— 5 —
رسالهِٔ نور كلّياتندن
طلسملر
مؤلّفى
بديع الزمان سعيد النورسى
— 6 —
بو طلسملر مجموعهسى؛ رسالهِٔ نورڭ و دينڭ و ايمانڭ و قرآنڭ يوزر معمّا و طلسملرينڭ كشفياتندن بر قسمنى بيان ايدر هر بر پارچهده بر أهمّيتلى معمّاىِ قرآنيه و طلسمِ ايمانيه حلّ و كشف ايديلمشدر.
— 7 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ بِهِ نَسْتَعِينُ
برنجى سوز
بِسْمِ اللّٰه هر خيرڭ باشيدر. بز دخى باشده اوڭا باشلارز. بيل أى نفسم، شو مبارك كلمه إسلام نشانى اولديغى گبى، بتون موجوداتڭ لسانِ حاليله وردِ زبانيدر.
بِسْمِ اللّٰه نه بيوك توكنمز بر قوّت، نه چوق بيتمز بر بركت اولديغنى آڭلامق ايسترسهڭ، شو تمثيلى حكايهجگه باق ديڭله. شويله كه:
بدوى عرب چوللرنده سياحت ايدن آدمه گركدر كه، بر قبيله رئيسنڭ إسمنى آلسين و حمايهسنه گيرسين. تا شقيلرڭ شرّندن قورتولوب حاجاتنى تدارك ايدهبيلسين. يوقسه تك باشيله حدسز دشمن و إحتياجاتنه قارشى پريشان اولاجقدر. ايشته بويله بر سياحت ايچون ايكى آدم، صحرايه چيقوب گيدييورلر. اونلردن بريسى متواضع ايدى. ديگرى مغرور... متواضعى، بر رئيسڭ إسمنى
— 8 —
آلدى. مغرور، آلمادى... آلانى، هر يرده سلامتله گزدى. بر قاطع الطريقه راست گلسه، دير: "بن، فلان رئيسڭ إسميله گزرم." شقى دفع اولور، ايليشهمز. بر چاديره گيرسه، او نام ايله حرمت گورور. اوتهكى مغرور، بتون سياحتنده اويله بلالر چكر كه، تعريف ايديلمز. دائما تيترهر، دائما ديلنجيلك ايدردى. هم ذليل، هم رذيل اولدى.
ايشته أى مغرور نفسم! سن او سيّاحسڭ. شو دنيا ايسه، بر چولدر. عجزڭ و فقرڭ حدسزدر. دشمنڭ، حاجاتڭ نهايتسزدر. مادام اويلهدر؛ شو صحرانڭ مالكِ أبديسى و حاكمِ أزليسنڭ إسمنى آل. تا، بتون كائناتڭ ديلنجيلگندن و هر حادثاتڭ قارشيسنده تيترهمهدن قورتولاسڭ.
أوت، بو كلمه اويله مبارك بر دفينهدر كه: سنڭ نهايتسز عجزڭ و فقرڭ، سنى نهايتسز قدرته، رحمته ربط ايدوب قديرِ رحيمڭ درگاهنده عجزى، فقرى أڭ مقبول بر شفاعتجى ياپار. أوت، بو كلمه ايله حركت ايدن، او آدمه بڭزر كه: عسكره قيد اولور. دولت نامنه حركت ايدر. هيچ بر كيمسهدن پرواسى قالماز. قانون نامنه، دولت نامنه دير، هر ايشى ياپار، هر شيئه قارشى طايانير.
باشده ديمشدك: بتون موجودات، لسانِ حال ايلهبِسْمِ اللّٰهدير. اويله مى؟
أوت، ناصلكه گورسهڭ: بر تك آدم گلدى. بتون شهر أهاليسنى جبرًا بر يره سَوق ايتدى و جبرًا ايشلرده چاليشديردى. يقينًا بيليرسڭ؛ او آدم كندى ناميله، كندى قوّتيله حركت ايتمييور. بلكه او بر عسكردر. دولت نامنه حركت ايدر. بر پادشاه قوّتنه إستناد ايدر. اويله ده هر شى، جنابِ حقّڭ نامنه حركت ايدر كه؛ ذرّهجكلر گبى تخملر، چكردكلر باشلرنده قوجه آغاجلرى طاشييور، طاغ گبى يوكلرى قالديرييورلر. ديمك هر بر آغاج، بِسْمِ اللّٰه دير. خزينهِٔ رحمت ميوهلرندن
— 9 —
أللرينى طولديرييور، بزلره طبلهجيلق ايدييور. هر بر بوستان، بِسْمِ اللّٰه دير. مطبخهِٔ قدرتدن بر قزغان اولور كه؛ چشيد چشيد پك چوق مختلف لذيذ طعاملر، ايچنده برابر پيشيريلييور. هر بر اينك، دوه، قويون، كچى گبى مبارك حيوانلر بِسْمِ اللّٰه دير. رحمت فيضندن بر سوت چشمهسى اولور. بزلره، رزّاق نامنه أڭ لطيف، أڭ نظيف، آبِ حيات گبى بر غدايى تقديم ايدييورلر. هر بر نبات و آغاج و اوتلرڭ ايپك گبى يوموشاق كوك و طمارلرى، بِسْمِ اللّٰه دير. سرت اولان طاش و طوپراغى دهلر گچر. اللّٰه نامنه، رحمٰن نامنه دير، هر شى اوڭا مسخّر اولور. أوت هواده داللرڭ إنتشارى و ميوه ويرمهسى گبى، او سرت طاش و طوپراقدهكى كوكلرڭ كمالِ سهولتله إنتشار ايتمهسى و ير آلتنده يميش ويرمهسى؛ هم شدّتِ حرارته قارشى آيلرجه نازك، يشيل ياپراقلرڭ ياش قالماسى؛ طبيعيونڭ آغزينه شدّتله طوقات وورييور. كور اولاسى گوزينه پارمغنى صوقويور و دييور كه: أڭ گوونديگڭ صلابت و حرارت دخى، أمر تحتنده حركت ايدييورلر كه؛ او ايپك گبى يوموشاق طمارلر، برر عصاىِ موسى (عس) گبى فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ أمرينه إمتثال ايدهرك طاشلرى شقّ ايدر. و او سيغاره كاغدى گبى اينجه نازنين ياپراقلر، برر أعضاىِ إبراهيم (عس) گبى آتش صاچان حرارته قارشى يَا نَارُ كُونِى بَرْدًا وَ سَلَامًا آيتنى اوقويورلر.
مادام هر شى معنًا بِسْمِ اللّٰه دير. اللّٰه نامنه اللّٰهڭ نعمتلرينى گتيروب بزلره ويرييورلر. بز دخى بِسْمِ اللّٰه ديمهلىيز. اللّٰه نامنه ويرملىيز. اللّٰه نامنه آلمالىيز. اويله ايسه، اللّٰه نامنه ويرمهين غافل إنسانلردن آلماملىيز...
سؤال:طبلهجى حكمنده اولان إنسانلره بر فيآت ويرييورز. عجبا أصل مال صاحبى اولان اللّٰه، نه فيآت ايستهيور؟
— 10 —
الجواب:أوت او منعمِ حقيقى، بزدن او قيمتدار نعمتلره، ماللره بدل ايستديگى فيآت ايسه؛ اوچ شيدر. برى:ذكر.برى:شكر.برى:فكردر.باشده بِسْمِ اللّٰه ذكردر. آخرده اَلْحَمْدُ ِللّٰه شكردر. اورتهده، بو قيمتدار خارقهِٔ صنعت اولان نعمتلر أحدِ صمدڭ معجزهِٔ قدرتى و هديهِٔ رحمتى اولديغنى دوشونمك و درك ايتمك فكردر. بر پادشاهڭ قيمتدار بر هديهسنى سڭا گتيرن بر مسكين آدمڭ آياغنى اوپوب، هديه صاحبنى طانيمهمق نه درجه بلاهت ايسه، اويله ده؛ ظاهرى منعملرى مدح و محبّت ايدوب، منعمِ حقيقىيى اونوتمق؛ اوندن بيڭ درجه داها بلاهتدر.
أى نفس! بويله أبله اولمامق ايسترسهڭ؛ اللّٰه نامنه وير، اللّٰه نامنه آل، اللّٰه نامنه باشلا، اللّٰه نامنه ايشله. والسلام.
٭ ٭ ٭
— 11 —
اون دردنجى لمعهنڭ ايكنجى مقامى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
ڭ بيڭلر أسرارندن آلتى سرّينه دائردر.
إخطار:بسملهنڭ رحمت نقطهسنده پارلاق بر نورى، سونوك عقلمه اوزاقدن گوروندى. اونى، كندى نفسم ايچون نوطه صورتنده قيد ايتمك ايستدم. و يگرمى اوتوز قدر سرلر ايله، او نورڭ أطرافنده بر دائره چويرمك ايله آولامق و ضبط ايتمك آرزو ايتدم. فقط مع التأسّف شيمديلك او آرزومه تام موفّق اولامادم. يگرمى اوتوزدن، بش آلتىيه ايندى.
"أى إنسان!" ديديگم وقت نفسمى مراد ايدييورم. بو درس كندى نفسمه خاص ايكن، روحًا بنمله مناسبتدار و نفسى نفسمدن داها هشيار ذاتلره بلكه مدارِ إستفاده اولور نيّتيله، اون دردنجى لمعهنڭ ايكنجى مقامى اولارق مدقّق قارداشلريمڭ تصويبلرينه حواله ايدييورم. بو درس عقلدن زياده قلبه باقار، دليلدن زياده ذوقه ناظردر.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
قَالَتْ يَا اَيُّهَا اْلمَلَؤُا اِنِّى اُلْقِىَ اِلَىَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ ٭ اِنَّهُ مِنْ سُلَيْمٰنَ وَ اِنَّهُ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ٭
شو مقامده بر قاچ سرّ ذكر ايديلهجكدر.
— 12 —
برنجى سرّ:بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ڭ بر جلوهسنى شويله گوردم كه: كائنات سيماسنده، أرض سيماسنده و إنسان سيماسنده بربرى ايچنده بربرينڭ نمونهسنى گوسترن اوچ سكّهِٔ ربوبيت وار.
برى:كائناتڭ هيئتِ مجموعهسندهكى تعاون، تساند، تعانق، تجاوبدن تظاهر ايدن سكّهِٔ كبراءِ الوهيتدر كه، بِسْمِ اللّٰه اوڭا باقييور.
ايكنجيسى:كُرهِٔ أرض سيماسنده نباتات و حيواناتڭ تدبير و تربيه و إدارهسندهكى تشابه، تناسب، إنتظام، إنسجام، لطف و مرحمتدن تظاهر ايدن سكّهِٔ كبراءِ رحمانيتدر كه، بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ اوڭا باقييور.
صوڭره إنسانڭ ماهيتِ جامعهسنڭ سيماسندهكى لطائفِ رأفت و دقائقِ شفقت و شعاعاتِ مرحمتِ إلٰهيهدن تظاهر ايدن سكّهِٔ علياءِ رحيميتدر كه، بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ دهكى الرَّحِيم اوڭا باقييور.
ديمك بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ صحيفهِٔ عالمده بر سطرِ نورانى تشكيل ايدن اوچ سكّهِٔ أحديتڭ قدسى عنوانيدر. و قوّتلى بر خيطيدر و پارلاق بر خطّيدر. يعنى بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ يوقاريدن نزول ايله ثمرهِٔ كائنات و عالمڭ نسخهِٔ مصغّرهسى اولان إنسانه اوجى طايانييور. فرشى عرشه باغلار. إنسانى عرشه چيقمغه بر يول اولور.
ايكنجى سرّ:قرآنِ معجز البيان، حدسز كثرتِ مخلوقاتده تظاهر ايدن واحديت ايچنده عقولى بوغمامق ايچون، دائما او واحديت ايچنده أحديت جلوهسنى گوسترييور. يعنى، مثلا: ناصلكه گونش، ضياسيله حدسز أشيايى إحاطه ايدييور. مجموعِ ضياسندهكى گونشڭ ذاتنى ملاحظه ايتمك ايچون غايت
— 13 —
گنيش بر تصوّر و إحاطهلى بر نظر لازم اولديغندن؛ گونشڭ ذاتنى اونوتديرمامق ايچون، هر بر پارلاق شيده گونشڭ ذاتنى عكسى واسطهسيله گوسترييور و هر پارلاق شى، كندى قابليتنجه گونشڭ جلوهِٔ ذاتيسيله برابر ضياسى، حرارتى گبى خاصّهلرينى گوسترييور و هر پارلاق شى گونشى بتون صفاتيله قابليتنه گوره گوسترديگى گبى؛ گونشڭ ضيا و حرارت و ضيادهكى ألوانِ سبعه گبى كيفياتلرينڭ هر بريسى دخى، عموم مقابلندهكى شيلرى إحاطه ايدييور. اويله ده:
وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى (تمثيلده خطا اولماسين) أحديت و صمديتِ إلٰهيه، هر بر شيده، خصوصًا ذىحياتده، خصوصًا إنسانڭ ماهيت آيينهسنده بتون أسماسيله بر جلوهسى اولديغى گبى؛ وحدت و واحديت جهتيله دخى، موجودات ايله علاقهدار هر بر إسمى بتون موجوداتى إحاطه ايدييور. ايشته واحديت ايچنده عقولى بوغمامق و قلبلر ذاتِ أقدسى اونوتمامق ايچون، دائما واحديتدهكى سكّهِٔ أحديتى نظره ويرييور كه، او سكّهنڭ اوچ مهمّ عقدهسنى إرائه ايدن بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ در.
اوچنجى سرّ:شو حدسز كائناتى شنلنديرن، بِالمشاهده رحمتدر. و بو قراڭلقلى موجوداتى ايشيقلانديران، بِالبداهه ينه رحمتدر. و بو حدسز إحتياجات ايچنده يووارلانان مخلوقاتى تربيه ايدن، بِالبداهه ينه رحمتدر. و بر آغاجڭ بتون هيئتيله ميوهسنه متوجّه اولديغى گبى، بتون كائناتى إنسانه متوجّه ايدن و هر طرفده اوڭا باقديران و معاونتنه قوشديران، بِالبداهه رحمتدر. و بو حدسز فضايى و بوش و خالى عالمى طولديران، نورلانديران و شنلنديرن، بِالمشاهده رحمتدر. و بو فانى إنسانى أبده نامزد ايدن و أزلى و أبدى بر ذاته مخاطب و دوست ياپان، بِالبداهه رحمتدر.
— 14 —
أى إنسان، مادام رحمت بويله قوّتلى و جاذبهدار و سَويملى و مددكار بر حقيقتِ محبوبهدر. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ دى، او حقيقته ياپيش و وحشتِ مطلقهدن و حدسز إحتياجاتڭ ألملرندن قورتول و او سلطانِ أزل و أبدڭ تختنه ياناش و او رحمتڭ شفقتيله و شفاعتيله و شعاعاتيله او سلطانه مخاطب و خليل و دوست اول!
أوت كائناتڭ أنواعنى حكمت دائرهسنده إنسانڭ أطرافنده طوپلايوب بتون حاجاتنه كمالِ إنتظام و عنايت ايله قوشديرمق، بِالبداهه ايكى حالتدن بريسيدر: يا كائناتڭ هر بر نوعى كندى كندينه إنسانى طانييور، اوڭا إطاعت ايدييور، معاونتنه قوشييور. (بو ايسه يوز درجه عقلدن اوزاق اولديغى گبى، چوق محالاتى إنتاج ايدييور. إنسان گبى بر عاجزِ مطلقده، أڭ قوّتلى بر سلطانِ مطلقڭ قدرتى بولونمق لازم گلييور.) وياخود بو كائناتڭ پردهسى آرقهسنده بر قديرِ مطلقڭ علمى ايله بو معاونت اولويور. ديمك كائناتڭ أنواعى، إنسانى طانييور دگل؛ بلكه إنسانى بيلن و طانييان، مرحمت ايدن بر ذاتڭ طانيماسنڭ و بيلمهسنڭ دليللريدر.
أى إنسان! عقلڭى باشڭه آل. هيچ ممكن ميدر كه: بتون أنواعِ مخلوقاتى سڭا متوجّهًا معاونت أللرينى اوزاتديران و سنڭ حاجتلريڭه "لبّيك!" ديديرتن ذاتِ ذو الجلال سنى بيلمهسين، طانيماسين، گورمهسين؟ مادام سنى بيلييور، رحمتيله بيلديگنى بيلديرييور. سن ده اونى بيل، حرمتله بيلديگڭى بيلدير و قطعيًا آڭلا كه: سنڭ گبى ضعيفِ مطلق، عاجزِ مطلق، فقيرِ مطلق، فانى، كوچك بر مخلوقه قوجه كائناتى مسخّر ايتمك و اونڭ إمدادينه گوندرمك؛ ألبته حكمت و عنايت و علم و قدرتى تضمّن ايدن حقيقتِ رحمتدر. ألبته بويله بر رحمت، سندن كلّى و خالص بر شكر و جدّى و صافى بر حرمت ايستر. ايشته او خالص شكرڭ و
— 15 —
او صافى حرمتڭ ترجمانى و عنوانى اولان بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ى دى. او رحمتڭ وصولنه وسيله و او رحمانڭ درگاهنده شفاعتجى ياپ.
أوت، رحمتڭ وجودى و تحقّقى، گونش قدر ظاهردر. چونكه ناصل مركزى بر نقش، هر طرفدن گلن آتقى و ايپلرڭ إنتظامندن و وضعيتلرندن حاصل اولويور. اويله ده: بو كائناتڭ دائرهِٔ كبراسنده بيڭ بر إسمِ إلٰهينڭ جلوهسندن اوزانان نورانى آتقيلر، كائنات سيماسنده اويله بر سكّهِٔ رحمت ايچنده بر خاتمِ رحيميتى و بر نقشِ شفقتى طوقويور و اويله بر خاتمِ عنايتى نسج ايدييور كه، گونشدن داها پارلاق كندينى عقللره گوسترييور.
أوت شمس و قمرى، عناصر و معادنى، نباتات و حيواناتى؛ بر نقشِ أعظمڭ آتقى ايپلرى گبى او بيڭ بر إسملرڭ شعاعلريله تنظيم ايدن و حياته خادم ايدن و نباتى و حيوانى اولان عموم والدهلرڭ غايت شيرين و فداكارانه شفقتلريله شفقتنى گوسترن و ذوى الحياتى حياتِ إنسانيهيه مسخّر ايدن و اوندن ربوبيتِ إلٰهيهنڭ غايت گوزل و شيرين بر نقشِ أعظمنى و إنسانڭ أهمّيتنى گوسترن و أڭ پارلاق رحمتنى إظهار ايدن او رحمٰنِ ذو الجمال، ألبته كندى إستغناءِ مطلقنه قارشى، رحمتنى إحتياجِ مطلق ايچندهكى ذىحياته و إنسانه مقبول بر شفاعتجى ياپمش.
أى إنسان، أگر إنسان ايسهڭ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ دى. او شفاعتجىيى بول!
أوت زمينده درت يوز بيڭ مختلف آيرى آيرى نباتاتڭ و حيواناتڭ طائفهلرينى، هيچ برينى اونوتميهرق، شاشيرميهرق، وقتى وقتنه كمالِ إنتظام ايله حكمت و عنايت ايله تربيه و إداره ايدن و كُرهِٔ أرضڭ سيماسنده خاتمِ أحديتى
— 16 —
وضع ايدن؛ بِالبداهه بلكه بِالمشاهده رحمتدر و او رحمتڭ وجودى، بو كُرهِٔ أرضڭ سيماسندهكى موجوداتڭ وجودلرى قدر قطعى اولديغى گبى، او موجودات عددنجه تحقّقنڭ دليللرى وار. أوت زمينڭ يوزنده اويله بر خاتمِ رحمت و سكّهِٔ أحديت بولونديغى گبى، إنسانڭ ماهيتِ معنويهسنڭ سيماسنده دخى اويله بر سكّهِٔ رحمت واردر كه، كُرهِٔ أرض سيماسندهكى سكّهِٔ مرحمت و كائنات سيماسندهكى سكّهِٔ عظماىِ رحمتدن داها آشاغى دگل. عادتا بيڭ بر إسمڭ جلوهسنڭ بر نقطهِٔ محراقيهسى حكمنده بر جامعيتى وار.
أى إنسان، هيچ ممكن ميدر كه: سڭا بو سيمايى ويرن، او سيماده بويله بر سكّهِٔ رحمتى و بر خاتمِ أحديتى وضع ايدن ذات، سنى باشى بوش بيراقسين؛ سڭا أهمّيت ويرمهسين؛ سنڭ حركاتڭه دقّت ايتمهسين؛ سڭا متوجّه اولان بتون كائناتى عبث ياپسين؛ خلقت شجرهسنى ميوهسى چوروك، بوزوق أهمّيتسز بر آغاج ياپسين! هم هيچ بر جهتله شبهه قبول ايتمهين و هيچ بر وجهله نقصانيتى اولميان، گونش گبى ظاهر اولان رحمتنى و ضيا گبى گورونن حكمتنى إنكار ايتديرسين. حاشا!
أى إنسان! بيل كه: او رحمتڭ عرشنه يتيشمك ايچون بر معراج وار. او معراج بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ در. و بو معراج نه قدر أهمّيتلى اولديغنى آڭلامق ايسترسهڭ، قرآنِ معجز البيانڭ يوز اون درت سورهلرينڭ باشلرينه و هم بتون مبارك كتابلرڭ إبتدالرينه و عموم مبارك ايشلرڭ مبدألرينه باق. و بسملهنڭ عظمتِ قدرينه أڭ قطعى بر حجّت شودر كه: إمامِ شافعى (رض) گبى چوق بيوك مجتهدلر ديمشلر: "بسمله تك بر آيت اولديغى حالده، قرآنده يوز اون درت دفعه نازل اولمشدر."
— 17 —
دردنجى سرّ:حدسز كثرت ايچنده واحديت تجلّيسى، خطابِ اِيَّاكَ نَعْبُدُ ديمكله هركسه كافى گلمييور. فكر طاغيلييور. مجموعندهكى وحدت آرقهسنده ذاتِ أحديتى ملاحظه ايدوب اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ديمگه كُرهِٔ أرض وسعتنده بر قلب بولونمق لازم گلييور. و بو سرّه بناءً جزئياتده ظاهر بر صورتده سكّهِٔ أحديتى گوسترديگى گبى، هر بر نوعده سكّهِٔ أحديتى گوسترمك و ذاتِ أحدى ملاحظه ايتديرمك ايچون خاتمِ رحمانيت ايچنده بر سكّهِٔ أحديتى گوسترييور؛ تا كلفتسز هركس هر مرتبهده اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ دييوب طوغريدن طوغرىيه ذاتِ أقدسه خطاب ايدهرك متوجّه اولسون.
ايشته قرآنِ حكيم، بو سرِّ عظيمى إفاده ايچوندر كه، كائناتڭ دائرهِٔ أعظمندن مثلا سماوات و أرضڭ خلقتندن بحث ايتديگى وقت، بردن أڭ كوچك بر دائرهدن و أڭ دقيق بر جزئيدن بحث ايدر؛ تا كه، ظاهر بر صورتده خاتمِ أحديتى گوسترسين. مثلا: خلقتِ سماوات و أرضدن بحثى ايچنده خلقتِ إنساندن و إنسانڭ سسندن و سيماسندهكى دقائقِ نعمت و حكمتدن بحث آچار؛ تا كه، فكر طاغيلماسين، قلب بوغولماسين، روح معبودينى طوغريدن طوغرىيه بولسون. مثلا:
وَمِنْ اٰيَاتِهِ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ
آيتى مذكور حقيقتى معجزانه بر صورتده گوسترييور.
أوت حدسز مخلوقاتده و نهايتسز بر كثرتده وحدت سكّهلرى، متداخل دائرهلر گبى أڭ بيوگندن، أڭ كوچك سكّهيه قدر أنواعى و مرتبهلرى واردر. فقط او وحدت نه قدر اولسه ينه كثرت ايچنده بر وحدتدر. حقيقى خطابى تام تأمين ايدهمييور. اونڭ ايچون، وحدت آرقهسنده أحديت سكّهسى بولونمق لازمدر. تا
— 18 —
كه، كثرتى خاطره گتيرمهسين. طوغريدن طوغرىيه ذاتِ أقدسه قارشى قلبه يول آچسين. هم سكّهِٔ أحديته نظرلرى چويرمك و قلبلرى جلب ايتمك ايچون او سكّهِٔ أحديت اوستنده غايت جاذبهدار بر نقش و غايت پارلاق بر نور و غايت شيرين بر حلاوت و غايت سَويملى بر جمال و غايت قوّتلى بر حقيقت اولان رحمت سكّهسنى و رحيميت خاتمنى قويمشدر. أوت او رحمتڭ قوّتيدر كه، ذىشعورڭ نظرلرينى جلب ايدر، كندينه چكر و أحديت سكّهسنه ايصال ايدر و ذاتِ أحديهيى ملاحظه ايتديرر و اوندن اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ دهكى حقيقى خطابه مظهر ايدر. ايشته بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ فاتحهنڭ فهرستهسى و قرآنڭ مجمل بر خلاصهسى اولديغى جهتله بو مذكور سرِّ عظيمڭ عنوانى و ترجمانى اولمش. بو عنوانى ألنه آلان، رحمتڭ طبقاتنده گزهبيلير. و بو ترجمانى قونوشديران، أسرارِ رحمتى اوگرهنير و أنوارِ رحيميتى و شفقتى گورور.
بشنجى سرّ:بر حديثِ شريفده وارد اولمش كه:
اِنَّ اللّٰهَ خَلَقَ الْاِنْسَانَ عَلٰى صُورَةِ الرَّحْمٰنِ
(أو كما قال) بو حديثى، بر قسم أهلِ طريقت، عقائدِ ايمانيهيه مناسب دوشمهين عجيب بر طرزده تفسير ايتمشلر. حتّى اونلردن بر قسم أهلِ عشق، إنسانڭ سيماىِ معنويسنه بر صورتِ رحمٰن نظريله باقمشلر. أهلِ طريقتڭ أكثرنده سكر، أهلِ عشقڭ چوغنده إستغراق و إلتباس اولديغندن، حقيقته مخالف تلقّيلرنده بلكه معذوردرلر. فقط عقلى باشنده اولانلر، فكرًا اونلرڭ أساسِ عقائده منافى اولان معنالرينى قبول ايدهمز. ايتسه خطا ايدر.
أوت بتون كائناتى بر سراى، بر أو گبى منتظم إداره ايدن و ييلديزلرى ذرّهلر گبى حكمتلى و قولاى چويرن و گزديرن و ذرّاتى منتظم مأمورلر گبى إستخدام ايدن ذاتِ أقدسِ إلٰهينڭ شريكى، نظيرى، ضدّى، نِدّى اولماديغى گبى،
— 19 —
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَىْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ
سرّيله صورتى، مِثلى، مثالى، شبيهى دخى اولاماز. فقط،
وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
سرّيله، مَثل و تمثيل ايله، شئوناتنه و صفات و أسماسنه باقيلير. ديمك مَثل و تمثيل، شئونات نقطهِٔ نظرنده واردر. شو مذكور حديثِ شريفڭ چوق مقاصدندن بريسى شودر كه: إنسان، إسمِ رحمانى تماميله گوسترر بر صورتدهدر. أوت سابقًا بيان ايتديگمز گبى، كائناتڭ سيماسنده بيڭ بر إسمڭ شعاعلرندن تظاهر ايدن إسمِ رحمٰن گورونديگى گبى، زمين يوزينڭ سيماسنده ربوبيتِ مطلقهِٔ إلٰهيهنڭ حدسز جلوهلريله تظاهر ايدن إسمِ رحمٰن گوستريلديگى گبى، إنسانڭ صورتِ جامعهسنده كوچك بر مقياسده زمينڭ سيماسى و كائناتڭ سيماسى گبى ينه او إسمِ رحمانڭ جلوهِٔ أتمّنى گوسترر ديمكدر. هم إشارتدر كه: ذاتِ رحمٰن الرحيمڭ دليللرى و آيينهلرى اولان ذىحيات و إنسان گبى مظهرلر او قدر او ذاتِ واجب الوجوده دلالتلرى قطعى و واضح و ظاهردر كه، گونشڭ تمثالنى و عكسنى طوتان پارلاق بر آيينه پارلاقلغنه و دلالتنڭ وضوحنه إشارةً "او آيينه گونشدر" دينلديگى وقت، "إنسانده صورتِ رحمٰن وار" وضوحِ دلالتنه و كمالِ مناسبتنه إشارةً دينلمش و دينلير. و أهلِ وحدت الوجودڭ معتدل قسمى لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ بو سرّه بناءً، بو دلالتڭ وضوحنه و بو مناسبتڭ كمالنه بر عنوان اولارق ديمشلر.
اَللّٰهُمَّ يَا رَحْمٰنُ يَا رَحِيمُ بِحَقِّ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ اِرْحَمْنَا كَمَا يَلِيقُ بِرَحِيمِيَّتِكَ وَ فَهِّمْنَا اَسْرَارَ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ كَمَا يَلِيقُ بِرَحْمَانِيَّتِكَ اٰمِينَ
— 20 —
آلتنجى سرّ:أى حدسز عجز و نهايتسز فقر ايچنده يووارلانان بيچاره إنسان! رحمت نه قدر قيمتدار بر وسيله و نه قدر مقبول بر شفاعتجى اولديغنى بونڭله آڭلا كه: او رحمت، اويله بر سلطانِ ذو الجلاله وسيلهدر كه، ييلديزلرله ذرّات برابر اولارق كمالِ إنتظام و إطاعتله (برابر) اوردوسنده خدمت ايدييورلر. و او ذاتِ ذو الجلالڭ و او سلطانِ أزل و أبدڭ إستغناءِ ذاتيسى وار و إستغناءِ مطلق ايچندهدر. هيچ بر جهتله كائناته و موجوداته إحتياجى اولميان بر غنىِّ على الإطلاقدر. و بتون كائنات تحتِ أمر و إدارهسنده و هيبت و عظمتى آلتنده نهايت إطاعتده، جلالنه قارشى تذلّلدهدر. ايشته رحمت سنى أى إنسان! او مستغنئِ على الإطلاقڭ و سلطانِ سرمدينڭ حضورينه چيقارير و اوڭا دوست ياپار و اوڭا مخاطب ايدر و سَوْگيلى بر عبد وضعيتنى ويرر. فقط ناصل سن گونشه يتيشهمييورسڭ، چوق اوزاقسڭ؛ هيچ بر جهتله ياناشهمييورسڭ. فقط گونشڭ ضياسى گونشڭ عكسنى، جلوهسنى سنڭ آيينهڭ واسطهسيله سنڭ ألڭه ويرر. اويله ده: او ذاتِ أقدسه و او شمسِ أزل و أبده بز چندان نهايتسز اوزاغز، ياناشهمايز. فقط اونڭ ضياءِ رحمتى، اونى بزه ياقين ايدييور.
ايشته أى إنسان! بو رحمتى بولان، أبدى توكنمز بر خزينهِٔ نور بولويور. او خزينهيى بولماسنڭ چارهسى: رحمتڭ أڭ پارلاق بر مثالى و ممثّلى و او رحمتڭ أڭ بليغ بر لسانى و دلّالى اولان و رحمةً لِلعالمين عنوانيله قرآنده تسميه ايديلن رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ سنّتيدر و تبعيتيدر. و بو رحمةً لِلعالمين اولان رحمتِ مجسّمهيه وسيله ايسه صلواتدر. أوت صلواتڭ معناسى، رحمتدر. و او ذىحيات مجسّم رحمته رحمت دعاسى اولان صلوات ايسه، او رحمةً لِلعالمينڭ وصولنه وسيلهدر. اويله ايسه سن صلواتى كنديڭه، او رحمةً لِلعالمينه وسيله ياپ و او ذاتى ده رحمتِ رحمانه وسيله إتّخاذ ايت. عموم اُمّتڭ رحمةً لِلعالمين اولان عليه الصلاة
— 21 —
والسلام حقّنده حدسز بر كثرتله رحمت معناسيله صلوات گتيرمهلرى، رحمت نه قدر قيمتدار بر هديهِٔ إلٰهيه و نه قدر گنيش بر دائرهسى اولديغنى، پارلاق بر صورتده إثبات ايدر.
الحاصل:خزينهِٔ رحمتڭ أڭ قيمتدار پيرلانطهسى و قپوجيسى ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلام اولديغى گبى، أڭ برنجى آناختارى دخى بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ در. و أڭ قولاى بر آناختارى ده صلواتدر.
اَللّٰهُمَّ بِحَقِّ اَسْرَارِ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ كَمَا يَلِيقُ بِرَحْمَتِكَ وَ بِحُرْمَتِهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ اَصْحَابِهِ اَجْمَعِينَ وَ ارْحَمْنَا رَحْمَةً تُغْنِينَا بِهَا عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاكَ مِنْ خَلْقِكَ اٰمِينَ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 22 —
اون برنجى سوز
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَالشَّمْسِ وَضُحٰيهَا ٭ وَالْقَمَرِ اِذَا تَلٰيهَا ٭ وَالنَّهَارِ اِذَا جَلّٰيهَا ٭ وَ الَّيْلِ اِذَا يَغْشٰيهَا ٭ وَ السَّمَاءِ وَمَا بَنٰيهَا ٭ وَ الْاَرْضِ وَمَا طَحٰيهَا ٭ وَ نَفْسٍ وَمَا سَوّٰيهَا ٭ الخ...
أى قارداش! أگر حكمتِ عالمڭ طلسمنى و خلقتِ إنسانڭ معمّاسنى و حقيقتِ صلاتڭ رموزينى بر پارچه فهم ايتمك ايسترسهڭ، نفسمله برابر شو تمثيلى حكايهجگه باق:
بر زمان بر سلطان وارمش؛ ثروتجه اونڭ پك چوق خزينهلرى واردى. هم او خزينهلرده هر چشيد جواهر، ألماس و زمرد بولونويورمش. هم گيزلى پك عجائب دفينهلرى وارمش. هم كمالاتجه صنايعِ غريبهده پك چوق مهارتى وارمش. هم حسابسز فنونِ عجيبهيه معرفتى، إحاطهسى وارمش. هم، نهايتسز علومِ بديعهيه علم و إطّلاعى وارمش. هر جمال و كمال صاحبى، كندى جمال و كمالنى گورمك و گوسترمك ايستهمسى سرّنجه؛ او سلطانِ ذىشان دخى ايستدى كه، بر مشهر آچسين، ايچنده سرگيلر ديزسين؛ تا ناسڭ أنظارنده سلطنتنڭ حشمتنى، هم ثروتنڭ شعشعهسنى، هم كندى صنعتنڭ خارقهلرينى، هم كندى معرفتنڭ
— 23 —
غريبهلرينى إظهار ايدوب گوسترسين. تا جمال و كمالِ معنويسنى ايكى وجهله مشاهده ايتسين:
بر وجهى:بِالذّات نظرِ دقائق آشناسيله گورسون.
ديگرى:غيرڭ نظريله باقسين.
بو حكمته بناءً، جسيم و گنيش و محتشم بر قصرى ياپمغه باشلادى. شاهانه بر صورتده دائرهلره، منزللره تقسيم ايدهرك خزينهلرينڭ درلو درلو مرصّعاتيله سوسلنديروب كندى دستِ صنعتنڭ أڭ لطيف، أڭ گوزل أثرلريله زينتلنديروب، فنونِ حكمتنڭ أڭ اينجهلكلريله تنظيم ايدوب دوزلتهرك و علومنڭ آثارِ معجزهكارانهلريله دوناتهرق تكميل ايتدكدن صوڭره، هر بر طعام و نعمتلرينڭ بتون چشيدلرندن أڭ لذيذلرينى جامع سفرهلر، او سرايده قوردى. هر بر طائفهيه لايق بر سفره تعيين ايتدى. اويله سخاوتكارانه، صنعتپرورانه بر ضيافتِ عامّه إحضار ايتدى كه، گويا هر بر سفره، يوز صنايعِ لطيفهنڭ أثرلريله وجود بولمش گبى قيمتلى حدسز نعمتلرى سردى. صوڭره أقطارِ مملكتندهكى أهالى و رعيتنى، سيره و تنزّهه و ضيافته دعوت ايتدى. صوڭره بر ياورِ أكرمنه سرايڭ حكمتلرينى و مشتملاتنڭ معنالرينى بيلديرهرك اونى استاد و تعريف ايديجى تعيين ايتدى. تا كه، سرايڭ صانعنى، سرايڭ مشتملاتيله أهالىيه تعريف ايتسين و سرايڭ نقشلرينڭ رموزلرينى بيلديروب، ايچندهكى صنعتلرينڭ إشارتلرينى اوگرهتوب، درونندهكى منظوم مرصّعلر و موزون نقوش نهدر؟ و نه وجهله سراى صاحبنڭ كمالاتنه و هنرلرينه دلالت ايتدكلرينى، او سرايه گيرنلره تعريف ايتسين و گيرمهنڭ آدابنى و سيرڭ مراسمنى بيلديروب، او گورونمهين سلطانه قارشى مرضياتى دائرهسنده تشريفات مراسمنى تعريف ايتسين. ايشته او معرّف استادڭ هر بر دائرهده برر عونهسى بولونويور. كنديسى أڭ بيوك دائرهده شاكردلرى ايچنده طورمش، بتون سيرجيلره شويله بر تبليغاتده بولونويور. دييور كه:
— 24 —
"أى أهالى! شو قصرڭ مَلِكى اولان سيّديمز، بو شيلرڭ إظهاريله و بو سرايى ياپماسيله، كندينى سزه طانيتديرمق ايستهيور. سز دخى اونى طانييڭز و گوزلجه طانيمغه چاليشڭز. هم شو تزييناتله كندينى سزه سَوْديرمك ايستهيور. سز دخى اونڭ صنعتنى تقدير و ايشلرينى إستحسان ايله كنديڭزى اوڭا سَوْديريڭز. هم بو گورديگڭز إحسانات ايله، سزه محبّتنى گوسترييور. سز دخى إطاعت ايله اوڭا محبّت ايديڭز. هم شو گورونن إنعام و إكراملر ايله، سزه شفقتنى و مرحمتنى گوسترييور. سز دخى شكر ايله اوڭا حرمت ايديڭز. هم شو كمالاتنڭ آثاريله، معنوى جمالنى سزه گوسترمك ايستهيور. سز دخى اونى گورمگه و توجّهنى قزانمغه إشتياقڭزى گوستريڭز. هم بتون شو گورديگڭز مصنوعات و مزيّنات اوستنده برر مخصوص سكّه، برر خصوصى خاتم، برر تقليد ايديلمز طرّه قويمقله، هر شى كنديسنه خاص اولديغنى و كندى أثرِ دستى اولديغنى و كنديسى تك و يكتا، إستقلال و إنفراد صاحبى اولديغنى سزه گوسترمك ايستهيور. سز دخى اونى تك و يكتا و مِثلسز، نظيرسز بى همتا طانييڭز و قبول ايديڭز."
داها بونڭ گبى، اوڭا و او مقامه مناسب سوزلرى سيرجيلره سويلهدى. صوڭره، گيرن أهالى ايكى گروهه آيرلديلر:
برنجى گروهى:كندينى طانيمش و عقلى باشنده و قلبى يرنده اولدقلرى ايچون، او سرايڭ ايچندهكى عجائبلره باقدقلرى زمان ديديلر: "بونده بيوك بر ايش وار." هم آڭلاديلر كه: بيهوده دگل، عادى بر اويونجق دگل. اونڭ ايچون مراق ايتديلر. "عجبا طلسمى نهدر، ايچنده نه وار؟" دييوب دوشونوركن، بردن او معرّف استادڭ بيان ايتديگى نطقنى ايشيتديلر. آڭلاديلر كه، بتون أسرارڭ آناختارلرى اوندهدر. اوڭا متوجّهًا گيتديلر و ديديلر: "السّلام عليك يا أيّها الاستاد! حقًّا، شويله بر محتشم سرايڭ، سنڭ گبى صادق و مدقّق بر معرّفى
— 25 —
لازمدر. سيّديمز سڭا نه بيلديرمشسه لطفًا بزه بيلديريڭز." استاد ايسه، أوّل ذكرى گچن نطقلرى اونلره ديدى. بونلر گوزلجه ديڭلديلر، اييجه قبول ايدوب تام إستفاده ايتديلر. پادشاهڭ مرضياتى دائرهسنده عمل ايتديلر. اونلرڭ شو أدبلى معامله و وضعيتلرى او پادشاهڭ خوشنه گلديگندن اونلرى خاص و يوكسك و توصيف ايديلمز ديگر بر سرايه دعوت ايتدى، إحسان ايتدى. هم اويله بر جوّادِ مَلِكه لايق و اويله مطيع أهالىيه شايسته و اويله أدبلى مسافرلره مناسب و اويله يوكسك بر قصره شايان بر صورتده إكرام ايتدى، دائمى اونلرى سعادتلنديردى.
ايكنجى گروه ايسه؛عقللرى بوزولمش، قلبلرى سونمش اولدقلرندن، سرايه گيردكلرى وقت، نفسلرينه مغلوب اولوب لذّتلى طعاملردن باشقه هيچ بر شيئه إلتفات ايتمديلر؛ بتون او محاسندن گوزلرينى قپاديلر و او استادڭ إرشاداتندن و شاكردلرينڭ ايقاظاتندن قولاقلرينى طيقاديلر. حيوان گبى ييهرك اويقويه طالديلر. ايچيلمهين، فقط بعض شيلر ايچون إحضار ايديلن إكسيرلردن ايچديلر. سرخوش اولوب اويله باغرديلر، قاريشديرديلر؛ سيرجى مسافرلرى چوق راحتسز ايتديلر. صانعِ ذىشانڭ دستورلرينه قارشى أدبسزلكده بولونديلر. سراى صاحبنڭ عسكرلرى ده اونلرى طوتوب، اويله أدبسزلره لايق بر حپسه آتديلر.
أى بنمله بو حكايهيى ديڭلهين آرقداش! ألبته آڭلادڭ كه: او حاكمِ ذىشان بو قصرى، شو مذكور مقصدلر ايچون بنا ايتمشدر. شو مقصدلرڭ حصولى ايسه، ايكى شيئه متوقّفدر:
بريسى:شو گورديگمز و نطقنى ايشيتديگمز استادڭ وجوديدر. چونكه او بولونمازسه، بتون مقصدلر بيهوده اولور. چونكه آڭلاشيلماز بر كتاب، معلّمسز اولسه؛ معناسز بر كاغددن عبارت قالير.
— 26 —
ايكنجيسى:أهالى، او استادڭ سوزينى قبول ايدوب ديڭلمهسيدر. ديمك، وجودِ استاد وجودِ قصرڭ داعيسيدر و أهالينڭ إستماعى، قصرڭ بقاسنه سببدر. اويله ايسه دينلهبيلير كه: شو استاد اولماسه ايدى، او مَلِكِ ذىشان شو قصرى بنا ايتمزدى. هم ينه دينلهبيلير كه: او استادڭ تعليماتنى أهالى ديڭلهمدكلرى وقت، ألبته او قصر تبديل و تحويل ايديلهجك.
أى آرقداش! حكايه بوراده بيتدى. أگر شو تمثيلڭ سرّينى آڭلادڭسه باق، حقيقتڭ يوزينى ده گور:
ايشته او سراى، شو عالمدر كه؛ طاوانى، تبسّم ايدن ييلديزلرله تنوير ايديلمش گوك يوزيدر. طابانى ايسه، شرقدن غربه گونا گون چيچكلرله سوسلنديرلمش ير يوزيدر. او مَلِك ايسه، أزل أبد سلطانى اولان بر ذاتِ مقدّسدر كه، يدى قات سماوات و أرض و ايچلرنده اولان هر شى، كنديلرينه مخصوص لسانلرله او ذاتى تقديس ايدوب تسبيح ايدييورلر. هم اويله بر مَلِكِ قدير كه، سماوات و أرضى آلتى گونده ياراتهرق عرشِ ربوبيتنده طوروب؛ گيجه و گوندوزى، سياه و بياض ايكى خط گبى بربرى آرقهسى صيره دونديروب، كائنات صحيفهسنده آياتنى يازان؛ و گونش، آى، ييلديزلر أمرينه مسخّر ذىحشمت و ذىقدرت صاحبيدر. او سرايڭ منزللرى ايسه، شو اون سكز بيڭ عالمدر كه، هر بريسى كندينه لايق بر طرز ايله تزيين و تنظيم ايديلمشدر. ايشته او سرايده گورديگڭ صنايعِ غريبه ايسه، شو عالمده گورونن قدرتِ إلٰهيهنڭ معجزهلريدر. و او سرايده گورديگڭ طعاملر ايسه؛ شو عالمده، هله ياز موسمنده، هله بارلا باغچهلرنده رحمتِ إلٰهيهنڭ ثمراتِ خارقهلرينه إشارتدر. و اورادهكى اوجاق و مطبخ ايسه، بوراده قلبنده آتش اولان أرض و سطحِ أرضدر. و اوراده تمثيلده گورديگڭ گيزلى دفينهلرڭ جوهرلرى ايسه، شو حقيقتده أسماءِ قدسيهِٔ إلٰهيهنڭ جلوهلرينه مثالدر. و تمثيلده گورديگمز نقشلر و
— 27 —
او نقشلرڭ رمزلرى ايسه، شو عالمى سوسلنديرن منتظم مصنوعات و موزون نقوشِ قلمِ قدرتدر كه، قديرِ ذو الجلالڭ أسماسنه دلالت ايدرلر. و او استاد ايسه سيّديمز محمّد عليه الصلاة والسلامدر. عونهسى ايسه، أنبيا عليهم السلامدر و شاكردلرى ايسه أوليا و أصفيادر. او سرايدهكى حاكمڭ خدمتكارلرى ايسه، شو عالمده ملائكه عليهم السلامه إشارتدر. تمثيلده، سير و ضيافته دعوت ايديلن مسافرلر ايسه، شو دنيا مسافرخانهسنده جنّ و إنس و إنسانڭ خدمتكارلرى اولان حيوانلره إشارتدر. و او ايكى فرقه ايسه، بوراده بريسى أهلِ ايماندر كه كتابِ كائناتڭ آياتنڭ مفسّرى اولان قرآنِ حكيمڭ شاكردلريدر. ديگر گروه ايسه أهلِ كفر و طغياندر كه، نفس و شيطانه تابع اولوب يالڭز حياتِ دنيويهيى طانييان، حيوان گبى بلكه داها آشاغى صاغير، ديلسز، ضالّين گروهيدر.
برنجى قافله اولان سُعَدا و أبرار ايسه، ذو الجناحين اولان استادى ديڭلديلر. او استاد هم عبددر؛ عبوديت نقطهسنده ربّنى توصيف و تعريف ايدر كه، جنابِ حقّڭ درگاهنده امّتنڭ ألچيسى حكمندهدر. هم رسولدر؛ رسالت نقطهسنده ربّنڭ أحكامنى قرآن واسطهسيله جنّ و إنسه تبليغ ايدر.
شو بختيار جماعت، او رسولى ديڭلهيوب قرآنه قولاق ويرديلر. كنديلرينى، أنواعِ عباداتڭ فهرستهسى اولان "نماز" ايله بر چوق مقاماتِ عاليه ايچنده چوق لطيف وظيفهلرله تلبّس ايتمش گورديلر. أوت نمازڭ متنوّع أذكار و حركاتيله إشارت ايتديگى وظائفى، مقاماتى، مفصّلًا گورديلر. شويله كه:
أوّلًا:آثاره باقوب، غائبانه معامله صورتنده سلطنتِ ربوبيتڭ محاسننه تماشاگر مقامنده كنديلرينى گوردكلرندن؛ تكبير و تسبيح وظيفهسنى أدا ايدوب "اللّٰه أكبر" ديديلر.
— 28 —
ثانيًا:أسماءِ قدسيهِٔ إلٰهيهنڭ جلوهلرى اولان بدايعنه و پارلاق أثرلرينه دلّاللق مقامنده گورونمكله "سبحان اللّٰه و الحمد للّٰه" دييهرك تقديس و تحميد وظيفهسنى ايفا ايتديلر.
ثالثًا:رحمتِ إلٰهيهنڭ خزينهلرنده إدّخار ايديلن نعمتلرينى ظاهر و باطن طويغولرله طاتوب آڭلامق مقامنده، شكر و ثنا وظيفهسنى أدايه باشلاديلر.
رابعًا:أسماءِ إلٰهيهنڭ دفينهلرندهكى جوهرلرى، معنوى جهازات ميزانلريله طارتوب بيلمك مقامنده، تنزيه و مدح وظيفهسنه باشلاديلر.
خامسًا:مسطرِ قدر اوستنده قلمِ قدرتيله يازيلان مكتوباتِ ربّانيهيى مطالعه مقامنده، تفكّر و إستحسان وظيفهسنه باشلاديلر.
سادسًا:أشيانڭ ياراديليشنده و مصنوعاتڭ صنعتندهكى لطيف اينجهلك و نازنين گوزللكلرى تماشا ايله تنزيه مقامنده فاطرِ ذو الجلال، صانعِ ذو الجماللرينه محبّت و إشتياق وظيفهسنه گيرديلر.
ديمك كائناته و آثاره باقوب، غائبانه معاملهِٔ عبوديتله مذكور مقاماتده مذكور وظائفى أدا ايتدكدن صوڭره صانعِ حكيمڭ دخى معاملهسنه و أفعالنه باقمق درجهسنه چيقديلر كه، حاضرانه بر معامله صورتنده أوّلا خالقِ ذو الجلالڭ كندى صنعتنڭ معجزهلريله كندينى ذىشعوره طانيتديرمسنه قارشى حيرت ايچنده بر معرفت ايله مقابله ايدهرك
سُبْحَانَكَ مَا عَرَفْنَاكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ
ديديلر. "سنڭ تعريف ايديجيلرڭ بتون مصنوعاتڭدهكى معجزهلرڭدر." صوڭره او رحمانڭ كندى رحمتنڭ گوزل ميوهلريله كندينى سَوْديرمسنه قارشى، محبّت و عشق ايله مقابله ايدوب اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ديديلر. صوڭره او منعمِ حقيقينڭ
— 29 —
طاتلى نعمتلريله ترحّم و شفقتنى گوسترمسنه قارشى شكر و حمد ايله مقابله ايتديلر؛ ديديلر: سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ "سنڭ حق شكريڭى ناصل أدا ايدهبيليرز؟ سن اويله شكره لايق بر مشكورسڭ كه، بتون كائناته سريلمش بتون إحساناتڭ آچيق لسانِ حاللرى، شكر و ثناڭزى اوقويورلر. هم عالم چارشوسنده ديزيلمش و زمينڭ يوزينه سرپيلمش بتون نعمتلرڭ إعلاناتيله حمد و مدحڭزى بيلديرييورلر. هم رحمت و نعمتڭ منظوم ميوهلرى و موزون يميشلرى، سنڭ جود و كرمڭه شهادت ايتمكله سنڭ شكريڭى أنظارِ مخلوقات اوڭنده ايفا ايدرلر."
صوڭره شو كائناتڭ يوزلرنده دگيشن موجودات آيينهلرنده جمال و جلال و كمال و كبرياسنڭ إظهارينه قارشى، اَللّٰهُ اَكْبَرُ دييوب تعظيم ايچنده بر عجزله ركوعه گيدوب محويت ايچنده بر محبّت و حيرتله سجده ايدوب مقابله ايتديلر. صوڭره او غنىِّ مطلقڭ ثروتنڭ چوقلغنى و رحمتنڭ گنيشلگنى گوسترمسنه قارشى؛ فقر و حاجتلرينى إظهار ايدوب، دعا ايدوب، ايستهمكله مقابله ايدوب وَاِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ديديلر.
صوڭره او صانعِ ذو الجلالڭ كندى صنعتنڭ لطيفلرينى، خارقهلرينى، آنتيقهلرينى، سرگيلرله تشهيرگاهِ أنامده نشرينه قارشى مَاشَاءَ اللّٰهُ دييوب تقدير ايدهرك، "نه گوزل ياپيلمش!" دييوب إستحسان ايدهرك، بَارَكَ اللّٰهُ دييوب مشاهده ايتمك، اٰمَنَّا دييوب شهادت ايتمك؛ "گليڭز، باقڭز!" حيران اولارق حَىَّ عَلَى الْفَلَاحِ دييوب هركسى شاهد طوتمقله مقابله ايتديلر. هم او سلطانِ أزل و أبد، كائناتڭ أقطارنده كندى ربوبيتنڭ سلطنتنى إعلاننه و وحدانيتنڭ إظهارينه قارشى؛ توحيد و تصديق ايدوب سَمِعْنَا وَ اَطَعْنَا دييهرك إطاعت و إنقياد ايله مقابله ايتديلر.
— 30 —
صوڭره او ربّ العالمينڭ الوهيتنڭ إظهارينه قارشى؛ ضعف ايچنده عجزلرينى، إحتياج ايچنده فقرلرينى إعلاندن عبارت اولان عبوديت ايله و عبوديتڭ خلاصهسى اولان "نماز" ايله مقابله ايتديلر. داها بونلر گبى گونا گون عبوديت وظيفهلريله شو دارِ دنيا دينلن مسجدِ كبيرنده فريضهِٔ عمرلرينى و وظيفهِٔ حياتلرينى أدا ايدوب أحسنِ تقويم صورتنى آلديلر. بتون مخلوقات اوستنده بر مرتبهيه چيقديلر كه، يُمنِ ايمان ايله أمن و أمانت ايله مجهّز أمين بر خليفهِٔ أرض اولديلر. و شو ميدانِ تجربه و شو دستگاهِ إمتحاندن صوڭره اونلرڭ ربِّ كريمى اونلرى، ايمانلرينه مكافات اولارق سعادتِ أبديهيه و إسلاميتلرينه اجرت اولارق دار السلامه دعوت ايدهرك اويله بر إكرام ايتدى و ايدر كه، هيچ گوز گورمهمش و قولاق ايشيتمهمش و قلبِ بشره خطور ايتمهمش درجهده پارلاق بر طرزده رحمتنه مظهر ايتدى و اونلره أبديت و بقا ويردى. چونكه أبدى و سرمدى اولان بر جمالڭ سيرجى مشتاقى و آيينهدار عاشقى، ألبته باقى قالوب أبده گيدهجكدر. ايشته قرآن شاكردلرينڭ عاقبتلرى بويلهدر. جنابِ حق بزلرى اونلردن أيلهسين، آمين!
امّا فجّار و أشرار اولان ديگر گروه ايسه: حدِّ بلوغ ايله شو عالم سراينه گيردكلرى وقت، بتون وحدانيتڭ دليللرينه قارشى كفر ايله مقابله ايدوب و بتون نعمتلره قارشى كفران ايله مقابله ايدهرك و بتون موجوداتى قيمتسزلكله كافرانه بر إتهام ايله تحقير ايتديلر و بتون أسماءِ إلٰهيهنڭ تجلّياتنه قارشى ردّ و إنكار ايله مقابله ايتدكلرندن، آز بر وقتده نهايتسز بر جنايت ايشلديلر؛ نهايتسز بر عذابه مستحق اولديلر. أوت إنسانه سرمايهِٔ عمر و جهازاتِ إنسانيه، مذكور وظائف ايچون ويريلمشدر.
أى سرسم نفسم و أى پرهوس آرقداشم! آيا ظن ايدييور ميسڭز كه، وظيفهِٔ حياتڭز؛ يالڭز تربيهِٔ مدنيه ايله گوزلجه محافظهِٔ نفس ايتمك، عيب اولماسين، بطن
— 31 —
و فرجڭ خدمتنه مى منحصردر؟ ياخود ظن ايدييور ميسڭز كه، حياتڭزڭ ماكينهسنده درج ايديلن شو نازك لطائف و معنويات و شو حسّاس أعضا و آلات و شو منتظم جوارح و جهازات و شو متجسّس حواس و حسّياتڭ غايهِٔ يگانهسى؛ شو حياتِ فانيهده نفسِ رذيلهنڭ، هوساتِ سفليهنڭ تطمينى ايچون إستعمالنه مى منحصردر؟ حاشا و كلّا! بلكه وجوديڭزده شونلرڭ ياراديلماسى و فطرتڭزده بونلرڭ غايهِٔ إدخالى، ايكى أساسدر:
برى:جنابِ منعمِ حقيقينڭ بتون نعمتلرينڭ هر بر چشيدلرينى سزه إحساس ايتديروب شكر ايتديرمكدن عبارتدر. سز ده حسّ ايدوب، شكر و عبادتنى ايتمليسڭز.
ايكنجيسى:عالمه تجلّى ايدن أسماءِ قدسيهِٔ إلٰهيهنڭ بتون تجلّياتنڭ أقسامنى، برر برر، سزه او جهازات واسطهسيله بيلديروب طاتديرمقدر. سز دخى طاتمقله طانييهرق ايمان گتيرمليسڭز.
ايشته بو ايكى أساس اوزرينه كمالاتِ إنسانيه نشو و نما بولور. بونڭله إنسان، إنسان اولور.
إنسانيتڭ جهازاتى، حيوان گبى حياتِ دنيويهيى قزانمق ايچون ويريلمهمش اولديغنه شو تمثيل سرّيله باق:
مثلا، بر ذات بر خدمتجيسنه يگرمى آلتون ويردى؛ تا مخصوص بر قوماشدن كنديسنه بر قات لباس آلسين. او خدمتجى گيتدى، او قوماشڭ أعلاسندن مكمّل بر لباس آلدى، گيدى.
صوڭره گوردى كه: او ذات، ديگر بر خدمتكارينه بيڭ آلتون ويروب، بر كاغد ايچنده بعض شيلر يازيلى اولارق اونڭ جيبنه قويدى، تجارته گوندردى.
— 32 —
شيمدى، هر عقلى باشنده اولان بيلير كه؛ او سرمايه، بر قات لباس آلمق ايچون دگل. چونكه أوّلكى خدمتكار، يگرمى آلتونله أڭ أعلا قوماشدن بر قات لباس آلمش اولديغندن، ألبته بو بيڭ آلتون، بر قات لباسه صرف ايديلمز. شايد بو ايكنجى خدمتكار، جيبنه قونيلان كاغدى اوقومايوب، بلكه أوّلكى خدمتجىيه باقوب، بتون پارهيى بر دكّانجىيه بر قات لباس ايچون ويروب، هم او قوماشڭ أڭ چوروگندن و آرقداشنڭ لباسندن أللى درجه آشاغى بر لباس آلسه، ألبته او خادم نهايت درجهده أحمقلق ايتمش اولاجغى ايچون شدّتله تعذيب و حدّتله تأديب ايديلهجكدر.
أى نفسم و أى آرقداشم! عقلڭزى باشڭزه طوپلايڭز. سرمايهِٔ عمر و إستعدادِ حياتڭزى حيوان گبى، بلكه حيواندن چوق آشاغى بر درجهده شو حياتِ فانيه و لذّتِ مادّيهيه صرف ايتمهيڭز. يوقسه سرمايهجه أڭ أعلا حيواندن أللى درجه يوكسك اولديغڭز حالده، أڭ أدناسندن أللى درجه آشاغى دوشرسڭز.
أى غافل نفسم! سنڭ حياتڭڭ غايهسنى و حياتڭڭ ماهيتنى، هم حياتڭڭ صورتنى، هم حياتڭڭ سرِّ حقيقتنى، هم حياتڭڭ كمالِ سعادتنى بر درجه آڭلامق ايسترسهڭ، باق:
سنڭ حياتڭڭ غايهلرينڭ إجمالى طوقوز أمردر:
برنجيسى شودر كه:سنڭ وجودڭده قونيلان طويغولر ترازيلريله، رحمتِ إلٰهيهنڭ خزينهلرنده إدّخار ايديلن نعمتلرى طارتمقدر و كلّى شكر ايتمكدر.
ايكنجيسى:سنڭ فطرتڭده وضع ايديلن جهازاتڭ آناختارلريله أسماءِ قدسيهِٔ إلٰهيهنڭ گيزلى دفينهلرينى آچمقدر، ذاتِ أقدسى او أسما ايله طانيمقدر.
— 33 —
اوچنجيسى:شو تشهيرگاهِ دنياده، مخلوقات نظرنده، أسماءِ إلٰهيهنڭ سڭا طاقديقلرى غريب صنعتلرينى و لطيف جلوهلرينى بيلهرك حياتڭله تشهير و إظهار ايتمكدر.
دردنجيسى:لسانِ حال و قالڭله خالقڭڭ درگاهِ ربوبيتنه عبوديتڭى إعلان ايتمكدر.
بشنجيسى:ناصل بر عسكر، پادشاهندن آلديغى درلو درلو نشانلرى، رسمى وقتلرده طاقوب پادشاهڭ نظرنده گورونمكله اونڭ إلتفاتاتِ آثارينى گوسترديگى گبى، سن دخى أسماءِ إلٰهيهنڭ جلوهلرينڭ سڭا ويردكلرى لطائفِ إنسانيه مرصّعاتيله بيلهرك سوسلنوب او شاهدِ أزلينڭ نظرِ شهود و إشهادينه گورونمكدر.
آلتنجيسى:ذوى الحيات اولانلرڭ تظاهراتِ حياتيه دينلن، خالقلرينه تحيّاتلرى؛ و رموزاتِ حياتيه دينلن، صانعلرينه تسبيحاتلرى و ثمرات و غاياتِ حياتيه دينلن، واهب الحياته عرضِ عبوديتلرينى بيلهرك مشاهده ايتمك، تفكّر ايله گوروب شهادتله گوسترمكدر.
يدنجيسى:سنڭ حياتڭه ويريلن جزئى علم و قدرت و إراده گبى صفت و حاللرڭدن كوچك نمونهلرينى واحدِ قياسى إتّخاذ ايله، خالقِ ذو الجلالڭ صفاتِ مطلقهسنى و شئونِ مقدّسهسنى او ئولچولر ايله بيلمكدر. مثلا سن جزئى إقتدارڭ و جزئى علمڭ و جزئى إرادهڭ ايله بو خانهيى منتظم ياپديغڭدن، شو قصرِ عالمڭ سنڭ خانهڭدن بيوكلگى درجهسنده، شو عالمڭ اوستهسنى او نسبتده قدير، عليم، حكيم، مدبّر بيلمك لازمدر.
سكزنجيسى:شو عالمدهكى موجوداتڭ هر برى كندينه مخصوص بر ديل ايله خالقنڭ وحدانيتنه و صانعنڭ ربوبيتنه دائر معنوى سوزلرينى فهم ايتمكدر.
— 34 —
طوقوزنجيسى:عجز و ضعفڭ، فقر و إحتياجڭ ئولچوسيله قدرتِ إلٰهيه و غناىِ ربّانيهنڭ درجاتِ تجلّياتنى آڭلامقدر. ناصلكه آجلغڭ درجهلرى نسبتنده و إحتياجڭ أنواعى مقدارنجه، طعامڭ لذّتى و درجاتى و چشيدلرى آڭلاشيلير. اونڭ گبى سن ده نهايتسز عجزڭ و فقرڭله، نهايتسز قدرت و غناىِ إلٰهيهنڭ درجاتنى فهم ايتمهليسڭ. ايشته سنڭ حياتڭڭ غايهلرى، إجمالًا بونلر گبى أمرلردر.
شيمدى كندى حياتڭڭ ماهيتنه باق كه، او ماهيتڭڭ إجمالى شودر:
أسماءِ إلٰهيهيه عائد غرائبڭ فهرستهسى، هم شئون و صفاتِ إلٰهيهنڭ بر مقياسى، هم كائناتدهكى عالملرڭ بر ميزانى، هم بو عالمِ كبيرڭ بر ليستهسى، هم شو كائناتڭ بر خريطهسى، هم شو كتابِ أكبرڭ بر فذلكهسى، هم قدرتڭ گيزلى دفينهلرينى آچاجق بر آناختار كولچهسى، هم موجوداته سرپيلن و أوقاته طاقيلان كمالاتنڭ بر أحسنِ تقويميدر. ايشته ماهيتِ حياتڭ بونلر گبى أمرلردر.
شيمدى سنڭ حياتڭڭ صورتى و طرزِ وظيفهسى شودر كه:
حياتڭ بر كلمهِٔ مكتوبهدر. قلمِ قدرتله يازيلمش حكمتنما بر سوزدر. گورونوب و ايشيديلوب، أسماءِ حسنىيه دلالت ايدر. ايشته حياتڭڭ صورتى بو گبى أمرلردر.
شيمدى حياتڭڭ سرِّ حقيقتى شودر كه:تجلّئِ أحديته، جلوهِٔ صمديته آيينهلكدر. يعنى بتون عالمه تجلّى ايدن أسمانڭ نقطهِٔ محراقيهسى حكمنده بر جامعيتله ذاتِ أحدِ صمده آيينهلكدر.
