Mundarija-i Maktubot
Toʻrt savolning javobidir.
BIRINCHI SAVOL: Hazrat Hizrning hayoti haqida va u munosabat bilan hayotning besh martabasini gʻoyat goʻzal va muqni' bir tarzda bayon qiladi.
IKKINCHI SAVOL: اَلَّذ۪ى خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيٰوةَ oyatidagi mavtni ne'mat suratida va maxluq boʻlganining sirrini gʻoyat goʻzal suratda isbot qiladiki, mavt ham hayot kabi bir ne'mat va hayot kabi maxluqdir.
UCHINCHI SAVOL: "Jahannam qayerda?" javobida gʻoyat ma'qul bir suratda oʻrnini bayon qiladi va koʻrsatadi. Jahannami Sugʻro va Kubroni tafriq qilib, fanniy bir tarzda va mantiqiy suratda isbot qilish bilan birga; oxiratda gʻoyat muhtasham va porloq bir suratda azamat va rububiyati Ilohiyaning bir sirri azimini va Jahannami Kubroning bir hikmati xilqatini koʻrsatgani kabi; Jannat va Jahannam shajara-i xilqatning ikki mevasi va silsila-i koinotning ikki natijasi va sayli shuunotning va mahsuloti ma'naviya-i Arziyaning ikki mahzani, lutf va qahrning ikki tajalliygohi boʻlganini koʻrsatadi.
TOʻRTINCHI SAVOL ning javobida; mahbublarga boʻlgan ishqi majoziy ishqi haqiqiyga inqilob etgani kabi, ulkan dunyoga qarshi insonning ishqi majoziysi ham, sirri iymon bilan maqbul bir ishqi haqiqiyga inqilob eta olishini gʻoyat goʻzal va ishontiradigan suratda isbot qiladi.
Bu zamonda zarurat boʻlmasdan, irshodi nosga va nashri dinga harakat qilganlarning sadaqalarni va hadyalarni qabul qilmasliklari lozim boʻlganining sirrini toʻrt sabab bilan bayon qiladi.
oyati bilan
oyati kabi insonlardan istigʻno haqidagi oyatning muhim bir sirrini tafsir qiladi. Va ilm va dinni nashrga harakat qilgan insonlar mumkin qadar istigʻno va qanoat bilan harakat qilmasa; ham ahli zalolatning ittihomiga hadaf boʻladi, ham izzati ilmiyani muhofaza qilolmaydi. Ham salohat va nashri din kabi umuri uxroviyaga muqobil hadyalarni olish, oxirat mevalarini dunyoda foniy bir suratda yeyish deganidir.
qasami va ondidagi ulviy bir nuri i'joziyni va
oyatining tashbehidagi porloq bir lam'a-i i'joziyani va
oyatida Kura-i Arzni fazo-i koinotda suzgan bir safina-i Rabboniya ekanini koʻrsatgan porloq bir haqiqatni tasvirlab, Kura-i Arzdan Jahannamga koʻchish uchun ahli zalolatning sayohatini va butun ashyo birgina zotga isnod etilsa, vujub darajasida suhulat va osonlik ekanini; ashyoning ijodi mutaaddid sabablarga isnod etilsa, imtino' darajasida bir suubat va mushkulot ekanini gʻoyat goʻzal va muqni' va muxtasar suratda bayon qilib ikki nukta-i muhimma-i i'joziyani tafsir qiladi.
oyatining bir sirri Risola-i Nur haqida tajalliy etganini bayon qiladi.
Ham:
Tarki dunyo, tarki uqbo, tarki hasti, tarki tark"
dasturiga muqobil, ajz-mandiy tariqida juda muhim bir dasturni bayon qiladi.
Va
oyatining bir sirrini; she'rga oʻxshash faqat she'r boʻlmagan, muntazam faqat manzum boʻlmagan, gʻoyat porloq faqat xayol boʻlmagan, yulduzlarni gapirtirgan yulduznoma bilan tafsir qiladi.
Shariatning bir xodimi va bir vasilasi boʻlgan tariqatga mansub ba'zi kishilarning tariqatga koʻp ahamiyat berib unga qanoat qilib haqoiqi iymoniyaning nashrida tanballik va loqaydlik koʻrsatganlari munosabati bilan yozilgan. Va valoyatning uch qismini bayon qilib, eng muhim tariqat boʻlgan valoyati kubro, sirri varosat bilan Sunnati Saniyaga ittibo va nashri haqoiqi iymoniyada ihtimom ekanini isbot qiladi. Va tariqatlarning eng muhim gʻoyasi va foydasi va muntahosi boʻlgan inkishofi haqoiqi iymoniya, Risola-i Nur bilan ham boʻla olishini va Risola-i Nurning parchalari u vazifani tariqat kabi, faqat yanada qisqa bir zamonda bajarganini koʻrsatadi.
oyatlarining bir sirrini, bir biri ichida his etilgan besh navi hazin gʻurbatlar zulmatida nuri iymon va fayzi Qur'on va lutfi Rahmondan kelgan nuri tasallini bayon qilib u sirni tafsir qiladi. Bu maktub eng qattiq qalbni ham yigʻlatadigan darajada riqqatlidir. Va eng ma'yus va mukaddar qalbni ham sevintiradigan darajada nurlidir.
Munofiqlarning ittihomidan baroati Nabaviya haqida kelgan
oyatlarining muhim sirrini tafsir qiladi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning kasrati izdivoji nafsoniy boʻlmaganini; balki aqvol va af'ol kabi, ahvol va atvoridan tazohur etgan ahkomi shariatga vosita boʻlish uchun xususiy doirasida ziyoda shogirdlari boʻlishidir. Va Hazrat Zaynabga tazavvujlari, faqat amri Ilohiy va qadari Rabboniy bilan boʻlganini bayon qiladi. Eski zamon munofiqlari kabi, yangi zamon zindiqlarining tanqidlarini qat'iy bir suratda sindiradi.
degan Hazrat Yoqub Alayhissalomning Hazrat Yusuf Alayhissalomga hissi ishq boʻlmaganini, balki ulviy bir martaba-i shafqat boʻlganini va shafqat ishqdan juda yuksak va keskinligini va ismi Rahmon va ismi Rahimning vasilasi shafqat ekanini bayon qilib بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ ning goʻzal bir sirrini, فَاللّٰهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ اَرْحَمُ الرَّاحِم۪ينَ ning porloq bir nuktasini tafsir qiladi.
Karomat va ikrom va inoyat va istidrojga doir muhim qoidani bayon qiladi. Karomatning izhori zarar boʻlgani kabi, ikromning izhori shukr ekanini va eng salomatli karomat esa, bilmasdan mazhar boʻlish ekanini va haqiqiy karomat, oʻz nafsiga emas, balki Robbiga e'timodini ziyodalashtirgan karomat ekani va aksincha istidroj ekanini; ham hayoti dunyoviyani baxtiyorona oʻtkazishning chorasi, oxirat uchun berilgan hissiyoti shadidani dunyoning foniy ishlariga sarf etmaslik kerakligi va ishqning majoziy va haqiqiy ikki navi borligi; hirs va inod va andisha-i istiqbol kabi hissiyoti shadidaning ham, majoziy va haqiqiy ikki qismi borligini; majoziysi gʻoyat zararli va sui axloqqa mansha' va haqiqiysi gʻoyat foydali va husni axloqqa dastak boʻlganini isbot qiladi.
Ham Islom va iymonning muhim bir farqini bayon qiladi. Ya'ni: Islomiyat, haqqa tarafgirlik va iltizomdir; iymon esa, haqni iz'on va tasdiqdir. Yigirma yil avval dinsiz musulmon boʻlgani kabi, hozir gʻayri muslim moʻ'min mavjudligi koʻringanini koʻrsatadi.
Ham Risola-i Nur parchalari qay daraja shiddatli suratda Islomiyatga tarafgirlik hissini berganini va arkoni iymoniyani qay daraja quvvatli va qat'iy isbot qilganini bayon qiladi.
Ikki savolning javobidir.
oyatlarining bir sirrini tafsir qiladi. "Imomi Mubin", "Kitobi Mubin" nimadan iborat boʻlganini bayon qiladi.
IKKINCHI SAVOL: "Maydoni Hashr qayerda?" javobida gʻoyat ma'qul va muhim va porloq bir javob beradi.
Toʻrtta alohida-alohida mabhasdir. Bu toʻrt masala bir-biridan uzoq boʻlganidan, bu maktub tarqoq koʻrinadi. Bu tarqoq maktub munosabati bilan qardoshlarimga ixtor etamanki:
Bu kichik maktublarni xususiy suratda, xususiy ba'zi qardoshlarimga yozgan edim. Katta maktublar maydonga chiqqandan soʻng, kichiklar ham umumning nazariga koʻrsatilishi lozim boʻldi. Holbuki tanzimsiz, mushavvash bir suratda edilar. Ular qanday hol bilan yozilgan boʻlsa, shunday qolishi lozim edi. Keyinchalik tasxix va tanzim etishga ma'zun emasmiz! Xullas, bu Oʻn Birinchi Maktub tarqoq suratda, bir-biridan juda uzoq toʻrt masaladan iborat. Ham mushavvash, ham tarqoq. Shoirlarning va ahli ishqning, zulfi parishoniyni sevishi va istihson etishgani navidan, bu maktub ham -zulfi parishon tarzida- sovuq tasannu' qoʻshilmasdan, harorat va halovati asliyasini muhofaza qilish niyatida oʻz holida qoldirilgan.
BU MAKTUBNING BIRINCHI MABHASI
اِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَع۪يفًا oyatining bir sirrini tafsir bilan, vasvasa-i shaytonga mubtalo boʻlgan odamlarga muhim bir dori va malhamdir.
IKKINCHI MASALA
Barla Yaylovi, Tepalicha, qaragʻay, qatron, qora terakning bir mevasi boʻlib, Soʻzlar Majmuasida yozilgani uchun, bu yerda yozilmagan.
