— 119 —
طوقوزنجى لمعه
(بو لمعهيى هركس اوقوماسين. وحدت الوجودڭ اينجه قصورلرينى هركس گورهمز و محتاج دگل.)
بِاسْمِهِ ٭ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ
عزيز، صدّيق، مخلص، خالص قارداشم!
قارداشمز عبد المجيده آيرى مكتوب يازمديغمڭ سببى، سزه يازديغم مكتوبلرى كافى گورديگمدندر كه؛ عبد المجيد، بنم ايچون خلوصيدن صوڭره قيمتدار بر قارداشم، بر طلبهمدر. هر صباح، آقشام خلوصى ايله برابر، بعضًا داها أوّل دعامده إسميله حاضر اولويور. سزه يازديغم مكتوبلردن، أوّل صبرى، صوڭره حقّى أفندى إستفاده ايدييورلر. اونلره ده آيرى مكتوب يازمييورم. جنابِ حق سنى اونلره مبارك، بيوك بر قارداش ياپمش. سن بنم يريمه عبد المجيد ايله مخابره ايت، مراق ايتمهسين، خلوصيدن صوڭره اونى دوشونويورم. فقط طلبهلگنى حقّيله ايفا ايتمييور. اونڭ ايچون بِالذّات اونڭله مخابره ايتمييورم.
— 120 —
برنجى سؤالڭز:
جدلريڭزدن بريسنڭ إمضاسى (السيد محمّد) ه دائر محرم سؤالڭز وار.
قارداشم بوڭا جوابِ علمى و تحقيقى و كشفى ويرمك أليمده دگل. فقط بن آرقداشلريمه ديردم كه: "خلوصى نه شيمديكى توركلره و نه ده كردلره بڭزر. بونده باشقه بر خاصيت گورويورم." آرقداشلرم ده بنى تصديق ايدييورديلر.
دَادِ حَقْ رَا قَابِلِيَّتْ شَرْطْ نِسْتْ
سرّيله "خلوصيده بيوك بر أصالت تظاهرى، بر دادِ حقدر." دير ايدك.
هم قطعيًا بيل كه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ايكى آلى وار:
برى؛ نسبى آل.
برى ده؛ شخصِ معنوى و نورانيسنڭ رسالت نقطهسنده آلى وار.
بو ايكنجى آلده قطعيًا سن داخل اولمقله برابر، برنجى آلده دخى دليلسز بر قناعتم وار كه جدّيڭڭ إمضاسى سببسز دگلدر.
عزيز قارداشم، سنڭ ايكنجى سؤالڭ خلاصهسى:محيى الدينِ عربى ديمش: "روحڭ مخلوقيتى إنكشافندن عبارتدر."
او سؤال ايله بنم گبى ضعيف بر بيچارهيى، محيى الدينِ عربى گبى مدهش بر خارقهِٔ حقيقت، بر داهيهِٔ علمِ أسراره قارشى مبارزهيه مجبور ايدييورسڭ. فقط مادام نصوصِ قرآنه إستنادًا بحثه گيريشهجگم. بن سينك دخى اولسهم، او قارتالدن داها يوكسك اوچابيليرم. قارداشم بيل كه: حضرتِ محيى الدين
— 121 —
آلداتماز، فقط آلدانير. هاديدر فقط، هر كتابنده مُهْدى اولامييور. گورديگى طوغريدر، فقط حقيقت دگلدر.
يگرمى طوقوزنجى سوزده روح بحثنده مدارِ سؤالڭز اولان او حقيقت ايضاح ايديلمشدر. أوت روح، ماهيتى إعتباريله بر قانونِ أمريدر. فقط وجودِ خارجى گيديرلمش بر ناموسِ ذىحياتدر و وجودِ خارجى صاحبى بر قانوندر. حضرتِ محيى الدين يالڭز ماهيتى نقطهسنده دوشونمشدر.
