YIGIRMA TOʻRTINCHI MAKTUB

Savol: A'ozimi Asmo-i Ilohiyadan boʻlgan Rahim va Hakim va Vadud iqtizo etgan shafqatparvarona tarbiya va maslahatkorona tadbir va muhabbatdorona taltif, qanday va qay surat bilan mudhish va muvahhish boʻlgan mavt va adam bilan, zavol va firoq bilan, musibat va mashaqqat bilan uygʻun boʻladi? Mayli, inson saodati abadiyaga ketgani uchun, mavt yoʻlida oʻtishini xush koʻraylik; faqat bu nozik va nozanin va zihayot boʻlgan ashjar va nabotot anvo'lari va gullari va vujudga loyiq va hayotga oshiq va baqoga mushtoq boʻlgan hayvonot toifalarini, mutamodiyan hech birini qoldirmasdan ifnalarida va gʻoyat tezlik bilan ularga koʻz ochtirmasdan i'domlarida va ularga nafas oldirmasdan mashaqqat bilan ishlatishlarida va hech birini rohatda qoldirmasdan musibatlar bilan tagʻyirlarida va hech birini mustasno etmasdan oʻldirishlarida va hech biri turmasdan zavollarida va hech biri mamnun boʻlmasdan firoqlarida qaysi shafqat va marhamat bor, qaysi hikmat va foyda mavjud, qaysi lutf va marhamat joylasha oladi?

Aljavob: Da'i va muqtaziyni koʻrsatgan besh ramz bilan va gʻoyalarni va foydalarni koʻrsatgan besh ishorat bilan shu savolni hal etgan juda keng va juda chuqur va juda yuksak boʻlgan haqiqati uzmoga uzoq uzoqlardan qaratishga harakat qilamiz.

BIRINCHI MAQOM: Besh ramzdir.

Birinchi Ramz: Yigirma Oltinchi Soʻzning xotimalarida aytilgani kabi; qandayki bir mohir san'atkor qiymatli bir koʻylakni murasso' va munaqqash suratda yasash uchun, bir miskin odamni loyiq boʻlgan bir ujratga muqobil model qilib, oʻz san'at va mahoratini koʻrsatish uchun; koʻylakni miskin odam ustida bichadi, kesadi, qisqartiradi, uzatadi; yana u odamni oʻtirgʻizadi, turgʻizadi, muxtalif vaziyatlar beradi. Shu miskin odamning u san'atkor ustaga: "Meni goʻzallashtirgan bu koʻylakka nima uchun tegilib tabdil va tagʻyir etyapsan va meni turgʻizib oʻtirgʻizib, mashaqqat bilan mening istirohatimni buzyapsan?" deyishga qandaydir haqqi bormi.

Aynan shuning kabi: Sone'-i Zuljalol har bir navi mavjudotning mohiyatini bittadan model ittihoz etib va nuqushi asmosi bilan kamoloti san'atini koʻrsatish uchun; har bir narsaga, xususan zihayotga, tuygʻular bilan murasso' bir vujud libosini kiydirib, ustida qalami qazo va qadar bilan naqshlar qiladi; jilva-i asmosini koʻrsatadi. Har bir mavjudga ham, unga loyiq bir tarzda bir ujrat boʻlib; bir kamol, bir lazzat, bir fayz beradi.

sirriga mazhar boʻlgan u Sone'-i Zuljalolga qarshi hech bir narsaning: "Menga zahmat beryapsan. Mening istirohatimni buzyapsan", deyishga haqqi bormi? Xosho! Ha, mavjudotning hech bir jihatda Vojib-ul Vujudga qarshi haqlari yoʻq va haq da'vo etolmaydilar; balki haqlari doimo shukr va hamd bilan, bergan vujud martabalarining haqqini ado etishdir. Chunki berilgan butun vujud martabalari vuqu'otdir, bittadan illat istaydi. Faqat berilmagan martabalar imkonotdir. Imkonot esa adamdir, ham nihoyatsizdir. Adamlar esa, illat istamaydilar. Nihoyatsizga illat boʻlolmaydi. Masalan, ma'danlar: "Nima uchun nabotiy boʻlmadik?" deyolmaydi. Shikoyat qilolmaydi; balki vujudi ma'daniyga mazhar boʻlganlari uchun haqlari Fotiriga shukrondir. Nabotot nima uchun hayvon boʻlmadim deb shikoyat qilolmaydi, balki vujud bilan barobar hayotga mazhar boʻlgani uchun haqqi shukrondir. Hayvon esa nima uchun inson boʻlmadim deya shikoyat qilolmaydi, balki hayot va vujud bilan birga qiymatli bir ruh javhari unga berilgani uchun, uning ustidagi haqqi, shukrondir. Va hokazo qiyos et.

Ey insoni mushtakiy! Sen ma'dum qolmading, vujud ne'matini kiyding, hayotni totding, jomid qolmading, hayvon boʻlmading, Islomiyat ne'matini topding, zalolatda qolmading, sihat va salomat ne'matini koʻrding va hokazo...

Ey nonkoʻr! Yana sen qayerda haq qozonyapsanki, Janobi Haq senga bergan mahzi ne'mat boʻlgan vujud martabalariga muqobil shukr qilmasdan; imkonot va adamiyat navida va sening qoʻlingga emasligidan va sen loyiq boʻlmagan yuksak ne'matlarning senga berilmaganidan, botil bir hirs bilan Janobi Haqdan shikoyat etyapsan va kufroni ne'mat etyapsan? Ajabo, bir odam; minora boshiga chiqish kabi oliy darajotli bir martabaga chiqsin, buyuk maqom topsin, har zinada buyuk bir ne'mat koʻrsin; u ne'matlarni berganga shukr qilmasin va desin: "Nima uchun u minoradan ham yuksagiga chiqolmadim" deya shikoyat qilib dod-faryod qilsin. Naqadar haqsizlik qiladi va naqadar kufroni ne'matga tushadi, naqadar buyuk devonalik qiladi, devonalar ham anglaydi.

Ey qanoatsiz hirsli va iqtisodsiz isrofli va haqsiz shikoyatli gʻofil inson! Qat'iyan bilki: Qanoat, tijoratli bir shukrondir; hirs, xasoratli bir kufrondir. Va iqtisod, ne'matga goʻzal va manfaatli bir ehtiromdir. Isrof esa, ne'matga xunuk va zararli bir istixfofdir. Agar aqling boʻlsa, qanoatga oʻrgan va rizoga harakat qil. Tahammul etolmasang "Yo Sabur" de va sabr ista; haqqingga rozi boʻl, tashakki etma. Kimdan kimga shikoyat qilganingni bil, jim boʻl. Har holda, shikoyat etishni istasang; nafsingni Janobi Haqqa shikoyat qil, chunki qusur undadir.

Ikkinchi Ramz: Oʻn Sakkizinchi Maktubning oxirgi masalasining oxirida aytilgani kabi, Xoliqi Zuljalol hayratnamo, dahshat-angiz bir suratda bir faoliyati rububiyat bilan, mavjudotni mutamodiyan tabdil va tajdid etganining bir hikmati budir: Qandayki maxluqotda faoliyat va harakat; bir ishtaha, bir ishtiyoq, bir lazzatdan, bir muhabbatdan kelib chiqadi. Hatto deyish mumkinki; har bir faoliyatda bir lazzat navi bor; balki har bir faoliyat, bir tur lazzatdir. Va lazzat, bir kamolga mutavajjih; balki bir navi kamoldir. Modomiki faoliyat bir kamol, bir lazzat, bir jamolga ishorat qiladi. Va modomiki Kamoli Mutlaq va Komili Zuljalol boʻlgan Vojib-ul Vujud, zot va sifot va af'olida, butun anvo'i kamolotni jome'dir; albatta u Zoti Vojib-ul Vujudning vujubi vujudiga va qudsiyatiga loyiq tarzda va istigʻno-i zotiysiga va gʻino-i mutlaqiga muvofiq bir suratda va kamoli mutlaqiga va tanazzuhi zotiysiga munosib bir shaklda; hadsiz bir shafqati muqaddasa va nihoyatsiz bir muhabbati munazzahasi bor. Albatta u shafqati muqaddasadan va u muhabbati munazzahadan kelgan hadsiz bir shavqi muqaddas bor. Va u shavqi muqaddasdan kelgan hadsiz bir sururi muqaddas bor. Va u sururi muqaddasdan kelgan, ta'biri joiz boʻlsa, hadsiz bir lazzati muqaddasa bor. Va albatta u lazzati muqaddasa bilan barobar; hadsiz uning marhamati jihati bilan faoliyati qudrati ichida, maxluqotining iste'dodlari quvvadan fe'lga chiqishidan va takammul etishidan nash'at etgan, u maxluqotning mamnuniyatlaridan va kamollaridan kelgan Zoti Rahmon va Rahimga oid, ta'biri joiz boʻlsa, hadsiz mamnuniyati muqaddasa va hadsiz iftixori muqaddas borki; hadsiz bir suratda, hadsiz bir faoliyatni iqtizo etadi. Va u hadsiz faoliyat ham, hadsiz bir tabdil va tagʻyir va tahvil va taxribni ham iqtizo etadi. Va u hadsiz tagʻyiq va tabdil ham; mavt va adamni, zavol va firoqni iqtizo etadi.

