— 16 —
أمرى، رسالت و نبوّته إشارتدر. چونكه رسول اولماسه ايدى، تبليغ و تعليمه مأمور اولمازدى. كذالك حصرى إفاده ايدن "جار و مجرورڭ تقديمى"، توحيده ايمادر. و كذا اَلرَّحْمٰن نظام و عدالته، اَلرَّحِيم ده حشره دلالت ايدر. و كذا اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ دهكى ل إختصاصى إفاده ايتديگندن توحيده إشارتدر. رَبُّ الْعَالَمِينَ عدالتله نبوّته رمزدر. چونكه تربيه، رسوللر واسطهسيله اولور. مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ذاتًا صراحةً حشر و قيامته دلالت ايدر.
و كذا اِنَّا اَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ صدفى ده، او مقاصدِ أربعه جوهرلرينى تضمّن ايتمشدر.
بِسْمِ اللّٰهِ : بو كلام، گونش گبيدر. يعنى، گونش باشقهلرينى گوسترديگى گبى، كندينى ده گوسترر؛ باشقه بر گونشه إحتياج بيراقماز. بِسْمِ اللّٰهِ باشقهلرينه ياپديغى وظيفهيى، كنديسنه ده ياپييور، ايكنجى بر بِسْمِ اللّٰهِ داها لازم دگلدر. أوت بِسْمِ اللّٰهِ اويله مستقل بر نوردر كه، بو نور هيچ بر شيئه باغلى دگلدر. حتّى بو نورڭ جار و مجرورى بيله هيچ بر شيئه محتاج دگلدر. آنجق ب حرفندن مستفاد اولان اَسْتَعِينُ ويا عرفًا معلوم اولان اَتَيَمَّنُ وياخود مقدّر اولان قُلْ ڭ إستلزام ايتديگى اِقْرَاْ فعللرندن برينه متعلّقدر.
إخطار:بِسْمِ اللّٰهِ دهكى جار و مجروره متعلّق اولارق مذكور اولان فعللر، بسملهدن صوڭره تقدير ايديلير كه، حصرى إفاده ايتمكله إخلاص و توحيدى تضمّن ايتسين.
اِسْم : جنابِ حقّڭ ذاتى إسملرى اولديغى گبى، فعلى إسملرى ده واردر. بو فعلى إسملرڭ، غفّار و رزّاق، محيى و مميت گبى پك چوق نوعلرى واردر.
س- بو فعلى إسملرينڭ كثرتله تنوّعى نهدن ميدانه گلييور؟
ج- قدرتِ أزليهنڭ كائناتدهكى موجوداتڭ نوعلرينه، فردلرينه اولان نسبت و تعلّقندن حصوله گلير. بو إعتبارله، بِسْمِ اللّٰهِ قدرتِ أزليهنڭ تعلّق و تأثيرينى جلب
— 17 —
ايدر. و او تعلّق، عبدڭ كسبنه و ايشينه يارديم ايديجى بر روح گبى اولور. اويله ايسه هيچ كيمسه، هيچ بر ايشينى بسملهسز بيراقماسين!
اَللّٰه لفظهِٔ جلالى، بتون صفاتِ كماليهيى تضمّن ايدن بر صدفدر. چونكه لفظهِٔ جلال، ذاتِ أقدسه دلالت ايدر؛ ذاتِ أقدس ده، بتون صفاتِ كماليهيى إستلزام ايدر؛ اويله ايسه، او لفظهِٔ مقدّسه، دلالتِ إلتزاميه ايله بتون صفاتِ كماليهيه دلالت ايدر.
إخطار:باشقه إسمِ خاصلرده بو دلالت يوقدر. چونكه باشقه ذاتلرده صفاتِ كماليهيى إستلزام ايتمك يوقدر.
اَلرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ : بو ايكى صفتڭ لفظهِٔ جلالدن صوڭره ذكرلرينى ايجاب ايدن مناسبتلردن بريسى شودر كه: لفظهِٔ جلالدن جلال سلسلهسى تجلّى ايتديگى گبى، بو ايكى صفتدن دخى جمال سلسلهسى تجلّى ايدييور. أوت هر بر عالمده أمر و نهى، ثواب و عذاب، ترغيب و ترهيب، تسبيح و تحميد، خوف و رجا گبى پك چوق فروعات، جلال و جمالڭ تجلّيسيله تسلسل ايدهگلمكدهدر. ايكنجيسى: جنابِ حقّڭ إسمى، ذاتِ أقدسنه عين اولديغى جهتله؛ لفظهِٔ جلال، صفاتِ عينيهيه إشارتدر. الرَّحِيم ده، فعلى اولان صفاتِ غيريهيه ايمادر. اَلرَّحْمٰن دخى، نه عين نه غير اولان صفاتِ سبعهيه رمزدر. زيرا رحمٰن، رزّاق معناسنهدر. رزق، بقايه سببدر. بقا، تكرّرِ وجوددن عبارتدر. وجود ايسه؛ برنجيسى مميّزه، ايكنجيسى مخصّصه، اوچنجيسى مرجّحه اولمق اوزره "علم، إراده، قدرت" صفتلرينى إستلزام ايدر. بقا دخى، ثمرهِٔ رزق محصولى اولديغى ايچون، "بصر، سمع، كلام" صفتلرينى إقتضا ايدر كه؛ مرزوق ايستديگى زمان، إحتياجنى گورسون، ايستديگى زمان ايشيتسين، آرالرنده واسطه بولونديغى تقديرده او واسطه ايله قونوشسون. بو آلتى صفت، شبههسز برنجى صفتى اولان حياتى إستلزام ايدرلر.
