YIGIRMA TOʻQQIZINCHI MAKTUB
Aziz, siddiq qardoshim va xizmati Qur'oniyada juda jiddiy bir birodarim!
Bu safargi maktubingda vaqtim va holim muso'ada etmagan muhim bir masalaga doir javob istayapsan.
Qardoshim, bu yil, alhamdulilloh, risolalarni yozadiganlar juda koʻpaygan. Ikkinchi tasxix menga kelyapti. Ertalabdan kechga qadar sur'atli bir tarzda mashgʻul boʻlyapman. Juda muhim ishlarim ham orqa qolyapti va bu vazifani yanada azim koʻryapman. Xususan, sha'bon va ramazonda, aqldan ziyoda qalb hissadordir, ruh harakat qiladi. Shu masala-i azimani boshqa vaqtga qoldirib, qachon Janobi Haqning rahmatidan qalbga sunuhot kelsa, tadrijan sizga yoziladi. Hozircha "Uch Nukta"ni {(Hoshiya) Oxiri toʻqqiz nuktada tamomlangan.} bayon qilaman:
Birinchi Nukta: "Qur'oni Hakimning asrori bilinmaydi, mufassirlar haqiqatini anglamaganlar" deya bayon qilingan fikrning ikki yuzi bor va uni degan ikki toifadir.
Birinchisi: Ahli haq va ahli tadqiqdir. Aytishadiki: "Qur'on bitmas va tuganmas bir xazinadir. Har asr nusus va muhkamotini taslim va qabul qilish bilan barobar, tatimmot qobilidan haqoiqi xofiyasidan ham hissasini oladi; boshqasining yashirin qolgan hissasiga tegilmaydi". "Ha, zamon oʻtgan sari, Qur'oni Hakimning yanada ziyoda haqoiqi inkishof etadi" deganidir. Boʻlmasa, xosho va kallo, salafi solihin bayon qilgan haqoiqi zohiriya-i Qur'oniyaga shubha keltirish emas. Chunki ularga iymon lozim. Ular nassdir, qat'iydir, asosdirlar, poydevordirlar. Qur'on عَرَبِىٌّ مُب۪ينٌ farmoni bilan ma'nosi vazih boʻlganini bildiradi. Boshdan oyoq xitobi Ilohiy u ma'nolar ustida aylanadi, taqviya etadi, badohat darajasiga keltiradi. U mansus ma'nolarni qabul etmaslikdan, xosho summa xosho, Janobi Haqni takzib va Hazrat Risolatning fahmini tazyif etish chiqadi. Demak, ma'oni-i mansusa, mutasalsilan manba-i Risolatdan olingan. Hatto Ibn Jariri Tabariy butun ma'oni-i Qur'onni muan'an sanad bilan mutasalsilan manba-i Risolatga isol etgan va oʻsha tarzda muhim va buyuk tafsirini yozgan.
Ikkinchi Toifa: Yo aqlsiz bir doʻstdir, qosh qoʻyaman deb koʻz chiqaradi yoki shayton aqlli bir dushman boʻlib, ahkomi Islomiya va haqoiqi iymoniyaga qarshi kelishni istaydi. Qur'oni Hakimning -sening ta'biring bilan- bittadan poʻlat qal'asi hukmida boʻlgan devorli suralari ichida yoʻl topishni istaydi. Bundaylar, xosho, haqoiqi iymoniya va Qur'oniyaga shubha iyros etish uchun bu navi soʻzlarni isha'a etadilar.
Ikkinchi Nukta: Janobi Haq Qur'onda koʻp narsalarga qasam ichgan. Qasomoti Qur'oniyada juda buyuk nuktalar bor, koʻp sirlar bor.
Masalan: وَالشَّمْسِ وَضُحٰيهَا da qasam, Oʻn Birinchi Soʻzdagi muhtasham tamsilning asosiga ishorat qiladi. Koinotni bir saroy va bir shahar suratida koʻrsatadi.
Ham يٰسٓ ٭ وَالْقُرْاٰنِ الْحَك۪يمِ dagi qasam bilan, i'jozoti Qur'oniyaning qudsiyatini va unga qasam qilinadigan bir daraja-i hurmatda boʻlganini ixtor etadi.
dagi qasam; yulduzlarning tushishi bilan vahiyga shubha iyros etmasligi uchun jin va shaytonlarning gʻaybiy xabarlardan kesilganliklariga alomat boʻlganiga ishorat etish bilan barobar; yulduzlarni dahshatli azamatlari bilan va kamoli intizom bilan joylariga joylashtirish va sayyorotlarni hayrat-angiz bir suratda aylantirishdagi azamati qudrat va kamoli hikmatni u qasam bilan ixtor etadi.
dagi qasamda; havoning tamavvujoti va tasrifoti ichida muhim hikmatlarni ixtor etish uchun, shamollarga ma'mur maloikalarga qasam bilan nazari diqqatni jalb etadiki, tasodifiy deb oʻylangan unsurlar juda nozik hikmatlarni va ahamiyatli vazifalarni bajaradilar. Va hokazo... Har bir mavqening boshqa-boshqa nuktasi va foydasi bor. Vaqt muso'id boʻlmagani uchun, yolgʻiz ijmolan وَ التّ۪ينِ وَ الزَّيْتُونِ qasamidagi koʻp nuktalaridan bir nuktaga ishorat qilamiz. Shundayki:
Janobi Haq, tiyn va zaytun bilan qasam vositasi bilan, azamati qudratini va kamoli rahmatini va buyuk ne'matlarini ixtor etib, asfali sofiliyn tarafiga ketgan insonning yuzini u tarafdan oʻgirib, shukr va firk va iymon va amali solih bilan to a'loyi illiyinga qadar taraqqiyoti ma'naviyaga mazhar boʻla olishiga ishorat qiladi. Ne'matlar ichida tiyn va zaytunning taxsisining sababi; u ikki mevaning juda muborak va nafi' boʻlishi va xilqatlarida ham madori diqqat va ne'mat koʻp narsalar boʻlishidir. Chunki hayoti ijtimoiya va tijoriya va tanviriya va gʻido-i insoniya uchun zaytun eng katta bir asos tashkil etgani kabi; anjirning xilqati, zarra kabi bir urugʻda katta anjir daraxtining jihozotini saqlab darj etish kabi, bir horiqo moʻ'jiza-i qudratni koʻrsatgani kabi; taomida, manfaatida va aksar mevalarga muxolif boʻlib davomida va yana boshqa manofi'idagi ne'mati Ilohiyani qasam bilan xotirga keltiradi. Bunga muqobil insonni iymon va amali solihga chiqarish va asfali sofiliynga tushirmaslik uchun bir dars beradi.
Uchinchi Nukta: Suralarning boshlaridagi hurufi muqatto'a Ilohiy bir kalit soʻzdir. Xos abdiga, ular bilan ba'zi ishorati gʻaybiya beradi. U kalit soʻzning miftahi u abdi xosdadir, ham uning varosasidadir. Qur'oni Hakim modomiki har zamon va har toifaga xitob etadi; har asrning har tabaqasining hissasini jome' juda mutanavvi' vujuhlari, ma'nolari boʻlishi mumkin. Salafi Solihin esa, eng xolis parcha ularnikidirki, bayon etganlar. Ahli valoyat va tahqiq sayri suluki ruhoniyaga oid koʻp muomaloti gʻaybiya ishorotini ularda topganlar. Ishorot-ul I'joz Tafsirida, "Al-Baqara" Surasining boshida, i'jozi balogʻat nuqtasida bir nabza ulardan bahs etganmiz; murojaat etilsin.
Toʻrtinchi Nukta: Qur'oni Hakimning haqiqiy tarjimasi mumkin boʻlmaganini Yigirma Beshinchi Soʻz isbot etgan. Ham ma'naviy i'jozidagi ulviyati uslubni esa, tarjima qilib boʻlmaydi. Ma'naviy i'jozida boʻlgan ulviyati uslub jihatidan kelgan zavq va haqiqatni bayon va ifhom etish juda mushkul. Faqat yoʻlni koʻrsatish uchun bir-ikki jihatga ishorat qilamiz. Shundayki:
Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon
kabi oyatlar bilan, shu daraja horiqo bir ulviyati uslub va i'jozkorona bir jam'iyat ichida xalloqiyatning haqiqatini xayolga tasvir etadi, koʻrsatadiki: "Sone'-i Olam boʻlgan shu koinotning ustasi, ish boshida boʻlib Shams va Qamarni qaysi bolgʻa bilan joylariga urayotgan boʻlsa; ayni bolgʻa bilan, ayni onda zarralarni joylariga -masalan zihayotlarning koʻz qorachiqlarida- joylashtiryapti. Samovotni qaysi oʻlchov bilan, qaysi ma'naviy asbob bilan tartib etib ochayotgan boʻlsa; ayni onda, ayni tartib bilan koʻzning pardalarini ochadi, yaratadi, tanzim etadi, joylashtiradi. Ham Sone'-i Zuljalol ma'naviy qudratning qaysi ma'naviy bolgʻasi bilan yulduzlarni koʻklarga urayotgan boʻlsa, ayni ma'naviy bolgʻa bilan basharning siymosidagi hadsiz alomati fariqa nuqtalarini va zohiriy va botiniy tuygʻularini joylariga naqsh etadı" deya ifoda etmoqda. Demak, u Sone'-i Zuljalol ish boshida... Ishlarini ham koʻzga, ham quloqqa koʻrsatish uchun, oyoti Qur'oniya bilan, bir bolgʻani zarraga uryapti; ayni oyatning boshqa kalimasi bilan, u bolgʻani Shamsga uryapti; markaziga urgandek ulviy uslub bilan vahdoniyatni ayni ahadiyat ichida va nihoyat jalolni nihoyat jamol ichida va nihoyat azamatni nihoyat xofa ichida va nihoyat vus'atni nihoyat diqqat ichida va nihoyat hashmatni nihoyat rahmat ichida va nihoyat bu'diyatni nihoyat qurbiyat ichida koʻrsatadi. Mahol deb oʻylangan jam'i azdodning eng uzoq martabasini, vojib darajasidagi bir suratini ifoda etadi, isbot etib koʻrsatadi. Xullas, bu tarz ifodasi va uslubidirki; eng horiqo adiblarni balogʻatiga sajda ettiradi.
Ham masalan
oyati bilan, shunday bir uslubi oliy bilan saltanati rububiyatidagi hashmatni koʻrsatadi. Shundayki:
"Osmonlar va zamin; ikki itoatkor qarorgoh hukmida va ikki muntazam qoʻshin markazi suratida birgina amr bilan yoki karnay kabi bir ishorat bilan, oʻsha ikki qarorgohda fano va adam pardasida yotgan mavjudot u amrga kamoli sur'at va itoat bilan "Labbayk!" deb, maydoni hashr va imtihonga chiqadilar".
Xullas, hashr va qiyomatni naqadar moʻ'jizona bir uslubi oliy bilan ifoda qilib va u da'voning ichida bir dalili iqno'iyga ishorat qiladiki: Bilmushohada qandayki zaminning javfida saqlangan va oʻlgan hukmidagi danaklar va javvi samoda, adamda va kura-i havoiyada tarqalgan, saqlangan qatralar; qanday kamoli intizom va sur'at bilan hashr boʻlib har bahorda maydoni tajriba va imtihonga chiqishsa; zaminda hububot, samoda qatarot har vaqt bir mahshar-numun suratini oladilar; shunga oʻxshab, hashri akbar ham shunday oson zuhur etadi. Modomiki buni koʻryapsiz, uni ham inkor etolmaysiz. Va hokazo... Shu oyatlarga boshqa oyatlardagi daraja-i balogʻatni qiyos eta olasiz. Ajabo, shu tarzdagi oyotning haqiqiy tarjimasi mumkinmi? Albatta, mumkin emas! Koʻpi bilan, yo qisqa bir maoli ijmoliy yoki oyatning har jumlasi uchun besh-olti satr tafsir yozish lozim boʻladi.
Beshinchi Nukta: Masalan "Alhamdulilloh" bir jumla-i Qur'oniyadir. Buning eng qisqa ma'nosi, ilmi Nahv va Bayon qoidalari iqtizo etgan shudir:
Ya'ni: "Naqadar hamd va madh boʻlsa, kimdan kelsa, kimga qarshi ham boʻlsa, azaldan abadga qadar xosdir va loyiqdir u Zoti Vojib-ul Vujudgaki, Alloh deyiladi". Xullas "naqadar hamd boʻlsa", "al-i istigʻroq"dan chiqyapti. "Har kimdan kelsa" qaydi esa, "hamd" masdar boʻlib, foili tark etilganidan, bunday maqomda umumiyatni ifoda qiladi. Ham maf'ulning tarkida, yana maqomi xitobiyda kulliyat va umumiyatni ifoda qilgani uchun, "har kimga qarshi boʻlsa" qaydini ifoda etadi. "Azaldan abadga qadar" qaydi esa; fe'liy jumlasidan ismiy jumlasiga intiqol qoidasi, sabot va davomga dalolat etgani uchun, oʻsha ma'noni ifoda qiladi. "Xos va mustahaq" ma'nosini "Lilloh"dagi "lom-i jar" ifoda qiladi. Chunki u "lom", ixtisos va istihqoq uchundir. "Zoti Vojib-ul Vujud" qaydi esa; vujubi vujud, uluhiyatning lozimi zaruriysi va Zoti Zuljalolga qarshi bir unvoni mulohaza boʻlgani uchun, "Lafzulloh" boshqa asmo va sifotga jome'iyati va ismi a'zam boʻlgani e'tibori bilan, dalolati iltizomiya bilan dalolat qilgani kabi; Vojib-ul Vujud unvoniga ham u dalolati iltizomiya bilan dalolat qiladi.
Xullas, "Alhamdulilloh" jumlasining eng qisqa va ulamo-i Arabiya fikricha muttafaq-un alayh bir ma'no-i zohiriysi shunday boʻlsa, boshqa bir lisonga u i'joz va quvvat bilan qanday tarjima qilinishi mumkin?
Ham alsina-i olam ichida lisoni nahviy Arabiydan boshqa birgina lison bor; u ham hech vaqt Arab lisonining jome'iyatiga yetisholmaydi. Ajabo, u jome' va i'jozdorona boʻlgan lisoni nahviy bilan moʻ'jizakorona bir suratda va har jihatni birdan biladigan, iroda qiladigan bir bepoyon ilm ichida zuhur etgan kalimoti Qur'oniya; boshqa alsina-i tarkibiya va tasrifiya vositasi bilan, zehni juz'iy, shuuri qisqa, fikri mushavvash, qalbi qorongʻi ba'zi insonlarning kalimoti tarjimiyasi qanday qilib oʻsha muqaddas kalimot oʻrnini tuta oladi? Hatto deya olaman va balki isbot qila olamanki: Har bir harfi Qur'on bir haqoiq xazinasi hukmiga oʻtadi; ba'zan birgina harf bir sahifa qadar haqiqatlarni dars beradi.
Oltinchi Nukta: Bu ma'noni tanvir uchun oʻz boshimdan oʻtgan nurli bir holni va haqiqatli bir xayolni aytaman. Shundayki:
Bir vaqt اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ dagi nuni mutakallimi ma'algʻayrni oʻyladim va mutakallimi vahda siygʻasidan "Na'budu" siygʻasiga intiqolning sababini qalbim qidirdi. Birdan namozdagi jamoatning fazilati va siri oʻsha nundan inkishof etdi. Koʻrdimki: Men namoz oʻqigan u Boyazid Masjididagi jamoatga ishtirokimni va har biri mening bir navi shafoatchim hukmiga va qiroatimda izhor etganim hukmlarga va da'volarga bittadan shohid va bittadan muayyid koʻrdim. Noqis ubudiyatimni u jamoatning buyuk va kasratli ibodoti ichida dargohi Ilohiyaga taqdimga jasorat keldi. Birdan bir parda yana inkishof etdi: Ya'ni, Istanbulning butun masjidlari ittisol paydo etdi. U shahar oʻsha Boyazid Masjidi hukmiga oʻtdi. Birdan ularning duolariga va tasdiqlariga ma'nan bir navi mazhariyat his qildim. Unda ham; roʻyi zamin masjidida, Ka'ba-i Mukarrama atrofida doiraviy saflar ichida oʻzimni koʻrdim. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ dedim. Mening bu qadar shafoatchilarim bor; men namozda aytgan har bir soʻzimni aynan aytyaptilar, tasdiq qilyaptilar. Modomiki xayolan bu parda ochildi; Ka'ba-i Mukarrama mehrob hukmiga oʻtdi. Men bu fursatdan istifoda etib u saflarni ishhod etib, tahiyyotda aytganim,
boʻlgan iymonning tarjimonini muborak Hojar-ul Asvadga tavdi' etib amonat qoldiraman derkan, birdan bir vaziyat yana ochildi. Koʻrdimki: Dohil boʻlgan jamoatim uch doiraga ayrildi:
Birinchi Doira: Roʻyi zaminda moʻ'minlar va muvahhidindagi jamoati uzmo.
Ikkinchi Doira: Qaradim, umum mavjudot bir saloti kubroda, bir tasbehoti uzmoda, har toifa oʻziga maxsus salovot va tasbehot bilan mashgʻul bir jamoat ichidaman. "Vazoifi ashyo" tabir etilgan xizamoti mashhuda, ularning ubudiyatlarining unvonlaridir. U holda "Allohu Akbar" deb hayratdan boshimni egdim, nafsimga qaradim:
Uchinchi bir doira ichida, hayrat-angiz koʻrinishdan va xususiyat jihatidan kichik, haqiqatdan va vazifa jihatidan va son jihatidan katta, bir kichik olamni koʻrdimki zarroti vujudiyamdan to havassi zohiriyamga qadar, toifa-toifa vazifa-i ubudiyat bilan va shukroniya bilan mashgʻul bir jamoat koʻrdim. Bu doirada qalbimdagi latifa-i Rabboniyam اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ oʻsha jamoat nomidan aytmoqda. Qandayki avvalgi ikki jamoatda ham lisonim oʻsha ikki jamoati uzmoni niyat qilib aytgan edi.
Alhosil: "Na'budu"ning Nuni shu uch jamoatga ishorat qiladi. Xullas, bu holatda ekan, birdan Qur'oni Hakimning tarjimoni va muballigʻi boʻlgan Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning Madina-i Munavvara deyilgan ma'naviy minbarida, shaxsiyati ma'naviyasi, hashmati bilan tamassul etib, يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمْ xitobini, ma'nan harkas kabi men ham eshitib; u uch jamoatda harkas men kabi اِيَّاكَ نَعْبُدُ bilan muqobala etmoqda taxayyul etdim. اِذَا ثَبَتَ الشَّىْءُ ثَبَتَ بِلَوَازِمِه۪ qoidasicha, shunday bir haqiqat fikrga koʻrindiki:
Modomiki butun Olamlarning Robbi, insonlarni muxotob ittihoz etib, umum mavjudot bilan gaplashadi va shu Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam u xitobi izzatni navi basharga, balki umum ziruhga va zishuurga tabligʻ etadi. Xullas, butun moziy va mustaqbal zamoni hozir hukmiga oʻtdi; butun navi bashar bir majlisda, saflari muxtalif bir jamoat shaklida boʻlib; u xitob oʻsha surat bilan ularga qilinyapti. U vaqt har bir oyoti Qur'oniya; gʻoyat hashmatli va vus'atli bir maqomdan, gʻoyat kasratli va muxtalif va ahamiyatli muxotobidan, nihoyatsiz azamat va jalol sohibi Mutakallimi Azaliydan va maqomi mahbubiyati uzmo sohibi Tarjimoni Oliyshondan olgan bir quvvati, ulviyati, jazolati va balogʻati ichida; porloq, ham juda porloq bir nuri i'jozni ichida koʻrdim. Oʻshanda umum Qur'on; yo bir sura, yoxud bir oyat emas, balki har bir kalimasi bittadan moʻ'jiza hukimga oʻtdi: "Alhamdulillahi a'la nuril iyman val Qur'an" dedim. U ayni haqiqat boʻlgan xayoldan "Na'budu" nuniga kirganim kabi chiqdim va angladimki: Nafaqat Qur'onning oyatlari, kalimalari, balki Nuni Na'budu kabi ba'zi harflari ham muhim haqiqatlarning nurli kalitlaridir.
Qalb va xayol u Nuni Na'bududan chiqqandan soʻng, aql qarshilariga chiqdi, dedi: "Men ham hissa istayman. Siz kabi ucholmayman. Oyoqlarim dalildir, hujjatdir. Ayni نَعْبُدُ va نَسْتَع۪ينُ da Ma'bud va Musta'an boʻlgan Xoliqqa ketgan yoʻlni koʻrsatish lozimki, siz bilan kela olay". U vaqt qalbga shunday keldiki: Ayt u mutahayyir aqlga:
Qara koinotdagi butun mavjudotga; zihayot boʻlsin, jomid boʻlsin, kamoli itoat va intizom bilan vazifa suratida ubudiyatlari bor. Bir qismi shuursiz, hissiz boʻlganlari holda, gʻoyat shuurkorona, intizomparvarona va ubudiyatkorona vazifa bajaryaptilar. Demak, bir Ma'budi Bilhaq va bir Amiri Mutlaq borki, bularni ibodatga yoʻnaltirib istihdom etyapti.
Ham qara, butun mavjudotga, xususan zihayot boʻlganlarga.. har birining gʻoyat kasratli va gʻoyat mutanavvi' ehtiyojoti bor va vujud va baqosiga lozim juda kasratli, muxtalif matlublari bor; eng kichigiga qoʻllari yetisholmaydi, qudratlari yetishmaydi. Holbuki u hadsiz matlablari, kutmagan yerlaridan, vaqti munosibda, muntazaman ularning qoʻllariga berilyapti va bilmushohada koʻrinyapti.
Xullas, shu mavjudotning bu hadsiz faqru ehtiyojoti va bu favquloda i'onati gʻaybiya va imdodoti Rahmoniya bilbedaho koʻrsatadiki: Bir Gʻaniyyi Mutlaq va Karimi Mutlaq va Qodiri Mutlaq boʻlgan bir hamiy va roziqlari borki, hamma narsa va har zihayot undan istio'na etadi, madad kutadi. Ma'nan اِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ deydi. U payt aql "Amanna va soddaqna" dedi.
Yettinchi Nukta: Soʻngra oʻsha holda
degan vaqtim, qaradimki: Moziy tarafiga koʻchib ketgan qofila-i bashar ichida gʻoyat nuroniy, porloq anbiyo, siddiqiyn, shuhado, avliyo, solihin qofilalarini koʻrdimki, istiqbol zulumotini tarqatib, abadga ketgan yoʻlda bir jadda-i kubro-i mustaqimda ketyaptilar. Bu kalima meni u qofilaga iltihoq etish uchun yoʻl koʻrsatyapti, balki iltihoq ettiryapti. Birdan, fasubhanalloh dedim. Zulumoti istiqbolni tanvir etgan va kamoli salomat bilan ketgan bu nuroniy qofila-i uzmoga iltihoq etmaslik naqadar xasorat va halokat boʻlganini zarra miqdor shuuri boʻlgan bilishi lozim. Ajabo, bid'atlarni ijod etish bilan u qofila-i uzmodan inhirof etgan; qayerdan nur topa oladi, qaysi yoʻldan keta oladi? Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam, rahbarimiz farmon etganki:
Ajabo, bu farmoni qat'iyga qarshi ulamo-i su' ta'biriga loyiq ba'zi badbaxtlar qaysi foydani topyaptilar, qaysi fatvoni beryaptilarki; luzumsiz, zararli bir suratda shao'iri Islomiyaning badihiyotiga qarshi kelyaptilar; tabdilni qabul koʻryaptilar? Koʻpi bilan, muvaqqat bir jilva-i ma'nodan kelgan bir intibohi muvaqqat, u ulamo-i su'ni aldagan. Masalan: Qandayki bir hayvonning yoxud bir mevaning terisi olinsa, muvaqqat bir zarofat koʻrsatadi; faqat oz bir zamonda u zarif goʻsht va u goʻzal meva, u begona va zanglagan va kasif va ariziy teri ostida qora boʻladi, taaffun etadi. Shunga oʻxshab, shao'iri Islomiyadagi ta'biroti Nabaviya va Ilohiya, hayotdor va savobdor bir jild, bir teri hukmidadir. Ularning olinishi bilan, ma'oniydagi bir nuroniyat, muvaqqatan kiyimsiz -bir daraja- koʻrinadi; faqat jilddan judo boʻlgan bir meva kabi, oʻsha muborak ma'nolarning ruhlari uchadi, zulmatli qalb va boshlarda bashariy poʻstini tashlab ketadi.. nur uchadi, tutuni qoladi. Nima boʻlganda ham...
Sakkizinchi Nukta: Bunga doir bir dasturi haqiqatni bayon etish lozim. Shundayki:
Qandayki "huquqi shaxsiya" va bir navi huququlloh sanalgan "huquqi umumiya" nomi bilan ikki xil huquq bor; shunga oʻxshab: Masoili shar'iyada bir qism masoil ashxasga taalluq etadi; bir qismi umumga, umumiyat e'tibori bilan taalluq etadiki, ularga "Shao'iri Islomiya" ta'bir etiladi. Bu shao'irning umumga taalluqi jihati bilan umum unda hissadordir. Umumning rizosi boʻlmasa ularga tegish, umumning huquqiga tajovuzdir. U shao'irning eng juz'iysi (sunnat turidan bir masalasi) eng katta bir masala hukmida nazari ahamiyatdadir. Toʻgʻridan-toʻgʻri umum olami Islomga taalluq etgani kabi; Asri Saodatdan hozirgacha butun a'ozimi Islom bogʻlangan u nuroniy zanjirlarni uzishga, taxrib va tahrif etishga uringanlar va yordam berganlar oʻylasinki, naqadar dahshatli bir xato qilishyapti. Va zarra miqdor shuurlari boʻlsa, titrasinlar!..
Toʻqqizinchi Nukta: Masoili shariatdan bir qismiga "ta'abbudiy" deyiladi; aqlning muhokamasiga bogʻliq emas; amr boʻlgani uchun qilinadi. Illati, amrdir.
Bir qismiga "Ma'qul-ul ma'no" ta'bir etiladi. Ya'ni: Bir hikmat va bir foydasi borki, u hukmning tashri'iga murajjih boʻlgan; faqat sabab va illat emas. Chunki haqiqiy illat, amr va nahyi Ilohiydir.
Shao'irning ta'abbudiy qismi; hikmat va foyda uni tagʻyir etolmaydi, ta'abbudiylik jihati tarajjuh etadi, unga tegib boʻlmaydi. Yuz ming foyda kelsa, uni tagʻyir etolmaydi. Shuning kabi: "Shao'irning foydasi, yolgʻiz ma'lum foydalar" deyilmaydi va unday bilish xatodir. Balki u foydalar, koʻp hikmatlaridan bir foydasi boʻlishi mumkin. Masalan bir odam: "Azonning hikmati, musulmonlarni namozga chaqirishdir; shu holda bir miltiq otish kifoyadir", desa. Holbuki u devona bilmaydiki, azonning minglab foydalari ichida u bir foydadir. Miltiq ovozi u foydani bersa; ajabo navi bashar nomidan, yoxud u shahar aholisi nomidan xilqati koinotning natija-i uzmosi va navi basharning natija-i xilqati boʻlgan e'loni tavhid va rububiyati Ilohiyaga qarshi izhori ubudiyatga vosita boʻlgan azonning oʻrnini qanday egallaydi?
Alhosil: Jahannam luzumsiz emas; koʻp ishlar borki, butun quvvati bilan "Yashasin Jahannam!" deydi. Jannat ham arzon emas, muhim narx istaydi.
لَا يَسْتَو۪ٓى اَصْحَابُ النَّارِ وَاَصْحَابُ الْجَنَّةِ اَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَٓائِزُونَ ilx...
Ikkinchi Risola Boʻlgan Ikkinchi Qism
[Birinchi qismning oxirida shao'iri Islomiyadan bir oz bahs etilganidan, shao'ir ichida eng porloq va muhtasham boʻlgan Ramazoni Sharifga doir boʻlgan bu ikkinchi qismda bir qism hikmatlari zikr qilinadi.
Bu Ikkinchi Qism Ramazoni Sharifning juda koʻp hikmatlaridan toʻqqiz hikmatni bayon etgan "Toʻqqiz Nukta"dir.]
