Жиырма үшінші Лема

[Он жетінші Леманың он алтыншы тұжырым болатын. Маңыздылығына орай жиырма үшінші Лема болды. Табиғат жаратады дейтін күпірлік ұғымды қайта тірілместей етіп, өлтіріліп, күпірліктің іргетасын күл-талқан етеді.]

Бұл жазбада Құдайдан безген жаратылыстанушылардың ұстанған жолы, олардың пікірі қаншалықты ақылға сыйымсыз, табиғатқа жат, құр қиял екенін, ең кемінде тоқсан түрлі сандырағын әшкерелейтін тоғыз түйін баяндалады. Олардың мұндай қисынсыз ой-пікірлері өзге кітаптарымда едәуір айтылғандықтан, мұнда қысқа ғана тоқталып, кейбір бөлімдерін аттап өттік. Дегенмен, мынадай бір ой келеді: "Неге атақты философтар, ақылгөй ойшылдар көрер көзге осындай тым оғаш, сену қиын пікірді құптап, сол жолда кетіп барады?"

Иә, олар өздері таңдаған жолдарының жөн-жосығын, мәнісін терең түсіне алмаса керек. Олардың пайымдаулары шын мәнісінде тақырыптың бас жағында баяндалғандай - жөнсіз әрі қисынсыз,

{(Сілтеме): Бұл кітапшаны жазуыма Құдайдан безген кәпірлердің Иман ақиқаттарына менсінбей қарап, өз ақылдары жетпеген нәрселерге "аңыз" деп, атеизмді табиғатпен ұштастырып, Қасиетті Құранға тіл тигізуі себеп болды. Мұндай сұмдыққа шыдай алмай қолыма еріксіз қалам алдым. Сөйтіп, хақ жолынан тайған әлгі дінсіздерге дәлелді сөздермен ауыр соққы бердім. Әйтпесе, Рисалей-Нұрдың түсіндіру тәсілі қарапайым, сыпайы әрі жұмсақ.}

қиял тәрізді болмашы нәрселер ғана. Егер оған күмәнданушылар болса, бұлтартпас айғақтармен жан- жақты анық етіп дәлелдеп беруге дайынмын.

Бұл аят сұраулы сөйлем арқылы "Аллаһтың бар екеніне шек келтіресіңдер ме? Оған әсте күман болмауы тиіс" дей отырып, Аллаһ Тағаланың бар және жалғыз екенін ап-анық көрсетіп тұр.

Бұл мәселеге кіріспес бұрын бір "Ескертпе" жасай кеткен жөн.

1922 жылы мен Анкарада едім. Ислам әскері гректерді жеңгеніне көңілі тасыған мүминдердің санасын күпірлік пікір улап, шатастыра бастағанын аңғардым. "Қап, мына аждаһа, иманның шарттарына зақым келтірмесе игі еді!" деп қауіптендім. Содан, Аллаһтың сөзсіз бар әрі жалғыз екенін баяндайтын жоғарыдағы аятқа жүгініп, медет қылдым. Құраннан келген сол бұлтартпас айғақты араб тілінде жазып, "Жаңа күн" баспасынан бастырып шығардым. Бір өкініштісі оған көпшілік мән беріп, оқи қоймады. Бәлкім арапша білетіндер аз болғандықтан ба, әйтеуір қысқа да нақты айғақтармен жазылған әлгі еңбегімнің әсері айтарлықтай болмады. Ал, дінсіздік ұғымы өртше лаулап, күшейе түсті. Сол себепті амал жоқ, оны түрік тілінде жазуға тура келді. Бұл айғақтардың кейбір бөлімдері өзге еңбектерімде кездесетіндіктен, қазір қысқа қайырмақпын. Сол себепті бұрынғы жазған дәйекті еңбектерім бүгінгі жазар айғақпен ұштасып жатады. Олай болса, олар бұл айғақтардың шағын үлгісі есебінде.

Ей, адам! Халық арасында күпірліктің лебі сезілетін қауіпті сөздер бар. Оларды, ондай қауіптілігінен бейхабар имандылар да пайдаланады. Сол қауіпті сөздердің ең қатерлі үшеуі баяндалмақ.

Бірінші қауіпті сөз: "Әужәдәт-һүл әсбаб", яғни, мына нәрсені себептер жаратты.

Екінші қауіпті сөз: "Тәшәккәлә би нәфсиһи", яғни, "өздігінен пайда болды".

Үшінші қауіпті сөз: "Иктизат-һүл табиат", яғни, "табиғи құбылыс, табиғат қажет еткен соң солай болады".

Сонымен, әлемнің бар екені рас, оны ешкім жоққа шығара алмас. Әрбір болмыс, шебер әрі хикметті түрде, яғни, белгілі бір мақсатпен, пайдаға асатындай жаратылғаны ап-анық көрініп тұр. Ежелден келе жатқан дүние емес, жаңадан жасатылуда. Олай болса, ей, дінсіз адам! Қалай болғанда да сен жаратылыс туралы: "Мына болмысты, мысалға, мына хайуанды себептер жаратты немесе себептер жиналып жаратты не болмаса, өзінен-өзі пайда болды, яғни, табиғаттың әсерінен пайда болды не болмаса, Қадир Зүлжәләлдың құдіретімен жаратылды, яғни, Аллаһ жаратты" деуге мәжбүрсің. Ақылға салар болсақ, осы төрт жолдан басқа жол жоқ.

Әуелгі үш жолдың қисынсыз, мүмкін еместігі толық дәлелденсе, төртінші жол - Уахданиет ұғымы, яғни, Аллаһтың бар екені, барлығын бір өзі жарататындығы шек-шүбәсіз дәлелденген болады.

Ал, енді "Әлемдегі себептер жиылып, заттар жаратылды" деген бірінші қауіпті сөзге келейік. Мұның көптеген, қисынға келмейтін жақтары бар. Солардың үшеуін ғана баяндаймыз.

БІРІНШІ ЖӨНСІЗ ЖАҒЫ. Дәріхананың сөресінде дәрі-дәрімек жасауға қажетті заттарға толы жүздеген құтылар тұр деп ойлайық. Осы заттардан жаны бар, тірі қоймалжың зат жасалуы қажет болды. Сондай-ақ, олардан у қайтарғыш таңғажайып тірі дәрі жасау қажет. Жанды қоймалжың дәріні зерттеп едік, әлгі құтылардың бірінен нәзік таразыға тартып бір-екі мысқал алып, екінші бір құтыдан алты-жеті мысқалын қосып дегендей әртүрлі мөлшерде заттар дәл өлшеніп алыныпты. Егер біреуінен бір мысқал артық не кем алынса, манағы дәрі жандылығын жоғалтып, қасиетінен айырылар еді. Сондай-ақ, қоймалжың жанды дәрі қалай дайындалса, әлгі у қайтарғыш таңғажайып тірі дәрі де өзіндік нәзік таразымен дәл тартылып жасалған. Қоспа заттар белгіленген мөлшерден сәл артық, не кем болса, аталған дәрілер қасиеттілігін жоғалтады. Елуден астам әлгі құтылардың әрқайсысынан дәлдіктен таразыланып алынған, саналуан заттардан тұрады. Ал енді, осы құтылардан алынған заттар кездейсоқтықтан немесе соққан дауылдан шайқалып кетіп, құтылардан дәлме-дәл төгілуі себепті бірігіп, араласуынан пайда болуы мүмкін бе? Бұлай ойлау, барып тұрған ақымақтық, мүлдем қисынсыз, сандырақ қой! Есек екеш есек те екі рет есекке, айналған соң, ақырында адам болып, мұны естісе, «жоқ, мүмкін емес» дер еді.

