Oʻttizinchi Yog'du

Denizli Madrasa-i Yusufiyasining bir darsi a'zami "Meva Risolasi" boʻlgani va Afyon Madrasa-i Yusufiyasining qiymatdor bir darsi akmali "Alhujjatuzzahro" boʻlgani kabi.. Eskishehir Madrasa-i Yusufiyasining gʻoyat quvvatli bir darsi a'zami ham, ismi a'zamni tashigan olti ismning olti nuktasini bayon qilgan bu Oʻttizinchi Yog'dudir.

(Ismi A'zamdan Hayyi Qayyumga doir boʻlimda juda chuqur va keng masalalarni hamma birdan bilolmaydi va zavq etmaydi, faqat hissasiz ham qolmaydi.)

Birinchi Nukta

oyatining bir nuktasi va bir ismi A'zam yoxud Ismi A'zamning olti nuridan bir nuri boʻlgan "Quddus" ismining bir jilvasi Sha'boni Sharifning oxirida, Eskishehir hibsxonasida menga koʻrindi. Ham mavjudiyati Ilohiyani kamoli zuhur bilan, ham vahdati Rabboniyani kamoli vuzuh bilan koʻrsatdi. Shundayki, koʻrdim: Bu koinot va bu Kura-i Arz doim ishlaydigan bir katta fabrika va har vaqt toʻlib boʻshaladigan bir karvonsaroy, bir musofirxonadir. Holbuki bunday gavjum fabrikalar, karvonsaroylar va musofirxonalar; axlatlar bilan, qoldiqlar bilan, kirlar bilan juda ifloslanadilar, bulgʻanadilar va sassiq moddalar har tarafida yigʻilib qoladilar.

Agar juda ham diqqat bilan qaralmasa va tanzif etilmasa va supurilib tozalanmasa, ichida turib boʻlmaydi, inson unda boʻgʻiladi. Holbuki bu fabrika-i koinot va musofirxona-i Arz shu daraja pok, toza va nazifdir va shu qadar kirsiz va bulgʻanmagan va sassiq hidlarsizki, bir keraksiz narsa va bir manfaatsiz modda va tasodifiy bir kir topilmaydi, zohiriy boʻlsa ham, tez bir istihola uskunasiga otiladi, tozalanadi. Demak, bu fabrikaga qaragan zot juda yaxshi qaraydi. Va bu fabrikaning shunday tanzifchi bir sohibi borki, u ulkan fabrikani va u katta saroyni kichik bir xona kabi supurtiradi, tozalaydi, tanzim va tanzif etadi. Va u juda katta fabrikaning kattaligi nisbatida axlatlari va qolidiqlaridan qolgan kirli moddalari, xas-choʻplari mavjud emas. Balki kattaligi nisbatida tozaligiga va nazofatiga diqqat qilinadi. Bir inson bir oy davomida yuvinmasa va kichik xonasini supurmasa juda ham kirlanadi, ifloslanadi. Demak, bu saroyi olamdagi poklik, pokizalik, nuroniylik, tozalik; mutamodiyan hikmatli bir tanzifdan, bir diqqatli tathirdan kelib chiqadi. Va agar u doimiy tathir va supurish va diqqat bilan qarash boʻlmasa edi, bir yilda butun hayvonlarning yuz ming millatlari Arzning yuzida boʻgʻilar edilar.

Va samovotning fazosida taxribga va mavtga mazhar boʻlgan sayyoralarning va yoʻldoshlarning, balki yulduzlarning qoldiqlari boshimizni va boshqa hayvonotning boshlarini, balki Kura-i Arzning boshini, balki dunyomizning boshini yorar edilar. Togʻlar kattaligidagi toshlarni boshimizga yogʻdirar edilar va bizni bu vatani dunyoviymizdan qochirar edilar. Holbuki eskidan beri u yuqori olamlardagi taxrib va ta'mirdan, madori ibrat boʻlib yolgʻiz bir nechta samoviy toshlar tushgan boʻlsa ham, hech kimning boshini yormagan.

Ham zaminning yuzida har yil mavt va hayotning almashishlari va urushishlari sababli yuz minglab hayvonot millatlarining janozalari va ikki yuz ming nabotot toifalarining qoldiqlari, barr va bahrning yuzlarini favqaloda shunday kirlatar edilarki; ziyshuur u yuzlarni sevish, oshiq boʻlish uyoqda tursin, balki unday xunuklikdan nafrat etib mavtga va adamga qochar edilar. Bir qush osonlik bilan qanotlarini va bir kotib bemalol sahifalarini tozalagani kabi, bu tayyora-i Arzning va bu tuyuri samoviyaning qanotlari va bu kitobi koinotning sahifalari ham shunday tarzda tozalanadi, goʻzallashadiki; oxiratning hadsiz goʻzalligini koʻrmagan va iymon bilan fikr yuritmagan insonlar dunyoning bu tozaligiga, bu goʻzalligiga oshiq boʻladilar, parastish etadilar.

Demak, bu saroyi olam va bu fabrika-i koinot Ismi Quddusning bir jilva-i a'zamiga mazhardirki, u tanzifi qudsiydan kelgan amrlarni yolgʻiz dengizlarning akl-ul lahm tanzifotchilari va quruqlikning burgutlari emas, balki boʻrilar va chumolilar kabi murdalarni toʻplaydigan sihhiya ma'murlari ham tinglaydilar. Balki u qudsiy avomiri tanzifiyani badanda oqqan qondagi kurayvoti hamro va bayzo ham tinglab, badanning hujayrotida tanzifot qilganlari kabi; nafas ham u qonni tasfiya etadi, tozalaydi. Va u amrni; qovoqlar koʻzlarni tozalamoq va chivinlar qanotlarini supurmoq uchun tinglaganlari kabi, ulkan havo va bulut ham tinglaydi. Havo zaminning sathiga, yuziga qoʻngan changlar kabi axlatlarga uflaydi, tanzif etadi. Bulut suvchisi zamin bogʻiga suv sepadi, changlarni bostiradi. Soʻngra koʻk yuzini koʻp vaqt kirlatmaslik uchun, tezda axlatlarini toʻplab kamoli intizom bilan chekinadi, yashirinadi. Koʻkning goʻzal yuzini va koʻzini artilgan va supurilgan, yalt-yalt porlayotganday koʻrsatadi. Va u avomiri tanzifiyani yulduzlar, unsurlar, ma'danlar, nabotlar tinglaganlari kabi, butun zarralar ham tinglaydilarki, hayrat-angiz tahavvulot boʻronlari ichida u zarralar nazofatga diqqat qiladilar. Bir yerda luzumsiz toʻplanmaydilar, toʻdalanib qolmaydilar. Mulavvas boʻlsalar, tezda tozalanadilar. Eng toza va eng nazif va eng porloq va eng pok vaziyatlarni; eng goʻzal, eng sof, eng latif suratlarni olish uchun bir dasti hikmat tarafidan yoʻnaltiriladilar.

Mana bu birgina fe'l, ya'ni birgina haqiqat boʻlgan tanzif; Ismi Quddus kabi bir ismi a'zamdan, koinotning doira-i a'zamida koʻringan bir jilva-i a'zamdirki, toʻgʻridan-toʻgʻriga mavjudiyati Rabboniyani va vahdoniyati Ilohiyani asmo-i husnasi bilan barobar, Quyosh kabi keng va durbin kabi boʻlgan koʻzlarga koʻrsatadi.

Ha, Risola-i Nurning koʻp juzlarida qat'iy burhonlar bilan isbot qilinganki: Ismi Hakam va Ismi Hakimning bir jilvasi boʻlgan fe'li tanzim va nizom, va Ismi Adl va Adilning bir jilvasi boʻlgan fe'li tavzin va mezon va Ismi Jamil va Karimning bir jilvasi boʻlgan fe'li tazyin va ehson va Ismi Rob va Rahimning bir jilvasi boʻlgan fe'li tarbiya va in'om; bu doira-i a'zami olamda, har biri bitta haqiqat va bitta fe'l boʻlganlaridan, birgina zotning vujubi vujudini va vahdatini koʻrsatadilar. Aynan shuning kabi: Ismi Quddusning bir mazhari va bir jilvasi boʻlgan fe'li tanzif va tathir ham, u Zoti Vojib-ul Vujudning ham quyosh kabi mavjudiyatini, ham kunduz kabi vahdoniyatini koʻrsatadilar. Va mazkur tanzim, tavzin, tazyin, tanzif kabi u af'oli hakimona a'zamiy doirada vahdati nav'iyalari nuqtasida bitta Sone'-i Vohidni koʻrsatganlari kabi; asmo-i husnaning aksarisining, balki ming bir asmoning har birining bunday bittadan jilva-i a'zami bu doira-i a'zamda bordir. Va u jilvadan kelgan fe'l kattaligi nisbatida vuzuh va qat'iyat bilan Vohidi Ahadni koʻrsatadi.

Ha, hamma narsani qonun va nizomiga itoat qildirgan hikmati omma va hamma narsani bezatib yuzini kuldirgan inoyati shomila va hamma narsani sevintirib mamnun qilgan rahmati vase'a va zihayot hamma narsani oziqlantirib lazzatlantirgan rizqi umumi-i iosha va hamma narsani umum ashyoga munosabatdor va mustafid va bir daraja molik etgan hayot va ihyo kabi koinotning yuzini kuldirgan, yoritgan badihiy haqiqatlar va vahdoniy fe'llar; ziyo quyoshni koʻrsatgani kabi, birgina Zoti Hakim, Karim, Rahim, Razzoq, Hayy va Muhyini bilbadoha koʻrsatadilar.

Agar har biri bittadan burhoni bahiri vahdoniyat boʻlgan u yuzlab keng fe'llardan birginasi Vohidi Ahadga berilmasa, yuzlab vajhda mahollar lozim boʻladi. Masalan: Ulardan hikmat, inoyat, rahmat, iosha, ihyo kabi badihiy haqiqatlar va vahdoniy dalillar emas, balki yolgʻiz tanzif fe'li koinot Xoliqiga berilmasa, u vaqt ahli zalolatning u maslagi kufriysida lozim boʻladiki: Yo tanzif bilan aloqador zarradan, chivindan tut to unsurlarga, yulduzlarga qadar butun maxluqotning har biri ulkan koinotning tazyinini va tavzinini va tanzimini va tanzifini biladigan, oʻylaydigan va shunga koʻra harakat qiladigan bir qobiliyatda boʻladi.. yoxud Xoliqi Olamning sifoti qudsiyasi oʻzida boʻladi.. yoxud bu koinotning tazyinot va tanzifoti va voridoti va masorifining muvozanalarini tanzim etmoq uchun, koinot kattaligida bir majlisi mashvarat tashkil etiladi va hadsiz zarralar, chivinlar, yulduzlar u majlisning a'zolari boʻladi va hokazo.. bular kabi xurofotli, safsatali yuzlab mahollar kelib chiqadi. Toki, har tarafda koʻringan va mushohada etilgan umumiy va ihotali ulviy tazyin va tathir va tanzif vujud topa olsin. Bu esa bir mahol emas, balki yuz ming mahol oʻrtaga kiradi. Ha, agar kunduzning ziyosi va zamindagi umum porloq narsalarda tamassul etgan xayoliy quyoshchalar Quyoshga berilmasa va birgina Quyoshning jilva-i in'ikosidir deyilmasa, u vaqt zamin yuzida porlagan butun shisha parchalarida va suv qatralarida va qorning shishachalarida, balki havoning zarralarida bittadan haqiqiy Quyosh boʻlishi lozim boʻladi. Toki, u umumiy ziyo vujud topa olsin.

Xullas, hikmat ham bir ziyodir.. bepoyon rahmat bir ziyodir.. tazyin, tavzin, tanzim, tanzif qoplagan bittadan ziyodirlarki, u Shamsi Azaliyning shualaridirlar. Xullas kel, qara; zalolat va kufr qanday hech chiqilmaydigan botqoqlikka kiradi. Va zalolatdagi jaholat qay daraja ahmoqona boʻlganini koʻr, "Alhamdulillahi a'la dinil Islam va kamali iyman" degin.

Ha, koinot saroyini top-toza tutgan bu ulviy, umumiy tanzif; albatta Ismi Quddusning jilvasi va muqtazosidir. Darhaqiqat, qandayki butun maxluqotning tasbehotlari Ismi Quddusga qaraydi; xuddi shuning kabi, butun nazofatlarini ham Quddus ismi istaydi. {(Hoshiya) Yomon axloqlar, botil e'tiqodlar, gunohlar, bid'atlar; ma'naviy kirlardan boʻlganliklarini unutmasligimiz kerak.} Nazofatning bu qudsiy intisobidandirki,

hadisi nazofatni iymonning nuridan sanagan.

oyati ham, tahoratni muhabbati Ilohiyaning bir madori koʻrsatgan.

Oʻttizinchi Yog'duning Ikkinchi Nuktasi

oyatining bir nuktasi va bir ismi a'zam vayoxud ismi a'zamning olti nuridan bir nuri boʻlmish "Adl" ismining bir jilvasi, Birinchi nukta kabi Eskishahar qamoqxonasida uzoq-uzoqlardan koʻrindi. Uni yaqinlashtirish uchun yana tamsil yoʻli bilan aytamiz:

Shu koinot shunday bir saroydirki, u saroyda doimiy ravishda taxrib va ta'mir ichida chayqalib turgan bir shahar bor,.. va u shaharda har vaqt urush va hijrat ichida qaynab turgan bir mamlakat bor,.. va u mamlakatda har zamon o'lim va hayot ichida yumalayotgan bir olam bor. Holbuki, o'sha saroyda, o'sha shaharda, o'sha mamlakatda, o'sha olamda shu daraja hayratlanarli bir muvozana, bir mezon, bir tavzin hukm suradi, bilbadoha isbot qiladiki: Bu hadsiz mavjudotda boʻlgan o'zgarishlar va voridot va masorif, har bir onda umum koinotni koʻradigan, nazari taftishidan oʻtkazadigan yolg'iz bir Zotning mezoni bilan oʻlchanadi, tortiladi. Aks holda, baliqlardan bir baliq mingta tuxum bilan va nabototdan ko'knori kabi bir chechak yigirma ming urugʻ bilan va sel kabi oqqan unsurlarning, inqiloblarning hujumi bilan shiddatli ravishda muvozanani buzishga harakat qilayotgan va istilo qilishni istagan sabablar bebosh boʻlsalar edi yoki maqsadsiz sarsari tasodif va mezonsiz koʻr quvvatga va shuursiz zulmatli tabiatga havola qilinsa edi, u muvozana-i ashyo va muvozana-i koinot shunday buzilar ediki; bir yilda, balki bir kunda ostin-ustun boʻlib ketar edi. Ya'ni: Dengiz aralash-quralash narsalar bilan toʻlib ketardi, sasib ketar edi; havo zararli gazlar bilan zaharlanar edi; zamin esa bir axlatxona, bir o'likxonaga, bir botqoqlikka aylanar edi. Dunyo boʻgʻilar edi.

Shunga ko'ra, jasadi hayvoniyning hujayralaridan va qondagi qizil va oq donachalardan va zarralarning o'zgarishlaridan va jihozoti badaniyaning uyg'unligidan tut, to dengizlarning voridot va masorifiga,.. to zamin ostidagi chashmalarning kirim va sarfiyotlariga,.. to hayvonot va nabototning tavalludot va vafiyotlariga,.. to kuz va bahorning taxribot va ta'mirotlariga,.. to unsurlarning va yulduzlarning xizmat va harakatlariga.. to o'lim va hayotning, ziyo va zulmatning va issiqlik va sovuqlikning almashishlariga va kurashishlariga va toʻqnashishlariga qadar, shu daraja hassos bir mezon bilan va shu qadar nozik bir oʻlchov bilan intizomga solinadi va tortiladiki, aqli bashar hech bir yerda haqiqatan hech bir isrofni, hech bir behudalikni koʻrmaydi. Shuningdek, hikmati insoniya ham har narsada eng mukammal bir intizomni, eng goʻzal bir mavzuniyatni koʻrmoqda va koʻrsatmoqda. Balki, hikmati insoniya o'sha intizom va mavzuniyatning bir tazohuridir, bir tarjimonidir.

Mana kel, Quyosh bilan farqli oʻn ikki sayyoraning muvozanalariga boq. Ajabo, bu muvozana Adl va Qodiyr boʻlgan Zoti Zuljalolni Quyosh kabi koʻrsatmaydimi? Va bilxossa sayyoralardan boʻlgan kemamiz, ya'ni kurra-i Arz bir yilda yigirma toʻrt ming yillik bir doirada kezadi, sayohat qiladi. Va o'sha xoriqo tezligi bilan birga zamin yuzida tizilgan, terib qo'yilgan narsalarni tarqatmaydi, silkitmaydi, fazoga uchirib yubormaydi. Agar tezligi bir ozgina oshirilsa yoki kamaytirilsa edi, ustida yashayotganlarini havoga uchirib, fazoda sochib yuborar edi. Va bir daqiqa, balki bir soniya muvozanasini buzsa, dunyomizni buzib yuboradi; balki boshqasi bilan toʻqnashadi, bir qiyomatni yuzaga keltiradi. Va bilxossa, zamin yuzida nabotiy va hayvoniy toʻrt yuz ming toifaning tavalludot va vafiyot jihatidan va iosha va yashash jihatidan rahimona muvozanalari - ziyo quyoshni koʻrsatgani kabi, - yagona Zoti Adl va Rahimni koʻrsatadi. Va bilxossa, o'sha son-sanoqsiz millatlarning hadsiz fardlaridan birgina fardning a'zosi, jihozoti, tuygʻulari shu daraja hassos bir mezon bilan bir-biriga munosabatdor va muvozanatdadirki; o'sha munosiblik, o'sha muvozana, badohat darajasida bir Sone'-i Adlu Hakimni koʻrsatadi. Va bilxossa, har fardi hayvoniyning badanidagi hujayralarning va qon yoʻllarining va qondagi donachalarning va o'sha donachalardaki zarralarning shu daraja nozik va hassos va xoriqo muvozanalari bor, bilbadoha isbot qiladiki: Hamma narsaning tizgini qoʻlida va hamma narsaning kaliti yonida va bir narsa bir narsaga mone boʻlmasdan, barcha narsalarni bitta narsa kabi osonlik bilan idora qiladigan birgina Xoliqi Adlu Hakimning mezoni bilan, qonuni bilan, nizomi bilan tarbiya va idora qilinmoqda. Hashrning mahkama-i kubrosida mezoni azimi adolatida jin va insning muvozana-i a'mollarini aqldan uzoq ko'rib ishonmagan odam, bu dunyoda koʻzi bilan koʻrgani bu muvozana-i akbarga diqqat qilsa, albatta istib'odi qolmaydi.

Ey isrofli, iqtisodsiz,.. ey zulmli, adolatsiz,.. ey kirli, nazofatsiz badbaxt inson! Butun koinotning va butun mavjudotning dasturi harakati boʻlmish iqtisod va nazofat va adolatga rioya qilmaganing sababli, umum mavjudotga muxolafating bilan ma'nan ularning nafratlariga va hiddatlariga mazhar boʻlmoqdasan. Nimangga ishonyapsanki; zulming bilan, mezonsizliging bilan, isrofing bilan, nazofatsizliging bilan umum mavjudotni gʻazablantirmoqdasan? Darhaqiqat, ismi Hakimning jilva-i a'zamidan boʻlmish hikmati omma-i koinot iqtisod va isrofsizlikka muvofiq joriy bo'ladi, iqtisodga buyuradi. Va ismi Adlning jilva-i a'zamidan kelib chiqqan koinotdagi adolati tomma barcha narsalarning muvozanalarini idora qiladi va basharga ham adolatni buyuradi. Sura-i Rahmonda

oyatidagi toʻrt martaba, toʻrt navi mezonga ishora qiladigan toʻrt marta "mezon"ni zikr qilishi, koinotda mezonning daraja-i azamatini va favqaloda juda katta ahamiyatini koʻrsatadi. Darhaqiqat, hech bir narsada isrof boʻlmagani kabi, hech bir narsada ham haqiqiy zulm va mezonsizlik yoʻqdir. Va ismi Quddusning jilva-i a'zamidan kelib chiqqan tanzif va nazofat butun koinotning mavjudotini tozalaydi, goʻzallashtiradi. Basharning kir qoʻli tegmaslik sharti bilan, hech bir narsada haqiqiy nazofatsizlik va chirkinlik koʻrinmaydi.

Xullas, haqoiqi Qur'oniyadan va dasotiri Islomiyadan boʻlmish "adolat, iqtisod, nazofat" hayoti bashariyada naqadar asosli biror dastur ekanligini angla. Va ahkomi Qur'oniya koinot bilan naqadar aloqador va koinot ichiga ildiz otgan va qamrab olganligini va o'sha haqiqatlarni buzish, koinotni buzish va suratini oʻzgartirish kabi mumkin emasligini bil!. Va ushbu uchta ziyo-i a'zam kabi rahmat, inoyat, hafiyziyat kabi yuzlab ihotali haqiqatlar hashrni, oxiratni taqozo va istilzom qilganlari holda; hech mumkinmidirki: Koinotda va umum mavjudotda hukmron boʻlgan rahmat, inoyat, adolat, hikmat, iqtisod va nazofat kabi juda quvvatli ihotali haqiqatlar; hashrning 'adami bilan va oxiratning kelmasligi bilan marhamatsizlikka, zulmga, hikmatsizlikka, isrofga, nazofatsizlikka, behudalikka aylanib qolsinlar? Hosho, yuz ming marta hosho!

Bir pashshaning haqqi hayotini rahimona muhofaza qilgan bir rahmat, bir hikmat; ajabo hashrni keltirmaslik bilan umum ziyshuurlarning hadsiz huquqi hayotlarini va nihoyasiz mavjudotning cheksiz huquqlarini zoye qiladimi? Va ta'bir joiz boʻlsa, rahmat va shafqatda va adolat va hikmatda cheksiz hassosiyat va diqqat koʻrsatayotgan bir hashmati rububiyat; va kamolotini koʻrsatish va Oʻzini tanittirish va sevdirish uchun bu koinotni hadsiz xoriqo san'atlari bilan, ne'matlari bilan bezatgan bir saltanati uluhiyat, ana shunday ham umum kamolotini, ham butun maxluqotini yo'qqa chiqaradigan va inkor qildiradigan hashrsizlikka yo'l qo'yib beradimi? Hosho! Bunday bir jamoli mutlaq bunday bir mutlaq chirkinlikka bilbadoha yo'l qo'yib bermaydi.

Darhaqiqat, oxiratni inkor qilmoqchi bo'lgan odam, avvalo butun dunyoni butun haqiqatlari bilan inkor qilishi lozim. Aks holda, dunyo butun haqiqatlari bilan, yuz ming til bilan uni takzib qilib, bu yolgʻonida yuz ming daraja yolgʻonchiligini isbotlab qo'yadi." Oʻninchi Soʻz" qat'iy dalillar bilan isbot qilgandirki, oxiratning borligi, dunyoning borligichalik qat'iy va shubhasizdir.