BIRINCHI NUKTA. Ramazoni Sharifdagi roʻza, Islomiyatning arkoni xamsasining dastlabkilaridandir. Ham shao'iri Islomiyaning a'zamlaridandir.
Xullas Ramazoni Sharifdagi roʻzaning koʻp hikmatlari; ham Janobi Haqning rububiyatiga, ham insonning hayoti ijtimoiyasiga, ham hayoti shaxsiyasiga, ham nafsning tarbiyasiga, ham ni'omi Ilohiyaning shukriga qaragan hikmatlari bor.
Janobi Haqning rububiyati nuqtasida roʻzaning koʻp hikmatlaridan bir hikmati shuki:
Janobi Haq zamin yuzini bir dasturxoni ne'mat suratida xalq etgani va barcha anvo'i ne'matni u dasturxonda مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ bir tarzda u dasturxonga tortgani jihati bilan, kamoli rububiyatini va rahmoniyat va rahimiyatini oʻsha vaziyat bilan ifodalaydi. Insonlar gʻaflat pardasi ostida va sabablar doirasida u vaziyat ifoda qilgan haqiqatni toʻliq koʻrolmaydi, ba'zan unutadi. Ramazoni Sharifda esa, ahli iymon birdan muntazam bir qoʻshin hukmiga oʻtadi. Sultoni Azaliyning ziyofatiga da'vat etilgan bir suratda shomga yaqin "Marhamat qilinglar" amrini kutayotganday, bir tavri ubudiyatkorona koʻrsatishlari, u shafqatli va hashmatli va kulliyatli rahmoniyatga qarshi vus'atli va azamatli va intizomli bir ubudiyat bilan muqobala etadilar. Ajabo, bunday ulviy ubudiyatga va sharafi karomatga ishtirok etmagan insonlar, inson ismiga loyiqmilar?
IKKINCHI NUKTA. Ramazoni Muborakning roʻzasi, Janobi Haqning ne'matlarining shukriga qaragan jihatidan, koʻp hikmatlaridan bir hikmati shuki: Birinchi Soʻzda aytilganidek, bir podshohning matbaxidan bir vositachi dallol keltirgan taomlari bir haq istaydi. Vositachi dallolga baxshish berilgani holda, koʻp qiymatli boʻlgan u ne'matlarni qiymatsiz hisoblab, uni in'om qilganni tanimaslik nihoyat darajada bir axmoqlik boʻlgani kabi, Janobi Haq hadsiz anvo'i ne'matini navi basharga zamin yuzida nashr etgan. Unga muqobil u ne'matlarning haqqi sifatida shukr istaydi. U ne'matlarning zohiriy sabablari va sohiblari, vositachi dallol hukmidadirlar. Shu vositachi dallolarga bir haq toʻlaymiz, ulardan minnatdor boʻlamiz; hatto mustahaq boʻlmagan juda koʻp hurmatni koʻrsatamiz va tashakkur aytamiz. Holbuki, Mun'imi Haqiqiy u sabablardan hadsiz darajada u ne'mat vositasi bilan shukrga loyiqdir. Demak, unga tashakkur aytish; u ne'matlarni toʻgʻridan-toʻgʻri undan deb bilish, u ne'matlarning qiymatini taqdirlash va u ne'matlarga oʻz ehtiyojini his etish bilan boʻladi.
Xullas, Ramazoni Sharifdagi roʻza, haqiqiy va xolis, azamatli va umumiy bir shukrning kalitidir. Chunki boshqa vaqtlarda majburiyat ostida boʻlmagan insonlarning koʻpi, haqiqiy ochlikni his qilmagan paytlari, koʻp ne'matning qiymatini idrok etolmaydi. Qotgan ozgina nonning, toʻq odamga, ayniqsa boy boʻlsa, undagi daraja-i ne'mat tushunilmaydi. Holbuki, iftor vaqtida u qotgan non, bir moʻ'minning nazarida juda qimmatli bir ne'mati Ilohiya ekaniga quvva-i zoiqasi shahodat qiladi. Podshohdan to eng kambagʻal odamgacha hamma Ramazoni Sharifda u ne'matlarning qiymatlarini anglab shukri ma'naviyga sazovor boʻladi. Ham kunduzgi yeyishdan mamnu'iyati jihati bilan; "U ne'matlar mening mulkim emas. Men bularning tanovulida hur emasman; demak, boshqasining moli va in'omidir. Uning amrini kutyapman", deb ne'matni ne'mat biladi; bir shukri ma'naviy qiladi. Bu suratda roʻza koʻp jihatlar bilan haqiqiy vazifa-i insoniya boʻlgan shukrning kaliti hukmiga oʻtadi.
UCHINCHI NUKTA. Roʻza, hayoti ijtimoiya-i insoniyaga qaragan jihatining koʻp hikmatlaridan bir hikmati shuki: Insonlar maishat jihatidan muxtalif suratda xalq etilganlar. Janobi Haq u ixtilofga binoan boylarni kambagʻallarning muovanatiga da'vat qiladi. Holbuki boylar kambagʻallarning achinadigan ayanchli hollarini va ochliklarini roʻzadagi ochlik bilan toʻliq his qila oladilar. Agar roʻza boʻlmasa, nafsparast koʻp boylar topilishi mumkinki, ochlik va kambagʻallik naqadar aliym va ular shafqatga naqadar muhtoj ekanini idrok eta olmaydi. Bu jihatdan, insoniyatdagi hamjinsiga shafqat esa, shukri haqiqiyning asosidir. Qaysi kishi boʻlmasin, oʻzidan bir jihatda yanada kambagʻalroq odamni topa oladi. Unga nisbatan shafqatga mukallafdir. Agar nafsiga ochlik tortirish majburiyati boʻlmasa, shafqat vositasida muovanatga mukallaf boʻlgan ehsonni va yordamni qila olmaydi; qilsa ham, toʻliq boʻlolmaydi. Chunki haqiqiy u holatni oʻz nafsida his qilmaydi.
TOʻRTINCHI NUKTA. Ramazoni Sharifdagi roʻza nafsning tarbiyasiga qaragan jihatidan koʻp hikmatlaridan bir hikmati shuki: Nafs oʻzining hur va erkin boʻlishini istaydi va shunday deb oʻylaydi. Hatto mavhum bir rububiyat va oʻzi istagan harakatni fitriy shaklda orzu qiladi. Hadsiz ne'matlar bilan tarbiya qilinganini oʻylashni istamaydi. Xususan, dunyoda sarvat va iqtidori ham boʻlsa, gʻaflat ham yordam bergan boʻlsa; tamomila gʻosibona, oʻgʻri kabi ne'mati Ilohiyani hayvon kabi yutadi.
Xullas, Ramazoni Sharifda eng boydan eng kambagʻalgacha hammaning nafsi anglaydiki: Oʻzi molik emas, mamlukdir; hur emas, quldir. Amr qilinmasa, eng oddiy va eng yengil narsani ham qila olmaydi, qoʻlini suvga uzata olmaydi deya mavhum rububiyati sinadi, ubudiyatni boʻyniga oladi, haqiqiy vazifasi boʻlgan shukrga kiradi.
BESHINCHI NUKTA. Ramazoni Sharifning roʻzasi, nafsning tahzibi axloqiga va sarkashona muomalalaridan voz kechishi jihatiga qarash nuqtasidagi koʻp hikmatlaridan biri shuki: Nafsi insoniya gʻaflat bilan oʻzini unutadi. Mohiyatidagi hadsiz ojizligini, nihoyatsiz faqirligini, gʻoyat darajadagi qusurini koʻrolmaydi va koʻrishni istamaydi. Ham naqadar zaif va zavolga duchor va musibatlarga nishon boʻlganini va tez buzilib parchalanadigan goʻsht va suyakdan iborat ekanini oʻylamaydi. Xuddi poʻlatdan bir vujudi borday, loyamutona oʻzini abadiy taxayyul etgandek dunyoga tashlanadi. Shiddatli bir hirs va tama' bilan va shiddatli aloqa va muhabbat bilan dunyoga otiladi. Har lazzatli va manfaatli narsalarga bogʻlanadi. Ham oʻzini kamoli shafqat bilan tarbiya qilgan Xoliqini unutadi. Ham natija-i hayotini va hayoti uxroviyasini oʻylamaydi; axloqi sayyia ichida qulaydi.
Xullas, Ramazoni Sharifdagi roʻza; eng gʻofillarga va qaysarlarga zaifligini va ojizligini va faqirligini his ettiradi. Ochlik vositasi bilan me'dasini oʻylaydi. Me'dasidagi ehtiyojini tushunadi. Zaif vujudi qay daraja chirik ekanini eslaydi. Qay daraja marhamatga va shafqatga muhtoj ekanini idrok etadi. Nafsning fir'avnligini tashlab, mukammal ojizlik va faqirlik bilan dargohi Ilohiyaga iltijoga bir orzu his qiladi va bir shukri ma'naviy qoʻli bilan rahmat eshigini qoqishga tayyorlanadi. Agar gʻaflat qalbini buzmagan boʻlsa...
OLTINCHI NUKTA. Ramazoni Sharifning roʻzasi, Qur'oni Hakimning nuzuliga qarash jihatidan va Ramazoni Sharif Qur'oni Hakimning eng muhim zamoni nuzuli boʻlish jihatidagi koʻp hikmatlaridan biri shuki: Qur'oni Hakim modomiki Shahri Ramazonda nozil boʻlgan, u Qur'onning zamoni nuzulini istihzor bilan u samoviy xitobni husni istiqbol etish uchun Ramazoni Sharifda nafsning hojoti sufliyasidan va moloyoniyot holotdan tajarrud hamda akl va shurubning tarki bilan malakiyat vaziyatiga oʻxshash va bir suratda u Qur'onni yangi nozil boʻlayotganday oʻqish va tinglash va undagi xitoboti Ilohiyani goʻyo kelgan oni nuzulida tinglash va u xitobni Rasuli Akramdan (S.A.V.) eshitayotganday tinglash, balki Hazrat Jabroildan, balki Mutakallimi Azaliydan tinglayotganday bir qudsiy holatga sazovor boʻladi. Va oʻzi tarjimonlik qilib boshqasiga eshittirish va Qur'onning hikmati nuzulini bir daraja koʻrsatishdir.
Ha, Ramazoni Sharifda goʻyo olami Islom bir masjid hukmiga oʻtadi; shunday bir masjidki, millionlab hofizlar u masjidi akbarning burchaklarida u Qur'onni, u xitobi samoviyni Arzlilarga eshittiradilar. Har Ramazon
oyatini nuroniy, porloq shaklda koʻrsatadi. Ramazon Qur'on oyi ekanini isbot qiladi. U jamoati uzmoning boshqa a'zolari, ba'zilari xushu' bilan u qorilarni tinglaydilar. Boshqalari oʻzilariga oʻzlari oʻqiydilar. Shunday bir vaziyatdagi bir masjidi muqaddasda nafsi sufliyning havasotiga tobe boʻlib, yeb-ichish bilan u vaziyati nuroniydan chiqish naqadar xunuk boʻlsa va u masjiddagi jamoatning ma'naviy nafratiga naqadar nishon boʻlsa; shunga oʻxshab, Ramazoni Sharifda ahli siyomga muxolafat etganlar ham shu daraja umum u olami Islomning ma'naviy nafratiga va tahqiriga nishondir.
YETTINCHI NUKTA. Ramazonning roʻzasi, dunyoda oxirat uchun ziroat va tijorat qilishga kelgan navi insonning daromadiga qaragan jihatdagi koʻp hikmatlaridan bir hikmati shuki: Ramazoni Sharifda savobi a'mol birga mingdir. Qur'oni Hakimning, nassi hadis bilan, har bir harfining oʻn savobi bor; oʻn hasana hisoblanadi, oʻn meva-i Jannat keltiradi. Ramazoni Sharifda har bir harfning oʻn emas, ming va Oyat-ul Kursiy kabi oyatlarning har bir harfi minglab va Ramazoni Sharifning Jumalarida yanada ziyodadir. Va Layla-i Qadrda oʻttiz ming hasana hisoblanadi. Ha, har bir harfi oʻttiz ming boqiy mevalar bergan Qur'oni Hakim shunday bir nuroniy shajara-i tubo hukmiga oʻtadiki; millionlab u boqiy mevalarni Ramazoni Sharifda moʻ'minlarga qozontiradi. Xullas kel, bu qudsiy, abadiy, foydali tijoratga qara, tomosha qil va oʻylaki: Bu hurufotning qiymatini taqdir etmaganlar qay daraja hadsiz bir xasorotda ekanligini angla!
Xullas, Ramazoni Sharif goʻyo bir oxirat tijorati uchun gʻoyat foydali bir mashhar, bir bozor. Va uxroviy hosilot uchun gʻoyat munbit bir zamin. Va nashvu namo-i a'mol uchun bahordagi aprel oyidir. Saltanati rububiyati Ilohiyaga qarshi ubudiyati bashariyaning namoyish koʻrsatishiga eng porloq, qudsiy bir bayram hukmidadir. Va shunday boʻlgani uchun, yeb-ichish singari nafsning gʻaflat bilan hayvoniy hojotiga va moloyani va havoparastona mushtahiyotga kirmasligi uchun, roʻza bilan mukallaf boʻlgan. Goʻyo muvaqqatan hayvoniyatdan chiqib, malakiyat vaziyatiga yoxud oxirat tijoratiga kirgani uchun, dunyoviy hojotini muvaqqatan tashlash bilan, uxroviy bir odam va tajassuddan tazohur etgan bir ruh vaziyatiga kirib; roʻzasi bilan Samadiyatga bir navi oynadorlik qilishdir. Ha, Ramazoni Sharif; bu foniy dunyoda, foniy umr ichida va qisqa bir hayotda boqiy bir umr va uzun bir hayoti boqiyani tazammun etadi, qozontiradi.
Ha, birgina Ramazon sakson yillik umr samarotini qozontirishi mumkin. Layla-i Qadr esa, nassi Qur'on bilan, ming oydan yanada xayrli ekani bu sirga bir hujjati qat'iyadir. Qandayki bir podshoh, muddati saltanatida, balki har yili yo julusi humoyun nomi bilan yoki boshqa bir dabdabali jilva-i saltanatiga sazovor ba'zi kunlarni bayram qiladi. Raiyatini u kuni umumiy qonunlar doirasida emas; balki xususiy ehsonotiga va pardasiz huzuriga va xos iltifotiga va favquloda ijrootiga va toʻgʻridan-toʻgʻri loyiq va sodiq millatini xos tavajjuhiga sazovor qiladi. Xuddi shuningdek: Azal va Abad Sultoni boʻlgan oʻn sakkiz ming olamning Podshohi Zuljaloli; u oʻn sakkiz ming olamga qaragan, tavajjuh etgan farmoni oliyshoni boʻlgan Qur'oni Hakimni Ramazoni Sharifda inzol aylagan. Albatta, u Ramazon maxsus bir bayrami ilohiy va bir mashhari Rabboniy va bir majlisi ruhoniy hukmiga oʻtishi, muqtazo-i hikmatdir. Modomiki Ramazon u bayramdir; albatta bir daraja sufliy va hayvoniy mashogʻildan insonlarni tortish uchun roʻzaga buyuriladi. Va roʻzaning akmali esa: Me'da singari barcha tuygʻularni; koʻzi, qulogʻi, qalbi, xayoli, fikri kabi jihozoti insoniyaga ham bir navi roʻza tuttirishdir. Ya'ni: Muharramotdan, moloyoniyotdan tortish va har birisini maxsus ubudiyatga yoʻllashdir. Masalan: Tilini yolgʻondan, gʻiybatdan va gʻaliz ta'birlardan qaytarib unga roʻza tuttirish. Va u lisonni tilovati Qur'on va zikr va tasbeh va salovot va istigʻfor kabi narsalar bilan mashgʻul qilish... Masalan: Koʻzini nomahramga qarashdan va qulogʻini yomon narsalarni eshitishdan man etib, koʻzini ibratga va qulogʻini haq soʻz va Qur'on eshitishga sarf qilish kabi, boshqa jihozotga ham bir navi roʻza tuttirishdir. Zotan, me'da eng katta fabrika boʻlgani uchun, roʻza bilan unga ta'tili ashgʻal ettirilsa, boshqa kichik dastgohlar osongina unga ittibo ettirilishi mumkin.
SAKKIZINCHI NUKTA. Ramazoni Sharif insonning hayoti shaxsiyasiga qaragan jihatidan koʻp hikmatlaridan bir hikmati shuki: Insonga eng muhim bir dori navidan moddiy va ma'naviy bir parhez va tib jihatidan bir himyadirki: Insonning nafsi yeb-ichish xususida oʻzi istagandek harakat qilgani sari, ham shaxsning moddiy hayotiga tib jihatidan zarar bergani kabi; ham halol-harom demasdan duch kelgan narsaga hujum qilish, goʻyo ma'naviy hayotni ham zaharlaydi. Ortiq qalbga va ruhga itoat etish u nafsga ogʻir keladi. Sarkashona tizginini qoʻliga oladi. Ortiq inson unga minolmaydi, u insonga minadi. Ramazoni Sharifda esa roʻza vositasida bir navi parhezga koʻnikadi; riyozatga intiladi va amr tinglashni oʻrganadi. Bechora zaif me'dani ham hazmdan avval ovqat ustiga ovqat bilan toʻldirib, xastaliklarni jalb etmaydi. Va amr vositasida halolni tark etganidek, haromdan saqlanish uchun aql va shariatdan kelgan amrni tinglashga qobiliyat paydo qiladi. Hayoti ma'naviyani buzmaslikka harakat qiladi.
Ham insonlarning aksariyati mutlaqasi ochlikka koʻp marta mubtalo boʻladi. Sabr va tahammul uchun bir mashq boʻlgan ochlik riyozatga muhtojdir. Ramazoni Sharifdagi roʻza oʻn besh soat, saharliksiz esa yigirma toʻrt soat davom etadigan bir muddati ochlikka sabr va tahammul bir riyozat va bir mashqdir. Demak, basharning musibatini ikki baravarga oshirgan sabrsizlikning va tahammulsizlikning bir dorisi ham roʻzadir.
Ham u me'da fabrikasining xodimlari koʻp. Ham u bilan aloqador koʻp jihozoti insoniya bor. Nafs agar muvaqqat bir oyning kunduz vaqtida ta'tili ashgʻal etmasa; u fabrika xodimlarining va u jihozotning xususiy ibodatlarini ularga unuttiradi, oʻzi bilan mashgʻul qiladi, tahakkumi ostida qoldiradi. U boshqa jihozoti insoniyani ham, u ma'naviy fabrika charxlarining shovqini va tutunlari bilan mushavvash etadi. Nazari diqqatlarini doimo oʻziga jalb qiladi. Ulviy vazifalarini muvaqqatan unuttiradi. Shuning uchun eski vaqtlar koʻp ahli valoyat takammul uchun riyozatga, kam yeyish va ichishga oʻzlarini koʻniktirishgan. Lekin Ramazoni Sharif roʻzasi bilan u fabrikaning xodimlari tushunadilarki; faqatgina u fabrika uchun yaratilmaganlar. Va boshqa jihozot, oʻsha fabrikaning tuban ermaklariga badal, Ramazoni Sharifda malakiy va ruhoniy zavqlar bilan talazzuz etadilar, nazarlarini ularga tikadilar. Shuning uchun; Ramazoni Sharifda moʻ'minlar, darajotiga koʻra boshqa-boshqa nurlarga, fayzlarga, ma'naviy sururlarga sazovor boʻladilar. Qalb va ruh, aql, sir kabi latoifning u muborak oyda roʻza vositasi bilan koʻp taraqqiyot va tafayyuzlari bor. Me'daning yigʻisiga qaramay, ular ma'sumona kuladilar.
TOʻQQIZINCHI NUKTA. Ramazoni Sharifning roʻzasi, toʻgʻridan-toʻgʻri nafsning mavhum rububuyatini sindirish va ojizligini koʻrsatish bilan ubudiyatini bildirgan koʻp hikmatlaridan bir hikmati shuki:
Nafs Robbisini tanishni istamaydi, fir'avn kabi oʻzi rububiyat istaydi. Qancha azoblar berilsa ham, unda oʻsha his qoladi. Lekin ochlik bilan oʻsha hissi sinadi. Xullas, Ramazoni Sharifdagi roʻza toʻgʻridan-toʻgʻri nafsning fir'avnligiga zarba uradi, sindiradi. Ojizligi, zaifligi, faqirligini koʻrsatadi. Qul ekanini bildiradi.
Hadis rivoyatlarida borki: Janobi Haq nafsdan soʻragan: "Men kimman, sen kimsan?" Nafs: "Men menman, sen sensan", degan. Azob bergan, Jahannamga tiqqan, yana soʻragan. Yana: "Ana ana, anta anta", degan. Har qanaqa yoʻl bilan azob bermasin, anoniyatdan voz kechmagan. Soʻngra ochlik bilan azob bergan, ya'ni och qoldirgan. Va soʻragan: "Man ana va ma anta?" Nafs: اَنْتَ رَبِّى الرَّح۪يمُ ٭ وَاَنَا عَبْدُكَ الْعَاجِزُ Ya'ni: "Sen mening Robbi Rahimimsan, men sening ojiz bir qulingman", degan.
I'tizor: Shu ikkinchi qism, qirq daqiqada tez yozilganligi uchun, men va musvadda yozgan kotib ikkovimiz ham xasta boʻlganimizdan, albatta ichida mushavvashiyat va qusur boʻlishi mumkin. Ixvonlarimizdan kechirimli koʻz bilan qarashlarini kutamiz. Munosib topganlarini tasxix etishlari mumkin.
Uchinchi Risola boʻlgan Uchinchi Qism
[Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning ikki yuz aqsomi i'joziyasidan naqshiy bir qismini koʻrsatadigan tarzda, Qur'oni Azimushshonni Hofiz Usmon xati bilan taayyun etgan va Oyati Mudoyana miqyos tutilgan sahifalarni va Sura-i Ixlos vohidi qiyosiy qilib olingan satrlarni muhofaza etish bilan barobar, u naqshi i'jozni koʻrsatish tarzida bir Qur'on yozishga doir muhim niyatimni; xizmati Qur'ondagi qardoshlarimning nazarlariga arz etib mashvarat etish va ularning fikrlarini istimzoj etish va oʻzimga tanbeh berish uchun shu qismni yozdim, ularga murojaat qilaman. Shu uchinchi qism "Toʻqqiz Masala"dir.]
Birinchi Masala: Qur'oni Azimushshonning anvo'i i'jozi qirqqa yetgani, I'jozi Qur'on nomidagi Yigirma Beshinchi Soʻzda burhonlari bilan isbot qilingan. Ba'zi anvo'i tafsilan, bir qismi ijmolan qaysarlarga qarshi ham koʻrsatilgan.
Ham Qur'onning i'jozi, tabaqoti insoniyada qirq tabaqaga qarshi boshqa-boshqa i'jozini koʻrsatgani, Oʻn Toʻqqizinchi Maktubning Oʻn Sakkizinchi Ishoratida bayon etilgan va u tabaqotning oʻn qismining boshqa-boshqa hissa-i i'joziyalarini isbot etgan. Qolgan oʻttiz tabaqa-i oxar, ahli valoyatning muxtalif mashrablar asxobiga va ulumi mutanavvi'aning boshqa-boshqa asxoblariga boshqa-boshqa i'jozini koʻrsatganini, ularning ilmalyaqiyn, aynalyaqiyn, haqqalyaqiyn darajasida Qur'on haq Kalomulloh ekanini, iymoni tahqiqiylarni koʻrsatishgan. Demak, har biri boshqa-boshqa bir tarzda bir vajhi i'jozini koʻrishgan. Ha, ahli ma'rifat boʻlgan bir valiy fahm etgan i'joz bilan ahli ishq bir valiy mushohada etgan jamoli i'joz bir boʻlmagani kabi; muxtalif mashoribga koʻra jamoli i'jozining jilvalari oʻzgaradi. Bir Ilmi Usuli Din allomasi va bir imom koʻrgan vajhi i'joz bilan furu'oti shariatdagi bir mujtahid koʻrgan vajhi i'joz bir emas va hokazo... Bularning tafsilan boshqa-boshqa vujuhi i'jozini koʻrsatish qoʻlimdan kelmaydi. Tushuncham tor, ihota etolmaydi; nazarim qisqa, koʻrolmaydi. Shuning uchun yolgʻiz oʻn tabaqa bayon etilgan, mutaboqiysiga ijmolan ishorat etilgan. Hozir u tabaqalardan ikki tabaqa, Moʻ'jizoti Ahmadiya Risolasida koʻp izohga muhtoj ekan, oʻshanda juda nuqsonli boʻlib qolgan edi.
Birinchi Tabaqa: "Quloqli tabaqa" ta'bir etganimiz omi avom; yolgʻiz quloq bilan Qur'onni tinglaydi, quloq vositasi bilan i'jozini anglaydi. Ya'ni deydi: "Bu eshitganim Qur'on boshqa kitoblarga oʻxshamaydi. Yo umumining ostida boʻladi yoki umumining ustida boʻladi. Umumining ostidagi qism esa, hech kim aytolmaydi va aytmagan, shayton ham aytolmaydi. Shunday ekan, umumining ustidadir". Xullas, bu qadar ijmol bilan Oʻn Sakkizinchi Ishoratda yozilgan edi. Soʻngra uni izoh uchun Yigirma Oltinchi Maktubning "Hujjat-ul Qur'on Ala Hizb-ush Shayton" nomli Birinchi Mabhasi, oʻsha tabaqaning i'jozdagi fahmini tasvir va isbot qiladi.
Ikkinchi Tabaqa: "Koʻzli tabaqa". Ya'ni: Omi avomdan yoxud aqli koʻziga tushgan moddiyunlar tabaqasiga qarshi Qur'onning koʻz bilan koʻrinadigan bir ishorati i'joziyasi boʻlgani Oʻn Sakkizinchi Ishoratda da'vo etilgan. Va u da'voni tanvir va isbot etish uchun koʻp izohga ehtiyoj bor edi. Hozir anglaganimiz muhim bir hikmati Rabboniya jihati bilan oʻsha izoh berilmadi. Juda juz'iy bir qancha juz'iyotiga ishorat etilgan edi. Hozir u hikmatning sirri anglashildi va ta'xiri yanada yaxshi boʻlganiga qat'iy qanoatimiz keldi. Hozir oʻsha tabaqaning fahmini va zavqini tasxil etish uchun; qirq vujuhi i'jozdan koʻz bilan koʻrilgan bir vajhini, bir Qur'onni yozdirdikki, u yuzni koʻrsatsin.
(Bu uchinchi qismning mutaboqiy masalalari bilan Toʻrtinchi Qism tavofuqqa doir boʻlgani uchun; tavofuqotga doir boʻlgan mundarija bilan iktifo etilib, bu yerda yozilmaganlar. Yolgʻiz Toʻrtinchi Qismga oid bir ixtor bilan Uchinchi Nukta yozilgan.)
IXTOR: Lafzi Rasuldagi nukta-i azimaning bayonida bir yuz oltmish oyat yozildi. Ushbu oyatlarning xosiyati juda azim boʻlish bilan barobar; ma'no jihati bilan bir-birini isbot va takmil etganidan, juda ma'nodor boʻlgani uchun, muxtalif oyotni hifz etish yoki oʻqish orzusida boʻlganlarga bir hizbi Qur'oniy boʻlgani kabi; Qur'on kalimasidagi nukta-i azimaning bayonida, oltmish toʻqqiz oyoti azimaning daraja-i balogʻati juda favquloda va quvvati jazolati juda ulviydir. Bu ham ikkinchi bir hizbi Qur'oniy boʻlib ixvonga tavsiya etiladi. Yolgʻiz Qur'on kalimasi, yetti silsila-i Qur'onda mavjud boʻlib, umum kalimalarni tutgan, ikkitasi xorij qolgan. U ikkita ham qiroat ma'nosida boʻlganidan; u xuruj nuktaga quvvat bergan. Rasul lafzi esa, u kalima bilan eng ziyoda munosabatdor suralar ichida Sura-i Muhammad bilan Sura-i Fath boʻlganidan, u ikki suradan chiqqan silsilalarga hasr etganimizdan, xorij qolgan Rasul lafzi hozircha kirgizilmagan. Vaqt muso'ada etsa, bundagi asror yoziladi, inshaalloh.