س- رحمٰن، بيوك نعمتلره؛ رحيم، كوچك نعمتلره دلالت ايتدكلرى جهتله؛ رحيمڭ رحماندن صوڭره ذكرى، يوقاريدن آشاغىيه اينمك معناسنه اولان "صنعت التدلّى" قاعدهسنه داخلدر. بو ايسه، بلاغتجه مقبول دگلدر؟
— 18 —
ج- أوت قاشلر گوزه، گم آته متمّم اولدقلرى و اونلرڭ نقصانلرينى إكمال ايتدكلرى گبى؛ كوچك نعمتلر ده، بيوك نعمتلره متمّمدرلر. بو إعتبارله متمّم اولان حدِّ ذاتنده كوچك ده اولسه، فائدهيى إكمال ايتديگندن، بيوكدن داها بيوك اولماسى ايجاب ايدر. و كذا بيوكدن بكلهنيلن منفعت، كوچگه متوقّف ايسه؛ او كوچك، بيوك صيرهسنه گچر؛ او بيوك دخى، كوچك حكمنده قالير. كليد ايله آناختار، لسان ايله روح گبى.
و كذا بو مقام، نعمتلرڭ تعدادى ويا نعمتلر ايله إمتنان مقامى دگلدر. آنجق إنسانلرى، گيزلى و كوچك نعمتلره تنبيه و ايقاظ ايتمك مقاميدر. أوّلكى مقاملردهكى "تدلّى"، شو "تنبيه" مقامنده ترقّى صاييلير. چونكه گيزلى و كوچك نعمتلرى إنسانلره گوسترمك و إنسانلرى اونلرڭ وجودينه ايقاظ ايتمك، داها لايق و داها لازمدر. بو إعتبارله، شو مسئلهمزده تدلّى دگل، ترقّى واردر.
سؤال:مبدأ و مأخذ إعتباريله رقّة القلب معناسنى إفاده ايدن بو ايكى صفتڭ جنابِ حق حقّنده قوللانيلماسى جائز دگلدر. أگر معناىِ حقيقيلرينڭ لازمى و نتيجهسى اولان إنعام و إحسان قصد ايديليرسه، مجازده نه حكمت واردر؟
جواب:بو ايكى صفت، "يد" گبى معناىِ حقيقيلريله، جنابِ حق حقّنده قوللانيلماسى محال اولان متشابهاتدندر. متشابهاتده، معناىِ مجازينڭ معناىِ حقيقينڭ لفظيله، اسلوبيله گوستريلمسندهكى حكمت، إنسانلرڭ مألوف و معلوملرى اولميان معنالرى و حقيقتلرى ذهنلرينه ياقينلاشديروب قبول ايتديرمكدن عبارتدر. مثلا "يد"ڭ معناىِ مجازيسى إنسانلره مأنوس اولماديغندن، معناىِ حقيقينڭ شكليله، لفظيله گوستريلمسى ضرورتى واردر.
اَلْحَمْدُ : أوّلا بو كلمهيى ماقبلنه باغلاتديران جهتِ مناسبت؛ "رحمٰن" "رحيم"ڭ دلالت ايتدكلرى نعمتلرڭ حمد و شكر ايله قارشيلانمهسى لزومندن عبارتدر.
ثانيًا:شو اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ جملهسى، هر برى نعمِ أساسيهدن برينه إشارت اولمق اوزره، قرآنڭ درت سورهسنده تكرّر ايتمشدر. او نعمتلر ده؛ نشئهِٔ اولٰى ايله نشئهِٔ اولٰىده بقا، نشئهِٔ اُخرا ايله نشئهِٔ اُخرٰىده بقا نعمتلرندن عبارتدر.
— 19 —
ثالثًا:بو جملهنڭ قرآنڭ باشلانغيجى اولان فاتحه سورهسنه فاتحه يعنى باشلانغيج ياپيلماسى نهيه بناءًدر؟
جواب:كائناتڭ و طولاييسيله إنسانلرڭ خلقتندهكى حكمت و غايه، وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْاِنْسَ اِلَّا لِيَعْبُدُونِ فرمانِ جليلنجه، عبادتدر. حمد ايسه، عبادتڭ إجمالى بر صورتى و كوچك بر نسخهسيدر. اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ ڭ بو مقامده ذكرى، خلقتڭ غايهسنى تصوّر ايتمگه إشارتدر.
رابعًا:حمدڭ أڭ مشهور معناسى، صفاتِ كماليهيى إظهار ايتمكدر. شويله كه: جنابِ حق إنسانى كائناته جامع بر نسخه و اون سكز بيڭ عالمى حاوى شو بيوك عالمڭ كتابنه بر فهرست اولارق ياراتمشدر. و أسماءِ حسنىدن هر بريسنڭ تجلّيگاهى اولان هر بر عالمدن بر ئورنك، بر نمونه، إنسانڭ جوهرنده وديعه بيراقمشدر. أگر إنسان مادّى و معنوى هر بر عضوينى اللّٰهڭ أمر ايتديگى يره صرف ايتمكله حمدڭ شُعْبهلرندن اولان شكرِ عُرفىيى ايفا و شريعته إمتثال ايدرسه، إنسانڭ جوهرنده وديعه بيراقيلان او ئورنكلرڭ هر بريسى، كندى عالمنه بر پنجره اولور. إنسان او پنجرهدن، او عالمه باقار. و او عالمه تجلّى ايدن صفتله، او عالمدن تظاهر ايدن إسمه بر مرآت و بر آيينه اولور. او وقت إنسان روحيله، جسميله عالمِ شهادت و عالمِ غيبه بر خلاصه اولور. و هر ايكى عالمه تجلّى ايدن، إنسانه ده تجلّى ايدر. ايشته بو جهتله إنسان، صفاتِ كماليهِٔ إلٰهيهيه هم مظهر اولور، هم مُظْهِر اولور.
نتهكيم محيى الدينِ عربى، كُنْتُ كَنْزًا مَخْفِيًّا فَخَلَقْتُ الْخَلْقَ لِيَعْرِفُونِى حديثِ شريفنڭ بياننده: "مخلوقاتى ياراتدم كه، بڭا بر آيينه اولسون و او آيينهده جمالمى گورهيم." ديمشدر.