UCHINCHI VA TOʻRTINCHI MASALALARI
I'jozi Qur'onga qarshi madaniyaning ajzini koʻrsatgan yuzlab misollardan ikki misoldir. Qur'onga muxolif boʻlgan huquqi madaniyat naqadar haqsiz boʻlganini isbot qilgan ikki namunadir.
Birinchi Misol: فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْاُنْثَيَيْنِ Mahzi adolat boʻlgan hukmi Qur'oniy qizga yarmini beradi. Madaniyat me'ros xususida qizga koʻproq haq berish bilan katta haqsizlik qilgan va marhamatga muhtoj qizga zulm qilganini qat'iy isbot qiladi.
Ikkinchi Misol: فَلِاُمِّهِ السُّدُسُ oyatining bir sirriga doir boʻlib, mimsiz madaniyat qanday qizga haqqidan ortiq haq berganidan haqsizlik qilgan; shuning kabi, volida haqida haqqini kesish bilan yanada ziyoda haqsizlik qilganini va eng muhtaram bir haqiqat boʻlgan volidalik shafqatiga qarshi dahshatli bir haqsizlik va vahshatli bir hurmatsizlik va jinoyatli bir haqorat va arshi rahmatni titratgan bir kufroni ne'mat va hayoti ijtimoiyaning tiryoq kabi bir robita-i shafqatiga bir zahar qoʻshish hukmida bir xato ekanini isbot qiladi.
Mutafannin ba'zi doʻstlarning munoqasha etganlari uch masalaga doir uch savollariga muxtasar uch javobdir.
BIRINCHI SAVOL: "Hazrat Odamning Jannatdan ixroji va bir qism Bani Odamning Jahannamga idxolining hikmati nima?" savoliga gʻoyat qat'iy bir javob beradi.
IKKINCHI SAVOL: "Shaytonlarning va sharlarning xalq va ijodi shar emasmi, xunuk emasmi? Jamili Mutlaq va Rahimi Alal itloq jamoli rahmati qanday muso'ada etgan?" savoliga qarshi gʻoyat qat'iy bir suratda javob beradi.
UCHINCHI SAVOL: "Ma'sum insonlarga va hayvonlarga musibat va balolarni yoʻliqtirish zulm emasmi? Odili Mutlaqning adolati qanday muso'ada etadi?" degan savolning javobida gʻoyat muqni' va qat'iy bir tarzda javob beradi.
Ahli dunyo va ahli siyosatning menga qilgan zulm va tazyiqlari qarshisidagi sukut va tahammulimni maroq etgan koʻp qardoshlarimning mutaaddid savollariga qarshi Eski Said lisoni bilan va Yangi Saidning qalbi bilan berilgan ibratli va maroq-avar bir javobdir. Asosi shuki: Xoliqi Rahimning rahmati yor boʻlsa, harkas yordir, har yer yaraydi; agar yor boʻlmasa, hamma narsa qalbga yukdir, harkas ham dushmandir. Falillahilhamd, rahmati Ilohiya yor boʻlgani uchun; ahli dunyoning menga qilganlari anvo'i zulmni u rahmati Ilohiya anvo'i rahmatga oʻgirgan.
Erkinlik vasiqasi olish va qonunsiz tazyiqotdan qutulish uchun adami murojaatimning bir-ikki muhim sababini bayon qiladi. Xulosasi: Zolim insonlarning mahkumi emasman; balki men odil qadarning mahkumiman, unga murojaat qilaman. Ham haqsizlikni haq deb oʻylagan odamlarga qarshi haq da'vo qilish, bir navi haqsizlikdir va haqqa qarshi bir navi hurmatsizlikdir. Ham dunyo siyosatidan sirri ijtinobimning sababini muhim bir haqiqat bilan bayon qiladi.
Ta'lif etilmagan.
Olti muhim savolga olti ahamiyatli javobdir.
BIRINCHI SAVOL: "Sahobalar valiylardan buyuk boʻlganlari holda; Sahobaning ichidagi fitnani aylantirgan mufsidlarni nima uchun nazari valoyat bilan kashf etolmadilar? Borib toʻrt Xulafo-i Roshidindan uchining shahidliklari bilan natijalandi?" Ikki muhim maqom bilan javob beriladi.
IKKINCHI SAVOL: "Hazrat Alining (R.A.) zamonidagi muhorabalarning mohiyati nima? U harbda oʻlgan va oʻldirilganlarga qanday nom beriladi?" Gʻoyat muhim va maroq-avar bir javob berilgan.
UCHINCHI SAVOL: Oli Baytning boshiga kelgan faji' va gʻaddorona muomalaning hikmati nima?" Gʻoyat muhim bir javob beriladi.
TOʻRTINCHI SAVOL: "Oxirzamonda Hazrat Isoning (A.S.) nuzuli va Dajjolni oʻldirishi va insonlar umumiyat bilan dini haqni qabul qilishi va qiyomat vaqtida Alloh Alloh deganlar boʻlmasligi rivoyat qilinadi. Bunday umumiy shaklda iymonga kelgandan soʻng qanday kufrga ketiladi?" savollariga qarshi maroq-avar va haqiqiy bir muhim javob beriladi.
BESHINCHI SAVOL: "Qiyomat hodisotidan arvohi boqiya mutaassir boʻladilarmi?" javobida muhim bir haqiqat bayon qilinadi.
OLTINCHI SAVOL: كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ oyatining hukmi; oxiratga, Jannatga va Jahannamga va ahllariga shumuli bormi, yoʻqmi? javobida gʻoyat muhim va maroq-avar va quvvatli bir javob beriladi. Bu risoladagi savollarni maroq etganlarga bu risola bir iksiri a'zamdir.
oyatining bir sirrini boshimga kelgan bir hodisa munosabati bilan "Besh Nuqta" bilan tafsir qiladi.
Haq va haqiqat boʻlgan xizmati Qur'oniya, hozirgi zamonda koʻpi yolgʻonchilikdan iborat va bid'at va zalolat boʻlgan siyosatdan meni qat'iyan man qilganiga doir.
Hayoti abadiya uchun jiddiy harakat qilish va zararsiz va mustaqim yoʻl bilan Qur'onga xizmat qilish, albatta dagʻdagʻa-i siyosatdan chekilishni iqtizo etganidan, ahli dunyoning xato va harakatlarini xush koʻrish emas, balki qalblarimizni bulgʻatmaslik uchun qaramayapmiz.
Boshimga kelgan ogʻir tazyiqot va musibatlarga qarshi tahammulimning muhim bir sababini ikki voqea bilan bayon qiladi.
Ahli dunyoning avhomli savollariga qarshi javobdir. U javobda bilmajburiya xizmati Qur'oniyaga oid bir karomat sifatida haqqimizda koʻz bilan koʻrilgan va hech bir jihatda inkor etilmagan bir qancha inoyati Ilohiyani bayon qiladi.
Ahli dunyoning haddan ortiq bir zulm bilan menga taklif qilgan bid'atkorona qoidalariga qarshi ularni toʻliq jim qiladigan javobdir.
Zolim ahli dunyoning va mulhidlarning dunyolaridan va siyosatlaridan batamom chekinganim holda, oʻz xoinliklaridan chumolini fil qilib haqqimda koʻrsatgan avhom va taloshlariga qarshi Eski Said lisoni bilan, izzati ilmiyani muhofaza nuqtasida ogʻizlariga shiddatli bir ta'zir urib, boshlaridagi avhomni uchiradi.
Xos bir qardoshimga yozilgan kichik bir ta'ziyanomadir. Garchi bu maktub suratan kichikdir; faqat foydasi katta boʻlib, unga qarshi ehtiyoj umumiydir. Bolalari haddi bulugʻga yetmasdan vafot etgan padar va volidalarga muhim bir xushxabardir. Bu ta'ziya bilan eng ma'yus va mukaddar qalb haqiqiy tasalli va sevinch topadi. Kichikligida vafot qilgan bolalar olami baqoda abadiy sevimli bola boʻlib qolib, padar va volidalarining quchoqlariga berilishi, وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ sirri bilan, abadiy madori sururlari boʻlganliklarini isbot qiladi.
Uch masala-i muhimadir.
Muhaqqiqiyni avliyoning kashf bilan haq koʻrgan va buyuk miqyosda mushohada etgan hodisalar olami shahodatda ba'zan xilofi voqe' va ba'zan kichik bir miqyosda tazohur etishining sirrini shirin va goʻzal bir tamsil bilan bayon qiladi.
Vahdat-ul Vujud mashrabiga doir gʻoyat muhim haqiqat va goʻzal izohdir. Vahdat-ul Vujuddan gapirgan va u masalani maroq etgan bu Ikkinchi Masalani diqqat bilan oʻqishi kerak. Chunki bu Vahdat-ul Vujud masalasi madori iltibos boʻlgan muhim mashrabdir. Va ahli haqiqatning madori ixtilofi boʻlgan ajib maslakdir. Bu Ikkinchi Masala uning mohiyatini koʻrsatadi va isbot qiladiki; u mashrab ahli sahvning mashrabi emas, ham eng yuksak emas! Va ahli sahv boʻlgan Sahoba va Siddiqiyn va varosaning mashrablari; Vahdat-ul Vujud mashrabidan yanada yuksak, yanada salomatli, yanada maqbul ekanini isbot qiladi.
Tilsimi koinotning uch muammo-i muhimmasidan birisining yechilishiga muxtasar bir ishorat boʻlib: U muammolardan biri Yigirma Toʻqqizinchi Soʻzda, ikkinchisi Oʻttizinchi Soʻzda, uchinchisi esa Yigirma Toʻrtinchi Maktubda Qur'oni Hakimning sirri bilan toʻliq kashf etilgan va muammo ochilgan.
Moʻ'jizoti Ahmadiyaga (S.A.V.) doirdir. Uch yuzdan ortiq moʻ'jizotni bayon qiladi. Bu risola risolati Ahmadiyaning (S.A.V.) moʻ'jizasini bayon qilgani kabi, oʻzi ham oʻsha moʻ'jizasining bir karomati boʻlib, uch-toʻrt nav bilan horiqo boʻlgan.
