Oʻn Toʻrtinchi Yogʻdu
Aziz siddiq qardoshim Ra'fat Bey!
"Savr va Hut"ga doir soʻragan savolingning ba'zi risolalarda javobi bor. U xil savollarga koʻra javob "Yigirma toʻrtinchi Soʻz"ning Uchinchi shoxida "Oʻn ikki asl" nomi bilan oʻn ikki muhim qoida bayon qilingan. Oʻsha qoidalarning har biri Hz.Paygʻambarning (ASM) hadislariga doir bir-biridan farq qiladigan ta'villarga doir oʻlchov va hadislarga kelgan shubhalarni daf qiladigan muhim asosdir. Afsuski, hozircha sunuhotdan boshqa ilmiy masalalar bilan shugʻullanishimga mone boʻlgan ba'zi hollar bor. Shuning uchun savolingizga koʻra javob berolmayman. Agar qalbiy sunuhoti boʻlsa, majburan mashgʻul boʻlaman. Ba'zan savollarga sunuhot mos kelgani uchun javob beriladi, xafa boʻlmanglar. Shuning uchun har bir savolingizga loyigʻicha javob berolmayman. Mayli, bu safar savolingizga qisqa bir javob beray.
Savolingizda: "Domlalar: "Yer hoʻkiz va baliq ustida turadi", deydilar. Holbuki Yer muallaqda bir yulduz kabi kezganini geografiya koʻrmoqda. Na hoʻkiz bor va na baliq?" deyapsiz.
Javob: Ibn Abbos (RA) kabi zotlarga nisbat berilgan sahih bir rivoyatda, Rasuli Akram alayhissalotu vassalomdan "Dunyo nima ustida?" deb soʻralganida: عَلَى الثَّوْرِ وَالْحُوتِ Bir rivoyatda bir safar عَلَى الثَّوْرِ deb marhamat qilganlar, boshqa safar عَلَى الْحُوتِ deganlar. Muhaddislarning bir qismi Isroiliyotdan olingan va eskidan beri naql qilingan xurofotga oʻxshash hikoyalarga bu hadisni tatbiq qilishgan. Xususan Bani Isroil olimlarining musulmon boʻlganlaridan bir qismi, oʻtgan kitoblarda "Savr va Hut" haqida koʻrgan hikoyalarini hadisga tatbiq qilib, hadisning ma'nosini gʻalati tarzda tarjima qilishgan. Hozircha bu savolingizga doir gʻoyat qisqa uch asos va uch jihat aytiladi.
Birinchi asos: Bani Isroil olimlarining bir qismi musulmon boʻlgandan soʻng, eski ma'lumotlari ham ular bilan birga musulmon boʻlgan, Islomiyat mulkiga aylangan. Holbuki eski ma'lumotlarida xatolar bor. Oʻsha xatolar, albatta ularga oid, Islomiyatga oid emas!
Ikkinchi asos: Tashbeh va misol keltirishlar olimlardan avomga oʻtish bilan, ya'ni ilmning qoʻlidan jaholatning qoʻliga tushishi va zamon oʻtishi bilan haqiqat deb qabul qilinadi. Masalan, kichikligimda Oy tutildi. Men volidamga: "Nima uchun oy bunday boʻldi?", dedim. "Ilon yutdi", dedi. "Koʻrinyaptiku?", dedim. "Yuqorida ilonlar shisha kabi boʻlib, ichlaridagi narsalarni koʻrsatadilar", dedi. Bu bolalik xotirasini koʻp zamon xotirlar edim. Va: "Bu qadar haqiqatsiz bir xurofot volidam kabi jiddiy zotlarning tilida qanday kezmoqda?" deb oʻylar edim. Nihoyat falakiyot ilmini mutolaa qilgan vaqtim koʻrdimki, volidamning so'zini gapirganlar, tashbehni haqiqat deb oʻylashgan. Chunki Quyosh darajalarining orbitasi boʻlgan "burjlar joylashgan hudud" ta'bir qilganlari ulkan doira Oy manzillarining orbitasi boʻlib, harakat yoʻlining doirasi bir-biri ustiga oʻtish bilan, oʻsha ikki doira har biri ikki qavs shaklida ko'ringan. Oʻsha ikki qavsga astronom olimlar latif bir tashbeh bilan ikki katta ilon ma'nosidagi "tinnineyn" nomini berishgan.
Oʻsha ikki doiraning kesishish nuqtasiga, bosh ma'nosida "ra's", ikkinchisiga dum ma'nosida "zanab" deyishgan. Oy ra'sga va Quyosh zanabga kelgan vaqt astronomiya ta'biriga koʻra "Oy tutilishi" sodir boʻladi. Ya'ni, Yer sayyorasi toʻliq ikkisining oʻrtasiga tushadi, oʻsha vaqtda Oy tutiladi. Oʻtgan tashbeh bilan "Oy tinninning ogʻziga kirdi" deyiladi.
