشييور. ديمك گورديگى ايشلر، شاهانه اولارق بر پادشاهڭ ايشى گبى؛ و گوسترديگى أثرلر، بر اوردو أثرى مِثللو خارقه اولابيلير. ناصلكه قارينجه، او مأموريت جهتيله فرعونڭ سراينى خراب ايدييور. سينك او إنتساب ايله، نمرودى گبرتييور. و او إنتساب ايله، بغداى دانه‌سى گبى بر چام چكردگى، قوجه چام آغاجنڭ بتون جهازاتنى يتيشديرييور.

(حاشيه): أوت، أگر إنتساب اولسه؛ او چكردك، قدرِ إلٰهيدن بر أمر آلير، او خارقه ايشلره مظهر اولور. أگر او إنتساب كسيلسه؛ او چكردگڭ خلقتى، قوجه چام آغاجنڭ خلقتندن داها زياده جهازات و إقتدار و صنعتى إقتضا ايدر. چونكه طاغده‌كى (قدرت أثرى اولان) مجسّم چام آغاجنڭ بتون أعضالرى و جهازاتيله، او چكردكده‌كى قدر أثرى اولان معنوى آغاجده موجود بولونماسى لازم گلير. چونكه او قوجه آغاجڭ فابريقه‌سى، او چكردكدر. ايچنده‌كى قدرى آغاج، قدرتله خارجده تظاهر ايدر، جسمانى چام آغاجى اولور.

أگر او إنتساب كسيلسه، او مأموريتدن ترخيص ايديلسه، ياپاجغى ايشلرڭ جهازاتنى و قوّتنى، بلنده و بيلگنده طاشيمغه مجبوردر. او وقت، او كوچوجك بيلگنده‌كى قوّت مقدارنجه و بلنده‌كى جبخانه عددنجه ايش گوره‌بيلير. أوّلكى وضعيتده غايت قولايلقله گورديگى ايشلرى بو وضعيتده اوندن ايسته‌نيلسه، ألبته بيلگنده بر اوردو قوّتنى و بلنده بر پادشاهڭ جهازاتِ حربيه فابريقه‌سنى يوكله‌مك لازم گلير كه؛ گولديرمك ايچون عجيب خرافه‌لرى و ماصاللرى حكايه ايدن مسخره‌لر دخى بو خيالدن اوتانيورلر!..

الحاصل:واجب الوجوده هر موجودى ويرمك، وجوب درجه‌سنده بر سهولتى وار. و طبيعته ايجاد جهتنده ويرمك، إمتناع درجه‌سنده مشكل و خارجِ دائرهٔ‌ِ عقليه‌در.

اوچنجى محال:

بو محالى ايضاح ايده‌جك بعض رساله‌لرده بيان ايديلن ايكى مثال:

برنجى مثال:بتون آثارِ مدنيتله تكميل و تزيين ايديلمش، خالى بر صحراده قورولمش، ياپيلمش بر سرايه؛ غايت وحشى بر آدم گيرمش، ايچنه باقمش. بيڭلرله منتظم صنعتلى أشيايى گورمش. وحشتندن، أحمقلغندن، خارجدن كيمسه مداخله ايتمه‌يوب، او سراى ايچنده او أشيادن بريسى، او سرايى مشتملاتيله برابر ياپمشدر دييه تحرّى‌يه باشلايور. هانگى شيئه باقييور؛ او وحشتلى عقلى دخى قابل گورمييور كه، او شى بونلرى ياپسين. صوڭره او سرايڭ تشكيلات پروغرامنى و موجودات فهرسته‌سنى و إداره قانونلرى ايچنده يازيلى اولان بر دفترى گورور. چندان ألسز و گوزسز و چكيجسز اولان او دفتر دخى، سائر ايچنده‌كى شيلر گبى، هيچ بر قابليتى يوقدر كه او سرايى تشكيل و تزيين ايتسين. فقط مضطر قالارق، بِالمجبوريه، أشياىِ آخَره نسبةً، قوانينِ علميه‌نڭ بر عنوانى اولمق جهتيله، او سرايڭ مجموعنه بو دفترى مناسبتدار گورديگندن، "ايشته بو دفتردر كه، او سرايى تشكيل، تنظيم و تزيين ايدوب بو أشيايى ياپمش، طاقمش، يرلشديرمش." دييه‌رك وحشتنى؛ أحمقلرڭ، سرخوشلرڭ هذياننه چويرمش.

ايشته عينًا بو مثال گبى؛ حدسز درجه‌ده مثالده‌كى سرايدن داها منتظم، داها مكمّل و بتون أطرافى معجزانه حكمتله طولو شو سراىِ عالمڭ ايچنه، إنكارِ الوهيته گيدن طبيعيّون فكرينى طاشييان وحشى بر إنسان گيرر. دائرهٔ‌ِ ممكنات خارجنده اولان ذاتِ واجب الوجودڭ أثرِ صنعتى اولديغنى دوشونميه‌رك و اوندن إعراض ايده‌رك، دائرهٔ‌ِ ممكنات ايچنده قدرِ إلٰهينڭ يازار بوزار بر لوحه‌سى حكمنده و قدرتِ إلٰهيه‌نڭ قوانينِ إجراآتنه تبدّل و تغيّر ايدن بر دفترى اولابيلن و پك ياڭليش و خطا اولارق "طبيعت" نامى ويريلن بر مجموعهٔ‌ِ قوانينِ عاداتِ إلٰهيه و بر