وحدت الوجود مشربنجه أشيانڭ وجودينى خيال گورويور. او ذات خارقه كشفياتيله و مشاهداتيله و مهمّ بر مشرب صاحبى و مستقل بر مسلك إختيار ايتديگندن بِالمجبوريه ضعيف تأويلاتيله تكلّفلى بر صورتده بعض آياتى مشربنه، مشهوداتنه تطبيق ايدييور. آياتڭ صراحتنى اينجيتييور. سائر رسالهلرده جادّهِٔ مستقيمهِٔ قرآنيه و منهاجِ قويمِ أهلِ سنّت بيان ايديلمشدر. او ذاتِ قدسينڭ كندينه مخصوص بر مقامى وار، هم مقبوليندندر. فقط ميزانسز كشفياتنده حدودلرى چيگنهمش و جمهورِ محقّقينه چوق مسئلهلرده مخالفت ايتمش. ايشته بو سرّ ايچوندر كه، او قدر يوكسك و خارقه بر قطب، بر فريدِ دوران اولديغى حالده؛ كندينه مخصوص طريقتى غايت قيصهجق صدر الدينِ قنوىيه منحصر قالييور گبيدر. و آثارندن إستقامتكارانه إستفاده نادر اولويور. حتّى چوق محقّقينِ أصفيا او قيمتدار آثارينى مطالعه ايتمگه رواج گوسترمييورلر. حتّى بعضلرى منع ايدييورلر.
حضرتِ محيى الدينڭ مشربيله أهلِ تحقيقڭ مشربنڭ مابيْنندهكى أساسلى فرقى و اونلرڭ مأخذلرينى گوسترمك، چوق اوزون تدقيقاته و چوق يوكسك و گنيش نظرلره محتاجدر. أوت، فرق او قدر دقيق و درين و مأخذ او قدر يوكسك و
— 122 —
گنيشدر كه؛ حضرتِ محيى الدين خطاسندن مؤاخذه ايديلمهمش، مقبول اولارق قالمش. يوقسه أگر علمًا، فكرًا و كشفًا او فرق و او مأخذ گورونسه ايدى، اونڭ ايچون غايت بيوك بر سقوط و آغير بر خطا اولوردى.
مادام فرق او قدر دريندر. بر تمثيل ايله او فرقى و او مأخذلرى، حضرتِ محيى الدينڭ او مسئلهده ياڭليشنى گوسترمگه مختصرًا چاليشهجغز. شويله كه:
مثلا بر آيينهده گونش گورونويور. شو آيينه گونشڭ هم ظرفى، هم موصوفيدر. يعنى گونش بر جهتده اونڭ ايچنده بولونور، بر جهتده آيينهيى زينتلنديروب پارلاق بر بوياسى، بر صفتى اولور. أگر او آيينه فوطوغراف آيينهسى ايسه، گونشڭ مثالنى ثابت بر صورتده كاغده آلييور.
شو حالده آيينهده گورونن گونش فوطوغرافڭ رسم كاغدندهكى گورونن ماهيتى هم آيينهيى سوسلنديروب صفتى حكمنه گچديگى جهتده حقيقى گونشڭ غيريدر. گونش دگل، بلكه گونشڭ جلوهسى باشقه بر وجوده گيرمسيدر. آيينه ايچنده گورونن گونشڭ وجودى ايسه خارجدهكى گورونن گونشڭ عينِ وجودى دگل ايسه ده، اوڭا إرتباطى و اوڭا إشارت ايتديگى ايچون اونڭ عينِ وجودى ظن ايديلمش.
ايشته بو تمثيله بناءً "آيينهده حقيقى گونشدن باشقه بر شى يوقدر" دينيلمك و آيينهيى ظرف و ايچندهكى گونشڭ وجودِ خارجيسى مراد اولمق جهتيله دينيلهبيلير. آيينهنڭ صفتى حكمنه گچمش منبسط عكسى و فوطوغراف كاغدينه إنتقال ايدن رسم جهتيله، گونشدر دينيلسه خطادر. "گونشدن باشقه ايچنده بر شى يوقدر" ديمك ياڭليشدر. چونكه آيينهنڭ پارلاق يوزندهكى عكس و
— 123 —
آرقهسنده تشكّل ايدن رسم وار. بونلرڭ ده آيرى آيرى برر وجودى وار. چندان او وجودلر گونشڭ جلوهسندندر، فقط گونش دگللر.
إنسانڭ ذهنى، خيالى، بو آيينه مثالنه بڭزر. شويله كه:
إنسانڭ آيينهِٔ فكرندهكى معلوماتڭ دخى ايكى وجهى وار: بر وجهله علمدر و بر وجهله معلومدر. أگر ذهنى او معلومه ظرف ياپسهق، او وقت او معلوم موجودِ ذهنى بر معلوم اولور؛ وجودى آيرى بر شيدر. أگر ذهنى او شيئڭ حصوليله موصوف ياپسهق، ذهنه صفت اولور؛ او شى او وقت علم اولور، بر وجودِ خارجيسى واردر. او معلومڭ وجودى جوهرى دخى اولسه، بونڭ گبى عرضى بر وجودِ خارجيسى اولور.