لِلّٰهِ : "ل" بوراده إختصاص ايچوندر. حمدڭ ذاتِ أقدسه خاص و منحصر اولديغنى إفاده ايدر. بو "ل"ڭ متعلّقى اولان إختصاص حذف اولدقدن صوڭره اوڭا إنتقال ايتمشدر كه، إخلاص و توحيدى إفاده ايتسين.
— 20 —
إخطار:
مشخّص اولان بر شيئڭ عمومى بر مفهوم ايله ملاحظه ايديلديگنه بناءً؛ ذاتِ أقدس ده مشخّص اولديغى حالده، واجب الوجود مفهوميله تصوّر ايديلهبيلير.
رَبِّ : يعنى هر بر جزئى بر عالم مثابهسنده بولنان شو عالمى بتون أجزاسيله تربيه و ييلديزلر حكمنده اولان او جزءلرڭ ذرّاتنى كمالِ إنتظامله تحريك ايدر. أوت جنابِ حق، هر شى ايچون بر نقطهِٔ كمال تعيين ايتمشدر. و او نقطهيى ألده ايتمك ايچون او شيئه بر مَيل ويرمشدر. هر شى او نقطهِٔ كماله طوغرى حركت ايتمك اوزره، صانكه معنوى بر أمر آلمش گبى منتظمًا او نقطهيه متوجّهًا حركت ايتمكدهدر. أثناىِ حركتده اونلره يارديم ايدن و مانعلرينى دفع ايدن، شبههسز جنابِ حقّڭ تربيهسيدر. أوت كائناته دقّتله باقيلديغى زمان، إنسانلرڭ طائفه و قبيلهلرى گبى، كائناتڭ ذرّاتى منفردًا و مجتمعًا خالقلرينڭ قانوننه إمتثالًا، معيّن اولان وظيفهلرينه قوشمقده اولدقلرى حسّ ايديلير. يالڭز بدبخت إنسانلر مستثنا!
الْعَلَمِينَ : بو كلمهنڭ صوڭندهكى ين يالڭز إعراب علامتيدر، عِشْرِينَ ثَلَاثِينَ گبى. ويا جمع علامتيدر. چونكه عالمڭ إحتوا ايتديگى جزءلرڭ هر بريسى بر عالمدر. وياخود يالڭز منظومهِٔ شمسيهيه منحصر دگلدر. جنابِ حقّڭ شو غيرِ متناهى فضاده چوق عالملرى واردر. أوت
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ كَمْ ِللّٰهِ مِنْ فَلَكٍ ٭ تَجْرِى النُّجُومُ بِهِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَر
رَاَيْتُهُمْ لِى سَاجِدِينَ ده اولديغى گبى، بوراده ده عقلايه مخصوص جمع صيغهسيله غيرِ عقلا جمعلنديريلمشدر. بو ايسه، قواعده مخالفدر؟
أوت عالمڭ إحتوا ايتديگى عضولرڭ برر عاقل، برر متكلّم صورتنده تصوّر ايديلمسى، بلاغتڭ أڭ مقبول بر پرنسبيدر. زيرا كائناتڭ "عالم" ايله تسميهسى، كائناتڭ صانعنه اولان دلالتى، شهادتى، إشارتى ايچوندر. بناءً عليه كائناتڭ عضولرى ده صانعه اولان دلالتلرى، شهادتلرى ايچون برر عالم اولمالرى ايجاب ايدر. اويله ايسه صانعڭ او عضولرى تربيهسندن و او عضولرڭ ده صانعى إعلام ايتمهلرندن آڭلاشيلير
— 21 —
كه؛ او عضولر برر حىّ، برر عاقل، برر متكلّم صورتنده تصوّر ايديلمشدر. بناءً عليه بو جمعده، قواعده مخالفت يوقدر.
اَلرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ : ماقبليله بو ايكى صفتڭ نظمنى ايجاب ايدن شويله بر مناسبت واردر كه؛ برى منفعتلرى جلب، ديگرى مضرّتلرى دفع ايتمك اوزره تربيهنڭ ايكى أساسى واردر. رزّاق معناسنه اولان اَلرَّحْمٰنِ برنجى أساسه، غفّار معناسنى إفاده ايدن اَلرَّحِيمِ ده ايكنجى أساسه إشارتلرى ايچون بربريله باغلانمشدر.
مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ : ماقبليله شو صفتڭ نظمنى إقتضا ايدن سبب شودر كه؛ شو صفت، رحمتى إفاده ايدن ماقبلنه نتيجهدر. زيرا قيامتله، سعادتِ أبديهنڭ گلهجگنه أڭ بيوك دليل، رحمتدر. أوت رحمتڭ رحمت اولماسى و نعمتڭ نعمت اولماسى آنجق و آنجق حشر و سعادتِ أبديهيه باغليدر. أوت سعادتِ أبديه اولماسه، أڭ بيوك نعمتلردن صاييلان عقلڭ، إنسانڭ قفاسنده ييلان وظيفهسنى گورمكدن باشقه بر ايشى قالماز. كذالك أڭ لطيف نعمتلردن صاييلان شفقت و محبّت، أبدى بر آيريلق دوشونجهسيله، أڭ بيوك ألملر صيرهسنه گچرلر.
سؤال:جنابِ حقّڭ هر شيئه مالك اولديغى بر حقيقت ايكن، بوراده حشر و جزا گونينڭ تخصيصى نهيه بناءًدر؟
جواب:شو عالمڭ إنسانلرجه حقير و خسيس صاييلان بعض شيلرينه قدرتِ أزليهنڭ بِالذّات مباشرتى عظمتِ إلٰهيهيه مناسب گورولمديگندن، وضع ايديلن أسبابِ ظاهريهنڭ او گون رفعيله، هر شيئڭ شفّاف، پارلاق ايچ يوزيله تجلّى ايدوب صانعنى، خالقنى واسطهسز گورهجگنه إشارتدر.