Ismi A'zamning olti nuridan uchinchi nuriga ishora qilgan

oyatining bir nuktasi va bir ismi a'zam yoki ismi a'zamning olti nuridan bir nuri boʻlmish "Ismi Hakam"ning bir jilvasi Ramazoni Sharifda koʻrindi. Unga yolgʻiz bir ishora oʻlaroq "Besh nuqta"dan iborat Uchinchi nukta shoshilib yozildi, qoralama holida qoldi.

Uchinchi nuktaning Birinchi nuqtasi: "Oʻninchi Soʻz"da ishora qilingani kabi: ismi Hakamning tajalli-i a'zami shu koinotni shunday bir kitob holatiga keltirganki, har sahifasida yuzlab kitob yozilgan,.. va har satrida yuzlab sahifa joylashtirilgan,.. va har kalimasida yuzlab satr mavjuddir,.. va har harfida yuzlab kalima bor,.. va har nuqtasida kitobning muxtasar bir mundarijasi mavjud bir tarzga keltirgandir. U kitobning sahifalari, satrlari, to nuqtalariga qadar yuzlab jihatdan naqqoshini, kotibini shunday vuzuh bilan koʻrsatmoqdaki; u kitobi koinotning mushohadasi, oʻz vujudidan yuz daraja yanada ziyoda kotibining vujudini va vahdatini isbotlaydi. Chunki bir harf oʻz vujudini bir harf qadar ifoda qilgani holda, kotibini bir satr qadar ifodalaydi.

Darhaqiqat, bu kitobi kabirning bir sahifasi - zamin yuzidir. U sahifada nabotot, hayvonot toifalari adadicha kitoblar bir-biri ichida, barobar, bir vaqtda, xatosiz, gʻoyat mukammal bir suratda bahor mavsumida yozilgani koʻzga koʻrinadi. Bu sahifaning bir qatori - bir bogʻdir. U bogʻdagi mavjud gullar, daraxtlar, nabotlar adadicha manzum qasidalar; barobar, bir-biri ichida, xatosiz yozilganini koʻzimiz bilan koʻrmoqdamiz. U qatorning bir kalimasi - gullagan, meva berish uchun yaprogʻini yozgan bir daraxtdir. Mana shu kalima muntazam, mavzun, bezalgan yaproq, gul va mevalari adadicha Hakemi Zuljalolning madhu sanosiga doir ma'nodor jumlalardir. Goʻyo gullagan har daraxt kabi, u daraxt ham naqqoshining madhlarini kuylayotgan manzum bir qasidadir.

Yana, goʻyo Hakami Zuljalol zaminning mashharida tashhir qilayotgan antiqa va ajib asarlariga minglab koʻz bilan boqishni istaydi.

Yana, goʻyo u Sultoni Azaliyning o'sha daraxtga bergan ziynatli hadya va nishonlarni va formalarni, maxsus bayrami va rasmiy tantanalari boʻlmish bahorda podshoning nazariga taqdim qilish uchun shunday muzayyan, mavzun, muntazam, ma'nodor bir shakl olgan va shunday hikmatli bir shakl berilgandirki; har bir gulida, har bir mevasida bir-biriga ichma-ich juda koʻp vajhlar va dalillar bilan naqqoshining vujudiga va asmosiga shahodat etadilar.

Masalan: Har bir gulda, har bir mevada bir mezon bor. Va u mezon bir intizom ichida,.. va u intizom yangilanib turadigan bir tanzim va tavzin ichida,.. va u tavzin va tanzim bir ziynat va san'at ichida,.. va u ziynat va san'at ma'nodor hidlar va hikmatli ta'mlar ichida boʻlganidan; har bir gul u daraxtning gullari adadicha Hakami Zuljalolga ishoralar qiladi. Va ushbu bir kalima boʻlgan bu daraxtda, bir harf o'rnida boʻlgan bir mevadagi bir urugʻ nuqtasi butun daraxtning mundarijasini, programmasini tashuvchi kichik bir sandiqchadir. Va hokazo.. Bunga qiyosan koinot kitobining butun qatorlari, sahifalari bunday Ismi Hakam va Hakimning jilvasi bilan faqatgina har bir sahifasi emas, balki har bir qatori va har bir kalimasi va har bir harfi va har bir nuqtasi bir moʻ'jiza darajasiga keltirilgandirki; butun sabablar toʻplansa, bir nuqtasining o'xshashini keltirolmaydilar, muoraza qilolmaydilar. Darhaqiqat, ushbu Qur'oni Azimi Koinotning har bir oyati takviniyasi o'sha oyatning nuqtalari va harflari adadicha moʻ'jizalar koʻrsatganlari uchun, albatta sarsari tasodif, koʻr quvvat, gʻoyasiz, mezonsiz, shuursiz tabiat hech bir jihatdan u hakimona, basirona boʻlgan xos mezonga va gʻoyat nozik intizomga aralasholmaydilar. Agar aralashsa edilar, albatta qorishiqlik asari koʻrinar edi. Holbuki hech bir jihatda intizomsizlik ko'rinmaydi.

Uchinchi nuktaning Ikkinchi nuqtasi: "Ikki masala"dir.

Birinchi masala: "Oʻninchi Soʻz"da bayon qilingani kabi, nihoyat kamolda bir jamol va nihoyat jamolda bir kamol, albatta oʻzini koʻrish va koʻrsatish, tashhir qilishni istashi - eng asosli bir qoidadir. Mana bu asosli dasturi umumiyga binoandirki, bu kitobi kabiri koinotning Naqqoshi Azaliysi bu koinot orqali va bu koinotning har bir sahifasi orqali va har bir qatori orqali, hatto harflari va nuqtalari orqali Oʻzini tanittirish va kamolotini bildirish va jamolini koʻrsatish va Oʻzini sevdirish uchun eng juz'iydan eng kulliyga qadar har bir mavjudning ko'plab lisonlari bilan jamoli kamolini va kamoli jamolini tanittirmoqda va sevdirmoqda.

Mana, ey gʻofil inson! Bu Hokimi Hakami Hakimi Zuljaloli Valjamol O'zini senga har bir maxluqi orqali shunday hadsiz va porloq tarzlarda tanittirish va sevdirishni istagani holda, sen Uning tanittirishiga muqobil iymon bilan tanimasang va Uning sevdirishiga muqobil ubudiyating bilan oʻzingni Unga sevdirmasang, qay daraja cheksiz bir jaholat, bir xasorat ekanligini bil, oʻzingga kel!..

Ikkinchi nuqtaning Ikkinchi masalasi: Bu koinotning Sone'-i Qodiyr va Hakimining mulkida sheriklik yeri yoʻqdir. Chunki hamma narsada nihoyat darajada intizom borligi uchun, shirkni qabul qilmaydi. Chunki bir nechta qoʻllar bir ishga aralashsa, u ish chalkashadi.

Bir mamlakatda ikki podsho, bir shaharda ikki hokim, bir qishloqda ikki rais boʻlsa; u mamlakat, u shahar, u qishloqning har ishida bir qorishiqlik boshlanadi. Shuning kabi, eng oddiy bir vazifador odam oʻsha vazifasiga boshqasining mudoxalasini qabul qilmaydi. Bu narsa koʻrsatadiki: hokimiyatning eng asosli xossasi, albatta istiqlol va infiroddir. Demak, intizom vahdatni va hokimiyat yakkalikni taqozo qiladi. Modomiki hokimiyatning bir muvaqqat soyasi yordamga muhtoj va ojiz insonlarda bunday mudoxalani rad qilsa, albatta daraja-i rububiyatdagi haqiqiy bir hokimiyati mutlaqa, bir Qodiyri Mutlaqda butun shiddati bilan mudoxalani rad qilishi kerakdir. Agar zarra qadar mudoxala boʻlsa edi, intizom buzilib ketar edi.

Holbuki, bu koinot shunday bir tarzda yaratilganki, bir urugʻni yaratish uchun bir daraxtni yarata oladigan bir qudrat lozimdir. Va bir daraxtni yaratish uchun koinotni yarata oladigan bir qudrat kerakdir. Va koinot ichida ishga aralashgan bir sherik bor boʻlsa, eng kichik bir urugʻda ham hissador boʻlishi lozim boʻladi. Chunki bu uning namunasidir. U holda, ulkan koinotga sig'magan ikki rububiyat bir urugʻda, balki bir zarrada joylashishi lozim boʻladi. Bu esa, maholotning va botil xayolotning eng ma'nosiz va eng uzoq bir maholidir. Ulkan koinotning umum ahvol va kayfiyotini mezoni adlida va nizomi hikmatida tutgan bir Qodiyri Mutlaqning ojizligini hatto bir urugʻda ham taqozo qiladigan shirk va kufr naqadar hadsiz darajada muzoaf bir xilof, bir xato, bir yolgʻon ekanligini,.. va tavhid qanchalik hadsiz muzoaf bir darajada haq va haqiqat va toʻgʻri ekanligini bil, "Alhamdulillohi 'alal iymon" de!..

Uchinchi nuqta: Sone'-i Qodiyr ismi Hakam va Hakimi bilan bu olam ichida minglab muntazam olamlarni joylashtirgandir. U olamlar ichida eng ziyoda koinotdagi hikmatlarga mador va mazhar boʻlgan insonni bir markaz, bir mador qilib yaratgan. Va u koinot doirasining eng muhim hikmatlari va foydalari insonga qaratilgandir. Va inson doirasi ichida ham rizqni bir markaz holiga keltirgan. Olami insoniyda aksar hikmatlar, manfaatlar o'sha rizqqa qaratilgan va u bilan namoyon bo'ladi. Va insonda shuur va rizqda zavq vositasi bilan ismi Hakimning jilvasi porloq bir suratda koʻrinadi. Va shuuri insoniy vositasi bilan kashf qilingan yuzlab fanlardan har bir fan Hakam ismining bir navdagi bir jilvasini ta'rif etadi.

Masalan, Tibbiyot fanidan soʻralsa: "Bu koinot nedir?" Albatta aytadiki: "Gʻoyat intizomli va mukammal bir buyuk dorixonadir. Ichida barcha dorilar yaxshilab hozirlangan va joylangandir."

Kimyo fanidan soʻralsa: "Bu kurra-i arz nedir?" Aytadi: "Gʻoyat muntazam va mukammal bir kimyoxonadir."

Texnika fani aytadi: "Hech bir qusuri boʻlmagan gʻoyat mukammal bir fabrikadir."

Ziroat fani aytadi: "Nihoyat darajada hosildor, har navi ekinni o'z vaqtida yetishtiradigan tartibli bir ekinzordir va mukammal bir bogʻdir."

Tijorat fani aytadi: "Gʻoyat tartibli bir koʻrgazma va juda ham intizomli bir bozor va mollari juda ham san'atli bir doʻkondir."

Iosha fani aytadi: "Gʻoyat intizomli, butun arzoqning barcha turlarini jamlagan bir ombordir."

Rizq fani aytadi: "Yuz minglab lazzatli taomlar barobar kamoli intizom bilan ichida pishiriladigan bir oshxona-i Rabboniy va bir qozoni Rahmoniydir."

Askarlik fani aytadi: "Yer bir lashkargohdir. Har bahor mavsumida xizmatga yangi chaqirilgan va zamin yuzida chodirlari qurilgan toʻrt yuz ming muxtalif millatlar u qoʻshinda boʻlgani holda; farqli-farqli arzoqlari, farqli-farqli liboslari, silohlari, farqli-farqli ta'limotlari, tarxisotlari kamoli intizom bilan hech birini unutmasdan va chalkashtirmasdan, birgina Qoʻmondoni A'zamning amri bilan, kuchi bilan, marhamati bilan, xazinasi bilan gʻoyat intizomli shaklda bajarilib, idora qilinadi."

Va Elektr fanidan soʻralsa, albatta aytadiki: "Bu muhtasham saroyi koinotning tomi juda ham intizomli, mezonli son-sanoqsiz elektr chiroqlari bilan bezatilgandir. Ammo shunchalik xoriqo bir intizom va mezon bilandirki: Boshda Quyosh oʻlaroq, kurra-i Arzdan ming marta katta o'sha samoviy chiroqlar doim yonib turganlari holda muvozanalarini buzmaydilar, portlamaydilar, yongʻin chiqarmaydilar. Sarfiyotlari cheksiz boʻlgani holda, voridotlari va "kerosin"lari va yoqilg'i moddalari qayerdan kelmoqda? Nima uchun tugamaydi? Nima uchun yonish muvozanasi buzilmaydi?.. Kichik bir chiroq ham tartibli shaklda qarab turilmasa, soʻnadi. Astronomiyaga koʻra, kurra-i Arzdan bir milliondan ortiqroq katta va bir million yildan ko'proq yashagan Quyoshni {(Hoshiya) Ajabo, dunyo saroyini isitayotgan Quyosh oʻchogʻiga yoki chirogʻiga qancha oʻtin va koʻmir va kerosin kerakligi chamalab koʻrilsin. Yonib turishi uchun har kuni - Astronomiyaning soʻziga qaraganda - bir millionta kurra-i Arz qadar oʻtin yigʻinlari va minglab dengizlar qadar kerosin kerak boʻladi. Endi oʻylab koʻr, uni oʻtinsiz, kerosinsiz doimiy ravishda yondirib turgan Qodiyri Zuljalolning hashmatiga, hikmatiga, qudratiga Quyoshning zarralari adadicha "Subhonalloh, Moshoalloh, Borakalloh" degin.} koʻmirsiz, yogʻsiz yondirayotgan, oʻchirib qo'ymayotgan Hakimi Zuljalolning hikmatiga, qudratiga boq, "Subhonalloh" de. Quyoshning muddati umrida oʻtgan daqiqalarining oshiralari adadicha "Moshoalloh, Borakalloh, Lo iloha illo Huv" deb ayt. Demak, bu samoviy chiroqlarda gʻoyat xoriqo bir intizom bor va ularga juda diqqat bilan qarab turilibdi. Goʻyo o'sha juda buyuk va juda koʻp olovli xarsanglarning va gʻoyat koʻp nurli qandillarning bugʻ qozoni esa - harorati tuganmas bir Jahannamdirki, ularga nursiz harorat beradi. Va o'sha elektr chiroqlarining generatorlari va markaziy fabrikasi - doimiy bir Jannatdirki, ularga nur va yorugʻlik beradi. Ismi Hakam va Hakimning jilva-i a'zami bilan intizomli shaklda yonishlari davom etadi. Va hokazo...

Shularga qiyosan, yuzlab fanlardan har birining qat'iy shahodatiga ko'ra, nuqsonsiz bir intizomi akmal ichida hadsiz hikmatlar, manfaatlarga muvofiq bu koinot ziynatlangandir. Va o'sha xoriqo va ihotali hikmat bilan majmu'i koinotga bergan intizom va hikmatlarni eng kichik bir zihayot va bir urugʻda kichik bir miqyosda joylashtirgandir.

Va ma'lum va badihiydirki, intizom bilan gʻoyalarni va hikmatlarni va foydalarni ta'qib qilish; ixtiyor bilan, iroda bilan, qasd bilan, xoxish bilangina boʻlishi mumkin; boshqacha boʻlmaydi. Ixtiyorsiz, irodasiz, qasdsiz, shuursiz sabablar va tabiatning ishi boʻlmagani kabi, aralashishlari ham mumkin emas. Demak bu koinotning butun mavjudotidagi hadsiz intizom va hikmatlari bilan iqtizo qilganlari va koʻrsatganlari bir Foili Muxtorni, bir Sone'-i Hakimni bilmaslik yoki inkor qilish, naqadar ajib bir jaholat va devonalik ekanligini ta'riflab boʻlmaydi.

Darhaqiqat, dunyoda eng koʻp hayron qolinadigan bir narsa bor boʻlsa, u ham - ana shu inkordir. Chunki koinotning mavjudotidagi hadsiz intizomot va hikmatlari bilan, vujud va vahdatiga shohidlar bor boʻlgani holda, Uni koʻrmaslik, bilmaslik naqadar koʻrlik va jaholat ekanligini eng koʻr johil ham anglaydi. Hatto ayta olamanki, ahli kufr ichida koinotning vujudini inkor qilganlari sababli ahmoq deb oʻylangan sofistlar eng aqllilaridir. Chunki koinotning vujudini qabul qilish bilan Allohga va Xoliqiga ishonmaslik ma'qul va mumkin boʻlmagani uchun, koinotni inkor qila boshladilar. Oʻzlarini ham inkor qildilar. "Hech narsa yoʻq" deb, aqldan voz kechib, aql pardasi ostida boshqa munkirlarning cheksiz aqlsizliklaridan qutulib, bir daraja aqlga yaqinlashdilar.

Toʻrtinchi nuqta: "Oʻninchi Soʻz"da ishora qilingani kabi: Bir Sone'-i Hakim va gʻoyat hikmatli bir usta bir saroyning har bir toshida yuzlab hikmatni diqqat bilan ta'qib etsa, soʻngra u saroyning tomini yopmasdan bekordan-bekorga xarob boʻlishi bilan ta'qib etgani hadsiz hikmatlarni zoye qilishini hech bir ziyshuur qabul qilmaydi. Va bir Hakimi Mutlaq kamoli hikmati bilan bir dirham qadar bir urugʻdan yuzlab botmon foydalarni, gʻoyalarni, hikmatlarni diqqat bilan ta'qib qilgani holda; togʻ kabi katta daraxtga bir dirham qadar bir dona foyda, bir dona kichik gʻoya, bir dona meva berish uchun o'sha ulkan daraxtning juda koʻp masorifini qilish bilan, oʻz hikmatiga butunlay zid va muxolif oʻlaroq isrofgarlarcha bir safohatni irtikob qilishi hech bir jihatdan imkoni yoʻqdir.

Aynan shuning kabi, bu koinot saroyining har bir mavjudotiga yuzlab hikmat taqqan va yuzlab vazifa bilan jihozlantirgan, hatto har bir daraxtga mevalari adadicha hikmatlar va gullari adadicha vazifalar bergan bir Sone'-i Hakim, qiyomatni keltirmaslik bilan va hashrni qilmaslik bilan, butun son-sanoqsiz hikmatlarni va cheksiz vazifalarni ma'nosiz, behuda, bekordan-bekor, foydasiz zoye qilishi, u Qodiyri Mutlaqning kamoli qudratiga ajzi mutlaq bergani kabi; u Hakimi Mutlaqning kamoli hikmatiga hadsiz behudalik va foydasizlikni va u Rahimi Mutlaqning jamoli rahmatiga nihoyasiz chirkinlikni va u Odili Mutlaqning kamoli adolatiga nihoyasiz zulmni berish demakdir. Goʻyo, koinotda hammaga koʻringan hikmat, rahmat, adolatni inkor qilishdir. Bu esa, eng ajib bir maholdirki, ichida hadsiz botil narsalar topiladi. Ahli zalolat kelsin, boqsin; kiradigani va o'ylagani o'z qabri kabi, oʻz zalolatida qay daraja dahshatli bir zulmat, bir qorongʻulik va ilonlarning, chayonlarning uyasi bir chuqur ekanligini koʻrsin. Va oxiratga iymon esa, Jannat kabi goʻzal va nurli bir yoʻl ekanligini bilsin, iymonga kirsin.

Beshinchi nuqta: Ikki masaladir.

Birinchi masala: Sone'-i Zuljalol ismi Hakimning muqtazosi bilan, hamma narsada eng yengil suratni, eng qisqa yoʻlni, eng oson tarzni, eng foydali shaklni ahamiyat bilan ta'qib qilgani koʻrsatadiki; fitratda isrof, behudalik va foydasizlik yoʻqdir. Isrof esa, ismi Hakimning ziddi boʻlgani kabi, iqtisod uning lozimidir va asosiy dasturidir.

Ey iqtisodsiz, isrofli inson! Butun koinotning eng asosli dasturi boʻlgan iqtisodga rioya qilmaganing uchun, naqadar xilofi haqiqat harakat qilganingni bil! كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا oyati naqadar asosli, keng bir dasturni dars berganini angla!..

Ikkinchi masala: Ismi Hakam va Hakim badohat darajasida Rasuli Akram alayhissalotu vassalomning risolatiga dalolat qiladi va istilzom qiladi deyish mumkin. Darhaqiqat, modomiki gʻoyat ma'nodor bir kitob, uni dars beradigan bir muallim istar ekan... Va gʻoyat goʻzal bir jamol, oʻzini koʻradigan va koʻrsatadigan bir oynani taqozo qilar ekan... Va gʻoyat kamolda bir san'at, e'lonchi bir dallol istar ekan... Albatta har bir harfida yuzlab ma'nolar, hikmatlar bor boʻlgan bu kitobi kabiri koinotning muxotabi boʻlmish navi inson ichida albatta bir rahbari akmal, bir muallimi akbar boʻladi. Toki, o'sha kitobdagi qudsiy va haqiqiy hikmatlarni dars beradigan,.. balki koinotdagi hikmatlarning vujudini bildiradigan,.. balki koinotning xilqatidagi maqosidi Rabboniyaning zuhuriga, balki hosil bo'lishiga vasila boʻladigan,.. va umum koinotda Xoliq tarafidan gʻoyat ahamiyat bilan izhorini iroda qilgani kamoli san'atini, jamoli asmosini bildiradigan, oynadorlik qiladigan,.. va u Xoliq butun mavjudot orqali Oʻzini sevdirishni xohlagani va ziyshuur maxluqlaridan muqobala istagani sababli, u ziyshuurlar nomidan bittasi o'sha keng tazohuroti rububiyat qarshisida keng bir ubudiyat bilan muqobala qilib, quruqlik va dengizni jazbaga keltiradigan,.. Samovot va Arzni larzaga soladigan bir sado-i tashhir va taqdis bilan, o'sha ziyshuurlarning nazarini o'sha san'atlarning Sone'iga buradigan,.. va qudsiy darslar va ta'limot bilan butun ahli aqlning quloqlarini oʻziga qaratadigan bir Qur'oni Azimushshon bilan, o'sha Sone'-i Hakami Hakimning maqosidi Ilohiyasini eng goʻzal bir suratda koʻrsatadigan,.. va butun hikmatlarining tazohuri va tazohuroti jamoliya va jaloliyasi qarshisida eng mukammal muqobala qiladigan bir zot - Quyoshning vujudi kabi bu koinotga lozimdir, zaruriydir. Va shunday qilgan va eng akmal bir suratda o'sha vazifalarni amalga oshirgan, bilmushohada Rasuli Akram alayhissalotu vassalomdir. Shunday ekan, Quyosh ziyoni, ziyo kunduzni istilzom qilgani darajada, koinotdagi hikmatlar risolati Ahmadiyani (asv) istilzom qiladi.

Darhaqiqat, ismi Hakimning jilva-i a'zami bilan, a'zamiy darajada risolati Ahmadiyani taqozo qilgani kabi, xuddi shuningdek asmo-i husnodan Alloh, Rahmon, Rahim, Vadud, Mun'im, Karim, Jamil, Rabb kabi koʻp ismlarning har biri koinotda koʻringan bir jilva-i a'zam bilan, a'zamiy darajada va martaba-i qat'iyatda risolati Ahmadiyani (asv) istilzom qiladilar.