Bir zamon, hikmati bashariyaning masnu'otning gʻoyalariga doir koʻrsatgan foydalari nazarimda juda ahamiyatsiz koʻrindi. Va undan bildimki, u hikmat abasiyatga ketadi. Shuning uchun faylasuflarning kattalari yo tabiat zalolatiga tushadi yoki Sofistaiy boʻladi yoki ixtiyor va ilmi Sone'ni inkor qiladi yoki Xoliqqa "mujibi bizzot" deydi.

Oʻsha payt rahmati Ilohiya Hakim ismini yordamimga yubordi; menga ham masnu'otning buyuk gʻoyalarini koʻrsatdi. Ya'ni, har bir masnu' shunday bir maktubi Rabboniydirki, umum zishuur uni mutolaa etadi. Shu gʻoya bir yil menga kifoya qildi. Soʻngra san'atdagi horiqolar inkishof etdi, u gʻoya kifoya qilmaslikni boshladi. Yanada ulkan boshqa bir gʻoya koʻrsatildi. Ya'ni: Har bir masnu'ning eng muhim gʻoyalari Sone'iga qaraydi; uning kamoloti san'atini va nuqushi asmosini va murassaoti hikmatini va hadoya-i rahmatini uning nazariga arz etish va jamol va kamoliga bir oyna boʻlishdir, bildim. Shu gʻoya ancha zamon menga kifoya qildi. Soʻngra san'at va ijodi ashyodagi hayrat-angiz faoliyat ichida, gʻoyat darajada sur'atli tagʻyir va tabdildagi moʻ'jizoti qudrat va shuunoti rububiyat koʻrindi. U vaqt bu gʻoya ham kifoya qilmaslikni boshladi. Balki shu gʻoya qadar buyuk muqtaziy va da'i ham lozimdir bildim. Mana oʻsha vaqt, shu Ikkinchi Ramzdagi muqtaziylar va kelasi ishoratlardagi gʻoyalar koʻrsatildi. Va yaqiynan menga bildirildiki: "Koinotdagi qudratning faoliyati va sayru sayaloni ashyo shu qadar ma'nodordirki; u faoliyat bilan Sone'-i Hakim anvo'i koinotni gapirtiradi". Goʻyo koʻklarning va zaminning mutaharrik mavjudlari va harakatlari, ularning u gapirishlaridagi kalimalardir va taharruk esa, bir takallumdir. Demak, faoliyatdan kelgan harakot va zavol, bir takallumoti tasbehiyadir. Va koinotdagi faoliyat ham koinotning va anvo'ining ovozsiz bir gapirishi va gapirtirishidir.

Uchinchi Ramz: Ashyo zavol va adamga ketmaydi, balki doira-i qudratdan doira-i ilmga oʻtadi; olami shahodatdan olami gʻaybga ketadi; olami tagʻayyur va fanodan olami nurga, baqoga mutavajjih boʻladi. Haqiqat nuqtai nazarida ashyodagi jamol va kamol; asmo-i Ilohiyaga oiddir va ularning nuqush va jilvalaridir. Modomiki u asmo boqiydirlar va jilvalari doimiydir; albatta naqshlari tajaddud etadi, yangilanadi, goʻzallashadi. Adamga va fanoga ketmaydi, balki yolgʻiz e'tiboriy taayyunlari oʻzgaradi va madori husn va jamol va mazhari fayz va kamol boʻlgan haqiqatlari va mohiyatlari va huviyati misoliyalari boqiydir. Ziruh boʻlmaganlar, toʻgʻridan-toʻgʻriga ulardagi husn va jamol asmo-i Ilohiyaga oiddir, sharaf ulargadir, madh ularning hisobiga oʻtadi, goʻzallik ularnikidir, muhabbat ularga ketadi, u oynalarning oʻzgarishi bilan ularga bir zarar iyros etmaydi. Agar ziruh boʻlsa, zavil uquldan boʻlmasa, ularning zavol va firogʻi bir adam va fano emas; balki vujudi jismoniydan va vazifa-i hayotning tashvishlaridan qutulib, qozongan vazifalarining samaralarini boqiy arvohlariga topshirib; ularning u arvohi boqiyalari ham bittadan asmo-i Ilohiyaga istinod etib davom etadi, balki oʻziga loyiq bir saodatga ketadi. Agar u ziruhlar zavil uquldan boʻlsa; zotan saodati abadiyaga va moddiy va ma'naviy kamolotga mador boʻlgan olami baqoga va u Sone'-i Hakimning dunyodan yanada goʻzal, yanada nuroniy boʻlgan olami barzoh, olami misol, olami arvoh kabi boshqa manzillariga, boshqa mamlakatlariga bir sayru safardir; bir mavtu adam va zavolu firoq emas, balki kamolotga qovushishdir.

Alhosil: Modomiki Sone'-i Zuljalol bor va boqiydir va sifot va asmosi doimiy va sarmadiydirlar; albatta u asmoning jilvalari va naqshlari, bir ma'naviy baqo ichida tajaddud etadi; taxrib va fano, i'dom va zavol emasdir. Ma'lumki inson insoniyat jihati bilan aksar mavjudot bilan aloqadordir. Ularning saodatlari bilan mutalazziz va halokatlari bilan mutaallimdir. Xususan zihayot bilan va ayniqsa navi bashar bilan va ayniqsa sevgan va istehson etgan ahli kamolning alomi bilan yanada ziyoda mutaallim va saodatlari bilan yanada ziyoda mas'ud boʻladi. Hatto shafqatli bir volida kabi, oʻz saodatini va rohatini ularning saodati uchun fido qiladi. Demak, har moʻ'min darajasiga koʻra, nuri Qur'on va sirri iymon bilan, butun mavjudotning saodatlari bilan va baqolari bilan va hechlikdan qutulishlari bilan va qiymatli maktuboti Rabboniya boʻlishlari bilan mas'ud boʻlishi mumkin va dunyo qadar bir nur qozonadi. Harkim darajasiga koʻra bu nurdan istifoda etadi. Agar ahli zalolat boʻlsa; oʻz alami bilan birga, butun mavjudotning halokati bilan va fanosi bilan va zohiriy i'domlari bilan, ziruh boʻlsa alomlari bilan mutaallim boʻladi. Ya'ni, uning kufri uning dunyosiga adam toʻldiradi, uning boshiga toʻkadi; hali Jahannamga ketmasdan Jahannamga ketadi.

Toʻrtinchi Ramz: Koʻp yerlarda deganimiz kabi, bir podshohning sulton, xalifa, hokim, qoʻmondon kabi muxtalif unvonlar va sifatlardan nash'at etgan muxtalif boshqa-boshqa davoiri tashkiloti boʻlgani kabi; Janobi Haqning asmo-i husnasining hadsiz-hisobsiz turli-tuman tajalliyoti bor. Maxluqotning tanavvu'lari va ixtiloflari, u tajalliyotning tanavvu'laridan kelib chiqadi. Xullas, har kamol va jamol sohibi, fitratan jamol va kamolini koʻrish va koʻrsatishni xohlashi sirricha; muxtalif asmo, doimiy va sarmadiy boʻlganlari uchun, doimiy suratda Zoti Aqdas hisobiga tazohur istaydilar; ya'ni naqshlarini koʻrishni istaydilar; ya'ni oʻz naqshlarining oynalarida jilva-i jamollarini va in'ikosi kamollarini koʻrish va koʻrsatish istaydilar; ya'ni koinot kitobi kabirini va mavjudotning muxtalif maktubotini zamon bilan yangilash; ya'ni yangidan yangiga ma'nodor yozish; ya'ni birgina sahifada boshqa-boshqa minglab maktubotni yozish va har bir maktubni Zoti Muqaddas va Musammo-i Aqdasning nazari shuhudiga izhor etish bilan barobar; butun zishuurning nazari mutolaasiga koʻrsatish va oʻqittirish iqtizo etadilar. Bu haqiqatga ishorat etgan shu haqiqatli she'rga qara:

Beshinchi Ramz: Ikki nuktadir.