Bu yuksak va ilmiy tashbeh avomning tiliga o'ltishi bilan, zamon oʻtishi bilan, Oyni yutadigan ulkan bir ilon shaklini olgan.
Xullas, "Savr va Hut" nomili ikki buyuk malak, bir muqaddas latif tashbeh bilan va ma'nodor bir ishora bilan "Savr va Hut" nomi bilan nomlangan Muqaddas, yuksak nubuvvat tilidan umumning tiliga kirish bilan, oʻsha tashbeh haqiqatga aylangan, xuddi katta bir hoʻkiz va dahshatli bir baliq suratini olgan.
Uchinchi Asos: Qur'onning mutashabehoti bo'lib, gʻoyat chuqur masalalarni misol vositasida va tashbehlar bilan avomga dars beradi. Xuddi shuning kabi, hadisning mutashabehoti bor, gʻoyat chuqur haqiqatlarni hamma biladigan tashbehlar bilan ifoda qiladi. Masalan: Bir-ikki risolada bayon qilganimiz kabi: Bir kuni Paygʻambarimiz (ASM) huzurlarida juda qattiq shovqin eshitildi. "Yetmish yildan beri dumalab, endi Jahannamning tubiga tushgan bir toshning shovqinidir." deb marhamat qildilar. Bir necha daqiqadan soʻng bir kishi kelib, "Yetmish yoshli mashhur munofiq oʻldi", dedi. Rasuli Akram alayhissalotu vassalomning gʻoyat baligʻ misol keltirishlarining haqiqatini e'lon qildi.
Sening savoling javobiga hozircha "uch jihat" aytiladi.
Birinchisi: Arsh va samovotning tashuvchilari deyilgan malaklarning bittasining ismi "Nasir" va boshqasining ismi "Savr" boʻlib toʻrtta malakni Janobi Haq arsh va samovotga saltanati rububiyatiga nazorat qilish uchun tayin qilganidek, samovotning bir ukasi va sayyoralarning bir doʻsti boʻlgan Yer kurrasiga ham ikki malakni nazoratchi va tashuvchi qilib tayin qilgan. Oʻsha malaklarning bittasining ismi "Savr" va boshqasining ismi "Hut"dir. Va oʻsha nomni berishining sirri shudirki: Yer ikki qismdir. Biri suv, boshqasi tuproq. Suv qismini jonlantirgan baliqdir. Tuproq qismini jonlantirgan, insonlarning hayot tayanchi boʻlgan ziroat, hoʻkiz bilandir va hoʻkizning yelkasidadir. Yer kurrasiga muakkal ikki malak ham qoʻmondon, ham nazoratchi boʻlganlari uchun, albatta baliq toifasiga va hoʻkiz naviga bir munosabat jihatlari boʻlishi lozimdir. Balki, وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ oʻsha ikki malakning olami malakut va olami misolda hoʻkiz va baliq suratida aks etishadi. {(Hoshiya) Ha, Yer kurrasi cheksiz havo okeanida bir safina-i Rabboniya va hadisning ochiq ifodasi bilan oxiratning bir ekinzori, ya'ni koʻchatzor dalasi boʻlganidan, jonsiz va shuursiz ulkan kemani dengizda amri Ilohiy bilan, intizom bilan, hikmat bilan suzdirgan, kapitanlik qilgan malaklarga "Hut" nomi va dalaga izni Ilohiy bilan nazorat qilgan malaklarga "Savr" ismi naqadar yarashgani yaqqoldir.} Bu munosabatga va oʻsha nazoratga ishora qilib va Yer kurrasining oʻsha ikki muhim yaratilgan borliqlariga ishora qilib lisoni moʻ'jiz-ul bayoni Nabaviyاَلْاَرْضُ عَلَى الثَّوْرِ وَالْحُوتِ deb, gʻoyat chuqur va keng bir sahifa qadar masalalarni ichiga olgan bir haqiqatni gʻoyat goʻzal va qisqa, birgina jumla bilan ifoda qilgan.
Ikkinchi jihat: Masalan: "Bu davlat va saltanat qaysi narsa ustida turadi?", deyilsa. Javobida: عَلَى السَّيْفِ وَ الْقَلَمِ deyiladi. Ya'ni "Askar qilichining shijoatiga, quvvatiga va davlat xodimi qalamining diroyatiga va adolatiga tayanadi." Xuddi shuning kabi: Modomiki Yer kurrasi jonzotlarning maskanidir va jonzotlarning qoʻmondoni insondir va insonning sohillarda yashaydigan qismining katta qismining tirikchilik manbalari baliqdir va sohillarda yashamaydigan qismining tirikchilik manbalari ziroat bilan hoʻkizning yelkasidadir va muhim bir tijorat manbai baliqdir. Albatta davlat qilich va qalam ustida turgani kabi, Yer kurrasi ham hoʻkiz va baliq ustida turibti deyiladi. Zero qachonki hoʻkiz ishlamasa va baliq millionlab tuxumni birdan qoʻymasa, inson yashay olmaydi, hayot mahv boʻladi, Xoliqi Hakiym Yerni xarob qiladi.