شيمدى حياتڭڭ سعادت ايچندهكى كمالى ايسه:سنڭ حياتڭڭ آيينهسنده تمثّل ايدن شمسِ أزلينڭ أنوارينى حسّ ايدوب سومكدر. ذىشعور اولارق اوڭا شوق گوسترمكدر. اونڭ محبّتيله كندندن گچمكدر. قلبڭ گوز ببگنده عكسِ نورينى
— 35 —
يرلشديرمكدر. ايشته بو سردندر كه، سنى أعلاىِ علّيّينه چيقاران بر حديثِ قدسينڭ مئالِ شريفى اولان:
مَنْ نَه گُنْجَمْ دَرْ سَمٰوَات و زَمِينْ ٭ اَزْ عَجَبْ گُنْجَمْ بَقَلْبِ مُؤْمِنِينْ
دينلمشدر.
ايشته أى نفسم! حياتڭڭ بويله علوى غاياته متوجّه اولديغى و شويله قيمتلى خزينهلرى جامع اولديغى حالده، هيچ عقل و إنصافه لايق ميدر كه: هيچأندر هيچ اولان موقّت حظوظاتِ نفسانيهيه، گچيجى لذائذِ دنيويهيه صرف ايدوب ضايع ايدرسڭ! أگر ضايع ايتمهمك ايسترسهڭ، گچن تمثيل و حقيقته رمز ايدن
وَالشَّمْسِ وَضُحٰيهَا ٭ وَالْقَمَرِ اِذَا تَلٰيهَا ٭ وَالنَّهَارِ اِذَا جَلّٰيهَا ٭ وَ الَّيْلِ اِذَا يَغْشٰيهَا ٭ وَ السَّمَاءِ وَمَا بَنٰيهَا ٭ وَ الْاَرْضِ وَمَا طَحٰيهَا ٭ وَ نَفْسٍ وَمَا سَوّٰيهَا ٭ فَاَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوٰيهَا ٭ قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا ٭ وَ قَدْ خَابَ مَنْ دَسّٰيهَا ٭
سورهسندهكى قَسَم و جوابِ قَسَمى دوشونوب عمل ايت.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى شَمْسِ سَمَاءِ الرِّسَالَةِ وَ قَمَرِ بُرْجِ النُّبُوَّةِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ اَصْحَابِهِ نُجُومِ الْهِدَايَةِ وَ ارْحَمْنَا وَ ارْحَمِ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ اٰمِينَ اٰمِينَ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 36 —
اون آلتنجى سوز
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ٭
فَسُبْحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ٭
(إطمئنانِ نفسمه مدار اولاجق، ظلمتى طاغيدهجق شو آيتڭ نورندن درت شعاعى گوسترمكله، كور نفسمه بر بصيرت ويرمك ايچون يازيلمشدر.)
برنجى شعاع:أى نفسِ نادان! دييورسڭ كه: "أحديتِ ذاتِ إلٰهيه ايله كلّيتِ أفعالى و وحدتِ شخصيهسيله معينسز عموميتِ ربوبيتى و فردانيتى ايله شريكسز شمولِ تصرّفاتى و مكاندن منزّهيتيله هر يرده حاضر بولونماسى و نهايتسز علويتيله هر شيئه ياقين اولماسى و برلگى ايله هر ايشى بِالذّات ألنده طوتمسى؛ حقائقِ قرآنيهدندر. قرآن ايسه حكيمدر. حكيم ايسه، عقل قبول ايتمهين شيلرى عقله تحميل ايتمز. عقل ايسه، ظاهرى بر منافاتى گورويور. عقلى تسليمه سَوق ايدهجك بر ايضاح ايسترم."
الجواب:مادام اويلهدر، إطمئنان ايچون ايسترسهڭ، بز ده قرآنڭ فيضنه إستنادًا دييورز: إسمِ نور، چوق مشكلاتمزى حلّ ايتمش؛ إن شاء اللّٰه بونى ده حلّ ايدر. عقله
— 37 —
واضح، قلبه نورانى اولاجق تمثيل يولنى إختيار ايله إمامِ ربّانى (رض) گبى ديرز:
نَه شَبَمْ نَه شَبْ پَرَسْتَمْ مَنْ ٭ غُلَامِ شَمْسَمْ اَزْ شَمْسْ مِى گُويَمْ خَبَرْ
تمثيل، إعجازِ قرآنڭ أڭ پارلاق بر آيينهسى اولديغندن، بز دخى بر تمثيل ايله شو سرّه باقهجغز. شويله كه:
بر تك ذات، مختلف مرايا واسطهسيله كلّيت كسب ايدر. جزئىِ حقيقى ايكن، عمومى شئوناته مالك بر كلّى حكمنه گچر. مثلا: شمس بر جزئىِ مشخّص ايكن، أشياىِ شفّافه واسطهسيله اويله بر كلّى حكمنه گچر كه، روىِ زمينى تمثاللريله، عكسلريله طولديرييور. حتّى قطرات و پارلاق ذرّات عددنجه جلوهلرى بولونويور. گونشڭ حرارتى و ضياسى و ضيانڭ ايچنده اولان يدى رنكلى ألوانِ سبعهسى، هر بريسى مقابلندهكى أشيايه محيط، عام و شامل اولدقلرى حالده؛ هر بر شفّاف شى دخى گونشڭ تمثاليله برابر حرارتى، هم ضيايى، هم ألوانِ سبعهيى گوز ببگنده صاقلايور. و صافى قلبنى اوڭا بر تخت ياپييور. ديمك شمس، واحديت حيثيتيله اوڭا مقابل عموم أشيايه محيط اولديغى گبى، أحديت جهتيله هر بر شيده گونش چوق وصفلريله برابر بر نوع جلوهِٔ ذاتيله بولونور. مادام تمثيلدن تمثّل بحثنه گچدك. تمثّلڭ چوق أنواعندن شو مسئلهيه مدار اولاجق اوچ نوعنه إشارت ايدرز:
برنجيسى:كثيف، مادّى شيلرڭ عكسلريدر. او عكسلر هم غيردر، عين دگل. هم مواتدر، ئولودر. هويتِ صوريهسندن باشقه هيچ بر خاصيته مالك دگل. مثلا سن آيينهلر مخزننه گيرسهڭ، بر سعيد بيڭلر سعيد اولور. فقط ذىحيات يالڭز سنسڭ، اوتهكيلر ئولودرلر. حيات خاصّهلرى اونلرده يوقدر.
ايكنجيسى:مادّى نورانينڭ عكسلريدر. شو عكس عين دگل، فقط غير ده دگل. ماهيتى طوتمييور، فقط او نورانينڭ أكثر خاصيتلرينه مالكدر. اونڭ گبى حىّ
— 38 —
صاييلييور. مثلا: شمس دنيايه گيردى. هر بر آيينهده عكسنى گوستردى. او عكسلرڭ هر برنده، گونشڭ خاصّهلرى حكمنده اولان ضيا و ضيادهكى ألوانِ سبعه بولونويور. أگر فرضا گونش ذىشعور اولسه ايدى، حرارتى عينِ قدرتى، ضياسى عينِ علمى، ألوانِ سبعهسى صفاتِ سبعهسى اولسه ايدى؛ او وقت او تك و يكتا بر گونش، بر آنده هر بر آيينهده بولونور، هر بريسنى كندينه بر عرش و بر چشيد تلفون ياپهبيليردى. بربرينه مانع اولمازدى. هر بريمزله آيينهمز واسطهسيله گوروشهبيليردى. بز اوندن اوزاق ايكن، او بزه بزدن داها ياقين اولوردى.
اوچنجيسى:نورانى روحلرڭ عكسيدر. شو عكس، هم حىّدر هم عيندر. فقط آيينهلرڭ قابليتى نسبتنده تظاهر ايتديگندن، او روحڭ ماهيتِ نفس الأمريهسنى تمامًا طوتمييور. مثلا: حضرتِ جبرائيل عليه السلام، دحيه صورتنده حضورِ نبويده بولونديغى بر آنده، حضورِ إلٰهيده حشمتلى قنادلريله عرشِ أعظمڭ اوڭنده سجدهيه گيدر. هم او آنده حسابسز يرلرده بولونور، أوامرِ إلٰهيهيى تبليغ ايدردى. بر ايش بر ايشه مانع اولمازدى. ايشته شو سردندر كه؛ ماهيتى نور و هويتى نورانيه اولان حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلام، دنياده بتون امّتنڭ صلواتلرينى بردن ايشيتير و قيامتده بتون أصفيا ايله بر آنده گوروشور. بربريسنه مانع اولماز. حتّى أوليادن، زياده نورانيت كسب ايدن و أبدال دينلن بر قسمى، بر آنده بر چوق يرلرده مشاهده ايديلييورمش. عين ذات، آيرى آيرى چوق ايشلرى گورييورمش. أوت ناصل جسمانياته جام و صو گبى شيلر آيينه اولور. اويله ده، روحانياته دخى هوا و أسير و عالمِ مثالڭ بعض موجوداتى آيينه حكمنده و برق و خيال سرعتنده بر واسطهِٔ سير و سياحت صورتنه گچرلر و او روحانيلر خيال سرعتيله او مراياىِ نظيفهده، او منازلِ لطيفهده گزرلر. بر آنده بيڭلر يرلره گيررلر.
مادام گونش گبى عاجز و مسخّر مخلوقلر و روحانى گبى مادّه ايله مقيّد نيم نورانى مصنوعلر، نورانيت سرّيله بر يرده ايكن پك چوق يرلرده بولونهبيليرلر. مقيّد بر
— 39 —
جزئى ايكن، مطلق بر كلّى حكمنى آليرلر. بر آنده جزئى بر إختيار ايله پك چوق ايشلرى ياپهبيليرلر. عجبا، مادّهدن مجرّد و معلّا و تحديدِ قيد و ظلمتِ كثافتدن منزّه و مبرّا و شو عموم أنوار و بتون نورانيات اونڭ أنوارِ قدسيهِٔ أسماسنڭ بر كثيف ظلالى و عموم وجود و بتون حيات و عالمِ أرواح و عالمِ مثال نيم شفّاف بر آيينهِٔ جمالى و صفاتى محيطه و شئوناتى كلّيه اولان بر ذاتِ أقدسڭ إرادهِٔ كلّيه و قدرتِ مطلقه و علمِ محيطله تجلّئِ صفاتى و جلوهِٔ أفعالى ايچندهكى توجّهِ أحديتندن هانگى شى صاقلانهبيلير، هانگى ايش آغير گلهبيلير، هانگى شى گيزلنهبيلير، هانگى فرد اوزاق قالابيلير، هانگى شخصيت كلّيت كسب ايتمهدن اوڭا ياناشهبيلير؟
أوت ناصل گونش قيدسز نورى، مادّهسز عكسى واسطهسيله سڭا، سنڭ گوز ببگڭدن داها ياقين اولديغى حالده؛ سن مقيّد اولديغڭ ايچون اوندن غايت اوزاقسڭ. اوڭا ياناشمق ايچون، چوق قيدلردن تجرّد ايتمك، چوق مراتبِ كلّيهدن گچمك لازم گلير. عادتا معنًا ير قدر بيويوب، قمر قدر يوكسلوب، صوڭره طوغريدن طوغرىيه گونشڭ مرتبهِٔ أصليهسنه بر درجه ياناشهبيلير و پردهسز گوروشهبيليرسڭ. اويله ده: جليلِ ذو الجمال، جميلِ ذو الكمال سڭا غايت ياقيندر، سن اوندن غايت اوزاقسڭ. قلبڭ قوّتى، عقلڭ علويتى وارسه؛ تمثيلدهكى نقطهلرى، حقيقته تطبيقه چاليش.
ايكنجى شعاع:أى نفسِ بى هوش! دييورسڭ كه:
اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
هم
اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَاِذَاهُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ
گبى آيتلر، وجودِ أشيا، صِرف بر أمر ايله و دفعى اولديغنى و اَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ هم صُنْعَ اللّٰهِ الَّذِى اَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ
— 40 —
گبى آيتلر؛ وجودِ أشيا، علم ايچنده عظيم بر قدرتله، حكمت ايچنده دقيق بر صنعتله تدريجى اولديغنى گوسترييورلر. وجهِ توفيقى نهدر؟
الجواب:قرآنڭ فيضنه إستنادًا ديرز: أوّلا، منافات يوقدر. بر قسم اويلهدر: إبتدادهكى ايجاد گبى. بر قسمى بويلهدر: مِثلنى إعاده گبى...
ثانيًا:موجوداتده مشهود اولان سهولت و سرعت و كثرت و وسعت ايچنده نهايت إنتظام، غايت إتقان و حسنِ صنعت و كمالِ خلقت، شو ايكى قسم آيتلرڭ وجودِ حقيقتلرينه قطعيًا شهادت ايدر. اويله ايسه، شونلرڭ خارجده تحقّقلرى مدارِ بحث اولماسى لزومسزدر. بلكه يالڭز "سرِّ حكمتى نهدر" دينلهبيلير. اويله ايسه، بز دخى بر قياسِ تمثيلى ايله شو حكمته إشارت ايدرز.
مثلا: ناصلكه ترزى گبى بر صنعتجى، بر چوق كلفتلر، مهارتلرله مصنّع بر شيئى ايجاد ايدر و اوڭا بر مودهل ياپار. صوڭره اونڭ أمثالنى كلفتسز چابوق ياپابيلير. حتّى بعضًا اويله بر درجه سهولت پيدا ايدر كه، گويا أمر ايدر ياپيلير و اويله قوّتلى بر إنتظام كسب ايدر، (ساعت گبى) گويا بر أمرڭ طوقونمسيله ايشلهنير و ايشلر.
اويله ده: صانعِ حكيم و نقّاشِ عليم، شو عالم سراينى مشتملاتيله برابر بديع بر صورتده ياپدقدن صوڭره جزئى و كلّى، جزء و كلّ هر شيئه بر مودهل حكمنده بر نظامِ قدرى ايله بر مقدارِ معيّن ويرمشدر. ايشته باق او نقّاشِ أزلى، هر بر عصرى بر مودهل ياپهرق معجزاتِ قدرتى ايله مرصّع، تازه بر عالمى اوڭا گيديرييور. هر بر سنهيى بر مقياس ايدهرك، خوارقِ رحمتيله مصنّع، تازه بر كائناتى او قامته گوره ديكييور. هر بر گونى بر سطر ياپهرق دقائقِ حكمتيله مزيَّن، مجدّد موجوداتى اونده يازييور. هم او قديرِ مطلق، هر بر عصرى، هر بر سنهيى، هر بر گونى بر مودهل ياپديغى گبى؛ روىِ زمينى، هر بر طاغ و صحرايى، باغ و بوستانى، هر بر آغاجى برر
— 41 —
مودهل ياپمشدر. وقت بوقت، تازه تازه برر كائناتى زمينده قورويور، برر يڭى دنيايى ايجاد ايدييور. برر عالمى آلوب ده ديگر منتظم بر عالمى گتيرييور. موسم بَموسم هر باغ و بوستانده تازه تازه معجزاتِ قدرتنى و هداياىِ رحمتنى گوسترر. يڭى برر كتابِ حكمتنما يازييور. تازه تازه برر مطبخهِٔ رحمتنى قورويور. مجدّد بر حلّهِٔ صنعتنما گيديرييور. هر بهارده، هر بر آغاجه سندسمثال تازه بر چارشاف گيديرييور. لؤلؤمثال يڭى بر مرصّعاتله سوسلنديرييور. ييلديزمثال رحمت هديهلريله أللرينى طولديرييور.
ايشته شو ايشلرى نهايت حسنِ صنعت و كمالِ إنتظام ايله ياپان و شو بربرى آرقهسنده گلن و زمان ايپنه طاقيلان سيّار عالملرى، نهايت حكمت و عنايت و كمالِ قدرت و صنعت ايله دگيشديرن ذات؛ ألبته غايت قدير و حكيمدر. نهايت درجهده بصير و عليمدر. تصادف اونڭ ايشنه قاريشهماز. ايشته او ذاتِ ذو الجلالدر كه، شويله فرمان ايدييور:
اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ٭ وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ
دييوب، هم كمالِ قدرتنى إعلان، هم قدرتنه نسبةً حشر و قيامت غايت سهل و كلفتسز اولديغنى بيان ايدييور. أمرِ تكوينيسى، قدرت و إرادهيى تضمّن ايتديگنى و بتون أشيا، أوامرينه غايت مسخّر و منقاد اولدقلرينى و مباشرتسز، معالجهسز خلق ايتديگى ايچون ايجادندهكى سهولتِ مطلقهيى إفاده ايچون، صِرف بر أمرله ايشلر ياپديغنى، قرآنِ معجز البيان ايله فرمان ايدييور.
حاصلِ كلام:بر قسم آيتلر أشياده خصوصًا بدايتِ ايجادنده غايت درجهده حسنِ صنعتى و نهايت درجهده كمالِ حكمتى إعلان ايدييور. ديگر قسمى؛ أشياده، خصوصًا تكرار ايجادنده و إعادهسنده غايت درجهده سهولت و سرعتنى نهايت درجهده إنقياد و كلفتسزلگنى بيان ايدر.
— 42 —
اوچنجى شعاع:أى حدّندن تجاوز ايتمش نفسِ پروسواس! دييورسڭ كه:
بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ ٭ مَا مِنْ دَابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا ٭ وَ نَحْنُ اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ
گبى آيتلر، نهايت درجهده قربيتِ إلٰهيهيى گوسترييور.
وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ٭ تَعْرُجُ الْمَلٰئِكَةُ وَالرُّوحُ اِلَيْهِ فِى يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ اَلْفَ سَنَةٍ
و حديثده وارد اولان: "جنابِ حق يتمش بيڭ حجاب آرقهسندهدر" و معراج گبى حقيقتلر، نهايت درجهده بعديتمزى گوسترييور. شو سرِّ غامضى فهمه تقريب ايدهجك بر ايضاح ايسترم.
الجواب:اويله ايسه ديڭله:
أوّلا،برنجى شعاعڭ آخرنده ديمشدك: ناصلكه گونش، قيدسز نوريله و مادّهسز عكسى جهتيله؛ سڭا، سنڭ روحڭ پنجرهسى و اونڭ آيينهسى اولان گوز ببگڭدن داها ياقين اولديغى حالده؛ سن، مقيّد و مادّهده محبوس اولديغڭ ايچون اوندن غايت اوزاقسڭ. اونڭ، يالڭز بر قسم عكسلريله، گولگهلريله تماس ايدهبيليرسڭ و بر نوع جلوهلريله و جزئى تجلّيلريله گوروشهبيليرسڭ و بر صنف صفتلرى حكمنده اولان ألوانلرينه و بر طائفه إسملرى حكمنده اولان شعاعلرينه و مظهرلرينه ياناشهبيليرسڭ. أگر، گونشڭ مرتبهِٔ أصليسنه ياناشمق و بِالذّات طوغريدن طوغرىيه گونشڭ ذاتى ايله گوروشمك ايسترسهڭ، او وقت پك چوق قيدلردن تجرّد ايتمكلگڭ و پك چوق مراتبِ كلّيتدن گچمكلگڭ لازم گلير. عادتا سن، معنًا تجرّد جهتيله كُرهِٔ أرض قدر بيويوب، هوا گبى روحًا إنبساط ايدوب و قمر قدر يوكسلوب، بدر گبى مقابل گلدكدن صوڭره بِالذّات پردهسز اونڭله گوروشوب، بر درجه ياناشمق دعوا ايدهبيليرسڭ. اويله ده: او جليلِ پر كمال، او جميلِ بىمثال، او واجب الوجود، او موجدِ كلِّ موجود، او شمسِ سرمد، او سلطانِ أزل و أبد، سڭا سندن ياقيندر. سن، اوندن نهايتسز اوزاقسڭ. قوّتڭ وارسه، تمثيلدهكى دقائقى تطبيق ايت...
— 43 —
ثانيًا:مثلا: وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى بر پادشاهڭ چوق إسملرى ايچنده "قوماندان" إسمى چوق متداخل دائرهلرده تظاهر ايدر. سرعسكر دائرهِٔ كلّيهسندن طوت، مشيريت و فريقيت، تا يوز باشى، تا اونباشىيه قدر گنيش و طار، كلّى و جزئى دائرهلرده ده ظهور و تجلّيسى واردر. شيمدى، بر نفر خدمتِ عسكريهسنده اون باشى مقامنده تظاهر ايدن جزئى قوماندانلق نقطهسنى مرجع طوتار، قوماندانِ أعظمنه شو جزئى جلوهِٔ إسميله تماس ايدر و مناسبتدار اولور. أگر أصل إسميله تماس ايتمك، اوڭا او عنوان ايله گوروشمك ايستهسه، اونباشيلقدن تا سرعسكر مرتبهِٔ كلّيهسنه چيقمق لازم گلير. ديمك پادشاه، او نفره إسميله، حكميله، قانونيله و علميله، تلفونيله و تدبيريله و أگر او پادشاه، أولياءِ أبداليهدن نورانى اولسه، بِالذّات حضوريله غايت ياقيندر. هيچ بر شى مانع اولوب، حائل اولاماز. حالبوكه او نفر، غايت اوزاقدر. بيڭلر مرتبهلر حائل، بيڭلر حجابلر فاصلدر. فقط بعضًا مرحمت ايدر، خلافِ عادت؛ بر نفرى حضورينه آلير، لطفنه مظهر ايدر.
اويله ده: أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ئه مالك؛ گونشلر و ييلديزلر، أمربر نفر حكمنده اولان ذاتِ ذو الجلال، هر شيئه هر شيدن داها زياده ياقين اولديغى حالده، هر شى اوندن نهايتسز اوزاقدر. اونڭ حضورِ كبرياسنه پردهسز گيرمك ايستهنيلسه، ظلمانى و نورانى، يعنى مادّى و أكوانى و أسمائى و صفاتى يتمش بيڭلر حجابدن گچمك، هر إسمڭ بيڭلر خصوصى و كلّى درجاتِ تجلّيسندن چيقمق، غايت يوكسك طبقاتِ صفاتنده مرور ايدوب تا إسمِ أعظمنه مظهر اولان عرشِ أعظمنه عروج ايتمك؛ أگر جذب و لطف اولمازسه، بيڭلر سنهلر چاليشمق و سلوك ايتمك لازم گلير. مثلا: سن، اوڭا خالق إسميله ياناشمق ايسترسهڭ؛ سنڭ خالقڭ خصوصيتيله، صوڭره بتون إنسانلرڭ خالقى جهتيله، صوڭره بتون ذىحياتلرڭ خالقى عنوانيله، صوڭره بتون موجوداتڭ خالقى إسميله مناسبتدارلق لازم گلير. يوقسه ظلده قاليرسڭ، يالڭز جزئى بر جلوهيى بولورسڭ.
— 44 —
بر إخطار:تمثيلدهكى پادشاه، عجزى ايچون، قوماندانلق إسمنڭ مراتبنده مشير و فريق گبى واسطهلر قويمشدر. فقط بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ اولان قديرِ مطلق، واسطهلردن مستغنيدر. واسطهلر، صِرف ظاهريدرلر؛ پردهِٔ عزّت و عظمتدرلر. عبوديت و حيرت و عجز و إفتقار ايچنده سلطنتِ ربوبيتنه دلّالدرلر، تماشاگردرلر. معينى دگللر، شريكِ سلطنتِ ربوبيت اولامازلر.
دردنجى شعاع:ايشته أى تنبل نفسم! بر نوع معراج حكمنده اولان نمازڭ حقيقتى؛ سابق تمثيلده بر نفر، محضِ لطف اولارق حضورِ شاهانهيه قبولى گبى؛ محضِ رحمت اولارق ذاتِ جليلِ ذو الجمال و معبودِ جميلِ ذو الجلالڭ حضورينه قبولڭدر. اَللّٰهُ اَكْبَرُ دييوب، معنًا و خيالًا ويا نيّةً ايكى جهاندن گچوب، قيدِ مادّياتدن تجرّد ايدوب بر مرتبهِٔ كلّيهِٔ عبوديته ويا كلّينڭ بر گولگهسنه ويا بر صورتنه چيقوب، بر نوع حضوره مشرّف اولوب، اِيَّاكَ نَعْبُدُ خطابنه (هركسڭ قابليتى نسبتنده) بر مظهريتِ عظيمهدر. عادتا، حركاتِ صلاتيهده تكرارله اَللّٰهُ اَكْبَرُ اَللّٰهُ اَكْبَرُ ديمكله قطعِ مراتبه و ترقّياتِ معنويهيه و جزئياتدن دوائرِ كلّيهيه چيقماسنه بر إشارتدر و معرفتمز خارجندهكى كمالاتِ كبرياسنڭ مجمل بر عنوانيدر. گويا هر بر اَللّٰهُ اَكْبَرُ بر باصامقِ معراجيهيى قطعنه إشارتدر. ايشته شو حقيقتِ صلاتدن معنًا ويا نيّةً ويا تصوّرًا ويا خيالًا بر گولگهسنه، بر شعاعنه مظهريت دخى، بيوك بر سعادتدر.
ايشته حجده پك كثرتلى اَللّٰهُ اَكْبَرُ دينلمسى، شو سردندر. چونكه حجِّ شريف بِالأصاله هركس ايچون بر مرتبهِٔ كلّيهده بر عبوديتدر. ناصلكه بر نفر، بايرام گبى بر يومِ مخصوصده فريق دائرهسنده بر فريق گبى پادشاهڭ بايرامنه گيدر و لطفنه مظهر اولور. اويله ده: بر حاجى، نه قدر عامى ده اولسه، قطعِ مراتب ايتمش بر ولى گبى عموم أقطارِ أرضڭ ربِّ عظيمى عنوانيله ربّنه متوجّهدر. بر
— 45 —
عبوديتِ كلّيه ايله مشرّفدر. ألبته حجّ مفتاحيله آچيلان مراتبِ كلّيهِٔ ربوبيت و دوربينيله نظرينه گورونن آفاقِ عظمتِ الوهيت و شعائريله قلبنه و خيالنه گيتدكجه گنيشلهنن دوائرِ عبوديت و مراتبِ كبريا و اُفقِ تجلّياتڭ ويرديگى حرارت، حيرت و دهشت و هيبتِ ربوبيت اَللّٰهُ اَكْبَرُ اَللّٰهُ اَكْبَرُ ايله تسكين ايديلهبيلير و اونڭله او مراتبِ منكشفهِٔ مشهوده ويا متصوّره إعلان ايديلهبيلير. حجدن صوڭره شو معنايى، علوى و كلّى مختلف درجهلرده بايرام نمازنده، ياغمور نمازنده، خسوف كسوف نمازنده، جماعتله قيلينان نمازده بولونور. ايشته شعائرِ إسلاميهنڭ وَلَوْ سنّت قبيلندن دخى اولسه أهمّيتى شو سردندر.
سُبْحَانَ مَنْ جَعَلَ خَزَائِنُهُ بَيْنَ الْكَافِ وَ النُّونِ
فَسُبْحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا ٭ رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهَّابُ ٭ وَ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى رَسُولِكَ الْاَكْرَمِ مَظْهَرِ اِسْمِكَ الْاَعْظَمِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ اَصْحَابِهِ وَ اِخْوَانِهِ وَ اَتْبَاعِهِ اٰمِينَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ
٭ ٭ ٭
— 46 —
كوچك بر ذيل
قديرِ عليم و صانعِ حكيم، قانونيت شكلندهكى عاداتنڭ گوسترديگى نظام و إنتظامله، قدرتنى و حكمتنى و هيچ بر تصادف ايشنه قاريشمديغنى إظهار ايتديگى گبى؛ شذوذاتِ قانونيه ايله، عادتنڭ خارقهلريله، تغيّراتِ صوريه ايله، تشخّصاتڭ إختلافاتيله، ظهور و نزول زماننڭ تبدّليله مشيئتنى، إرادتنى، فاعلِ مختار اولديغنى و إختيارينى و هيچ بر قيد آلتنده اولماديغنى إظهار ايدوب يكنسق پردهسنى ييرتهرق و هر شى، هر آنده، هر شأنده، هر شيئنده اوڭا محتاج و ربوبيتنه منقاد اولديغنى إعلام ايتمكله غفلتى طاغيتوب، إنس و جنّڭ نظرلرينى أسبابدن مسبّب الأسبابه چويرر. قرآنڭ بياناتى شو أساسه باقييور.
مثلا:أكثر يرلرده بر قسم ميوهدار آغاجلر بر سنه ميوه ويرر، يعنى رحمت خزينهسندن أللرينه ويريلير، او ده ويرر. اوبر سنه، بتون أسبابِ ظاهريه حاضركن ميوهيى آلوب ويرمييور.
هم مثلا:سائر امورِ لازمهيه مخالف اولارق ياغمورڭ أوقاتِ نزولى او قدر متحوّلدر كه، مغيباتِ خمسهده داخل اولمشدر. چونكه وجودده أڭ مهمّ موقع، حيات و رحمتندر. ياغمور ايسه، منشأِ حيات و محضِ رحمت اولديغى ايچون ألبته او آبِ حيات، او ماءِ رحمت، غفلت ويرن و حجاب اولان يكنسق قاعدهسنه گيرميهجك. بلكه طوغريدن طوغرىيه جنابِ منعمِ محيى و رحمٰن و رحيم اولان
— 47 —
ذاتِ ذو الجلال پردهسز، ألنده طوتاجق؛ تا هر وقت دعا و شكر قپولرينى آچيق بيراقهجق.
هم مثلا:رزق ويرمك و معيّن بر سيما ويرمك، برر إحسانِ مخصوص أثرى گبى اومماديغى طرزده اولماسى؛ نه قدر گوزل بر صورتده مشيئت و إختيارِ ربّانيهيى گوسترييور. داها تصريفِ هوا و تسخيرِ سحاب گبى شئوناتِ إلٰهيهيى بونلره قياس ايت...
٭ ٭ ٭
— 48 —
يگرمنجى مكتوبڭ اوننجى كلمهسى
وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
يعنى: هيچ بر شى اوڭا آغير گلهمز. دائرهِٔ إمكانده نه قدر أشيا وار، او أشيايه غايت قولاى وجود گيديرهبيلير. و او درجه اوڭا قولاى و راحتدر كه: اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا إلخ... سرّيله، گويا يالڭز أمر ايدر، ياپيلير. ناصلكه غايت ماهر بر صنعتكار؛ زياده قولاى بر طرزده، ألنى ايشه طوقونديرر طوقونديرماز، ماكينه گبى ايشلر. و او سرعت و مهارتى إفاده ايچون دينيلير كه: او ايش و صنعت، اوڭا او قدر مسخّردر كه؛ گويا أمريله، طوقونمسيله ايشلر اولويور؛ صنعتلر وجوده گلييور. اويله ده: قديرِ ذو الجلالڭ قدرتنه قارشى أشيانڭ نهايت درجهده مسخّريت و إطاعتنه و او قدرتڭ نهايت درجهده كلفتسز و سهولتله ايش گورديگنه إشارةً،
اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
فرمان ايدر. شو حقيقتِ عظمانڭ حدسز أسرارندن بش سرّينى بش نكتهده بيان ايدهجگز:
برنجيسى:قدرتِ إلٰهيهيه نسبةً أڭ بيوك شى، أڭ كوچك شى قدر قولايدر. بر نوعڭ عموم أفراديله ايجادى، بر فرد قدر كلفتسز و راحتدر. جنّتى خلق ايتمك، بر بهار قدر قولايدر. بر بهارى ايجاد ايتمك، بر چيچك قدر راحتدر. شو سرّى ايضاح و إثبات ايدن حشره دائر اوننجى سوزڭ آخرنده، هم ملائكه و بقاءِ روح و حشره دائر يگرمى طوقوزنجى سوزده حشر مسئلهسنده، ايكنجى أساسڭ بياننده ذكر ايديلن "نورانيت سرّى"، "شفّافيت سرّى"، "مقابله سرّى"، "موازنه
— 49 —
سرّى"، "إنتظام سرّى"، "إطاعت سرّى"، آلتى تمثيل ايله إثبات ايديلهرك گوستريلمشدر كه: قدرتِ إلٰهيهيه نسبةً ييلديزلر، ذرّهلر گبى قولايدر؛ حدسز أفراد بر فرد قدر كلفتسز و راحتجه ايجاد ايديلير. مادام او ايكى سوزده بو آلتى سرّ إثبات ايديلمش، اونلره حواله ايدهرك بوراده قيصه كسهرز.
ايكنجيسى:قدرتِ إلٰهيهيه نسبةً هر شى مساوى اولديغنه دليلِ قاطع و برهانِ ساطع شودر كه: حيوانات و نباتاتڭ ايجادنده، گوزيمزله گورويورز، حدسز بر سخاوت و كثرت ايچنده، نهايت درجهده بر إتقان، بر حسنِ صنعت بولونويور. هم نهايت درجهده قاريشيقلق و إختلاط ايچنده، نهايت درجهده بر إمتياز و تفريق گورونويور. هم نهايت درجهده مبذوليت و وسعت ايچنده، نهايت درجهده صنعتجه قيمتدارلق و خلقتجه گوزللك بولونويور. هم نهايت درجهده صنعتكارانه بر صورتده، چوق جهازاته و چوق زمانه محتاج اولمقله برابر؛ غايت درجهده سهولتله و سرعتله ايجاد ايديلييور. عادتا بردن و هيچدن او معجزاتِ صنعت وجوده گلييور.
ايشته بِالمشاهده هر موسمده روىِ زمينده گورديگمز بو فعاليتِ قدرت، قطعيًا دلالت ايدر كه: شو أفعالڭ منبعى اولان قدرته نسبةً؛ أڭ بيوك شى، أڭ كوچك شى قدر قولايدر و حدسز أفرادڭ ايجادى و إدارهلرى، بر فرد قدر راحتجه ايجاد و إداره ايديلير.
اوچنجيسى:شو كائناتده، شو گورونن تصرّفات و أفعال ايله حكم ايدن صانعِ قديرڭ قدرتنه نسبةً، أڭ بيوك كلّ أڭ كوچك جزء قدر قولاى گلير. أفرادجه كثرتلى بر كلّينڭ ايجادى، بر تك جزئينڭ ايجادى قدر سهولتليدر. و أڭ عادى بر جزئيده، أڭ يوكسك بر قيمتِ صنعت گوستريلهبيلير. شو حقيقتڭ سرِّ حكمتى اوچ منبعدن چيقار:
— 50 —
أوّلا:إمدادِ واحديتدن.
ثانيًا:يُسرِ وحدتدن.
ثالثًا:تجلّئِ أحديتدن.
برنجى منبع اولان إمدادِ واحديت:يعنى هر شى و بتون أشيا، بر تك ذاتڭ ملكى اولسه؛ او وقت واحديت جهتيله هر بر شيئڭ آرقهسنده، بتون أشيانڭ قوّتنى تحشيد ايدهبيلير. و بتون أشيا، بر تك شى گبى قولايجه إداره ايديلير. شو سرّى، شويله بر تمثيل ايله فهمه تقريب ايچون ديرز؛ مثلا: ناصلكه بر مملكتڭ تك بر پادشاهى بولونسه، او پادشاه او وحدتِ سلطنت قانونى جهتيله، هر بر نفرڭ آرقهسنده بر اوردو قوّتِ معنويهسنى تحشيد ايدهبيلير.. و ايدهبيلديگى ايچون؛ او تك نفر، بر شاهى أسير ايدهبيلير و شاهڭ فوقنده پادشاهى نامنه حكم ايدهبيلير. هم او پادشاه، واحديتِ سلطنت سرّيله، بر نفرى و بر مأمورى إستخدام و إداره ايتديگى گبى، بتون اوردويى و بتون مأمورلرينى إداره ايدهبيلير. گويا واحديتِ سلطنت سرّيله هركسى، هر شيئى، بر فردڭ إمدادينه گوندرهبيلير. و هر بر فردى، بتون أفراد قدر بر قوّته إستناد ايدهبيلير؛ يعنى اوندن مدد آلابيلير. أگر او واحديتِ سلطنت ايپى چوزولسه و باشىبوزوقلغه دونسه؛ او وقت هر بر نفر، حدسز بر قوّتى بردن غائب ايدوب، يوكسك بر مقامِ نفوذدن سقوط ايدر، عادى بر آدم مقامنه گلير. و اونلرڭ إداره و إستخداملرى، أفراد عددنجه مشكلات پيدا ايدر.
عينًا اويله ده وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى شو كائناتڭ صانعى، واحد اولديغندن؛ هر بر شيئه قارشى، بتون أشيايه متوجّه اولان أسمايى تحشيد ايدر. و نهايتسز بر صنعتله، قيمتدار بر صورتده ايجاد ايدر. لزوم اولسه، بتون أشيا ايله بر
— 51 —
تك شيئه باقار، باقديرر، مدد ويرر و قوّتلى ياپار. و بتون أشيايى دخى او واحديت سرّيله؛ بر تك شى گبى ايجاد ايدر، تصرّف ايدر، إداره ايدر.
ايشته، شو إمدادِ واحديت سرّيلهدر كه؛ شو كائناتده نهايت درجهده مبذوليت و اوجوزلق ايچنده، نهايت درجهده صنعتجه و قيمتجه يوكسك و عالى بر كيفيت گورونويور.
ايكنجى منبع اولان يُسرِ وحدت:يعنى برلك اصوليله بر مركزده، بر ألدن، بر قانونله اولان ايشلر؛ غايت درجهده قولايلق ويرييور. متعدّد مركزلره، متعدّد قانونه، متعدّد أللره طاغيلسه مشكلات پيدا ايدر. مثلا: ناصلكه بر اوردونڭ بتون نفراتنڭ بر مركزدن، بر قانونله، بر قوماندانِ أعظم أمريله أساساتِ تجهيزيهلرى ياپيلسه؛ بر تك نفر قدر قولاى اولور. أگر آيرى آيرى فابريقهلرده، آيرى آيرى مركزلرده تجهيزاتلرى ياپيلسه؛ بر اوردونڭ تجهيزينه لازم اولان بتون عسكرى فابريقهلر، بر تك نفرڭ تجهيزاتى ايچون لازم گلير. ديمك أگر وحدته إستناد ايديلسه؛ بر اوردو، بر نفر قدر قولاى اولور. أگر وحدت اولمازسه؛ بر نفر، بر اوردو قدر تجهيزڭ أساساتى جهتنده مشكلات پيدا ايدر. هم بر آغاجڭ ميوهلرينه (وحدت نقطهسنده) بر مركزه، بر قانونه، بر كوكه إستنادًا مادّهِٔ حياتيه ويريلسه؛ بيڭلر ميوهلر، تك بر ميوه گبى قولاى اولور. أگر هر بر ميوه، آيرى آيرى مركزه ربط ايديلسه و آيرى آيرى يردن موادِّ حياتيهلرى گوندريلسه؛ هر بر ميوه، بتون آغاج قدر مشكلات پيدا ايدر. چونكه بتون آغاجه لازم اولان موادِّ حياتيه، هر بر ميوه ايچون دخى لازمدر.
ايشته شو ايكى تمثيل گبى، وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى شو كائناتڭ صانعى، واحدِ أحد اولديغى ايچون، وحدتله ايش گورور و وحدتله ايش گورديگى ايچون، بتون أشيا بر تك شى قدر قولاى اولور. هم بر تك شيئى، صنعتجه بتون
— 52 —
أشيا قدر قيمتلى ياپابيلير. و حدسز أفرادى، غايت قيمتدار بر صورتده ايجاد ايدهرك؛ شو گورونن حدسز مبذوليت و نهايتسز اوجوزلق لسانيله، جودِ مطلقنى گوسترر و حدسز سخاوتنى و نهايتسز خلّاقيتنى إظهار ايدر.
اوچنجى منبع اولان تجلّئِ أحديت:يعنى صانعِ ذو الجلال جسم و جسمانى اولماديغى ايچون، زمان و مكان اونى قيد آلتنه آلاماز. و كون و مكان، اونڭ شهودينه و حضورينه مداخله ايدهمز. و وسائط و أجرام، اونڭ فعلنه پرده چكهمز. توجّهنده تجزّى و إنقسام اولماز. بر شى، بر شيئه مانع اولماز. حدسز أفعالى، بر فعل گبى ياپار. اونڭ ايچوندر كه؛ بر چكردكده قوجه بر آغاجى معنًا درج ايتديگى گبى، بر عالمى بر تك فردده درج ايدهبيلير. بتون عالم، بر تك فرد گبى دستِ قدرتنده چوريلير. شو سرّى باشقه سوزلرده ايضاح ايتديگمز گبى، ديرز كه: ناصلكه نورانيت إعتباريله بر درجه قيدسز اولان گونشڭ تمثالى، هر بر جلالى پارلاق شيده تمثّل ايدر. بيڭلرله، ميليونلرله آيينهلر نورينه مقابل گلسه، بر تك آيينه گبى إنقسام ايتمهدن بِالذّات هر برنده جلوهِٔ مثاليهسى بولونور. أگر آيينهنڭ إستعدادى اولسه، گونش عظمتيله اونده آثارينى گوسترهبيلير. بر شى، بر شيئه مانع اولاماز. بيڭلر، بر گبى و بيڭلر يره، بر ير گبى قولاى گيرر. هر بر ير، بيڭلر ير قدر او گونشڭ جلوهسنه مظهر اولور.
ايشته وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى شو كائنات صانعِ ذو الجلالنڭ نور اولان بتون صفاتيله و نورانى اولان بتون أسماسيله، توجّهِ أحديت سرّيله اويله بر تجلّيسى وار كه؛ هيچ بر يرده اولماديغى حالده، هر يرده حاضر و ناظردر. توجّهنده إنقسام اولماز. عين آنده، هر يرده، كلفتسز، مزاحمهسز هر ايشى ياپار.
— 53 —
ايشته شو إمدادِ واحديت و يُسرِ وحدت و تجلّئِ أحديت سرّيلهدر كه؛ بتون موجودات، بر تك صانعه ويريلديگى وقت؛ او بتون موجودات، بر تك موجود گبى قولاى و سهولتلى اولور. و هر بر موجود، حسنِ صنعتجه، بتون موجودات قدر قيمتلى اولابيلير. ناصلكه موجوداتڭ حدسز مبذوليتى ايچنده، هر بر فردده حدسز دقائقِ صنعتڭ بولونماسى بو حقيقتى گوسترييور. أگر او موجودات، طوغريدن طوغرىيه بر تك صانعه ويريلمزسه؛ او زمان هر بر موجود، بتون موجودات قدر مشكلاتلى اولور و بتون موجودات، بر تك موجود قيمتنه سقوط ايدر، اينر. شو حالده يا هيچ بر شى وجوده گلميهجك ويا گلسه ده قيمتسز، هيچه اينهجكدر.
ايشته شو سردندر كه: أهلِ فلسفهنڭ أڭ زياده ايلرى گيدنلرى اولان سوفسطائيلر، طريقِ حقدن يوزلرينى چويردكلرندن، كفر و ضلالت طريقنه باقمشلر؛ گورمشلر كه: شرك يولى، طريقِ حقدن و توحيد يولندن يوز بيڭ دفعه داها مشكلاتليدر، نهايت درجهده غيرِ معقولدر. اونڭ ايچون بِالمجبوريه هر شيئڭ وجودينى إنكار ايدهرك عقلدن إستعفا ايتمشلر.
دردنجيسى:شو كائناتده شو گورونن أفعال ايله تصرّف ايدن ذاتِ قديرڭ قدرتنه نسبةً جنّتڭ ايجادى، بر بهار قدر قولاى و بر بهارڭ ايجادى، بر چيچك قدر قولايدر. و بر چيچگڭ محاسنِ صنعتى و لطائفِ خلقتى، بر بهار قدر لطافتلى و قيمتلى اولابيلير. شو حقيقتڭ سرّى اوچ شيدر:
برنجيسى:صانعدهكى وجوب ايله تجرّد.
ايكنجيسى:ماهيتنڭ مباينتيله عدمِ تقيّد.
اوچنجيسى:عدمِ تحيّز ايله عدمِ تجزّيدر.
— 54 —
برنجى سرّ:وجوب و تجرّدڭ حدسز قولايلغه و نهايتسز سهولته سببيت ويرمهلرى، غايت درين بر سردر. اونى بر تمثيل ايله فهمه تقريب ايدهجگز. شويله كه:
وجود مرتبهلرى مختلفدر. و وجود عالملرى آيرى آيريدر. آيرى آيرى اولدقلرى ايچون، وجودده رسوخى بولونان بر طبقهِٔ وجودڭ بر ذرّهسى، او طبقهدن داها خفيف بر طبقهِٔ وجودڭ بر طاغى قدردر و او طاغى إستيعاب ايدر. مثلا: عالمِ شهادتدن اولان قفادهكى خردل قدر قوّهِٔ حافظه عالمِ معنادن بر كتبخانه قدر وجودى ايچنه آلير. و عالمِ خارجيدن اولان طيرناق قدر بر آيينه، وجودڭ عالمِ مثال طبقهسندن قوجه بر شهرى ايچنه آلير. و او عالمِ خارجيدن اولان او آيينه و او حافظهنڭ شعورلرى و قوّهِٔ ايجاديهلرى اولسه ايدى، بر ذرّهجك وجودِ خارجيلرى قوّتيله، او وجودِ معنويده و مثاليده حدسز تصرّفات و تحوّلات ياپابيليرلردى. ديمك وجود رسوخ پيدا ايتدكجه، قوّت زيادهلشير؛ آز بر شى، چوق حكمنه گچر. خصوصًا وجود رسوخِ تام قزاندقدن صوڭره، مادّهدن مجرّد ايسه، قيد آلتنه گيرمزسه؛ او وقت جزئى بر جلوهسى، سائر خفيف طبقاتِ وجودڭ چوق عالملرينى چويرهبيلير.
ايشته وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى شو كائناتڭ صانعِ ذو الجلالى، واجب الوجوددر. يعنى: اونڭ وجودى ذاتيدر، أزليدر، أبديدر، عدمى ممتنعدر، زوالى محالدر و طبقاتِ وجودڭ أڭ راسخى، أڭ أساسليسى، أڭ قوّتليسى، أڭ مكمّليدر. سائر طبقاتِ وجود، اونڭ وجودينه نسبةً غايت ضعيف بر گولگه حكمندهدر. و او درجه وجودِ واجب راسخ و حقيقتلى و وجودِ ممكنات او درجه خفيف و ضعيفدر كه؛ محيى الدينِ عربى گبى چوق أهلِ تحقيق، سائر طبقاتِ وجودى، أوهام و خيال درجهسنه اينديرمشلر؛ لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ ديمشلر.
— 55 —
يعنى: وجودِ واجبه نسبةً باشقه شيلره وجود دينيلمهملى؛ اونلر، وجود عنواننه لايق دگللردر دييه حكم ايتمشلر.
ايشته واجب الوجودڭ هم واجب، هم ذاتى اولان قدرتنه قارشى؛ موجوداتڭ هم حادث، هم عارضى وجودلرى و ممكناتڭ هم قرارسز، هم قوّتسز ثبوتلرى؛ ألبته نهايت درجهده قولاى و خفيف گلير. بتون روحلرى حشرِ أعظمده إحيا ايدوب محاكمه ايتمك؛ بر بهارده، بلكه بر باغچهده، بلكه بر آغاجده حشر و نشر ايتديگى ياپراق و چيچك و ميوهلر قدر قولايدر.
ايكنجى سرّ:مباينتِ ماهيت و عدمِ تقيّدڭ قولايلغه سببيتى ايسه شودر كه: صانعِ كائنات، ألبته كائنات جنسندن دگلدر. ماهيتى، هيچ بر ماهيته بڭزهمز. اويله ايسه: كائنات دائرهسندهكى مانعهلر، قيدلر اونڭ اوڭنه گچهمز؛ اونڭ إجراآتنى تقييد ايدهمز. بتون كائناتى بردن تصرّف ايدوب چويرهبيلير. أگر كائنات يوزندهكى گورونن تصرّفات و أفعال، كائناته حواله ايديلسه، او قدر مشكلات و قاريشيقلغه سببيت ويرر كه؛ هيچ بر إنتظام قالماديغى گبى، هيچ بر شى دخى وجودده قالماز؛ بلكه وجوده گلهمز. مثلا: ناصلكه كمرلى قبّهلردهكى اوستهلق صنعتى، او قبّهدهكى طاشلره حواله ايديلسه و بر طابورڭ ضابطه عائد إدارهسى، نفراته بيراقيلسه؛ يا هيچ وجوده گلمز وياخود چوق مشكلات و قاريشيقلق ايچنده إنتظامسز بر وضعيت آلاجق. حالبوكه او قبّهلردهكى طاشلره وضعيت ويرمك ايچون، طاش نوعندن اولميان بر اوستهيه ويريلسه و طابوردهكى نفراتڭ إدارهسى، مرتبه إعتباريله ضابطلك ماهيتنى حائز اولان بر ضابطه حواله ايديلسه؛ هم صنعت قولاى اولور، هم تدبير و إداره سهولتلى اولور. چونكه طاشلر و نفرلر بربرينه مانع اولورلر؛ اوسته و ضابط ايسه، مانعسز هر نقطهيه باقار، إداره ايدر.
— 56 —
ايشته وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى واجب الوجودڭ ماهيتِ قدسيهسى، ماهياتِ ممكنات جنسندن دگلدر. بلكه بتون حقائقِ كائنات، او ماهيتڭ أسماءِ حسنىسندن اولان حق إسمنڭ شعاعلريدر. مادام ماهيتِ مقدّسهسى هم واجب الوجوددر، هم مادّهدن مجرّددر، هم بتون ماهيّاته مخالفدر؛ مِثلى، مثالى، مثيلى يوقدر. ألبته او ذاتِ ذو الجلالڭ او قدرتِ أزليهسنه نسبةً بتون كائناتڭ إدارهسى و تربيهسى؛ بر بهار، بلكه بر آغاج قدر قولايدر. حشرِ أعظم و دارِ آخرت، جنّت و جهنّمڭ ايجادى؛ بر گوز موسمنده ئولمش آغاجلرڭ يڭيدن بر بهارده إحيالرى قدر قولايدر.
اوچنجى سرّ:عدمِ تحيّز و عدمِ تجزّينڭ نهايت درجهده اولان قولايلغه سببيت ويرمهلرينڭ سرّى ايسه شودر كه: مادام صانعِ قدير مكاندن منزّهدر، ألبته قدرتيله هر مكانده حاضر صاييلير. و مادام تجزّى و إنقسام يوقدر؛ ألبته هر شيئه قارشى، بتون أسماسيله متوجّه اولابيلير. و مادام هر يرده حاضر و هر شيئه متوجّه اولور.. اويله ايسه موجودات و وسائط و أجرام اونڭ أفعالنه ممانعت ايتمز، تعويق ايتمز، بلكه (هيچ لزوم يوق. فرضا لزوم اولسه، ألكتريقڭ تللرى گبى و آغاجڭ داللرى گبى و إنسانڭ طمارلرى گبى) أشيا، وسيلهِٔ تسهيلات و واسطهِٔ وصولِ حيات و سببِ سرعتِ أفعال حكمنه گچر. تعويق، تقييد، منع و مداخله شويله طورسون؛ بلكه تسهيل و تسريع و ايصاله وسيله حكمنه گچر. ديمك قديرِ ذو الجلالڭ تصرّفاتِ قدرتنه هر شى إطاعت و إنقياد جهتنده (إحتياج يوق) أگر إحتياج اولسه قولايلغه وسيله اولور.
الحاصل: صانعِ قدير كلفتسز، معالجهسز، سرعتله، سهولتله هر شيئى او شيئه لايق بر صورتده خلق ايدر. كلّياتى، جزئيات قدر قولاى ايجاد ايدر. جزئياتى، كلّيات قدر صنعتلى خلق ايدر. أوت كلّياتى و سماواتى و أرضى خلق ايدن كيم
— 57 —
ايسه، سماوات و أرضده اولان جزئياتى و أفرادِ ذىحياتيهيى خلق ايدن ألبته ينه اودر و اوندن باشقه اولاماز. چونكه او كوچك جزئيات؛ او كلّياتڭ ميوهلرى، چكردكلرى، مثالِ مصغّرلريدر. هم او جزئياتى ايجاد ايدن كيم ايسه، جزئياتى إحاطه ايدن عنصرلرى و سماوات و أرضى دخى او خلق ايتمشدر. چونكه گورويورز كه؛ جزئيات كلّياته نسبةً برر چكردك، برر كوچك نسخه حكمندهدر. اويله ايسه او جزئيلرى خلق ايدن ذاتڭ ألنده، عناصرِ كلّيه و سماوات و أرض بولونماليدر. تا كه، حكمتنڭ دستورلريله و علمنڭ ميزانلريله او كلّى و محيط موجوداتڭ خلاصهلرينى، معنالرينى، نمونهلرينى؛ او كوچوجك مثالِ مصغّرلر حكمنده اولان جزئياتده درج ايدهبيلسين. أوت عجائبِ صنعت و غرائبِ خلقت نقطهسنده جزئيات، كلّياتدن گرى دگل؛ چيچكلر، ييلديزلردن آشاغى دگل؛ چكردكلر، آغاجلرڭ مادوننده دگل؛ بلكه چكردكدهكى نقشِ قدر اولان معنوى آغاج، باغدهكى نسجِ قدرت اولان مجسّم آغاجدن داها عجيبدر. و خلقتِ إنسانيه، خلقتِ عالمدن داها عجيبدر. ناصلكه بر جوهرِ فرد اوستنده، أثير ذرّاتيله بر قرآنِ حكمت يازيلسه، سماوات يوزندهكى ييلديزلرله يازيلان بر قرآنِ عظمتدن قيمتجه داها أهمّيتلى اولابيلير. اويله ده؛ چوق كوچك جزئياتلر وار، معجزاتِ صنعتجه كلّياتدن اوستوندر.
بشنجيسى:سابق بياناتمزده، ايجادِ مخلوقاتده گورونن حدسز قولايلق، غايت درجهده چابوقلق، نهايتسز سرعتِ أفعال، نهايتسز سهولتله ايجادِ أشيانڭ سرلرينى، حكمتلرينى بر درجه گوستردك. ايشته شو نهايتسز سرعت و حدسز سهولتله وجودِ أشيا، أهلِ هدايته شويله قطعى بر قناعت ويرر كه: مخلوقاتى ايجاد ايدن ذاتڭ قدرتنه نسبةً؛ جنّتلر بهارلر قدر، بهارلر باغچهلر قدر، باغچهلر چيچكلر قدر قولاى گلير.
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
— 58 —
سرّيله، نوعِ بشرڭ حشر و نشرى، بر تك نفسڭ إماته و إحياسى گبى سهولتليدر.
اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَاِذَاهُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ
تصريحيله، بتون إنسانلرى حشرده إحيا ايتمك؛ إستراحت ايچون طاغيلان بر اوردويى بر بورو سسيله طوپلامق قدر قولايدر.
ايشته شو حدسز سرعت و نهايتسز سهولت، بِالبداهه قدرتِ صانعڭ كمالنه و هر شى اوڭا نسبةً قولاى اولديغنه دليلِ قطعى و برهانِ يقينى اولديغى حالده؛ أهلِ ضلالتڭ نظرنده، صانعڭ قدرتيله أشيانڭ تشكيلى و ايجادى (كه، وجوب درجهسنده سهولتليدر. بيڭ درجه محال اولان) كندى كندينه تشكّل ايله إلتباسه سبب اولمشدر. يعنى بعض عادى شيلرڭ وجوده گلمهلرينى چوق قولاى گوردكلرى ايچون، اونلرڭ تشكيلنى، تشكّل توهّم ايدييورلر. يعنى ايجاد ايديلمييورلر، بلكه كندى كندينه وجود بولويورلر. ايشته گل أحمقلغڭ نهايتسز درجاتنه باق كه؛ نهايتسز بر قدرتڭ دليلنى، اونڭ عدمنه دليل ياپار؛ نهايتسز محالات قپوسنى آچار. چونكه او حالده صانعِ عالمه لازم اولان نهايتسز قدرت و محيط علم گبى أوصافِ كمال، هر مخلوقڭ هر ذرّهسنه ويريلمك لازم گلير؛ تا كندى كندينه تشكّل ايدهبيلسين.
اون برنجى كلمه
وَ اِلَيْهِ الْمَصِيرُ
يعنى: دارِ فانيدن دارِ باقىيه دونيلهجك و قديمِ باقينڭ مقرِّ سلطنتِ أبديهسنه گيديلهجك و كثرتِ أسبابدن واحدِ ذو الجلالڭ دائرهِٔ قدرتنه گيديلهجك، دنيادن آخرته گچيلهجك. مرجعڭز اونڭ درگاهيدر، ملجئڭز اونڭ رحمتيدر و هكذا...
— 59 —
شو كلمهنڭ بونلر گبى إفاده ايتديگى پك چوق حقيقتلر وار. شو حقيقتلرڭ ايچنده، سعادتِ أبديه ايله جنّته دونهجگڭزى إفاده ايدن حقيقت ايسه: اوننجى سوزڭ اون ايكى برهانِ قطعىِ يقينيله و يگرمى طوقوزنجى سوزڭ پك چوق دلائلِ قاطعهيى تضمّن ايدن آلتى أساسيله او درجه قطعى إثبات ايديلمشدر كه، باشقه بيانه حاجت بيراقمييور. غروب ايدن گونشڭ ايرتسى صباح يڭيدن طلوع ايدهجگى قطعيتنده، او ايكى سوز إثبات ايتمشلر كه: شو دنيانڭ معنوى گونشى اولان حيات دخى، خرابِ دنيا ايله غروبندن صوڭره حشرڭ صباحنده باقى بر صورتده طلوع ايدهجكدر. و جنّ و إنسڭ بر قسمى سعادتِ أبديهيه و بر قسمى ده شقاوتِ أبديهيه مظهر اولاجقدر. مادام اوننجى و يگرمى طوقوزنجى سوزلر بو حقيقتى كماليله إثبات ايتمشلر، سوزى اونلره حواله ايدوب يالڭز ديرز كه:
سابق بياناتده قطعى إثبات ايديلديگى اوزره: نهايتسز بر علمِ محيط و حدسز بر إرادهِٔ كلّيه و نهايتسز بر قدرتِ مطلقه صاحبى اولان شو كائناتڭ صانعِ حكيمى و شو إنسانلرڭ خالقِ رحيمى بتون سماوى كتابلرى و فرمانلريله جنّتى و سعادتِ أبديهيى نوعِ بشرڭ أهلِ ايماننه وعد ايتمشدر. مادام وعد ايتمشدر، ألبته ياپهجقدر. چونكه وعدنده خلف ايتمك اوڭا محالدر. چونكه وعدينى ايفا ايتمهمك، غايت چركين بر نقصاندر. كاملِ مطلق نقصاندن منزّه و مقدّسدر. وعد ايتديگنى ياپمامق، يا جهلندن ويا عجزندن ياپاماز. حالبوكه او قديرِ مطلق و عليمِ كلّ شى حقّنده جهل و عجز محال اولديغندن، خلفِ وعد دخى محالدر. هم باشده فخرِ عالم عليه الصلاة والسلام اولارق بتون أنبيا و أوليا و أصفيا و أهلِ ايمان متماديًا او رحيمِ كريمدن، وعد ايتديگى سعادتِ أبديهيى رجا ايدوب يالوارييورلر و نياز ايدوب ايستهيورلر. هم بتون أسماءِ حسنى ايله برابر ايستهيورلر. چونكه باشده شفقتى و رحمتى، عدالتى و حكمتى و رحمٰن و رحيم، عادل و حكيم
— 60 —
إسملرى و ربوبيتى و سلطنتى و ربّ و اللّٰه إسملرى گبى أكثر أسماءِ حسنىسى، دائرهِٔ آخرتى و سعادتِ أبديهيى إقتضا و إستلزام ايدرلر و تحقّقنه شهادت و دلالت ايدييورلر. بلكه (اوننجى سوزده إثبات ايديلديگى گبى) بتون موجودات بتون حقائقيله دارِ آخرته إشارت ايدييورلر. هم فرمانِ أعظم اولان قرآنِ حكيم بيڭلر آيات بيّناتيله و براهينِ صادقهِٔ قطعيهسيله او حقيقتى گوسترييور و تعليم ايدييور. و نوعِ بشرڭ ما بِهِ الإفتخارى اولان حبيبِ أكرم بيڭلر معجزاتِ باهرهيه إستناد ايدهرك بتون حياتنده، بتون قوّتيله او حقيقتى درس ويرمش، إثبات ايتمش، إعلان ايتمش، گورمش و گوسترمش.
٭ ٭ ٭
— 61 —
يگرمنجى مكتوبڭ اوننجى كلمهسنه ذيلدر
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَلَا بِذِكْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ ٭ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ ٭
سؤال:سن چوق يرلرده ديمشسڭ كه: "وحدتده نهايت درجهده قولايلق وار؛ كثرتده و شركده نهايت مشكلات اولويور. وحدتده وجوب درجهسنده بر سهولت وار؛ شركده، إمتناع درجهسنده بر صعوبت وار." دييورسڭ. حالبوكه گوسترديگڭ مشكلات و محالات، وحدت طرفنده ده جريان ايدر. مثلا دييورسڭ: "أگر ذرّهلر مأمور اولمازلرسه؛ هر بر ذرّهده، يا بر علمِ محيط ويا بر قدرتِ مطلقه ويا حدسز معنوى ماكينهلر، مطبعهلر بولونمق لازم گلير. بو ايسه يوز درجه محالدر." حالبوكه او ذرّهلر مأمورِ إلٰهى ده اولسهلر، ينه اويله بر مظهريت لازم گلير.. تا حدسز منتظم وظيفهلرينى ياپابيلسينلر. بونڭ حلّنى ايسترم.
— 62 —
الجواب:چوق سوزلرده ايضاح و إثبات ايتمشز كه: بتون موجودات بر تك صانعه ويريلسه، بر تك موجود گبى قولاى و سهولتلى اولور. أگر متعدّد أسبابه و طبيعته إسناد ايديلسه؛ بر تك سينك، سماوات قدر؛ بر چيچك، بر بهار قدر؛ بر ميوه، بر باغچه قدر مشكلاتلى و صعوبتلى اولور. مادام شو مسئله باشقه سوزلرده ايضاح و إثبات ايديلمش؛ اونلره حواله ايدوب، شوراده يالڭز اوچ إشارت ايله، او حقيقته قارشى نفسڭ إطمئناننى تأمين ايدهجك اوچ تمثيل بيان ايدهجگز:
برنجى تمثيل:مثلا شفّاف پارلاق بر ذرّهجك، بِالذّات كندى باشيله قالسه بر كبريت باشى قدر بر نور ايچنده يرلشمز و اوڭا مصدر اولاماز. كندى جِرمى قدر و ماهيتى مقدارنجه بِالأصاله جزئى ذرّه گبى بر نورى اولابيلير. فقط او ذرّهجك، گونشه إنتساب ايدوب اوڭا قارشى گوزينى آچوب باقسه؛ او وقت او قوجه گونشى ضياسيله، ألوانِ سبعهسيله، حرارتيله حتّى مسافهسيله ايچنه آلابيلير و بر نوع تجلّئِ أعظمنه مظهر اولور. ديمك او ذرّه كندى كندينه قالسه، بر ذرّه قدر آنجق ايش گورهبيلير. أگر گونشه مأمور و منسوب و مرآت صاييلسه؛ گونش گبى، گونشڭ إجراآتندهكى بر قسم جزئى نمونهلرينى گوسترهبيلير.
ايشته وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى هر بر موجود، حتّى هر بر ذرّه، أگر كثرته و شركه و أسبابه و طبيعته و كندى كندينه إسناد ايديلسه؛ او وقت هر بر ذرّه، هر بر موجود، يا بر علمِ محيط و قدرتِ مطلقه صاحبى اولمالى وياخود حدسز معنوى ماكينه و مطبعهلر، ايچنده تشكّل ايتملى؛ تا اوڭا توديع ايديلن عجيب وظيفهلرى ياپابيلسين. أگر او ذرّهلر واحدِ أحده إسناد ايديلسه؛ او وقت هر بر مصنوع، هر بر ذرّه اوڭا منسوب اولور، اونڭ مأمورى حكمنه گچر. شو إنتسابى اونى تجلّىيه مظهر ايدر. بو مظهريت و إنتسابله، نهايتسز بر علم و قدرته إستناد ايدر. خالقنڭ
— 63 —
قوّتيله، ميليونلر دفعه قوّتِ ذاتيسندن فضله ايشلرى، وظيفهلرى؛ او إنتساب و إستناد سرّيله ياپار.