Uchinchi Nukta: "Toʻrt Nukta"dir.
Birinchi Nukta: Lafzulloh majmu'i Qur'onda ikki ming sakkiz yuz olti marta zikr etilgan. Bismillohdagilar bilan barobar Lafzi Rahmon, bir yuz ellik toʻqqiz marta; Lafzi Rahim ikki yuz yigirma; Lafzi Gʻofur oltmish bir; Lafzi Rob sakkiz yuz qirq olti; Lafzi Hakim sakson olti; Lafzi Alim bir yuz yigirma olti; Lafzi Qodir oʻttiz bir; La Ilaha Illa Hudagi Hu yigirma olti marta zikr qilingan.
{(Hoshiya) Qur'ondagi oyotning majmu'i adadi 6666 boʻlishi va shu sahifada mazkur asmo-i husnaning adadi 6 raqami bilan aloqador boʻlishi; ahamiyatli bir sirga ishorat qiladi. Hozircha muhmal qoldi.}
Lafzulloh adadida koʻp asror va nuktalar bor. Azjumla: Lafzulloh va Robdan soʻngra eng ziyoda zikr qilingan Rahmon, Rahim, Gʻofur va Hakim bilan barobar Lafzulloh Qur'on oyatlarining yarmidir. Ham Lafzulloh va Alloh lafzi oʻrnida zikr etilgan Lafzi Rob bilan birga, yana yarmi boʻladi. Garchi Rob lafzi sakkiz yuz qirq olti marta zikr etilgan, faqat diqqat qilinsa, besh yuzdan ortigʻi Alloh lafzi oʻrnida zikr etilgan, ikki yuzdan ortigʻi unday emas.
Ham Alloh, Rahmon, Rahim, Alim va La Ilaha Illa Hudagi Hu adadi bilan barobar yana yarmi boʻladi. Farq yolgʻiz toʻrtdir. Va Hu oʻrnida Qodir bilan barobar, yana majmu'i oyotning yarmidir. Farq toʻqqizdir. Lafzi Jalolning majmuidagi nuktalar koʻp. Yolgʻiz hozircha bu nukta bilan iktifo etamiz.
Ikkinchi Nukta: Suralar e'tibori bilandir. Uning ham koʻp nuktalari bor. Bir intizom, bir qasd va bir irodani koʻrsatadigan tarzda tavofuqoti bor.
Sura-i Baqarada oyotning adadi bilan Lafzi Jalolning adadi birdir. Farq toʻrt boʻlib, Alloh lafzi oʻrnida toʻrtta Hu lafzi bor. Masalan: La Ilaha Illa Hudagi Hu kabi. U bilan muvofaqat toʻliq boʻladi. Oli Imronda yana oyoti bilan Lafzi Jalol tavofuqdadir, musoviydirlar. Yolgʻiz Lafzi Jalol ikki yuz toʻqqizta, oyat ikki yuzta. Farq toʻqqizta. Bunday maziyoti kalomiyada va balogʻat nuktalarida kichik farqlar zarar bermaydi, taqribiy tavofuqot kifoyadir. Sura-i Niso, Moida, An'om uchchovining majmu'i oyatlari majmuidagi Lafzi Jalolning adadiga tavofuqdadir. Oyatlarning adadi toʻrt yuz oltmish toʻrt, Lafzi Jalolning adadi toʻrt yuz oltmish bir; Bismillohdagi Lafzulloh bilan barobar toʻliq tavofuqdadir. Ham masalan: Boshdagi besh suraning Lafzi Jalol adadi; Sura-i A'rof, Anfol, Tavba, Yunus, Huddagi Lafzi Jalol adadining ikki mislidir. Demak bu oxirdagi besh avvalgi beshning yarmidir. Soʻngra kelgan Sura-i Yusuf, Ra'd, Ibrohim, Hijr, Nahl suralaridagi Lafzi Jalol adadi u yarimning yarmidir. Soʻngra Sura-i Isro, Kahf, Maryam, Toho, Anbiyo, Haj;
{(Hoshiya1) Bu beshtalik taqsimotda bir sir inkishof etgan edi. Hech birimizning xabari boʻlmasdan shu yerda olti sura qayd etilgan edi. Shubhamiz qolmadiki gʻaybdan, ixtiyorimiz xorijida oltinchisi kirgan; toki bu yarimlik sirri muhimi yoʻqolmasin.}
u yarimning yarmining yarmidir. Soʻngra kelgan beshtadan-beshtadan, taqriban oʻsha nisbat bilan ketadi; yolgʻiz ba'zi qoldiqlar bilan farq bor. Unday farqlar bunday maqomi xitobiyda zarar bermaydi. Masalan: Bir qismi bir yuz yigirma bir, bir qismi bir yuz yigirma besh, bir qismi bir yuz ellik toʻrt, bir qismi bir yuz ellik toʻqqizdir. Soʻngra Sura-i Zuxrufdan boshlagan besh sura; u yarim yarim yarmining yarmiga tushadi. Sura-i Najmdan boshlagan besh; u yarim yarim yarim yarmining yarmidir; faqat taqribiydir. Kichik qoldiqlarning farqlari bunday maqomoti xitobiyada zarar bermaydi. Soʻngra kelgan kichik beshlar ichida uch beshlarning yolgʻiz uchtadan adad Lafzi Jaloli bor. Xullas, bu vaziyat koʻrsatadiki: Lafzi Jalolning adadiga tasodif qoʻshilmagan, bir hikmat va intizom bilan adadlari tayin etilgan.
Lafzullohning Uchinchi Nuktasi: Sahifalar nisbatiga qaraydi. Shundayki:
Bir sahifada boʻlgan Lafzi Jalol adadi, u sahifaning oʻng yuzi va u yuzning qarshisidagi sahifaga va ba'zan chapdagi qarshisidagi sahifa va qarshisidagining orqa yuziga qaraydi. Men oʻz nusxa-i Qur'oniyamda bu tavofuqni tadqiq etdim. Aksariyat bilan gʻoyat goʻzal bir nisbati adadiya bilan bir tavofuq koʻrdim. Nusxamga ham ishoratlar qoʻydim. Koʻp marta teng boʻladi. Ba'zan yarim yoxud uchdan bir boʻladi. Bir hikmat va intizomni sezdirgan bir vaziyati bor.
Toʻrtinchi Nukta: Sahifa-i vohiddagi tavofuqotdir. Qardoshlarim bilan uch-toʻrt boshqa-boshqa nusxalarni solishtirdik. Barchasida tavofuqot matlub boʻlganiga qanoat hosil qildik. Yolgʻiz, matbaa mustansixlari boshqa maqsadlarni ta'qib etgani uchun, bir daraja tavofuqotda intizomsizlik boʻlgan. Tanzim etilsa, juda nodir istisno bilan, majmu'i Qur'onda ikki ming sakkiz yuz olti Lafzi Jalolning adadida tavofuqot koʻrinadi. Va bunda bir shu'la-i i'joz porlaydi. Chunki fikri bashar bu juda keng sahifani ihota etolmaydi va qoʻshilolmaydi. Tasodifning esa bu ma'nodor va hikmatdor vaziyatga qoʻli yetisha olmaydi.
Toʻrtinchi Nuktani bir daraja koʻrsatish uchun yangi bir Musxaf yozdiryapmizki; eng muntashir Musxaflarning ayni sahifa, ayni satrlarini muhofaza etish bilan barobar, ustalarning loqaydligi ta'siri bilan adami intizomga ma'ruz qolgan yerlarni tanzim etib, tavofuqotning haqiqiy intizomi inshaalloh koʻrsatiladi.. va koʻrsatildi.
Beshinchi Risola Boʻlgan Beshinchi Qism
oyati pur-anvorining koʻp anvori asroridan bir nurini Ramazoni Sharifda, bir holati ruhoniyada his etdim, xayol-mayol koʻrdim. Shundayki:
Uvays Qaroniyning:
munojoti mashhurasi navidan butun mavjudoti zavilhayot Janobi Haqqa qarshi ayni munojotni qilganlarini va oʻn sakkiz ming olamning har birining yorugʻligi bittadan ismi Ilohiy ekanini menga qanoat beradigan bir voqea-i qalbiya-i xayoliyani koʻrdim. Shundayki:
Bir-biriga oʻralgan koʻp yaproqli bir gul gʻunchasi kabi, bu olam minglab parda-parda ichida oʻralgan, bir-biri ostida saqlangan olamlarni bu olam ichida koʻrdim. Har bir parda ochilgan sari, boshqa bir olamni koʻrar edim. U olam esa, oyati Nurning orqasidagi
oyati tasvir etgani kabi; bir zulumot, bir vahshat, bir dahshat qorongʻiligi ichida menga koʻrinar edi. Birdan bir ismi Ilohiyning jilvasi, bir nuri azim kabi koʻrinib yoritayotgan edi. Qaysi parda aqlga qarshi ochilgan boʻlsa, xayolga qarshi boshqa bir olam faqat gʻaflat bilan qorongʻi bir olam koʻrinayotgan ekan, quyosh kabi bir ismi Ilohiy tajalliy etar, boshdan oxirgacha u olamni tanvir etar va hokazo... Bu sayri qalbiy va sayohati xayoliya koʻp davom etdi. Azjumla:
Hayvonot olamini koʻrgan vaqtim, hadsiz ehtiyojot va shiddatli ochliklari bilan barobar zaiflik va ojizliklari u olamni menga juda qorongʻi va hazin koʻrsatdi. Birdan Rahmon ismi Razzoq burjida (ya'ni ma'nosida) bir shamsi tobon kabi tulu' etdi; u olamni boshdan oxir rahmat ziyosi bilan yoritdi. Soʻngra u olami hayvonot ichida bolalar va chaqaloqlarning zaiflik va ojizlik va ehtiyoj ichida tipirchilashlari, hazin va harkasni achintiradigan bir qorongʻilik ichida boshqa bir olamni koʻrdim. Birdan Rahim ismi shafqat burjida tulu' etdi, shunchalik goʻzal va shirin bir suratda u olamni yoritdiki; shikoyat va achinish va huzundan kelgan yosh tomchilarini sevinch va sururga va shukrning lazzatidan kelgan tomchilarga aylantirdi. Soʻngra kino pardasi kabi yana bir parda ochildi, olami insoniy menga koʻrindi. U olamni shunchalik qorongʻi, shu qadar zulumotli, dahshatli koʻrdimki; dahshatimdan faryod etdim, "Eyvoh!" dedim. Chunki koʻrdimki: Insonlarning abadga uzanib ketgan orzulari, istaklari va koinotni ihota etgan tasavvurot va afkorlari va abadiy baqo va saodati abadiyani va Jannatni gʻoyat jiddiy istagan himmatlari va iste'dodlari va hadsiz maqosidga va matolibga mutavajjih faqirlik va ehtiyojotlari va zaiflik va ojizligi bilan barobar, hujumga ma'ruz qolgan hadsiz musibatlari va dushmanlari bilan barobar; gʻoyat qisqa bir umr, gʻoyat sertashvish bir hayot, gʻoyat parishon bir maishat ichida, qalbga eng aliym va eng mudhish holat boʻlgan mutamodiy zavol va firoq balosi ichida, ahli gʻaflat uchun zulumoti abadiy eshigi suratida koʻringan qabrga va qabristonga qarayaptilar, bir-bir va toifa-toifa oʻsha zulumot qudugʻiga tashlanyaptilar. Xullas, bu olamni bu zulumot ichida koʻrgan onimda, qalb va ruh va aqlim bilan birga butun latoifi insoniyam, balki butun zarroti vujudim faryod qilib yigʻlashga tayyor ekan; birdan Janobi Haqning Odil ismi Hakim burjida, Rahmon ismi Karim burjida, Rahim ismi Gʻofur burjida (ya'ni ma'nosida), Bois ismi Voris burjida, Muhyi ismi Muhsin burjida, Rob ismi Molik burjida tulu' etdilar. U olami insoniy ichidagi koʻp olamlarni tanvir etdilar, yoritdilar va nuroniy oxirat olamidan derazalar ochib, u qorongʻi inson dunyosiga nurlar sochdilar.
Soʻngra yana muazzam bir parda ochildi, olami Arz koʻrindi. Falsafaning qorongʻi qavonini ilmiyalari xayolga dahshatli bir olamni koʻrsatdi. Yetmish marta zambarak oʻqidanda tez bir harakat bilan yigirma besh ming yillik masofani bir yilda aylangan va har doim tarqalishga va parchalanishga musta'id va ichi zilzilali, keksa va juda qari Kura-i Arz ichida, olamning hadsiz fazosida sayohat etgan bechora navi inson vaziyati, menga vahshatli bir qorongʻilik ichida koʻrindi. Boshim aylandi, koʻzim qoraydi. Birdan Xoliqi Arz va Samovotning Qodir, Alim, Rob, Alloh va Robbus Samavati Val Arz va Musahhir-ush Shamsi Val Qomar ismlari; rahmat, azamat, rububiyat burjida tulu' etdilar. U olamni shunday nurlantirdilarki; u holatda menga Kura-i Arz gʻoyat muntazam, musahhar, mukammal, xush, ishonchli bir sayohat kemasi tanazzuh va kayf va tijorat uchun muhayyo etilgan bir shaklda koʻrdim.
Alhosil: Ming bir ismi Ilohiyning koinotga mutavajjih boʻlgan u asmodan har biri bir olamni va u olam ichidagi olamlarni tanvir etgan bir quyosh hukmida va sirri ahadiyat jihati bilan, har bir ismning jilvasi ichida boshqa ismlarning jilvalari ham bir daraja koʻrinayotgan edi. Soʻngra qalb har zulumot orqasida boshqa-boshqa nurni koʻrgani uchun, sayohatga ishtahasi ochilayotgan edi. Xayolga minib, samoga chiqishni istadi. Shunda gʻoyat keng bir parda yana ochildi. Qalb samovot olamiga kirdi, koʻrdiki: U nuroniy tabassum etgan suratida koʻringan yulduzlar, Kura-i Arzdanda katta va undan yanada tez bir suratda bir-biri ichida kezyaptlari, aylanyaptilar. Bittasi bir daqiqa yoʻlini adashtirsa, boshqasi bilan musodama etadi, shunday bir portlash boʻladiki, koinotning oʻti yorilib olamni tarqatib yuboradi. Nur emas, otash sochadilar; tabassum bilan emas, vahshat bilan menga qaradilar. Hadsiz katta, keng, xoli, boʻsh, dahshat, hayrat zulumoti ichida samovotni koʻrdim. Kelganimga ming pushaymon boʻldim. Birdan
ning asmo-i husnasi,
burjida jilvalari bilan zuhur etdilar. Oʻsha ma'no jihati bilan qorongʻilik ustiga choʻkkan yulduzlar, u anvori azimadan bittadan lam'a olib, yulduzlar adadicha elektr chiroqlari yoqilgandek, u olami samovot nurlandi. U boʻsh va xoli deb oʻylangan samovot ham maloikalar bilan, ruhoniylar bilan toʻldi, jonlandi. Sultoni Azal va Abadning hadsiz qoʻshinlaridan bir qoʻshin hukmida harakat qilgan quyoshlar va yulduzlar yuksak harakat qilayotgan shaklda, u Sultoni Zuljalolning hashmatini va dabdaba-i rububiyatini koʻrsatayotganlarini koʻrdim. Butun quvvatim bilan va mumkin boʻlsaydi butun zarrotim bilan va meni tinglasalar edi, butun maxluqotning lisonlari bilan aytar edim, va ularning umumining nomidan aytdim:
oyatini oʻqidim; qaytdim, tushdim, oʻzimga keldim. "Alhamdulillahi ala nur-il iyman val Qur'an" dedim.
Oltinchi Risola Boʻlgan Oltinchi Qism
Shu Oltinchi Qism ins va jin shaytonlarining olti xil dasisalarini inshaalloh natijasiz qoldiradi va hujum yoʻllarining oltitasini toʻsadi.
Birinchi Dasisa: Shaytoni ins, shaytoni jinniydan olgan darsiga binoan, hizb-ul Qur'onning fidokor xodimlarini hubbu joh vositasi bilan aldash va u qudsiy xizmatdan va u ma'naviy ulviy jihoddan voz kechirishni istaydilar. Shundayki:
Insonlarning koʻpchiligida hubbu joh deb ataluvchi hirsi shuhrat va xudfurushlik va shonu-sharaf deyilgan riyokorona odamlarga koʻrinish va nazari ommada mavqe egasi boʻlishga, ahli dunyoning har birida juz'iy-kulliy orzu bor. Hatto oʻsha orzu uchun hayotini fido qilish darajasida shuhratparastlik hissi uni yoʻnaltiradi. Ahli oxirat uchun bu his gʻoyat tahlikalidir, ahli dunyo uchun ham gʻoyat sertashvishdir; koʻp axloqi sayyianing ham mansha'idir va insonlarning eng zaif tomonidir. Ya'ni: Bir insonni ushlab olish va oʻziga tortish; uning oʻsha hissini shishirib oʻziga bogʻlaydi, ham shu bilan uni magʻlub qiladi. Qardoshlarim haqida eng koʻp qoʻrqqanim, bularning bu zaif hissidan ahli ilhodning istifoda etish ehtimolidir. Bu hol meni koʻp oʻylantiradi. Haqiqiy boʻlmagan ba'zi bechora doʻstlarimni oʻsha tarzda tortdilar, ma'nan ularni tahlikaga otdilar.
{(Hoshiya) U bechoralar, "Qalbimiz ustoz bilan birgadir" degan fikr bilan oʻzlarini tahlikasiz deb oʻylaydilar. Holbuki ahli ilhodning jarayoniga quvvat bergan va tashviqotlariga aldangan, balki oʻzi bilmay josuslikda iste'mol etilish tahlikasi boʻlgan bir odamning, "Qalbim pok. Ustozimning maslagiga sodiq." deyishi shu misolga oʻxshaydiki: Bir odam namoz oʻqiyotganda qornidagi yelni tutolmaydi, chiqadi; tahorati sinadi. Unga: "Namozing buzildi" deyilganda, u: "Nega namozim buzilsin, qalbim pok", deydi.}
Ey qardoshlarim va ey xizmati Qur'onda birodarlarim! Bu hubbu joh tomonidan kelgan dassos ahli dunyoning josuslariga yoki ahli zalolatning tashviqotchilariga yoki shaytonning shogirdlariga aytingki: "Avvalo rizo-i Ilohiy va iltifoti Rahmoniy va qabuli Rabboniy shunday bir maqomki; insonlarning tajavvuhi va istehsoni unga nisbatan bir zarra hukmidadir. Agar tavajjuhi rahmat boʻlsa, yetadi. Insonlarning tavajjuhi; u tavajjuhi rahmatning in'ikosi va soyasi boʻlish jihati bilan maqbul, boʻlmasa orzu qilinadigan narsa emas... chunki qabr eshigida soʻnadi, besh tiyinga arzimaydi!"
Hubbu joh hissi agar jim qilinmasa va ketkazilmasa, yuzini boshqa tomonga burish lozim. Shundayki:
Savobi uxroviy uchun, duolarini qozonish niyatida va xizmatning husni ta'siri nuqtasida, keladigan tamsildagi sirga binoan, balki u hisning mashru' bir tomoni topiladi. Masalan: Ayasofya Masjidi, ahli fazl va kamoldan muborak va muhtaram zotlar bilan toʻlib turgan bir paytda, bitta-yarimta, dahlizda va eshikda yaramas bolalar va bebosh axloqsizlar bor boʻlib, masjid derazalarining ustida va yaqinida ajnabiylarning oʻyin-kulgiga ishqiboz tomoshabinlari boʻlsa, bir odam u masjid ichiga kirib jamoat ichiga dohil boʻlsa; agar goʻzal ovoz bilan shirin tarzda Qur'ondan bir ashir oʻqisa, u vaqt minglab ahli haqiqatning nazarlari unga oʻgiriladi; husni tavajjuh bilan, ma'naviy bir duo bilan u odamga savob qozontiradilar. Lekin yaramas bolalarga va bebosh mulhidlarga va bitta-yarimta ajnabiylarga yoqmaydi. Agar u muborak masjidga va u muazzam jamoat ichiga u odam kirgan vaqti, sufliy va beadablarcha fahshga oid qoʻshiqlarni aytib baqirib chaqirsa, raqsga tushib sakrasa, u payt yaramas bolalarni kuldiradi, u bebosh axloqsizlarni fuhshiyotga tashviq qilgani uchun, ularga yoqadi va Islomiyatning qusurini koʻrish bilan mutalazziz boʻlgan ajnabiylarning masxaraomuz tabassumlarini jalb qiladi. Lekin umum u muazzam va muborak jamoatning barcha a'zolaridan bir nazari nafrat va tahqir jalb etadi. Asfali sofiliynga sukut darajasida nazarlarida pastkash boʻlib koʻrinadi.
Xullas aynan bu misol kabi; olami Islom va Osiyo, muazzam bir masjiddir. Va ichidagi ahli iymon va ahli haqiqat, oʻsha masjiddagi muhtaram jamoatdir. U yaramas bolalar esa, bola aqli saviyasidagi laganbardorlardir. U bebosh axloqsizlar, farang-mashrab, milliyatsiz, dinsiz nusxalardir. Ajnabiy tomoshabinlari esa, ajnabiylar noshiri afkori boʻlgan gazetachilardir. Har bir musulmon, xususan ahli fazl va kamol boʻlsa, bu masjidda darajasiga koʻra bir mavqei boʻladi, koʻrinadi, nazari diqqat unga oʻgiriladi. Agar Islomiyatning bir sirri asosi boʻlgan ixlos va rizo-i Ilohiy jihatida, Qur'oni Hakim dars bergan ahkom va haqoiqi qudsiyaga doir harakot va a'mol undan sudur esa, lisoni holi ma'nan oyoti Qur'oniyani oʻqisa; u vaqt ma'nan olami Islomning har bir a'zosining virdi zaboni boʻlgan اَللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِن۪ينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ duosida dohil boʻlib hissador boʻladi va hammasi bilan uxuvvatkorona aloqador boʻladi. Faqat hayvonoti muzirra navidan ba'zi ahli zalolatning va soqolli bolalar hukmidagi ba'zi ahmoqlarning nazarlarida qiymati koʻrinmaydi. Agar u odam, madori sharaf deb bilgan barcha ajdodini va madori iftixor deb bilgan barcha oʻtib ketganlarni va ruhan nuqta-i istinod deb hisoblagan salafi solihinning jadda-i nuroniylarini tark qilib, havaskorona, havoparastona, riyokorona, shuhratparvarona, bid'atkorona ishlarda va harakotda boʻlsa; ma'nan barcha ahli haqiqat va ahli iymonning nazarida eng past mavqega tushadi.
sirriga koʻra; ahli iymon naqadar omi va johil boʻlsa ham, aqli idrok etmagani holda, qalbi unday xudfurush odamlarni koʻrsa, yoqtirmaydi, ma'nan nafratlanadi.
Xullas, hubbu johga maftun va shuhratparastlikka mubtalo odam -ikkinchi odam- hadsiz bir jamoatning nazarida asfali sofiliynga tushadi. Ahamiyatsiz va mazaxchi va safsatachi ba'zi beboshlarning nazarida muvaqqat va manhus bir mavqe qozonadi.
sirriga koʻra; dunyoda zarar, barzohda azob, oxiratda dushman ba'zi yolgʻonchi doʻstlarni topadi.
Birinchi suratdagi odam, deylikki hubbu johni qalbidan chiqarmasa, faqat ixlosni va rizo-i Ilohiyni asos tutish va hubbu johni hadaf qilib olmaslik sharti bilan; bir navi mashru' maqomi ma'naviy, ham muhtasham bir maqom qozonadiki, u hubbu joh hissini kamoli bilan qondiradi. Bu odam oz, ham juda oz va ahamiyatsiz narsani yoʻqotadi; uning oʻrniga koʻp, ham juda koʻp qiymatli, zararsiz narsalarni topadi. Balki bir nechta ilonni oʻzidan qochiradi; unga badal koʻp muborak maxluqlardan doʻst topadi, ular bilan unsiyat etadi. Yoki chaquvchi yovvoyi qovogʻarilarini qochirib, muborak rahmat sharbatchilari boʻlgan arilarni oʻziga jalb qiladi. Ularning qoʻllaridan asal yegandek, shunday doʻstlar topadiki; doimo duolari bilan obi kavsar kabi fayzlar, olami Islomning atrofidan uning ruhiga ichiriladi va daftari a'moliga oʻtkaziladi.
Bir zamon dunyoning katta maqomini egallagan kichik inson, shuhratparastlik yoʻlida buyuk qabohat qilib, olami Islomning nazarida masxara boʻlganda, oʻtgan tamsilning maolini unga dars berdim, boshiga urdim. Yaxshigina silkitdi, lekin oʻzimni hubbi johdan qutqarolmaganim uchun, u tanbehim ham uni uygʻotmadi.
Ikkinchi Dasisa: Insondagi eng muhim va asosli bir his, hissi xavfdir. Dassos zolimlar bu qoʻrquv hissidan koʻp foydalanishyapti. U bilan qoʻrqoqlarni toʻxtatyaptilar. Ahli dunyoning josuslari va ahli zalolatning tashviqotchilari avomning va ayniqsa ulamoning ushbu hissidan koʻp foydalanyaptilar. Qoʻrqityaptilar, avhomlarini tahrik etyaptilar. Masalan: Tomda bir odamni tahlikaga solish uchun, bir dassos odam, oʻsha avhomlining nazarida zararli koʻringan narsani koʻrsatib, vahmini tahrik etib, quva-quva tomning chetigacha keladi, boshi bilan yerga yiqitadi, boʻyni sinadi. Aynan shuning kabi; juda ahamiyatsiz avhom bilan, juda ahamiyatli narsalarni fido ettiryaptilar. Hatto bir chivin meni chaqmasin deb, ilonning ogʻziga kirishyapti.
Bir vaqt -Alloh rahmat qilsin- muhim bir zot qayiqqa minishdan qoʻrqar edi. U bilan birga shom vaqtida Istanbuldan koʻprikka keldik. Qayiqqa minish lozim boʻldi. Ot-arava yoʻq. Sulton Ayyubga ketishga majburmiz. Uni qistadim, aytdiki: " Qoʻrqyapman, balki choʻkib ketamiz!" Unga: "Bu koʻrfazda taxminan nechta qayiq bor?", dedim. U: "Mingtacha bor", dedi. Men: "Bir yilda nechta qayiq gʻarq boʻladi?", dedim. U: "Bir-ikki dona, ba'zi yillar hech choʻkmaydi", dedi. Men: "Bir yil necha kun?", dedim. U: "Uch yuz oltmish kun", dedi. Men: "Seni vahimaga solgan va qoʻrqitayotgan choʻkish ehtimoli, uch yuz oltmish ming ehtimoldan bitta ehtimoldir. Bunday ehtimoldan qoʻrqqan; inson emas, hayvon ham boʻlolmaydi! Yana unga: "Ajabo, necha yil yashashni taxmin qilyapsan?", dedim. U: "Keksayib qoldim, balki yana oʻn yil yashash ehtimolim bor", dedi. Men: "Ajal yashirin boʻlganidan, har kuni oʻlish ehtimoli bor; shunday ekan, uch ming olti yuz kunda har kuni vafot etishing muhtamal. Qayiq kabi uch yuz mingdan bir ehtimol emas, balki uch mingdan bir ehtimol bilan bugun oʻliming muhtamaldir, titra va yigʻla, vasiyat qil!", dedim. Aqli joyiga keldi, titragan holida qayiqqa mindirdim. Qayiq ichida unga dedim: "Janobi Haq xavf hissini hifzi hayot uchun bergan, hayotni taxrib uchun emas! Ham hayotni ogʻir va mushkul va aliym va azobga aylantirish uchun bermagan. Xavf ikki, uch, toʻrt ehtimoldan bir boʻlsa.. hatto besh-olti ehtimoldan bir boʻlsa, ehtiyotli bir xavf mashru' boʻlishi mumkin. Lekin yigirma, oʻttiz, qirq ehtimoldan bir ehtimol bilan xavf etish avhomdir, hayotni azobga aylantiradi".