Xullas, Rasuli Akram alayhissalotu vassalom gʻoyat moʻ'jizali shaklda va gʻoyat yuksak va gʻoyat hikmatli bir javob bilan: اَلْاَرْضُ عَلَى الثَّوْرِ وَالْحُوتِ deganlar. Insoniyatning hayoti qanchadan qancha jinsi hayvoniyning hayoti bilan aloqador ekaniga doir keng bir haqiqatni ikki kalima bilan dars berganlar.
Uchinchi Jihat: Qadimgi astronomiya fanida Quyosh harakatlanishi aytilgan. Quyoshning har oʻttiz darajasini bitta burj deb ataganlar. Oʻsha burjlardagi yulduzlarning oralarida bir-birini bogʻlaydigan faraziy chiziqlar tortilsa, bitta vaziyat hosil boʻlgan vaqt, ba'zisida asad (ya'ni arslon) suratini, ba'zisida tarozi ma'nosida mezon suratini, ba'zisida hoʻkiz ma'nosiga savr suratini, ba'zisida baliq ma'nosiga hut suratini koʻrsatgan. Oʻsha munosabatga binoan u burjlarga oʻsha ismlar berilgan. Bu asrning astronomiyasi nazarida esa Quyosh harakatlanmaydi, deyiladi. Shu sabab burjlar boʻsh va ishlatilmasdan va ishsiz qolishgan. Quyoshning oʻrniga Yer kurrasi harakatlanadi. Shunday ekan boʻsh, ishsiz burjlar va yuqoridagi ishlatilmagan doiralar oʻrniga zaminda Yerning yillik orbitasida kichik miqyosda oʻsha doiralarni tashkil qilish kerak. Shu holda samoviy burjlar Yerning yillik orbitasidan aks qiladi. Va Yer kurrasi har oy samoviy burjlarning bittasining soyasida va misolida boʻladi. Goʻyo Yerning yillik orbitasi bir oyna hukmida boʻlib samoviy burjlar unda aks etadi.
Bu jihatdan Rasuli Akram alayhissalotu vassalom oldin zikr qilganimiz kabi, bir marta عَلَى الثَّوْرِ, bir marta عَلَى الْحُوتِ deganlar. Ha, moʻ'jiz-ul bayon boʻlgan lisoni nubuvvatga yarashadigan tarzda gʻoyat chuqur va koʻp asr oʻtib tushuniladigan haqiqatga ishora qilib bir marta عَلَى الثَّوْرِ deganlar. Chunki Yer kurrasi oʻsha savol vaqtida Savr burjining misolida edi. Bir oy oʻtib yana soʻralganda, عَلَى الْحُوتِ deganlar. Chunki oʻsha vaqt Yer kurrasi Hut burjining soyasida ekan.
Xullas, istiqbolda tushuniladigan bu yuksak haqiqatga ishora qilib va Yer kurrasining vazifasidagi harakatiga va sayohatiga ishora qilib va samoviy burjlar Quyosh e'tibori bilan ishsiz va musofirsiz boʻlganlariga va haqiqiy ishlagan burjlar esa Yer kurrasining yillik orbitasida boʻlganiga va oʻsha burjlarda vazifa bajargan va sayohat qilgan Yer kurrasi boʻlganiga ramzan عَلَى الثَّوْرِ وَالْحُوتِ deganlar.
Ba'zi Islomiy kitoblarda savr va hutga doir gʻalati va aqlga sig'maydigan hikoyalar yo Isroiliyotdir yoki tashbeh yoki ba'zi muhaddislarning ta'villari bo'lib, ba'zi diqqatsizlar tarafidan hadis deb Rasuli Akram alayhissalotu vassalomga nisbat qilingan.
Ikkinchi Savol: Oli Aba haqidadir.
Qardoshim, Oli Aba haqidagi javobsiz qolgan savolingizning koʻp hikmatlaridan yolgʻiz bir hikmati aytiladi. Jumladan: Rasuli Akram alayhissalotu vassalom kiygan muborak xirqalarini Hazrati Ali (RA) va Hazrati Fotima (RA) va Hazrati Hasan va Husanning (RA) ustlariga yopib,
oyati bilan duo qilishlarining sirlari va hikmatlari bor. Sirlaridan bahs qilmaymiz. Faqat risolat vazifasiga taalluqli bir hikmati shuki: Rasuli Akram alayhissalotu vassalom gʻaybni bilgan va istiqbolni koʻrgan nubuvvat nazari bilan oʻttiz-qirq yil soʻngra sahobalar va tobe'iynlar ichida jiddiy fitnalar boʻlib qon toʻkilishini koʻrganlar. Ichida eng mumtoz shaxsiyatlar, xirqasi ostida boʻlgan uchta shaxsiyat borligini mushohada qilganlar. Hazrati Alini (RA) ummat nazarida poklash va oqlash va Hazrati Husanga (RA) ta'ziya bildirish va tasalli berish va Hazrati Hasanni (RA) tabriklash va musolaha yoʻli bilan muhim bir fitnani yoʻqotib, sharafini va ummatga buyuk foydasini e'lon qilish va Hazrati Fotimaning zurriyotining toza va sharafli ekanini va Ahli Bayt oliy unvoniga loyiq ekanlarini e'lon qilish uchun oʻsha toʻrtta kishiga oʻzlari bilan birga "Xamsa-i Oli Aba" unvonini bergan oʻsha xirqani yopganlar.
