— 312 —
يگرمنجى لمعه
إخلاص حقّنده
(اون يدنجى لمعهنڭ اون يدنجى نوطهسنڭ يدى مسئلهسندن، بش نقطهدن عبارت اولان ايكنجى مسئلهسنڭ برنجى نقطهسى ايكن، أهمّيتنه بناءً يگرمنجى لمعه اولدى.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اِنَّا اَنْزَلْنَا اِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللّٰهَ مُخْلِصًا لَهُ الدِّينَ
اَلَا لِلّٰهِ الدِّينُ الْخَالِصُ
آيتيله و
هَلَكَ النَّاسُ اِلَّا الْعَالِمُونَ وَهَلَكَ الْعَالِمُونَ اِلَّا الْعَامِلُونَ وَهَلَكَ الْعَامِلُونَ اِلَّا الْمُخْلِصُونَ وَالْمُخْلِصُونَ عَلٰى خَطَرٍ عَظِيمٍ
(أو كما قال) حديثِ شريفى، ايكيسى ده إخلاص نه قدر إسلاميتده مهمّ بر أساس اولديغنى گوسترييورلر. بو إخلاص مسئلهسنڭ حدسز نكتهلرندن يالڭز"بش نقطه"يىمختصرًا بيان ايدرز.
(*):تنبيه: بو مبارك إسپارطهنڭ مدارِ شكران بر حسنِ طالعيدر كه، اوندهكى أهلِ تقوا و أهلِ طريقت و أهلِ علمڭ (سائر يرلره نسبةً) رقابتكارانه إختلافلرى گورونمييور. گرچه لازم اولان حقيقى محبّت و إتّفاق يوقسه ده، ضررلى مخالفت و رقابت ده باشقه يرلره نسبةً يوقدر.
— 313 —
برنجى نقطه:
مهمّ و مدهش بر سؤال:نهدن أهلِ دنيا، أهلِ غفلت، حتّى أهلِ ضلالت و أهلِ نفاق رقابتسز إتّفاق ايتدكلرى حالده؛ أهلِ حق و أهلِ وفاق اولان أصحابِ ديانت و أهلِ علم و أهلِ طريقت، نهدن رقابتلى إختلاف ايدييورلر؟ إتّفاق أهلِ وفاقڭ حقّى ايكن و خلاف أهلِ نفاقڭ لازمى ايكن، نهدن بو حق اورايه گچدى و شو حقسزلق شورايه گلدى؟
الجواب:بو أليم و فجيع و أهلِ حميتى آغلاتديرهجق حادثهِٔ مدهشهنڭ پك چوق أسبابندن، يدى سببنى بيان ايدهجگز.
برنجيسى:
أهلِ حقّڭ إختلافى حقيقتسزلكدن گلمديگى گبى، أهلِ غفلتڭ إتّفاقى دخى حقيقتدارلقدن دگلدر. بلكه أهلِ دنيانڭ و أهلِ سياستڭ و أهلِ مكتب گبى حياتِ إجتماعيهنڭ طبقاتنه دائر برر معيّن وظيفه ايله و خاص بر خدمت ايله مشغول طائفهلرڭ، جماعتلرڭ و جمعيتلرڭ وظيفهلرى تعيّن ايدوب آيريلمش. و او وظائف مقابلندهكى آلاجقلرى معيشت نقطهسندهكى مادّى اجرت و حبِّ جاه و شان و شرف نقطهسنده توجّهِ ناسدن آلاجقلرى
(حاشيه): إخطار:
توجّهِ ناس ايستهنيلمز، بلكه ويريلير. ويريلسه ده اونڭله خوشلانيلماز. خوشلانسه إخلاصى غائب ايدر، ريايه گيرر. شان و شرف آرزوسيله توجّهِ ناس ايسه؛ اجرت و مكافات دگل، بلكه إخلاصسزلق يوزندن گلن بر عتاب و بر مجازاتدر. أوت عملِ صالحڭ حياتى اولان إخلاصڭ ضررينه توجّهِ ناس و شان و شرف، قبر قپوسنه قدر موقّت اولان بر لذّتِ جزئيهيه مقابل، قبرڭ اوبر طرفنده عذابِ قبر گبى ناخوش بر شكل آلديغندن؛ توجّهِ ناسى آرزو ايتمك دگل، بلكه اوندن اوركمك و قاچمق لازمدر. شهرتپرستلرڭ و شان و شرف پشنده قوشانلرڭ قولاقلرى چينلاسين.
— 314 —
معنوى اجرت تعيّن ايتمش، آيريلمش. مزاحمه و مناقشهيى و رقابتى إنتاج ايدهجك درجهده بر إشتراك يوق. اونڭ ايچون، بونلر نه قدر فنا بر مسلكده ده گيتسهلر، بربريله إتّفاق ايدهبيليرلر. امّا أهلِ دين و أصحابِ علم و أربابِ طريقت ايسه، بونلرڭ هر بريسنڭ وظيفهسى عمومه باقديغى گبى، معجّل اجرتلرى ده تعيّن و تخصّص ايتمديگى و هر برينڭ مقامِ إجتماعيده و توجّهِ ناسده و حسنِ قبولدهكى حصّهسى تخصّص ايتمييور. بر مقامه چوقلر نامزد اولور. مادّى و معنوى هر بر اجرته چوق أللر اوزانهبيلير. او نقطهدن مزاحمه و رقابت تولّد ايدوب؛ وفاقى نفاقه، إتّفاقى إختلافه تبديل ايدر.
