— 48 —
يگرمنجى مكتوبڭ اوننجى كلمهسى
وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
يعنى: هيچ بر شى اوڭا آغير گلهمز. دائرهِٔ إمكانده نه قدر أشيا وار، او أشيايه غايت قولاى وجود گيديرهبيلير. و او درجه اوڭا قولاى و راحتدر كه: اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا إلخ... سرّيله، گويا يالڭز أمر ايدر، ياپيلير. ناصلكه غايت ماهر بر صنعتكار؛ زياده قولاى بر طرزده، ألنى ايشه طوقونديرر طوقونديرماز، ماكينه گبى ايشلر. و او سرعت و مهارتى إفاده ايچون دينيلير كه: او ايش و صنعت، اوڭا او قدر مسخّردر كه؛ گويا أمريله، طوقونمسيله ايشلر اولويور؛ صنعتلر وجوده گلييور. اويله ده: قديرِ ذو الجلالڭ قدرتنه قارشى أشيانڭ نهايت درجهده مسخّريت و إطاعتنه و او قدرتڭ نهايت درجهده كلفتسز و سهولتله ايش گورديگنه إشارةً،
اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
فرمان ايدر. شو حقيقتِ عظمانڭ حدسز أسرارندن بش سرّينى بش نكتهده بيان ايدهجگز:
برنجيسى:قدرتِ إلٰهيهيه نسبةً أڭ بيوك شى، أڭ كوچك شى قدر قولايدر. بر نوعڭ عموم أفراديله ايجادى، بر فرد قدر كلفتسز و راحتدر. جنّتى خلق ايتمك، بر بهار قدر قولايدر. بر بهارى ايجاد ايتمك، بر چيچك قدر راحتدر. شو سرّى ايضاح و إثبات ايدن حشره دائر اوننجى سوزڭ آخرنده، هم ملائكه و بقاءِ روح و حشره دائر يگرمى طوقوزنجى سوزده حشر مسئلهسنده، ايكنجى أساسڭ بياننده ذكر ايديلن "نورانيت سرّى"، "شفّافيت سرّى"، "مقابله سرّى"، "موازنه
— 49 —
سرّى"، "إنتظام سرّى"، "إطاعت سرّى"، آلتى تمثيل ايله إثبات ايديلهرك گوستريلمشدر كه: قدرتِ إلٰهيهيه نسبةً ييلديزلر، ذرّهلر گبى قولايدر؛ حدسز أفراد بر فرد قدر كلفتسز و راحتجه ايجاد ايديلير. مادام او ايكى سوزده بو آلتى سرّ إثبات ايديلمش، اونلره حواله ايدهرك بوراده قيصه كسهرز.
ايكنجيسى:قدرتِ إلٰهيهيه نسبةً هر شى مساوى اولديغنه دليلِ قاطع و برهانِ ساطع شودر كه: حيوانات و نباتاتڭ ايجادنده، گوزيمزله گورويورز، حدسز بر سخاوت و كثرت ايچنده، نهايت درجهده بر إتقان، بر حسنِ صنعت بولونويور. هم نهايت درجهده قاريشيقلق و إختلاط ايچنده، نهايت درجهده بر إمتياز و تفريق گورونويور. هم نهايت درجهده مبذوليت و وسعت ايچنده، نهايت درجهده صنعتجه قيمتدارلق و خلقتجه گوزللك بولونويور. هم نهايت درجهده صنعتكارانه بر صورتده، چوق جهازاته و چوق زمانه محتاج اولمقله برابر؛ غايت درجهده سهولتله و سرعتله ايجاد ايديلييور. عادتا بردن و هيچدن او معجزاتِ صنعت وجوده گلييور.
ايشته بِالمشاهده هر موسمده روىِ زمينده گورديگمز بو فعاليتِ قدرت، قطعيًا دلالت ايدر كه: شو أفعالڭ منبعى اولان قدرته نسبةً؛ أڭ بيوك شى، أڭ كوچك شى قدر قولايدر و حدسز أفرادڭ ايجادى و إدارهلرى، بر فرد قدر راحتجه ايجاد و إداره ايديلير.
اوچنجيسى:شو كائناتده، شو گورونن تصرّفات و أفعال ايله حكم ايدن صانعِ قديرڭ قدرتنه نسبةً، أڭ بيوك كلّ أڭ كوچك جزء قدر قولاى گلير. أفرادجه كثرتلى بر كلّينڭ ايجادى، بر تك جزئينڭ ايجادى قدر سهولتليدر. و أڭ عادى بر جزئيده، أڭ يوكسك بر قيمتِ صنعت گوستريلهبيلير. شو حقيقتڭ سرِّ حكمتى اوچ منبعدن چيقار:
— 50 —
أوّلا:إمدادِ واحديتدن.
ثانيًا:يُسرِ وحدتدن.
ثالثًا:تجلّئِ أحديتدن.
برنجى منبع اولان إمدادِ واحديت:يعنى هر شى و بتون أشيا، بر تك ذاتڭ ملكى اولسه؛ او وقت واحديت جهتيله هر بر شيئڭ آرقهسنده، بتون أشيانڭ قوّتنى تحشيد ايدهبيلير. و بتون أشيا، بر تك شى گبى قولايجه إداره ايديلير. شو سرّى، شويله بر تمثيل ايله فهمه تقريب ايچون ديرز؛ مثلا: ناصلكه بر مملكتڭ تك بر پادشاهى بولونسه، او پادشاه او وحدتِ سلطنت قانونى جهتيله، هر بر نفرڭ آرقهسنده بر اوردو قوّتِ معنويهسنى تحشيد ايدهبيلير.. و ايدهبيلديگى ايچون؛ او تك نفر، بر شاهى أسير ايدهبيلير و شاهڭ فوقنده پادشاهى نامنه حكم ايدهبيلير. هم او پادشاه، واحديتِ سلطنت سرّيله، بر نفرى و بر مأمورى إستخدام و إداره ايتديگى گبى، بتون اوردويى و بتون مأمورلرينى إداره ايدهبيلير. گويا واحديتِ سلطنت سرّيله هركسى، هر شيئى، بر فردڭ إمدادينه گوندرهبيلير. و هر بر فردى، بتون أفراد قدر بر قوّته إستناد ايدهبيلير؛ يعنى اوندن مدد آلابيلير. أگر او واحديتِ سلطنت ايپى چوزولسه و باشىبوزوقلغه دونسه؛ او وقت هر بر نفر، حدسز بر قوّتى بردن غائب ايدوب، يوكسك بر مقامِ نفوذدن سقوط ايدر، عادى بر آدم مقامنه گلير. و اونلرڭ إداره و إستخداملرى، أفراد عددنجه مشكلات پيدا ايدر.