Xullas, ey qardoshlarim! Agar ahli ilhodning laganbadorlari sizni qoʻrqitib qudsiy jihodi ma'naviyingizdan voz kechirish uchun sizga hujum qilishsa, ularga aytingiz: "Biz hizb-ul Qur'onmiz.
sirri bilan, Qur'onning qal'asidamiz. حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ atrofimizda oʻralgan mustahkam bir qal'adir. Minglab ehtimoldan bir ehtimol bilan, shu qisqa hayoti foniyaga kichik bir zarar kelishi qoʻrquvidan, hayoti abadiyamizga yuzdan yuz minglab zarar beradigan bir yoʻlga bizni ixtiyorimiz bilan yoʻllay olmaysiz!" Va ayting: "Ajabo, xizmati Qur'oniyada birodarimiz va u xizmati qudsiyaning tadbirida ustozimiz va ishboshimiz boʻlgan Said Nursiy tufayli, biz kabi haq yoʻlida unga doʻst tutingan ahli haqdan kim zarar koʻrgan? Va uning xos talabalaridan kim balo koʻrganki, biz ham koʻrsak va u koʻrish ehtimoli bilan xavotirlansak? Bu qardoshimizning minglab uxroviy doʻstlari va qardoshlari bor. Yigirma-oʻttiz yildir dunyo hayoti ijtimoiyasiga ta'sirli bir suratda aralashib, u tufayli biror qardoshining zarar koʻrganini eshitmadik. Xususan, oʻshanda qoʻlida siyosat toʻqmogʻi bor edi. Hozir u toʻqmoq oʻrnida nuri haqiqat bor. Ilgari 31 Mart hodisasida, garchi uni ham qoʻshdilar, ba'zi doʻstlarini ham ezdilar. Ammo keyinchalik ma'lum boʻldiki, masala boshqalar tarafidan chiqqan ekan. Uning doʻstlari u tufayli emas, uning dushmanlari tufayli balo koʻrishdi. Ham oʻsha payt koʻp doʻstlarini ham qutqardi. Shunga binoan; ming emas, minglab ehtimoldan birgina ehtimoli tahlika qoʻrquvi bilan, bir xazina-i abadiyani qoʻlimizdan qochirish, siz kabi shaytonlarning xotiriga kelmasligi kerak!", deb ahli zalolatning laganbardorlarining ogʻziga urib haydashingiz kerak. Ham u laganbardorlarga aytingki:
"Yuz minglab ehtimoldan bir ehtimol emas, yuzdan yuz ehtimol bilan bir halokat kelsa; zarracha aqlimiz boʻlsa, qoʻrqib uni tashlab qochmaymiz". Chunki mukarrar tajribalar bilan koʻrilgan va koʻrilyaptiki: Akasiga yoxud ustoziga tahlika zamonida xiyonat qilganlar boʻlsa, kelgan balo eng avval ularning boshida portlaydi. Ham marhamatsiz tarzda ularga jazo berilgan va pastkash nazari bilan qaralgan. Ham jasadi oʻlgan, ham ruhi zillat ichida ma'nan oʻlgan. Ularga jazo berganlar qalblarida bir marhamat his qilmaydilar. Chunki: "Modomiki bular oʻzlariga sodiq va mushfiq boʻlgan ustozlariga xoin boʻlib chiqdilar; albatta juda pastkashdirlar, marhamatga emas, tahqirga loyiqdirlar", deydilar.
Modomiki haqiqat bunday ekan. Ham modomiki bir zolim va vijdonsiz odam, birovni yerga qulatib oyogʻi bilan boshini ezib muomala qilsa, yerdagi odam agar oʻsha vahshiy zolimning oyogʻini oʻpsa; u zillatdan qalbi boshidan avval eziladi, ruhi jasadidan avval oʻladi. Ham boshi ketadi, ham izzat va haysiyati mahv boʻladi. Ham u yirtqich vijdonsiz zolimga qarshi zaiflik koʻrsatish bilan, oʻzini ezdirishga tashji' etadi. Agar oyogʻi ostidagi mazlum zolimning yuziga tupursa; qalbini va ruhini qutqaradi, jasadi bir shahidi mazlum boʻladi. Ha, tupuring zolimlarning hayosiz yuzlariga!..
Bir vaqt Ingliz Davlati Istanbul Boʻgʻozining toʻplarini taxrib va Istanbulni istilo qilgan hangomda; u davlatning eng katta doira-i diniyasi boʻlgan Anglikan Cherkovining bosh popi tarafidan Mashihati Islomiyadan olti diniy savol soʻraldi. Men ham oʻsha payt Dor-ul Hikmat-ul Islomiyaning a'zosi edim. Menga: "Bir javob ber", deyishdi. Ular olti savollariga olti yuz kalima bilan javob istashgan. Men esa: "Olti yuz kalima bilan emas, olti kalima bilan ham emas, hatto bir kalima bilan ham emas; balki bir tupuk bilan javob beraman! Chunki koʻrib turganingizdek, u davlat oyogʻini boʻgʻzimizga bosgan daqiqada, uning popi magʻrurona ustimizda savol soʻrashiga qarshi, yuziga tupurish kerak boʻladi. Tupuring u ahli zulmning u marhamatsiz yuziga!.." degan edim. Hozir aytamanki:
Ey qardoshlarim! Ingliz kabi jabbor bir hukumat istilo qilgan bir paytda, bu shaklda matbuot tili bilan ularga javob berish, tahlika yuzdan yuz ekan, hifzi Qur'oniy menga kifoya qilgani holda; sizga ham yuzdan bir ehtimol bilan ahamiyatsiz zolimlarning qoʻlidan kelgan zararlarga qarshi, albatta yuz barobar kifoyadir.
Ham, ey qardoshlarim! Koʻpchiligingiz askarlik qilgansiz. Qilmaganlar ham albatta eshitganlar. Eshitmaganlar ham mendan eshitsinlarki: "Eng koʻp yaralanganlar, xandaqini tashlab qochganlardir. Eng oz yara olganlar, xandaqida sabot etganlardir!"
ma'no-i ishoriysi bilan koʻrsatadiki: "Qochganlar, qochishlari bilan oʻlimni yanada koʻproq qarshilaydilar".
Uchinchi Dasisa-i Shaytoniya: Tama' tufayli koʻplarini ovlaydilar.
Qur'oni Hakimning oyot va bayyinotidan istifoza etganimiz qat'iy burhonlar bilan koʻp risolalarda isbot qilganmizki: "Mashru' rizq iqtidor va ixtiyorning darajasiga koʻra emas; balki ojizlik va faqirlik nisbatida keladi". Bu haqiqatni koʻrsatgan hadsiz ishoratlar, alomatlar, dalillar bor. Azjumla:
Bir navi zihayot va rizqqa muhtoj boʻlgan ashjar joyida turadi, ularning rizqlari ularga yugurib keladi. Hayvonot hirs bilan rizqlarining orqasidan yugurganlaridan, daraxtlar kabi mukammal oziqlanishmaydi.
Ham hayvonot navidan baliqlar eng tentak, iqtidorsiz va qum ichida boʻlgani holda mukammal oziqlanishi va umumiyat bilan semiz boʻlib koʻrinishi; maymun va tulki kabi zakovatli va muqtadir hayvonot, sui maishatidan ozgʻin va zaif boʻlishi koʻrsatadiki: Vosita-i rizq; iqtidor emas, iftiqordir.
Ham insoniy boʻlsin, hayvoniy boʻlsin, barcha chaqaloqlarning husni maishati va sutdek xazina-i rahmatning eng latif hadyasi, kutilmagan tarzda ularga zaifligi va ojizligiga shafqatan ehson etilishi va vahshiy yirtqichlarning diyqi maishatlari ham koʻrsatadiki: Vasila-i rizqi halol; ojizlik va faqirlikdir, zakovat va iqtidor emasdir.
Ham dunyoda millatlar ichida shiddati hirs bilan mashhur boʻlgan Yahudiy Millatidan koʻra koʻproq rizq orqasidan yugurgan yoʻq. Holbuki zillat va safolat ichida eng ziyoda sui maishatga ular duchor boʻladilar. Ularning boylari ham sufliy yashaydilar. Zotan ribo kabi gʻayri mashru' yoʻllar bilan qozongan mollari, rizqi halol emaski, masalamizni rad qilsin.
Ham koʻp adiblarning va koʻp ulamoning faqri holi va koʻp ahmoqlarning sarvat va boyligi ham koʻrsatadiki: Jalbi rizqning madori, zakovat va iqtidor emas; balki ojizlik va faqirlikdir, tavakkalvoriy bir taslimdir va lisoni qol va lisoni hol va lisoni fe'l bilan duodir.
Xullas, bu haqiqatni e'lon qilgan
oyati bu da'vomizga shu qadar quvvatli va metin bir burhonki; barcha nabotot va hayvonot va atfol lisoni bilan oʻqiladi. Va rizq istagan har toifa shu oyatni lisoni hol bilan oʻqiydi.
Modomiki rizq muqaddardir va ehson qilinadi hamda bergan ham Janobi Haqdir; u ham Rahim, ham Karimdir. Uning rahmatini ittihom etish darajasida va karamini istixfof etadigan bir suratda gʻayri mashru' shaklda obroʻyini toʻkish bilan; vijdonini, balki ba'zi muqaddasotini sotib, manhus, bebaraka bir moli haromni qabul qilgan anglasinki, bu naqadar muzaaf bir devonalikdir.
Ha, ahli dunyo, xususan ahli zalolat pulini arzonga bermaydi, juda qimmat sotadi. Bir yillik hayoti dunyoviyaga bir daraja yordam beradigan molga muqobil hadsiz hayoti abadiyani taxrib etishga ba'zan vasila boʻladi. Oʻsha iflos hirs bilan gʻazabi Ilohiyni oʻziga jalb qiladi va ahli zalolatning rizosini jalb qilishga urinadi.
Ey qardoshlarim! Agar ahli dunyoning laganbardorlari va ahli zalolatning munofiqlari sizni insoniyatning shu zaif hissi boʻlgan tama' sababli ushlasalar, oʻtgan haqiqatni oʻylab, bu faqir qardoshingizni namuna-i imtisol qilib olinglar. Sizni butun quvvatim bilan ishontiramanki: Qanoat va iqtisod; maoshdan ziyoda sizning hayotingizni idoma va rizqingizni ta'minlaydi. Xususan sizga berilgan oʻsha gʻayri mashru' pul, sizdan unga muqobil ming barobar koʻp narx istaydi. Ham har soati sizga abadiy bir xazinani ocha oladigan xizmati Qur'oniyaga toʻsiq boʻlishi mumkin yoki futur beradi. Bu shunday bir zarar va boʻshliqdirki; har oy minglab maosh berilsa, oʻrnini toʻldirolmaydi.
IXTOR: Ahli zalolat Qur'oni Hakimdan olib nashr etganimiz haqoiqi iymoniya va Qur'oniyaga qarshi mudofaa va muqobala qoʻlidan kelmagani uchun, munofiqona va dasisakorona igʻfol va hiyla tuzogʻini iste'mol qiladi. Doʻstlarimni hubbu joh, tama' va xavf bilan aldash va meni ba'zi isnodot bilan badnom qilishni istaydilar. Biz qudsiy xizmatimizda doimo musbat harakat qilamiz. Lekin, ma'ataassuf, har bir amri xayrdagi monelarni daf qilish vazifasi bizni ba'zan manfiy harakatga chorlaydi. Shuning uchun, ahli nifoqning hiylakorona tashviqotiga qarshi qardoshlarimni sobiq uch nuqta bilan iqoz etyapman. Ularga kelgan hujumni daf qilishga urinyapman.
Hozir eng muhim bir hujum mening shaxsimga qaratilgan. "Said Kurddir, nega bu qadar unga hurmat koʻrsatasizlar, orqasidan ergashasizlar?", deydilar.
Endi, bilmajburiya bunday nusxalarning ovozini oʻchirish uchun, Toʻrtinchi Dasisa-i Shaytoniyani, istamagan holda Eski Said lisoni bilan zikr qilaman.
Toʻrtinchi Dasisa-i Shaytoniya: Shaytonning talqini bilan va ahli zalolatning ilqooti bilan, menga qarshi tashviqot bilan hujum qilgan va muhim mavqelarni ishgʻol qilgan ba'zi mulhidlar, qardoshlarimni aldash va asabiyati milliyalarini tahrik etish uchun deydilarki: "Sizlar Turksiz. Mashaalloh, Turklarda har navi ulamo va ahli kamol bor, Said esa Kurddir. Milliyatingizdan boʻlmagan bir odam bilan tashriki maso'iy etish hamiyati milliyaga munofiydir?"
Aljavob: Ey badbaxt mulhid! Men Falillahilhamd musulmonman. Har doim qudsiy millatimning uch yuz ellik million a'zosi bor. Bunday abadiy uxuvvatni ta'sis etgan va duolari bilan menga yordam bergan va ichida Kurdlarning aksariyati mutlaqasi boʻlgan uch yuz ellik million qardoshni, unsuriyat va manfiy milliyat fikriga fido qilish va u muborak hadsiz qardoshlarga badal, Kurd nomini tashigan va Kurd unsuridan hisoblangan sanoqli bir nechta dinsiz yoki mazhabsiz maslakka kirganlarni qozonishdan yuz ming marta istioza etaman!.. Ey mulhid! Sen kabi ahmoqlar lozimki, Majar kofirlari yoxud dinsiz boʻlgan va faranglashgan bir nechta Turklarni muvaqqatan, dunyo jihatidan ham foydasiz uxuvvatini qozonish uchun; uch yuz ellik million haqiqiy, nuroniy manfaatdor bir jamoatning boqiy uxuvvatlarini tark etsin. Yigirma Oltinchi Maktubning Uchinchi Masalasida, dalillari bilan manfiy milliyatning mohiyatini va zararlarini koʻrsatganimizdan, unga havola qilib, yolgʻiz u Uchinchi Masalaning oxirida ijmol etilgan bir haqiqatni bu yerda bir daraja izoh qilamiz.
Oʻsha Turkchilik pardasi ostidagi va haqiqatdan Turk dushmani boʻlgan hamiyat-furush mulhidlarga aytamanki: Dini Islomiyat millati bilan abadiy va haqiqiy uxuvvat bilan, Turk deb atalgan bu vatan ahli iymoni bilan shiddatli va haqiqiy ma'noda aloqadorman. Va ming yilga yaqin Qur'onning bayrogʻini jahonning jihoti sittasining atrofida gʻolibona kezdirgan bu vatan avlodlariga Islomiyat hisobiga muftaxirona va tarafdorona muhabbatdorman. Sening esa, ey hamiyat-furush soxtakor! Turkning mafoxiri haqiqiya-i milliyasini unuttiradigan bir suratda majoziy va unsuriy va muvaqqat va gʻarazkorona bir uxuvvating bor. Sendan soʻrayman: Turk millati, yolgʻiz yigirma va qirq yosh oʻrtasidagi gʻofil va havaskor yoshlardan iboratmi? Ham ularning manfaati va ular haqida hamiyati milliya iqtizo etgan xizmat, yolgʻiz ularning gʻaflatini ziyodalashtirgan va axloqsizlikka oʻrgatgan va manhiyotga tashji' etgan farang-mashrabona tarbiyadami? Va keksalikda ularni yigʻlatadigan muvaqqat bir kuldirishdami? Agar hamiyati milliya bulardan iborat boʻlsa va taraqqiy va saodati hayotiya bu boʻlsa; ha, sen bunday Turkchi boʻlsang va bunday milliyat-parvar boʻlsang; men unday Turkchilikdan qochaman, sen ham mendan qochishing mumkin! Agar zarra miqdor hamiyat va shuuring va insofing boʻlsa, hozirgi taqsimotga qara, javob ber.
Turk millati deb atalgan shu vatan avlodi olti qismdir: Birinchi qismi, ahli salohat va taqvodir. Ikkinchi qismi, musibatzada va xastalar toifasidir. Uchinchi qismi, keksalar sinfidir. Toʻrtinchi qismi, bolalar toifasi. Beshinchi qismi, faqirlar va zaiflar toifasi. Oltinchi qismi, yoshlardir. Ajabo, barcha avvalgi besh toifa Turk emasmilar? Hamiyati milliyadan hissalari yoʻqmi? Ajabo, oltinchi toifaga sarxushlarcha bir rohat berish yoʻlida, u besh toifani ranjitish, rohatini qochirish, tasallilarini sindirish; hamiyati milliyami, boʻlmasa u millatga dushmanlikmi? "Al-hukmu lil-aksar" sirriga koʻra, aksariyatga zarar yetkazgan dushman, doʻst emas!
Sendan soʻrayman: Birinchi qism boʻlgan ahli iymon va ahli taqvoning eng katta manfaati, farang-mashrabona bir madaniyatdami? Boʻlmasa haqoiqi iymoniyaning nurlari bilan saodati abadiyani oʻylab, oʻzlari mushtoq va oshiq boʻlgan tariqi haqda suluk etish va haqiqiy tasalli topishdami? Sen kabi zalolat-pesha hamiyat-furushlarning tutgan maslagi; muttaqi ahli iymonning ma'naviy nurlarini soʻndiradi va haqiqiy tasallilarini buzadi va oʻlimni i'domi abadiy va qabrni doimiy bir firoqi loyazaliy eshigi ekanini koʻrsatadi.
Ikkinchi qism boʻlgan musibatzada va xastalarning va hayotdan ma'yus boʻlganlarning manfaati; farang-mashrabona, dinsizona madaniyat tarbiyasidami? Holbuki, u bechoralar bir nur istaydilar, bir tasalli istaydilar. Musibatlariga qarshi bir mukofot istaydilar. Va ularga zulm qilganlardan intiqomlarini olishni istaydilar. Va oʻzlari yaqinlashgan qabr eshigidagi dahshatni daf qilishni istaydilar. Siz kabilarning soxtakor hamiyati bilan, juda koʻp shafqatga va erkalashga va qarovga juda loyiq va muhtoj u bechora musibatzadalarning qalblariga igna sanchyapsiz, boshlariga toʻqmoq uryapsiz! Marhamatsizlarcha umidlarini yoʻqotyapsiz, ya'si mutlaqqa tushiryapsiz! Hamiyati milliya shumi? Millatga shunday foyda keltiryapsizmi?
Uchinchi toifa boʻlgan keksalar uchdan birni tashkil qiladi. Ular qabrga yaqinlashyaptilar, oʻlimga yaqinlashyaptilar, dunyodan uzoqlashyaptilar, oxiratga yaqinlashyaptilar. Bundaylarning manfaati va nuri va tasallisi, Xulagu va Chingiz kabi zolimlarning gʻaddorona sarguzashtlarini tinglashdami? Va oxiratni unuttiradigan, dunyoga bogʻlaydigan, natijasiz, ma'nan sukut, zohiran taraqqiy deyilgan hozirgi navi harakatingizdami? Va uxroviy nur, kinoteatrdami? Va haqiqiy tasalli teatrdami? Bu bechora keksalar hamiyatdan hurmat kutayotganda, ma'naviy pichoq bilan u bechoralarni soʻyish hukmida va "i'domi abadiyga joʻnatilyapsiz" fikrini berish va rahmat eshigi deb tasavvur qilganlari qabr eshigini ajdarho ogʻziga aylantirish, "Sen u yerga ketasan" deb ma'naviy qulogʻiga puflash; hamiyati milliya boʻlsa, bunday hamiyatdan yuz ming marta "Al a'uzu billah!.."
Toʻrtinchi toifa, bolalardir. Bular hamiyati milliyadan marhamat istaydilar, shafqat kutadilar. Ular zaiflik va ojizlik va iqtidorsizlik nuqtasida; marhamatkor, qudratli bir Xoliqni bilish bilan ruhlari inbisot eta oladi, iste'dodlari mas'udona inkishof eta oladi. Kelajakda dunyodagi mudhish qoʻrquv va hollarga qarshi tura oladigan bir tavakkali iymoniy va taslimi Islomiy talqinoti bilan u ma'sumlar hayotga mushtoqona qaray oladilar. Ajabo, aloqalari juda oz boʻlgan taraqqiyoti madaniya darslari va ularning quvva-i ma'naviyasini sindiradigan va ruhlarini soʻndiradigan, nursiz yolgʻiz falsafiy dasturlarning ta'limidami? Agar inson bir jasadi hayvoniydan iborat boʻlsaydi va aqli boʻlmasaydi; balki bu ma'sum bolalarni muvaqqatan ovuntiradigan tarbiya-i madaniya ta'bir etganingiz va tarbiya-i milliya bezagi berganingiz bu farangiy usul, ularga bolalarning bir oʻyinchogʻi boʻlib, dunyoviy bir manfaatni bera olardi. Modomiki u ma'sumlar hayotning qiyinchiliklariga tushar ekan, modomiki inson ekan; albatta kichik qalblarida juda katta orzulari boʻladi va kichk boshlarida buyuk maqsadlar tavallud etadi. Modomiki haqiqat shu ekan; ularga shafqatning muqtazosi, gʻoyat darajada faqirlik va ojizligida gʻoyat quvvatli bir nuqta-i istinodni va tuganmas bir nuqta-i istimdodni; qalblarida iymoni billoh va iymoni bil-oxirat suratida joylashtirish lozim. Ularga shafqat va marhamat shu bilan boʻladi. Boʻlmasa, devona bir onaning bolasini pichoq bilan soʻyishi kabi, hamiyati milliya sarxushligi bilan u bechora ma'sumlarni ma'nan boʻgʻizlash boʻladi. Jasadini ozuqlantirish uchun, miyasini va yuragini chiqarib unga yedirish navidan, vahshiyona bir gʻadr, bir zulmdir.
Beshinchi toifa, faqirlar va zaiflar toifasidir. Ajabo, hayotning ogʻir takolifini faqirlik vositasi bilan aliym bir tarzda chekkan faqirlarning va hayotning mudhish tashvishlariga qarshi juda mutaassir boʻlgan zaiflarning hamiyati milliyadan hissalari yoʻqmi? Bu bechoralarning ya'sini va alamini orttirgan va safih bir qism boylarning mal'aba-i havasoti va zolim bir qism qoviylarning vasila-i shuhrat va shaqovati boʻlgan farang-mashrabona va parda-berunona va fir'avnona madaniyatparvarlik nomi ostida qilganingiz harakotdami? Bu bechora faqirlarning faqirlik yarasiga malham esa; unsuriyat fikridan emas, Islomiyatning ajzaxona-i qudsiyasidan chiqishi mumkin. Zaiflarning quvvati va muqovamati, qorongʻilik va tasodifga bogʻliq, shuursiz, tabiiy falsafadan olinmaydi; balki hamiyati Islomiya va qudsiy Islomiyat milliyatidan olinadi!..
Oltinchi toifa yoshlardir. Bu yoshlarning yoshligi agar doimiy boʻlsaydi; manfiy milliyat bilan ularga ichirgan sharobingizning muvaqqat bir manfaati, bir foydasi boʻlardi. Biroq u yoshlikning lazzatli sarxushligi; keksalik bilan, alam bilan oʻziga kelishi va u shirin uyqudan keksalik tongida afsus bilan uygʻonishi bilan, u sharobning xumori va aziyati uni koʻp yigʻlatadi va u lazzatli roʻyoning zavolidagi alam unga juda hazin taassuf ettiradi. "Ey voh! Ham yoshlik ketdi, ham umr ketdi, ham muflis boʻlib qabrga ketyapman; koshki esimni yigʻsaydim", ayttiradi. Ajabo, bu toifaning hamiyati milliyadan hissasi, oz bir zamonda muvaqqat bir zavq olish uchun, juda uzun bir zamonda taassuf bilan yigʻlatishdami? Boʻlmasa ularning saodati dunyoviyalari va lazzati hayotiyalari; oʻsha goʻzal, shirin yoshlik ne'matining shukrini qilib, u ne'matni safohat yoʻlida emas, balki istiqomat yoʻlida sarflash bilan; u foniy yoshlikni ibodat bilan ma'nan ibqo etish va u yoshlikning istiqomati bilan Dori Saodatda abadiy bir yoshlik qozonishidami? Zarra miqdor shuuring boʻlsa, ayt!..
Alhosil: Agar Turk Millati faqat oltinchi toifa boʻlgan yoshlardan iborat boʻlsaydi va yoshliklari doimiy qolsaydi va dunyodan boshqa joylari boʻlmasaydi, sizning Turkchilik pardasi ostida farang-mashrabona harakotingiz hamiyati milliyadan sanalishi mumkin edi. Mendek hayoti dunyoviyaga oz ahamiyat bergan va unsuriyat fikrini farangiy illati kabi bir maraz deb hisoblagan va yoshlarni nomashru' zavq va havasotdan man qilishga uringan va boshqa mamlakatda dunyoga kelgan bir odamga, "U kurddir, orqasidan ergashmanglar" ayta olardingiz va aytishga bir haq qozonishingiz mumkin edi. Lekin modomiki Turk nomi ostidagi shu vatan avlodi, sobiqan bayon etilgani kabi, olti qismdir. Beshta qismiga zarar yetkazish va tinchini buzish, faqat bitta qismga muvaqqat va dunyoviy va oqibati mash'um bir surur berish, balki sarxush etish; albatta u Turk Millatiga doʻstlik emas, dushmanlikdir. Ha, men unsur jihatidan Turk hisoblanmayman; lekin Turklarning ahli taqvo toifasiga va musibatzadalar qismiga va keksalar sinfiga va bolalar toifasiga va zaiflar va faqirlar guruhiga bor quvvatim bilan va kamoli ishtiyoq bilan mushfiqona va uxuvvatkorona xizmat qilganman va xizmat qilyapman. Oltinchi toifa boʻlgan yoshlarni ham, hayoti dunyoviyasini zaharlaydigan va hayoti uxroviyasini mahv etadigan va bir soat kulishga badal, bir yil yigʻlatadigan harakoti nomashru'adan voz kechirishni istayman. Faqat bu olti-yetti yil emas, balki yigirma yildir Qur'ondan ahz etib Turk lisonida nashr etgan asarlarim maydonda. Ha, Lillahilhamd, Qur'oni Hakimning ma'dani anvoridan iqtibos etilgan asarlar bilan, keksalar toifasi eng koʻp istagan nur koʻrsatilyapti. Musibatzadalar va xastalarning tiryoq kabi eng nafi' dorilari ajzaxona-i qudsiya-i Qur'oniyada koʻrsatilyapti. Va keksalarni eng koʻp oʻylantirgan qabr eshigi, rahmat eshigi ekani va i'dom eshigi emasligi u anvori Qur'oniya bilan koʻrsatildi. Va bolalarning nozik qalblarida hadsiz masoib va muzir ashyoga qarshi gʻoyat quvvatli bir nuqta-i istinod va hadsiz a'mol va oruzlariga mador bir nuqta-i istimdod Qur'oni Hakimning ma'danidan chiqarildi va koʻrsatildi va bilfe'l istifoda ettirildi. Va faqirlar va zaiflar qismini eng koʻp ezgan va mutaassir etgan hayotning ogʻir takolifi, Qur'oni Hakimning haqoiqi iymoniyasi bilan yengillashtirildi.
Xullas, bu besh toifa, Turk millatining olti qismidan besh qismidir; manfaati uchun xizmat qilyapmiz. Oltinchi qism, yoshlardir. Ularning yaxshilariga qarshi jiddiy uxuvvatimiz bor. Sen kabi mulhidlarga qarshi hech bir jihat bilan doʻstligimiz yoʻq! Chunki ilhodga kirgan va Turkning barcha mafoxiri milliyasini tashigan Islomiyat milliyatidan chiqishni istagan odamlarni Turk deb bilmaymiz, Turk pardasi ostiga kirgan farang deb hisoblaymiz! Chunki yuz ming marta Turkchimiz deb da'vo qilsalar, ahli haqiqatni alday olmaydilar. Zero, ishlari, harakotlari ularning da'volarini takzib etadi.