Masalan: Ismi Rahmonning jilvasi boʻlgan rahmati vosi'a, o'sha "Rahmatan lil-olamiyn" bilan namoyon bo'ladi. Va ismi Vadudning jilvasi boʻlgan tahabbubi Ilohiy va taarrufi Rabboniy o'sha Habibi Rabb-ul Olamiyn bilan natija beradi, muqobala koʻradi. Va ismi Jamilning bir jilvasi boʻlgan butun jamollar, ya'ni jamoli zot, jamoli asmo, jamoli san'at, jamoli masnu'ot ham o'sha oyna-i Ahmadiyada koʻriladi, koʻrsatiladi. Va hashmati rububiyat va saltanati uluhiyatning jilvalari ham o'sha dalloli saltanati rububiyat boʻlmish Zoti Ahmadiyaning risolati bilan bilinadi, koʻrinadi, tushuniladi, tasdiq qilinadi. Va hokazo... Bu misollar kabi aksar asmo-i husnoning har biri risolati Ahmadiyaga bir porloq burhondir.

Alhosil: Modomiki koinot mavjuddir va inkor qilinmas ekan; albatta koinotning ranglari, ziynatlari, nurlari, ziyolari, san'atlari, hayotlari, robitalari o'rnida boʻlgan hikmat, inoyat, rahmat, jamol, nizom, mezon, ziynat kabi mashhud haqiqatlar, hech bir jihatdan inkor qilinmaydi. Modomiki o'sha sifatlarni, fe'llarni inkor qilish mumkin emas ekan; albatta o'sha sifatlarning mavsufi va o'sha fe'llarning foili va o'sha ziyolarning quyoshi boʻlmish Zoti Vojib-ul Vujud, Hakim, Karim, Rahim, Jamil, Hakam, Adl ham hech bir jihatdan inkor qilinmaydi va inkor qilish aqlga to'g'ri kelmaydi. Va albatta u sifatlarning va u fe'llarning madori zuhurlari, balki madori kamollari, balki madori tahaqquqlari boʻlmish rahbari akbar, muallimi akmal va dalloli a'zam va tilsimi koinotning kashshofi va oyna-i Samadoniy va Habibi Rahmoniy boʻlmish Muhammad alayhissalotu vassalomning risolati hech bir jihatdan inkor qilinmaydi. Olami haqiqatning va haqiqati koinotning ziyolari kabi, u Zotning risolatlari ham koinotning eng porloq bir ziyosidir.

Oʻttizinchi Yog'duning Toʻrtinchi Nuktasi

oyatining bir nuktasi va Vohid va Ahad ismlarini tazammun etgan bir ismi a'zam yoki ismi a'zamning olti nuridan bir nuri boʻlgan "Fard" ismining bir jilvasi Shavvoli Sharifda Eskishehir Hibsxonasida menga koʻrindi. U jilva-i a'zamning tafsilotini Risola-i Nurga havola qilib, bu yerda muxtasar "Yetti Ishorat" bilan Ismi Fardning tajalli-i a'zami bilan koʻrsatgan tavhidi haqiqiyni gʻoyat muxtasar bayon qilamiz.

Birinchi Ishorat: Fard ismi a'zami, a'zamiy bir tajalliy bilan koinotning hay'ati majmuasiga va har bir naviga va har bir fardiga bittadan sikka-i tavhid, bittadan xotami vahdoniyat qoʻyganini, Yigirma Ikkinchi Soʻz bilan Oʻttiz Uchinchi Maktub tafsilan koʻrsatgandirlar. Bu yerda yolgʻiz uch sikkaga ishorat qilamiz.

Birinchi Sikka: Fardiyat jilvasi koinot yuzida shunday bir sikka-i vahdat qoʻyganki, koinotni tajazzi qabul qilmaydigan bir kull hukmiga keltirgandir. Butun koinotga tasarruf etolmagan bir zot hech bir juziga haqiqiy molik boʻlolmaydi. U sikka ham shudir: Koinotning mavjudoti, anvo'lari eng muntazam bir fabrika charxlari kabi bir-biriga muovanat etadi; bir-birining vazifasini takmilga harakat qiladi. Shunday bir tasonud, shunday bir-biriga muovanat, shunday bir-birining istagiga javob berish va bir-birining imdodiga yugurish va bir-biriga yopishish, bir-birining ichiga kirish surati bilan shunday bir vahdati vujud tashkil qiladilarki; bir insonning jasadidagi unsurlar kabi, qobili tafriq bo'maydi. Bir unsurning tizginini tutgan, umumning tizginlarini tutolmasa, u bitta unsurning tizginini zabt etolmaydi.

Xullas, koinotning siymosidagi bu taovun, tasonud, tajovub, taonuk; juda porloq bir sikka-i kubro-i vahdatdir.

Ikkinchi Sikka: Zaminning yuzida va bahor siymosida shunday bir porloq xotami ahadiyat va sikka-i vahdoniyat Ismi Fardning jilvasi bilan koʻrinadiki, Kura-i Arzning yuzida barcha zihayotni barcha afrodi bilan va ahvol va shuunoti bilan idora qilmagan va umumini birdan koʻrmagan va bilmagan va ijod qilmagan bir zot, ijod jihatida hech bir narsaga qoʻshilmaganini isbot qiladi. U sikka ham shudir: Zaminning yuzida ma'daniy moddalarning, unsurlarning va jomidot maxluqotning gʻoyat muntazam, faqat yashirin sikkalarini nazarga olmasdan, yolgʻiz ikki yuz ming hayvonot toifalarining va ikki yuz ming nabotot anvo'ining otqi iplari bilan toʻqilgan naqshli shu sikkaga qaraki:

Birdan bahor mavsumida, zaminning yuzida, bir-biri ichida, barobar, boshqa-boshqa shakllari, boshqa-boshqa xizmatlari, boshqa-boshqa rizqlari, boshqa-boshqa jihozotlari; hech birini adashmasdan, xato qilmasdan, nihoyat qorishiqlik ichida nihoyat darajada tamyiz va tafriq bilan, gʻoyat hassos bir mezon bilan har bir narsaga lozim boʻlgan hamma narsalari qiyinchiliksiz ayni vaqtida kutilmagan yeridan berilganini koʻzimiz bilan koʻrganimizdan, zaminning siymosida oʻsha holat, oʻsha tadbir, oʻsha idora shunday bir xotami vahdoniyat va shunday bir sikka-i ahadiyatdirki; butun u mavjudotni birdan, hechdan ijod qilib barobar idora qilmagan bir zot; rububiyat va ijod jihati bilan hech bir narsaga qoʻshilolmaydi. Chunki qoʻshilgan boʻlsa, u hadsiz keng muvozana-i idora buziladi. Faqat insonlarning u qavonini rububiyatning husni jarayonlariga yana amri Ilohiy bilan suriy bir xizmati bor.

Uchinchi Sikka: Insonning yuzida.. balki, insonning yuzi shunday bir sikka-i ahadiyatdirki, Odam zamonidan to qiyomatga qadar kelgan va keladigan butun afrodi insoniya birdan nazari mutolaasida boʻlmagan va har biriga qarshi u bir yuzda bittadan alomati fariqa qoʻymagan va u kichik yuzda hadsiz alomati fariqa qoldirmagan bir sabab, bitta insonning yuzidagi xotami vahdoniyatga ijod jihati bilan qoʻl uzatolmaydi. Ha, insonning yuziga u sikkani qoʻygan zot, albatta butun afrodi insoniya nazari shuhudida va doira-i ilmidadirki, har bir insonning siymosi koʻz, quloq, ogʻiz kabi a'zo-i asosiyda bir-biriga oʻxshagani holda, bittadan alomati fariqa bilan, hech birisiga toʻliq oʻxshamaydi. Qandayki u siymoda koʻz, quloq kabi a'zolarning umum afrodida bir-biriga oʻxshagani, u navi insonning Sone'i bir, vohid boʻlganiga shahodat qilgan bir sikka-i tavhiddir; xuddi shuning kabi: Huquqi insoniyaning muhofazasi uchun boshqa anvo'dan ustun boʻlib, u siymolarda bir-biriga iltibos boʻlmaslik va bir-biridan tafriqi uchun, hikmatli juda koʻp alomati fariqa bilan iftiroqlari, u Sone'-i Vohidning irodasini, ixtiyorini va mashiatini koʻrsatmoq bilan barobar, boshqa va juda daqiq bir sikka-i ahadiyat boʻladiki; butun insonlarni, hayvonlarni, balki koinotni xalq etmagan bir zot, bir sabab u sikkani qoʻyolmaydi.

Ikkinchi Ishorat: Koinotning olamlari, anvo'lari va unsurlari shunday bir-biri ichiga aralashib kirganki, koinotning hay'ati majmuasiga molik boʻlmagan bir sabab, hech bir naviga, hech bir unsuriga haqiqiy tasarruf etolmaydi. Goʻyo Ismi Fardning jilva-i vahdati butun koinotni bir vahdat ichiga olgan; hamma narsa u vahdatni e'lon qiladi. Masalan: Bu koinotning chirogʻi boʻlgan Quyoshning bir boʻlishi, umum koinot birining boʻlganiga ishorat qilgani kabi; zihayotlarning epchil va chaqqon xizmatchilari boʻlgan havo unsuri bir boʻlishi.. va oshpazlari boʻlgan otash bir boʻlishi.. va zamin bogʻini suvlagan bulut suvchisi bir boʻlishi.. va umum zihayotning imdodiga yetishgan yomgʻir bir boʻlishi va har yerga yetishishi.. va aksar hayvonot va nabotot toifalarining har biri umum zamin yuzida erkin yoyilishlari, vahdati nav'iyalari va maskanlari bir boʻlishi; gʻoyat qat'iy bir suratda ishoratlar, shahodatlardirki: Maskanlari bilan barobar umum u mavjudot, yolgʻiz bir zotning moli boʻlganiga dalolat qiladilar.

Xullas bunga qiyosan, butun koinotning bunday bir-biriga aralashgan anvo'lari majmu' koinotni shunday bir kull hukmiga keltirganki, ijod jihati bilan tajazzi qabul qilmaydi. Umum koinotga hukmi oʻtmagan bir sabab, rububiyat jihati bilan va ijod sifati bilan hech bir narsaga hukm qilolmaydi va birgina zarraga rububiyatini tinglattirolmaydi.

Uchinchi Ishorat: Ismi Fardning tajalli-i a'zami bilan koinotni bir-biri ichida hadsiz maktuboti Samadoniya hukmiga keltirib, har maktubda hadsiz xotami vahdoniyat va juda koʻp muhri ahadiyat bosilgan kabi, har bir maktubning kalimoti adadicha ahadiyat muhrlarini tashiydi va u muhrlarning adadicha kotibini koʻrsatadi. Ha, har bir gul, har bir meva, har bir oʻt, hatto har bir hayvon, har bir daraxt bittadan muhri ahadiyat va bittadan sikka-i Samadiyat boʻlganlarini va boʻlgan makonlari esa bir maktub suratini olishi jihati bilan har biri bir imzo shaklini oladi; u makonning kotibini koʻrsatadi. Masalan: Bir bogʻda bir sariq gul, u bogʻ naqqoshining bir muhri hukmidadir. U gul muhri kimniki boʻlsa, butun zamin yuzidagi u navi gullar u zotning kalimalari hukmida boʻlganiga va u bogʻ ham uning yozuvi boʻlganiga ochiq bir suratda dalolat qiladi. Demak, natija shuki; har bir narsa umum ashyoni Xoliqiga isnod etib, a'zamiy bir tavhidga ishorat qiladi.

Toʻrtinchi Ishorat: Ismi Fardning jilva-i a'zami quyosh kabi zohir boʻlish bilan barobar, vujub darajasida bir ma'quliyat va hadsiz bir osonlik bilan qabul qilinadi. Va u jilvaning muxolifi va ziddi boʻlgan shirk nihoyat darajada mushkul va aqldan gʻoyat darajada uzoq, balki mahol va mumtani' darajasida boʻlganini isbot qilgan koʻp burhonlar Risola-i Nurning ajzolarida bayon qilingan. Hozircha u dalillardagi nuqtalarning tafsilotini u risolalarga havola qilib, yolgʻiz "Uch Nuqta"sini bu yerda bayon qilamiz.

Birinchisi: Oʻninchi va Yigirma Toʻqqizinchi Soʻzlarning oxirlarida qisqacha va Yigirmanchi Maktubning oxirida tafsilan gʻoyat qat'iy burhonlar bilan isbot qilganmizki: Zoti Fard va Ahadning qudratiga nisbatan eng katta narsaning ijodi, eng kichik bir narsa kabi osondir. Bir bahorni bir gul kabi suhulat bilan xalq etadi. Minglab hashrning namunalarini har bahorda koʻzimiz qarshisida osonlik bilan ijod qiladi. Katta bir daraxtni kichik bir meva kabi bemalol idora qiladi.

Agar mutaaddid sabablarga havola qilinsa, har bir meva bir daraxt qadar masrafli va mushkulotli.. va bir gul bir bahor qadar zahmatli va suubatli boʻladi. Ha, qandayki bir qoʻshinning tajhizoti askariyasi bir qoʻmondonning amri bilan bir fabrikada qilinsa; u qoʻshinning tajhizoti, goʻyo bitta askarning tajhizoti kabi osonlashadi. Agar har askarning jihozoti boshqa-boshqa fabrikada qilinsa va idora-i askariyasi vahdatdan kasratga kirsa, u vaqt har bir askar qoʻshin qadar fabrikalar istaydi.

Aynan shuning kabi, agar hamma narsa Zoti Fard va Ahadga berilsa; butun bir navning hadsiz afrodi birgina fard kabi oson boʻladi. Agar sabablarga berilsa; har bir fard o'sha nav qadar mushkulotli boʻladi. Ha, vahdat ham, fardiyat ham; hamma narsaning u Zoti Vohidga intisobi bilan boʻladi va unga istinod etadi. Va bu istinod va intisob esa; u narsa uchun hadsiz bir quvvat, bir qudrat hukmiga oʻta oladi. U vaqt kichik bir narsa u intisob va istinod quvvati bilan, minglab daraja quvvati shaxsiyasidan ustun ishlar qila oladi, natijalar bera oladi. Va juda quvvatli boʻlgan Fard va Ahadga istinod va intisob etmagan bir narsa, oʻz shaxsiy quvvatiga koʻra kichik ishlar qila oladi va natijasi unga koʻra kichrayadi. Masalan: Qandayki jangga qoʻshilgan gʻoyat jasur, quvvatli bir odam, oʻz oʻq-dorilarini va zahirasini oʻzi bilan birlikda va belida tashishga majbur boʻlganidan, faqat oʻnta odam dushmaniga qarshi muvaqqat qarshi tura oladi. Chunki shaxsiy quvvati o'shancha asar koʻrsata oladi. Faqat askarlik ruxsatnomasi bilan bir qoʻmondoni a'zamga intisob va istinod etgan bir odam; oʻz manabi-i quvvatini va arzoq omborini oʻzi tortmagani va tashishga majbur boʻlmagani uchun, u intisob va istinod u uchun bitmas bir quvvat, bir xazina hukmiga oʻtganidan; magʻlub boʻlgan dushman qoʻshinining bir mushirini, balki minglab odam bilan barobar, u intisob quvvati bilan asir qila oladi.

Demak vahdatda, fardiyatda; bir chumoli bir Fir'avnni, bir chivin bir Namrudni, bir mikrob bir jabborni u intisob quvvati bilan magʻlub qila olgani kabi; noʻxat donasi kichikligidagi bir urugʻ ham togʻ kabi haybatli bir chinor daraxtini yelkasida tashiy oladi. Darhaqiqat, qandayki bir qoʻmondoni a'zam bir askarning imdodiga bir qoʻshinni yubora olish e'tibori bilan va u askarning orqasida bir qoʻshinni tahshid eta olishi jihati bilan; u askar, bir qoʻshin oʻzining orqasida ma'nan mavjud kabi bir quvvati ma'naviya bilan juda katta ishlarga, qoʻmondoni nomidan mazhar boʻladi. Xuddi shuning kabi: Sultoni Azaliy, Fard va Ahad boʻlganidan -hech bir jihat bilan ehtiyoj yoʻq, agar farazan ehtiyoj boʻlsa- hamma narsaning imdodiga butun ashyoni yuboradi va har bir narsaning orqasiga koinot qoʻshinini tahshid etadi va har bir narsa koinot qadar bir quvvatga tayanadi va har bir narsaga qarshi butun ashyo -farazan agar ehtiyoj boʻlsa- u Qoʻmondoni Fardning quvvati hukmiga oʻta oladi. Agar Fardiyat boʻlmasa, har bir narsa butun bu quvvatni yoʻqotadi, hech hukmiga sukut etadi, natijalari ham hechga tushadi.

Xullas, koʻzimiz bilan har vaqt mushohada etganimiz bu juda xoriqo asarlarning gʻoyat kichik ahamiyatsiz narsalardan tazohuri, bilbadoha Fardiyat va Ahadiyatni koʻrsatadi. Boʻlmasa hamma narsaning natijasi, mevasi, asari; u narsaning moddasi va quvvati kabi kichrayib hechga tushar edi. Va koʻz oʻngimizdagi gʻoyat qiymatdor narsalarning gʻoyat darajada arzonligi va nihoyat darajada toʻkinligi hech qolmas edi. Hozir bir kurush bilan oladigan bir qovunimizni, bir anorimizni qirq ming lira bilan ham yeyolmas edik. Darhaqiqat, dunyodagi butun suhulat, butun arzonlik, butun toʻkinlik; vahdatdan keladi va Fardiyatga shahodat qiladi.

Ikkinchi Nuqta: Mavjudot ikki vajh bilan ijod qilinadi. Biri "ibdo' va ixtiro" ta'bir qilingan hechdan ijoddir. Boshqasi; "insho va tarkib" ta'bir qilingan mavjud boʻlgan anosir va ashyodan toʻplamoq surati bilan unga vujud berishdir. Agar jilva-i Fardiyatga va sirri Ahadiyatga koʻra boʻlsa, hadsiz daraja bir suhulat, balki vujub darajasida bir osonlik boʻladi. Agar Fardiyatga berilmasa, hadsiz daraja mushkul va gʻayri ma'qul, balki imtino' darajasida bir suubat boʻladi. Holbuki koinotdagi mavjudot nihoyat darajada qiyinchiliksiz boʻlib va suhulat bilan va osonlik bilan gʻoyat mukammal bir suratda vujudga kelishlari, jilva-i Fardiyatni bilbadoha koʻrsatadi va hamma narsa toʻgʻridan-toʻgʻriga Zoti Fardi Zuljalolning san'ati boʻlganini isbot qiladi. Ha, agar butun ashyo Fardi Vohidga berilsa, bir gugurt yoqmoq kabi, asarlari bilan azamati tushunilgan u nihoyatsiz qudrati bilan hechdan ijod qiladi va ihotali nihoyatsiz ilmi bilan hamma narsaga ma'naviy bir qolip hukmida bir miqdor tayin qiladi. Va u oyna-i ilmidagi hamma narsaning suratiga va rejasiga koʻra osonlik bilan har bir narsaning zarralari u qolipi ilmiy ichiga joylashadilar, muntazaman vaziyatlarini muhofaza qiladilar. Agar atrofdan zarralarni toʻplamoq lozim boʻlsa ham, ilmiy qonunlarning va qudratning ihotali dasturlari jihati bilan; u zarralar qonuni ilmiy va savqi qudratiy bilan bogʻlanishlari e'tibori bilan mute' bir qoʻshinning askarlari kabi muntazaman qonuni ilmiy va savqi qudratiy bilan kelib u narsaning vujudini ihota etgan qolipi ilmiy va miqdori qadariy ichiga kirib osonlik bilan vujudini tashkil qiladilar. Balki oynadaki aksning fotoapparat vositasi bilan qogʻoz ustiga vujudi xorijiy kiyishi yoxud koʻrinmaydigan bir yozuv bilan yozilgan bir maktubga koʻrsatadigan moddani surtish bilan koʻrinishi kabi, Fardi Vohidning ilmi azaliysining oynasida boʻlgan mohiyati ashyo va suvari mavjudotga gʻoyat suhulat bilan, qudrat ularga vujudi xorijiy kiydiradi va olami ma'nodan olami zuhurga keltiradi, koʻzlarga koʻrsatadi. Agar Fardi Vohidga berilmasa, bir chivinning vujudini roʻyi zaminning atrofidan va anosiridan gʻoyat hassos bir mezon bilan toʻplamoq, goʻyo yer yuzini va unsurlarni elaklab har tarafdan u maxsus vujudning maxsus zarralarini keltirib san'atli vujudida muntazam joylashtirmoq uchun moddiy qolip, balki a'zolari adadicha qoliplar boʻlishi va u vujuddagi tuygʻular va ruh kabi nozik, daqiq ma'naviy latoifni ham mezoni maxsus bilan ma'naviy olamlardan jalb qilish lozim boʻladi.

Xullas, bu suratda bir chivinning ijodi koinot qadar mushkulotli boʻladi; yuz daraja mushkul mushkul ichida, balki mahol mahol ichida boʻladi. Chunki Xoliqi Farddan boshqa hech bir narsa hechdan va adamdan ijod qilolmaganiga butun ahli din va ahli fan ittifoq qiladilar. Unday boʻlsa, sabablar va tabiatga havola qilinsa, hamma narsaga aksar ashyodan toʻplamoq surati bilan vujud berilishi mumkin.

Uchinchi Nuqta: Agar butun ashyo bir Zoti Fardi Vohidga berilsa, bitta narsa kabi oson boʻlishiga; agar sabablarga va tabiatga havola qilinsa, bitta narsaning vujudi, umum ashyo qadar mushkulotli boʻlganiga ishorat qilgan, boshqa risolalarda izoh qilingan bir-ikki tamsilni muxtasaran bayon qilamiz.

Masalan: Bir zobitga ming askarga oid vaziyat va idora havola qilinsa va bir askar ham oʻn zobitning idorasiga berilsa.. u bir askarning idorasi bir harbiy qismning idorasidan oʻn daraja yanada mushkulotli boʻladi. Chunki unga amr qilganlar bir-biriga mone boʻladilar. Bir chalkashlik bilan u askar hech bir istirohat yuzini koʻrmaydi. Ham bir harbiy qismdan matlub vaziyat va natija birgina zobitga havola qilinsa; qiyinchiliksiz, osonlik bilan u natijani istihsol etadi va u vaziyatni bera oladi. Agar u vaziyatni olishni va u natijani istihsol etishni u harbiy qismdagi boshliqsiz, sarkardasiz, serjantsiz askarlarga havola qilinsa, u matlub vaziyatni va natijani olish uchun koʻp chalkashlik ichida munoqashalar bilan faqatgina noqis bir suratni mushkulot bilan tahsil eta oladi.