Міне, осы мысалдағыдай, әрбір жанды дене - жаны бар қоймалжың зат. Әрбір өсімдік - у қайтарғыш таңғажайып дәрі іспеттес. Олар дәл өлшеммен алынған саналуан заттардан құралған. Егер, олар әлгі себептердің салдарынан кездейсоқ пайда болды десе, бұл дәл манағы дәріханадағы құтылардың кездейсоқ құлап кетуі салдарынан қоймалжың дәрінің пайда болуы сияқты ақылға қонымсыз сандырақ болар еді. Сонымен, жаратылыстар мына әлем атты алып дәріханада Әзәли Хаким Аллаһтың тағдыр мен қаза безбенімен өлшеніп, шексіз хикметімен, шексіз ілімімен және бәріне пәрмені жүретін құдіретімен пайда болады. "Дүниені, соқыр, мылқау, шамасын білмейтін,

селдей аққан элементтер мен себептер жаратты" дейтін бейбақ, "әлгі таңғажайып дәрі, құтылардың өзінен-өзі құлап түсіп, ондағы заттардың араласуы нәтижесінде пайда болды" деген есуастан бетер ақымақ деген сөз. Иә, мұндай күпірлік ұғым, есі ауысқандар мен мастарға тән сандырақ.

ЕКІНШІ ЖӨНСІЗ ЖАҒЫ. Егер жаратылыстар, Уахид-ы-Ахад Аллаһтың емес, себептердің еншісіне қалса, онда әлемдегі барлық элементтер мен себептер бүкіл тірі жанның болмысына еніп, денесімен толық қатынаста болғаны ғой. Алайда, шыбын секілді ұсақ жәндіктердің болмысында өзара қарама-қарсы, бірінен-бірі алшақ жатқан сан-алуан себептер жиналып, керемет тәртіппен, жүйелі түрде бас қосуы мүлдем қисынсыз. Оған, шыбынның қанатындай ақылы бар адам да «бұл қисынсыз, олай болуы мүмкін емес!» дер еді.

Шыбынның кіп-кішкене болмысы, әлемнің көптеген элементтерімен, себептерімен тығыз байланыста, тіпті, оның қортындысы десе болады. Егер шыбынды Қадиры-Әзәли жаратпаған болса, онда шыбынның табиғатында әлгі материалдық себептердің өздері әзір тұруы қажет, тіпті, оның кіп-кішкене бойына енуі керек. Керек болса, денесінің кішірейтілген үлгісі болған көзіндегі әрбір жасушаға енуі тиіс. Өйткені, себеп-материалдық нәрсе болғандықтан салдардың, яғни нәтиженің жанында әрі ішінде болуы шарт. Олай болса әлемнің ірі құбылыстары, элементтері бірігіп шыбынның иненің ұшындай жіңішке аяқтары да сыймайтын бір жасушаның ішіне кәдімгідей кіріп, ұста сияқты бірлесе жұмыс істеп жатқандығын қабылдауға тура келеді.

Ал, мұндай ұғымнан скептиктердің ең (философиядағы ағым) ақымақтары да ұялар еді.

ҮШІНШІ ЖӨНСІЗ ЖАҒЫ. اَلْوَاحِدُ لَا يَصْدُرُ اِلَّا عَنِ الْوَاحِدِ нақты қағидасына сүйенер болсақ, "заттың өне бойында бірегейлік пен бірлік, жинақылық болса, әлбетте, ол біреуден, бір қолдан шыққаны". Демек, бір зат керемет тәртіпті, өте дәл өлшемдермен пішілген әрі күрделі табиғатқа ие, тірі нәрсе болса, онда оның бірнеше қолдан шықпағандығы белгілі. Демек, оның Қадир, Хаким бір қолдан шыққандығы белгілі бола тұра, меңіреу, әрі санасыз табиғи себептердің шым-шытырық жағдайлары көбейген

сайын,себептердің меңіреулігі, соқырлығы арта түсетіндігіне қарамай, нақты өлшемдермен шебер жасалған жаратылысты, санасыз табиғи себептерге еншілеу, жүздеген қисынсыз пікірді мақұлдағанмен бірдей.

Бұл қисынсыз нәрселерге мән бермегеннің өзінде материалдық себептердің әсері, тікелей жанасу арқылы ғана жүзеге асады. Алайда, бүкіл себептер жан-жануарлардың сыртқы жағына ғана жанаса алатыны белгілі. Бірақ себептердің әсері жете алмайтын тірі жандардың ішкі құрылысы, сыртқы жағынан он есе күрделі. Жүйелілігі мен өнер жағынан әлдеқайда кемелді. Материалдық себептердің әсері, тіпті сыртқы жағына да толық тие алмайтын өте ұсақ жәндіктер бар. Олар ірі жануарлардан әлдеқайда күрделі, шебер жасалуда. Енді мұны көзбен көре тұра, бұларды әлгі меңіреу, бірібірінен бөлек, өзара қарама-қайшы себептер жаратады деу, жүз есе көрсоқырлық пен мың есе меңіреулік болар.

Ал енді, екінші қауіпті сөзге келер болсақ, "тәшәккәлә би нәфсиһи", яғни, өздігінен пайда болды деген пікір. Бұл сөздің де көптеген жөнсіз тұстары мен ақылға сыймайтын жөнсіз жақтары бар. Мысал ретінде, тек үшеуін баяндаймыз.

БІРІНШІ ЖӨНСІЗ ЖАҒЫ. Ей, қасарысқан дінсіз! Тәкәппарлықтан ақымақ болғаның сондай, жүздеген қисынсыз пікірді бірден қабылдай саласың. Өйткені, сен барсың. Қарапайым, өзгермейтін нәрсе емессің. Үнемі жаңарып отыратын керемет жүйелі мәшине немесе әрдайым өзгеріп тұратын керемет сарай сияқтысың. Сенің болмысыңдағы бөлшектер тынбастан жұмыс істеп тұр. Сенің болмысыңда, әсіресе, қоректену жағынан, нәсіл жалғастыру тұрғысынан қоршаған ортамен, тіпті, бүкіл әлеммен өзара тығыз байланыста және сансыз зат алмасулар жүріп жатыр. Бойыңдағы жасушалар, әлгі нәзік те күрделі байланысты бұзбай одан әрі жалғастыру үшін мұқият қимылдауда. Бейне бір бүкіл әлемді көріп тұрғандай, сенің өзара қарым-қатынасыңды білетіндей, соған қарай әрекет етуде. Сен сол ішкі және сыртқы сезім мүшелеріңмен, ағзаларыңмен сол бөлшектердің ғажап қызметін пайдаланып, қоршаған ортамен, алып дүниемен байланыс жасайсың. Егер сен, денеңдегі бөлшектер Әзәли Қадир Аллаһтың тіл алғыш қызметшілері, тәртіпті әскері немесе Әзәли тағдыр қаламының ұштары, (яғни, әрбір

бөлшек қалам ұшы секілді) я болмаса құдірет қаламының нүктелері дегенді қабылдамасаң, онда сенің көзіңде жұмыс атқарып жатқан әрбір бөлшектің бүкіл әлемді көре алатын кәдімгі алып көзі болуы керек. Сондай-ақ, сенің келешегің мен өткен шағыңды, шыққан тегің мен нәсіліңді, асылыңды, құралған бөлшектерінің қайдан, қалай келетінін, оларға не керектігін білетін жүздеген ғұламалардың ақылындай ақылы болуы керек. Сен секілді бұл мәселеде түк ұқпайтын біреудің денесіндегі сансыз бөлшектердің бір бөлшегінде мыңдаған Платонның ілімі мен ақыл-санасы бар екенін қабылдау, бір емес, мың есе ақымақтық болар.

ЕКІНШІ ЖӨНСІЗ ЖАҒЫ. Сенің денең бейне бір мың күмбезді сарай тәрізді, әрбір Күмбездердің әрбір тасы ешқандай тіреусіз, бірбіріне сүйеніп қана тұр. Ал, сенің денең зәулім сарайдан мың есе ғажап. Өйткені, сенің сарай - денең әрдайым жаңарып, жаңадан жасалуда. Керемет рух, жүрек, ішкі сезімдерді санамағанның өзінде, тек денеңдегі әрбір мүше, жеке-жеке күмбезді ғимарат тәрізді. Құрамындағы бөлшектер күмбездің тастарындай дәл өлшеммен ретті түрде үйлесіп, асқан шеберлікпен жасалған. Ал, көз бен тіл өз алдына ғажайып аспап. Егер бұл бөлшектерді әлемнің ұстасы - Аллаһтың қол астындағы жауынгерлері деп санамаса, онда әрбір бөлшек денедегі барлық бөлшектерге әмірін жүргізіп тұрумен қатар, мүлтіксіз бағынып тұруы керек. Бір-біріне ұқсаумен қатар, қарама-қайшы бейнеде болуы керек. Сондай-ақ, Аллаһқа тән Құдайылық сипаттарға ие, құдреттің қайнар көзі болуы керек. Осындай, бір Аллаһтың ғана құдіреті жететін жаратылысты әлгі шексіз бөлшектерге еншілеп, солар жаратты деудің мүлдем қисынсыз екенін аз ғана ақылы бар адамның өзі түсінер.