ايشته بو مدهش مرضڭ مرهمى، علاجى إخلاصدر. يعنى حقپرستلگى نفسپرستلگه ترجيح ايتمكله و حقّڭ خاطرى، نفسڭ و أنانيتڭ خاطرينه غالب گلمكله
اِنْ اَجْرِىَ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ
سرّينه مظهر اولوب، ناسدن گلن مادّى و معنوى اجرتدن إستغنا ايتمكله
(حاشيه): صحابهلرڭ ثناءِ قرآنيهيه مظهر اولان "ايثار" خصلتنى كندينه رهبر ايتمك. يعنى: هديه و صدقهنڭ قبولنده باشقهسنى كندينه ترجيح ايتمك و خدمتِ دينيهنڭ مقابلنده گلن منفعتِ مادّيهيى ايستهمهدن و قلبًا طلب ايتمهدن، صِرف بر إحسانِ إلٰهى بيلهرك، ناسدن منّت آلميهرق و خدمتِ دينيهنڭ مقابلنده ده آلمامقدر. چونكه خدمتِ دينيهنڭ مقابلنده دنياده بر شى ايستهنيلمهملى كه، إخلاص قاچماسين. چندان حقلرى وار كه، اُمّت اونلرڭ معيشتلرينى تأمين ايتسين. هم زكاته ده مستحقدرلر. فقط بو ايستهنيلمز، بلكه ويريلير. ويريلديگى وقتده، خدمتمڭ اُجرتيدر دينيلمز. ممكن اولديغى قدر قناعتكارانه باشقه أهل و داها مستحق اولانلرڭ نفسنى كندى نفسنه ترجيح ايتمك، وَ يُؤْثِرُونَ عَلٰى اَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ سرّينه مظهريتله، بو مدهش تهلكهدن قورتولوب إخلاصى قزانهبيلير.
وَمَا عَلَى الرَّسُولِ اِلَّا الْبَلَاغُ
— 315 —
سرّينه مظهر اولوب.. حسنِ قبول و حسنِ تأثير و توجّهِ ناسى قزانمق نقطهلرينڭ جنابِ حقّڭ وظيفهسى و إحسانى اولديغنى و كندى وظيفهسى اولان تبليغده داخل اولماديغنى و لازم ده اولماديغنى و اونڭله مكلّف اولماديغنى بيلمكله إخلاصه موفّق اولور. يوقسه إخلاصى قاچيرر.
ايكنجى سبب:
أهلِ ضلالتڭ ذلّتندندر إتّفاقلرى، أهلِ هدايتڭ عزّتندندر إختلافلرى. يعنى أهلِ غفلت اولان أهلِ دنيا و أهلِ ضلالت، حق و حقيقته إستناد ايتمدكلرى ايچون ضعيف و ذليلدرلر. تذلّل ايچون، قوّت آلمغه محتاجدرلر. بو إحتياجدن، باشقهسنڭ معاونت و إتّفاقنه صميمى ياپيشيرلر. حتّى مسلكلرى ضلالت ايسه ده، ينه إتّفاقى محافظه ايدرلر. عادتا او حقسزلقده بر حقپرستلك، او ضلالتده بر إخلاص، او دينسزلكده دينسزدارانه بر تعصّب و او نفاقده بر وفاق ياپارلر، موفّق اولورلر. چونكه صميمى بر إخلاص، شرده دخى اولسه نتيجهسز قالماز. أوت إخلاص ايله كيم نه ايسترسه اللّٰه ويرر.
(حاشيه-١): أوت، مَنْ طَلَبَ وَ جَدَّ وَجَدَ بر دستورِ حقيقتدر. كلّيتى گنيش و گنيشلگى مسلگمزه ده شامل اولابيلير.
امّا أهلِ هدايت و ديانت و أهلِ علم و طريقت، حق و حقيقته إستناد ايتدكلرى ايچون و هر برى بِالذّات طريقِ حقده يالڭز ربّيسنى دوشونوب، توفيقنه إعتماد ايدهرك گيتدكلرندن، معنًا او مسلكدن گلن عزّتلرى وار. ضعف حسّ ايتديگى وقت؛ إنسانلرڭ يرينه ربّيسنه مراجعت ايدر، مدد اوندن ايستر. مشربلرڭ إختلافيله، ظاهر مشربنه مخالف اولانه قارشى معاونت إحتياجنى تام حسّ ايتمييور، إتّفاقه إحتياجنى گورهمييور. بلكه خودكاملق و أنانيت وارسه، كندينى حقلى و مخالفنى حقسز توهّم ايدهرك؛ إتّفاق و محبّت يرينه، إختلاف و رقابت اورتهيه گيرر. إخلاصى قاچيرر، وظيفهسى زير و زبر اولور.
— 316 —
ايشته بو مدهش سببڭ ويرديگى وخيم نتيجهلرى گورمهمنڭ يگانه چارهسى، "طوقوز أمردر."
١- مثبت حركت ايتمكدر كه؛ يعنى كندى مسلگنڭ محبّتيله حركت ايتمك. باشقه مسلكلرڭ عداوتى و باشقهلرينڭ تنقيصى، اونڭ فكرينه و علمنه مداخله ايتمهسين؛ اونلرله مشغول اولماسين.