Ikkinchi Tamsil: Masalan Ayasofya kabi qubbali bir masjidning qubbasidagi toshlarini ushlab qolish vaziyati va muallaq holda ushlab qolish bir ustaga berilsa, u vaziyatni ularga osonlik bilan bera oladi. Agar u vaziyatga kirishi toshlarga havola qilinsa, har bir tosh umum toshlarga ham hokimi mutlaq, ham mahkumi mutlaq boʻlishi lozim boʻladi. Toki bir-biri bilan hamjihatlikda, muallaqda tura olsinlar. U holda u ustaning osonlik bilan qilgan ishini qilish uchun yuz usta qadar yuz daraja ishidan yanada ziyoda ishlar qilinadi, keyin u vaziyatlar olinadi.

Uchinchi Tamsil: Masalan Kura-i Arz Zoti Fardi Vohidning bir ma'muri, bir askari boʻlganidan, yolgʻiz u birgina askar u bir zotning bir amrini tinglagani uchun, mavsumlarning hosil boʻlishi va kecha va kunduz vaqtlarining vujudi va samovotdagi ulviy va hashmatli harakotning zuhuri va kinodagidek samoviy lavhalarning tabdili kabi natijalarni istihsol uchun Arz kabi bitta askar birgina zotning birgina amrini olish bilan u vazifaning nash'asidan kelgan bir joziba bilan majzub mavlaviy kabi samo zikrini boshlaydi, butun u muhtasham natijalarning husuliga va zuhuriga vasila boʻladi. Goʻyo u bir askar koinot yuzidagi muhtasham harakatga qoʻmondonlik qiladi. Agar hokimiyati uluhiyati va saltanati rububiyati umum koinotni ihota etgan va hukm va amri umum mavjudotga oʻtgan bir Zoti Fardga berilmasa; u holda u natijalarni, u samoviy harakatni va arziy mavsumlarni tahsil etmoq uchun Kura-i Arzdan ming marta katta millionlab yulduzlar va kuralar millionlab yil uzun bir masofani har yigirma toʻrt soatda, har yil kezish bilan u natijalar koʻrsatilishi mumkin.

Xullas, Kura-i Arz kabi birgina ma'mur, majzub bir mavlaviy kabi oʻqi va orbitasi ustida ikki harakat bilan hosil boʻlgan u hashmatli natijalarning hosil boʻlishi esa, vahdatda qay daraja hadsiz suhulat boʻlganiga bir misol boʻlishi kabi, ayni natijalarni qozonish uchun millionlab marta u harakatdan yanada mushkul va hadsiz uzun yoʻllar bilan u natijalarni qozonmoq qay daraja mushkulotli, balki mahol boʻlganiga; shirk va kufrning yoʻlida qay daraja mahollar, botil narsalar boʻlganiga misoldir.

Sabablarga sigʻinganlarning va tabiatparastlarning jaholatlariga bu misol bilan qara. Masalan: "Bir zot xoriqo bir fabrikaning yoki ajib bir soatning yoki muhtasham bir saroyning yoki mukammal bir kitobning gʻoyat muntazam bir suratda ajzolarini, charxlarini favqaloda san'ati bilan tayyorlagandan keyin, oʻzi osongina u ajzolarni tarkib etib ishlatmasdan, balki juda ulkan masraflar bilan u ajzolarni oʻz-oʻziga ishlamoq va u usta oʻrniga fabrikani, saroyni, soatni yasamoq, kitobni yozmoq uchun har bir juzni, har bir charxni, hatto qogʻozni, qalamni bittadan xoriqo uskuna hukmiga keltiradi. Va tashhirini qattiq istagan butun hunarlarini, kamolotini izhorga vasila boʻlgan u ustozligini va san'atini ularga havola qiladi" deya oʻylamoq, qay daraja aqldan uzoq va jaholat boʻlganini anglaysan! Aynan shuning kabi; sabablarga va tabiatlarga ijod isnod etganlar muzaaf bir jaholatga tushadilar. Chunki tabiatlarning va sabablarning ustida ham gʻoyat muntazam bir asari san'at bor; ular ham boshqa maxluqot kabi masnu'dirlar. Ularni unday yaratgan zot, ularning natijalarini ham yaratadi, barobar koʻrsatadi. Urugʻni yaratgan, uning ustida daraxtni u yaratadi; va daraxtni yaratgan, uning ustida mevalarni ham u ijod qiladi. Boʻlmasa boshqa-boshqa tabiatlarning, sabablarning vujudga kelishlari uchun, yana muntazam boshqa tabiatlarni, sabablarni istaydilar. Va hokazo bora-bora nihoyatsiz, ma'nosiz, imkonsiz bir silsila-i mavhumotni mavjud qabul qilmoq lozim boʻladi. Bu esa, jaholatlarning eng antiqasidir.

Beshinchi Ishorat: Koʻp yerlarda qat'iy dalillar bilan isbot qilganmizki: Hokimiyatning eng asosli xossasi; istiqloldir, infiroddir. Hatto hokimiyatning zaif bir soyasi; ojiz insonlarda ham, istiqloliyatini muhofaza qilish uchun, boshqasining mudoxalasini shiddat bilan rad qiladi va oʻz vazifasiga boshqasining qoʻshilishiga muso'ada etmaydi. Koʻp podshohlar bu raddi mudoxala sababi bilan ma'sum avlodlarini va sevgan qardoshlarini marhamatsiz tarzda oʻldirganlar. Demak, haqiqiy hokimiyatning eng asosli xossasi va infikok qabul qilmaydigan bir lozimi va doimiy bir muqtazosi; istiqloldir, infiroddir, boshqasining mudoxalasini rad qilishdir.

Xullas, bu juda asosli xossa uchundirki, rububiyati mutlaqa darajasidagi hokimiyati Ilohiya, gʻoyat shiddat bilan shirkni va ishtirokni va mudoxala-i gʻayrni rad qilganidan, Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon ham gʻoyat harorat bilan va shiddat bilan va juda koʻp takror bilan tavhidni koʻrsatib; shirkni, ishtirokni azim tahdidlar bilan rad qiladi.

Xullas, rububiyatdagi hokimiyati Ilohiya tavhid va vahdatni qat'iy bir suratda iqtizo etgani va gʻoyat quvvatli bir da'ini va gʻoyat shiddatli bir muqtaziyni koʻrsatgani kabi, koinot yuzidagi nihoyat darajada mukammal va majmu-i koinotdan, yulduzlardan tut to nabotot, hayvonot, ma'din.. to juz'iyot va afrodga va zarralarga qadar koʻringan intizomi akmal va insijomi ajmal; u fardiyatga, u vahdatga hech bir jihat bilan shubha keltirmaydigan bir shohidi odil, bir burhoni bahirdir. Chunki g'ayrning mudoxalasi boʻlsa, bu gʻoyat hassos nizom va intizom va muvozana-i koinot albatta buzilar edi va intizomsizlik asari koʻrinar edi.

oyatining sirri bilan, bu xoriqo mukammal nizomi koinot chalkashardi va fasodga kirardi. Holbuki

oyati bilan zarrotdan to sayyorotga, farshdan to arshga qadar hech bir jihat bilan qusur va nuqson va tartibsiziyat asari koʻrilmaganidan, gʻoyat porloq bir suratda, bu nizomi koinot va shu intizomi maxluqot va shu muvozana-i mavjudot, Ismi Fardning jilva-i a'zamini koʻrsatib vahdatga shahodat qiladi. Ham jilva-i ahadiyat sirri bilan, eng kichik bir zihayot maxluq koinotning bir misoli musagʻgʻarasi va kichik bir mundarijasi hukmida boʻlganidan; u bitta zihayotga sohib chiqqan, butun koinotni qabza-i tasarrufida tutgan zot boʻlishi mumkin. Va bir urugʻ, xilqat jihatidan bir daraxtdan orqada boʻlmagani; va bir daraxt, kichik bir koinot hukmida boʻlgani.. har bir zihayot ham kichik bir koinot va kichik bir olam hukmida boʻlganidan; bu sirri ahadiyat jilvasi shirk va ishtirokni mahol darajasiga keltiradi.

Bu koinot u sir bilan; yolgʻiz tajazzi qabul qilmaydigan bir kull emasdir; balki mohiyat jihatidan inqisom va ishtiroki va tajazzisi imkonsiz va mutaaddid qoʻllarni qabul qilmaydigan bir kulliy hukmiga oʻtganidan, undagi har bir juz bir juz'iy va bir fardiy hukmida; va u kull ham bir kulliy hukmida boʻlganidan, hech bir jihat bilan ishtirokning imkoni boʻlmaydi. Bu Ismi Fardning jilva-i a'zami; haqiqati tavhidni bu sirri ahadiyat bilan badohat darajasida isbot qiladi.

Ha, koinotning anvo'lari bir-biri ichida aralash boʻlishi va chambarchas bog'lanishi va har birining vazifasi umumga qaragani jihat bilan; koinotni rububiyat va ijod nuqtasida tajazzi qabul qilmas bir kull hukmiga keltirgani kabi; koinotda faoliyat koʻrsatgan af'oli umumiya-i muhita ham, bir-birining ichida tadohul jihati bilan, ya'ni masalan hayot bermoq fe'li ichida, ayni onda iosha va tarziq fe'li koʻrinadi.

Va u iosha, ihyo fe'llari ichida ayni zamonda u zihayotning jasadini tanzim, tajhiz fe'llari mushohada etiladi. Va u iosha, ihyo, tanzim, tajhiz fe'llari ichida; ayni vaqtda tasvir, tarbiya va tadbir fe'llari nazarga uriladi. Va hokazo.. bunday qamrovli va umumiy af'olning bir-biri ichiga tadohuli va aralash boʻlishi.. va ziyodagi yetti rang kabi imtizoj, balki ittihod etishi e'tibori bilan va u af'olning har biri mohiyat jihatidan bir birlik va vahdat ichida aksar mavjudotni ihotasi va shumuli.. va vahdoniy bittadan fe'l boʻlganidan, har holda foilining yolgʻiz bir zot boʻlishi.. va har biri umum koinotni istilo etishi.. va boshqa af'ol bilan muovanatdorona birlashishi e'tibori bilan, koinotni tajazzi qabul qilmaydigan bir kull hukmiga keltirgani kabi; zihayot maxluqlarning har biri koinotning bir urugʻi, bir mundarijasi, bir namunasi hukmida boʻlganidan, koinotni rububiyat nuqtasida tajazzi va inqisomi imkon xorijida bir kulliy hukmiga keltirgandir. Demak, koinot shunday bir kulldirki; bir juzga Rob boʻlmoq, umum kullga Rob boʻlmoq bilan boʻladi. Va shunday bir kulliydirki; har bir juz bir fard hukmiga oʻtib, birgina fardga rububiyatini tinglattirmoq, umum u kulliyni musahhar etmoq bilan boʻlishi mumkin.

Oltinchi Ishorat: Fardiyati Rabboniya va vahdati Ilohiya, butun kamolotning {(Hoshiya) Hatto hadsiz kamol va jamoli Ilohiyning tahaqquqiga eng zohir burhon va eng quvvatli bir dalil, vahdatdir. Chunki koinotning sone'i Vohidi Ahad deb bilinsa, butun koinotdagi kamolot va jamollar, u Sone'-i Vohidda boʻlgan qudsiy kamolotning va jamollarning soyalari va jilvalari va ishoratlari va tarashshuhotlari boʻlgani bilinadi. Boʻlmasa koinotning kamoloti va jamollari, maxluqotga va shuursiz bir qism sabablarga oid qolar edi. U vaqt aqli bashar nazarida kamoloti Ilohiyaning xazina-i sarmadiyasi kalitsiz, majhul qolardi.} madori, asosi boʻlgani va koinotning xilqatidagi hikmatlarning va maqsadlarning mansha'i va ma'dani boʻlgani kabi, ziyshuur va ziaqlning, xususan insonlarning matolibining va orzularining hosil boʻlishining manbai va chora-i yagonasidir. Agar fardiyat boʻlmasa, basharning butun matolib va orzulari soʻnadi. Ham xilqati koinotning natijalari hechga tushadi, ham mavjud va muhaqqaq boʻlgan aksar kamolotning in'idomiga vasila boʻladi. Masalan: Insonda eng shiddatli va mustahkam va ishq darajasida bir orzu-i baqo bor. Va u matlabni bermoq uchun, butun koinotni sirri fardiyat bilan qabzasida tutgan va bir manzilni yopib boshqa manzilni ochmoq kabi oson bir suratda dunyoni yopib oxiratni ochib biladigan bir zot, u orzu-i baqoni amalga oshira oladi. Va bu orzu kabi, abadga uzangan va koinotning atrofiga yoyilgan, basharning minglab orzulari sirri fardiyatga va haqiqati tavhidga bogʻliqdirlar. Agar u fardiyat boʻlmasa; ular boʻlmaydi, natijasiz qoladilar. Va vahdat bilan butun koinotga birdan tasarruf etgan bir Zoti Fard boʻlmasa, u matlablar amalga oshmaydi. Farazan oshsa ham, juda noqis boʻladi.

Xullas, bu sirri azim uchundirki: Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon tavhid va fardiyatni juda koʻp takror bilan, quvvatli bir harorat bilan, yuksak bir halovat bilan dars bergani kabi; butun anbiyo va asfiyo va avliyo eng buyuk zavqlarini va saodatlarini; kalima-i tavhid boʻlgan "La Ilaha Illa Hu" da topadilar.

Yettinchi Ishorat: Mana bu tavhidi haqiqiyni butun marotibi bilan eng mukammal bir suratda dars bergan, isbot qilgan, e'lon qilgan Muhammad Alayhissalotu Vassalamning risolati, albatta u tavhidning qat'iyligi darajasida sobit boʻlishi lozim boʻladi. Chunki modomiki doira-i vujudning eng buyuk haqiqati boʻlgan tavhidni butun haqoiqi bilan u zot dars beradi.. albatta tavhidni isbot qilgan butun burhonlar; demakki uning risolatini va vazifasining haqqoniyatini va da'vosining toʻgʻriligini ham qat'iy isbot qiladi deb boʻladi. Ha, bunday minglab haqoiqi oliyani jam qilgan, Fardiyat va Vahdoniyatni haqqi bilan kashf qilib dars bergan bir risolat; gʻoyat qat'iy bir suratda u tavhid, u Fardiyatning muqtazosidir va lozimidir. Ular uni har holda istaydilar.

Mana oʻsha vazifani tamoman bajargan Zoti Ahmadiya Alayhissalotu Vassalamning shaxsiyati ma'naviyasining daraja-i ahamiyatiga va ulviyatiga va bu koinotning bir quyoshi boʻlganiga shahodat qilgan juda koʻp dalillardan, sabablardan uch donasini namuna sifatida bayon qilamiz.

Birinchisi: Umum ummat, barcha asrlarda qozongan barcha hasanotning bir misli "As-sababu kal fail" sirriga koʻra, Zoti Ahmadiya Alayhissalotu Vassalamning sahifa-i hasanotiga oʻtgani kabi; umum ummat har kuni aytgan salovot duolarining qat'iy maqbuliyati jihati bilan, u hadsiz duolar iqtizo etgan maqom va martabani oʻylash bilan, shaxsiyati ma'naviya-i Muhammadiya Alayhissalotu Vassalamning bu koinot ichida qanday bir quyosh boʻlgani anglashiladi.

Ikkinchisi: Olami Islomning shajara-i kubrosining mansha'i, urugʻi, hayoti, madori boʻlgan mohiyati Muhammadiya Alayhissalotu Vassalamning favqaloda iste'dod va jihozoti bilan, olami Islomiyatning ma'naviyatini tashkil qilgan qudsiy kalimotni, tasbehotni, ibodotni eng avval butun ma'nolari bilan his etib qilishdan kelgan taraqqiyoti ruhiyasini oʻyla; habibiyat darajasiga chiqqan ubudiyati Muhammadiyaning (S.A.V.) valoyati boshqa valoyatlardan naqadar yuksak boʻlganini angla!

Bir zamon bitta tasbehning, bitta namozda, Sahobalarning tarzi talaqqiysiga yaqin bir suratda menga inkishofi, bir oy qadar ibodat darajasida ahamiyatli koʻrindi. Sahobalarning yuksak qiymatini u bilan angladim. Demak bidoyati islomiyada kalimoti qudsiya bergan fayz va nurning boshqa bir maziyati bor. Yangiligi haysiyati bilan boshqa bir latofati, bir tarovati, bir lazzati borki; gʻaflat pardasi ostida mururi zamon bilan yashirinadi, kamayadi, pardalanadi. Zoti Muhammadiya (S.A.V.) esa, ularni manba-i haqiqiysidan (Zoti Aqdasdan) turfanda, yangi holda, favqaloda iste'dodi bilan olgan, emgan, mass etgan. Bu sirga binoan, u zot; bitta tasbehdan boshqasining bir yil ibodati qadar fayz olishi mumkin.

Xullas, bu nuqtai nazardan Zoti Muhammadiya Alayhissalotu Vassalamning haddi va nihoyati boʻlmagan marotibi kamolotda qay daraja taraqqiy qilganini qiyos qil.

Uchinchisi: Bu koinotning Xoliqi, bu koinotdagi butun maqosidining eng ahamiyatli madori navi inson boʻlganidan va butun xitoboti Subhoniyaning eng tushunadigan bir muxotabi navi bashar boʻlganidan; u navi bashar ichida eng mashhur, eng nomdor va osori bilan va ijrooti bilan eng mukammal, eng muhtasham fard boʻlgan Zoti Muhammadiyani (S.A.V.) u nav nomiga, balki umum koinot hisobiga oʻziga muxotab etgan Zoti Fardi Zuljalol, albatta uni hadsiz kamolotda hadsiz fayziga mazhar etgandir.

Xullas, bu uch nuqta kabi koʻp nuqtalar bor. Qat'iy bir suratda isbot qiladilarki; shaxsiyati ma'naviya-i Muhammadiya (S.A.V.) koinotning ma'naviy bir quyoshi boʻlgani kabi, bu koinot deyilgan Qur'oni Kabirning oyati kubrosi va u Furqoni A'zamning ismi a'zami va Ismi Fardning jilva-i a'zamining bir oynasidir. Koinotning umum zarrotini umum zamonlaridagi umum daqiqalarining butun ashiralariga koʻpaytirilib, koʻpaytma hosili adadicha u Zoti Ahmadiyaga salotu salom nihoyatsiz xazina-i rahmatidan tushishini Zoti Fardi Ahadi Samaddan niyoz etamiz!..

Oʻttizinchi Yog'duning Beshinchi Nuktasi

oyati azimaning va

oyati azimning bir nuktasi bilan Ismi A'zam yoxud Ismi A'zamning ikki ziyosidan bir ziyosi yoki olti nuridan bir nuri boʻlgan Ismi Hayyning bir jilvasi Shavvoli Sharifda Eskishehir Hibsxonasida uzoq-uzoqdan aqlimga koʻrindi. Vaqtida qayd qilinmadi. Va tez u qudsiy qushni ovlay olmadik. Tabo'ud etgandan soʻngra, hech boʻlmasa ba'zi ramzlar bilan u haqiqati akbarning va nuri a'zamning ba'zi shualarini muxtasar tarzda koʻrsatamiz.

Birinchi Ramz: Ismi Hayy va Ismi Muhyining bir jilva-i a'zamidan boʻlgan "Hayot nima? Va mohiyati va vazifasi nima?" savoliga qarshi mundarijavoriy javob shuki:

Hayot, shu koinotning eng ahamiyatli gʻoyasi.. ham eng buyuk natijasi.. ham eng porloq nuri.. ham eng latif moyasi.. ham gʻoyat sizilgan bir xulosasi.. ham eng mukammal mevasi.. ham eng yuksak kamoli.. ham eng goʻzal jamoli.. ham eng goʻzal ziynati.. ham sirri vahdati.. ham robita-i ittihodi.. ham kamolotining mansha'i.. ham san'at va mohiyat e'tibori bilan eng xoriqo bir ziruhi.. ham eng kichik bir maxluqni bir koinot hukmiga keltirgan moʻ'jizakor bir haqiqati.. ham goʻyo koinotning kichik bir zihayotda joylashishiga vasila boʻladiganday; ulkan koinotning bir navi mundarijasini u zihayotda koʻrsatish bilan barobar, u zihayotni aksar mavjudot bilan munosabatdor va kichik bir koinot hukmiga keltirgan eng xoriqo bir moʻ'jiza-i qudratdir. Ham eng buyuk bir kull qadar -hayot bilan- kichik bir juzni kattalashtirgan va bir fardni ham kulliy kabi bir olam hukmiga keltirgan va rububiyat jihatida koinotni tajazzi va ishtirokni va inqisomni qabul qilmaydigan bir kull va bir kulliy hukmida koʻrsatgan favqaloda xoriqo bir san'ati Ilohiyadir.

Ham koinotning mohiyatlari ichida Zoti Hayyi Qayyumning vujubi vujudiga va vahdatiga va ahadiyatiga shahodat qilgan burhonlarning eng porlogʻi, eng qat'iysi va eng mukammali.. ham masnu'oti Ilohiya ichida eng xofiysi va eng zohiri, eng qiymatdor va eng arzoni, eng nazihi va eng porloq va eng ma'nodor bir naqshi san'ati Rabboniyadir. Ham boshqa mavjudotni oʻziga xodim qildirgan nozanin, nozdor, nozik bir jilva-i rahmati Rahmoniyadir. Ham shuunoti Ilohiyaning g'oyat jome' bir oynasidir. Ham Rahmon, Razzoq, Rahim, Karim, Hakim kabi koʻp asmo-i husnaning jilvalarini jome' va rizq, hikmat, inoyat, rahmat kabi koʻp haqiqatlarni oʻziga tobe qilgan va koʻrmoq va eshitmoq va his qilmoq kabi umum tuygʻularning mansha'i, ma'dani bir ajuba-i xilqati Rabboniyadir. Ham hayot bu koinotning dastgohi a'zamida shunday bir istihola uskunasidirki, mutamodiyan har tarafda tasfiya qiladi, tozalattiradi, taraqqiy beradi, nurlantiradi.. Va zarrot qofilalariga goʻyo hayotning uyasi boʻlgan jasadni u zarralarga vazifa bajarmoq, nurlanmoq, ta'limot qilmoq uchun bir musofirxona, bir maktab, bir kazarmadir. Goʻyo Zoti Hayy va Muhyi bu uskuna-i hayot vositasi bilan; bu zim-ziyo va foniy va sufliy boʻlgan olami dunyoni latiflashtiradi, yoritadi, bir navi baqo beradi, boqiy bir olamga ketishga tayyorlatadi. Ham hayotning ikki yuzi, ya'ni mulk, malakut vajhlari porloqdir, kirsizdir, nuqsonsizdir, ulviydir. Shuning uchun pardasiz, vositasiz, toʻgʻridan-toʻgʻriga dasti qudrati Rabboniyadan chiqqanini oshkora koʻrsatmoq uchun, boshqa ashyo kabi zohiriy sabablarni hayotdagi tasarrufoti qudratga parda qilinmagan bir mustasno maxluqdir. Ham hayotning haqiqati, olti arkoni iymoniyaga qarab, ma'nan va ramzan isbot qiladi. Ya'ni: Ham Vojib-ul Vujudning vujubi vujudini va hayoti sarmadiyasini, ham dori oxiratni va hayoti boqiyasini, ham vujudi maloika, ham boshqa arkoni iymoniyaga juda quvvatli qarab iqtizo etgan bir haqiqati nuroniyadir. Ham hayot, butun koinotdan sizilgan eng sof bir xulosa boʻlgani kabi, koinotdagi eng muhim bir maqsadi Ilohiy va xilqati olamning eng muhim natijasi boʻlgan shukr va ibodat va hamd va muhabbatni natija bergan bir sirri a'zamdir.