Birinchisi: Naql va rivoyat boʻlish bilan barobar, bir yuz ellik sahifadan {(Hoshiya) Asl nusxasiga koʻradir.} ortiq boʻlgani holda, kitoblarga murojaat qilinmasdan yoddan togʻ va bogʻ chetlarida, uch-toʻrt kun mobaynida, har kuni ikki-uch soat ishlash sharti bilan jami oʻn ikki soatda ta'lif etilishi horiqo bir voqea boʻlib, bu risoladagi moʻ'jizoti Ahmadiyaning (S.A.V.) bir shu'la-i karomati boʻlgan.
Ikkinchisi: Shu risola uzunligi bilan barobar na yozilishi ogʻirlik qiladi va na oʻqilishi halovatini yoʻqotadi. Tanbal ahli qalamni shunday bir shavq va gʻayratga keltirdiki; mashaqqatli va zerikarli zamonda, bir yil mobaynida atrofimizda yetmish adadga yaqin nusxalari yozildi. U moʻ'jiza-i risolatning bir karomati boʻlganini muttali' boʻganlarga qanoat berdi.
Uchinchisi: Ajamiy va tavofuqdan xabari yoʻq va bizga ham hali tavofuq tazohur etmasdan avval yozgan nusxalarida lafzi "Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam" kalimasi butun risolalarda va lafzi "Qur'on" beshinchi parchasida shunday bir tavofuq {(Hoshiya) Asl nusxasiga koʻradir.} etishlari koʻrindiki; zarra miqdor insofi boʻlgan tasodif deya olmaydi. Kim koʻrgan boʻlsa, qat'iy hukm qiladiki: "Bu sirri gʻaybiydir, moʻ'jizoti Ahmadiyaning (S.A.V.) bir karomatidir".
Bu risolaning boshidagi asoslar juda muhimdir.
Ham shu risoladagi ahodis deyarli hammasi aimma-i hadis tomonidan maqbul va sahih boʻlish bilan barobar, eng qat'iy hodisoti risolatni bayon qiladilar.
U risolaning butun mazoyasini aytish lozim boʻlsa, shu risola qadar bir asar yozish lozim boʻlganidan, mushtoq boʻlganlarni uni bir karra oʻqishga havola qilamiz.
Bu nuktalar umuri gʻaybiyaga doir hadislarning bir qanchasini zikr etgan. Ham Hazrat Hasan (R.A.) bilan Hazrat Muoviyaning (R.A.) muhoraba va musolahasini; ham Hazrat Ali (R.A.) bilan Hazrat Zubayrning (R.A.) muhoraba etishini; ham azvoji tohirotning ichidan birining muhim bir fitnaning boshiga oʻtishini; ham Hazrat Alining (R.A.) qatlini xabar bergan. Ham Hazrat Husanning (R.A.) Karbaloda qatlini; ham zotidan (S.A.V.) soʻngra Oli Bayti qatl va surgunga ma'ruz qolishlarini; ham Hazrat Alining (R.A.) xilofatining ta'xirini; ham xilofat nima uchun Oli Bayti Nabaviyda taqarrur etmaganini; ham asri saodatning boshiga kelgan u dahshatli fitnaning hikmatini; ham ahli islom umum davlatlarga gʻalaba qilishlarini; ham Hazrat Abu Bakr (R.A.) va Hazrat Umarning (R.A.) mohiyati xilofatlarini; ham mushrik Quraysh raislarining qayerda qatl qilinishlari; bir oylik uzun masofada Mut'a Harbidan aniq xabar berganini; ham Hazrat Hasanning (R.A.) xilofatini; ham Hazrat Usmonning (R.A.) Qur'on oʻqirkan shahid boʻlishini; ham Davlati Abbosiyani; ham Chingiz va Xulaguni; ham Eronning fathini; ham Habash Molikining janoza namozini, vafotidan xabari boʻlmasdan ayni vaqtda qilganini bildiradi. Ham Hazrat Fotimaning (R.A.) vafotini; ham Abu Zarrning (R.A.) yolgʻiz togʻda vafot etishini; ham Ummu Haramning Qibrisda vafot etishini; ham yuz ming odamni oʻldirgan Hajjoji Zolimni; ham Istanbulning fathini; ham Imom Abu Hanifani (R.A.) ham Imom Shofe'iyni (R.A.) ham ummatining yetmish uch firqa boʻlishini; ham Qadariya toifasini, ham Rofiziylarni; ham Hazrat Ali (R.A.) sabab insonlar ikki qism boʻlishlarini; ham Fors va Rum qizlarini; ham Haybar Qal'asini fathini; ham Hazrat Ali (R.A.) bilan Muoviyaning harbini; ham Hazrat Umar (R.A.) sogʻ ekan, fitnalarning zuhur etmasligini; ham Sahl Ibn Amrning (R.A.) muhim bir vazifasini; ham Kisroning oʻgʻli otasini oʻldirganini ayni daqiqada xabar berganini; ham Hatibning Qurayshga yashirin maktub yozganini; ham Abu Lahabning oʻgʻli Utbani bir arslon oʻldirishiga, qilgan badduosining qabul boʻlib aynan chiqqanini; ham Biloli Habashiyning (R.A.) azon oʻqigan vaqti, Qurayshiylarning yashirin tanqid qilganlarini aniq xabar berganini; ham Hazrat Abbos (R.A.) iymon keltirmasdan avval uning yashirin pulidan xabar beganini; ham Hazrat Paygʻambarga (S.A.V.) bir yahudiyning sehr qilganini; ham Sahoba majlisida bir kishining irtidod etishini; ham Hazrat Paygʻambarning (S.A.V.) qatlini niyat qilganlarning iymon keltirganlarini; ham mushriklarning Ka'ba devoridagi yozuvlarini qurtlarning yeganini va yolgʻiz u yozuvlar ichidagi Alloh ismlarini yemaganlarini; ham Bayt-ul Maqdisning fathida katta vabo qichishini; ham Yazid va Valid kabi sharir raislarni xabar berganini; ham "Bundan soʻngra ular bizga emas, biz ularga hujum qilamiz" deya xabar berganini va bular kabi koʻp ixboroti gʻaybiya bu ikki nuktada bayon qilingandir.
oyatining ma'nosida yuzlab oyotning eng muhim haqiqatlari boʻlgan risolati Ahmadiyani (S.A.V.) "Oʻn Toʻrt Rashha" nomi bilan oʻn toʻrt qat'iy va porloq va muhkam burhonlar bilan tafsir va isbot qiladi. Va eng muannid xasmni ham ilzom qiladi. Quyosh kabi risolati Ahmadiyani yuzaga chiqaradi.
Shu risola Shaqqi Qamar moʻ'jizasiga bu zamon faylasuflarining qilgan e'tirozlarini "Besh Nuqta" bilan gʻoyat qat'iy bir suratda rad qilib inshiqoqi Qamarning sodir boʻlganiga hech bir mone boʻlmaganini koʻrsatadi. Va oxirida ham besh ijmo' bilan shaqqi Qamarning sodir boʻlganini gʻoyat muxtasar bir suratda isbot qiladi va shaqqi Qamar moʻ'jiza-i Ahmadiyasini (S.A.V.) Quyosh kabi koʻrsatadi.
Risolati Ahmadiya (S.A.V.) haqida boʻlib, Me'roj Risolasining Uchinchi Asosining oxiridagi uch muhim mushkuldan birinchi mushkulga oid "Shu me'roji azim nima uchun Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamga maxsusdir?" savoliga muxtasar bir mundarija suratida berilgan javobdir.
Koinotning arkonidan Xoliqini soʻragan bir sayyohning mushohadotidan bir parcha boʻlib, maqom munosabati bilan bu yerga kirgizilgandir.
فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ oyatining eng muhim bir haqiqatini bildirgan va
kalomining oʻn bir kalimasida oʻn bir bashorat va oʻn bir burhoni qat'iy borligiga doir bir maktubdir. Darhaqiqat, marotibi tavhidi haqiqiy haqida bu maktub bir kibriti ahmar va bir iksiri a'zamdir. Shu daraja porloq va shu darajada quvvatli dalillarni va hujjatlarni koʻrsatadiki, eng mutamarrid zindiqlarni ham iymonga keltiradi. Oʻn Toʻqqizinchi Maktub boʻlgan Risola-i Ahmadiya (S.A.V.) kalima-i shahodatning ikkinchi kalomi boʻlgan
hukmini qay daraja qat'iy va quvvatli isbot qilgan boʻlsa, shuning kabi bu Yigirmanchi Maktub kalima-i shahodatning birinchi kalomi boʻlgan
hukmini oʻsha qat'iyat va quvvat bilan isbot qiladi. Haqiqiy va quvvatli iymonni qozonish istaganlar buni oʻqisin. Va xususan Toʻqqizinchi Kalima bahsida, ilm va iroda-i Ilohiyaning isbotini juda vazih suratda bayon qilgani kabi; Oʻninchi Kalima bahsida ham
burhoni bilan
oyatining muhim bir sirrini va eng muazzam bir haqiqatini "Besh Nukta"da bayon qiladi. Haqoiqi Iymoniyaning bir tilsimi a'zamini u besh nukta bilan hal qiladi.
oyati bilan
oyatining eng muhim va eng muazzam bir haqiqatini uch tamsil bilan tafsir qiladi. Va hamma narsa va butun ashyo Janobi Haqning qudrati bilan boʻlsa, birgina narsa qadar oson boʻlganiga va qudrati Ilohiyaga berilmagan payt, birgina narsa koinot qadar mushkulotli va suubatli boʻlganiga doir eng muhim bir sirrini va eng mugʻlaq muammosini gʻoyat oson tarzda tafsir qilib kashf etadi.
Kichik bir maktubdir; lekin gʻoyat buyuk bir oyatning buyuk bir haqiqatini bayon qilgani uchun, unga ehtiyoj katta.
oyati beshta alohida alohida suratda keksa ota-onaga shafqatni jalb qilishning sirrini koʻrsatadi. Uyida keksa ota-onasi yoki qarindoshi yoki musulmon qardoshlari boʻlganlar bu maktubni oʻqishga juda ham muhtojdir.
"Ikki Qism"dir.