٢- بلكه دائرهِٔ إسلاميت ايچنده هانگى مشربده اولورسه اولسون، مدارِ محبّت و اخوّت و إتّفاق اولاجق چوق رابطهِٔ وحدت بولونديغنى دوشونوب إتّفاق ايدهرك...
٣- و حقلى هر مسلك صاحبنڭ، باشقهسنڭ مسلگنه ايليشمهمك جهتنده حقّى ايسه: "مسلگم حقدر ياخود داها گوزلدر" دييهبيلير. يوقسه باشقهسنڭ مسلگنڭ حقسزلغنى ويا چركينلگنى ايماء ايدن، "حق يالڭز بنم مسلگمدر" وياخود "گوزل بنم مشربمدر" دييهمز اولان إنصاف دستورينى رهبر ايتمك.
٤- و أهلِ حقله إتّفاق، توفيقِ إلٰهينڭ بر سببى و ديانتدهكى عزّتڭ بر مدارى اولديغنى دوشونمكله...
٥- هم أهلِ ضلالت و حقسزلق (تساند سببيله) جماعت صورتندهكى قوّتلى بر شخصِ معنوينڭ دهاسيله هجومى زماننده؛ او شخصِ معنوىيه قارشى، أڭ قوّتلى فردى اولان مقاومتڭ مغلوب دوشديگنى آڭلايوب أهلِ حق طرفندهكى إتّفاق ايله بر شخصِ معنوى چيقاروب او مدهش شخصِ معنوئِ ضلالته قارشى، حقّانيتى محافظه ايتديرمك.
٦- و حقّى، باطلڭ صولتندن قورتارمق ايچون...
— 317 —
٧- نفسنى و أنانيتنى
٨- و ياڭليش دوشونديگى عزّتنى
٩- و أهمّيتسز رقابتكارانه حسّياتنى ترك ايتمكله إخلاصى قزانير، وظيفهسنى حقّيله ايفا ايدر.
(حاشيه): حتّى حديثِ صحيحله، آخر زمانده عيسويلرڭ حقيقى ديندارلرى أهلِ قرآن ايله إتّفاق ايدوب، مشترك دشمنلرى اولان زندقهيه قارشى طايانهجقلرى گبى؛ شو زمانده دخى أهلِ ديانت و أهلِ حقيقت، دگل يالڭز دينداشى، مسلكداشى، قارداشى اولانلرله صميمى إتّفاق ايتمك، بلكه خرستيانلرڭ حقيقى ديندار روحانيلرى ايله دخى، مدارِ إختلاف نقطهلرى موقّةً مدارِ مناقشه و نزاع ايتميهرك مشترك دشمنلرى اولان متجاوز دينسزلره قارشى إتّفاقه محتاجدرلر.
اوچنجى سبب:
أهلِ حقّڭ إختلافى، همّتسزلكدن و آشاغيلقدن و أهلِ ضلالتڭ إتّفاقى، علوِّ همّتدن دگلدر. بلكه أهلِ هدايتڭ إختلافى، علوِّ همّتڭ سوءِ إستعمالندن و أهلِ ضلالتڭ إتّفاقى، همّتسزلكدن گلن ضعف و عجزدندر. أهلِ هدايتى، علوِّ همّتدن سوءِ إستعماله و طولاييسيله إختلافه و رقابته سَوق ايدن، آخرت نقطهِٔ نظرنده بر خصلتِ ممدوحه صاييلان حرصِ ثواب و وظيفهِٔ اُخرويهده قناعتسزلك جهتندن ايلرى گلييور. يعنى: "بو ثوابى بن قزانهيم، بو إنسانلرى بن إرشاد ايدهيم، بنم سوزيمى ديڭلهسينلر." دييه، قارشيسندهكى حقيقى قارداشى و جدًّا محبّت و معاونتنه و اخوّتنه و يارديمنه محتاج بر ذاته قارشى رقابتكارانه وضعيت آلير. "شاكردلرم نه ايچون اونڭ ياننه گيدييورلر؟ نه ايچون اونڭ قدر شاكردلرم بولونمييور؟" دييه، أنانيتى اورادن فرصت بولوب، مذموم بر خصلت اولان حبِّ جاهه تمايل ايتديرر، إخلاصى قاچيرر، ريا قپوسنى آچار.
— 318 —
ايشته بو خطانڭ و بو يارهنڭ و بو مدهش مرضِ روحانينڭ علاجى شودر كه: جنابِ حقّڭ رضاسى إخلاص ايله قزانيلير. كثرتِ أتباع ايله و فضله موفّقيت ايله دگلدر. چونكه اونلر وظيفهِٔ إلٰهيهيه عائد اولديغى ايچون ايستهنيلمز؛ بلكه بعضًا ويريلير. أوت بعضًا بر تك كلمه سببِ نجات و مدارِ رضا اولور. كميتڭ أهمّيتى او قدر مدارِ نظر اولماملى. چونكه بعضًا بر تك آدمڭ إرشادى، بيڭ آدمڭ إرشادى قدر رضاءِ إلٰهىيه مدار اولور. هم إخلاص و حقپرستلك ايسه، مسلمانلرڭ نرهدن و كيمدن اولورسه اولسون إستفادهلرينه طرفدار اولمقدر. يوقسه، "بندن درس آلوب ثواب قزانديرسينلر" دوشونجهسى، نفسڭ و أنانيتڭ بر حيلهسيدر.