فهرستهٔ‌ِ صنعتِ ربّانيه‌يى گورور. و دير كه: "مادام بو أشيا بر سبب ايستر، هيچ بر شيئڭ بو دفتر گبى مناسبتى گورونمييور. چندان هيچ بر جهتله عقل قبول ايتمز كه؛ گوزسز، شعورسز، قدرتسز بو دفتر، ربوبيتِ مطلقه‌نڭ ايشى اولان و حدسز بر قدرتى إقتضا ايدن ايجادى ياپاماز. فقط مادام صانعِ قديمى قبول ايتمييورم؛ اويله ايسه أڭ مناسبى، بو دفتر بونى ياپمش و ياپار دييه‌جگم." دير. بز ده ديرز:

أى أحمق الحُمَقَادن تحمّق ايتمش سرخوش أحمق! باشڭى طبيعت باتاقلغندن چيقار، آرقه‌ڭه باق؛ ذرّاتدن، سيّاراته قدر بتون موجودات، آيرى آيرى لسانلرله شهادت ايتدكلرى و پارمقلريله إشارت ايتدكلرى بر صانعِ ذو الجلالى گور.. و او سرايى ياپان و او دفترده سرايڭ پروغرامنى يازان نقّاشِ أزلينڭ جلوه‌سنى گور، فرماننه باق، قرآننى ديڭله.. او هذيانلردن قورتول!..

ايكنجى مثال:غايت وحشى بر آدم محتشم بر قيشله دائره‌سنه گيرر. غايت منتظم بر اوردونڭ عمومى برابر تعليملرينى، منتظم حركتلرينى گورور. بر نفرڭ حركتيله؛ بر طابور، بر آلاى، بر فرقه قالقار، اوطورور، گيدر؛ بر آتش أمريله آتش ايتدكلرينى مشاهده ايدر. اونڭ قابا، وحشى عقلى، بر قوماندانڭ، دولتڭ نظاماتيله و قانونِ پادشاهى ايله قومانداسنى آڭلامايوب، إنكار ايتديگندن، او عسكرلرڭ ايپلرله بربريله باغلى اولدقلرينى تخيّل ايدر. او خيالى ايپ، نه قدر خارقه‌لى بر ايپ اولديغنى دوشونور، حيرتده قالير. صوڭره گيدر.. آياصوفيه گبى غايت معظّم بر جامعه، جمعه گوننده داخل اولور. او جماعتِ مسلمينڭ، بر آدمڭ سسيله قالقار، أگيلير، سجده ايده‌رك اوطوردقلرينى مشاهده ايدر. معنوى و سماوى قانونلرڭ مجموعندن عبارت اولان شريعتى و شريعت صاحبنڭ أمرلرندن گلن معنوى دستورلرينى آڭلاماديغندن، او جماعتڭ مادّى ايپلرله باغلانديغنى و او عجيب ايپلر اونلرى أسير ايدوب اويناتديغنى تخيّل ايده‌رك أڭ وحشى إنسان

صورتنده‌كى جاناوار حيوانلرى دخى گولديره‌جك درجه‌ده مسخره‌لى بر فكرله چيقار، گيدر.

ايشته عين بو مثال گبى: سلطانِ أزل و أبدڭ حدسز جنودينڭ محتشم بر قيشله‌سى اولان شو عالمه و او معبودِ أزلينڭ منتظم بر مسجدى اولان شو كائناته؛ محضِ وحشت اولان، إنكارلى فكرِ طبيعتى طاشييان بر منكِر گيرييور. او سلطانِ أزلينڭ حكمتندن گلن نظاماتِ كائناتڭ معنوى قانونلرينى، برر مادّى مادّه تصوّر ايده‌رك و سلطنتِ ربوبيتڭ قوانينِ إعتباريه‌سى و او معبودِ أزلينڭ شريعتِ فطريهٔ‌ِ كبراسنڭ، معنوى و يالڭز وجودِ علميسى بولونان أحكاملرينى و دستورلرينى برر موجودِ خارجى و مادّى برر مادّه تخيّل ايده‌رك، قدرتِ إلٰهيه‌نڭ يرينه، او علم و كلامدن گلن و يالڭز وجودِ علميسى بولونان او قانونلرى إقامه ايتمك و أللرينه ايجاد ويرمك، صوڭره ده اونلره "طبيعت" نامنى طاقمق و يالڭز بر جلوهٔ‌ِ قدرتِ ربّانيه اولان قوّتى، بر ذى‌قدرت و مستقل بر قدير تلقّى ايتمك؛ مثالده‌كى وحشيدن بيڭ دفعه آشاغى بر وحشتدر!..

الحاصل:طبيعيّونلرڭ، موهوم و حقيقتسز طبيعت ديدكلرى شى، اولسه اولسه و حقيقتِ خارجيه صاحبى ايسه؛ آنجق بر صنعت اولابيلير، صانع اولاماز. بر نقشدر، نقّاش اولاماز. أحكامدر، حاكم اولاماز. بر شريعتِ فطريه‌در، شارع اولاماز. مخلوق بر پردهٔ‌ِ عزّتدر، خالق اولاماز. منفعل بر فطرتدر، فاطر بر فاعل اولاماز. قانوندر، قدرت دگلدر؛ قادر اولاماز. مسطردر، مصدر اولاماز.