عينًا اويله ده وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى شو كائناتڭ صانعى، واحد اولديغندن؛ هر بر شيئه قارشى، بتون أشيايه متوجّه اولان أسمايى تحشيد ايدر. و نهايتسز بر صنعتله، قيمتدار بر صورتده ايجاد ايدر. لزوم اولسه، بتون أشيا ايله بر
— 51 —
تك شيئه باقار، باقديرر، مدد ويرر و قوّتلى ياپار. و بتون أشيايى دخى او واحديت سرّيله؛ بر تك شى گبى ايجاد ايدر، تصرّف ايدر، إداره ايدر.
ايشته، شو إمدادِ واحديت سرّيلهدر كه؛ شو كائناتده نهايت درجهده مبذوليت و اوجوزلق ايچنده، نهايت درجهده صنعتجه و قيمتجه يوكسك و عالى بر كيفيت گورونويور.
ايكنجى منبع اولان يُسرِ وحدت:يعنى برلك اصوليله بر مركزده، بر ألدن، بر قانونله اولان ايشلر؛ غايت درجهده قولايلق ويرييور. متعدّد مركزلره، متعدّد قانونه، متعدّد أللره طاغيلسه مشكلات پيدا ايدر. مثلا: ناصلكه بر اوردونڭ بتون نفراتنڭ بر مركزدن، بر قانونله، بر قوماندانِ أعظم أمريله أساساتِ تجهيزيهلرى ياپيلسه؛ بر تك نفر قدر قولاى اولور. أگر آيرى آيرى فابريقهلرده، آيرى آيرى مركزلرده تجهيزاتلرى ياپيلسه؛ بر اوردونڭ تجهيزينه لازم اولان بتون عسكرى فابريقهلر، بر تك نفرڭ تجهيزاتى ايچون لازم گلير. ديمك أگر وحدته إستناد ايديلسه؛ بر اوردو، بر نفر قدر قولاى اولور. أگر وحدت اولمازسه؛ بر نفر، بر اوردو قدر تجهيزڭ أساساتى جهتنده مشكلات پيدا ايدر. هم بر آغاجڭ ميوهلرينه (وحدت نقطهسنده) بر مركزه، بر قانونه، بر كوكه إستنادًا مادّهِٔ حياتيه ويريلسه؛ بيڭلر ميوهلر، تك بر ميوه گبى قولاى اولور. أگر هر بر ميوه، آيرى آيرى مركزه ربط ايديلسه و آيرى آيرى يردن موادِّ حياتيهلرى گوندريلسه؛ هر بر ميوه، بتون آغاج قدر مشكلات پيدا ايدر. چونكه بتون آغاجه لازم اولان موادِّ حياتيه، هر بر ميوه ايچون دخى لازمدر.
ايشته شو ايكى تمثيل گبى، وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى شو كائناتڭ صانعى، واحدِ أحد اولديغى ايچون، وحدتله ايش گورور و وحدتله ايش گورديگى ايچون، بتون أشيا بر تك شى قدر قولاى اولور. هم بر تك شيئى، صنعتجه بتون
— 52 —
أشيا قدر قيمتلى ياپابيلير. و حدسز أفرادى، غايت قيمتدار بر صورتده ايجاد ايدهرك؛ شو گورونن حدسز مبذوليت و نهايتسز اوجوزلق لسانيله، جودِ مطلقنى گوسترر و حدسز سخاوتنى و نهايتسز خلّاقيتنى إظهار ايدر.
اوچنجى منبع اولان تجلّئِ أحديت:يعنى صانعِ ذو الجلال جسم و جسمانى اولماديغى ايچون، زمان و مكان اونى قيد آلتنه آلاماز. و كون و مكان، اونڭ شهودينه و حضورينه مداخله ايدهمز. و وسائط و أجرام، اونڭ فعلنه پرده چكهمز. توجّهنده تجزّى و إنقسام اولماز. بر شى، بر شيئه مانع اولماز. حدسز أفعالى، بر فعل گبى ياپار. اونڭ ايچوندر كه؛ بر چكردكده قوجه بر آغاجى معنًا درج ايتديگى گبى، بر عالمى بر تك فردده درج ايدهبيلير. بتون عالم، بر تك فرد گبى دستِ قدرتنده چوريلير. شو سرّى باشقه سوزلرده ايضاح ايتديگمز گبى، ديرز كه: ناصلكه نورانيت إعتباريله بر درجه قيدسز اولان گونشڭ تمثالى، هر بر جلالى پارلاق شيده تمثّل ايدر. بيڭلرله، ميليونلرله آيينهلر نورينه مقابل گلسه، بر تك آيينه گبى إنقسام ايتمهدن بِالذّات هر برنده جلوهِٔ مثاليهسى بولونور. أگر آيينهنڭ إستعدادى اولسه، گونش عظمتيله اونده آثارينى گوسترهبيلير. بر شى، بر شيئه مانع اولاماز. بيڭلر، بر گبى و بيڭلر يره، بر ير گبى قولاى گيرر. هر بر ير، بيڭلر ير قدر او گونشڭ جلوهسنه مظهر اولور.