Albatta Hazrati Ali (RA) xalifa-i bilhaq edilar, lekin toʻkilgan qonlar juda ahamiyatli boʻlganidan, ummat nazarida oqlanishi va baroati, risolat vazifasi e'tibori bilan ahamiyatli boʻlgani uchun, Rasuli Akram alayhissalotu vassalom oʻsha suratda u kishini oqlaydilar. Uni tanqid qilgan va xato deb bilgan va zalolatda degan Xorijiylarni va Umaviylarning tajovuzkor tarafdorlarini sukutga da'vat qiladilar. Darhaqiqat, Xorijiylar va Umaviylarning ifrotchi tarafdorlari Hazrati Ali (RA) haqidagi tafritlari va zalolatda deyishlari va Hazrati Husanning (RA) gʻoyat fojiali achinarli hodisasi bilan Shialarning ifrotlari va bid'atlari va Shayxayndan yuz oʻgirishlari ahli Islomga juda zararli boʻlgan.
Xullas, bu xirqa va duo bilan Rasuli Akram alayhissalotu vassalom Hazrati Ali (RA) va Hazrati Husanni (RA) mas'uliyatdan va ayblovdan va ummatini ular haqida badbinlikdan qutqargani kabi, Hazrati Hasanni (RA) qilgan musolahasi bilan ummatga qilgan yaxshiligini risolat vazifasi nuqtasida tabriklaydi va Hazrati Fotimaning (RA) zurriyotining muborak nasli olami Islomda Ahli Bayt unvonini olib oliy bir sharaf qozonishlarini va Hazrati Fotima (RA)
degan Hazrati Maryamning volidasi kabi zurriyot jihatidan juda sharafli boʻlishini e'lon qiladi.
Ikkinchi Maqom
ning minglab sirlaridan olti siriga doirdir.
Eslatma: "Basmala"ning rahmat nuqtasida porloq bir nuri soʻniq aqlimga uzoqdan koʻrindi. Uni oʻz nafsim uchun qayd suratida yozib qoʻyishni istadim. Va yigirma-oʻttiztacha sirlar bilan oʻsha nurning atrofida bir doira aylantirib ovlash va tutishni orzu qildim. Lekin, afsuski, hozircha orzuimga toʻliq muvaffaq boʻlolmadim. Yigirma-oʻttiztadan besh-oltitaga tushdi.
"Ey inson!" deganimda oʻz nafsimni nazarda tutaman. Bu dars oʻz nafsimga xos boʻlgani holda, ruhan men bilan munosabatdor va nafsi nafsimdan koʻra hushyorroq boʻlgan zotlarga balki foydalanishga vosita boʻlish niyatida, "Oʻn toʻrtinchi Yogʻdu"ning Ikkinchi maqomi sifatida mudaqqiq qardoshlarimning istaklariga havola qilaman. Bu dars aqldan koʻra koʻproq qalbga, dalildan ziyoda zavqqa ta'alluqlidir.
Shu maqomda bir nechta sir zikr qilinadi.
BIRINCHI SIR: "Bismillahir Rohmanir Rohiym"ning bir jilvasini shunday koʻrdimki: Koinot siymosida, Yer siymosida va inson siymosida bir-biri ichida bir-birining namunasini koʻrsatadigan uch sikka-i rububiyat bor: Biri: Umum koinotdagi ta'ovun, tasonud, ta'onuq, tajovub namoyon boʻlgan sikka-i kubro-i uluhiyat boʻlib "Bismilloh" unga qaraydi.
Ikkinchisi: Yer kurrasi siymosida nabotot va hayvonotning tadbir va tarbiya va idorasidagi oʻxshashlik, uygʻunlik, intizom, saranjomlik, lutf va marhamatdan namoyon boʻlgan sikka-i kubro-i rahmoniyat bo'lib, "Bismillahir Rohman" unga qaraydi.
Soʻngra insonning mohiyati jome'asining siymosidagi latoifi Ra'fat va daqoiqi shafqat va marhamati Ilohiyaning shu'lalaridan namoyon boʻlgan sikka-i ulyo-i rahimiyat boʻlib, "Bismillahir Rohmanir Rohiym"dagi "ar-Rohiym" unga qaraydi.
Demak, "Bismillahir Rohmanir Rohiym" olam sahifasida nuroniy qator tashkil qilgan uch sikka-i ahadiyatning muqaddas unvoni va pishiq bir arqoni va porloq bir yozuvidir. Ya'ni, "Bismillahir Rohmanir Rohiym" yuqoridan tushgan uchi, koinotning mevasi va olamning kichraytirilgan nusxasi boʻlgan insonga kelib taqaladi. Yerni Arshga bogʻlaydi. Insoniy Arshga chiqishga bir yoʻl boʻladi.