الحاصل:مادام موجودات وار. مادام اون آلتنجى نوطه‌نڭ باشنده دينيلديگى گبى؛ موجودڭ وجودينه، تقسيمِ عقلى ايله درت يولدن باشقه يول تخيّل ايديلمز. او درت جهتدن اوچينڭ هر برينڭ اوچ ظاهر محاللر ايله بطلانى، قطعى بر

صورتده إثبات ايديلدى. ألبته بِالضروره و بِالبداهه دردنجى يول اولان وحدت يولى، قطعى بر صورتده إثبات اولونويور. او دردنجى يول ايسه؛ باشده‌كى

اَفِى اللّٰهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ

آيتى، شكسز و شبهه‌سز بداهت درجه‌سنده ذاتِ واجب الوجودڭ الوهيتنى و هر شى طوغريدن طوغرى‌يه دستِ قدرتندن چيقديغنى و سماوات و أرض قبضهٔ‌ِ تصرّفنده بولونديغنى گوسترييور.

أى أسباب‌پرست و طبيعته طاپان بيچاره آدم! مادام هر شيئڭ طبيعتى، هر شى گبى مخلوقدر؛ چونكه صنعتليدر و يڭى اولويور. هم هر مسبَّب گبى، ظاهرى سببى دخى مصنوعدر. و مادام هر شيئڭ وجودى، پك چوق جهازات و آلَتلره محتاجدر. او حالده، او طبيعتى ايجاد ايدن و او سببى خلق ايدن بر قديرِ مطلق وار. و او قديرِ مطلقڭ نه إحتياجى وار كه عاجز وسائطى، ربوبيتنه و ايجادينه تشريك ايتسين. حاشا! بلكه طوغريدن طوغرى‌يه مسبّبى، سبب ايله برابر خلق ايده‌رك، جلوهٔ‌ِ أسماسنى و حكمتنى گوسترمك ايچون، بر ترتيب و تنظيم ايله ظاهرى بر سببيت، بر مقارنت ويرمكله، أشياده‌كى ظاهرى قصورلره، مرحمتسزلكلره و نقصانيتلره مرجع اولمق ايچون، أسباب و طبيعتى دستِ قدرتنه پرده ايتمش؛ عزّتنى او صورتله محافظه ايتمش.

عجبا بر ساعتجى، ساعتڭ چرخلرينى ياپسين؛ صوڭره ساعتى چرخلرله ترتيب ايدوب تنظيم ايتسين، داها مى قولايدر؟ يوقسه خارقه بر ماكينه‌يى، او چرخلر ايچنده ياپسين؛ صوڭره ساعتڭ ياپيلماسنى او ماكينه‌نڭ جامد أللرينه ويرسين، تا ساعتى ياپسين، داها مى قولايدر؟ عجبا إمكان خارجنده دگل ميدر؟ هايدى او إنصافسز عقلڭله سن سويله، سن حاكم اول! وياخود بر كاتب؛ مركّب، قلم، كاغدى گتيردى. اونڭله كندى بِالذّات او كتابى يازسه، داها مى قولايدر؟ يوقسه او كاغد، مركّب، قلم ايچنده او كتابدن داها صنعتلى، داها

زحمتلى، يالڭز او تك كتابه مخصوص اولارق بر يازى ماكينه‌سى ايجاد ايتسين؛ صوڭره او شعورسز ماكينه‌يه "هايدى سن ياز" ديسين ده كندى قاريشماسين، داها مى قولايدر؟ عجبا يوز دفعه يازيدن داها مشكل دگل ميدر؟

أگر ديسه‌ڭ:أوت بر كتابى يازان ماكينه‌نڭ ايجادى، او كتابدن يوز دفعه داها مشكلدر. فقط او ماكينه، عين كتابڭ بر چوق نسخه‌لرينى يازماسنه واسطه اولمق جهتيله، بلكه بر قولايلق وار؟

الجواب:نقّاشِ أزلى، حدسز قدرتيله نهايتسز جلوهٔ‌ِ أسماسنى هر وقت تازه‌لنديرمكله، آيرى آيرى شكلده گوسترمك ايچون، أشياده‌كى تشخّصلرى و خصوصى سيمالرى اويله بر صورتده خلق ايتمشدر كه؛ هيچ بر مكتوبِ صمدانى و هيچ بر كتابِ ربّانى، ديگر كتابلرڭ عين عيننه اولامييور. على كلّ حال، آيرى معنالرى إفاده ايتمك ايچون، آيرى بر سيماسى بولونه‌جق. أگر گوزڭ وارسه، إنسانڭ سيماسنه باق، گور كه؛ زمانِ آدمدن شيمدى‌يه قدر، بلكه أبده قدر، بو كوچك سيماده، أعضاىِ أساسيده إتّفاق ايله برابر، هر بر سيما، عموم سيمالره نسبةً، هر بريسنه قارشى برر علامتِ فارقه‌سى وار اولديغى قطعيًا ثابتدر. بونڭ ايچون هر بر سيما، آيرى بر كتابدر. يالڭز صنعتڭ تنظيمى ايچون آيرى بر يازى طاقمى و آيرى بر ترتيب و تأليف ايستر. و مادّه‌لرينى هم گتيرمك، هم يرلشديرمك و هم ده وجوده لازم اولان هر شيئى درج ايتمك ايچون، بتون بتون باشقه بر تزگاه ايستر. هايدى، فرضِ محال اولارق طبيعته بر مطبعه نظريله باقدق. فقط بر مطبعه‌يه عائد اولان تنظيم و باصمق، يعنى معيّن إنتظامنى قالبه صوقمقدن باشقه، او تنظيمڭ ايجادندن، ايجادلرى يوز درجه داها مشكل بر ذى‌حياتڭ جسمنده‌كى مادّه‌لرى، أقطارِ عالمدن ميزانِ مخصوصله و خاص بر إنتظامله ايجاد ايتمك و گتيرمك و مطبعه ألنه ويرمك ايچون، ينه او مطبعه‌يى ايجاد ايدن قديرِ مطلقڭ

قدرت و إراده‌سنه محتاجدر. ديمك بو مطبعه‌لق إحتمالى و فرضى، بتون بتون معناسز بر خرافه‌در.