ايشته وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى شو كائنات صانعِ ذو الجلالنڭ نور اولان بتون صفاتيله و نورانى اولان بتون أسماسيله، توجّهِ أحديت سرّيله اويله بر تجلّيسى وار كه؛ هيچ بر يرده اولماديغى حالده، هر يرده حاضر و ناظردر. توجّهنده إنقسام اولماز. عين آنده، هر يرده، كلفتسز، مزاحمهسز هر ايشى ياپار.
— 53 —
ايشته شو إمدادِ واحديت و يُسرِ وحدت و تجلّئِ أحديت سرّيلهدر كه؛ بتون موجودات، بر تك صانعه ويريلديگى وقت؛ او بتون موجودات، بر تك موجود گبى قولاى و سهولتلى اولور. و هر بر موجود، حسنِ صنعتجه، بتون موجودات قدر قيمتلى اولابيلير. ناصلكه موجوداتڭ حدسز مبذوليتى ايچنده، هر بر فردده حدسز دقائقِ صنعتڭ بولونماسى بو حقيقتى گوسترييور. أگر او موجودات، طوغريدن طوغرىيه بر تك صانعه ويريلمزسه؛ او زمان هر بر موجود، بتون موجودات قدر مشكلاتلى اولور و بتون موجودات، بر تك موجود قيمتنه سقوط ايدر، اينر. شو حالده يا هيچ بر شى وجوده گلميهجك ويا گلسه ده قيمتسز، هيچه اينهجكدر.
ايشته شو سردندر كه: أهلِ فلسفهنڭ أڭ زياده ايلرى گيدنلرى اولان سوفسطائيلر، طريقِ حقدن يوزلرينى چويردكلرندن، كفر و ضلالت طريقنه باقمشلر؛ گورمشلر كه: شرك يولى، طريقِ حقدن و توحيد يولندن يوز بيڭ دفعه داها مشكلاتليدر، نهايت درجهده غيرِ معقولدر. اونڭ ايچون بِالمجبوريه هر شيئڭ وجودينى إنكار ايدهرك عقلدن إستعفا ايتمشلر.
دردنجيسى:شو كائناتده شو گورونن أفعال ايله تصرّف ايدن ذاتِ قديرڭ قدرتنه نسبةً جنّتڭ ايجادى، بر بهار قدر قولاى و بر بهارڭ ايجادى، بر چيچك قدر قولايدر. و بر چيچگڭ محاسنِ صنعتى و لطائفِ خلقتى، بر بهار قدر لطافتلى و قيمتلى اولابيلير. شو حقيقتڭ سرّى اوچ شيدر:
برنجيسى:صانعدهكى وجوب ايله تجرّد.
ايكنجيسى:ماهيتنڭ مباينتيله عدمِ تقيّد.
اوچنجيسى:عدمِ تحيّز ايله عدمِ تجزّيدر.
— 54 —
برنجى سرّ:وجوب و تجرّدڭ حدسز قولايلغه و نهايتسز سهولته سببيت ويرمهلرى، غايت درين بر سردر. اونى بر تمثيل ايله فهمه تقريب ايدهجگز. شويله كه:
وجود مرتبهلرى مختلفدر. و وجود عالملرى آيرى آيريدر. آيرى آيرى اولدقلرى ايچون، وجودده رسوخى بولونان بر طبقهِٔ وجودڭ بر ذرّهسى، او طبقهدن داها خفيف بر طبقهِٔ وجودڭ بر طاغى قدردر و او طاغى إستيعاب ايدر. مثلا: عالمِ شهادتدن اولان قفادهكى خردل قدر قوّهِٔ حافظه عالمِ معنادن بر كتبخانه قدر وجودى ايچنه آلير. و عالمِ خارجيدن اولان طيرناق قدر بر آيينه، وجودڭ عالمِ مثال طبقهسندن قوجه بر شهرى ايچنه آلير. و او عالمِ خارجيدن اولان او آيينه و او حافظهنڭ شعورلرى و قوّهِٔ ايجاديهلرى اولسه ايدى، بر ذرّهجك وجودِ خارجيلرى قوّتيله، او وجودِ معنويده و مثاليده حدسز تصرّفات و تحوّلات ياپابيليرلردى. ديمك وجود رسوخ پيدا ايتدكجه، قوّت زيادهلشير؛ آز بر شى، چوق حكمنه گچر. خصوصًا وجود رسوخِ تام قزاندقدن صوڭره، مادّهدن مجرّد ايسه، قيد آلتنه گيرمزسه؛ او وقت جزئى بر جلوهسى، سائر خفيف طبقاتِ وجودڭ چوق عالملرينى چويرهبيلير.
ايشته وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى شو كائناتڭ صانعِ ذو الجلالى، واجب الوجوددر. يعنى: اونڭ وجودى ذاتيدر، أزليدر، أبديدر، عدمى ممتنعدر، زوالى محالدر و طبقاتِ وجودڭ أڭ راسخى، أڭ أساسليسى، أڭ قوّتليسى، أڭ مكمّليدر. سائر طبقاتِ وجود، اونڭ وجودينه نسبةً غايت ضعيف بر گولگه حكمندهدر. و او درجه وجودِ واجب راسخ و حقيقتلى و وجودِ ممكنات او درجه خفيف و ضعيفدر كه؛ محيى الدينِ عربى گبى چوق أهلِ تحقيق، سائر طبقاتِ وجودى، أوهام و خيال درجهسنه اينديرمشلر؛ لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ ديمشلر.
— 55 —
يعنى: وجودِ واجبه نسبةً باشقه شيلره وجود دينيلمهملى؛ اونلر، وجود عنواننه لايق دگللردر دييه حكم ايتمشلر.