Birinchi Nukta: Modomiki Janobi Haq bor, hamma narsa bor. Modomiki Janobi Vojib-ul Vujudga intisob bor, hamma narsa uchun butun ashyo bor. Chunki Vojib-ul Vujudga nisbat bilan har bir mavjud, butun mavjudotga, vahdat sirri bilan bir irtibot paydo qiladi. Demak, Vojib-ul Vujudga intisobini bilgan yoki intisobi bilingan har bir mavjud, sirri vahdat bilan, Vojib-ul Vujudga mansub butun mavjudot bilan munosabatdor boʻladi. Demak, har bir narsa u intisob nuqtasida hadsiz anvori vujudga mazhar boʻlishi mumkin. Firoqlar, zavollar u nuqtada yoʻqdir. Bir oni sayyola yashash hadsiz anvori vujudga madordir. Agar u intisob boʻlmasa va bilinmasa, hadsiz firoqlarga va zavollarga va adamlarga mazhar boʻladi. Chunki u holda aloqador boʻlishi mumkin boʻlgan har bir mavjudga qarshi bir firogʻi va bir iftiroqi va bir zavoli bor. Demak, oʻz shaxsiy vujudiga hadsiz adamlar va firoqlar yuklanadi. Bir million yil vujudda qolsa ham (intisobsiz); avvalgi nuqtadagi u intisobdagi bir on yashash qadar boʻlolmaydi. Shuning uchun ahli haqiqat: "Bir oni sayyola vujudi munavvar, million yil bir vujudi abratdan murajjahdir", deyishgan. Ya'ni: "Vujudi Vojibga bogʻlangan bir onlik vujud, bogʻlanmagan million yil vujuddan murajjahdir". Bu sir uchun, ahli tahqiq: "Anvori vujud esa Vojib-ul Vujudni tanish bilan", deyishgan. Ya'ni: "U holda koinot anvori vujud ichida boʻlib maloika va ruhoniyot va zishuurlar bilan toʻla koʻrinadi. Agar usiz boʻlsa adam zulumotlari, firoq va zavol alamlari har bir mavjudni ihota etadi. Dunyo u odamning nazarida boʻsh va xoli bir vahshatgoh suratida koʻrinadi". Ha, qandayki bir daraxt mevalarining har birisi, daraxtning boshidagi butun mevalarga qarshi bittadan nisbati bor va u nisbat bilan bittadan qardoshi, doʻsti mavjud boʻlgani uchun, ularning adadicha ariziy vujudlari bor. Qachon meva daraxtning boshidan uzilsa, har bir mevaga qarshi bir firoq va zavol hosil boʻladi. Har bir meva uning uchun ma'dum hukmidadir. Xorijiy bir zulmati adam unga hosil boʻladi. Xuddi shuning kabi: Qudrati Ahadi Samadga intisob nuqtasida hamma narsa uchun butun ashyo bor. Agar intisob boʻlmasa, hamma narsa uchun ashyo adadicha xorijiy adamlar bor. Xullas, shu ramzdan iymonning azamati anvoriga qara va zalolatning dahshatli zulumotini koʻr. Demak, iymon shu ramzda bayon etilgan haqiqati oliya-i nafs-ul amriyaning unvonidir va iymon bilan undan istifoda eta oladi. Agar iymon boʻlmasa, qandayki koʻr, kar, tilsiz, aqlsiz odamga hamma narsa ma'dum ekan; xuddi shuning kabi iymonsizga hamma narsa ma'dum, zulumotli boʻladi.

Ikkinchi Nukta: Dunyoning va ashyoning uch dona yuzi bor.

Birinchi Yuzi: Asmo-i Ilohiyaga qaraydi, ularning oynalaridir. Bu yuzga zavol va firoq va adam kirolmaydi; balki yangilanish va tajaddud bor.

Ikkinchi Yuzi: Oxiratga qaraydi, olami baqoga nazar etadi, uning ekinzori hukmidadir. Bu yuzda boqiy samaralar va mevalar yetishtirish bor; baqoga xizmat qiladi, foniy narsalarni boqiy hukmiga keltiradi. Bu yuzda ham mavt va zavol emas, balki hayot va baqo jilvalari bor.

Uchinchi Yuzi: Foniylarga, ya'ni bizlarga qaraydiki; foniylarning va ahli havasotning ma'shuqasi va ahli shuurning tijoratgohi va vazifadorlarning maydoni imtihonlaridir. Xullas, bu uchinchi yuzidagi fano va zavol, mavt va adamning dardlariga va yaralariga malham uchun u uchinchi yuzning mohiyatidagi baqo va hayot jilvalari bor.

Alhosil: Shu mavjudoti sayyola, shu maxluqoti sayyora Vojib-ul Vujudning anvori ijod va vujudini yangilash uchun mutaharrik oynalar va oʻzgargan mazharlardir.

IKKINCHI MAQOM

Birinchi Mabhas: Bu keladigan besh ishoratda, shuunoti rububiyatni rasad etish uchun; bittadan soʻniq, kichik durbin navidan bittadan tamsil yoziladi. Bu tamsillar; shuunoti rububiyatning haqiqatini tutolmaydi, ihota etolmaydi, miqyos boʻlolmaydi, faqat qarata oladi. U keladigan tamsilotda va oʻtgan ramzlarda Zoti Aqdasning shuunotiga munosib boʻlmagan ta'birot, tamsilning qusuriga oiddir.

Masalan: Lazzat va surur va mamnuniyatning bizcha ma'lum ma'nolari, shuunoti muqaddasani ifoda etolmaydi; faqat bittadan unvoni mulohazadir, bittadan mirsodi tafakkurdir. Ham yana shu tamsillar; qamrovli, azim bir qonuni rububiyatning kichik bir misolda uchini koʻrsatish bilan, rububiyatning shuunotida u qonunning haqiqatini isbot qiladi. Masalan, bir gul vujuddan ketadi, minglab vujud qoldirib shunday ketadi deyilgan. U bilan azim bir qonuni rububiyatni koʻrsatadiki; butun bahor, balki butun dunyodagi mavjudotda bu qonuni rububiyat jarayon etadi.

Ha, Xoliqi Rahim bir qushning patli libosini qaysi qonun bilan almashtirsa, yangilasa; u Sone'-i Hakim ayni qonun bilan, har yili Kura-i Arzning libosini tajdid etadi. Ham u ayni qonun bilan, har asrda dunyoning shaklini tabdil etadi. Ham ayni qonun bilan, qiyomat vaqtida koinotning suratini tagʻyir etib oʻzgartiradi.

Ham qaysi qonun bilan zarrani, mavlaviy kabi tahrik etsa; ayni qonun bilan Kura-i Arzni majzub va aylanish uchun turgan mavlaviy kabi aylantiradi va u qonun bilan olamlarni aylantiradi va manzuma-i shamsiyani kezdiradi.

Ham qaysi qonun bilan sening badaningdagi hujayrotning zarralarini yangilayotgan, ta'mir va tahlil etayotgan boʻlsa, ayni qonun bilan sening bogʻingni har yili yangilaydi va har mavsumda koʻp marta yangilaydi. Ayni qonun bilan, zamin yuzini har bahor mavsumida yangilaydi, yangi bir yopinchiq ustiga tortadi.

Ham u Sone'-i Qodir, qaysi qonuni hikmat bilan bir chivinni ihyo etadi, ayni qonun bilan shu qarshimizdagi chinor daraxtini har bahorda ihyo etadi va u qonun bilan Kura-i Arzni yana u bahorda ihyo etadi va ayni qonun bilan hashrda maxluqotni ham ihyo etadi. Shu sirga ishoratan

Qur'on farmon etar. Va hokazo qiyos et.