Xullas, hayotning bu mazkur yigirma toʻqqiz ahamiyatli va qiymatdor xossalarini va ulviy va umumiy vazifalarini nazarga ol. Soʻngra qara. Muhyi Ismining orqasida Ismi Hayyning azamatini koʻr. Va hayotning bu azamatli xossalari va mevalari nuqtasidan Ismi Hayy qanday bir Ismi A'zam boʻlganini bil. Ham anglaki; bu hayot modomiki koinotning buyuk natijasi va eng azamatli gʻoyasi va eng qiymatdor mevasidir; albatta bu hayotning ham koinot qadar buyuk bir gʻoyasi, azamatli bir natijasi boʻlishi kerakdir. Chunki daraxtning natijasi meva boʻlgani kabi, mevaning ham urugʻi vositasi bilan natijasi, boʻlgusi bir daraxtdir. Ha, bu hayotning gʻoyasi va natijasi hayoti abadiya boʻlgani kabi, bir mevasi ham hayotni bergan Zoti Hayy va

Muhyiga nisbatan shukr va ibodat va hamd va muhabbatdirki; bu shukr va muhabbat va hamd va ibodat esa; hayotning mevasi boʻlgani kabi, koinotning gʻoyasidir. Va bundan anglaki; bu hayotning gʻoyasini "tinchgina yashamoq va gʻaflatli lazzatlanmoq va havaskorona ne'matlanmoqdir" deganlar, gʻoyat xunuk bir jaholat bilan; munkirona, balki ham kofirona bu juda ham qiymatdor boʻlgan hayot ne'matini va shuur hadyasini va aql ehsonini istixfof va tahqir etib, dahshatli bir kufroni ne'mat etadilar.

Ikkinchi Ramz: Ismi Hayyning bir jilva-i a'zami va Ismi Muhyining bir tajalli-i altafi boʻlgan bu hayotning Birinchi Ramzdagi mundarijasida zikr qilingan butun martabalarni va vasflarni va vazifalarni bayon qilmoq uchun oʻsha vasflar adadicha risolalar yozish lozim boʻlganidan, Risola-i Nurning ajzolarida oʻsha vasflarning, oʻsha martabalarning, oʻsha vazifalarning bir qismi izoh qilinganidan, qisman tafsilotni Risola-i Nurga havola qilib, bu yerda bir nechtasiga muxtasar tarzda ishorat qilamiz.

Xullas, hayotning yigirma toʻqqiz xossalaridan yigirma uchinchi xossasida shunday deyilgandirki: Hayotning ikki yuzi ham shaffof, kirsiz boʻlganidan, zohiriy sabablar undagi tasarrufoti qudrati Rabboniyaga parda qilinmagan. Ha, bu xossaning sirri shuki; koinotda garchi hamma narsada goʻzallik va yaxshilik va xayr bor; va sharr va xunuklik gʻoyat juz'iydir va vohidi qiyosiydirlarki, goʻzallik va yaxshilik martabalarini va haqiqatlarining takassurini va taaddudini koʻrsatmoq jihati bilan, u sharr esa xayr va u qubh ham husn boʻladi. Faqat ziyshuurlarning nazari zohiriysida koʻringan zohiriy xunuklik va yomonlik va balo va musibatdan kelgan ranjishlar va shikoyatlar Zoti Hayyi Qayyumga tavajjuh etmaslik uchun; ham aqlning zohiriy nazarida qiymatsiz, iflos koʻringan narsalarda qudsiy munazzah boʻlgan qudratning bizzot va pardasiz ular bilan mubosharati, qudratning izzatiga munofiy kelmaslik uchun, zohiriy sabablar u qudratning tasarrufotiga parda qilinganlar. U sabablar esa; ijod qilolmaydilar, balki haqsiz boʻlgan shikoyatlarga va e'tirozlarga nishon boʻlmoq va izzat va qudsiyat va munazzahiyati qudratni muhofaza qilish uchundirlar. Yigirma Ikkinchi Soʻzning Ikkinchi Maqomining Muqaddimasida bayon qilingani kabi; Hazrat Azroil (A.S.) qabzi arvoh vazifasi xususida Janobi Haqqa munojot qilgan. Degan: "Sening qullaring mendan ranjiydilar". Javoban unga deyilgan: "Sening vazifang bilan vafot qilganlarning oʻrtasiga kasalliklar va musibatlar pardasini qoʻyaman; vafot qilganlar senga emas, balki e'tiroz va shikoyat oʻqlarini u pardalarga otadilar". Bu munojotning sirriga koʻra; oʻlimning va vafotning ahli iymon haqida haqiqiy goʻzal yuzini koʻrmagan va undagi rahmatning jilvasini bilmaganlarning ranjishlari va e'tirozlari Zoti Hayyi Qayyumga ketmasligi uchun Hazrat Azroilning (A.S.) vazifasi ham bir parda boʻlgani kabi, boshqa sabablar ham zohiriy pardadirlar. Ha, izzati azamat istarki, sabablar pardadori dasti qudrat boʻlsin aqlning nazarida.. faqat vahdat va jalol istarki; sabablar qoʻllarini tortsinlar ta'siri haqiqiydan...

Faqat hayotning ham zohiriy, ham botiniy, ham mulk, ham malakut vajhlari kirsiz, nuqsonsiz, kamchiliksiz boʻlganidan; shikoyatlarni va e'tirozlarni da'vat qiladigan moddalar unda boʻlmagani kabi, izzat va qudsiyati qudratga munofiy boʻladigan ifloslik va xunuklik boʻlmaganidan, toʻgʻridan-toʻgʻriga pardasiz boʻlib Zoti Hayyi Qayyumning "ihyo etuvchi, hayot beruvchi, tiriltiruvchi" ismining qoʻliga taslim qilinganlar. Nur ham shundaydir, vujud va ijod ham shundaydir. Shuning uchundirki; ijod va xalq toʻgʻridan-toʻgʻriga, pardasiz Zoti Zuljalolning qudratiga qaraydi. Hatto yomgʻir bir navi hayot va rahmat boʻlganidan, vaqti nuzuli bir muttarid qonunga tobe qilinmagan; toki har vaqti hojatda qoʻllar dargohi Ilohiyaga rahmat istash uchun ochilsin. Agar yomgʻir, Quyoshning chiqishi kabi bir qonunga tobe boʻlsa edi, u ne'mati hayotiya har vaqt rijo bilan istanilmasdi.

Uchinchi Ramz: Yigirma toʻqqizinchi xossasida deyilganki; koinotning natijasi hayot boʻlgani kabi, hayotning natijasi boʻlgan shukr va ibodat ham, koinotning sababi xilqati va illa-i gʻoyasi va maqsud natijasidir. Ha, bu koinotning Sone'-i Hayyi Qayyumi bu qadar hadsiz anvo'i ne'mati bilan oʻzini zihayotlarga bildirib sevdirganiga muqobil, albatta zihayotlardan u ne'matlariga nisbatan tashakkur va sevdirishiga muqobil sevishlarini va qiymatdor san'atlariga muqobil madhu-sano etishlarini va avomiri Rabboniyasiga nisbatan itoat va ubudiyat bilan muqobala etilishlarini istaydi.

Xullas, bu sirri rububiyatga koʻra tashakkur va ubudiyat, butun anvo'i hayotning va demakki butun koinotning eng ahamiyatli gʻoyasi boʻlganidandirki, Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon juda koʻp harorat bilan va shiddat bilan va halovat bilan shukr va ibodatga chorlaydi. Va ibodat Janobi Haqqa maxsus va shukr unga loyiq va hamd unga xosdir deya koʻp takror bilan bayon qiladi. Demak, bu shukr va ibodat toʻgʻridan-toʻgʻriga Moliki Haqiqiysiga ketish lozim boʻlganini ifodalash uchun,

hayotni butun shuunoti bilan pardasiz qabza-i tasarrufida tutishiga dalolat qilgan

kabi oyatlar; juda sarih bir suratda vositalarni inkor qilib, toʻgʻridan-toʻgʻriga hayotni Hayyi Qayyumning dasti qudratiga munxasiran beradi. Ha, minnatdorlik va tashakkurni da'vat etgan va muhabbat va sano hissini tahrik etgan, hayotdan soʻng rizq va shifo va yomgʻir kabi vasila-i shukron narsalar ham toʻgʻridan-toʻgʻriga Zoti Razzoqi Shofiyga oid boʻlganini; sabablar va vositalar bir parda boʻlganini

kabi oyatlar bilan "Rizq, shifo va yomgʻir, munxasiran Zoti Hayyi Qayyumning qudratiga xosdir". Pardasiz, undan kelganini ifoda uchun qoida-i nahviyaga koʻra alomati hasr va taxsis boʻlgan هُوَ الَّذ۪ى ٭ هُوَ الرَّزَّاقُ ifoda qilgandir. Dorilarga xosiyatlarni bergan va ta'sirni xalq etgan faqat u Shofiyi Haqiqiydir.

Toʻrtinchi Ramz: Hayotning yigirma sakkizinchi xossasida bayon qilinganki; hayot, iymonning olti arkoniga qarab isbot qiladi; ularning tahaqquqiga ishoratlar qiladi. Ha, modomiki bu koinotning eng muhim natijasi va moyasi va hikmati xilqati hayotdir; albatta u haqiqati oliya bu foniy, qisqacha, nuqson, alamli hayoti dunyoviyaga munxasir emasdir. Balki hayotning yigirma toʻqqiz xossasi bilan mohiyatining azamati tushunilgan shajara-i hayotning gʻoyasi, natijasi va u shajaraning azamatiga loyiq mevasi, hayoti abadiyadir va hayoti uxroviyadir; toshi bilan va daraxti bilan, tuprogʻi bilan hayotdor boʻlgan dori saodatdagi hayotdir. Boʻlmasa bu hadsiz jihozoti muhimma bilan tajhiz etilgan hayot shajarasi; ziyshuur haqida, xususan inson haqida mevasiz, foydasiz, haqiqatsiz boʻlishi lozim boʻladi.. va sarmoya jihatidan va jihozot jihatidan chumchuqdan masalan yigirma daraja ziyoda va bu koinotning va zihayotning eng muhim yuksak va ahamiyatli maxluqi boʻlgan inson chumchuqdan saodati hayot jihatida yigirma daraja past tushib eng badbaxt, eng zalil bir bechora boʻladi. Ham eng qiymatdor bir ne'mat boʻlgan aql ham, oʻtgan zamonning huzunlarini va kelajak zamonning qoʻrquvlarini oʻylash bilan qalbi insonni mutamodiyan ogʻritib bir lazzatga toʻqqiz alamlarni qoʻshganidan, eng musibatli bir balo boʻladi. Bu esa yuz daraja botildir. Demak, bu hayoti dunyoviya oxiratga iymon ruknini qat'iy isbot qiladi va har bahorda hashrning uch yuz mingdan ziyoda namunalarini koʻzimizga koʻrsatadi. Ajabo, sening jismingda, sening bogʻingda va sening vataningda hayotingga lozim va munosib butun lavozimotni va jihozotni hikmat va inoyat va rahmat bilan ihzor etgan va vaqtida yetishtirgan, hatto sening me'dangning baqo va yashash orzusi bilan qilgan xususiy va juz'iy boʻlgan rizq duosini bilgan va eshitgan va hadsiz laziz taomlar bilan u duoning qabulini koʻrsatgan va me'dani

mamnun qilgan bir Mutasarrifi Qodir, hech mumkinmidirki; seni bilmasin va koʻrmasin va navi insonning eng buyuk gʻoyasi boʻlgan hayoti abadiyaga lozim sabablarni ihzor etmasin va navi insonning eng buyuk, eng ahamiyatli, eng loyiq va umumiy boʻlgan baqo duosini hayoti uxroviyaning inshosi bilan va Jannatning ijodi bilan qabul qilmasin va koinotning eng muhim maxluqi, balki zaminning sultoni va natijasi boʻlgan navi insonning arsh va farshni larzaga solgan umumiy va gʻoyat quvvatli duosini eshitmasdan kichik bir me'da qadar ahamiyat bermasin, mamnun qilmasin, kamoli hikmatini va soʻng daraja rahmatini inkor ettirsin? Hosho.. yuz ming marta hosho!..

Ham hech mumkinmiki; hayotning eng juz'iysining juda yashirin ovozini eshitsin, dardini tinglasin va darmon bersin va har istaganini qilsin va kamoli i'tino va ihtimom bilan parvarish qilsin va unga diqqat bilan xizmat qildirsin va katta maxluqotini unga xizmatkor qilsin; va keyin eng buyuk va qiymatdor va boqiy va nozdor bir hayotning koʻk sadosi kabi baland ovozini eshitmasin va uning juda ahamiyatli baqo duosini va nozini va niyozini nazarga olmasin. Goʻyo bir askarning kamoli i'tino bilan tajhizot va idorasini qilsin, va mute' va muhtasham qoʻshinga hech qaramasin.. va zarrani koʻrsin, Quyoshni koʻrmasin.. pashshaning ovozini eshitsin, momaqaldiroqni eshitmasin? Hosho.. yuz ming marta hosho!..

Ham hech bir jihat bilan aql qabul qiladimiki; hadsiz rahmatli, muhabbatli va nihoyat darajada shafqatli va oʻz san'atini juda ham sevadigan va oʻzini juda ham sevdiradigan va oʻzini sevganlarni ziyoda sevadigan bir Zoti Qodiri Hakim, eng ziyoda oʻzini sevgan va sevimli va sevilgan va Sone'ini fitratan parastish etgan hayotni va hayotning zoti va javhari boʻlgan ruhni, mavti abadiy bilan i'dom etib, oʻzidan u sevgili muhibbini va habibini abadiy bir suratda achchiqlantirsin, arazlantirsin, dahshatli ranjida etib sirri rahmatini va nuri muhabbatini inkor etsin va ettirsin? Yuz ming marta hosho va kallo!.. Bu koinotni jilvasi bilan bezagan bir jamoli mutlaq va umum maxluqotni sevintirgan bir rahmati mutlaqa bunday hadsiz bir xunuklikdan va qubhi mutlaqdan va bunday bir zulmi mutlaqdan, bir marhamatsizlikdan, albatta nihoyatsiz daraja munazzahdir va muqaddasdir.

NATIJA: Modomiki dunyoda hayot bor, albatta insonlardan hayotning sirrini anglaganlar va hayotini suiste'mol qilmaganlar, dori baqoda va Jannati boqiyada, hayoti boqiyaga mazhar boʻladilar. Amanna.

Va ham qandayki yer yuzida bor boʻlgan porloq narsalarning Quyoshning akslari bilan porlashlari va dengizlarning yuzlarida pufakchalari ziyoning lam'alari bilan porlab soʻnishlari, orqalaridan kelgan pufakchalar yana xayoliy quyoshchalarga oynalik qilishlari bilbadoha koʻrsatadiki; u lam'alar yuksak bitta Quyoshning jilva-i in'ikoslaridir va Quyoshning vujudini muxtalif tillar bilan yod etadilar va ziyo barmoqlari bilan unga ishorat qiladilar.

Aynan shuning kabi: Zoti Hayyi Qayyumning Muhyi ismining jilva-i a'zami bilan barrning yuzida va bahrning ichida zihayotlarning qudrati Ilohiya bilan porlab, orqalaridan kelganlarga yer berish uchun "Yo Hayy!" deb parda-i gʻaybda yashirinishlari; bir hayoti sarmadiya sohibi boʻlgan Zoti Hayyi Qayyumning hayotiga va vujubi vujudiga shahodatlar, ishoratlar qilganlari kabi.. umum mavjudotning tanzimida asari koʻringan ilmi Ilohiyga shahodat qilgan butun dalillar va koinotga tasarruf qilgan qudratni isbot qilgan butun burhonlar va tanzim va idora-i koinotda hukmfarmo boʻlgan iroda va mashiatni isbot qilgan butun hujjatlar va kalomi Rabboniy va vahyi Ilohiyning madori boʻlgan risolatlarni isbot qilgan butun alomatlar, moʻ'jizalar va hokazo yetti sifoti Ilohiyaga shahodat qilgan butun daloil; bil-ittifoq Zoti Hayyi Qayyumning hayotiga dalolat, shahodat, ishorat qiladilar. Chunki, qandayki bir narsada koʻrish boʻlsa, hayoti ham bor; eshitish boʻlsa, hayotning alomatidir; gapirish boʻlsa, hayotning vujudiga ishorat qiladi; ixtiyor, iroda boʻlsa, hayotni koʻrsatadi.. aynan shuning kabi; bu koinotda osori bilan vujudlari muhaqqaq va badihiy boʻlgan qudrati mutlaqa va iroda-i shomila va bepoyon ilm kabi sifatlar butun daloillari bilan Zoti Hayyi Qayyumning hayotiga va vujubi vujudiga shahodat qiladilar va butun koinotni bir soyasi bilan yoritgan va bir jilvasi bilan butun dori oxiratni zarroti bilan barobar hayotlantirgan hayoti sarmadiyasiga shahodat qiladilar.

Ham hayot "maloikaga iymon" rukniga ham qaraydi, ramzan isbot qiladi. Chunki modomki koinotda eng muhim natija hayotdir va eng ziyoda intishor etgan va qiymatdorligi uchun nusxalari taksir etilgan va zamin musofirxonasini kelib ketgan qofilalar bilan jonlantirgan zihayotlardir.. va modomiki Kura-i Arz bu qadar zihayotning anvo'i bilan toʻlgan va mutamodiyan zihayot anvo'larini tajdid va taksir etmoq hikmati bilan har vaqt toʻladi-boʻshaladi va eng qiymatsiz va chirigan moddalarida ham kasrat bilan zihayotlar xalq etilib bir mahshari huvaynot boʻladi.. va modomiki hayotning sizilgan eng sof xulosasi boʻlgan shuur va aql va eng latif va sobit javhari boʻlgan ruh bu Kura-i Arzda gʻoyat kasratli bir suratda xalq etilyaptilar; goʻyo Kura-i Arz hayot va aql va shuur va arvoh bilan ihyo boʻlib shunday jonlantirilgan... Albatta Kura-i Arzdan yanada latif, yanada nuroniy, yanada katta, yanada ahamiyatli boʻlgan ajromi samoviya; oʻlik, jomid, hayotsiz, shuursiz qolishi imkon xorijidadir. Demak koʻklarni, quyoshlarni, yulduzlarni jonlantiradigan va hayotdor vaziyatini beradigan va natija-i xilqati samovotni koʻrsatadigan va xitoboti Subhoniyaga mazhar boʻladigan ziyshuur, zihayot va samovotga munosib sakanalar, har holda sirri hayot bilan mavjudlarki, ular ham maloikalardir.

Ham hayotning sirri mohiyati "Paygʻambarlarga iymon" rukniga qarab ramzan isbot qiladi. Ha, modomiki koinot hayot uchun yaratilgan va hayot ham Hayyi Qayyumi Azaliyning bir jilva-i a'zamidir,

bir naqshi akmalidir, bir san'ati ajmalidir. Modomiki hayoti sarmadiya, Rasullarning yuborilishi bilan va Kitoblarning tushirilishi bilan oʻzini koʻrsatadi. Ha, agar Kitoblar va Paygʻambarlar boʻlmasa, u hayoti azaliya bilinmaydi. Qandayki bir odamning gapirishi bilan tirik va hayotdor boʻlgani tushuniladi; xuddi shuning kabi, bu koinotning pardasi ostida boʻlgan olami gʻaybning orqasida soʻzlagan, gapirgan, amr va man qilib xitob qilgan bir zotning kalimotini, xitobotini koʻrsatadigan, Paygʻambarlar va qoʻllarida nozil boʻlgan Kitoblardir. Albatta koinotdagi hayot qat'iy bir suratda Hayyi Azaliyning vujubi vujudiga qat'iy shahodat qilgani kabi; u hayoti azaliyaning shuooti, jalavoti, munosaboti boʻlgan "Irsoli Rusul" va "Inzoli Kutub" ruknlariga qaraydi, ramzan isbot qiladi. Va ayniqsa Risolati Muhammadiya (S.A.V.) va vahyi Qur'oniy hayotning ruhi va aqli hukmida boʻlganidan, bu hayotning vujudi kabi, haqqoniyatlari qat'iydir deb boʻladi.

Ha, qandayki hayot, bu koinotdan sizilgan bir xulosadir.. va shuur va his ham hayotdan sizilgan, hayotning bir xulosasidir.. aql ham shuurdan va hisdan sizilgan, shuurning bir xulosasidir.. va ruh ham, hayotning xolis va sof bir javhari va sobit va mustaqil zotidir; xuddi shuning kabi, moddiy va ma'naviy hayoti Muhammadiya (S.A.V.) ham hayot va ruhi koinotdan sizilgan xulosat-ul xulosadir.. va risolati Muhammadiya (S.A.V.) ham koinotning his va shuur va aqlidan sizilgan eng sof xulosasidir, balki moddiy va ma'naviy hayoti Muhammadiya (S.A.V.) osorining shahodati bilan hayoti koinotning hayotidir.. va risolati Muhammadiya (S.A.V.), shuuri koinotning shuuridir va nuridir.. va vahyi Qur'on ham, hayotdor haqoiqining shahodati bilan hayoti koinotning ruhidir va shuuri koinotning aqlidir. Ha, ha, ha... Agar koinotdan risolati Muhammadiyaning (S.A.V.) nuri chiqsa, ketsa; koinot vafot qiladi.. agar Qur'on ketsa, koinot devona boʻladi va Kura-i Arz boshini, aqlini yoʻqotadi, balki shuursiz qolgan boshini bir sayyoraga uradi, bir qiyomatni keltiradi.

Ham hayot "iymoni bilqadar" rukniga qaraydi, ramzan isbot qiladi. Chunki modomiki hayot, olami shahodatning ziyosidir va istilo qiladi va vujudning natijasi va gʻoyasidir va Xoliqi Koinotning eng jome' oynasidir va faoliyati Rabboniyaning eng mukammal anmuzaji va mundarijasidir, tamsilda xato boʻlmasin, bir navi dasturi hukmidadir. Albatta, olami gʻayb -ya'ni moziy, mustaqbal- ya'ni oʻtgan va kelasi maxluqotning hayoti ma'naviyalari hukmida boʻlgan intizom va nizom va ma'lumiyat va mashhudiyat va taayyun va avomiri takviniyani imtisolga muhayyo bir vaziyatda boʻlishlarini sirri hayot iqtizo etadi. Qandayki bir daraxtning urugʻi asliysi va ildizi va muntahosida va mevalaridagi urugʻlari ham aynan daraxt kabi bir navi hayotga mazhardirlar. Balki daraxtning qavonini hayotiyasidan yanada nozik qavonini hayotni tashiydilar.