ايكنجى تمثيل:مثلا: ايكى قارداش وار. بريسى جسور، كندينه گووهنير. ديگرى حميتلى، ملّيتپروردر. بر محاربه زماننده كندينه گووهنن آدم دولته إنتساب ايتمز، كندى باشيله ايش گورمك ايستر. كندى قوّتنڭ منبعلرينى بلنده طاشيمغه مجبور اولور. تجهيزاتنى، جبخانهلرينى كندى قوّتنه گوره چكمگه مضطردر. او شخصى و كوچك قوّت مقدارنجه، دشمن اوردوسنڭ بر اونباشيسيله آنجق مجادله ايدر؛ فضله بر شى ألندن گلمز. اوتهكى قارداش كندينه گوونمييور و كنديسنى عاجز، قوّتسز بيلييور.. پادشاهه إنتساب ايتدى، عسكره قيد ايديلدى. او إنتساب ايله، قوجه بر اوردو اوڭا نقطهِٔ إستناد اولدى. و او إستناد ايله آرقهسنده، پادشاهڭ همّتيله بر اوردونڭ معنوى قوّتى تحشيد ايديلهبيلير بر قوّهِٔ معنويه ايله حربه آتيلدى. تا دشمنڭ مغلوب اوردوسى ايچندهكى شاهڭ بيوك بر مشيرينه راست گلدى؛ كندى پادشاهى نامنه، "سنى أسير ايدييورم، گل!" دير. أسير ايدر گتيرر. شو حالڭ سرّى و حكمتى شودر كه:
أوّلكى باشىبوزوق، كندى منبعِ قوّتنى و تجهيزاتنى كنديسى طاشيمغه مجبور اولديغى ايچون، غايت جزئى ايش گورهبيلدى. شو مأمور ايسه؛ كندى قوّتنڭ منبعنى طاشيمغه مجبور دگل، بلكه اونى اوردو و پادشاه طاشييور. موجود تلغراف و تلفون تلينه ماكينهسنى كوچك بر تل ايله ربط ايتمك گبى، شو آدم بو إنتسابله كندينى او حدسز قوّته ربط ايدر.
ايشته وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى أگر هر مخلوق، هر ذرّه طوغريدن طوغرىيه واحدِ أحده إسناد ايديلسه و اونلر اوڭا إنتساب ايتسهلر؛ او وقت او إنتساب قوّتيله
— 64 —
و سيّدينڭ حوليله، أمريله؛ قارينجه، فرعونڭ سراينى باشنه ييقار، باش آشاغى آتار.. سينك، نمرودى گبرتوب جهنّمه آتار.. بر ميقروب، أڭ جبّار بر ظالمى قبره صوقار.. بغداى دانهسى قدر چام چكردگى، بر طاغ گبى بر چام آغاجنڭ دستگاهى و ماكينهسى حكمنه گچر.. هوانڭ ذرّهسى، بتون چيچكلرڭ، ميوهلرڭ آيرى آيرى ايشلرنده، تشكّلاتلرنده منتظمًا، گوزلجه چاليشهبيلير. بتون بو قولايلق، بِالبداهه مأموريت و إنتسابدن ايلرى گلييور. أگر ايش باشىبوزوقلغه دونسه، أسبابه و كثرته و كندى كنديلرينه بيراقيلوب شرك يولنده گيديلسه، او وقت هر شى، جِرمى قدر و شعورى مقدارنجه ايش گورهبيلير.
اوچنجى تمثيل:مثلا ايكى آرقداش وار. هيچ گورمدكلرى بر مملكتڭ أحوالنه دائر إستاتيستيقلى بر نوع جغرافيا يازمق ايستهيورلر.
بريسى، او مملكتڭ پادشاهنه إنتساب ايدوب، تلغراف و تلفون دائرهسنه گيرر. اون پارهلق بر تل ايله، كندى تلفون ماكينهسنى دولتڭ تلينه ربط ايدر. هر ير ايله گوروشور، مخابره ايدر، معلومات آلير. غايت منتظم و مكمّل جغرافيا إستاتيستيقنه عائد صنعتكارانه بر أثر ياپار.
اوتهكى آرقداش ايسه، يا أللى سنه متماديًا گزهجك و مشكلاتله هر يرى گوروب هر حادثهيى ايشيدهجك وياخود ميليونلرله ليرايى صرف ايدوب، دولتڭ تل و تلفون تمديداتى قدر و پادشاه گبى تلغراف صاحبى اولاجق. تا أوّلكى آرقداشى گبى او مكمّل أثرى ياپسين. اويله ده: وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى أگر حدسز أشيا و مخلوقات واحدِ أحده ويريلسه، او وقت او إرتباط ايله هر شى برر مظهر اولور. او شمسِ أزلينڭ تجلّيسنه مظهريتله، قوانينِ حكمتنه و دساتيرِ علميهسنه و نواميسِ قدرتنه إرتباط پيدا ايدر. او وقت حول و قوّتِ إلٰهيه ايله هر شيئى گورور
— 65 —
بر گوزى و هر يره باقار بر يوزى و هر ايشه گچر بر سوزى حكمنده بر جلوهِٔ ربّانيهيه مظهر اولور. أگر او إنتساب كسيلسه؛ او شى، بتون أشيادن دخى إنقطاع ايدر، جِرمى قدر بر كوچكلگه صيغيشر. او حالده بر الوهيتِ مطلقه صاحبى اولمالى كه، أوّلكى وضعيتده گورديگى ايشلرى گورهبيلسين.
الحاصل:وحدت و ايمان يولنده، وجوب درجهسنده بر سهولت و قولايلق وار. شرك و أسبابده، إمتناع درجهسنده مشكلات و صعوبت وار. چونكه بر واحد، كلفتسز اولارق كثير أشيايه بر وضعيت ويرر و بر نتيجهيى إستحصال ايدر. أگر او وضعيتى آلمايى و او نتيجهيى إستحصال ايتمگى، او أشياىِ كثيرهيه حواله ايديلسه؛ او وقت پك چوق كلفتله و پك چوق حركتلرله آنجق او وضعيت آلينير و او نتيجه إستحصال ايديلير. مثلا اوچنجى مكتوبده دينيلديگى گبى: سماوات ميداننده، شمس و قمر قومانداسى آلتنده ييلديزلر اوردوسنى حركته گتيرمكله، هر گيجه و هر سنه، شعشعهلى تسبيحكارانه بر سيران و جريان ويرمك ديمك اولان جاذبهدار، سَويملى وضعيتِ سماويه و موسملرڭ دگيشمسى گبى بيوك مصلحتلرڭ وجود بولماسى ديمك اولان او علوى، حكمتلى نتيجهِٔ أرضيه، أگر وحدته ويريلسه؛ او سلطانِ أزل قولايجه كُرهِٔ أرض گبى بر نفرى، او وضعيت و او نتيجه ايچون أجرامِ علويهيه قوماندان تعيين ايدر. او وقت أرض، أمر آلدقدن صوڭره، مأموريت نشئهسندن مولوى گبى ذكر و سماعه قالقار؛ آز بر مصرفله او گوزل وضعيت حاصل اولور، او مهمّ نتيجه وجود بولور. أگر أرضه، "سن طور، قاريشمه!" دينيلسه؛ و او نتيجه و او وضعيتڭ إستحصالى ده سماواته حواله ايديلسه؛ و وحدتدن، كثرته و شركه گيديلسه؛ هر گون و هر سنه، بيڭلر درجه كُرهِٔ أرضدن بيوك اولان ميليونلر عددنجه ييلديزلر حركت ايتمك، ميليارلر سنه مسافهيى يگرمى درت ساعتده و بر سنهده كسديرمك لازمدر.
— 66 —
نتيجهِٔ مرام:قرآن و أهلِ ايمان، حدسز مصنوعاتى بر صانعِ واحده ويرر. طوغريدن طوغرىيه هر ايشى اوڭا إسناد ايدر. وجوب درجهسنده سهولتلى بر يولده گيدر، سَوق ايدر. و أهلِ شرك و طغيان، بر مصنوعِ واحدى حدسز أسبابه إسناد ايدهرك، إمتناع درجهسنده صعوبتلى بر يولده گيدر. شو حالده قرآن يولنده، بتون مصنوعاتله؛ ضلالت يولنده، بر مصنوعِ واحد برابردرلر. حتّى بلكه بتون أشيانڭ واحددن صدورى، بر واحدڭ حدسز أشيادن صدورندن چوق درجه أسهل و قولايدر. ناصلكه بر ضابط، بيڭ نفرڭ تدبيرينى، بر نفر گبى قولاى ياپار و بر نفرڭ تدبيرى، بيڭ ضابطه حواله ايديلسه؛ بيڭ نفر قدر مشكلاتلى اولور، كشماكشه سببيت ويرر.
ايشته شو حقيقتى شو آيتِ عظيمه، أهلِ شركڭ باشنه وورييور، طاغيتييور:
ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَرَجُلًا سَلَمًا لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ بَلْ اَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ بِعَدَدِ ذَرَّاتِ الْكَائِنَاتِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ اٰمِينَ وَالْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
اَللّٰهُمَّ يَا اَحَدُ يَا وَاحِدُ يَا صَمَدُ يَا مَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ يَا مَنْ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ وَ يَا مَنْ يُحْيِى وَ يُمِيتُ يَا مَنْ بِيَدِهِ الْخَيْرُ يَا مَنْ
— 67 —
هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْئٍ قَدِيرٌ يَا مَنْ اِلَيْهِ الْمَصِيرُ بِحَقِّ اَسْرَارِ هٰذِهِ الْكَلِمَاتِ اِجْعَلْ نَاشِرَ هٰذِهِ الرِّسَالَةِ وَ رُفَقَائَهُ وَ صَاحِبَهَا سَعِيدًا مِنَ الْمُوَحِّدِينَ الْكَامِلِينَ وَ مِنَ الصِّدِّيقِينَ الْمُحَقِّقِينَ وَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الْمُتَّقِينَ اٰمِينَ
اَللّٰهُمَّ بِحَقِّ سِرِّ اَحَدِيَّتِكَ اِجْعَلْ نَاشِرَ هٰذَا الْكِتَابِ نَاشِرًا لِاَسْرَارِ التَّوْحِيدِ وَ قَلْبَهُ مَظْهَرًا لِاَنْوَارِ الْاِيمَانِ وَ لِسَانَهُ نَاطِقًا بِحَقَائِقِ الْقُرْاٰنِ اٰمِينَ اٰمِينَ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 68 —
يگرمى ايكنجى سوزڭ ايكنجى مقامى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَللّٰهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ ٭ لَهُ مَقَالِيدُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ ٭ فَسُبْحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ٭ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ اِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ ٭ مَا مِنْ دَابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا اِنَّ رَبِّى عَلٰى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ ٭
مقدّمه
أركانِ ايمانيهنڭ قطبِ أعظمى اولان ايمانِ بِاللّٰهه دائر "قطره رسالهسى"نده، شو موجوداتڭ هر بريسى، أللى بش لسانله جنابِ حقّڭ وجوبِ وجودينه و وحدانيتنه دلالت و شهادتلرينى إجمالًا بيان ايتمشز. هم "نقطه رسالهسى"نده، جنابِ حقّڭ دلائلِ وجوب و وحدانيتندن، هر بريسى بيڭ برهان قوّتنده درت برهانِ كلّى ذكر ايتمشز. هم اون ايكى قدر عربى رسالهلرمده، جنابِ حقّڭ وجوبِ وجودينى و وحدانيتنى گوسترن يوزلر قطعى برهانلرى ذكر ايتديگمزدن، شيمدى
— 69 —
اونلره إكتفاءً درين تدقيقاته گيريشميهجگز. يالڭز شو يگرمى ايكنجى سوزده رسالة النورده إجمالًا يازديغماون ايكى لمعهيى،ايمانِ بِاللّٰه گونشندن گوسترمگه چاليشهجغز.
برنجى لمعه:توحيد ايكى قسمدر. مثلا: ناصلكه بر چارشويه و بر شهره بيوك بر ذاتڭ متنوّع ماللرى گلسه، ايكى چشيدله اونڭ مالى اولديغى بيلينير. برى؛ إجمالى، عاميانهدر كه: "بو قدر عظيم مال، اوندن باشقه كيمسهنڭ حدّى دگل كه صاحب اولابيلسين." فقط بويله عامى بر آدمڭ نظارتنده چوق خيرسزلق اولابيلير. پارچهلرينه چوق آدملر صاحب چيقهبيلير. ايكنجى چشيد اودر كه؛ هر دنك اوزرنده يازىيى اوقور، هر بر طوپ اوستنده طرّهيى طانير، هر بر إعلان اوستنده مُهرينى بيلير بر صورتده "هر شى او ذاتڭدر" دير. ايشته شو حالده هر بر شى او ذاتى معنًا گوسترر.
عينًا اويله ده: توحيد دخى ايكى چشيددر:
برى: توحيدِ عامى و ظاهريدر كه، "جنابِ حق بردر، شريكى نظيرى يوقدر، بو كائنات اونڭدر."
ايكنجيسى: توحيدِ حقيقيدر كه، هر شى اوستنده سكّهِٔ قدرتنى و خاتمِ ربوبيتنى و نقشِ قلمنى گورمكله طوغريدن طوغرىيه هر شيدن اونڭ نورينه قارشى بر پنجره آچوب اونڭ برلگنه و هر شى اونڭ دستِ قدرتندن چيقديغنه و الوهيتنده و ربوبيتنده و ملكنده هيچ بر وجهله، هيچ بر شريكى و معينى اولماديغنه، شهوده ياقين بر يقين ايله تصديق ايدوب ايمان گتيرمكدر و بر نوع حضورِ دائمى ألده ايتمكدر. بز دخى شو سوزده، او خالص و عالى توحيدِ حقيقىيى گوسترهجك شعاعلرى ذكر ايدهجگز.
— 70 —
برنجى نكته ايچنده بر إخطار:أى أسبابپرست غافل! أسباب، بر پردهدر. چونكه عزّت و عظمت اويله ايستر. فقط ايش گورن، قدرتِ صمدانيهدر. چونكه توحيد و جلال اويله ايستر و إستقلالى إقتضا ايدر. سلطانِ أزلينڭ مأمورلرى، سلطنتِ ربوبيتڭ إجراآتجيلرى دگللردر. بلكه او سلطنتڭ دلّاللريدرلر و او ربوبيتڭ تماشاگر ناظرلريدرلر. و او مأمورلر، او واسطهلر؛ قدرتڭ عزّتنى، ربوبيتڭ حشمتنى إظهار ايچوندر. تا امورِ خسيسه ايله قدرتڭ مباشرتى گورونمسين. عجزآلود، فقرپيشه اولان إنسانى بر سلطان گبى، عجز و إحتياج ايچون مأمورلرى شريكِ سلطنت ايتمش دگلدر. ديمك أسباب وضع ايديلمش، تا عقلڭ نظرِ ظاهريسنه قارشى قدرتڭ عزّتى محافظه ايديلسين. زيرا آيينهنڭ ايكى وجهى گبى، هر شيئڭ بر "ملك" جهتى وار كه، آيينهنڭ ملوّن يوزينه بڭزر. مختلف رنكلره و حالاته مدار اولابيلير. برى "ملكوت"در كه، آيينهنڭ پارلاق يوزينه بڭزر. ملك و ظاهر وجهنده، قدرتِ صمدانيهنڭ عزّتنه و كمالنه منافى حالات واردر. أسباب، او حالاته هم مرجع، هم مدار اولمق ايچون وضع ايديلمشلر. فقط ملكوتيت و حقيقت جانبنده، هر شى شفّافدر، گوزلدر. قدرتڭ بِالذّات مباشرتنه مناسبدر، عزّتنه منافى دگلدر. اونڭ ايچون أسباب صِرف ظاهريدر، ملكوتيتده و حقيقتده تأثيرِ حقيقيلرى يوقدر.
هم أسبابِ ظاهريهنڭ ديگر بر حكمتى شودر كه: حقسز شكوالرى و باطل إعتراضلرى عادلِ مطلقه توجيه ايتمهمك ايچون، او شكوالره، او إعتراضلره هدف اولاجق أسباب وضع ايديلمشدر. چونكه قصور اونلردن چيقييور، اونلرڭ قابليتسزلگندن ايلرى گلييور. بو سرّه بر مثالِ لطيف صورتنده بر تمثيلِ معنوى روايت ايديلييور كه: حضرتِ عزرائيل عليه السلام، جنابِ حقّه ديمش كه: "قبضِ أرواح وظيفهسنده سنڭ عبادڭ بندن شكوا ايدهجكلر، بندن كوسهجكلر." جنابِ حق
— 71 —
لسانِ حكمتله اوڭا ديمش كه: "سنڭله عباديمڭ اورتهسنده، مصيبتلر، خستهلقلر پردهسنى بيراقهجغم. تا شكوالرى اونلره گيدوب سندن كوسمهسينلر." ايشته باق، ناصل خستهلقلر پردهدر؛ أجلده توهّم اولونان فنالقلره مرجعدرلر و قبضِ أرواحده حقيقت اولارق اولان حكمت و گوزللك، عزرائيل عليه السلامڭ وظيفهسنه متعلّقدر. اويله ده: حضرتِ عزرائيل دخى بر پردهدر. قبضِ أرواحده ظاهرًا مرحمتسز گورونن و رحمتڭ كمالنه مناسب دوشمهين بعض حالاته مرجع اولمق ايچون، او مأموريته بر ناظر و قدرتِ إلٰهيهيه بر پردهدر. أوت عزّت و عظمت ايستر كه، أسباب پردهدارِ دستِ قدرت اوله عقلڭ نظرنده... توحيد و جلال ايستر كه؛ أسباب أللرينى چكسينلر تأثيرِ حقيقيدن...
ايكنجى لمعه:باق شو كائنات بوستاننه، شو زمينڭ باغنه، شو سمانڭ ييلديزلرله يالديزلانمش گوزل يوزينه دقّت ايت!. گورهجكسڭ كه، بر صانعِ ذو الجلالڭ، بر فاطرِ ذو الجمالڭ، او سريلمش و سرپيلمش مصنوعاتدن هر بر مصنوع اوستنده خالقِ كلِّ شيئه مخصوص بر سكّهسى و هر بر مخلوقى اوستنده صانعِ كلِّ شيئه خاص بر خاتمى و قلمِ قدرتڭ برر منشورى اولان صحائفِ ليل و نهار، ياز و بهارده يازيلان طبقاتِ موجودات اوستنده تقليد قبول ايتمز بر طرّهِٔ غرّاسى واردر. شيمدى او سكّهلردن، او خاتملردن، او طرّهلردن نمونه اولارق بر قاچنى ذكر ايدهجگز. مثلا: حسابسز سكّهلرندن، حيات اوزرنده قويديغى چوق سكّهلرندن شو سكّهيه باق كه: "بر شيدن هر شى ياپار، هم هر شيدن بر تك شى ياپار." چونكه نطفه صويندن و هم ايچيلن بسيط بر صودن، حسابسز أعضا و جهازاتِ حيوانيهيى ياپار. ايشته بر شيئى هر شى ياپمق ألبته بر قديرِ مطلقڭ ايشيدر. هم يهنيلن حدسز طعاملردن، (او طعام ايسه حيوانى اولسون، نباتى اولسون) او متعدّد مادّهلرى، خاص بر جسمه كمالِ إنتظام ايله چويرن و اوندن مخصوص بر جلد
— 72 —
نسج ايدن و اوندن بسيط جهازلرى ياپان؛ ألبته بر قديرِ كلِّ شيدر و عليمِ مطلقدر. أوت، خالقِ موت و حيات، شو دستگاهِ دنياده، حكمتيله حياتى اويله بر قانونِ أمريهِٔ معجزنما ايله إداره ايدييور كه، او قانونى تطبيق و إجرا ايتمك؛ بتون كائناتى قبضهِٔ تصرّفنده طوتان بر ذاته مخصوصدر.
ايشته أگر عقلڭ سونمهمش ايسه، قلبڭ كور اولمامش ايسه آڭلارسڭ كه؛ بر شيئى كمالِ سهولت و إنتظامله هر شى ياپان و هر شيئى كمالِ ميزان و إنتظامله صنعتكارانه بر تك شى ياپان، هر شيئڭ صانعنه خاص و خالقِ كلِّ شيئه مخصوص بر سكّهدر. مثلا گورسهڭ: خارقهپيشه بر ذات، بر درهم پاموقدن يوز طوپ چوخه و ايپك ويا پاتيسقه گبى متنوّع سائر قوماشلرى او تك درهم پاموقدن نسج ايتمكله برابر؛ حلوا، باقلاوا گبى چوق طعاملرى دخى اوندن ياپييور. صوڭره گورسهڭ كه او ذات، دميرى و طاشى، بالى و ياغى، صويى و طوپراغى آووجنه آلير، بر گوزل آلتون ياپار. ألبته قطعيًا حكم ايدهجكسڭ كه او ذات، اويله كندينه خاص بر صنعته مالكدر؛ بتون عناصرِ أرضيه، اونڭ أمرينه مسخّر و بتون مواليدِ ترابيه، اونڭ حكمنه باقار. أوت حياتدهكى تجلّئِ قدرت و حكمت، بو مثالدن بيڭ درجه داها عجيبدر.
ايشته حيات اوستندهكى چوق سكّهلردن بر تك سكّه...
اوچنجى لمعه:باق، شو كائناتِ سيّالهده، شو موجوداتِ سيّارهده جولان ايدن ذىحياتلره! گورهجكسڭ كه: بتون ذىحياتلردن هر بر ذىحيات اوستنده حىِّ قيّومڭ قويديغى چوق خاتملرى واردر. او خاتملردن بر خاتمى شودر كه: او ذىحيات، مثلا شو إنسان، عادتا كائناتڭ بر مثالِ مصغّرى، شجرهِٔ خلقتڭ بر ثمرهسى و شو عالمڭ بر چكردگى گبى كه، أنواعِ عالمڭ أكثر نمونهلرينى جامعدر. گويا او ذىحيات بتون كائناتدن غايت حسّاس ميزانلرله سوزولمش بر قطرهدر.
— 73 —
ديمك، شو ذىحياتى خلق ايتمك و اوڭا ربّ اولمق، بتون كائناتى قبضهِٔ تصرّفنده طوتمق لازم گلير.
ايشته، أگر عقلڭ أوهامده بوغولمامش ايسه آڭلارسڭ كه: بر كلمهِٔ قدرتى، مثلا "بال آريسى"نى أكثر أشيايه بر نوع كوچك فهرسته ياپمق و بر صحيفهده مثلا "إنسان"ده شو كتابِ كائناتڭ أكثر مسئلهلرينى يازمق، هم بر نقطهده مثلا كوچوجك "اينجير چكردگى"نده قوجه اينجير آغاجنڭ پروغرامنى درج ايتمك و بر حرفده مثلا "قلبِ بشر"ده شو عالمِ كبيرڭ صفحاتنده تجلّى و إحاطه ايدن بتون أسمانڭ آثارينى گوسترمك و بر مرجمك دانهسى قدر موقع طوتان "قوّهِٔ حافظهِٔ إنسانيه"ده بر كتبخانه قدر يازى يازديرمق و بتون حادثاتِ كونيهنڭ مفصّل فهرستهسنى او قوّهجكده درج ايتمك، ألبته و ألبته خالقِ كلِّ شيئه خاص و بو كائناتڭ ربِّ ذو الجلالنه مخصوص بر خاتمدر.
ايشته ذىحيات اوستنده اولان پك چوق خاتمِ ربّانيدن بر تك خاتم، بويله نورينى گوسترسه و اونڭ آياتنى شويله اوقوتديرسه، عجبا بردن بتون او خاتملره باقهبيلسهڭ، گورهبيلسهڭ:
سُبْحَانَ مَنِ اخْتَفٰى بِشِدَّةِ الظُّهُورِ
ديميهجك ميسڭ؟
دردنجى لمعه:باق، شو سماواتڭ دڭزنده يوزن و شو زمينڭ يوزنده سرپيلن رنگارنك موجوداته و چشيد چشيد مصنوعاته دقّت ايت! گورهجكسڭ كه؛ هر برى اوستنده شمسِ أزلينڭ تقليد قبول ايتمز طرّهلرى واردر. ناصل حياتده سكّهلرى، ذىحياتده خاتملرى گورونويور و بر ايكيسنى گوردك. إحيا اوستنده دخى اويله طرّهلرى واردر. تمثيل، درين معنالرى فهمه ياقينلاشديرديغندن بر تمثيل ايله شو حقيقتى گوسترهجگز.
— 74 —
مثلا، گونش سيّارهلردن طوت تا قطرهلره قدر، تا جامڭ كوچك پارچهلرينه قدر و قارڭ پارلاق ذرّهجكلرينه قدر شو گونشڭ مثاليهسندن و إنعكاسندن بر طرّهسى، گونشه مخصوص بر أثرِ نورانيسى گورونويور. شايد او حدسز شيلرده گورونن گونشجكلرينى، گونشڭ جلوهِٔ إنعكاسى و تجلّئِ عكسى اولديغنى قبول ايتمزسهڭ، او وقت هر بر قطرهده و ضيايه معروض هر بر جام پارچهسنده و ايشيغه مقابل هر شفّاف بر ذرّهجكده؛ طبيعى، حقيقى بر گونشڭ وجودينى بِالأصاله قبول ايتمك گبى غايت درجه بر ديوانهلكله، نهايتسز بر بلاهته دوشمكلگڭ لازم گلير.
اويله ده: شمسِ أزلينڭ تجلّياتِ نورانيهسندن "إحيا" يعنى "حيات ويرمك" جهتنده، هر بر ذىحيات اوستنده اويله بر طرّهسى واردر كه؛ فرضا بتون أسباب طوپلانسه و برر فاعلِ مختار كسيلسهلر، ينه او طرّهيى تقليد ايدهمزلر. زيرا هر برى برر معجزهِٔ قدرت اولان ذىحياتلر، هر برى او شمسِ أزلينڭ شعاعلرى حكمنده اولان أسماسنڭ نقطهِٔ محراقيهسى صورتندهدر. أگر ذىحيات اوستنده گورونن او نقشِ عجيبِ صنعتى، او نظمِ غريبِ حكمتى و او تجلّئِ سرِّ أحديتى، ذاتِ أحدِ صمده ويريلمديگى وقت؛ هر بر ذىحياتده، حتّى بر سينكده، بر چيچكده نهايتسز بر قدرتِ فاطره ايچنده صاقلانديغنى و هر شيئى محيط بر علم بولونديغنى و كائناتى إداره ايدهجك بر إرادهِٔ مطلقه اونده موجود اولديغنى، بلكه واجب الوجوده مخصوص باقى صفتلرى دخى اونلرڭ ايچنده بولونديغنى قبول ايتمك، عادتا او چيچگڭ، او سينگڭ هر بر ذرّهسنه بر الوهيت ويرمك گبى ضلالتڭ أڭ أبلهجهسنه، خرافاتڭ أڭ أحمقجهسنه بر دركهسنه دوشمك لازم گلير. زيرا او شيئڭ ذرّهلرينه، خصوصًا تخم اولسهلر، اويله بر وضعيت ويريلمش كه؛ او ذرّه، جزئى اولديغى ذىحياته باقار، اونڭ نظامنه گوره وضعيت آلير. بلكه او ذىحياتڭ بتون نوعنه باقار گبى، او نوعڭ دوامنه يارايهجق هر يرده زرع ايتمك و نوعنڭ
— 75 —
بايراغنى ديكمك ايچون قنادجقلرله قنادلانمق گبى بر كيفيت آلير. بلكه او ذىحيات علاقهدار و محتاج اولديغى بتون موجوداته قارشى معاملاتنى و مناسباتِ رزقيهسنى دوام ايتديرهجك بر وضعيت طوتويور.
ايشته أگر او ذرّه، بر قديرِ مطلقڭ مأمورى اولمازسه و نسبتى او قديرِ مطلقدن كسيلسه؛ او وقت او ذرّهيه، هر شيئى گورور بر گوز، هر شيئه محيط بر شعور ويرمك لازمدر.
الحاصل:ناصل شو قطرهلرده و جامڭ ذرّهجكلرنده اولان گونشجكلر و چشيد چشيد رنكلر، گونشڭ جلوهِٔ عكسنه و إنعكاسنڭ تجلّيسنه ويريلمزسه؛ بر تك گونشه مقابل نهايتسز گونشلرى قبول ايتمك لازم گلير. محال أندر محال بر خرافهيى قبول ايتمك إقتضا ايدر. عينًا بونڭ گبى، أگر هر شى قديرِ مطلقه ويريلمزسه، بر تك اللّٰهه مقابل نهايتسز بلكه ذرّاتِ كائنات عددنجه إلٰهلرى قبول ايتمك گبى، يوز درجه محال ايچندهكى بر محالى موجود قبول ايتمك گبى بر ديوانهلك هذياننه دوشمك لازم گلير.
الحاصل:هر بر ذرّهدن اوچ پنجره، شمسِ أزلينڭ نورِ وحدانيتنه و وجوبِ وجودينه آچيلير:
برنجى پنجره:هر بر ذرّه؛ بر نفر گبى عسكرى دائرهلرينڭ هر برنده، يعنى طاقمنده، بولوگنده، طابورنده، آلاينده، فرقهسنده، اوردوسنده هر بريسنده بر نسبتى، او نسبته گوره بر وظيفهسى و او وظيفهيه گوره نظامى دائرهسنده بر حركتى اولديغى گبى...
هم مثلا: سنڭ گوز ببگڭدهكى او جامد ذرّهجك دخى، سنڭ گوزڭده، باشڭده، وجودڭده و قوّهِٔ مولّده، قوّهِٔ جاذبه، قوّهِٔ دافعه، قوّهِٔ مصوّره گبى دورانِ دمه و حسّ و حركهيه خدمت ايدن أورده و شرايين و سائر أعصابلرده، هم سنڭ
— 76 —
نوعڭده، إلى آخر.. برر نسبتى، برر وظيفهسى بولونديغنى، بِالبداهه بر قديرِ أزلينڭ أثرِ صنعى و مأمورِ موظّفى و تحتِ تدبيرنده اولديغنى، كور اولميان گوزه گوسترر.
ايكنجى پنجره:هوادهكى هر بر ذرّه، هر بر چيچگى، هر بر ميوهيى زيارت ايدهبيلير. هم هر چيچگه، هر ميوهيه گيرر ايشلهيهبيلير. أگر هر شيئى گورور و بيلير بر قديرِ مطلقڭ مأمورِ مسخّرى اولماسه؛ او سرسرى ذرّه، بتون ميوهلرڭ، چيچكلرڭ جهازاتنى و ياپيلماسنى و آيرى آيرى صنعتلرينى و اونلره گيديريلن صورتلرڭ ترزيلگنى و خياطةِ كاملهِٔ محيطهِٔ صنعتنى بيلمك لازم گلير. ايشته شو ذرّه، بر گونش گبى بر نورِ توحيدڭ شعاعنى گوسترييور. ضيايى، هوايه؛ مائى، ترابه قياس ايت.
ذاتًا أشيانڭ أصل منشألرى، شو درت مادّهدر: يڭى حكمتله مولّد الماء، مولّد الحموضه، قاربون، آزوتدر كه، بو عناصر أوّلكى عنصرلرڭ أجزالريدر.
اوچنجى پنجره:ذرّهلردن مركّب بر پارچه طوپراق، هر بر چيچكلى و ميوهلى نباتاتڭ نشو و نماسنه منشأ اولابيلير بر كاسهيى او ذرّهجكلردن طولديرسهڭ، بتون دنيادهكى هر نوع چيچك و ميوهلى نباتاتڭ تخمجقلرى كه، او تخمجقلر حيواناتڭ نطفهلرى گبى آيرى آيرى شيلر دگل، نطفهلر بر صو اولديغى گبى، او تخملر ده قاربون، آزوت، مولّد الماء، مولّد الحموضهدن مركّب، ماهيتجه بربرينڭ مِثلى، كيفيتجه بربرندن آيرى، يالڭز قدر قلميله صِرف معنوى اولارق أصلنڭ پروغرامى توديع ايديلمش. ايشته او تخملرى نوبتله او كاسهيه قويسهق، هر برى خارقه جهازاتيله، أشكال و وضعيتيله ظهور ايدهجگنى، وقوع بولمش گبى اينانيرسڭ. أگر او ذرّهلر هر بر شيئڭ هر بر حال و وضعيتنى بيلن و هر شيئه (اوڭا) لايق وجودى و وجودڭ لوازماتنى ويرمگه قادر و قدرتنه نسبةً هر شى كمالِ سهولتله مسخّر اولان بر ذاتڭ مأمورى و أمربر بر وظيفهدارى اولمازلرسه، او طوپراغڭ
— 77 —
هر بر ذرّهسنده، يا بتون چيچكلى و ميوهدارلرڭ عددنجه معنوى فابريقهلر و مطبعهلر ايچنده بولونماسى لازم گلير كه، او جهازاتلرى و أشكاللرى بربرندن اوزاق و بربرندن آيرى موجوداتِ مختلفهيه منشأ اولابيلسين. ويا بتون او موجوداته محيط بر علم و بتون اونلرڭ تشكيلاتنه مقتدر اولاجق بر قدرت ويرمك لازمدر. تا بتون اونلرڭ تشكيلاتنه مدار اولسون. ديمك جنابِ حقدن نسبت كسيلسه، طوپراغڭ ذرّاتى عددنجه إلٰهلر قبول ايديلمسى لازم گلير. بو ايسه بيڭ دفعه محال ايچنده محال بر خرافهدر. فقط مأمور اولدقلرى وقت چوق قولايدر. ناصل بر سلطانِ عظيمڭ بر عادى نفرى، او پادشاهڭ ناميله و اونڭ قوّتيله بر مملكتى هجرت ايتديرهبيلير، ايكى دڭزى برلشديرهبيلير، بر شاهى أسير ايدهبيلير. اويله ده؛ أزل و أبد سلطاننڭ أمريله، بر سينك بر نمرودى يره سرهر، بر قارينجه بر فرعونڭ سراينى خراب ايدر، يره آتار. بر اينجير چكردگى، بر اينجير آغاجنى يوكلهنير.
هم هر بر ذرّهده، وجوب و وحدتِ صانعه ايكى شاهدِ صادق داها وار. بريسى؛ هر بر ذرّه، عجزِ مطلقيله برابر پك بيوك و پك متنوّع وظيفهلرى قالديرييور و جموديتى ايله برابر بر شعورِ كلّى گوسترن إنتظامپرورانه نظامِ عمومىيه توفيقِ حركت ايدر. ديمك هر بر ذرّه، لسانِ عجزيله قديرِ مطلقڭ وجوبِ وجودينه و نظامِ عالمى گوزتمسيله وحدتنه شهادت ايدر.
كَمَا اَنَّ فِى كُلِّ ذَرَّةٍ شَاهِدَانِ عَلٰى اَنَّهُ وَاجِبٌ وَاحِدٌ كَذٰلِكَ فِى كُلِّ حَىٍّ لَهُ اٰيَتَانِ عَلٰى اَنَّهُ اَحَدٌ صَمَدٌ
أوت هر بر ذىحياتده؛ برى أحديت سكّهسى، ديگرى صمديت طرّهسى بولونويور. زيرا بر ذىحيات أكثر كائناتده جلوهلرى گورونن أسمايى بردن كندى
— 78 —
آيينهسنده گوسترييور. عادتا بر نقطهِٔ محراقيه حكمنده، حىِّ قيّومڭ تجلّئِ إسمِ أعظمنى گوسترييور. ايشته أحديتِ ذاتيهيى، محيى پردهسى آلتنده بر نوع گولگهسنى گوسترديگندن، بر سكّهِٔ أحديتى طاشييور. هم او ذىحيات، بو كائناتڭ بر مثالِ مصغّرى و شجرهِٔ خلقتڭ بر ميوهسى حكمنده اولديغى ايچون، كائنات قدر إحتياجاتنى بردن قولايلقله كوچوجك دائرهِٔ حياتنه يتيشديرمك، صمديت طرّهسنى گوسترييور. يعنى او حال گوسترييور كه، اونڭ اويله بر ربّى وار كه؛ اوڭا، هر شيئه بدل بر توجّهى وار و بتون أشيانڭ يرينى طوتار بر نظرى وار. بتون أشيا، اونڭ بر توجّهنڭ يرينى طوتاماز.
نَعَمْ يَكْفِى لِكُلِّ شَيْءٍ شَيْءٌ عَنْ كُلِّ شَيْءٍ
وَ لَا يَكْفِى عَنْهُ كُلُّ شَيْءٍ وَ لَوْ لِشَيْءٍ وَاحِدٍ
هم او حال گوسترييور كه: اونڭ او ربّى، هيچ بر شيئه محتاج اولماديغى گبى، خزينهسندن هيچ بر شى أكسيلمز و قدرتنه ده هيچ بر شى آغير گلمز. ايشته صمديتڭ گولگهسنى گوسترن بر نوع طرّهسى...
ديمك هر بر ذىحياتده؛ بر سكّهِٔ أحديت، بر طرّهِٔ صمديت واردر. أوت هر بر ذىحيات، حيات لسانيله قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ ٭ اَللّٰهُ الصَّمَدُ اوقويور. بو ايكى سكّهدن باشقه، بر قاچ پنجرهِٔ مهمّه ده وار. باشقه بر يرده تفصيل ايديلديگى ايچون بوراده إختصار ايديلدى.
مادام شو كائناتڭ هر بر ذرّهسى بويله اوچ پنجرهيى و ايكى دليگى و حيات دخى ايكى قپويى بردن واجب الوجودڭ وحدانيتنه آچييور؛ ذرّهدن تا شمسه قدر
— 79 —
طبقاتِ موجودات، ذاتِ ذو الجلالڭ أنوارِ معرفتنى نه صورتله نشر ايتديگنى قياس ايدهبيليرسڭ.
ايشته معرفت اللّٰهده ترقّياتِ معنويهنڭ درجاتنى و حضورڭ مراتبنى بوندن آڭلا و قياس ايت.
بشنجى لمعه:ناصلكه بر كتاب أگر يازمه و مكتوب اولسه، اونڭ يازماسنه بر قلم كافيدر. أگر باصمه و مطبوع اولسه، او كتابڭ حروفاتى عددنجه قلملر، يعنى دمير حرفلر لازمدر. تا او كتاب طبع ايديلوب وجود بولسون. أگر او كتابڭ بعض حرفلرنده غايت اينجه بر خط ايله او كتابڭ أكثرى يازيلمش ايسه (سورهِٔ يٰس، لفظِ يٰسده يازيلديغى گبى) او وقت بتون او دمير حرفلرڭ كوچوجكلرى، او تك حرفه لازمدر، تا طبع ايديلسين. عينًا اويله ده: شو كتابِ كائناتى، قلمِ قدرتِ صمدانيهنڭ يازماسى و ذاتِ أحديتڭ مكتوبى ديسهڭ، وجوب درجهسنده بر سهولت و لزوم درجهسنده بر معقوليت يولنه گيدرسڭ. أگر طبيعته و أسبابه إسناد ايتسهڭ، إمتناع درجهسنده صعوبتلى و محال درجهسنده مشكلاتلى و هيچ بر وهم قبول ايتمهين خرافاتلى شويله بر يوله گيدرسڭ كه؛ طبيعت ايچون هر بر جزء طوپراقده، هر بر قطره صوده، هر بر پارچه هواده، ميليارلرجه معدنى مطبعهلر و حدسز معنوى فابريقهلر بولونماسى لازم. تا كه، حسابسز چيچكلى، ميوهلى مصنوعاتڭ تشكلاتنه مظهر اولابيلسين. ياخود هر شيئه محيط بر علم، هر شيئه مقتدر بر قوّت، اونلرده قبول ايتمك لازم گلير. تا شو مصنوعاته حقيقى مصدر اولابيلسين. چونكه طوپراغڭ و صويڭ و هوانڭ هر بر جزئى، أكثر نباتاته منشأ اولابيلير. حالبوكه هر بر نبات (ميوهلى اولسه، چيچكلى اولسه) تشكلاتى او قدر منتظمدر، او قدر موزوندر، او قدر بربرندن ممتازدر، او قدر كيفيتجه بربرندن آيريدر كه؛ هر بريسنه، يالڭز اوڭا مخصوص برر آيرى معنوى فابريقه ويا آيرى برر مطبعه
— 80 —
لازمدر. ديمك طبيعت، مسطرلقدن مصدرلغه چيقسه؛ هر بر شيده بتون شيلرڭ ماكينهلرينى بولونديرمغه مجبوردر. ايشته بو طبيعتپرستلك فكرينڭ أساسى، اويله بر خرافاتدر كه، خرافهجيلر دخى اوندن اوتانييورلر. كندينى عاقل ظن ايدن أهلِ ضلالتڭ، ناصل نهايتسز هذيانلى بر عقلسزلق إلتزام ايتدكلرينى گور، عبرت آل!..
الحاصل:ناصل بر كتابڭ هر بر حرفى، كندى نفسنى بر حرف قدر گوستروب و كندى وجودينه تك بر صورتله دلالت ايدييور و كندى كاتبنى اون كلمه ايله تعريف ايدر و چوق جهتلرله گوسترر. مثلا: "بنم كاتبمڭ حسنِ خطّى وار، قلمى قيرمزيدر، شويلهدر بويلهدر" دير. عينًا اويله ده: شو كتابِ كبيرِ عالمڭ هر بر حرفى، كندينه جِرمى قدر دلالت ايدر و كندى صورتى قدر گوسترر. فقط نقّاشِ أزلينڭ أسماسنى، بر قصيده قدر تعريف ايدر و كيفيتلرى عددنجه إشارت پارمقلريله او أسمايى گوسترر، مسمّاسنه شهادت ايدر. ديمك هم كندينى، هم بتون كائناتى إنكار ايدن سفسطهجى گبى بر أحمق، ينه صانعِ ذو الجلالڭ إنكارينه گيتمهمك گركدر!..
آلتنجى لمعه:خالقِ ذو الجلالڭ ناصلكه مخلوقاتنڭ هر بر فردينڭ باشنده و مصنوعاتنڭ هر بر جزئنڭ جبههسنده، أحديتنڭ سكّهسنى قويمشدر. (ناصلكه گچمش لمعهلرده بر قسمنى گوردڭ.) اويله ده؛ هر بر نوعڭ اوستنده چوق سكّهِٔ أحديت، هر بر كلّ اوستنده متعدّد خاتمِ واحديت، تا مجموعِ عالم اوستنده متنوّع طرّهِٔ وحدت، غايت پارلاق بر صورتده قويمشدر. ايشته پك چوق سكّهلردن و خاتملردن و طرّهلردن، سطحِ أرض صحيفهسنده بهار موسمنده وضع ايديلن بر سكّه، بر خاتمى گوسترهجگز. شويله كه:
نقّاشِ أزلى، زمينڭ يوزنده ياز، بهار زماننده أڭ آز اوچ يوز بيڭ نباتات و حيواناتڭ أنواعنى، نهايتسز إختلاط، قاريشيقلق ايچنده نهايت درجهده إمتياز و
— 81 —
تشخيص ايله و غايت درجهده إنتظام و تفريق ايله حشر و نشر ايتمسى، بهار گبى ظاهر و باهر پارلاق بر سكّهِٔ توحيددر. أوت بهار موسمنده ئولمش أرضڭ إحياسى ايچنده، اوچ يوز بيڭ حشرڭ نمونهلرينى كمالِ إنتظام ايله ايجاد ايتمك و أرضڭ صحيفهسنده بربرى ايچنده اوچ يوز بيڭ مختلف أنواعڭ أفرادينى خطاسز و سهوسز، غلطسز، نقصانسز، غايت موزون، منظوم، غايت منتظم و مكمّل بر صورتده يازمق، ألبته نهايتسز بر قدرته و محيط بر علمه و كائناتى إداره ايدهجك بر إرادهيه مالك بر ذاتِ ذو الجلالڭ، بر قديرِ ذو الكمالڭ و بر حكيمِ ذو الجمالڭ سكّهِٔ مخصوصهسى اولديغنى ذرّه مقدار شعورى بولونانڭ درك ايتمسى لازم گلير. قرآنِ حكيم فرمان ايدييور كه:
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
أوت زمينڭ ديريلتيلمسنده، اوچ يوز بيڭ حشرڭ نمونهلرينى، بر قاچ گون ظرفنده ياپان، گوسترن قدرتِ فاطرهيه؛ ألبته إنسانڭ حشرى اوڭا گوره قولاى گلير. مثلا: گلينجك طاغنى و سبحان طاغنى بر إشارتله قالديران بر ذاتِ معجزنمايه، "شو درهدن، يولمزى قپايان شو قوجه طاشى قالديرهبيلير ميسڭ؟" دينلير مى؟ اويله ده: گوك و طاغ و يرى آلتى گونده ايجاد ايدن و اونلرى وقت بوقت طولديروب بوشالتان بر قديرِ حكيمه، بر كريمِ رحيمه: "أبد طرفندن إحضار ايديلوب سريلمش، كندى ضيافتنه گيدهجك يولمزى سدّ ايدن شو طوپراق طبقهسنى اوستمزدن قالديرهبيلير ميسڭ؟ يرى دوزلتوب بزى اوندن گچيرهبيلير ميسڭ؟" إستبعاد صورتنده سويلهنير مى؟
— 82 —
شو زمينڭ يوزنده ياز زماننده بر سكّهِٔ توحيدى گوردڭ. شيمدى باق! غايت بصيرانه و حكيمانه زمينڭ يوزندهكى شو تصرّفاتِ عظيمهِٔ بهاريه اوستنده، بر خاتمِ واحديت غايت آشكاره گورونويور. چونكه شو إجراآت، بر وسعتِ مطلقه ايچنده و او وسعتله برابر بر سرعتِ مطلقه ايله و سرعت ايله برابر بر سخاوتِ مطلقه ايچنده گورونن إنتظامِ مطلق و كمالِ حسنِ صنعت و مكمّليتِ خلقت؛ اويله بر خاتمدر كه، غيرِ متناهى بر علم و نهايتسز بر قدرت صاحبى اوڭا صاحب اولابيلير. أوت گورويورز كه؛ بتون ير يوزنده بر وسعتِ مطلقه ايچنده بر ايجاد، بر تصرّف، بر فعاليت وار. هم او وسعت ايچنده، بر سرعتِ مطلقه ايله ايشلهنيور. هم او سرعت و وسعتله برابر تكثيرِ أفرادده بر سخاوتِ مطلقه گورونويور. هم او سخاوت و وسعت و سرعتله برابر بر سهولتِ مطلقه گورونويور. هم او سخاوت و سهولت و سرعت و وسعتله برابر؛ هر بر نوعده، هر بر فردده گورونن بر إنتظامِ مطلق و غايت ممتاز بر حسنِ صنعت و نهايت إختلاط ايچنده بر إمتيازِ أتمّ و غايت مبذوليت ايچنده غايت قيمتدار أثرلر و غايت گنيش دائره ايچنده تام بر موافقت و غايت سهولت ايچنده غايت صنعتكارانه بديعهلرى ايجاد ايتمك، بر آنده، هر يرده، بر طرزده، هر فردده بر صنعتِ خارقه، بر فعاليتِ معجزنما گوسترمك؛ ألبته و ألبته اويله بر ذاتڭ خاتميدر كه، هيچ بر يرده اولماديغى حالده، هر يرده حاضر، ناظردر. هيچ بر شى اوندن گيزلنمديگى گبى، هيچ بر شى اوڭا آغير گلمز. ذرّهلرله ييلديزلر، اونڭ قدرتنه نسبةً مساويدرلر.
مثلا: او رحيمِ ذو الجمالڭ باغستانِ كرمندن، معجزاتنڭ صالقيملرندن بر دانهجك حكمنده گورديگم ايكى پارمق قالينلغنده بر اوزوم آصماسنه آصيلمش اولان صالقيملرى صايدم: يوز أللى بش چيقدى. بر صالقيمڭ دانهسنى صايدم: يوز يگرمى قدر اولدى. دوشوندم، ديدم: "أگر بو آصما چوبوغى، باللى صو
— 83 —
موصلغى اولسه، دائم صو ويرسه، شو حرارته قارشى او يوزر رحمتڭ شروب طولومبهجقلرينى أمزيرن صالقيملره آنجق كفايت ايدهجك. حالبوكه، بعضًا آز بر رطوبت آنجق ألنه گچر. ايشته بو ايشى ياپان، هر شيئه قادر اولمق لازم گلير.
سُبْحَانَ مَنْ تَحَيَّرَ فِى صُنْعِهِ الْعُقُولُ
يدنجى لمعه:باق، ناصل صحيفهِٔ أرض اوستنده ذاتِ أحدِ صمدڭ خاتملرينى آز دقّتله گورهبيليرسڭ. باشڭى قالدير، گوزيڭى آچ، شو كائنات كتابِ كبيرينه بر باق؛ گورهجكسڭ كه: او كائناتڭ هيئتِ مجموعهسى اوستنده، بيوكلگى نسبتنده بر وضوح ايله خاتمِ وحدت اوقونويور. چونكه شو موجودات بر فابريقهنڭ، بر قصرڭ، بر منتظم شهرڭ أجزالرى و أفرادلرى گبى بل بله ويروب، بربرينه قارشى معاونت ألنى اوزاتوب، بربرينڭ سؤالِ حاجتنه "لبّيك! باش اوستنه" ديرلر. أل أله ويروب، بر إنتظام ايله چاليشيرلر. باش باشه ويروب، ذوى الحياته خدمت ايدرلر. اوموز اوموزه ويروب، بر غايهيه متوجّهًا بر مدبّرِ حكيمه إطاعت ايدرلر. أوت گونش و آيدن، گيجه و گوندوزدن، قيش و يازدن طوت، تا نباتاتڭ، محتاج و آج حيوانلرڭ إمدادينه گلمهلرنده و حيوانلرڭ ضعيف، شريف إنسانلرڭ إمدادينه قوشمهلرنده، حتّى موادِّ غدائيهنڭ لطيف، نحيف ياورولرڭ و ميوهلرڭ إمدادينه اوچمالرنده، تا ذرّاتِ طعاميهنڭ حجيراتِ بدن إمدادينه گچمهلرنده جارى اولان بر دستورِ تعاونله حركتلرى، بتون بتون كور اولميانه گوسترييورلر كه؛ غايت كريم بر تك مربّىنڭ قوّتيله، غايت حكيم بر تك مدبّرڭ أمريله حركت ايدييورلر.
ايشته شو كائنات ايچنده جارى اولان بو تساند، بو تعاون، بو تجاوب، بو تعانق، بو مسخّريت، بو إنتظام، بر تك مدبّرڭ ترتيبيله إداره ايديلدكلرينه و بر تك
— 84 —
مربّىنڭ تدبيريله سَوق ايديلدكلرينه قطعيًا شهادت ايتمكله برابر؛ شو بِالبداهه صنعتِ أشياده گورونن حكمتِ عامّه ايچندهكى عنايتِ تامّه و او عنايت ايچنده پارلايان رحمتِ واسعه و او رحمت اوستنده سريلن و رزقه محتاج هر بر ذىحياته اونڭ حاجتنه لايق بر طرزده إعاشه ايتمك ايچون سرپيلن أرزاق و إعاشهِٔ عمومى، اويله پارلاق بر خاتمِ توحيددر كه، بتون بتون عقلى سونمهين آڭلار و بتون بتون كور اولميان گورور. أوت، قصد و شعور و إرادهيى گوسترن بر پردهِٔ حكمت، عموم كائناتى قاپلامش و او پردهِٔ حكمت اوستنده لطف و تزيين و تحسين و إحسانى گوسترن بر پردهِٔ عنايت سريلمشدر و او مزيَّن پردهِٔ عنايت اوستنده كندينى سَوْديرمك و طانيتديرمق، إنعام و إكرام ايتمك لمعهلرينى گوسترن بر حلّهِٔ رحمت، كائناتى ايچنه آلمشدر و او منوّر پردهِٔ رحمتِ عامّه اوستنه سريلن و ترحّمى و إحسان و إكرامى و كمالِ شفقت و حسنِ تربيهيى و لطفِ ربوبيتى گوسترن بر سفرهِٔ أرزاقِ عموميه ديزيلمشدر.
أوت شو موجودات، ذرّهلردن گونشلره قدر؛ فردلر اولسون نوعلر اولسون، كوچك اولسون بيوك اولسون، ثمرات و غاياتله و فائدهلر و مصلحتلرله منقّش بر قوماشِ حكمتدن محتشم بر گوملك گيديرلمش و او حكمتنما صورت گوملگى اوستنده لطف و إحسان چيچكلريله مزيَّن بر حلّهِٔ عنايت هر شيئڭ قامتنه گوره بيچيلمش و او مزيَّن حلّهِٔ عنايت اوزرينه تحبّب و إكرام و تحنّن و إنعام لمعهلريله منوّر، رحمت نشانلرى طاقيلمش و او منوّر و مرصّع نشانلرى إحسان ايتمكله برابر، زمينڭ يوزنده بتون ذوى الحياتڭ طائفهلرينه كافى، بتون حاجتلرينه وافى بر سفرهِٔ رزقِ عمومى قورولمشدر. ايشته شو ايش، گونش گبى آشكاره، نهايتسز حكيم، كريم، رحيم، رزّاق بر ذاتِ ذو الجماله إشارت ايدوب گوسترييور.
— 85 —
اويله مى؟ هر شى رزقه محتاج ميدر؟
أوت، بر فرد رزقه و دوامِ حياته محتاج اولديغى گبى، گورويورز كه: بتون موجوداتِ عالم، باخصوص ذىحيات اولسه، كلّى اولسون جزئى اولسون، كلّ اولسون جزء اولسون؛ وجودنده، بقاسنده، حياتنده و إدامهِٔ حياتده مادّةً و معنًا چوق مطالبى وار، چوق لوازماتى وار. إفتقاراتى و إحتياجاتى اويله شيلره وار كه، أڭ أدناسنه او شيئڭ ألى يتيشمديگى، أڭ كوچك مطلوبنه او شيئڭ قوّتى كافى گلمديگى بر حالده، گورويورز كه: بتون مطالبى و أرزاقِ مادّيه و معنويهسى مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ اومماديغى يرلردن كمالِ إنتظامله و وقتِ مناسبده و لايق بر طرزده كمالِ حكمتله أللرينه ويريلييور. ايشته بو إفتقار و إحتياجِ مخلوقات و بو طرزده إمداد و إعانهِٔ غيبيه، عجبا گونش گبى بر مربّئِ حكيمِ ذو الجلالى، بر مدبّرِ رحيمِ ذو الجمالى گوسترميور مى؟
سكزنجى لمعه:ناصلكه بر تارلاده أكيلن بر نوع تخم دلالت ايدر كه: او تارلا هر حالده تخم صاحبنڭ تحتِ تصرّفنده اولديغنى؛ هم او تخمى دخى، تارلا متصرّفنڭ تحتِ تصرّفنده اولديغنى گوسترر. اويله ده: شو عناصر دينلن مزرعهِٔ مصنوعات، واحديت و بساطت ايله برابر، كلّيت و إحاطهلرى و شو مخلوقات دينلن ثمراتِ رحمت و معجزاتِ قدرت و كلماتِ حكمت اولان نباتات و حيوانات، مماثلت و مشابهتلريله برابر چوق يرلرده إنتشارى، هر طرفده بولونوب توطّنلرى؛ تك بر صانعِ معجزنمانڭ تحتِ تصرّفنده اولدقلرينى اويله بر طرزده گوسترييور كه؛ گويا هر بر چيچك، هر بر ثمره، هر بر حيوان، او صانعڭ برر سكّهسيدر، برر خاتميدر، برر طرّهسيدر. هر نرهده بولونسه، لسانِ حاليله هر بريسى دير كه: "بن كيمڭ سكّهسىيم، بو ير دخى اونڭ مصنوعيدر. بن كيمڭ خاتمىيم، بو مكان دخى اونڭ مكتوبيدر. بن كيمڭ طرّهسىيم، بو وطنم دخى اونڭ
— 86 —
منسوجيدر." ديمك أڭ أدنا بر مخلوقه ربوبيت؛ بتون عناصرى قبضهِٔ تصرّفنده طوتانه مخصوصدر و أڭ بسيط بر حيوانى تدبير و تدوير ايتمك؛ بتون حيواناتى، نباتاتى، مصنوعاتى قبضهِٔ ربوبيتنده تربيه ايدنه خاص اولديغنى كور اولميان گورور.
أوت هر بر فرد، سائر أفراده مماثلت و مِثليت لسانى ايله دير: "كيم بتون نوعمه مالك ايسه، بڭا مالك اولابيلير، يوقسه يوق." هر نوع، سائر نوعلرله برابر ير يوزنده إنتشارى لسانيله دير: "كيم بتون سطحِ أرضه مالك ايسه، بڭا مالك اولابيلير؛ يوقسه يوق." أرض، سائر سيّارات ايله بر گونشه إرتباطى و سماوات ايله تساندى لسانيله دير: "كيم بتون كائناته مالك ايسه، بڭا مالك او اولابيلير؛ يوقسه يوق." أوت فرضا ذىشعور بر ألمايه برى ديسه: "سن بنم صنعتمسڭ." او ألما لسانِ حال ايله اوڭا "صوص!" دييهجك. "أگر بتون ير يوزنده بتون ألمالرڭ تشكيلنه مقتدر اولابيليرسهڭ، بلكه ير يوزنده منتشر بتون همجنسمز اولان بتون ميوهدارلره، بلكه سفينهسيله خزينهِٔ رحمتدن گلن بتون هداياىِ رحمانيهيه متصرّف اولابيليرسهڭ، بڭا ربوبيت دعوا ايت." او ألما بويله دييهجك و او أحمقڭ آغزينه بر طوقات وورهجق.
طوقوزنجى لمعه:جزءده جزئيده، كلّده كلّيده، كلِّ عالمده، حياتده، ذىحياتده، إحياده اولان سكّهلردن، خاتملردن، طرّهلردن بعضلرينه إشارت ايتدك. شيمدى، نوعلرده حسابسز سكّهلردن بر سكّهيه إشارت ايدهجگز.
أوت ناصلكه ميوهدار بر آغاجڭ حسابسز ثمرهلرى، بر تربيهِٔ واحده، بر قانونِ وحدتله، بر تك مركزدن إداره ايديلدكلرندن، كلفت و مشقّت و مصرف، او قدر سهولت پيدا ايدر كه، كثرتله تربيه ايديلن تك بر ثمرهيه مساوى اولورلر. ديمك كثرت و تعدّدِ مركز، هر ثمره ايچون، كميتجه بتون آغاج قدر كلفت و مصرف و
— 87 —
جهازات ايستر. فرق يالڭز كيفيتجهدر. ناصلكه بر تك نفره لازم تجهيزاتِ عسكريهيى ياپمق ايچون، اوردويه لازم بتون فابريقهلر قدر فابريقهلر لازمدر. ديمك ايش، وحدتدن كثرته گچسه، أفراد عددنجه (كميت جهتيله) كلفت زيادهلشير. ايشته، هر نوعده بِالمشاهده گورونن سهولتِ فوق العاده، ألبته وحدتدن، توحيددن گلن بر يُسر و سهولتڭ أثريدر.
الحاصل: بر جنسڭ بتون أنواعى، بر نوعڭ بتون أفرادى أعضاىِ أساسيده موافقت و مشابهتلرى ناصل إثبات ايدرلر كه، تك بر صانعڭ مصنوعلريدر. چونكه وحدتِ قلم و إتّحادِ سكّه اويله ايستر. اويله ده: بو مشهود سهولتِ مطلقه و كلفتسزلك، وجوب درجهسنده ايجاب ايدر كه؛ بر صانعِ واحدڭ أثرلرى اولسون. يوقسه إمتناع درجهسنه چيقان بر صعوبت، او جنسى إنعدامه و او نوعى عدمه گوتورهجكدى.
والحاصل: جنابِ حقّه إسناد ايديلسه، بتون أشيا بر تك شى گبى بر سهولت پيدا ايدر. أگر أسبابه إسناد ايديلسه هر بر شى، بتون أشيا قدر صعوبت پيدا ايدر. مادام اويلهدر؛ كائناتده شو گورونن فوق العاده اوجوزلق و شو گوز اوڭندهكى حدسز مبذوليت، سكّهِٔ وحدتى گونش گبى گوسترر. أگر غايت مبذوليتله ألمزه گچن شو ميوهلر، واحدِ أحدڭ مالى اولمازسه، بتون دنيايى ويرسه ايدك، بر تك نارى ييهمزدك.
اوننجى لمعه:تجلّئِ جماليهيى گوسترن حيات؛ ناصل بر برهانِ أحديتدر، بلكه بر چشيد تجلّئِ وحدتدر. تجلّئِ جلالى إظهار ايدن ممات دخى، بر برهانِ واحديتدر. أوت مثلا وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى ناصلكه گونشه قارشى پارلايان و آقان بيوك بر ايرماغڭ قبارجقلرى و زمين يوزينڭ متلمّع شفّافاتى، گونشڭ عكسنى
— 88 —
و ايشيغنى گوسترمك صورتيله گونشه شهادت ايتدكلرى گبى، او قطراتڭ و شفّافاتڭ غروبيله، گيتمهلريله برابر آرقهلرندن يڭى گلن قطرات طائفهلرى و شفّافات قبيلهلرى اوستنده ينه گونشڭ جلوهلرى حشمتله دوامى و ايشيغنڭ تجلّيسى و نقصانسز إستمرارى قطعيًا شهادت ايدر كه: سونوب يانان، دگيشوب تازهلهنن، گلوب پارلايان مثالى گونشجكلر و ايشيقلر و نورلر؛ بر باقى، دائمى، عالى، تجلّيسى زوالسز بر تك گونشڭ جلوهلريدر. ديمك او پارلايان قطراتلر؛ ظهوريله و گلمهلريله گونشڭ وجودينى گوستردكلرى گبى؛ غروبلريله، زواللريله، گونشڭ بقاسنى و دوامنى و برلگنى گوسترييورلر.
عينًا اويله ده: شو موجوداتِ سيّاله، وجودلريله و حياتلريله واجب الوجودڭ وجوبِ وجودينه و أحديتنه شهادت ايتدكلرى گبى؛ زواللريله، ئولوملريله او واجب الوجودڭ أزليتنه، سرمديتنه و أحديتنه شهادت ايدرلر. أوت گيجه گوندوز، قيش و ياز، عصرلر و دورلرڭ دگيشمهسيله غروب و اُفول ايچنده تجدّد ايدن و تازهلهنن مصنوعاتِ جميله، موجوداتِ لطيفه، ألبته بر عالى و سرمدى و دائم التجلّى بر جمال صاحبنڭ وجود و بقا و وحدتنى گوستردكلرى گبى؛ او مصنوعات، أسبابِ ظاهريهِٔ سفليهلريله برابر زوال بولوب ئولمهلرى، او أسبابڭ هيچلگنى و بر پرده اولديغنى گوسترييورلر. شو حال قطعيًا إثبات ايدر كه؛ شو صنعتلر، شو نقشلر، شو جلوهلر؛ بتون أسماسى قدسيه و جميله اولان بر ذاتِ جميلِ ذو الجلالڭ تازهلهنن صنعتلريدر، تحوّل ايدن نقشلريدر، تحرّك ايدن آيينهلريدر، بربرى آرقهسندن گلن سكّهلريدر، حكمتله دگيشن خاتملريدر.
الحاصل: شو كتابِ كبيرِ كائنات، ناصلكه وجود و وحدته دائر آياتِ تكوينيهيى بزه درس ويرييور. اويله ده: او ذاتِ ذو الجلالڭ بتون أوصافِ كماليه و جماليه و جلاليهسنه ده شهادت ايدر. و قصورسز و نقصانسز كمالِ ذاتيسنى إثبات
— 89 —
ايدرلر. چونكه بديهيدر كه، بر أثرده كمال، او أثرڭ منشأ و مبدئى اولان فعلڭ كمالنه دلالت ايدر. فعلڭ كمالى ايسه، إسمڭ كمالنه و إسمڭ كمالى، صفتڭ كمالنه و صفتڭ كمالى، شأنِ ذاتينڭ كمالنه و شأنڭ كمالى، او ذاتِ ذىشئونڭ كمالنه، حدسًا و ضرورةً و بداهةً دلالت ايدر.