IKKINCHI SIR: Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon cheksiz yaratilgan koʻp sonli maxluqotda namoyon boʻlgan vohidiyat ichida aqllarni chalg'itmaslik uchun, doim vohidiyat ichida ahadiyat jilvasini koʻrsatadi. Ya'ni, masalan: Quyosh ziyosi bilan cheksiz narsalarni qamraydi. Quyosh zotini butun ziyosi bilan mulohaza qilish uchun gʻoyat keng bir tasavvur va keng qamrovli bir nazar lozim boʻlganidan, unuttirmaslik uchun, har bir porloq narsa Quyoshning zotini aksi vositasi bilan koʻrsatadi va oʻz qobiliyatiga koʻra Quyoshning zotiy jilvasi bilan birga ziyosi, harorati kabi xossalarini koʻrsatadi. Va har porloq narsa Quyoshni butun sifatlari bilan oʻz qobiliyatiga koʻra koʻrsatgani kabi, Quyoshning ziyo va harorat va ziyodagi yetti rang kabi sifatlarining har biri, qarshisidagi barcha narsalarni qamraydi. Shuning kabi: وَ لِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى -misolda xato boʻlmasin,- ahadiyat va samadiyati Ilohiya har bir narsada, xususan jonzotlarda, xususan insonning mohiyat oynasida barcha Ismlari bilan bir jilvasi boʻlgani kabi.. vahdat va vohidiyat jihati bilan ham mavjudot bilan aloqador har bir ismi butun mavjudotni qamraydi. Xullas, vohidiyat ichida aqllarni boʻgʻmaslik va qalblar Zoti Aqdasni unutmasligi uchun doimo vohidiyatdagi sikka-i ahadiyatga diqqatni qaratadi, bu esa oʻsha sikkaning uch muhim tugunini "Bismillahir Rohmanir Rohiym" ko'rsatadi.
UCHINCHI SIR: Shu cheksiz koinotni quvontirgan, rahmat ekanini ko'ryapmiz. Va bu qorongʻu mavjudotni nurlantirgan, rahmat ekani ochiq ravshan. Va bu hadsiz ehtiyojlar ichida oʻralashayotgan maxluqotni tarbiya qilgan, yana rahmat ekani maʻlum. Va bir daraxt barcha qismlari bilan mevasiga yuzlangani kabi, butun koinotni insonga qaratgan va har tarafda unga qaratgan va yordamiga oshiqtirgan, rahmat ekani oshkor. Va bu cheksiz fazoni va boʻsh va xoli olamni toʻldirgan, nurlantirgan va quvontirgan, rahmat ekani ko'rib turibmiz. Va bu foniy insonni abadga nomzod qilgan va azaliy va abadiy bir zotga suhbatdosh va doʻst qilgan, rahmat ekani ravshandir.
Ey inson! Modomiki rahmat shunday kuchli va jozibador va sevimli va madadkor mahbub bir haqiqat ekan. "Bismillahir Rohmanir Rohiym" de. U haqiqatni mahkam tut va mutlaq vahshatdan va cheksiz ehtiyojlarning alamlaridan qutul. Va oʻsha Azal va Abad Sultonining taxtiga yaqinlash, va oʻsha rahmatning shafqati va shafoati va shu'lalari bilan Sultonga suhbatdosh va xalil va doʻst boʻl.
Darhaqiqat, koinotdagi borliqlarning turlarini hikmat doirasida insonning atrofida toʻplab, barcha hojatlariga mukammal intizom va inoyat bilan oshiqtirish, ikki holatdan biri ekani aniq:
Yo koinotning har bir navi oʻzidan oʻzi insonni taniydi, unga itoat qiladi, yordamiga oshiqadi. (Bu esa yuz daraja aqldan uzoq boʻlgani kabi, koʻp mahollarni keltirib chiqaradi.) Inson kabi bir ojizi mutlaqda eng quvvatli bir Sultoni Mutlaqning qudrati boʻlishi lozim boʻladi.
Yoxud bu koinotning pardasi orqasida bir Qodiyri Mutlaqning ilmi bilan yordamlashish boʻlmoqda. Demak, koinotning navlari insonni tanimaydi, balki insonni biladigan va taniydigan, marhamat qiladigan Zotning tanishi va bilishining dalillaridir.