ايشته واجب الوجودڭ هم واجب، هم ذاتى اولان قدرتنه قارشى؛ موجوداتڭ هم حادث، هم عارضى وجودلرى و ممكناتڭ هم قرارسز، هم قوّتسز ثبوتلرى؛ ألبته نهايت درجهده قولاى و خفيف گلير. بتون روحلرى حشرِ أعظمده إحيا ايدوب محاكمه ايتمك؛ بر بهارده، بلكه بر باغچهده، بلكه بر آغاجده حشر و نشر ايتديگى ياپراق و چيچك و ميوهلر قدر قولايدر.
ايكنجى سرّ:مباينتِ ماهيت و عدمِ تقيّدڭ قولايلغه سببيتى ايسه شودر كه: صانعِ كائنات، ألبته كائنات جنسندن دگلدر. ماهيتى، هيچ بر ماهيته بڭزهمز. اويله ايسه: كائنات دائرهسندهكى مانعهلر، قيدلر اونڭ اوڭنه گچهمز؛ اونڭ إجراآتنى تقييد ايدهمز. بتون كائناتى بردن تصرّف ايدوب چويرهبيلير. أگر كائنات يوزندهكى گورونن تصرّفات و أفعال، كائناته حواله ايديلسه، او قدر مشكلات و قاريشيقلغه سببيت ويرر كه؛ هيچ بر إنتظام قالماديغى گبى، هيچ بر شى دخى وجودده قالماز؛ بلكه وجوده گلهمز. مثلا: ناصلكه كمرلى قبّهلردهكى اوستهلق صنعتى، او قبّهدهكى طاشلره حواله ايديلسه و بر طابورڭ ضابطه عائد إدارهسى، نفراته بيراقيلسه؛ يا هيچ وجوده گلمز وياخود چوق مشكلات و قاريشيقلق ايچنده إنتظامسز بر وضعيت آلاجق. حالبوكه او قبّهلردهكى طاشلره وضعيت ويرمك ايچون، طاش نوعندن اولميان بر اوستهيه ويريلسه و طابوردهكى نفراتڭ إدارهسى، مرتبه إعتباريله ضابطلك ماهيتنى حائز اولان بر ضابطه حواله ايديلسه؛ هم صنعت قولاى اولور، هم تدبير و إداره سهولتلى اولور. چونكه طاشلر و نفرلر بربرينه مانع اولورلر؛ اوسته و ضابط ايسه، مانعسز هر نقطهيه باقار، إداره ايدر.
— 56 —
ايشته وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى واجب الوجودڭ ماهيتِ قدسيهسى، ماهياتِ ممكنات جنسندن دگلدر. بلكه بتون حقائقِ كائنات، او ماهيتڭ أسماءِ حسنىسندن اولان حق إسمنڭ شعاعلريدر. مادام ماهيتِ مقدّسهسى هم واجب الوجوددر، هم مادّهدن مجرّددر، هم بتون ماهيّاته مخالفدر؛ مِثلى، مثالى، مثيلى يوقدر. ألبته او ذاتِ ذو الجلالڭ او قدرتِ أزليهسنه نسبةً بتون كائناتڭ إدارهسى و تربيهسى؛ بر بهار، بلكه بر آغاج قدر قولايدر. حشرِ أعظم و دارِ آخرت، جنّت و جهنّمڭ ايجادى؛ بر گوز موسمنده ئولمش آغاجلرڭ يڭيدن بر بهارده إحيالرى قدر قولايدر.
اوچنجى سرّ:عدمِ تحيّز و عدمِ تجزّينڭ نهايت درجهده اولان قولايلغه سببيت ويرمهلرينڭ سرّى ايسه شودر كه: مادام صانعِ قدير مكاندن منزّهدر، ألبته قدرتيله هر مكانده حاضر صاييلير. و مادام تجزّى و إنقسام يوقدر؛ ألبته هر شيئه قارشى، بتون أسماسيله متوجّه اولابيلير. و مادام هر يرده حاضر و هر شيئه متوجّه اولور.. اويله ايسه موجودات و وسائط و أجرام اونڭ أفعالنه ممانعت ايتمز، تعويق ايتمز، بلكه (هيچ لزوم يوق. فرضا لزوم اولسه، ألكتريقڭ تللرى گبى و آغاجڭ داللرى گبى و إنسانڭ طمارلرى گبى) أشيا، وسيلهِٔ تسهيلات و واسطهِٔ وصولِ حيات و سببِ سرعتِ أفعال حكمنه گچر. تعويق، تقييد، منع و مداخله شويله طورسون؛ بلكه تسهيل و تسريع و ايصاله وسيله حكمنه گچر. ديمك قديرِ ذو الجلالڭ تصرّفاتِ قدرتنه هر شى إطاعت و إنقياد جهتنده (إحتياج يوق) أگر إحتياج اولسه قولايلغه وسيله اولور.