Xullas, ey farang-mashrablar va tashviqotingiz bilan haqiqiy qardoshlarimni mendan sovutishga uringan mulhidlar! Bu millatga qanday manfaatingiz bor? Birinchi toifa boʻlgan ahli taqvo va salohatning nurini soʻndiryapsiz. Marhamatga va qarovga loyiq ikkinchi toifasining yaralariga zahar sochyapsiz. Va hurmatga juda loyiq boʻlgan uchinchi toifaning tasallisini sindiryapsiz, ya'si mutlaqqa otyapsiz. Va shafqatga juda muhtoj boʻlgan toʻrtinchi toifaning butun-butun quvva-i ma'naviyasini sindiryapsiz va haqiqiy insoniyatini soʻndiryapsiz. Va muovanat va yordamga va tasalliga juda muhtoj boʻlgan beshinchi toifaning umidlarini, istimdodlarini natijasiz qoldirib, ularning nazarida hayotni mavtdan yanada dahshatliroq bir suratga aylantiryapsiz. Tanbehga va oʻziga kelishga juda muhtoj boʻlgan oltinchi toifasiga, yoshlik uyqusi ichida shunday bir sharob ichiryapsizki; u sharobning xumori oʻta aliym, oʻta dahshatlidir. Ajabo, hamiyati milliyangiz shumiki, u hamiyati milliya yoʻlida koʻp muqaddasotni fido etyapsiz. U Turkchilik manfaati Turklarga bu shakldami? Yuz ming marta al'iyazu billah!
Janoblar! Bilamanki, haq nuqtasida magʻlub boʻlgan vaqtingiz, quvvatga murojaat etasiz. Quvvat haqda, haq quvvatda boʻlmagani sirri bilan; dunyoni boshimga otash qilsangiz, haqiqati Qur'oniyaga fido boʻlgan bu bosh sizga egilmaydi. Yana sizga shuni ham xabar beramanki: Sizlar kabi mahdud, ma'nan millat nazarida manfur bir qism odamlar emas, balki minglab sizlar kabilar menga moddiy dushmanlik qilsalar, ahamiyat bermayman va bir qism muzir hayvonotdan ortiq qiymat bermayman. Chunki menga qarshi nima qilasiz? Qiladigan ishingiz, yo hayotimga nuqta qoʻyish bilan yoki xizmatimni buzish bilan boʻladi. Bu ikkita narsadan boshqa dunyoda aloqam yoʻq. Hayotning boshiga keladigan ajal esa, shuhud darajasida qat'iy iymon keltirganmanki; tagʻayyur etmaydi, muqaddardir. Modomiki shunday ekan; Haq yoʻlida shahid boʻlib oʻlsam, chekinish u yoqda tursin, ishtiyoq bilan kutyapman. Xususan, men keksaydim, bir yildan ortiq yashamasam kerak. Zohiriy bir yillik umrni shahidlik vositasi bilan qozonilgan hadsiz bir umri boqiyga tabdil etish; men kabilarning eng oliy bir maqsadi, bir gʻoyasi boʻladi. Ammo xizmatga kelsak, falillahilhamd, xizmati Qur'oniya va iymoniyada Janobi Haq rahmati bilan shunday qardoshlarni menga berganki; vafotim bilan, u xizmat bir markazda qilingani oʻrniga, koʻp markazlarda qilinadi. Mening tilim oʻlim bilan gapirtirilmasa, juda koʻp quvvatli tillar mening tilimga badal gapirishadi, u xizmatni davom ettiradilar. Hatto ayta olaman: Qandayki bir dona urugʻ tuproq ostiga kirib oʻlishi bilan bir boshoq hayotini natija beradi; bir donaga badal yuz dona vazifa boshiga oʻtadi. Shunga oʻxshab; mavtim hayotimdan ziyoda u xizmatga vosita boʻladi degan umiddaman!..
Beshinchi Dasisa-i Shaytoniya: Ahli zalolatning tarafdorlari, anoniyatdan istifoda etib, qardoshlarimni mendan tortib olishni istaydilar. Haqiqatdan insondagi eng tahlikali his, anoniyatdir va eng zaif hissi ham oʻshadir. Uni semirtirish bilan, juda yomon ishlarni qildirishlari mumkin. Ey qardoshlarim! Diqqat qilinglar; sizni anoniyat bilan ushlashmasin, u bilan sizni tuzoqqa tushirmasinlar.
Ham bilib qoʻyingki: Bu asrda ahli zalolat anaga mingan, zalolat vodiylarida chopib yuribti. Ahli haq, bilmajburiya anani tark qilib haqqa xizmat qila oladi. Ananing iste'molida haqli boʻlsa ham; modomiki narigilarga oʻxshab qoladi va ular ham bularni oʻzlaridek nafsparast deb oʻylashadi, haqning xizmatiga qarshi bir haqsizlikdir. Shu bilan birga, atrofida toʻplanganimiz xizmati Qur'oniya anani qabul qilmaydi. "Nahnu"ni istaydi. "Men demanglar, biz denglar" deydi. Albatta, qanoat qilganmizki, bu faqir qardoshingiz ana bilan maydonga chiqmagan. Sizni anasiga xodim qilmaydi. Balki anasiz bir xodimi Qur'oniy qilib oʻzini sizga koʻrsatgan. Va oʻzini yoqtirmaslikni va anasiga tarafdor boʻlmaslikni maslak qilib olgan. Shu bilan birga, qat'iy dalillar bilan sizlarga isbot qilganki: Maydoni istifodaga qoʻyilgan asarlar, miriy molidir; ya'ni Qur'oni Hakimning tarashshuhotidir. Hech kim anasi bilan ularga tamalluk qilolmaydi! Boringki, farzi mahol boʻlib, men anam bilan u asarlarga sohib chiqyapman, mening bir qardoshimning aytganidek: Modomiki bu Qur'oniy haqiqat eshigi ochildi, mening nuqsoniyatimga va ahamiyatsizligimga qaramasdan, ahli ilm va kamol orqamda turishdan tortinmasligi va istigʻno etmasliklari kerak. Salafi solihinning va muhaqqiqiyni ulamoning osorlari, garchi har dardga kofiy va vafiy bir xazina-i azima ekan; faqat ba'zi vaqtlar boʻladi, bir kalit bir xazinadan koʻproq ahamiyatli boʻladi. Chunki xazina yopiq; faqat bitta kalit koʻp xazinalarni ochishi mumkin. Oʻylaymanki, u anoniyati ilmiyani haddan ortiq tashiganlar ham tushunishdiki: Nashr qilingan Soʻzlar haqoiqi Qur'oniyaning bittadan kaliti va u haqoiqni inkor etishga uringanlarning boshlariga tushgan bittadan olmos qilichdir. U ahli fazl va kamol hamda kuchli anoniyati ilmiyasi boʻlganlar bilishsinki; menga emas, Qur'oni Hakimga talaba va shogird boʻlyaptilar. Men ham ularning bir dars sherigiman. Boringki, farzi mahol boʻlib, men ustozlikni da'vo qilsam, modomiki hozir ahli iymonning tabaqotini, avomdan tortib ilm sohiblarigacha duchor boʻlganlar avhom va shubahotdan qutqarish chorasini topdik; u ulamo yo yanada oson bir chorasini topishsin yoxud bu chorani lozim deb bilib dars bersinlar, tarafdor boʻlsinlar. Ulamo-i su' haqida bir tahdidi azim bor. Bu zamonda ahli ilm koʻproq diqqat qilishi kerak. Mayli, faraz qilingki, dushmanlarimiz oʻylaganidek, men manmanlik hisobiga bunday bir xizmatni qilyapman. Ajabo, dunyoviy va milliy bir maqsad uchun koʻp zotlar anoniyatni tark etib, fir'avn-mashrab bir odamning kamoli sadoqat bilan atrofiga toʻplanib, shiddatli bir tasonud bilan ish bajarganlari holda; ajabo, bu qardoshingiz, haqoiqi Qur'oniya va haqoiqi iymoniya atrofida oʻz anoniyatini toʻsish bilan barobar, u dunyoviy qoʻmitaning oʻnboshilaridek, tarki anoniyat bilan, haqoiqi Qur'oniya atrofida bir tasonudni sizdan istashga haqqi yoʻqmi? Sizning eng buyuk olimlaringiz ham, unga "Labbayk" demaslikda haqsiz emasmi?
Qardoshlarim, anoniyatning ishimizda eng tahlikali jihati, qizgʻanchiqlikdir. Agar yolgʻiz lilloh uchun boʻlmasa, qizgʻanchiqlik mudohala etadi, buzadi. Qandayki bir insonning bir qoʻli boshqa qoʻlini qizgʻanmaydi va koʻzi qulogʻiga hasad qilmaydi va qalbi aqliga raqobat qilmaydi. Xuddi shuning kabi: Bu hay'atimizning shaxsi ma'naviysida har biringiz bir tuygʻu, bir a'zo hukmidasiz. Bir-biringizga qarshi raqobat emas, aksincha bir-biringizning maziyati bilan iftixor etish, mutalazziz boʻlish bir vazifa-i vijdoniyangizdir.
Bir narsa yana qoldi, eng tahlikalisi ham shuki: Ichingizda va ahbobingizda bu faqir qardoshingizga qarshi bir qizgʻanchiqlik hissi boʻlishi, eng tahlikalidir. Sizlarda ahamiyatli ahli ilm ham bor. Ahli ilmning bir qismida bir anoniyati ilmiya boʻladi. Oʻzi mutavoze boʻlsa ham, u jihatdan anoniyatlidir. Osonlikcha anoniyatini tashlamaydi. Qalbi, aqli qancha yopishsa ham; nafsi u ilmiy anoniyati jihatidan imtiyoz istaydi, oʻzini sotishni istaydi, hatto yozilgan risolalarga qarshi muoraza istaydi. Qalbi risolalarni sevgani va aqli istehson etgani va yuksak deb topgani holda; nafsi anoniyati ilmiyadan kelgan qizgʻanchiqlik jihatidan zimniy bir adovat saqlagandek, Soʻzlarning qiymatlarining tanzilini orzu qiladi, toki oʻz mahsuloti fikriyasi ularga yetishsin, ular kabi sotilsin. Holbuki, bilmajburiya shuni xabar qilamanki:
"Bu durusi Qur'oniya doirasi ichida boʻlganlar, alloma va mujtahidlar ham boʻlishsa; vazifalari -ulumi iymoniya jihatidan- faqat yozilgan shu Soʻzlarning sharhlari va izohlaridir yoki tanzimlaridir. Chunki koʻp alomatlar bilan anglaganmizki: Bu ulumi iymoniyadagi fatvo vazifasi bilan tavzif etilganmiz. Agar kimdir doiramiz ichida nafsning anoniyati ilmiyadan olgan hissi bilan, sharh va izoh xorijida biror narsa yozsa; sovuq bir muoraza yoki noqis taqlidchilik hukmiga oʻtadi. Chunki koʻp dalillar va alomatlar bilan tahaqquq etganki: Risola-i Nur ajzolari, Qur'onning tarashshuhotidir; bizlar taqsim-ul a'mol qoidasi bilan, har birimiz bittadan vazifani boʻynimizga olib, u obi hayot tarashshuhotini muhtoj boʻlganlarga yetkazib beramiz!.."
Oltinchi Dasisa-i Shaytoniya shuki: Insondagi tanballik va tanparvarlik va vazifadorlik hissidan istifoda etadi. Ha, shaytoni ins va jinniy har jihatdan hujum qiladilar. Birodarlarimizni metin qalbli, sadoqati quvvatli, niyati ixlosli, himmati oliy koʻrgan vaqtlari boshqa nuqtalardan hujum qiladilar. Shundayki:
Ishimizni toʻxtatish va xizmatimizga sustlik berish uchun, ularning tanballiklaridan va tanparvarliklaridan va vazifadorliklaridan istifoda etishadi. Ular shunday dasisalar bilan ularni xizmati Qur'oniyadan toʻxtatadilarki; xabari boʻlmasdan bir qismiga ortiq ish topadilar, toki xizmati Qur'oniyaga vaqt topmasin. Bir qismiga ham, dunyoning jozibador narsalarini koʻrsatadilarki; havasi uygʻonib, xizmatga qarshi bir gʻaflat kelsin va hokazo...
Bu hujum yoʻllarining ta'rifi uzun. Shuning uchun gapni choʻzmay, diqqatli fahmingizga havola qilamiz.
Ey qardoshlarim! Diqqat qilinglar: Vazifangiz qudsiyadir, xizmatingiz ulviydir. Har bir soatingiz, bir kun ibodat hukmiga oʻta oladigan bir qiymatdadir. Bilib qoʻyingki, qoʻlingizdan chiqarib yubormang!..
Qur'oni Hakimning muhim bir sirri i'jozi zuhur etgan sananing tarixi, yana lafzi Qur'ondadir.
Qur'on kalimasi abjad hisobi bilan uch yuz ellik birdir. Ichida ikki alif bor; maxfiy alif "Alfun" oʻqilsa, ming ma'nosidagi "Alfun"dir. {(Hoshiya) Ilmi Sarf qoidasiga koʻra; foilun fo'lun oʻqiladi. Katifun katfun oʻqilishi kabi. Bunga binoan, alifun alfun oʻqiladi. U holda, 1351 boʻladi.} Demak 1351 sanasiga Sana-i Qur'oniya tabir etilishi mumkin. Chunki Lafzi Qur'ondagi tavofuqotning sirri ajibi Qur'onning tafsiri boʻlgan Risola-i Nur parchalarida oʻsha sana koʻrindi. Va Qur'ondagi Lafzi Jalolning i'jozkorona sirri tavofuqi ayni sanada tazohur etdi. Va bir naqshi i'joziyni koʻrsatadigan bir Qur'onning yangi bir tarzda yozilishi ayni sanada boʻlyapti. Va xatti Qur'onning tabdiliga qarshi Qur'on shogirdlarining butun quvvatlari bilan xatti Qur'oniyni muhofazaga urinishi ayni sanadadir. Va Qur'onning muhim azvoqi i'joziyasi ayni sanada tazohur etyapti. Ham ayni sanada Qur'on bilan koʻp munosabatdor hodisot boʻlgan va boʻladiganday...
Oltinchi Risola boʻlgan Oltinchi Qismning Zayli
[Istiqbolda keladigan nafrat va tahqirdan saqlanish uchun shu mahram zayl yozilgan. Ya'ni, "Tuf oʻsha asrning gʻayratsiz odamlariga!" deyilgan payt, yuzimizga tupuklari kelmasligi uchun yoxud artish uchun yozilgandir.
Ovrupaning insoniyatparvar niqobi ostida vahshiy raislarining kar quloqlari jaranglasin!.. Va bu vijdonsiz gʻaddorlarni bizga yoʻliqtirgan u insofsiz zolimlarning koʻrmagan koʻzlariga suqilsin! Va bu asrda yuz ming jihatdan "Yashasin Jahannam" dedirgan mimsiz madaniyatparastlarning boshlariga urilish uchun yozilgan bir taqdimnoma.]
Bu yaqinlarda ahli ilhodning parda ostida tajovuzlari gʻoyat xunuk bir surat olgani uchun; juda bechora ahli iymonga qilgan zolimona va dinsiz tajovuzlari navidan; menga, xususiy va gʻayri rasmiy, oʻzim ta'mir etgan bir ma'badimda, xususiy bir-ikki qardoshim bilan xususiy ibodatimda, yashirin azon va qomatimizga mudohala etildi. "Nima uchun Arabcha qomat aytyapsizlar va yashirin azon oʻqiyapsizlar?" deyildi. Sukutda sabrim tugadi. Qobili xitob boʻlmagan unday vijdonsiz nusxalarga emas; balki millatning muqaddaroti bilan, oʻzboshimcha istibdod bilan oʻynagan fir'avn-mashrab komitetning boshliqlariga deymanki: Ey ahli bid'at va ilhod!.. Olti savolimga javob istayman.
Birinchisi: Dunyoda hukumat surgan, hukm etgan har qavmning, hatto inson goʻshti yeydigan odamxoʻrlarning, hatto vahshiy jonivor bir qaroqchilar boshligʻining bir usuli bor, bir dastur bilan hukm chiqaradi. Siz qaysi usul bilan bu ajib tajovuzni qilyapsiz? Qonuningizni koʻrsating! Boʻlmasa ba'zi pastkash ma'murlarning xohishlarini qonun deb qabul qilyapsizmi? Chunki bunday xususiy ibodatda qonun qoʻllanmaydi va qonun boʻlolmaydi!
Ikkinchisi: Navi basharda, xususan bu asri hurriyatda va xususan madaniyat doirasida deyarli umumiy hukmfarmo "hurriyati vijdon" dasturini sindirish va istixfof etish va demakki navi basharni istihqor etish va e'tirozini pisand qilmaslik qadar jur'atingiz bilan qaysi quvvatga tayanyapsiz? Qaysi quvvatingiz borki, siz oʻzingizga "ladiniy" ismini berish bilan na dinga, na dinsizlikka tegilmaslikni e'lon qilganingiz holda; dinsizlikni mutaassibona oʻziga bir din qilib olib, dinga va ahli dinga bunday tajovuz, albatta yashirin qolmaydi! Sizdan soʻraladi!.. Qanday javob berasiz? Yigirmata hukumatning eng kichigining e'tiroziga qarshi dosh berolmaganingiz holda, qanday qilib yigirmata hukumatning birdan e'tirozini pisand qilmaslik kabi, hurriyati vijdoniyani jabriy suratda buzishga urinyapsiz.
Uchinchisi: Mazhabi Hanafiyning ulviyatiga va sofligiga zid bir suratda, vijdonini dunyoga sotgan bir qism ulamo-i su'ning xato fatvolari bilan, men kabi Shofe'iy-ul Mazhab odamlarga qaysi usul bilan taklif etyapsiz? Bu maslakda millionlab ergashuvchilari boʻlgan Shofe'iy Mazhabini olib tashlab, butun Shofe'iylarni Hanafiylashtirgandan soʻng, menga zulm suratida jabran taklif etilsa, siz kabi dinsizlarning bir usulidir deb boʻladi. Boʻlmasa, oʻzboshimchalik bilan qilingan bir pastkashlikdir! Undaylarning xohishiga tobe emasmiz va tanimaymiz!
Toʻrtinchisi: Islomiyat bilan eskidan beri imtizoj va ittihod etgan, jiddiy dindor va diniga samimiy hurmatkor Turklik milliyatiga butun-butun zid bir suratda, faranglik ma'nosida Turkchilik nomi bilan, tahrifdorona va bid'atkorona bir fatvo bilan "Turkcha qomat ayt!" deb men kabi boshqa millatdagilarga taklif etish qaysi usul bilan qilinyapti? Ha, haqiqiy Turklarga juda haqiqiy doʻstona va uxuvvatkorona munosabatdor boʻlganim holda, bunday siz kabi farang-mashrablarning Turkchiligi bilan hech bir jihatda munosabatim yoʻq. Qanday qilib menga taklif qilyapsiz? Qaysi qonun bilan? Agar millionlab a'zolari boʻlgan va minglab yildan beri milliyatini va lisonini unutmagan va Turklarning haqiqiy bir vatandoshi va eskidan beri jihod arqadoshi boʻlgan Kurdlarning milliyatini yoʻqotib, ularning tilini ularga unuttirgandan soʻng; balki biz kabi boshqa unsurdan sanalganlarga taklifingiz, bir navi usuli vahshiyona boʻladi. Boʻlmasa butunlay oʻzboshimchalik bilan boʻladi. Shaxslarning ixtiyoriga tobeiyat etilmaydi va etmaymiz!
Beshinchisi: Bir hukumat oʻz raiyatiga va raiyat deb qabul qilgan odamlariga har bir qonunini tatbiq qilsa ham; raiyat deb qabul qilmagan odamlariga qonunini tatbiq qilolmaydi. Chunki ular ayta oladilarki: "Modomiki biz raiyatingiz emas ekanmiz, siz ham bizning hukumatimiz emassiz!"
Ham hech bir hukumat ikki jazoni birdan bermaydi. Bir qotilni yo hibsga otadi yoxud i'dom etadi. Ham hibs bilan jazo, ham i'dom bilan jazoni bir yerda berish, hech bir usulda yoʻq!
Xullas, modomiki vatanga va millatga hech bir zararimiz tegmagani holda, meni sakkiz yildir eng begona va xorij bir millatdan qotil bir odamga ham qilinmagan bir asorat ostiga oldingiz. Qotillarni avf etganingiz holda, hurriyatimni tortib olib, huquqi madaniyadan isqot etib muomala etdingiz. "Bu ham vatan avlodidir" demaganingiz holda; qaysi usul bilan, qaysi qonun bilan bechora millatingizga rizolari xilofiga boʻlib tatbiq etganingiz bu hurriyat-shikan usulingizni mendek har jihat bilan sizga begona bir odamga taklif etyapsiz? Modomiki Harbi Umumiyda qoʻshin qoʻmondonlarining shahodati bilan, vosita boʻlganimiz koʻp fidokorliklarni va vatan yoʻlida jonsiparona mujohadalarni jinoyat sanadingiz. Va bechora millatning husni axloqini muhofaza va saodati dunyoviya va uxroviyalarining ta'miniga juda jiddiy va ta'sirli xizmatni xiyonat deb sanadingiz. Va ma'nan manfaatsiz, zararli, xatarli, oʻzbilarmon, kufriy farang usulini oʻzida qabul qilmagan bir odamga sakkiz yil jazo berdingiz. (Hozir jazo yigirma sakkiz yil boʻldi.) Jazo bitta boʻladi. Tatbiqini qabul qilmadim, jazoni chektirdingiz. Ikkinchi bir jazoni jabran tatbiq qilish qaysi usul bilan toʻgʻri?
Oltinchisi: Modomiki sizlar bilan, e'tiqodingizcha va menga qilingan muomalaga nazaran, kulliy bir muxolafatimiz bor. Siz diningizni va oxiratingizni dunyongiz yoʻlida fido qilyapsiz. Albatta mobaynimizda -taxminigizcha- boʻlgan muxolafat sirri bilan, biz ham sizga qarshi; dunyomizni dinimiz yoʻlida va oxiratimizga har doim fido qilishga hozirmiz. Sizning zolimona va vahshiyona hukmingiz ostida bir-ikki yil zalilona oʻtadigan hayotimizni qudsiy bir shahidlik qozonish uchun fido qilish; bizga obi kavsar hukmiga oʻtadi. Faqat Qur'oni Hakimning fayziga va ishorotiga istinodan, sizni titratish uchun, sizga qat'iy xabar beramanki:
Meni oʻldirgandan soʻng yasholmaysiz! Qahhor bir qoʻl bilan jannatingiz va mahbubingiz boʻlgan dunyodan quvilib abadiy zulumotga tez otilasiz! Orqamdan juda tez sizning Namrudlashgan raislaringiz oʻldiriladi, yonimga yuboriladi. Men ham huzuri Ilohiyda yoqalaridan tutaman. Adolati Ilohiya ularni asfali sofiliynga otish bilan intiqomimni olaman!
Ey din va oxiratini dunyoga sotgan badbaxtlar! Yashashni istasangiz, menga tegmang! Tegsangiz, intiqomim muzaaf bir suratda sizdan olinishini bilinglar, titranglar! Men rahmati Ilohiydan umid qilamanki: Mavtim hayotimdan koʻra koʻproq dinga xizmat qiladi va oʻlimim boshingizda bomba kabi portlab boshingizni tarqatib yuboradi! Jasoratingiz boʻlsa, teging! Qiladiganingiz boʻlsa, koʻradiganingiz ham bor! Men butun tahdidotingizga qarshi butun quvvatim bilan bu oyatni oʻqiyman:
Yettinchi Qism
Birinchi Ishorat: Shao'iri Islomiyani tagʻyirga tashabbus etganlarning isbotlari va hujjatlari, yana har yomon narsalarda boʻlgani kabi, ajnabiylarni koʻr-koʻrona taqlidchilikdan keladi. Deydilarki:
"Londonda hidoyatga erishganlar va ajnabiylardan iymonga kelganlar; mamlakatlarida azon va qomat kabi koʻp narsalarni oʻz lisonlariga tarjima etyaptilar, qilyaptilar. Olami Islom ularga qarshi sukut etyapti, e'tiroz qilmayapti. Demak, bir javozi shar'iy borki, sukut etilyapti?"
Aljavob: Bu qiyosning shu qadar zohir bir farqi borki, hech bir jihatdan ularga qiyos etish va ularni taqlid etish zishuurning ishi emas. Chunki ajnabiy diyoriga lisoni shariatda "dori harb" deyiladi. Dori harbda koʻp narsalarga javoz boʻlishi mumkinki, "Diyori Islom"da masagʻ boʻlolmaydi.
Ham Farangiston diyori, Nasroniy shavkati doirasidir. Istilohoti shar'iyaning ma'oniysini va kalimoti muqaddasaning mafohimini lisoni hol bilan talqin etadigan va ihsos etadigan bir muhit boʻlmaganidan; bilmajburiya qudsiy ma'oniy muqaddas alfazga tarjih etilgan, ma'oniy uchun alfaz tark etilgan, ahvan-ush shar ixtiyor etilgan. Diyori Islomda esa; muhit u kalimoti muqaddasaning maoli ijmoliysini ahli Islomga lisoni hol bilan dars beradi. An'ana-i Islomiya va Islomiy tarix va umum shao'iri Islomiya va umum arkoni Islomiyatga oid muhavaroti ahli Islom u kalimoti muqaddasaning mujmal maollarini mutamodiyan ahli iymonga talqin etadilar. Hatto shu mamlakatning ma'obid va madorisi diniyasidan boshqa qabristonning qabr toshlari ham bittadan talqin etuvchi, bittadan muallim hukmidadirki; u ma'oni-i muqaddasani ahli iymonga ixtor etadilar. Ajabo, oʻzini musulmon degan bir odam, dunyoning bir manfaati uchun, bir kunda ellik kalima Farangiy lugʻatidan ta'allum etgani holda; ellik yilda va har kuni ellik marta takror etgan Subhanalloh, Alhamdulilloh va La ilaha Illalloh va Allohu Akbar kabi muqaddas kalimalarni oʻrganmasa, ellik marta hayvondanda past darajaga tushmaydimi? Bunday hayvonlar uchun bu kalimoti muqaddasa tarjima va tahrif etilmaydi va tahrij etilmaydi! Ularni tahrij va tagʻyir etish, butun qabr toshlarini yiqitishdir; bu tahqirga qarshi titragan qabristondagi ahli quburni oʻzlariga qarshi qaytarishdir.
Ahli ilhodga aldangan ulamo-i su' millatni aldash uchun aytadilarki: Imom A'zam boshqa imomlarga muxolif boʻlib: "Ehtiyoj boʻlsa, diyori ba'idada, umuman Arabcha bilmaganlarga ehtiyoj darajasiga koʻra; Fotiha oʻrniga Forsiy tarjimasi javozi bor", degan. Shunday ekan, biz ham muhtojmiz, Turkcha oʻqiy olamiz?
Aljavob: Imom A'zamning bu fatvosiga qarshi, boshda a'zamiy imomlarning eng muhimlari va boshqa oʻn ikki aimma-i mujtahidiyn u fatvoning aksiga fatvo beradilar. Olami Islomning jadda-i kubrosi u umum aimmaning yoʻlidir. Mu'zami ummat jadda-i kubroda keta oladi. Boshqa xususiy va tor yoʻlga chorlaganlar, izlol etyaptilar. Imom A'zamning fatvosi besh jihatdan xususiydir:
Birinchisi: Markazi Islomiyatdan uzoq diyori oxarda boʻlganlarga oiddir.
Ikkinchisi: Ehtiyoji haqiqiyga binoandir.
Uchinchisi: Bir rivoyatda, lisoni ahli Jannatdan sanalgan Forsiy tili bilan tarjimaga maxsusdir.
Toʻrtinchisi: Fotihaga maxsus boʻlib javoz berilgan, toki Fotihani bilmagan namozni tark etmasin.
Beshinchisi: Quvvati iymondan kelgan bir hamiyati Islomiya bilan ma'oni-i muqaddasaning avomning tafahhumiga mador boʻlish uchun javoz koʻrsatilgan. Holbuki za'fi iymondan kelgan va manfiy milliyatdan chiqqan va lisoni Arabiyga qarshi nafrat va za'fi iymondan tavallud etgan mayli taxrib saiqasi bilan tarjima qilib Arabcha aslini tark qilish, dinni tark ettirishdir!