Bular kabi koʻp qavonini rububiyat bordirki, zarradan to majmu'i olamga qadar jarayon etadi. Xullas, faoliyati rububiyatning ichidagi shu qonunlarning azamatiga qara va kengligiga diqqat qil va ichidagi sirri vahdatni koʻr; har bir qonun bir burhoni vahdat ekanini bil. Ha, bu juda kasratli va juda azamatli qonunlar, har biri ilm va irodaning jilvasi boʻlish bilan barobar; ham vohid, ham qamragani uchun; Sone'ning vahdoniyatini va ilm va irodasini gʻoyat qat'iy bir suratda isbot qiladilar. Xullas, aksar Soʻzlarda aksar tamsilot, bunday qonunlarning uchlarini bittadan juz'iy misol bilan koʻrsatish bilan; mudda'oda, ayni qonunning vujudiga ishorat qiladi. Modomiki tamsil bilan qonunning tahaqquqi koʻrsatiladi, burhoni mantiqiy kabi yaqiyniy bir suratda mudda'oni isbot qiladi. Demak, Soʻzlardagi aksar tamsillar; bittadan burhoni yaqiyniy, bittadan hujjati qat'iya hukmidadir.

Ikkinchi Mabhas: Oʻninchi Soʻzning Oʻninchi Haqiqatida aytilgani kabi, bir daraxtning qancha mevalari va gullari boʻlsa; har bir mevaning, har bir gulning shuncha gʻoyalari, hikmatlari bor. Va u hikmatlar uch qismdir. Bir qismi Sone'ga qaraydi, asmosining naqshlarini koʻrsatadi. Bir qismi zishuurlarga qaraydiki, ularning nazarlarida qiymatli maktubot va ma'nodor kalimotdir. Bir qismi oʻz nafsiga va hayotiga va baqosiga qaraydi va insonga foydali boʻlsa, insonning manfaatiga koʻra hikmatlari bor. Xullas, har bir mavjudning bunday kasratli gʻoyalari boʻlganini bir vaqt oʻylarkan, xotirimga Arabiy tarzda va keladigan "Besh Ishorat"ning asosotiga mulohaza hukmida boʻlib, kulliy gʻoyalarga ishorat etgan shu fikralar kelgandir.

Xullas, bu besh fikrada, kelajakda bahs etadiganimiz ishorotning asosoti bor. Ha, har bir mavjud (xususan zihayot boʻlganlarning) besh tabaqa boshqa-boshqa hikmatlari va gʻoyalari bor. Qandayki mevador bir daraxt, bir-birining ustidagi shoxlari samara beradi; xuddi shuning kabi: Har bir zihayotning, besh tabaqa muxtalif gʻoyalari mavjud va hikmatlari bor.

Ey insoni foniy! Sening juz'iy bir urugʻ hukmidagi oʻz haqiqatingni mevador bir shajara-i boqiyaga inqilob etishini va besh ishoratda koʻrsatilgan oʻn tabaqa mevalarini va oʻn navi gʻoyalarini qoʻlga kiritishni istasang, haqiqiy iymonni qoʻlga kirit. Boʻlmasa butun ulardan mahrum qolish bilan barobar, u urugʻ ichida siqilib chiriysan.

fikrasi ifoda etadiki: Bir mavjud vujuddan ketgandan soʻng, zohiran adamga, fanoga ketadi; lekin ifoda etgan ma'nolari boqiy qoladi, mahfuz boʻladi. Huviyati misoliyasi va surati va mohiyati ham olami misolda va olami misolning namunalari boʻlgan alvohi mahfuzada va alvohi mahfuzaning namunalari boʻlgan quvva-i hofizalarda qoladi. Demak, bir vujudi suriy yoʻqotadi, yuzlab vujudi ma'naviy va ilmiy qozonadi. Masalan: Qandayki bir sahifaning chop etilishiga mador boʻlgan matbaa hurufotiga bir vaziyat va bir tartib beriladi va bir sahifaning chop etilishiga mador boʻladi; va u sahifa esa suratini va huviyatini, bosilgan mutaaddid yaproqlarga berib va ma'nolarini koʻp aqllarga nashr etgandan soʻng u matbaa hurufotining vaziyati va tartibi ham oʻzgartiriladi. Chunki endi unga luzum qolmadi, ham boshqa sahifalarning chop etilishi lozim boʻladi. Aynan shuning kabi, shu mavjudoti Arziya, xususan nabotiya; qalami qadari Ilohiy ularga bir tartib, bir vaziyat beradi; bahor sahifasida qudrat ularni ijod qiladi va goʻzal ma'nolarini ifoda etib, suratlari va huviyatlari olami misol kabi olami gʻaybning daftariga oʻtganlari uchun, hikmat iqtizo etadi; u vaziyat oʻzgarsin, toki yangi keladigan boshqa bahor sahifasi yozilsin, ular ham ma'nolarini ifoda etsin.

Bu fikra ishorat etadiki: Har bir narsa -juz'iy boʻlsin, kulliy boʻlsin- vujuddan ketgandan soʻng (xususan zihayot boʻlsa) koʻp haqoiqi gʻaybiya natija berish bilan birga; olami misolning daftarlarida boʻlgan lavhi misoliy ustida, atvori hayoti adadicha suratlarni qoldirib, u suratlardan ma'nodor boʻlgan va muqaddaroti hayotiya deyilgan sarguzashti hayotiyalari yoziladi va ruhoniyotga bir mutolaagoh boʻladi. Qandayki masalan bir gul vujuddan ketadi, faqat yuzlab urugʻchalarini va urugʻchalarda mohiyatini vujudda qoldirish bilan birga; kichik alvohi mahfuzada va alvohi mahfuzaning kichik namunalari boʻlgan hofizalarda minglab suratini qoldirib, zishuurlarga atvori hayoti bilan ifoda qilgan tasbehoti Rabboniya va nuqushi asmoiyani oʻqitadi, soʻngra ketadi. Xuddi shuning kabi: Yer yuzining gultuvagida goʻzal masnu'ot bilan munaqqash boʻlgan bahor mavsumi bir guldir; zohiran zavol topadi, adamga ketadi, faqat uning urugʻlari adadicha ifoda qilgan haqoiqi gʻaybiya va gullari adadicha nashr etgan huviyati misoliya va mavjudoti adadicha koʻrsatgan hikmati Rabboniyani oʻziga badal sifatida vujudda qoldirib, soʻngra bizdan yashirinadi. Ham u ketgan bahorning doʻstlari boʻlgan boshqa bahorlarga yer boʻshatadi, toki ular kelib vazifalarini bajarsin. Demak, bahor zohiriy bir vujudni chiqaradi; ma'nan mingta vujud kiyadi.

fikrasi ifoda etadiki: Dunyo bir dastgoh va bir ekinzordir, oxirat bozoriga munosib boʻlgan mahsulotni yetishtiradi. Koʻp Soʻzlarda isbot etganmiz: Qandayki jin va insning amallari oxirat bozoriga yuboriladi. Xuddi shuning kabi: Dunyoning boshqa mavjudoti ham oxirat hisobiga koʻp vazifalar bajaradi va koʻp mahsulot yetishtiradi. Balki Kura-i Arz ular uchun kezadi; balki: "Uning uchun", desa boʻladi. Bu safina-i Rabboniya, yigirma toʻrt ming yillik bir masofani bir yilda oʻtib, maydoni hashrning atrofida aylanyapti. Masalan, ahli Jannat, albatta orzu qiladiki, dunyo mojarolarini taxattur etsinlar va bir-biriga naql etsinlar; balki u mojarolarning lavhalarini va misollarini koʻrishga juda maroq etadilar. Albatta, kino pardalarida koʻrgandek; oʻsha lavhalarni, u voqealarni mushohada etsalar, juda mutalazziz boʻladilar. Modomiki shunday ekan, har holda dori lazzat va manzili saodat boʻlgan dori Jannatda عَلٰى سُرُرٍ مُتَقَابِل۪ينَ ishorati bilan; sarmadiy manzaralarda dunyoviy mojarolarning muhovarasi va dunyoviy hodisotning manzaralari Jannatda boʻladi. Xullas, bu goʻzal mavjudotning bir on koʻrinishi bilan yoʻqolishi va bir-biri orqasidan kelib ketishi, manoziri sarmadiyani tashkil etish uchun, bir fabrika dastgohlari hukmida koʻrinadi. Masalan: Qandayki ahli madaniyat, foniy vaziyatlarga bir navi baqo berish va ahli istiqbolga yodgorlik qoldirish uchun; goʻzal yoki gʻarib vaziyatlarning suratlarini olib, kino pardalari bilan istiqbolga hadya qiladi, zamoni moziyni zamoni holda va istiqbolda koʻrsatadilar va darj etadilar. Aynan shuning kabi: Shu mavjudoti bahoriya va dunyoviyada qisqa bir hayot oʻtkazgandan soʻng, ularning Sone'-i Hakimi olami baqoga oid gʻoyalarini u olamda qayd etish bilan barobar olami abadiyda, sarmadiy manzaralarda ularning atvori hayotlarida bajargan vazoifi hayotiyani va moʻ'jizoti Subhoniyani, manoziri sarmadiyada qayd etish, muqtazo-i ismi Hakim va Rahim va Vaduddir.