الحاصل: صانعِ قدير كلفتسز، معالجهسز، سرعتله، سهولتله هر شيئى او شيئه لايق بر صورتده خلق ايدر. كلّياتى، جزئيات قدر قولاى ايجاد ايدر. جزئياتى، كلّيات قدر صنعتلى خلق ايدر. أوت كلّياتى و سماواتى و أرضى خلق ايدن كيم
— 57 —
ايسه، سماوات و أرضده اولان جزئياتى و أفرادِ ذىحياتيهيى خلق ايدن ألبته ينه اودر و اوندن باشقه اولاماز. چونكه او كوچك جزئيات؛ او كلّياتڭ ميوهلرى، چكردكلرى، مثالِ مصغّرلريدر. هم او جزئياتى ايجاد ايدن كيم ايسه، جزئياتى إحاطه ايدن عنصرلرى و سماوات و أرضى دخى او خلق ايتمشدر. چونكه گورويورز كه؛ جزئيات كلّياته نسبةً برر چكردك، برر كوچك نسخه حكمندهدر. اويله ايسه او جزئيلرى خلق ايدن ذاتڭ ألنده، عناصرِ كلّيه و سماوات و أرض بولونماليدر. تا كه، حكمتنڭ دستورلريله و علمنڭ ميزانلريله او كلّى و محيط موجوداتڭ خلاصهلرينى، معنالرينى، نمونهلرينى؛ او كوچوجك مثالِ مصغّرلر حكمنده اولان جزئياتده درج ايدهبيلسين. أوت عجائبِ صنعت و غرائبِ خلقت نقطهسنده جزئيات، كلّياتدن گرى دگل؛ چيچكلر، ييلديزلردن آشاغى دگل؛ چكردكلر، آغاجلرڭ مادوننده دگل؛ بلكه چكردكدهكى نقشِ قدر اولان معنوى آغاج، باغدهكى نسجِ قدرت اولان مجسّم آغاجدن داها عجيبدر. و خلقتِ إنسانيه، خلقتِ عالمدن داها عجيبدر. ناصلكه بر جوهرِ فرد اوستنده، أثير ذرّاتيله بر قرآنِ حكمت يازيلسه، سماوات يوزندهكى ييلديزلرله يازيلان بر قرآنِ عظمتدن قيمتجه داها أهمّيتلى اولابيلير. اويله ده؛ چوق كوچك جزئياتلر وار، معجزاتِ صنعتجه كلّياتدن اوستوندر.
بشنجيسى:سابق بياناتمزده، ايجادِ مخلوقاتده گورونن حدسز قولايلق، غايت درجهده چابوقلق، نهايتسز سرعتِ أفعال، نهايتسز سهولتله ايجادِ أشيانڭ سرلرينى، حكمتلرينى بر درجه گوستردك. ايشته شو نهايتسز سرعت و حدسز سهولتله وجودِ أشيا، أهلِ هدايته شويله قطعى بر قناعت ويرر كه: مخلوقاتى ايجاد ايدن ذاتڭ قدرتنه نسبةً؛ جنّتلر بهارلر قدر، بهارلر باغچهلر قدر، باغچهلر چيچكلر قدر قولاى گلير.
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
— 58 —
سرّيله، نوعِ بشرڭ حشر و نشرى، بر تك نفسڭ إماته و إحياسى گبى سهولتليدر.
اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَاِذَاهُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ
تصريحيله، بتون إنسانلرى حشرده إحيا ايتمك؛ إستراحت ايچون طاغيلان بر اوردويى بر بورو سسيله طوپلامق قدر قولايدر.
ايشته شو حدسز سرعت و نهايتسز سهولت، بِالبداهه قدرتِ صانعڭ كمالنه و هر شى اوڭا نسبةً قولاى اولديغنه دليلِ قطعى و برهانِ يقينى اولديغى حالده؛ أهلِ ضلالتڭ نظرنده، صانعڭ قدرتيله أشيانڭ تشكيلى و ايجادى (كه، وجوب درجهسنده سهولتليدر. بيڭ درجه محال اولان) كندى كندينه تشكّل ايله إلتباسه سبب اولمشدر. يعنى بعض عادى شيلرڭ وجوده گلمهلرينى چوق قولاى گوردكلرى ايچون، اونلرڭ تشكيلنى، تشكّل توهّم ايدييورلر. يعنى ايجاد ايديلمييورلر، بلكه كندى كندينه وجود بولويورلر. ايشته گل أحمقلغڭ نهايتسز درجاتنه باق كه؛ نهايتسز بر قدرتڭ دليلنى، اونڭ عدمنه دليل ياپار؛ نهايتسز محالات قپوسنى آچار. چونكه او حالده صانعِ عالمه لازم اولان نهايتسز قدرت و محيط علم گبى أوصافِ كمال، هر مخلوقڭ هر ذرّهسنه ويريلمك لازم گلير؛ تا كندى كندينه تشكّل ايدهبيلسين.
اون برنجى كلمه
وَ اِلَيْهِ الْمَصِيرُ
يعنى: دارِ فانيدن دارِ باقىيه دونيلهجك و قديمِ باقينڭ مقرِّ سلطنتِ أبديهسنه گيديلهجك و كثرتِ أسبابدن واحدِ ذو الجلالڭ دائرهِٔ قدرتنه گيديلهجك، دنيادن آخرته گچيلهجك. مرجعڭز اونڭ درگاهيدر، ملجئڭز اونڭ رحمتيدر و هكذا...