Ikkinchi Ishorat: Shao'iri islomiyani tagʻyir etgan ahli bid'at, avvalo ulamo-i su'dan fatvo istadilar. Sobiqan besh vajh bilan xususiy boʻlganini koʻrsatganimiz fatvoni koʻrsatdilar. Soniyan: Ahli bid'at, ajnabiy inqilobchilaridan bunday mash'um bir fikr oldilarki: Ovrupa, Katolik Mazhabini yoqtirmasdan boshda ixtilolchilar, inqilobchilar va faylasuflar boʻlib -Katolik mazhabiga koʻra ahli bid'at va Moʻ'tazila deb qabul qilingan Protestantlik Mazhabini iltizom etib, Fransuzlarning Ixtiloli Kabiridan istifoda etib, Katolik Mazhabini qisman taxrib etib, Protestantlikni e'lon qildilar.
Xullas, koʻr-koʻrona taqlidchilikka oʻrgangan bu yerdagi hamiyat-furushlar deydilarki: "Modomiki Nasroniy dinida bunday bir inqilob boʻldi; bidoyatda inqilobchilarga murtad deyildi, soʻngra Nasroniy oʻlaroq yana qabul qilindi. Shunday ekan, Islomiyatda ham bunday diniy bir inqilob boʻlishi mumkin?"
Aljavob: Bu qiyosning Birinchi Ishoratdagi qiyosdan yana ham koʻp farqi zohirdir. Chunki Dini Isaviyda yolgʻiz asosoti diniya Hazrat Iso Alayhissalomdan olindi. Hayoti ijtimoiyaga va furu'oti shar'iyarga doir aksar ahkomlar Havoriyyun va boshqa ruaso-i ruhoniya tarafidan tashkil etildi. Qismi a'zami kutubi sobiqa-i muqaddasadan olindi. Hazrat Iso Alayhissalom dunyo miqyosida hokim va sulton boʻlmaganidan va qavonini umumiya-i ijtimoiyaga marji' boʻlmagani uchun; asosoti diniyasi xorijdan bir libos kiydirilgan kabi, shariati Nasroniya nomiga urfiy qonunlar, madaniy dasturlar olingan, boshqa bir surat berilgan. Bu surat tabdil etilsa, u libos almashtirilsa, yana Hazrat Iso Alayhissalomning asos dini boqiy qolishi mumkin. Hazrat Iso Alayhissalomni inkor va takzib chiqmaydi. Holbuki din va shariati Islomiyaning sohibi boʻlgan Faxri Olam Alayhissalotu Vassalam ikki jahonning sultoni, sharq va gʻarb va Andalus va Hind bittadan taxti saltanati boʻlganidan; Dini Islomning asosotini shaxsan oʻzi koʻrsatgani kabi, u dinning tafarruotini va boshqa ahkomini, hatto eng juz'iy odobini ham shaxsan u keltiradi, u xabar beradi, u amr beradi. Demak, furuoti Islomiya almashtirib boʻladigan bir libos hukmida emaski; ular tabdil etilsa, asosi din boqiy qola olsin. Balki asosi dinga bir jasaddir, loaqal bir teridir. U bilan imtizoj va iltihom etgan; qobili tafriq emasdir. Ularni tabdil etish, toʻgʻridan-toʻgʻriga sohibi shariatni inkor va takzib etish kelib chiqadi.
Mazohibning ixtilofi esa: Sohibi shariat koʻrsatgan nazariy dasturlarining tarzi tafahhumidan kelib chiqqandir. "Zaruriyoti Diniya" deyilgan va qobili ta'vil boʻlmagan va "Muhkamot" deyilgan dasturlari esa, hech bir jihatdan qobili tabdil emasdir va madori ijtihod boʻlolmaydi. Ularni tabdil etgan, boshini dindan chiqaradi;
qoidasiga dohil boʻladi.
Ahli bid'at dinsizliklariga va ilhodlariga shunday bir bahona topyaptilar. Deydilarki: "Olami insoniyatning mutasalsil hodisotiga sabab boʻlgan Frantsiya Ixtiloli Kabirida poplarga va ruaso-i ruhoniyaga va ularning mazhabi xossi boʻlgan Katolik mazhabiga hujum qilindi va taxrib etildi. Soʻngra koʻplari tarafidan tasvib etildi. Faranglar ham undan soʻngra yanada ziyoda taraqqiy etdilar?"
Aljavob: Bu qiyosing ham, avvalgi qiyoslar kabi farqi zohirdir. Chunki Fransuzlarda xoslar va hukumat odamlari qoʻlida koʻp vaqt Dini Nasroniylik, xususan Katolik Mazhabi; bir vosita-i tahakkum va istibdod boʻlgan edi. Xoslar u vosita bilan nufuzlarini avom ustida davom ettirar edi. Va "sarsari" degan avom tabaqasida intibohga kelgan hamiyatparvarlarini va boy zolimlarning istibdodiga qarshi hujum etgan hurriyatparvarlarning mutafakkir qismlarini ezishga vosita boʻlganidan va toʻrt yuz yilga yaqin Farangistonda ixtilollar bilan istirohati bashariyani buzishga va hayoti ijtimoiyani chil-parchin qilishga bir sabab deb qabul qilingani uchun; u mazhabga dinsizlik nomidan emas, balki Nasroniylikning boshqa bir mazhabi nomidan hujum qilindi. Va tabaqa-i avomda va faylasuflarda bir ranjish, bir adovat hosil boʻlgan ediki; ma'lum hodisa-i tarixiya sodir boʻlgan. Holbuki Dini Muhammadiy (S.A.V.) va shariati Islomiyaga qarshi; hech bir mazlumning, hech bir mutafakkirning haqqi yoʻqki, undan shikoyat qilsin. Chunki ularni ranjitmaydi, ularni himoya qiladi. Tarixi Islom maydondadir. Musulmonlar ichida bir-ikki hodisadan boshqa dohiliy muhoraba-i diniya boʻlmagan. Katolik Mazhabi esa, toʻrt yuz yil ixtiloloti dohiliyaga sabab boʻlgan.
Ham Islomiyat, xoslardan ziyoda avomning tahassungohi boʻlgan. Zakotning farzligi va foiz olishning haromligi bilan; xoslarni avomning ustida mustabid qilish emas, bir jihatdan xizmatchi qiladi.
deydi.
Ham Qur'oni Hakim lisoni bilan
kabi qudsiy havolalar bilan aqlni istishhod etadi va iqoz etadi va aqlga havola etadi, tahqiqqa chorlaydi. U bilan ahli ilm va asxobi aqlga din nomidan maqom beradi, ahamiyat beradi. Katolik mazhabi kabi aqlni azl etmaydi, ahli tafakkurni jim qilmaydi, koʻr-koʻrona taqlid istamaydi.
Haqiqiy Nasroniylik emas, balki hozirgi Nasroniy dinining asosi bilan Islomiyatning asosi muhim bir nuqtadan ayrilgani uchun; sobiq farqlar kabi koʻp jihatlardan boshqa-boshqa ketadilar. U muhim nuqta shu:
Islomiyat, tavhidi haqiqiy dini boʻlib; vositalar, sabablarni isqot etadi. Anoniyatni sindiradi, ubudiyati xolisani ta'sis etadi. Nafsning rububiyatidan boshlab har qanday rububiyati botilani kesadi, rad etadi. Bu sir uchun; xoslardan katta inson toʻliq dindor boʻlsa, anoniyatni tark etishga majbur boʻladi. Anoniyatni tark etmagan, salobati diniyani va qisman dinini ham tark qiladi.
Hozirgi Nasroniylik dini esa; "Valadiyat Aqidasi"ni qabul qilgani uchun, vositalar va sabablarga ta'siri haqiqiy beradi. Din nomidan anoniyatni sindirmaydi, balki Hazrat Iso Alayhissalomning muqaddas vakili deb u anoniyatga bir qudsiyat beradi. Shuning uchun, dunyoda eng buyuk maqom ishgʻol etgan Nasroniy xoslari toʻliq dindor boʻla oladilar. Hatto Amerikaning sobiq Raisi Jumhuri Vilson va Angliyaning sobiq Raisi Vukalosi Loyd Jorj kabi koʻplar borki, mutaassib bittadan pop hukmida dindor boʻldilar. Musulmonlarda esa unday maqomlarga kirganlar nodiran toʻliq dindor va salobatli qoladilar. Chunki gʻururni va anoniyatni tashlolmaydilar. Taqvo-i haqiqiy esa, gʻurur va anoniyat bilan birlasholmaydi.
Ha, qandayki Nasroniy xoslarining taassubi, musulmon xoslarining adami salobati muhim bir farqni koʻrsatadi; shunga oʻxshab: Nasroniydan chiqqan faylasuflar dinlariga qarshi loqayd yoki muoriz vaziyatini olishi va Islomdan chiqqan hukamolarning qismi a'zami hikmatlarini asosoti Islomiyaga bino etishi; yana muhim bir farqni koʻrsatadi.
Ham aksariyat bilan zindonlarga va musibatlarga tushgan omi Nasroniylar dindan madad kutmaydilar. Ilgarilari koʻplari dinsiz boʻlar edilar. Hatto Fransiyaning Ixtiloli Kabirini chiqargan va "Sarsari Dinsiz" ta'bir etilgan tarixda mashhur inqilobchilar, oʻsha musibatzada avom qismidir. Islomiyatda esa, aksariyati mutlaqa bilan hibsga va musibatga tushganlar dindan madad kutadilar va dindor boʻladilar. Xullas, bu hol ham muhim bir farqni koʻrsatadi.
Uchinchi Ishorat: Ahli bid'at aytadiki: "Bu taassubi diniy bizni orqada qoldirdi. Bu asrda yashash taassubni tashlash bilan boʻladi. Ovrupa taassubni tashlagandan soʻng taraqqiy etdi?"
Aljavob: Xato qilyapsiz va aldangansiz yoki aldayapsiz. Chunki Ovrupa diniga mutaassibdir. Hatto bir oddiy Bolgarga yoki bir Ingliz askariga yoki bir sarsari Fransuzga "Salla kiy. Kiymasang, hibsga tashlanasan!" deyilsa, taassublari muqtazosiga koʻra: "Hibsga emas, oʻldirsangiz ham, dinimga va milliyatimga bu haqoratni qilmayman!", deydi.
Ham tarix shohidki: Ahli Islom qachon diniga toʻliq tamassuk etgan boʻlsa, oʻsha zamonga nisbatan taraqqiy etgan. Qachon salobatni tark qilgan boʻlsa, tadanniy etgan. Nasroniylik esa, aksincha. Bu ham muhim bir farqi asosiydan nash'at etgan.
Ham Islomiyat boshqa dinlarga qiyos etilmaydi. Bir musulmon Islomiyatdan chiqsa va dinini tark etsa, boshqa hech bir paygʻambarni qabul qilolmaydi; balki Janobi Haqni ham tan ololmaydi va balki hech qanday muqaddas narsani tanimaydi; balki oʻzida kamolotga mador boʻladigan bir vijdon topilmaydi, tafassuh etadi. Shuning uchun Islomiyat nazarida, harbiy kofirning haqqi hayoti bor. Xorijda boʻlsa musolaha etsa, dohilda boʻlsa jizya bersa; Islomiyatga koʻra hayoti mahfuzdir. Faqat murtadning haqqi hayoti yoʻq. Chunki vijdoni tafassuh etadi, hayoti ijtimoiyaga zahar hukmiga oʻtadi. Holbuki Nasroniy bir dinsiz yana hayoti ijtimoiyaga foydali bir vaziyatda qola oladi. Ba'zi muqaddasotni qabul qiladi va ba'zi paygʻambarlarga ishona oladi va Janobi Haqni bir jihatdan tasdiq eta oladi.
Ajabo, bu ahli bid'at va toʻgʻrisi ahli ilhod, bu dinsizlikda qaysi manfaatni topyaptilar? Agar idora va osoyishni oʻylayotgan boʻlsalar; Allohni bilmagan dinsiz oʻnta sarsarining idorasi va sharlarini daf etishi, mingta ahli diyonatning idorasidanda mushkuldir. Agar taraqqiyni oʻylayotgan boʻlsalar; unday dinsizlar idora-i hukumatga zararli boʻlganlari kabi, taraqqiyga ham monedirlar. Taraqqiy va tijoratning asosi boʻlgan amniyat va osoyishni buzadilar. Toʻgʻrisi, ular maslak jihatidan buzgʻunchidir. Dunyoda eng katta ahmoq oʻshaki, bunday dinsiz sarsarilardan taraqqiy va saodati hayotiyani kutsin. Bunday ahmoqlardan muhim bir mavqeni ishgʻol etgan birov aytganki: "Biz Alloh Alloh deya-deya orqada qoldik. Ovrupa toʻp miltiq deya-deya oldinga ketdi".
"Javob-ul ahmaq as sukut" qoidasiga koʻra, bundaylarga qarshi javob, sukutdir. Lekin ba'zi ahmoqlarning orqasida badbaxt aqllar boʻlganidan aytamiz:
Ey bechoralar! Bu dunyo bir musofirxonadir. Har kuni oʻttiz ming shohid janozalari bilan "Al-mavtu haq" hukmini tasdiqlaydilar va bu da'voga guvohlik qiladilar. Oʻlimni oʻldira olasizmi? Bu shohidlarni takzib eta olasizmi? Modomiki qilolmas ekansiz; mavt Alloh Alloh dediradi. Sakarotda Alloh Allohning oʻrniga; qaysi tayogʻingiz, qaysi miltigʻingiz zulumoti abadiyni u sakarotdagining qarshisida yoritadi, ya'si mutlaqini umidi mutlaqqa aylantira oladi? Modomiki oʻlim bor, qabrga kiriladi; bu hayot oʻtyapti, boqiy bir hayot kelyapti. Bir marta toʻp miltiq deyilsa, ming marta Alloh Alloh deyish lozim boʻladi. Ham Alloh yoʻlida boʻlsa; miltiq ham Alloh deydi, toʻp ham Allohu Akbar deya baqiradi, Alloh bilan iftor qiladi, saharlik qiladi.
Toʻrtinchi Ishorat: Taxribotchi ahli bid'at ikki qismdir.
Bir qismi -goʻyo din hisobiga, Islomiyatga sadoqat nomiga- goʻyo dinni milliyat bilan taqviya etish uchun, "Zaif boʻlgan din shajara-i nuroniyasini milliyat tuprogʻida ekishni, quvvatlantirishni istaymiz" deya, dinga tarafdor vaziyatni koʻrsatadilar.
Ikkinchi qism millat nomiga, milliyat hisobiga, unsuriyatga quvvat berish fikriga binoan, "Millatni Islomiyat bilan tarbiyalashni istaymiz" deya bid'atlarni ijod qiladilar.
Birinchi qismga deymizki: Ey "sodiq ahmoq" itloqiga masadaq bechora ulamo-i su' yoki majzub, aqlsiz, johil soʻfiylar! Haqiqati koinot ichida ildizi joylashgan va haqoiqi koinotga ildiz otgan shajara-i Tubo-i Islomiyat; mavhum, muvaqqat, juz'iy, xususiy, manfiy, balki asossiz, gʻarazkor, zulmkor, zulmoniy unsuriyat tuprogʻiga ekilmaydi! Uni u yerga ekishga urinish, ahmoqona va taxribkorona, bid'atkorona bir tashabbusdir.
Ikkinchi qism milliyatchilarga deymizki: Ey sarxush hamiyat-furushlar! Bir asr avval milliyat asri boʻlishi mumkin edi. Bu asr unsuriyat asri emas! Bolshevizm, sotsializm masalalari istilo etyapti; unsuriyat fikrini sindiryapti, unsuriyat asri oʻtyapti. Abadiy va doimiy boʻlgan Islomiyat milliyati; muvaqqat, sertashvish unsuriyat bilan bogʻlanmaydi va tarbiyalanmaydi. Va tarbiyalash boʻlsa ham; Islom millatini ifsod etgani kabi, unsuriyat milliyatini ham isloh etolmaydi, ibqo etolmaydi. Ha, muvaqqat tarbiyalashda bir zavq va bir muvaqqat quvvat koʻrinadi, faqat juda muvaqqat va oqibati xatarlidir.
Ham Turk unsurida abadiy qobili iltiyom boʻlmaslik suratida bir inshiqoq chiqadi. Oʻsha vaqt millatning quvvati, bir qism bir qismning quvvatini sindirgani uchun, qolmaydi. Ikki togʻ bir-biriga qarshi bir mezonning ikki pallasida boʻlsa; bir botmon quvvat u ikki quvvat bilan oʻynay oladi; yuqori koʻtaradi, pastga tushiradi.
Ikkinchi Savol, ikki ishoratdir:
Birinchi Ishoratki: "Beshinchi Ishorat"dir. Muhim bir savolning gʻoyat muxtasar bir javobidir.
Savol: Oxirzamonda Hazrat Mahdiy kelishiga va fasodga kirgan olamni isloh qilishiga doir mutaaddid rivoyoti sahiha bor. Holbuki bu zamon, jamoat zamonidir; shaxs zamoni emas! Shaxs naqadar dohiy va hatto yuz dohiy darajasida boʻlsa ham, bir jamoatning mumassili boʻlmasa, bir jamoatning shaxsi ma'naviysini tamsil etmasa, muxolif bir jamoatning shaxsi ma'naviysiga qarshi magʻlub boʻladi. Bu zamonda -quvvati valoyat naqadar yuksak boʻlsa boʻlsin- bunday bir jamoati bashariyaning ifsodoti azimasi ichida qanday isloh qiladi? Agar Mahdiyning butun ishlari horiqo boʻlsa, bu dunyodagi hikmati Ilohiyaga va qavonini odatullohga muxolif boʻladi. Mahdiy masalasining sirrini anglashni istaymiz?
Aljavob: Janobi Haq kamoli rahmatidan, shariati Islomiyaning abadiyatiga bir asari himoyat sifatida, har bir fasodi ummat zamonida bir muslih yoki bir mujaddid yoki bir xalifa-i zishon yoki bir qutbi a'zam yoki bir murshidi akmal yoxud bir navi Mahdiy hukmida muborak zotlarni yuborgan; fasodni izola etib, millatni isloh etgan; Dini Ahmadiyni (S.A.V.) muhofaza etgan. Modomiki odati shunday jarayon etar ekan, oxirzamonning eng ulkan fasodi zamonida; albatta eng buyuk bir mujtahid, ham eng buyuk bir mujaddid, ham hokim, ham mahdiy, ham murshid, ham qutbi a'zam sifatida bir zoti nuroniyni yuboradi va u zot ham Ahli Bayti Nabaviydan boʻladi. Janobi Haq bir daqiqa mobaynida yer va osmon oʻrtasidagi olamni bulutlar bilan toʻldirib boʻshatgani kabi, bir soniyada dengizning toʻfonlarini tinchitadi va bahor ichida bir soatda yoz mavsumining namunasini va yozda bir soatda qish toʻfonini ijod etgan Qodiri Zuljalol; Mahdiy bilan ham olami Islomning zulumotini tarqata oladi. Va va'da bergan, va'dasini albatta bajaradi. Qudrati Ilohiya nuqtasidan qaralsa, gʻoyat oson. Agar doira-i asbob va hikmati Rabboniya nuqtasidan oʻylansa, yana shu qadar aqlga uygʻun va boʻlishga loyiqki; agar Muxbiri Sodiqdan rivoyat boʻlmasa ham, har holda shunday boʻlishi lozim boʻlar va boʻladi deya ahli tafakkur hukm qiladi. Shundayki: Falillahilhamd
duosi -umum ummat, umum namozida, kunda besh marta takror etgan bu duolari- bilmushohada qabul boʻlganki; Oli Muhammad Alayhissalotu Vassalam, Oli Ibrohim Alayhissalom kabi shunday bir vaziyat olganki; umum muborak silsilalarning boshida, har aqtor va a'sorning majma'larida u nuroniy zotlar qoʻmondonlik qiladilar.
{(Hoshiya) Hatto ulardan bittasi boʻlgan Sayyid Ahmad-us Sunusiy millionlab muridga qoʻmondonlik qiladi. Sayyid Idris kabi boshqa bir zot yuz mingdan ortiq musulmonlarga qoʻmondonlik qiladi. Sayyid Yahyo kabi bir boshqa sayyid yuz minglab odamlarga amrlik qiladi va hokazo Bu sayyidlar qabilasining a'zolarida bunday zohiriy qahramonlar koʻp boʻlgani kabi; Sayyid Abdulqodir Jiyloniy, Sayyid Abulhasan Shozaliy, Sayyid Ahmad Badaviy kabi ma'naviy qahramonlarning qahramonlari ham bor ekan.}
Va shunday bir kasratdadirlarki, u qoʻmondonlardan majmui muazzam bir qoʻshin tashkil qiladilar. Agar moddiy shaklga kirsa va bir tasonud bilan bir qoʻshin vaziyatini olsalar, Islomiyat dinini milliyati muqaddasa hukmida robita-i ittifoq va intiboh qilsalar, hech bir millatning qoʻshini ularga qarshi dosh berolmaydi! Xullas, u juda kasratli oʻsha muqtadir qoʻshin, Oli Muhammad Alayhissalotu Vassalamdir va Hazrat Mahdiyning eng xos qoʻshinidir.
Ha, bugun tarixi olamda hech bir nasl shajara bilan va hujjatlar bilan va an'ana bilan bir-biriga muttasil va eng yuksak sharaf va oliy hasab va asl nasab bilan mumtoz hech bir nasl yoʻqdirki, Oli Baytdan kelgan sayyidlar nasli qadar quvvatli va ahamiyatli boʻlsin. Eski zamondan beri butun ahli haqiqatning qoʻshinlari boshida ular va ahli kamolning nomdor raislari yana ulardir. Hozir ham, kammiyatan millionlarni oʻtgan bir nasli muborakdir. Mutanabbih va qalblari iymonli va muhabbati Nabaviy bilan toʻla va jahonqiymat sharafi intisobi bilan sarfarozdirlar. Bunday bir jamoati azima ichidagi muqaddas quvvatni tahyij etadigan va uygʻotadigan hodisoti azima vujudga kelyapti. Albatta u quvvati azimadagi bir hamiyati oliya joʻsh uradi va Hazrat Mahdiy boshiga oʻtib, tariqi haq va haqiqatga yoʻllaydi. Bunday boʻlish va bunday boʻlishini; bu qishdan soʻngra bahorning kelishi kabi, odatullohdan va rahmati Ilohiyadan kutamiz va kutishda haqlimiz.
Ikkinchi Ishorat, ya'ni Oltinchi Ishorat: Hazrat Mahdiyning jamiyati nuroniyasi Sufyon komitetining taxribotchi rejimi bid'atkoronasini ta'mir etadigan, Sunnati Saniyani ihyo etadigan; ya'ni olami Islomiyatda risolati Ahmadiyani (S.A.V.) inkor niyati bilan shariati Ahmadiyani (S.A.V.) taxribga uringan Sufyon komiteti Hazrat Mahdiy jamiyatining moʻ'jizakor ma'naviy qilichi bilan oʻldiriladi va tarqatiladi.
Ham olami insoniyatda inkori uluhiyat niyati bilan madaniyat va muqaddasoti bashariyani chil-charchin qilgan Dajjol komitetini, Hazrat Iso Alayhissalomning dini haqiqiysini Islomiyatning haqiqati bilan birlashtirishga uringan hamiyatkor va fidokor bir Isaviy jamoati nomi ostida va "Musulmon Isaviylari" unvoniga loyiq bir jamiyat, u Dajjol komitetini Hazrat Iso Alayhissalomning rayosati ostida oʻldiradi va tarqatadi; basharni inkori uluhiyatdan qutqaradi.
Bu muhim sir juda uzundir. Boshqa yerlarda biroz bahs etganimizdan, bu yerda bu qisqa ishorat bilan kifoyalanamiz.
Yettinchi Ishorat, ya'ni Uchinchi Savol: "Sening eski zamondagi mudofaoting va Islomiyat haqidagi mujohadoting hozirgi tarzda emas. Ham Ovrupaga qarshi Islomiyatni mudofaa etgan mutafakkiriyn tarzida ketmayapsan. Nima uchun Eski Said vaziyatini oʻzgartirding? Nima uchun ma'naviy mujohidiyni Islomiya tarzida harakat etmayapsan?", deydilar.
Aljavob: Eski Said bilan mutafakkiriyn qismi, falsafa-i bashariyaning va hikmati Ovrupaning dasturlarini qisman qabul qilib, ularning qurollari bilan ular bilan muboraza etadilar; bir daraja ularni qabul qiladilar. Bir qism dasturlarini fununi musbata suratida loyatazalzal taslim etadilar, bu shaklda Islomiyatning haqiqiy qiymatini koʻrsatolmaydilar. Goʻyo ildizlari juda chuqur deb oʻylagan hikmatlarining shoxlari bilan Islomiyatni tarbiyalaydilar, goʻyo taqviya etadilar. Bu tarzda gʻalaba oz va Islomiyatning qiymatini bir daraja tanzil etish boʻlgani uchun, u maslakni tark etdim. Ham fe'lan koʻrsatdimki: Islomiyatning asoslari shu qadar chuqurki; falsafaning eng chuqur asoslari ularga yetishmaydi, balki sathiy qoladi. Oʻttizinchi Soʻz, Yigirma Toʻrtinchi Maktub, Yigirma Toʻqqizinchi Soʻz bu haqiqatni burhonlari bilan isbot qilib koʻrsatgan. Eski maslakda, falsafani chuqur deb oʻylab, ahkomi Islomiyani zohiriy deb oʻylab falsafaning shoxlari bilan bogʻlab saqlash va muhofaza etilish oʻylanar edi. Holbuki falsafaning dasturlarining qanday haddi borki, ularga yetishsin?
Sakkizinchi Qism boʻlgan Rumuzoti Samoniya
"Sakkiz Ramz"dir, ya'ni sakkiz kichik risoladir. Shu ramzlarining asosi, Ilmi Jifrning muhim bir dasturi va ulumi xofiyaning muhim bir kaliti va bir qism asrori gʻaybiya-i Qur'oniyaning muhim bir miftahi boʻlgan tavofuqdir.
Kelajakda mustaqil tarzda nashr etilishidan, bu yerga kiritilmadi.
Toʻqqizinchi Qism
BIRINCHI TALVIH: "Tasavvuf", "tariqat", "valoyat", "sayri suluk" nomlari ostida shirin, nuroniy, nash'ali, ruhoniy bir haqiqati qudsiya borki; u haqiqati qudsiyani e'lon qilgan, dasr bergan, tavsif etgan minglab jild kitoblarni ahli zavq va kashfning muhaqqiqlari yozishgan, u haqiqatni ummatga va bizga aytganlar. جَزَاهُمُ اللّٰهُ خَيْرًا كَث۪يرًا Biz u bepoyon dengizdan bir qancha qatra hukmida bir qancha rashhalarini shu zamonning ba'zi iljootiga binoan koʻrsatamiz.
Savol: Tariqat nima?
Aljavob: Tariqatning gʻoya-i maqsadi, ma'rifat va inkishofi haqoiqi iymoniya boʻlib, Me'roji Ahmadiyning (S.A.V.) koʻlankasida va soyasi ostida qalb oyogʻi bilan bir sayri suluki ruhoniy natijasida zavqiy, holiy va bir daraja shuhudiy haqoiqi iymoniya va Qur'oniyaga mazhariyat; "tariqat", "tasavvuf" nomi bilan ulviy bir sirri insoniy va bir kamoli bashariydir.
Darhaqiqat, shu koinotda inson bir fihrista-i jome'a boʻlganidan, insonning qalbi minglab olamning xarita-i ma'naviyasi hukmidadir. Ha, insonning boshidagi miyasi hadsiz simsiz telegraf va telefonlarning stantsiyasi deyilgan markazi kabi, koinotning bir navi markazi ma'naviysi ekanini koʻrsatgan hadsiz funun va ulumi bashariya boʻlgani kabi, insonning mohiyatidagi qalbi ham, hadsiz haqoiqi koinotning mazhari, madori, urugʻi boʻlganini; son-sanoqsiz ahli valoyat yozgan millionlab nuroniy kitoblari koʻrsatadilar.
Modomiki qalb va miya-i insoniy bu markazda ekan; urugʻ holatida bir shajara-i azimaning jihozotini tazammun etadi va abadiy, uxroviy, hashmatli bir uskunaning asboblari va charxlari ichida joylashtirilgan. Albatta va har holda u qalbning Fotiri, u qalbni ishlattirishini va bilquvva holdan bilfe'l vaziyatiga chiqarishini va inkishofini va harakatini iroda etganki, shunday qilgan. Modomiki iroda qilgan, albatta u qalb ham aql kabi ishlaydi. Va qalbni ishlattirish uchun eng buyuk vosita, valoyat marotibida zikri Ilohiy bilan tariqat yoʻlida haqoiqi iymoniyaga tavajjuh etishdir.