أى ثوابه حرصلى و أعمالِ اُخرويهيه قناعتسز إنسان! بعض پيغمبرلر گلمشلر كه، محدود بر قاچ كيشيدن باشقه إتّباع ايدنلر اولماديغى حالده، ينه او پيغمبرلك وظيفهِٔ قدسيهسنڭ حدسز اجرتنى آلمشلر. ديمك هنر، كثرتِ أتباع ايله دگلدر. بلكه هنر، رضاىِ إلٰهىيى قزانمقلهدر. سن نجى اولويورسڭ كه، بويله حرص ايله "هركس بنى ديڭلهسين" دييه وظيفهڭى اونوتوب، وظيفهِٔ إلٰهيهيه قاريشييورسڭ؟ قبول ايتديرمك، سنڭ أطرافڭه خلقى طوپلامق جنابِ حقّڭ وظيفهسيدر. وظيفهڭى ياپ، اللّٰهڭ وظيفهسنه قاريشمه. هم حق و حقيقتى ديڭلهين و سويلهينه ثواب قزانديرانلر، يالڭز إنسانلر دگلدر. جنابِ حقّڭ ذىشعور مخلوقلرى و روحانيلرى و ملائكهلرى كائناتى طولديرمش، هر طرفى شنلنديرمشلر. مادام چوق ثواب ايسترسڭ، إخلاصى أساس طوت و يالڭز رضاىِ إلٰهىيى دوشون. تا كه سنڭ آغزڭدن چيقان مبارك كلمهلرڭ هوادهكى أفرادلرى؛ إخلاص ايله و نيّتِ صادقه ايله حياتلانسين، جانلانسين، حدسز ذىشعورڭ قولاقلرينه گيدوب اونلرى نورلانديرسين، سڭا ده ثواب قزانديرسين. چونكه مثلا سن "الحمد ِللّٰه" ديدڭ؛ بو كلام، ميليونلرله بيوك كوچك "الحمد ِللّٰه" كلمهلرى، هواده إذنِ إلٰهى ايله يازيلير.
— 319 —
نقّاشِ حكيم عبث و إسراف ياپمديغى ايچون، او كثرتلى مبارك كلمهلرى ديڭلهيهجك قدر حدسز قولاقلرى خلق ايتمش. أگر إخلاص ايله، نيّتِ صادقه ايله او هوادهكى كلمهلر حياتلانسهلر، لذّتلى برر ميوه گبى روحانيلرڭ قولاقلرينه گيرر. أگر رضاىِ إلٰهى و إخلاص او هوادهكى كلمهلره حيات ويرمزسه، ديڭلهنيلمز؛ ثواب ده يالڭز آغزدهكى كلمهيه منحصر قالير. سسلرينڭ زياده گوزل اولماديغندن، ديڭلهينلرڭ آزلغندن صيقيلان حافظلرڭ قولاقلرى چينلاسين!..
دردنجى سبب:
أهلِ هدايتڭ رقابتكارانه إختلافى، عاقبتى دوشونمهمكدن و قصرِ نظردن اولماديغى گبى؛ أهلِ ضلالتڭ صميمانه إتّفاقلرى، عاقبتأنديشلكدن و يوكسك نظردن دگلدر. بلكه أهلِ هدايت؛ حق و حقيقتڭ تأثيريله، نفسڭ كور حسّياتنه قاپيلميهرق؛ قلبڭ و عقلڭ دورأنديشانه تمايلاتنه تابع اولمقله برابر، إستقامتى و إخلاصى محافظه ايدهمدكلرندن، او يوكسك مقامى محافظه ايدهميوب إختلافه دوشويورلر. أهلِ ضلالت ايسه: نفسڭ و هوانڭ تأثيريله، كور و عاقبتى گورمهين و بر درهم حاضر لذّتى بر بطمان ايلريدهكى لذّته ترجيح ايدن حسّياتڭ مقتضياتيله، بربرينه صميمى اولارق، معجّل بر منفعت و حاضر بر لذّت ايچون شدّتلى إتّفاق ايدييورلر. أوت دنيوى و حاضر لذّت و منفعت أطرافنده آشاغى، قلبسز نفسپرستلر صميمى إتّفاق و إتّحاد ايدييورلر. أهلِ هدايت، آخرته عائد و ايلرىيه متعلّق ثمراتِ اُخرويهيه و كمالاته، قلب و عقلڭ يوكسك دستورلريله متوجّه اولدقلرى ايچون، أساسلى بر إستقامت و تام بر إخلاص و غايت فداكارانه بر إتّحاد و إتّفاق اولابيليركن؛ أنانيتدن تجرّد ايدهمدكلرى ايچون، إفراط و تفريط يوزندن، علوى بر منبعِ قوّت اولان إتّفاقى غائب ايدوب، إخلاص ده قيريلير و وظيفهِٔ اُخرويه ده زدهلنير. قولايجه رضاىِ إلٰهى ده ألده ايديلمز.
— 320 —
بو مهمّ مرضڭ مرهمى و علاجى: "الحُبُّ فِى اللّٰه" سرّيله، طريقِ حقده گيدنلره رفاقتله إفتخار ايتمك و آرقهلرندن گيتمك و إماملق شرفنى اونلره بيراقمق و او حق يولنده كيم اولورسه اولسون كندندن داها ايى اولديغنڭ إحتماليله أنانيتندن واز گچوب إخلاصى قزانمق و إخلاص ايله بر درهم عمل، إخلاصسز بطمانلر ايله عمللره راجح اولديغنى بيلمكله و تابعيتى دخى سببِ مسئوليت و خطرلى اولان متبوعيته ترجيح ايتمكله او مرضدن قورتولور و إخلاصى قزانير، وظيفهِٔ اُخرويهسنى حقّيله ياپابيلير.