BIRINCHI MABHAS
oyatlarining sirri bilan; ahli iymonni uxuvvat va muhabbatga da'vat qiladi. Nifoq, shiqoq, kin va adovatdan man qiladigan muhim sabablarni koʻrsatadi. Kin va adovat; -ahli iymon oʻrtasida- ham haqiqat, ham hikmat, ham insoniyat, ham Islomiyat, ham hayoti shaxsiya, ham hayoti ijtimoiya, ham hayoti ma'naviya jihatidan gʻoyat xunuk va mardud va zulm ekanini gʻoyat qat'iy suratda isbot qilib, mazkur oyatlarning muhim sirrini tafsir qiladi.
IKKINCHI MABHAS
sirri bilan, ahli iymonni hirsdan shiddatli bir suratda man etgan sabablarni koʻrsatadi. Va hirs ham adovat qadar muzir va xunuk boʻlganini qat'iy dalillar bilan isbot qilib; shu oyati azimaning muhim bir sirrini tafsir qiladi. Hirsga mubtalo odamlar bu ikkinchi mabhasni juda diqqat bilan mutolaa qilishlari kerak. Kin va adovat marazi bilan xasta boʻlganlar toʻliq shifolarini birinchi mabhasda topadilar.
Ikkinchi Mabhasning xotimasida zakotning ahamiyatini va bir rukni Islomiy boʻlganining hikmatini goʻzal bir suratda bayon qilish bilan barobar; haqiqatli bir roʻyoda goʻzal bir haqiqat bayon qilinadi.
Shu risolaning Xotimasida,
oyati olti daraja zammni zamm etish bilan, olti vajh bilan gʻiybatdan zajr etganini va moʻ'jizona va horiqo bir i'joz bilan, gʻiybatni ham aqlan, ham qalban, ham insoniyatan, ham vijdonan, ham fitratan, ham milliyatan mazmum va mardud va xunuk va muzir boʻlganini gʻoyat qat'iy bir suratda, Qur'onning i'joziga yarashadigan bir tarzda bayon qiladi. Va gʻiybat pastkashlarning quroli boʻlish jihati bilan, izzati nafs sohibi bu iflos qurolga tanazzul etib iste'mol etmaganiga doir aytilgan:
Bu maktubning bir qancha mabhasi bor. Boshqa mabhaslarga badal latif va ma'nodor birgina mabhas aynan yozildi. Shundayki:
"Ahsan-ul qosos boʻlgan Qissa-i Yusuf Alayhissalom xotimasini xabar bergan تَوَفَّن۪ى مُسْلِمًا وَ اَلْحِقْن۪ى بِالصَّالِح۪ينَ oyatining ulviy va latif va xushxabarli va i'jozkorona bir nuktasi shuki: Boshqa farohli va saodatli qissalarning oxiridagi zavol va firoq xabarlarining gʻamlari va alami, qissadan olingan xayoliy lazzatni achchiqlashtiradi, sindiradi. Xususan kamoli faroh va saodat ichida boʻlganini xabar bergan hangomda, mavtini va firoqini xabar berish yanada alamlidir. Tinglaganlarga "Eyvoh!" dediradi. Holbuki shu oyat, Qissa-i Yusufning (A.S.) eng porloq qismi; Azizi Misr boʻlishi, padar va volidasi bilan koʻrishishi, qardoshlari bilan sevinishib tanishishi, dunyoda eng buyuk saodatli va farohli hangomda, Hazrat Yusufning mavtini bu shaklda xabar beradi va aytadiki: Shu farohli va saodatli vaziyatdan yanada saodatli, yanada porloq vaziyatga mazhar boʻlish uchun, Hazrat Yusuf Alayhissalom Janobi Haqdan vafotini istadi va vafot etdi; va saodatga mazhar boʻldi. Demak, dunyoviy, lazzatli saodatdanda jozibador saodat va yanada farohli vaziyat qabrning orqasida boʻlib; Hazrat Yusuf Alayhissalom kabi haqiqatbin zot, oʻsha gʻoyat lazzatli bir vaziyat ichida gʻoyat achchiq mavtni istadi, toki narigi saodatga sazovor boʻlsin. Xullas, Qur'oni Hakimning bu balogʻatiga hayron boʻl, Qissa-i Yusufning xotimasini qanday suratda xabar berganini koʻr. U xabarni tinglaganlarga alam va asaf emas; balki bir xushxabar va bir surur ilova etadi. Ham irshod etadiki: Qabrning orqasi uchun harakat qilinglar! Haqiqiy saodat va lazzat undadir.
Ham Hazrat Yusufning oliy siddiqiyatini koʻrsatadi va aytadiki: Dunyoning eng porloq va eng sururli holati ham unga gʻaflat bermaydi, uni maftun etmaydi, yana oxiratni istaydi".
Koinotning tilsimi ajibini va mushkul muammosining eng muhim bir sirrini kashf va hal etgan maktub va eng muhim bir savolning {(Hoshiya) Bu maktubning masoilini bir daraja ihsos etish xohlangani uchun; mundarijalik ixtisori muhofaza etilmadi, uzun boʻldi.} javobidir. Shundayki:
"Asmo-i Ilohiyaning a'zamlaridan boʻlgan Rahim, Karim, Vadudning iqtizo etganlari shafqatparvarona va maslahatkorona va muhabbatdorona taltiflari; qay surat bilan juda mudhish va muvahhish boʻlgan mavt va adam bilan, zavol va firoq bilan, musibat va mashaqqat bilan tavfiq etiladi?" degan savolning javobida, tilsimi koinotning uchinchi muammosini hal qilgan va koinotdagi doimiy faoliyatning muqtazosini va asbobi mujibasini koʻrsatgan "Besh Ramz" bilan va gʻoyalarini va foydalarini isbot qilgan "Besh Ishorat" bilan javob beradi. Shu maktub "Ikki Maqom"dir. Birinchi Maqomi "Besh Ramz"dir.
BIRINCHI RAMZ: Isbot qiladiki: Sone'-i Hakim nima qilsa, haqdir. Hech bir narsa va hech bir zihayot unga qarshi haq da'vo qilolmagani va "Haqsiz bir ish boʻldi" deyolmasligining sirrini qat'iy bir tarzda isbot qiladi.
IKKINCHI RAMZ: Hayratnamo, dahshat-angiz, doimiy bir suratdagi faoliyati Rabboniyaning sirrini va xalq va tabdili ashyodagi hikmati azimasini bayon qiladi va eng muhim bir muammo-i xilqatni hal qiladi.
UCHINCHI RAMZ: Zavolga ketgan ashyo adamga ketmaganini, balki doira-i qudratdan doira-i ilmga oʻtganini va ashyodagi husn va jamolga oid istehson va sharaf va maqom, asmo-i Ilohiyaga oid ekanini gʻoyat goʻzal suratda isbot qiladi.
TOʻRTINCHI RAMZ: Mavjudotning mutamodiyan tabaddul va tagʻayyur etishlari; birgina sahifada, har daqiqada boshqa-boshqa va ma'nodor maktublarni yozish navidan, sahifa-i koinotda asmo-i Ilohiyaning jilvalari bilan yozilgan jamol va jalol va kamoli Ilohiyaning hadsiz oyotini mahdud sahifalarda ham hadsiz bir suratda yozilganini isbot qiladi.
BESHINCHI RAMZ: Ikki nukta-i muhimmadir.
Birisi: Vojib-ul Vujudga intisobini iymon bilan his qilgan odam hadsiz anvori vujudga mazhar boʻlganini va his qilmagan nihoyatsiz zulumoti adamga va alomi firoqqa ma'ruz boʻlganini koʻrsatadi.
Ikkinchi Nukta: Dunyoning uch yuzi boʻlganini.. zohir yuzida zavol, firoq, mavt va adam bor; faqat asmo-i Ilohiyaning oynasi va oxiratning mazraasi boʻlgan ich yuzlarida zavol va firoq, mavt va adam esa, yangilanish va tajadduddir va baqoning jilvalarini koʻrsatgan bir tavzif va tarhisdir.
Bir "Muqaddima" bilan "Besh Ishorat"dir.
MUQADDIMA: Xalloqiyat va tasarrufoti Ilohiyadan gʻoyat azim bir haqiqatni muazzam va muhtasham qonunlar bilan bayon qiladi. Masalan: Bir qushning patli libosini almashtirgan Sone'-i Hakim ayni qonun bilan koinotning suratini qiyomat vaqtida va olami shahodatning libosini hashrda oʻsha qonun bilan almashtiradi.
Ham bir daraxtning naqadar mevalari va gullari boʻlsa; har bir gulning oʻshancha gʻoyalari, har bir mevaning oʻshancha hikmatlari borligini koʻrsatadi.
"Besh Ishorat" esa: Ashyo vujuddan ketgandan soʻng bergan ahamiyatli besh natijalari e'tibori bilan, bir vajh bilan ma'dum ekan, besh vajh bilan mavjud qoladi.
Har bir mavjud vujuddan ketgandan soʻng, ifoda qilgan ma'nolari va orqasida boqiy qolgan huviyati misoliyasi olami misolda mahfuz qoladi. Ham hayotining atvori bilan "muqaddaroti hayotiya" deyilgan sarguzashti hayotiyasi olami misolning daftarlaridan boʻlgan lavhi misoliyda yoziladi. Ruhoniylarga doimiy mavjud bir mutolaagoh boʻladi. Ham jin va insning amallari kabi, oxirat bozoriga va olami oxiratga yuboriladigan mahsuloti boqiy qoladi. Ham atvori hayotiyalari bilan qilgan anvo'i tasbehoti Rabboniya boqiy qoladi. Ham shuunoti Subhoniyaning zuhuriga sabab boʻladigan koʻp narsalarni orqasida mavjud qoldiradi, shunday ketadi. Bu Besh Ishoratdagi besh haqiqatni qat'iy dalil hukmida besh ma'qul va maqbul tamsil bilan bayon etadi.
oyatining muhim bir sirrini besh nukta bilan tafsir qiladi. Va duo bir sirri azimi ubudiyat boʻlganini va koinotdan doimiy bir suratda dargohi rububiyatga ketgan eng azim vasila duo boʻlganini va duoning azim ta'siri boʻlganini qat'iy isbot qilish bilan barobar; kulliyat va davom kasb etgan bir duo, qat'iyan maqbul boʻlganiga binoan; umum ummatning Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga salovot nomi bilan duolarining natijasida, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning naqadar yuksak bir martabada boʻlganini koʻrsatadi. Duoning ham uch navi muhimmini zikr qilish bilan barobar, bayon qiladiki; duoning eng goʻzal va eng latif mevasi, eng laziz va eng tayyor natijasi shuki: Duo qilgan odam biladi va duo bilan bildiradiki; birisi bor, uning ovozini eshitadi, dardiga darmon beradi, unga marhamat qiladi, uning qoʻli hamma narsaga yetadi. Va bu boʻsh, xoli dunyoda u yolgʻiz emas; balki bir Karim zot bor; unga qaraydi, unsiyat beradi. Uning hadsiz ehtiyojotini qondira oladigan va oʻzini hadsiz dushmanlarini daf qila oladigan zotning huzurida tasavvur qilib, sevinch va surur bilan, dunyo qadar ogʻir yukni ustidan tashlab, "Alhamdulillahi Robbil a'lamiyn" deydi.