ايشته بو ايكى تمثيله گوره؛ كائنات بر آيينهدر، هر بر موجوداتڭ ماهيتى ده بر آيينهدر. قدرتِ أزليه ايله ايجادِ إلٰهىيه معروضدرلر. هر بر موجود بر جهتله شمسِ أزلينڭ بر إسمنڭ بر نوع آيينهسى اولوب بر نقشنى گوسترر.
حضرتِ محيى الدين مشربنده اولانلر، يالڭز آيينهلك و ظرفيت جهتنده و آيينهدهكى وجودِ مثالى نفى نقطهسنده و عكس عينِ منعكس اولمق اوزره كشف ايدوب، باشقه مرتبهيى دوشونميهرك لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُو دييهرك ياڭليش ايتمشلر؛ حَقَائِقُ الْاَشْيَاءِ ثَابِتَةٌ قاعدهِٔ أساسيهيى إنكار ايتمك درجهسنه دوشمشلر.
امّا أهلِ حقيقت ايسه، وراثتِ نبوّتڭ سرّيله و قرآنڭ قطعى إفاداتيله گورمشلر كه؛ آيينهِٔ موجوداتده قدرت و إرادهِٔ إلٰهيه ايله وجود بولان نقشلر، اونڭ أثرلريدر.
— 124 —
هَمَه اَزْ اُوستْ در، هَمَه اوست دگل. (٭): يعنى هر شى اوندندر، او ايجاد ايدر. هر شى او دگل. أشيانڭ بر وجودى واردر و او وجود بر درجه ثابتدر. چندان او وجود، وجودِ واجبه نسبةً وهمى و خيالى حكمنده ضعيفدر. فقط قديرِ أزلينڭ ايجاد و إراده و قدرتيله واردر.
ناصلكه تمثيلده آيينه ايچندهكى گونشڭ حقيقى وجودِ خارجيسندن باشقه بر وجودِ مثاليسى وار. و آيينهيى زينتلى بويالايان منبسط عكسنڭ دخى عرضى و آيرى بر وجودِ خارجيسى وار. و آيينهنڭ آرقهسندهكى فوطوغرافڭ رسم كاغدينه إنتقاش ايدن صورتِ شمسيهنڭ دخى آيرى و عرضى بر وجودِ خارجيسى واردر. هم بر درجه ثابت بر وجوددر.
اويله ده كائنات آيينهسنده و ماهياتِ أشيا آيينهلرنده أسماءِ قدسيهِٔ إلٰهيهنڭ إراده و إختيار و قدرت ايله حاصل اولان جلوهلريله تظاهر ايدن نقوشِ مصنوعاتڭ، وجودِ واجبدن آيرى، حادث بر وجودى وار. هم او وجوده قدرتِ أزليه ايله ثبات ويريلمش. فقط أگر إرتباط كسيلسه، بتون أشيا بردن فنايه گيدر. بقاءِ وجود ايچون هر آن، هر شى خالقنڭ إبقاسنه محتاجدر. چندان حَقَائِقُ الْاَشْيَاءِ ثَابِتَةٌ در، فقط اونڭ إثبات و تثبيتيله ثابتدر.
ايشته حضرتِ محيى الدين "روح مخلوق دگل، عالمِ أمردن و صفتِ إرادهدن گلمش بر حقيقتدر." ديمسى چوق نصوصڭ ظاهرينه مخالف اولديغى گبى؛ مذكور تحقيقاته بناءً إلتباس ايتمش، آلدانمش، ضعيف وجودلرى گورمهمش. أسماءِ إلٰهيهدن خلّاق، رزّاق گبى چوق إسملرڭ مظهرلرى، وهمى و خيالى شيلر اولاماز. مادام او أسماء حقيقتليدرلر، ألبته مظهرلرينڭ ده حقيقتِ خارجيهلرى واردر.
— 125 —
اوچنجى سؤالڭز:علمِ جفره آناختار اولاجق بر درس ايستهيورسڭز.
الجواب:بز كندى آرزو و تدبيريمزله بو خدمتده بولونمييورز. إختياريمزڭ فوقنده، بزه داها خيرلى بر إختيار ايشمزه حاكمدر. علمِ جفر، مراقلى و ذوقلى بر مشغله اولديغندن، وظيفهِٔ حقيقيهدن آليقويوب مشغول ايدييور. حتّى قاچ دفعهدر أسرارِ قرآنيهيه قارشى، او آناختار ايله بعض سرلر آچيلييوردى؛ كمالِ إشتياق و ذوق ايله متوجّه اولديغم وقت قپانييوردى. بونده ايكى حكمت بولدم:
بريسى؛ لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ ياساغنه قارشى خلافِ أدبده بولونمق إحتمالى وار.