بشنجى سبب:
أهلِ هدايتڭ إختلافى و عدمِ إتّفاقى ضعفلرندن اولماديغى گبى؛ أهلِ ضلالتڭ قوّتلى إتّفاقى ده قوّتلرندن دگلدر. بلكه أهلِ هدايتڭ إتّفاقسزلغى، ايمانِ كاملدن گلن نقطهِٔ إستناد و نقطهِٔ إستناددن نشئت ايدن قوّتدن ايلرى گلديگى گبى؛ أهلِ غفلت و أهلِ ضلالتڭ إتّفاقلرى، قلبًا نقطهِٔ إستناد بولمادقلرى إعتباريله ضعف و عجزلرندن ايلرى گلمشدر. چونكه ضعيفلر إتّفاقه محتاج اولدقلرى ايچون، قوّتلى إتّفاق ايدرلر. قويلر إحتياجى تام حسّ ايتمدكلرندن، إتّفاقلرى ضعيفدر. آرسلانلر، تيلكيلر گبى إتّفاقه محتاج اولمادقلرى ايچون فردى ياشايورلر. يبانى كچيلر، قوردلردن محافظه ايچون، بر سورى تشكيل ايدرلر. ديمك ضعيفلرڭ جمعيتى و شخصِ معنويسى قوى اولديغى گبى،
(حاشيه): آوروپا قوميتهلرى ايچنده أڭ شدّتليسى و أڭ تأثيرليسى و بر جهتده أڭ قوّتليسى، جنسِ لطيف و ضعيف و نازك اولان قادينلرڭ آمريقادهكى حقوق و حرّيتِ نسوان قوميتهسى اولديغى؛ هم ملّتلر ايچنده آز و ضعيف اولان أرمنيلرڭ قوميتهسى، گوستردكلرى قوّتلى فداكارانه وضعيتله بو مدّعامزى تأييد ايدييور.
قويلرڭ جمعيتى و شخصِ معنويسى ايسه ضعيفدر.
— 321 —
بو سرّه بر إشارتِ لطيفه و ظريف بر نكتهِٔ قرآنيهدر كه فرمان ايتمش: وَ قَالَ نِسْوَةٌ فِى الْمَدِينَةِ مؤنّثلرڭ جماعتنه، ايكى قاتلى مؤنّث اولديغى حالده، مذكّر فعلى اولان قَالَ بيورماسى؛ هم قَالَتِ الْاَعْرَابُ بيورمقله مذكّرلرڭ جماعتنه، مؤنّث فعلى اولان قَالَتْ تعبيريله، لطيفانه إشارت ايدييور كه: ضعيف و حليم و يوموشاق قادينلرڭ جمعيتى قوّتلشير، سرتلك و شدّت كسب ايدوب بر نوع رجوليت قزانير. مذكّر فعلنى إقتضا ايتديگندن وَ قَالَ نِسْوَةٌ تعبيريله، غايت گوزل دوشمش. قوى أرككلر ايسه، خصوصًا بدوى أعراب اولسه؛ قوّتلرينه گووندكلرى ايچون جمعيتلرى ضعيف اولوب هم إحتياطكارلق، هم يوموشاقلق وضعيتنى آلديغندن، بر نوع قادينلق خاصيتى طاقيندقلرى ايچون، مؤنّث فعلنى إقتضا ايتديگندن قَالَتِ الْاَعْرَابُ مؤنّث فعليله تعبيرى تام يرندهدر.
أوت أهلِ حق غايت قوّتلى بر نقطهِٔ إستناد اولان ايمانِ بِاللّٰهدن گلن توكّل و تسليم ايله، باشقهلره عرضِ إحتياج ايدوب، معاونت و يارديملرينى ايستهمز. ايستهسه ده غايت فداكارانه ياپيشماز. أهلِ دنيا، دنيا ايشلرنده حقيقى نقطهِٔ إستنادلرندن غفلت ايتدكلرندن، ضعف و عجزه دوشوب، شدّتلى بر صورتده يارديمجيلره إحتياجنى حسّ ايدر؛ صميمانه، بلكه فداكارانه إتّفاق ايدرلر.
ايشته أهلِ حق، إتّفاقدهكى حق قوّتنى دوشونمدكلرندن و آرامدقلرندن، حقسز و مضر بر نتيجه اولان إختلافه دوشرلر. حقسز أهلِ ضلالت ايسه؛ إتّفاقدهكى قوّتى، عجزلرى واسطهسيله حسّ ايتدكلرندن، غايت مهمّ بر وسيلهِٔ مقاصد اولان إتّفاقى ألده ايتمشلر.
— 322 —
ايشته أهلِ حقّڭ بو حقسز إختلاف مرضنڭ مرهمى و علاجى:
وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ
آيتندهكى شدّتلى نهىِ إلٰهى،
وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوٰى
آيتنده حياتِ إجتماعيهجه غايت حكمتلى أمرِ إلٰهىيى دستورِ حركت ايتمك و إختلافڭ إسلاميته نه درجه ضررلى اولديغنى و أهلِ ضلالتڭ أهلِ حقّه غلبهسنى نه درجه تسهيل ايتديگنى دوشونوب، كمالِ ضعف و عجز ايله، او أهلِ حقّڭ قافلهسنه فداكارانه، صميمانه إلتحاق ايتمكدر؛ شخصيتنى اونوتمقله ريا و تصنّعدن قورتولوب، إخلاصى ألده ايتمكدر.