Me'roji Nabaviy va Mavludi Nabaviyga (S.A.V.) doir uch muhim savolga gʻoyat muqni' va mantiqiy va porloq bir javobdir. Bu zayl garchi qisqa boʻlsada, gʻoyat qiymatdor. Mavludi Nabaviyga (S.A.V.) ishtiyoqi boʻlganlar bunga juda mushtoqdirlar.
Xotimasida gʻoyat muhim bir dasturi mantiqiy bilan koinotda eng buyuk fardi akmal va ustozi kull va habibi a'zam Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam boʻlganini isbot qiladi.
Sura-i Yosinning yigirma besh oyatiga doir "Yigirma Besh Nukta" boʻlish niyati bilan rahmati Ilohiyadan istanilgan; faqat hali vaqti kelmagani sababli yozilmagan.
sirriga doir "Hujjat-ul Qur'on Alash-shayton va Hizbihi" nomi bilan, iblisni ilzom va ahli tugʻyonni isqot etgan gʻoyat muhim bir maktubdir.
Bu maktubning "Toʻrt Mabhas"i bor.
Shaytonning eng mudhish hujumini daf qilish bilan, shaytonni shunday bir tarzda ilzom etadiki, ichiga kirib saqlanib vasvasa qiladigan bir yer qoldirmaydi. Va shu qadar quvvatli daloili aqliya bilan va qat'iy burhonlari bilan shaytonni va shaytonning shogirdlarini ilzom etadiki, shayton boʻlmasa edilar, iymonga kelardilar. Faqat ma'ataassuf, shaytoni jin va insning gʻoyat xunuk da'volarini va dasisalarini tamomila yoʻq va daf qilish uchun, faraziy bir suratda ularning xunuk fikrlarini zikr qilib yoʻq qiladi. Masalan: "Agar farazan aytganimiz kabi, Qur'on Kalomulloh boʻlmasa; eng oddiy va soxta bir kitob boʻlardi. Holbuki maydondagi osori bilan koʻrsatganki, eng oliy bir kitobdir", deydi. Bu kabi faraziy ta'birotning, titrab yozilishiga majbur boʻlingan. Shu mabhasning oxirida shaytonning Sura-i قٓ وَ الْقُرْاٰنِ الْمَج۪يدِ ning fasohat va salosatiga doir bir vasvasa va e'tirozini rad qiladi.
Bir insonda, vazifa va ubudiyat va zot e'tibori bilan uch shaxsiyat borligini va u shaxsiyatlarning axloqi va osori ba'zan bir-biriga muxolif boʻlishini bayon qiladi.
oyatining hayoti ijtimoiya-i bashariyaning munosabatiga doir gʻoyat muhim bir sirrini va insonlar millat-millat va qabila-qabila yaratilishining muhim bir hikmatini Yetti Masala bilan tafsir qiladi. Bu mabhas milliyatchilarga muhim bir tiryoqdir. Bu zamonning eng mudhish maraziga gʻoyat foydali bir darmondir. Va soxtakor hamiyat-furushlarning va yolgʻonchi milliyat-parvarlarning yuzlaridagi pardani ochadi, soxtakorliklarini koʻrsatadi.
Olti savolning javobida "Oʻn Masala"dir.
"Robbul Olamin" kalimasining tafsirida oʻn sakkiz ming olam deganlarining hikmati munosabati bilan bir qancha nukta-i Qur'oniya bayon qilinadi.
Muhyiddin Arabiy Faxriddin Roziyga "Allohni bilish, borligini bilishning gʻayridir", degan. Undan murod nima? Javobida gʻoyat muhim bir masala-i ma'rifatulloh bayon etilgan.
" وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَن۪ى اٰدَمَ oyati bilan اِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولً oyatining vajhi tavfiqi nima?" savoliga gʻoyat goʻzal va nurli muhim javobdir.
جَدِّدُوا ا۪يمَانَكُمْ بِلَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ hikmati nima? degan savolga gʻoyat goʻzal va nurli bir javobdir.
Toʻrtinchi Masalaning Zaylida vahdoniyatning gʻoyat azim bir hujjatiga va keng va uzun bir burhoniga muxtasar bir ishoratdir.
Yolgʻiz "La ilaha Illalloh" degan, "Muhammadarrasululloh" demagan odam ahli najot boʻlishi mumkinmi?" savoliga qarshi muhim bir javobdir.
Birinchi Mabhasdagi shayton bilan munozaraning xunuk ta'birotlarining sababi zikrini bildiradi. Ham muhim bir tamsil bilan hizb-ush shaytonni eng tor va eng mahol va eng manfur bir mavqega tiqishtiradi. Maydonni Hizb-ul Qur'on hisobiga zabt qilib, har bir holi Ahmadiya (S.A.V.), har bir xislati Muhammadiya (S.A.V.), har bir tavri Nabaviy (S.A.V.) u quvvatli tamsilga koʻra bittadan moʻ'jiza hukmiga oʻtib, nubuvvatini isbot qilganini koʻrsatadi.
Vahhom va zarardan saqlanish uchun bizdan uzoqlashgan ba'zi doʻstlarning quvva-i ma'naviyalarini tayid uchun va xizmatimizdan ba'zi maqsadlar bilan chekingan va maqsadlarining aksiga ta'zir yeganlarni, koʻp misollardan yetti kichik misol bilan koʻrsatadiki; handakini tashlab qochganlar koʻproq yaralanadilar.
Deydilarki: "Alfazi Qur'oniya va zikriya va tasbehotlarning har biridan butun latoifi insoniya hissalarini istaydilar. Ma'nolari bilinmasa, hissa olinmaydi; shunday ekan tarjima qilinsa, yaxshiroq emasmi?" deyilgan mudhish va mugʻolatali savolga qarshi gʻoyat muhim va ibratli va zavqli bir javobdir. Alfazi Qur'oniya va Nabaviya (S.A.V.) ma'nolarga jomid va ruhsiz libos emaslar; balki hayotdor fayz-ovar terilardir. Zihayot bir jasad soʻyilsa, albatta oʻladi. Ham lisoni nahviy boʻlgan alfazi Qur'oniyadagi i'joz va ijoz haqiqiy tarjimaga mone boʻlishini koʻrsatadi.
"Ahli Sunnat va Jamoat boʻlgan ahli haq doirasining xorijida ahli valoyat boʻlishi mumkinmi?" savoliga muhim va qiziq javobdir.
Qur'oni Hakimning xizmatida boʻlgan bu bechora Said bilan koʻrishgan va koʻrishishni orzu qilgan doʻstlarga muhim bir dasturdir.
Bu maktub Risola-i Nur Muallifining talabalariga yozgan ayni haqiqat va juda latofatli, goʻzal maktublari bilan; Risola-i Nur talabalarining Ustozlariga va ba'zan bir-birlariga yozgan va Risola-i Nurning mutoalasidan olgan porloq fayzlarini ifoda etgan juda boy maktub boʻlib, bu majmuaning uch-toʻrt misli qadar kattalashgani uchun, bu majmuaga qoʻshilmagan. Mustaqil ravishda Barla, Kastamonu, Emirdagʻ Lahikalari boʻlib nashr etilgan.
"Sakkiz Masala" nomi bilan sakkiz risoladir.
BIRINCHI RISOLA BOʻLGAN BIRINCHI MASALA
Roʻyoyi sodiqaning haqiqatini va foydasini gʻoyat goʻzal va haqiqatli "Yetti Nukta" bilan bayon qiladi. Bu risola ham qiymatdor, ham qiziq.
IKKINCHI MASALA BOʻLGAN IKKINCHI RISOLA
"Hazrat Muso Alayhissalom Hazrat Azroil Alayhissalomning koʻziga tarsaki tushirgan", ma'nosidagi hadisga doir ahamiyatli munoqashani ildizibilan sugʻurib, bu turdagi hadislarga mulhidlar tarafidan kelgan e'tirozlarga bir toʻsiq qoʻyadi. Bu risola kichik, faqat qiziqdir.
UCHINCHI MASALA BOʻLGAN UCHINCHI RISOLA
Bu bechora muflis Saidning ziyoratiga kelganlarning nima niyat bilan koʻrishishlari lozimligini bayon qilib, yolgʻiz Qur'oni Hakimning dalloli e'tibori bilan koʻrishish lozim boʻlganini va u koʻrishining muhim foydalarini va Saidning shaxsiyatining hechligi, nazarga olinmasligini, balki dalloli boʻlgan muqaddas doʻkonning qiymatdor gavharlarini nazarga olish lozim ekanini "Besh Nuqta" bilan gʻoyat goʻzal suratda isbot qilib; xizmati Qur'oniyaning karomatidan va inoyati Rabboniyadan, men va ba'zi qardoshlarim biz sazovor boʻlgan koʻp inoyatlardan bir qancha voqe' va qat'iy misollarni zikr qiladi.
Bu risolaning tatimmasida; risolalarning yozilishida, xususan ta'lifida va ayniqsa Yigirma Toʻqqizinchi Maktubda tazohur etgan horiqo bir inoyatni bayon qiladi.