fikrasi ifoda etadiki: Mavjudot atvori hayoti bilan, mutaaddid anvo'i tasbehoti Rabboniyani aytadi. Ham asmo-i Ilohiya iqtizo va istilzom etgan holoti koʻrsatadiki... Masalan: Rahim ismi shafqat etishni istaydi, Razzoq ismi rizq berishni iqtizo qiladi, Latif ismi lutf etishni istilzom etadi va hokazo butun asmoning bitta-bitta muqtazosi bor. Har bir zihayot hayoti bilan va vujudi bilan u asmoning muqtazosini koʻrsatish bilan birga, jihozoti adadicha Sone'-i Hakimga tasbehot qiladi. Masalan: Bir inson goʻzal mevalar yeganida me'dasida parchalanadi, eriydi, zohiran mahv boʻladi; lekin ogʻzidan, me'dasidan boshqa butun hujayroti badaniyada faoliyatkorona bir lazzat, bir zavq berish bilan barobar, aqtori badandagi vujudni va hayotni oziqlantirish va idoma-i hayot kabi juda koʻp hikmatlarning vujudiga sabab boʻladi. U taomning oʻzi ham vujudi nabotiydan hayoti insoniya tabaqasiga chiqadi, taraqqiy etadi. Aynan shuning kabi: Mavjudot zavol pardasida yashiringan vaqti; ularning oʻrnida har birining juda koʻp tasbehoti boqiy qolish bilan barobar, juda koʻp asmo-i Ilohiyaning ham nuqushlarini va muqtaziyotini u asmoning qoʻllariga qoldiradi. Ya'ni, bir vujudi boqiyaga tavdi' etadi, shunday ketadilar. Ajabo, foniy va muvaqqat bir vujudning ketishi bilan uning oʻrniga bir navi baqoga mazhar minglab vujud qolsa; deyilarmiki, unga yomon boʻldi yoxud befoyda boʻldi yoxud shu sevimli maxluq nima uchun ketdi.. shikoyat qilinishi mumkinmi? Balki oʻsha haqidagi rahmat, hikmat, muhabbat iqtizo etadi va shunday boʻlishi kerak. Boʻlmasa birgina zarar kelmasligi uchun, minglab manfaatni tark etish lozim boʻladiki; u holda minglab zarar boʻladi. Demak, Rahim, Hakim va Vadud ismlari; zavolga va firoqqa muoriz emas, balki istilzom etib iqtizo etadilar.

fikrasi ifoda etadiki: "Mavjudot -xususan zihayot boʻlganlar- vujudi suriydan ketgandan soʻng boqiy koʻp narsalarni qoldiradilar, shunday ketadilar". Ikkinchi Ramzda bayon etilgani kabi, Zoti Vojib-ul Vujudning qudsiyat va istigʻno-i kamoliga muvofiq tarzda va unga loyiq suratda; hadsiz muhabbat, nihoyatsiz shafqat, cheksiz iftixor, -ta'biri joiz boʻlsa- muqaddas hadsiz bir mamnuniyat, bir sevinch, -ta'birda xato boʻlmasin- hadsiz bir lazzati muqaddasa, bir farohi munazzah shuunoti rububiyatida mavjud boʻlib; ularning osori bilmushohada koʻrinadi. Xullas, u shuunot, iqtizo etgan hayratnamo faoliyat ichida, mavjudot tabdil va tagʻyir bilan, zavol va fano ichida sur'at bilan chorlanyapti.. mutamodiyan olami shahodatdan olami gʻaybga yuborilyapti. Va u shuunotning jilvalari ostida maxluqot; doimiy sayru sayalon, harakat va javalon ichida chayqalyapti va ahli gʻaflatning quloqlariga vovaylo-i firoq va zavolni va ahli hidoyatning sam'iga valvala-i zikr va tasbehni tarqatyaptilar. Bu sirga binoan, har bir mavjud Vojib-ul Vujudning boqiy shuunotining tazohuriga boqiy bittadan mador boʻladigan ma'nolarni, vaziyatlarni, holatlarni vujudda qoldirib ketyapti. Ham u mavjud butun hayoti mobaynida oʻtkazgan atvor va ahvoli, ilmi azaliyning unvonlari boʻlgan Imomi Mubin, Kitobi Mubin, Lavhi Mahfuz kabi vujudi ilmiy doiralarida vujudi xorijiyini tamsil etgan mufassal vujud qoldirib ketadilar. Demak, har bir foniy; bir vujudni tark etadi, minglab boqiy vujudlarni qozonadi, qozontiradi. Masalan: Qandayki horiquloda bir fabrika uskunasiga oddiy ba'zi moddalar otiladi; ichida yonadi, zohiran mahv boʻladi; faqat u fabrikaning suzgichlarida juda qiymatli kimyo moddalari va adviyalar tarassub etadi. Ham uning quvvati bilan va bugʻi bilan u fabrikaning charxlari aylanadi; bir tarafdan matolarni toʻqishiga, bir qismi kitob chop etishga, bir qismi esa shakar kabi boshqa qiymatli narsalarni i'mol etishga mador boʻladi va hokazo... Demak oddiy moddalar yonib, zohiran mahv boʻlishi bilan, minglab narsalar vujud topadi. Demak, oddiy bir vujud ketadi, koʻp oliy vujudlarni irsiyat sifatida qoldiradi. Xullas, shu holda oʻsha oddiy moddaga "hayf boʻldi" deyiladimi? Fabrika sohibi nima uchun unga achinmadi, yondirdi; u sevimli moddalarni mahv etdi, shikoyat etiladimi? Aynan shuning kabi وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى Xoliqi Hakim va Rahim va Vadud muqtazo-i rahmat va hikmat va vadudiyat boʻlib, koinot fabrikasiga harakat beradi; har bir vujudi foniyni koʻp boqiy vujudlarga urugʻ qiladi, maqosidi Rabboniyasiga mador qiladi, shuunoti Subhoniyasiga mazhar qiladi, qalami qadariga siyoh ittihoz etadi va qudratning toʻqishiga bir makik qiladi va yana biz bilmagan juda koʻp gʻoyoti gʻoliya va maqosidi oliya uchun, oʻz faoliyati qudrati bilan koinotni faoliyatga keltiradi. Zarrotni javalonga, mavjudotni sayaronga, hayvonotni sayalonga, sayyorotni davaronga keltiradi, koinotni gapirtiradi; oyotini unga ovozsiz ayttiradi va unga yozdiradi. Va maxluqoti Arziyani rububiyati nuqtasida, havoni amr va irodasiga bir navi arsh va nur unsurini ilm va hikmatiga boshqa bir arsh va suvni ehson va rahmatiga boshqa bir arsh va tuproqni hifz va ihyosiga bir tur arsh qilgan. U arshlardan uchtasini maxluqoti Arziya ustida kezdiradi.

Qat'iyan bilki: Bu besh Ramzda va besh Ishoratda koʻrsatilgan porloq haqiqati oliya, nuri Qur'on bilan koʻrinadi va iymonning quvvati bilan sohib boʻlish mumkin. Boʻlmasa u haqiqati boqiya oʻrniga, gʻoyat mudhish bir zulumot oʻtadi. Ahli zalolat uchun dunyo, firoqlar va zavollar bilan toʻla va alamlar bilan limmo-limdir. Koinot u uchun ma'naviy bir Jahannam hukmiga oʻtadi. Hamma narsa u uchun oniy bir vujud bilan, hadsiz bir adam ihota etadi. Butun moziy va mustaqbal, zulumoti adam bilan toʻla; yolgʻiz qisqacha bir zamoni holda, bir qaygʻuli nuri vujud topa oladi. Faqat sirri Qur'on va nuri iymon bilan, azaldan abadga qadar bir nuri vujud koʻrinadi; unga aloqador boʻladi va u bilan saodati abadiyasini ta'min etadi.

Alhosil: Bir Shoiri Misriyning tarzida deymiz:

Daryo boʻlgancha nafas

Poralangancha qafas

To tugagancha bu ovoz

Chaqiraman: Yo Haq! Yo Mavjud! Yo Hayy! Yo Ma'bud!

Yo Hakim! Yo Maqsud! Yo Rahim! Yo Vadud!..

