Он екінші Лема
Адал бауырым Рефет Бей! Сенің қолайсыз уақытта қойған сұрақтарың мені қысылтаяң жағдайға түсірді. Бұл жолғы сұрағың шыны керек шағын. Алайда, Құранның тылсым сырларына қатысы болғандықтан және Жер шары туралы сұрағың география мен астрономия жердің жеті қабат, көктердің жеті қатпар екеніне сенбей, сын айтатындықтан маған маңызды болып көрінді. Сол үшін сұрақтың шағын екендігіне қарамай, қасиетті екі Аятқа қатысты "Екі тұжырымды" ғылыми және жалпы түрде баяндамақпын. Сен де өз сұрағыңның жауабын аларсың.
БІРІНШІ ТҰЖЫРЫМ. Мұнда да «Екі тұжырым» бар.
Бірінші тұжырым.
Бұл аяттардың айтуы бойынша ризық тек қана Қадир-ы Зүлжәлалдың қолында, Оның рахым қазынасынан келеді. Әрбір жанның ризығына жарылқаушы Иесі жауапты болғандықтан ешқайсысы, ешқашан аштықтан өлмеуі керек. Алайда, сырт қарағанда аштан өлген секілді болып көрінетін жағдайлар көп. Бұл ақиқаттың сыры мынада: Жаратушы уәдесіне берік. Ризық жетпеуден өлгендер жоқ. Өйткені, Хаким-ы Зүлжәлал тірі жандардың денесіне жіберген ризықтың бір бөлігін, іш-май, қор ретінде сақтап қояды. Тіпті, дененің әрбір жасушасындағы ризықтар сол жасушада толық жұмсалмай сақталып тұра береді. Сырттан ризық келмей қалған кезде сол қордан алып пайдаланатын болады. Демек, аштан өлді дегендер, бойындағы
қоймада сақтаулы тұрған ризығы бітпей тұрып өлсе, ол аштықтан, ризық болмағаннан емес. Ол, үйреншікті де қалыпты жағдайдан шыққан кезде пайда болатын ауру-сырқаудан өлген боп есептеледі. Жалпы, тірі жанның денесіндегі қорда сақталып тұрған ризық мөлшері, оның әрі қарай өмір сүруі үшін қырық күнге дейін жетеді. Тіпті кейбір жағдайларда сондай ризықтың екі қырық яғни сексен күнге жеткен кездері болған. Тіпті, Лондон түрмесінде бір адамның жетпіс күн бойы түк жемей аман-есен өмір сүргені туралы осыдан он үш жыл бұрын газеттер жазған еді.
Сонымен, шынайы ризық қырық күннен сексен күнге дейін жететіні рас. Жаратушының "Рәззақ" есімі жер бетінде кең көлемде тараған. Тіпті, ойға келмейтін жағдайда, желіндерден, ағаштардан рызықтың төгіліп жатқандығын көреміз. Егер залым адам араласпаса, ризық бітпей тұрып ризық жеткізіледі де аштан өлуге жол берілмес еді.
Олай болса, аштықтан өлді деп жүргендер қырық күннен бұрын өлген болса, олар аштықтан өлмеген. Ол, арабша "Тәрк-үл адат минал мухликат" демекші әбден бой алдырған, үйреншікті әдетті бірден тастағаннан пайда болатын аурудан өледі деген сөз. Олай болса, аштан өліп жатқан жоқ. Иә, ризықты адамның ерік қалауына, күш-жігеріне қарап өлшеуге болмайды. Мысалы, енесінің жатырында жатқан төл, нәресте ерік-күші мүлдем жоқ бола тұра ауызын да қимылдатпай-ақ ризық беріліп жатады емес пе!? Ал дүниеге жаңа келген кезде оның тек аузын ашып емшекті емуі арқылы тәтті, құнарлы ризық аузына құйыла бастайды. Содан соң, ерік-қалауы пайда болған кезде әлгі оңай да мол ризық азаяды, емшек суалады да, ризық басқа жақтан келе бастайды. Алайда, төлдің өз қуаты ризықтың соңынан түсуге әлі де толық жетпейтіндіктен Раззақ Кәрим атынан ата-енесі оған ризық табуға көмектеседі. Ал, өз қуаты өзіне жеткен кезде ризық енді оған өзі келмейтін болады. Ризық ол кезде оны шақырып: "Мені ізде, келіп тауып ал!" дейтін болады. Олай болса, ризық әркімнің өз қуат-күшіне тәуелді емес. Тіпті, көптеген Рисалелерде күш-қуаты кем жануарлар ризық тұрғысында басқалардан әлдеқайда жақсы өмір сүріп, жақсы тамақтанатындығы жазылған.