ايكنجيسى: حقائقِ أساسيهِٔ ايمانيه و قرآنيهنڭ براهينِ قطعيه ايله أمّته درس ويرمك خدمتى ايسه، علمِ جفر گبى علومِ خفيهنڭ يوز درجه داها فوقنده بر مزيت و قيمتى واردر. بو وظيفهِٔ قدسيهده قطعى حجّتلر و محكم دليللر، سوءِ إستعماله ميدان ويرمييورلر. فقط جفر گبى محكم قاعدهلره مربوط اولميان علومِ خفيهده سوءِ إستعمال گيروب، شارلاتانلرڭ إستفاده ايتمهلرى إحتماليدر. ذاتًا حقيقتلرڭ خدمتنه نه وقت إحتياج گورولسه، إحتياجه گوره بر نبذه إحسان ايديلير. ايشته علمِ جفرڭ آناختارلرى ايچنده أڭ قولاى و بلكه أڭ صافيسى و بلكه أڭ گوزلى، إسمِ بديعدن گلن و قرآنده لفظهِٔ جلالده جلوهسنى گوسترن و بزم نشر ايتديگمز آثارى زينتلنديرن توافقڭ أنواعلريدر. كرامتِ غوثيهنڭ بر قاچ يرنده بر نبذه گوستريلمش. أزجمله: توافق بر قاچ جهتده بر شيئى گوسترسه، دلالت درجهسنده بر إشارتدر. بعضًا بر تك توافق، بعض قرائنله دلالت حكمنه گچر. هر نه ايسه شيمديلك بو قدر يتر. جدّى إحتياج اولسه سزه بيلديريلهجكدر.
— 126 —
دردنجى سؤالڭز:
يعنى سزڭ دگل عُمَر أفندينڭ سؤالى كه؛ بدبخت بر دوقتور، حضرتِ عيسى عليه السلامڭ پدرى وارمش دييه
(حاشيه): نوعِ بشرڭ بر ربعنڭ باشنه رئيس اولارق گچن و نوعِ بشردن نوعِ ملائكهيه بر جهتده إنتقال ايدن و أرضى بيراقوب سماواتى وطن إتّخاذ ايدن خارقه بر فردِ إنسانى بو خارقه وضعيتلرى، قانونِ تناسلڭ خارقه بر صورتنى إقتضا ايدركن؛ قانونِ تناسلڭ شبههلى، مجهول، غيرِ فطرى، بلكه أدنا بر طرز ايله او قانون ايچنه آلمق، هيچ ياقيشمديغى گبى، هيچ مجبوريت ده يوقدر.
هم صراحتِ قرآنيه تأويل قالديرماز. يوز جهتده زدهلهنن قانونِ تناسلڭ تعميرى حسابنه؛ هيچ بر جهتده زدهلنمهين و تناسلڭ خارجنده بولونان قانونِ جنسيتِ مَلك، هم قانونِ صراحتِ قرآنيه گبى قوّتلى قانونلر ناصل تخريب ايديلير؟
ديوانهجهسنه بر تأويل ايله بر آيتدن كندينه گويا شاهد گوسترييور.
او بيچاره آدم بر زمان حروفِ مقطّعه ايله بر خطّ ايجادينه چاليشييوردى. هم پك حرارتلى چاليشييوردى. او وقت آڭلادم كه؛ او آدم زنديقلرڭ طورندن حسّ ايتمش كه، حروفاتِ إسلاميهنڭ قالديريلماسنه تشبّث ايدهجكلر. او آدم گويا او سَيْله قارشى بر خدمت ايدهجگم دييه چوق بيهوده چاليشمش. شيمدى بو مسئلهده و هم ايكنجى مسئلهسنده ينه زنديقلرڭ أساساتِ إسلاميهيه قارشى مدهش هجومنى حسّ ايتمش كه، بويله معناسز تأويلات ايله بر مصالحه يولنى آچمق ايستديگنى ظن ايدييورم.