ايشته بو ساعت و كتاب مثاللرى گبى؛ صانعِ ذو الجلال، قادرِ كلّ شئ، أسبابى خلق ايتمش؛ مسبّباتى ده خلق ايدييور. حكمتيله، مسبّباتى أسبابه باغلايور. كائناتڭ حركاتنڭ تنظيمنه دائر قوانينِ عادت اللّٰهدن عبارت اولان شريعتِ فطريهٔ‌ِ كبراىِ إلٰهيه‌نڭ بر جلوه‌سنى و أشياده‌كى او جلوه‌سنه يالڭز بر آيينه و بر معكس اولان طبيعتِ أشيايى، إراده‌سيله تعيين ايتمشدر. و او طبيعتڭ وجودِ خارجى‌يه مظهر اولان وجهنى، قدرتيله ايجاد ايتمش و أشيايى او طبيعت اوزرنده خلق ايتمش، بربرينه مزج ايتمش. عجبا غايت درجه‌ده معقول و حدسز برهانلرڭ نتيجه‌سى اولان بو حقيقتڭ قبولى مى داها قولايدر.. (عجبا وجوب درجه‌سنده لازم دگل ميدر؟) يوقسه جامد، شعورسز، مخلوق، مصنوع، بسيط اولان او سبب و طبيعت ديديگڭز مادّه‌لره، هر بر شيئڭ وجودينه لازم حدسز جهازات و آلاتى ويروب حكيمانه، بصيرانه اولان ايشلرى كندى كنديلرينه ياپديرمق مى داها قولايدر؟ عجبا إمتناع درجه‌سنده، إمكان خارجنده دگل ميدر؟ سنڭ او إنصافسز عقلڭڭ إنصافنه حواله ايدييورز.

منكِر و طبيعت‌پرست دييور كه:مادام بنى إنصافه دعوت ايدييورسڭ. بن ده دييورم كه: شيمدى‌يه قدر ياڭليش گيتديگمز يول، هم يوز درجه محال، هم غايت ضررلى و نهايت درجه‌ده چركين بر مسلك اولديغنى إعتراف ايدييورم. سابق تحقيقاتڭزدن ذرّه مقدار شعورى بولونان آڭلايه‌جق كه؛ أسبابه، طبيعته ايجاد ويرمك ممتنعدر، محالدر. و هر شيئى طوغريدن طوغرى‌يه واجب الوجوده ويرمك واجبدر، ضروريدر. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلَى الْاِيمَانِ دييوب ايمان ايدييورم.

يالڭز بر شبهه‌م وار. جنابِ حقّڭ خالق اولديغنى قبول ايدييورم؛ فقط بعض جزئى أسبابڭ أهمّيتسز شيلرده ايجاده مداخله‌لرى و بر پارچه مدح و ثنا قزانمه‌لرى، سلطنتِ ربوبيتنه نه ضرر ويرر؟ سلطنتنه نقصانيت گلير مى؟"

الجواب:بعض رساله‌لرده غايت قطعى إثبات ايتديگمز گبى؛ حاكميتڭ شأنى، مداخله‌يى ردّ ايتمكدر. حتّى أڭ أدنا بر حاكم، بر مأمور؛ دائرهٔ‌ِ حاكميتنده اوغلنڭ مداخله‌سنى قبول ايتمييور. حتّى حاكميتنه مداخله توهّميله، بعض ديندار پادشاهلر (خليفه اولدقلرى حالده) معصوم أولادلرينى قتل ايتمه‌لرى، بو "ردِّ مداخله قانونى"نڭ حاكميتده نه قدر أساسلى حكم ايتديگنى گوسترييور. بر ناحيه‌ده ايكى مديردن طوت، تا بر مملكتده ايكى پادشاهه قدر، حاكميتده‌كى إستقلاليتڭ إقتضا ايتديگى "منعِ إشتراك قانونى" تاريخِ بشرده چوق عجيب هرج و مرج ايله قوّتنى گوسترمش. عجبا عاجز و معاونته محتاج إنسانلرده‌كى آمريت و حاكميتڭ بر گولگه‌سى، بو درجه مداخله‌يى ردّ ايتمگى و باشقه‌سنڭ مداخله‌سنى منع ايتمگى و حاكميتنده إشتراك قبول ايتمه‌مگى و مقامنده إستقلاليتنى نهايت تعصّبله محافظه‌يه چاليشمايى گور؛ صوڭره حاكميتِ مطلقه ربوبيت درجه‌سنده و آمريتِ مطلقه الوهيت درجه‌سنده و إستقلاليتِ مطلقه أحديت درجه‌سنده و إستغناىِ مطلق قادريتِ مطلقه درجه‌سنده بر ذاتِ ذو الجلالده، بو ردِّ مداخله و منعِ إشتراك و طردِ شريك، نه درجه او حاكميتڭ ضرورى بر لازمى و واجب بر مقتضاسى اولديغنى قياس ايده‌بيليرسه‌ڭ ايت.

امّا ايكنجى شق شبهه‌ڭ كه:بعض أسباب، بعض جزئياتڭ بعض عبوديتلرينه مرجع اولسه، او معبودِ مطلق اولان ذاتِ واجب الوجوده متوجّه ذرّاتدن سيّاراته قدر مخلوقاتڭ عبوديتلرندن نه نقصان گلير؟

الجواب:شو كائناتڭ خالقِ حكيمى كائناتى بر آغاج حكمنده خلق ايدوب، أڭ مكمّل ميوه‌سنى ذى‌شعور و ذى‌شعورڭ ايچنده أڭ جامع ميوه‌سنى إنسان ياپمشدر.