TOʻRTINCHI RISOLA BOʻLGAN TOʻRTINCHI MASALA
Masjidimizga ikki marta ta'arruz etildi, oxirgi marta esa yopdilar. Undan ikki yoki uch yil muqaddam, yana muborak bir musofirning kelishi bilan, gʻoyat vahshiyona va zolimona tajovuz qilingani uchun, har tarafdan mendan soʻraldi. Bunday maroqi umumiyni tahrik etgan bir hodisaga loyiq javob berish uchun, Eski Said lisoni bilan "Toʻrt Nuqta" bilan muhim bir ibratli javobdir.
BESHINCHI RISOLA BOʻLGAN BESHINCHI MASALA
Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonda takror bilan اَفَلَا يَشْكُرُونَ ٭ اَفَلَا يَشْكُرُونَ va shukr qilmaganlarni oʻttiz bir marta فَبِاَىِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ farmoni bilan qilingan tahdidning sirrini gʻoyat oliy va shirin va ma'qul va maqbul bir suratda tafsir qiladi; inson bir shukr fabrikasi ekanini isbot qiladi. Koinot ne'mat xazinasi boʻlib; shukr esa kaliti ekanini; va rizq uning natijasi va shukrning muqaddimasi boʻlganini gʻoyat goʻzal va qat'iy suratda isbot qiladi.
Ajzi mutlaq, faqri mutlaq, shavqi mutlaq, shukri mutlaq ey aziz!
boʻlgan dasturi haqiqatdagi toʻrtinchi rukn boʻlgan shukri mutlaqning porloq va yuksak haqiqatini izoh qiladi.
OLTINCHI RISOLA BOʻLGAN OLTINCHI MASALA
Taksir Maktubot majmuasida nashr etilganidan bu yerga darj etilmadi.
YETTINCHI RISOLA BOʻLGAN YETTINCHI MASALA
oyatining Risola-i Nur va xodimlari haqidagi muhim bir sirrini "Yetti Ishorat" nomi bilan, yetti inoyati Rabboniyani bayon qiladi. Va tahdisi ne'mat suratida bu inoyati sab'aning izhoriga yettita ma'qul sababini bayon qiladi. Bu inoyati sab'a-i kulliyaning horiqolariga ishoratan, oʻz-oʻziga ta'lif vaqtida ikki sahifaning butun satrlari boshlarida yigirma sakkiz alif kelib, Yigirma Sakkizinchi Maktubning martabasiga tavofuq etganiga {(Hoshiya) Asl nusxasiga koʻradir.} ta'lifdan bir zamon soʻngra muttali' boʻldik. Bu inoyati sab'ani oʻqigan odam, Risola-i Nur parchalarining naqadar ahamiyatli va nazari inoyati Ilohiyada boʻlganini va himoyati Rabboniyada ekanini biladi. Bu yetti inoyat kulliydir, juz'iyotlari yetmishdan oʻtadi.
Xotimasida bir sirri inoyatga oid mahram bir savolning javobi bor. Xotimasida inoyati sab'adan birinchisi boʻlgan tavofuqotga kelgan yoki kelish ehtimoli boʻlgan avhomni gʻoyat qat'iy bir suratda daf qiladi. U xotimaning oxirida ham, Uchinchi Nuktada inoyati xossa va inoyati ommaga doir muhim bir sirri daqiqi rububiyatga va ahamiyatli bir sirri Rahmoniyatga ishorat qiladi.
SAKKIZIINCHI RISOLA BOʻLGAN SAKKIZINCHI MASALA
Olti savolning javobi boʻlgan "Sakkiz Nukta"dir.
BIRINCHI NUKTA: Tavofuqdagi ishoroti gʻaybiya umum Risola-i Nur parchalarida juz'iy-kulliy boʻlganiga doirdir.
IKKINCHI NUKTA: Tavofuqotning maziyati, Lafzi Jaloldan boshqa nima uchun Qur'onda favquloda matlub boʻlmaganining sirrini bayon qiladi.
UCHINCHI NUKTA: Bir qardoshimizning ortiqcha ehtiyot va jasoratsizligi nooʻrin boʻlganini va bir muftining Oʻninchi Soʻzga sathiy tanqidiga qarshi goʻzal bir javobdir. (Faqat bu majmuaga kirgizilmagan.)
TOʻRTINCHI NUKTA: "Maydoni hashrda insonlar qanday toʻplanadilar, yalangʻoch boʻlib-mi? Harkas ahboblarini koʻra oladimi? Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamni shafoat uchun qanday topamiz? Hadsiz insonlar bilan birgina zot Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam qanday koʻrishadilar? Ahli Sunnat va Jamoatning liboslari qanday boʻladi? Va bizga kim yoʻl koʻrsatadi?" Olti qiziqarli savolning muqni' va ma'qul javobidir.
BESHINCHI NUKTA: "Zamoni fatratda Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning ajdodi bir din bilan mutadayyin edimi?" javobida goʻzal haqiqat bayon qilinadi.
OLTINCHI NUKTA: "Hazrat Ismoil Alayhissalomdan soʻngra Paygʻambarning (S.A.V.) ajdodidan paygʻambar kelganmi?" savoliga qarshi gʻoyat muhim bir javobdir.
YETTINCHI NUKTA: "Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning padar va volidasining va bobosi Abdulmuttolibning iymonlari haqida eng sahih xabar qaysisi?" savoliga qarshi gʻoyat muhim va ma'qul bir javobdir.
SAKKIZINCHI NUKTA: "Amakisi Abu Tolibning iymoni haqida asahh boʻlgan nima? Jannatga kira oladimi?" savoliga qarshi goʻzal bir javobdir.
YIGIRMA TOʻQQIZINCHI MAKTUB
"Toʻqqiz Qism"dir. Yigirma Toʻqqiz nukta-i muhimma ichida bordir. U toʻqqiz qism kichik-katta oʻn ettita risoladir.
BIRINCHI RISOLA BOʻLGAN BIRINCHI QISM
oyatlarining ba'zi sirlarini "Toʻqqiz Nukta" bilan tafsir qiladi.
BIRINCHI NUKTA: "Qur'onga oid va Qur'onning asrori bilinmaydi va mufassirlar haqiqatini anglamaganlar" deganlarga qarshi muhim bir javobdir.
IKKINCHI NUKTA: Qur'oni Hakimda
kabi qasomoti Qur'oniyadagi muhim bir hikmatni bayon qiladi.
UCHINCHI NUKTA: Suralarning boshlaridagi bittadan Ilohiy kalit soʻz boʻlgan hurufi muqatto'aga doirdir.
TOʻRTINCHI NUKTA: Qur'oni Hakimning haqiqiy tarjimasi mumkin boʻlmaganidan va ma'naviy i'jozidagi ulviyati uslubni tarjima qilib boʻlmaganidan, muhim bir bayon bilan, uslubi Qur'oniyadagi bir lam'a-i i'joziyani koʻrsatadi.
BESHINCHI NUKTA: "Alhamdulilloh" jumlasi ifoda qilgan ma'noning eng qisqasi, bir qator qadar boʻlganini va haqiqiy tarjimasining mumkin emasligini koʻrsatadi.
OLTINCHI NUKTA: اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ dagi nuni mutakallimi ma'algʻayrga doir muhim bir sirrini, nurli bir hol va haqiqatli bir xayol ichida bayon qiladi.
ning muhim va nuroniy sirrining bayoni ichida, bid'atlarning ijodi naqadar xunuk va zararli ekanini koʻrsatadi.
SAKKIZINCHI NUKTA: Shao'iri Islomiya, huquqi umumiya hukmida boʻlganiga doir muhim bir sirrini bayon qiladi.
TOʻQQIZINCHI NUKTA: Masoili shariatning "ta'abbudiy" va "ma'qul-ul ma'no" boʻlib ikki qism boʻlganini; va ta'abbudiy qismi hikmat va foydalarning tabadduli bilan tagʻayyur etmaganining sirrini bayon qiladi. Va azonning foydasi, yolgʻiz bir qishloq aholisini namozga da'vat emas, balki koinot saroyida mavjudotga qarshi umum maxluqot nomiga bir e'loni Tavhid boʻlganini bayon qiladi.
IKKINCHI RISOLA BOʻLGAN IKKINCHI QISM
oyatining bir sirrini, siyomi Ramazonning yetmish hikmatlaridan toʻqqiz hikmatining bayoni bilan u sirri azimni tafsir qiladi. U toʻqqiz hikmat shu qadar haqiqiy va quvvatli va jozibadorki; musulmon boʻlmagan odam ham ularni koʻrsa, roʻza tutish uchun buyuk ishtiyoqqa keladi va havas qiladi. Oʻzini musulmon deb roʻza tutmaganlarning bu hikmatlarga qarshi xijolat va xatolaridan ezilishlari lozim boʻladi.
UCHINCHI RISOLA BOʻLGAN UCHINCHI QISM
Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning anvo'i i'jozidan koʻz bilan koʻrinadigan qismining besh-olti vajhidan bir vajhini, yangi bir Qur'onni yozish bilan koʻrsatishga doirdir. Lillahilhamd, shunday bir Qur'on yozildi. Ummat tomonidan Hofiz Usmon xati bilan maqbul Qur'onning ayni sahifalarini va satrlarini muhofaza qilish bilan barobar; lafzulloh majmu' Qur'onda ikki ming sakkiz yuz olti marta takarrur etgani holda; nodir va nuktali mustasnolar xorij qolib, mutaboqiysi tavofuq etganini angladik, sahifa va satrlarini tagʻyir etmadik. Yolgʻiz biz tanzim etdik. U tanzimdan horiqo bir tavofuq tazohur etdi. Yozgan Qur'onimizning parchalarini bir qism ahli qalb koʻrgan, Lavhi Mahfuz xatiga yaqin ekanini qabul qilganlar. Bu risola tavofuqoti Qur'oniyaga doir ekani munosabati bilan, yolgʻiz bir ishorati gʻaybiya boʻlib, hech birimiz xabarimiz boʻlmasdan, ibtido ta'lif va birinchi tasvidida oʻn bir "Qur'on" kalimasi; birgina sahifada, bittadan satrda, bir qatorda xatti mustaqim bilan tavofuqlari, tavofuqi Qur'oniyadagi lam'a-i i'joziyaning bir shu'asi shu risolada bu horiqo latofatni koʻrsatganini koʻrganlarga qanoat keldi.