Ey inson! Esingni yigʻ! Butun yaratilgan borliqlarning turlarini senga yoʻnaltirib yordam qoʻllarini uzattirgan va sening hojatlaringga "Labbay" dedirgan Zoti Zuljalol seni bilmasligi, tanimasligi mumkinmi? Modomiki seni bilar ekan, rahmati orqali bilganini bildirayotgan ekan, sen ham Uni bil, hurmat bilan bilganingni bildir. Va sen kabi mutlaq zaif, mutlaq ojiz, mutlaq faqir, foniy, kichik bir maxluqqa ulkan koinotni boʻysundirish va uning yordamiga yuborish, albatta hikmat va inoyat va ilm va qudratni oʻz ichiga olgan haqiqati rahmat ekanini qat'iyan anglab yet! Albatta, bunday bir rahmat sendan umumiy va xolis bir shukr va jiddiy va sof bir hurmat istaydi. Oʻsha xolis shukrning va oʻsha sof hurmatning tarjimoni va unvoni boʻlgan "Bismillahir Rohmanir Rohiym"ni so'zla. Oʻsha rahmatga yetishishga vosita va Rahmonning dargohida shafoatchi qil. Ha, rahmatning mavjudligi va amalga oshishi Quyoshchalik yaqqoldir. Chunki, markaziy bir naqsh har tarafdan kelgan arqon va iplarning intizomidan va vaziyatlaridan hosil boʻlganidek, bu koinotning eng katta doirasida ming bir ismi Ilohiyning jilvasidan uzangan nuroniy arqonlar koinot siymosida shunday sikka-i rahmat ichida xotami rahimiyatni va naqshi shafqatni toʻqimoqda va shunday bir xotami inoyatni o'ryaptiki, Quyoshdanda porloq oʻzini aqllarga koʻrsatmoqda. Darhaqiqat, Quyosh va Oyni, unsurlar va ma'danlarni, nabotot va hayvonotni ulkan bir naqshning arqon iplari kabi ming bir ismlarning shu'lalari bilan tartiblagan va hayotga xodim qilgan va nabotiy va hayvoniy barcha volidalarning gʻoyat shirin va fidokorona shafqatlari orqali Oʻz shafqatini koʻrsatgan va tirik mavjudotni insoniyat hayotiga boʻysundirgan va shu orqali rububiyati Ilohiyaning gʻoyat goʻzal va shirin ulkan bir naqshini va insonning ahamiyatini koʻrsatgan va eng porloq rahmatini izhor qilgan Rahmoni Zuljamol, albatta Oʻzining mutlaq istigʻnosiga rahmatini mutlaq ehtiyoj ichidagi jonli mavjudotga va insonga maqbul bir shafoatchi qilgan. Ey inson! Agar inson boʻlsang, "Bismillahir Rohmanir Rohiym" de. Oʻsha shafoatchini top.
Ha, yer yuzida toʻrt yuz ming har xil bir-biridan farqli nabotot va hayvonot toifalarini, hech birini unutmasdan, chalkashtirmasdan, oʻz vaqtida mukammal intizom bilan, hikmat va inoyat bilan tarbiya va idora qilayotgan va Yer kurrasining siymosida xotami ahadiyatni qoʻygan, yaqqol, balki ochiq oydin rahmatdir va oʻsha rahmatning mavjudligi bu Yer kurrasining siymosidagi shu borliqlarning mavjudligi qadar qat'iy boʻlgani kabi, oʻsha mavjudot miqdoricha tahaqquqining dalillari bor. Darhaqiqat, zamin yuzida shunday bir xotami rahmat va sikka-i ahadiyat boʻlgani kabi, insonning ma'naviy mohiyatining siymosida ham shunday bir sikka-i rahmat borki, Yer kurrasi siymosidagi sikka-i marhamat va koinot siymosidagi sikka-i uzmo-i rahmatdan kam emas. Goʻyo ming bir ismlar jilvasining birlashgan nuqtasi hukmida bir jome'iyati bor.
Ey inson! Senga bu siymoni bergan va oʻsha siymoda shunday bir sikka-i rahmatni va bir xotami ahadiyatni qoʻygan Zot seni oʻz holingga tashlab qoʻyishi, senga ahamiyat bermasligi, sening harakatlaringga diqqat qilmasligi, senga yuzlangan butun koinotni behuda ketkazishi, yaratilish daraxtini mevasi chirik, aynigan, ahamiyatsiz bir daraxt qilishi heh mumkinmi?! Yana, hech bir jihatdan shubha qabul qilmaydigan va hech bir jihatdan kamchiligi boʻlmagan, Quyosh kabi yaqqol rahmatini va ziyo kabi koʻringan hikmatini inkor qildirishi mumkinmi? Aslo...
Ey inson! Bilki, oʻsha rahmatning arshiga yetishish uchun bir me'roj bor. Oʻsha me'roj esa "Bismillahir Rohmanir Rohiym"dir. Va bu me'roj qanchalar ahamiyatli ekanini anglashni istasang, Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning bir yuz oʻn toʻrt surasining boshiga, va butun muborak kitoblarning ibtidolariga, va umum muborak ishlarning boshlanishlariga boq. Va basmalaning qadri buyukligiga eng qat'iy bir hujjat shudirki, Imom Shofe'iy (RA) kabi koʻplab buyuk mujtahidlar: "Basmala birgina oyat boʻlgani holda, Qur'onda bir yuz oʻn toʻrt marta nozil boʻlgan." deyishgan.