و إنسانڭ أڭ أهمّيتلى، بلكه إنسانڭ نتيجهٔ‌ِ خلقتى و غايهٔ‌ِ فطرتى و ثمرهٔ‌ِ حياتى اولان شكر و عبادتى؛ او حاكمِ مطلق و آمرِ مستقل، كندينى سَوْديرمك و طانيتديرمق ايچون كائناتى خلق ايدن او واحدِ أحد، بتون كائناتڭ ميوه‌سى اولان إنسانى و إنسانڭ أڭ يوكسك ميوه‌سى اولان شكر و عبادتنى باشقه أللره ويرر مى؟ بتون بتون حكمتنه ضد اولارق، نتيجهٔ‌ِ خلقتى و ثمرهٔ‌ِ كائناتى عبث ايدر مى؟ حاشا و كلّا...

هم حكمتنى و ربوبيتنى إنكار ايتديره‌جك بر طرزده مخلوقاتڭ عبادتلرينى باشقه‌لره ويرمگه رضا گوسترر مى، هيچ مساعده ايدر مى؟

و هم حدسز بر درجه‌ده كندينى سَوْديرمگى و طانيتديرمغى أفعاليله گوسترديگى حالده، أڭ مكمّل مخلوقاتنڭ شكر و منّتدارلقلرينى، تحبّب و عبوديتلرينى باشقه أسبابه ويرمكله كندينى اونوتديروب، كائناتده‌كى مقاصدِ عاليه‌سنى إنكار ايتديرر مى؟

أى طبيعت‌پرستلكدن واز گچن آرقداش! هايدى سن سويله!

او دييور:الحمد ِللّٰه‌، بو ايكى شبهه‌م حلّ اولمقله برابر، وحدانيتِ إلٰهيه‌يه دائر و معبودِ بِالحق او اولديغنه و اوندن باشقه‌لرى عبادته لايق اولماديغنه او قدر پارلاق و قوّتلى ايكى دليل گوستردڭ كه، اونلرى إنكار ايتمك، گونشى و گوندوزى إنكار ايتمك گبى بر مكابره‌در.

٭ ٭ ٭

خاتمه

طبيعت فكرِ كفريسنى ترك ايدن و ايمانه گلن ذات دييور كه: الحمد ِللّٰه‌، بنم شبهه‌لرم قالمادى؛ يالڭز مراقمى موجب اولان بر قاچ سؤالم وار.

برنجى سؤال:چوق تنبللردن و تارك الصلاتلردن ايشيدييورز؛ دييورلر كه: جنابِ حقّڭ بزم عبادتمزه نه إحتياجى وار كه، قرآنده چوق شدّت و إصرار ايله عبادتى ترك ايدنى زجر ايدوب جهنّم گبى دهشتلى بر جزا ايله تهديد ايدييور. إعتداللى و إستقامتلى و عدالتلى اولان إفادهٔ‌ِ قرآنيه‌يه ناصل ياقيشييور كه، أهمّيتسز بر جزئى خطايه قارشى، نهايت شدّتى گوسترييور؟

الجواب:أوت جنابِ حق سنڭ عبادتڭه، بلكه هيچ بر شيئه محتاج دگل. فقط سن عبادته محتاجسڭ، معنًا خسته‌سڭ. عبادت ايسه، معنوى ياره‌لريڭه ترياقلر حكمنده اولديغنى چوق رساله‌لرده إثبات ايتمشز. عجبا بر خسته، او خسته‌لق حقّنده، شفقتلى بر حكيمڭ اوڭا نافع علاجلرى ايچيرمك خصوصنده ايتديگى إصراره مقابل، حكيمه ديسه: "سنڭ نه إحتياجڭ وار، بڭا بويله إصرار ايدييورسڭ؟" نه قدر معناسز اولديغنى آڭلارسڭ.

امّا قرآنڭ، تركِ عبادت حقّنده شدّتلى تهديداتى و دهشتلى جزالرى ايسه؛ ناصلكه بر پادشاه، رعيتنڭ حقوقنى محافظه ايتمك ايچون؛ عادى بر آدمڭ، رعيتنڭ حقوقنه ضرر ويرن بر خطاسنه گوره، شدّتلى جزايه چارپار. اويله ده؛ عبادتى و نمازى ترك ايدن آدم، سلطانِ أزل و أبدڭ رعيتى حكمنده اولان موجوداتڭ حقوقنه أهمّيتلى بر تجاوز و معنوى بر ظلم ايدر. چونكه موجوداتڭ كماللرى، صانعه متوجّه يوزلرنده تسبيح و عبادت ايله تظاهر ايدر. عبادتى ترك

ايدن، موجوداتڭ عبادتنى گورمز و گوره‌مز، بلكه ده إنكار ايدر. او وقت عبادت و تسبيح نقطه‌سنده يوكسك مقامده بولونان و هر برى برر مكتوبِ صمدانى و برر آيينهٔ‌ِ أسماءِ ربّانيه اولان موجوداتى؛ عالى مقاملرندن تنزيل ايتديگندن و أهمّيتسز، وظيفه‌سز، جامد، پريشان بر وضعيتده تلقّى ايتديگندن، موجوداتى تحقير ايدر؛ كمالاتنى إنكار و تجاوز ايدر.