IKKINCHI TALVIH: Bu sayri suluki qalbiyning va harakati ruhoniyaning miftahlari va vasilalari, zikri Ilohiy va tafakkurdir. Bu zikr va fikrning mahosini, sanash bilan tugamaydi. Hadsiz favoidi uxroviya va kamoloti insoniyani nazarga olmasdan, yolgʻiz shu sertashvish hayoti dunyoviyaga oid juz'iy bir foydasi shuki: Har bir inson hayotning tashvishidan va ogʻir takolifidan bir daraja qutulish va tanaffus etish uchun; har holda bir tasalli istaydi, bir zavqni qidiradi va vahshatni izola etadigan bir unsiyatni taharriy etadi. Madaniyati insoniya natijasidagi ijtimo'oti unsiyatkorona oʻn insondan bir ikkisiga muvaqqat boʻlib, balki gʻaflatkorona va sarxushchasiga bir unsiyat va bir ulfat va bir tasalli beradi. Faqat yuzdan saksoni yo togʻlarda, daralarda munfarid yashaydi, yo dardi maishat uni uzoq burchaklarga yoʻllaydi, yo musibatlar va keksalik kabi oxiratni oʻylattirgan vositalar jihati bilan insonlarning jamoatlaridan kelgan unsiyatdan mahrumdirlar. U hol ularga unsiyat berib tasalli bermaydi.
Xullas, bundaylarning haqiqiy tasallisi va jiddiy unsiyati va shirin zavqi; zikr va fikr vositasida qalbni ishlatish, u uzoq burchaklarda, u vahshatli togʻ va mashaqqatli daralarda qalbiga mutavajjih boʻlib "Alloh!" deb qalbi bilan unsiyat etib, oʻsha unsiyat bilan atrofida vahshat bilan unga qaragan narsalarni unsiyatkorona tabassum vaziyatida oʻylab, "Zikr etgan Xoliqimning hadsiz ibodi har tarafda boʻlgani kabi, bu vahshatgohimda ham koʻpdirlar. Men yolgʻiz emasman, tavahhush ma'nosizdir!" deb, iymonli hayotdan unsiyatli zavq oladi. Saodati hayotiya ma'nosini anglaydi, Allohga shukr qiladi.
UCHINCHI TALVIH: Valoyat, bir hujjati risolatdir; tariqat, bir burhoni shariatdir. Chunki risolat tabligʻ etgan haqoiqi iymoniyani valoyat bir navi shuhudi qalbiy va zavqi ruhoniy bilan aynalyaqiyn darajasida koʻradi, tasdiq qiladi. Uning tasdigʻi, risolatning haqqoniyatiga qat'iy bir hujjatdir. Shariat dars bergan ahkomning haqoiqini tariqat zavqi bilan, kashfi bilan va undan istifodasi va istifozasi bilan u ahkomi shariatning haq ekaniga va Haqdan kelganiga bir burhoni bahirdir. Qandayki valoyat va tariqat, risolat va shariatning hujjati va dalilidir; shuning kabi, Islomiyatning bir sirri kamoli va madori anvori va insoniyatning Islomiyat sirri bilan ma'dani taraqqiyoti va bir manba-i tafayyuzotidir.
Xullas, bu sirri azimning bu daraja ahamiyati bilan birga, ba'zi zalolat firqalari uni inkor qilishgacha borishgan. Oʻzlari mahrum qolgan anvordan, boshqalarining mahrumiyatiga sabab boʻlishgan. Eng koʻp madori taassuf shuki: Ahli Sunnat va Jamoatning bir qism zohiriy ulamosi va Ahli Sunnat va Jamoatga mansub bir qism ahli siyosat gʻofil insonlar; ahli tariqat ichida koʻrgan ba'zi suiste'molotni va bir qism xatiotni bahona qilib, u xazina-i uzmoni yopish, balki taxrib etish va bir navi obi hayotni tarqatgan u kavsar manbaini quritish uchun harakat qilyaptilar. Holbuki ashyoda qusursiz va har jihati xayrli narsalar, mashrablar, maslaklar juda oz. Baribir ba'zi qusurlar va suiste'molot boʻladi. Chunki loyiq boʻlmaganlar bir ishga kirishsalar, albatta suiste'mol qiladilar. Lekin Janobi Haq oxiratda muhosaba-i a'mol dasturi bilan, adolati Rabboniyasini hasanot va sayyiotning muvozanasi bilan koʻrsatadi. Ya'ni hasanot rojih va ogʻir kelsa, mukofotlaydi, qabul qiladi; sayyiot rojih kelsa jazolaydi, rad qiladi. Hasanot va sayyiotning muvozanasi miqdorga qaramaydi, sifatga qaraydi. Ba'zan bitta hasana mingta sayyiotga tarajjuh etadi, avf ettiradi. Modomiki adolati Ilohiya shunday hukm qilar ekan va haqiqat ham buni haq koʻrar ekan; tariqat, ya'ni Sunnati Saniya doirasida tariqatning hasanoti, sayyiotiga qat'iyan murajjah boʻlganiga dalil: Ahli tariqat ahli zalolatning hujumi zamonida iymonlarini muhofaza etishidir. Oddiy bir samimiy ahli tariqat; suriy, zohiriy bir mutafannindan koʻproq oʻzini muhofaza qiladi. U zavqi tariqat vositasi bilan va u muhabbati avliyo jihati bilan iymonini qutqaradi. Kaboir bilan fosiq boʻladi, faqat kofir boʻlmaydi; osonlik bilan zindiqoga kirmaydi. Shadid bir muhabbat va metin bir e'tiqod bilan aqtob deb qabul qilgan bir silsila-i mashoyixni uning nazarida hech qanday quvvat yengolmaydi. Yengolmagani uchun, ulardan e'timodini kesolmaydi. Ulardan e'timodi kesilmasa, zindiqoga kirolmaydi. Tariqatda hissasi boʻlmagan va qalbi harakatga kelmagan, bir muhaqqiq olim zot boʻlsa ham, hozirgi zindiqlarning dasisalariga qarshi oʻzini toʻliq muhofaza etishi mushkullashgan.
Yana bir narsa borki: Doira-i taqvodan xorij, balki doira-i Islomiyatdan xorij surat olgan ba'zi mashrablarning va tariqat nomini haqsiz boʻlib oʻziga taqqanlarning sayyioti bilan tariqat mahkum boʻlolmaydi. Tariqatning diniy va uxroviy va ruhoniy juda muhim va ulviy natijalarini nazarga olmasdan, yolgʻiz olami Islom ichidagi qudsiy bir robita boʻlgan uxuvvatning inkishofiga va inbisotiga eng birinchi, ta'sirli va haroratli vosita tariqatlar boʻlgani kabi; olami kufrning va siyosati Nasroniyaning, nuri Islomiyatni soʻndirish uchun mudhish hujumlariga qarshi ham, uch muhim va tebranmas qal'a-i Islomiyatning bir qal'asidir. Markazi Xilofat boʻlgan Istanbulni besh yuz ellik yil butun olami Nasroniyaning qarshisida muhofaza ettirgan, Istanbulda besh yuz yerda joʻsh urgan anvori tavhid va u markazi Islomiyadagi ahli iymonning muhim bir nuqta-i istinodi, u ulkan masjidlarning orqalaridagi takyalarda "Alloh Alloh!" deganlarning quvvati iymoniyalari va ma'rifati Ilohiyadan kelgan bir muhabbati ruhoniy bilan joʻshu xurushlaridir.
Xullas, ey aqlsiz hamiyat-furushlar va soxtakor milliyat-parvarlar! Tariqatning hayoti ijtimoiyangizda bu hasanasini yenga oladigan qaysi sayyiotlar bor, aytinglar?
TOʻRTINCHI TALVIH: Maslagi valoyat juda oson boʻlish bilan barobar juda mushkulotlidir, juda qisqa boʻlish bilan birga juda uzundir, juda qiymatli boʻlish bilan birga juda xatarlidir, juda keng boʻlish bilan birga juda tordir.
Xullas, bu sir uchun; u yoʻlda suluk etganlar ba'zan boʻgʻiladi, ba'zan zarar koʻradi, ba'zan qaytib boshqalarini yoʻldan chiqaradi.
Azjumla: Tariqatda "sayri anfusiy" va "sayri ofoqiy" ta'birlari ostida ikki mashrab bor.
Birinchi mashrab, anfusiy mashrabidir; nafsdan boshlaydi, xorijdan koʻzini chekadi, qalbga qaraydi, anoniyatni teshib oʻtadi, qalbidan yoʻl ochadi, haqiqatni topadi. Soʻngra ofoqqa kiradi. Oʻshanda ofoqni nuroniy koʻradi. Sayrni tezda tugatadi. Anfusiy doirasida koʻrgan haqiqatini buyuk bir miqyosda unda ham koʻradi. Turuqi xofiyaning koʻpchiligi bu yoʻldan ketadi. Buning ham eng muhim asosi; anoniyatni sindirish, havoni tark etish, nafsni oʻldirishdir.
Ikkinchi mashrab; ofoqdan boshlaydi, u doira-i kubroning mazohirida jilva-i asmo va sifotni tomosha qilib, soʻngra doira-i anfusiyaga kiradi. Kichik bir miqyosda, doira-i qalbida u anvorni mushohada etib, unda eng yaqin yoʻlni ochadi. Qalb, oyna-i Samad boʻlganini koʻradi, qidirgan maqsadiga vosil boʻladi.
Birinchi martabada suluk etgan insonlar nafsi ammorani oʻldirishga muvaffaq boʻlmasa, havoni tark etib anoniyatni sindirmasa; shukr maqomidan faxr maqomiga tushadi.. faxrdan gʻururga yiqiladi. Agar muhabbatdan kelgan bir injizob va injizobdan kelgan bir navi sakr birga boʻlsa, undan "shatohat" nomi bilan haddidan oshgan da'volar chiqadi. Ham oʻzi zarar qiladi, ham boshqasining zarariga sabab boʻladi. Masalan: Qandayki bir mulozim oʻzidagi qoʻmondonlik zavqi bilan va nash'asi bilan gʻururlansa, oʻzini bir mushir deb oʻylaydi. Kichkina doirasini u kulliy doira bilan iltibos etadi. Va bir kichik oynada koʻringan bir Quyoshni dengizning yuzida hashmati bilan jilvasi koʻringan Quyosh bilan bir jihati mushobahat bilan iltibosga sabab boʻladi; shuning kabi: Koʻp ahli valoyat borki; bir chivinning bir tovus qushiga nisbati kabi, oʻzidan shu daraja katta boʻlganlardan oʻzini katta koʻradi va shunday ham mushohada etadi, oʻzini haqli deb topadi. Hatto men koʻrdimki: Yolgʻiz qalbi intibohga kelgan, uzoq-uzoqlardan valoyatning sirrini oʻzida his etgan, oʻzini qutbi a'zam deb oʻylab, oʻsha vaziyatni olardi. Men dedim: "Qardoshim! Qandayki qonuni saltanatning bosh vazir doirasidan to nohiya mudiri doirasiga qadar bir tarzda juz'iy-kulliy jilvalari bor; shunga oʻxshab valoyatning va qutbiyatning ham shunday muxtalif doira va jilvalari bor. Har bir maqomning koʻp pardalari va soyalari bor. Sen bosh vazir-misol qutbiyatning a'zam jilvasini bir mudir doirasi hukmida boʻlgan oʻz doirangdan oʻsha jilvani koʻrgansan, aldangansan. Koʻrganing toʻgʻri, faqat hukming xato. Bir chivinga bir idish suv, bir kichik dengizdir". U zot shu javobimdan inshaalloh uygʻondi va u vartadan qutuldi.
Ham men mutaaddid insonlarni koʻrdimki, oʻzlarini bir navi Mahdiy deb bilar va "Mahdiy boʻlaman" der edilar. Bu zotlar yolgʻonchi va aldovchi emaslar, balki aldanadilar. Koʻrganlarini haqiqat deb oʻylaydilar. Asmo-i Ilohiyaning qandayki tajalliyoti, Arshi A'zam doirasidan bir zarraga qadar jilvalari bor va u asmoga mazhariyat ham oʻsha nisbatda tafovut etadi. Xuddi shuningdek, mazhariyati asmodan iborat boʻlgan marotibi valoyat ham shunday mutafovitdir. Shu iltibosning eng muhim sababi shu:
Maqomoti avliyodan ba'zi maqomlarda Mahdiy vazifasining xususiyati boʻlgani va qutbi a'zamga xos bir nisbati koʻringani va Hazrat Hizrning bir munosabati xossasi boʻlgani kabi, ba'zi mashohir bilan munosabatdor ba'zi maqomot bor. Hatto u maqomlar "Maqomi Hizr", "Maqomi Uvays", "Maqomi Mahdiyat" deb ta'bir qilinadi.
Xullas, shu sirga binoan, u maqomga va u maqomning juz'iy bir namunasiga yoki bir soyasiga kirganlar, oʻzlarini oʻsha maqom bilan xos munosabatdor mashhur zotlar deb oʻylaydilar. Oʻzini Hizr deb oʻylaydi yoki Mahdiy deb e'tiqod qiladi yoki qutbi a'zam deb xayol qiladi. Agar hubbu johga tolib anoniyati boʻlmasa, u holda mahkum boʻlmaydi. Uning haddidan ortiq da'volari shatohat sanaladi. U bilan balki mas'ul boʻlmaydi. Agar anoniyati parda ortida hubbu johga mutavajjih boʻlsa; u zot anoniyatga magʻlub boʻlib, shukrni tashlab faxrga kirsa, faxrdan bora-bora gʻururga yiqiladi. Yo devonalik darajasiga sukut etadi yoxud tariqi haqdan chiqadi. Chunki buyuk avliyoni oʻzi kabi talaqqiy etadi, haqlaridagi husni zoni sinadi. Zero nafs naqadar magʻrur boʻlsa ham, oʻzi oʻz qusurini idrok etadi. U buyuklarni ham oʻziga qiyos qilib, qusurli tavahhum etadi. Hatto anbiyolar haqida ham hurmati nuqsonlashadi.
Xullas, bu holga giriftor boʻlganlar, mezoni shariatni qoʻlda tutish va Usul-ud Din ulamosining dasturlarini oʻziga oʻlchov qilib olish va Imom Gʻazzoliy va Imom Rabboniy kabi muhaqqiqiyni avliyoning ta'limotlarini rahbar qilishi kerak. Va doimo nafsini ittihom etishi hamda qusurdan, ojizlik va faqirlikdan boshqa nafsning qoʻliga bermasligi kerak. Bu mashrabdagi shatohat hubbu nafsdan nash'at etadi. Chunki muhabbat koʻzi qusurni koʻrmaydi. Nafsiga muhabbati uchun, u qusurli va layoqatsiz bir shisha parchasi kabi nafsini bir brilliant, bir olmos deb oʻylaydi. Bu tur ichidagi eng tahlikali bir xato shuki; qalbiga ilhomiy bir tarzda kelgan juz'iy ma'nolarni "Kalomulloh" taxayyul etib, oyat deb ta'bir etishlaridir. Va u bilan vahiyning martaba-i ulyo-i aqdasiga bir hurmatsizlik keladi. Ha, asal arisining va hayvonotning ilhomotidan tut, to avomi nosning va xavassi bashariyaning ilhomotiga qadar va avomi maloikaning ilhomotidan to xavassi karrobiyunning ilhomotiga qadar butun ilhomot, bir navi kalimoti Rabboniyadir. Faqat mazharlarning va maqomlarning qobiliyatiga koʻra kalomi Rabboniy; yetmish ming pardada talammu' etgan boshqa-boshqa jilva-i xitobi Rabboniydir.
Ammo vahiy va kalomullohning ismi xossi va uning eng bahir misoli mushaxxasi boʻlgan Qur'onning najmlariga ismi xos boʻlgan "oyat" nomi shunday ilhomotga berilishi, xato-i mahzdir. Oʻn Ikkinchi va Yigirma Beshinchi va Oʻttiz Birinchi Soʻzlarda bayon va isbot etilgani kabi, qoʻlimizdagi ranglangan oynada koʻringan kichik va soʻniq va pardali Quyoshning misoli, samodagi Quyoshga qanday nisbati boʻlsa; xuddi shuning kabi u mudda'ilarning qalbidagi ilhom ham, toʻgʻridan-toʻgʻriga kalomi Ilohiy boʻlgan Qur'on Quyoshining oyatlariga nisbati oʻsha darajadadir. Ha, har bir oynada koʻringan quyoshning misollari, quyoshniki va u bilan munosabatdor deyilsa, haqdir; faqat u Quyoshchalarning oynasiga Kura-i Arz taqilmaydi va uning jozibasi bilan bogʻlanmaydi!
BESHINCHI TALVIH: Tariqatning gʻoyat muhim bir mashrabi boʻlgan "Vahdat-ul Vujud" nomli Vahdat-ush Shuhud, ya'ni Vojib-ul Vujudning vujudiga hasri nazar etib, boshqa mavjudotni u vujudi Vojibga nisbatan shu qadar zaif va koʻlanka koʻradiki, vujud ismiga loyiq boʻlmaganiga hukm etib, xayol pardasiga oʻrab, tarki mosivo maqomida ularni qiymatsiz deb qarash, hatto ma'dum deya tasavvur qilish, yolgʻiz jilva-i asmo-i Ilohiyaga xayoliy bir oyna vaziyati berishgacha boradi.
Xullas, bu mashrabning ahamiyatli bir haqiqati borki: Vojib-ul Vujudning vujudi, iymon quvvati bilan va yuksak bir valoyatning haqqalyaqiyn darajasida inkishofi bilan, vujudi mumkinot shu daraja pastga tushadiki, xayol va adamdan boshqa uning nazarida maqomlari qolmaydi; goʻyo Vojib-ul Vujudning hisobiga koinotni inkor qiladi.
Lekin bu mashrabning tahlikalari bor. Eng birinchisi shuki: Arkoni iymoniya oltita. Iymoni billohdan boshqa iymoni bil-yavmil axir kabi ruknlar bor. Bu ruknlar esa, mumkinotning vujudlarini istaydi. U muhkam arkoni iymoniya xayol ustida bino etilmaydi! Shuning uchun, u mashrab sohibi olami istigʻroq va sakrdan olami sahvga kirgan payti, u mashrabni birga olmasligi kerak va u mashrabning muqtazosi bilan amal qilmasligi lozim. Ham qalbiy va holiy va zavqiy boʻlgan bu mashrabni aqliy va qovliy va ilmiy suratiga aylantirmasligi kerak. Chunki Kitob va Sunnatdan kelgan dasotiri aqliya va qavonini ilmiya va usuli kalomiya u mashrabni koʻtarolmaydi; qobili tatbiq boʻlolmaydi. Shuning uchun, Xulafo-i Roshidindan va Aimma-i Mujtahidindan va salafi solihinning buyuklaridan u mashrab ochiqchasiga koʻrinmaydi. Demak, eng oliy mashrab emas. Balki yuksak, faqat noqis. Juda ahamiyatli, faqat juda xatarli. Juda ogʻir, faqat juda zavqli. U zavq uchun unga kirganlar undan chiqishni istashmaydi, xudgamlik bilan eng yuksak martaba deb oʻylaydilar. Bu mashrabning asosini va mohiyatini Nuqta Risolasida va bir qism Soʻzlarda va Maktubotda bir daraja bayon qilganimizdan, ular bilan kifoyalanib, shu yerda u muhim mashrabning ahamiyatli bir vartasini bayon qilamiz.
U mashrab sabablar doirasidan oʻtib, tarki mosivo sirri bilan mumkinotdan aloqasini kesgan axassi xavas istigʻroqi mutlaq holatida mazhar boʻlgan solih bir mashrabdir. Bu mashrabni sabablar ichida boʻgʻilganlarning va dunyoga oshiq boʻlganlarning va falsafa-i moddiya bilan tabiatga botganlarning nazariga ilmiy bir suratda talqin etish, tabiat va moddada ularni boʻgʻdirishdir va haqiqati Islomiyadan uzoqlashtirishdir. Chunki dunyoga oshiq va sabablar doirasiga bogʻliq bir nazar bu foniy dunyoga bir navi baqo berishni istaydi. U dunyo mahbubini qoʻlidan qochirishni istamaydi; vahdat-ul vujud bahonasi bilan unga bir boqiy vujud tavahhum etadi, u mahbubi boʻlgan dunyo hisobiga va baqo va abadiyatni unga toʻliq mol etishiga binoan, bir ma'budiyat darajasiga chiqaradi. -Na'uzu billah- Allohni inkor etish vartasiga yoʻl ochadi. Bu asrda moddiyunlik fikri shu daraja istilo etganki, moddiyotni hamma narsaga marji' deb biladilar. Bunday bir asrda xos ahli iymon moddiyotni i'dom darajasida ahamiyatsiz koʻrganlaridan; Vahdat-ul Vujud mashrabi oʻrtaga chiqsa balki moddiyunlar sohib chiqadilar, "Biz ham shunday deymiz" deydilar. Holbuki dunyoda mashorib ichida moddiyunlarning va tabiatparastlarning maslagidan eng uzoq mashrab, Vahdat-ul Vujud mashrabidir. Chunki ahli Vahdat-ul Vujud, shu qadar vujudi Ilohiyga quvvati iymon bilan ahamiyat beradilarki, koinotni va mavjudotni inkor qiladilar. Moddiyunlar esa, shu qadar mavjudotga ahamiyat beradilarki; koinot hisobiga Allohni inkor qiladilar. Xullas bular qayerda? Ular qayerda?
OLTINCHI TALVIH: "Uch Nuqta"dir.
Birinchi Nuqta: Valoyat yoʻllari ichida eng goʻzali, eng mustaqimi, eng porlogʻi, eng boyi; Sunnati Saniyaga ittibodir. Ya'ni: A'mol va harakotida Sunnati Saniyani oʻylab unga tobe boʻlish va taqlid etish va muomalot va af'olida ahkomi shar'iyani oʻylab rahbar qilib olishdir.
Xullas, bu ittibo va iqtido vositasi bilan oddiy ahvoli va urfiy muomalalari va fitriy harakatlari ibodat shakliga kirish bilan barobar; har bir amali, sunnatni va shariatni u ittibo nuqtasida oʻylatish bilan, bir taxatturi hukmi shar'iy beradi. U taxattur esa, sohibi shariatni oʻylattiradi. U oʻylash esa, Janobi Haqni xotirga keltiradi. U xotira bir navi huzur beradi. U holda mutamodiyan umr daqiqalari huzur ichida bir ibodat hukmiga keltirilishi mumkin. Xullas, bu jadda-i kubro, valoyati kubro boʻlgan ahli varosati nubuvvat boʻlgan sahoba va salafi solihinning yoʻlidir.
Ikkinchi Nuqta: Valoyat yoʻllarining va tariqat shoʻbalarining eng muhim asosi, ixlosdir. Chunki ixlos bilan xofiy shirklardan xalos boʻladi. Ixlosni qozonmagan, u yoʻllarda kezolmaydi. Va u yoʻllarning eng keskin quvvati, muhabbatdir. Ha, muhabbat mahbubida bahonalar qidirmaydi va qusurlarini koʻrishni istamaydi. Va kamoliga dalolat etgan zaif nishonlarni kuchli hujjatlar hukmida koʻradi. Doimo mahbubiga tarafdordir.
Bu sirga binoan, muhabbat oyogʻi bilan ma'rifatullohga tavajjuh etgan zotlar; shubahotga va e'tirozotga quloq solmaydilar, arzon xalos boʻladilar. Minglab shayton toʻplansa, ularning mahbubi haqiqiysining kamoliga ishorat qilgan bir nishonni ularning nazarida yoʻq qilolmaydi. Agar muhabbat boʻlmasa, u vaqt oʻz nafsi va shaytoni va xorijiy shaytonlarning qilgan e'tirozoti ichida koʻp tipirchilaydi. Qahramonona bir matonat va quvvati iymon va diqqati nazar lozimki, oʻzini qutqarsin.
Shu sirga binoan; umum marotibi valoyatda ma'rifatullohdan kelgan muhabbat eng muhim moya va iksirdir. Faqat muhabbatning bir vartasi borki: Ubudiyatning sirri boʻlgan niyozdan, mahviyatdan nozga va da'voga hatlaydi, mezonsiz harakat qiladi. Mosivo-i Ilohiyaga tavajjuhi hangomida ma'no-i harfiydan ma'no-i ismiyga oʻtishi bilan; tiryoq ekan, zahar boʻladi. Ya'ni; gʻayrullohni sevgan vaqti, Janobi Haq hisobiga va uning nomiga, uning bir oyna-i asmosi boʻlish jihati bilan rabti qalb etish lozim ekan; ba'zan u zotni u zot hisobiga, oʻz kamoloti shaxsiyasi va jamoli zotiysi nomiga oʻylab, ma'no-i ismiy bilan sevadi. Allohni va paygʻambarlarni oʻylamasdan yana ularni seva oladi. Bu muhabbat muhabbatullohga vasila emas, parda boʻladi. Ma'no-i harfiy bilan boʻlsa, muhabbatullohga vasila boʻladi, balki jilvasi desa boʻladi.
Uchinchi Nuqta: Bu dunyo dor-ul hikmatdir, dor-ul xizmatdir; dor-ul ujrat va mukofot emas. Bu yerdagi a'mol va xizmatlarning ujratlari barzohda va oxiratdadir. Bu yerdagi a'mol barzohda va oxiratda meva beradi. Modomiki haqiqat shu ekan, a'moli uxroviyaga oid natijalarni dunyoda istamaslik kerak. Berilsa ham, mamnunona emas, mahzunona qabul qilish lozim. Chunki Jannatning mevalari kabi, uzgan sari oʻrniga aynisi kelish sirri bilan, boqiy hukmida boʻlgan amali uxroviy mevasini bu dunyoda foniy suratda yeyish, kori aql emas. Boqiy chiroqni bir daqiqa yashaydigan va soʻnadigan chiroq bilan mubodala etish kabidir.
Xullas, bu sirga binoan; ahli valoyat, xizmat va mashshaqqat va musibat va kulfatni xush koʻradilar, nozlanmaydilar, shikoyat qilmaydilar. "Alhamdulillahi alakullihal" deydilar. Kashf va karomat, azvoq va anvor berilgan vaqti, bir iltifoti Ilohiy navidan qabul etib satriga urinadilar. Faxrga emas, balki shukrga, ubudiyatga yanada ziyoda kiradilar. Koʻplari u ahvolning istitor va inqito'ini istaganlar, toki amallaridagi ixlos zadalanmasin. Ha, maqbul bir inson haqida eng muhim bir ehsoni Ilohiy, ehsonini unga sezdirmaslikdir; toki niyozdan nozga va shukrdan faxrga kirmasin.
Xullas, bu haqiqatga binoan, valoyatni va tariqatni istaganlar; agar valoyatning ba'zi tarashshuhoti boʻlgan azvoq va karomotni istasalar va ularga mutavajjih boʻlsa va ulardan xushlansa; boqiy uxroviy mevalarni foniy dunyoda, foniy bir suratda yeyish kabi boʻlish bilan barobar; valoyatning moyasi boʻlgan ixlosni yoʻqotib, valoyatning qochishiga yoʻl ochadi.
YETTINCHI TALVIH: "Toʻrt Nukta"dir.
Birinchi Nukta: Shariat toʻgʻridan-toʻgʻriga, koʻlankasiz, pardasiz, sirri ahadiyat bilan rububiyati mutlaqa nuqtasida xitobi Ilohiyning natijasidir. Tariqatning va haqiqatning eng yuksak martabalari, shariatning juzlari hukmiga oʻtadi. Boʻlmasa doimo vasila va muqaddima va xizmatchi hukmidadirlar. Natijalari, shariatning muhkamotidir. Ya'ni: Haqoiqi shariatga yetishish uchun, tariqat va haqiqat maslaklari, vasila va xizmatchi va zinalar hukmidadir. Bora-bora eng yuksak martabada, nafsi shariatda boʻlgan ma'no-i haqiqat va sirri tariqatga inqilob etadilar. U vaqt shariati kubroning juzlari boʻladilar. Boʻlmasa ba'zi ahli tasavvufning oʻylaganlari kabi, shariatni zohiriy bir qobiq, haqiqatni uning ichi va natijasi va gʻoyasi deb tasavvur etish toʻgʻri emas. Ha, shariatning tabaqoti nosga koʻra inkishofoti boshqa-boshqadir. Avomi nosga koʻra zohiri shariatni haqiqati shariat deb oʻylab, xoslarga munkashif boʻlgan shariat martabasiga "haqiqat va tariqat" nomini berish xatodir. Shariatning umum tabaqotga qaraydigan marotibi bor.