Va baqirib deyman:

Va iymon keltirib isbot etaman:

Yigirma Toʻrtinchi Maktubning Birinchi Zayli

Ya'ni: "Ey insonlar! Duongiz boʻlmasa nima ahamiyatingiz bor." ma'nosidagi oyatning besh nuktasini tingla:

BIRINCHI NUKTA: Duo bir sirri azimi ubudiyatdir. Balki ubudiyatning ruhi hukmidadir. Koʻp yerlarda zikr qilganimiz kabi, duo uch xildir.

Birinchi tur duo: Iste'dod lisoni bilandirki; butun hububot, urugʻlar lisoni iste'dod bilan Fotiri Hakimga duo qiladilarki: "Sening nuqushi asmongni mufassal koʻrsatish uchun, bizga nashvu namo ber, kichik haqiqatimizni oʻstir va daraxtning buyuk haqiqatiga aylantir".

Ham shu iste'dod lisoni bilan duo navidan biri shuki: Sabablarning yigʻilishi, musabbabning ijodiga bir duodir. Ya'ni: Sabablar bir vaziyat oladiki, u vaziyat bir lisoni hol hukmiga oʻtadi va musabbabni Qodiri Zuljaloldan duo qiladi, istaydilar. Masalan: Suv, harorat, tuproq, ziyo bir urugʻ atrofida bir vaziyat olib, u vaziyat bir lisoni duo boʻlib: "Bu urugʻni daraxt qil, ey Xoliqimiz!" deydilar. Chunki u moʻ'jiza-i horiqo-i qudrat boʻlgan daraxt; shuursiz, jomid, oddiy moddalarga havola etilmaydi, havolasi imkonsiz. Demak, sabablarning yigʻilishi, bir navi duodir.

Ikkinchi tur duo: Ehtiyoji fitriy lisoni bilan boʻlib, butun zihayotlarning iqtidor va ixtiyorlari dohilida boʻlmagan hojatlarini va matlablarini kutmagan yerlaridan vaqti munosibda ularga berish uchun, Xoliqi Rahimdan bir tur duodir. Chunki iqtidor va ixtiyorlari xorijida, bilmagan yerlaridan, vaqti munosibda ularga bir Hakimi Rahim yuboryapti. Qoʻllari yetmaydi; demak, u ehson, duo natijasidir.

Alhosil: Butun koinotdan dargohi Ilohiyaga chiqqan narsa duodir. Sabab boʻlganlar, musabbabotni Allohdan istaydilar.

Uchinchi turdagi duo: Ehtiyoj doirasida zishuurlarning duosi boʻlib, bu ham ikki qismdir.

Agar izdiror darajasiga kelsa yoki ehtiyoji fitriyga toʻliq munosabatdor boʻlsa yoki lisoni iste'dodga yaqinlashgan boʻlsa yoki sof, xolis qalbning lisoni bilan boʻlsa, aksariyati mutlaqa bilan maqbuldir. Taraqqiyoti bashariyaning qismi a'zami va kashfiyotlari, bir navi duo natijasidir. Havoriqi madaniyat degan narsalari va kashfiyotlariga madori iftixor oʻylagan ishlari, ma'naviy duo natijasidir. Xolis bir lisoni iste'dod bilan istanilgani uchun, ularga berilgan. Lisoni iste'dod bilan va lisoni ehtiyoji fitriy bilan boʻlgan duolar ham, bir mone boʻlmasa va sharoit dohilida boʻlsa, doimo maqbuldir.

Ikkinchi qism: Mashhur duo boʻlib, u ham ikki xildir. Biri fe'liy, biri qovliy. Masalan yer haydash, fe'liy bir duodir. Rizqni tuproqdan emas; balki tuproq, xazina-i rahmatning bir eshigi boʻlgani uchun, rahmatning eshigi boʻlgan tuproqni omoch bilan qoqadi.

Boshqa qismlarning tafsilotini qoldirib, yolgʻiz qovliy duoning bir-ikki sirlarini keladigan ikki-uch nuktada aytamiz.

IKKINCHI NUKTA: Duoning ta'siri azimdir. Xususan duo kulliyat kasb etib davom etsa; natija berishi gʻolibdir, balki doimiydir. Hatto aytish mumkinki: Sababi xilqati olamning birisi ham duodir. Ya'ni, koinotning xilqatidan soʻngra, boshda navi bashar va uning boshida olami Islom va uning boshida Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamning muazzam duosi, bir sababi xilqati olamdir. Ya'ni: Xoliqi Olam istiqbolda u zotni, navi bashar nomidan, balki mavjudot hisobidan saodati abadiya, mazhariyati asmo-i Ilohiya istashini bilgan; u boʻladigan duoni qabul qilgan, koinotni xalq etgan. Modomiki duoning shu daraja azim ahamiyati va vus'ati bor ekan; hech mumkinmidirki: Bir ming uch yuz ellik yilda, har vaqtda, navi bashardan uch yuz million, jin va ins va malak va ruhoniyotdan hadd-hisobsiz muborak zotlar bil-ittifoq Zoti Muhammadiy Alayhissalotu Vassalam haqida, rahmati uzmo-i Ilohiya va saodati abadiya va husuli maqsud uchun duolari qanday qabul boʻlmasin? U duolari rad qilinishi hech bir jihatdan mumkinmi?

Modomiki bu qadar kulliyat va vus'at va davom kasb etib lisoni iste'dod va ehtiyoji fitriy darajasiga kelgan ekan, albatta u Zoti Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalam, duo natijasida shunday bir maqom va martabadaki, butun uqul toʻplanib bir aql boʻlsalar, u maqomning haqiqatini tamomi bilan ihota etolmaydilar.

Xullas, ey musulmon! Sening roʻzi mahsharda shunday bir shafi'ing bor. Bu shafi'ning shafoatini oʻzingga jalb etish uchun, sunnatiga ittibo et!

Agar: "Modomiki u Habibullohdir. Bu qadar salavot va duoga nima ehtiyoji bor?", desang.

Aljavob: U Zot (S.A.V.) umum ummatining saodati bilan aloqador va butun afrodi ummatining har navi saodatlari bilan hissadordir va har navi musibatlari bilan andishadordir. Xullas, oʻzi haqida marotibi saodat va kamolot hadsiz boʻlish bilan barobar; hadsiz afrodi ummatining, hadsiz zamonda, hadsiz anvo'i saodatlarini harorat bilan orzu qilgan va hadsiz anvo'i shaqovatlaridan mutaassir boʻlgan zot, albatta hadsiz salavot va duo va rahmatga loyiq va muhtojdir.

Agar: "Ba'zan aniq boʻladigan ishlar uchun duo qilinadi. Masalan: Xusuf va kusuf namozidagi duo kabi. Ham ba'zan hech boʻlmaydigan narsalar uchun duo qilinadi?", desang.

Aljavob: Boshqa Soʻzlarda izoh qilingani kabi, duo bir ibodatdir. Abd oʻz ajzini va faqrini duo bilan e'lon qiladi. Zohiriy maqsadlar esa; u duoning va u ibodati duoiyaning vaqtlaridir, haqiqiy foydalari emas. Ibodatning foydasi oxiratga qaraydi. Dunyoviy maqsadlar hosil boʻlmasa, "U duo qabul boʻlmadi" deyilmaydi. Balki, "Hali duoning vaqti tugamadi" deyiladi.

Ham hech mumkinmiki: Butun ahli iymonning, butun zamonlarda, mutamodiyan kamoli xulus va ishtiyoq va duo bilan soʻragan saodati abadiyalari ularga berilmasin va butun koinotning shahodati bilan hadsiz rahmati boʻlgan u Karimi Mutlaq, u Rahimi Mutlaq; butun ularning u duosini qabul qilmasin va saodati abadiya vujud topmasin?

UCHINCHI NUKTA: Duo-i qovliyi ixtiyoriyning maqbuliyati ikki jihat bilandir. Yo ayni matlubi bilan maqbul boʻladi yoxud yanada yaxshisi beriladi.

Masalan: Bir odam oʻziga bir erkak avlod istaydi. Janobi Haq Hazrati Maryam kabi bir qiz avlodini beradi. "Duosi qabul qilinmadi" deyilmaydi. "Yanada yaxshi bir suratda qabul qilindi" deyiladi. Ham ba'zan oʻz dunyosining saodati uchun duo qiladi. Duosi oxirat uchun qabul boʻladi. "Duosi rad etildi" deyilmaydi, balki "Yanada anfa' bir suratda qabul qilindi", deyiladi. Va hokazo... Modomiki Janobi Haq Hakimdir; biz undan istaymiz, u ham bizga javob beradi. Faqat hikmatiga koʻra biz bilan muomala qiladi. Xasta tabibning hikmatini ittihom etmasligi kerak. Xasta asal istaydi; tabibi haziq bezgaki uchun sulfat tuzi beradi. "Tabib meni tinglamadi" deyilmaydi. Balki ohu zorini tingladi, eshitdi, javob ham berdi; maqsudning yaxshisini amalga oshirdi.