مثلا: ناصلكه قصورسز بر قصرڭ مكمّل اولان نقوش و تزييناتى، آرقهلرنده بر اوسته أفعالنڭ مكمّليتنى گوسترر. او أفعالڭ مكمّليتى، او فاعل اوستهنڭ رتبهلرينى گوسترن عنوانلرى و إسملرينڭ مكمّليتنى گوسترر. و او أسما و عنوانلرينڭ مكمّليتى، او اوستهنڭ صنعتنه دائر صفتلرينڭ مكمّليتنى گوسترر. و او صنعت و صفتلرينڭ مكمّليتى، او صنعت صاحبنڭ شئونِ ذاتيه دينلن قابليت و إستعدادِ ذاتيهسنڭ مكمّليتنى گوسترر. و او شئون و قابليتِ ذاتيهنڭ مكمّليتى، او اوستهنڭ ماهيتِ ذاتيهسنڭ مكمّليتنى گوسترديگى مِثللو... عينًا اويله ده: شو قصورسز، فطورسز هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ سرّينه مظهر اولان شو آثارِ مشهودهِٔ عالم، شو موجوداتِ منتظمهِٔ كائناتده اولان صنعت ايسه؛ بِالمشاهده بر مؤثّرِ ذى الإقتدارڭ كمالِ أفعالنه دلالت ايدر. او كمالِ أفعال ايسه، بِالبداهه او فاعلِ ذو الجلالڭ كمالِ أسماسنه دلالت ايدر. او كمالِ أسما ايسه، بِالضروره او أسمانڭ مسمّاءِ ذو الجمالنڭ كمالِ صفاتنه دلالت و شهادت ايدر. او كمالِ صفات ايسه، بِاليقين او موصوفِ ذو الكمالڭ كمالِ شئوننه دلالت و شهادت ايدر. او كمالِ شئون ايسه، بِحقّ اليقين او ذىشئونڭ كمالِ ذاتنه اويله دلالت ايدر كه، بتون كائناتده گورونن بتون أنواعِ كمالات، اونڭ كمالنه نسبةً سونوك بر ظلِّ ضعيف صورتنده بر ذاتِ ذو الكمالڭ آياتِ كمالى و رموزِ جلالى و إشاراتِ جمالى اولديغنى گوسترر.
— 90 —
گونشلر قوّتنده اون برنجى لمعه:اون طوقوزنجى سوزده تعريف ايديلن و كتابِ كبيرڭ آيتِ كبراسى و او قرآنِ كبيردهكى إسمِ أعظمى و او شجرهِٔ كائناتڭ چكردگى و أڭ منوّر ميوهسى و او سراىِ عالمڭ گونشى و عالمِ إسلامڭ بدرِ منوّرى و ربوبيتِ إلٰهيهنڭ دلّالِ سلطنتى و طلسمِ كائناتڭ كشّافِ ذىحكمتى اولان سيّديمز محمّد الأمين عليه الصلاة والسلام، بتون أنبيايى سايهسى آلتنه آلان رسالت جناحى و بتون عالمِ إسلامى حمايهسنه آلان إسلاميت جناحلريله حقيقتڭ طبقاتنده اوچان و بتون أنبيا و مرسلينى، بتون أوليا و صدّيقينى و بتون أصفيا و محقّقينى آرقهسنه آلوب بتون قوّتيله وحدانيتى گوستروب، عرشِ أحديته يول آچوب گوسترديگى ايمانِ بِاللّٰه و إثبات ايتديگى وحدانيتِ إلٰهيهيى هيچ وهم و شبههنڭ حدّى وار مى كه، قپاتهبيلسين و پرده اولابيلسين؟ مادام اون طوقوزنجى سوزده و اون طوقوزنجى مكتوبده او برهانِ قاطعڭ آب الحياتِ معرفتندن اون درت رشحه و اون طوقوز إشارات ايله، او ذاتِ معجزنمانڭ أنواعِ معجزاتيله برابر، إجمالًا بر درجه تعريف و بيان ايتمشز. شوراده شو إشارت ايله إكتفا ايدوب، او وحدانيتڭ برهانِ قاطعنى تزكيه ايدن و صدقنه شهادت ايدن أساساته إشارت صورتنده بر صلواتِ شريفه ايله ختم ايدرز.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مَنْ دَلَّ عَلٰى وُجوُبِ وُجُودِكَ وَ وَحْدَانِيَّتِكَ وَ شَهِدَ عَلٰى جَلَالِكَ وَ جَمَالِكَ وَ كَمَالِكَ الشَّاهِدُ الصَّادِقُ الْمُصَدَّقُ وَ الْبُرْهَانُ النَّاطِقُ الْمُحَقَّقُ سَيِّدُ الْاَنْبِيَاءِ وَ الْمُرْسَلِينَ الْحَامِلُ سِرَّ اِجْمَاعِهِمْ وَ تَصْدِيقِهِمْ وَ مُعْجِزَاتِهِمْ وَ اِمَامُ الْاَوْلِيَاءِ وَ الصِّدِّيقِينَ الْحَاوِى سِرَّ اِتِّفَاقِهِمْ وَ تَحْقِيقِهِمْ وَ كَرَامَاتِهِمْ ذُو الْمُعْجِزَاتِ الْبَاهِرَةِ وَ الْخَوَارِقِ الظَّاهِرَةِ وَ الدَّلَائِلِ الْقَاطِعَةِ
— 91 —
الْمُحَقَّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ لَهُ ذُو الْخِصَالِ الْغَالِيَةِ فِى ذَاتِهِ وَ الْاَخْلَاقِ الْعَالِيَةِ فِى وَظِيفَتِهِ وَ السَّجَايَا السَّامِيَةِ فِى شَرِيعَتِهِ الْمُكَمَّلَةِ الْمُنَزَّهَةِ لَهُ عَنِ الْخِلَافِ مَهْبِطُ الْوَحْىِ الرَّبَّانِىِّ بِاِجْمَاعِ الْمُنْزِلِ وَ الْمُنْزَلِ وَ الْمُنْزَلِ عَلَيْهِ سَيَّارُ عَالَمِ الْغَيْبِ وَ الْمَلَكُوتِ مُشَاهِدُ الْاَرْوَاحِ وَ مُصَاحِبُ الْمَلٰئِكَةِ اَنْمُوذَجُ كَمَالِ الْكَائِنَاتِ شَخْصًا وَ نَوْعًا وَ جِنْسًا (اَنْوَرُ ثَمَرَاتِ شَجَرَةِ الْخِلْقَةِ) سِرَاجُ الْحَقِّ بُرْهَانُ الْحَقِيقَةِ تِمْثَالُ الرَّحْمَةِ مِثَالُ الْمَحَبَّةِ كَشَّافُ طِلْسِمِ الْكَائِنَاتِ دَلَّالُ سَلْطَنَةِ الرُّبُوبِيَّةِ الْمُرْمِزُ بِعُلْوِيَّةِ شَخْصِيَّتِهِ الْمَعْنَوِيَّةِ اِلٰى اَنَّهُ نُصْبُ عَيْنِ فَاطِرِ الْعَالَمِ فِى خَلْقِ الْكَائِنَاتِ ذُو الشَّرِيعَةِ الَّتِى هِىَ بِوُسْعَةِ دَسَاتِيرِهَا وَ قُوَّتِهَا تُشِيرُ اِلٰى اَنَّهَا نِظَامُ نَاظِمِ الْكَوْنِ وَ وَضْعُ خَالِقِ الْكَائِنَاتِ نَعَمْ اِنَّ نَاظِمَ الْكَائِنَاتِ بِهٰذَا النِّظَامِ الْاَتَمِّ الْاَكْمَلِ هُوَ نَاظِمُ هٰذَا الدِّينِ بِهٰذَا النِّظَامِ الْاَحْسَنِ الْاَجْمَلِ سَيِّدُنَا نَحْنُ مَعَاشِرَ بَنِى اٰدَمَ وَ مُهْدِينَا اِلَى الْاِيمَانِ نَحْنُ مَعَاشِرَ الْمُؤْمِنِينَ مُحَمَّدٍ بْنِ عَبْدِ اللّٰهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَلَيْهِ اَفْضَلُ الصَّلَوَاتِ وَ اَتَمُّ التَّسْلِيمَاتِ مَا دَامَتِ الْاَرْضُ وَ السَّمٰوَاتُ فَاِنَّ ذٰلِكَ الشَّاهِدَ الصَّادِقَ الْمُصَدَّقَ يَشْهَدُ عَلٰى رُؤُسِ الْاَشْهَادِ مُنَادِيًا وَ مُعَلِّمًا لِاَجْيَالِ الْبَشَرِ خَلْفَ الْاَعْصَارِ وَ الْاَقْطَارِ نِدَاءً عُلْوِيًّا بِجَمِيعِ قُوَّتِهِ وَ بِغَايَةِ جِدِّيَّتِهِ وَ بِنِهَايَةِ وُثُوقِهِ وَ بِقُوَّةِ اِطْمِئْنَانِهِ وَ بِكَمَالِ اِيمَانِهِ بِاَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ
— 92 —
گونشلر قوّتنده اون ايكنجى لمعه:شو يگرمى ايكنجى سوزڭ اون ايكنجى لمعهسى، اويله بر بحرِ حقائقدر كه؛ بتون يگرمى ايكى سوز، آنجق اونڭ يگرمى ايكى قطرهسى و اويله بر منبعِ أنواردر كه، شو يگرمى ايكى سوز، او گونشدن آنجق يگرمى ايكى لمعهسيدر. أوت او يگرمى ايكى عدد سوزلرڭ هر بريسى، سماءِ قرآنده پارلايان بر تك نجمِ آيتڭ بر لمعهسى و بحرِ فرقاندن آقان بر آيتڭ ايرماغندن تك بر قطرهسى و بر كنزِ أعظمِ كتاب اللّٰهده هر برى بر صندوقچهِٔ جواهر اولان آيتلرڭ بر تك آيتنڭ بر تك اينجيسيدر. ايشته اون طوقوزنجى سوزڭ اون دردنجى رشحهسنده بر نبذه تعريف ايديلن او كلام اللّٰه؛ إسمِ أعظمدن، عرشِ أعظمدن، ربوبيتڭ تجلّئِ أعظمندن نزول ايدوب، أزلى أبده ربط ايدهجك، فرشى عرشه باغلايهجق بر وسعت و علويت ايچنده بتون قوّتيله و آياتنڭ بتون قطعيتيله مكرّرًا لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دير، بتون كائناتى إشهاد ايدر و شهادت ايتديرر. أوت لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ بَرَابَرْ مِيزَنَدْ عَالَمْ
أوت او قرآنه سليم بر قلب گوزيله باقسهڭ گورهجكسڭ كه: جهاتِ ستّهسى اويله پارلايور، اويله شفّافدر كه؛ هيچ بر ظلمت، هيچ بر ضلالت، هيچ بر شبهه و ريب، هيچ بر حيله ايچنه گيرمگه و دائرهِٔ عصمتنه دخوله فرجه بولاماز. چونكه اوستنده سكّهِٔ إعجاز؛ آلتنده برهان و دليل؛ آرقهسنده نقطهِٔ إستنادى، محضِ وحىِ ربّانى؛ اوڭنده سعادتِ داريْن؛ صاغنده، عقلى إستنطاق ايدوب تصديقنى تأمين؛ صولنده، وجدانى إستشهاد ايدهرك تسليمنى تثبيت؛ ايچى، بِالبداهه صافى هدايتِ رحمانيه؛ اوستى، بِالمشاهده خالص أنوارِ ايمانيه؛ ميوهلرى، بِعين اليقين كمالاتِ إنسانيه ايله مزيَّن أصفيا و محقّقين أوليا و صدّيقين اولان او لسانِ غيبڭ سينهسنه قولاغڭى ياپيشديروب ديڭلهسهڭ؛ دريندن درينه، غايت مونس و مقنع،
— 93 —
نهايت جدّى و علوى و برهان ايله مجهّز بر صداىِ سماوى ايشيدهجكسڭ كه، اويله بر قطعيتله لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دير و تكرار ايدر كه؛ حقّ اليقين درجهسنده سويلهديگنى، عين اليقين گبى بر علمِ يقينى سڭا إفاده و إفاضه ايدييور.
الحاصل: هر بريسى برر گونش اولان، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ايله فرقانِ أحكم كه برى عالمِ شهادتڭ لسانى اولارق بيڭ معجزات ايچنده بتون أنبيا و أصفيانڭ تحتِ تصديقلرنده إسلاميت و رسالت پارمقلريله إشارت ايدهرك بتون قوّتيله گوسترديگى بر حقيقتى..
ديگرى: عالمِ غيبڭ لسانى حكمنده، قرق وجوهِ إعجاز ايچنده، كائناتڭ بتون آياتِ تكوينيهسنڭ تحتِ تصديقلرنده، حقّانيت و هدايت پارمقلريله إشارت ايدوب بتون جدّيتله گوسترديگى عين حقيقتى.. عجبا او حقيقت، گونشدن داها باهر، گوندوزدن داها ظاهر اولماز مى؟
أى ضلالتآلود متمرّد إنسانجق! (حاشيه): بو خطاب، قرآنى قالديرمغه چاليشانهدر. آتش بوجگندن داها سونوك قفا فنارڭله ناصل شو گونشلره قارشى گلهبيليرسڭ؟ اونلردن إستغنا ايدهبيليرسڭ؟ اوفلهمكله اونلرى سوندورمگه چاليشيرسڭ؟ توه! توف.. سنڭ او منكِر عقلڭه... ناصل او ايكى لسانِ غيب و شهادت، بتون عالملرڭ ربّى و شو كائناتڭ صاحبى نامنه و اونڭ حسابنه سويلهدكلرى سوزلرى و دعوالرى إنكار ايدهبيليرسڭ؟ أى بيچاره و سينكدن داها عاجز، داها حقير! سن نهجيسڭ كه، شو كائناتڭ صاحبِ ذو الجلالنى تكذيبه يلتهنييورسڭ؟
— 94 —
خاتمه
أى عقلى هشيار، قلبى متيقّظ آرقداش! أگر شو يگرمى ايكنجى سوزڭ باشندن بورايه قدر فهم ايتمشسهڭ، اون ايكى لمعهيى بردن ألنده طوت. بيڭلر ألكتريق قوّتنده بر سراجِ حقيقت بولارق، عرشِ أعظمدن اوزاتيلوب گلن آياتِ قرآنيهيه ياپيش. براقِ توفيقه بيڭ، سماواتِ حقائقده عروج ايت، عرشِ معرفت اللّٰهه چيق...
اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ وَحْدَكَ لَا شَرِيكَ لَكَ
دى. هم
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ يُحْيِى وَ يُمِيتُ وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
دييهرك، بتون موجوداتِ كائناتڭ باشلرى اوستنده و مسجدِ كبيرِ عالمده وحدانيتى إعلان ايت...
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا اِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْلَنَا وَارْحَمْنَا اَنْتَ مَوْلٰينَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ ٭
— 95 —
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهَّابُ ٭ رَبَّنَا اِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ اِنَّ اللّٰهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ ٭
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ وَارْحَمْنَا وَ ارْحَمْ اُمَّتَهُ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ اٰمِينَ
وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
٭ ٭ ٭
— 96 —
يگرمى دردنجى مكتوب
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
يَفْعَلُ اللّٰهُ مَا يَشَاءُ وَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ
سؤال:أعاظمِ أسماءِ إلٰهيهدن اولانرحيموحكيموودودڭإقتضا ايتدكلرىشفقتپرورانه تربيهومصلحتكارانه تدبيرومحبّتدارانه تلطيف،ناصل و نه صورتله، مدهش و موحش اولان موت و عدم ايله، زوال و فراق ايله، مصيبت و مشقّت ايله توفيق ايديلهبيلير؟ هايدى إنسان سعادتِ أبديهيه گيتديگى ايچون، موت يولنده گچديگنى خوش گورهلم؛ فقط بو نازك و نازنين و ذىحيات اولان أشجار و نباتات أنواعلرى و چيچكلرى و وجوده لايق و حياته عاشق و بقايه مشتاق اولان حيوانات طائفهلرينى، متماديًا هيچ برينى بيراقميهرق إفنالرنده و غايت سرعتله اونلره گوز آچديرميهرق إعداملرنده و اونلره نَفَس آلديرميهرق مشقّتله چاليشديرمالرنده و هيچ برينى راحتده بيراقميهرق مصيبتلرله تغييرلرنده و هيچ برينى مستثنا ايتميهرك ئولديرمهلرنده و هيچ برى طورميهرق زواللرنده و هيچ برى ممنون اولميهرق فراقلرنده هانگى شفقت و مرحمت وار، هانگى حكمت و مصلحت بولونور، هانگى لطف و مرحمت يرلشهبيلير؟
— 97 —
الجواب:داعى و مقتضىيى گوسترنبش رمزايله و غايهلرى و فائدهلرى گوسترنبش إشارتلهشو سؤالى حلّ ايدن چوق گنيش و چوق درين و چوق يوكسك اولان حقيقتِ عظمايه اوزاقدن اوزاغه باقديرمغه چاليشهجغز.
برنجى مقام:بش رمزدر.
برنجى رمز:يگرمى آلتنجى سوزڭ خاتمهلرنده دينيلديگى گبى؛ ناصلكه بر ماهر صنعتكار قيمتدار بر ألبسهيى مرصّع و منقّش صورتده ياپمق ايچون، بر مسكين آدمى لايق اولديغى بر اجرته مقابل مودهل ياپارق كندى صنعت و مهارتنى گوسترمك ايچون؛ او ألبسهيى او مسكين آدم اوستنده بيچر، كسر، قيصهلتير، اوزاتير؛ او آدمى ده اوطوردور، قالديرر، مختلف وضعيتلر ويرر. شو مسكين آدمڭ هيچ بر حقّى وار ميدر كه، او صنعتكاره ديسين: "بنى گوزللشديرن بو ألبسهيه نهدن ايليشوب تبديل و تغيير ايدييورسڭ و بنى قالديروب اوطوردوب، مشقّتله بنم إستراحتمى بوزويورسڭ؟"
عينًا اويله ده: صانعِ ذو الجلال هر بر نوع موجوداتڭ ماهيتنى برر مودهل إتّخاذ ايدهرك و نقوشِ أسماسيله كمالاتِ صنعتنى گوسترمك ايچون؛ هر بر شيئه خصوصًا ذىحياته، طويغولرله مرصّع بر وجود لباسنى گيديرهرك، اوستنده قلمِ قضا و قدرله نقشلر ياپار؛ جلوهِٔ أسماسنى گوسترر. هر بر موجوده دخى، اوڭا لايق بر طرزده بر اجرت اولارق؛ بر كمال، بر لذّت، بر فيض ويرييور.
مَالِكُ الْمُلْكِ يَتَصَرَّفُ فِى مُلْكِهِ كَيْفَ يَشَاءُ
سرّينه مظهر اولان او صانعِ ذو الجلاله قارشى هيچ بر شيئڭ حقّى وار ميدر كه، ديسين: "بڭا زحمت ويرييورسڭ. بنم إستراحتمى بوزويورسڭ." حاشا! أوت موجوداتڭ هيچ بر جهتده واجب الوجوده قارشى حقلرى يوقدر و حق دعوا ايدهمزلر؛ بلكه حقلرى، دائما شكر و حمد ايله،
— 98 —
ويرديگى وجود مرتبهلرينڭ حقّنى أدا ايتمكدر. چونكه ويريلن بتون وجود مرتبهلرى وقوعاتدر، برر علّت ايستر. فقط ويريلمهين مرتبهلر إمكاناتدر. إمكانات ايسه عدمدر، هم نهايتسزدر. عدملر ايسه، علّت ايستهمزلر. نهايتسزه علّت اولاماز. مثلا معدنلر دييهمزلر: "نيچون نباتى اولمادق؟" شكوا ايدهمزلر؛ بلكه وجودِ معدنىيه مظهر اولدقلرى ايچون حقلرى فاطرينه شكراندر. نباتات نيچون حيوان اولمادم دييوب شكوا ايدهمز، بلكه وجود ايله برابر حياته مظهر اولديغى ايچون حقّى شكراندر. حيوان ايسه نيچون إنسان اولمادم دييه شكايت ايدهمز، بلكه حيات و وجود ايله برابر قيمتدار بر روح جوهرى اوڭا ويريلديگى ايچون، اونڭ اوستندهكى حقّى، شكراندر. و هكذا قياس ايت.
أى إنسانِ مشتكى! سن معدوم قالمادڭ، وجود نعمتنى گيدڭ، حياتى طاتدڭ، جامد قالمادڭ، حيوان اولمادڭ، إسلاميت نعمتنى بولدڭ، ضلالتده قالمادڭ، صحّت و سلامت نعمتنى گوردڭ و هكذا...
أى نانكور! داها سن نرهده حق قزانييورسڭ كه، جنابِ حقّڭ سڭا ويرديگى محضِ نعمت اولان وجود مرتبهلرينه مقابل شكر ايتميهرك؛ إمكانات و عدميات نوعنده و سنڭ ألڭه گچمديگى و سن لايق اولماديغڭ يوكسك نعمتلرڭ سڭا ويريلمديگندن باطل بر حرصله جنابِ حقدن شكوا ايدييورسڭ و كفرانِ نعمت ايدييورسڭ؟ عجبا بر آدم؛ مناره باشنه چيقمق گبى عالى درجاتلى بر مرتبهيه چيقسين، بيوك مقام بولسون، هر باصامقده بيوك بر نعمت گورسون؛ او نعمتلرى ويرنه شكر ايتمهسين و ديسين: "نيچون او منارهدن داها يوكسگنه چيقامدم" دييه شكوا ايدهرك آغلايوب صيزلاسين. نه قدر حقسزلق ايدر و نه قدر كفرانِ نعمته دوشر، نه قدر بيوك ديوانهلك ايدر، ديوانهلر دخى آڭلار.
— 99 —
أى قناعتسز حرصلى و إقتصادسز إسرافلى و حقسز شكوالى غافل إنسان! قطعيًا بيل كه: قناعت، تجارتلى بر شكراندر؛ حرص، خسارتلى بر كفراندر. و إقتصاد، نعمته گوزل و منفعتلى بر إحترامدر. إسراف ايسه، نعمته چركين و ضررلى بر إستخفافدر. أگر عقلڭ وارسه، قناعته آليش و رضايه چاليش. تحمّل ايتمزسهڭ "يا صبور" دى و صبر ايسته؛ حقّڭه راضى اول، تشكّى ايتمه. كيمدن كيمه شكوا ايتديگڭى بيل، صوص. هر حالده شكوا ايتمك ايسترسهڭ؛ نفسڭى جنابِ حقّه شكوا ايت، چونكه قصور اوندهدر.
ايكنجى رمز:اون سكزنجى مكتوبڭ آخركى مسئلهسنڭ آخرنده دينيلديگى گبى، خالقِ ذو الجلال حيرتنما، دهشتأنگيز بر صورتده بر فعاليتِ ربوبيتيله، موجوداتى متماديًا تبديل و تجديد ايتديگنڭ بر حكمتى بودر: ناصلكه مخلوقاتده فعاليت و حركت؛ بر إشتها، بر إشتياق، بر لذّتدن، بر محبّتدن ايلرى گلييور. حتّى دينيلهبيلير كه؛ هر بر فعاليتده بر لذّت نوعى واردر؛ بلكه هر بر فعاليت، بر چشيد لذّتدر. و لذّت دخى، بر كماله متوجّهدر؛ بلكه بر نوع كمالدر. مادام فعاليت بر كمال، بر لذّت، بر جماله إشارت ايدر. و مادام كمالِ مطلق و كاملِ ذو الجلال اولان واجب الوجود، ذات و صفات و أفعالنده، بتون أنواعِ كمالاته جامعدر؛ ألبته او ذاتِ واجب الوجودڭ وجوبِ وجودينه و قدسيتنه لايق بر طرزده و إستغناءِ ذاتيسنه و غناءِ مطلقنه موافق بر صورتده و كمالِ مطلقنه و تنزّهِ ذاتيسنه مناسب بر شكلده؛ حدسز بر شفقتِ مقدّسه و نهايتسز بر محبّتِ منزّههسى واردر. ألبته او شفقتِ مقدّسهدن و او محبّتِ منزّههدن گلن حدسز بر شوقِ مقدّس واردر. و او شوقِ مقدّسدن گلن حدسز بر سرورِ مقدّس واردر. و او سرورِ مقدّسدن گلن، تعبيرى جائز ايسه، حدسز بر لذّتِ مقدّسه واردر. و ألبته او لذّتِ مقدّسه ايله برابر؛ حدسز اونڭ مرحمتى جهتيله فعاليتِ قدرتى ايچنده، مخلوقاتنڭ
— 100 —
إستعدادلرى قوّهدن فعله چيقماسندن و تكمّل ايتمهسندن نشئت ايدن، او مخلوقاتڭ ممنونيتلرندن و كماللرندن گلن ذاتِ رحمٰن و رحيمه عائد، تعبيرى جائز ايسه، حدسز ممنونيتِ مقدّسه و حدسز إفتخارِ مقدّس واردر كه؛ حدسز بر صورتده، حدسز بر فعاليتى إقتضا ايدييور. و او حدسز فعاليت دخى، حدسز بر تبديل و تغيير و تحويل و تخريبى دخى إقتضا ايدييور. و او حدسز تغيير و تبديل دخى؛ موت و عدمى، زوال و فراقى إقتضا ايدييور.
بر زمان، حكمتِ بشريهنڭ مصنوعاتڭ غايهلرينه دائر گوسترديگى فائدهلر نظرمده چوق أهمّيتسز گوروندى. و اوندن بيلدم كه، او حكمت عبثيته گيدر. اونڭ ايچون فيلسوفلرڭ ايلرى گيدنلرى، يا طبيعت ضلالتنه دوشر ويا سوفسطائى اولور ويا إختيار و علمِ صانعى إنكار ايدر ويا خالقه "موجبِ بِالذّات" دير.
ايشته او زمان رحمتِ إلٰهيه، حكيم إسمنى إمداديمه گوندردى؛ بڭا ده مصنوعاتڭ بيوك غايهلرينى گوستردى. يعنى هر بر مصنوع اويله بر مكتوبِ ربّانيدر كه، عموم ذىشعور اونى مطالعه ايدر. شو غايه بر سنه بڭا كافى گلدى. صوڭره صنعتدهكى خارقهلر إنكشاف ايتدى، او غايه كافى گلمهمگه باشلادى. داها چوق بيوك ديگر بر غايه گوستريلدى. يعنى: هر بر مصنوعڭ أڭ مهمّ غايهلرى صانعنه باقار؛ اونڭ كمالاتِ صنعتنى و نقوشِ أسماسنى و مرصّعاتِ حكمتنى و هداياىِ رحمتنى، اونڭ نظرينه عرض ايتمك و جمال و كمالنه بر آيينه اولمقدر، بيلدم. شو غايه خيلى زمان بڭا كافى گلدى. صوڭره صنعت و ايجادِ أشيادهكى حيرتأنگيز فعاليت ايچنده، غايت درجهده سرعتلى تغيير و تبديلدهكى معجزاتِ قدرت و شئوناتِ ربوبيت گوروندى. او وقت بو غايه دخى كافى گلمهمگه باشلادى. بلكه شو غايه قدر بيوك بر مقتضى و داعى دخى لازمدر بيلدم. ايشته او وقت، شو ايكنجى رمزدهكى مقتضيلر و گلهجك إشارتلردهكى غايهلر
— 101 —
گوستريلدى. و يقينًا بڭا بيلديرلدى كه: "كائناتدهكى قدرتڭ فعاليتى و سير و سيلانِ أشيا او قدر معنيداردر كه؛ او فعاليت ايله صانعِ حكيم، أنواعِ كائناتى قونوشديرييور." گويا گوكلرڭ و زمينڭ متحرّك موجودلرى و حركتلرى، اونلرڭ او قونوشمالرندهكى كلمهلردر و تحرّك ايسه بر تكلّمدر. ديمك فعاليتدن گلن حركات و زوال، بر تكلّماتِ تسبيحيهدر. و كائناتدهكى فعاليت دخى كائناتڭ و أنواعنڭ سسسزجه بر قونوشماسى و قونوشديرماسيدر.
اوچنجى رمز:أشيا زوال و عدمه گيتمييور، بلكه دائرهِٔ قدرتدن دائرهِٔ علمه گچييور؛ عالمِ شهادتدن، عالمِ غيبه گيدييور؛ عالمِ تغيّر و فنادن، عالمِ نوره، بقايه متوجّه اولويور. حقيقت نقطهِٔ نظرنده أشيادهكى جمال و كمال؛ أسماءِ إلٰهيهيه عائددر و اونلرڭ نقوش و جلوهلريدر. مادام او أسماء باقيدرلر و جلوهلرى دائميدر؛ ألبته نقشلرى تجدّد ايدر، تازهلنير، گوزللشير. عدمه و فنايه گيتمييور؛ بلكه يالڭز إعتبارى تعيّنلرى دگيشير و مدارِ حسن و جمال و مظهرِ فيض و كمال اولان حقيقتلرى و ماهيتلرى و هويتِ مثاليهلرى باقيدرلر. ذىروح اولميانلر، طوغريدن طوغرىيه اونلردهكى حسن و جمال أسماءِ إلٰهيهيه عائددر، شرف اونلرهدر، مدح اونلرڭ حسابنه گچر، گوزللك اونلرڭدر، محبّت اونلره گيدر. او آيينهلرڭ دگيشمهسيله اونلره بر ضرر ايراث ايتمز. أگر ذىروح ايسه، ذوى العقولدن دگلسه، اونلرڭ زوال و فراقى، بر عدم و فنا دگل؛ بلكه وجودِ جسمانيدن و وظيفهِٔ حياتڭ دغدغهسندن قورتولوب، قزاندقلرى وظيفهنڭ ثمرهلرينى باقى اولان أرواحلرينه دور ايدهرك؛ اونلرڭ او أرواحِ باقيهلرى دخى برر أسماءِ إلٰهيهيه إستناد ايدهرك دوام ايدر، بلكه كندينه لايق بر سعادته گيدر. أگر او ذىروحلر ذوى العقولدن ايسه؛ ذاتًا سعادتِ أبديهيه و مادّى و معنوى كمالاته مدار اولان عالمِ بقايه و او صانعِ حكيمڭ دنيادن داها گوزل، داها نورانى اولان عالمِ برزخ، عالمِ مثال، عالمِ أرواح
— 102 —
گبى ديگر منزللرينه، باشقه مملكتلرينه بر سير و سفردر؛ بر موت و عدم و زوال و فراق دگل، بلكه كمالاته قاووشمقدر.
الحاصل: مادام صانعِ ذو الجلال واردر و باقيدر و صفات و أسماسى دائمى و سرمديدرلر؛ ألبته او أسمانڭ جلوهلرى و نقشلرى، بر معنوى بقا ايچنده تجدّد ايدر؛ تخريب و فنا، إعدام و زوال دگلدرلر. معلومدر كه إنسان إنسانيت جهتيله أكثر موجوداتله علاقهداردر. اونلرڭ سعادتلريله متلذّذ و هلاكتلريله متألّمدر. خصوصًا ذىحيات ايله و بِالخاصّه نوعِ بشرله و بِالخاصّه سَوْديگى و إستحسان ايتديگى أهلِ كمالڭ آلاميله داها زياده متألّم و سعادتلريله داها زياده مسعود اولور. حتّى شفقتلى بر والده گبى، كندى سعادتنى و راحتنى، اونلرڭ سعادتى ايچون فدا ايدر. ايشته هر مؤمن درجهسنه گوره، نورِ قرآن و سرِّ ايمان ايله، بتون موجوداتڭ سعادتلريله و بقالريله و هيچلكدن قورتولمالريله و قيمتدار مكتوباتِ ربّانيه اولمالريله مسعود اولابيلير و دنيا قدر بر نور قزانهبيلير. هركس درجهسنه گوره بو نوردن إستفاده ايدر. أگر أهلِ ضلالت ايسه؛ كندى ألميله برابر، بتون موجوداتڭ هلاكتيله و فناسيله و ظاهرى إعداملريله، ذىروح ايسه آلاملريله متألّم اولور. يعنى اونڭ كفرى، اونڭ دنياسنه عدم طولديرر، اونڭ باشنه بوشالتير؛ داها جهنّمه گيتمهدن جهنّمه گيدر.
دردنجى رمز:چوق يرلرده ديديگمز گبى، بر پادشاهڭ سلطان، خليفه، حاكم، قوماندان گبى مختلف عنوانلر و صفتلردن نشئت ايدن مختلف آيرى آيرى دوائرِ تشكيلاتى اولديغى گبى؛ جنابِ حقّڭ أسماءِ حسنىسنڭ حدّ و حسابه گلمز درلو درلو تجلّياتى واردر. مخلوقاتڭ تنوّعلرى و إختلافلرى، او تجلّياتڭ تنوّعلرندن ايلرى گلييور. ايشته هر كمال و جمال صاحبى، فطرةً جمال و كمالنى گورمك و گوسترمك ايستهمسى سرّنجه؛ او مختلف أسماء دخى، دائمى و سرمدى
— 103 —
اولدقلرى ايچون، دائمى بر صورتده ذاتِ أقدس حسابنه تظاهر ايسترلر؛ يعنى نقشلرينى گورمك ايسترلر؛ يعنى كندى نقشلرينڭ آيينهلرنده جلوهِٔ جماللرينى و إنعكاسِ كماللرينى گورمك و گوسترمك ايسترلر؛ يعنى كائنات كتابِ كبيرينى و موجوداتڭ مختلف مكتوباتنى آنًا فآنًا تازهلنديرمك؛ يعنى يڭيدن يڭىيه معنيدار يازمق؛ يعنى بر تك صحيفهده آيرى آيرى بيڭلر مكتوباتى يازمق و هر بر مكتوبى، ذاتِ مقدّس و مسمّاىِ أقدسڭ نظرِ شهودينه إظهار ايتمكله برابر؛ بتون ذىشعورڭ نظرِ مطالعهسنه گوسترمك و اوقوتديرمق إقتضا ايدرلر. بو حقيقته إشارت ايدن شو حقيقتلى شعره باق:
كتابِ عالمڭ ياپراقلرى، أنواعِ نامعدود حروف ايله كلماتى دخى، أفرادِ نامحدود يازيلمش دستگاهِ لوحِ محفوظِ حقيقتده مجسّم لفظِ معنيداردر، عالمده هر موجود.
تَاَمَّلْ سُطُورَ الْكَائِنَاتِ فَاِنَّهَا مِنَ اْلَمَلِا الْاَعْلٰى اِلَيْكَ رَسَائِلُ
بشنجى رمز:ايكى نكتهدر.
برنجى نكته:مادام جنابِ حق وار، هر شى وار. مادام جنابِ واجب الوجوده إنتساب وار، هر شى ايچون بتون أشيا وار. چونكه واجب الوجوده نسبتله هر بر موجود، بتون موجوداته، وحدت سرّيله بر إرتباط پيدا ايدر. ديمك واجب الوجوده إنتسابنى بيلن ويا إنتسابى بيلينن هر بر موجود، سرِّ وحدتله، واجب الوجوده منسوب بتون موجوداتله مناسبتدار اولور. ديمك هر بر شى، او إنتساب نقطهسنده
— 104 —
حدسز أنوارِ وجوده مظهر اولابيلير. فراقلر، زواللر، او نقطهده يوقدر. بر آنِ سيّاله ياشامق، حدسز أنوارِ وجوده مداردر. أگر او إنتساب اولمازسه و بيلينمزسه، حدسز فراقلره و زواللره و عدملره مظهر اولور. چونكه او حالده علاقهدار اولابيلهجگى هر بر موجوده قارشى بر فراقى و بر إفتراقى و بر زوالى واردر. ديمك كندى شخصى وجودينه، حدسز عدملر و فراقلر يوكلهنير. بر ميليون سنه وجودده قالسه ده (إنتسابسز)؛ أوّلكى نقطهسندهكى او إنتسابدهكى بر آن ياشامق قدر اولاماز. اونڭ ايچون أهلِ حقيقت ديمشلر كه: "بر آنِ سيّاله وجودِ منوّر، ميليون سنه بر وجودِ أبتره مرجّحدر." يعنى: "وجودِ واجبه نسبت ايله بر آن وجود، نسبتسز ميليون سنه بر وجوده مرجّحدر." هم بو سرّ ايچوندر كه، أهلِ تحقيق ديمشلر: "أنوارِ وجود ايسه واجب الوجودى طانيمقلهدر." يعنى: "او حالده كائنات، أنوارِ وجود ايچنده اولارق ملائكه و روحانيات و ذىشعورلر ايله طولو گورونور. أگر اونسز اولسه عدم ظلماتلرى، فراق و زوال ألملرى هر بر موجودى إحاطه ايدر. دنيا، او آدمڭ نظرنده بوش و خالى بر وحشتگاه صورتنده گورونور." أوت ناصلكه بر آغاج ميوهلرينڭ هر بريسى، آغاجڭ باشندهكى بتون ميوهلره قارشى برر نسبتى وار و او نسبتله برر قارداشى، آرقداشى موجود اولديغندن، اونلرڭ عددنجه عارضى وجودلرى واردر. نه وقت او ميوه آغاجڭ باشندن كسيلسه، هر بر ميوهيه قارشى بر فراق و زوال حاصل اولور. هر بر ميوه اونڭ ايچون معدوم حكمندهدر. خارجى بر ظلمتِ عدم اوڭا حاصل اولويور. اويله ده: قدرتِ أحدِ صمده إنتساب نقطهسنده هر شى ايچون بتون أشيا وار. أگر إنتساب اولمازسه، هر شى ايچون أشيا عددنجه خارجى عدملر وار. ايشته شو رمزدن، ايمانڭ عظمتِ أنوارينه باق و ضلالتڭ دهشتلى ظلماتنى گور. ديمك ايمان، شو رمزده بيان ايديلن حقيقتِ عاليهِٔ نفس الأمريهنڭ عنوانيدر و ايمان ايله اوندن إستفاده ايدهبيلير. أگر ايمان اولمازسه ناصلكه
— 105 —
كور، صاغير، ديلسز، عقلسز آدمه هر شى معدومدر؛ اويله ده ايمانسزه هر شى معدومدر، ظلماتليدر.
ايكنجى نكته:دنيانڭ و أشيانڭ اوچ دانه يوزى وار.
برنجى يوزى:أسماءِ إلٰهيهيه باقار، اونلرڭ آيينهلريدر. بو يوزه زوال و فراق و عدم گيرهمز؛ بلكه تازهلنمك و تجدّد وار.
ايكنجى يوزى:آخرته باقار، عالمِ بقايه نظر ايدر، اونڭ تارلاسى حكمندهدر. بو يوزده باقى ثمرهلر و ميوهلر يتيشديرمك وار؛ بقايه خدمت ايدر، فانى شيلرى باقى حكمنه گتيرر. بو يوزده دخى موت و زوال دگل، بلكه حيات و بقا جلوهلرى وار.
اوچنجى يوزى:فانيلره، يعنى بزلره باقار كه؛ فانيلرڭ و أهلِ هوساتڭ معشوقهسى و أهلِ شعورڭ تجارتگاهى و وظيفهدارلرڭ ميدانِ إمتحانلريدر. ايشته بو اوچنجى يوزندهكى فنا و زوال، موت و عدمڭ آجيلرينه و يارهلرينه مرهم ايچون او اوچنجى يوزڭ ايچ يوزندهكى بقا و حيات جلوهلرى وار.
الحاصل:شو موجوداتِ سيّاله، شو مخلوقاتِ سيّاره، واجب الوجودڭ أنوارِ ايجاد و وجودينى تازهلنديرمك ايچون متحرّك آيينهلر و دگيشن مظهرلردر.
ايكنجى مقام:بر مقدّمه، بش إشارتدر.
مقدّمه:ايكى مبحثدر.
برنجى مبحث:بو گلهجك بش إشارتده، شئوناتِ ربوبيتى رصد ايتمك ايچون؛ برر سونوك، كوچك دوربين نوعندن برر تمثيل يازيلهجق. بو تمثيللر؛
— 106 —
شئوناتِ ربوبيتڭ حقيقتنى طوتاماز، إحاطه ايدهمز، مقياس اولاماز فقط باقديرهبيلير. او گلهجك تمثيلاتده و گچن رمزلرده، ذاتِ أقدسڭ شئوناتنه مناسب اولميان تعبيرات، تمثيلڭ قصورينه عائددر.
مثلا: لذّت و سُرور و ممنونيتڭ بزجه معلوم معنالرى، شئوناتِ مقدّسهيى إفاده ايدهمييور؛ فقط برر عنوانِ ملاحظهدر، برر مرصادِ تفكّردر. هم دخى شو تمثيللر؛ محيط، عظيم بر قانونِ ربوبيتڭ كوچك بر مثالده اوجنى گوسترمكله، ربوبيتڭ شئوناتنده او قانونڭ حقيقتنى إثبات ايدييور. مثلا بر چيچك وجوددن گيدر، بيڭلر وجود بيراقهرق اويله گيدر دينيلمش. اونڭله عظيم بر قانونِ ربوبيتى گوسترييور كه؛ بتون بهار، بلكه بتون دنيادهكى موجوداتده بو قانونِ ربوبيت جريان ايدييور.
أوت خالقِ رحيم، بر قوشڭ تويلى لباسنى هانگى قانونله دگيشديرييور، تازهلنديرييور؛ او صانعِ حكيم عين قانونله، هر سنه كُرهِٔ أرضڭ لباسنى تجديد ايدر. هم او عين قانونله، هر عصرده دنيانڭ شكلنى تبديل ايدر. هم عين قانونله، قيامت وقتنده كائناتڭ صورتنى تغيير ايدوب دگيشديرر.
هم هانگى قانونله ذرّهيى، مولوى گبى تحريك ايدرسه؛ عين قانونله كُرهِٔ أرضى مجذوب و سماعه قالقان مولوى گبى دونديرييور و او قانون ايله عالملرى بويله چويرييور و منظومهِٔ شمسيهيى گزديرييور.
هم هانگى قانونله سنڭ بدنڭدهكى حجيراتڭ ذرّهلرينى تازهلنديرييور، تعمير و تحليل ايدييورسه، عين قانونله سنڭ باغڭى هر سنه تجديد ايدر و هر موسمده چوق دفعه تازهلنديرر. عين قانونله، زمين يوزينى هر بهار موسمنده تجديد ايدر، تازه بر پچه اوستنه چكر.
— 107 —
هم او صانعِ قدير، هانگى قانونِ حكمتله بر سينگى إحيا ايدر؛ عين قانونله شو اوڭمزدهكى چنار آغاجنى هر بهارده إحيا ايدر و او قانونله كُرهِٔ أرضى ينه او بهارده إحيا ايدر و عين قانونله حشرده مخلوقاتى ده إحيا ايدر. شو سرّه إشارةً
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
قرآن فرمان ايدر. و هكذا قياس ايت.
بونلر گبى چوق قوانينِ ربوبيت واردر كه، ذرّهدن تا مجموعِ عالمه قدر جريان ايدييور. ايشته فعاليتِ ربوبيتڭ ايچندهكى شو قانونلرڭ عظمتنه باق و گنيشلگنه دقّت ايت و ايچندهكى سرِّ وحدتى گور؛ هر بر قانون بر برهانِ وحدت اولديغنى بيل. أوت شو چوق كثرتلى و چوق عظمتلى قانونلر، هر برى علم و إرادهنڭ جلوهسى اولمقله برابر؛ هم واحد، هم محيط اولديغى ايچون؛ صانعڭ وحدانيتنى و علم و إرادهسنى غايت قطعى بر صورتده إثبات ايدرلر. ايشته أكثر سوزلرده أكثر تمثيلات، بويله قانونلرڭ اوجلرينى برر جزئى مثال ايله گوسترمكله؛ مدّعاده، عين قانونڭ وجودينه إشارت ايدر. مادام تمثيل ايله قانونڭ تحقّقى گوستريلييور، برهانِ منطقى گبى يقينى بر صورتده مدّعايى إثبات ايدر. ديمك سوزلردهكى أكثر تمثيللر؛ برر برهانِ يقينى، برر حجّتِ قاطعه حكمندهدر.
ايكنجى مبحث:اوننجى سوزڭ اوننجى حقيقتنده دينيلديگى گبى، بر آغاجڭ نه قدر ميوهلرى و چيچكلرى واردر؛ هر بر ميوهنڭ، هر بر چيچگڭ او قدر غايهلرى، حكمتلرى واردر. و او حكمتلر اوچ قسمدر. بر قسمى صانعه باقار، أسماسنڭ نقشلرينى گوسترر. بر قسمى ذىشعورلره باقار كه، اونلرڭ نظرلرنده قيمتدار مكتوبات و معنيدار كلماتدر. بر قسمى كندى نفسنه و حياتنه و بقاسنه باقار و إنسانه فائدهلى ايسه إنسانڭ منفعتنه گوره حكمتلرى واردر. ايشته هر بر
— 108 —
موجودڭ بويله كثرتلى غايهلرى بولونديغنى بر وقت دوشونوركن، خاطريمه عربى طرزده و گلهجك "بش إشارت"ڭ أساساتنه نوطه حكمنده اولارق، كلّى غايهلره إشارت ايدن شو فقرهلر گلمشدر.
وَهٰذِهِ الْمَوْجُودَاتُ الْجَلِيَّةُ مَظَاهِرُ سَيَّالَةٌ وَمَرَايَا جَوَّالَةٌ لِتَجَدُّدِ تَجَلِّيَاتِ اَنْوَارِ اِيجَادِهِ سُبْحَانَهُ بِتَبَدُّلِ التَّعَيُّنَاتِ الْاِعْتِبَارِيَّةِ اَوَّلًا: مَعَ اِسْتِحْفَاظِ الْمَعَانِى الْجَمِيلَةِ وَالْهُوِيَّاتِ الْمِثَالِيَّةِ وَثَانِيًا: مَعَ اِنْتَاجِ الْحَقَائِقِ الْغَيْبِيَّةِ وَالنُّسُوجِ اللَّوْحِيَّةِ وَثَالِثًا: مَعَ نَشْرِ الثَّمَرَاتِ الْاُخْرَوِيَّةِ وَالْمَنَاظِرِ السَّرْمَدِيَّةِ وَرَابِعًا: مَعَ اِعْلَانِ التَّسْبِيحَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ وَ اِظْهَارِ الْمُقْتَضَيَاتِ الْاَسْمَائِيَّةِ وَخَامِسًا: لِظُهُورِ الشُّؤُنَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ وَالْمَشَاهِدِ الْعِلْمِيَّةِ
ايشته بو بش فقرهده، گلهجكده بحث ايدهجگمز إشاراتڭ أساساتى وار. أوت هر بر موجود (خصوصًا ذىحيات اولانلرڭ) بش طبقه آيرى آيرى حكمتلرى و غايهلرى وار. ناصلكه ميوهدار بر آغاج، بربرينڭ اوستندهكى داللرى ثمره ويرر؛ اويله ده: هر بر ذىحياتڭ، بش طبقه مختلف غايهلرى بولونور و حكمتلرى وار.
أى إنسانِ فانى! سنڭ جزئى بر چكردك حكمندهكى كندى حقيقتڭى، ميوهدار بر شجرهِٔ باقيهيه إنقلاب ايتمهسنى و بش إشارتده گوستريلن اون طبقه ميوهلرينى و اون نوع غايهلرينى ألده ايتمهسنى ايسترسهڭ، حقيقى ايمانى ألده ايت.
— 109 —
يوقسه بتون اونلردن محروم قالمقله برابر، او چكردك ايچنده صيقيشوب چورويهجكسڭ.
برنجى إشارت:
فَاَوَّلًا: بِتَبَدُّلِ التَّعَيُّنَاتِ الْاِعْتِبَارِيَّةِ مَعَ اِسْتِحْفَاظِ الْمَعَانِى الْجَمِيلَةِ وَالْهُوِيَّاتِ الْمِثَالِيَّةِ
فقرهسى إفاده ايدييور كه: بر موجود وجوددن گيتدكدن صوڭره، ظاهرًا كنديسى عدمه، فنايه گيدر؛ فقط إفاده ايتديگى معنالر باقى قالير، محفوظ اولور. هويتِ مثاليهسى و صورتى و ماهيتى دخى عالمِ مثالده و عالمِ مثالڭ نمونهلرى اولان ألواحِ محفوظهده و ألواحِ محفوظهنڭ نمونهلرى اولان قوّهِٔ حافظهلرده قالير. ديمك بر وجودِ صورى غائب ايدر، يوزر وجودِ معنوى و علمى قزانير. مثلا: ناصلكه بر صحيفهنڭ طبعنه مدار اولان مطبعه حروفاتنه بر وضعيت و بر ترتيب ويريلير و بر صحيفهنڭ طبعنه مدار اولور؛ و او صحيفه ايسه صورتنى و هويتنى، باصيلان متعدّد ياپراقلره ويروب و معنالرينى چوق عقللره نشر ايتدكدن صوڭره او مطبعه حروفاتنڭ وضعيتى و ترتيبى ده دگيشديريلير. چونكه داها اوڭا لزوم قالمادى، هم باشقه صحيفهلرڭ طبعى لازم گلييور. ايشته عينًا بونڭ گبى، شو موجوداتِ أرضيه خصوصًا نباتيه، قلمِ قدرِ إلٰهى اونلره بر ترتيب، بر وضعيت ويرر؛ بهار صحيفهسنده قدرت اونلرى ايجاد ايدر و گوزل معنالرينى إفاده ايدهرك، صورتلرى و هويتلرى عالمِ مثال گبى عالمِ غيبڭ دفترينه گچدكلرى ايچون، حكمت إقتضا ايدييور كه؛ او وضعيت دگيشسين، تا يڭى گلهجك ديگر بهار صحيفهسى يازيلسين، اونلر دخى معنالرينى إفاده ايتسينلر.
ايكنجى إشارت:
وَثَانِيًا: مَعَ اِنْتَاجِ الْحَقَائِقِ الْغَيْبِيَّةِ وَالنُّسُوجِ اللَّوْحِيَّةِ
بو فقره إشارت ايدر كه: هر بر شى (جزئى اولسون كلّى اولسون)
— 110 —
وجوددن گيتدكدن صوڭره (خصوصًا ذىحيات اولسه) چوق حقائقِ غيبيه نتيجه ويرمكله برابر؛ عالمِ مثالڭ دفترلرنده اولان لوحِ مثالى اوستنده، أطوارِ حياتى عددنجه صورتلرى بيراقوب، او صورتلردن، معنيدار اولان و مقدّراتِ حياتيه دينيلن سرگذشتِ حياتيهلرى يازيلير و روحانياته بر مطالعهگاه اولور. ناصلكه مثلا بر چيچك وجوددن گيدر، فقط يوزر تخمجقلرينى و تخمجقلرده ماهيتنى وجودده بيراقمقله برابر؛ كوچك ألواحِ محفوظهده و ألواحِ محفوظهنڭ كوچك نمونهلرى اولان حافظهلرده بيڭلر صورتنى بيراقوب، ذىشعورلره أطوارِ حياتيله إفاده ايتديگى تسبيحاتِ ربّانيه و نقوشِ أسمائيهيى اوقوتديرر، صوڭره گيدر. اويله ده: ير يوزينڭ صاقسيسنده گوزل مصنوعاتله منقّش اولان بهار موسمى، بر چيچكدر؛ ظاهرًا زوال بولور، عدمه گيدر، فقط اونڭ تخملرى عددنجه إفاده ايتدكلرى حقائقِ غيبيه و چيچكلرى عددنجه نشر ايتديگى هويتِ مثاليه و موجوداتى عددنجه گوستردكلرى حكمتِ ربّانيهيى كندينه بدل اولارق وجودده بيراقوب صوڭره بزدن صاقلانير. هم او گيدن بهارڭ آرقداشلرى اولان سائر بهارلره ير بوشالتير، تا اونلر گلوب وظيفه گورسونلر. ديمك او بهار، ظاهرى بر وجودى چيقارير؛ معنًا بيڭ وجود گيهر.
اوچنجى إشارت:
وَثَالِثًا: مَعَ نَشْرِ الثَّمَرَاتِ الْاُخْرَوِيَّةِ وَالْمَنَاظِرِ السَّرْمَدِيَّةِ
فقرهسى إفاده ايدييور كه: دنيا بر دستگاه و بر مزرعهدر، آخرت پازارينه مناسب اولان محصولاتى يتيشديرر. چوق سوزلرده إثبات ايتمشز: ناصلكه جنّ و إنسڭ عمللرى آخرت پازارينه گوندريلييور. اويله ده: دنيانڭ سائر موجوداتى دخى، آخرت حسابنه چوق وظيفهلر گورويورلر و چوق محصولات يتيشديرييورلر. بلكه كُرهِٔ أرض، اونلر ايچون گزييور؛ بلكه دينيلهبيلير كه: "اونڭ ايچوندر." بو سفينهِٔ ربّانيه، يگرمى درت بيڭ سنهلك بر مسافهيى بر سنهده
— 111 —
گچوب، ميدانِ حشرڭ أطرافنده دونويور. مثلا أهلِ جنّت، ألبته آرزو ايدرلر كه، دنيا ماجرالرينى تخطّر ايتسينلر و بربرينه نقل ايتسينلر؛ بلكه او ماجرالرڭ لوحهلرينى و مثاللرينى گورمگى چوق مراق ايدرلر. ألبته سينهما پردهلرنده گورمك گبى؛ او لوحهلرى، او وقعهلرى مشاهده ايتسهلر چوق متلذّذ اولورلر. مادام اويلهدر، هر حالده دارِ لذّت و منزلِ سعادت اولان دارِ جنّتده، عَلٰى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ إشارتيله؛ سرمدى منظرهلرده، دنيوى ماجرالرڭ محاورهسى و دنيوى حادثاتڭ منظرهلرى جنّتده بولونهجقدر. ايشته بو گوزل موجوداتڭ بر آن گورونمهسيله غائب اولماسى و بربرى آرقهسندن گلوب گچمهسى، مناظرِ سرمديهيى تشكيل ايتمك ايچون، بر فابريقه دستگاهلرى حكمنده گورونويور. مثلا: ناصلكه أهلِ مدنيت، فانى وضعيتلره بر نوع بقا ويرمك و أهلِ إستقباله يادگار بيراقمق ايچون؛ گوزل ويا غريب وضعيتلرڭ صورتلرينى آلوب، سينهما پردهلريله إستقباله هديه ايدييور، زمانِ ماضىيى زمانِ حالده و إستقبالده گوسترييور و درج ايدييورلر. عينًا اويله ده: شو موجوداتِ بهاريه و دنيويهده قيصه بر حيات گچيردكدن صوڭره، اونلرڭ صانعِ حكيمى عالمِ بقايه عائد غايهلرينى او عالمه قيد ايتمكله برابر عالمِ أبديده، سرمدى منظرهلرده اونلرڭ أطوارِ حياتلرنده گوردكلرى وظائفِ حياتيهيى و معجزاتِ سبحانيهيى، مناظرِ سرمديهده قيد ايتمك، مقتضاىِ إسمِ حكيم و رحيم و ودوددر.
دردنجى إشارت:
وَرَابِعًا: مَعَ اِعْلَانِ التَّسْبِيحَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ وَ اِظْهَارِ الْمُقْتَضَيَاتِ الْاَسْمَائِيَّةِ
فقرهسى إفاده ايدييور كه: موجودات أطوارِ حياتيله، متعدّد أنواعِ تسبيحاتِ ربّانيهيى ياپييور. هم أسماءِ إلٰهيهنڭ إقتضا و إستلزام ايتدكلرى حالاتى گوسترييور كه، مثلا: رحيم إسمى شفقت ايتمك ايستر، رزّاق إسمى رزق ويرمك إقتضا ايدر، لطيف إسمى لطف ايتمك إستلزام ايدر و هكذا
— 112 —
بتون أسمانڭ برر برر مقتضاسى واردر. ايشته هر بر ذىحيات حياتيله و وجوديله او أسمانڭ مقتضاسنى گوسترمكله برابر، جهازاتى عددنجه صانعِ حكيمه تسبيحات ياپييورلر. مثلا: ناصلكه بر إنسان گوزل ميوهلر ير، او ميوهلر معدهسنده طاغيلير، أرير، ظاهرًا محو اولور؛ فقط آغزندن، معدهسندن باشقه بتون حجيراتِ بدنيهده فعاليتكارانه بر لذّت، بر ذوق ويرمكله برابر، أقطارِ بدندهكى وجودى و حياتى بسلهمك و إدامهِٔ حيات ايتمك گبى پك چوق حكمتلرڭ وجودينه مدار اولويور. او طعام كنديسى ده وجودِ نباتيدن حياتِ إنسانيه طبقهسنه چيقييور، ترقّى ايدييور. عينًا اويله ده: شو موجودات زوال پردهسنده صاقلاندقلرى وقت؛ اونلرڭ يرنده هر بريسنڭ پك چوق تسبيحاتى باقى قالمقله برابر، پك چوق أسماءِ إلٰهيهنڭ ده نقوشلرينى و مقتضياتنى او أسمانڭ أللرينه بيراقير. يعنى بر وجودِ باقيهيه توديع ايدرلر، اويله گيدرلر. عجبا فانى و موقّت بر وجودڭ گيتمهسيله اونڭ يرينه بر نوع بقايه مظهر بيڭلر وجود قالسه؛ دينيلير مى كه، اوڭا يازيق اولدى وياخود عبث اولدى وياخود شو سَويملى مخلوق نهدن گيتدى.. شكوا ايديلهبيلير مى؟ بلكه اونڭ حقّندهكى رحمت، حكمت، محبّت اويله إقتضا ايدييورلر و اويله اولمق گركدر. يوقسه بر تك ضرر گلمهمك ايچون، بيڭلر منفعتى ترك ايتمك لازم گلير كه؛ او حالده بيڭلر ضرر اولور. ديمك رحيم، حكيم و ودود إسملرى؛ زواله و فراقه معارض دگللر، بلكه إستلزام ايدوب إقتضا ايدييورلر.
بشنجى إشارت:
وَخَامِسًا: لِظُهُورِ الشُّؤُنَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ وَالْمَشَاهِدِ الْعِلْمِيَّةِ
فقرهسى إفاده ايدييور كه: "موجودات (خصوصًا ذىحيات اولانلر) وجودِ صوريدن گيتدكدن صوڭره باقى چوق شيلرى بيراقيرلر، اويله گيدرلر." ايكنجى رمزده بيان ايديلديگى گبى، ذاتِ واجب الوجودڭ قدسيت و إستغناءِ
— 113 —
كمالنه موافق بر طرزده و اوڭا لايق بر صورتده؛ حدسز بر محبّت، نهايتسز بر شفقت، غايتسز بر إفتخار، (تعبيرى جائز ايسه) مقدّس حدسز بر ممنونيت، بر سَوينج، (تعبيرده خطا اولماسين) حدسز بر لذّتِ مقدّسه، بر فرحِ منزّه شئوناتِ ربوبيتنده بولونور كه؛ اونلرڭ آثارى بِالمشاهده گورونويور. ايشته او شئونات، إقتضا ايتدكلرى حيرتنما فعاليت ايچنده، موجودات تبديل و تغيير ايله، زوال و فنا ايچنده سرعتله سَوق ايديلييور.. متماديًا عالمِ شهادتدن عالمِ غيبه گوندريلييور. و او شئوناتڭ جلوهلرى آلتنده مخلوقات؛ دائمى بر سير و سيلان، بر حركت و جولان ايچنده چالقانمقده و أهلِ غفلتڭ قولاقلرينه واويلاءِ فراق و زوالى و أهلِ هدايتڭ سمعنه ولولهِٔ ذكر و تسبيحى طاغيتمقدهدرلر. بو سرّه بناءً هر بر موجود واجب الوجودڭ باقى شئوناتنڭ تظاهرينه باقى برر مدار اولاجق معنالرى، كيفيتلرى، حالتلرى وجودده بيراقوب اويله گيدييورلر. هم او موجود، بتون مدّتِ حياتنده گچيرديگى أطوار و أحوالى، علمِ أزلينڭ عنوانلرى اولان إمامِ مبين، كتابِ مبين، لوحِ محفوظ گبى وجودِ علمى دائرهلرنده وجودِ خارجيسنى تمثيل ايدن مفصّل بر وجود دخى بيراقوب اويله گيدرلر. ديمك هر فانى؛ بر وجودى ترك ايدر، بيڭلر باقى وجودلرى قزانير، قزانديرر. مثلا: ناصلكه خارق العاده بر فابريقه ماكينهسنه عادى بعض مادّهلر آتيلير؛ ايچنده يانارلر، ظاهرًا محو اولور؛ فقط او فابريقهنڭ انبيقلرنده چوق قيمتدار كيميا مادّهلرى و أدويهلر ترثّب ايدر. هم اونڭ قوّتيله و بخاريله او فابريقهنڭ چرخلرى دونر؛ بر طرفدن قوماشلرى طوقوماسنه، بر قسمى كتاب طبعنه، بر قسمى ده شكر گبى باشقه قيمتدار شيلرى إعمال ايتمهسنه مدار اولويور و هكذا... ديمك او عادى مادّهلرڭ يانماسيله و ظاهرًا محو اولماسيله، بيڭلر شيلر وجود بولويور. ديمك عادى بر وجود گيدر، عالى چوق وجودلرى إرثيت بيراقير. ايشته شو حالده، او عادى مادّهيه يازيق اولدى دينيلير مى؟ فابريقه
— 114 —
صاحبى نهدن اوڭا آجيمادى، يانديردى؛ او سَويملى مادّهلرى محو ايتدى، شكايت ايديلير مى؟ عينًا اويله ده وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى خالقِ حكيم و رحيم و ودود مقتضاىِ رحمت و حكمت و ودوديت اولارق، كائنات فابريقهسنه حركت ويرييور؛ هر بر وجودِ فانىيى چوق باقى وجودلره چكردك ياپار، مقاصدِ ربّانيهسنه مدار ايدر، شئوناتِ سبحانيهسنه مظهر قيلار، قلمِ قدرينه مركّب إتّخاذ ايدر و قدرتڭ طوقوماسنه بر مكيك ياپار و داها بيلمديگمز پك چوق غاياتِ غاليه و مقاصدِ عاليه ايچون، كندى فعاليتِ قدرتيله كائناتى فعاليته گتيرر. ذرّاتى جولانه، موجوداتى سيرانه، حيواناتى سيلانه، سيّاراتى دورانه گتيرر، كائناتى قونوشديرر؛ آياتنى اوڭا سسسز سويلتديرر و اوڭا يازديرر. و مخلوقاتِ أرضيهيى ربوبيتى نقطهسنده، هوايى أمر و إرادهسنه بر نوع عرش و نور عنصرينى علم و حكمتنه ديگر بر عرش و صويى إحسان و رحمتنه باشقه بر عرش و طوپراغى حفظ و إحياسنه بر چشيد عرش ياپمش. او عرشلردن اوچنى، مخلوقاتِ أرضيه اوستنده گزديرييور.
قطعيًا بيل كه: بو بش رمزده و بش إشارتده گوستريلن پارلاق حقيقتِ عاليه، نورِ قرآن ايله گورونور و ايمانڭ قوّتيله صاحب اولونهبيلير. يوقسه او حقيقتِ باقيه يرينه، غايت مدهش بر ظلمات گچر. أهلِ ضلالت ايچون دنيا، فراقلر و زواللر ايله طولو و عدملر ايله مالامالدر. كائنات، اونڭ ايچون معنوى بر جهنّم حكمنه گچر. هر شى اونڭ ايچون آنى بر وجود ايله، حدسز بر عدم إحاطه ايدييور. بتون ماضى و مستقبل، ظلماتِ عدمله مملودر؛ يالڭز قيصهجق بر زمانِ حالده، بر حزين نورِ وجود بولابيلير. فقط سرِّ قرآن و نورِ ايمان ايله، أزلدن أبده قدر بر نورِ وجود گورونور؛ اوڭا علاقهدار اولور و اونڭله سعادتِ أبديهسنى تأمين ايدر.
— 115 —
الحاصل:بر شاعرِ مصرينڭ طرزنده ديرز:
دريا اولونجه نَفَس
پارهلننجه قفس
تا كسيلنجه بو سس
چاغيريرم:
يا حق! يا موجود! يا حىّ! يا معبود!
يا حكيم! يا مقصود! يا رحيم! يا ودود!..