اِنَّ مَثَلَ عِيسٰى عِندَ اللّٰهِ كَمَثَلِ اٰدَمَ
گبى نصوصِ قطعيه ايله حضرتِ عيسى عليه السلام پدرسز اولديغى قطعيتى واركن، تناسلدهكى بر قانونڭ مخالفتنى غيرِ ممكن تلقّى ايتمكله، واهى تأويلات ايله بو متين و أساسلى حقيقتى دگيشديرمگه تشبّث ايدنلرڭ سوزينه أهمّيت ويريلمز و أهمّيته دگمز. چونكه هيچ
— 127 —
بر قانون يوقدر كه، شذوذلرى و نادرلرى بولونماسين و خارجنه چيقمش فردلر بولونماسين. و هيچ بر قاعدهِٔ كلّيه يوقدر كه، خارقه فردلر ايله تخصيص ايديلمسين. زمانِ آدمدن بَرى بر قانوندن هيچ بر فرد شذوذ ايتمهمك و خارجنه چيقمهمق اولاماز.
أوّلا: بو قانونِ تناسل، مبدأ إعتباريله ايكى يوز بيڭ أنواعِ حيواناتڭ مبدألريله خرق ايديلمش و نهايت ويريلمش. يعنى أڭ أوّلكى پدرلرى عادتا آدملرى حكمنده ايكى يوز بيڭ او أوّلكى پدرلرى قانونِ تناسلى خرق ايتمشلر. پدر و والدهدن گلمهمشلر و او قانون خارجنده وجود ويريلمش.
هم هر بهارده گوزيمزله گورديگمز يوز بيڭ أنواعڭ قسمِ أعظمى حدسز أفرادلرى قانونِ تناسل خارجنده (ياپراقلرڭ يوزنده، تعفّن ايتمش مادّهلرده) او قانون خارجنده ايجاد ايديلير.
عجبا مبدئنده و حتّى هر سنهده بو قدر شاذلريله ييرتيلمش، زدهلنمش بر قانونى، بيڭ طوقوز يوز سنهده بر فردڭ شذوذينى عقلنه صيغيشديرهميان و نصوصِ قرآنيهيه قارشى بر تأويله ياپيشان بر عقل، قاچ درجه عقلسزلق ايتديگنى قياس ايت.
او بدبختلرڭ قانونِ طبيعى تعبير ايتديگى شيلر، أمرِ إلٰهى و إرادهِٔ ربّانيهنڭ كلّى بر جلوهسى اولان عادت اللّٰه قانونلريدر كه، جنابِ حق او عاداتنى بعض حكمت ايچون دگيشديرر. هر شيده و هر قانونده إراده و إختيارينڭ حكم ايتديگنى گوسترر. خارق العاده بعض فردلرده خرقِ عادت ايدر.
اِنَّ مَثَلَ عِيسٰى عِندَ اللّٰهِ كَمَثَلِ اٰدَمَ
فرمانيله بو حقيقتى گوسترر.
— 128 —
عُمَر أفندينڭ او دوقتوره دائر ايكنجى سؤالى:
او دوقتور، او مسئلهده او قدر أبلهانه حركت ايدييور كه، سوزلرينى ديڭلهمك ياخود أهمّيت ويروب جواب ويرمكدن چوق آشاغيدر. بو بيچاره، كفر و ايمان اورتهسنى بولمق ايستهيور. اونڭ أهمّيتسز بحثنه قارشى دگل، يالڭز عُمَر أفندينڭ إستفسارينه گوره ديرم:
مأمورات و منهياتِ شرعيهده علّت، أمرِ إلٰهيدر و نهىِ إلٰهيدر. مصلحتلر و حكمتلر ايسه، مرجّحدرلر؛ أمر و نهيڭ تعلّقلرينه إسمِ حكيم نقطهسنده سبب اولابيليرلر.
مثلا: سفر ايدن، نمازينى قصر ايدر. بو نمازڭ قصرينه بر علّت و بر حكمت وار. علّت سفردر، حكمت مشقّتدر. سفر بولونسه، مشقّت اولماسه ده نماز قصر ايديلير. سفر اولماسه، خانهسنده يوز مشقّت گورسه، ينه نماز قصر ايديلمز. چونكه مشقّت فى الجمله بعضًا سفرده بولونماسى، قصرِ نمازه حكمت اولماسنه كافيدر و سفرى علّت ياپماسنه ده ينه كافيدر.
ايشته بو قاعدهِٔ شرعيهيه بناءً، أحكامِ شرعيه حكمتلره گوره تغيّر ايتمييور، حقيقى علّتلره باقار.
مثلا او دوقتورڭ بحث ايتديگى گبى، خنزيرڭ أتندن بيلديگى ضرردن، خستهلقدن باشقه "خنزير أتى يين، بر جهتده خنزيرلهشير."