TOʻRTINCHI NUKTA: Duoning eng goʻzal, eng latif, eng laziz, eng hozir mevasi, natijasi shuki: Duo qilgan odam biladiki, biri borki; uning ovozini eshitadi, dardiga darmon yetishtiradi, unga marhamat qiladi. Uning qudrat qoʻli hamma narsaga yetadi. Bu katta dunyo karvonsaroyida u yolgʻiz emas; bir Karim zot bor, unga qaraydi, unsiyat beradi. Ham uning hadsiz ehtiyojotini amalga oshira oladi va uning hadsiz dushmanlarini daf eta oladigan bir zotning huzurida oʻzini tasavvur qilib, bir faroh, bir inshiroh sezib, dunyo qadar ogʻir bir yukni ustidan otib اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ deydi.

BESHINCHI NUKTA: Duo, ubudiyatning ruhidir va xolis bir iymonning natijasidir. Chunki duo qilgan odam, duosi bilan koʻrsatadiki: Butun koinotga hukm etgan biri borki; eng kichik ishlarimdan xabari bor va biladi, eng uzoq maqsadlarimni qila oladi, mening har holimni koʻradi, ovozimni eshitadi. Shunday ekan; butun mavjudotning butun ovozlarini eshitadiki, mening ovozimni eshitadi. Barcha narsalarni u qiladi, eng kichik ishlarimni ham undan kutaman, undan istayman. Duo bergan xolis tavhidning kengligiga va koʻrsatgan nuri iymonning halovat va sofligiga qara,

sirrini angla va

farmonini tingla.

aytilgani kabi: Agar berishni istamasaydi, istashni bermas edi.

Yigirma Toʻrtinchi Maktubning Ikkinchi Zayli

BIRINCHI NUKTA: Jannatdan keltirilgan Buroqqa doir, Mavlud yozgan Sulaymon Afandi qaygʻuli bir ishq mojarosini bayon etadi. U zot ahli valoyat boʻlgani va rivoyatga bino etgani uchun, albatta bir haqiqatni oʻsha surat bilan ifoda qiladi.

Haqiqat shunday boʻlishi kerakki: Olami baqoning maxluqlari, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning nuri bilan juda aloqadordir. Chunki u zot keltirgan nur bilan Jannat va dori oxirat, jin va ins jonlanadi. Agar u boʻlmasaydi, saodati abadiya boʻlmasdi va Jannatning har navi maxluqotidan istifodaga musta'id boʻlgan jin va ins, Jannatni jonlantirmasdi; bir jihatda sohibsiz vayrona qolardi. Yigirma Toʻrtinchi Soʻzning Toʻrtinchi Shoxida bayon qilinganidek: Qandayki bulbulning gulga qarshi dostoni ishqi; toifa-i hayvonotning toifa-i nabototga daraja-i ishqga yetishgan ehtiyojoti shadida-i ishqnamoni, rahmat xazinasidan kelgan va hayvonotning arzoqlarini tashigan qofila-i nabototga e'lon qilish uchun, bir xatibi Rabboniy boʻlib, boshda bulbuli gul va har navdan bir navi bulbul intihob etilgan va ularning nagʻomoti ham, nabototning eng goʻzallarining boshlarida xush-omadi navidan tasbehkorona bir husni istiqboldir, bir olqishlashdir.

Aynan shuning kabi: Sababi xilqati aflok va vasila-i saodati dorayn va Habibi Robb-ul Olamin boʻlgan Zoti Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamga qarshi, qandayki maloika navidan Hazrat Jabroil Alayhissalom kamoli muhabbat bilan xizmatkorlik qiladi; maloikalarning Hazrat Odam Alayhissalomga inqiyod va itoatini va sirri sujudini koʻrsatadi; shuning kabi ahli Jannatning, hatto Jannatning hayvonot qismining ham u zotga qarshi aloqalari, mingan Burogʻining hissiyoti oshiqonasi bilan ifoda etilgan.

IKKINCHI NUKTA: Me'roji Nabaviyadagi voqealardan birisi: Janobi Haqning Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga qarshi muhabbati munazzahasi, "Senga oshiq boʻlganman" ta'biri bilan ifoda etilgan. Shu ta'birot, Vojib-ul Vujudning qudsiyatiga va istigʻno-i zotiysiga, ma'no-i urfiy bilan munosib tushmaydi. Modomiki Sulaymon Afandining mavludi, ragʻbati ommaga mazhariyati dalolati bilan; u zot ahli valoyatdir va ahli haqiqatdir, albatta iroa etgan ma'nosi sahihdir. Ma'no ham shuki:

Zoti Vojib-ul Vujudning hadsiz jamol va kamoli bor. Chunki butun koinotning aqsomiga inqisom etgan jamol va kamolning butun anvo'i uning jamol va kamolining alomatlari, ishoratlari, oyatlaridir. Xullas, har holda jamol va kamol sohibi, bilbedaho jamol va kamolini sevgani kabi, Zoti Zuljalol ham jamolini juda ham sevadi. Ham oʻziga loyiq bir muhabbat bilan sevadi. Ham jamolining shuooti boʻlgan asmosini ham sevadi. Modomiki asmosini sevar ekan, albatta asmosining jamolini koʻrsatgan san'atini sevadi. Shunday ekan, jamol va kamoliga oyna boʻlgan masnu'otini ham sevadi. Modomiki jamol va kamolini koʻrsatganni sevar ekan; albatta jamol va kamoli asmosiga ishorat etgan maxluqotining mahosinini ham sevadi. Bu besh navi muhabbatga, Qur'oni Hakim oyoti bilan ishorat qiladi.

Xullas, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam, modomiki masnu'ot ichida eng mukammal farddir va maxluqot ichida eng mumtoz shaxsiyatdir.

Ham san'ati Ilohiyani, bir valvala-i zikr va tasbeh bilan tashhir etadi va istehson etadi.

Ham asmo-i Ilohiyadagi jamol va kamol xazinalarini lisoni Qur'on bilan ochgan.

Ham koinotning oyoti takviniyasining, Sone'ining kamoliga dalolatlarini, porloq va qat'iy bir suratda lisoni Qur'on bilan bayon qiladi.

Ham kulliy ubudiyati bilan, rububiyati Ilohiyaga oynadorlik qiladi.

Ham mohiyatining jome'iyati bilan butun asmo-i Ilohiyaga bir mazhari atamm boʻlgan.

Albatta shuning uchun aytsa boʻladiki: Jamili Zuljalol, oʻz jamolini sevishi bilan, u jamolning eng mukammal oyna-i zishuuri boʻlgan Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamni sevadi.

Ham oʻz asmosini sevishi bilan, u asmoning eng porloq oynasi boʻlgan Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamni sevadi va Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamga oʻxshaganlarni ham darajalariga koʻra sevadi.

Ham san'atini sevgani uchun, albatta uning san'atini eng yuksak bir sado bilan butun koinotda nashr etgan va samovotning qulogʻini jaranglatgan, barr va bahrni jazbaga keltirgan bir valvala-i zikr va tasbeh bilan e'lon qilgan Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamni sevadi va unga ittibo etganlarni ham sevadi.

Ham masnu'otini sevgani uchun, u masnu'otning eng mukammali boʻlgan zihayotni va zihayotning eng mukammali boʻlgan zishuurni va zishuurning eng afzali boʻlgan insonlarni va insonlarning bil-ittifoq eng mukammali boʻlgan Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamni albatta yanada koʻproq sevadi.

Ham oʻz maxluqotining mahosini axloqiyalarini sevgani uchun, mahosini axloqiyada bil-ittifoq eng yuksak martabada boʻlgan Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamni sevadi va darajotga koʻra, unga oʻxshaganlarni ham sevadi. Demak, Janobi Haqning rahmati kabi, muhabbati ham koinotni ihota etgan.

Xullas, u hadsiz mahbublar ichidagi mazkur besh vajhining har bir vajhida eng yuksak maqom Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamga maxsus boʻlib, "Habibulloh" taxallusi berilgan.