— 59 —
شو كلمهنڭ بونلر گبى إفاده ايتديگى پك چوق حقيقتلر وار. شو حقيقتلرڭ ايچنده، سعادتِ أبديه ايله جنّته دونهجگڭزى إفاده ايدن حقيقت ايسه: اوننجى سوزڭ اون ايكى برهانِ قطعىِ يقينيله و يگرمى طوقوزنجى سوزڭ پك چوق دلائلِ قاطعهيى تضمّن ايدن آلتى أساسيله او درجه قطعى إثبات ايديلمشدر كه، باشقه بيانه حاجت بيراقمييور. غروب ايدن گونشڭ ايرتسى صباح يڭيدن طلوع ايدهجگى قطعيتنده، او ايكى سوز إثبات ايتمشلر كه: شو دنيانڭ معنوى گونشى اولان حيات دخى، خرابِ دنيا ايله غروبندن صوڭره حشرڭ صباحنده باقى بر صورتده طلوع ايدهجكدر. و جنّ و إنسڭ بر قسمى سعادتِ أبديهيه و بر قسمى ده شقاوتِ أبديهيه مظهر اولاجقدر. مادام اوننجى و يگرمى طوقوزنجى سوزلر بو حقيقتى كماليله إثبات ايتمشلر، سوزى اونلره حواله ايدوب يالڭز ديرز كه:
سابق بياناتده قطعى إثبات ايديلديگى اوزره: نهايتسز بر علمِ محيط و حدسز بر إرادهِٔ كلّيه و نهايتسز بر قدرتِ مطلقه صاحبى اولان شو كائناتڭ صانعِ حكيمى و شو إنسانلرڭ خالقِ رحيمى بتون سماوى كتابلرى و فرمانلريله جنّتى و سعادتِ أبديهيى نوعِ بشرڭ أهلِ ايماننه وعد ايتمشدر. مادام وعد ايتمشدر، ألبته ياپهجقدر. چونكه وعدنده خلف ايتمك اوڭا محالدر. چونكه وعدينى ايفا ايتمهمك، غايت چركين بر نقصاندر. كاملِ مطلق نقصاندن منزّه و مقدّسدر. وعد ايتديگنى ياپمامق، يا جهلندن ويا عجزندن ياپاماز. حالبوكه او قديرِ مطلق و عليمِ كلّ شى حقّنده جهل و عجز محال اولديغندن، خلفِ وعد دخى محالدر. هم باشده فخرِ عالم عليه الصلاة والسلام اولارق بتون أنبيا و أوليا و أصفيا و أهلِ ايمان متماديًا او رحيمِ كريمدن، وعد ايتديگى سعادتِ أبديهيى رجا ايدوب يالوارييورلر و نياز ايدوب ايستهيورلر. هم بتون أسماءِ حسنى ايله برابر ايستهيورلر. چونكه باشده شفقتى و رحمتى، عدالتى و حكمتى و رحمٰن و رحيم، عادل و حكيم
— 60 —
إسملرى و ربوبيتى و سلطنتى و ربّ و اللّٰه إسملرى گبى أكثر أسماءِ حسنىسى، دائرهِٔ آخرتى و سعادتِ أبديهيى إقتضا و إستلزام ايدرلر و تحقّقنه شهادت و دلالت ايدييورلر. بلكه (اوننجى سوزده إثبات ايديلديگى گبى) بتون موجودات بتون حقائقيله دارِ آخرته إشارت ايدييورلر. هم فرمانِ أعظم اولان قرآنِ حكيم بيڭلر آيات بيّناتيله و براهينِ صادقهِٔ قطعيهسيله او حقيقتى گوسترييور و تعليم ايدييور. و نوعِ بشرڭ ما بِهِ الإفتخارى اولان حبيبِ أكرم بيڭلر معجزاتِ باهرهيه إستناد ايدهرك بتون حياتنده، بتون قوّتيله او حقيقتى درس ويرمش، إثبات ايتمش، إعلان ايتمش، گورمش و گوسترمش.
٭ ٭ ٭
— 61 —
يگرمنجى مكتوبڭ اوننجى كلمهسنه ذيلدر
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَلَا بِذِكْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ ٭ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ ٭
سؤال:سن چوق يرلرده ديمشسڭ كه: "وحدتده نهايت درجهده قولايلق وار؛ كثرتده و شركده نهايت مشكلات اولويور. وحدتده وجوب درجهسنده بر سهولت وار؛ شركده، إمتناع درجهسنده بر صعوبت وار." دييورسڭ. حالبوكه گوسترديگڭ مشكلات و محالات، وحدت طرفنده ده جريان ايدر. مثلا دييورسڭ: "أگر ذرّهلر مأمور اولمازلرسه؛ هر بر ذرّهده، يا بر علمِ محيط ويا بر قدرتِ مطلقه ويا حدسز معنوى ماكينهلر، مطبعهلر بولونمق لازم گلير. بو ايسه يوز درجه محالدر." حالبوكه او ذرّهلر مأمورِ إلٰهى ده اولسهلر، ينه اويله بر مظهريت لازم گلير.. تا حدسز منتظم وظيفهلرينى ياپابيلسينلر. بونڭ حلّنى ايسترم.
— 62 —
الجواب:چوق سوزلرده ايضاح و إثبات ايتمشز كه: بتون موجودات بر تك صانعه ويريلسه، بر تك موجود گبى قولاى و سهولتلى اولور. أگر متعدّد أسبابه و طبيعته إسناد ايديلسه؛ بر تك سينك، سماوات قدر؛ بر چيچك، بر بهار قدر؛ بر ميوه، بر باغچه قدر مشكلاتلى و صعوبتلى اولور. مادام شو مسئله باشقه سوزلرده ايضاح و إثبات ايديلمش؛ اونلره حواله ايدوب، شوراده يالڭز اوچ إشارت ايله، او حقيقته قارشى نفسڭ إطمئناننى تأمين ايدهجك اوچ تمثيل بيان ايدهجگز:
برنجى تمثيل:مثلا شفّاف پارلاق بر ذرّهجك، بِالذّات كندى باشيله قالسه بر كبريت باشى قدر بر نور ايچنده يرلشمز و اوڭا مصدر اولاماز. كندى جِرمى قدر و ماهيتى مقدارنجه بِالأصاله جزئى ذرّه گبى بر نورى اولابيلير. فقط او ذرّهجك، گونشه إنتساب ايدوب اوڭا قارشى گوزينى آچوب باقسه؛ او وقت او قوجه گونشى ضياسيله، ألوانِ سبعهسيله، حرارتيله حتّى مسافهسيله ايچنه آلابيلير و بر نوع تجلّئِ أعظمنه مظهر اولور. ديمك او ذرّه كندى كندينه قالسه، بر ذرّه قدر آنجق ايش گورهبيلير. أگر گونشه مأمور و منسوب و مرآت صاييلسه؛ گونش گبى، گونشڭ إجراآتندهكى بر قسم جزئى نمونهلرينى گوسترهبيلير.