(حاشيه): عجبا فرنگستانڭ بو قدر خارقه ترقّياتِ مدنيتيله و كمالاتِ فنّيهسيله و إنسانيتپرورانه علوميله ايلرى گيتديگى حالده؛ او ترقّيات و كمالاته و علومه بتون بتون ضد اولان مادّيونلق و طبيعيّونلق ظلماتنده خنزيرجهسنه صاپلانمالرنده، خنزير أتنڭ يمهسنڭ مدخلى يوق ميدر؟ صورويورم. إنسان بسلنديگى شى ايله مزاجى متأثّر اولديغنه دليل، "قرق گونده هر گون أت يين، قساوتِ قلبيهيه دوچار اولديغى" ضربِ مَثل حكمنه گچمشدر.
قاعدهسيله او حيوان، سائر حيواناتِ أهليه گبى ضررسز ياييلمييور. أتندن گلن منفعتدن زياده،
— 129 —
چوق ضرر ايراث ايتمكله برابر؛ أتندهكى قوّتلى ياغ، قوّتلى صوغوق مملكتى اولان فرنگستاندن باشقه طبًّا مضر اولديغى گبى، معنًا و حقيقةً چوق ضررلى اولديغى تحقّق ايتمش.
ايشته بو گبى حكمتلر اونڭ حرام اولماسنه و نهىِ إلٰهى تعلّقنه بر حكمت اولمشدر. حكمت هر فردده و هر وقتده بولونمق لازم دگلدر. او حكمتڭ تبدّلى ايله علّت دگيشمز. علّت دگيشمزسه حكم دگيشمز. ايشته بو قاعدهيه گوره او بيچاره آدمڭ نه قدر شريعتڭ روحندن اوزاق قونوشديغى آڭلاشيلسين. شريعت نامنه اونڭ سوزينه أهمّيت ويريلمز. خالقڭ چوق عقلسز فيلسوفلر صورتنده حيوانلرى واردر.
٭ ٭ ٭
(محيى الدينِ عرب حقّندهكى سؤالڭ جوابنه ذيلدر)
سؤال:محيى الدينِ عرب وحدت الوجود مسئلهسنى، أڭ يوكسك بر مرتبه تلقّى ايتديگى گبى، أهلِ عشق بر قسم أولياءِ عظيمه دخى اوڭا إتّباع ايتمشلر. بو مسئلهنڭ أڭ يوكسك مرتبه اولماديغنى، هم حقيقى اولماديغنى، بلكه بر درجه أهلِ سكر و إستغراقڭ و أصحابِ شوق و عشقڭ مشربى اولديغنى دييورسڭ. اويله ايسه مختصرًا، سرِّ وراثتِ نبوّتله و قرآنڭ صراحتيله گوستريلن توحيدڭ يوكسك مرتبهسى هانگيسيدر؟ گوستر.
الجواب:بنم گبى، هيچ أندر هيچ عاجز بر بيچارهنڭ قيصه فكريله، بو يوكسك مرتبهلرى محاكمه ايتمك، يوز درجه حدّمڭ فوقندهدر. يالڭز قرآنِ حكيمڭ فيضندن گلن، غايت مختصر بر ايكى نكته سويلهيهجگم. بلكه بو مسئلهده فائدهسى اولاجق.
— 130 —
برنجى نقطه:وحدت الوجودڭ مشربنه و صاپلانماسنه چوق أسباب وار، اونلردن بر ايكيسى قيصهجه بيان ايديلهجك.
برنجى سبب:مرتبهِٔ ربوبيتڭ خلّاقيتنى أعظمى درجهسنده ذهنلرينه صيغيشديرهمدقلرندن و سرِّ أحديتله، هر شيئى بِالذّات قبضهِٔ ربوبيتنده طوتديغنى و هر شى قدرت و إختيار و إرادهسيله وجود بولديغنى، قلبلرينه تام يرلشديرهمدكلرندن، هر شى اودر وياخود يوقدر ويا خيالدر ويا تظاهريتيدر ويا جلوهلريدر دييه، كنديلرينى مجبور بيلمشلر.