ЕКІНШІ ТҰЖЫРЫМ. Мүмкіннің дәрежелері бар. Ақыли мүмкін яғни ақылмен ойлап қарасаң болуы мүмкін нәрсе, дәстүрлі, үйреншікті мүмкін және қарапайым мүмкін деп бірнеше топқа бөлінеді. Егер бір
оқиға ақыли жағынан мүмкін болмаса ол қабылданбайды, ал дәстүрлі жағдайға сай келмесе онда мұғжиза болғаны. Егер дәстүрлі жағдайға да, одан басқаға да сай келмесе куәгердің нақты дәлелі арқылы ғана қабылдауға болады.
Міне, осыған байланысты қырық күн бойы нәр татпай қойған Сеид Ахмед Бәдәуидің осындай таңғаларлық жағдайы дәстүрлі мүмкіндік шеңберінде деуге келеді. Әрі керемет, әрі таңғажайып жағдай. Бірақ, әрқашан ондай болмаған. Тек, керемет жағдайда, кей кездері болған оқиға. Мұнда мынандай бір ықтимал болуы мүмкін. Оның халі ішіпжеуге қажеттілік сездірмеген соң тамақ жемеу оған әдет болып кеткен. Осы Сеид Ахмед Бәдәуи секілді көптеген әулиелер осындай халді бастан кешіргені айтылады. Бірінші мәселеде дәлелдегеніміздей, адам бойында қырық күнге жетерлік ризық қоры сақталатындықтан сонша уақыт тамақ ішпей жүруі мүмкін. Ол туралы абзал жандар риуаят еткендіктен өтірік деп қарсы шығуға болмайды.
Екінші сұраққа байланысты тағы да екі маңызды мәселе баяндалатын болады. Өйткені, базбіреулер география мен астрономияның шолақ заңдары мен шағын өлшемдері арқылы Кұранның көгіне көтеріле алмағандықтан және аяттардың жұлдыздарындағы жеті қабат мағынасын ұға алмағандықтан аяттарды сынап, тіпті жоққа шығарып, ақымақтық жасайды. Олардың қарсы шыққан мәселесі, Аспан секілді жердің де жеті қабат екендігі туралы мәселе. Бұл мәселе қазіргі заманның философтарына ақиқатсыз болып көрінеді.Олардың аспан мен жерге қатысты пән ғылымдарындағы өлшемге сәйкес келмейді. Сол себепті, Құранның ақиқаттарының кейбіреуіне қарсы шығуда. Соған байланысты қысқаша бірнеше ишара жазбақпыз.
Біріншіден. Аяттың жалпы мағынасы бір бөлек. Сол мағынада туындайтын көптеген мағыналар мен оларды растаушы мысалдар әртүрлі. Енді сол шексіз мағыналардың біреуі тура келмей қалады деп, жалпы мағынаны теріске шығаруға болмайды. Көктердің жеті қатпар, жердің жеті қабат екендігі жайлы көптеген мағыналардың жетеуі көзге анық көрініп отыр.
Екіншіден. Аяттың ашық мағынасында "жер жеті қабат" демеген.