Ham qandayki bu hozir bahordan avval oʻtgan kuz qoldirgan danaklar va ildizlar, bu bahor ketgandan keyin, kelgusidagi bahorlarga qoldiradigan urugʻlar, ildizlar bu bahor kabi jilva-i hayotni tashiydilar va qavonini hayotiyaga tobedirlar. Aynan shuning kabi; shajara-i koinotning butun shox va butoqlari bilan har birining bir moziysi va mustaqbali bor. Oʻtmish va kelgusi holatlaridan va vaziyatlaridan mushikoyatl bir silsilasi mavjud. Har nav va har juzining ilmi Ilohiyada muxtalif holatlari bilan mutaaddid vujudlari bir silsila-i vujudi ilmiy tashkil qiladi. Va vujudi xorijiy kabi u vujudi ilmiy ham, hayoti umumiyaning ma'naviy bir jilvasiga mazhardirki, muqaddaroti hayotiya u ma'nodor va jonli alvohi qadariyadan olinadi. Ha, olami gʻaybning bir navi boʻlgan olami arvoh, ayni hayot va modda-i hayot va hayotning javharlari va zotlari boʻlgan arvoh bilan toʻla boʻlishi, albatta moziy va mustaqbal deyilgan olami gʻaybning bir boshqa navi ham va ikkinchi qismi ham, jilva-i hayotga mazhariyatini istaydi va istilzom etadi. Ham har bir narsaning vujudi ilmiysidagi intizomi akmali va ma'nodor vaziyatlari va jonli mevalari, holatlari; bir navi hayoti ma'naviyaga mazhariyatini koʻrsatadi. Ha, hayoti azaliya quyoshining ziyosi boʻlgan bu jilva-i hayot, albatta yolgʻiz bu olami shahodatga va bu zamoni hozirga va bu vujudi xorijiyga munxasir boʻlolmaydi; balki har bir olam, qobiliyatiga koʻra u ziyoning jilvasiga mazhardir; va koinot butun olamlari bilan u jilva bilan hayotdor va ziyodordir. Boʻlmasa nazari zalolatning koʻrgani kabi muvaqqat va zohiriy bir hayot ostida har bir olam, katta va mudhish bittadan janoza va zim-ziyo bittadan vayrona olami boʻlardi.

Xullas, "qadarga va qazoga iymon" ruknining ham, keng bir vajhda sirri hayot bilan tushuniladi va sobit boʻladi. Ya'ni, qandayki olami shahodat va mavjud hozir ashyo intizomlari bilan va natijalari bilan hayotdorliklari koʻrinadi, xuddi shuning kabi, olami gʻaybdan sanalgan oʻtgan va kelgusi maxluqotning ham ma'nan hayotdor bir vujudi ma'naviylari va ruhli bittadan subuti ilmiylari bordirki, Lavhi Qazo va Qadar vositasi bilan u ma'naviy hayotning asari, muqaddarot nomi bilan koʻrinadi, tazohur etadi.

Beshinchi Ramz: Ham hayotning oʻn oltinchi xossasida deyilganki: Hayot bir narsaga kirgan vaqti, u jasadni bir olam hukmiga keltiradi; juz boʻlsa kull kabi, juz'iyga ham kulliy kabi bir jome'iyat beradi. Ha, hayotning shunday bir jome'iyati bor; goʻyo umum koinotga tajalliy etgan aksar asmo-i husnani oʻzida koʻrsatgan bir jome' oyna-i ahadiyatdir. Bir jismga hayot kirgan vaqti, kichik bir olam hukmiga keltiradi. Goʻyo koinot shajarasining bir navi mundarijasini tashigan bir navi urugʻi hukmiga oʻtadi. Qandayki bir urugʻ uning daraxtini yaratib biladigan bir qudratning asari boʻlishi mumkin; xuddi shuning kabi, eng kichik bir zihayotni xalq etgan, albatta umum koinotning Xoliqidir.

Xullas, bu hayot bu jome'iyati bilan eng yashirin bir sirri ahadiyatni oʻzida koʻrsatadi. Ya'ni, qandayki azamatli Quyosh ziyosi bilan va yetti rangi bilan va aksi bilan quyoshga muqobil boʻlgan har bir qatra suvda va har bir shisha zarrasida mavjud.. shunga o'xshab; har bir zihayotda koinotni ihota etgan asmo va sifoti Ilohiyaning jilvalari barobar unda tajalliy etadi. Bu nuqtai nazardan hayot; koinotni rububiyat va ijod jihatida inqisom va tajazzi qabul qilmaydigan bir kull hukmiga, balki ishtiroki va tajazzisi imkon xorijida boʻlgan bir kulliy hukmiga keltiradi. Ha, seni yaratgan, butun navi insonni yaratgan zot boʻlganini, bilbadoha sening yuzingdagi sikkasi koʻrsatadi. Chunki mohiyati insoniya birdir, inqisomi gʻayri mumkindir. Ham hayot vositasi bilan ajzo-i koinot uning afrodi hukmiga va koinot esa navi hukmiga oʻtadi; sikka-i ahadiyatni majmuida koʻrsatgani kabi, har bir juzda ham u sikka-i ahadiyatni va xotami samadiyatni koʻrsatib, shirk va ishtirokni har jihat bilan tard etadi.

Ham hayotda san'ati Rabboniyaning shunday favqaloda xoriqo moʻ'jizalari borki, butun koinotni xalq etolmagan bir zot, bir qudrat; eng kichik bir zihayotni xalq etolmaydi. Ha, bir noʻxat donasida butun Qur'onni yozayotgandek; qarag'ayning gʻoyat kichik bir danagida ulkan qarag'ay daraxtining mundarijasini va muqaddarotini yozgan qalam, albatta samovotni yulduzlar bilan yozgan qalam boʻlishi mumkin. Ha, bir arining kichik boshida koinot bogʻidagi gullarni taniydigan va aksar anvo'i bilan munosabatdor boʻladigan va asal kabi bir hadya-i rahmatni keltiradigan va dunyoga kelgan kunida sharoiti hayotni biladigan darajada bir iste'dodni, bir qobiliyatni, bir jihozni darj etgan zot; albatta butun koinotning Xoliqi boʻlishi mumkin.

Alhosil: Hayot qandayki koinotning yuzida porloq bir sikka-i tavhiddir va har bir ziruh ham hayot nuqtasida bir sikka-i ahadiyatdir va hayotning har bir fardida boʻlgan naqshi san'at, bir muhri samadiyatdir va zihayotlarning adadicha bu koinot maktubini Zoti Hayyi Qayyum va Vohidi Ahad nomiga hayotlari bilan imzo qoʻyadilar va u maktubda tavhid muhrlari va ahadiyat xotamlari va samadiyat sikkalaridirlar.. shuning kabi; hayot kabi, har bir zihayot ham bu kitobi koinotda bittadan muhri vahdoniyat boʻlgani kabi, har birining yuzida va siymosida bittadan xotami ahadiyat qoʻyilgandir. Ham qandayki hayot, juz'iyoti adadicha va zihayot afrodi sanogʻicha Zoti Hayyi Qayyumning vahdatiga shahodat qilgan imzolar va muhrlardir.. shuning kabi; ihyo va tiriltirish fe'li ham, afrodi adadicha tavhidga imzo bosadi. Masalan: Ihyoning bir fardi boʻlgan ihyo-i Arz, quyosh kabi porloq bir shohidi tavhiddir. Chunki bahorda zaminning tirilishida va ihyosida uch yuz ming anvo'ning va har navning hadsiz afrodi barobar, bir-biri ichida, nuqsonsiz, qusursiz, mukammal, muntazam ihyo etiladi va tiriladilar. Ha, bunday bitta fe'l bilan hadsiz muntazam fe'llarni qilgan, albatta butun maxluqotning Xoliqidir va butun zihayotlarni ihyo etgan Hayyi Qayyumdir va rububiyatida ishtiroki mumkin boʻlmagan bir Vohidi Ahaddir.

Hozircha hayotning xossalaridan bu qadar oz va muxtasar yozildi; boshqa xossalarning bayon va tafsilotini Risola-i Nurga va boshqa zamonga havola qilamiz.

Ismi a'zam hamma uchun bir boʻlmaydi, balki boshqa-boshqa boʻladi. Masalan, Imom Ali Roziyallohu Anh haqida; "Fard, Hayy, Qayyum, Hakem, Adl, Quddus" olti ismdir. Va Imom A'zamning ismi a'zami: "Hakem, Adl" ikki ismdir. Va Gʻavsi A'zamning ismi a'zami, "Yo Hayy!"dir. Va Imom Rabboniyning isim a'zami "Qayyum" va hokazo.. juda koʻp zotlar yana boshqa ismlarni, ismi a'zam ko'rganlar.

Bu Beshinchi Nukta Ismi Hayy haqida boʻlishi munosabati bilan, ham tabarruk, ham shohid, ham dalil, ham qudsiy bir hujjat, ham oʻzimizga bir duo, ham bu risolaga bir husni xotima boʻlib Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Javshan-ul Kabir nomli munojoti a'zamida ma'rifatullohda gʻoyat yuksak va gʻoyat jome' darajada ma'rifatini koʻrsatib bunday degan. Biz ham xayolan u zamonga ketib, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning deganiga "Omin!" deb, ayni munojotni oʻzimiz ham aytayotgandek, sadoyi Muhammadiy Alayhissalotu Vassalam bilan deymiz:

Oʻttizinchi Yog'duning Oltinchi Nuktasi

UZR BAYONİ: Bu juda ahamiyatli masalalar va juda chuqur va keng Ismi Qayyumning jilva-i a'zami, ham muntazaman emas, balki boshqa-boshqa lam'alar tarzida qalbga xutur etganidan, ham gʻoyat tartibsiz va tez va tadqiqsiz musvadda holida qolganidan, albatta ta'birot va ifodalarda koʻp nuqsonlar, intizomsizliklar boʻladi. Masalalarning goʻzalliklari uchun mening qusurlarimni kechirishingiz kerak.

ESLATMA: Ismi a'zamga oid nuktalar, a'zamiy bir suratda keng, ham gʻoyat chuqur boʻlganidan, xususan Ismi Qayyumga oid masalalar va ayniqsa Birinchi Shuasi {(Hoshiya) Bu risolani oʻqigan agar mutafannin boʻlmasa, Birinchi Shuani oʻqimasin yoki oxirida oʻqisin, ikkinchidan boshlasin.} moddiyunlarga qaragani uchun yanada ziyoda chuqur ketganidan, albatta har odam har masalani har jihatda anglamaydi. Faqat harkas har masaladan bir daraja hissa olishi mumkin. "Bir narsa butun qoʻlga kiritilmasa, butun-butun qoʻldan chiqarilmaydi" qoidasi bilan, "bu ma'naviy bogʻning butun mevalarini uzolmayman" deya voz kechmoq kori aql emas. Inson naqadar uzsa, shu qadar foydadir. Ismi a'zamga oid masalalarning ihota etilmaydigan darajada kenglari boʻlgani kabi, aql koʻrmaydigan darajada noziklari ham bor. Xususan Ismi Hayy va Qayyumga va ayniqsa hayotning iymon arkoniga qarshi ramzlariga va ayniqsa Qazo va Qadar rukniga hayotning ishoratiga va Ismi Qayyumning Birinchi Shuasiga hammaning fikri yetishmaydi, faqat hissasiz ham qolmaydi; balki har holda iymonini quvvatlantiradi. Saodati abadiyaning kaliti boʻlgan iymonning quvvatlanishining ahamiyati juda azimdir. Iymonning bir zarra qadar quvvati ziyoda boʻlishi, bir xazinadir. Imom Rabboniy Ahmad Faruqiy deydiki: "Bir kichik masala-i iymoniyaning inkishofi, mening nazarimda yuzlab azvoq va karomatlarga murajjahdir".

kabi qayyumiyati Ilohiyaga ishorat qilgan oyatlarning bir nuktasi va ismi a'zam yoxud ismi a'zamning ikki ziyosidan ikkinchi ziyosi yoxud ismi a'zamning olti nuridan oltinchi nuri boʻlgan Qayyum ismining bir jilva-i a'zami Zulqa'da oyida aqlimga koʻrindi. Eskishehir hibsxonasidagi muso'adasizligim jihati bilan u nuri a'zamni albatta tamomila bayon qilolmayman, faqat Hazrat Imom Ali (R.A.) Qasida-i Arjuzasida "Sakina" nomi oliysi bilan bayon qilgan ismi a'zam va Jaljalutiyasidagi juda muhtasham ismlar bilan ismi a'zam ichida boʻlgan u olti ismni eng a'zam, eng ahamiyatli tutgani uchun va ularning bahsi ichida karomatkorona bizga tasalli bergani uchun, bu Ismi Qayyumga ham, avvalgi besh asmo kabi, hech boʻlmasa muxtasar bir suratda "Besh Shua" bilan u nuri a'zamga ishorat qilamiz.

Birinchi Shua: Bu koinotning Xoliqi Zuljaloli Qayyumdir. Ya'ni bizotihi qoimdir, doimdir, boqiydir. Butun ashyo u bilan qoimdir, davom qiladi va vujudda qoladi, baqo topadi. Agar koinotdan bir daqiqacha boʻlsin u nisbati qayyumiyat uzilsa, koinot mahv boʻladi. Ham u Zoti Zuljalolning qayyumiyati bilan barobar Qur'oni Azimushshonda farmon qilgani kabi لَيْسَ كَمِثْلِه۪ شَىْءٌ dir. Ya'ni, na zotida, na sifotida, na af'olida naziri yoʻqdir, misli boʻlmaydi, shabihi yoʻqdir, sheriki boʻlmaydi. Ha, butun koinotni butun shuunoti bilan va holati bilan qabza-i rububiyatida tutib, bir xona va bir saroy hukmida kamoli intizom bilan tadbir va idora va tarbiya qilgan bir Zoti Aqdasga misl va mesil va sherik va shabih boʻlmaydi, maholdir. Ha, bir zotki, unga yulduzlarning ijodi zarralar kabi oson boʻlgan.. va eng katta narsa eng kichik narsa kabi qudratiga musahhar boʻlgan.. va hech bir narsa hech bir narsaga, hech bir fe'l hech bir fe'lga mone boʻlmagan.. va hadsiz afrod bir fard kabi nazarida hozir boʻlgan.. va butun ovozlarni birdan eshitgan.. va umumning hadsiz hojotini birdan qilib bilgan.. va koinotning mavjudotidagi butun intizomot va mezonlarning shahodati bilan hech bir narsa, hech bir hol doira-i mashiat va irodasidan xorij boʻlmagan.. va hech bir makonda boʻlmagani holda, har bir yerda va har bir makonda qudrati bilan, ilmi bilan hozir boʻlgan.. va hamma narsa undan nihoyat darajada uzoq boʻlgani holda, u esa hamma narsaga nihoyat darajada yaqin boʻla olgan bir Zoti Hayyi Qayyumi Zuljalolning albatta hech bir jihat bilan misli, naziri, sheriki, vaziri, ziddi, niddi boʻlmaydi va boʻlishi maholdir. Yolgʻiz masal va tamsil suratida shuunoti qudsiyasiga qarab boʻladi. Risola-i Nurdagi butun tamsilot va tashbehot bu masal va tamsil navidandirlar.

Xullas, bunday mislsiz va Vojib-ul Vujud va moddadan mujarrad va makondan munazzah va tajazzisi va inqisomi har jihat bilan mahol va tagʻayyur va tabadduli mumtani' va ehtiyoj va ajzi imkon xorijida boʻlgan bir Zoti Aqdasning koinot sofahatida va tabaqoti mavjudotida tajalliy etgan bir qism jilvalarini

ayni Zoti Aqdas tavahhum etib bir qism maxluqotiga uluhiyatning ahkomini bergan ahli zalolat insonlarning bir qismi, u Zoti Zuljalolning ba'zi asarlarini tabiatga isnod etganlar. Holbuki Risola-i Nurning mutaaddid yerlarida qat'iy burhonlar bilan isbot qilinganki: Tabiat bir san'ati Ilohiyadir, Sone' boʻlmaydi.. bir kitobati Rabboniyadir, kotib boʻlmaydi.. bir naqshdir, naqqosh boʻlolmaydi.. bir daftardir, daftardor boʻlmaydi.. bir qonundir, qudrat boʻlmaydi.. bir mistardir, masdar boʻlmaydi.. bir qobildir, munfail boʻladi; foil boʻlmaydi.. bir nizomdir, nozim boʻlolmaydi.. bir shariati fitriyadir, shari' boʻlolmaydi.

Farzi mahol boʻlib, eng kichik bir zihayot maxluq tabiatga havola qilinsa, "buni qil" deyilsa; Risola-i Nurning koʻp yerlarida qat'iy burhonlar bilan isbot qilingani kabi, u kichik zihayotning a'zolari va jihozotlari adadicha qoliplar, balki uskunalar boʻlishini ta'minlash kerak; toki tabiat u ishni qilib bilsin.

Ham moddiyun deyilgan bir qism ahli zalolat zarrotdagi tahavvuloti muntazama ichida xalloqiyati Ilohiyaning va qudrati Rabboniyaning bir jilva-i a'zamini his qilganlaridan va u jilvaning qayerdan kelganini bilolmaganlaridan va u qudrati samadoniyaning jilvasidan kelgan umumiy quvvatning qayerdan idora qilinganini tushunolmaganlaridan, modda va quvvatni azaliy tavahhum etib, zarralarga va harakatlarga osori Ilohiyani isnod qilishni boshlaganlar. Fasubhanalloh! Insonlarda bu daraja hadsiz jaholat boʻlishi mumkinmiki, makondan munazzah boʻlish bilan barobar, har bir yerda har bir narsaning ijodida hamma narsani koʻradigan, biladigan, idora qiladigan bir tarzda boʻladigan bir vaziyat bilan bajargan fe'llarni va asarlarni; jomid, koʻr, shuursiz, irodasiz, mezonsiz va tasodif boʻronlari ichida chayqalgan zarrotga va harakotiga berish, naqadar johilona va xurofotkorona bir fikr boʻlganini, zarra qadar aqli boʻlganlar bilishi kerak. Ha, bu omilar vahdati mutlaqadan voz kechganlari uchun, hadsiz va nihoyatsiz bir kasrati mutlaqaga tushganlar; ya'ni, yolgʻiz bir ilohni qabul qilmaganlari uchun, nihoyatsiz ilohlarni qabul qilishga majbur boʻladilar. Ya'ni, yolgʻiz bir Zoti Aqdasning xossasi va lozimi zotiysi boʻlgan azaliyatni va xoliqiyatni buzilgan aqllariga sigʻishtirolmaganlaridan; u hadsiz, nihoyatsiz jomid zarralarning azaliyatlarini, balki uluhiyatlarini qabul qilishga maslaklariga ko'ra majbur boʻladilar...

Xullas sen kel, ajhaliyatning nihoyatsiz darajasiga qara! Ha, zarralardagi jilva esa; zarralar toifasini Vojib-ul Vujudning havli bilan, qudrati bilan, amri bilan muntazam va muhtasham bir qoʻshin hukmiga keltirgandir. Agar bir soniya u Qoʻmondoni A'zamning amri va quvvati orqaga olinsa, u juda kasratli jomid, shuursiz toifa tartibsizlar hukmiga oʻtadilar; balki butun-butun mahv boʻladilar.

Ham insonlarning bir qismi goʻyo yanada ilgari koʻrayotgandek, yanada ziyoda johilona bir zalolat bilan Sone'-i Zuljalolning gʻoyat latif, nozanin, mute', musahhar bir sahifa-i ijrooti

va amrlarining bir vosita-i naqliyoti va zaif bir parda-i tasarrufoti va latif bir midad (siyoh)-i kitobati va eng nozanin bir hulla-i ijodoti va bir moya-i masnu'oti va bir mazraa-i hububoti boʻlgan "efir" moddasini, jilva-i rububiyatiga oynadorlik qilgani uchun masdar va foil tavahhum etganlar. Bu ajib jaholat hadsiz mahollarni istilzom etadi. Chunki efir moddasi moddiyunlarni bo'g'gan zarrot moddasidan yanada latif va eski hukamo tiqilib qolgan heyula mundarijasidan yanada kasif, ixtiyorsiz, shuursiz, jomid bir moddadir. Bu hadsiz bir suratda tajazzi va inqisom etgan va naqllik va infiol xossasi bilan va vazifasi bilan tajhiz etilgan bu moddaga, balki u moddaning zarradan koʻp daraja yanada kichik boʻlgan zarralariga; hamma narsada hamma narsani koʻradigan, biladigan, idora qiladigan bir ixtiyor va bir iqtidor bilan vujud topgan fe'llarni, asarlarni isnod etmoq, efirning zarralari adadicha xatodir.

Ha, mavjudotda koʻringan fe'li ijod shunday bir holatdadirki; hamma narsada, xususan zihayot boʻlsa, aksar ashyoni va balki umum koinotni koʻradigan, biladigan va koinotga qarshi u zihayotning munosabatini taniydigan, ta'min qiladigan bir iqtidor va ixtiyordan kelganini koʻrsatadiki, moddiy va ihotasiz boʻlgan sabablarning hech bir jihat bilan fe'li boʻlmaydi. Ha -sirri qayyumiyat bilan- eng juz'iy bir fe'li ijodiy toʻgʻridan-toʻgʻriga butun koinot Xoliqining fe'li boʻlganiga dalolat qilgan bir sirri a'zamni tashiydi. Ha, masalan bir arining ijodiga tavajjuh etgan bir fe'l ikki jihat bilan Xoliqi Koinotga xususiyligini koʻrsatadi.

Birinchisi: U arining butun amsolining butun zaminda, ayni zamonda ayni fe'lga mazhariyatlari koʻrsatadiki: Bu juz'iy va xususiy fe'l esa, ihotali roʻyi zaminni qoplagan bir fe'lning bir uchidir. Unday boʻlsa; u katta fe'lning foili va u fe'lning sohibi kim boʻlsa, u juz'iy fe'l ham unikidir.

Ikkinchi jihat: Bu hozir arining xilqatiga tavajjuh etgan fe'lning foili boʻlish uchun, u arining sharoiti hayotiyasini va jihozotini va koinot bilan munosabatini ta'min qiladigan va biladigan qadar juda buyuk bir iqtidor va ixtiyor lozim kelganidan, u juz'iy fe'lni qilgan zotning, aksar koinotga hukmi oʻtish bilan faqatgina u fe'lni oʻshanday mukammal qila oladi.

Demak, eng juz'iy fe'l ikki jihat bilan Xoliqi Kulli Shayga xos boʻlganini koʻrsatadi.