TOʻRTINCHI SIR: Cheksiz kasrat ichida vohidiyatning koʻrinishi, اِيَّاكَ نَعْبُدُ xitobini aytish bilan hammaga kifoya qilmaydi. Fikr tarqaladi. Umumidagi vahdat orqasida Zoti Ahadiyatni mulohaza qilib اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ deyish uchun Yer kurrasi kengligida bir qalb boʻlishi lozim. Va bu sirga binoan, parchalarda yaqqol suratda sikka-i ahadiyatni koʻrsatgani kabi, har bir navda sikka-i ahadiyatni koʻrsatish va Zoti Ahadni mulohaza qildirish uchun xotami rahmoniyat ichida bir sikka-i ahadiyatni koʻrsatadi. Toki qiyinchiliksiz har kim har martabada اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ deb, toʻgʻridan-toʻgʻri Zoti Aqdasga xitob qilib yuzlansin.
Bas, Qur'oni Hakim bu buyuk sirni ifodalash uchun, koinotning eng ulkan doirasida, masalan, samovot va Yerning yaratilishidan bahs qilgan vaqtida, birdaniga eng kichik doiradan va eng nozik parchadan soʻz ochadi, toki yaqqol bir suratda xotami ahadiyatni koʻrsatsin. Masalan: samovot va Yerning yaratilishi bahsi ichida insonning yaratilishidan va insonning ovozidan va siymosidagi ne'mat va hikmat nozikliklaridan bahs ochadi. Toki diqqat qochmasin, qalb boʻgʻilmasin, ruh Ma'budini toʻgʻridan-toʻgʻri topsin. Masalan: وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ oyati mazkur haqiqatni moʻ'jizali bir suratda koʻrsatadi.
Darhaqiqat, cheksiz yaratilgan borliqlarda va nihoyasiz koʻplikda vahdat sikkalari, ichma-ich doiralar kabi eng kattasidan eng kichik sikkaga qadar turlari va martabalari bor. Lekin oʻsha vahdat qancha bo'lsa ham, baribir koʻplik ichida vahdatdir. Haqiqiy xitobni toʻliq ta'min qilolmaydi. Shuning uchun, vahdat orqasida ahadiyat sikkasi boʻlishi lozimdir. Toki, koʻplikni xayolga keltirmasin. Toʻgʻridan-toʻgʻri Zoti Aqdasga qarata qalbga yoʻl ochsin. Yana, sikka-i ahadiyatga nazarlarni qaratish va qalblarni jalb qilish uchun oʻsha sikka-i ahadiyat ustida gʻoyat jozibador bir naqsh va gʻoyat porloq bir nur va gʻoyat shirin bir halovat va gʻoyat sevimli bir jamol va gʻoyat quvvatli bir haqiqat boʻlgan rahmat sikkasini va rahimiyat xotamini qoʻygandir. Ha, oʻsha rahmatning quvvati ongli mavjudotning nazarlarini jalb qiladi, oʻziga tortadi va ahadiyat sikkasiga qovushtiradi. Va Zoti Ahadiyani mulohaza qildiradi va shu yoʻl bilan اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ dagi haqiqiy xitobga sazovor qiladi. Xullas, "Bismillahir Rohmanir Rohiym" Fotihaning mundarijasi va Qur'onning qisqa bir xulosasi jihatidan, mazkur buyuk sirning unvoni va tarjimoni boʻlgan. Bu unvonni qoʻliga olgan rahmatning tabaqalarida keza oladi. Va bu tarjimonni gapirtirgan rahmatning sirlarini oʻrganadi va rahimiyat va shafqat nurlarini koʻradi.
BESHINCHI SIR: Bir hadisi sharifda kelganki:
Bu hadisni bir qism ahli tariqat iymon aqidalariga munosib boʻlmagan gʻalati tarzda tafsir qilishgan. Hatto, ulardan bir qism ahli ishq insonning ma'naviy siymosiga surati Rahmon nazari bilan qaraganlar. Ahli tariqatning aksar qismida sakr va ahli ishqning koʻpida istigʻroq va iltibos boʻlgani uchun, haqiqatga zid tushunchalarida balki uzrlilar. Lekin aqli joyida boʻlganlar fikran ularning aqida asoslariga zid boʻlgan ma'nolarini qabul qilmaydi. Qilsa, xato qilgan boʻladi.