деген.
Аяттың ашық мағынасы былай дейді: "Жерді де сонау жеті қабат көктер секілді жаратқан. Және оны жаратқандарына мекен қылған". Жеті қабат етіп жараттым демейді. Салыстырып ұқсату - оның да жаратылыс екендігі және мекенжай екендігі тұрғысында айтылған.
Екіншісі. Жер шары шексіз көктермен салыстырғанда, өте кішкентай. Алайда, ол сансыз жаратылыстың топтасқан орталығы, тоғысқан түйіні, белгілі бір мағынада жүрегі. Сондықтан, шағын жүректің өзінен үлкен денеге тең келетіні секілді Жер шары да алып көктердің жүрегі, оның бір орталығы болуға әбден лайық. Жер шары ежелден жеті климаттық белдеуге {(Сілтеме): "Себға" яғни арабша жеті деген сөзді қоса алғанда жеті сөзі жеті рет қайталанып отыр. Бұл кездейсоқтық емес, керемет сәйкестік.} бөлінген. Еуропа, Африка, Мұхит аймағы, екі Азия, екі Америка деген аттармен жеті құрылыққа бөлінген. Мұхиттармен қоса санағанда шығыс, батыс, түстік, терістік тұрғысынан алғанда жаңа дүниетаным бойынша да жеті құрлыққа бөлінеді. Жер шары ішкі кіндігінен беткі қабат қыртысына дейін де жеті қатпардан тұрады. Сондай-ақ, жануарлардың тіршілік көзі болған жетпіс түрлі элементтерді құрайтын тағы да жеті қабат деп аталатын жеті түрлі заттар және төрт негіз деп аталатын: су, ауа, топырақ, от сынды негіздермен қатар "мәуалиа-и селаса" "үш туынды" деп аталатын тау жыныстары, жануарлар мен өсімдіктер, бұлар да жетеу болады. Жеті қабат әлем яғни жын мен ифрит және неше түрлі саналы тіршілік иелерінің мекені болғаны Әһл-и кәшф уа шухид өкілдерінің, яғни әулиелердің куәлігімен нақтыланған. Жер шарына ұқсас басқа да жеті планетаның болуы, тіршілік иелеріне мекен болуына ишара ретінде Құран аяттарынан жерді де жеті қабат деп түсінуге болады.
Міне, Жер шарының жеті қабат екендігі жеті жақты түсіндірілді. Сегізінші соңғы мағына басқа тұрғыдан маңызды. Бұл жетіге кірмейді.
Үшіншіден. Хаким-ы Мұтлақ Аллаһ ешқандай ысырап жасамаған, артық ештеңе де жаратпаған. Жаратылыс саналылар үшін жаратылған, солар арқылы мән мағынасы түсінікті болады, жетіледі, кемелденеді, саналылар арқылы әбестіктен аман қалады. Сондықтан Қадир-ы Зүлжәлал ауаны да, топырақты да, суды да неше түрлі тіршілік иелерімен толтырған. Ауа мен су жан-жануарлардың өсіпөнуіне бөгет болмайтыны секілді, тығыз әрі қатты тас пен топырақ та
электр, рентген секілді нәзік заттардың таралуына бөгет болмайды. Әлбетте, Хаким-ы Зүлжәлал жер шарының сонау кіндігіндегі отты қабаттан бастап жердің беткі қыртысы, одан оны қоршап тұрған ауа қабаттарына дейінгі бір-бірімен тығыз байланыстағы жеті қабатты, кең мекенді бос қалдырмайды. Әрине, бәрін де өзіне сай саналы тіршілік иелерімен толтырып, оларға қолайлы жағдай жасап қойған. Ол жаратылыстар періштелер мен руханилер болса керек. Олардың тіршілік ортасының тығыздығы балыққа су, құсқа ауа қандай болса оларға да сондай. Ал жердің дәл ортасындағы отты өлкедегі тіршілік иелеріне ол от бізге Күннің ыстығындай ғана әсер етеді. Өйткені, бұл тіршілік иелері нұрдан жаралғандықтан от олар үшін жарық нұр секілді ғана әсер етеді.