و باغيرهرق ديرم:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ الْمُبِينُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ صَادِقُ الْوَعْدِ الْاَمِينُ
و ايمان ايدهرك إثبات ايدرم:
اِنَّ الْبَعْثَ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ وَ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَ النَّارَ حَقٌّ وَ اِنَّ السَّعَادَةَ الْاَبَدِيَّةَ حَقٌّ وَ اِنَّ اللّٰهَ رَحِيمٌ حَكِيمٌ وَدُودٌ وَ اِنَّ الرَّحْمَةَ وَ الْحِكْمَةَ وَ الْمَحَبَّةَ مُحِيطَةٌ بِجَمِيعِ الْاَشْيَاءِ وَ شُؤُنَاتِهَا
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ الَّذِى هَدٰينَا لِهٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِىَ لَوْلَا اَنْ هَدٰينَا اللّٰهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ
— 116 —
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ صَلَاةً تَكُونُ لَكَ رِضَاءً وَ لِحَقِّهِ اَدَاءً وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ وَ سَلِّمْ اٰمِينَ. وَ الْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. سُبْحَانَ مَنْ جَعَلَ حَدِيقَةَ اَرْضِهِ، مَشْهَرَ صَنْعَتِهِ، مَحْشَرَ خِلْقَتِهِ، مَظْهَرَ قُدْرَتِهِ، مَدَارَ حِكْمَتِهِ، مَزْهَرَ رَحْمَتِهِ، مَزْرَعَ جَنَّتِهِ، مَمَرَّ الْمَخْلُوقَاتِ، مَسِيلَ الْمَوْجُودَاتِ، مَكِيلَ الْمَصْنُوعَاتِ، فَمُزَيَّنُ الْحَيْوَانَاتِ، مُنَقَّشُ الطُّيُورَاتِ، مُثَمَّرُ الشَّجَرَاتِ، مُزَهَّرُ النَّبَاتَاتِ، مُعْجِزَاتُ عِلْمِهِ خَوَارِقُ صُنْعِهِ، هَدَايَاءُ جُودِهِ، بَرَاهِينُ لُطْفِهِ، دَلَائِلُ الْوَحْدَةِ، لَطَائِفُ الْحِكْمَةِ، شَوَاهِدُ الرَّحْمَةِ، تَبَسُّمُ الْاَزْهَارِ مِنْ زِينَةِ الْاَثْمَارِ، تَسَجُّعُ الْاَطْيَارِ فِى نَسْمَةِ الْاَسْحَارِ، تَهَزُّجُ الْاَمْطَارِ عَلٰى خُدُودِ الْاَزْهَارِ، تَزَيُّنُ الْاَزْهَارِ، تَبَرُّجُ الْاَثْمَارِ فِى هٰذِهِ الْجِنَانِ، تَرَحُّمُ الْوَالِدَاتِ عَلَى الْاَطْفَالِ الصِّغَارِ فِى كُلِّ الْحَيْوَانَاتِ وَ الْاِنْسَانِ ، تَعَرُّفُ وَدُودٍ، تَوَدُّدُ رَحْمَانٍ، تَرَحُّمُ حَنَّانٍ تَحَنُّنُ مَنَّانٍ لِلْجِنِّ وَ الْاِنْسَانِ وَ الرُّوحِ وَ الْحَيْوَانِ وَ الْمَلَكِ وَ الْجَانِّ.
٭ ٭ ٭
— 117 —
يگرمى آلتنجى سوز
قدر رسالهسى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ اِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ
٭ وَ كُلَّ شَيْءٍ اَحْصَيْنَاهُ فِى اِمَامٍ مُبِينٍ ٭
(قدر ايله جزءِ إختيارى، ايكى مسئلهِٔ مهمّهدر. اوڭا دائر درت مبحث ايچنده بر قاچ سرلرينى آچمغه چاليشهجغز.)
برنجى مبحث:قدر و جزءِ إختيارى، إسلاميتڭ و ايمانڭ نهايت حدودينى گوسترن، حالى و وجدانى بر ايمانڭ جزءلرندندر. يوقسه علمى و نظرى دگللردر. يعنى مؤمن هر شيئى، حتّى فعلنى، نفسنى جنابِ حقّه ويره ويره، تا نهايتده تكليف و مسئوليتدن قورتولمامق ايچون "جزءِ إختيارى" اوڭنه چيقييور. اوڭا "مسئول و مكلّفسڭ" دير. صوڭره، اوندن صدور ايدن اييلكلر و كمالات ايله مغرور اولمامق ايچون، "قدر" قارشيسنه گلييور. دير: "حدّيڭى بيل، ياپان سن دگلسڭ."
— 118 —
أوت قدر، جزءِ إختيارى؛ ايمان و إسلاميتڭ نهايت مراتبنده.. قدر، نفسى غروردن و جزءِ إختيارى، عدمِ مسئوليتدن قورتارمق ايچوندر كه، مسائلِ ايمانيهيه گيرمشلر. يوقسه متمرّد نفوسِ أمّارهنڭ ايشلدكلرى سيّئاتنڭ مسئوليتندن كنديلرينى قورتارمق ايچون قدره ياپيشمق و اونلره إنعام اولونان محاسنله إفتخار ايتمك، غرورلانمق، جزءِ إختيارىيه إستناد ايتمك؛ بتون بتون سرِّ قدره و حكمتِ جزءِ إختياريهيه ضد بر حركته سببيت ويرن علمى مسئلهلر دگلدر.
أوت، معنًا ترقّى ايتمهين عوام ايچنده قدرڭ جاىِ إستعمالى وار. فقط او ده ماضيات و مصائبدهدر كه، يأسڭ و حزنڭ علاجيدر. يوقسه معاصى و إستقبالياتده دگلدر كه، سفاهته و عطالته سبب اولسون.
ديمك قدر مسئلهسى، تكليف و مسئوليتدن قورتارمق ايچون دگل، بلكه فخر و غروردن قورتارمق ايچوندر كه، ايمانه گيرمش. جزءِ إختيارى، سيّئاته مرجع اولمق ايچوندر كه، عقيدهيه داخل اولمش. يوقسه محاسنه مصدر اولارق تفرعن ايتمك ايچون دگلدر.
أوت قرآنڭ ديديگى گبى، إنسان سيّئاتندن تمامًا مسئولدر. چونكه سيّئاتى ايستهين اودر. سيّئات تخريبات نوعندن اولديغى ايچون، إنسان بر سيّئه ايله چوق تخريبات ياپابيلير. مدهش بر جزايه كسبِ إستحقاق ايدر. بر كبريت ايله بر أوى ياقمق گبى. فقط حسناتده إفتخاره حقّى يوقدر. اونده اونڭ حقّى پك آزدر. چونكه حسناتى ايستهين، إقتضا ايدن رحمتِ إلٰهيه و ايجاد ايدن قدرتِ ربّانيهدر. سؤال و جواب، داعى و سبب، ايكيسى ده حقدندر. إنسان يالڭز دعا ايله، ايمان ايله، شعور ايله، رضا ايله اونلره صاحب اولور. فقط سيّئاتى ايستهين، نفسِ إنسانيهدر (يا إستعداد ايله، يا إختيار ايله). ناصلكه بياض، گوزل گونشڭ ضياسندن بعض مادّهلر سياهلق و تعفّن آلير. او سياهلق، اونڭ إستعدادينه عائددر.
— 119 —
فقط او سيّئاتى، چوق مصالحى تضمّن ايدن بر قانونِ إلٰهى ايله ايجاد ايدن ينه حقدر. ديمك سببيت و سؤال نفسدندر كه، مسئوليتى او چكر. حقّه عائد اولان خلق و ايجاد ايسه، داها باشقه گوزل نتيجه و ميوهلرى اولديغى ايچون گوزلدر، خيردر. ايشته شو سردندر كه: كسبِ شر، شردر؛ خلقِ شر، شر دگلدر. ناصلكه پك چوق مصالحى تضمّن ايدن بر ياغموردن ضرر گورن تنبل بر آدم دييهمز: "ياغمور رحمت دگل." أوت خلق و ايجادده بر شرِّ جزئى ايله برابر خيرِ كثير واردر. بر شرِّ جزئى ايچون خيرِ كثيرى ترك ايتمك، شرِّ كثير اولور. اونڭ ايچون او شرِّ جزئى، خير حكمنه گچر. ايجادِ إلٰهيده شر و چركينلك يوقدر. بلكه، عبدڭ كسبنه و إستعدادينه عائددر.
هم ناصل قدرِ إلٰهى، نتيجه و ميوهلر إعتباريله شردن و چركينلكدن منزّهدر. اويله ده: علّت و سبب إعتباريله دخى، ظلمدن و قبحدن مقدّسدر. چونكه قدر، حقيقى علّتلره باقار، عدالت ايدر. إنسانلر ظاهرى گوردكلرى علّتلره، حكملرينى بنا ايدر؛ قدرڭ عين عدالتنده ظلمه دوشرلر. مثلا: حاكم سنى سرقتله محكوم ايدوب حپس ايتدى. حالبوكه سن سارق دگلسڭ. فقط كيمسه بيلمز گيزلى بر قتلڭ وار. ايشته قدرِ إلٰهى دخى سنى او حپس ايله محكوم ايتمش. فقط قدر، او گيزلى قتلڭ ايچون محكوم ايدوب عدالت ايتمش. حاكم ايسه، سن اوندن معصوم اولديغڭ سرقته بناءً محكوم ايتديگى ايچون ظلم ايتمشدر. ايشته شئِ واحدده ايكى جهتله قدر و ايجادِ إلٰهينڭ عدالتى و إنسان كسبنڭ ظلمى گورونديگى گبى، باشقه شيلرى بوڭا قياس ايت. ديمك قدر و ايجادِ إلٰهى؛ مبدأ و منتها، أصل و فرع، علّت و نتيجهلر إعتباريله شردن و قبحدن و ظلمدن منزّهدر.
أگر دينلسه:"مادام جزءِ إختيارينڭ ايجاده قابليتى يوق. بر أمرِ إعتبارى حكمنده اولان كسبدن باشقه إنسانڭ ألنده بر شى بولونمييور. ناصل اولويور كه،
— 120 —
قرآنِ معجز البيانده، خالقِ سماوات و أرضه قارشى، إنسانه عاصى و دشمن وضعيتى ويريلمش. خالقِ أرض و سماوات، اوندن عظيم شكايتلر ايدييور. او عاصى إنسانه قارشى عبدِ مؤمنه يارديم ايچون كندينى و ملائكهسنى تحشيد ايدييور. اوڭا عظيم بر أهمّيت ويرييور."
الجواب:چونكه كفر و عصيان و سيّئه، تخريبدر، عدمدر. حالبوكه عظيم تخريبات و حدسز عدملر، بر تك أمرِ إعتبارىيه و عدمىيه ترتّب ايدهبيلير. ناصلكه بر عظيم سفينهنڭ دومنجيسى، وظيفهسنڭ عدمِ ايفاسيله، سفينه غرق اولوب بتون خدمهلرڭ نتيجهِٔ سعيلرى إبطال اولور. بتون او تخريبات، بر عدمه ترتّب ايدييور. اويله ده: كفر و معصيت، عدم و تخريب نوعندن اولديغى ايچون، جزءِ إختيارى بر أمرِ إعتبارى ايله اونلرى تحريك ايدوب مدهش نتائجه سببيت ويرهبيلير. زيرا كفر، چندان بر سيّئهدر. فقط، بتون كائناتى قيمتسزلكله و عبثيتله تحقير و دلائلِ وحدانيتى گوسترن بتون موجوداتى تكذيب و بتون تجلّياتِ أسمايى تزييف اولديغندن، بتون كائنات و موجودات و أسماءِ إلٰهيه نامنه جنابِ حق كافردن شديد شكايت و دهشتلى تهديدات ايتمك؛ عينِ حكمتدر و أبدى عذاب ويرمك، عينِ عدالتدر. مادام إنسان، كفر و عصيانله تخريبات طرفنه گيدييور. آز بر خدمتله پك چوق ايشلرى ياپار. اونڭ ايچون أهلِ ايمان، اونلره قارشى جنابِ حقّڭ عنايتِ عظيمنه محتاجدر. چونكه اون قوّتلى آدم، بر أوڭ محافظهسنى و تعميراتنى درعهده ايتسه، هايلاز بر چوجغڭ او خانهيه آتش ويرمگه چاليشمهسنه قارشى، او چوجغڭ وليسنه، بلكه پادشاهنه مراجعته، يالوارمغه مجبور اولماسى گبى؛ مؤمنلرڭ ده، بويله أدبسز أهلِ عصيانه قارشى طايانمق ايچون جنابِ حقّڭ چوق عناياتنه محتاجدرلر.
— 121 —
الحاصل:أگر قدر و جزءِ إختياريدن بحث ايدن آدم، أهلِ حضور و كمالِ ايمان صاحبى ايسه، كائناتى و نفسنى جنابِ حقّه ويرر، اونڭ تصرّفنده بيلير. او وقت حقّى وار، قدردن و جزءِ إختياريدن بحث ايتسين. چونكه مادام نفسنى و هر شيئى جنابِ حقدن بيلير، او وقت جزءِ إختيارىيه إستناد ايدهرك مسئوليتى درعهده ايدر. سيّئاته مرجعيتى قبول ايدوب، ربّنى تقديس ايدر. دائرهِٔ عبوديتده قالوب، تكليفِ إلٰهيهيى ذمّتنه آلير. هم كندندن صدور ايدن كمالات و حسنات ايله غرورلانمهمق ايچون قدره باقار، فخر يرينه شكر ايدر. باشنه گلن مصيبتلرده قدرى گورور، صبر ايدر. أگر قدر و جزءِ إختياريدن بحث ايدن آدم، أهلِ غفلت ايسه؛ او وقت قدردن و جزءِ إختياريدن بحثه حقّى يوقدر. چونكه نفسِ أمّارهسى، غفلت ويا ضلالت سائقهسيله كائناتى أسبابه ويروب، اللّٰهڭ مالنى اونلره تقسيم ايدر، كندينى ده كندينه تمليك ايدر. فعلنى كندينه و أسبابه ويرر. مسئوليتى و قصورى قدره حواله ايدر. او وقت، نهايتده جنابِ حقّه ويريلهجك اولان جزءِ إختيارى و أڭ نهايتده مدارِ نظر اولاجق اولان قدر بحثى معناسزدر. يالڭز، بتون بتون اونلرڭ حكمتنه ضد و مسئوليتدن قورتولمق ايچون بر دسيسهِٔ نفسيهدر.
ايكنجى مبحث:أهلِ علمه مخصوص، (حاشيه): بو ايكنجى مبحث، أڭ درين و أڭ مشكل بر سرِّ قدر مسئلهسيدر. بتون علماءِ محقّقينجه أڭ أهمّيتلى و مناظرهلى بر مسئلهِٔ عقائدِ كلاميهدر. رسالهِٔ النور تام حلّ ايتمش. اينجه بر تدقيقِ علميدر.
أگر ديسهڭ:"قدر ايله جزءِ إختيارى، ناصل توفيق ايديلهبيلير؟"
الجواب:يدى وجهله...
برنجيسى:ألبته كائناتڭ إنتظام و ميزان لسانيله حكمت و عدالتنه شهادت
— 122 —
ايتديگى بر عادلِ حكيم، إنسان ايچون مدارِ ثواب و عقاب اولاجق، ماهيتى مجهول بر جزءِ إختيارى ويرمشدر. او عادلِ حكيمڭ پك چوق حكمتنى بيلمديگمز گبى، شو جزءِ إختيارينڭ قدرله ناصل توفيق ايديلديگنى بيلمديگمز، اولمامسنه دلالت ايتمز.
ايكنجيسى:بِالضروره هركس كنديسنده بر إختيار حسّ ايدر. او إختيارڭ وجودينى وجدانًا بيلير. موجوداتڭ ماهيتنى بيلمك آيريدر، وجودينى بيلمك آيريدر. چوق شيلر وار؛ وجودى بزجه بديهى اولديغى حالده، ماهيتى بزجه مجهول... ايشته شو جزءِ إختيارى، اويلهلر صيرهسنه گيرهبيلير. هر شى، معلوماتمزه منحصر دگلدر. عدمِ علممز، اونڭ عدمنه دلالت ايتمز.
اوچنجيسى:جزءِ إختيارى، قدره منافى دگل. بلكه قدر، إختيارى تأييد ايدر. چونكه قدر، علمِ إلٰهينڭ بر نوعيدر. علمِ إلٰهى، إختياريمزه تعلّق ايتمش. اويله ايسه، إختيارى تأييد ايدييور، إبطال ايتمييور.
دردنجيسى:قدر، علم نوعندندر. علم، معلومه تابعدر. يعنى ناصل اولاجق، اويله تعلّق ايدييور. يوقسه معلوم، علمه تابع دگل. يعنى علم دساتيرى؛ معلومى، خارجى وجود نقطهسنده إداره ايتمك ايچون أساس دگل. چونكه معلومڭ ذاتى و وجودِ خارجيسى، إرادهيه باقار و قدرته إستناد ايدر. هم أزل؛ ماضى سلسلهسنڭ بر اوجى دگل كه، أشيانڭ وجودنده أساس طوتولوب اوڭا گوره بر مجبوريت تصوّر ايديلسين. بلكه أزل؛ ماضى و حال و إستقبالى بردن طوتار، يوكسكدن باقار بر آيينهمثالدر. اويله ايسه، دائرهِٔ ممكنات ايچنده اوزانوب گيدن زمانڭ ماضى طرفنده بر اوج تخيّل ايدوب، اوڭا أزل دييوب، او أزل علمنه، أشيانڭ ترتيب ايله گيرمسنى و كنديسنى اونڭ خارجنده توهّم ايتمهسى، اوڭا گوره محاكمه ايتمك حقيقت دگلدر.
— 123 —
شو سرّڭ كشفى ايچون شو مثاله باق: سنڭ ألڭده بر آيينه بولونسه، صاغ طرفڭدهكى مسافه ماضى، صول طرفڭدهكى مسافه مستقبل فرض ايديلسه؛ او آيينه يالڭز مقابلنى طوتار. صوڭره او ايكى طرفى بر ترتيب ايله طوتار، چوغنى طوتاماز. او آيينه نه قدر آشاغى ايسه، او قدر آز گورور. فقط او آيينه ايله يوكسگه چيقدقجه، او آيينهنڭ مقابل دائرهسى گنيشلنير. گيت گيده، بتون ايكى طرف مسافهيى بردن بر آنده طوتار. ايشته شو آيينه شو وضعيتده اونڭ إرتسامنده، او مسافهلرده جريان ايدن حالات بربرينه مقدَّم، مؤخّر، موافق، مخالف دينلمز. ايشته قدر، علمِ أزليدن اولديغى ايچون؛ علمِ أزلى، حديثڭ تعبيريله "منظرِ أعلادن، أزلدن أبده قدر هر شى، اولمش و اولاجق، بردن طوتار، إحاطه ايدر بر مقامِ أعلادهدر." بز و محاكماتمز، اونڭ خارجنده اولاماز كه، ماضى مسافهسنده بر آيينه طرزنده اولسون.
بشنجيسى:قدر، سببله مسبّبه بر تعلّقى وار. يعنى، شو مسبَّب، شو سببله وقوعه گلهجك. اويله ايسه دينلمهسين كه: "مادام فلان آدمڭ ئولمسى، فلان وقتده مقدّردر. جزءِ إختياريله تفنك آتان آدمڭ نه قباحتى وار، آتماسه ايدى ينه ئولهجكدى؟"
سؤال:نه ايچون دينلمهسين؟
الجواب:چونكه قدر، اونڭ ئولمسنى اونڭ تفنگيله تعيين ايتمشدر. أگر اونڭ تفنك آتمامسنى فرض ايتسهڭ، او وقت قدرڭ عدمِ تعلّقنى فرض ايدييورسڭ. او وقت ئولمسنى نه ايله حكم ايدهجكسڭ؟ يا جبرى گبى سببه آيرى، مسبّبه آيرى برر قدر تصوّر ايتسهڭ وياخود معتزله گبى قدرى إنكار ايتسهڭ، أهلِ سنّت و جماعتى بيراقوب فرقهِٔ ضالّهيه گيررسڭ. اويله ايسه، بز أهلِ حق ديرز كه: "تفنك
— 124 —
آتماسه ايدى، ئولمسى بزجه مجهول." جبرى دير: "آتماسه ايدى ينه ئولهجكدى." معتزله دير: "آتماسه ايدى ئولميهجكدى."
آلتنجيسى:(حاشيه): غايت مدقّق عالملره مخصوص بر حقيقتدر. جزءِ إختيارينڭ اُسّ الأساسى اولان ميلان، ماتريديجه بر أمرِ إعتباريدر، عبده ويريلهبيلير. فقط أشعرى، اوڭا موجود نظريله باقديغى ايچون عبده ويرمهمش. فقط او ميلاندهكى تصرّف، أشعريهجه بر أمرِ إعتباريدر. اويله ايسه او ميلان، او تصرّف، بر أمرِ نسبيدر. محقّق بر وجودِ خارجيسى يوقدر. أمرِ إعتبارى ايسه، علّتِ تامّه ايستهمز كه؛ علّتِ تامّه وجودى ايچون لزوم و ضرورت و وجوب اورتهيه گيروب إختيارى رفع ايتسين. بلكه او أمرِ إعتبارينڭ علّتى، بر رجحانيت درجهسنده بر وضعيت آلسه، او أمرِ إعتبارى ثبوت بولابيلير. اويله ايسه او آنده اونى ترك ايدهبيلير. قرآن اوڭا او آنده دييهبيلير كه: "شو شردر، ياپمه."
أوت أگر عبد خالقِ أفعالى بولونسه ايدى و ايجاده إقتدارى اولسه ايدى، او وقت إختيارى رفع اولوردى. چونكه علمِ اصول و حكمتده مَا لَمْ يَجِبْ لَمْ يُوجَدْ قاعدهسنجه مقرّردر كه: "بر شى واجب اولمازسه، وجوده گلمز." يعنى، علّتِ تامّه بولونهجق؛ صوڭره وجوده گلهبيلير. علّتِ تامّه ايسه؛ معلولى، بِالضروره و بِالوجوب إقتضا ايدييور. او وقت إختيار قالماز.
أگر ديسهڭ:ترجيح بِلا مرجّح محالدر. حالبوكه، او أمرِ إعتبارى ديديگمز كسبِ إنسانى؛ بعضًا ياپمق و بعضًا ياپمامق؛ أگر موجب بر مرجّح بولونمازسه ترجيح بِلا مرجّح لازم گلير. شو ايسه، اصولِ كلاميهنڭ أڭ مهمّ بر أساسنى هدم ايدر؟
— 125 —
الجواب:ترجّح بِلا مرجّح محالدر. (حاشيه): ترجّح آيريدر، ترجيح آيريدر، چوق فرق وار. يعنى: مرجّحسز، سببسز رجحانيت محالدر. يوقسه، ترجيح بِلا مرجّح جائزدر و واقعدر. إراده بر صفتدر؛ اونڭ شأنى، بويله بر ايشى گورمكدر.
أگر ديسهڭ:"مادام قتلى خلق ايدن حقدر. نه ايچون بڭا قاتل دينلير؟
الجواب:چونكه علمِ صرف قاعدهسنجه إسمِ فاعل، بر أمرِ نسبى اولان مصدردن مشتقدر. يوقسه بر أمرِ ثابت اولان حاصلِ بِالمصدردن إنشقاق ايتمز. مصدر كسبمزدر، قاتل عنواننى ده بز آليرز. حاصلِ بِالمصدر، حقّڭ مخلوقيدر. مسئوليتى إشمام ايدن بر شى، حاصلِ بِالمصدردن مشتق قيلنماز.
يدنجيسى:إرادهِٔ جزئيهِٔ إنسانيه و جزءِ إختياريهسى چندان ضعيفدر، بر أمرِ إعتباريدر، فقط جنابِ حق و حكيمِ مطلق، او ضعيف جزئى إرادهيى، إرادهِٔ كلّيهسنڭ تعلّقنه بر شرطِ عادى ياپمشدر. يعنى معنًا دير: "أى عبدم! إختيارڭله هانگى يولى ايسترسهڭ، سنى او يولده گوتورورم. اويله ايسه مسئوليت سڭا عائددر!" تشبيهده خطا اولماسين، سن بر إقتدارسز چوجغى اوموزيڭه آلسهڭ، اونى مخيّر بيراقوب "نرهيى ايسترسهڭ سنى اورايه گوتورهجگم" ديسهڭ، او چوجق يوكسك بر طاغى ايستدى، گوتوردڭ. چوجق اوشودى ياخود دوشدى. ألبته "سن ايستدڭ" دييهرك عتاب ايدوب اوستنده بر طوقات ووراجقسڭ. ايشته جنابِ حق، أحكم الحاكمين، نهايت ضعفده اولان عبدڭ إرادهسنى بر شرطِ عادى ياپوب، إرادهِٔ كلّيهسى اوڭا نظر ايدر.
الحاصل:أى إنسان! سنڭ ألڭده غايت ضعيف، فقط سيّئاتده و تخريباتده
— 126 —
ألى غايت اوزون و حسناتده ألى غايت قيصه، جزءِ إختيارى نامنده بر إرادهڭ وار. او إرادهنڭ بر ألنه دعايى وير كه، سلسلهِٔ حسناتڭ بر ميوهسى اولان جنّته ألى يتيشسين و بر چيچگى اولان سعادتِ أبديهيه ألى اوزانسين. ديگر ألنه إستغفارى وير كه، اونڭ ألى سيّئاتدن قيصهلسين و او شجرهِٔ ملعونهنڭ بر ميوهسى اولان زقّومِ جهنّمه يتيشمهسين. ديمك دعا و توكّل، ميلانِ خيره بيوك بر قوّت ويرديگى گبى؛ إستغفار و توبه دخى، ميلانِ شرّى كسر، تجاوزاتنى قيرار.
اوچنجى مبحث:قدره ايمان، ايمانڭ أركانندندر. يعنى: "هر شى، جنابِ حقّڭ تقديريلهدر." قدره دلائلِ قطعيه او قدر چوقدر كه، حدّ و حسابه گلمز. بز، بسيط و ظاهر بر طرز ايله شو ركنِ ايمانىيى، نه درجه قوّتلى و گنيش اولديغنى، بر مقدّمه ايله گوسترهجگز.
مقدّمه:هر شى وجودندن أوّل و وجودندن صوڭره يازيلديغنى
وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا فِى كِتَابٍ مُبِينٍ
گبى، پك چوق آياتِ قرآنيه تصريح ايدييور و شو كائنات دينلن، قدرتڭ قرآنِ كبيرينڭ آياتى دخى شو حُكمِ قرآنىيى، نظام و ميزان و إنتظام و تصوير و تزيين و إمتياز گبى آياتِ تكوينيهسيله تصديق ايدييور. أوت شو كائنات كتابنڭ منظوم مكتوباتى و موزون آياتى شهادت ايدر كه، هر شى يازيليدر.
امّا وجودندن أوّل هر شى مقدّر و يازيلى اولديغنه دليل، بتون مبادى و چكردكلر و مقادير و صورتلر، برر شاهددر. زيرا هر بر تخم و چكردكلر، "كاف نون" تزگاهندن چيقان برر لطيف صندوقچهدر كه، قدرله ترسيم ايديلن بر فهرستهجك، اوڭا توديع ايديلمشدر كه؛ قدرت، او قدرڭ هندسهسنه گوره ذرّاتى إستخدام ايدوب، او تخمجقلر اوستنده قوجه معجزاتِ قدرتى بنا ايدييور. ديمك
— 127 —
بتون آغاجڭ باشنه گلهجك بتون واقعاتى ايله چكردگنده يازيلى حكمندهدر. زيرا تخملر مادّةً بسيطدر، بربرينڭ عينيدر، مادّةً بر شى يوقدر.
هم هر شيئڭ مقدارِ منتظمهسى، قدرى واضحًا گوسترر. أوت هانگى ذىحياته باقيلسه گورونويور كه، غايت حكمتلى و صنعتلى بر قالبدن چيقمش گبى، بر مقدار، بر شكل وار كه؛ او مقدارى، او صورتى، او شكلى آلمق يا خارقه و نهايت درجهده أگرى بوگرى مادّى بر قالب بولونمالى وياخود قدردن گلن موزون، علمى بر قالبِ معنوى ايله قدرتِ أزليه او صورتى، او شكلى بيچوب گيديرييور. مثلا: سن شو آغاجه، شو حيوانه دقّت ايله باق كه؛ جامد، صاغير، كور، شعورسز، بربرينڭ مِثلى اولان ذرّهلر، اونڭ نشو و نماسنده حركت ايدر. بعض أگرى بوگرى حدودلرده ميوه و فائدهلرڭ يرينى طانير گورور، بيلير گبى طورور، توقّف ايدر. صوڭره باشقه بر يرده، بيوك بر غايهيى تعقيب ايدر گبى يولنى دگيشديرر. ديمك قدردن گلن مقدارِ معنوينڭ و او مقدارڭ أمرِ معنويسيله ذرّهلر حركت ايدرلر.
مادام مادّى و گورونهجك أشياده بو درجه قدرڭ تجلّياتى وار. ألبته أشيانڭ مرورِ زمانله گيدكلرى صورتلر و ايتدكلرى حركات ايله حاصل اولان وضعيتلر دخى، بر إنتظامِ قدره تابعدر. أوت بر چكردكده، هم بديهى اولارق، إراده و أوامرِ تكوينيهنڭ عنوانى اولان "كتابِ مبين"دن خبر ويرن و إشارت ايدن؛ هم نظرى اولارق أمر و علمِ إلٰهينڭ بر عنوانى اولان "إمامِ مبين"دن خبر ويرن و رمز ايدن ايكى قدر تجلّيسى وار: بديهى قدر ايسه، او چكردگڭ تضمّن ايتديگى آغاجڭ، مادّى كيفيات و وضعيتلرى و هيئتلريدر كه، صوڭره گوز ايله گورونهجك. نظرى ايسه، او چكردكده، اوندن خلق اولنهجق آغاجڭ مدّتِ حياتندهكى گچيرهجگى طورلر، وضعيتلر، شكللر، حركتلر، تسبيحاتلردر كه، تاريخچهِٔ حيات ناميله تعبير ايديلن وقت بوقت دگيشن طورلر، وضعيتلر، شكللر، فعللر؛ او آغاجڭ داللرى،
— 128 —
ياپراقلرى گبى إنتظاملى برر قدرى مقدارى واردر. مادام أڭ عادى و بسيط أشياده بويله قدرڭ تجلّيسى وار. ألبته عموم أشيانڭ وجودندن أوّل يازيلى اولديغنى إفاده ايدر و آز بر دقّتله آڭلاشيلير.
شيمدى، وجودندن صوڭره هر شيئڭ سرگذشتِ حياتى يازيلديغنه دليل ايسه؛ عالمده "كتابِ مبين" و "إمامِ مبين"دن خبر ويرن بتون ميوهلر و "لوحِ محفوظ"دن خبر ويرن و إشارت ايدن إنساندهكى بتون قوّهِٔ حافظهلر برر شاهددر، برر أمارهدر. أوت هر بر ميوه، بتون آغاجڭ مقدّراتِ حياتى اونڭ قلبى حكمنده اولان چكردگنده يازيلييور. إنسانڭ سرگذشتِ حياتيله برابر قسمًا عالمڭ حادثاتِ ماضيهسى، قوّهِٔ حافظهسنده اويله بر صورتده يازيلييور كه؛ گويا خردل كوچكلگنده بو قوّهجكده دستِ قدرت، قلمِ قدريله إنسانڭ صحيفهِٔ أعمالندن كوچك بر سند إستنساخ ايدهرك، إنسانڭ ألنه ويروب، دماغنڭ جيبنه قويمش. تا، محاسبه وقتنده اونڭله خاطرلاتسين. هم تا مطمئن اولسون كه؛ بو فنا و زوال هرج و مرجنده بقا ايچون پك چوق آيينهلر وار كه، قديرِ حكيم زائللرڭ هويتلرينى اونلرده ترسيم ايدوب إبقا ايدييور. هم بقا ايچون پك چوق لوحهلر وار كه، حفيظِ عليم فانيلرڭ معنالرينى اونلرده يازييور.
الحاصل:مادام أڭ بسيط و أڭ آشاغى درجهِٔ حيات اولان نباتات حياتى، بو درجه قدرڭ نظامنه تابعدر. ألبته أڭ يوكسك درجهِٔ حيات اولان حياتِ إنسانيه، بتون تفرّعاتيله قدرڭ مقياسيله چيزيلمشدر و قلميله يازيلييور. أوت ناصل قطرهلر، بلوطدن خبر ويرر؛ رشحهلر، صو منبعنى گوسترر؛ سندلر، جزدانلر، بر دفترِ كبيرڭ وجودينه إشارت ايدرلر. اويله ده: شو مشهوديمز اولان، ذىحياتلردهكى إنتظامِ مادّى اولان بديهى قدر و إنتظامِ معنوى و حياتى اولان نظرى قدرڭ رشحهلرى، قطرهلرى، سندلرى، جزدانلرى حكمنده اولان ميوهلر، نطفهلر، تخملر، چكردكلر،
— 129 —
صورتلر، شكللر؛ بِالبداهه "كتابِ مبين" دينلن إراده و أوامرِ تكوينيهنڭ دفترينى و "إمامِ مبين" دينلن علمِ إلٰهينڭ بر ديوانى اولان لوحِ محفوظى گوسترر.
نتيجهِٔ مرام:مادام بِالمشاهده گورويورز كه، هر بر ذىحياتڭ نشو و نما زماننده، ذرّهلرى أگرى بوگرى حدودلره گيدر، طورور. ذرّهلر يولنى دگيشديرر. او حدودلرڭ نهايتلرنده برر حكمت، برر فائده، برر مصلحتى ثمره ويررلر. بِالبداهه او شيئڭ مقدارِ صوريسى، بر قدر قلميله ترسيم ايديلمشدر. ايشته مشهود، بديهى قدر، او ذىحياتڭ معنوى حالاتنده دخى بر قدر قلميله چيزيلمش منتظم ميوهدار حدودلرى، نهايتلرى وار اولديغنى گوسترر. قدرت مصدردر، قدر مسطردر. قدرت او معانى كتابنى، او مسطر اوستنده يازار. مادام مادّى و معنوى قدر قلميله ترسيم ايديلمش مثمر حدودلر، حكمتلى نهايتلر اولديغنى قطعيًا آڭلايورز. ألبته هر بر ذىحياتڭ مدّتِ حياتنده گچيرهجگى أحوال و أطوارى، او قدرڭ قلميله ترسيم ايديلمش. چونكه سرگذشتِ حياتى، بر إنتظام و ميزان ايله جريان ايدييور. صورتلر دگيشديرييور، شكللر آلييور. مادام بويله عموم ذىحياتده قلمِ قدر حكمراندر. ألبته عالمڭ أڭ مكمّل ميوهسى و أرضڭ خليفهسى و أمانتِ كبرانڭ حاملى اولان إنسانڭ سرگذشتِ حياتيهسى، هر شيدن زياده قدرڭ قانوننه تابعدر.
أگر ديسهڭ:"قدر بزى بويله باغلامش. حرّيتمزى سلب ايتمشدر. إنبساط و جولانه مشتاق اولان قلب و روح ايچون قدره ايمان بر آغيرلق، بر صيقنتى ويرمييور مى؟"
الجواب:قطعا و أصلا!.. صيقنتى ويرمديگى گبى، نهايتسز بر خفّت، بر راحتلق و روح و ريحانى ويرن و أمن و أمانى تأمين ايدن بر سُرور، بر نور ويرييور. چونكه إنسان قدره ايمان ايتمزسه، كوچك بر دائرهده جزئى بر سربستيت، موقّت بر
— 130 —
حرّيت ايچنده، دنيا قدر آغير بر يوكى، بيچاره روحڭ اوموزنده طاشيمغه مجبوردر. چونكه إنسان بتون كائناتله علاقهداردر. نهايتسز مقاصد و مطالبى وار. قدرتى، إرادهسى، حرّيتى ميليوندن بريسنه كافى گلمديگى ايچون، چكديگى معنوى صيقنتى آغيرلغى، نه قدر مدهش و موحش اولديغى آڭلاشيلير. ايشته قدره ايمان، بتون او آغيرلغى قدرڭ سفينهسنه آتار، كمالِ راحت ايله، روح و قلبڭ كمالِ حرّيتيله كمالاتنده سربست جولاننه ميدان ويرييور. يالڭز نفسِ أمّارهنڭ جزئى حرّيتنى سلب ايدر و فرعونيتنى و ربوبيتنى و كيف مايشاء حركتنى قيرار. قدره ايمان او قدر لذّتلى، سعادتليدر كه، تعريف ايديلمز. يالڭز شو تمثيل ايله او لذّته و او سعادته بر إشارت ايدهجگز. شويله كه:
ايكى آدم، بر پادشاهڭ پاى تختنه گيدرلر. او پادشاهڭ محلِّ غرائب اولان خاص سراينه گيررلر. برى، پادشاهى بيلمز؛ او يرده غاصبانه، سارقانه توطّن ايتمك ايستر. فقط او باغچه، او سرايڭ إقتضا ايتدكلرى إداره و تدبير و واردات و ماكينهلرينى ايشلتديرمك و غريب حيواناتڭ أرزاقنى ويرمك گبى زحمتلى كلفتلرى گورور، متماديًا إضطراب چكر. او جنّت گبى باغچه، باشنه بر جهنّم گبى اولويور. هر شيئه آجييور. إداره ايدهمييور. تأسّفله وقتنى گچيرر. صوڭره ده، او خيرسز أدبسز آدم، تأديب صورتيله حپسه آتيلير. ايكنجى آدم، پادشاهى طانير، پادشاهه كندينى مسافر بيلير. بتون او باغچهده، او سرايده اولان ايشلر، بر نظامِ قانونله جريان ايتديگنى، هر شى بر پروغرامله، كمالِ سهولتله ايشلديگنى إعتقاد ايدر. زحمت و كلفتلرى، پادشاهڭ قانوننه بيراقوب كمالِ صفا ايله او جنّتمثال باغچهنڭ بتون لذّتلرندن إستفاده ايدوب پادشاهڭ مرحمتنه و إداره قانونلرينڭ گوزللگنه إستنادًا هر شيئى خوش گورور، كمالِ لذّت و سعادتله حياتنى گچيرر. ايشته مَنْ اٰمَنَ بِالْقَدَرِ اَمِنَ مِنَ الْكَدَرِ سرّينى آڭلا.
— 131 —
دردنجى مبحث:أگر ديسهڭ: "برنجى مبحثده إثبات ايتدڭ كه: قدرڭ هر شيئى گوزلدر، خيردر. اوندن گلن شر ده خيردر، چركينلك ده گوزلدر. حالبوكه شو دارِ دنيادهكى مصيبتلر، بليّهلر، او حكمى جرح ايدييور."
الجواب:أى شدّتِ شفقتدن شديد بر ألمى حسّ ايدن نفسم و آرقداشم! وجود، خيرِ محض؛ عدم، شرِّ محض اولديغنه؛ بتون محاسن و كمالاتڭ وجوده رجوعى و بتون معاصى و مصائب و نقائصڭ أساسى عدم اولديغى، دليلدر. مادام عدم شرِّ محضدر. عدمه منجر اولان ويا عدمى إشمام ايدن حالات دخى شرّى تضمّن ايدر. اونڭ ايچون، وجودڭ أڭ پارلاق نورى اولان حيات، أحوالِ مختلفه ايچنده يووارلانوب قوّت بولويور. متباين وضعيتلره گيروب تصفّى ايدييور و متعدّد كيفياتى آلوب، مطلوب ثمراتى ويرييور و متعدّد طورلره گيروب، واهبِ حياتڭ نقوشِ أسماسنى گوزلجه گوسترر. ايشته شو حقيقتدندر كه، ذىحياتلره آلام و مصائب و مشقّت و بليّات صورتنده بعض حالات عارض اولور كه؛ او حالات ايله حياتلرينه أنوارِ وجود تجدّد ايدوب ظلماتِ عدم تباعد ايدهرك حياتلرى تصفّى ايدييور. زيرا توقّف، سكونت، سكوت، عطالت، إستراحت، يكنسقلق؛ كيفياتده و أحوالده برر عدمدر. حتّى أڭ بيوك بر لذّت، يكنسقلق ايچنده هيچه اينر.
الحاصل:مادام حيات، أسماءِ حسنىنڭ نقوشنى گوسترر. حياتڭ باشنه گلن هر شى حسندر. مثلا: غايت زنگين، نهايت درجهده صنعتكار و چوق صنعتلرده ماهر بر ذات؛ آثارِ صنعتنى، هم قيمتدار ثروتنى گوسترمك ايچون عادى بر مسكين آدمى، مودهللك وظيفهسنى گورديرمك ايچون، بر اجرته مقابل بر ساعتده مرصّع، مصنّع ياپديغى گوملگى گيديرر، اونڭ اوستنده ايشلر و وضعيتلر ويرر،
— 132 —
تبديل ايدر. هم هر نوع صنعتنى گوسترمك ايچون كسر، دگيشديرر، اوزالتير، قيصهلتير. عجبا شو اجرتلى مسكين آدم او ذاته ديسه: "بڭا زحمت ويرييورسڭ. أگيلوب قالقمقله وضعيت ويرييورسڭ، بنى گوزللشديرن بو گوملگى كسوب قيصهلتمقله گوزللگمى بوزويورسڭ" ديمگه حق قزانهبيلير مى؟ "مرحمتسزلك، إنصافسزلق ايتدڭ" دييهبيلير مى؟ ايشته اونڭ گبى صانعِ ذو الجلال، فاطرِ بىمثال؛ ذىحياته گوز، قولاق، عقل، قلب گبى حواس و لطائف ايله مرصّع اولارق گيديرديگى وجود گوملگنى أسماءِ حسنىنڭ نقشلرينى گوسترمك ايچون چوق حالات ايچنده چويرر، چوق وضعيتلرده دگيشديرر. ألملر، مصيبتلر نوعنده اولان كيفيات؛ بعض أسماسنڭ أحكامنى گوسترمك ايچون لمعاتِ حكمت ايچنده بعض شعاعاتِ رحمت و او شعاعاتِ رحمت ايچنده لطيف گوزللكلر واردر.
٭ ٭ ٭
— 133 —
خاتمه
(أسكى سعيدڭ سركش، مفتخر، مغرور، عُجْبلى، رياكار نفسنى صوصديران، تسليمه مجبور ايدن بش فقرهدر.)
برنجى فقره:مادام أشيا وار و صنعتليدر. ألبته بر اوستهلرى وار. يگرمى ايكنجى سوزده غايت قطعى إثبات ايديلديگى گبى: أگر هر شى برينڭ اولمازسه، او وقت هر بر شى، بتون أشيا قدر مشكل و آغير اولور. أگر هر شى برينڭ اولسه، او زمان بتون أشيا، بر شى قدر آسان و قولاى اولور. مادام زمين و آسمانى بريسى ياپمش، ياراتمش. ألبته او پك حكمتلى و چوق صنعتكار ذات، زمين و آسمانڭ ميوهلرى و نتيجهلرى و غايهلرى اولان ذىحياتلرى باشقهلره بيراقوب ايشى بوزميهجق. باشقه أللره تسليم ايدوب بتون حكمتلى ايشلرينى عبث ايتميهجك، هيچه اينديرميهجك، شكر و عبادتلرينى باشقهسنه ويرميهجكدر.
ايكنجى فقره:سن أى مغرور نفسم! اوزوم آغاجنه بڭزرسڭ. فخرلنمه! صالقيملرى او آغاج كندى طاقمهمش، باشقهسى اونلرى اوڭا طاقمش.
اوچنجى فقره:سن أى رياكار نفسم! "دينه خدمت ايتدم" دييه غرورلانمه.
اِنَّ اللّٰهَ لَيُؤَيِّدُ هٰذَا الدِّينَ بِالرَّجُلِ الْفَاجِرِ
سرّنجه: مزكّٰى اولماديغڭ ايچون، بلكه سن كنديڭى او رجلِ فاجر بيلمليسڭ. خدمتڭى، عبوديتڭى؛ گچن نعمتلرڭ شكرى و وظيفهِٔ فطرت و فريضهِٔ خلقت و نتيجهِٔ صنعت بيل، عُجْب و ريادن قورتول!.
دردنجى فقره:حقيقت علمنى، حقيقى حكمتى ايسترسهڭ؛ جنابِ حقّڭ معرفتنى قزان. چونكه بتون حقائقِ موجودات، إسمِ حقّڭ شعاعاتى و أسماسنڭ
— 134 —
تظاهراتى و صفاتنڭ تجلّياتيدرلر. مادّى و معنوى، جوهرى، عرضى هر بر شيئڭ، هر بر إنسانڭ حقيقتى، برر إسمڭ نورينه طايانير و حقيقتنه إستناد ايدر. يوقسه حقيقتسز، أهمّيتسز بر صورتدر. يگرمنجى سوزڭ آخرنده، شو سرّه دائر بر نبذه بحثى گچمشدر. أى نفس! أگر شو دنيا حياتنه مشتاقسهڭ، موتدن قاچارسهڭ قطعيًا بيل كه: حيات ظن ايتديگڭ حالات، يالڭز بولونديغڭ دقيقهدر. او دقيقهدن أوّل بتون زمانڭ و او زمان ايچندهكى أشياءِ دنيويه، او دقيقهده ميّتدر، ئولمشدر. او دقيقهدن صوڭره بتون زمانڭ و اونڭ مظروفى، او دقيقهده عدمدر، هيچدر. ديمك گوونديگڭ حياتِ مادّيه، يالڭز بر دقيقهدر. حتّى بر قسم أهلِ تدقيق، "بر عاشرهدر بلكه بر آنِ سيّالهدر" ديمشلر. ايشته شو سردندر كه؛ بعض أهلِ ولايت، دنيانڭ دنيا جهتيله عدمنه حكم ايتمشلر. مادام بويلهدر، حياتِ مادّيهِٔ نفسيهيى بيراق. قلب و روح و سرّڭ درجهِٔ حياتلرينه چيق، باق؛ نه قدر گنيش بر دائرهِٔ حياتلرى وار. سنڭ ايچون ميّت اولان ماضى، مستقبل؛ اونلر ايچون حىدر، حياتدار و موجوددر. أى نفسم! مادام اويلهدر، سن دخى قلبم گبى آغلا و باغير و دى كه: "فانىيم، فانى اولانى ايستهمم. عاجزم، عاجز اولانى ايستهمم. روحمى رحمانه تسليم أيلدم، غير ايستهمم. ايسترم، فقط بر يارِ باقى ايسترم. ذرّهيم، فقط بر شمسِ سرمد ايسترم. هيچأندر هيچم، فقط بو موجوداتى بردن ايسترم."
بشنجى فقره:شو فقره، عربى گلديگى ايچون عربى يازيلدى. هم شو فقرهِٔ عربيه، اَللّٰهُ اَكْبَرُ ذكرنده اوتوز اوچ مرتبهِٔ تفكّردن بر مرتبهيه إشارتدر.
اَللّٰهُ اَكْبَرُ اِذْ هُوَ الْقَدِيرُ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ الْكَرِيمُ الرَّحِيمُ الْجَمِيلُ النَّقَّاشُ الْاَزَلِىُّ الَّذِى مَا حَقِيقَةُ هٰذِهِ الْكَائِنَاتِ كُلًّا وَ جُزْءً وَ صَحَائِفَ وَ طَبَقَاتٍ وَ مَا حَقَائِقُ هٰذِهِ الْمَوْجُودَاتِ كُلِّيًّا وَ جُزْئِيًّا وَ وُجُودًا وَ بَقَاءً اِلَّا خُطُوطُ قَلَمِ قَضَائِهِ وَ قَدَرِهِ
— 135 —
وَ تَنْظِيمِهِ وَ تَقْدِيرِهِ بِعِلْمٍ وَ حِكْمَةٍ وَ نُقُوشُ پَرْكَارِ عِلْمِهِ وَ حِكْمَتِهِ وَ تَصْوِيرِهِ وَ تَدْبِيرِهِ بِصُنْعٍ وَ عِنَايَةٍ وَ تَزْيِينَاتُ يَدِ بَيْضَاءِ صُنْعِهِ وَ عِنَايَتِهِ وَ تَزْيِينِهِ وَ تَنْوِيرِهِ بِلُطْفٍ وَ كَرَمٍ وَ اَزَاهِيرُ لَطَائِفِ لُطْفِهِ وَ كَرَمِهِ وَ تَوَدُّدِهِ وَ تَعَرُّفِهِ بِرَحْمَةٍ وَ نِعْمَةٍ وَ ثَمَرَاتُ فَيَّاضِ رَحْمَتِهِ وَ نِعْمَتِهِ وَ تَرَحُّمِهِ وَ تَحَنُّنِهِ بِجَمَالِ وَ كَمَالِ وَ لَمَعَاتِ تَجَلِّيَاتِ جَمَالِهِ وَ كَمَالِهِ بِشَهَادَةِ تَفَانِيَةِ الْمَرَايَا وَ سَيَّالِيَّةِ الْمَظَاهِرِ مَعَ بَقَاءِ الْجَمَالِ الْمُجَرَّدِ السَّرْمَدِىِّ الدَّائِمِ التَّجَلِّى وَ الظُّهُورِ عَلٰى مَرِّ الْفُصُولِ وَ الْعُصُورِ وَ الدُّهُورِ وَ الدَّائِمِ الْاِنْعَامِ عَلٰى مَرِّ الْاَنَامِ وَ الْاَيَّامِ وَ الْاَعْوَامِ نَعَمْ فَالْاَثَرُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ لِذِى عَقْلٍ عَلَى الْفِعْلِ الْمُكَمَّلِ ثُمَّ الْفِعْلُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ لِذِى فَهْمٍ عَلَى الْاِسْمِ الْمُكَمَّلِ ثُمَّ الْاِسْمُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ بِالْبَدَاهَةِ عَلَى الْوَصْفِ الْمُكَمَّلِ ثُمَّ الْوَصْفُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ بِالضَّرُورَةِ عَلَى الشَّأْنِ الْمُكَمَّلِ ثُمَّ الشَّأْنُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ بِالْيَقِينِ عَلٰى كَمَالِ الذَّاتِ بِمَا يَلِيقُ بِالذَّاتِ وَ هُوَ الْحَقُّ الْيَقِينُ. نَعَمْ تَفَانِى الْمِرْاٰةِ زَوَالُ الْمَوْجُودَاتِ مَعَ التَّجَلِّى الدَّائِمِ مَعَ الْفَيْضِ الْمُلَازِمِ مِنْ اَظْهَرِ الظَّوَاهِرِ اَنَّ الْجَمَالَ الظَّاهِرَ لَيْسَ مُلْكَ الْمَظَاهِرِ مِنْ اَفْصَحِ تِبْيَانٍ مِنْ اَوْضَحِ بُرْهَانٍ لِلْجَمَالِ الْمُجَرَّدِ لِلْاِحْسَانِ الْمُجَدَّدِ لِلْوَاجِبِ الْوُجُودِ لِلْبَاقِى الْوَدُودِ.. اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ مِنَ الْاَزَلِ اِلَى الْاَبَدِ عَدَدَ مَا فِى عِلْمِ اللّٰهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ وَ سَلِّمْ
٭ ٭ ٭
— 136 —
يگرمى يدنجى سوزڭ ذيلى
صحابهلر حقّندهدر
مولانا جامىنڭ ديديگى گبى ديرم:
يَا رَسُولَ اللّٰهِ چِه بَاشَدْ چُونْ سَگِ اَصْحَابِ كَهْفْ دَاخِلِ جَنَّتْ شَوَمْ دَرْ زُمْرَهِٔ اَصْحَابِ تُو اُو رَوَدْ دَرْ جَنَّتْ مَنْ دَرْ جَهَنَّمْ كَىْ رَوَاسْتْ اُو سَگِ اَصْحَابِ كَهْفْ مَنْ سَگِ اَصْحَابِ تُو
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ اَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ
إلى آخرِ الآية...
سؤال ايدييورسڭز:بعض روايتلرده واردر كه؛ "بدعهلرڭ رواجى هنگامنده أهلِ ايمان و تقوادن بر قسم صُلَحَا، صحابه درجهسنده ويا داها زياده أفضل
— 137 —
اولابيلير" دييه روايتلر واردر. بو روايتلر صحيح ميدر؟ صحيح ايسه، حقيقتلرى نهدر؟
الجواب:أنبيادن صوڭره نوعِ بشرڭ أڭ أفضلى صحابه اولديغى، أهلِ سنّت و جماعتڭ إجماعى بر حجّتِ قاطعهدر كه؛ او روايتلرڭ صحيح قسمى، فضيلتِ جزئيه حقّندهدر. چونكه جزئى فضيلتده و خصوصى بر كمالده، مرجوح راجحه ترجّح ايدهبيلير. يوقسه سورهِٔ فتحڭ آخرنده ستايشكارانه توصيفاتِ ربّانيهيه مظهر و تورات و إنجيل و قرآنڭ مدح و ثناسنه مظهر اولان صحابهلره، فضيلتِ كلّيه نقطهِٔ نظرنده يتيشيلهمز. شو حقيقتڭ پك چوق أسباب و حكمتلرندن، شيمديلك اوچ سببى تضمّن ايدن اوچ حكمتى بيان ايدهجگز:
برنجى حكمت:صحبتِ نبويه اويله بر إكسيردر كه، بر دقيقهده اوڭا مظهر بر ذات، سنهلرله سير و سلوكه مقابل، حقيقتڭ أنوارينه مظهر اولور. چونكه صحبتده إنصباغ و إنعكاس واردر. معلومدر كه: إنعكاس و تبعيتله، او نورِ أعظمِ نبوّتله برابر أڭ عظيم بر مرتبهيه چيقهبيلير. ناصلكه، بر سلطانڭ خدمتكارى و اونڭ تبعيتيله اويله بر موقعه چيقار كه، بر شاه چيقهماز. ايشته شو سردندر كه، أڭ بيوك وليلر صحابه درجهسنه چيقهمييورلر. حتّى جلال الدينِ سيوطى گبى، اويانيق ايكن چوق دفعه صحبتِ نبويهيه مظهر اولان وليلر، رسولِ أكرم (عصم) ايله يقظةً گوروشسهلر و شو عالمده صحبتنه مشرّف اولسهلر، ينه صحابهيه يتيشهمييورلر. چونكه صحابهلرڭ صحبتى، نبوّتِ أحمديه (عصم) نوريله، يعنى نبى اولارق اونڭله صحبت ايدييورلر. أوليالر ايسه، وفاتِ نبويدن صوڭره رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى گورمهلرى، ولايتِ أحمديه (عصم) نوريله صحبتدر. ديمك رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ اونلرڭ نظرلرينه تمثّل و تظاهر ايتمهسى، ولايتِ أحمديه (عصم) جهتندهدر؛ نبوّت إعتباريله دگل. مادام اويلهدر؛ نبوّت درجهسى، ولايت درجهسندن نه قدر يوكسك ايسه، او ايكى صحبت ده او درجه
— 138 —
تفاوت ايتمك لازم گلير. صحبتِ نبويه نه درجه بر إكسيرِ نورانى اولديغى بونڭله آڭلاشيلير كه: بر بدوى آدم، قيزينى صاغ اولارق دفن ايدهجك درجهده بر قساوتِ وحشيانهده بولونديغى حالده، گلوب بر ساعت صحبتِ نبويهيه مشرّف اولور، داها قارينجهيه آياغنى باصاماز درجهده بر شفقتِ رحيمانهيى كسب ايدردى. هم جاهل، وحشى بر آدم، بر گون صحبتِ نبويهيه مظهر اولور؛ صوڭره چين و هند گبى مملكتلره گيدردى، او متمدّن قَوملره معلّمِ حقائق و رهبرِ كمالات اولوردى.
ايكنجى سبب:يگرمى يدنجى سوزدهكى إجتهاد بحثنده بيان و إثبات ايديلديگى گبى؛ صحابهلر، أكثريتِ مطلقه إعتباريله كمالاتِ إنسانيهنڭ أڭ أعلا درجهسندهدرلر. چونكه او زمانده، او إنقلابِ عظيمِ إسلاميده خير و حق بتون گوزللگيله، شر و باطل بتون چركينلگيله گورولمش و مادّةً حسّ ايديلمش. شر و خير اورتهسنده اويله بر آيريلق و كذب و صدق مابيْننده اويله بر مسافه آچيلمشدى كه، كفر و ايمان قدر، بلكه جهنّم و جنّت قدر بيْنلرى اوزاقلاشدى. كذب و شر و باطلڭ دلّالى و نمونهسى اولان مسيلمهِٔ كذّاب و مسخرهجه كلمهلرى اولديغندن، فطرةً حسّياتِ علويه صاحبى و معالئِ أخلاقه مفتون و عزّت و مباهاته ميال اولان صحابهلر، ألبته إختيارلريله، كذب و شرّه أللرينى اوزاتوب، مسيلمه دركهسنه دوشمهمشلر. صدق و خير و حقّڭ دلّالى و نمونهسى اولان حبيب اللّٰهڭ (عصم) أعلاىِ علّيّينِ كمالاتندهكى مقامنه باقهرق، بتون قوّت و همّتلريله، او طرفه قوشمق مقتضاىِ سجيهلريدر.
مثلا: ناصلكه زمان اولويور؛ مدنيتِ بشريه چارشوسنده و حياتِ إجتماعيهِٔ إنسانيه دكّاننده، بعض شيلرڭ ويرديگى مدهش نتيجهلرى و چركين أثرلرى زهرِ قاتل گبى هركس اونى صاتون آلمق دگل، بتون قوّتيله اوندن نفرت ايدوب قاچار و بعض شيلرڭ و معنوى متاعلرڭ ويردكلرى گوزل نتيجهلر و قيمتدار أثرلر، بر ترياقِ نافع و بر پيرلانطه گبى، هركسڭ نظرِ رغبتنى كندينه جلب ايدر. هركس ألندن
— 139 —
گلديگى قدر اونلرى صاتون آلمغه چاليشير. اويله ده، عصرِ سعادتده حياتِ إجتماعيهِٔ إنسانيهنڭ چارشوسنده، كذب و شر و كفر گبى مادّهلر، شقاوتِ أبديه گبى نتيجهلرى و مسيلمهِٔ كذّاب گبى سفلى مسخرهلرى توليد ايتديگندن، سجاياىِ عاليه و حبِّ معالىيه مفتون اولان صحابهلرڭ زهرِ قاتلدن قاچار گبى اوندن قاچمهلرى و نفرت ايتمهلرى بديهيدر. و سعادتِ أبديه گبى نتيجه ويرن و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام گبى نورانى ميوهلر گوسترن صدق و حقّه و ايمانه أڭ نافع بر ترياق، أڭ قيمتدار بر ألماس گبى، او فطرتلرى صافيه و سجيهلرى ساميه اولان صحابهلر، بتون قوّتلريله و حسّيات و لطائفلريله، اونلره مشترى و مشتاق اولماسى ضروريدر. حالبوكه او زماندن صوڭره، گيت گيده و گله گله صدق و كذب اورتهسندهكى مسافه آزاله آزاله، اوموز اوموزه گلدى. بر دكّانده، ايكيسى برابر صاتيلمغه باشلاديغى گبى، أخلاقِ إجتماعيه بوزولدى. پروپاغندهِٔ سياست، يالانه فضله رواج ويردى. يالانڭ مدهش چركينلگى گيزلنوب، طوغريلغڭ پارلاق گوزللگى گورونمهمگه باشلاديغى زمانده، كيمڭ حدّى وار كه، صحابهنڭ عدالت و صدق و علويت و حقّانيت خصوصندهكى قوّتلرينه، متانتلرينه، تقوالرينه يتيشهبيلسين ويا درجهلرندن گچسين. گچن مسئلهيى بر درجه تنوير ايدهجك، باشمه گلمش بر حالمى بيان ايدييورم. شويله كه:
بر زمان قلبمه گلدى، نه ايچون محيى الدينِ عربى گبى خارقه ذاتلر صحابهلره يتيشهميورلر؟ صوڭره نماز ايچنده سُبْحَانَ رَبِّىَ الْاَعْلٰى ديركن، شو كلمهنڭ معناسى إنكشاف ايتدى. تام معناسيله دگل، فقط بر پارچه حقيقتى گوروندى. قلبًا ديدم: كاشكه بر تك نمازه بو كلمه گبى موفّق اولسه ايدم، بر سنه عبادتدن داها ايى ايدى. نمازدن صوڭره آڭلادم كه؛ او خاطره و او حال، صحابهلرڭ عبادتدهكى درجهلرينه يتيشيلمديگنه بر إرشاددر. أوت قرآنِ حكيمڭ أنواريله حاصل اولان او إنقلابِ عظيمِ إجتماعيده، أضداد بربرندن چيقوب
— 140 —
آيريليركن؛ شرلر بتون توابعيله، ظلماتيله و تفرّعاتيله و خير و كمالات بتون أنواريله و نتائجيله قارشى قارشىيه گلوب، بر وضعيتده و مهيّج بر زمانده، هر ذكر و تسبيح، بتون معناسنڭ طبقاتنى طورفانده و طراوتلى و تازه و گنج بر صورتده إفاده ايتديگى گبى؛ او إنقلابِ عظيمڭ طرّاقهسى آلتنده اولان إنسانلرڭ بتون حسّياتنى، لطائفِ معنويهسنى اويانديرمش؛ حتّى وهم و خيال و سرّ گبى طويغولر هشيار و متيقّظ بر صورتده او ذكر، او تسبيحلردهكى متعدّد معنالرى كندى ذوقلرينه گوره آلير، أمر. ايشته شو حكمته بناءً بتون حسّياتلرى اويانيق و لطائفلرى هشيار اولان صحابهلر، أنوارِ ايمانيه و تسبيحيهيى جامع اولان كلماتِ مباركهيى ديدكلرى وقت، كلمهنڭ بتون معناسيله سويلر و بتون لطائفيله حصّه آليرلردى. حالبوكه او إنفلاق و إنقلابدن صوڭره، گيت گيده لطائف اويقويه و حواس او حقائق نقطهسنده غفلته دوشوب، او كلماتِ مباركه، ميوهلر گبى گيت گيده، الفت پردهسيله لطافتنى و طراوتنى غائب ايدر. عادتا سطحيلك هواسيله قورويور گبى، آز بر ياشلق قالييور كه؛ قوّتلى، تفكّرى بر عملياتله، آنجق أوّلكى حالى إعاده ايديلهبيلير. ايشته بوندندر كه، قرق دقيقهده بر صحابهنڭ قزانديغى فضيلته و مقامه، قرق گونده، حتّى قرق سنهده باشقهسى آنجق يتيشهبيلير.
اوچنجى سبب:اون ايكنجى و يگرمى دردنجى و يگرمى بشنجى سوزلرده إثبات ايديلديگى گبى، نبوّتڭ ولايته نسبتى، گونشڭ عينِ ذاتيله، آيينهلرده گورولن گونشڭ مثالى گبيدر. ايشته دائرهِٔ نبوّت، دائرهِٔ ولايتدن نه قدر يوكسك ايسه، دائرهِٔ نبوّتڭ خدمهلرى و او گونشڭ ييلديزلرى اولان صحابهلر دخى، دائرهِٔ ولايتدهكى صلحايه او درجه تفوّقى اولمق لازم گلييور. حتّى ولايتِ كبرا اولان وراثتِ نبوّت و صدّيقيت كه، صحابهلرڭ ولايتيدر؛ بر ولى قزانسه، ينه صفِّ أوّل اولان صحابهلرڭ مقامنه يتيشمز. شو اوچنجى سببڭ متعدّد وجوهندن اوچ وجهنى بيان ايدرز:
— 141 —
برنجى وجه:إجتهادده يعنى إستنباطِ أحكامده، يعنى جنابِ حقّڭ مرضياتنى كلامندن آڭلامقده، صحابهلره يتيشيلمز. چونكه او زماندهكى او بيوك إنقلابِ إلٰهى، مرضياتِ ربّانيهيى و أحكامِ إلٰهيهيى آڭلامق اوزره دونردى. بتون أذهان، إستنباطِ أحكامه متوجّه ايدى. بتون قلبلر، "ربّمزڭ بزدن ايستديگى نهدر؟" دييه مراق ايدردى. أحوالِ زمان، بو حالى إشمام و إحساس ايدهجك بر طرزده جريان ايدييوردى. محاورات، بو معنالرى تضمّن ايدهرك وقوع بولويوردى. ايشته بونڭ ايچون هر شى و هر حال و محاورهلر و صحبتلر و حكايهلر، بتون او معنالرى بر درجه درس ويرهجك بر طرزده جريان ايتديگندن؛ صحابهنڭ إستعدادينى تكميل و فكرلرينى تنوير ايتديگندن؛ إجتهاد و إستنباطده إستعدادى كبريت درجهسنده نورلانمغه حاضر اولديغندن؛ بر گونده ويا بر آيده قزانديغى مرتبهِٔ إستنباط و إجتهادى، او صحابهنڭ درجهِٔ ذكاوتنده و إستعدادنده اولان بر آدم، شو زمانده اون سنهده، بلكه يوز سنهده قزانميهجقدر. چونكه شيمدى سعادتِ أبديهيه بدل، سعادتِ دنيويه مدارِ نظردر. بشرڭ نظرِ دقّتى، باشقه مقصدلره متوجّهدر. توكّلسزلك ايچنده دردِ معيشت، روحه سرسملك و فلسفهِٔ طبيعيه و مادّيه عقله كورلك ويرديگندن؛ بشرڭ محيطِ إجتماعيسى، او شخصڭ ذهننه و إستعدادينه، إجتهاد خصوصنده قوّت ويرمديگى گبى، تشتّت ويرييور، طاغيتييور. يگرمى يدنجى سوزڭ إجتهاد بحثنده، سفيان ابن عُيينه ايله اونڭ ذكاوتى درجهسنده برينڭ موازنهسنده إثبات ايتمشز كه؛ سفيانڭ اون سنهده قزانديغنى، اوتهكى يوز سنهده قزانهميور.