ҮШІНШІ ЖӨНСІЗ ЖАҒЫ. Егер сенің болмысың Уахид-ы Ахад Аллаһтың қаламымен жазылған хат екенін қабылдамай, табиғат немесе себептер дейтін баспаның өнімі деген пікірді қабылдар болсаң, онда денеңдегі ұсақ жасушадан бастап, сонау толып жатқан үлкенді-кішілі, құрамы күрделі қанша қоспалар болса, табиғаттың сонша арнайы қалыптары болуы керек.

Мәселен, мына қолыңыздағы кітап қолжазба болса, онда іс оңай болар еді. Яғни, жазушы өз іліміне сүйеніп бір ғана қаламмен барлығын жазып шығар еді. Ал егер ол, қолжазба емес, оны әлгі жазушы жазған

жоқ, өзінен-өзі болды десе, ол кезде оның әрбір әріпін басу үшін баспаханада әр әрптің арнайы қалыбы болғаны сияқты әрбір әрпін жазатын арнайы темір қалам қажет болар еді. Мұндай жағдайда бір қаламның орнына қанша әріп болса сонша қалам болуы қажет. Тіпті, кейде бір әріптің үстіне үшкір қаламмен, майда жазумен бір бет өлең жазылса, онда бір әріп үшін мыңдаған қалам қажет болар еді. Егер ол жазулар бір-бірімен үйлесіп сенің денең сияқты керемет пішінде болса, ол кезде әрбір жеріне, әрбір бөлігіне манағыдай қалыптар қажет болады. Әлгі шебер жасалған темір әріптерді, керемет қалыптарды, қаламдарды жасау үшін тағы бір қалам керек және әлгі қалыптар, қаламдар, темір әріптерді жасау үшін тағы да сондай қаламдар, қалыптар, әріптер жасау қажет болады. Өйткені, олар да өте шебер түрде жасалған. Тағысын тағы... Сабақтасып ұласа берер еді. Мұндай түсініктің ішінде сенің денеңдегі жасушалардың санынша қисынсыз нәрселердің барын түсін. Ей, ақиқатты шатастырып жүрген қырсық! Мұндай ойдан ұялатын бол. Адасушылықтан бас тарт.

ҮШІНШІ ҚАУІПТІ СӨЗ. "Иктизат-һүл табиат", яғни табиғаты керек етеді, табиғат жаратады, деген пікір. Бұның да жөнсіз жақтары жеткілікті. Үлгі ретінде үшеуін баяндаймыз.

БІРІНШІ ЖӨНСІЗ ЖАҒЫ. Жаратылыс атаулыда оның ішінде жан-жануарларда көрініп тұрған өнер, көре алатын, хикмет пен іс атқаратын өнер иесінің тағдыр және құдірет атты қаламымен жазылған өнері екенін жоққа шығарып, оларды меңіреу табиғат немесе басқа бір күш жаратты дейтін болса, ол кезде табиғат, барлық нәрсеге өзінің мәшинелерін, баспаханаларын толассыз түрде орналастыруы керек болады. Не болмаса барлық нәрсеге әлемді жарата алатын және басқара алатын бір құдірет пен хикмет беруі тиіс.

Мәселен, Күн сәулесі Жер бетіндегі кіп-кішкене шыны сынықтары мен тамшыларға шағылысып, әсер еткенде олар жалт-жұлт етіп нұрға бөленеді. Егер Күнге шағылысқан кішкене жылтырақ сәулелерді нағыз Күнмен байланысы жоқ, өздігінен десек, онда иненің көзіндей шыны сынығының ішінде табиғи, нағыз күннің қасиеттеріне толық ие, болмысы шағын кәдімгі Күннің бар екенін қабылдауға және біреу ғана емес шыны бөлшектері қанша болса, сонша табиғи Күннің бар екенін мойындауға тура келеді... Дәл осы мысал сияқты, жаратылыс атаулы мен жан-жануарлардың жаратылуын тікелей Шәмси-Әзәлидің есімдерінің сәулесі деп қарамасақ, онда әрбір болмыста, әсіресе,

әрбір жан-жануардың бойында шексіз құдірет, жойқын билік, терең ілім мен хикмет, орасан зор күш-қуат, яғни бір-бір тәңір бар деп мойындауға тура келеді. Мұндай ұғым, әлемдегі қисынсыз пікірдің ең қисынсызы болар. Бүкіл әлемді жаратушы Аллаһтың шеберлігі мен өнерін меңіреу табиғатқа телитін адам, әлбетте, өзінің хайуаннан жүз есе төмен, санасыз екенін дәлелдейді.

ЕКІНШІ ЖӨНСІЗ ЖАҒЫ. Егер көз алдымыздағы тәртіпті де өлшемді, сұлу да әсем, шебер әрі хикметке толы жаратылыс шексіз Қадир, Хакимнің өнері емес табиғаттың ісі, табиғи дейтін болсақ, онда табиғат әрбір уыс топыраққа Еуропадағы баспалар мен фабрикалардың саны қанша болса сонша, мәшинелер мен фабрикалар орнатуы керек. Сонда ғана ол топырақ сансыз гүлдер мен жемістерді өндіре алмақ. Өйткені, гүл егуге арналған бір құты топырақтан пішіндері әртүрлі, бір- бірінен мүлдем өзгеше, түрлі түсті гүлдердің өсіп-өніп шығатыны анық, оны іс жүзінде көріп жүрміз. Егер, бұл құбылыс бір Аллаһқа тән болмаса, онда құтыдағы топырақтың ішінде әрбір гүлге арналған арнайы табиғи мәшине, өзгеше өндіріс бар деп ұғынуға мәжбүрміз. Әйтпесе, ондай гүл өсіп шықпас еді. Себебі, гүлдің дәнегі кәдімгі ұрық пен жұмыртқа сияқты сутегі, оттегі, көмірқышқыл және азоттың қамыр сияқты араласқан қоспасынан тұрады және гүлге қажетті ауа, су, жылу, жарық секілді элементтер беті ауған жаққа кете беретін бейсана нәрселер. Дегенмен әлгі шебер жасалған ғажайып гүл, аса жүйелі және шебер түрде сол қарапайым қара топырақтан шығады. Олай болса, әлгі құтыдағы топырақта шағын мөлшерде баспаханалар мен фабрикалар бар болғаны ма? Солай пайымдауға тура келеді. Сонда ғана топырақ осыншама "гүл" дейтін тірі мата мен мыңдаған түрлі түсті тоқыма өнімдерін өндіре алады.

Табиғатты "жаратушы" деп, жүргендердің күпірлік түсініктері қаншалықты ақылдан ұзақ екенін салыстыра бер. Осындай адам бейнесіндегі ақымақтар, өздерін "ғалымбыз, ақылдымыз" деп санағанымен олардың ақыл-ойы ақиқат ғылымынан қаншалықты қол үзіп қалғандығын, осындай адасушылық пікірді өздерінше білім санамайтындығын көр, күл, бетіне түкір.

Егер былай десең: "Жаратылысты табиғатқа телісең қыруар қисынсыздықтар мен шыға алмайтын тығырықтар пайда болады дейсің. Ал, бұларды Ахад әрі Сәмад бір Аллаһқа бергенде әлгі қиындықтар қалай жоғалып, түсіну қалай жеңіл болып кетеді?"