Xullas, bu eng yuksak maqomi mahbubiyatni, Sulaymon Afandi "Men senga oshiq boʻlganman" ta'biri bilan bayon etgan. Shu ta'bir, bir mirsodi tafakkurdir, gʻoyat uzoq uzoqlardan bu haqiqatga bir ishoratdir. Bu bilan barobar, modomiki bu ta'bir, sha'ni rububiyatga munosib boʻlmagan ma'noni xayolga keltiradi; eng yaxshisi, shu ta'bir oʻrniga: "Men sendan roziman" deyilishi kerak.

UCHINCHI NUKTA: Me'rojiyadagi mojarolar, ma'lumimiz boʻlgan ma'nolar bilan, u qudsiy va nazih haqiqatlarni ifoda etolmaydi. Balki u muhovaralar; bittadan unvoni mulohazadir, bittadan mirsodi tafakkurdir va ulviy va chuqur haqoiqqa bittadan ishoratdir va iymonning bir qism haqoiqiga bittadan ixtordir va qobili ta'bir boʻlmagan ba'zi ma'nolarga bittadan kinoyadir. Yoʻqsa, bizga ma'lum boʻlgan ma'nolar bilan boʻlgan hikoya emas. Biz, xayolimiz bilan u muhovaralardan u haqiqatlarni ololmaymiz; balki qalbimiz bilan hayajonli bir zavqi iymoniy va nuroniy bir nash'a-i ruhoniy olishimiz mumkin. Chunki qandayki Janobi Haqning zot va sifotida nazir va shabih va misli yoʻq; xuddi shuning kabi, shuunoti rububiyatida misli yoʻqdir. Sifoti maxluqot sifotiga oʻxshamaganidek, muhabbati ham oʻxshamaydi. Shunday ekan bu ta'birotni mutashabihot navidan sanab aytamizki: Zoti Vojib-ul Vujudning vujubi vujudiga va qudsiyatiga munosib tarzda va istigʻno-i zotiysiga va kamoli mutlaqiga muvofiq bir suratda, muhabbati kabi ba'zi shuunoti borki, Me'rojiya mojarosi bilan uni ixtor etadi. Me'roji Nabaviyaga doir Oʻttiz Birinchi Soʻz, haqoiqi Me'rojiyani usuli iymoniya doirasida izoh etgan. Shuni kifoya bilib bu yerda ixtisor etamiz.

TOʻRTINCHI NUKTA: "Yetmish ming parda orqasida Janobi Haqni koʻrgan" ta'biri, bu'diyati makonni ifoda etadi. Holbuki Vojib-ul Vujud makondan munazzahdir, hamma narsaga hamma narsadanda yaqin. Bu nima degani?

Aljavob: Oʻttiz Birinchi Soʻzda mufassalan, burhonlar bilan u haqiqat bayon etilgandir. Bu yerda yolgʻiz shuni aytamiz:

Janobi Haq bizga gʻoyat qoribdir, biz undan gʻoyat darajada uzoqmiz. Qandayki Quyosh qoʻlimizdagi oyna vositasi bilan bizga gʻoyat yaqin va yerda har bir shaffof narsa, oʻziga bir navi arsh va bir tur manzil boʻladi. Agar Quyoshning shuuri boʻlsaydi, biz bilan oynamiz vositasi bilan muxobara etardi. Faqat biz undan toʻrt ming yil uzoqmiz. Bila-tashbeh vala-tamsil; Shamsi Azaliy, hamma narsaga hamma narsadan yanada yaqindir. Chunki Vojib-ul Vujud, makondan munazzahdir. Hech bir narsa unga parda boʻlolmaydi. Faqat hamma narsa nihoyat darajada undan uzoq.

Xullas, Me'rojning uzun masofasi bilan,

ifoda etgan masofasizlikning sirri bilan; ham Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning ketishida koʻp masofani hatlab oʻtib ketishi va oni vohidda oʻrniga kelishi sirri bundan kelib chiqadi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning Me'roji, uning sayri sulukidir, uning unvoni valoyatidir. Ahli valoyat sayri suluki ruhoniy bilan, qirq kundan to qirq yilga qadar taraqqiy bilan, darajoti iymoniyaning haqqalyaqiyn darajasiga chiqishadi. Shunga oʻxshab: Butun avliyoning sultoni boʻlgan Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam; yolgʻiz qalbi va ruhi bilan emas, balki ham jismi bilan, ham tuygʻulari bilan, ham latoifi bilan, qirq yilga muqobil qirq daqiqada, valoyatining karomati kubrosi boʻlgan Me'roji bilan bir jadda-i kubro ochib, haqoiqi iymoniyaning eng yuksak martabalariga ketgan, Me'roj narvoni bilan Arshga chiqqan, "Qobi Qavsayn" maqomida, haqoiqi iymoniyaning eng buyugi sanalgan iymoni Billoh va iymoni Bil-oxiratni aynalyaqiyn koʻzi bilan mushohada etgan, Jannatga kirgan, saodati abadiyani koʻrgan, Me'rojning eshigi bilan ochgan jadda-i kubroni ochiq qoldirgan, butun avliyo-i ummati sayri suluk bilan, darajalariga koʻra, ruhoniy va qalbiy tarzda Me'rojning soyasi ichida ketyaptilar.

BESHINCHI NUKTA: Mavludi Nabaviy bilan Me'rojiyaning oʻqilishi gʻoyat nafi' va goʻzal odatdir va mustahsan bir odati Islomiyadir. Balki hayoti ijtimoiya-i Islomiyaning gʻoyat latif va porloq va shirin bir madori suhbatidir. Balki haqoiqi iymoniyaning ixtori uchun, eng xush va shirin darsdir. Balki iymonning anvorini va muhabbatulloh va ishqi Nabaviyni koʻrsatishga va tahrikka eng muhayyij va muassir vositadir. Janobi Haq bu odatni abadga qadar davom ettirsin va Sulaymon Afandi kabi mavlud yozganlarga Janobi Haq rahmat etsin, yerlarini Jannat-ul Firdavs qilsin, omin...

Modomiki bu koinotning Xoliqi, har navda bir fardi mumtoz va mukammal va jome' xalq etib, u navning madori faxri va kamoli qiladi. Albatta, asmosidagi ismi a'zam tajalliysi bilan, butun koinotga nisbatan mumtoz va mukammal bir fardni xalq etadi. Asmosida bir ismi a'zam boʻlgani kabi, masnu'otida ham bir fardi akmal boʻladi va koinotga muntashir kamolotni u fardda jam etib, oʻziga madori nazar etadi. U fard har holda zihayotdan boʻladi. Chunki anvo'i koinotning eng mukammali zihayotdir. Va har holda zihayot ichida u fard zishuurdan boʻladi. Chunki zihayotning anvo'i ichida eng mukammali zishuurdir. Va har holda u fardi farid insondan boʻladi. Chunki zishuur ichida hadsiz taraqqiyotga musta'id, insondir. Va insonlar ichida u fard Muhammad Alayhissalotu Vasallam boʻladi. Chunki zamoni Odamdan hozirga qadar hech bir tarix u kabi bir fardni koʻrsatolmagan va koʻrsatolmaydi. Zero u zot Kura-i Arzning yarmini va navi basharning beshdan birisini, saltanati ma'naviysi ostiga olib, bir ming uch yuz ellik yil kamoli hashmat bilan saltanati ma'naviysini davom ettirib, butun ahli kamolga, butun anvo'i haqoiqda bir "Ustozi Kull" hukmiga oʻtgan. Doʻst va dushmanning ittifogʻi bilan, axloqi hasananing eng yuksak darajasiga sohib boʻlgan. Bidoyati amrida, bir oʻzi butun dunyoga qarshi chiqqan. Har daqiqada yuz milliondan ziyoda insonlarning virdi zaboni boʻlgan Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonni koʻrsatgan bir zot, albatta u fardi mumtozdir, undan boshqasi boʻlolmaydi. Bu olamning ham urugʻi, ham mevasi udir.

Demak bunday bir zotning mavlud va me'rojini tinglash, ya'ni taraqqiyotining mabda va muntahosini eshitish, ya'ni tarixcha-i hayoti ma'naviyasini bilish, u zotni oʻziga rais va sayyid va imom va shafi' deb qabul qilgan moʻ'minlarga; naqadar zavqli, faxrli, nurli, nash'ali, xayrli bir musomara-i ulviya-i diniya boʻlganini angla...

Yo Rab! Habibi Akram (Alayhissalotu Vassalam) hurmati va ismi a'zam haqqi, shu risolani nashr etganlarning va rufaqosining qalblarini anvori iymoniyaga mazhar va qalamlarini asrori Qur'oniyaga noshir ayla va ularga siroti mustaqimda istiqomat ber. Omin.