Bu Uchinchi Qismning mutaboqiy masalalari bilan Toʻrtinchi Qism tavofuqotga doir boʻlgani uchun, tavofuqotga doir boʻlgan mundarija bilan iktifo etilgan.
TOʻRTINCHI QISM BOʻLGAN TOʻRTINCHI RISOLA
"Uch Nukta"dir.
BIRINCHI NUKTA: Qur'onda "Qur'on" kalimasining koʻp sirlaridan bir sirrini, oltmish toʻqqiz oyoti azimada latif va ma'nodor sahifalar orqasida bir-biriga tavofuq bilan qaraganlarini va u oyoti azimaning ma'nan bir-birining haqiqatini tayid etganlarini koʻrsatish va tilovati Qur'on savobini va zikr fazilatini va tafakkur ubudiyatini birdan qozonish istaganlarga, avrod navidan gʻoyat goʻzal bir hizbi Qur'oniy boʻlib yozilgan.
IKKINCHI NUKTA: Qur'oni Hakimda "Rasul" kalimasining takroridagi asrorning tavofuq jihati bilan birisiga ishorat uchun, bir yuz oltmish oyatdagi "Rasul" kalimasi bir-biriga tavofuq bilan ma'nodor qarashi kabi; {(Hoshiya) Bu risolaning u muqaddas ikki kalimaning i'joziy tavofuqlaridan bahsi ayni haqiqat boʻlganiga dalil, u toʻrtinchi risolada butun u ikki kalimaning tavofuq etishidir. Har bir oyat alohida va sart boshida yozilishidan, umum u ikki muqaddas kalimalar tavofuq etganlar.} u bir yuz oltmish muazzam oyatlar ham bir-biriga qaraydi. Bir-birini tayid va isbot qilganiga ishoratan va Qur'ondan ham qiroat, ham zikr, ham fikr boʻlish jihati bilan bir hizbi maxsusdir. Oʻziga oliy va shirin va juda qiymatli va juda fazilatli bir vird orzu qilganlarga muhim bir virddir.
UCHINCHI NUKTA: Lafzullohning ikki ming sakkiz yuz olti marta zikrining koʻp nuktalari bor. I'jozi Qur'onning koʻp shualarini koʻrsatadi. Bu Uchinchi Nukta ham uning toʻrt shua-i i'jozini koʻrsatadi.
BESHINCHI RISOLA BOʻLGAN BESHINCHI QISM
(ilx-oyat...) oyati pur-anvorining koʻp anvori asroridan goʻzal bir nurni Ramazoni Sharifda bir holati ruhoniyada, muhim bir sayohati qalbiyada koʻringan va bir daraja bu risolada bayon qilingan. Bu risola kichik, faqat juda nurli va ahamiyatlidir.
OLTINCHI RISOLA BOʻLGAN OLTINCHI QISM
oyatining muhim bir sirrini va azim bir haqiqatini; ins va jin shaytonlarining va musulmonlar ichiga kirgan mulhidlarning va munofiqlarning olti dasisalari bilan olti jihatdan hujumlarini olti haqiqat bilan toʻsish va rad qilish bilan, u sirri azimni tafsir qiladi.
BIRINCHI DASISALARI: Qur'on xodimlarini hubbu joh vositasi bilan aldashlariga muqobil gʻoyat muqni' va qat'iy bir javob bilan jim qiladi.
IKKINCHI DASISALARI: Qoʻrquv hissi bilan, ahli haqni haqdan oʻgirishlariga qarshi gʻoyat goʻzal va qat'iy bir javob bilan tard etiladi.
UCHINCHI DASISALARI: Tama' va hirs jihati bilan, ahli hidoyatni xizmati Qur'oniyadan voz kechirishlariga qarshi, gʻoyat porloq va qat'iy bir javob bilan rad qilinadi.
TOʻRTINCHI DASISALARI: Asabiyati milliyani tahrik etish suratida, haqiqiy din qardoshlarining va xizmati Qur'oniyada samimiy birodarlarining ichiga begonalik va ixtilof solish va ustozlaridan sovutishlariga muqobil gʻoyat muhim va qat'iy javob boʻlib shaytoni insiyni tamomi bilan jim qilgani kabi, soxtakor milliyatchilarning niqoblarini yirtib, ular millatning dushmanlari boʻlganini va haqiqiy millatiyatparvarlar kimlar ekanini koʻrsatadi.
BESHINCHI DASISALARI: Insonning eng zaif hissi anoniyatini tahrik etib, ahli haqni haqsizlikka chorlash va ahli ittihodni ixtilofga tushishlariga muqobil, quvvatli va analarni jim qiladigan javob berilgan.
OLTINCHI DASISALARI: Tanballik va tanparvarlik va vazifadorlik hissidan istifoda etib, Qur'on shogirdlarining gʻayratlarini, sadoqatlarini, ixloslarini zadalash shaklida hujumlariga qarshi javobdir. Oxirida umum javoblarning xulolsasi boʻlgan shu ikki oyat bilan Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon moʻ'jizona javob beradi:
Bu risolaning oxirida; ikki yaproqda yozgandan soʻng koʻrilgan, ixtiyorsiz oʻz-oʻziga kelgan latif va zarif bir tavofuq boʻlib, siqintili asoratimning aynan toʻqqizinchi yilida ta'lif etilgan shu risolaning oxirida, Yigirma Toʻqqizinchi Maktubning bahsida yigirma toʻqqiz nukta boʻlishi va toʻqqiz qism boʻlishi va bu risola mundarijasida toʻqqiz marta "toʻqqiz" lafzi bilan u maktubdan bahs etilishi va Birinchi Qism toʻqqiz nukta boʻlishi; va Ramazonning, bu yerda ishorat qilingan va Ikkinchi Qismda mazkur hikmatlari toʻqqiz boʻlishi; va bu yerda ishorat qilingan va Toʻrtinchi Qismda mazkur "Qur'on" kalimasiga doir oyatlarning oltmish toʻqqiz boʻlishi; va Qur'on kalimasi ham bu mabhasda yigirma toʻqqiz kelishi va lafzulloh ham toʻqqiz boʻlishi; va bu risola ham yigirma toʻqqiz sahifada tugashi jihati bilan, toʻqqiz marta toʻqqizlar bir-biriga tavofuq etib juda shirin tushgandir. Bu risolaning ham sirri tavofuqdan kichik, faqat porloq bir hissasi bor boʻlganini koʻrsatadi. Bu toʻqqiz marta toʻqqizlarning sirrining toʻqqizinchi sana-i asoratimda zuhuri esa, inshaalloh asoratning toʻqqizinchi yilida tugashiga ishoriy bir bashoratdir. Toʻqqizinchi sana-i asoratimda siqintidan oʻsha yil toʻqqiz tishim tushdilar; u munosabat bilan Ispartaga ma'zuniyat bilan ketish oʻsha yilda boʻldi. Ham latif bir tavofuqdir; bu parcha ham, bu sahifada {(Hoshiya) Asl nusxasiga koʻradir.} toʻqqiz oʻn toʻqqiz marta kelgan. Ham mundarijaning Toʻrtinchi Qismida va bu Ikkinchi Qismning ba'zi nusxalarida pastda koʻrsatilgan tavofuq bor.
Umum alif bir yuz oʻn toʻqqizta, umum risolalar ham bir yuz oʻn toʻqqizta. Demak, aliflar ham bir navi mundarijaga ishoratdir.
oyatining sirriga istinodan, dunyoning hech bir usul va qonuniga tatbiq etilmagan, vijdonsiz insonlarning bizga qarshi tajovuzotiga sabr bilan va Haqqa tavakkal bilan birga; istiqbolda keladigan nafrat va tahqirdan saqlanish uchun va istiqbol asrlari bu asrning siymosiga va gʻayratsiz odamlarning yuziga "Tuf!" degan paytda, tupuklari yuzimizga kelmasligi uchun yoki artish uchun yozilgan loyihadir. Va Ovrupaning insoniyatparvar niqobi ostida kar quloqlarini jaranglatish va bu vijdonsiz gʻaddorlarni bizga musallat etgan insofsiz zolimlarning koʻrmagan koʻzlariga tiqish va bu asrda yuz ming jihatdan "Yashasin Jahannam!" dedirgan mimsiz madaniyatparastlarning boshlariga urish uchun yozilgan taqdimnoma va ahli ilhod va bid'atchilarni ilzom va isqot etadigan "Olti Savol"dir.
oyatlarining bir sirrini va muhim bir haqiqatini "Yetti Ishorat" bilan va yettita muhim savolga yettita qat'iy va quvvatli javob bilan tafsir qiladi.
BIRINCHI SAVOL: "Ajnabiylardan ihtido etganlar oʻz tillari bilan shao'iri islomiyani tarjima qilyaptilar. Olami Islomning ularga qarshi sukuti va e'tiroz qilmasligi, javozi shar'iy boʻlganini koʻrsatmaydimi?" degan ahli bid'atning savoliga qarshi gʻoyat qat'iy va quvvatli bir javobdir.
IKKINCHISI: "Faranglardagi inqilobchilar va faylasuflar, Katolik mazhabida inqilob qilish bilan taraqqiy qilishgan, ajabo Islomiyatda bunday bir inqilobi diniy boʻlmaydimi?" degan ahli bid'atning savoliga qarshi; gʻoyat qat'iy, zohir va bahir va muskit bir javobdir.
UCHINCHISI: "Ovrupa taasssubni tashlagandan soʻng taraqqiy etgani uchun, biz ham taassubni tashlasak, yanada yaxshi boʻlmaydimi?" degan ahli bid'at va safohatning savoliga qarshi gʻoyat muskit va muqni' va mantiqiy bir javobdir.