Төртіншіден. Он Сегізінші Мектубта жер шарының қабаттары және оның ғажап жаратылысы жайлы Әһл-и кешф әулиелердің ақылға сыймайтындай етіп суреттеген мысалдары баяндалған-ды. Қысқаша мағынасы мынадай: Жер шары материалдық әлемде бір дән секілді. Ал, мисал әлемімен, берзах әлемімен салыстырғанда көктермен иық тіресетіндей алып ағаш секілді. Әһл-и кешф әулиелердің жер шарының дию, жындарға қатысты қабатын мың жылдық алып бейнеде көруі, материалдық әлемдегі дән түріндегі жер шары емес. Мисал әлеміндегі бұтақтары мен қабаттарының көрінісі. Олай болса жер шарының сырттай қарағанда аса маңызды емес қабатының өзі басқа әлемдерде алып болып көрінуі әбден мүмкін. Әлбетте, жеті қат көкке пара-пар, келетін жердің жеті қабат болып суреттелуі өте орынды. Жоғарыда айтылған мағыналарды білдіру үшін Құранның қысқа-нұсқа түрде керемет баяндауы, мына кіп-кішкене жерді көктердің жеті қабатымен тепе-тең келердей етіп суреттеу.
Екінші маңызды мәселе.
Осы қасиетті Аят секілді бірнеше аяттар аспанды жеті қат етіп суреттеуде. Бірінші дүние жүзілік соғыстың алғашқы жылы, майданда жазылған Ишарат-ул Иғжаз атты тәпсірде қысқаша жазуға мәжбүр болған бұл мәселенің бір мазмұнын жаза кетудің жөні келіп тұр.
Көне ілім бойынша аспан тоғыз қабаттан тұрады. Шариғат тілінде де Арш пен Күрсіні қоса есептеп ыңғайсыздау бейнеде аспан әлемін суреттеген. Ол ескі ілімнің баяндауы адамзатқа ұзақ жылдар бойы ықпал еткен. Тіпті, көптеген тәпсіршілер аяттың ашық мағынасының өзін солардың пікіріне ыңғайлап, үйлестіруге мәжбүр болған. Осылайша Құран Хакимнің мұғжизалы мағыналары бүркемеленіп көрінбей қалған-ды. Жәдитшілер деп аталған жаңа философтар көне философияның аспан әлемі туралы асыра сілтеген пікірлерін негізсіз санап, алдыңғылар асыра сілтесе кейінгілер керісінше етіп аспан қабаттарының бар екенін жоққа шығарды. Ақиқаттан алыстап кетті. Ал, Құран Хакимнің қасиетті хикметі ондай асыра сілтеу мен жоққа шығарудан аулақ, Сани-ы Зүлжәлал жеті қабат көкті жаратқан. Жұлдыздар теңіздегі балықтар секілді көкте жүзіп жүреді. Жаратушысын дәріптеп мадақтайды дейді.
Пайғамбарымыз اَلسَّمَاءُ مَوْجٌ مَكْفُوفٌ хадисінде яғни "Аспан әлемі толқыны тынық алып мұхит іспеттес" дейді. Құранның осы ақиқатын жеті қағидамен, жеті жақты қарастырып, қысқаша баяндауды жөн көрдік.
Бірінші қағида. Хикмет ілімі бойынша, мына шегі жоқ әлем кеңістігі мүлдем бос емес, "эсир" деп аталатын затқа толы.
Екінші қағида. Ғылым мен ақылға, тіпті, көзге де белгілісі, аспан денелерінің өзара тартылыс, кері тебу секілді заңдылықтармен байланысып тұрғандығы және жарық, жылу, электр өрісі секілді қуат көздерін таратып, тасымалдап, сол шексіз кеңістікті толтырып тұрған бір зат бар.