آلتنجى سبب:
أهلِ حقّڭ إختلافى نامردلكلرندن، همّتسزلكلرندن، حميتسزلكلرندن اولماديغى گبى؛ غفلتلى أهلِ دنيانڭ و أهلِ ضلالتڭ، حياتِ دنيويهيه عائد ايشلرده صميمانه إتّفاقلرى دخى مردلكدن، حميتدن، همّتدن دگلدر. بلكه، أهلِ حقّڭ أكثريتله آخرته عائد اولان فائدهلرى دوشونمكله، او أهمّيتلى و كثرتلى مسئلهلره حميتى، همّتى، مردلگى إنقسام ايدر. حقيقى سرمايه اولان وقتنى بر مسئلهيه صرف ايتمديگى ايچون، مسلكداشلريله إتّفاقى محكملشمييور. چونكه مسئلهلر چوق، دائره دخى گنيشدر. غفلتلى أهلِ دنيا ايسه، يالڭز حياتِ دنيويهيى دوشوندكلرندن، بتون حسّياتيله و روح و قلبيله شدّتلى بر صورتده حياتِ دنيويهيه عائد مسئلهلره صاريلير. و او مسئلهده اوڭا يارديم ايدنه قوّتلى ياپيشير. و حقيقت نقطهِٔ نظرنده بش پارهيه دگمهين و أهلِ حق اوڭا اون پاره قيمت ويرمهين مسئلهلره، ديوانه اولمش ألماسجى بر يهودينڭ بش پارهلق جام پارچهسنه بش ليرا فيآت ويرديگى گبى، بش يوز ليرا قيمتندهكى وقتنى او مسئلهيه حصر ايدر. ألبته بو قدر فيآت ويروب و شدّتلى حسّيات ايله صاريلمق،
— 323 —
باطل يولنده دخى اولسه صميمى بر إخلاص اولديغندن، او مسئلهده موفّق اولور و أهلِ حقّه غلبه ايدر. بو غلبه نتيجهسنده أهلِ حق ذلّته و محكوميته و تصنّعه و ريايه دوشوب، إخلاصى غائب ايدر. او نامرد، همّتسز، حميتسز بر قسم أهلِ دنيايه دالقاووقلق ايتمگه مجبور اولور.
أى أهلِ حق! أى حقپرست أهلِ شريعت و أهلِ حقيقت و أهلِ طريقت! بو مدهش مرضِ إختلافه قارشى بربريڭزڭ قصورينى گورميهرك، يكديگريڭزڭ عيبنه قارشى گوزيڭزى يومڭز!
وَاِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا
أدبِ فرقانى ايله أدبلنڭز! و خارجى دشمنڭ هجومنده داخلى مناقشاتى ترك ايتمك و أهلِ حقّى سقوطدن و ذلّتدن قورتارمهيى أڭ برنجى و أڭ مهمّ بر وظيفهِٔ اُخرويه تلقّى ايدوب، يوزر آيات و أحاديثِ نبويهنڭ شدّتله أمر ايتدكلرى اخوّت، محبّت و تعاونى ياپوب؛ بتون حسّياتڭزله أهلِ دنيادن داها شدّتلى بر صورتده مسلكداشلريڭزله و دينداشلريڭزله إتّفاق ايديڭز.. يعنى، إختلافه دوشمهيڭز.
بويله كوچك مسئلهلر ايچون قيمتدار وقتمى صرف ايتمكدن ايسه، او چوق قيمتلى وقتمى ذكر و فكر گبى قيمتدار شيلره صرف ايدهجگم دييوب چكيلهرك، إتّفاقى ضعيفلشديرمهيڭز. چونكه بو معنوى جهادده كوچك مسئله ظن ايتديگڭز، چوق بيوك اولابيلير. بر نفرڭ، بر ساعتده مهمّ و خصوصى شرائط داخلندهكى نوبتى بر سنه عبادت حكمنه بعضًا گچمهسى گبى؛ بو أهلِ حقّڭ مغلوبيتى زماننده، معنوى مجاهده مسائلنده، كوچك بر مسئلهيه صرف اولونان سنڭ قيمتدار بر گونڭ، او نفرڭ او ساعتى گبى بيڭ درجه قيمت آلابيلير، بر گونڭ بيڭ گون اولابيلير. مادام لِوجه اللّٰهدر؛ او ايشڭ كوچگنه بيوگنه، قيمتلى و قيمتسزلگنه باقيلماز. إخلاص و رضاىِ إلٰهى يولنده ذرّه، ييلديز گبى اولور.
— 324 —
وسيلهنڭ ماهيتنه باقيلماز، نتيجهسنه باقيلير. مادام نتيجهسى رضاىِ إلٰهيدر و مايهسى إخلاصدر؛ او كوچك دگلدر، بيوكدر.