يَوْم تعبيرى ايسه، حشرڭ وقوعنى گوسترن أمارهلردن برينه إشارتدر. شويله كه:
ثانيه، دقيقه، ساعت و گونلرى گوسترن هفتهلق بر ساعتڭ ميللرندن بريسى دورينى تمام ايتديگى زمان، بهمهحال اوتهكيلر ده دورلرينى إكمال ايدهجكلرينه قناعت حاصل اولور. كذالك يوم، سنه، عمرِ بشر و عمرِ دنيا ايچنده تعيين ايديلن معنوى ميللردن بريسى دورينى تمام ايتديگنده، اوتهكيلرڭ ده (وَلَوْ اوزون بر زماندن صوڭره اولسون) دورلرينى
— 22 —
إكمال ايدهجكلرينه حكم ايديلير. و كذا بر گون ويا بر سنه ظرفنده وقوعه گلن كوچك كوچك قيامتلرى، حشرلرى گورن بر آدم، سعادتِ أبديهنڭ (حشرڭ طلوعِ فجريله، شخصى بر نوع حكمنده اولان) إنسانلره إحسان ايديلهجگنه شبهه ايدهمز.
دِين كلمهسندن مقصد يا جزادر، چونكه او گون خير و شرلره جزا ويريلهجك بر گوندر ويا حقائقِ دينيهدر. چونكه حقائقِ دينيه او گون تام معناسيله ميدانه چيقار. و دائرهِٔ إعتقادڭ، دائرهِٔ أسبابه غلبه ايدهجگى بر گوندر. أوت جنابِ حق مسبّباتى أسبابه باغلامقله، إنتظامى تأمين ايدن بر نظامى كائناتده وضع ايتمش. و هر شيئى، او نظامه مراعات ايتمگه و او نظامله قالميه توجيه ايتمشدر. و بِالخاصّه إنسانى ده، او دائرهِٔ أسبابه مراعات و مربوطيت ايتمگه مكلّف قيلمشدر. هر نه قدر دنياده دائرهِٔ أسباب دائرهِٔ إعتقاده غالب ايسه ده؛ آخرتده حقائقِ إعتقاديه تمامًا تجلّى ايتمكله، دائرهِٔ أسبابه غلبه ايدهجكدر. بوڭا بناءً، بو دائرهلرڭ هر بريسى ايچون آيرى آيرى مقاملر، آيرى آيرى حكملر واردر. و هر مقامڭ إقتضا ايتديگى حكمه گوره حركت لازمدر. عكسى تقديرده دائرهِٔ أسبابده ايكن طبيعتيله، وهميله، خياليله دائرهِٔ إعتقاده باقان؛ معتزله اولور كه، تأثيرى أسبابه ويرر. و كذا دائرهِٔ إعتقادده ايكن روحيله، ايمانيله دائرهِٔ أسبابه باقان ده؛ أسبابه قيمت ويرميهرك، جبريه مذهبى گبى تنبلجهسنه بر توكّل ايله نظامِ عالمه مخالفت ايدر.
اِيَّاكَ نَعْبُدُ : ك ضميرنده ايكى نكته واردر. برنجيسى: ماقبلنده ذكر ايديلن صفاتِ كماليهنڭ ك ضميرنده مستتر و متضمّن اولديغنه إشارتدر. چونكه او صفتلرڭ برر برر تعدادندن حاصل اولان بيوك بر شوق ايله غيبتدن خطابه، يعنى إسمِ ظاهردن شو ك ضميرينه إلتفات و إنتقال اولمشدر. ديمك ك ضميرينڭ مرجعى، گچن صفاتِ كماليه ايله موصوف اولان ذاتدر. ايكنجيسى: ألفاظ اوقونوركن معنالرينى دوشونمك، بلاغت مذهبنده واجب اولديغنه إشارتدر. چونكه معنالر دوشونلورسه، نازل اولديغى گبى اوقونور و او اوقويش؛ طبيعتيله، ذوقيله خطابه إنجرار ايدر. حتّى اِيَّاكَ نَعْبُدُ يى اوقويان آدم، صانكه اُعْبُدْ رَبَّكَ كَاَنَّكَ تَرَاهُ جملهسندهكى أمره إمتثالًا اوقويور گبى اولور.
— 23 —
جمع صيغهسيله ذكر ايديلن نَعْبُدُ دهكى ضمير، اوچ طائفهيه إشارتدر. برنجيسى: إنسانڭ وجودندهكى بتون أعضا و ذرّاته راجعدر كه، بو إعتبارله شكرِ عُرفىيى أدا ايتمش اولور. ايكنجيسى: بتون أهلِ توحيدڭ جماعتلرينه عائددر. بو جهتله شريعته إطاعت ايتمش اولور. اوچنجيسى: كائناتڭ إحتوا ايتديگى موجوداته إشارتدر. بو إعتبارله، شريعتِ فطريهِٔ كبرايه تابع اولارق حيرت و محبّتله قدرت و عظمتڭ عرشى آلتنده ساجد و عابد اولمش اولور.
بو جملهنڭ ماقبليله وجهِ نظمى: نَعْبُدُ نڭ اَلْحَمْدُ يه تفسير و بيان اولمقله مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ يه ده بر نتيجه و بر لازم اولماسيدر.
إخطار:
اِيَّاكَ نڭ تقديمى، إخلاصى وقايه ايتمك ايچوندر و ضميرِ خطاب ده، عبادتڭ سبب و علّتنه إشارتدر. چونكه خطابه إنجرار ايدن گچن صفاتله متّصف اولان ذات، ألبته عبادته مستحقدر.
وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ : نَسْتَعِينُ ده مستتر ضمير، نَعْبُدُ نڭ فاعلى گبى، او اوچ جماعتدن هر برينه راجعدر. يعنى: بزم وجوديمزڭ ذرّاتى ويا أهلِ توحيد جماعتى وياخود كائنات موجوداتى، بتون حاجات و مقصدلريمزه، بِالخاصّه أڭ أهمّ اولان عبادتمزه، سندن إعانه و توفيق ايستهيورز.