ايكنجى وجه:صحابهلرڭ قربيتِ إلٰهيه نقطهسندهكى مقاملرينه ولايت آياغيله يتيشيلمز. چونكه جنابِ حق بزه أقربدر و هر شيدن داها زياده ياقيندر. بز ايسه، اوندن نهايتسز اوزاغز. اونڭ قربيتنى قزانمق ايكى صورتله اولور. بريسى: أقربيتڭ إنكشافيلهدر كه، نبوّتدهكى قربيت اوڭا باقار و نبوّت وراثتى و صحبتى جهتيله صحابهلر او سرّه مظهردرلر. ايكنجى صورت: بعديتمز نقطهسنده قطعِ مراتب
— 142 —
ايدوب بر درجه قربيته مشرّف اولمقدر كه، أكثر سير و سلوكِ ولايت اوڭا گوره و سيرِ أنفسى و سيرِ آفاقى بو صورتله جريان ايدييور. ايشته برنجى صورت صِرف وهبيدر، كسبى دگل؛ إنجذابدر، جذبِ رحمانيدر و محبوبيتدر. يول قيصهدر، فقط چوق متين و چوق يوكسكدر و چوق خالصدر و گولگهسزدر. ديگرى؛ كسبيدر، اوزوندر، گولگهليدر. عجائب خارقهلرى چوق ايسه ده؛ قيمتجه قربيتجه أوّلكيسنه يتيشهمز. مثلا: ناصلكه دونكى گونه، بوگون يتيشمك ايچون ايكى يول وار. برنجيسى: زمانڭ جرياننه تابع اولميهرق، بر قوّتِ قدسيه ايله؛ فوق الزمان چيقوب، دونى بوگون گبى حاضر گورمكدر. ايكنجيسى: بر سنه قطعِ مسافه ايدوب، دونوب طولاشوب، دونه گلمكدر؛ فقط، ينه دونى ألده طوتهميور، اونى بيراقوب گيدييور. اويله ده، ظاهردن حقيقته گچمك ايكى صورتلهدر. برى: طوغريدن طوغرىيه حقيقتڭ إنجذابنه قاپيلوب، طريقت برزخنه گيرمهدن، حقيقتى عينِ ظاهر ايچنده بولمقدر. ايكنجيسى: چوق مراتبدن سير و سلوك صورتيله گچمكدر. أهلِ ولايت، چندان فناءِ نفسه موفّق اولورلر، نفسِ أمّارهيى ئولديررلر. ينه صحابهيه يتيشهميورلر. چونكه صحابهلرڭ نفسلرى تزكيه و تطهير ايديلديگندن؛ نفسڭ ماهيتندهكى جهازاتِ كثيره ايله، عبوديتڭ أنواعنه و شكر و حمدڭ أقسامنه داها زياده مظهردرلر. فناءِ نفسدن صوڭره، عبوديتِ أوليا بساطت پيدا ايدر.
اوچنجى وجه:فضيلتِ أعمال و ثوابِ أفعال و فضيلتِ اُخرويه جهتنده صحابهلره يتيشيلمز. چونكه ناصل بر عسكر بعض شرائط داخلنده، مهمّ و مخوف بر موقعده، بر ساعت نوبتده، بر سنه عبادت قدر بر فضيلت قزانهبيلير و بر دقيقهده بر قورشونى يمكله، أڭ أقلّ قرق گونده آنجق قزانيلهجق ولايت درجهسى گبى بر مقامه چيقييور. اويله ده، صحابهلرڭ تأسيسِ إسلاميتده و نشرِ أحكامِ قرآنيهده خدمتلرى و إسلاميت ايچون بتون دنيايه إعلانِ حرب ايتمهلرى او قدر يوكسكدر كه، بر دقيقهسنه باشقهلرى بر سنهده يتيشهمز. حتّى دينلهبيلير كه؛ بتون دقيقهلرى، (او
— 143 —
خدمتِ قدسيهده) او شهيد اولان نفرڭ دقيقهسى گبيدر. بتون ساعتلرى، مدهش بر مقامده بر ساعت نوبت طوتان فداكار بر نفرڭ نوبتى گبيدر كه؛ عمل آز، اجرتى چوق، قيمتى يوكسكدر.
أوت صحابهلر مادام إسلاميتڭ تأسيسنده و أنوارِ قرآنيهنڭ نشرنده، صفِّ أوّل تشكيل ايدييورلر. اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ سرّنجه، بتون اُمّتڭ حسناتندن اونلره حصّه چيقار. اُمّتڭ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِهِ وَاَصْحَابِهِ
ديمهسيله؛ صحابهلرڭ، بتون اُمّتڭ حسناتندن حصّهدارلقلرينى گوسترييور. هم ناصلكه بر آغاجڭ كوكندهكى كوچك بر مزيت؛ آغاجڭ داللرنده بيوك بر صورت آلير، بيوك بر دالدن داها بيوكدر. هم ناصلكه مبدأده كوچك بر إرتفاع، گيتدكجه بر يكون تشكيل ايدر. هم ناصلكه نقطهِٔ مركزيهيه ياقين بر ايگنه اوجى قدر بر زيادهلك؛ دائرهِٔ محيطهده، بعضًا بر متره قدر زيادهيه مقابل گلييور. عينًا شو درت مثال گبى؛ صحابهلر، إسلاميتڭ شجرهِٔ نورانيهسنڭ كوكلرندن، أساسلرندن اولدقلرى، هم بناىِ إسلاميتڭ خطوطِ نورانيهسنڭ مبدئنده، هم جماعتِ إسلاميهنڭ إماملرندن و عددلرينڭ أوّللرنده، هم شمسِ نبوّت و سراجِ حقيقتڭ مركزينه ياقين اولدقلرندن؛ آز عمللرى چوقدر، كوچك خدمتلرى بيوكدر. اونلره يتيشمك ايچون، حقيقى صحابه اولمق لازم گلييور.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ الَّذِى قَالَ (اَصْحَابِى كَالنُّجُومِ بِاَيِّهِمْ اِقْتَدَيْتُمْ اِهْتَدَيْتُمْ) وَ (خَيْرُ الْقُرُونِ قَرْنِى) وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ وَ سَلِّمْ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
— 144 —
سؤال:دينلييور كه: صحابهلر رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى گورديلر، صوڭره ايمان ايتديلر. بز ايسه گورمهدن ايمان ايتدك. اويله ايسه، ايمانمز داها قويدر. هم، قوّتِ ايمانمزه دلالت ايدن روايت وار؟
الجواب:صحابهلر او زمانده، أفكارِ عامّهِٔ عالم حقائقِ إسلاميهيه معارض و مخالف ايكن؛ (صحابهلر) يالڭز صورتِ إنسانيهده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى گوروب، بعضًا معجزهسز اولارق، اويله بر ايمان گتيرمشلر كه؛ بتون أفكارِ عامّهِٔ عالم، اونلرڭ ايمانلرينى صارصمايوردى. شبهه دگل، بعضسنه وسوسه ده ويرمزدى. سزلر ايسهڭز كندى ايمانڭزى، صحابهلرڭ ايمانلريله موازنه ايدييورسڭز. بتون أفكارِ عامّهِٔ إسلاميه، ايمانڭزه قوّت و سند اولديغى حالده؛ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ شجرهِٔ طوباءِ نبوّتنڭ چكردگى اولان بشريتى و صورتِ جسمانيهسنى دگل، بلكه عموم أنوارِ إسلاميه و حقائقِ قرآنيه ايله نورانى محتشم شخصِ معنويسنى بيڭ معجزات ايله محاط اولارق عقل گوزيله گورديگڭز حالده، بر آوروپا فيلسوفنڭ سوزيله وسوسهيه و شبههيه دوشن ايمانڭز نرهده؟ بتون عالمِ كفرڭ و نصارا و يهودڭ و فيلسوفلرڭ هجوملرينه قارشى صارصيلميان صحابهلرڭ ايمانلرى نرهده؟ هم، صحابهلرڭ قوّتِ ايمانلرينى گوسترن و ايمانلرينڭ ترشّحاتى اولان شدّتِ تقوالرى و كمالِ صلاحتلرى نرهده؟ أى مدّعى! سنڭ شدّتِ ضعفڭدن، فرائضى تماميله سندن گوسترمهين سونوك ايمانڭ نرهده؟ امّا حديثده وارد اولان كه، "آخر زمانده بنى گورمهين و ايمان گتيرن، داها زياده مقبولدر" مئالندهكى روايت، خصوصى فضيلته دائردر. خاص بعض أشخاص حقّندهدر. بحثمز ايسه، فضيلتِ كلّيه و أكثريت إعتباريلهدر.
ايكنجى سؤال:دييورلر كه: أهلِ ولايت و أصحابِ كمالات، دنيايى ترك ايتمشلر. حتّى حديثده وار كه: "دنيا محبّتى بتون خطالرڭ باشيدر." حالبوكه
— 145 —
صحابهلر دنيايه پك چوق گيرمشلر؛ تركِ دنيا دگل، بلكه بر قسم صحابه، او زمانڭ أهلِ مدنيتندن داها ايلرى گيتمشلر. ناصل اولويور كه، بويله صحابهلرڭ أڭ أدناسنه، أڭ بيوك بر ولى قدر قيمتى وار، دييورسڭز؟
الجواب:اوتوز ايكنجى سوزڭ ايكنجى و اوچنجى موقفلرنده غايت قطعى إثبات ايديلمشدر كه: دنيانڭ آخرته باقان يوزيله، أسماءِ إلٰهيهيه مقابل اولان يوزينى سومك؛ سببِ نقصانيت دگل، بلكه مدارِ كمالدر و او ايكى يوزده نه قدر ايلرى گيتسه، داها زياده عبادت و معرفت اللّٰهده ايلرى گيدر. صحابهلرڭ دنياسى ايسه، ايشته او ايكى يوزدهدر. دنيايى آخرت مزرعهسى گوروب، أكوب بيچمشلر. موجوداتى، أسماءِ إلٰهيهنڭ آيينهسى گوروب، مشتاقانه تماشا ايدوب باقمشلر. فناءِ دنيا ايسه، فانى يوزيدر كه، إنسانڭ هوساتنه باقار.
اوچنجى سؤال:طريقتلر، حقيقتلرڭ يوللريدر. طريقتلرڭ ايچرسنده أڭ مشهور و أڭ يوكسك و جادّهِٔ كبرا إدّعا اولونان طريقِ نقشبندى حقّنده، او طريقتڭ قهرمانلرندن و إماملرندن بعضلرى أساسنى بويله تعريف ايتمشلر. ديمشلر كه:
دَرْ طَرِيقِ نَقْشِبَنْدِى لَازِمْ اٰمَدْ چَارْ تَرْكْ:
تَرْكِ دُنْيَا تَرْكِ عُقْبٰى تَرْكِ هَسْتِى تَرْكِ تَرْكْ
يعنى، طريقِ نقشيده درت شيئى بيراقمق لازم. هم دنيايى، هم نفس حسابنه آخرتى دخى مقصودِ حقيقى ياپمامق، هم وجودينى اونوتمق، هم عُجْبه، فخره گيرمهمك ايچون بو تركلرى دوشونمهمكدر. ديمك حقيقى معرفت اللّٰه و كمالاتِ إنسانيه تركِ ماسوا ايله اولور؟
— 146 —
الجواب:أگر إنسان يالڭز بر قلبدن عبارت اولسه ايدى؛ بتون ماسوايى ترك، حتّى أسماء و صفاتى دخى بيراقمق، يالڭز جنابِ حقّڭ ذاتنه ربطِ قلب ايتمك لازم گليردى. فقط إنسانڭ عقل، روح، سرّ، نفس گبى پك چوق وظيفهدار لطائفى و حاسّهلرى واردر. إنسانِ كامل اودر كه: بتون او لطائفى؛ كنديلرينه مخصوص آيرى آيرى طريقِ عبوديتده، حقيقت جانبنه سَوق ايتمك ايله صحابه گبى گنيش بر دائرهده، زنگين بر صورتده، قلب بر قوماندان گبى، لطائف عسكرلريله قهرمانانه مقصده يوروسون. يوقسه قلب، يالڭز كندينى قورتارمق ايچون عسكرينى بيراقوب تك باشيله گيتمك، مدارِ إفتخار دگل، بلكه نتيجهِٔ إضطراردر.
دردنجى سؤال:صحابهلره قارشى إدّعاىِ رجحان نرهدن چيقييور؟ كيم چيقارييور؟ شو زمانده، بو مسئلهيى مدارِ بحث ايتمك نهدندر؟ هم مجتهدينِ عظامه قارشى مساوات دعوا ايتمك نهدن ايلرى گلييور؟
الجواب:شو مسئلهيى سويلهين ايكى قسمدر: بر قسمى، صافى أهلِ ديانت و أهلِ علمدر كه؛ بعض أحاديثى گورمشلر، شو زمانده أهلِ تقوا و صلاحتى تشويق و ترغيب ايچون اويله مبحثلر آچييورلر. بو قسمه قارشى سوزيمز يوق. ذاتًا اونلر آزدرلر، چابوق ده إنتباهه گليرلر. ديگر قسم ايسه غايت مدهش مغرور إنسانلردر كه؛ مذهبسزلكلرينى، مجتهدينِ عظامه مساوات دعواسى آلتنده نشر ايتمك ايستهيورلر و دينسزلكلرينى، صحابهيه قارشى مساوات دعواسى آلتنده إجرا ايتمك ايستهيورلر. چونكه أوّلًا: او أهلِ ضلالت سفاهته گيرمش، سفاهتده ترياكى اولمش؛ سفاهته مانع اولان تكاليفِ شرعيهيى ياپاميور. كندينه بر بهانه بولمق ايچون دير كه: "شو مسائل، إجتهاديهدرلر. او مسائلده، مذهبلر بربرينه مخالف گيدييور. هم اونلر ده بزم گبى إنسانلردر، خطا ايدهبيليرلر. اويله ايسه بز ده اونلر گبى إجتهاد ايدرز، ايستديگمز گبى عبادتمزى ياپارز. اونلره تابع اولمغه نه مجبوريتمز وار؟"
— 147 —
ايشته بو بدبختلر، بو دسيسهِٔ شيطانيه ايله، باشلرينى مذاهبڭ زنجيرندن چيقارييورلر. بونلرڭ شو دعوالرى نه قدر چوروك، نه قدر أساسسز اولديغى يگرمى يدنجى سوزده قطعى بر صورتده گوسترلديگندن اوڭا حواله ايدرز.
ثانيًا: او قسم أهلِ ضلالت باقديلر كه، مجتهدينلرده ايش بيتمييور. اونلرڭ اوموزلرندهكى يالڭز نظرياتِ دينيهدر. حالبوكه بو قسم أهلِ ضلالت، ضرورياتِ دينيهيى ترك و تغيير ايتمك ايستهيورلر. "اونلردن داها ايىيز" ديسهلر، مسئلهلرى تمام اولمايور. چونكه مجتهدين، نظرياته و قطعى اولميان تفرّعاته قاريشهبيليرلر. حالبوكه بو مذهبسز أهلِ ضلالت، ضرورياتِ دينيهده دخى فكرلرينى قاريشديرمق و قابلِ تبديل اولميان مسائلى تبديل ايتمك و قطعى أركانِ إسلاميهيه قارشى گلمك ايستدكلرندن؛ ألبته ضرورياتِ دينيهنڭ حَمَلهلرى و ديركلرى اولان صحابهلره ايليشهجكلر. هيهات! دگل بونلر گبى إنسان صورتندهكى حيوانلر، بلكه حقيقى إنسانلر و حقيقى إنسانلرڭ أڭ كامللرى اولان أوليانڭ بيوكلرى؛ صحابهنڭ كوچكلرينه قارشى مساوات دعواسنى قزانهمادقلرى، غايت قطعى بر صورتده يگرمى يدنجى سوزده إثبات ايديلمشدر.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى رَسُولِكَ الَّذِى قَالَ (لَاتَسُبُّوا اَصْحَابِى لَوْ اَنْفَقَ اَحَدُكُمْ مِثْلَ اُحُدٍ ذَهَبًا مَا بَلَغَ نِصْفَ مُدٍّ مِنْ اَصْحَابِى) صَدَقَ رَسُولُ اللّٰهِ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 148 —
بو پارچه چوق مهمدر.. فقط دريندر گنيشدر هركس قاوراماز.
يگرمى طوقوزنجى سوزڭ ايكنجى مقصدى
(قيامت و موتِ دنيا و حياتِ آخرت حقّندهدر.)
شو مقصدڭ درت أساسى و بر مقدّمهِٔ تمثيليهسى واردر.
مقدّمه
ناصلكه بر سراى ويا بر شهر حقّنده برى دعوا ايتسه: "شو سراى ويا شهر، تخريب ايديلوب يڭيدن محكم بر صورتده بنا و تعمير ايديلهجكدر." ألبته، اونڭ دعواسنه قارشى آلتى سؤال ترتّب ايدر:
برنجيسى:نه ايچون تخريب ايديلهجك؟ سبب و مقتضى وار ميدر؟
أگر "أوت وار" دييه إثبات ايتدى..
ايكنجيسى:شويله بر سؤال گلير كه؛ "بونى تخريب ايدوب، تعمير ايدهجك اوسته مقتدر ميدر؟ ياپابيلير مى؟
أگر "أوت ياپابيلير" دييه إثبات ايتدى..
اوچنجيسى:شويله بر سؤال گلير كه؛ "تخريبى ممكن ميدر؟ هم، صوڭره تخريب ايديلهجك ميدر؟"
— 149 —
أگر "أوت" دييه إمكانِ تخريبى، هم وقوعنى إثبات ايتسه؛ ايكى سؤال داها اوڭا وارد اولور كه:
"عجبا شو عجيب سراى ويا شهرڭ يڭيدن تعميرى ممكن ميدر؟ ممكن اولسه، عجبا تعمير ايديلهجك ميدر؟"
أگر "أوت" دييه بونلرى ده إثبات ايتسه؛ او وقت بو مسئلهنڭ هيچ بر جهتده هيچ بر كوشهسنده بر دليك، بر منفذ قالماز كه، شك و شبهه و وسوسه گيرهبيلسين.
ايشته شو تمثيل گبى؛ دنيا سراينڭ، شو كائنات شهرينڭ تخريب و تعميرى ايچون مقتضى وار. فاعل و اوستهسى مقتدر. تخريبى ممكن و واقع اولاجق. تعميرى ممكن و واقع اولاجقدر. ايشته شو مسئلهلر، برنجى أساسدن صوڭره إثبات ايديلهجكدر.
برنجى أساس
روح، قطعيًا باقيدر. برنجى مقصددهكى ملائكه و روحانيلرڭ وجودلرينه دلالت ايدن همان بتون دليللر، شو مسئلهمز اولان بقاءِ روحه دخى دليلدرلر. بنجه مسئله او قدر قطعيدر كه، فضله بيان عبث اولور. أوت شو عالمِ برزخده، عالمِ أرواحده بولونان و آخرته گيتمك ايچون بكلهين حدسز أرواحِ باقيه قافلهلرى ايله بزم مابيْنمزدهكى مسافه او قدر اينجه و قيصهدر كه، برهان ايله گوسترمگه لزوم قالماز. حدّ و حسابه گلمهين أهلِ كشفڭ و شهودڭ اونلرله تماس ايتمهلرى، حتّى أهلِ كشف القبورڭ اونلرى گورمهلرى، حتّى بر قسم عوامڭ ده اونلرله مخابرهلرى و عمومڭ ده رؤياىِ صادقهده اونلرله مناسبت پيدا ايتمهلرى، مضاعف تواترلر صورتنده عادتا بشرڭ علومِ متعارفهسى حكمنه گچمشدر. فقط شو زمانده مادّيون
— 150 —
فكرى هركسى سرسم ايتديگندن، أڭ بديهى بر شيده ذهنلره وسوسه ويرمش. ايشته شويله وسوسهلرى إزاله ايچون؛ حدسِ قلبينڭ و إذعانِ عقلينڭ پك چوق منبعلرندن، بر مقدّمه ايله درت منبعنه إشارت ايدهجگز.
مقدّمه
اوننجى سوزڭ دردنجى حقيقتنده إثبات ايديلديگى گبى؛ أبدى، سرمدى، مِثلسز بر جمال، ألبته آيينهدار مشتاقنڭ أبديتنى و بقاسنى ايستر. هم قصورسز، أبدى بر كمالِ صنعت، متفكّر دلّالنڭ دوامنى طلب ايدر. هم نهايتسز بر رحمت و إحسان، محتاج متشكّرلرينڭ دوامِ تنعّملرينى إقتضا ايدر. ايشته او آيينهدار مشتاق، او دلّال متفكّر، او محتاج متشكّر؛ أڭ باشده روحِ إنسانيدر. اويله ايسه، أبد الآباد يولنده؛ او جمال، او كمال، او رحمته رفاقت ايدهجك، باقى قالاجقدر.
ينه اوننجى سوزڭ آلتنجى حقيقتنده إثبات ايديلديگى گبى؛ دگل روحِ بشر، حتّى أڭ بسيط طبقاتِ موجودات دخى، فنا ايچون ياراديلمامشلر؛ بر نوع بقايه مظهردرلر. حتّى روحسز، أهمّيتسز بر چيچك دخى، وجودِ ظاهريدن گيتسه، بيڭ وجهله بر نوع بقايه مظهردر. چونكه صورتى، حدسز حافظهلرده باقى قالير. قانونِ تشكّلاتى، يوزر تخمجقلرنده بقا بولوب دوام ايدر. مادام بر پارچهجق روحه بڭزهين او چيچگڭ قانونِ تشكّلى، تمثالِ صورتى، بر حفيظِ حكيم طرفندن إبقا ايديلييور. دغدغهلى إنقلابلر ايچنده كمالِ إنتظام ايله، ذرّهجكلر گبى تخملرنده محافظه ايديلييور، باقى قالير. ألبته غايت جمعيتلى و غايت يوكسك بر ماهيته مالك و خارجى وجود گيديرلمش و ذىشعور و ذىحيات و نورانى قانونِ أمرى اولان روحِ بشر، نه درجه قطعيتله بقايه مظهر و أبديتله مربوط و سرمديتله علاقهدار
— 151 —
اولديغنى آڭلامازسهڭ، ناصل "ذىشعور بر إنسانم" دييهبيليرسڭ؟ أوت، قوجه بر آغاجڭ بر درجه روحه بڭزهين پروغرامنى و قانونِ تشكّلاتنى، بر نقطه گبى أڭ كوچك چكردكده درج ايدوب محافظه ايدن بر ذاتِ حكيمِ ذو الجلال، بر ذاتِ حفيظِ بىزوال حقّنده "وفات ايدنلرڭ روحلرينى ناصل محافظه ايدر" دينلير مى؟
برنجى منبع:أنفسيدر. يعنى، هركس حياتنه و نفسنه دقّت ايتسه، بر روحِ باقىيى آڭلار. أوت هر بر روح، قاچ سنه ياشامش ايسه او قدر بدن دگيشديرديگى حالده، بِالبداهه عينًا باقى قالمشدر. اويله ايسه؛ مادام جسد گلوب گچيجيدر. موت ايله بتون بتون چيپلاق اولمق دخى روحڭ بقاسنه تأثير ايتمز و ماهيتنى ده بوزماز. يالڭز مدّتِ حياتده تدريجى جسد لباسنى دگيشديرييور. موتده ايسه بردن صويونور. غايت قطعى بر حدس ايله بلكه مشاهده ايله ثابتدر كه، جسد روح ايله قائمدر. اويله ايسه روح، اونڭ ايله قائم دگلدر. بلكه روح، بِنفسه قائم و حاكم اولديغندن؛ جسد ايستديگى گبى طاغيلوب طوپلانسين، روحڭ إستقلاليتنه خلل ويرمز. بلكه جسد، روحڭ خانهسى و يوواسيدر، لباسى دگل. بلكه روحڭ لباسى بر درجه ثابت و لطافتجه روحه مناسب بر غلافِ لطيفى و بر بدنِ مثاليسى واردر. اويله ايسه، موت هنگامنده بتون بتون چيپلاق اولماز، يوواسندن چيقار، بدنِ مثاليسنى گيهر.
ايكنجى منبع:آفاقيدر. يعنى، مكرّر مشاهدات و متعدّد واقعات و كرّات ايله مناسباتدن نشئت ايدن بر نوع حُكمِ تجربيدر. أوت تك بر روحڭ بَعْدَ الْممات بقاسى آڭلاشيلسه، شو روح نوعنڭ كلّيتله بقاسنى إستلزام ايدر. زيرا فنِّ منطقجه قطعيدر كه: ذاتى بر خاصّه، بر تك فردده گورونسه؛ بتون أفرادده دخى او خاصّهنڭ وجودينه حكم ايديلير. چونكه ذاتيدر. ذاتى اولسه، هر فردده بولونور. حالبوكه دگل بر فرد، بلكه او قدر حدسز، او قدر حسابه، حصره گلمز مشاهداته
— 152 —
إستناد ايدن آثار و بقاءِ أرواحه دلالت ايدن أمارات، او درجه قطعيدر كه؛ بزه ناصل يڭى دنيا، يعنى آمريقا وار و اوراده إنسانلر بولونور؛ او إنسانلرڭ وجودلرينه هيچ وهم خاطره گلمز. اويله ده شبهه قبول ايتمز كه، شيمدى عالمِ ملكوت و أرواحده؛ ئولمش، وفات ايتمش إنسانلرڭ أرواحى پك چوق كثرتله واردر و بزمله مناسبتداردرلر. معنوى هدايامز اونلره گيدييور، اونلرڭ نورانى فيضلرى ده بزلره گلييور.
هم حدسِ قطعى ايله وجدانًا حسّ ايديلهبيلير كه؛ إنسان ئولدكدن صوڭره أساسلى بر جهتى باقيدر. او أساس ايسه روحدر. روح ايسه، تخريب و إنحلاله معروض دگل. چونكه بسيطدر، وحدتى وار. تخريب و إنحلال و بوزولمق ايسه؛ كثرت و تركيب ايديلمش شيلرڭ شأنيدر. سابقًا بيان ايتديگمز گبى؛ حيات، كثرتده بر طرزِ وحدتى تأمين ايدر، بر نوع بقايه سببيت ويرر. ديمك وحدت و بقا، روحده أساسدر كه، اوندن كثرته سرايت ايدر. روحڭ فناسى، يا تخريب و إنحلال ايلهدر. او تخريب و إنحلال ايسه، وحدت يول ويرمز كه گيرسين، بساطت بيراقماز كه بوزسون. وياخود إعدام ايلهدر. إعدام ايسه جوّادِ مطلقڭ حدسز مرحمتى مساعده ايتمز و نهايتسز جودى بيراقماز كه، ويرديگى نعمتِ وجودى او نعمتِ وجوده پك مشتاق و لايق اولان روحِ إنسانيدن گرى آلسين.
اوچنجى منبع:روح ذىحيات، ذىشعور، نورانى، وجودِ خارجى گيديرلمش، جامع، حقيقتدار، كلّيت كسب ايتمگه مستعد بر قانونِ أمريدر. حالبوكه أڭ ضعيف اولان قوانينِ أمريه، ثبات و بقايه مظهردرلر. چونكه دقّت ايديلسه، معروضِ تغيّر اولان بتون نوعلرده برر حقيقتِ ثابته واردر كه، بتون تغيّرات و إنقلابات و أطوارِ حيات ايچنده يووارلانارق صورتلر دگيشديروب، ئولميهرك، ياشايهرق باقى قالييور. ايشته هر بر شخصِ إنسانى، ماهيتنڭ جامعيتيله و كلّى
— 153 —
شعوريله و عمومى تصوّراتيله بر شخص ايكن، بر نوع حكمنه گچمشدر. بر نوعه گلن و جارى اولان قانون، او شخصِ إنسانيده دخى جاريدر. مادام فاطرِ ذو الجلال، إنسانى جامع بر آيينه و كلّى بر عبوديتله و علوى بر ماهيتله ياراتمشدر. هر فرددهكى حقيقتِ روحيه، يوز بيڭلر صورت دگيشديرسه، إذنِ ربّانى ايله ئولميهجك، ياشايهرق گلديگى گبى گيدهجك. اويله ايسه او شخصِ إنسانينڭ حقيقتِ ذىشعورى و عنصرِ ذىحياتى اولان روحى دخى، اللّٰهڭ أمريله، إذنيله و إبقاسيله دائما باقيدر.
دردنجى منبع:روحه بر درجه مشابه و ايكيسى ده عالمِ أمردن و إرادهدن گلدكلرندن مصدر إعتباريله روحه بر درجه موافق، فقط يالڭز وجودِ حسّى اولميان نوعلرده حكمران اولان قوانينه دقّت ايديلسه و او ناموسلره باقيلسه گورونور كه: أگر او قانونِ أمرى، وجودِ خارجى گيسه ايدى، او نوعلرڭ برر روحى اولوردى. حالبوكه او قانون دائما باقيدر. دائما مستمر، ثابتدر. هيچ بر تغيّرات و إنقلابات، او قانونلرڭ وحدتنه تأثير ايتمز، بوزماز. مثلا: بر اينجير آغاجى ئولسه، طاغيلسه؛ اونڭ روحى حكمنده اولان قانونِ تشكّلاتى، ذرّه گبى بر چكردگنده ئولميهرك باقى قالير. ايشته مادام أڭ عادى و ضعيف أمرى قانونلر دخى بويله بقا ايله، دوام ايله علاقهداردر. ألبته روحِ إنسانى، دگل يالڭز بقا ايله، بلكه أبد الآباد ايله علاقهدار اولمق لازم گلير. چونكه روح دخى قرآنڭ نصّى ايله،
قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبِّى
فرمانِ جليلى ايله عالمِ أمردن گلمش بر قانونِ ذىشعور و بر ناموسِ ذىحياتدر كه؛ قدرتِ أزليه، اوڭا وجودِ خارجى گيديرمش. ديمك ناصلكه صفتِ إرادهدن و عالمِ أمردن گلن شعورسز قوانين، دائما ويا أغلبًا باقى قالييور. عينًا اونلرڭ بر نوع قارداشى و اونلر گبى صفتِ إرادهنڭ تجلّيسى و عالمِ أمردن گلن روح، بقايه مظهر اولمق داها زياده قطعيدر، لايقدر. چونكه ذىوجوددر، حقيقتِ خارجيه
— 154 —
صاحبيدر. هم اونلردن داها قويدر، داها علويدر. چونكه ذىشعوردر. هم اونلردن داها دائميدر، داها قيمتداردر. چونكه ذىحياتدر.
ايكنجى أساس
سعادتِ أبديهيه مقتضى واردر و او سعادتى ويرهجك فاعلِ ذو الجلال ده مقتدردر. هم خرابِ عالم، موتِ دنيا ممكندر. هم واقع اولاجقدر. يڭيدن إحياىِ عالم و حشر، ممكندر. هم واقع اولاجقدر. ايشته بو آلتى مسئلهيى، برر برر عقلى إقناع ايدهجك مختصر بر طرزده بيان ايدهجگز. ذاتًا اوننجى سوزده قلبى، ايمانِ كامل درجهسنه چيقارهجق درجهده برهانلر ذكر ايديلمشدر. شوراده ايسه، يالڭز عقلى إقناع ايدهجك، صوصديرهجق، أسكى سعيدڭ "نقطه رسالهسى"ندهكى بياناتى طرزنده بحث ايدهجگز.
أوت سعادتِ أبديهيه مقتضى موجوددر.او مقتضينڭ وجودينه دلالت ايدن برهانِ قطعى "اون منبع و مدار"دن سوزولن بر حدسدر.
برنجى مدار:دقّت ايديلسه، شو كائناتڭ عمومنده بر نظامِ أكمل، بر إنتظامِ قصدى واردر. هر جهتده رشحاتِ إختيار و لمعاتِ قصد گورونور. حتّى هر شيده بر نورِ قصد، هر شأنده بر ضياىِ إراده، هر حركتده بر لمعهِٔ إختيار، هر تركيبده بر شعلهِٔ حكمت، ثمراتنڭ شهادتيله نظرِ دقّته چارپييور. ايشته أگر سعادتِ أبديه اولمازسه، شو أساسلى نظام، بر صورتِ ضعيفهِٔ واهيهدن عبارت قالير. يالانجى، أساسسز بر نظام اولور. نظام و إنتظامڭ روحى اولان معنويات و روابط و نسب، هبا اولوب گيدر. ديمك نظامى نظام ايدن، سعادتِ أبديهدر. اويله ايسه نظامِ عالم، سعادتِ أبديهيه إشارت ايدييور.
— 155 —
ايكنجى مدار:خلقتِ كائناتده بر حكمتِ تامّه گورونويور. أوت عنايتِ أزليهنڭ تمثالى اولان حكمتِ إلٰهيه، كائناتڭ عمومنده گوسترديگى مصلحتلرڭ رعايتى و حكمتلرڭ إلتزامى لسانى ايله، سعادتِ أبديهيى إعلان ايدر. چونكه سعادتِ أبديه اولمازسه، شو كائناتده بِالبداهه ثابت اولان حكمتلرى، فائدهلرى، مكابره ايله إنكار ايتمك لازم گلير. اوننجى سوزڭ اوننجى حقيقتى، بو حقيقتى گونش گبى گوسترديگندن، اوڭا إكتفاءً بوراده إختصار ايدرز.
اوچنجى مدار:عقل و حكمت و إستقراء و تجربهنڭ شهادتلرى ايله ثابت اولان خلقتِ موجوداتدهكى عدمِ عبثيت و عدمِ إسراف، سعادتِ أبديهيه إشارت ايدر. فطرتده إسراف و خلقتده عبثيت اولماديغنه دليل، صانعِ ذو الجلالڭ هر شيئڭ خلقتنده أڭ قيصه يولى و أڭ ياقين جهتى و أڭ خفيف صورتى و أڭ گوزل كيفيتى إختيار و إنتخاب ايتمهسيدر و بعضًا بر شيئى، يوز وظيفه ايله توظيف ايتمهسيدر و بر اينجه شيئه بيڭ ميوه و غايهلرى طاقمهسيدر. مادام إسراف يوق و عبثيت اولماز، ألبته سعادتِ أبديه اولاجقدر. چونكه دونمهمك اوزره عدم، هر شيئى عبث ايدر، هر شى إسراف اولور. عموم فطرتده، أزجمله إنسانده، فنِّ منافع الأعضاء شهادتيله ثابت اولان عدمِ إسراف گوسترييور كه؛ إنسانده اولان حدسز إستعداداتِ معنويه و نهايتسز آمال و أفكار و ميولات دخى إسراف ايديلميهجكدر. اويله ايسه، إنساندهكى او أساسلى مَيلِ تكمّل، بر كمالڭ وجودينى گوسترر و او مَيلِ سعادت، سعادتِ أبديهيه نامزد اولديغنى قطعى اولارق إعلان ايدر. اويله اولمازسه إنسانڭ ماهيتِ حقيقيهسنى تشكيل ايدن او أساسلى معنويات، او علوى آمال، حكمتلى موجوداتڭ خلافنه اولارق إسراف و عبث اولور، قورور، هباءً گيدر. شو حقيقت، اوننجى سوزڭ اون برنجى حقيقتنده إثبات ايديلديگندن قيصه كسييورز.
— 156 —
دردنجى مدار:پك چوق نوعلرده، حتّى گيجه و گوندوزده، قيش و بهارده و جوِّ هواده حتّى إنسانڭ شخصلرنده، مدّتِ حياتنده دگيشديرديگى بدنلر و موته بڭزهين اويقو ايله حشر و نشره بڭزر برر نوع قيامت، بر قيامتِ كبرانڭ تحقّقنى إحساس ايدييور، رمزًا خبر ويرييورلر. أوت مثلا: هفتهلق بزم ساعتمزڭ ثانيه و دقيقه و ساعت و گونلرينى صايان چرخلرينه بڭزهين؛ اللّٰهڭ دنيا دينلن بيوك ساعتندهكى يوم، سنه، عمرِ بشر، دورانِ دنيا، بربرينه مقدّمه اولارق بربرندن خبر ويرييور، دونر ايشلرلر. گيجهدن صوڭره صباحى، قيشدن صوڭره بهارى ايشلدكلرى گبى؛ موتدن صوڭره صبحِ قيامت، او دستگاهدن، او ساعتِ عظمادن چيقهجغنى رمزًا خبر ويرييورلر.
بر شخصڭ مدّتِ عمرنده باشنه گلمش بر چوق قيامت چشيدلرى واردر. هر گيجه بر نوع ئولمكله، هر صباح بر نوع ديريلمكله أماراتِ حشريه گورديگى گبى، بش آلتى سنهده بِالإتّفاق بتون ذرّاتنى دگيشديرهرك، حتّى بر سنهده ايكى دفعه تدريجى بر قيامت و حشر تقليدينى گورمش. هم حيوان و نبات نوعلرنده اوچ يوز بيڭدن زياده حشر و نشر و قيامتِ نوعيهيى هر بهارده مشاهده ايدييور. ايشته بو قدر أمارات و إشاراتِ حشريه و بو قدر علامات و رموزاتِ نشريه ألبته قيامتِ كبرانڭ ترشّحاتى حكمنده، او حشره إشارت ايدييورلر. بر صانعِ حكيم طرفندن نوعلرده بويله قيامتِ نوعيهيى يعنى بتون نباتات كوكلرينى و بر قسم حيوانلرى عينًا بهارده إحيا ايتمك و ياپراقلرى و چيچكلرى و ميوهلرى گبى سائر بر قسم شيلرى عينيله دگل، مِثليله إعاده ايدهرك بر نوع حشر و نشر ياپمق؛ هر بر شخصِ إنسانيده قيامتِ عموميه ايچنده بر قيامتِ شخصيهيه دليل اولابيلير.
چونكه إنسانڭ بر تك شخصى، باشقهسنڭ بر نوعى حكمندهدر. زيرا فكر نورى، إنسانڭ آمالنه و أفكارينه اويله بر گنيشلك ويرمش كه، ماضى و مستقبلى
— 157 —
إحاطه ايدر. دنيايى دخى يوتسه طوق اولماز. سائر نوعلرده فردلرڭ ماهيتى جزئيهدر، قيمتى شخصيهدر، نظرى محدوددر، كمالى محصوردر، لذّتى و ألمى آنيدر. بشرڭ ايسه ماهيتى علويهدر، قيمتى غاليهدر، نظرى عامدر، كمالى حدسزدر، معنوى لذّتى و ألمى قسمًا دائميدر. اويله ايسه، بِالمشاهده سائر نوعلرده تكرّر ايدن بر چشيد قيامتلر و حشرلر؛ شو قيامتِ كبراىِ عموميهده، هر شخصِ إنسانى عينيله إعاده ايديلهرك حشر ايديلمسنه رمز ايدر، خبر ويرر. اوننجى سوزڭ طوقوزنجى حقيقتنده ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهسنده قطعيت ايله إثبات ايديلديگندن بوراده إختصار ايدرز.
بشنجى مدار:بشرڭ جوهرِ روحنده درج ايديلمش غيرِ محدود إستعدادات و او إستعداداتده مندمج اولان غيرِ محصور قابليتلر و او قابليتلردن نشئت ايدن حدسز مَيللر و او حدسز مَيللردن حاصل اولان نهايتسز أمللر و او نهايتسز أمللردن تولّد ايدن غيرِ متناهى أفكار و تصوّراتِ إنسانيه، شو عالمِ شهادتڭ آرقهسنده بولونان سعادتِ أبديهيه ألنى اوزاتمش، اوڭا گوزينى ديكمش، او طرفه متوجّه اولمش اولديغنى أهلِ تحقيق گورويور. ايشته هيچ يالان سويلهمهين فطرت و فطرتدهكى شو قطعى و شديد و صارصيلماز مَيلِ سعادتِ أبديه، سعادتِ أبديهنڭ تحقّقنه دائر وجدانه بر حدسِ قطعى ويرييور. اوننجى سوزڭ اون برنجى حقيقتى، بو حقيقتى گوندوز گبى گوسترديگندن قيصه كسييورز.
آلتنجى مدار:"رحمٰن الرحيم" اولان شو موجوداتڭ صانعِ ذو الجمالنڭ رحمتى، سعادتِ أبديهيى گوسترييور. أوت نعمتى نعمت ايدن، نعمتى نقمتلكدن خلاص ايدن و موجوداتى، فراقِ أبديدن حاصل اولان واويلالردن قورتاران سعادتِ أبديهيى؛ او رحمتڭ شأنندندر كه، بشردن أسيرگهمسين. چونكه بتون نعمتلرڭ
— 158 —
رأسى، رئيسى، غايهسى، نتيجهسى اولان سعادتِ أبديه ويريلمزسه، دنيا ئولدكدن صوڭره آخرت صورتنده ديرلمزسه، بتون نعمتلر نقمتلره تحوّل ايدرلر. او تحوّل ايسه، بِالبداهه و بِالضروره و عموم كائناتڭ شهادتيله محقّق و مشهود اولان رحمتِ إلٰهيهنڭ وجودينى إنكار ايتمك لازم گلير. حالبوكه رحمت، گونشدن داها پارلاق بر حقيقتِ ثابتهدر. باق رحمتڭ جلوهلرندن و لطيف آثارندن اولان عشق و شفقت و عقل نعمتلرينه دقّت ايت. أگر فراقِ أبدى و هجرانِ لا يزالىيه، حياتِ إنسانيه إنجرار ايدهجگنى فرض ايتسهڭ؛ گورورسڭ كه: او لطيف محبّت، أڭ بيوك بر مصيبت اولور. او لذيذ شفقت، أڭ بيوك بر علّت اولور. او نورانى عقل، أڭ بيوك بر بلا اولور. ديمك رحمت، (چونكه رحمتدر) هجرانِ أبدىيى، محبّتِ حقيقيهيه قارشى چيقارهماز. اوننجى سوزڭ ايكنجى حقيقتى، بو حقيقتى غايت گوزل بر صورتده گوسترديگندن بوراده إختصار ايديلدى.
يدنجى مدار:شو كائناتده گورونن و بيلينن بتون لطائف، بتون محاسن، بتون كمالات، بتون إنجذابات، بتون إشتياقات، بتون ترحّمات؛ برر معنادر، برر مضموندر، برر كلمهِٔ معنويهدر كه: شو كائناتڭ صانعِ ذو الجلالنڭ لطف و مرحمتنڭ تجلّياتنى، إحسان و كرمنڭ جلوهلرينى بِالضروره، بِالبداهه قلبه گوسترر، عقلڭ گوزينه صوقويور. مادام شو عالمده بر حقيقت واردر. بِالبداهه حقيقى رحمت واردر. مادام حقيقى رحمت واردر، سعادتِ أبديه اولاجقدر. اوننجى سوزڭ دردنجى حقيقتى، ايكنجى حقيقتى ايله برابر شو حقيقتى گوندوز گبى آيدينلاتمشدر.
سكزنجى مدار:إنسانڭ فطرتِ ذىشعورى اولان وجدانى، سعادتِ أبديهيه باقار، گوسترر. أوت، كيم كندى اويانيق وجداننى ديڭلرسه "أبد!.. أبد!" سسنى ايشيدهجكدر. بتون كائنات او وجدانه ويريلسه، أبده قارشى اولان
— 159 —
إحتياجنڭ يرينى طولديرهمز. ديمك او وجدان، او أبد ايچون مخلوقدر. ديمك بو وجدانى اولان إنجذاب و جذبه، بر غايهِٔ حقيقيهنڭ و بر حقيقتِ جاذبهدارڭ يالڭز جذبى ايله اولابيلير. اوننجى سوزڭ اون برنجى حقيقتنڭ خاتمهسى بو حقيقتى گوسترمشدر.
طوقوزنجى مدار:صادق، مصدوق، مصدّق اولان محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامڭ إخباريدر. أوت او ذاتڭ (عصم) سوزلرى، سعادتِ أبديهنڭ قپولرينى آچمشدر و اونڭ (عصم) كلاملرى سعادتِ أبديهيه قارشى برر پنجرهدر. ذاتًا بتون أنبيانڭ (عليهم السلام) إجماعنى و بتون أوليانڭ تواترينى ألنده طوتمش، بتون قوّتيله بتون دعوالرى؛ توحيدِ إلٰهيدن صوڭره شو حشر و سعادت نقطهسنده تمركز ايدييور. عجبا، شو قوّتى صارصهجق بر شى وار ميدر؟ اوننجى سوزڭ اون ايكنجى حقيقتى، شو حقيقتى پك ظاهر بر صورتده گوسترمشدر.
اوننجى مدار:اون اوچ عصرده يدى وجهله إعجازينى محافظه ايدن و يگرمى بشنجى سوزده إثبات ايديلديگى اوزره قرق عدد أنواعِ إعجازيله معجزه اولان قرآنِ معجز البيانڭ إخباراتِ قطعيهسيدر. أوت او قرآنڭ نفسِ إخبارى، حشرِ جسمانينڭ كشّافيدر و شو طلسمِ مغلقِ عالمڭ و شو رمزِ حكمتِ كائناتڭ مفتاحيدر. هم او قرآنِ معجز البيانڭ تضمّن ايتديگى و مكرّرًا تفكّره أمر ايدوب نظره وضع أيلديگى براهينِ عقليهِٔ قطعيه، بيڭلردر. أزجمله: بر قياسِ تمثيلىيى تضمّن ايدن وَ قَدْ خَلَقَكُمْ اَطْوَارًا و قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِى اَنْشَأَهَا اَوَّلَ مَرَّةٍ و بر دليلِ عدالته إشارت ايدن وَ مَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ گبى پك چوق آيات ايله حشرِ جسمانيدهكى سعادتِ أبديهيى گوسترهجك پك چوق دوربينلرى، نظرِ بشرڭ دقّتنه وضع ايتمشدر. قرآنڭ سائر آيتلر ايله ايضاح ايتديگى شو
— 160 —
وَ قَدْ خَلَقَكُمْ اَطْوَارًا و قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِى اَنْشَاَهَا اَوَّلَ مَرَّةٍ دهكى قياسِ تمثيلينڭ خلاصهسنى "نقطه" رسالهسنده شويله بيان ايتمشز كه:
وجودِ إنسان، طوردن طوره گچدكجه عجيب و منتظم إنقلابلر گچيرييور. نطفهدن علقهيه، علقهدن مضغهيه، مضغهدن عظم و لحمه، عظم و لحمدن خلقِ جديده يعنى إنسان صورتنه إنقلابى، غايت دقيق دستورلره تابعدر. او طورلرڭ هر بريسنڭ اويله قوانينِ مخصوصه و اويله نظاماتِ معيّنه و اويله حركاتِ مطّردهلرى واردر كه؛ جام گبى، آلتنده بر قصد، بر إراده، بر إختيار، بر حكمتڭ جلوهلرينى گوسترر. ايشته شو طرزده او وجودى ياپان صانعِ حكيم، هر سنه بر لباس گبى او وجودى دگيشديرر. او وجودڭ دگيشديرلمسى و بقاسى ايچون إنحلال ايدن أجزالرڭ يرينى طولديرهجق، چاليشهجق يڭى ذرّهلرڭ گلمسى ايچون بر تركيبه محتاجدر. ايشته او بدن حجيرهلرى، منتظم بر قانونِ إلٰهى ايله ييقيلديغندن ينه منتظم بر قانونِ ربّانى ايله تعمير ايتمك ايچون رزق ناميله بر مادّهِٔ لطيفهيى ايستر كه، او بدن عضولرينڭ آيرى آيرى حاجتلرى نسبتنده رزّاقِ حقيقى، بر قانونِ مخصوص ايله تقسيم و توزيع ايدييور.
شيمدى او رزّاقِ حكيمڭ گوندرديگى او مادّهِٔ لطيفهنڭ أطوارينه باق، گورهجكسڭ كه؛ او مادّهنڭ ذرّاتى بر قافله گبى كُرهِٔ هواده، طوپراقده، صوده طاغلمش ايكن بردن حركت أمرينى آلمشلر گبى بر حركتِ قصدىيى إشمام ايدن بر كيفيت ايله طوپلانيورلر. گويا اونلردن هر بر ذرّه، بر وظيفه ايله، بر معيّن مكانه گيتمك ايچون مأموردر گبى غايت منتظم طوپلانيورلر. هم گيديشاتندن گورونويور كه، بر فاعلِ مختارڭ بر قانونِ مخصوصى ايله سَوق ايديلوب، جمادات عالمندن مواليده، يعنى ذىحيات عالمنه گيررلر. صوڭره نظاماتِ معيّنه و حركاتِ مطّرده
— 161 —
ايله و دساتيرِ مخصوصه ايله رزق اولارق بر بدنه گيروب؛ او بدن ايچنده درت مطبخده پيشيريلدكدن صوڭره و درت إنقلاباتِ عجيبهيى گچيردكدن صوڭره و درت سوزگچدن سوزولدكدن صوڭره بدنڭ أقطارينه ياييلارق بتون محتاج اولان أعضالرڭ مختلف، آيرى آيرى درجهِٔ إحتياجلرينه گوره رزّاقِ حقيقينڭ عنايتيله و منتظم قانونلرى ايله إنقسام ايدرلر. ايشته او ذرّاتدن هانگى ذرّهيه بر نظرِ حكمتله باقسهڭ گورهجكسڭ كه: بصيرانه، منتظمانه، سميعانه، عليمانه سَوق اولونان او ذرّهيه، كور إتّفاق، قانونسز تصادف، صاغير طبيعت، شعورسز أسباب، هيچ اوڭا قاريشهماز. چونكه هر بريسى عنصرِ محيطدن طوت، تا بدن حجيرهسنه قدر هانگى طوره گيرمش ايسه، او طورڭ قوانينِ معيّنهسى ايله گويا إختيارًا عمل ايدييور، منتظمًا گيرييور. هانگى طبقهيه سفر ايتمش ايسه، اويله منتظم آديم آتييور كه؛ بِالبداهه بر سائقِ حكيمڭ أمريله گيدييور گبى گورونويور. ايشته بويله منتظم طوردن طوره، طبقهدن طبقهيه گيت گيده هدف و مقصدندن آيريلميهرق تا مقامِ لايقنه، مثلا توفيقڭ گوز ببگنه أمرِ ربّانى ايله گيرر، اوطورور، چاليشير. ايشته بو حالده، يعنى أرزاقدهكى تجلّئِ ربوبيت گوسترييور كه؛ إبتدا او ذرّهلر معيّن ايديلر، موظّف ايديلر، او مقاملر ايچون نامزد ايديلر. گويا هر بريسنڭ آلننده و جبههسنده "فلان حجيرهنڭ رزقى اولاجق" يازيلى گبى بر إنتظامڭ وجودى، هر آدمڭ آلننده قلمِ قدر ايله رزقى يازيلى اولديغنه و رزقى اوستنده إسمنڭ يازيلى اولماسنه إشارت ايدر.
عجبا ممكن ميدر كه: بو درجه نهايتسز بر قدرت و محيط بر حكمت ايله ربوبيت ايدن و ذرّاتدن تا سيّاراته قدر بتون موجوداتى قبضهِٔ تصرّفنده طوتمش و إنتظام و ميزان دائرهسنده دونديرن صانعِ ذو الجلال، "نشئهِٔ اُخرا"يى ياپماسين ويا ياپامسين! ايشته چوق آياتِ قرآنيه، شو حكمتلى نشئهِٔ اولىٰيى نظرِ بشره وضع
— 162 —
ايدييور. حشر و قيامتدهكى نشئهِٔ اُخرايى اوڭا تمثيل ايدهرك إستبعادى إزاله ايدر. دير:
قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِى اَنْشَأَهَا اَوَّلَ مَرَّةٍ
يعنى: "سزى هيچدن بو درجه حكمتلى بر صورتده كيم إنشا ايتمش ايسه، اودر كه، سزى آخرتده ديريلتهجكدر."
هم دير كه:
وَهُوَ الَّذِى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِ
يعنى: سزڭ حشرده إعادهڭز، ديريلمهڭز، دنيادهكى خلقتڭزدن داها قولاى، داها راحتدر." ناصلكه بر طابورڭ عسكرلرى، إستراحت ايچون طاغيلسه، صوڭره بر بورو ايله چاغريلسه قولاى بر صورتده طابور بايراغى آلتنده طوپلانمهلرى؛ يڭيدن بر طابور تشكيل ايتمكدن چوق قولاى و چوق راحتدر. اويله ده: "بر بدنده بربريله إمتزاج ايله اُنسيت و مناسبت پيدا ايدن ذرّاتِ أساسيه، حضرتِ إسرافيل عليه السلامڭ صورى ايله خالقِ ذو الجلالڭ أمرينه "لبّيك" ديمهلرى و طوپلانمهلرى؛ عقلًا برنجى ايجاددن داها قولاى، داها ممكندر. هم، بتون ذرّهلرڭ طوپلانمهلرى بلكه لازم دگل. نوهلر و تخملر حكمنده اولان و حديثده "عجب الذَنَبْ" تعبير ايديلن أجزاءِ أساسيه و ذرّاتِ أصليه، ايكنجى نشئه ايچون كافى بر أساسدر، تملدر. صانعِ حكيم، بدنِ إنسانىيى اونلرڭ اوستنده بنا ايدر.
اوچنجى آيت اولان وَ مَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ گبى آيتلرڭ إشارت ايتدكلرى قياسِ عدلينڭ خلاصهسى شودر كه:
عالمده چوق گورويورز كه: ظالم، فاجر، غدّار إنسانلر غايت رفاه و راحتله و مظلوم و متديّن آدملر غايت زحمت و ذلّت ايله عمر گچيرييورلر. صوڭره ئولوم گلير، ايكيسنى مساوى قيلار. أگر شو مساوات نهايتسز ايسه، بر نهايتى يوقسه،
— 163 —
ظلم گورونور. حالبوكه ظلمدن تنزّهى، كائناتڭ شهادتيله ثابت اولان عدالت و حكمتِ إلٰهيه، بو ظلمى هيچ بر جهتله قبول ايتمديگندن؛ بِالبداهه بر مجمعِ آخَرى إقتضا ايدرلر كه؛ برنجى، جزاسنى؛ ايكنجى، مكافاتنى گورسون. تا شو إنتظامسز، پريشان بشر، إستعدادينه مناسب تجزيه و مكافات گوروب عدالتِ محضهيه مدار و حكمتِ ربّانيهيه مظهر و حكمتلى موجوداتِ عالمڭ بر بيوك قارداشى اولابيلسين. أوت شو دارِ دنيا، بشرڭ روحنده مندمج اولان حدسز إستعدادلرڭ سنبللنمهسنه مساعد دگلدر. ديمك باشقه عالمه گوندريلهجكدر. أوت إنسانڭ جوهرى بيوكدر. اويله ايسه، أبده نامزددر. ماهيتى عاليهدر، اويله ايسه جنايتى دخى عظيمدر. سائر موجوداته بڭزهمز. إنتظامى ده مهمدر. إنتظامسز اولاماز، مهمل قالاماز، عبث ايديلمز، فناىِ مطلق ايله محكوم اولاماز، عدمِ صِرفه قاچاماز. اوڭا جهنّم آغزينى آچمش بكلهيور. جنّت ايسه آغوشِ نازدارانهسنى آچمش گوزلهيور. اوننجى سوزڭ اوچنجى حقيقتى بو ايكنجى مثالمزى غايت گوزل گوسترديگندن بوراده قيصه كسييورز.
ايشته مثال ايچون شو ايكى آيتِ كريمه گبى پك چوق براهينِ لطيفهِٔ عقليهيى تضمّن ايدن سائر آيتلرى دخى قياس أيله، تتبّع ايت. ايشته منابعِ عشره و اون مدار؛ بر حدسِ قطعى، بر برهانِ قاطعى إنتاج ايدييورلر و او پك أساسلى حدس و او پك قوّتلى برهان، حشر و قيامته داعى و مقتضينڭ وجودينه قطعيًا دلالت ايتدكلرى گبى؛ صانعِ ذو الجلالڭ دخى (اوننجى سوزده قطعيًا إثبات ايديلديگى اوزره) حكيم، رحيم، حفيظ، عادل گبى أكثر أسماءِ حسنىسى، حشر و قيامتڭ گلمسنى و سعادتِ أبديهنڭ وجودينى إقتضا ايدرلر و سعادتِ أبديهنڭ تحقّقنه قطعى دلالت ايدرلر. ديمك حشر و قيامته مقتضى او درجه قوّتليدر كه، هيچ بر شك و شبههيه مدار اولاماز.
— 164 —
اوچنجى أساس
فاعل، مقتدردر.
أوت ناصل حشرڭ مقتضيسى، شبههسز موجوددر. حشرى ياپهجق ذات ده نهايت درجهده مقتدردر. اونڭ قدرتنده نقصان يوقدر. أڭ بيوك و أڭ كوچك شيلر، اوڭا نسبةً بردرلر. بر بهارى خلق ايتمك، بر چيچك قدر قولايدر. أوت بر قدير كه: شو عالم؛ بتون گونشلرى، ييلديزلرى، عوالمى، ذرّاتى، جواهرى نهايتسز لسانلرله اونڭ عظمتنه و قدرتنه شهادت ايدر. هيچ بر وهم و وسوسهنڭ حقّى وار ميدر كه، حشرِ جسمانىيى او قدرتدن إستبعاد ايتسين. أوت بِالمشاهده بر قديرِ ذو الجلال شو عالم ايچنده، هر عصرده برر يڭى و منتظم دنيايى خلق ايدن، حتّى هر سنهده برر يڭى سيّار، منتظم كائناتى ايجاد ايدن، حتّى هر گونده برر يڭى منتظم عالم ياپان؛ دائما شو سماوات و أرض يوزنده و بربرى آرقهسنده گچيجى دنيالرى، كائناتلرى كمالِ حكمت ايله خلق ايدن، دگيشديرن و عصرلر و سنهلر، بلكه گونلر عددنجه منتظم عالملرى زمان ايپنه آصان و اونڭله عظمتِ قدرتنى گوسترن و يوز بيڭ چشيد حشرڭ نقشلريله تزيين ايتديگى قوجه بهار چيچگنى كُرهِٔ أرضڭ باشنه بر تك چيچك گبى طاقان و اونڭله كمالِ حكمتنى، جمالِ صنعتنى إظهار ايدن بر ذات، "ناصل قيامتى گتيرهجك، ناصل بو دنيايى آخرتله دگيشديرهجك" دينلير مى؟ شو قديرڭ كمالِ قدرتنى و هيچ بر شى اوڭا آغير گلمديگنى و أڭ بيوك شى أڭ كوچك شى گبى اونڭ قدرتنه آغير گلمديگنى و حدسز أفراد، بر تك فرد گبى او قدرته قولاى گلديگنى، شو آيتِ كريمه إعلان ايدييور:
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
شو آيتڭ حقيقتنى اوننجى سوزڭ خاتمهسنده إجمالًا و نقطه رسالهسنده و يگرمنجى مكتوبده ايضاحًا بيان ايتمشز. شو مقام مناسبتيله اوچ مسئله صورتنده بر پارچه ايضاح ايدرز:
— 165 —
ايشته قدرتِ إلٰهيه ذاتيهدر. اويله ايسه عجز تخلّل ايدهمز. هم ملكوتيتِ أشيايه تعلّق ايدر. اويله ايسه موانع تداخل ايدهمز. هم نسبتى قانونيدر. اويله ايسه جزء، كلّه مساوى گلير و جزئى، كلّى حكمنه گچر. ايشته شو اوچ مسئلهيى إثبات ايدهجگز.
برنجى مسئله:قدرتِ أزليه، ذاتِ أقدسِ إلٰهيهنڭ لازمهِٔ ضروريهِٔ ذاتيهسيدر. يعنى، بِالضروره ذاتڭ لازمهسيدر. هيچ بر جهتِ إنفكاكى اولاماز. اويله ايسه، قدرتڭ ضدّى اولان عجز، او قدرتى إستلزام ايدن ذاته بِالبداهه عارض اولاماز. چونكه او حالده جمعِ ضدّيْن لازم گلير. مادام عجز، ذاته عارض اولاماز؛ بِالبداهه او ذاتڭ لازمى اولان قدرته تخلّل ايدهمز. مادام عجز، قدرتڭ ايچنه گيرهمز؛ بِالبداهه او قدرتِ ذاتيهده مراتب اولاماز. چونكه هر شيئڭ وجود مراتبى، او شيئڭ ضدلرينڭ تداخلى ايلهدر. مثلا: حرارتدهكى مراتب، برودتڭ تخللى ايلهدر؛ حُسندهكى درجات، قبحڭ تداخلى ايلهدر و هكذا قياس ايت... فقط ممكناتده، حقيقى و طبيعى لزومِ ذاتى اولماديغندن، ممكناتده ضدلر بربرينه گيرهبيلمش. مرتبهلر تولّد ايدهرك إختلافات ايله تغيّراتِ عالم نشئت ايتمشدر. مادام كه قدرتِ أزليهده مراتب اولاماز. اويله ايسه، مقدورات دخى، بِالضروره قدرته نسبتى بر اولور. أڭ بيوك أڭ كوچگه مساوى و ذرّهلر، ييلديزلره أمثال اولور. بتون حشرِ بشر، بر تك نفسڭ إحياسى گبى؛ بر بهارڭ ايجادى، بر تك چيچگڭ صنعى گبى او قدرته قولاى گلير. أگر أسبابه إسناد ايديلسه؛ او وقت بر تك چيچك، بر بهار قدر آغير اولور.
شو سوزڭ ايكنجى مقامنڭ دردنجى "اللّٰه أكبر" مرتبهسنڭ آخر فقرهسنڭ حاشيهسنده، هم يگرمى ايكنجى سوزده، هم يگرمنجى مكتوبده و ذيلنده إثبات ايديلمش كه: خلقتِ أشيا واحدِ أحده ويريلسه، بتون أشيا، بر شى گبى قولاى اولور. أگر أسبابه ويريلسه؛ بر شى، بتون أشيا قدر كلفتلى، آغير اولور.
— 166 —
ايكنجى مسئله كه؛قدرت، ملكوتيتِ أشيايه تعلّق ايدر. أوت، كائناتڭ آيينه گبى ايكى يوزى وار. برى، ملك جهتى كه؛ آيينهنڭ رنكلى يوزينه بڭزر. ديگرى، ملكوتيت جهتى كه؛ آيينهنڭ پارلاق يوزينه بڭزر. ملك جهتى ايسه، ضدلرڭ جولانگاهيدر. گوزل چركين، خير شر، كوچك بيوك آغير قولاى گبى أمرلرڭ محلِّ وروديدر. ايشته شونڭ ايچوندر كه: صانعِ ذو الجلال أسبابِ ظاهريهيى، تصرّفاتِ قدرتنه پرده ايتمشدر. تا دستِ قدرت، ظاهر عقله گوره خسيس و نالايق أمرلرله بِالذّات مباشرتى گورونمسين. چونكه عظمت و عزّت، اويله ايستر. فقط او وسائط و أسبابه حقيقى تأثير ويرمهمشدر. چونكه وحدت أحديت اويله ايستر. ملكوتيت جهتى ايسه، هر شيده پارلاقدر، تميزدر. تشخّصاتڭ رنكلرى، مزخرفاتلرى، اوڭا قاريشماز. او جهت، واسطهسز كندى خالقنه متوجّهدر. اونده ترتّبِ أسباب، تسلسلِ علل يوقدر. اوڭا علّيت، معلوليت گيرهمز. أگرى بوگريسى يوقدر. مانعلر مداخله ايدهمزلر. ذرّه، شمسه قارداش اولور.
الحاصل:او قدرت هم بسيطدر، هم نامتناهيدر، هم ذاتيدر. محلِّ تعلّقِ قدرت ايسه، هم واسطهسز، هم لكهسز، هم عصيانسزدر. اويله ايسه، او قدرتڭ دائرهسنده بيوك كوچگه قارشى تكبّرى يوق. جماعت فرده قارشى رجحانى اولاماز. كلّ جزئه نسبةً، قدرته قارشى فضله نازلانهمز.
اوچنجى مسئله كه؛قدرتڭ نسبتى قانونيدر. يعنى: چوغه آزه، بيوگه كوچگه بر باقار. شو مسئلهِٔ غامضهيى بر قاچ تمثيل ايله ذهنه تقريب ايدهجگز.