Үшінші қағида. Эсир деп аталған зат өз қалпын сақтай отырып, басқа затқа ауысып, түрленетіні тәжірибе бойынша анықталған жағдай. Мәселен, судың өзі бу, су, мұз секілді газ, сұйық, қатты зат түрінде үш күйде бола алады. Олай болса эсирдің өзі жеті түрлі жағдайда болатынын ешбір ақыл, ілім жоққа шығара алмайды.
Төртінші қағида. Жұлдыздардың орналасуына көз салсақ жоғарыдағы әлемдердің қабаттары әртүрлі. Мәселен, Құсжолы деп аталатын көк белдеуінде тұманды бұлт секілді көрінетін жұлдыздар қабаты, бір орыннан жылжымайтын жұлдыздардың қабатына ұқсамайды. Әлгі тұрақты жұлдыздар бейне бір жазды күнгі әбден піскен жемістерге ұқсайды. Ал тұманды бұлт секілді құсжолындағы
сансыз жұлдыздар жаңа ғана толыса бастағанға ұқсайды. Тұрақты жұлдыздардың қабаты да Күн жүйесінің қабатынан бөлек екендігі анық көрініп тұр. Сол сияқты көктегі жеті құрылым және жеті қабат та бір-бірінен бөлек екенін ақылмен түсініп, сезіммен сезуге болады.
Бесінші қағида. Тәжірибелер арқылы әбден мәлім болған мынандай жағдай бар: Бір зат өзгеріп, түрленсе және одан басқа зат жасалса, міндетті түрде түрлі қабаттар, пішін, формалар пайда болады. Мысалы, алмас деген затты өзгеріске ұшыратқан кезде одан күл ұнтағы да, көмір де және алмастың басқа түрлері де жаңадан пайда болады. Тағы бір мысал, от жанған кезде де жалын, түтін, шоқ секілді түрлерге бөлініп кетеді. Мысалы, оттегі мен сутегі қосылған кезде ол қосындыдан су, мұз, бу секілді заттар пайда болады. Бұдан шығатын қорытынды, бір зат күрделі өзгеріске ұшыраған кезде әртүрлі қабаттар шығады. Олай болса, Құдіретті Жаратушы эсир затын өзгеріске ұшыратқандықтан жеке-жеке қабат түрінде فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ сырына сәйкес аспан әлемінің жеті қабатын сол эсирден жаратқан.
Алтыншы қағида. Бұл айтылған айғақтардың бәрі көктердің болмысы мен көптігіне дәлел болады. Сонымен, аспан әлемінің көптігі анықталды. Бұл дау туғызбайтын шындық. Пайғамбарымыз (с.а.у.) баяндауы мұғжиза болған Құран тілімен аспан жеті қабат деді, әлбетте жетеу.
Жетінші қағида. Жеті, жетпіс, жеті жүз секілді сандар арабшада кейде көп дегенді білдіреді. Олай болса жеті қабат көк дегені, сансыз қабаттарды қамтуы да мүмкін.
Қорытынды. Қадир-ы Зүлжәлал эсир деген заттан жеті қат көкті жаратып, оны жайып өте дәл әрі керемет өлшеммен ретке келтірген. Ішіне жұлдыздарды шашып, егіп тастаған. Баяндауы мұғжиза болған Құран бүкіл адамзат пен жын қауымына мәңгілік сөз сөйлеген кітап. Әрине, Құран аяттары адамзаттың әр қауымына өз түсінік деңгейіне сай әртүрі мағыналарды ашық және ишарамен жеткізеді. Сондықтан, Құранның баяндауы ең қарапайым түсініктен ең күрделі түсінікке дейінгі аралықты қамтыған, терең мағыналар жатыр. Әркімнің қажеттігін қанағаттандара алады. Әрбір аяттың әр деңгейдегі адамға қарайтын өзіндік қыры бар. Олар сол аятты сол қырынан таниды.