اِيَّاكَ كلمهسنڭ تكرارلانماسندهكى حكمتڭ برنجيسى، خطاب و حضوردهكى لذّتڭ آرتيريلماسنه؛ ايكنجيسى، عيان مقامنڭ برهان مقامندن داها يوكسك اولديغنه؛ اوچنجيسى، حضورده صدق اولوب كذبڭ إحتمالى اولماديغنه؛ دردنجيسى، عبادتله إستعانهنڭ آيرى و مستقل مقصدلر اولدقلرينه إشارتدر.
بو ايكى فعلى بربريله باغلايان مناسبت، اجرتله خدمت آراسندهكى مناسبتدر. زيرا عبادت، عبدڭ اللّٰهه قارشى بر خدمتيدر. إعانه ده، او خدمته قارشى بر اجرت گبيدر. ويا مقدّمه ايله مقصود آراسندهكى علاقهدر. چونكه إعانه و توفيق، عبادته مقدّمهدر.
اِيَّاكَ كلمهسنڭ تقديمندن طوغان حصر، عبدڭ جنابِ حقّه قارشى ياپديغى عبادت و خدمتله، وسائط و أسبابه اولان تذلّلدن قورتولوشنه إشارتدر. لٰكن أسبابى
— 24 —
تمامًا إهمال و ترك ايتمك ايى دگلدر. چونكه او زمان، جنابِ حقّڭ حكمت و مشيئتيله كائناتده وضع ايديلن نظامه قارشى بر تمرّد چيقار. أوت دائرهِٔ أسبابده ايكن توكّل ايتمك، بر نوع تنبللك و عطالتدر.
اِهْدِنَا : هدايتى طلب ايتمكله إعانهيى ايستهمك آراسنده نه مناسبت واردر؟
أوت برى سؤال، ديگرى جواب اولدقلرندن بربريله باغلانيلمشدر. شويله كه:
نَسْتَعِينُ ايله إعانه طلب ايديليركن مقام إقتضاسيله "نه ايستهيورسڭ؟" دييه وارد اولان مقدّر سؤال، اِهْدِنَا ايله جوابلانديريلمشدر. اِهْدِنَا ايله ايستهنيلن شيلرڭ آيرى آيرى و متعدّد اولماسى، اِهْدِنَا معناسنڭ ده آيرى آيرى و متعدّد اولماسنى ايجاب ايدر. صانكه اِهْدِنَا درت مصدردن مشتاقدر. مثلا: بر مؤمن هدايتى ايسترسه، اِهْدِنَا ثبات و دوام معناسنى إفاده ايدر. زنگين اولان ايسترسه، زياده معناسنى؛ فقير اولان ايسترسه، إعطا معناسنى؛ ضعيف اولان ايسترسه اعانه و توفيق معناسنى إفاده ايدر. و كذا "هر شيئى خلق و هدايت ايتمشدر" معناسنده بولنان وَ خَلَقَ كُلَّ شَىْءٍ وَ هَدَى آيتِ جليلهسى حكمنجه، ظاهرى و باطنى طويغولر، آفاقى و خارجى دليللر، أنفسى و داخلى برهانلر، پيغمبرلرڭ إرساليله، كتابلرڭ إنزالى گبى واسطهلر إعتباريله ده هدايتڭ معناسى تعدّد ايدر.
إخطار:
أڭ بيوك هدايت، حجابڭ قالديريلماسيله حقّى حق، باطلى باطل گوسترمكدر.
اَللّٰهُمَّ اَرِنَا الْحَقَّ حَقًّا وَ ارْزُقْنَا اِتِّبَاعَهُ وَ اَرِنَا الْبَاطِلَ بَاطِلًا وَ ارْزُقْنَا اِجْتِنَابَهُ اٰمِينَ
اَلصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ : صراطِ مستقيم؛ شجاعت، عفّت، حكمتڭ مزجندن و خلاصهسندن حاصل اولان عدل و عدالته إشارتدر. شويله كه:
تغيّر، إنقلاب و فلاكتلره معروض و محتاج شو إنسان بدننده إسكان ايديلن روحڭ ياشايابيلمسى ايچون اوچ قوّت إحداث ايديلمشدر. بو قوّتلرڭ برنجيسى: منفعتلرى جلب و جذب ايچون قوّهِٔ شهويهِٔ بهيميه. ايكنجيسى: ضررلى شيلرى دفع ايچون قوّهِٔ سَبُعِيهِٔ غضبيه. اوچنجيسى: نفع و ضررى، ايى و كوتويى بربرندن تمييز ايچون قوّهِٔ عقليهِٔ مَلكيهدر.
— 25 —
لٰكن إنساندهكى بو قوّتلره شريعتجه بر حدّ و بر نهايت تعيين ايديلمش ايسه ده، فطرةً تعيين ايديلمهمش اولديغندن بو قوّتلرڭ هر بريسى تفريط، وَسَط، إفراط ناميله اوچ مرتبهيه آيريليرلر. مثلا: قوّهِٔ شهويهنڭ تفريط مرتبهسى خموددر كه؛ نه حلاله و نه ده حرامه شهوتى، إشتهاسى يوقدر. إفراط مرتبهسى فجوردر كه؛ ناموسلرى و عِرضلرى پايمال ايتمك إشتهاسنده اولور. وَسَط مرتبهسى ايسه عفّتدر كه؛ حلالنه شهوتى وار، حرامه يوقدر.
إخطار:
قوّهِٔ شهويهنڭ يمك، ايچمك، اويومق و قونوشمق گبى فروعاتنده ده بو اوچ مرتبه موجوددر.