ايكنجى سبب:فراقى هيچ ايستهمهين و فراقدن شدّتله قاچان و آيريلقدن تيترهين و بعديتدن جهنّم گبى قورقان و زوالدن غايت درجهده نفرت ايدن و وصالى روحى و جانى گبى سَون و قربيّتى جنّت گبى، حدسز بر إشتياق ايله آرزولايان "عشق" صفتى؛ هر شيدهكى أقربيتِ إلٰهيهنڭ بر جلوهسنه ياپيشمقله فراق و بعديتى هيچه صايوب، لقاء و وصالى دائمى ظن ايدهرك، لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُو دييه، عشقڭ سكريله و او شوقِ بقا و لقاء و وصالڭ مقتضاسيله، غايت ذوقلى بر مشربِ حالى وحدت الوجودده بولونديغنى تصوّر ايدهرك، مدهش فراقلردن قورتولمق ايچون، او وحدت الوجود مسئلهسنى ملجأ إتّخاذ ايتمشلر.
ديمك برنجى سببڭ منشئى، عقلڭ ألى غايت گنيش و غايت يوكسك اولان بعض حقيقتِ ايمانيهيه يتيشمديگندن و إحاطه ايدهمديگندن و عقلڭ ايمان نقطهسنده تماميله إنكشاف ايتمديگندن و ايكنجى سببڭ منشئى، قلبڭ عشق نقطهسنده فوق العاده إنكشافندن و خارق العاده إنبساطندن و گنيشلگندن ايلرى گلمشدر.
امّا صراحتِ قرآنيه ايله، وراثتِ نبوّتڭ أولياءِ عظيمهسى و أهلِ صحو اولان أصفيانڭ گوردكلرى مرتبهِٔ عظماىِ توحيدى ايسه، هم چوق يوكسكدر، هم ربوبيت
— 131 —
و خلّاقيتِ إلٰهيهنڭ مرتبهِٔ عظماسنى، هم بتون أسماءِ إلٰهيهنڭ حقيقى اولدقلرينى إفاده ايدييور. و أساساتنى محافظه ايدوب و أحكامِ ربوبيتڭ موازنهسنى بوزمييور.
چونكه ديرلر كه: جنابِ حق أحديتِ ذاتيهسيله و مكاندن منزّهيتيله برابر، هر شى بتون شئوناتيله طوغريدن طوغرىيه علميله إحاطه و تشخيص ايديلمش و إرادهسيله ترجيح و تخصيص ايديلمش و قدرتيله إثبات و ايجاد ايديلمشدر. بتون كائناتى بر تك موجود گبى ايجاد و تدبير ايدييور. بر چيچگى قولايلقله خلق ايتديگى گبى، قوجه بهارى او سهولتله خلق ايدر. بر شى، بر شيئه مانع اولماز. توجّهنده تجزّى يوق، عين آنده هر يرده قدرت و علميله تصرّف نقطهسنده بولونويور. تصرّفنده توزيع و إنقسام يوق. اون آلتنجى سوز و اوتوز ايكنجى سوزڭ ايكنجى موقفنڭ ايكنجى مقصدنده بو سرّ تماميله ايضاح و إثبات ايديلمشدر. لَا مُشَاحَةَ فِى التَّمْثِيلِ قاعدهسيله تمثيلدهكى قصوره باقيلمديغندن، غايت قصورلى بر تمثيل سويلهيهجگم، تا ايكى مشربڭ بر درجه فرقى آڭلاشيلسين. مثلا: خارقه و أمثالسز غايت بيوك و غايت زينتلى، شرق و غربه بر آنده اوچهجق و شمالدن جنوبه اولاشان قنادلرينى قپايوب آچاجق، يوز بيڭلر نقشلرله تزيين ايديلمش، او قنادينڭ هر بر توينده غايت داهيانه صنعتلر درج ايديلمش اولان بر طاووس قوشى فرض ايدييورز.
شيمدى سيرجى ايكى آدم وار، عقل و قلب قنادلريله بو قوشڭ يوكسك مزيتلرينه و خارقه زينتلرينه اوچمق ايستهيورلر. بريسى بو طاووس قوشنڭ وضعيتنه و هيكلنه و خارق العاده هر بر تويندهكى قدرت نقشلرينه باقار، غايت عشق و شوق ايله سَور، دقيق تفكّرى قسمًا بيراقير و عشقه ياپيشير. فقط گورور كه، هر گون او سَويملى نقشلر، تحوّل و تبدّل ايدر. سَوْديگى و پرستش ايتديگى او محبوبلر غائب اولويور، زوال بولويور.