ЖАУАБЫ. "Бірінші мысалда, Күн сәулесі еш қиындықсыз, кіпкішкене тамшыдан бастап, сонау айдын көл, үлкен теңізге дейін шағылысып, өзінің сәулесін, әсерін өзіне ұқсас көптеген кішкене мысали күндер арқылы жеңіл көрсете қояды. Егер әлгі тамшының және сол сияқты жылтырақ бөлшектердің күнмен байланысы жоқ десе, онда әлгі кішкене күнді көрсетіп тұрған әрбір бөлшектің ішінде күн сыртқы пішінімен бірге орналасуы керек. Сол сияқты әрбір болмысты тікелей Ахад, Сәмад бір Аллаһтың жаратқаны, Соның құдіретімен болады деген кезде, бүкіл болмысқа не керектің бәрі өте оңай әрі жеңіл түрде қамтамасыз етіледі. Егер мұндай байланыс үзілсе болды әлгіндей қызметшілік тоқтап, болмыс атаулы өз бетімен жүр немесе табиғатқа қатысты дейтін болсақ, ондай жағдайда шешілмейтін шексіз байланыстар түйіндерге айналып, ақылға сыймайтын жөнсіздік, яғни, мүмкін емес нәрселер алдымыздан шығады. Онда мына керемет хикметке көз жұмып, әлемнің кішкене үлгісі тәрізді, таңғажайып мәшинеге ұқсас шыбынды сол шыбынның ішіндегі меңіреу табиғат, бүкіл әлемді жарататын құдірет пен хикметке ие дегенді мақұлдауға тура келеді. Бұл дегеніміз бір емес, бәлкім мың есе қисынсыз, санасыз сандырақ болар еді.

Қорытынды. Заты Уажиб-үл Ужудтың серігі де теңдесі де жоқ. Сондай-ақ, оның құдіретіне де жарату ісіне де өзгенің араласуы мүмкін емес.

Ал, екінші жөнсіздіктегі мүшкілдікке келер болсақ, көптеген еңбектерімде баяндағанымдай, егер болмыс атаулы Уахид Ахад бір Аллаһқа берілсе, барлық нәрсе бір нәрседей жеңіл әрі оңай болады. Егер іс себептерге, табиғатқа жүктелсе бір ғана нәрсе бүкіл болмысты жаратқандай аса зор қиындық туғызады.

Мәселен, бір адам патшаның қызметшісі болып қол астына кірсе, сол мансаптың арқасында өз күшінен жүз мың есе артық, істерді тындыра алады. Кейде падишахтың атынан бір әкімді де тұтқындай алады. Өйткені, атқаратын ісі мен жұмысына қажетті заттарды, күшқуатты өзі көтермейді. көтеруге мәжбүр емес. Әлгі байланыс арқылы керегінің бәрін патшаның қазынасынан алады. Бұл арқа сүйеген патша әскерінде күш-қуат бар. Демек, атқарған істері бейне бір патшаның өзі істегендей тыянақты, іс-қимылы әскери жасақтың қимылындай керемет басталып, таңғажайып болып аяқталады.

Мысалы, кішкентай құмырсқа, әлгіндей қызметкерлік арқылы Перғауынның зәулім сарайын тас-талқан етеді. Шыбын, сондай байланыстың арқасында Нәмруд патшаны жер жастандырады. Сондай байланыспен кіп-кішкене қарағайдың дәнегі, таудай қарағай ағашының керек-жарағын өз ішіне сақтап тұр емес пе?

{(Сілтеме): Егер сондай байланыс болса, Аллаһтан әмір келеді де әлгі дән ғажап іс атқара бастайды. Егер ондай байланыс болмаса, бір дән жаратылуы үшін зәулім бір ағашқа қажет шарттар мен құдірет, сондай өнер қажет болар еді. Өйткені, тау етегінде өсіп тұрған (Құдайдың құдіреті) алып қарағайдың барлық болмысы, бүкіл керекті заттары және тағдырдың жазғаны сол дәннен шығатын ағашта да болуы керек қой. Өйткені, ол ағаштың фабрикасы сол дәннің өзі болуға тиіс. Ал ақиқатында, дән ішіндегі тағдыр жазуы Аллаһтың құдіретімен сыртқа шығып кәдімгі қарағайға айналады.}

Иә, егер мұндай тығыз байланыс үзіліп, әлгіндей зор қызметінен босатылса, онда атқарар ісіне қажетті заттарды өзі арқалап жүруге мәжбүр болар еді. Ол кезде, өз шамасындай ғана іс атқарады. Мұндай жағдайда әуелде оп-оңай атқарылған істер талап етілсе, білегіне бүкіл әскердің күшін, беліне де патшаның қару-жарақ фабрикасын байлап жүруі керек болады. Мұндай хикаяны қиялға жүйрік сайқымазақ естісе, осындай жөнсіз қиялдан ол да қатты ұялатын шығар.

Сонымен, болмыс атаулыны Уажиб-үл Ужудқа беру, яғни, бір Аллаһ жаратты деу шарт. Түсіну де оңай. Ал, табиғат жаратты деу мүшкіл, ақылға қонымсыз.

ҮШІНШІ ЖӨНСІЗ ЖАҒЫ. Бұл қисынсыз пікірді әшкерелейтін мұның алдындағы кітапта баяндалған екі мысалға тоқталайық.

Бірінші мысал. Өркениеттің барлық озық жетістіктерімен безендірілген ен далада орналасқан зәулім сарайға жабайы біреу келеді. Қараса, іші толған көздің жауын алатын тамаша өнер туындылары. Әлгі жабайы ақымақтық жасап "сырттан ешкім араласқан жоқ. Бұл сарайды ішіндегі заттарымен қоса сол заттың біреуі жасаған шығар" деп ойлайды. Бірақ ақылы таяз болса да, ішіндегі бір заттың мына зәулім сарайды жарата алмайтынын біледі. Содан сарайдың жұмыс жоспары мен ішіндегі заттардың тізімі және басқару заңдары жазылған дәптер тауып алады. Расында көзсіз, жансыз, күш-құдіреті жоқ ол дәптердің қолынан жасау, безендіру келмейтіні анық. Ол бар болғаны басқару заңдарының жиынтығы мен заттардың атауы жазылған бір зат қана. Әлгі жабайы сонда да болса "Басқалармен салыстырғанда осы дәптер сарайдағы нәрселермен тығыз байланысты болғандықтан, мына сарайды осы дәптер жасап, безендіріп, ішін дүние-мүлікпен толтырған екен" деп есуастардың сандырағын айтады.

Міне, осы мысалдағы зәулім сарайдан да керемет, жүйелі де тәртіпті, таңғажайып, айналасы хикметке толы, мына "әлем" сарайын табиғат жаратты дегенге сенетін Құдайдан безген жабайы адам келеді. Бірақ, ол мүмкіндік шеңберінен тыс, Зат-ы Уажиб-үл Ужудтың бар екеніне сенбегендіктен, бұл әлем Оның шебер жаратқан өнері деп қарамай, Иләһи тағдырдың жазып-өшіретін тақтасы және Иләһи құдіреттің жарату заңдарының ауысып өзгеретін дәптері болған, бірақ "табиғат" деп аталып кеткен Иләһи ережелер мен заңдар жинағын, яғни, Раббани шеберліктің мазмұнын көреді. "Мына нәрселердің пайда болуы үшін бір себеп керек. Бірақ, мен олармен тығыз байланыста болатындай мына дәптерден басқа нәрсе көре алмай тұрмын. Шынында көзсіз, санасыз, құдіреті жоқ мына дәптер, толық Рубубиеттің ісі болған әлемді жаратуы әсте мүмкін емес. Бірақ мен, Сани-ы Қадим Жаратушыны мойындамаймын ғой. Олай болса, ең дұрысы әлемді мына дәптер жаратты және жаратып жатыр деймін" деді.

Оған жауап былай: "Ей, ақымақтықтың шегіне жеткен ақымақ! Табиғаттың ұйығына батқан басыңды көтер, көзіңді аш! Ең ұсақ бөлшектен бастап сонау жұлдыздарға дейін толып жатқан болмыс атаулы өзіне тән саналуан тілде Аллаһтың бар екеніне куәлік ететіндігін тыңда! Әлем атты алып сарайды салған, оның жоспарын бір дәптерге жазған Наққаш-ы Әзәлидің табиғат атты құбылысына назарыңды сал! Бұйрықтарына назар аудар. Құранын тыңда. Әлгіндей сандырақтан құтыл".