ايشته وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى هر بر موجود، حتّى هر بر ذرّه، أگر كثرته و شركه و أسبابه و طبيعته و كندى كندينه إسناد ايديلسه؛ او وقت هر بر ذرّه، هر بر موجود، يا بر علمِ محيط و قدرتِ مطلقه صاحبى اولمالى وياخود حدسز معنوى ماكينه و مطبعهلر، ايچنده تشكّل ايتملى؛ تا اوڭا توديع ايديلن عجيب وظيفهلرى ياپابيلسين. أگر او ذرّهلر واحدِ أحده إسناد ايديلسه؛ او وقت هر بر مصنوع، هر بر ذرّه اوڭا منسوب اولور، اونڭ مأمورى حكمنه گچر. شو إنتسابى اونى تجلّىيه مظهر ايدر. بو مظهريت و إنتسابله، نهايتسز بر علم و قدرته إستناد ايدر. خالقنڭ
— 63 —
قوّتيله، ميليونلر دفعه قوّتِ ذاتيسندن فضله ايشلرى، وظيفهلرى؛ او إنتساب و إستناد سرّيله ياپار.
ايكنجى تمثيل:مثلا: ايكى قارداش وار. بريسى جسور، كندينه گووهنير. ديگرى حميتلى، ملّيتپروردر. بر محاربه زماننده كندينه گووهنن آدم دولته إنتساب ايتمز، كندى باشيله ايش گورمك ايستر. كندى قوّتنڭ منبعلرينى بلنده طاشيمغه مجبور اولور. تجهيزاتنى، جبخانهلرينى كندى قوّتنه گوره چكمگه مضطردر. او شخصى و كوچك قوّت مقدارنجه، دشمن اوردوسنڭ بر اونباشيسيله آنجق مجادله ايدر؛ فضله بر شى ألندن گلمز. اوتهكى قارداش كندينه گوونمييور و كنديسنى عاجز، قوّتسز بيلييور.. پادشاهه إنتساب ايتدى، عسكره قيد ايديلدى. او إنتساب ايله، قوجه بر اوردو اوڭا نقطهِٔ إستناد اولدى. و او إستناد ايله آرقهسنده، پادشاهڭ همّتيله بر اوردونڭ معنوى قوّتى تحشيد ايديلهبيلير بر قوّهِٔ معنويه ايله حربه آتيلدى. تا دشمنڭ مغلوب اوردوسى ايچندهكى شاهڭ بيوك بر مشيرينه راست گلدى؛ كندى پادشاهى نامنه، "سنى أسير ايدييورم، گل!" دير. أسير ايدر گتيرر. شو حالڭ سرّى و حكمتى شودر كه:
أوّلكى باشىبوزوق، كندى منبعِ قوّتنى و تجهيزاتنى كنديسى طاشيمغه مجبور اولديغى ايچون، غايت جزئى ايش گورهبيلدى. شو مأمور ايسه؛ كندى قوّتنڭ منبعنى طاشيمغه مجبور دگل، بلكه اونى اوردو و پادشاه طاشييور. موجود تلغراف و تلفون تلينه ماكينهسنى كوچك بر تل ايله ربط ايتمك گبى، شو آدم بو إنتسابله كندينى او حدسز قوّته ربط ايدر.
ايشته وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى أگر هر مخلوق، هر ذرّه طوغريدن طوغرىيه واحدِ أحده إسناد ايديلسه و اونلر اوڭا إنتساب ايتسهلر؛ او وقت او إنتساب قوّتيله
— 64 —
و سيّدينڭ حوليله، أمريله؛ قارينجه، فرعونڭ سراينى باشنه ييقار، باش آشاغى آتار.. سينك، نمرودى گبرتوب جهنّمه آتار.. بر ميقروب، أڭ جبّار بر ظالمى قبره صوقار.. بغداى دانهسى قدر چام چكردگى، بر طاغ گبى بر چام آغاجنڭ دستگاهى و ماكينهسى حكمنه گچر.. هوانڭ ذرّهسى، بتون چيچكلرڭ، ميوهلرڭ آيرى آيرى ايشلرنده، تشكّلاتلرنده منتظمًا، گوزلجه چاليشهبيلير. بتون بو قولايلق، بِالبداهه مأموريت و إنتسابدن ايلرى گلييور. أگر ايش باشىبوزوقلغه دونسه، أسبابه و كثرته و كندى كنديلرينه بيراقيلوب شرك يولنده گيديلسه، او وقت هر شى، جِرمى قدر و شعورى مقدارنجه ايش گورهبيلير.
اوچنجى تمثيل:مثلا ايكى آرقداش وار. هيچ گورمدكلرى بر مملكتڭ أحوالنه دائر إستاتيستيقلى بر نوع جغرافيا يازمق ايستهيورلر.
بريسى، او مملكتڭ پادشاهنه إنتساب ايدوب، تلغراف و تلفون دائرهسنه گيرر. اون پارهلق بر تل ايله، كندى تلفون ماكينهسنى دولتڭ تلينه ربط ايدر. هر ير ايله گوروشور، مخابره ايدر، معلومات آلير. غايت منتظم و مكمّل جغرافيا إستاتيستيقنه عائد صنعتكارانه بر أثر ياپار.
اوتهكى آرقداش ايسه، يا أللى سنه متماديًا گزهجك و مشكلاتله هر يرى گوروب هر حادثهيى ايشيدهجك وياخود ميليونلرله ليرايى صرف ايدوب، دولتڭ تل و تلفون تمديداتى قدر و پادشاه گبى تلغراف صاحبى اولاجق. تا أوّلكى آرقداشى گبى او مكمّل أثرى ياپسين. اويله ده: وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى أگر حدسز أشيا و مخلوقات واحدِ أحده ويريلسه، او وقت او إرتباط ايله هر شى برر مظهر اولور. او شمسِ أزلينڭ تجلّيسنه مظهريتله، قوانينِ حكمتنه و دساتيرِ علميهسنه و نواميسِ قدرتنه إرتباط پيدا ايدر. او وقت حول و قوّتِ إلٰهيه ايله هر شيئى گورور
— 65 —
بر گوزى و هر يره باقار بر يوزى و هر ايشه گچر بر سوزى حكمنده بر جلوهِٔ ربّانيهيه مظهر اولور. أگر او إنتساب كسيلسه؛ او شى، بتون أشيادن دخى إنقطاع ايدر، جِرمى قدر بر كوچكلگه صيغيشر. او حالده بر الوهيتِ مطلقه صاحبى اولمالى كه، أوّلكى وضعيتده گورديگى ايشلرى گورهبيلسين.