Shu sirga binoan: Ahli tariqat va asxobi haqiqat oldin borgan sari, haqoiqi shariatga qarshi injizoblari, ishtiyoqlari, ittibolari ziyodalashadi. Eng kichik bir Sunnati Saniyani eng buyuk bir maqsad kabi qabul qilib, uning ittiboiga harakat qiladilar, uni taqlid qiladilar. Chunki vahiy naqadar ilhomdan yuksak boʻlsa, samara-i vahiy boʻlgan odobi shar'iya shu daraja samara-i ilhom boʻlgan odobi tariqatdan yuksak va ahamiyatlidir. Shuning uchun tariqatning eng muhim asosi, Sunnati Saniyaga ittibo etishdir.
Ikkinchi Nukta: Tariqat va haqiqat, vasilalikdan chiqmasligi kerak. Agar maqsudi bizzot hukmiga oʻtsalar; u vaqt shariatning muhkamoti va amaliyoti va Sunnati Saniyaga ittibo, rasmiy hukmida qoladi; qalb narigi tarafga mutavajjih boʻladi. Ya'ni: Namozdan ziyoda halqa-i zikrni oʻylaydi; faroizdan ziyoda avrodiga munjazib boʻladi; kaboirdan qochishdan ziyoda odobi tariqatning muxolafatidan qochadi. Holbuki muhkamoti shariat boʻlgan farzlarning bir donasiga avrodi tariqat muqobil kelolmaydi; oʻrnini toʻldirolmaydi. Odobi tariqat va avrodi tasavvuf u faroizning ichidagi haqiqiy zavqqa madori tasalli boʻlishi kerak, mansha' boʻlmasligi kerak. Ya'ni: Takyasi masjiddagi namozning zavqiga va ta'dili arkoniga vasila boʻlishi kerak; boʻlmasa masjiddagi namozni tez rasmiy oʻqib, haqiqiy zavqini va kamolini takyada topishni oʻylagan, haqiqatdan uzoqlashadi.
Uchinchi Nukta: "Sunnati Saniya va ahkomi shariat xorijida tariqat boʻlishi mumkinmi?" deya savol soʻralyapti.
Aljavob: Ham bor, ham yoʻq. Bor, chunki ba'zi avliyo-i komiliyn shariat qilichi bilan i'dom etilganlar. Ham yoʻq, chunki muhaqqiqiyni avliyo Sa'di Sheroziyning bu dasturida ittifoq etganlar:
Ya'ni: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning yoʻlidan xorij va uning orqasidan ketmagan maholdirki; haqiqiy anvori haqiqatga vosil boʻla olsin". Bu masalaning sirri shuki: Modomiki Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Xotam-ul Anbiyodir va umum navi bashar nomiga muxotobi Ilohiydir; albatta navi bashar uning yoʻli xorijida ketolmaydi va bayrogʻi ostida boʻlish zaruriydir. Va modomiki ahli jazba va ahli istigʻroq muxolafatlaridan mas'ul boʻlolmas ekan; va modomiki insonda ba'zi latoif borki, taklif ostiga kirolmaydi; u latifa hokim boʻlgan vaqt, takolifi shar'iyaga muxolafati bilan mas'ul qilinmaydi; va modomiki insonda ba'zi latoif borki, taklif ostiga kirmagani kabi, ixtiyor ostiga ham kirmaydi; hatto aqlning tadbiri ostiga ham kirmaydi, u latifa qalbni va aqlni tinglamaydi; albatta u latifa bir insonda hokim boʻlgan paytda -faqat u zamonga maxsus boʻlib- u zot shariatga muxolafatda valoyat darajasidan sukut etmaydi, ma'zur sanaladi. Faqat bir shart bilanki, haqoiqi shariatga va qavoidi iymoniyaga qarshi bir inkor, bir tazyif, bir istixfof boʻlmasin. Ahkomni qilmasa ham, ahkomni haq bilish kerak. Boʻlmasa u holga magʻlub boʻlib, na'uzu billah, u haqoiqi muhkamaga qarshi inkor va takzibni ishmom etadigan bir vaziyat, alomati sukutdir!
Alhosil: Doira-i shariatning xorijida boʻlgan ahli tariqat ikki qismdir:
Bir qismi: -Sobiqan oʻtgani kabi- yo holga, istigʻroqqa, jazbaga va sakrga magʻlub boʻlib yoki taklifni tinglamagan yoki ixtiyorni eshitmagan latifalarning mahkumi boʻlib, doira-i shariatning xorijiga chiqadi. Faqat u chiqish, ahkomi shariatni yoqtirmaslikdan yoki istamaslikdan emas; balki majburiyat bilan ixtiyorsiz tark etadi. Bu qism ahli valoyat bor. Ham muhim valiylar bularning ichida muvaqqatan boʻlgan. Hatto bu navidan; yolgʻiz doira-i shariatdan emas, balki doira-i Islomiyat xorijida boʻlganini ba'zi muhaqqiqiyni avliyo hukm etganlar. Faqat bir shart bilan: Muhammad Alayhissalotu Vassalam keltirgan ahkomning hech birini takzib etmaslikdir. Balki, yo oʻylamaydi yoki mutavajjih boʻlolmaydi yoxud bilolmaydi va bilmaydi. Bilsa, qabul qilmasa, boʻlmaydi!
Ikkinchi qism esa: Tariqat va haqiqatning porloq azvoqlariga berilib, mazoqidan juda yuksak boʻlgan haqoiqi shariatning daraja-i zavqiga yetisholmagani uchun; zavqsiz, rasmiy bir narsa deb oʻylab, unga qarshi loqayd qoladi. Bora-bora shariatni zohiriy bir qobiq deb oʻylaydi. Topgan haqiqatini asos va maqsud deb oʻylaydi. "Men uni topdim, u menga yetadi" deydi, ahkomi shariatga muxolif harakat qiladi. Bu qismdan aqli joyida boʻlganlar mas'uldirlar, sukut etadilar, balki qisman shaytonga masxara boʻladilar.
Toʻrtinchi Nukta: Ahli zalolat va bid'at firqalaridan bir qism zotlar ummat nazarida maqbul boʻladilar. Aynan ular kabi zotlar bor; zohiriy hech bir farq yoʻq ekan, ummat rad qiladi. Bunga hayrat qilar edim. Masalan: Moʻtazila mazhabida Zamaxshariy kabi, I'tizolda eng mutaassib bir kishi boʻlgani holda, muhaqqiqiyni Ahli Sunnat uning u shiddatli e'tirozotiga qarshi uni takfir va tadlil etmaydilar, balki bir rohi najot u uchun qidiradilar. Zamaxshariyning daraja-i shiddatidan koʻp past Abu Ali Jubbaiy kabi moʻtazila imomlarini mardud va matrud sanaydilar. Koʻp vaqt bu sir meni qiziqtirar edi. Soʻngra lutfi Ilohiy bilan angladimki: Zamaxshariyning Ahli Sunnatga e'tirozoti, haq deb oʻylagan maslagidagi muhabbati haqdan kelib chiqayotgan edi. Ya'ni, masalan: Tanzihi haqiqiy; uning nazarida, hayvonlar oʻz af'oliga xoliq boʻlishi bilan boʻladi. Shuning uchun, Janobi Haqni tanzih muhabbatidan, Ahli Sunnatning xalqi af'ol masalasida dasturini qabul qilmaydi. Mardud boʻlgan boshqa Moʻtazila imomlari muhabbati haqdan ziyoda, Ahli Sunnatning yuksak dasturlariga qisqa aqllari yetisholmagani uchun va keng qavonini Ahli Sunnat ularning tor fikrlariga yetishmaganidan, inkor qilganlaridan marduddirlar. Aynan bu Ilmi Kalomdagi Ahli I'tizolning Ahli Sunnat va Jamoatga muxolafati boʻlgani kabi, Sunnati Saniya xorijidagi bir qism ahli tariqatning muxolafati ham ikki jihatdan:
Biri: Zamaxshariy kabi; holiga, mashrabiga maftuniyat jihatida hali daraja-i zavqiga yetisholmagan odobi shariatga qarshi bir daraja loqayd qoladi.
Boshqa qismi esa; Xosho odobi shariatga, dasotiri tariqatga nisbatan ahamiyatsiz qaraydi. Chunki tor tushunchasi u keng azvoqni ihota etolmaydi va qisqa maqomi u yuksak odobga yetisholmaydi.
SAKKIZINCHI TALVEH: Sakkizta vartani bayon qiladi:
Birinchisi: Sunnati Saniyaga toʻliq ittiboga rioya qilmagan bir qism ahli suluk; valoyatni nubuvvatga tarjih etish bilan vartaga tushadi. Yigirma Toʻrtinchi va Oʻttiz Birinchi Soʻzlarda nubuvvat naqadar yuksak boʻlgani va valoyat unga nisbatan naqadar soʻniq boʻlgani isbot etilgan.
Ikkinchisi: Ahli tariqatning bir qism mufrit avliyosini Sahobaga tarjih, hatto Anbiyo darajasida koʻrish bilan vartaga tushadi. Oʻn Ikkinchi va Yigirma Yettinchi Soʻzlarda va Sahobalar haqidagi zaylida qat'iy isbot etilganki: Sahobalarda shunday bir xossa-i suhbat borki, valoyat bilan yetishilmaydi va Sahobalarga tafavvuq etilmaydi va Anbiyoga hech bir vaqt avliyo yetishmaydi.
Uchinchisi: Ifrot bilan tariqat taassubi tashiganlarning bir qismi, odob va avrodi tariqatni Sunnati Saniyaga tarjih etish bilan Sunnatga muxolafat etib, Sunnatni tark etadi, faqat virdini tashlamaydi. Shu surat bilan odobi shar'iyaga bir loqaydlik vaziyati keladi, vartaga tushadi.
Koʻp Soʻzlarda isbot qilingani kabi va Imom Gʻazzoliy, Imom Rabboniy kabi muhaqqiqiyni ahli tariqat deydilarki: "Birgina Sunnati Saniyaga ittibo nuqtasida hosil boʻlgan maqbuliyat, yuz odob va navofili xususiyadan kelolmaydi. Bitta farz mingta Sunnatga murajjah boʻlgani kabi; bitta Sunnati Saniya ham mingta odobi tasavvufga murajjahdir" deyishgan.
Toʻrtinchisi: Mufrit bir qism ahli tasavvuf; ilhomni vahiy kabi deb oʻylaydi va ilhomni vahiy navidan deb qabul qiladi, vartaga tushadi. Vahiyning darajasi naqadar yuksak va kulliy va qudsiy boʻlgani va ilhomot unga nisbatan qay daraja juz'iy va soʻniq boʻlgani; Oʻn Ikkinchi Soʻzda va i'jozi Qur'onga doir Yigirma Beshinchi Soʻzda va boshqa risolalarda gʻoyat qat'iy isbot etilgan.
Beshinchisi: Sirri tariqatni anglamagan bir qism mutasavvifa zaiflarni taqviya etish va zaiflarni tashji' etish va shiddati xizmatdan kelgan zerikish va mashaqqatni tahfif etish uchun, istanilmasdan berilgan azvoq va anvor va karomotni xush koʻrib maftun boʻladi; ibodotga, xizamotga va avrodga tarjih etish bilan vartaga tushadi. Shu risolaning Oltinchi Talvihining Uchinchi Nuqtasida ijmolan bayon boʻlgan va boshqa Soʻzlarda qat'iyan isbot etilganki: Bu dori dunyo, dor-ul xizmatdir, dor-ul ujrat emas! Bu yerda ujratini istaganlar; boqiy, doimiy mevalarni, foniy va muvaqqat bir suratga oʻgirish bilan barobar, dunyodagi baqo unga yoqadi, mushtoqona barzohga qarolmaydi; goʻyo bir jihatda dunyo hayotini sevadi, chunki ichida bir navi oxiratni topadi.
Oltinchisi: Ahli haqiqat boʻlmagan bir qism ahli suluk, maqomoti valoyatning koʻlankalarini va pardalarini va juz'iy namunalarini maqomoti asliya-i kulliya bilan chalkashtirish bilan vartaga tushadi. Yigirma Toʻrtinchi Soʻzning Ikkinchi Shoxida va boshqa Soʻzlarda qat'iyan isbot etilganki: Qandayki Quyosh oynalar vositasi bilan taaddud etadi; minglab misoliy Quyosh ayni Quyosh kabi ziyo va harorat sohibi boʻladi. Faqat u misoliy Quyoshlar haqiqiy Quyoshga nisbatan juda zaifdirlar. Aynan shuning kabi: Maqomoti Anbiyo va a'ozimi avliyoning maqomotining ba'zi koʻlankalari va pardalari bor. Ahli suluk ularga kiradi; oʻzini u avliyo-i azimadan yanada azim koʻradi; balki Anbiyodan oldin oʻtganman deb oʻylaydi, vartaga tushadi. Faqat bu oʻtgan umum vartalardan zarar koʻrmaslik uchun, usuli iymoniyani va asosoti shariatni doimo rahbar va asos tutish va mashhudini va zavqini ularga qarshi muxolafatida ittihom etish bilan boʻladi.
Yettinchisi: Bir qism ahli zavq va shavq, sulukida faxrni, nozni, shatohatni, tavajjuhi nosni va marji'iyatni; shukrga, niyozga, tazarruotga va insonlardan istigʻnoga tarjih etish bilan vartaga tushadi. Holbuki eng yuksak martaba esa, ubudiyati Muhammadiyadirki, "Mahbubiyat" unvoni bilan ta'bir etiladi. Ubudiyatning esa sirri asosi; niyoz, shukr, tazarru, xushu', ajz, faqr, xalqdan istigʻno jihati bilan u haqiqatning kamoliga mazhar boʻladi. Ba'zi avliyo-i azima faxr va noz va shatohatga muvaqqatan, ixtiyorsiz kirganlar; faqat u nuqtada, ixtiyoriy boʻlib ularga iqtido etilmaydi; hadiydirlar, muhdiy emaslar; orqalaridan ketilmaydi!
Sakkizinchi Varta: Xudgam, shoshqaloq bir qism ahli suluk; oxiratda olinadigan va uziladigan valoyat mevalarini dunyoda yeyishni istaydi va sulukida ularni istash bilan vartaga tushadi. Holbuki
kabi oyatlar bilan e'lon qilingani kabi, koʻp Soʻzlarda qat'iyan isbot qilinganki: Olami baqoda birgina meva, foniy dunyoning mingta bogʻidan murajjahdir. Shuning uchun u muborak mevalarni bu yerda yemaslik kerak. Agar istanilmasdan yedirilsa, shukr qilish kerak; mukofot uchun emas, balki tashviq uchun bir ehsoni Ilohiy sifatida qabul qilinishi kerak.
TOʻQQIZINCHI TALVIH: Tariqatning juda koʻp samarotidan va foydalaridan yolgʻiz bu yerda "Toʻqqiz Adadi"ni ijmolan bayon qilamiz:
Birinchisi: Istiqomatli tariqat vositasi bilan, saodati abadiyadagi abadiy xazinalarning kalitlari va mansha'lari va ma'danlari boʻlgan haqoiqi iymoniyaning inkishofi va vuzuhi va aynalyaqiyn darajasida zuhurlaridir.
Ikkinchisi: Uskuna-i insoniyaning markazi va charxi boʻlgan qalbni, tariqat vosita boʻlib ishlatishi bilan va u ishlatish bilan boshqa latoifi insoniyani harakatga keltirib, natija-i fitratlariga yoʻnaltirib haqiqiy inson boʻlishdir.
Uchinchisi: Olami barzoh va oxirat safarida, tariqat silsilalaridan bir silsilaga iltihoq etib va u qofila-i nuroniya bilan abad-ul abad yoʻlida doʻst boʻlish va yolgʻizlik vahshatidan qutulish va ular bilan dunyoda va barzohda ma'nan unsiyat etish va avhom va shubahotning hujumlariga qarshi ularning ijmo'iga va ittifogʻiga istinod etib, har bir ustozini kuchli bir hujjat va quvvatli bir burhon darajasida koʻrib, ular bilan u xotirga kelgan zalolat va shubahotni daf etishdir.
Toʻrtinchisi: Iymondagi ma'rifatulloh va u ma'rifatdagi muhabbatullohning zavqini sof tariqat vositasi bilan anglash va u anglash bilan dunyoning vahshati mutlaqasidan va insonning koinotdagi gʻurbati mutlaqasidan qutulishdir. Koʻp Soʻzlarda isbot etganmizki: Saodati dorayn va alamsiz lazzat va vahshatsiz unsiyat va haqiqiy zavq va jiddiy saodat, iymon va Islomiyatning haqiqatidadir. Ikkinchi Soʻzda bayon qilingani kabi: Iymon, shajara-i tubo-i jannatning bir urugʻini tashiydi. Xullas, tariqatning tarbiyasi bilan oʻsha urugʻ nashvu namo topadi, inkishof etadi.
Beshinchisi: Takolifi shar'iyadagi haqoiqi latifani tariqatdan va zikri Ilohiydan kelgan bir intibohi qalbiy vositasida his etish, taqdir etish... U vaqt toatga majburan kabi emas, balki ishtiyoq bilan itoat etib ubudiyatni ado qiladi.
Oltinchisi: Haqiqiy zavqqa va jiddiy tasalliga va gʻamsiz lazzatga va vahshatsiz unsiyatga haqiqiy mador va vosita boʻlgan tavakkal maqomini va taslim rutbasini va rizo darajasini qozonishdir.
Yettinchisi: Suluki tariqatning eng muhim sharti, eng ahamiyatli natijasi boʻlgan ixlos vositasi bilan, shirki xofiydan va riyo va tasannu' kabi razoildan xalos boʻlish va tariqatning mohiyati amaliyasi boʻlgan tazkiya-i nafs vositasi bilan nafsi ammoraning va anoniyatning tahlikalaridan qutulishdir.
Sakkizinchisi: Tariqatda zikri qalbiy bilan va tafakkuri aqliy bilan qozongan tavajjuh va huzur va quvvatli niyatlar vositasi bilan odatlarini ibodat hukmiga oʻgirmoq va muomaloti dunyoviyasini a'moli uxroviya hukmiga keltirib sarmoya-i umrini husni iste'mol etish jihati bilan, umrining daqiqalarini hayoti abadiyaning boshoqlarini beradigan urugʻlar hukmiga keltirishdir.
Toʻqqizinchisi: Sayri suluki qalbiy bilan va mujohada-i ruhiy bilan va taraqqiyoti ma'naviya bilan, insoni komil boʻlish uchun harakat qilish; ya'ni haqiqiy moʻ'min va toʻliq bir musulmon boʻlish; ya'ni yolgʻiz suriy emas, balki haqiqati iymonni va haqiqati Islomni qozonish; ya'ni, shu koinot ichida va bir jihatda koinot mumassili boʻlib, toʻgʻridan-toʻgʻriga koinotning Xoliqi Zuljaloliga abd boʻlish va muxotob boʻlish va doʻst boʻlish va halil boʻlish va oyna boʻlish va ahsani taqvimda boʻlganini koʻrsatish bilan, bani Odamning maloikaga rujhoniyatini isbot qilish va shariatning iymoniy va amaliy janohlari bilan maqomoti oliyada uchish va bu dunyoda saodati abadiyaga qarash, balki da u saodatga kirishdir.
Zayl
Janobi Haqqa vosil boʻladigan tariqlar juda koʻp. Butun haq tariqlar Qur'ondan olingan. Faqat tariqatlarning ba'zisi ba'zisidan yanada qisqa, yanada salomatli, yanada umumiyatli boʻladi. U tariqlar ichida qisqa fahmim bilan Qur'ondan istifoda etganim "Ajz va faqr va shafqat va tafakkur" tariqidir. Ha, ajz ham ishq kabi, balki yanada aslam bir tariqdirki; ubudiyat tariqi bilan mahbubiyatga qadar ketadi. Faqr ham Rahmon ismiga iysol etadi. Ham shafqat ham ishq kabi, balki yanada keskin va yanada keng bir tariq boʻlib, Rahim ismiga isol etadi. Ham tafakkur ham ishq kabi, balki yanada boy va yanada porloq bir tariq boʻlib, Hakim ismiga isol etadi. Shu tariq xofiy tariqlar kabi "Latoifi Ashara" kabi oʻn xatva emas va tariqi jahriya kabi "Nufusi Sab'a" yetti martabaga otilgan qadamlar emas, balki "Toʻrt Xatva"dan iboratdir. Tariqatdan ziyoda haqiqatdir, shariatdir. Xato tushunilmasin: Ajz va faqr va qusurini Janobi Haqqa qarshi koʻrish deganidir. Boʻlmasa ularni qilish yoki xalqqa koʻrsatish degani emasdir. Shu qisqa tariqning avrodi: Ittibo-i sunnatdir, faroizni bajarish, kaboirni tark etishdir. Va xususan namozni ta'dili arkon bilan oʻqish, namozning orqasidagi tasbehotni qilishdir.
Birinchi xatvaga فَلَا تُزَكُّٓوا اَنْفُسَكُمْ oyati ishorat qiladi.
Ikkinchi xatvaga وَلَا تَكُونُوا كَالَّذ۪ينَ نَسُوا اللّٰهَ فَاَنْسٰيهُمْ اَنْفُسَهُمْ oyati ishorat qiladi.
Uchinchi xatvaga مَٓا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَٓا اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ oyati ishorat qiladi.
Toʻrtinchi Xatvaga كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ oyati ishorat qiladi. Shu toʻrt xatvamning qisqa bir izohi shuki:
Birinchi xatvada فَلَا تُزَكُّٓوا اَنْفُسَكُمْ oyati ishorat qilgani kabi: Tazkiya-i nafs qilmaslik. Zero inson jibilliyati va fitrati jihatidan nafsini sevadi. Balki avvalo va bizzot yolgʻiz zotini sevadi, boshqa hamma narsani nafsiga fido qiladi. Ma'budga loyiq tarzda nafsini madh etadi. Ma'budga loyiq bir tanzih bilan nafsini ma'oyibdan tanzih va tabria etadi. Qoʻldan kelganicha qusurlarni oʻziga loyiq koʻrmaydi va qabul qilmaydi. Nafsiga parastish etish tarzida shiddat bilan mudofaa qiladi. Hatto fitratida tavdi' etilgan va Ma'budi Haqiqiyning hamd va tasbehi uchun unga berilgan jihozot va iste'dodni oʻz nafsiga sarf etib مَنِ اتَّخَذَ اِلٰهَهُ هَوٰيهُ sirriga mazhar boʻladi. Oʻzini koʻradi, oʻziga ishonadi, oʻzini yoqtiradi. Mana shu martabada, shu xatvada tazkiyasi, tathiri: Uni tazkiya etmaslik, tabria etmaslikdir.
Ikkinchi Xatvada
darsini bergani kabi: Oʻzini unutgan, oʻzidan xabari yoʻq. Mavtni oʻylasa, boshqasiga beradi. Fano va zavolni koʻrsa, oʻziga olmaydi va zahmat va xizmat maqomida nafsini unutish, faqat ahzi ujrat va istifoda-i huzuzot maqomida nafsini oʻylash, shiddat bilan iltizom etish, nafsi ammoraning muqtazosidir. Shu maqomda tazkiyasi, tathiri, tarbiyasi; shu holning aksidir. Ya'ni, nisyoni nafs ichida nisyon etmaslik. Ya'ni huzuzot va ehtirosotda unutish va mavtda va xizmatda oʻylash.
darsini bergani kabi: Nafsning muqtazosi, doimo yaxshilikni oʻzidan bilib, faxr va ujbga kiradi. Bu xatvada, nafsida yolgʻiz qusurni va naqsni va ajzni va faqrni koʻrib, butun mahosin va kamolotini Fotiri Zuljalol tarafidan unga ehson etilgan ne'matlar boʻlganini anglab, faxr oʻrniga shukr va tamadduh oʻrniga hamd etishdir. Shu martabada tazkiyasi, قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا sirri bilan shuki: Kamolini kamolsizlikda, qudratini ajzda, gʻinosini faqrda bilishdir.
Toʻrtinchi Xatvada: كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ darsini bergani kabi: Nafs oʻzini erkin va mustaqil va bizzot mavjud deb biladi. Undan bir navi rububiyat davo qiladi. Ma'budiga qarshi adovatkorona bir isyonni tashiydi. Xullas, keladigan shu haqiqatni idrok etish bilan undan qutuladi. Haqiqat shuki: Hamma narsa nafsida ma'no-i ismiy bilan foniydir, mafquddir, hodisdir, ma'dumdir. Faqat ma'no-i harfiy bilan va Sone'-i Zuljalolning asmosiga oynadorlik jihati bilan va vazifadorlik e'tibori bilan shohiddir, mashhuddir, vojiddir, mavjuddir. Shu maqomda tazkiyasi va tathiri shuki: Vujudida adam, adamida vujudi bor. Ya'ni, oʻzini bilsa, vujud bersa; koinot qadar bir zulumoti adam ichidadir. Ya'ni, vujudi shaxsiysiga ishonib Mujidi Haqiqiydan gʻaflat etsa; tilla qoʻngʻiz kabi bir shaxsiy ziyo-i vujudi; nihoyatsiz zulumoti adam va firoqlar ichida boʻladi, boʻgʻiladi. Faqat anoniyatni tashlab, bizzot nafsi hech boʻlganini va Mujidi Haqiqiyning bir oyna-i tajalliysi boʻlganini koʻrgan vaqti, butun mavjudotni va nihoyatsiz bir vujudni qozonadi. Zero butun mavjudot, asmosining jilvalariga mazhar boʻlgan Zoti Vojib-ul Vujudni topgan bir qalb hamma narsani topadi.
Shu ajz, faqr, shafqat, tafakkur tariqidagi toʻrt xatvaning izohoti; haqiqatning ilmiga, shariatning haqiqatiga, Qur'onning hikmatiga doir yigirma olti adad Soʻzlarda oʻtgan. Yolgʻiz shu yerda bir-ikki nuqtaga qisqa bir ishorat qilamiz. Shundayki:
Ha, shu tariq qisqaroqdir. Chunki toʻrt xatvadir. Ajz qoʻlini nafsdan tortsa, toʻgʻridan-toʻgʻri Qodiri Zuljalolga beradi. Holbuki eng keskin tariq boʻlgan ishq nafsidan qoʻlini tortadi, lekin ma'shuqi majoziyga yopishadi. Uning zavolini topgandan soʻng Mahbubi Haqiqiyga ketadi. Ham shu tariq yanada aslamdir. Chunki nafsning shatohat va bolo-parvozona da'volari boʻlmaydi. Chunki ajz va faqr va qusurdan boshqa narsa nafsida topmaydiki, haddidan oshsin. Ham bu tariq yanada umumiy va jadda-i kubrodir. Chunki koinotni ahli vahdat-ul vujud kabi, huzuri doimiy qozonish uchun i'domga mahkum deb oʻylab, "La mavjuda illa Hu" hukm qilishga yoxud ahli vahdat-ush shuhud kabi, huzuri doimiy uchun koinotni nisyoni mutlaq hibsida hibsga mahkum taxayyul etib, "La mashhuda illa Hu" deyishga majbur boʻlmaydi. Balki i'domdan va hibsdan gʻoyat zohir boʻlib Qur'on avf etganidan, u ham sarfi nazar etib va mavjudotni oʻzlari hisobiga xizmatdan azl etib Fotiri Zuljalol hisobiga istihdom etib, asmo-i husnasining mazhariyat va oynadorlik vazifasida iste'mol etib ma'no-i harfiy nazari bilan ularga qarab, mutlaq gʻaflatdan qutulib huzuri doimiyga kirishdir; hamma narsada Janobi Haqqa bir yoʻl topishdir.
Alhosil: Mavjudotni mavjudot hisobiga xizmatdan azl etib, ma'no-i ismiy bilan qaramaslikdir.