Екінші мысал. Мүлде жабайы біреу жер қайысқан қалың әскерге тап болады. Әскердің бәрі бірдей жалпыға ортақ тәртіппен жаттығып жатқанын, үйлесімді іс-қимылын көреді. Бір жауынгердің әрекетімен қалың әскер тұра қалады, жата кетеді, жүгіре жөнеледі. "Атыңдар!" деген бұйрығын алғанда оқ боратады. Ақылы таяз әлгі жабайы адам мына істер бір қолбасшының немесе мемлекеттің не болмаса бір патшаның заңымен басқарылып жатқанын түсіне алмайды. Ондай түсінікті жоққа шығарғандықтан, жауынгерлер бір-біріне жіппен байланып тұр екен деп ойлайды. Сөйтіп, "ол неткен ғажап жіп!" деп те таң қалады. Одан әрі Аясофия сынды өте сәулетті де керемет бір мешітке келеді. Жұма күні болғандықтан мешітке мұсылмандар көп жиналыпты. Олар бір адамның дауысына ұйып, иіліп, еңкейіп сәжде етеді. Әлгі адам Аллаһ Тағаладан келген бүкіл заңдарды қамтитын

иләһи шариғатты және шариғат иесінің әмірлерінен тұратын рухани ереже-заңдарды түсінбегендіктен: "Мына жамағат кәдімгі жіппен байланып тұр, оларды шырмап, ойнатып тұрған жіп таңғажайып екен!" деп, тағы да қияли ой кешеді. Осылайша, ол ең жабайы, адам бейнесіндегі жыртқыштардың өзін күлкіге қарық қылардай масқара оймен шығып кетеді...

Дәл сол сияқты, Әзәл, Әбәд Сұлтаны Аллаһтың сансыз әскері тәрізді мына әлемге немесе Мәғбуды-Әзәлидің сәулетті мешіті сияқты мына дүниеге, әбден жабайыланып кеткен, қырсық әрі Құдайдан безген, табиғат жаратады деген ұғымды жақтайтын бір кәпір келеді. Ол, Әзәли Сұлтанның хикметінен туындаған әлемнің мағынауи заңдарын материалдық нәрсе деп пайымдап, Рубубиет билігінің заңдар жинағын, яғни жаратылыс заңдарын материалдық нәрсе деп сеніп, сосын оларға "табиғат" деп әлдеқандай айдар тағып, Құдіреттің ісі болған құбылыстарға олардың өздерінде бір құдірет бар деп қарайды. Бұл жоғарыда келтірген мысалдағы жабайылықтан мың есе жабайылық қой!

Сонымен, жаратылыстанушылардың орынсыз түрде "табиғат" деп жүргендері бар болғаны өнер болуы мүмкін, Шебер емес. Ол бір сурет қана, Суретші емес. Үкімдер жинағы Үкім шығарушы емес. Ол бір жаратылыс заңы, Заңгер бола алмайды. Бүркеніш перде болған жаратылыс, Жаратушы бола алмайды. Әсер алушы құбылыс, Әсер етуші емес. Ол бір заң, Құдірет те емес, Қадир де емес. Құралған нәрселер, Құрастырушы емес...

Сонымен, қорыта келгенде, әлемде болмыс бар. Он алтыншы нотаның басында айтылғандай, болмыстың пайда болуына ақылға сыйымды төрт жолдан басқа жол жоқ. Сол төрт жолдың әуелгі үшеуі қисынсыз, сандырақ екені толық дәлелденді.

Енді төртінші жолға келер болсақ, бастапқы,

аяты Зат-ы Уажиб-үл Ужудтың Улуһиетін және барлық нәрсе оның құдіретімен болатынын, жер мен көк соның билігінде, соның тікелей қол астында екендігін анық көрсетіп тұр.

Ей, себептерге шырмалып, табиғатқа табынған бейшара адам! Әрбір болмыстың табиғаты бүкіл нәрселер сияқты кейіннен пайда

болады, яғни, жаратылады. Өйткені, шебер түрде жаңадан жасалуда. Һәм әрбір болмыс жаңадан жаратылғаны секілді оның себептері де керемет өнермен жасалуда. Сондай-ақ, әрбір нәрсенің жаратылысы көптеген заттар мен құралдарды қажет етеді. Олай болса, ол табиғатты жасаған және сол себептерді жаратқан Қадир-ы Мутлақ, Жаратушы бар. Ал, мұндай Қадир-ы Мутлақ өзінің жарату ісіне, шексіз басқару билігіне қолынан түк келмейтін себептерді ортақ қыла ма? Жоқ! Ол, нәтижені себептерімен бірге өзі ғана жаратады және есімдерінің кереметтігін және ғажап хикметін осылайша көрсете отырып, оларға белгілі бір тәртіп береді. Таңғажайып жүйеге түсіреді де бір-біріне себеп қылып, нәтижені осы тәртіп пен жүйеге қатысты салдары етіп көрсетеді. Сырт көзге кемшілік, мейірімсіздік болып көрінер нәрселерді Құдіретіне перде еткен. Осылайша киелі есімдеріне нұқсан келтірмей, асқақтығын сақтап отырады.

Апырым-ай, сағат шебері сағаттың бөлшектерін жасап алып, сағатты құрастыра салуы оңай ма, әлде таңғажайып бір мәшине ойлап тауып, онысын әлгі бөлшектердің арасына орналастырып, сосын сағат жасауды сол мәшиненің жансыз қолдарына тапсыруы оңай ма? 0, тоба! Бұлай болуы мүлдем қисынсыз ғой? Осыған төрелік етіп көрші! Немесе жазушының сия, қалам, қағазды пайдаланып өзі жазғаны оңай ма, әлде қалам, сия, қағаздың арасына әлгі жазбадан әлдеқайда шебер жасалған өте күрделі әрі тек сол жазбаға ғана тән жады бар мәшине құрастырып, сосын ақыл-есі жоқ әлгі мәшинеге "қане, сен жаз!" деп, өзінің араласпағаны оңай ма? Бұл қолжазбадан жүз есе мүшкіл емес пе?

Егер сен. "Дұрыс қой, бір кітапты жазу үшін әлгіндей мәшине жасау әрине көп әуреге салады. Бірақ, мұндай мәшине болса, жазушының сол кітабын көбейтуге пайдасы тимей ме? Сол жағынан бәлкім жеңілдік болар?" дерсің. Оған былайша жауап береміз: Наққаш-ы Әзәли яғни, әсем де шебер суретші Аллаһ, өзінің асқан құдіретімен көркем есімдерінің көрінісін саналуан түрде көрсете отырып, үнемі жаңалау арқылы, болмыс атаулыға өзгеше түр, өзіндік бейне беруде. Тіпті, ешбір Самәдани хат немесе Раббани кітаптың дәлме-дәл көшірмесі жоқ. Кейіннен жаратылғаны басқа мағына білдіру үшін, міндетті түрде өзге бейнеде болады. Егер соқыр болмасаң, адамның жүзіне зер сал! Адам ата заманынан бері, бәлкім қияметке дейін сол алақандай бет әлпетінде, дене мүшелерімен қоса салыстырғанда, адамдар бірбіріне

ұқсамайды. Міндетті түрде бір айырмашылығы болмақ. Демек әрбір бет, өзіндік бір кітап. Оны тек көркемдеу үшін, өзінше бір жазу құралдары, жаңа бір тәртіп, өзге бір жазу керек. Қажетті заттарды әкелу, оларды орналыстыру және басылуына қажетті нәрселерді орнына қою үшін мүлдем басқа баспахана қажет. Егер, мүмкін емес болса да табиғатты баспахана деп санағанның өзінде баспаға қажетті теру мен басу, яғни дайын әріптерді қалыпқа құюын былай қойғанда, әлгі теру жұмысынан әлдеқайда қиын болған жанды мақұлықтың болмысындағы қажетті заттарды әлемнің түкпір-түкпірінен өзіндік өлшеммен, өте дәл әрі белгілі бір жүйемен жасау және тасымалдау, сондай-ақ, әлгі баспаға беру үшін, бәрібір сол баспаның иесі Қадир-ы Мутлақтың құдіреті мен еркіне мұқтаждық туады емес пе?

Демек, баспа болуы мүмкін деген ой мүлдем мағынасыз, сандырақ.