ايشته كائناتده "شفّافيت" "مقابله" "موازنه" "إنتظام" "تجرّد" "إطاعت" برر أمردر كه؛ چوغى آزه، بيوگى كوچگه مساوى قيلار.
— 167 —
برنجى تمثيل:"شفّافيت" سرّينى گوسترر.
مثلا: شمسڭ فيضِ تجلّيسى اولان تمثالى و عكسى، دڭزڭ يوزنده و دڭزڭ هر بر قطرهسنده عين هويتى گوسترر. أگر كُرهِٔ أرض، پردهسز گونشه قارشى مختلف جام پارچهلرندن مركّب اولسه؛ شمسڭ عكسى، هر بر پارچهده و بتون زمين يوزنده مزاحمتسز، تجزّيسز، تناقصسز بر اولور. أگر فرضا شمس، فاعلِ مختار اولسه ايدى و فيضِ ضياسنى، تمثالِ عكسنى إرادهسيله ويرسه ايدى؛ بتون زمين يوزينه ويرديگى فيضى، بر ذرّهيه ويرديگى فيضدن داها آغير اولامازدى.
ايكنجى تمثيل:"مقابله" سرّيدر. مثلا:
ذىحيات فردلردن (يعنى إنسانلردن) تركّب ايدن بر دائرهِٔ عظيمهنڭ نقطهِٔ مركزيهسندهكى فردڭ ألنده بر موم و دائرهِٔ محيطدهكى فردلرڭ أللرنده ده برر آيينه فرض ايديلسه؛ نقطهِٔ مركزيهنڭ محيط آيينهلرينه ويرديگى فيض و جلوهِٔ عكس، مزاحمتسز، تجزّيسز، تناقصسز، نسبتى بردر.
اوچنجى تمثيل:"موازنه" سرّيدر. مثلا:
حقيقى و حسّاس و چوق بيوك بر ميزان بولونسه؛ ايكى گوزنده ايكى گونش ويا ايكى ييلديز ويا ايكى طاغ ويا ايكى يمورطه ويا ايكى ذرّه هر هانگيسى بولونورسه بولونسون، صرف اولونهجق عين قوّت ايله او حسّاس عظيم ترازينڭ بر گوزى گوگه، برى زمينه اينهبيلير.
دردنجى تمثيل:"إنتظام" سرّيدر. مثلا:
أڭ عظيم بر گمى، أڭ كوچك بر اويونجق گبى چوريلهبيلير.
— 168 —
بشنجى تمثيل:"تجرّد" سرّيدر. مثلا:
تشخّصاتدن مجرّد بر ماهيت، بتون جزئياتنه أڭ كوچگندن أڭ بيوگنه تناقص ايتمهدن، تجزّى ايتمهدن بر باقار، گيرر. تشخّصاتِ ظاهريه جهتندهكى خصوصيتلر، مداخله ايدوب شاشيرتماز. او ماهيتِ مجرّدهنڭ نظرينى تغيير ايتمز. مثلا: ايگنه گبى بر باليق، بالينه باليغى گبى او ماهيتِ مجرّدهيه مالكدر. بر ميقروب، بر گرگدان گبى ماهيتِ حيوانيهيى طاشييور.
آلتنجى تمثيل:"إطاعت" سرّينى گوسترر. مثلا: بر قوماندان، "آرش" أمرى ايله بر نفرى تحريك ايتديگى گبى، عين أمر ايله بر اوردويى تحريك ايدر.
شو تمثيلِ إطاعت سرّينڭ حقيقتى شودر كه: كائناتده، بِالتجربه هر شيئڭ بر نقطهِٔ كمالى واردر. او شيئڭ، او نقطهيه بر مَيلى واردر. مضاعف مَيل، إحتياج اولور. مضاعف إحتياج، إشتياق اولور. مضاعف إشتياق، إنجذاب اولور. و إنجذاب، إشتياق، إحتياج، مَيل؛ جنابِ حقّڭ أوامرِ تكوينيهسنڭ، ماهيتِ أشيا طرفندن برر حبّه و نوهِٔ إمتثاليدرلر. ممكنات ماهيتلرينڭ مطلق كمالى، مطلق وجوددر. خصوصى كمالى، إستعدادلرينى قوّهدن فعله چيقاران اوڭا مخصوص بر وجوددر. ايشته بتون كائناتڭ كُنْ أمرينه إطاعتى، بر تك نفر حكمنده اولان بر ذرّهنڭ إطاعتى گبيدر. إرادهِٔ أزليهدن گلن كُنْ أمرِ أزليسنه ممكناتڭ إطاعتى و إمتثالنده، ينه إرادهنڭ تجلّيسى اولان مَيل و إحتياج و شوق و إنجذاب؛ بردن، برابر مندمجدر. لطيف صو، نازك بر مَيلله إنجماد أمرينى آلديغى وقت دميرى پارچهلامسى، إطاعت سرّينڭ قوّتنى گوسترر.
شو آلتى تمثيل؛ هم ناقص، هم متناهى، هم ضعيف، هم تأثيرِ حقيقيسى يوق اولان ممكنات قوّتنده و فعلنده بِالمشاهده گورونسه؛ ألبته هم غيرِ متناهى، هم أزلى، هم أبدى، هم بتون كائناتى عدمِ صِرفدن ايجاد ايدن و بتون عقولى حيرتده
— 169 —
بيراقان، هم آثارِ عظمتيله تجلّى ايدن قدرتِ أزليهيه نسبةً شبههسز هر شى مساويدر. هيچ بر شى اوڭا آغير گلمز (غفلت اولونميه). شو آلتى سرّڭ كوچك ميزانلريله او قدرت طارتيلماز و مناسبته گيرهمز. يالڭز فهمه تقريب و إستبعادى إزاله ايچون ذكر ايديلير.
اوچنجى أساسڭ نتيجه و خلاصهسى:مادام قدرتِ أزليه غيرِ متناهيدر. هم ذاتِ أقدسه لازمهِٔ ضروريهدر. هم هر شيئڭ لكهسز، پردهسز ملكوتيت جهتى، اوڭا متوجّهدر. هم اوڭا مقابلدر. هم تساوئِ طرفَيْندن عبارت اولان إمكان إعتباريله موازنتدهدر. هم شريعتِ فطريهِٔ كبرا اولان نظامِ فطرته و قوانينِ عادت اللّٰهه مطيعدر. هم مانعلردن و آيرى آيرى خصوصيتلردن ملكوتيت جهتى مجرّد و صافيدر. ألبته أڭ بيوك شى، أڭ كوچك شى گبى، او قدرته زياده نازلانماز، مقاومت ايتمز. اويله ايسه حشرده بتون ذوى الأرواحڭ إحياسى، بر سينگڭ بهارده إحياسندن داها زياده قدرته آغير اولماز. اويله ايسه
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
فرمانى مبالغهسزدر، طوغريدر، حقدر. اويله ايسه، مدّعامز اولان "فاعل مقتدردر، او جهتده هيچ بر مانع يوقدر" قطعى بر صورتده تحقّق ايتدى.
دردنجى أساس
ناصل قيامت و حشره مقتضى وار و حشرى گتيرهجك فاعل دخى مقتدردر. اويله ده: شو دنيانڭ، قيامت و حشره قابليتى واردر. ايشته شو محل قابلدر اولان مدّعامزده درت مسئله واردر.
— 170 —
برنجيسى:شو عالمِ دنيانڭ إمكانِ موتيدر.
ايكنجيسى:او موتڭ وقوعيدر.
اوچنجيسى:او خراب اولمش، ئولمش دنيانڭ، آخرت صورتنده تعمير و ديريلمهسنڭ إمكانيدر.
دردنجيسى:او ممكن اولان تعمير و إحيانڭ وقوع بولماسيدر.
برنجى مسئله:شو كائناتڭ موتى، ممكندر. چونكه بر شى قانونِ تكاملده داخل ايسه، او شيده على كلّ حال نشو و نما واردر. نشو و نما و بيومك وارسه، اوڭا على كلّ حال بر عمرِ فطرى واردر. عمرِ فطريسى وار ايسه، على كلّ حال بر أجلِ فطريسى واردر. غايت گنيش بر إستقراء و تتبّع ايله ثابتدر كه، اويله شيلر موتڭ پنچهسندن كندينى قورتارهمز. أوت ناصلكه إنسان كوچك بر عالمدر، ييقيلمقدن قورتولاماز. عالم دخى بيوك بر إنساندر، او دخى ئولومڭ پنچهسندن قورتولاماز. او ده ئولهجك، صوڭره ديريلهجك ويا ياتوب صوڭره صبحِ حشرله گوزينى آچاجقدر. هم ناصلكه كائناتڭ بر نسخهِٔ مصغّرهسى اولان بر شجرهِٔ ذىحيات، تخريب و إنحلالدن باشنى قورتارهمز. اويله ده: شجرهِٔ خلقتدن تشعّب ايتمش اولان سلسلهِٔ كائنات تعمير و تجديد ايچون، تخريبدن، طاغيلمقدن كندينى قورتارهمز. "أگر دنيانڭ أجلِ فطريسندن أوّل إرادهِٔ أزليهنڭ إذنى ايله، خارجى بر مرض ويا مخرب بر حادثه باشنه گلمزسه و اونڭ صانعِ حكيمى دخى أجلِ فطريدن أوّل اونى بوزمازسه، هر حالده حتّى فنّى بر حساب ايله بر گون گلهجك كه:
اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ٭ وَاِذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ ٭ وَاِذَا الْجِبَالُ سُيِّرَتْ ٭ اِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ ٭ وَاِذَا الْكَوَاكِبُ انْتَثَرَتْ ٭ وَاِذَا الْبِحَارُ فُجِّرَتْ
معنالرى و سرلرى، قديرِ أزلينڭ إذنى ايله تظاهر ايدوب، او دنيا اولان بيوك إنسان
— 171 —
سكراته باشلايوب عجيب بر خيريلتى ايله و مدهش بر صوت ايله فضايى چينلاتوب طولديرهجق، باغيروب ئولهجك؛ صوڭره أمرِ إلٰهى ايله ديريلهجكدر.
اينجه رمزلى بر مسئله
ناصلكه صو، كندى ضررينه اولارق إنجماد ايدر. بوز، بوزڭ ضررينه تميّع ايدر. لبّ، قشرڭ ضررينه قوّتلشير. لفظ، معنا ضررينه قالينلاشير. روح، جسد حسابنه ضعيفلشير. جسد، روح حسابنه اينجهلشير. اويله ده: عالمِ كثيف اولان دنيا، عالمِ لطيف اولان آخرت حسابنه، حيات ماكينهسنڭ ايشلهمسيله شفّافلاشير، لطيفلشير. قدرتِ فاطره، غايت حيرت ويريجى بر فعاليتله كثيف، جامد، سونمش، ئولمش أجزالرده نورِ حياتى سرپمسى، بر رمزِ قدرتدر كه؛ عالمِ لطيف حسابنه شو عالمِ كثيفى نورِ حيات ايله أريتييور، يانديرييور، ايشيقلانديرييور، حقيقتنى قوّتلشديرييور. أوت، حقيقت نه قدر ضعيف ايسه ده ئولمز، صورت گبى محو اولماز. بلكه تشخّصلرده، صورتلرده سير و سفر ايدر. حقيقت بيور، إنكشاف ايدر، گيتدكجه گنيشلنير. قشر و صورت ايسه أسكيلشير، اينجهلشير، پارچهلانير. ثابت و بيومش حقيقتڭ قامتنه ياقيشمق ايچون داها گوزل اولارق تازهلشير. زياده و نقصان نقطهسنده حقيقتله صورت، معكوسًا متناسبدرلر. يعنى: صورت قالينلاشدقجه، حقيقت اينجهلشير. صورت اينجهلشدكجه، حقيقت او نسبتده قوّت بولور. ايشته شو قانون، قانونِ تكامله داخل اولان بتون أشيايه شاملدر. ديمك هر حالده بر زمان گلهجك كه: كائنات حقيقتِ عظماسنڭ قشر و صورتى اولان عالمِ شهادت، فاطرِ ذو الجلالڭ إذنيله پارچهلانهجق. صوڭره داها گوزل بر صورتده تازهلنهجكدر.
يَوْمَ تُبَدَّلُ الْاَرْضُ غَيْرَ الْاَرْضِ
سرّى تحقّق ايدهجكدر.
الحاصل: دنيانڭ موتى ممكن، هم هيچ شبهه گتيرمز كه ممكندر.
— 172 —
ايكنجى مسئله:موتِ دنيانڭ وقوع بولماسيدر. شو مسئلهيه دليل: بتون أديانِ سماويهنڭ إجماعيدر و بتون فطرتِ سليمهنڭ شهادتيدر و شو كائناتڭ بتون تحوّلات و تبدّلات و تغيّراتنڭ إشارتيدر. هم عصرلر، سنهلر عددنجه ذىحيات دنيالرڭ و سيّار عالملرڭ، شو دنيا مسافرخانهسنده موتلريله، أصل دنيانڭ ده اونلر گبى ئولمسنه شهادتلريدر.
شو دنيانڭ سكراتنى، آياتِ قرآنيهنڭ إشارت ايتديگى صورتده تخيّل ايتمك ايسترسهڭ، باق: شو كائناتڭ أجزالرى، دقيق، علوى بر نظام ايله بربرينه باغلانمش. خفى، نازك، لطيف بر رابطه ايله طوتونمش و او درجه بر إنتظام ايچندهدر كه؛ أگر أجرامِ علويهدن تك بر جِرم، كُنْ أمرينه ويا "محورندن چيق" خطابنه مظهر اولونجه، شو دنيا سكراته باشلار. ييلديزلر چارپيشهجق، أجراملر طالغهلانهجق، نهايتسز فضاىِ عالمده ميليونلر گلّهلرى، كرهلر گبى بيوك طوپلرڭ مدهش صدالرى گبى واويلايه باشلار. بربرينه چارپيشهرق، قيغلجيملر صاچارق، طاغلر اوچارق، دڭزلر يانهرق ير يوزى دوزلنهجك. ايشته شو موت و سكرات ايله قديرِ أزلى كائناتى چالقهلار؛ كائناتى تصفيه ايدوب، جهنّم و جهنّمڭ مادّهلرى بر طرفه، جنّت و جنّتڭ موادِّ مناسبهلرى باشقه طرفه چكيلير، عالمِ آخرت تظاهر ايدر.
اوچنجى مسئله:ئولهجك عالمڭ ديرلمسى ممكندر. چونكه ايكنجى أساسده إثبات ايديلديگى گبى؛ قدرتده نقصان يوقدر. مقتضى ايسه، غايت قوّتليدر. مسئله ايسه ممكناتدندر. ممكن بر مسئلهنڭ غايت قوّتلى بر مقتضيسى وار ايسه، فاعلڭ قدرتنده نقصانيت يوق ايسه؛ اوڭا ممكن دگل، بلكه واقع صورتيله باقيلهبيلير.
— 173 —
رمزلى بر نكته
شو كائناته دقّت ايديلسه گورونويور كه: ايچنده ايكى عنصر وار كه، هر طرفه اوزانمش، كوك آتمش. خير شر، گوزل چركين، نفع ضرر، كمال نقصان، ضيا ظلمت، هدايت ضلالت، نور نار، ايمان كفر، طاعت عصيان، خوف محبّت گبى آثارلريله، ميوهلريله شو كائناتده أضداد بربريله چارپيشييور. دائما تغيّر و تبدّلاته مظهر اولويور. باشقه بر عالمڭ محصولاتنڭ تزگاهى حكمنده چرخلرى دونويور. ألبته او ايكى عنصرڭ بربرينه ضد اولان داللرى و نتيجهلرى، أبده گيدهجك؛ تمركز ايدوب بربرندن آيريلهجق. او وقت، جنّت جهنّم صورتنده تظاهر ايدهجكدر. مادام عالمِ بقا، شو عالمِ فنادن ياپيلاجقدر. ألبته عناصرِ أساسيهسى، بقايه و أبده گيدهجكدر. أوت جنّت جهنّم، شجرهِٔ خلقتدن أبد طرفنه اوزانوب أگيلهرك گيدن دالنڭ ايكى ميوهسيدر و شو سلسلهِٔ كائناتڭ ايكى نتيجهسيدر و شو سَيْلِ شئوناتڭ ايكى مخزنيدر و أبده قارشى جريان ايدن و طالغهلانان موجوداتڭ ايكى حوضيدر و لطف و قهرڭ ايكى تجلّيگاهيدر كه؛ دستِ قدرت بر حركتِ شديده ايله كائناتى جالقالاديغى وقت، او ايكى حوض مناسب مادّهلرله طولاجقدر.
شو رمزلى نكتهنڭ سرّى شودر كه:
حكيمِ أزلى عنايتِ سرمديه و حكمتِ أزليهنڭ إقتضاسيله، شو دنيايى تجربهيه محل و إمتحانه ميدان و أسماءِ حسنىسنه آيينه و قلمِ قدر و قدرتنه صحيفه اولمق ايچون ياراتمش. و تجربه و إمتحان ايسه نشو و نمايه سببدر. او نشو و نما ايسه، إستعدادلرڭ إنكشافنه سببدر. او إنكشاف ايسه، قابليتلرڭ تظاهرينه سببدر. او قابليتلرڭ تظاهرى ايسه، حقائقِ نسبيهنڭ ظهورينه سببدر. حقائقِ نسبيهنڭ
— 174 —
ظهورى ايسه، صانعِ ذو الجلالڭ أسماءِ حسنىسنڭ نقوشِ تجلّياتنى گوسترمسنه و كائناتى مكتوباتِ صمدانيه صورتنه چويرمسنه سببدر. ايشته شو سرِّ إمتحان و سرِّ تكليف ايلهدر كه؛ أرواحِ عاليهنڭ ألماس گبى جوهرلرى، أرواحِ سافلهنڭ كومور گبى مادّهلرندن تصفّى ايدر، آيريلير.
ايشته بو مذكور سرلر گبى داها بيلمديگمز چوق اينجه، عالى حكمتلر ايچون، عالمى بو صورتده إراده ايتديگندن شو عالمڭ تغيّر و تحوّلنى دخى او حكمتلر ايچون إراده ايتدى. تحوّل و تغيّر ايچون ضدلرى بربرينه حكمتله قاريشديردى و قارشى قارشىيه گتيردى. ضررلرى منفعتلره مزج ايدهرك، شرلرى خيرلره إدخال ايدهرك، چركينلكلرى گوزللكلرله جمع ايدهرك، خمور گبى يوغورهرق شو كائناتى تبدّل و تغيّر قانوننه و تحوّل و تكامل دستورينه تابع قيلدى.
وقتا كه مجلسِ إمتحان قپاندى. تجربه وقتى بيتدى. أسماءِ حسنى حكمنى إجرا ايتدى. قلمِ قدر، مكتوباتنى تماميله يازدى. قدرت، نقوشِ صنعتنى تكميل ايتدى. موجودات، وظائفنى ايفا ايتدى. مخلوقات، خدمتلرينى بيتيردى. هر شى، معناسنى إفاده ايتدى. دنيا، آخرت فدانلرينى يتيشديردى. زمين، صانعِ قديرڭ بتون معجزاتِ قدرتنى، عموم خوارقِ صنعتنى تشهير ايدوب گوستردى. شو عالمِ فنا، سرمدى منظرهلرى تشكيل ايدن لوحهلرى زمان شريدينه طاقدى. او صانعِ ذو الجلالڭ حكمتِ سرمديهسى و عنايتِ أزليهسى؛ او إمتحان نتيجهلرينى، او تجربهنڭ نتيجهلرينى، او أسماءِ حسنىنڭ تجلّيلرينڭ حقيقتلرينى، او قلمِ قدر مكتوباتنڭ حقائقنى، او نمونهمثال نقوشِ صنعتنڭ أصللرينى، او وظائفِ موجوداتڭ فائدهلرينى، غايهلرينى، او خدماتِ مخلوقاتڭ اجرتلرينى و او كلماتِ كتابِ كائناتڭ إفاده ايتدكلرى معنالرڭ حقيقتلرينى و إستعداد چكردكلرينڭ
— 175 —
سنبللنمهسنى و بر محكمهِٔ كبرا آچماسنى و دنيادن آلينمش مثالى منظرهلرڭ گوسترمسنى و أسبابِ ظاهريهنڭ پردهسنى ييرتمسنى و هر شى طوغريدن طوغرىيه خالقِ ذو الجلالنه تسليم ايتمهسى گبى حقيقتلرى إقتضا ايتدى و او مذكور حقيقتلرى إقتضا ايتديگى ايچون، كائناتى دغدغهِٔ تغيّر و فنادن، تحوّل و زوالدن قورتارمق و أبديلشديرمك ايچون او ضدلرڭ تصفيهسنى ايستدى و تغيّرڭ أسبابنى و إختلافاتڭ مادّهلرينى تفريق ايتمك ايستدى. ألبته قيامتى قوپارهجق و او نتيجهلر ايچون تصفيه ايدهجك. ايشته شو تصفيهنڭ نتيجهسنده جهنّم أبدى و دهشتلى بر صورت آلوب، طائفهلرى
وَامْتَازُوا الْيَوْمَ اَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ
تهديدينه مظهر اولاجق. جنّت أبدى، حشمتلى بر صورت گيهرك أهل و أصحابى
سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ
خطابنه مظهر اولاجق. يگرمى سكزنجى سوزڭ برنجى مقامنڭ ايكنجى سؤالنده إثبات ايديلديگى گبى؛ حكيمِ أزلى، شو ايكى خانهنڭ سكنهلرينه، قدرتِ كاملهسيله أبدى و ثابت بر وجود ويرر كه؛ هيچ إنحلال و تغيّره و إختيارلغه و إنقراضه معروض قالمازلر. چونكه إنقراضه سببيت ويرن تغيّرڭ أسبابى بولونماز.
دردنجى مسئله:شو ممكن، واقع اولاجقدر. أوت دنيا، ئولدكدن صوڭره آخرت اولارق ديريلتيلهجكدر. دنيا خراب ايديلدكدن صوڭره، او دنيايى ياپان ذات، ينه داها گوزل بر صورتده اونى تعمير ايدهجك، آخرتدن بر منزل ياپهجقدر. شوڭا دليل باشده قرآنِ كريم بيڭلر براهينِ عقليهيى تضمّن ايدن عموم آياتيله و بتون كتبِ سماويه بونده متّفق بولونديغى گبى؛ ذاتِ ذو الجلالڭ أوصافِ جلاليهسى و أوصافِ جماليهسى و أسماءِ حسنىسى، بونڭ وقوعنه قطعى صورتده دلالت ايدرلر و أنبيايه گوندرديگى بتون سماوى فرمانلرى ايله قيامتى و حشرڭ ايجادينى
— 176 —
وعد ايتمش. ايشته مادام وعد ايتمش، ألبته ياپهجقدر. اوننجى سوزڭ سكزنجى حقيقتنه مراجعت ايت. هم باشده محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامڭ بيڭ معجزاتنڭ قوّتيله، بتون أنبياء و مرسلينڭ و أولياء و صدّيقينڭ، وقوعنده متّفق اولوب خبر ويردكلرى گبى؛ شو كائنات بتون آياتِ تكوينيهسيله، وقوعندن خبر ويرييور.
الحاصل:اوننجى سوز بتون حقائقيله، يگرمى سكزنجى سوز ايكنجى مقامنده لاسيّمالردهكى بتون براهينيله، غروب ايتمش گونشڭ صباحلين يڭيدن طلوع ايدهجگى درجهسنده بر قطعيتله گوسترمشدر كه: حياتِ دنيويهنڭ غروبندن صوڭره شمسِ حقيقت، حياتِ اُخرويه صورتنده چيقاجقدر.
ايشته باشدن بورايه قدر بياناتمز، إسمِ حكيمدن إستمداد و فيضِ قرآندن إستفاده صورتنده قلبى قبوله، نفسى تسليمه، عقلى إقناعه إحضار ايچون "درت أساس" سويلهدك. فقط بز نهيز كه، بوڭا دائر سوز سويلهيهجگز. أصل شو دنيانڭ صاحبى، شو كائناتڭ خالقى، شو موجوداتڭ مالكى نه سويلهيور؛ اونى ديڭلهملىيز. ملك صاحبى سوز سويلركن باشقهلرينڭ نه حدّى وار كه، فضوليانه قاريشسين...
ايشته او صانعِ حكيم، دنيا مسجدنده و أرض مكتبنده، عصرلر آرقهسنده اوطوران طائفهلرڭ عموم صفلرينه خطابًا ايراد ايتديگى خطبهِٔ أزليهسنده، كائناتى زلزلهيه ويرن
اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا ٭ وَاَخْرَجَتِ الْاَرْضُ اَثْقَالَهَا ٭ وَ قَالَ الْاِنْسَانُ مَالَهَا ٭ يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ اَخْبَارَهَا ٭ بِاَنَّ رَبَّكَ اَوْحٰى لَهَا ٭ يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ اَشْتَاتًا لِيُرَوْا اَعْمَالَهُمْ ٭ فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ ٭ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ
— 177 —
و بتون مخلوقاتى نشئهلنديرن، شوقه گتيرن
وَبَشِّرِ الَّذِينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ اَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هٰذَا الَّذِى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَ اُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا وَلَهُمْ فِيهَا اَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ
گبى بيڭلر فرمانلرى، مالك الملكدن، صاحبِ دنيا و آخرتدن ديڭلهملىيز. "آمنّا و صدّقنا" ديمهلىيز.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلٰى سَيِّدِنَا اِبْرَاهِيمَ وَ عَلٰى اٰلِ سَيِّدِنَا اِبْرَاهِيمَ اِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ
٭ ٭ ٭
— 178 —
اوتوزنجى سوزڭ ايكنجى مقصدى
(تحوّلاتِ ذرّاته دائردر)
شو آيتڭ خزينهسندن بر ذرّهيه إشارت ايدهجكدر.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلٰى وَ رَبِّى لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِى السَّمٰوَاتِ وَلَا فِى الْاَرْضِ وَلَا اَصْغَرُ مِنْ ذٰلِكَ وَلَا اَكْبَرُ اِلَّا فِى كِتَابٍ مُبِينٍ
(شو آيتڭ پك بيوك خزينهسندن بر مثقال ذرّه مقدارنده، يعنى ذرّه صندوقچهسنده اولان جوهرى گوسترر و ذرّهنڭ حركت و وظيفهسندن بر نبذه بحث ايدر. شو مقصد، بر"مقدّمه"ايله"اوچ نقطه"دنعبارتدر.)
مقدّمه
تحوّلاتِ ذرّات؛ نقّاشِ أزلينڭ قلمِ قدرتى، كتابِ كائناتده يازديغى آياتِ تكوينيهنڭ هنگامندهكى إهتزازاتى و جولانيدر. يوقسه مادّيون و طبيعيّونلرڭ توهّم ايتدكلرى گبى تصادف اويونجغى و قاريشق، معناسز بر حركت دگلدر. چونكه
— 179 —
بتون موجودات گبى ذرّهلر و هر بر ذرّه، مبدأِ حركتنده "بسم اللّٰه" دير. چونكه نهايتسز، قوّتندن فضله يوكلرى قالديرر و بغداى دانهسى قدر بر چكردگڭ قوجه بر چام آغاجى گبى بر يوكى اوموزينه آلماسى گبى... هم وظيفهسنڭ ختامنده "الحمد ِللّٰه" دير. چونكه بتون عقولى حيرتده بيراقان حكمتلى بر جمالِ صنعت، فائدهلى بر حسنِ نقش گوسترهرك صانعِ ذو الجلالڭ مدايحنه بر قصيدهِٔ مدحيه گبى بر أثر گوسترر. مثلا، نار و مصره دقّت ايت.
أوت تحوّلاتِ ذرّات؛
(حاشيه): ايكنجى مقصدڭ تحوّلاتِ ذرّاتڭ تعريفنه دائر اولان اوزون جملهنڭ حاشيهسيدر. قرآنِ حكيمده "إمامِ مبين" و "كتابِ مبين"، مكرّر يرلرده ذكر ايديلمشدر. أهلِ تفسير، "ايكيسى بردر"؛ بر قسمى، "آيرى آيريدر" ديمشلر. حقيقتلرينه دائر بياناتلرى مختلفدر. خلاصه: "علمِ إلٰهينڭ عنوانلريدر" ديمشلر. فقط قرآنڭ فيضى ايله شويله قناعتم گلمش كه:
"إمامِ مبين"، علم و أمرِ إلٰهينڭ بر نوعنه بر عنواندر كه، عالمِ شهادتدن زياده عالمِ غيبه باقييور. يعنى زمانِ حالدن زياده ماضى و مستقبله نظر ايدر. يعنى، هر شيئڭ وجودِ ظاهريسندن زياده أصلنه، نسلنه و كوكلرينه و تخملرينه باقار. قدرِ إلٰهينڭ بر دفتريدر. شو دفترڭ وجودى، يگرمى آلتنجى سوزده، هم اوننجى سوزڭ حاشيهسنده إثبات ايديلمشدر. أوت شو "إمامِ مبين"، بر نوع علم و أمرِ إلٰهينڭ بر عنوانيدر. يعنى، أشيانڭ مباديلرى و كوكلرى و أصللرى، كمالِ إنتظام ايله أشيانڭ وجودلرينى غايت صنعتكارانه إنتاج ايتمهسى جهتيله ألبته دساتيرِ علمِ إلٰهينڭ بر دفترى ايله تنظيم ايديلديگنى گوسترييور و أشيانڭ نتيجهلرى، نسللرى، تخملرى؛ ايلريده گلهجك موجوداتڭ پروغراملرينى، فهرستهلرينى تضمّن ايتدكلرندن ألبته أوامرِ إلٰهيهنڭ بر كوچك مجموعهسى اولديغنى بيلديرييورلر. مثلا: بر چكردك بتون آغاجڭ تشكيلاتنى تنظيم ايدهجك اولان پروغراملرى و فهرستهلرى و او فهرسته و پروغراملرى تعيين ايدن او أوامرِ تكوينيهنڭ كوچوجك بر مجسّمى حكمنده دينلهبيلير. الحاصل "إمامِ مبين"، ماضى و مستقبلڭ و عالمِ غيبڭ أطرافنده دال بوداق صالان شجرهِٔ خلقتڭ بر پروغرامى، بر فهرستهسى حكمندهدر. شو معنادهكى "إمامِ مبين"، قدرِ إلٰهينڭ بر دفترى، بر مجموعهِٔ دساتيريدر. او دساتيرڭ إملاسى ايله و حكمى ايله ذرّات، وجودِ أشيادهكى خدماتنه و حركاتنه سَوق ايديلير.
امّا "كتابِ مبين" ايسه، عالمِ غيبدن زياده، عالمِ شهادته باقار. يعنى، ماضى و مستقبلدن زياده، زمانِ حاضره نظر ايدر و علم و أمردن زياده، قدرت و إرادهِٔ إلٰهيهنڭ بر عنوانى، بر دفترى، بر كتابيدر. "إمامِ مبين" قدر دفترى ايسه، "كتابِ مبين" قدرت دفتريدر. يعنى هر شى وجودنده، ماهيتنده و صفات و شئوناتنده كمالِ صنعت و إنتظاملرى گوسترييور كه؛ بر قدرتِ كاملهنڭ دساتيرى ايله و بر إرادهِٔ نافذهنڭ قوانينى ايله وجود گيديريلييور. صورتلرى تعيين، تشخيص ايديلوب؛ برر مقدارِ معيّن، برر شكلِ مخصوص ويريلييور. ديمك او قدرت و إرادهنڭ كلّى و عمومى بر مجموعهِٔ قوانينى، بر دفترِ أكبرى واردر كه؛ هر بر شيئڭ خصوصى وجودلرى و مخصوص صورتلرى اوڭا گوره بيچيلير، ديكيلير، گيديريلير. ايشته شو دفترڭ وجودى "إمامِ مبين" گبى قدر و جزءِ إختيارى مسائلنده إثبات ايديلمشدر. أهلِ غفلت و ضلالت و فلسفهنڭ أحمقلغنه باق كه: قدرتِ فاطرهنڭ او لوحِ محفوظنى و حكمت و إرادهِٔ ربّانيهنڭ او بصيرانه كتابنڭ أشيادهكى جلوهسنى، عكسنى، مثالنى حسّ ايتمشلر. حاشا، "طبيعت" ناميله تسميه ايتمشلر، كورلتمشلر.
ايشته "إمامِ مبين"ڭ إملاسى ايله، يعنى قدرڭ حكميله و دستورى ايله قدرتِ إلٰهيه، ايجادِ أشياده هر برى برر آيت اولان سلسلهِٔ موجوداتى، "لوحِ محو إثبات" دينلن زمانڭ صحيفهِٔ مثاليهسنده يازييور، ايجاد ايدييور، ذرّاتى تحريك ايدييور. ديمك حركاتِ ذرّات؛ او كتابتدن، او إستنساخدن؛ موجودات عالمِ غيبدن عالمِ شهادته و علمدن قدرته گچمهلرنده بر إهتزازدر، بر حركاتدر. امّا "لوحِ محو إثبات" ايسه، ثابت و دائم اولان لوحِ محفوظِ أعظمڭ دائرهِٔ ممكناتده، يعنى موت و حياته، وجود و فنايه دائما مظهر اولان أشياده متبدّل بر دفترى و يازار بوزار بر تختهسيدر كه، حقيقتِ زمان اودر. أوت هر شيئڭ بر حقيقتى اولديغى گبى، زمان ديديگمز، كائناتده جريان ايدن بر نهرِ عظيمڭ حقيقتى دخى "لوحِ محو إثبات"دهكى كتابتِ قدرتڭ صحيفهسى و مركّبى حكمندهدر. لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
عالمِ غيبدن اولان هر شيئڭ گچمش أصلنده
— 180 —
و گلهجك نسلندهكى إنتظاماته مدار و علم و أمرِ إلٰهينڭ بر عنوانى اولان "إمامِ مبين"ڭ دستورلرى و إملاسى تحتنده و زمانِ حاضر و عالمِ شهادتدن، تشكيل و
— 181 —
ايجادِ أشياده تصرّفه مدار و قدرت و إرادهِٔ إلٰهيهنڭ بر عنوانى اولان "كتابِ مبين"دن إستنساخ ايله و سيّال زمانڭ حقيقتى و صحيفهِٔ مثاليهسى اولان "لوحِ محو إثبات"ده كلماتِ قدرتى يازمق و چيزمكدن گلن حركاتدر و معنيدار إهتزازاتدر.
برنجى نقطه:ايكى مبحثدر.
برنجى مبحث:هر ذرّهده (هم حركتنده، هم سكونتنده) ايكى گونش گبى ايكى نورِ توحيد پارلايور. چونكه اوننجى سوزڭ برنجى إشارتنده إجمالًا و يگرمى ايكنجى سوزده تفصيلًا إثبات ايديلديگى گبى؛ هر بر ذرّه، أگر مأمورِ إلٰهى اولمازسه و اونڭ إذنى و تصرّفى ايله حركت ايتمزسه و علم و قدرتيله تحوّل ايتمزسه؛ او وقت هر بر ذرّهنڭ نهايتسز بر علمى، حدسز بر قدرتى، هر شيئى گورور بر گوزى، هر شيئه باقار بر يوزى، هر شيئه گچر بر سوزى بولونمق لازم گلير. چونكه عناصرڭ هر بر ذرّهسى، هر بر جسمِ ذىحياتده منتظمًا ايشلر ويا ايشلهيهبيلير. أشيانڭ إنتظاماتى و قوانينِ تشكّلاتى بربرينه مخالفدر. اونلرڭ نظاماتى بيلينمزسه، ايشلهنيلمز؛ ايشلهنيلسه ده ياڭليشسز ياپيلماز. حالبوكه ياڭليشسز ياپيلييور. اويله ايسه او خدمت ايدن ذرّهلر، يا بر علمِ محيط صاحبنڭ إذن و أمريله و علم و إرادهسيله ايشلهيورلر وياخود كنديلرنده اويله بر محيط علم و قدرت بولونمق لازم گلييور. أوت هوانڭ هر بر ذرّهسى، هر بر ذىحياتڭ جسمنه، هر بر چيچگڭ هر بر ميوهسنه، هر بر ياپراغڭ بناسنه گيروب ايشلهيهبيلير. حالبوكه اونلرڭ تشكيلاتلرى آيرى آيرى طرزدهدر، باشقه باشقه نظاماتى وار. بر اينجير ميوهسنڭ فابريقهسى، فرضا چوخه ماكينهسى گبى اولسه؛ بر نار ميوهسنڭ فابريقهسى ده شكر ماكينهسى گبى اولاجقدر و هكذا.. او بنالرڭ، او جسملرڭ پروغراملرى بربرندن باشقهدر. شيمدى شو ذرّهِٔ هوائيه، بتون اونلره گيرر ويا گيرهبيلير و غايت حكيمانه و استادانه
— 182 —
ياڭليشسز اولارق ايشلر، وضعيتلر آلير. وظيفهسى بيتدكدن صوڭره قالقار گيدر. ايشته متحرّك هوانڭ متحرّك ذرّهسى، يا نباتاته و حيواناته، حتّى ميوهلرينه و چيچكلرينه گيديريلن صورتلرڭ، مقدارلرڭ تشكيلاتنى، بيچيمنى بيلمسى لازم گلديگى وياخود اونلر، بر بيلنڭ أمر و إرادهسيله مأمور اولماسى لازم گلديگى گبى؛ ساكن طوپراق، ساكن اولان هر بر ذرّهسى؛ بتون چيچكلى نباتاتڭ و ميوهدار آغاجلرڭ تخملرينه مدار و منشأ اولمق قابل اولديغندن هانگى تخم گلسه او ذرّهده، يعنى مِثليت إعتباريله بر ذرّه حكمنده اولان بر آووج طوپراقده كندينه مخصوص بر فابريقه و بتون لوازماتنه و تشكيلاتنه لازم بتون جهازاتى بولونديغندن؛ او ذرّهده و او ذرّهنڭ قولبهجگى اولان او بر آووج طوپراقده؛ أشجار و نباتات و چيچكلر و ميوهلر أنواعى عددنجه منتظم معنوى ماكينه و فابريقهلرى بولونماسى وياخود معجزهكار، هر شيئى هيچدن ايجاد ايدر و هر شيئڭ هر شيئنى و هر جهتنى بيلير بر علم و قدرت بولونماسى لازمدر وياخود بر قديرِ مطلق، بر عليمِ كلِّ شيئڭ أمر و إذنيله، حول و قوّتيله او وظيفهلر گورديريلور.
أوت ناصلكه بر عجمى، خام، عامى، عادى، هم كور بر آدم آوروپايه گيتسه؛ بتون فابريقهلره، تزگاهلره گيرسه، استادانه كمالِ إنتظام ايله هر بر صنعتده، هر بر بناده ايشلر، اويله أثرلر ياپار كه نهايت درجهده حكمتلى، صنعتلى، هركسى حيرتده بيراقييور. ذرّه مقدار شعورى اولان بيلير كه: او آدم، كندى باشيله ايشلهمييور. بلكه بر استادِ كلّ، اوڭا درس ويرر، ايشلتديرر. هم ناصلكه بر كور، عاجز، يرندن قالقهمييور، بسيط بر قولبهجگنده اوطورمش بر آدم بولونويور. حالبوكه او قولبهجگه بر درهم گبى كوچك بر طاش، كميك و پاموق گبى برر مادّه ويريلييور. حالبوكه او قولبهجكدن بطمانلرله شكر، طوپلرله چوخه، بيڭلرله مجوهرات، غايت صنعتلى، مرصّعاتلى لباسلر، لذّتلى طعاملر چيقوب گلسه؛ ذرّه مقدار عقلى اولان ديميهجك مى كه: "او آدم، غايت معجزهكار بر ذاتڭ منشأِ معجزاتى اولان
— 183 —
فابريقهسنڭ بر مندالى وياخود مسكين بر قپوجيسيدر." عينًا اويله ده: هوانڭ ذرّهلرى، هر برى برر مكتوباتِ صمدانيه، برر آنتيقهِٔ صنعتِ ربّانيه، برر معجزهِٔ قدرت، برر خارقهِٔ حكمت اولان نباتات و أشجار، أزهار و أثماردهكى حركات و خدماتلرى؛ بر صانعِ حكيمِ ذو الجلالڭ، بر فاطرِ كريمِ ذو الجمالڭ أمر و إرادهسيله حركت ايتديگنى و طوپراغڭ ذرّهلرى دخى هر برى برر آيرى ماكينه و تزگاه، برر آيرى مطبعه، برر آيرى خزينه، برر آيرى آنتيقه و صانعِ ذو الجلالڭ أسماسنى إعلان ايدن برر آيرى إعلاننامه و كمالاتنى سويلهين برر آيرى قصيده حكمنده اولان او تخمجقلرينڭ، او چكردكلرينڭ سنبللرينه، آغاجلرينه منشأ و مدار اولمالرى؛ أمرِ كُنْ فَيَكُونه مالك، هر شى أمرينه مسخّر بر صانعِ ذو الجلالڭ أمريله، إذنيله، إرادهسيله، قوّتيله اولماسى؛ ايكى كرّه ايكى درت ايدر گبى قطعيدر. آمنّا.
ايكنجى مبحث:ذرّاتڭ حركاتندهكى وظيفهلره، حكمتلره كوچك بر إشارتدر.
أوت، عقللرى گوزلرينه سقوط ايتمش مادّيونلرڭ حكمتسز حكمتلرى، عبثيت أساسنه إستناد ايدن فلسفهلرى نظرنده تصادفله باغلى اولان تحوّلاتِ ذرّاتى، بتون دستورلرينه اُسّ الأساس طوتوب، مصنوعاتِ إلٰهيهيه مصدر گوسترمشلر. نهايتسز حكمتلرله مزيَّن مصنوعاتى؛ حكمتسز، معناسز، قارمهقاريشق بر شيئه إسناد ايتمهلرى، نه قدر خلافِ عقل اولديغنى ذرّه مقدار شعورى بولونان بيلير.
شيمدى، قرآنِ حكيمڭ حكمتى نقطهِٔ نظرنده تحوّلاتِ ذرّاتڭ پك چوق غايهلرى، حكمتلرى و وظيفهلرى واردر.
وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
گبى چوق آيتلرله حكمتلرينه و وظيفهلرينه إشارت ايدر. نمونه اولارق بر قاچنه إشارت ايدييورز.
— 184 —
برنجيسى:جنابِ واجب الوجودڭ تجلّياتِ ايجاديهسنى تجديد و تازهلنديرمك ايچون هر بر تك روحى مودهل گبى ايدهرك، هر سنه معجزاتِ قدرتندن تازه برر جسد گيديرمك و هر بر تك كتابدن آيرى آيرى بيڭ مختلف كتابى، حكمتيله إستنساخ ايتمك و بر تك حقيقتى باشقه باشقه صورتده گوسترمك و كائناتلرڭ و عالملرڭ و موجوداتلرڭ، طائفه طائفه آرقهسندن گلمهلرينه ير ويرمك و زمين حاضرلامق ايچون فاطرِ ذو الجلال قدرتيله ذرّاتى تحريك و توظيف ايتمشدر.
ايكنجيسى:مالك الملكِ ذو الجلال؛ شو دنيايى، باخصوص روىِ زمين تارلاسنى بر ملك صورتنده ياراتمشدر. يعنى نشو و نمايه، تازه تازه محصولات ويرمگه قابل بر صورتده مهيّا ايتمشدر. تا كه، نهايتسز معجزاتِ قدرتنى اوراده أكوب بيچسين. ايشته شو زمين يوزندهكى تارلاسنده، ذرّاتى حكمتله تحريك ايدهرك، إنتظام دائرهسنده توظيف ايدوب، هر عصرده، هر فصلده، هر آيده، بلكه هر گونده بلكه هر ساعتده معجزاتِ قدرتندن يڭى يڭى برر كائنات گوسترر، ير يوزى آوليسنه باشقه باشقه محصولات ويرديرر. نهايتسز خزينهِٔ رحمتنڭ هداياسنى، نهايتسز قدرتنڭ معجزاتنڭ نمونهلرينى حركاتِ ذرّات ايله إظهار ايدر.
اوچنجيسى:نهايتسز تجلّياتِ أسماءِ إلٰهيهنڭ نقشلرينى گوسترمكله، او أسمانڭ جلوهلرينى إفاده ايچون محدود بر زمينده حدسز نقوش گوسترمك، كوچك بر صحيفهده نهايتسز معانيلرى إفاده ايدهجك اولان حدسز آياتلرى يازمق ايچون نقّاشِ أزلى ذرّاتى، كمالِ حكمتله تحريك ايدوب كمالِ إنتظامله توظيف ايتمشدر. أوت، گچن سنهنڭ محصولاتيله شو سنهنڭ محصولاتنڭ ماهيتلرى بر حكمندهدر. فقط، معانيلرى باشقه باشقهدر. تعيّناتِ إعتباريهيى دگيشديرمكله، معانيلرى دگيشير و چوغالير. تعيّناتِ إعتباريه و تشخّصاتِ موقّته، تبديل
— 185 —
ايديلدكلرى و ظاهرًا فانى اولدقلرى حالده؛ اونلرڭ معانئِ جميلهلرى محافظه اولونوب، ثابت و باقى قالير. شو آغاجڭ گچن بهاردهكى ياپراق و چيچك و ميوهلرينڭ روحلرى اولماديغندن، شو بهاردهكى أمثالنڭ، حقيقتجه عينلريدر. يالڭز تشخّصاتِ إعتباريهده فرق وار. فقط او إعتبارى تشخّصلر، هر وقت تجلّياتى تازهلنمكده اولان شئوناتِ أسماءِ إلٰهيهنڭ معانيلرينى إفاده ايچون، شو بهاردهكيلر آيرى تشخّصاتله اونلرڭ يرينه گلديلر.
دردنجيسى:حدسز عالمِ مثال گبى غايت گنيش عالمِ ملكوت و غيرِ محدود سائر اُخروى عالملره برر محصولات ويا تزيينات ويا لوازمات گبى اونلره مناسب شيلرى يتيشديرمك ايچون شو طار مزرعهِٔ دنياده، زمين يوزينڭ تزگاهنده و تارلاسنده حكيمِ ذو الجلال، ذرّاتى تحريك ايدوب؛ كائناتى سيّاله و موجوداتى سيّاره ايدهرك، شو كوچك زمينده او پك بيوك عالملره پك چوق محصولاتِ معنويه يتيشديرييور. نهايتسز خزينهِٔ قدرتندن نهايتسز بر سَيْلى، دنيادن آقيتديروب عالمِ غيبه و بر قسمنى آخرت عالملرينه دوكويور.
بشنجيسى:نهايتسز كمالاتِ إلٰهيهيى، حدسز جلواتِ جماليهيى و غايتسز تجلّياتِ جلاليهيى و غيرِ متناهى تسبيحاتِ ربّانيهيى شو طار و محدود زمينده و متناهى و آز بر زمانده گوسترمك ايچون ذرّاتى كمالِ حكمتله قدرتيله تحريك ايدوب، كمالِ إنتظامله توظيف ايدهرك؛ متناهى بر زمانده، محدود بر زمينده غيرِ متناهى تسبيحات ياپديرييور. غيرِ محدود تجلّياتِ جماليه و جلاليه و كماليهسنى گوسترييور. چوق حقائقِ غيبيه و چوق ثمراتِ اُخرويه و فانيلرڭ باقى اولان هويت و صورتلرندن پك چوق نقوشِ مثاليه و چوق معنيدار نسوجِ لوحيهيى ايجاد ايدييور. ديمك ذرّهيى تحريك ايدن؛ شو مقاصدِ عظيمهيى، شو حِكَمِ جسيمهيى گوسترن بر ذاتدر. يوقسه هر بر ذرّهده، گونش گبى بر دماغ بولونماسى لازم گلير.
— 186 —
داها بو بش نمونه گبى بلكه بش بيڭ حكمتله تحريك اولونان ذرّاتڭ تحوّلاتنى، او عقلسز فيلسوفلر حكمتسز ظن ايتمشلر و حقيقتده برى أنفسى، ديگرى آفاقى ايكى حركتِ جذبهكارانهده ذكر و تسبيحِ إلٰهى ايله مولوى گبى ذكر ايدن و دورانه قالقان او ذرّهلرى، كندى كندينه، سرسم گبى دونوب اوينايورلر زعم ايتمشلر.
ايشته بوندن آڭلاشيلييور كه؛ اونلرڭ علملرى علم دگل، جهلدر. حكمتلرى، حكمتسزلكدر.
(اوچنجى نقطهده آلتنجى اوزون بر حكمت داها سويلهنهجكدر.)
ايكنجى نقطه:هر بر ذرّهده، واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه ايكى شاهدِ صادق واردر. أوت ذرّه عجز و جموديله برابر شعوركارانه بيوك وظيفهلرى ياپمقله، بيوك يوكلرى قالديرمقله واجب الوجودڭ وجودينه قطعى شهادت ايتديگى گبى، حركاتنده نظاماتِ عموميهيه توفيقِ حركت ايدوب هر گيرديگى يرده اوڭا مخصوص نظاماتى مراعات ايتمكله، هر يرده كندى وطنى گبى يرلشمسيله واجب الوجودڭ وحدتنه و ملك و ملكوتڭ مالكى اولان ذاتڭ أحديتنه شهادت ايدر. يعنى ذرّه كيمڭ ايسه، گزديگى بتون يرلر ده اونڭدر. ديمك ذرّه، (چونكه عاجزدر، يوكى نهايتسز آغيردر و وظيفهلرى نهايتسز چوقدر) بر قديرِ مطلقڭ إسميله، أمريله قائم و متحرّك اولديغنى بيلديرر. هم كائناتڭ نظاماتِ كلّيهسنى بيلير بر طرزده توفيقِ حركت ايتمهسى و هر يره مانعسز گيرمهسى؛ تك بر عليمِ مطلقڭ قدرتيله، حكمتيله ايشلديگنى گوسترر.
أوت ناصلكه بر نفر؛ طاقمنده، بولوگنده، طابورنده، آلاينده، فرقهسنده و هكذا هر بر دائرهده برر نسبتى و او نسبته گوره برر وظيفهسى اولديغنى و او نسبتلرى، او وظيفهلرى بيلمكله توفيقِ حركت ايتمك، نظاماتِ عسكريه تحتنده
— 187 —
تعليم و تعليمات گورمكله بتون او دائرهلره قوماندا ايدن بر تك قوماندانِ أعظمڭ أمرينه و قانوننه تبعيتله اولويور. اويله ده هر بر ذرّه، بربرى ايچندهكى مركّباتده برر مناسب وضعيتى، آيرى آيرى مصلحتلى برر نسبتى، آيرى آيرى منتظم برر وظيفهسى، آيرى آيرى حكمتلى نتيجهلرى بولونديغندن ألبته او ذرّهيى، او مركّباتده بتون نسبت و وظيفهلرينى محافظه ايدوب نتيجه و حكمتلرى بوزميهجق بر طرزده يرلشديرمك؛ بتون كائنات قبضهِٔ تصرّفنده اولان بر ذاته مخصوصدر.
مثلا: توفيقڭ (٭): نورڭ برنجى كاتبيدر. گوز ببگنده يرلشن ذرّه، گوزڭ أعصابِ محرّكه و حسّاسه و شرايين و أورده گبى طمارلره قارشى مناسب وضعيت آلماسى و يوزده و صوڭره باشده و گوودهده، داها صوڭره هيئتِ مجموعهِٔ إنسانيهده هر بريسنه قارشى برر نسبتى، برر وظيفهسى، برر فائدهسى كمالِ حكمتله بولونماسى گوسترييور كه؛ بتون او جسمڭ بتون أعضاسنى ايجاد ايدن بر ذات، او ذرّهيى او يرده يرلشديرهبيلير. و بِالخاصّه رزق ايچون گلن ذرّهلر، رزق قافلهسنده سير و سفر ايدن او ذرّهلر، او قدر حيرتفزا بر إنتظام و حكمتله سير و سياحت ايدرلر و اويله طورلرده، طبقهلرده إنتظامپرورانه گچوب گليرلر و اويله شعوركارانه آياق آتوب هيچ شاشيرميهرق گله گله تا بدنِ ذىحياتده درت سوزگچله سوزولوب رزقه محتاج أعضا و حجيراتڭ إمدادينه يتيشمك ايچون قاندهكى كريواتِ حمرايه يوكلهنوب بر قانونِ كرمله إمداده يتيشيرلر. اوندن بِالبداهه آڭلاشيلير كه: شو ذرّهلرى بيڭلر مختلف منزللردن گچيرن، سَوق ايدن؛ ألبته و ألبته بر رزّاقِ كريم، بر خلّاقِ رحيمدر كه، قدرتنه نسبةً ذرّهلر، ييلديزلر اوموز اوموزه مساويدرلر.
هم هر بر ذرّه، اويله بر نقشِ صنعتده ايشلر كه؛ يا بتون ذرّاتله مناسبتدار، هر بريسنه و عمومنه هم حاكم و هم هر بريسنه و عمومنه محكوم بر وضعيتده بولونمقله،
— 188 —
او حيرتفزا صنعتلى نقشى و حكمتنما نقشلى صنعتى بيلير و ايجاد ايدر. بو ايسه، بيڭلر دفعه محالدر. ويا بر صانعِ حكيمڭ قانونِ قدر و قلمِ قدرتندن چيقان، حركته مأمور برر نقطهدر. ناصلكه مثلا آياصوفيه قبّهسندهكى طاشلر، أگر معمارينڭ أمرينه و صنعتنه تابع اولمازلرسه؛ هر بر طاشى، معمار سنان گبى دولگرلك صنعتنده بر مهارتى و سائر طاشلره هم محكوم، هم حاكم اولمق، يعنى "گليڭز، دوشمهمك، سقوط ايتمهمك ايچون باش باشه ويرهجگز" دييه بر حكم صاحبى اولماسى لازمدر. اويله ده: بيڭلر دفعه آياصوفيه قبّهسندن داها صنعتلى، داها حيرتلى و حكمتلى اولان مصنوعاتدهكى ذرّهلر، كائنات اوستهسنڭ أمرينه تابع اولمازلرسه؛ هر برينه صانعِ كائناتڭ أوصافى قدر أوصافِ كمال ويريلمسى لازم گلير.
فيا سبحان اللّٰه!زنديق مادّيون گاوورلر بر واجب الوجودى قبول ايتمدكلرندن، ذرّات عددنجه باطل آلههلرى قبول ايتمگه مذهبلرينه گوره مضطر قالييورلر. ايشته شو جهتده منكِر كافر نه قدر فيلسوف، عالم ده اولسه؛ نهايت درجهده بر جهلِ عظيم ايچندهدر، بر أجهلِ مطلقدر.
اوچنجى نقطه:شو نقطه، برنجى نقطهنڭ آخرنده وعد اولونان آلتنجى حكمتِ عظيمهيه بر إشارتدر. شويله كه:
يگرمى سكزنجى سوزڭ ايكنجى سؤالنڭ جوابندهكى حاشيهده دينلمشدى كه: تحوّلاتِ ذرّاتڭ و ذىحيات جسملرده ذرّات حركاتنڭ بيڭلر حكمتلرندن بر حكمتى دخى، ذرّهلرى نورلانديرمقدر و عالمِ اُخرويه بناسنه لايق ذرّهلر اولمق ايچون، حياتدار و معنيدار اولمقدر. گويا جسمِ حيوانى و إنسانى حتّى نباتى؛ تربيه درسنى آلمق ايچون گلنلره بر مسافرخانه، بر قيشله، بر مكتب حكمندهدر كه؛
— 189 —
جامد ذرّهلر اوڭا گيررلر، نورلانيرلر. عادتا بر تعليم و تعليماته مظهر اولورلر، لطافت پيدا ايدرلر. برر وظيفهيى گورمكله عالمِ بقايه و بتون أجزاسيله حياتدار اولان دارِ آخرته ذرّات اولمق ايچون لياقت كسب ايدرلر.
سؤال:ذرّاتڭ حركاتنده شو حكمتڭ بولونماسى نه ايله بيلينير؟
الجواب:أوّلا، بتون مصنوعاتڭ بتون إنتظاماتيله و حكمتلريله ثابت اولان صانعڭ حكمتيله بيلينير. چونكه أڭ جزئى بر شيئه كلّى حكمتلرى طاقان بر حكمت؛ سَيْلِ كائناتڭ ايچنده أڭ بيوك فعاليت گوسترن و حكمتلى نقشلره مدار اولان حركاتِ ذرّاتى حكمتسز بيراقماز. هم أڭ كوچك مخلوقاتى، وظيفهلرنده اجرتسز، معاشسز، كمالسز بيراقميان بر حكمت، بر حاكميت؛ أڭ كثرتلى و أساسلى مأمورلرينى، خدمتكارلرينى نورسز، اجرتسز بيراقماز.
ثانيًا:صانعِ حكيم، عناصرى تحريك ايدوب توظيف ايدهرك (اونلره بر اجرتِ كمال حكمنده) معدنيات درجهسنه چيقارمسيله و معدنياته مخصوص تسبيحاتلرى اونلره بيلديرمسيله و معدنياتى تحريك و توظيف ايدوب نباتات مرتبهِٔ حياتيهسنڭ مقامنى ويرمسيله و نباتاتى رزق ايدهرك تحريك و توظيف ايله حيوانات مرتبهِٔ لطافتنى اونلره إحسان ايتمهسيله و حيواناتدهكى ذرّاتى توظيف ايدوب رزق يوليله حياتِ إنسانيه درجهسنه چيقارمسيله و إنسانڭ وجودندهكى ذرّاتى سوزه سوزه تصفيه و تلطيف ايدهرك تا دماغڭ و قلبڭ أڭ نازك و لطيف يرنده مقام ويرمسيله بيلينير كه؛ حركاتِ ذرّات حكمتسز دگل، بلكه كندينه لايق بر نوع كمالاته قوشديريلييور.
ثالثًا:ذىحيات جسملرڭ ذرّاتى ايچنده چكردك و تخمدهكى گبى بر قسم ذرّهلر اويله معنوى بر نوره، بر لطافته، بر مزيته مظهر اولويورلر كه؛ سائر ذرّهلره و او
— 190 —
قوجه آغاجه بر روح، بر سلطان حكمنه گچر. ايشته عظيم بر آغاجڭ بتون ذرّاتى ايچنده بر قسم ذرّهلرڭ شو مرتبهيه چيقمهلرى، او آغاجڭ طبقهِٔ حياتنده چوق دورلرى و نازك وظيفهلرى گورمسيله اولديغندن گوسترييور كه: صانعِ حكيمڭ أمريله وظيفهِٔ فطرت ايچنده ذرّاتڭ أنواعِ حركاتنه گوره اونلره تجلّى ايدن أسمانڭ حسابنه و شرفنه اولارق برر معنوى لطافت، برر معنوى نور، برر مقام، برر معنوى درس آلمالرينى گوسترييور.
الحاصل:مادام صانعِ حكيم هر شى ايچون او شيئه مناسب بر نقطهِٔ كمال و اوڭا لايق بر مرتبهِٔ فيضِ وجود تعيين ايدوب و او شيئه، او نقطهِٔ كماله سعى ايدوب گيتمك ايچون بر إستعداد ويرهرك اوڭا سَوق ايدييور. و بتون نباتات و حيواناتده شو قانونِ ربوبيت جارى اولمقله برابر، جماداتده دخى جاريدر كه؛ عادى طوپراغه، ألماس درجهسنه و جواهرِ عاليه مرتبهسنه بر ترقّيات ويرييور و شو حقيقتده معظّم بر "قانونِ ربوبيت"ڭ اوجى گورونويور.
هم مادام او خالقِ كريم، تناسل قانونِ عظيمنده إستخدام ايتديگى حيواناته اجرت اولارق برر معاش گبى برر لذّتِ جزئيه ويرييور. و آرى و بلبل گبى، سائر خدماتِ ربّانيهده إستخدام اولونان حيوانلره برر اجرتِ كمال ويرر. شوق و لذّته مدار برر مقام ويرييور و شونده بر معظّم "قانونِ كرم"ڭ اوجى گورونويور.
هم مادام هر شيئڭ حقيقتى، جنابِ حقّڭ بر إسمنڭ تجلّيسنه باقار، اوڭا باغليدر، اوڭا آيينهدر. او شى، نه قدر گوزل بر وضعيت آلسه، او إسمڭ شرفنهدر؛ او إسم اويله ايستر. او شى بيلسه، بيلمسه؛ او گوزل وضعيت، حقيقت نظرنده مطلوبدر. و شو حقيقتدن غايت معظّم بر "قانونِ تحسين و جمال"ڭ اوجى گورونويور.
— 191 —
هم مادام فاطرِ كريم، دستورِ كرم إقتضاسيله بر شيئه ويرديگى مقامى و كمالى، او شيئڭ مدّتى و عمرى بيتمسيله، او كمالى گرىيه آلمايور. بلكه او ذىكمالڭ ميوهلرينى، نتيجهلرينى، معنوى هويتنى و معناسنى، روحلى ايسه روحنى إبقا ايدييور. مثلا: دنياده إنسانى مظهر ايتديگى كمالاتڭ معنالرينى، ميوهلرينى إبقا ايدييور. حتّى متشكّر بر مؤمنڭ يديگى زائل ميوهلرڭ شكرينى، حمدينى؛ مجسّم بر ميوهِٔ جنّت صورتنده تكرار اوڭا ويرييور. و شو حقيقتده معظّم بر "قانونِ رحمت"ڭ اوجى گورونويور.
هم مادام خلّاقِ بىمثال إسراف ايتمييور، عبث ايشلرى ياپمايور. حتّى گوز موسمنده وظيفهسى بيتمش، وفات ايتمش مخلوقلرڭ أنقاضِ مادّيهسنى بهار مصنوعاتنده إستعمال ايدييور؛ اونلرڭ بنالرنده درج ايدييور. ألبته
يَوْمَ تُبَدَّلُ الْاَرْضُ غَيْرَ الْاَرْضِ
سرّيله،
وَاِنَّ الدَّارَ اْلٰاخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوَانُ
إشارتيله شو دنياده جامد، شعورسز و مهمّ وظيفهلر گورن ذرّاتِ أرضيهنڭ ألبته طاشى، آغاجى، هر شيئى ذىحيات و ذىشعور اولان آخرتڭ بعض بنالرنده درج و إستعمالى مقتضاىِ حكمتدر. چونكه خراب اولمش دنيانڭ ذرّاتنى دنياده بيراقمق ويا عدمه آتمق إسرافدر. و شو حقيقتدن پك معظّم بر "قانونِ حكمت"ڭ اوجى گورونويور.
هم مادام شو دنيانڭ پك چوق آثارى و معنوياتى و ميوهلرى و جنّ و إنس گبى مكلّفينڭ منسوجاتِ عمللرى، صحائفِ أفعاللرى، روحلرى، جسدلرى آخرت پازارينه گوندريلييور. ألبته او ثمراته و معنالره خدمت ايدن و آرقداشلق ايدن ذرّاتِ أرضيه دخى، وظيفه نقطهسنده كندينه گوره تكمّل ايتدكدن صوڭره، يعنى نورِ حياته چوق دفعه خدمت و مظهر اولدقدن صوڭره و حياتى تسبيحاته مدار اولدقدن صوڭره شو خراب اولاجق دنيانڭ أنقاضى ايچنده، شو ذرّاتى دخى
— 192 —
اوتهكى عالمڭ بناسنده درج ايتمك مقتضاىِ عدل و حكمتدر. و شو حقيقتدن پك معظّم بر "قانونِ عدل"ڭ اوجى گورونويور.
هم مادام روح جسمه حاكم اولديغى گبى؛ جامد مادّهلرده دخى قدرڭ يازديغى أوامرِ تكوينيه، او مادّهلره حاكمدر. او مادّهلر، قدرڭ معنوى يازيسنه گوره موقع و نظام آلابيليرلر. مثلا: يمورطهلرڭ أنواعنده و نطفهلرڭ أقسامنده و چكردكلرڭ أصنافنده و تخملرڭ أجناسنده قدرڭ آيرى آيرى يازديغى أوامرِ تكوينيه جهتيله آيرى آيرى مقام و نور صاحبى اولويورلر. و او مادّه إعتباريله ماهيتلرى
(حاشيه): أوت بتون اونلر درت عنصردن مركّبدر. مولّد الماء، مولّد الحموضه، آزوت، قاربون گبى مادّهلردن تشكيل اولونيورلر. مادّهجه بر صاييلابيليرلر. فرقلرى يالڭز قدرڭ معنوى يازيسندهدر.