يدنجى سبب:
أهلِ حق و حقيقتڭ إختلاف و رقابتلرى، قيصقانجلقدن و حرصِ دنيادن گلمديگى گبى؛ أهلِ دنيانڭ و أهلِ غفلتڭ إتّفاقلرى دخى، جوانمردلكدن و علوِّ جنابدن دگلدر. بلكه أهلِ حقيقت، حقيقتدن گلن علوِّ جناب و علوِّ همّت و طريقِ حقده ممدوح اولان مسابقهيى تام محافظه ايدهمدكلرندن و ناأهللرڭ گيرمهسى يوزندن بر درجه سوءِ إستعمال ايتدكلرندن؛ رقابتكارانه إختلافه دوشوب هم كندينه، هم جماعتِ إسلاميهيه أهمّيتلى ضرر اولمش. أهلِ غفلت و أهلِ ضلالت ايسه، مفتون اولدقلرى منفعتلرينى قاچيرمامق و منفعت ايچون پرستش ايتدكلرى رئيسلرينى و آرقداشلرينى كوسديرممك ايچون، ذلّتلرندن و نامردلكلرندن، حميتسزلكلرندن؛ مطلق آرقداشلريله، حتّى دنى و خائن و مضر اولسهلر دخى، خالصانه إتّحاد.. هم منفعت أطرافنده طوپلانان نه شكلده اولورسه اولسون شريكلريله صميمانه إتّفاق ايدرلر. صميميت نتيجهسى اولارق إستفاده ايدرلر.
ايشته أى مصيبتزده و إختلافه دوشمش أهلِ حق و أصحابِ حقيقت! بو مصيبت زماننده إخلاصى قاچيرديغڭزدن و رضاىِ إلٰهىيى منحصرًا غايهِٔ مقصد ياپماديغڭزدن، أهلِ حقّڭ بو ذلّت و مغلوبيتنه سببيت ويرديڭز. امورِ دينيه و اُخرويهده رقابت، غبطه، حسد و قيصقانجلق اولماملى و حقيقت نقطهِٔ نظرنده اولاماز. چونكه قيصقانجلق و حسدڭ سببى؛ بر تك شيئه چوق أللر اوزانمهسندن و بر تك مقامه چوق گوزلر ديكيلمهسندن و بر تك أكمگى چوق معدهلر ايستهمهسندن مزاحمه، مناقشه، مسابقه سببيله غبطهيه، صوڭره قيصقانجلغه دوشرلر. دنياده بر شيءِ واحده چوقلر طالب اولديغندن و دنيا طار و موقّت اولماسى
— 325 —
سببيله إنسانڭ حدسز آرزولرينى تطمين ايدهمديگى ايچون، رقابته دوشويورلر. فقط، آخرتده تك بر آدمه بش يوز سنه
(حاشيه): مهمّ بر طرفدن أهمّيتلى بر سؤال: روايتده گلمش كه؛ جنّتده بر آدمه بش يوز سنهلك بر جنّت ويريلير. بو حقيقت عقلِ دنيوينڭ حوصلهسنده ناصل يرلشير؟
الجواب: ناصلكه بو دنياده هركسڭ دنيا قدر خصوصى و موقّت بر دنياسى وار. و او دنيانڭ ديرگى اونڭ حياتيدر. و ظاهرى و باطنى طويغولريله او دنياسندن إستفاده ايدر. گونش بر لامبام، ييلديزلر موملرمدر دير. باشقه مخلوقات و ذىروحلر بولونمالرى، او آدمڭ مالكيتنه مانع اولمادقلرى گبى، بِالعكس اونڭ خصوصى دنياسنى شنلنديرييورلر، زينتلنديرييورلر.
عينًا اويله ده، فقط بيڭلر درجه يوكسك، هر بر مؤمن ايچون بيڭلر قصر و حوريلرى إحتوا ايدن خاص باغچهسندن باشقه، عمومى جنّتدن بش يوز سنه گنيشلگنده برر خصوصى جنّتى واردر. درجهسى نسبتنده إنكشاف ايدن حسّياتيله، طويغولريله جنّته و أبديته لايق بر صورتده إستفاده ايدر. باشقهلرڭ إشتراكى اونڭ مالكيتنه و إستفادهسنه نقصان ويرمدكلرى گبى، قوّت ويررلر. و خصوصى و گنيش جنّتنى زينتلنديرييورلر. أوت، بو دنياده بر آدم، بر ساعتلك بر باغچهدن و بر گونلك بر سيرانگاهدن و بر آيلق بر مملكتدن و بر سنهلك بر مسيرهگاهده سياحتندن؛ آغزيله، قولاغيله، گوزيله، ذوقيله، ذائقهسيله، سائر طويغولريله إستفاده ايتديگى گبى؛ عينًا اويله ده، فقط بر ساعتلك بر باغچهدن آنجق إستفاده ايدن بو فانى مملكتدهكى قوّهِٔ شامّه و قوّهِٔ ذائقه، او باقى مملكتده بر سنهلك باغچهدن عين إستفادهيى ايدر. و بوراده بر سنهلك مسيرهگاهدن آنجق إستفاده ايدهبيلن بر قوّهِٔ باصره و قوّهِٔ سامعه اوراده بش يوز سنهلك مسيرهگاهندهكى سياحتدن؛ او حشمتلى، باشدن باشه زينتلى مملكته لايق بر طرزده إستفاده ايدر. هر مؤمن درجهسنه و دنياده قزانديغى ثوابلر، حسنهلر نسبتنده إنبساط و إنكشاف ايدن طويغولريله ذوق آلير، تلذّذ ايدر، مستفيد اولور.