Егер, сағат пен баспа мысалдарын түсінген болсаң, онда шебер Жаратушы Сани-ы Зүлжәләл, бүкіл мүліктің Иесі Қадир-ы Күллі Шей себептерді де өзі жаратқан, нәтижені де сол жаратуда. Хикметті түрде себепті салдармен ұштастыруда. Әлем құбылыстарының жүйесіне қатысты Аллаһтың әдет-заңдары Иләһи ұлы жаратылыс заңдарының бір ғана сәулесіне жәй ғана айна болған болмыс атаулының табиғатын өз еркімен, қалағанындай белгілеген. Сол табиғаттың материалдық жағын құдіреті арқылы заттың өзіндік табиғатына сай жаратқан... бірбірімен араластыра, байланыстырып қойған... Апырым-ай, өте орынды және нақты дәлелденген осы ақиқатты мақұлдау қиын болып па?! 0, тоба, осылай болуы керек емес пе? Әйтпесе, қарапайым себептер мен табиғат деген нәрселерге әр нәрсенің жаратылуына қажетті заттар мен құралдарды беріп, өте хикметті әрі күрделі істерді атқарту мүлдем қисынсыз. Апырым-ай, бұл деген мүмкін еместің мүмкін емесі ғой. Мұның да төрелігін сенің ынсап білмейтін ақылыңа қалдырамын.

Әлгі кәпір, яғни табиғатқа табынушы былай деді: "Сен маған ынсапқа кел деп отырсың. Осы кезге дейін жүрген жолым қисынсыз әрі зиянды, іске алғысыз жол екенін мойындаймын. Жоғарыда аталған дәлелдеріңізді естіген адамның егер аз ғана ақылы болса, табиғат немесе себептердің жаратуы мүмкін емес және олай деудің өзі сандырақ екенін түсінеді. Барлық нәрсені тікелей Уажиб-үл Ужудтың жарататыны шындық, міндетті түрде солай. "Әлхамдүлиллаһи аләл иман" деп иман еттім.

Көңілімде мынандай бір ғана күмән бар: Аллаһ Тағаланың Жаратушы екенін қабылдаймын, алайда кейбір кішкене себептердің қарапайым нәрселерді жарату ісіне араласуы, азғантай мадаққа ие болуы Оның Рубубиетінің салтанатына зиян келтіре ме? Билігіне нұқсандық келтіре ме?"

Жауап. Бұл мәселе менің кейбір шығармаларымда толық дәлелденген. Биліктің басты талабы басқаның араласуына мүлде жол бермеу. Тіпті, қарапайым әкім мен жай қызметкердің өзі басқарма ісіне баласының араласқанын қаламайды. Тіпті, тағыма таласады деген оймен кейбір патшалар өз дәуірінде діндар, тіпті халифа бола тұра өздерінің бейкүнә ұлдарын өлтіріп отырған. Бұл оқиға "билікке басқаны араластырмау заңының" қаншалықты маңызды екенін аңғартады. Шағын ауылдағы екі бірдей бастықтан бастап, бір өкіметте екі патшаға дейінгі басқару ісі тәуелсіз болып, "басқаны араластырмау заңдылығын" қатаң талап етеді. Мұны адамзат тарихы қырғын қан төгістер арқылы дәлелдеп отыр.

Апырым-ай, Аллаһтың толық басқаруы мен әкімдігінің жай ғана көлеңкесіндей әлсіз әрі көмекке мұқтаж адамдардың арасында жеке дара билеу осыншама дәрежеде болса, Толық Әкімдігі Рубубиет дәрежесінде, Толық басқармасы Улухиет дәрежесінде, Толық тәуелсіздігі Әхадиет қуатында және ешнәрсеге мұқтаж емес, Қадириет қуатындағы Зат-ы Зүлжәлалдің ісінде, оның әкімдігінде басқаны араластырмау, серікті қабыл етпеу, ешнәрсені ортақ қылмау заңдылығы қаншалықты қажет әрі шарт екенін салыстыра алсаң, салыстырып көр!

Ал, күмәніңнің екінші жағына келсек, "Себептер, кейбір ұсақ нәрселердің кейбір құлшылықтарын иеленсе, Мағбуд-ы Мутлақ болған Зат-ы Уажиб-үл Ужудқа жасалған ең ұсақ бөлшектен бастап жұлдыздарға дейінгі жаратылыстың құлшылықтары азайып қала ма?" дейсің. Оған жауап былай. Мына әлемнің Халиқ-ы Хакимі әлемді шексіз зәулім ағаш тәріздес жасап, оның жемісі ретінде саналы пенделерді, ал олардың ішінде ең күрделі жемісі болған адамды жаратқан. Адамның да өзіне тән өте маңызды жемісі, тіпті, жаратылысының нәтижесі, мақсаты бар. Ол оның шүкіршілігі мен құлшылығы.

Міне, осының бәрін жаратқан толық ерікті, ешнәрсеге тәуелсіз Әмірші Хаким-ы Мутлақ, өзін таныту және сүйдіру үшін, әлемді әсем түрде жаратқан Уахид-ы Әхад Аллаһ, бүкіл әлемнің жемісі болған адамзатты және адамның ең құнды жемісі - шүкірі мен ғибадатты

басқаларға беріп қоюы мүмкін бе? Жаратылыстың нәтижесін, әлемнің жемісін хикмет пен даналығына мүлдем кереғар етіп, өзгеге беріп, әбестік жасай ма? Олай істеуі әсте мүмкін емес.

Жаратылыстың құлшылықтарын басқаларға беру - Аллаһтың зор хикметі мен толық Рубубиетін бекерге шығарумен тең. Оған өзі риза бола ма, ұлықсат бере ме? Өзін таныстырып, бірақ жаратқан құлдарының шүкіршілігі мен ризашылығын, сүйіспеншілігі пен құлшылықтарын бөтен біреуге, себептерге беру арқылы өзін ұмытқызып әлемдегі ең ұлық мақсатын жоққа шығаруы мүмкін бе?!

Уа, табиғатқа табынудан бас тартқан достым! Басқа айтарың бар ма? Ол былай деді. "Әлхәмдүлиллаһ", көңілімде күдік қалмады. Иләһи Уахдәниетке және Аллаһ Тағаладан басқалар ғибадат етуге лайық еместігіне қатысты екі бұлтартпас айғақ көрсетіп бердіңіз. Бұған да сенбей Жаратқанды жоққа шығару - Күн мен Айды жоққа шығару секілді ақиқатқа мүлдем қайшы нәрсе".

соңы

Табиғатшылдық дейтін күпірлік ұғымды тастап иманға келген адам айтады.

"Құдайға шүкір, күмәнім қалмады. Алайда, көңілімді алаңдатқан бірнеше сұрағым бар".

БІРІНШІ СҰРАҚ. Жалқау кісілер және намазды тастап кеткендер айтады: "Құранның көптеген жерінде ғибадат етпейтіндерді қайтақайта Жәһаннамның жан төзгісіз азабымен қорқытып, адамның зәресін алады. Сонда біздің ғибадатымыз Аллаһ Тағалаға керек болғаны ма, не қажеті бар? Адамзатқа тура жол көрсетіп, жөнге салып отыратын әділетті Құранның бұлай сөйлеуі оған жараспайды. Елеусіз, кіпкішкене қателікке бола, осыншама қорқыту қаталдық емес пе?".

ЖАУАБЫ. Аллаһ Тағала сенің ғибадатыңа да ешнәрсеге де мұқтаж емес. Бірақ, ғибадатқа сен мұқтажсың. Рухың сырқат, жаның жаралы. Ал, құлшылық - рухани жараны емдейтін шипа. Апырым-ай, науқас адам дәрігердің жаны ашып айтқан пайдалы кеңесіне және дәрі-дәрмек ішу жайында қайта-қайта айтқан ескертуіне ренжіп "сізге мұны қайталай бергеннен пайда түсе ме?" десе мұнысы әбестік қой.

Ал, Құранның ғибадатты тастауға қатысты қорқынышты да қатаң ескерту жасап, ауыр жаза жайлы ескерткен хабарының мәнісі мынада.