Eng ziyoda joyi diqqat va joyi hayrat shuki: Vujudning eng quvvatli martabasi boʻlgan "vujub"ning va vujudning eng sabotli darajasi boʻlgan "moddadan tajarrud"ning va vujudning zavoldan eng uzoq holi boʻlgan "makondan munazzahiyat"ning va vujudning eng sogʻlom va tagʻayyurdan va adamdan eng muqaddas sifati boʻlgan "vahdat"ning sohibi boʻlgan Zoti Vojib-ul Vujudning eng xos xossasi va lozimi zotiysi boʻlgan azaliyatni va sarmadiyatni; vujudning eng zaif martabasi va eng nozikkina darajasi va eng mutagʻayyir, mutahavvil holi

va eng ziyoda makonga yoyilgan hadsiz, kasratli bir moddiy modda boʻlgan efir va zarrot kabi narsalarga bermoq va ularga azaliyat isnod etmoq va ularni azaliy tasavvur qilmoq va qisman osori Ilohiyaning ulardan nash'at etganini tavahhum etmoq, naqadar xilofi haqiqat va haqiqatga muxolif va aqldan uzoq va botil bir fikr boʻlgani, Risola-i Nurning mutaaddid juzlarida qat'iy burhonlar bilan koʻrsatilgan.

Ikkinchi Shua: "Ikki Masala"dir.

Birinchi Masala: Ismi Qayyumning bir jilva-i a'zamiga ishorat qilgan

kabi oyatlar ishorat qilgan haqiqati a'zamning bir vajhi shuki: Shu koinotdagi ajromi samoviyaning qiyomlari, davomlari, baqolari; sirri Qayyumiyat bilan bogʻliqdir. Agar u jilva-i Qayyumiyat bir daqiqada yuzini oʻgirsa, bir qismi Kura-i Arzdan ming marta katta millionlab kuralar fazo-i gʻayri mutanohiy boʻshligʻida tarqaladilar, bir-biriga uriladilar, adamga toʻkiladilar. Qandayki masalan: Havoda -tayyoralar oʻrnida- minglab muhtasham qasrlarni kamoli intizom bilan ushlab qolib sayohat qildirgan bir zotning qayyumiyat iqtidori, u havodagi saroylarning sabot va nizom va davomlari bilan oʻlchanadi.. shunga o'xshab: U Zoti Qayyumi Zuljalolning modda-i efiriya ichida hadsiz ajromi samoviyaga nihoyat darajada intizom va mezon ichida sirri qayyumiyat bilan bir qiyom, bir baqo, bir davom berib, ba'zisi Kura-i Arzdan ming va bir qismi bir million marta katta millionlab azim kuralarni tirgaksiz, istinodsiz, boʻshliqda ushlab qolish bilan barobar, har birini bir vazifa bilan tavzif etib gʻoyat muhtasham bir qoʻshin shaklida "Amri Kun Fayakun"dan kelgan farmonlar bilan kamoli inqiyod bilan itoat ettirishi, ismi Qayyumning a'zamiy jilvasiga bir oʻlchov boʻlgani kabi, har bir mavjudning zarralari ham yulduzlar kabi sirri qayyumiyat bilan qoim va u sir bilan baqo va davom qiladilar. Ha, bir zihayotning jasadidagi zarralarning har bir a'zoga maxsus bir hay'at bilan toʻda-toʻda toʻplanib tarqalmaganlari va sel kabi oqqan unsurlarning boʻronlari ichida vaziyatlarini muhofaza qilib tarqalmasliklari va muntazaman turishlari, bilbadoha oʻz-oʻzlaridan boʻlmasdan, balki sirri qayyumiyat bilan boʻlganidan; har bir jasad muntazam bir harbiy qism, har bir nav muntazam bir qoʻshin hukmida boʻlib, butun zihayot va murakkabotning zamin yuzida va yulduzlarning fazo olamida turishlari va kezishlari kabi, bu zarralar ham hadsiz tillari bilan sirri qayyumiyatni e'lon qiladilar.

Ikkinchi Masala: Ashyoning sirri qayyumiyat bilan munosabatdor foydalarining va hikmatlarining bir qismiga ishorat qilishni bu maqom iqtizo qiladi.

Ha, hamma narsaning hikmati vujudi va gʻoya-i fitrati va foyda-i xilqati va natija-i hayoti uchtadan turdir:

Birinchi tur, oʻziga va insonga va insonning foydalariga qaraydi.

Ikkinchi tur, muhimroqdirki: Hamma narsa umum ziyshuur mutolaa qila oladigan va Fotiri Zuljalolning jilva-i asmosini bildiradigan bittadan oyat, bittadan maktub, bittadan kitob, bittadan qasida hukmida boʻlib, ma'nolarini hadsiz oʻquvchilariga ifoda qilishidir.

Uchinchi tur esa, Sone'-i Zuljalolga oiddir, unga qaraydi. Hamma narsaning foydasi va natijasi o'ziga qaragan bir boʻlsa, Sone'-i Zuljalolga qaragan yuzlabdirki, Sone'-i Zuljalol oʻz ajoyibi san'atini oʻzi tomosha qiladi; oʻz jilva-i asmosiga oʻz masnu'otida qaraydi. Bu a'zamiy uchinchi turda bir soniya qadar yashash kifoyadir.

Ham hamma narsaning vujudini iqtizo etgan bir sirri qayyumiyat borki, Uchinchi Shuada izoh qilinadi.

Bir zamon tilsimi koinot va muammo-i xilqat jilvasi bilan mavjudotning hikmatlariga va foydalariga qaradim, dedim: "Ajabo, bu ashyo nima uchun bunday oʻzini koʻrsatmoqdalar, tez yoʻqolib ketmoqdalar?" Ularning shaxsiga qarayman; muntazam, hikmatli kiyingan, kiydirilgan, bezatilgan, koʻrgazmaga tomoshagohga yuborilgan. Holbuki bir-ikki kunda, balki bir qismi bir necha daqiqada yoʻqolib; foydasiz behuda ketmoqdalar. "Bu qisqa zamonda bizga koʻrinishlaridan maqsad nima?" deya koʻp qiziqar edim. O'sha payt mavjudotning, xususan zihayotning dunyo darsxonasiga kelishlarining muhim bir hikmatini lutfi Ilohiy bilan topdim. U ham shudir: Hamma narsa, xususan zihayot gʻoyat ma'nodor bir kalima, bir maktub, bir qasida-i Rabboniydir; bir e'lonnoma-i Ilohiydir. Umum ziyshuurning mutolaasiga mazhar boʻlgandan va hadsiz mutolaachilarga ma'nosini ifoda qilgandan soʻng, lafzi va hurufi hukmidagi surati jismoniyasi yoʻqoladi. Bir yil qadar bu hikmat menga kifoya keldi. Bir yildan soʻng masnu'otda va ayniqsa zihayotlarda boʻlgan juda xoriqo va juda nozik san'atning moʻ'jizalari inkishof etdi. Angladimki: Bu juda nozik va juda xoriqo boʻlgan daqoiqi san'at, yolgʻiz ziyshuurlarning nazarlariga ifoda-i ma'no uchun emas. Garchi har bir mavjudni hadsiz ziyshuurlar mutolaa qila oladi. Faqat ham ularning mutolaasi mahduddir, hamda harkas u zihayotning butun daqoiqi san'atiga nufuz etolmaydi. Demak, zihayotlarning eng muhim natija-i xilqati va eng buyuk gʻoya-i fitrati, Zoti Qayyumi Azaliyning oʻz nazariga oʻz ajoyibi san'atini va bergan rahimona hadyalarini va ehsonlarini arz etishdir. Bu gʻoya esa, ancha vaqt menga qanoat berdi va undan angladimki: Har mavjudda,

xususan zihayotlarda hadsiz daqoiqi san'at boʻlishi, Zoti Qayyumi Azaliyning nazariga arz etmoq, ya'ni Zoti Qayyumi Azaliy oʻz san'atini oʻzi tomosha qilmoq bo'lgan hikmati xilqat oshʻa katta masorifga kifoya kelayotgan edi. Biroz vaqt oʻtib koʻrdimki: Mavjudotning shaxslarida va suratlaridagi daqoiqi san'at davom qilmaydi; gʻoyat tezlik bilan yangilanadi, tabaddul etadi; nihoyatsiz bir faoliyat va bir xalloqiyat ichida tahavvul etadilar. Bu xalloqiyat va bu faoliyatning hikmati albatta oʻsha faoliyat darajasida katta boʻlishi lozim boʻladi, deya tafakkurni boshladim. Bu safar mazkur ikki hikmat kifoya kelmaslikni boshladilar, nuqson qoldilar. Gʻoyat qiziqib boshqa bir hikmatni qidirishni va taharriyni boshladim. Biroz vaqt oʻtib, lillahilhamd, Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning fayzi bilan, sirri qayyumiyat nuqtasida azim hadsiz bir hikmat, bir gʻoya koʻrindi. Va u bilan "tilsimi koinot" va "muammo-i xilqat" ta'bir qilingan bir sirri Ilohiy tushunildi. (Yigirma Toʻrtinchi Maktubda batafsil bayon qilinganidan, bu yerda yolgʻiz qisqacha ikki-uch nuqtasini Uchinchi Shuada zikr qilamiz.)

Ha, sirri qayyumiyatning jilvasiga bu nuqtadan qarangki; butun mavjudotni adamdan chiqarib, har birini bu nihoyatsiz fazoda

sirri bilan ushlab qolib, qiyom va baqo berib, umumini bunday sirri qayyumiyatning tajalliysiga mazhar aylaydi. Agar bu nuqta-i istinod boʻlmasa; hech bir narsa mustaqil ravishda to'xtamaydi. Hadsiz bir boʻshliqda yumalab adamga sukut etadi.

Ham qandayki butun mavjudot, vujudlari va qiyomlari va baqolari jihatidan Qayyumi Zuljalolga tayanadilar; qiyomlari u bilan.. shunga o'xshab: Mavjudotning holat va ahvolida minglab silsilalarning; (tamsilda xato boʻlmasin) telefon, telegraf silsilalarining markazi va stantsiya ustuni hukmida boʻlgan sirri qayyumiyatda وَ اِلَيْهِ يُرْجَعُ الْاَمْرُ كُلُّهُ sirri bilan, uchlari bogʻliqdir. Agar u nuroniy nuqta-i istinodga tayanmasalar, ahli aqlcha mahol va botil boʻlgan minglab davrlar va tasalsullar lozim boʻladi; balki mavjudot adadicha botil boʻlgan davrlar va tasalsullar lozim boʻladi. Masalan: Bu narsa (hifz yoki nur yoki vujud yoki rizq kabi) bir jihatda bunga tayanadi, u ham keyingisiga, u ham unga.. bora-bora har holda nihoyatsiz boʻlolmaydi, bir nihoyati boʻladi. Xullas, butun bunday silsilalarning muntaholari, albatta sirri qayyumiyatdir. Sirri qayyumiyat anglashilgandan keyin, u mavhum silsilalarda bir-biriga tayanmoq robitasi va ma'nosi qolmaydi, yoʻqoladi; hamma narsa toʻgʻridan-toʻgʻri sirri qayyumiyatga qaraydi.

kabi oyatlar ishorat qilgan xalloqiyati Ilohiya va faoliyati Rabboniya ichidagi sirri qayyumiyatning bir daraja inkishofiga bir-ikki muqaddima bilan ishorat qilamiz.

Birinchisi: Shu koinotga qaragan vaqtimiz koʻramizki: Zamon saylida mutamodiyan chayqalgan va qofila- qofila orqasidan kelib ketgan maxluqotning bir qismi, bir soniyada keladi, dar-aqab yoʻqoladi. Bir toifasi bir daqiqada keladi, oʻtadi. Bir turi bir soat olami shahodatga kiradi, olami gʻaybga kiradi. Bir qismi bir kunda, bir qismi bir yilda, bir qismi bir asrda, bir qismi ham asrlarda bu olami shahodatga kelib, qoʻnib; vazifa bajarib ketyaptilar. Bu hayrat beruvchi sayohat va sayaroni mavjudot, u safar va sayaloni maxluqot shunday bir intizom va mezon va hikmat bilan yoʻnaltiriladi va idora qilinadi va ularga va u qofilalarga qoʻmondonlik qilgan shunday basirona, hakimona, mudabbirona qoʻmondonlik qiladiki; butun aqllar farazan ittihod etib bitta aql boʻlsa, u hakimona idoraning kunhiga yetisholmaydi va qusur topib tanqid qilolmaydi.

Xullas, bu xalloqiyati Rabboniyaning ichida; u sevimli va sevgan masnu'otining, xususan zihayotlarning hech biriga koʻz ochtirmasdan olami gʻaybga yuboradi, hech biriga nafas oldirmasdan dunyodagi hayotdan tarhis etadi, mutamodiyan bu musofirxona-i olamni toʻldirib musofirlarning rizosi bo'lmasdan boʻshatati; qalami qazo va qadar Kura-i Arzni yozib oʻchiradigan taxtasi kabi qilib يُحْي۪ى وَ يُم۪يتُ jilvalari bilan mutamodiyan Kura-i Arzda yozuvlarini yozadi va u yozuvlarni yangilaydi, tabdil etadi. Xullas, bu faoliyati Rabboniyaning va bu xalloqiyati Ilohiyaning bir sirri hikmati va asosli bir muqtaziysi va bir sababi da'iysi uch muhim shoʻ'baga ayrilgan hadsiz, nihoyatsiz bir hikmatdir.

U hikmatning birinchi shoʻ'basi shuki: Faoliyatning har navi juz'iy boʻlsin, kulliy boʻlsin, bir lazzat beradi. Balki har faoliyatda bir lazzat bor. Balki faoliyat ayni lazzatdir. Balki faoliyat, ayni lazzat boʻlgan vujudning tazohuridir va ayni alam boʻlgan adamdan taboud bilan silkinishidir. Ha, har qobiliyat sohibi, bir faoliyat bilan qobiliyatining inkishofini lazzat bilan ta'qib etadi. Har bir iste'dodning faoliyat bilan tazohur etishi bir lazzatdan keladi va bir lazzatni natija beradi. Har bir kamol sohibi faoliyat bilan kamolotining tazohurini lazzat bilan ta'qib etadi.

Modomiki har bir faoliyatda bunday seviladigan, istaniladigan bir kamol, bir lazzat bor va faoliyat ham bir kamoldir va modomiki zihayot olamida doimiy va azaliy bir hayotdan nash'at etgan hadsiz bir muhabbatning, nihoyatsiz bir marhamatning jilvalari koʻrinadi va u jilvalar koʻrsatadiki, oʻzini bunday sevdirgan va sevgan va shafqat etib lutflarda boʻlgan zotning qudsiyatiga loyiq va vujubi vujudiga munosib u hayoti sarmadiyaning muqtazosi boʻlib hadsiz darajada (ta'birda xato boʻlmasin) bir ishqi lahutiy, bir muhabbati qudsiya, bir lazzati muqaddasa kabi shuunoti qudsiya u Hayoti Aqdasda borki; u shuunot bunday hadsiz faoliyat bilan va nihoyatsiz bir xalloqiyat bilan koinotni doimo yangilaydi, chayqatadi, o'zgartiradi.

Sirri qayyumiyatga qaragan hadsiz faoliyati Ilohiyadagi hikmatning ikkinchi shoʻ'basi: Asmo-i Ilohiyaga qaraydi. Ma'lumdirki, har bir jamol sohibi oʻz jamolini koʻrmoq va koʻrsatmoq istaydi; har bir hunar sohibi oʻz hunarini tashhir va e'lon qilmoq bilan nazari diqqatni jalb qilishni istaydi va sevadi; va hunari yashirin qolgan bir goʻzal haqiqat va goʻzal bir ma'no, maydonga chiqmoq va mushtariylarni topmoq istaydi va sevadi. Modomiki bu asosli qoidalar hamma narsada darajasiga koʻra jarayon qiladi; albatta Jamili Mutlaq boʻlgan Zoti Qayyumi Zuljalolning ming bir asmo-i husnasidan har bir ismning, koinotning shahodati bilan va jilvalarining dalolati bilan va naqshlarining ishorati bilan, har birining har bir martabasida haqiqiy bir husn, haqiqiy bir kamol, haqiqiy bir jamol va gʻoyat goʻzal bir haqiqat, balki har bir ismning har bir martabasida hadsiz anvo'i husn bilan hadsiz haqoiqi jamila bor. Modomiki bu asmoning qudsiy jamollarini iroa etgan oynalari va goʻzal naqshlarini koʻrsatgan lavhalari va goʻzal haqiqatlarini ifoda qilgan sahifalari, bu mavjudotdir va bu koinotdir. Albatta u doimiy va boqiy asmo, hadsiz jilvalarini va nihoyatsiz ma'nodor naqshlarini va kitoblarini; ham musammolari boʻlgan Zoti Qayyumi Zuljalolning nazari mushohadasiga, ham son-sanoqsiz ziruh va ziyshuur maxluqotning nazari mutolaasiga koʻrsatmoq va nihoyatli mahdud bir narsadan nihoyatsiz lavhalarni va bitta shaxsdan juda koʻp shaxslarni va bir haqiqatdan juda kasratli haqiqatlarni koʻrsatmoq uchun, u ishqi muqaddasa-i Ilohiyga istinodan va u sirri qayyumiyatga binoan, koinotni batamom va mutamodiyan jilvalari bilan yangilaydilar, o'zgartiradilar.

Koinotdagi hayratnamo faoliyati doima hikmatining uchinchi shoʻ'basi shuki: Har bir marhamat sohibi, boshqasini mamnun qilishdan masrur boʻladi; har bir shafqat sohibi, boshqasini masrur qilishdan mamnun boʻladi; har bir muhabbat sohibi, sevintirishga loyiq maxluqlarni sevintirish bilan sevinadi; har bir oliyjanob zot, boshqasini mas'ud etish bilan lazzat oladi; har bir odil zot, ihqoqi haq etish va mustahaqlarga jazo berishda huquq sohiblarini minnatdor qilish bilan quvonadi; hunar sohibi har bir san'atkor, san'atini tashhir etish bilan va san'atining tasavvur qilgan tarzida ishlashi bilan va istagan natijalarini berishi bilan iftixor etadi.

Xullas, bu mazkur dasturlarning har biri bittadan qoida-i asosiyadirki, koinotda va olami insoniyatda jarayon qiladilar. Bu qoidalarning asmo-i Ilohiyada jarayon qilganliklarini koʻrsatgan uch misol, Oʻttiz Ikkinchi Soʻzning Ikkinchi Mavqifida izoh qilingan. Bir xulosasi bu maqomda yozilishi munosib boʻlganidan, deymiz:

Qandayki masalan gʻoyat marhamatli, saxovatli, gʻoyat karim oliyjanob bir zot, fitratidagi oliy sajiyalarning muqtazosi bilan katta bir sayohat kemasiga juda muhtoj va faqir insonlarni mindirib, gʻoyat mukammal ziyofatlar bilan, ikromlar bilan u muhtoj faqirlarni mamnun qilib dengizlarda Arzning atrofida kezdiradi va oʻzi ham ularning ustida ularni masrurona tomosha qilib u muhtojlarning minnatdorliklaridan lazzat oladi va ularning talazzuzlaridan masrur boʻladi va ularning quvonchlaridan sevinadi, iftixor etadi. Modomiki bunday bir tavziot ma'muri hukmida boʻlgan bir inson, bunday juz'iy bir ziyofat berishdan bu daraja mamnun va masrur boʻlsa.. albatta butun hayvonlarni va insonlarni va hadsiz malaklarni va jinlarni va ruhlarni bir safina-i Rahmoniy boʻlgan Kura-i Arz kemasiga mindirib; roʻyi zaminni anvo'i mat'umot bilan va butun tuygʻularning azvoq va arzoqi bilan toʻldirgan bir dasturxoni Rabboniya shaklida ularga ochish va u muhtoj va mushikoyatr va minnatdor va masrur maxluqotini aqtori koinotda sayohat qildirish bilan va bu dunyoda bu qadar ikromlar bilan ularni masrur etish bilan barobar, dori baqoda Jannatlaridan har birini ziyofati doima uchun bittadan dasturxon qilgan Zoti Hayyi Qayyumga oid boʻlib u maxluqotning tashakkurlaridan va minnatdorliklaridan va masruriyatlaridan va sevinchlaridan kelgan va ta'birida ojiz boʻlganimiz va ma'zun boʻlmaganimiz shuunoti Ilohiyani, "mamnuniyati muqaddasa", "iftixori qudsiy" va "lazzati muqaddasa" kabi ismlar bilan ishorat qilingan ma'oni-i rububiyatdirki, bu doimiy faoliyatni va mutamodiy xalloqiyatni iqtizo etadi.

Ham masalan, bir mohir san'atkor plastinkasiz bir fonograf yaratsa, u fonograf istagani kabi gapirsa, ishlasa; san'atkori naqadar muftaxir boʻladi, mutalazziz boʻladi; oʻziga oʻzi "Mashaalloh" deydi. Modomiki ijodsiz va suriy bir kichik san'at, san'atkorining ruhida bu daraja bir iftixor, bir mamnuniyat hissini uygʻotsa, albatta bu mavjudotning Sone'-i Hakimi koinotning majmu'ini hadsiz ohanglarning anvo'i bilan sado bergan va ovoz berib tasbeh etgan va zikr etib gapirgan bir musiqi-i Ilohiya va bir fabrika-i ajiba yaratish bilan barobar, koinotning har bir navini, har bir olamini boshqa bir san'at bilan va boshqa san'at moʻ'jizalari bilan koʻrsatib zihayotlarning boshlarida bittadan fonograf, bittadan fotoapparat,

bittadan telegraf kabi koʻp uskunalarni, hatto eng kichik bir boshda ham yaratish bilan barobar har bir inson boshiga, yolgʻiz plastinkasiz fonograf, bittadan oynasiz fotoapparat, bir simsiz telegraf emas, balki bulardan yigirma dafa yanada xoriqo, har insonning boshida shunday bir uskunani yaratishdan va istagan tarzida ishlab natijalarni berishdan kelgan iftixori qudsiy va mamnuniyati muqaddasa kabi ma'nolari va rububiyatning bu navidan boʻlgan ulviy shuunoti; albatta va har holda bu faoliyati doimani istilzom etadi.

Ham masalan, bir hukmdori odil ihqoqi haq uchun mazlumlarning haqqini zolimlardan olish bilan va faqirlarni kuchlilarning sharridan muhofaza qilish bilan va harkasga mustahaq boʻlgan haqni berish bilan lazzat olishi, iftixor etishi, mamnun boʻlishi; hukmdorlikning va adolatning bir qoida-i asosiyasi boʻlganidan, albatta Hokimi Hakim, Adli Adil boʻlgan Zoti Hayyi Qayyumning butun maxluqotiga, xususan zihayotlarga "huquqi hayot" ta'bir etilgan sharoiti hayotiyani berish bilan.. va hayotlarini muhofaza uchun ularga jihozot ehson qilish bilan.. va zaiflarni kuchlilarning sharridan Rahimona himoya qilish bilan.. va umum zihayotlarda bu dunyoda ihqoqi haq etish navi tamoman va haqsizlarga jazo berish navi esa qisman sirri adolatning ijrosidan boʻlish bilan.. va ayniqsa mahkama-i kubro-i hashrda adolati akbarning tajalliysidan hosil boʻlgan va ta'birida ojiz boʻlaganimiz shuunoti Rabboniya va ma'oni-i qudsiyadirki, koinotda bu faoliyati doimani iqtizo etadi.