و كذا قوّهِٔ غضبيهنڭ تفريط مرتبهسى جبانتدر كه، قورقولميان شيلردن بيله قورقار. إفراط مرتبهسى تهوّردر كه، نه مادّى و نه معنوى هيچ بر شيدن قورقماز. بتون إستبدادلر، تحكّملر، ظلملر بو مرتبهنڭ محصوليدر. وَسَط مرتبهسى ايسه شجاعتدر كه؛ حقوقِ دينيه و دنيويهسى ايچون جاننى فدا ايدر، مشروع اولميان شيلره قاريشماز.
إخطار:
بو قوّهِٔ غضبيهنڭ فروعاتنده ده شو اوچ مرتبهنڭ يرى واردر.
و كذا قوّهِٔ عقليهنڭ تفريط مرتبهسى غباوتدر كه، هيچ بر شيدن خبرى اولماز. إفراط مرتبهسى جربزهدر كه؛ حقّى باطل، باطلى حق صورتنده گوسترهجك قدر آلداتيجى بر ذكايه مالك اولور. وَسَط مرتبهسى ايسه حكمتدر كه؛ حقّى حق بيلير إمتثال ايدر، باطلى باطل بيلير إجتناب ايدر.
وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ اُوتِىَ خَيْرًا كَثِيرًا
إخطار:
بو قوّتڭ شو اوچ مرتبهيه إنقسامى گبى؛ فروعاتى ده، او اوچ مرتبهيى حاويدر. مثلا: خلقِ أفعال مسئلهسنده جبر مذهبى إفراطدر كه، بتون بتون إنسانى محروم ايدر. إعتزال مذهبى ده تفريطدر كه، تأثيرى إنسانه ويرر. أهلِ سنّت مذهبى وسطدر. چونكه بو مذهب بَين بَيندر كه؛ او فعللرڭ بدايتنى إرادهِٔ جزئيهيه، نهايتنى إرادهِٔ كلّيهيه ويرييور. و كذا إعتقادده ده تعطيل إفراطدر، تشبيه تفريطدر، توحيد وسطدر.
— 26 —
خلاصه:
شو طوقوز مرتبهنڭ آلتيسى ظلمدر، اوچى عدل و عدالتدر. صراطِ مستقيمدن مراد شو اوچ مرتبهدر.
صِرَاطَ الَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ : قرآنڭ اينجى گبى لفظلرينڭ ديزيلمسى؛ بر خيطه، بر چشيده، بر نقشه منحصر دگلدر. بلكه ظهورجه، خفاجه، ياقينلقجه، اوزاقلقجه متفاوت چوق تناسبلردن حاصل اولان پك چوق نقشلر اوزرينه ديزيلمشلردر، نظم ايديلمشلردر. ذاتًا إعجازڭ أساسى، إختصاردن صوڭره آنجق بويله نقشلردهدر. أوت صِرَاطَ الَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ايله ماقبلندهكى هر بر كلمه آراسنده بر مناسبت واردر. مثلا: اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ ايله مناسبتى واردر. چونكه نعمت، حمده دليل و قرينهدر. رَبِّ الْعَالَمِينَ ايله مناسبتداردر. چونكه تربيهنڭ كمالى، نعمتلرڭ توالى و تعاقبى ايله اولور. الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ايله علاقهداردر. چونكه الَّذِينَ دن إراده ايديلن "أنبيا، شهدا، صُلَحَا، علما" رحمتدرلر. مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ايله علاقهسى واردر. چونكه نعمتِ كامله، آنجق ديندر. نَعْبُدُ ايله علاقهسى وار. چونكه عبادتده إماملر، بونلردر. نَسْتَعِينُ ايله وار. چونكه توفيقه و إعانهيه مظهر بونلردر. اِهْدِنَا ايله وار. چونكه هدايتده مقتدٰى به اونلردر. صِرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ ايله واردر. چونكه طوغرى يول، آنجق اونلرڭ مسلگيدر.
"طريق" ويا "سبيل" كلمهلرينه "صراط" كلمهسنڭ ترجيحى، مسلكلرينڭ أطرافى محدود و ايشلك بر جادّه اولديغنه و او جادّهيه گيرنلرڭ بر داها چيقماملرينه إشارتدر.
معهود و معلوم اولان شيلرده قوللانيلماسى اصول إتّخاذ ايديلن أسماءِ موصولهدن الَّذِينَ تعبيرى، اونلرڭ ظلماتِ بشريه ايچنده ألماس گبى پارلادقلرينه إشارتدر كه؛ اونلرى تحرّى و طلب ايتمگه و آرامغه لزوم يوقدر. اونلر، هركسڭ گوزى ئوڭنده حاضر اولدقلرينى تأمين ايدن بر علوِّ شانه مالكدرلر. جمع صيغهسيله الَّذِينَ نڭ ذكرى، اونلره إقتدا و تابع اولمق إمكاننڭ موجوديتنه و اونلرڭ مسلكلرنده بطلان اولماديغنه إشارتدر. چونكه فردى اولميان بر مسلكده تواتر واردر؛ تواترده، بطلان يوقدر.
— 27 —
ماضى صيغهسيله اَنْعَمْتَ نڭ ذكرى؛ تكرار نعمتى طلب ايتمگه بر وسيله اولديغنه و اللّٰهه راجع اولان ضميرى ده، بر يارديمجى و بر شفاعتجى وظيفهسنى گورديگنه إشارتدر. يعنى: "أى ربّم! مادام كه إنعام سنڭ فعلڭدر و أوّلجه ده إنعامى ياپمشسڭ؛ إستحقاقم اولماديغى حالده إنعامى تكرارلامق، سنڭ شأنڭدندر."
عَلَيْهِمْ دهكى عَلٰى أنبيايه يوكلهتيلن رسالت و تكليف يوكنڭ پك آغير اولديغنه و صحرالرى فائدهلنديرمك ايچون ياغمور، قار و فورطنهلرڭ شدائدينه معروض قالان يوكسك طاغلر گبى، پيغمبرلرڭ ده امّتلرينى فيضلنديرمك ايچون رسالت زحمتلرينه معروض قالدقلرينه إشارتدر.