Мәселен бір Патша қол астындағылардың құқын сақтау үшін халқының ақысын жеп, намысына тиетін жай бір адамның азғана қателігіне бола ауыр жазаға тартады емес пе? Сол сияқты ғибадатты, намазды тастаған адам, Әзәл Әбәд Сұлтанының билігіндегі болмыс атаулының құқына үлкен жауыздық, рухани қастандық жасаған болып есептеледі. Себебі, болмыс атаулының әсемдігі, Жаратушысын мадақтауы мен тәсбих етуінде жатыр. Ғибадатты тәрк еткен адам, болмыс атаулының ғибадатын көрмейді, көре алмайды, тіпті, жоққа шығарады. Ал ғибадат жасап, тәсбих ету жоғары дәреже екені белгілі. Сондай-ақ, Самәдәни хат, әрбірі Раббани есімдердің айнасы болып табылатын жаратылысты төмендетіп түкке тұрғысыз, мағынасыз, меңіреу санап, мағынасы мен мақсатын жоққа шығарады. Осылайша бүкіл жаратылысқа қастандық жасаған болады. Иә, әркім әлемді өз айнасымен көреді. Аллаһ Тағала адам баласын бүкіл әлемнің үлгісі, таразысы түрінде жаратқан. Әрбір адамға мына дүниеде өзіндік әлем сыйлайды. Ол әлемнің күйі, пенденің көңіліне қарай өзгеріп отырады. Мәселен, өте мұңлы жабырқау адам, төңірегін де солай көреді. Ал, өте көңілді, қуанышты адам, әлемді құлпырып жайнаған түрде көреді. Сол сияқты, ойшыл әрі терең мағыналы ғибадат жасап, тәсбихпен шұғылданатын адам, жаратылыстың мәнісін, оның ақиқатын тереңірек аңғарады. Бейқам, немесе Құдайдан безіп, ғибадатты тастаған адам әлемнің кемелдігіне, шынайы әсемдігіне кереғар тұжырым жасап, ақиқатқа үйлеспейтін, әбес түрде түсініп, олардың құқына рухани зұлымдық жасайды. Сондай-ақ, намазды тәркі еткен адам, өз-өзінің нағыз иесі болмағандықтан намаз оқымаса, нағыз Иесі бол Аллаһтың құлына, яғни, өз болмысына зұлымдық жасаған болады. Ал, оның Иесі, құлының ақысын оның жүгенсіз нәпсісінен алу үшін қайта-қайта қорқытып, қатаң ескерту жасап тұрады. Сондай-ақ, жаратылысының нәтижесі, мақсаты болған ғибадатты тәрк еткен адам, Иләһи хикметке, Раббани мақсатқа қарсы шыққан болып саналады. Сол үшін қатаң жазаға тартылады.

Сонымен, ғибадатты тастаған адам өз болмысына зұлымдық еткен болады. (Ал, болмыс Аллаһ Тағаланың құлы және толықтай иелігінде.)

Сонымен қатар бүкіл әлемнің кемелдігіне шек келтіріп, олардың

рухани ақысын жеп, құқына қол сұққан болады, демек залым болғаны. Кәпір - бүкіл болмыс атаулыны қорлаушы залым. Ғибадатты тастау да, әлемдегі кемелдікті жоққа шығару деген сөз. Сондай-ақ, Иләһи хикметке қарсы келу болғандықтан, қатаң ескертуге, қатты қорқытуға, ауыр жазаға да лайық болады. Міне, жоғарыда аталған өте орынды ақиқатты білдіру үшін Қасиетті Құран Кәрім керемет түрде әлгіндей қатаң ескерту арқылы түсіндірме тәсілін шебер пайдалана отырып, өз жөнімен, дәл тауып айтқан және сол жерге лайық сөзді шешендікпен тамаша қолданған.

ЕКІНШІ СҰРАҚ. "Болмыс атаулы қай жағынан болсын, ісінде де, өзінде де, сипатында да Аллаһтың құдіретіне тәуелді екені ұлы ақиқат. Ұлы болғандықтан ол таяз ақылымызға сыймайды. Әйтсе де, көз алдымыздағы мына телегей-теңіз молшылық, уахдет тұрғысындағы оңайлық пен жеңілдік, Құранда баяндалғандай:

Секілді аяттар анық көрсетіп отырған өте оңай, өте жеңіл жаратылу, әлгі ұлы ақиқаттың өте орынды да дұрыс екендігін дәлелдей түседі. Бұл жеңілдіктің сыры мен хикметі неде?"

ЖАУАБЫ. Біріншіден, жиырмасыншы Мектубтың оныншы кәлимәсы болған: وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ аятының баянында бұл сыр өте анық әрі толық түрде баяндалған болатын. Әсіресе, соңғы жағында нақты дәлелденген-ді. Егер қайталайтын болсақ, болмыс атаулыны Сани-ы Уахид Аллаһ жаратты деген кезде барлығы бір түйір зат сияқты оңай әрі жеңіл пайда болады. Егер болмысты Уахид-ы Ахад жаратқан жоқ дейтін болсақ, бір түйір заттың жаратылуы бүкіл заттың жаратылуы сияқты мүшкіл болып, орасан зор қиындық туады. Ол кезде бір дәннің жаратылуы бір ағаш сияқты қиындық туғызады. Егер өзінің нағыз шебер ұстасына берілсе, бүкіл әлем бір ағаш сияқты, бір ағаш бір дән сияқты, ал Жұмақ бір гүл сияқты оңай әрі жеңіл жаратылады. Демек жеңілдік пайда болады. Сонда мына көз алдымыздағы молшылық пен арзаншылықтың және әрбір түрдің жеңіл көбеюінің, сондай-ақ, өте оңай әрі жылдам пайда болуының сыры ашылып, түсінікті болады. Мұның

хикметтерін білдіретін жүздеген дәлелдер басқа шығармаларымда толық баяндалған. Қазір соған қысқаша тоқталып өтелік. Мысалға, жүз жауынгерді бір қолбасшыға тапсыру, бір жауынгерді жүз қолбасшыға тапсырудан жүз есе жеңіл ғой. Сондай-ақ, қалың қолдың қажетті жабдықтарын қамтамасыз ету бір орталықтан басқарылып, бір заңға бағынып, бір фабрикаға жүктеліп, бір патшаның басқаруымен болса, саны жағынан бір жауынгерді қамтамасыз ету сияқты жеңіл болады. Ал, бір жауынгерді қамтамасыз ету көптеген орталықтарға, саналуан фабрикаларға жүктеліп, бірнеше қолбасшыларға тапсырылса, бейне-бір қалың әскерді қамтамасыз етуден де қиынға соғады. Тіпті бір ағаштың мазмұны іспетті болған дәнегінің өзін жарату, бір ағашты жарату сияқты қиынға түсер еді. Өйткені, бір ғана жауынгерді қамтамасыз ету үшін де, бүкіл әскерді қамтамасыз ететін көптеген фабрикалар керек.

Һәм Уахдет сырымен бір ағашқа қажетті заттар бір тамырдан, бір орталықтан, бір заңмен беріліп отырғандықтан, мыңдаған жеміс беретін әлгі ағаш, бір жеміс сияқты оңай өсіп-өнгенін көзімізбен көріп жүрміз. Егер жағдай Уахдеттен (бірліктен), Кесретке (көпшілікке, себептерге) өзгерсе, яғни бір Аллаһтың әмірімен емес сансыз себептерге жүктеліп, әр жеміске қажетті заттар әр жерден өздігінен берілетін болса, әрбір жеміс бір ағаш сияқты қиындық туғызар еді. Өйткені, бір ағаштың тіршілігіне қажетті заттар бір дән үшін де керек екені мәлім.

Міне, осы тектес жүздеген мысалдар бар. Бір ғана жаратушы жаратқан мыңдаған болмыстың жаратылуы, көптеген себептер жаратты деп саналар бір болмыстың пайда болуынан әлде қайда оңай. Бұл мәселе басқа риаслелерде екі жердегі екінің төрт болатынындай дәрежеде анық дәлелденгендіктен бұл жерде қысқаша қайырып, мұндай жеңіл әрі оңай жаратылу ісіне Иләһи ілім, тағдыр және Раббани құдірет тұрғысынан қарап, терең де маңызды бір сырды ашамыз.