أوت هركس، كائناتى كندى آيينه‌سيله گورور. جنابِ حق إنسانى كائنات ايچون بر مقياس، بر ميزان صورتنده ياراتمشدر. هر إنسان ايچون، بو عالمدن خصوصى بر عالم ويرمش. او عالمڭ رنگنى، او إنسانڭ إعتقادِ قلبيسنه گوره گوسترييور. مثلا؛ غايت مأيوس و ماتملى اولارق آغلايان بر إنسان، موجوداتى آغلار و مأيوس صورتنده گورور؛ غايت سرورلى و نشئه‌لى، مژده‌لى و كمالِ نشئه‌سندن گولن بر آدم، كائناتى نشئه‌لى، گولر گورديگى گبى؛ متفكّرانه و جدّى بر صورتده عبادت و تسبيح ايدن آدم، موجوداتڭ حقيقةً موجود و محقّق اولان عبادت و تسبيحاتلرينى بر درجه كشف ايدر و گورور. غفلتله ويا إنكارله عبادتى ترك ايدن آدم؛ موجوداتى، حقيقتِ كمالاتنه تماميله ضد و مخالف و خطا بر صورتده توهّم ايدر و معنًا اونلرڭ حقوقنه تجاوز ايدر.

هم او تارك الصلاة، كندى كندينه مالك اولماديغى ايچون، كندى مالكنڭ بر عبدى اولان كندى نفسنه ظلم ايدر. اونڭ مالكى، او عبدينڭ حقّنى، اونڭ نفسِ أمّاره‌سندن آلمق ايچون، دهشتلى تهديد ايدر. هم نتيجهٔ‌ِ خلقتى و غايهٔ‌ِ فطرتى اولان عبادتى ترك ايتديگندن، حكمتِ إلٰهيه و مشيئتِ ربّانيه‌يه قارشى بر تجاوز حكمنه گچر. اونڭ ايچون جزايه چارپيلير.

الحاصل:عبادتى ترك ايدن، هم كندى نفسنه ظلم ايدر؛ (نفسى ايسه، جنابِ حقّڭ عبدى و مملوكيدر) هم كائناتڭ حقوقِ كمالاتنه قارشى بر تجاوز، بر

ظلمدر. أوت ناصلكه كفر، موجوداته قارشى بر تحقيردر؛ تركِ عبادت دخى، كائناتڭ كمالاتنى بر إنكاردر. هم حكمتِ إلٰهيه‌يه قارشى بر تجاوز اولديغندن، دهشتلى تهديده، شدّتلى جزايه مستحق اولور.

ايشته بو إستحقاقى و مذكور حقيقتى إفاده ايتمك ايچون، قرآنِ معجز البيان معجزانه بر صورتده او شدّتلى طرزِ إفاده‌يى إختيار ايده‌رك، تام تامنه حقيقتِ بلاغت اولان مطابقِ مقتضاىِ حاله مطابقت ايدييور.

ايكنجى سؤال:طبيعتدن واز گچن و ايمانه گلن ذات دييور كه:

هر موجود، هر جهتده، هر ايشنده و هر شيئنده و هر شأننده مشيئتِ إلٰهيه‌يه و قدرتِ ربّانيه‌يه تابع اولماسى، چوق عظيم بر حقيقتدر. عظمتى جهتنده طار ذهنلريمزه صيقيشمييور. حالبوكه گوزيمزله گورديگمز بو نهايت درجه‌ده مبذوليت، هم خلقت و ايجادِ أشياده‌كى حدسز سهولت، هم سابق برهانلريڭزله تحقّق ايدن وحدت يولنده‌كى ايجادِ أشياده نهايت درجه‌ده قولايلق و سهولت، هم نصِّ قرآن ايله بيان ايديلن

مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ ٭ وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ

گبى آيتلرڭ صراحةً گوستردكلرى نهايت درجه‌ده قولايلق، او حقيقتِ عظيمه‌يى، أڭ مقبول و أڭ معقول بر مسئله اولديغنى گوسترييورلر. بو قولايلغڭ سرّى و حكمتى نه‌در؟

الجواب:يگرمنجى مكتوبڭ اوننجى كلمه‌سى اولان وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ بياننده، او سرّ غايت واضح و قطعى و مقنع بر طرزده بيان ايديلمش. خصوصًا او مكتوبڭ ذيلنده داها زياده وضوح ايله إثبات ايديلمش كه؛ بتون موجودات، صانعِ واحده إسناد ايديلديگى وقت، بر تك موجود

حكمنده قولايلاشير. أگر واحدِ أحده ويريلمزسه؛ بر تك مخلوقڭ ايجادى، بتون موجودات قدر مشكلله‌شير و بر چكردك، بر آغاج قدر صعوبتلى اولور. أگر صانعِ حقيقيسنه ويريلسه، كائنات بر آغاج گبى و آغاج بر چكردك گبى و جنّت بر بهار گبى و بهار بر چيچك گبى قولايلاشير، سهولت پيدا ايدر. و بِالمشاهده گورونن حدسز مبذوليت و اوجوزلغڭ و هر نوعڭ سهولتله كثرتِ أفرادى بولونماسنڭ و كثرتِ سهولت و سرعتله منتظم، صنعتلى، قيمتلى موجوداتڭ قولايجه وجوده گلمه‌سنڭ سرلرينه مدار اولان و حكمتلرينى گوسترن يوزر دليللرندن و باشقه رساله‌لرده تفصيلًا بيان ايديلن بر ايكيسنه مختصر بر إشارت ايدرز.