إخطار:باشقه بر سورهده ذكر ايديلن
فَاُولٰئِكَ مَعَ الَّذِينَ اَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِينَ
اولان آيتِ كريمه، بورادهكى الَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ آيتِ جليلهسنى بيان ايدر. ذاتًا قرآنڭ بر قسمى، بر قسمنى تفسير ايدر.
سؤال:پيغمبرلرڭ مسلكلرى بربرينه اويمديغى گبى، عبادتلرى ده بربرينه مخالفدر. بونڭ أسبابى نهدر؟
جواب:إعتقاد و عملده، اصول و أحكامِ أساسيهده پيغمبرلرڭ هپسى دائمدرلر، ثابتدرلر، متّحددرلر. إختلاف و تفاوتلرى، آنجق فروعاتدهدر. ذاتًا زمانلرڭ تبدّليله، فروعاتڭ ده تبدّل و تغيّرى طبيعى بر شيدر. أوت مواسمِ أربعهده تداوى و تلبّس گبى چوق شيلر تبدّله اوغرار. مثلا، قيشڭ گييلن قالين ألبسه يازڭ تبدّله اوغرار؛ ويا قيشڭ گوزل تأثيرى اولان بر علاجڭ، يازڭ فنا تأثيرى اولور، قوللانيلماز. كذالك قلب و روحلرڭ غداسى اولان أحكامِ دينيهنڭ فروعاتى ده، عمرِ بشرڭ دورهلرى إعتباريله تبدّله اوغرار.
غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ : خوف و فرار مقامى اولان شو صفتڭ ماقبلندهكى مقاملر ايله مناسباتى ايسه: بو مقامڭ حيرت و دهشت نظريله جلال و جمال ايله متّصف اولان مقامِ ربوبيته باقديرمسى؛ و إلتجا و دخالت نظريله نَعْبُدُ دهكى مقامِ عبوديته باقديرمسى؛ و عجز نظريله نَسْتَعِينُ دهكى توكّل مقامنه باقديرمسى؛ و تسلّى نظريله رفيقِ دائمى اولان مقامِ رجايه باقديرمسيدر. چونكه قورقونج بر شيئى گورن
— 28 —
آدم، قورقو و حيرت ايچنده قالير؛ صوڭره فرار ايتمگه مَيل ايدر. عاجز اولديغى تقديرده توكّل ايدر، صوڭره تسلّى يوللرينى آرار.
س- جنابِ حق، غنىِّ مطلقدر؛ عالمده بو قدر ضلالتلرى و پك چركين فنا شيلرى ياپان نوعِ بشرڭ ياراديليشنده نه حكمت واردر؟
ج- كائناتده مقصودِ بِالذّات و كلّى و شموللى اولارق ياراديلان آنجق كماللر، خيرلر، حُسنلردر. شرلر، قبحلر، نقصانلر ايسه؛ حُسنلرڭ، خيرلرڭ، كماللرڭ آراسنده گورولميهجك قدر طاغنيق و جزئيت قبيلندن تبعى اولارق ياراديلمشلردر كه؛ خيرلرڭ، حُسنلرڭ، كماللرڭ مرتبهلرينى، نوعلرينى، قسملرينى گوسترمگه وسيله اولسونلر و حقائقِ نسبيهنڭ وجودينه ويا ظهورينه بر مقدّمه و بر واحدِ قياسى اولسونلر.
س- حقائقِ نسبيهنڭ نه قيمتى وار كه، اونڭ ايچون شرلر إستحسان ايديلهجك؟
ج- حقائقِ نسبيه دينلن شيلر، كائناتڭ أجزاسى آراسنده بولنان رابطهلردر. و كائناتدهكى نظام، آنجق حقائقِ نسبيهدن طوغمشدر. و حقائقِ نسبيهدن كائناتڭ أنواعنه بر وجودِ واحد إنعكاس ايتمشدر. حقائقِ نسبيه، بيوك بر ئولچوده حقائقِ حقيقيهدن چوقدر. حتّى بر ذاتڭ حقائقِ حقيقيهسى يدى ايسه، حقائقِ نسبيهسى يدى يوزدر. بناءً عليه قبح و شرده شر وارسه ده قليلدر.
معلومدر كه، شرِّ قليل ايچون خيرِ كثير ترك ايديلمز. ترك ايديليرسه، شرِّ كثير اولور. زكات و جهادده اولديغى گبى.
أوت اِنَّمَا تُعْرَفُ الْاَشْيَاءُ بِاَضْدَادِهَا مشهور قضيهدن مقصد، بر شيئڭ ضدّى، او شيئڭ حقائقِ نسبيهسنڭ وجود ويا ظهورينه سببدر. مثلا: قبح اولماسه ايدى و حُسنلرڭ آراسنه گيرمهسه ايدى، حُسنڭ غيرِ متناهى اولان مرتبهلرى تظاهر ايتمزدى.