Ол былай; Сен барсың, болмыссың. Егер өзіңді Қадир-ы Әзәли жаратты десең, шексіз құдіретімен, әмірімен сіріңке шаққандай бір сәтте сені жоқтан бар етеді. Егер сен мені Қадир-ы Әзәли жаратқан жоқ, материалдық себептер немесе табиғат жаратты десең, ол кезде сен бүкіл әлемнің жинақы қорытындысы, жемісі мен кішкене мазмұны, тізімі болғандықтан, сені жарату үшін бойыңдағы заттарды бүкіл әлемнен жинап, оның бөлшектерін өте майда елекпен елеп, дәлме-дәл өлшемдермен әлемнің түкпір-түкпірінен жинастыру қажет болады.

Себебі, материалдық себептер тек қана реттеп жинастырады. Өзінде жоқ нәрсені жоқтан бар ете алмайтындығы күллі ілім иелеріне мәлім. Ондай жағдайда, бір ғана кішкене жәндіктің болмысын әлемнің түкпіртүкпірінен жинауға мәжбүр болар еді.

Міне, Уахдет пен Тәухид көзқарасында яғни, Аллаһ жалғыз дегенде, мәселе өте жеңіл әрі оңай шешіледі, ал ширк пен адасушылықта жаратылысты түсіну мүлдем қиын әрі мүшкіл болатындығын түсін.

Екіншіден, бұл мәселеге Иләһи ілім жағынан қарасақ та оңай. Өйткені, тағдыр дегеніміз ілімнің бір түрі. Ол барлық нәрсенің мағынауи, өзіндік қалыбы сияқты мөлшерін алдын-ала белгілеп қояды. Тағдыр - әрбір нәрсенің белгіленген мөлшері, жоспары. Құдірет жаратар кезде өте жеңіл түрде сол тағдырда белгіленген мөлшерінен аспай, соған қарай жаратады. Егер болмыс атаулыны, бәрін қамтып тұрған шексіз әрі соңсыз ілім иесі Қадир-ы Зүлжәләл жаратты демесек, жоғарыда айтылғандай мыңдаған қиындықтар емес, сансыз қисынсыздықтар пайда болар еді. Себебі, әлгі тағдырдың белгіленген мөлшері мен іліми өлшемі болмаса, бір жәндіктің болмысын жасау үшін мыңдаған кәдімгі материалдық қалып қолданылуы керек болады. Міне, Уахдетте керемет оңай шешім, ал күпірлікте яғни, Аллаһқа ортақ қосу пікірі бойынша бәрі қиын, тым мүшкіл екенін түсін.

аяты қандай ғажап ақиқатты, ұлы шындықты баяндап тұрғандығын біл.

Бұрын дұшпан қазір дос, тура жолға түскен адамның үшінші сұрағы.

Бұл заманның алдыңғы қатарлы философтары айтады: «Жоқтан ешнәрсе пайда болмайды, бар нәрсе жоқ болмайды, тек қосылу мен ыдырау бар. Осылайша, Әлем фабрикасы жұмыс істеп тұр» дейді.

ЖАУАБЫ. Құранның нұрынан мақұрым философия белсенділері "болмыс атаулы табиғи немесе себептердің салдарынан пайда болды" дейін десе, ол жолда кездесетін ақылға сыйымсыз қисынсыздықтарды көріп өзара екі топқа бөлінді.

БІРІНШІ ТОП. Бұлар - скептицизм жолын ұстанушылар. Олар, адамның басты қасиеті болған ақыл-ойдан бас тартып, хайуаннан бетер төмендеп бүкіл әлемді, тіпті, өздерін де жоққа шығаруға мәжбүр болды. Өйткені, кәпірлік көзқарас бойынша себептер немесе табиғат

жаратты дегеннен гөрі жоққа шығару әлдеқайда оңай. Сондықтан әуелі өздерінің болмысын, сосын әлемді жоққа шығарып, "бәрі қиял, ешнәрсе жоқ" деп, әбден көрсоқырлыққа салынды.

ЕКІНШІ ТОП. Бұлар - себептер немесе табиғат жаратты дейін десе, бір ғана шыбынның немесе дәннің жаратылуы үшін қыруар қиындықтар туады. Сондай-ақ, ол үшін ақылға сыймайтын алып құдірет керек. Сондықтан, амалсыздан "жарату" дегенді жоққа шығарып, "жоқтан бар болмайды" деді және жоқ болуды да қисынсыз санап, "бар нәрсе жоқ болмайды" деді. "Тек қана атом бөлшектердің қозғалысы салдарынан кездейсоқтықтың әсерінен ыдырау мен қосылу, түрлену мен жүйелі реттелу арқылы белгілі күйге енеді, дүние солай жасалады" деп қиялдады. Сөйтіп, көрсоқырлықтың қою қараңғылығында тұрып, өздерін өте ақылды санайды. Құдайдан безу, адамды қаншалықты аздырып, көрсоқыр әрі масқара қылатынын осыдан біл, ғибрат ал!

Жыл сайын төрт жүз мың түрлі жаратылысты әп-сәтте жер жүзінде жаратып отырған, Жер мен Көкті алты күнде жаратқан және алты аптаның ішіндегі әрбір көктемде өте шебер әрі хикметті түрде жанжануарлар дүниесін жаратып, дүниені құлпыртып тұрған Құдреті әзәли Аллаһ өзінің әзәли яғни мұхит ілімінде жоспары мен өлшемдері анықталған болмысты яғни болмысы іліми түрде болған болмысты көзге көрінбейтін сиямен жазылған көрінбейтін жазуды айқындап көрсететін дәрі тәрізді өте оңай әлгі сырт пішіні жоқ, болмысы тек іліми түрдегі болмысты денеге айналдыру Әзәли Құдретке оп-оңай бола тұра сенбеу, жоққа шығару манағы софестаи дейтін ақымақтардан бетер ақымақтық, қою надандық. Бұл сорлы, бейшаралар өздері мүлдем әлсіз, қолында түк жоқ, аз ғана еркі мен перғауынға ұқсап кеткен нәпсілері еш нәрсені жоқ қыла алмағандықтан және жоқтан еш нәрсе жарата алмағандықтан, сондай-ақ, сенім артқан себептері мен құдайдай сенген табиғатының өзі жаратуға шамасы келмегендіктен, ақымақтыққа салынып: "Жоқтан бар болмайды, бар нәрсе жоқ болмайды" деп, өздерінің бұрыс, жаңсақ қағидаларын Қадир-ы Мутлаққа, яғни, құдіреті шексіз Аллаһқа да еншілегісі келеді.

Қадир-ы Зүлжәләлдің екі түрлі жаратуы бар.

Біреуі, "ихтира" және "ибда" деп аталады, яғни, жоқтан бар қылу, жарату, қажет нәрсемен қамтамасыз ету.

Екіншісі: "инша" және "санат" деп аталады, яғни, хикмет толы әсемдігін және көптеген есімдерінің әсем сәулесін көрсету үшін өте күрделі, ғажап болмысты әлемдегі элементтерден, бөлшектерден құрастырады. Әміріне құлдық ұратын бүкіл бөлшектер мен заттарды, өзінің "Раззақиет", яғни, ризықтандырушы заңы арқылы жөнелтіп, сол арада әрекет еткізеді.

Қадир-ы Мутлақтың "ибда" мен "инша" дейтін екі түрлі жаратуы бар. Бар нәрсені жоқ қылу, жоқ нәрсені бар қылу оған өте оңай әрі жеңіл, тіпті, әрдайымғы, жалпыға ортақ заңдылығы. Көктемде тіршілік иелерінің үш жүз мың түрін, олардың пішінін, сын-сипатын, тіпті, бойындағы бөлшектерін айтпағанның өзінде, олардың барлық күйжағдайын, хал-ахуалын жоқтан бар қылған құдіретке қарсы "жоқтан бар жасай алмайды" деген адамның өзі жоқ болуы керек.

Табиғат жаратты деген қисық пікірден бас тартып ақиқатқа көзі жеткен адам, енді былай деді: "Әлемде қанша атом болса, Жаратушыға сонша шүкір етемін. Мадақтау мен марапат бір Аллаһқа тән. Иманым артып, көңілді торлаған күдік-күмәндардан құтылдым. Ешқандай шүбәм қалмады".