مثلا: ناصلكه يوز نفر، بر ضابطڭ إداره‌سنه ويريلسه؛ بر نفرڭ، يوز ضابطڭ إداره‌لرينه ويريلمه‌سندن يوز درجه داها قولاى اولديغى گبى، بر اوردونڭ تجهيزاتِ عسكريه‌سى؛ بر مركز، بر قانون، بر فابريقه و بر پادشاهڭ أمرينه ويريلديگى وقت، عادتا كميةً بر نفرڭ تجهيزاتى قدر قولايلاشديغى گبى.. بر نفرڭ تجهيزاتِ عسكريه‌سى؛ متعدّد مركزلره، متعدّد فابريقه‌لره، متعدّد قوماندانلره حواله‌سى ده، عادتا بر اوردونڭ تجهيزاتى قدر كميةً مشكلاتلى اولويور. چونكه بر تك نفرڭ تجهيزاتى ايچون، بتون اوردويه لازم اولان فابريقه‌لرڭ بولونماسى گركدر.

هم بر آغاجڭ سرِّ وحدت جهتيله، بر كوكده، بر مركزده، بر قانون ايله موادِّ حياتيه‌سى ويريلديگندن؛ بيڭلر ميوه ويرن او آغاج، بر ميوه قدر سهولتلى اولديغى بِالمشاهده گورونور. أگر وحدتدن كثرته گيديلسه، هر بر ميوه‌يه لازم موادِّ حياتيه باشقه يردن ويريلسه؛ هر بر ميوه، بر آغاج قدر مشكلات پيدا ايدر. بلكه آغاجڭ بر أنموذجى و فهرسته‌سى اولان بر تك چكردك دخى، او آغاج قدر صعوبتلى اولور. چونكه بر آغاجڭ حياتنه لازم اولان بتون موادِّ حياتيه، بر تك چكردك ايچون ده لازم اولويور.

ايشته بو مثاللر گبى، يوزلر مثاللر وار گوسترييورلر كه؛ وحدتده، نهايت درجه‌ده سهولتله وجوده گلن بيڭلر موجود، شركده و كثرتده، بر تك موجوددن داها زياده قولاى اولور. سائر رساله‌لرده بو حقيقت ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجه‌ده إثبات ايديلديگندن، اونلره حواله ايدوب، بوراده يالڭز بو سهولت و قولايلغڭ علم و قدرِ إلٰهى و قدرتِ ربّانيه نقطهٔ‌ِ نظرنده غايت مهمّ بر سرّينى بيان ايده‌جگز. شويله كه:

سن بر موجودسڭ. أگر قديرِ أزلى‌يه كنديڭى ويرسه‌ڭ؛ بر كبريت چاقار گبى، هيچدن، يوقدن، بر أمرله، حدسز قدرتيله، سنى بر آنده خلق ايدر. أگر سن كنديڭى اوڭا ويرمزسه‌ڭ، بلكه أسبابِ مادّيه‌يه و طبيعته إسناد ايتسه‌ڭ؛ او وقت سن، كائناتڭ منتظم بر خلاصه‌سى، ميوه‌سى و كوچك بر فهرسته‌سى و ليسته‌سى اولديغڭدن؛ سنى ياپمق ايچون، كائناتى و عناصرى اينجه ألك ايله أله‌يوب حسّاس ئولچولرله أقطارِ عالمدن سنڭ وجودڭده‌كى مادّه‌لرى طوپلامق لازم گلير. چونكه أسبابِ مادّيه يالڭز تركيب ايدر، طوپلار. كنديلرنده بولونميانى؛ هيچدن، يوقدن ياپامدقلرى، بتون أهلِ عقل ياننده مصدّقدر. اويله ايسه، كوچك بر ذى‌حياتڭ جسمنى أقطارِ عالمدن طوپلامغه مجبور اولورلر.

ايشته وحدتده و توحيدده نه قدر قولايلق و شركده و ضلالتده نه قدر مشكلات وار اولديغنى آڭلا!

ايكنجيسى:علم نقطه‌سنده حدسز بر سهولت واردر. شويله كه:

قدر، علمڭ بر نوعيدر كه، هر شيئڭ معنوى و مخصوص قالبى حكمنده بر مقدار تعيين ايدر. و او مقدارِ قدرى، او شيئڭ وجودينه بر پلان، بر موده‌ل حكمنه گچر. قدرت ايجاد ايتديگى وقت؛ غايت سهولتله او قدرى مقدار اوستنده ايجاد

ايدر. أگر او شى محيط و حدسز و أزلى بر علمڭ صاحبى اولان قديرِ ذو الجلاله ويريلمزسه؛ (سابقًا گچديگى گبى) بيڭلر مشكلات دگل، بلكه يوز محالات اورته‌يه دوشر. چونكه او مقدارِ قدرى و مقدارِ علمى اولمازسه؛ بيڭلر خارجى و مادّى قالبلر، كوچوجك بر حيوانڭ جسدنده إستعمال ايديلمك لازم گلير.

ايشته وحدتده نهايتسز قولايلق و ضلالتده و شركده حدسز مشكلاتڭ بر سرّينى آڭلا؛

وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ

آيتى، نه قدر حقيقتلى و طوغرى و يوكسك بر حقيقتى إفاده ايتديگنى بيل!.

اوچنجى سؤال:أسكيدن دشمن، شيمدى دوست اولان مهتدى دييور كه: شو زمانده چوق ايلرى گيدن فيلسوفلر دييورلر كه: "هيچدن هيچ بر شى ايجاد ايديلمييور و هيچ بر شى إعدام ايديلمييور؛ يالڭز بر تركيب بر تحليلدر كه، كائنات فابريقه‌سنى ايشلتديرييور."