TOʻRTINCHISI: " Zaiflikka uchragan Islomiyatni taqviya niyati bilan, quvvatli milliyatga mazj etish va sajoya-i milliyani shao'iri Islomiya bilan quvvatlantirish bu asrda yanada yaxshi boʻlmaydimi?" degan dassos ahli dunyoning bu mudhish savoliga qarshi gʻoyat metin bir javobdir.
BESHINCHISI: "Bu qadar hay'ati ijtimoiya-i bashariya fasodga kirgan va hissiyoti diniya zaiflashgan va shaxsiy daholar va harakot, jamoat shaxsi ma'naviysining ijrootiga magʻlub boʻlgan bir zamonda, rivoyoti sahihada aytilgani kabi, bir necha yil mobaynida Mahdiy qanday qilib dunyoni isloh qiladi? Holbuki butun ishi horiqo boʻlib va bir nechta nabiyning moʻ'jizoti ham barobar boʻlsa, yana islohi juda mushkul koʻrinyapti" deya, ahli tanqidning savoliga qarshi gʻoyat kuchli bir javobdir.
OLTINCHISI: Oxirzamonda Hazrat Mahdiyning Sufyoniy komitetiga gʻalabasi, Hazrait Iso Alayhissalomning Dajjol komitetini tarqatishi va shariati Islomiyaga tobe boʻlishiga doir.
YETTINCHISI: "Mutafakkiriyni Islomiya Ovrupaning dasturlarini va fanning qonunlarini bir daraja qabul qilib, ularning usuli bilan ularga qarshi Islomiyatni mudofaa qilganlari holda -sen ham eskidan shunday qilarding- hozir nima uchun tamoman boshqa bir yoʻl ochib, falsafani ildizidan sugʻurayapsan? Va fununi musbata aytganlari usullarining, Qur'onning dasturlariga qaraganda juda sathiy ekanini koʻrsatyapsan?" deya koʻplar tarafidan kelgan savolga qarshi gʻoyat haq va haqiqatli bir javobdir.
SAKKIZINCHI QISM BOʻLGAN RUMUZOTI SAMONIYA
"Sakkiz Ramz"dir, ya'ni sakkiz kichik risoladir. Shu ramzlarining asosi Ilmi Jifrning muhim bir dasturi va ulumi xofiyaning muhim bir kaliti va bir qism asrori gʻaybiya-i Qur'oniyaning muhim kaliti boʻlgan tavofuqdir. Kelajakda mustaqil nashr etilishi bois, bu yerga darj etilmadi.
Turuqi valoyat haqida "Toʻqqiz Talvih"dirki, Talvihoti Tis'a no'mi bilan ma'ruf bir risoladir.
BIRINCHI TALVIH: Tariqatning sirrini va Me'roji Ahmadiyaning (S.A.V.) soyasi ostida qalb oyogʻi bilan bir sayri suluki ruhoniy natijasida; zavqiy va holiy va bir daraja shuhudiy haqoiqi iymoniya va Qur'oniyaga mazhariyat ekanini bayon qilib, insonning mohiyati jome'asida aql qandayki hadsiz fununga iste'dodi va ittilo'i jihati bilan mohiyati inkishof etgan va oʻsha surat bilan ishlatgan, qalb ham u kabi, bu olamning bir xarita-i ma'naviyasi va koʻp kamolotning bir urugʻi hukmida boʻlganidan; tariqat jihati bilan uni ishlatish va kamolotiga chorlash boʻlganini isbot qiladi.
IKKINCHI TALVIH: Qalbning ishlashi zikr va tafakkur bilan boʻlganini va ishlashining mahosinidan hayoti dunyoviyaning madori saodati boʻlgan bittasini bayon qiladi.
UCHINCHI TALVIH: Valoyat, bir hujjati risolat, va tariqat, bir burhoni shariat boʻlganini va uning qiymatini taqdir etmagan, naqadar xasoratga tushganini bayon qiladi.
TOʻRTINCHI TALVIH: Maslaki valoyat juda oson boʻlish bilan barobar juda mushkulotli, juda qisqa boʻlish bilan barobar juda uzun, juda qiymatdor boʻlish bilan birga juda xatarli, juda keng boʻlish bilan barobar juda tor boʻlganini va ofoqiy va anfusiy ikki yoʻl bilan suluk etilganini bayon qiladi.
BESHINCHI TALVIH: Vahdat-ul Vujud va Vahdat-ush Shuhudning mohiyatini bayon qilib, ahli sahvning va ahli varosati nubuvvatning oliy mashrabining rujhoniyatini isbot qiladi.
OLTINCHI TALVIH: Valoyat yoʻllari ichida eng goʻzali va eng mustaqimi, Sunnati Saniyaga ittibo boʻlganini va valoyatning asoslarining eng muhimi, ixlos; va eng keskin quvvati, muhabbat ekanini bayon qilib; bu dunyo dor-ul xizmat boʻlgani uchun va dori ujrat va mukofot boʻlmaganidan, tariqatning lazoizini va azvoq va karomotini qasddan talab qilmaslik lozim boʻlganini bayon qiladi.
YETTINCHI TALVIH: Tariqat va haqiqat shariatning xodimlaridan boʻlganini; tariqat va haqiqatning eng yuksak martabalari, shariatning juzlari boʻlganini; tariqat va haqiqat vasilalikdan chiqmaslik va doimo shariatga tobeiyatda qolish luzumini bayon qilib, "Sunnati Saniya va ahkomi shariat xorijida avliyo boʻlishi mumkinmi?" degan savolga maroq-avar bir javobdir.
SAKKIZINCHI TALVIH: Tariqatning sakkiz varta-i muhimmasini bayon qiladi.
TOʻQQIZINCHI TALVIH: Tariqatning juda koʻp samarotidan gʻoyat shirin va goʻzal toʻqqiz adadini bayon qiladi.
Bu risola ahli tariq boʻlganga va boʻlmaganga bir iksiri a'zamdir va bir tiryoqi anfa'dir.
ZAYL
Eng qisqa va sogʻlom va eng mustaqim bir tariqning asosini "Toʻrt Xatva" nomi bilan, tazkiya-i nafsning va takamuli ruhning madori boʻlgan toʻrt muhim darsni beradi.
OʻTTIZINCHI MAKTUB
Chop Etilgan Arabiy "Ishorot-ul I'joz Tafsiri"dir.
OʻTTIZ BIRINCHI MAKTUB
Oʻttiz Bir "Lam'a"dir.
OʻTTIZ IKKINCHI MAKTUB
Oʻz-oʻziga manzum tarzini olgan matbu' "Lamaat" risolasidir. Ayni zamonda "Oʻttiz Ikkinchi Lam'a" boʻlib, "Soʻzlar" majmuasining oxirida nashr etilgandir.
OʻTTIZ UCHINCHI MAKTUB
Ma'rifati Ilohiyaga derazalar ochgan "Oʻttiz Uch Derazali Risola" boʻlib, bir jihatda "Oʻttiz Uchinchi Soʻz" boʻlganidan, Soʻzlar Majmuasida nashr etilgan, bu yerga kiritilmagan.
Madina-i Munavvarada boʻlgan muhim bir olimning Risola-i Nur haqida yozgan bir manzumasi:
Oʻn ikki yil avval yozilgan va Sikka- Tasdiqi Gʻaybiy Majmuasida darj etilgan muhim bir maktubdan bir parchadir:
Harkas bilmas koʻkda ne bor
Koʻrar uni koʻz sohibi
Yarqiraydi quyosh qadar
Haqiqati ummon kabi
Istar koʻngil albat huzur
Oxir damda etmish zuhur
Olamlarga chiqqan u nur
Koʻkdan tushgan farmon kabi
Fardiyati alhaq ayon
Udir koʻngillarga sulton
Bor mi bilmam ulu burhon
Bu Badiuzzamon kabi
Lisonidan sochilar nur
Jinniy oʻqir, inson oʻqir
Huri Jannat mana bu "Nur"
Koʻngillarda jonon kabi
Oxirzamon asrorini
Ixbori gʻayb anvorini
Otdi olam akdorini
Chiqdi shamsi tobon kabi
Samovotdan rahmat tushdi
Oqqan koʻz yoshlari tindi
Kufru zalol qoʻrqdi, sindi
Koʻrinmagan shayton kabi
Soʻndi xoin faoliyat
Yiqildi u dajjoliyat
Xalos topdi Islomiyat
Taxtga chiqqan hoqon kabi
Ey yarali sheri jiyan
Bu xobi gʻaflatdan uygʻon
Olamlarga davri umron
Asri nuzuli Furqon kabi
Iqlimlarda iymon yeli
Esar koʻngillar nash'ali
Oʻpsam, u gul hidli qoʻlni
U bulbuli xandon kabi
Odam oʻgʻli najot qidirar
Haq da'vati Nurlarda bor
Ey shaxriyor-i shaxriyor
Sensan bizga sulton kabi
Arshga chiqqan faryodimiz
Olindi hozir dodimiz
U sevgili ustozimiz
Koʻngilda Sulaymon kabi
Ey akmali oxirzamon
Sensan mahbubi Musta'on
Fido senga bu jismu jon
Haq yoʻlida qurbon kabi
Saidni kutardi yillar
Sensan koʻngilda muntazar
Paygʻambarim bermish xabar
Boʻlma bizga pinhon kabi
Pardalanmishsa zuhuring
Yashirinmas hashmatli nuring
Soyasi boʻlmazki nurning
Firdavsdagi jonon kabi
Ey xatibi davri zamon
Surur topdi kavnu makon
Seni kutar pinhon oyon
Hamma xastalar Luqmon kabi
Nur yoʻlining qurbonimiz
Kahkashonning somonimiz
U otashning tutunimiz
Otash yongan kulxon kabi
Ra'no ranging gulga oʻxshar
Ravh ufurar, hiding esar
Ufqimizda boʻlding sahar
Toʻliq oqargan bir tong kabi
Ey jilvasi zohir rahmat
Bari bizlarga yordam et
Quling boʻlmoq tilar albat
Bogʻchangizda koʻchat kabi
Past koʻnglimiz doimo past
Ey yigʻlagan, faryodni kes
Boʻsh oʻtmasin hech bir nafas
«Alloh yetar, qolgani havas.»