الحاصل:وحدت و ايمان يولنده، وجوب درجهسنده بر سهولت و قولايلق وار. شرك و أسبابده، إمتناع درجهسنده مشكلات و صعوبت وار. چونكه بر واحد، كلفتسز اولارق كثير أشيايه بر وضعيت ويرر و بر نتيجهيى إستحصال ايدر. أگر او وضعيتى آلمايى و او نتيجهيى إستحصال ايتمگى، او أشياىِ كثيرهيه حواله ايديلسه؛ او وقت پك چوق كلفتله و پك چوق حركتلرله آنجق او وضعيت آلينير و او نتيجه إستحصال ايديلير. مثلا اوچنجى مكتوبده دينيلديگى گبى: سماوات ميداننده، شمس و قمر قومانداسى آلتنده ييلديزلر اوردوسنى حركته گتيرمكله، هر گيجه و هر سنه، شعشعهلى تسبيحكارانه بر سيران و جريان ويرمك ديمك اولان جاذبهدار، سَويملى وضعيتِ سماويه و موسملرڭ دگيشمسى گبى بيوك مصلحتلرڭ وجود بولماسى ديمك اولان او علوى، حكمتلى نتيجهِٔ أرضيه، أگر وحدته ويريلسه؛ او سلطانِ أزل قولايجه كُرهِٔ أرض گبى بر نفرى، او وضعيت و او نتيجه ايچون أجرامِ علويهيه قوماندان تعيين ايدر. او وقت أرض، أمر آلدقدن صوڭره، مأموريت نشئهسندن مولوى گبى ذكر و سماعه قالقار؛ آز بر مصرفله او گوزل وضعيت حاصل اولور، او مهمّ نتيجه وجود بولور. أگر أرضه، "سن طور، قاريشمه!" دينيلسه؛ و او نتيجه و او وضعيتڭ إستحصالى ده سماواته حواله ايديلسه؛ و وحدتدن، كثرته و شركه گيديلسه؛ هر گون و هر سنه، بيڭلر درجه كُرهِٔ أرضدن بيوك اولان ميليونلر عددنجه ييلديزلر حركت ايتمك، ميليارلر سنه مسافهيى يگرمى درت ساعتده و بر سنهده كسديرمك لازمدر.
— 66 —
نتيجهِٔ مرام:قرآن و أهلِ ايمان، حدسز مصنوعاتى بر صانعِ واحده ويرر. طوغريدن طوغرىيه هر ايشى اوڭا إسناد ايدر. وجوب درجهسنده سهولتلى بر يولده گيدر، سَوق ايدر. و أهلِ شرك و طغيان، بر مصنوعِ واحدى حدسز أسبابه إسناد ايدهرك، إمتناع درجهسنده صعوبتلى بر يولده گيدر. شو حالده قرآن يولنده، بتون مصنوعاتله؛ ضلالت يولنده، بر مصنوعِ واحد برابردرلر. حتّى بلكه بتون أشيانڭ واحددن صدورى، بر واحدڭ حدسز أشيادن صدورندن چوق درجه أسهل و قولايدر. ناصلكه بر ضابط، بيڭ نفرڭ تدبيرينى، بر نفر گبى قولاى ياپار و بر نفرڭ تدبيرى، بيڭ ضابطه حواله ايديلسه؛ بيڭ نفر قدر مشكلاتلى اولور، كشماكشه سببيت ويرر.
ايشته شو حقيقتى شو آيتِ عظيمه، أهلِ شركڭ باشنه وورييور، طاغيتييور:
ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَرَجُلًا سَلَمًا لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ بَلْ اَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ بِعَدَدِ ذَرَّاتِ الْكَائِنَاتِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ اٰمِينَ وَالْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
اَللّٰهُمَّ يَا اَحَدُ يَا وَاحِدُ يَا صَمَدُ يَا مَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ يَا مَنْ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ وَ يَا مَنْ يُحْيِى وَ يُمِيتُ يَا مَنْ بِيَدِهِ الْخَيْرُ يَا مَنْ
— 67 —
هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْئٍ قَدِيرٌ يَا مَنْ اِلَيْهِ الْمَصِيرُ بِحَقِّ اَسْرَارِ هٰذِهِ الْكَلِمَاتِ اِجْعَلْ نَاشِرَ هٰذِهِ الرِّسَالَةِ وَ رُفَقَائَهُ وَ صَاحِبَهَا سَعِيدًا مِنَ الْمُوَحِّدِينَ الْكَامِلِينَ وَ مِنَ الصِّدِّيقِينَ الْمُحَقِّقِينَ وَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الْمُتَّقِينَ اٰمِينَ
اَللّٰهُمَّ بِحَقِّ سِرِّ اَحَدِيَّتِكَ اِجْعَلْ نَاشِرَ هٰذَا الْكِتَابِ نَاشِرًا لِاَسْرَارِ التَّوْحِيدِ وَ قَلْبَهُ مَظْهَرًا لِاَنْوَارِ الْاِيمَانِ وَ لِسَانَهُ نَاطِقًا بِحَقَائِقِ الْقُرْاٰنِ اٰمِينَ اٰمِينَ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