س- اَنْعَمْتَ فعل، مَغْضُوبِ إسمِ مفعول، ضَالِّينَ إسمِ فاعل اولارق ذكرلرنده و كذا اوچنجى فرقهنڭ صفتنى و ايكنجى فرقهنڭ صفتنه ترتّب ايدن عاقبتنى و برنجى فرقهنڭ عنوانِ صفتنى عينًا ذكر ايتمكده نه گبى بر حكمت واردر؟
— 29 —
ج- نعمت عنوانى، نفسڭ دائما مَيل ايتديگى بر لذّت اولديغندن إختيار ايديلمشدر. فعلِ ماضى اولارق ذكرندهكى سبب، أوّلجه بيان ايديلمشدر. ايكنجى فرقه ايسه، قوّهِٔ غضبيهنڭ غلبه و تجاوزيله تجاوز ايدهرك أحكامڭ تركيله ظلم و فسقه دوشمشلردر. يهوديلرڭ تمرّدى گبى. ظلم و فسقده خسيس و خيرسز بر لذّت گورولديگندن، اونلردن نفس تنفّر ايتمز. قرآنِ كريم او ظلمڭ عاقبتى اولان غضبِ إلٰهىيى ذكر ايتمشدر كه، نفسلرى او ظلم و فسقدن تنفير ايتديرسين. إستمرار و دوام شأننده اولان إسملردن إسمِ مفعول اولارق ذكر ايديلمهسى ايسه، شرّ و عصيانلرڭ دوام ايدوب، توبه و عفو ايله إنقطاع ايتمدكلرى تقديرده قطعيلشهجگنه و سيلنمز بر طامغه شكلنه گچهجگنه إشارتدر. اوچنجى فرقه ايسه، وهم و هواىِ نفسڭ عقل و وجدانلرينه غلبهسيله، باطل بر إعتقاده تابع اولارق نفاقه دوشن بر قسم نصارادر. ضلالت، نفسلرى تنفير و روحلرى إنجيتن بر ألم اولديغندن؛ قرآنِ كريم او فرقهيى عين او صفتله ذكر ايتمشدر. و إسمِ فاعل اولارق ذكرندهكى سبب ايسه؛ ضلالتڭ ضلالت اولماسى، دوام ايتمسنه متوقّف اولوب، إنقطاعه اوغراديغى زمان عفوه داخل اولاجغنه إشارتدر.
أى آرقداش! بتون لذّتلر ايمانده اولديغى گبى، بتون ألملر ده ضلالتدهدر. بونڭ ايضاحى ايسه؛ بر شخص، قدرتِ أزليه طرفندن، عدم ظلماتندن شو قورقونج دنيا صحراسنه آتيليركن گوزينى آچار، باقار. بر لطف بكلهديگى زمان، بردن بره دشمنلر گبى خستهلقلر، ألملر، بلالر هجوم ايتمگه باشلارلر. بر مدد، بر يارديم ايچون مسترحمانه طبيعته و عناصره باقديغى وقت، قساوتِ قلبله، مرحمتسزلكله قارشيلاشير. أجرامِ سماويهدن إستمداد ايتمك اوزره باشنى هوايه قالديرر. او أجرام، آتوم بومبالرى گبى دهشتلى و هيبتلى حاللريله گوزينه گورونور. همان گوزينى يومار، باشنى أگر، دوشونمگه باشلار. باقار كه، حياتى حاجتلرى باغيروب چاغيرمغه باشلارلر. بتون بتون توحّش ايدهرك همان قولاقلرينى طيقار، وجداننه إلتجا ايدر؛ باقار كه: وجدانى، بيڭلر آمال (أمللر) و أمانى ايله طولو گورولتيلرندن جِنَّت گتيرهجك بر حاله گلير. عجبا هيچ بر جهتدن هيچ بر تسلّى چارهسنى بولاميان او زواللى شخص، مبدأ ايله معادى، صانع ايله حشرى إعتقاد ايتمزسه، اونڭ او وضعيتندن جهنّم داها سرين اولماز مى؟
— 30 —
أوت او بيچاره خوف و هيبتدن، عجز و رعشتدن، وحشت و گوڭل طارلغندن، يتيملكله مأيوسيتدن مركّب بر وضعيت ايچنده اولوب قدرتنه باقار، قدرتى عاجز و ناقص.. حاجتلرينه باقار، دفع ايديلهجك بر دورومده دگلدر. چاغيروب يارديم ايستهسه، يارديمنه گلن يوق. هر شيئى دشمن، هر شيئى غريب گورور. دنيايه گلديگنه بيڭ دفعه ندامت ايدر، لعنت اوقور. فقط او شخصڭ صراطِ مستقيمه گيرمكله قلبى و روحى نورِ ايمانله ايشيقلانيرسه، او ظلمتلى أوّلكى وضعيتى نورانى بر حالته إنقلاب ايدر. شويله كه:
او شخص، هجوم ايدن بلالرى، مصيبتلرى گورديگى زمان، جنابِ حقّه إستناد ايدر، مستريح اولور. ينه او شخص، أبده قدر اوزانوب گيدن أمللرينى، إستعدادلرينى دوشونديگى زمان، سعادتِ أبديهيى تصوّر ايدر. او سعادتِ أبديهنڭ ماء الحياتندن بر يودوم ايچر، قلبندهكى أمللرينى تسكين ايدر. ينه او شخص، باشنى قالديروب سمايه و أطرافه باقار؛ هر شيله اُنسيت پيدا ايدر. ينه او شخص، سمادهكى أجرامه باقار؛ حركتلرندن دهشت دگل، اُنسيت و أمنيت پيدا ايدر.. و اونلرڭ او حركتلرينى، عبرت و حيرتله تفكّر ايدر. ينه او شخص، أجرامِ علويه ايله اويله بر كسبِ معارفه ايدر كه، هانگى بر جِرمه باقارسه باقسين، او جِرملردن: "أى آرقداش! بزدن توحّش ايتمه! حركتلريمزدن قورقمه! هپمز بر خالقڭ مأمورلرىيز" دييه، مأنوس و أمنيت ويريجى سسلرى قلبًا ايشتمگه باشلار.
خلاصه:او شخص، أوّلكى وضعيتنده، وجدانندهكى او دهشتلى و وحشتلى و قورقونج آلامِ شديدهدن قورتولمق ايچون تسلّيلر ايله حسّنى إبطال و سرخوشلقله او حاللرى اونوتمق ايستر. ايكنجى حالتنده ايسه، روحنده يوكسك لذّتلرى و سعادتلرى حسّ ايدر؛ قلبنى ايقاظ، وجداننى تحريك ايدوب روحنى إحساس ايتدكجه، او سعادتلر زيادهلشير و اوڭا معنوى جنّتلرڭ قپولرى آچيلير.
اَللّٰهُمَّ بِحُرْمَةِ هٰذِهِ السُّورَةِ اجْعَلْنَا مِنْ اَصْحَابِ الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ اٰمِينَ.
٭ ٭ ٭