الجواب:نورِ قرآن ايله موجوداته باقميان فيلسوفلرڭ أڭ ايلرى گيدنلرى باقمشلر كه، طبيعت و أسباب واسطه‌سيله بو موجوداتڭ تشكّلات و وجودلرينى (سابقًا إثبات ايتديگمز طرزده) إمتناع درجه‌سنده مشكلاتلى گوردكلرندن، ايكى قسمه آيرلديلر:

بر قسمى سوفسطائى اولوب، إنسانڭ خاصّه‌سى اولان عقلدن إستعفا ايده‌رك، أحمق حيوانلردن داها آشاغى دوشه‌رك، كائناتڭ وجودينى إنكار ايتمگى؛ حتّى كنديلرينڭ وجودلرينى دخى إنكار ايتمسنى؛ ضلالت مسلگنده أسباب و طبيعتڭ ايجاد صاحبى اولمالرندن داها زياده قولاى گوردكلرندن هم كنديلرينى، هم كائناتى إنكار ايدوب، جهلِ مطلقه دوشمشلر.

ايكنجى گروه باقمشلر كه؛ ضلالتده، أسباب و طبيعت موجد اولمق نقطه‌سنده، بر سينك و بر چكردگڭ ايجادى، حدسز مشكلاتى وار و طورِ عقلڭ خارجنده بر إقتدار إقتضا ايدييور. اونڭ ايچون بِالمجبوريه ايجادى إنكار ايدييورلر، "يوقدن وار اولماز" دييورلر و إعدامى ده محال گورويورلر، "وار يوق اولماز" حكم ايدييورلر. يالڭز حركاتِ ذرّات ايله، تصادف روزگارلريله بر تركيب و تحليل و طاغيلمق و طوپلانمق صورتنده بر وضعيتِ إعتباريه تخيّل ايدييورلر. ايشته سن گل، أحمقلغڭ و جهالتڭ أڭ آشاغى درجه‌سنده، أڭ يوكسك عقللى كندينى ظن ايدن آدملرى گور؛ و ضلالت، إنسانى نه قدر مسخره و سفلى و أجهل ياپديغنى بيل؛ عبرت آل!

عجبا هر سنه‌ده، درت يوز بيڭ أنواعى بردن زمين يوزنده ايجاد ايدن و سماوات و أرضى آلتى گونده خلق ايدن و آلتى هفته‌ده، هر بهارده، كائناتدن داها صنعتلى، حكمتلى ذى‌حيات بر كائناتى إنشا ايدن بر قدرتِ أزليه، بر علمِ أزلينڭ دائره‌سنده، پلانلرى و مقدارلرى تعيّن ايدن موجوداتِ علميه‌يى، گوزه گوسترمه‌ين بر أجزا ايله يازيلان و گورونمه‌ين بر يازى‌يى گوسترمك ايچون سورولن بر أجزا مِثللو، غايت قولاى او معدوماتِ خارجيه اولان موجوداتِ علميه‌يه وجودِ خارجى ويرمگى او قدرتِ أزليه‌دن اوزاق گورمك و ايجادى إنكار ايتمك؛ أوّلكى گروه اولان سوفسطائيلردن داها زياده أحمقانه و جاهلانه‌در. بو بدبختلر، عاجزِ مطلق و يالڭز بر جزءِ إختياريدن باشقه أللرنده اولميان فرعونلاشمش كندى نفسلرى، هيچ بر شيئى إعدام و يوق ايده‌مدكلرندن و هيچ بر ذرّه‌يى، بر مادّه‌يى، هيچدن، يوقدن ايجاد ايده‌مدكلرندن و گووندكلرى أسباب و طبيعتڭ أللرنده هيچدن ايجاد گلمديگى جهتله، أحمقلقلرندن دييورلر: "يوقدن وار اولماز، وار ده يوق اولماز" دييوب، بو باطل و خطا دستورى، قديرِ مطلقه تشميل ايتمك ايسته‌يورلر.

أوت قديرِ ذو الجلالڭ ايكى طرزده ايجادى وار. برى؛ إختراع و إبداع ايله‌در. يعنى هيچدن، يوقدن وجود ويرييور و اوڭا لازم هر شيئى ده هيچدن ايجاد ايدوب ألنه ويرييور. ديگرى؛ إنشا ايله، صنعت ايله‌در. يعنى كمالِ حكمتنى و چوق أسماسنڭ جلوه‌لرينى گوسترمك گبى چوق دقيق حكمتلر ايچون، كائناتڭ عناصرندن بر قسم موجوداتى إنشا ايدييور. هر أمرينه تابع اولان ذرّاتلرى و مادّه‌لرى، رزّاقيت قانونيله اونلره گوندرر و اونلرده چاليشديرر.

أوت قادرِ مطلقڭ ايكى طرزده، هم إبداع هم إنشا صورتنده ايجادى وار. وارى يوق ايتمك و يوغى وار ايتمك؛ أڭ قولاى أڭ سهولتلى، بلكه دائمى، عمومى بر قانونيدر. بر بهارده، اوچ يوز بيڭ أنواعِ ذى‌حيات مخلوقاتڭ شكللرينى، صفتلرينى، بلكه ذرّاتلرندن باشقه بتون كيفيات و أحواللرينى هيچدن وار ايدن بر قدرته قارشى، "يوغى وار ايده‌مز!" ديين آدم، يوق اولمالى!..

طبيعتى بيراقان و حقيقته گچن ذات دييور كه: جنابِ حقّه ذرّات عددنجه شكر و حمد و ثنا ايدييورم كه، كمالِ ايمانى قزاندم، أوهام و ضلالتلردن قورتولدم و هيچ بر شبهه‌م ده قالمادى.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى دِينِ الْاِسْلَامِ وَ كَمَالِ الْاِيمَانِ

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

٭ ٭ ٭