مسافهلك بر جنّت إحسان ايديلمسى و يتمش بيڭ قصر و حوريلر ويريلمسى و أهلِ جنّتدن هركس كندى حصّهسندن كمالِ رضا ايله ممنون اولماسى إشارتيله گوستريلييور كه، آخرتده مدارِ رقابت بر شى يوقدر و رقابت ده اولاماز. اويله ايسه، آخرته عائد اولان أعمالِ صالحهده
— 326 —
دخى رقابت اولاماز؛ قيصقانجلق يرى دگلدر. قيصقانجلق ايدن يا رياكاردر، أعمالِ صالحه صورتيله دنيوى نتيجهلرى آرايور وياخود صادق جاهلدر كه، أعمالِ صالحه نرهيه باقديغنى بيلمييور و أعمالِ صالحهنڭ روحى، أساسى إخلاص اولديغنى درك ايتمييور. رقابت صورتيله أولياء اللّٰهه قارشى بر نوع عداوت طاشيمقله، وسعتِ رحمتِ إلٰهيهيى إتهام ايدييور. بو حقيقتى تأييد ايدن بر واقعه:
أسكى آرقداشلريمزدن بر آدمڭ، بر آدمه قارشى عداوتى واردى. او آدمڭ ياننده ثناكارانه اونڭ دشمنى عملِ صالحله، حتّى ولايتله توصيف ايديلدى. او آدم قيصقانمدى، صيقيلمدى. صوڭره بريسى ديدى: "سنڭ او دشمنڭ جسوردر، قوّتليدر." باقدق كه او آدمده شدّتلى بر قيصقانجلق و بر رقابت طمارى اوياندى. اوڭا ديدك: "ولايت و صلاحت حدسز بر حياتِ أبديهنڭ پيرلانطهسى گبى بر قوّت و بر يوكسكلكدر. سن بوڭا بو جهتده قيصقانمدڭ. دنيوى قوّت اوكوزده و جسارت جاناوارده دخى بولونمقله برابر، ولايت و صلاحته نسبةً؛ بر عادى جام پارچهسنڭ ألماسه نسبتى گبيدر." او آدم ديدى كه: "بر نقطهيه، بر مقامه ايكيمز بو دنياده گوزيمزى ديكمشز. اورايه چيقمق ايچون باصامقلريمز ده قوّت و جسارت گبى شيلردر. اونڭ ايچون قيصقاندم. آخرت مقاماتى حدسزدر. او بوراده بنم دشمنم ايكن، اوراده بنم صميمى و سَوْگيلى قارداشم اولابيلير."
أى أهلِ حقيقت و طريقت! حقّه خدمت، بيوك و آغير بر دفينهيى طاشيمق و محافظه ايتمك گبيدر. او دفينهيى اوموزنده طاشييانلره نه قدر قوّتلى أللر يارديمه قوشسهلر داها زياده سَوينير، ممنون اولورلر. قيصقانمق شويله طورسون، غايت صميمى بر محبّتله او گلنلرڭ كنديلرندن داها زياده اولان قوّتلرينى و داها زياده تأثيرلرينى و يارديملرينى مفتخرانه آلقيشلامق لازم گليركن، نهدندر كه رقابتكارانه او حقيقى قارداشلره و فداكار يارديمجيلره باقيلييور و او حال ايله إخلاص قاچييور.
— 327 —
وظيفهڭزده متّهم اولوب، أهلِ ضلالتڭ نظرنده، سزدن و سزڭ مسلگڭزدن يوز درجه آشاغى اولان، دين ايله دنيايى قزانمق و علمِ حقيقتله معيشتى تأمين ايتمك، طمع و حرص يولنده رقابت ايتمك گبى مدهش إتهاملره معروض قالييورسڭز.
بو مرضڭ چارهِٔ يگانهسى: نفسنى إتهام ايتمك و نفسنه دگل، دائما قارشيسندهكى مسلكداشنه طرفدار اولمق. فنِّ آداب و علمِ مناظرهنڭ علماسى مابيْنندهكى حقپرستلك و إنصاف دستورى اولان شو: "أگر بر مسئلهنڭ مناظرهسنده كندى سوزينڭ حقلى چيقديغنه طرفدار اولوب و كندى حقلى چيقديغنه سَوينسه و خصمنڭ حقسز و ياڭليش اولديغنه ممنون اولسه، إنصافسزدر." هم ضرر ايدر. چونكه حقلى چيقديغى وقت او مناظرهده بيلمديگى بر شيئى اوگرنمييور، بلكه غرور إحتماليله ضرر ايدهبيلير. أگر حق خصمنڭ ألنده چيقسه؛ ضررسز، بيلمديگى بر مسئلهيى اوگرنوب، منفعتدار اولور، نفسڭ غرورندن قورتولور. ديمك إنصافلى حقپرست، حقّڭ خاطرى ايچون نفسڭ خاطرينى قيرييور. خصمنڭ ألنده حقّى گورسه، ينه رضا ايله قبول ايدوب، طرفدار چيقار، ممنون اولور.
ايشته بو دستورى أهلِ دين، أهلِ حقيقت، أهلِ طريقت، أهلِ علم كنديلرينه رهبر إتّخاذ ايتسهلر، إخلاصى قزانيرلر. و وظيفهِٔ اُخرويهلرنده موفّق اولورلر. و بو فجيع سقوط و مصيبتِ حاضرهدن رحمتِ إلٰهيه ايله قورتولورلر.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