Осыған байланысты, аяттағы "жеті қат көк" дегенді жалпы мағынадан жеті түрлі деңгейдегі адамзат, жеті түрлі мағынаны түсінеді.
Мәселен, فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ аятын ойы саяздау қауым атмосфералық қабаттар деп түсінеді. Ал, астрономиямен сауаттанған қауым, ел аузындағы жеті ғаламшар мен атақты жұлдыздар бойынша пайымдайды. Тағы бір топ жер шарымызға ұқсас тіршілік иелері өмір сүретін басқа да жеті ғаламшар мағынасында қабылдайды. Тағы бір тобы күн жүйесіндегі жеті ғаламшармен қоса сондай жеті жұлдыз жүйесі бар деп түсінеді. Басқа біреу эсирдің өзгеруінен жеті қабатқа бөлінгенін жорамалдайды. Ал өте кең түсініктегі бір қауым, көз алдымызда көрініп тұрған жұлдыздар әлемін көктің бергі бір қабаты ғана деп пайымдайды да тағы да сондай алты қабат болу керек деп түсінеді. Ең жоғарғы түсініктегі жетінші топ болса, аспан әлемін мына әлеммен ғана шектегісі келмейді.
Сонау ақырет әлемі мен ғайып әлемдерінің, мисал және дүнияуи әлемдердің бәрінің бір-біріне шатыр, күмбез болған ғажайып жеті әлемнің бар екендігін түсінеді. Иә, бұл аяттың жоғарыда аталған жеті қат мағыналары секілді әлі де жекелеген тылсым мағыналары жетіп артылады. Осылайша, әркім өз ой-өрісіне қарай үлесін алады және сол көктерге тән дастарханнан ризығын табады.
Міне, бұл аяттың осындай мол қырлары мен тылсым сырлары бар. Олай болса, қазіргі ақылсыз философтар мен олардың адасқан астрономияларының аяттың мағынасын сынауы, ақымақ баланың аспандағы жұлдызды таспен ұрып түсіргісі келгені секілді жағдай. Өйткені, аяттың жалпы мағынасынан өзіндік жеке мағына нақтылы болған жағдайда, бүкіл мағыналары да нақты екендігі дәлелденіп отырады. Тіпті әзірге білінбесе де, көпшілік айтып жүрген бір мағынаны, олардың пікірімен санаса отырып оның жалпы мағынада рас екенін қабылдауға тура келеді. Ал, бұл аяттан ақиқатқа сай көптеген дәлелдер көрдік.
Енді, мына ынсапсыз, теріс түсініктегі география мен ессіз астрономияға қара! Олар аяттың жалпы әрі жеке мағыналарына көздерін жұмып, ақиқатты көрмей, ессіз, бассыз түрдегі мастықпен қияли ойларды аяттың мағынасы деп ойлап, аятқа тас лақтырды. Ақырында өз бастарын өздері жарды да имандарынан айырылды.
Сөзімізді түйіндер болсақ, жеті қырағат, жеті қыр, жеті мұғжиза, жеті ақиқат, жеті негізді қамтитын Құран көгінің биігіне шайтани пікірлер шығуға шамасы жетпегендіктен, оның терең мағыналарын
түсіне алмай жалған, жалаң хабарлар таратуда. Сондықтан, осы аяттың айтқанындай олардың бастарына аққан жұлдыздардан отты жаңбыр жауып өртейтін болады.
Иә, жын пікірлі философтардың ойымен Құранның көгіне шығу мүмкін емес. Аяттың жарық жұлдыздарына тек қана шынайы хикметтің миғражы арқылы, Иман мен Исламның ұшқыр қанаттары арқылы ғана шығуға болады.