Darhaqiqat, butun koinotni bir saroy, bir uy kabi muntazam idora qilayotgan va yulduzlarni zarralar kabi hikmatli va oson aylantirayotgan va kezdirayotgan va zarralarni intizomli xodimlar kabi ishlatayotgan Zoti Aqdasi Ilohiyning sherigi, oʻxshashi, ziddi, tengi boʻlmagani kabi,
ning sirri bilan, surati, misli, misoli, monandi ham boʻlishi mumkin emas. Lekin,
sirri bilan, masal va misol keltirish bilan shuunotiga, sifat va ismlariga qaraladi. Demak, masal va misol keltirish shuunot jixatidan mumkin. Shu mazkur hadisi sharifning juda koʻp maqsadlaridan biri shuki, inson ismi Rahmonni toʻligʻicha koʻrsatadigan suratdadir. Ha, yuqorida bayon qilganimiz kabi, koinotning siymosida ming bir ismning shu'alaridan namoyon boʻlgan ismi Rahmon koʻringani kabi, zamin yuzining siymosida rububiyati mutlaqa-i Ilohiyaning cheksiz jilvalari bilan namoyon boʻlgan ismi Rahmon koʻrsatilgani kabi; insonning surati jome'asida kichik miqyosda zaminning siymosi va koinotning siymosi kabi yana ismi Rahmonning toʻliq jilvasini koʻrsatadi", deganidir. Hamda: Zoti Rohmanir Rohiymning dalillari va oynalari boʻlgan jonli mavjudot va inson kabi sazovor bo'lganlarning Zoti Vojib-ul Vujudga dalolatlari shu darajada qat'iy, ochiq va yaqqolki, Quyoshning timsolini va aksini koʻrsatgan yorugʻ oynaning porloqligiga va dalolatining yaqqolligiga ishora qilib "Oʻsha oyna Quyoshdir" deyilganidek, yaqqol dalolat va mukammal munosabatiga ishora qilib "Insonda surati Rahmon bor" deyilgan va aytiladi. Va ahli Vahdat-ul Vujudning moʻ'tadil qismi o'sha sirga binoan, ushbu dalolatning yaqqolligiga va bu munosabatning kamoliga unvon sifatida "Lo Mavjuda illo Hu" deyishgan.
OLTINCHI SIR: Ey cheksiz ojizlik va nihoyasiz muhtojlik ichida oʻralashayotgan bechora inson! Rahmat qanchalik qiymatdor vosita va qanchalik maqbul shafoatchi ekanini angla: Oʻsha rahmat shunday bir Sultoni Zuljalolga vosita bo'lib, yulduzlar va zarralar birgalikda mukammal intizom va itoat bilan Uning qoʻshinida xizmat qilmoqdalar. Va oʻsha Zoti Zuljalolning va Sultoni Azal va Abad zotiy istigʻno va mutlaq ehtiyojsizlik ichidadir.
Hech bir jihatdan koinotga va mavjudotga ehtiyoji boʻlmagan bir Gʻaniyyi 'Alal-itloqdir. Va butun koinot amr va idorasi ostida va haybat va azamati ostida nixoyatda itoatda, jaloli qarshisida zillatdadir. Bas, ey inson rahmat seni Oʻsha Mustagʻniyi 'Alal-itloqning va Sultoni Sarmadiyning huzuriga chiqaradi va Unga doʻst qiladi va Unga suhbatdosh qiladi va sevgili bir banda vaziyatini beradi. Lekin, Quyoshga yetisholmaganing kabi, undan juda uzoqsan, hech bir jihatdan yaqinlasholmaysan. Lekin, Quyoshning ziyosi Quyoshning aksini, jilvasini sening oynang vositasida qoʻlingga beradi. Xuddi shuning kabi, Zoti Aqdasga va Shamsi Azal va Abaddan biz garchi benihoya uzoqmiz, yaqinlasholmaymiz. Lekin Uning ziyo-i rahmati Uni bizga yaqinlashtiradi.
Bas, ey inson! Bu rahmatni topgan kishi abadiy tuganmas bir xazina-i nur topadi. U xazinani topishning chorasi, rahmatning eng porloq bir misoli va namoyandasi va oʻsha rahmatning eng balog'atli tili va dalloli va Qur'onda "Rahmatan lil-olamiyn" deb nomlangan Rasuli Akram alayhissalotu vassalomning sunnati va Unga ergashishlikdadir. Va bu rahmatan lil-olamiyn boʻlmish rahmati mujassamaga yaqinlashish vositasi, salavotdir! Darhaqiqat, salavotning ma'nosi rahmatdir. Va oʻsha jonli mujassam rahmatga rahmat duosi boʻlgan salavot esa, oʻsha rahmatan lil-olamiynga yetishishga vositadir. Shunday ekan, sen salavotni oʻzing uchun u rahmatan lil-olamiynga ulashmoq uchun yaqinlashish vositasi qil va u Zotni ham rahmati Rahmonga yaqinlashish vositasi deb qabul qil. Umum ummatning rahmatan lil-olamiyn boʻlgan alayhissalotu vassalom haqlariga nihoyasiz rahmat ma'nosidagi salavot aytishlari, rahmat qanchalik qiymatdor bir hadya-i Ilohiya va qanchalik keng bir doirasi ekanligini porloq bir suratda isbot qiladi.
Bir soʻz bilan, xazina-i rahmatning eng qiymatdor olmosi va darvozaboni Zoti Ahmadiya alayhissalotu vassalom boʻlgani kabi, eng birinchi kaliti ham "Bismillahir Rohmanir Rohiym"dir. Va eng oson kaliti salavotdir!