— 132 —
او آدم كندينه تسلّى ويرمك و عقلنه صيغيشديرهمديغى وحدتِ حقيقيه ايله، ربوبيتِ مطلقه و أحديتِ ذاتيله خلّاقيتِ كلّيهيه مالك بر نقّاشڭ بر نقشِ صنعتيدر ديمك لازم گليركن؛ او إعتقاد يرينه، بو طاووس قوشندهكى روح او قدر عاليدر كه، اونڭ صانعى اونڭ ايچندهدر ويا او او اولمش، هم او روح وجوديله متّحد و وجودى ايسه صورتِ ظاهرى ايله ممتزج اولديغندن او روحڭ كمالى و او وجودڭ يوكسكلگى بو جلوهلرى بويله گوسترر، هر دقيقه باشقه بر نقشى و آيرى بر حسنى إظهار ايدر، حقيقى إختياريله بر ايجاد دگل، بلكه بر جلوهدر، بر تظاهردر.
ديگر آدم دير كه: بو ميزانلى و نظاملى غايت صنعتكارانه نقشلر، قطعى بر صورتده بر إراده و إختيار و قصد و مشيئت إقتضا ايدر. إرادهسز بر جلوه، إختيارسز بر تظاهر اولاماز. أوت طاووسڭ ماهيتى گوزل و يوكسكدر. فقط اونڭ ماهيتى فاعل اولاماز، بلكه منفعلدر. فاعلى ايله هيچ بر جهتله إتّحاد ايدهمز. روحى گوزل و عاليدر، فقط موجد و متصرّف دگل، بلكه آنجق مظهر و مداردر. چونكه هر بر توينده بِالبداهه نهايتسز بر حكمتله بر صنعت و نهايتسز بر قدرتله بر نقشِ زينت گورونويور. بو ايسه إرادهسز، إختيارسز اولاماز.
بو كمالِ قدرت ايچنده كمالِ حكمتى و كمالِ حكمت ايچنده كمالِ ربوبيتى و مرحمتى گوسترن صنعتلر؛ جلوه ملوه ايشى دگل. بو يالديزلى دفترى يازان كاتب ايچنده اولاماز، اونڭله إتّحاد ايدهمز. بلكه يالڭز او دفتر، او كاتبڭ يازى قلمنڭ اوجى ايله تماسى وار؛ اويله ايسه او كائنات دينيلن مثالى طاووسڭ خارق العاده زينتلرى، طاووس خالقنڭ يالديزلى بر مكتوبيدر.
ايشته شيمدى طاووسه باق، او مكتوبى اوقو. كاتبه ما شاء اللّٰه، تبارك اللّٰه، سبحان اللّٰه دى. مكتوبى كاتب ظن ايدن ويا كاتبى مكتوب ايچنده تخيّل ايدن ويا مكتوبى خيال توهّم ايدن، ألبته عقلنى عشق پردهسنده صاقلامش، حقيقتڭ حقيقى صورتنى گورمهمش.
— 133 —
وحدت الوجود مشربنه سببيت ويرن عشقڭ أنواعندن أڭ مهمّ سبب، عشقِ دنيادر. مجازى اولان عشقِ دنيا، عشقِ حقيقىيه إنقلاب ايتديگى زمان، وحدت الوجوده إنقلاب ايدر. ناصلكه إنساندن شخصى بر محبوبى، محبّتِ مجازى ايله سَون، صوڭره زوال و فناسنى قلبنه يرلشديرمهين بر عاشق، محبوبنه عشقِ حقيقى ايله بر بقا قزانديرمق ايچون، معبود و محبوبِ حقيقينڭ بر آيينهِٔ جماليدر دييه كندينى تسلّى ايدر، بر حقيقته ياپيشير.
اويله ده قوجه دنيايى و كائناتى هيئتِ مجموعهسيله محبوب إتّخاذ ايدن، صوڭره او محبّتِ عجيبه، دائمى زوال و فراق قامچيلرى ايله محبّتِ حقيقىيه إنقلاب ايتديگى وقت، او چوق بيوك محبوبنى زوال و فراقدن قورتارمق ايچون، وحدت الوجود مشربنه إلتجا ايدر.
أگر غايت يوكسك و قوّتلى ايمان صاحبى ايسه، محيى الدينِ عربڭ أمثالى گبى ذاتلره ذوقلى، نورانى، مقبول بر مرتبه اولور. يوقسه ورطهلره دوشمك، مادّياته گيرمك، أسبابده بوغولمق إحتمالى وار. وحدت الشهود ايسه او ضررسزدر. أهلِ صحوڭ ده، يوكسك بر مشربيدر.
اَللّٰهُمَّ اَرِنَا الْحَقَّ حَقًّا وَ ارْزُقْنَا اِتِّبَاعَهُ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