Xullas, bu uch misol kabi; asmo-i husnaning umumida, har biri bu faoliyati doimada bunday qudsiy ba'zi shuunoti Ilohiyaga mador boʻlganliklaridan, xalloqiyati doimani iqtizo etadilar. Ham modomiki har qobiliyat, har bir iste'dod, inbisot va inkishof etib samara berish bilan bir farohlik, bir kenglik, bir lazzat beradi.. ham modomiki har vazifador, vazifasini qilish va bitirish bilan vazifasidan tarhisida buyuk bir rohatlik, bir mamnuniyat his etadi.. va modomiki birgina urug'dan bir qancha mevalarni olish va bir dirhamdan yuz dirham foyda qozonish, sohiblariga juda sevinchli bir holatdir, bir tijoratdir. Albatta butun maxluqotdagi hadsiz iste'dodlarni inkishof ettirgan va butun maxluqotini qiymatdor vazifalarda istihdom etgandan soʻng taraqqiyvoriy tarhis ettirgan, ya'ni unsurlarni ma'danlar martabasiga; ma'danlarni nabotlar hayotiga; nabotlarni rizq vositasi bilan hayvonlarning daraja-i hayotiga; va hayvonlarni insonlarning shuurkorona boʻlgan yuksak hayotiga chiqaradi.

Xullas, har bir zihayotning zohiriy bir vujudining zavoli bilan; (Yigirma Toʻrtinchi Maktubda izoh qilingani kabi) ruhi, mohiyati, huviyati, surati kabi juda koʻp vujudlarini orqasida qoldirgan va oʻrnida vazifa boshiga oʻtkazgan faoliyati doima va xalloqiyati Rabboniyadan nash'at etgan ma'oni-i qudsiyaning va rububiyati Ilohiyaning naqadar ahamiyatli boʻlganliklari anglashiladi.

Muhim bir savolga qat'iy bir javob: Ahli zalolatdan bir qismi deydilarki: "Koinotni bir faoliyati doima bilan tagʻyir va tabdil etgan zotning, albatta oʻzining ham mutagʻayyir va mutahavvil boʻlishi lozim boʻladi."

Aljavob: Hosho!.. Yuz ming marta hosho!.. Yerdagi oynalarning tagʻayyuri koʻkdagi Quyoshning tagʻayyuriga emas, aksincha jilvalarining yangilanganini koʻrsatadi. Ham azaliy, abadiy, sarmadiy, har jihatdan kamoli mutlaqda va istigʻno-i mutlaqda, moddadan mujarrad, makondan, qayddan, imkondan munazzah, mubarro, muallo boʻlgan bir Zoti Aqdasning tagʻayyuri va tabadduli maholdir. Koinotning tagʻayyuri, uning tagʻayyuriga emas, balki adami tagʻayyuriga va gʻayri mutahavvil boʻlganiga dalildir. Chunki mutaaddid narsalarni intizom bilan doimiy tagʻyir va tahrik etgan bir zot, mutagʻayyir boʻlmasligi va harakat qilmasligi lozim boʻladi. Masalan; sen koʻp iplar bilan bogʻliq koʻp oʻqlarni va zambaraklarni aylantirganing va doimiy intizom bilan tahrik etib vaziyatlar berganing vaqt, sen oʻrningda turib tagʻayyur va harakat qilmasliging kerak. Boʻlmasa u intizomni buzasan.

Mashhurdirki: Intizom bilan tahrik etgan harakat qilmasligi va davom bilan tagʻyir etgan, mutagʻayyir boʻlmasligi kerak; toki u ish intizom bilan davom qilsin.

Soniyan: Tagʻayyur va tabaddul; hudusdan va takammul etish uchun yangilanishdan va ehtiyojdan va moddiylikdan va imkondan kelib chiqadi. Zoti Aqdas esa ham qadim, ham har jihatdan kamoli mutlaqda, ham istigʻno-i mutlaqda, ham moddadan mujarrad, ham Vojib-ul Vujud boʻlganidan; albatta tagʻayyur va tabadduli maholdir, mumkin emasdir.

Beshinchi Shua: Ikki masaladir:

Birinchi Masalasi: Ismi Qayyumning jilva-i a'zamini koʻrishni istasak, xayolimizni butun koinotni tomosha qiladigan; biri eng uzoq narsalarni; boshqasi eng kichik zarralarni koʻrsatadigan ikki durbin taxlab birinchi durbin bilan qaraymiz, koʻramizki: Ismi Qayyumning jilvasi bilan, Kura-i Arzdan ming marta katta millionlab kuralar, yulduzlar tirgaksiz boʻlib havodan yanada latif boʻlgan modda-i efiriya ichida qisman ushlab qolingan, qisman vazifa uchun sayohat qildirilyapti. Soʻngra u xayolning xurdabini boʻlgan ikkinchi durbini bilan, kichik zarrotni koʻradigan bir suratda qaraymiz. U sirri qayyumiyat bilan zihayot maxluqoti arziyaning har birining zarroti vujudiyalari bilan, yulduzlar kabi muntazam bir vaziyat olib harakat qilyaptilar va vazifalar qilyaptilar. Xususan zihayotning qonidagi "kurayvoti hamro va bayzo" ta'bir qilganlari zarralardan tashkil topgan kichkinagina toʻdalari, sayyor yulduzlar kabi, mavlaviyvoriy ikki harakati muntazama bilan harakat qilishlarini koʻryapmiz.

Bir xulosat-ul xulosa: {(Hoshiya) Oʻttizinchi Yog'duning olti risolachalarining asosi va mavzusi va ismi a'zamning sirrini tashigan olti muqaddas ismlarning gʻoyat qisqa bir xulosalaridir.} Ismi a'zamning olti ismi, ziyodagi yetti rang kabi imtizoj etib tashkil qilganlari ziyo-i qudsiyaga nazar solish uchun, bir xulosaning zikri munosibdir. Shundayki:

Butun koinotning mavjudotini bunday ushlab turgan, baqo va qiyom bergan, Ismi Qayyumning bu jilva-i a'zamining orqasidan qara: Ismi Hayyning jilva-i a'zami u butun mavjudoti zihayotni jilvasi bilan shu'lalantirgan, koinotni nurlantirgan, butun zihayot mavjudotni jilvasi bilan porlatmoqda. Endi qara: Ismi Hayyning orqasida Ismi Fardning jilva-i a'zami, butun koinotni anvo'i bilan, ajzosi bilan bir vahdat ichiga olmoqda, hamma narsaning peshonasiga bir sikka-i vahdat qoʻymoqda; hamma narsaning yuziga bir xotami ahadiyat bosmoqda; nihoyatsiz va hadsiz tillar bilan jilvasini e'lon ettirmoqda. Endi Ismi Fardning orqasidan Ismi Hakamning jilva-i a'zamiga qaraki; yulduzlardan zarralarga qadar, xayolning ikki durbini bilan tomosha qilganimiz mavjudotning har birini, juz'iy boʻlsin, kulliy boʻlsin, eng katta doiradan eng kichik doiraga qadar, har biriga loyiq va munosib boʻlib mevador bir nizom va hikmatli bir intizom va samarador bir insijom ichiga olgan, butun mavjudotni bezagan, porlatgandir. Soʻngra Ismi Hakamning jilva-i a'zami orqasidan qaraki, Ismi Adlning jilva-i a'zami bilan (Ikkinchi Nuktada izoh qilingan vajh bilan) butun koinotni mavjudoti bilan, faoliyati doima ichida shunday hayrat-angiz mezonlar bilan, oʻlchovlar bilan, tarozilar bilan idora qiladiki; ajromi samoviyadan biri, bir soniya ham muvozanasini yoʻqotsa; ya'ni ismi Adlning jilvasi ostidan chiqsa, yulduzlar ichida bir ostin-ustunlikka, bir qiyomat boshlanishiga sababiyat beradi. Xullas, butun mavjudotning doira-i a'zami, Kahkashondan, ya'ni Samonyoʻli ta'bir qilingan mintaqa-i kubrodan tut, to qon ichidagi kurayvoti hamro va bayzoning doira-i harakatlariga qadar har bir doirasini, har bir mavjudini hassos bir mezon, bir oʻlchov bilan bichilgan bir shakl va bir vaziyat bilan boshdan oxirigacha yulduzlar qoʻshinidan to zarralar qoʻshiniga qadar butun mavjudotning "Amri Kun Fayakun"dan kelgan amrlarga kamoli musahhariyat bilan itoat etganlarini koʻrsatadi. Hozir Ismi Adlning jilva-i a'zami orqasidan (Birinchi Nuktada izoh qilingani kabi) Ismi Quddusning jilva-i a'zamiga qaraki; koinotning butun mavjudotini shunday toza, pok, sof, goʻzal, bezalgan, tiniq qilib koʻrsatadiki; butun koinotga va butun mavjudotga Jamili Mutlaqning hadsiz darajada jamoli zotiysiga loyiq va nihoyatsiz goʻzal boʻlgan asmo-i husnasiga munosib boʻladigan goʻzal oynalar shaklini bergandir.

Alhosil: Ismi a'zamning bu olti ismi va olti nuri, koinotni va mavjudotni boshqa-boshqa goʻzal ranglarda, turli-tuman naqshlarda, boshqa-boshqa ziynatlarda boʻlgan zarrin pardalar ichida mavjudotni oʻragan.

Beshinchi Shuaning Ikkinchi Masalasi: Koinotga tajalliy etgan qayyumiyatning jilvasi, vohidiyat va jalol nuqtasida boʻlgani kabi, koinotning markazi va madori va ziyshuur mevasi boʻlgan insonda ham, qayyumiyatning jilvasi ahadiyat va jamol nuqtasidan tazohuri bor. Ya'ni, qandayki koinot sirri qayyumiyat bilan qoimdir.. shunga o'xshab, Ismi Qayyumning mazhari akmali boʻlgan inson bilan, bir jihatda koinot qiyom topadi; ya'ni koinotning aksar hikmatlari, foydalari, gʻoyalari insonga qaragani uchun, goʻyo insondagi jilva-i qayyumiyat koinotga bir ustundir. Ha, Zoti Hayyi Qayyum bu koinotda insonni iroda etgan va koinotni u uchun yaratgan deyish mumkin. Chunki inson jome'iyati tomma bilan butun asmo-i Ilohiyani anglaydi, zavq etadi. Xususan rizqdagi zavq jihati bilan juda koʻp asmo-i husnani anglaydi. Holbuki maloikalar ularni u zavq bilan bilolmaydilar.

Xullas, insonning bu ahamiyatli jome'iyatidirki: Zoti Hayyi Qayyum insonga butun asmosini ihsos etmoq va butun anvo'i ehsonotini tottirmoq uchun shunday ishtahali bir me'da berganki, u me'daning keng dasturxonini hadsiz anvo'i mat'umoti bilan karimona toʻldirgan. Ham bu moddiy me'da kabi hayotni ham bir me'da qilgan. U hayot me'dasiga tuygʻular, qoʻllar hukmida gʻoyat keng bir dasturxoni ne'mat ochgan. U hayot esa, tuygʻulari vositasi bilan, u dasturxoni ne'matdan har xil istifodalar bilan tashakkurotning har navini qiladi. Va bu hayot me'dasidan soʻngra bir insoniyat me'dasini berganki, u me'da hayotdan yanada keng bir doirada rizq va ne'mat istaydi. Aql va fikr va xayol u me'daning qoʻllari hukmida, samovot va zamin kengligida, u dasturxoni rahmatdan istifoda etib shukr qiladi. Va insoniyat me'dasidan soʻngra hadsiz keng boshqa bir dasturxoni ne'mat ochish uchun, Islomiyat va iymon aqidalarini, koʻp rizq istaydigan bir ma'naviy me'da hukmiga keltirib, uning rizq dasturxonining doirasini mumkinot doirasining xorijida kengaytirib, asmo-i Ilohiyani ham ichiga oladigan qilganki, u me'da bilan Ismi Rahmonni va Ismi Hakimni eng buyuk bir zavqi rizqiy bilan his qiladi. "Alhamdulillahi a'la Rahmoniyatihi va a'la Hakimiyatihi" deydi va hokazo.. bu ma'naviy me'da-i kubro bilan hadsiz ne'mati Ilohiyadan istifoda qila oladi va ayniqsa u me'dadagi muhabbati Ilohiya zavqining yana boshqa bir doirasi bor.

Xullas Zoti Hayyi Qayyum, insonni butun koinotga bir markaz, bir mador qilib, koinot qadar keng bir dasturxoni ne'mat insonga ochganining va koinotni insonga musahhar qilganining va koinotning inson bilan mazhar boʻlgan sirri qayyumiyat bilan bir jihatda qoim boʻlganining hikmati esa, insonning muhim uch vaifasidir.

Birinchisi: Koinotda muntashir butun anvo'i ne'matni inson bilan tanzim etmoq va insonning manfaati ipi bilan tasbeh donalari kabi tanzim etadi, ne'matlar iplarining uchlarini insonning boshiga bogʻlaydi, rahmat xazinalarining umum turlariga insonni bir roʻyxat hukmiga keltiradi.

Ikkinchi Vazifasi: Zoti Hayyi Qayyumning xitobotiga, inson jome'iyati e'tibori bilan eng mukammal muxotab boʻlmoq va hayratkorona san'atlarini taqdir va tahsin etmoq bilan eng yuksak ovozli bir dallol boʻlmoq va shuurdorona tashakkurotning butun anvo'i bilan, butun anvo'i ne'matiga va turli-tuman hadsiz ehsonotiga shukr va hamdu sano etmoqdir.

Uchinchi Vazifasi: Hayoti bilan, uch jihat bilan Zoti Hayyi Qayyumga va shuunotiga va qamragan sifatlariga oynadorlik qilmoqdir.

Birinchi Vajh: Inson oʻz ajzi mutlaqi bilan, Xoliqining qudrati mutlaqasini va darajotini; va ajzning darajalari bilan, qudratning martabalarini his qilmoqdir. Va faqri mutlaqi bilan rahmatini va rahmatining darajalarini idrok qilmoq va zaifligi bilan uning quvvatini anglamoqdir. Va hokazo.. nuqson sifatlari bilan Xoliqining avsofi kamoliga miqyosvoriy oyna boʻlmoq. Tunda nurning yanada ziyoda porlashiga nazaran, tun zulmatining elektr chiroqlarini koʻrsatishga mukammal bir oyna boʻlgani kabi, inson ham bunday noqis sifatlari bilan kamoloti Ilohiyaga oynadorlik qiladi.

Ikkinchi Vajh: Inson, juz'iy irodasi bilan va ozgina ilmi bilan va kichkina qudrati bilan va zohiriy molikiyati bilan va xonasini bino qilishi bilan, bu koinot ustasining molikiyatini va san'atini va irodasini va qudratini va ilmini koinotning kattaligi nisbatida anglaydi, oynadorlik qiladi.

Uchinchi Vajhdagi oynadorlikning ikki yuzi bor:

Biri, asmo-i Ilohiyaning boshqa-boshqa naqshlarini oʻzida koʻrsatmoqdir. Goʻyo inson jome'iyati bilan koinotning kichik bir mundarijasi va bir misoli musagʻgʻarasi hukmida boʻlib, umum asmoning naqshlarini koʻrsatadi.

Ikkinchi yuzi, shuunoti Ilohiyaga oynadorlik qiladi. Ya'ni, oʻz hayoti bilan Zoti Hayyi Qayyumning hayotiga ishorat qilgani kabi, oʻz hayotida inkishof etgan sam' va basar kabi tuygʻularning vositasi bilan, Zoti Hayyi Qayyumning sam' va basar kabi sifatlariga oynadorlik qiladi, bildiradi. Ham inson hayotida boʻlgan va inkishof etmagan va his va hassosiyat suratida gʻalayon etgan va kasratli bir suratda boʻlgan juda nozik hayotiy tuygʻular, ma'nolar va hislar vositasi bilan, Zoti Hayyi Qayyumning shuunoti qudsiyasiga oynadorlik qiladi. Masalan: U hassosiyat ichida; sevmoq, iftixor etmoq, mamnun boʻlmoq, masrur boʻlmoq, mufarrah boʻlmoq kabi ma'nolar bilan Zoti Aqdasning qudsiyatiga va gʻino-i mutlaqiga munosib va loyiq boʻlmoq sharti bilan, u navdan boʻlgan shuunotiga oynadorlik qiladi.

Ham inson, qandayki hayoti jome'asi bilan Zoti Zuljalolning sifot va shuunotiga bir miqyosi ma'rifatdir va jilva-i asmosiga bir mundarijadir va shuurli bir oynadir.. va hokazo koʻp jihatlar bilan Zoti Hayyi Qayyumga oynadorlik qiladi.

Shunga o'xshab: Inson, shu koinotning haqoiqlariga bir vohidi qiyosiydir, bir mundarijadir, bir miqyosdir va bir mezondir. Masalan: Koinotda Lavhi Mahfuzning gʻoyat qat'iy bir dalili vujudi va bir namunasi, insondagi quvva-i hofizadir va olami misolning vujudiga qat'iy dalil va namuna, quvva-i xayoliyadir {(Hoshiya) Ha, qandayki insonning anosirlari koinotning unsurlaridan; va suyaklari tosh va qoyalaridan; va sochlari nabot va ashjaridan; va badanida oqqan qon va koʻzidan, qulogʻidan, burnidan va ogʻzidan oqqan boshqa-boshqa suvlari, Arzning chashmalaridan va ma'daniy suvlaridan xabar beradilar, dalolat qilib ularga ishorat qiladilar. Aynan shuning kabi; insonning ruhi olami arvohdan va hofizalari Lavhi Mahfuzdan va quvva-i xayoliyalari olami misoldan.. va hokazo har bir jihozi bir olamdan xabar beradilar. Va ularning vujudlariga qat'iy shahodat qiladilar.} va koinotdagi ruhoniylarning bir dalili vujudi va namunasi, insondagi quvvalardir va latifalardir va hokazo... Inson, kichik bir miqyosda, koinotdagi haqoiqi iymoniyani shuhud darajasida koʻrsata oladi.

Xullas, insonning mazkur vazifalar kabi juda muhim xizmatlari bor. Jamoli boqiyga oynadir, kamoli sarmadiyga dalloli mazhardir va rahmati abadiyaga muhtoji mushikoyatrdir. Modomiki jamol, kamol, rahmat boqiydirlar va sarmadiydirlar; albatta u jamoli boqiyning oyna-i mushtoqi va u kamoli sarmadiyning dalloli oshiqi va u rahmati abadiyaning muhtoji mushikoyatri boʻlgan inson, boqiy qolish uchun, bir dori baqoga kiradi va u boqiylarga rafoqat uchun abadga ketadi va u abadiy jamol va u sarmadiy kamol va doimiy rahmatga, abad-ul abadda rafoqat etmoq kerakdir, lozimdir. Chunki abadiy bir jamol foniy bir mushtoqqa va zoil bir doʻstga rozi boʻlmaydi. Chunki jamol, oʻzini sevgani uchun, sevishiga muqobil muhabbat istaydi. Zavol va fano esa, u muhabbatni adovatga oʻzgartiradi, aylantiradi. Agar inson abadga ketib boqiy qolmasa, fitratidagi jamoli sarmadiyga qarshi boʻlgan asosli muhabbat oʻrniga adovat boʻladi. Oʻninchi Soʻzning hoshiyasida bayon qilingani kabi: Bir zamon bir dunyo goʻzali bir oshigʻini huzuridan chiqaradi. U odamdagi ishq birdan adovatga aylanadi va deydiki: "Tuf!.. Naqadar xunuk" deb oʻziga tasalli berish uchun jamolidan arazlaydi, jamolini inkor qiladi. Ha, inson bilmagan narsasiga dushman boʻlgani kabi, qoʻli yetishmagan yoxud tutolmagan narsalarining adovatkorona qusurlarini qidiradi, goʻyo dushmanlik qilishni istaydi. Modomiki butun koinotning shahodati bilan Mahbubi Haqiqiy va Jamili Mutlaq, butun goʻzal asmo-i husnasi bilan oʻzini insonga sevdiradi va insonlarning oʻzini sevishlarini istaydi; albatta va har holda, oʻzining ham mahbubi, ham habibi boʻlgan insonga fitriy bir adovatni berib oʻzidan o'ta qattiq arazlantirmaydi.. va fitratan eng ziyoda sevimli va muhabbatli va parastish uchun yaratgan eng mustasno maxluqi boʻlgan insonning fitratiga butun-butun zid boʻlib bir yashirin adovatni insonning ruhiga bermaydi.

Chunki inson sevgan va qiymatini taqdir qilgan bir Jamoli Mutlaqdan abadiy ayrilishdan kelgan chuqur yarasini; faqat unga adovat bilan, undan arazlash bilan va uni inkor qilish bilan tadoviy eta oladi. Xullas, kofirlarning Allohning dushmani boʻlishi, bu nuqtadan kelib chiqadi. Unday boʻlsa, har holda u Jamoli Azaliy oʻzining oyna-i mushtoqi boʻlgan inson bilan abad-ul obod yoʻlida sayohatida barobar boʻlish uchun, har holda bir dori baqoda bir hayoti boqiyaga insonni mazhar etadi.

Ha, modomiki inson fitratan bir Jamoli Boqiyga mushtoq va muhib bir suratda yaratilgandir.. va modomiki boqiy bir jamol zoil bir mushtoqqa rozi boʻlolmaydi.. va modomiki inson bilmagan yoki yetisholmagan yoki tutolmagan bir maqsudidan kelgan huzun va alamdan tasalli topish uchun, u maqsudning qusurini topish bilan, balki yashirin adovat qilish bilan oʻzini taskin etadi.. va modomiki bu koinot inson uchun xalq etilgan va inson esa ma'rifat va muhabbati Ilohiya uchun yaratilgan.. va modomiki bu koinotning Xoliqi, asmosi bilan sarmadiydir.. va modomiki asmolarining jilvalari doim va boqiy va abadiy boʻladi; albatta va har holda inson, bir dori baqoga ketadi va bir hayoti boqiyaga mazhar boʻladi. Va insonning qiymatini va vazifalarini va kamolotini bildirgan rahbari a'zam va insoni akmal boʻlgan Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalam insonga doir bayon qilganimiz butun kamolotni va vazifalarni eng akmal bir suratda oʻzida va dinida koʻrsatishi bilan koʻrsatadiki: Qandayki koinot inson uchun yaratilgan va koinotdan maqsud va muntahob insondir; shuning kabi, insondan ham eng katta maqsud va eng qiymatdor muntahob va eng porloq oyina-i Ahad va Samad, albatta Ahmadi Muhammaddir.