بر حكمنده اولان او مادّهلر، حدسز مختلف موجوداته منشأ اولويورلر. آيرى آيرى مقام و نور صاحبى اولويورلر. ألبته خدماتِ حياتيه و حياتدهكى تسبيحاتِ ربّانيهده دفعاتله بر ذرّه بولونمش ايسه و خدمت ايتمش ايسه، او ذرّهنڭ معنوى آلننده او معنالرڭ حكمتلرينى، هيچ بر شيئى غائب ايتمهين قدر قلميله قيد ايتمسى؛ مقتضاىِ إحاطهِٔ علميدر. و شونده پك معظّم بر "قانونِ علمِ محيط"ڭ اوجى گورونويور.
اويله ايسه ذرّهلر (حاشيه-١): شو جواب، يدى "مادام" كلمهلرينه باقار. باشى بوش دگللر.
نتيجهِٔ كلام: گچمش يدى قانون، يعنى قانونِ ربوبيت، قانونِ كرم، قانونِ جمال، قانونِ رحمت، قانونِ حكمت، قانونِ عدل، قانونِ إحاطهِٔ علمى گبى پك چوق معظّم قانونلرڭ گورونن اوجلرى آرقهلرنده برر إسمِ أعظم و او إسمِ أعظمڭ
— 193 —
تجلّئِ أعظمنى گوسترييور. و او تجلّيدن آڭلاشيلييور كه: سائر موجودات گبى شو دنيادهكى تحوّلاتِ ذرّات دخى، غايت عالى حكمتلر ايچون قدرڭ چيزديگى حدود اوزرينه قدرتڭ ويرديگى أوامرِ تكوينيهيه گوره حسّاس بر ميزانِ علمى ايله جولان ايدييورلر. عادتا باشقه يوكسك بر عالمه
(حاشيه-٢): چونكه بِالمشاهده غايت جوّادانه بر فعاليتله شو عالمِ كثيف و سفليده پك كثرتله نورِ حياتى سرپمك و إشعال ايتمك، حتّى أڭ خسيس مادّهلرده و تعفّن ايتمش جسملرده كثرتله تازه بر نورِ حياتى ايشيقلانديرمق، او كثيف و خسيس مادّهلرى نورِ حياتله لطافتلنديرمك، جلالانديرمق صراحته ياقين إشارت ايدييور كه: غايت لطيف، علوى، نظيف، حياتدار ديگر بر عالمڭ حسابنه شو كثيف، جامد عالمى؛ ذرّاتڭ حركتيله، حياتڭ نوريله جلالانديرييور، أريتييور، گوزللشديرييور. گويا لطيف بر عالمه گيتمك ايچون، زينتلنديرييور. ايشته بشر حشرينى عقلنه صيغيشديرهميان طار عقللى آدملر، قرآنڭ نوريله رصد ايتسهلر گورهجكلر كه: بتون ذرّاتى بر اوردو گبى حشر ايدهجك قدر محيط بر "قانونِ قيّوميت" گورونويور، بِالمشاهده تصرّف ايدييور.
گيتمگه حاضرلانييورلر. اويله ايسه ذىحيات جسملر، او سيّاح ذرّهلره گويا برر مكتب، برر قيشله، برر مسافرخانهِٔ تربيه حكمندهدر. و اويله اولديغنه بر حدسِ صادقله حكم ايديلهبيلير.
الحاصل:برنجى سوزده دينلديگى و إثبات ايديلديگى گبى؛ هر شى "بسم اللّٰه" دير. ايشته بتون موجودات گبى هر بر ذرّه و ذرّاتڭ هر بر طائفهسى و مخصوص هر بر جماعتى، لسانِ حال ايله "بسم اللّٰه" دير، حركت ايدر.
أوت، گچمش اوچ نقطه سرّيله؛ هر بر ذرّه، مبدأِ حركتنده لسانِ حال ايله
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
دير. يعنى: "بن، اللّٰهڭ ناميله، حسابيله، إسميله، إذنيله، قوّتيله حركت ايدييورم." صوڭره نتيجهِٔ حركتنده، هر بر مصنوع گبى هر بر ذرّه، هر بر طائفهسى، لسانِ حال ايله
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
— 194 —
دير كه، بر قصيدهِٔ مدحيه حكمنده اولان صنعتلى بر مخلوقڭ نقشنده، قدرتڭ كوچك بر قلم اوجى حكمنده كندينى گوسترر. بلكه هر برى؛ معنوى، ربّانى، معظّم، حدسز باشلى بر فونوغرافڭ برر پلاغى حكمنده اولان مصنوعلرڭ اوستنده دونن و تحميداتِ ربّانيه قصيدهلريله او مصنوعاتى قونوشديران و تسبيحاتِ إلٰهيه نشيدهلرينى اوقوتديران برر ايگنه باشى صورتنده كندينى گوسترييورلر.
دَعْوٰيهُمْ فِيهَا سُبْحَانَكَ اللّٰهُمَّ وَ تَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلَامٌ
وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ للّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهَّابُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ صَلَاةً تَكُونُ لَكَ رِضَاءً وَ لِحَقِّهِ اَدَاءً وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ وَ اِخْوَانِهِ وَ سَلِّمْ وَسَلِّمْنَا وَ سَلِّمْ دِينَنَا اٰمِينَ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ
٭ ٭ ٭
يگرمى سكزنجى سوزڭ ايكنجى سؤالڭ جوابندهكى حاشيه
شو دنياده جسمِ إنسانى و حيوانى، ذرّات ايچون گويا بر مسافرخانه، بر قيشله، بر مكتب حكمندهدر كه؛ جامد ذرّهلر اوڭا گيررلر، حياتدار اولان عالمِ بقايه ذرّات اولمق ايچون لياقت كسب ايدرلر، چيقارلر. آخرتده ايسه
اِنَّ الدَّارَ اْلٰاخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوَانُ
— 195 —
سرّنجه، نورِ حيات اوراده عامدر. نورلانمق ايچون او سير و سفره و او تعليمات و تعليمه لزوم يوقدر. ذرّهلر دميرباش اولارق ثابت قالابيليرلر.
٭ ٭ ٭
عزيز قارداشم!
شو رساله طلسمِ كائناتڭ اوچ أساسندن بريسنى حلّ ايتمشدر. چونكه مشكلكشا او معمّاىِ خلقتده بر حيرتفزا فعاليت كائناتده گورونويور. برى ده تحوّلاتِ ذرّاتدر كه، بر زنبرك حكمنده كائنات ماكينهسنى ايشلتديرييور. برى ده حيرتفزا خدماتِ وظائفى گورمكله برابر، نرهدن نرهيه بو سَيْلِ كائنات آقوب گيدييور؟ قرآنِ حكيم بو طلسمى اوچ أساس ايله كشف ايتمش. او كشفڭ بر نوع تفسيرى حكمنده بولونان شو رساله، حركاتِ ذرّاتى بش آلتى حكمتله حلّ ايتمشدر. يگرمى دردنجى مكتوبڭ ايكنجى أساسى اولان "موجودات نه ياپييور و نرهيه گيدييور؟" برنجى رمزدن نهايته قدر و يگرمى طوقوزنجى سوزڭ ايكنجى مقصدى او معمّايى تماميله آچمشدر. حقيقتڭ اُسّ الأساسنى ايسترسهڭ، بونلره باق. أگر او حقيقتِ قرآنيهنڭ أڭ طاتلى ميوهلرينى ايسترسهڭ، يگرمى دردنجى سوزڭ بشنجى دالندهكى بش ميوهيه و اوتوز برنجى سوزڭ دردنجى أساسنڭ بش ميوهسنى تماشا ايت.
٭ ٭ ٭
— 196 —
يگرمى دردنجى سوزڭ بشنجى دالى
بشنجى دالڭ بش ميوهسى وار.
برنجى ميوه:أى نفسپرست نفسم، أى دنياپرست آرقداشم! محبّت، شو كائناتڭ بر سببِ وجوديدر. هم شو كائناتڭ رابطهسيدر. هم شو كائناتڭ نوريدر، هم حياتيدر. إنسان، كائناتڭ أڭ جامع بر ميوهسى اولديغى ايچون، كائناتى إستيلا ايدهجك بر محبّت او ميوهنڭ چكردگى اولان قلبنه درج ايديلمشدر. ايشته شويله نهايتسز بر محبّته لايق اولاجق، نهايتسز بر كمال صاحبى اولابيلير. ايشته أى نفس و أى آرقداش! إنسانڭ خوفه و محبّته آلَت اولاجق ايكى جهاز، فطرتنده درج اولنمشدر. على كلّ حال او محبّت و خوف، يا خلقه ويا خالقه متوجّه اولاجق. حالبوكه خلقدن خوف ايسه، أليم بر بليّهدر. خلقه محبّت دخى، بلالى بر مصيبتدر. چونكه سن اويلهلردن قورقارسڭ كه، سڭا مرحمت ايتمز ويا سنڭ إسترحامڭى قبول ايتمز. شو حالده خوف، أليم بر بلادر. محبّت ايسه، سَوْديگڭ شى، يا سنى طانيماز، اللّٰهه ايصمارلادق ديمهيوب گيدر. (گنجلگڭ و مالڭ گبى.) يا محبّتڭ ايچون سنى تحقير ايدر. گورمييور ميسڭ كه، مجازى عشقلرده يوزده طقسان طوقوزى، معشوقندن شكايت ايدر. چونكه صمد آيينهسى اولان باطنِ قلب ايله صنممثال دنيوى محبوبلره پرستش ايتمك، او محبوبلرڭ نظرنده ثقيلدر و إستثقال ايدر، ردّ ايدر. زيرا فطرت، فطرى و لايق اولميان شيئى ردّ ايدر، آتار. (شهوانى سومكلر، بحثمزدن خارجدر.)
— 197 —
ديمك سَوْديگڭ شيلر يا سنى طانيمايور، يا سنى تحقير ايدييور، يا سڭا رفاقت ايتمييور. سنڭ رغمڭه مفارقت ايدييور. مادام اويلهدر؛ بو خوف و محبّتى، اويله بريسنه توجيه ايت كه، سنڭ خوفڭ لذّتلى بر تذلّل اولسون. محبّتڭ، ذلّتسز بر سعادت اولسون. أوت خالقِ ذو الجلالڭدن خوف ايتمك، اونڭ رحمتنڭ شفقتنه يول بولوب إلتجا ايتمك ديمكدر. خوف، بر قامچيدر؛ اونڭ رحمتنڭ قوجاغنه آتار. معلومدر كه، بر والده، مثلا بر ياورويى قورقوتوب سينهسنه جلب ايدييور. او قورقو، او ياورويه غايت لذّتليدر. چونكه شفقت سينهسنه جلب ايدييور. حالبوكه، بتون والدهلرڭ شفقتلرى، رحمتِ إلٰهيهنڭ بر لمعهسيدر. ديمك خوف اللّٰهده بر عظيم لذّت واردر. مادام خوف اللّٰهڭ بويله لذّتى بولونسه، محبّت اللّٰهده نه قدر نهايتسز لذّت بولونديغى معلوم اولور. هم اللّٰهدن خوف ايدن، باشقهلرڭ قساوتلى، بلالى خوفندن قورتولور. هم اللّٰه حسابنه اولديغى ايچون، مخلوقاته ايتديگى محبّت دخى فراقلى، ألملى اولمايور.
أوت إنسان أوّلا نفسنى سَور. صوڭره أقاربنى، صوڭره ملّتنى، صوڭره ذىحيات مخلوقلرى، صوڭره كائناتى، دنيايى سَور. بو دائرهلرڭ هر بريسنه قارشى علاقهداردر. اونلرڭ لذّتلريله متلذّذ و ألملريله متألّم اولابيلير. حالبوكه شو هرج و مرج عالمده و روزگار دوراننده هيچ بر شى قرارنده قالماديغندن بيچاره قلبِ إنسان، هر وقت يارهلانيور. أللرى ياپيشديغى شيلرله، او شيلر گيدوب أللرينى پارهليور، بلكه قوپارييور. دائما إضطراب ايچنده قالير، ياخود غفلت ايله سرخوش اولور. مادام اويلهدر، أى نفس! عقلڭ وارسه، بتون او محبّتلرى طوپلا، حقيقى صاحبنه وير، شو بلالردن قورتول. شو نهايتسز محبّتلر، نهايتسز بر كمال و جمال صاحبنه مخصوصدر. نه وقت حقيقى صاحبنه ويردڭ، او وقت بتون أشيايى اونڭ ناميله و اونڭ آيينهسى اولديغى جهتله إضطرابسز سَوهبيليرسڭ. ديمك شو محبّت،
— 198 —
طوغريدن طوغرىيه كائناته صرف ايديلمهمك گركدر. يوقسه محبّت أڭ لذيذ بر نعمت ايكن، أڭ أليم بر نقمت اولور.
بر جهت قالدى كه، أڭ مهمى ده اودر كه، أى نفس! سن، محبّتڭى كندى نفسڭه صرف ايدييورسڭ. سن، كندى نفسڭى كنديڭه معبود و محبوب ياپييورسڭ. هر شيئى نفسڭه فدا ايدييورسڭ، عادتا بر نوع ربوبيت ويرييورسڭ. حالبوكه محبّتڭ سببى، يا كمالدر؛ زيرا كمال ذاتنده سَويلير. ياخود منفعتدر، ياخود لذّتدر وياخود خيريتدر، يا بونلر گبى بر سبب تحتنده محبّت ايديلير. شيمدى أى نفس! بر قاچ سوزده قطعى إثبات ايتمشز كه؛ أصل ماهيتڭ قصور، نقص، فقر، عجزدن يوغرولمشدر كه؛ ظلمت، قراڭلغڭ درجهسى نسبتنده نورڭ پارلاقلغنى گوسترديگى گبى، ضدّيت إعتباريله سن، اونلرله فاطرِ ذو الجلالڭ كمال، جمال، قدرت و رحمتنه آيينهدارلق ايدييورسڭ. ديمك أى نفس! نفسڭه محبّت دگل، بلكه عداوت ايتمليسڭ وياخود آجيماليسڭ وياخود مطمئنّه اولدقدن صوڭره شفقت ايتمليسڭ. أگر نفسڭى سَورسهڭ، (چونكه سنڭ نفسڭ لذّت و منفعتڭ منشئيدر، سن ده لذّت و منفعتڭ ذوقنه مفتونسڭ.) او ذرّه حكمنده اولان لذّت و منفعتِ نفسيهيى، نهايتسز لذّت و منفعتلره ترجيح ايتمه. ييلديز بوجگى گبى اولمه. چونكه او، بتون أحبابنى و سَوْديگى أشيايى قراڭلغڭ وحشتنه غرق ايدر، نفسنده بر لمعهجق ايله إكتفا ايدر. زيرا نفسى اولان لذّت و منفعتڭله برابر بتون علاقهدار اولديغڭ و بتون منفعتلريله إنتفاع ايتديگڭ و سعادتلريله مسعود اولديغڭ موجوداتڭ و بتون كائناتڭ منفعتلرى، نعمتلرى، إلتفاتنه تابع بر محبوبِ أزلىيى سومكلگڭ لازمدر. تا، هم كنديڭڭ، هم بتون اونلرڭ سعادتلريله متلذّذ اولاسڭ. هم كمالِ مطلقڭ محبّتندن آلديغڭ نهايتسز بر لذّتى آلاسڭ.
— 199 —
ذاتًا سڭا، سنده سنڭ نفسڭه اولان شديد محبّتڭ، اونڭ ذاتنه قارشى محبّتِ ذاتيهدر كه، سن سوءِ إستعمال ايدوب كندى ذاتڭه صرف ايدييورسڭ. اويله ايسه نفسڭدهكى أنايى ييرت، هُوَيى گوستر و كائناته طاغنيق بتون محبّتلرڭ، اونڭ أسما و صفاتنه قارشى ويريلمش بر محبّتدر. سن سوءِ إستعمال ايتمشسڭ، جزاسنى ده چكييورسڭ. چونكه يرنده صرف اولنميان بر محبّتِ غيرِ مشروعهنڭ جزاسى، مرحمتسز بر مصيبتدر. رحمٰن الرحيم إسميله، حوريلرله مزيَّن جنّت گبى سنڭ بتون آرزولريڭه جامع بر مسكنى، سنڭ جسمانى هوساتڭه إحضار ايدن و سائر أسماسيله سنڭ روحڭ، قلبڭ، سرّڭ، عقلڭ و سائر لطائفڭ آرزولرينى تطمين ايدهجك أبدى إحساناتنى او جنّتده سڭا مهيّا ايدن و هر بر إسمنده معنوى چوق خزينهِٔ إحسان و كرم بولونان بر محبوبِ أزلينڭ، ألبته بر ذرّه محبّتى، كائناته بدل اولابيلير. كائنات اونڭ بر جزئى تجلّئِ محبّتنه بدل اولاماز. اويله ايسه او محبوبِ أزلينڭ كندى حبيبنه سويلتديرديگى شو فرمانِ أزلىيى ديڭله، إتّباع ايت:
اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونِى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ
ايكنجى ميوه:أى نفس! عبوديت، مقدّمهِٔ مكافاتِ لاحقه دگل، بلكه نتيجهِٔ نعمتِ سابقهدر. أوت بز اجرتمزى آلمشز. اوڭا گوره خدمتله و عبوديتله موظّفز. چونكه أى نفس! خيرِ محض اولان وجودى سڭا گيديرن خالقِ ذو الجلال، سڭا إشتهالى بر معده ويرديگندن رزّاق إسميله بتون مطعوماتى بر سفرهِٔ نعمت ايچنده سنڭ اوڭڭه قويمشدر. صوڭره سڭا حسّاسيتلى بر حيات ويرديگندن، او حيات دخى بر معده گبى رزق ايستر. گوز، قولاق گبى بتون طويغولرڭ، أللر گبيدر كه؛ روىِ زمين قدر گنيش بر سفرهِٔ نعمتى، او أللرڭ اوڭنه قويمشدر. صوڭره معنوى چوق رزق و نعمتلر ايستهين إنسانيتى سڭا ويرديگندن، عالمِ ملك و ملكوت گبى گنيش بر سفرهِٔ نعمت، او معدهِٔ إنسانيتڭ اوڭنه و عقلڭ ألى يتيشهجك نسبتده
— 200 —
سڭا آچمشدر. صوڭره نهايتسز نعمتلرى ايستهين و حدسز رحمتڭ ميوهلريله تغدّى ايدن و إنسانيتِ كبرا اولان إسلاميتى و ايمانى سڭا ويرديگندن، دائرهِٔ ممكنات ايله برابر أسماءِ حسنى و صفاتِ مقدّسهنڭ دائرهسنه شامل بر سفرهِٔ نعمت و سعادت و لذّت سڭا فتح ايتمشدر. صوڭره ايمانڭ بر نورى اولان محبّتى سڭا ويرمكله، غيرِ متناهى بر سفرهِٔ نعمت و سعادت و لذّت سڭا إحسان ايتمشدر. يعنى، جسمانيتڭ إعتباريله كوچك، ضعيف، عاجز، ذليل، مقيّد، محدود بر جزءسڭ. اونڭ إحسانيله جزئى بر جزءدن، كلّى بر كلِّ نورانى حكمنه گچدڭ. زيرا حياتى سڭا ويرمكله، جزئيتدن بر نوع كلّيته و إنسانيتى ويرمكله حقيقى كلّيته و إسلاميتى ويرمكله علوى و نورانى بر كلّيته و معرفت و محبّتى ويرمكله محيط بر نوره سنى چيقارمش.
ايشته أى نفس! سن بو اجرتى آلمشسڭ. عبوديت گبى لذّتلى، نعمتلى، راحتلى، خفيف بر خدمتله مكلّفسڭ. حالبوكه، بوڭا ده تنبللك ايدييورسڭ. أگر ياريم يامالاق ياپسهڭ ده، گويا أسكى اجرتلرى كافى گلمييورمش گبى، چوق بيوك شيلرى متحكّمانه ايستهيورسڭ. و هم "نيچون دعام قبول اولمادى" دييه نازلانيورسڭ. أوت، سنڭ حقّڭ ناز دگل، نيازدر. جنابِ حق جنّتى و سعادتِ أبديهيى، محضِ فضل و كرميله إحسان ايدر. سن، دائما رحمت و كرمنه إلتجا ايت. اوڭا گوون و شو فرمانى ديڭله:
قُلْ بِفَضْلِ اللّٰهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذٰلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ
أگر ديسهڭ: "شو كلّى حدسز نعمتلره قارشى ناصل شو محدود و جزئى شكرمله مقابله ايدهبيليرم؟"
الجواب: كلّى بر نيّتله، حدسز بر إعتقاد ايله... مثلا: ناصلكه بر آدم بش غروش قيمتنده بر هديه ايله، بر پادشاهڭ حضورينه گيرر و گورور كه، هر برى
— 201 —
ميليونلره دگر هديهلر، مقبول آدملردن گلمش، اوراده ديزيلمش. اونڭ قلبنه گلير: "بنم هديهم هيچدر، نه ياپهيم؟" بردن دير: "أى سيّدم! بتون شو قيمتدار هديهلرى كندى ناممه سڭا تقديم ايدييورم. چونكه سن اونلره لايقسڭ. أگر بنم إقتدارم اولسيدى، بونلرڭ بر مِثلنى سڭا هديه ايدردم." ايشته هيچ إحتياجى اولميان و رعيتنڭ درجهِٔ صداقت و حرمتلرينه علامت اولارق هديهلرينى قبول ايدن او پادشاه، او بيچارهنڭ او بيوك و كلّى نيّتنى و آرزوسنى و او گوزل و يوكسك إعتقاد لياقتنى، أڭ بيوك بر هديه گبى قبول ايدر. عينًا اويله ده: عاجز بر عبد، نمازنده "اَلتَّحِيَّاتُ ِللّٰه" دير. يعنى: بتون مخلوقاتڭ حياتلريله سڭا تقديم ايتدكلرى هديهِٔ عبوديتلرينى، بن كندى حسابمه، عمومنى سڭا تقديم ايدييورم. أگر ألمدن گلسه ايدى، اونلر قدر تحيّهلر سڭا تقديم ايدهجكدم. هم سن اونلره، هم داها فضلهسنه لايقسڭ. ايشته شو نيّت و إعتقاد، پك گنيش بر شكرِ كلّيدر. نباتاتڭ تخملرى و چكردكلرى، اونلرڭ نيّتلريدر.
هم مثلا: قاوون، قلبنده نوهلر صورتنده بيڭ نيّت ايدر كه، "يا خالقم! سنڭ أسماءِ حسنىنڭ نقشلرينى يرڭ بر چوق يرلرنده إعلان ايتمك ايسترم." جنابِ حق گلهجك شيلرڭ ناصل گلهجكلرينى بيلديگى ايچون، اونلرڭ نيّتلرينى بِالفعل عبادت گبى قبول ايدر. "مؤمنڭ نيّتى، عملندن خيرليدر." شو سرّه إشارت ايدر. هم
سُبْحَانَكَ وَ بِحَمْدِكَ عَدَدَ خَلْقِكَ وَ رِضَاءَ نَفْسِكَ وَ زِنَةِ عَرْشِكَ وَ مِدَادِ كَلِمَاتِكَ وَ نُسَبِّحُكَ بِجَمِيعِ تَسْبِيحَاتِ اَنْبِيَائِكَ وَ اَوْلِيَائِكَ وَ مَلٰئِكَتِكَ
گبى حدسز عددله تسبيح ايتمهنڭ حكمتى شو سردن آڭلاشيلير. هم ناصل بر ضابط، بتون نفراتنڭ يكون خدمتلرينى كندى نامنه پادشاهه تقديم ايدر. اويله ده:
— 202 —
مخلوقاته ضابطلك ايدن و حيوانات و نباتاته قوماندانلق ياپان و موجوداتِ أرضيهيه خليفهلك ايتمگه قابل اولان و كندى خصوصى عالمنده كندينى هركسه وكيل تلقّى ايدن إنسان، اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعِينُ دير. بتون خلقڭ عبادتلرينى و إستعانهلرينى، كندى نامنه معبودِ ذو الجلاله تقديم ايدر. هم
سُبْحَانَكَ بِجَمِيعِ تَسْبِيحَاتِ جَمِيعِ مَخْلُوقَاتِكَ وَ بِاَلْسِنَةِ جَمِيعِ مَصْنُوعَاتِكَ
دير. بتون موجوداتى كندى حسابنه سويلتديرر. هم
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ بِعَدَدِ ذَرَّاتِ الْكَائِنَاتِ وَ مُرَكَّبَاتِهَا
دير. هر شى نامنه بر صلوات گتيرر. چونكه هر شى، نورِ أحمدى (عصم) ايله علاقهداردر. ايشته تسبيحاتده، صلواتلرده حدسز عددلرڭ حكمتنى آڭلا.
اوچنجى ميوه:أى نفس! آز بر عمرده حدسز بر عملِ اُخروى ايسترسهڭ و هر بر دقيقهِٔ عمريڭى بر عمر قدر فائدهلى گورمك ايسترسهڭ و عادتڭى عبادته و غفلتڭى حضوره قلب ايتمگى سَورسهڭ، سنّتِ سنيهيه إتّباع ايت. چونكه بر معاملهِٔ شرعيهيه تطبيقِ عمل ايتديگڭ وقت، بر نوع حضور ويرييور. بر نوع عبادت اولويور. اُخروى چوق ميوهلر ويرييور. مثلا: بر شيئى صاتون آلدڭ. ايجاب و قبولِ شرعيهيى تطبيق ايتديگڭ دقيقهده، او عادى آليش ويريشڭ بر عبادت حكمنى آلير. او تخطّرِ حُكمِ شرعى بر تصوّرِ وحى ويرر. او دخى، شارعى دوشونمكله بر توجّهِ إلٰهى ويرر. او دخى، بر حضور ويرر. ديمك سنّتِ سنيهيه تطبيقِ عمل ايتمكله بو فانى عمر، باقى ميوهلر ويرهجك و بر حياتِ أبديهيه مدار اولاجق اولان فائدهلر ألده ايديلير.
فَاٰمِنُوا بِاللّٰهِ وَرَسُولِهِ النَّبِىِّ الْاُمِّىِّ الَّذِى يُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَكَلِمَاتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ
فرماننى ديڭله. شريعت و سنّتِ سنيهنڭ أحكاملرى ايچنده جلوهلرى إنتشار ايدن أسماءِ حسنىنڭ هر بر إسمنڭ فيضِ تجلّيسنه بر مظهرِ جامع اولمغه چاليش...
— 203 —
دردنجى ميوه:أى نفس! أهلِ دنيايه، خصوصًا أهلِ سفاهته، خصوصًا أهلِ كفره باقوب صورى زينت و آلداتيجى غيرِ مشروع لذّتلرينه آلدانوب تقليد ايتمه. چونكه سن اونلرى تقليد ايتسهڭ، اونلر گبى اولامازسڭ. پك چوق سقوط ايدهجكسڭ. حيوان دخى اولامازسڭ. چونكه سنڭ باشڭدهكى عقل، مشئوم بر آلَت اولور. سنڭ باشڭى دائما دوگهجكدر. مثلا: ناصلكه بر سراى بولونسه، بيوك بر دائرهسنده بيوك بر ألكتريق لامباسى بولونور. او ألكتريقدن تشعّب ايتمش و اونڭله باغلى كوچك كوچك ألكتريقلر، كوچك منزللره تقسيم ايديلمش. شيمدى بريسى او بيوك ألكتريق لامباسنڭ دوگمهسنى چويروب ضيايى قپاتسه، بتون منزللر درين بر قراڭلق ايچنه و بر وحشته دوشر. و باشقه سرايده بيوك ألكتريق لامباسيله مربوط اولميان كوچك ألكتريق لامبالرى، هر منزلده بولونويور. او سراى صاحبى بيوك ألكتريق لامباسنڭ دوگمهسنى چويرهرك قپاتسه، سائر منزللرده ايشيقلر بولونهبيلير. اونڭله ايشينى گورهبيلير، خيرسزلر إستفاده ايدهمزلر.
ايشته أى نفسم! برنجى سراى، بر مسلماندر. حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلام، اونڭ قلبنده او بيوك ألكتريق لامباسيدر. أگر اونى اونوتسه، اَلْعِيَاذُ بِاللّٰه قلبندن اونى چيقارسه، هيچ بر پيغمبرى داها قبول ايدهمز. بلكه هيچ بر كمالاتڭ يرى روحنده قالاماز، حتّى ربّنى ده طانيماز. ماهيتندهكى بتون منزللر و لطيفهلر، قراڭلغه دوشر و قلبنده مدهش بر تخريبات و وحشت اولويور. عجبا بو تخريبات و وحشته مقابل هانگى شيئى قزانوب اُنسيت ايدهبيليرسڭ؟ هانگى منفعتى بولوب او تخريبات ضررينى اونڭله تعمير ايدرسڭ؟ حالبوكه أجنبيلر، او ايكنجى سرايه بڭزرلر كه، حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ نورينى قلبلرندن چيقارسهلر ده، كنديلرنجه بعض نورلر قالابيلير ويا قالابيلير ظن ايدرلر. اونلرڭ معنوى كمالاتِ أخلاقيهلرينه مدار اولاجق حضرتِ موسى و عيسى عليهما السلامه بر نوع ايمانلرى و خالقلرينه بر چشيد إعتقادلرى قالابيلير.
— 204 —
أى نفسِ أمّاره! أگر ديسهڭ: "بن، أجنبى دگل، حيوان اولمق ايسترم." سڭا قاچ دفعه سويلهمشدم: "حيوان گبى اولامازسڭ. زيرا قفاڭدهكى عقل اولديغى ايچون، او عقل گچمش ألملرى و گلهجك قورقولرى طوقاديله سنڭ يوزيڭه، گوزيڭه، باشڭه چارپهرق دوگويور. بر لذّت ايچنده بيڭ ألم قاتييور. حيوان ايسه، ألمسز گوزل بر لذّت آلير، ذوق ايدر. اويله ايسه، أوّلا عقلڭى چيقار آت، صوڭره حيوان اول. هم كَالْاَنْعَامِ بَلْ هُمْ اَضَلُّ سيللهِٔ تأديبنى گور."
بشنجى ميوه:أى نفس! مكرّرًا سويلهديگمز گبى؛ إنسان، شجرهِٔ خلقتڭ ميوهسى اولديغندن، ميوه گبى أڭ اوزاق و أڭ جامع و عمومه باقار و عمومڭ جهت الوحدتنى ايچنده صاقلار بر قلب چكردگنى طاشييان و يوزى كثرته، فنايه، دنيايه باقان بر مخلوقدر. عبوديت ايسه، اونڭ يوزينى فنادن بقايه، خلقدن حقّه، كثرتدن وحدته، منتهادن مبدئه چويرن بر خيطِ وصلت، ياخود مبدأ و منتها اورتهسنده بر نقطهِٔ إتّصالدر. ناصلكه تخم اولاجق قيمتدار بر ميوهِٔ ذىشعور، آغاجڭ آلتندهكى ذىروحلره باقسه، گوزللگنه گوونسه، كندينى اونلرڭ أللرينه آتسه ويا غفلت ايدوب دوشسه، اونلرڭ أللرينه دوشهجك، پارچهلانهجق، عادى بر تك ميوه گبى ضايع اولاجق. أگر او ميوه، نقطهِٔ إستنادينى بولسه، ايچندهكى چكردك، بتون آغاجڭ جهت الوحدتنى طوتمقله برابر آغاجڭ بقاسنه و حقيقتنڭ دوامنه واسطه اولاجغنى دوشونهبيلسه، او وقت او تك ميوه ايچنده بر تك چكردك، بر حقيقتِ كلّيهِٔ دائمهيه، بر عمرِ باقى ايچنده مظهر اولويور. اويله ده: إنسان، أگر كثرته طالوب كائنات ايچنده بوغولوب دنيانڭ محبّتيله سرسم اولارق فانيلرڭ تبسّملرينه آلدانسه، اونلرڭ قوجاقلرينه آتيلسه، ألبته نهايتسز بر خسارته دوشر. هم فنا، هم فانى، هم عدمه دوشر. هم معنًا كندينى إعدام ايدر. أگر لسانِ قرآندن قلب قولاغيله ايمان درسلرينى ايشيدوب باشنى قالديرسه، وحدته متوجّه اولسه، عبوديتڭ معراجيله عرشِ كمالاته چيقهبيلير. باقى بر إنسان اولور.
— 205 —
أى نفسم! مادام حقيقت بويلهدر و مادام ملّتِ إبراهيميهدنسڭ (عس)، إبراهيموارى لَا اُحِبُّ اْلٰافِلِينَ دى. و محبوبِ باقىيه يوزيڭى چوير و بنم گبى شويله آغلا:
لَقَدْ اَبْكَانِى نَعْىُ (لَا اُحِبُّ اْلٰافِلِينَ) مِنْ خَلِيلِ اللّٰهِ
فَصَبَّتْ عَيْنُ قَلْبِى قَطَرَاتٍ بَاكِيَاتٍ مِنْ شُئُونِ اللّٰهِ
لِتَفْسِيرِ كَلَامٍ مِنْ حَكِيمٍ اَىْ نَبِىٍّ فِى كَلَامِ اللّٰهِ
نَمِى زِيبَاسْتْ اُفُولْدَه گُمْ شُدَنْ مَحْبُوبْ
نَمِى اَرْزَدْ غُرُوبْدَه غَيْبْ شُدَنْ مَطْلُوبْ
نَمِى خٰواهَمْ فَنَادَه مَحْوْ شُدَنْ مَقْصُودْ
نَمِى خٰوانَمْ زَوَالْدَه دَفْنْ شُدَنْ مَعْبُودْ
عَقْلْ فَرْيَادْ مِى دَارَدْ نِدَاءِ (لَا اُحِبُّ اْلٰافِلِينَ) مِى زَنَدْ رُوحَمْ
نَمِى خٰواهَمْ نَمِى خٰوانَمْ نَمِى تَابَمْ فِرَاقِى
نَمِى اَرْزَدْ مَرَاقَه اِينْ زَوَالْ دَرْ پَسْ تَلَاقِى
اَزْ اٰنْ دَرْدِى گِرِينِ (لَا اُحِبُّ اْلٰافِلِينَ) مِى زَنَدْ قَلْبَمْ
دَرْ اِينْ فَانِى بَقَا خَازِى بَقَا خِيزَدْ فَنَادَنْ
— 206 —
فَنَا شُدْ هَمْ فَدَا كُنْ هَمْ عَدَمْ بِينْ كِه اَزْ دُنْيَا بَقَايَه رَاهْ فَنَادَنْ
فِكِرْ فِيزَارْ مِى دَارَدْ اَنِينِ (لَا اُحِبُّ اْلٰافِلِينَ) مِى زَنَدْ وِجْدَانْ
بِدَانْ اَىْ نَفْسِ نَادَانَمْ كِه دَرْ هَرْ فَرْدْ اَزْ فَانِى دُو رَاهْ هَسْتْ بَا بَاقِى دُو سِرِّ جَانِ جَانَانِى
كِه دَرْ نِعْمَتْهَا اِنْعَامْ هَسْتْ وَ پَسْ اٰثَارْهَا اَسْمَا بِگِيرْ مَغْزِى وَ مِيزَنْ دَرْ فَنَا اٰنْ قِشْرِ بِى مَعْنَا
بَلِى اٰثَارْهَا گُويَنْدْ زِاَسْمَا لَفْظِ پُرْ مَعْنَا بِخَانْ مَعْنَا وَ مِيزَنْ دَرْ هَوَا اٰنْ لَفْظِ بِى سَوْدَا
عَقْلْ فَرْيَادْ مِى دَارَدْ غِيَاثِ (لَا اُحِبُّ اْلٰافِلِينَ) مِيزَنْ اَىْ نَفْسَمْ
چِه خُوشْ گُويَدْ اُو شَيْدَا جَامِى عِشْقْ خُوىْ
(يَكِى خٰواهْ يَكِى خٰوانْ يَكِى جُوىْ يَكِى بِينْ يَكِى دَانْ يَكِى گُوىْ)
(٭): بو فقرهجق جامىنڭدر.
نَعَمْ صَدَقْتَ اَىْ جَامِى! هُوَ الْمَطْلُوبُ هُوَ الْمَحْبُوبُ هُوَ الْمَقْصُودُ هُوَ الْمَعْبُودُ
كِه لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ بَرَابَرْ مِيزَنَدْ عَالَمْ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلٰى اِبْرَاهِيمَ وَ عَلٰى اٰلِ اِبْرَاهِيمَ فِى الْعَالَمِينَ اِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ
٭ ٭ ٭
— 207 —
اوتوز برنجى سوزڭ دردنجى أساسى
معراجڭ ثمراتى و فائدهسى نهدر؟
الجواب:شو شجرهِٔ طوباءِ معنويه اولان معراجڭ بشيوزدن فضله ميوهلرندن نمونه اولارق يالڭز بش دانهسنى ذكر ايدهجگز.
برنجى ميوه:أركانِ ايمانيهنڭ حقائقنى گوز ايله گوروب، ملائكهيى، جنّتى، آخرتى، حتّى ذاتِ ذو الجلالى گوز ايله مشاهده ايتمك؛ كائناته و بشره اويله بر خزينه و بر نور أزلى و أبدى بر هديه گتيرمشدر كه: شو كائناتى، پريشان و فانى و قارمهقاريشق بر وضعيتِ موهومهدن چيقاروب، او نور و او ميوه ايله، او كائناتى قدسى مكتوباتِ صمدانيه، گوزل آيينهِٔ جمالِ ذاتِ أحديه وضعيتى اولان حقيقتنى گوسترمش. كائناتى و بتون ذىشعورى سَوينديروب مسرور ايتمش. هم او نور و او ميوه ايله بشرى مشوّش، پريشان، عاجز، فقير، حاجاتى حدسز، أعداسى نهايتسز و فانى، بقاسز بر وضعيتِ ضلالتكارانهدن او إنسانى او نور، او ميوهِٔ قدسيه ايله أحسنِ تقويمده بر معجزهِٔ قدرتِ صمدانيهسى و مكتوباتِ صمدانيهنڭ بر نسخهِٔ جامعهسى و سلطانِ أزل و أبدڭ بر مخاطبى، بر عبدِ خاصّى، كمالاتنڭ إستحسانجيسى، خليلى و جمالنڭ حيرتكارى، حبيبى و جنّتِ باقيهسنه نامزد بر مسافرِ عزيزى صورتِ حقيقيسنده گوسترمش. إنسان اولان بتون إنسانلره، نهايتسز بر سُرور، حدسز بر شوق ويرمشدر.
ايكنجى ميوه:صانعِ موجودات و صاحبِ كائنات و ربّ العالمين اولان حاكمِ أزل و أبدڭ مرضياتِ ربّانيهسى اولان إسلاميتڭ (باشده نماز اولارق)
— 208 —
أساساتنى، جنّ و إنسه هديه گتيرمشدر كه؛ او مرضياتى آڭلامق، او قدر مراقآور و سعادتآوردر كه، تعريف ايديلمز. چونكه هركس، بيوكجه بر ولىِّ نعمت، ياخود محسن بر پادشاهنڭ اوزاقدن آرزولرينى آڭلامغه نه قدر آرزوكش و آڭلاسه نه قدر ممنون اولور. تمنّى ايدر كه: "كاشكه بر واسطهِٔ مخابره اولسه ايدى طوغريدن طوغرىيه او ذات ايله قونوشسه ايدم. بندن نه ايستهيور، آڭلاسه ايدم. بندن اونڭ خوشنه گيدهنى بيلسه ايدم." دير. عجبا بتون موجودات قبضهِٔ تصرّفنده و بتون موجوداتدهكى جمال و كمالات، اونڭ جمال و كمالنه نسبةً ضعيف بر گولگه و هر آنده نهايتسز جهتلرله اوڭا محتاج و نهايتسز إحسانلرينه مظهر اولان بشر، نه درجه اونڭ مرضياتنى و آرزولرينى آڭلامق خصوصنده خواهشگر و مراقآور اولماسى لازم اولديغنى آڭلارسڭ.
ايشته ذاتِ أحمديه (عصم) يتمش بيڭ پرده آرقهسنده او سلطانِ أزل و أبدڭ مرضياتنى طوغريدن طوغرىيه معراج ثمرهسى اولارق حقّ اليقين ايشيدوب، گتيروب بشره هديه ايتمشدر.
أوت بشر، قمردهكى حالى آڭلامق ايچون نه قدر مراق ايدر كه: برى گيدوب، دونوب خبر ويرسه. هم نه قدر فداكارلق گوسترر. أگر آڭلاسه، نه قدر حيرت و مراقه دوشر. حالبوكه قمر، اويله بر مالك الملكڭ مملكتنده گزييور كه: قمر، بر سينك گبى كُرهِٔ أرضڭ أطرافنده پرواز ايدر. كُرهِٔ أرض، پروانه گبى شمسڭ أطرافنده اوچار. شمس، بيڭلر لامبالر ايچنده بر لامبادر كه؛ او مالك الملكِ ذو الجلالڭ بر مسافرخانهسنده مومدارلق ايدر. ايشته ذاتِ أحمديه (عصم) اويله بر ذاتِ ذو الجلالڭ شئوناتنى و عجائبِ صنعتنى و عالمِ بقاده خزائنِ رحمتنى گورمش، گلمش، بشره سويلهمش. ايشته بشر، بو ذاتى كمالِ مراق و حيرت و محبّتله ديڭلهمزسه، نه قدر خلافِ عقل و حكمتله حركت ايتديگنى آڭلارسڭ.
— 209 —
اوچنجى ميوه:سعادتِ أبديهنڭ دفينهسنى گوروب، آناختارينى آلوب گتيرمش؛ جنّ و إنسه هديه ايتمشدر. أوت معراج واسطهسيله و كندى گوزيله جنّتى گورمش و رحمٰنِ ذو الجمالڭ رحمتنڭ باقى جلوهلرينى مشاهده ايتمش و سعادتِ أبديهيى قطعيًا حقّ اليقين آڭلامش، سعادتِ أبديهنڭ وجودينڭ مژدهسنى جنّ و إنسه هديه ايتمشدر كه: بيچاره جنّ و إنس، قرارسز بر دنياده و زلزلهِٔ زوال و فراق ايچندهكى موجوداتى، سَيْلِ زمان و حركاتِ ذرّات ايله عدم و فراقِ أبدى دڭزينه دوكولديگى اولان وضعيتِ موهومهِٔ جانخراشانهده اولدقلرى هنگامده؛ شويله بر مژده، نه قدر قيمتدار اولديغى و إعدامِ أبدى ايله كنديلرينى محكوم ظن ايدن فانى جنّ و إنسڭ قولاغنده اويله بر مژده، نه قدر سعادتآور اولديغى تعريف ايديلمز. بر آدمه، إعدام ايديلهجگى آنده، اونڭ عفويله قربِ شاهانهده بر سراى ويريلسه، نه قدر سروره سببدر. بتون جنّ و إنس عددنجه بويله سرورلرى طوپلا، صوڭره بو مژدهيه قيمت وير.
دردنجى ميوه:رؤيتِ جمال اللّٰه ميوهسنى كندى آلديغى گبى، او ميوهنڭ هر مؤمنه دخى ممكن اولديغنى، جنّ و إنسه هديه گتيرمشدر كه، او ميوه، نه درجه لذيذ و خوش و گوزل بر ميوه اولديغنى بونڭله قياس ايدهبيليرسڭ. يعنى: هر قلب صاحبى بر إنسان؛ ذىجمال، ذىكمال، ذىإحسان بر ذاتى سَور. و او سومك دخى، جمال و كمال و إحسانڭ درجاتنه نسبةً تزايد ايدر، پرستش درجهسنه گلير، جاننى فدا ايدر درجهده محبّت باغلار. يالڭز بر دفعه گورمسنه، دنياسنى فدا ايتمك درجهسنه چيقار. حالبوكه بتون موجوداتدهكى جمال و كمال و إحسان، اونڭ جمال و كمال و إحساننه نسبةً؛ كوچك بر قاچ لمعاتڭ، گونشه نسبتى گبى ده اولماز. ديمك نهايتسز بر محبّته لايق و نهايتسز رؤيته و نهايتسز بر إشتياقه أليق بر ذاتِ ذو الجلالِ والكمالڭ سعادتِ أبديهده رؤيتنه موفّق اولماسى، نه قدر سعادتآور و مدارِ سُرور و خوش و گوزل بر ميوه اولديغنى إنسان ايسهڭ آڭلارسڭ.
— 210 —
بشنجى ميوه:إنسان كائناتڭ قيمتدار بر ميوهسى و صانعِ كائناتڭ نازدار سَوْگيليسى اولديغى، معراج ايله آڭلاشيلمش و او ميوهيى جنّ و إنسه گتيرمشدر. كوچك بر مخلوق، ضعيف بر حيوان و عاجز بر ذىشعور اولان إنسانى، او ميوه ايله او قدر يوكسك بر مقامه چيقارير كه: كائناتڭ بتون موجوداتى اوستنده بر مقامِ فخر ويرييور. و اويله بر سَوينج و سرورِ مسعوديتكارانه ويرييور كه، تصوير ايديلمز. چونكه عادى بر نفره دينلسه: "سن مشير اولدڭ." نه قدر ممنون اولور. حالبوكه فانى، عاجز بر حيوانِ ناطق، زوال و فراق سيللهسنى دائما يين بيچاره إنسانه، بردن أبدى، باقى بر جنّتده، رحيم و كريم بر رحمانڭ رحمتنده و خيال سرعتنده، روحڭ وسعتنده، عقلڭ جولاننده، قلبڭ بتون آرزولرنده، ملك و ملكوتنده تنزّهه، سيرانه و جولانه موفّق اولديغڭ گبى، سعادتِ أبديهده رؤيتِ جمالنه ده موفّق اولورسڭ دينلديگى وقت، إنسانيتى سقوط ايتمهمش بر إنسان، نه قدر درين و جدّى بر سَوينج و سرورى قلبنده حسّ ايدهجگنى تخيّل ايدهبيليرسڭ.
شيمدى، مقامِ إستماعده اولان ذاته ديرز كه:إلحاد گوملگنى ييرت، آت. مؤمن قولاغنى گچير و مسلم گوزلرينى طاق. سڭا ايكى كوچك تمثيل ايله بر ايكى ميوهنڭ درجهِٔ قيمتنى گوسترهجگز.
مثلا: سنڭ ايله بز برابر بر مملكتده بولونيورز. گورويورز كه؛ هر شى بزه و بربرينه دشمن و بزه يابانجى.. هر طرف مدهش جنازهلرله طولو.. ايشيديلن سسلر يتيملرڭ آغلاييشى، مظلوملرڭ واويلاسيدر. ايشته بز، شويله بر وضعيتده اولديغمز وقتده؛ برى گيتسه، او مملكتڭ پادشاهندن بر مژده گتيرسه، او مژده ايله، بزه يابانجى اولانلر أحباب شكلنه گيرسه.. دشمن گورديگمز كيمسهلر، قارداشلر صورتنه دونسه.. او مدهش جنازهلر، خشوع و خضوعده، ذكر و تسبيحده برر عبادتكار شكلنده گورونسه.. او يتيمانه آغلاييشلر، ثناكارانه "ياشاسين"لر حكمنه گيرسه.. و او ئولوملر و او
— 211 —
صويمقلر، غاراتلر ترخيصات صورتنه دونسه.. كندى سروريمز ايله برابر، هركسڭ سرورينه مشترك اولسهق؛ او مژده نه قدر مسرورانه اولديغنى ألبته آڭلارسڭ. ايشته معراجِ أحمديهنڭ (عصم) بر ميوهسى اولان نورِ ايماندن أوّل، شو كائناتڭ موجوداتى، نظرِ ضلالتله باقيلديغى وقت؛ يابانجى، مضر، مُزعج، موحش و طاغ گبى جِرملر برر مدهش جنازه، أجل هركسڭ باشنى كسوب عدمآباد قويوسنه آتار. بتون صدالر، فراق و زوالدن گلن واويلالر اولديغى حالده، ضلالتڭ اويله تصوير ايتديگى هنگامده؛ ميوهِٔ معراج اولان حقائقِ أركانِ ايمانيه ناصل موجوداتى سڭا قارداش، دوست و صانعِ ذو الجلالنه ذاكر و مسبّح؛ و موت و زوال، بر نوع ترخيص و وظيفهدن آزاد ايتمك؛ و صدالر، برر تسبيحات حقيقتنده اولديغنى سڭا گوسترر. بو حقيقتى تمام گورمك ايسترسهڭ، ايكنجى و سكزنجى سوزلره باق.
ايكنجى تمثيل:سنڭ ايله بز، صحراىِ كبير گبى بر موقعدهيز. قوم دڭزى فورطنهسنده، گيجه او قدر قراڭلق اولديغندن، ألمزى بيله گورهمييورز. كيمسهسز، حاميسز، آج و صوسز، مأيوس و اميدسز بر وضعيتده اولديغمز دقيقهده، بردن بر ذات، او قراڭلق پردهسندن گچوب؛ صوڭره گلوب، بر اوتوموبيل هديه گتيرسه و بزى بينديرسه، بردن جنّتمثال بر يرده إستقبالمز تأمين ايديلمش، غايت مرحمتكار بر حاميمز بولونمش، ييهجك و ايچهجك إحضار ايديلمش بر يرده بزى قويسه؛ نه قدر ممنون اولورز، بيليرسڭ.
ايشته او صحراىِ كبير، بو دنيا يوزيدر. او قوم دڭزى، بو حادثات ايچنده حركاتِ ذرّات و سَيْلِ زمان تحريكيله چالقانان موجودات و بيچاره إنساندر. هر إنسان، أنديشهسيله قلبى داغدار اولان إستقبالى؛ مدهش ظلمات ايچنده، نظرِ ضلالتله گورويور. فريادينى ايشيتديرهجك كيمسهيى بيلمهيور. نهايتسز آج، نهايتسز صوسزدر. ايشته ثمرهِٔ معراج اولان مرضياتِ إلٰهيه ايله شو دنيا، غايت كريم
— 212 —
بر ذاتڭ مسافرخانهسى، إنسانلر دخى اونڭ مسافرلرى، مأمورلرى، إستقبال دخى جنّت گبى گوزل، رحمت گبى شيرين و سعادتِ أبديه گبى پارلاق گورونديگى وقت؛ نه قدر خوش، گوزل، شيرين بر ميوه اولديغنى آڭلارسڭ.
مقامِ إستماعده اولان ذات دييور كه: "جنابِ حقّه يوز بيڭلر حمد و شكر اولسون كه إلحاددن قورتولدم، توحيده گيردم، تماميله ايناندم و كمالِ ايمانى قزاندم."
بز ده ديرز:أى قارداش! سنى تبريك ايدييورز. جنابِ حق بزلرى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ شفاعتنه مظهر ايتسين، آمين.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مَنِ انْشَقَّ بِاِشَارَتِهِ الْقَمَرُ وَ نَبَعَ مِنْ اَصَابِعِهِ الْمَاءُ كَالْكَوْثَرِ صَاحِبُ الْمِعْرَاجِ وَ مَا زَاغَ الْبَصَرُ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ اَصْحَابِهِ اَجْمَِعِينَ مِنْ اَوَّلِ الدُّنْيَا اِلٰى اٰخِرِ الْمَحْشَرِ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا اِنَّكَ اَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ٭ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَأْنَا ٭ رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا ٭ رَبَّنَا اَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَاغْفِرْلَنَا اِنَّكَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ٭
وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
٭ ٭ ٭
— 213 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَمَا اَرْسَلْنَاكَ اِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ
آيتنڭ وراثتِ أحمديه (عصم) جهتنده، معناىِ إشارى نقطهسنده، بو عصرده او رحمةً لِلعالمينڭ بر آيينهسى و حقيقتِ قرآنيهنڭ بر حقيقى تفسيرى اولان رسالهِٔ نور، او كلّى رحمتڭ بر جلوهسى، بر نمونهسى اولماسندن؛ حقيقتِ محمّديهنڭ (عصم) بر قسم أوصافنى، معناىِ مجازى ايله جزئى بر وارثنه ويريلهبيلير دييه، بو پارلاق قصيدهيه ايليشمدم. يالڭز حقيقتِ أحمديه (عصم) آيينهسنڭ فرقنه إشارةً بعض كلمهلر علاوه ايديلدى.
سعيد النورسى
حضور بولور بوگون سنڭله عالم
أى بو عصرده رحمتِ عالم رسالة النور
سُرور بولور بوگون سنڭله آدم
أى بر رحمتِ عالم رسالة النور
بو خسته گوڭللر چوقدن پريشان
وارسه سنده أگر لقماندن نشان
بر شفا صون، گل أى محبوبِ ذىشان
أى جلوهِٔ رحمتِ عالم رسالة النور
— 214 —
گلمز مى صوڭى بو اوزون هيجهنڭ
گچمز مى غمى بو ياسلى گيجهنڭ
زارى آرتدى، صبرى بيتدى نيجهنڭ
أى جلوهِٔ رحمتِ عالم رسالة النور
فخرِ عالم، عرشدن بو يره ايندى
شاهِ ولايت گلوب دُلْدُله بيندى
ذو الفقاره بوگون آرتيق نور ديندى
أى بو زمانده رحمتِ عالم رسالة النور
يولمز، بو نورڭ بو نورلى يولى
اولدق هپمز او نورڭ بر قولى
نور يولنده يوروين هم نه موطلى
أى نمونهِٔ رحمتِ عالم رسالة النور
نورسڭ نور چيقان نورلى طاغنده
بلبل ئوتر باغچهسنده باغنده
توزى اولسهق اونڭ پاك آياغنده
أى رحمتِ عالم جلوهسى رسالة النور
دردلره درمانسڭ، محبوبِ جانسڭ
هم جامع الأسماء والقرآنسڭ
هم ده نورِ حقدن بزه إحسانسڭ
أى بر رحمتِ عالم رسالة النور
— 215 —
بو عالمده مادّه دگل، بر ئوزسڭ
هر ذرّهدن باقان بتون بر گوزسڭ
كائناتى حيران ايدن بتون بر يوزسڭ
أى مثالِ رحمتِ عالم رسالة النور
أصلى أوّليسڭ بالڭ، شكرڭ
درياسيسڭ جمله علمڭ، هنرڭ
گلمدى جهانه بويله أثر بڭزرڭ
أى مرآتِ رحمتِ عالم رسالة النور
سن آيلردن، گونشلردن اوستونسڭ
نهايتسز، صوڭى گلمز بوتونسڭ
نور جمالڭ بتون بتون گورونسون
أى مظهرِ رحمتِ عالم رسالة النور
بوين بوكوب آجى آجى ملهردك
گوزياشنى قانلر ايله سيلهردك
گورسهك دييه سنى حقدن ديلردك
أى بر تمثيلِ رحمتِ عالم رسالة النور
چونكه سنسڭ بو عصرده رحمةً لِلعالمينڭ جلوهسى
چونكه سنسڭ شيمدى شفيع المُذنبينڭ وارثى
اَغِثْنا يا غياثَ المستغيثين، بر دعاسى
أى شعلهِٔ رحمتِ عالم رسالة النور
— 216 —
شفا بولسون شيمدى برآز يارهمز
رواج بولسون گچمز اولان پارهمز
صاچ نوريڭى، آقه دونسون قرهمز
أى ضياءِ رحمتِ عالم رسالة النور
جُرممزله كلخان گبى پرنارز
درد ألندن هم هر گون زار و زارز
عفو ايت بزى مادام سڭا هپ يارز
أى نورِ رحمتِ عالم رسالة النور
مَيلمز يوق يالانجى بر دنيايه
صوڭ ويردك بز بدعهلره، ريايه
قاپيلمايز اويله قورو خوليايه
أى بر حقيقتِ رحمتِ عالم رسالة النور
يوق بزده جمعيت قورمه خولياسى
يوق باشقه بر يوله گيتمه سوداسى
اولدق آنجق نورڭ دردلى شيداسى
أى دردليلره رحمتِ عالم رسالة النور
يوللرده بيراقدق گچدك درويشى
آتدق گوڭللردن اويله تشويشى
كافى بو پارلايان نورڭ گونشى
أى معكسِ رحمتِ عالم رسالة النور
— 217 —
گچميشز هپ مدحلردن ثنادن
يوز چويردك ثروتلردن غنادن
نور ايسترز، گچمهدن بو فنادن
أى بو عصرده رحمتِ عالم رسالة النور
نور ألندن ايچهلى بز شرابى
ويرمشز طاتليلغه عذابى
بر محبوبڭ بز ده اولدق ترابى
أى بزه رحمتِ عالم رسالة النور
عاشقلرڭ عرشه چيقان فريادى
آغلاتييور او پاك روحلى أجدادى
اللّٰه ايچون أيله بزه إمدادى
أى محتاجلره رحمتِ عالم رسالة النور
گوكلر صالدى بلا، ير ويردى بلا
صارصدى آفاقى بر آجى واويلا
رحمت ايت عالمه أى نورِ مولا
أى جلوهِٔ رحمتِ عالم رسالة النور
بر يانده سيل وار، بر يانده قان آقار
بو بلا آتشى عالمى ياقار
آغلايان بو بشر هپ سڭا باقار
أى نمونهِٔ رحمتِ عالم رسالة النور
— 218 —
چوريلدى آتشله بو قوجه دنيا
بر جهنّم گبى قاينادى دريا
يتيش إمداده أى شاهِ أوليا
أى بو زمانده رحمتِ عالم رسالة النور
هر يانغينى سنڭ نورڭ سوندورر
هر بر يرى بر گلشنه سنڭ نورڭ دونديرر
دجّالى ده بر گون گلير ألبته ئولديرر
أى نورِ رحمتِ عالم رسالة النور
زندقهيه، كفره قارشى صالديردڭ
گوڭللردن كدرلرى قالديردڭ
بزى نورڭ درياسنه طالديردڭ
أى بيچارهلره رحمتِ عالم رسالة النور
قالديرهمز سڭا أصلا كيمسه أل
باغلايورز بزلر سڭا جاندن بل
دنيالره سنسڭ اُميد و أمل
أى ضياءِ رحمتِ عالم رسالة النور
سن اوردو قورمازسڭ أرله، اوشاقله
صاواشمازسڭ اويله طوپله، بيچاقله
نورڭله شو عصرى طوتوب قوجاقله
أى شيمدى رحمتِ عالم رسالة النور
— 219 —
بيتسين ده بو قورقونج طوفانِ شديد
آچيلسين يَپْيڭى بر دورِ مسعود
اون سكز بيڭ عالم أيلهسين هپ عيد
أى أهلِ قرآنه رحمتِ عالم رسالة النور
گلييور شو قارشيدن گرچه بر ظلمت
فقط سنسڭ بوگون عطاىِ رحمت
بوغاجقسڭ اونى نورڭله ألبت
أى بر رحمتِ عالم رسالة النور
قيزيل أژدر يووامزه گيرمهسين
زهرلى ألى ياقامزه ايرمهسين
قارشى طوروب نورڭ فرصت ويرمهسين
أى سيفِ رحمتِ عالم رسالة النور
قره دومان اوستمزدن طاغيلسين
قيزيل آلَوْ سونوب عالم آييلسين
بو ظفرڭ حشره قدر آڭيلسين
أى ذو الفقارِ رحمتِ عالم رسالة النور
او صويدندر نيجه جانلر ياقانلر
او صويدندر أولر بارقلر ييقانلر
او صويدندر سڭا كينله باقانلر
أى حجّتِ رحمتِ عالم رسالة النور
— 220 —
معصوملرڭ قانلرينى ايچرلر
أبو جهلى، نمرودلرى گچرلر
ئولوملردن ئولوملرى سچرلر
أى شيمدى بر رحمتِ عالم رسالة النور
بر ميقروب كه، جگرلرى ديشلهيور
قانمزله كنديسنى بسلهيور
تميز يوردى تلويث ايدوب پيسلهيور
أى بر أجزاخانهِٔ رحمتِ عالم رسالة النور
غازيلرڭ، فاتحلرڭ قوناغى
سيّدلرڭ، سَرْورلرڭ اوتاغى
بو وطندر، شهيدلرڭ ياتاغى
أى جلوهِٔ رحمتِ عالم رسالة النور
او شهيدڭ آلا دونمش كفنى
مسكلر قوقار، گُله بڭزر بدنى
اوپر مَلكلر ده نورلى نعشنى
أى نمونهِٔ رحمتِ عالم رسالة النور
قرآن دييور ئولمهمشدر، ديريدر
هر بريسى حقّڭ آرسلان أريدر
تُربهلرى يوركلرى تيترهتير
أى آيينهِٔ رحمتِ عالم رسالة النور
— 221 —
آرمغانسڭ چونكه أصيل ملّته
دوشميهلم بر گون بيله ذلّته
گوتور بزى شانلى بيوك دولته
أى مثالِ رحمتِ عالم رسالة النور
أيلهيهلر نورڭ ايله هپ صولت
ظفرلرله شانلر بولور بو ملّت
شرقه، غربه ضيا صالسين بو دولت
أى بزلره رحمتِ عالم رسالة النور
نوردن قنادڭ، هم صاغلام قولڭ وار
نوردن سنڭ حقّه گيدن يولڭ وار
قبول ايت بر كَمْتَرْ فيضى قولڭ وار
أى بو عصرده رحمتِ عالم رسالة النور!
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ
استادم، أفنديم حضرتلرى!
وَمَا اَرْسَلْنَاكَ اِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ
آيتنڭ نورلرندن، نورڭ سايهسنده آلابيلديگم بر ذرّهيى بو شكلده يازدم و حضورِ عرفانڭزه صوندم. قبولنى رجا ايدرم. سلاملريمزى صونار و مبارك أللريڭزى اوپهرز أفنديمز.
بيچاره طلبهڭز
حسن فيضى
رَحْمَةُ اللّٰهِ عَلَيْهِ اَبَدًا دَائِمًا
٭ ٭ ٭
— 222 —
معنًا و رتبةً بشنجى لمعه
و صورةً و مقامًا اوتوز برنجى مكتوبڭ اوتوز برنجى لمعهسنڭ قيمتدار
دردنجى شعاعى
و آيتِ حسبيهنڭ مهمّ بر نكتهسيدر.
إخطار:رسالهِٔ نور، سائر كتابلره مخالف اولارق باشده پردهلى گيدييور؛ گيتدكجه إنكشاف ايدر. خصوصًا بو رسالهده، "برنجى مرتبه" چوق قيمتدار بر حقيقت اولمقله برابر، چوق اينجه و دريندر. هم بو برنجى مرتبه، بڭا مخصوص غايت أهمّيتلى بر محاكمهِٔ حسّى و غايت روحلى بر معاملهِٔ ايمانى و غايت گيزلى بر مكالمهِٔ قلبى صورتنده متنوّع و درين دردلريمه شفا اولارق تبارز ايتمش. بڭا تام توافق ايدن تام حسّ ايدهبيلير، يوقسه تام ذوق ايدهمز.
٭ ٭ ٭
— 223 —
دردنجى شعاعڭ يالڭز برنجى مرتبهسى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ
بر زمان أهلِ دنيا بنى هر شيدن تجريد ايتدكلرندن بش چشيد غربتلره دوشمشدم. و إختيارلق زمانمده قسمًا تأثّراتدن گلن بش نوع خستهلقلره گرفتار اولمشدم.
صيقنتيدن گلن بر غفلتله، رسالهِٔ نورڭ تسلّى ويريجى و مدد ايديجى أنوارينه باقميهرق، طوغريدن طوغرىيه قلبمه باقدم و روحمى آرادم. گوردم كه؛ غايت قوّتلى بر عشقِ بقا و شديد بر محبّتِ وجود و بيوك بر إشتياقِ حيات و حدسز بر عجز و نهايتسز بر فقر، بنده حكم ايدييورلر. حالبوكه مدهش بر فنا، او بقايى سوندورييور. او حالتمده، يانيق بر شاعرڭ ديديگى گبى ديدم:
دل بقاسى حق فناسى ايستدى ملكِ تنم
بر دواسز درده دوشدم، آه كه لقمان بىخبر.
مأيوسانه باشمى أگدم؛ بردن حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ آيتى إمداديمه گلدى، ديدى: "بنى دقّتله اوقو." بن گونده بش يوز دفعه اوقودم. بنم ايچون
— 224 —
عين اليقين صورتنده إنكشاف ايدن چوق قيمتدار أنوارندن بر قسمنى و يالڭز طوقوز نورينى و مرتبهسنى إجمالًا يازوب، أسكيدن عين اليقين ايله دگل، بلكه علم اليقين ايله بيلينن تفصيلاتنى رسالهِٔ نوره حواله ايدييورم.
برنجى مرتبهِٔ نوريهِٔ حسبيه:بندهكى عشقِ بقا، بندهكى بقايه دگل، بلكه سببسز و بِالذّات محبوب اولان كمالِ مطلق صاحبى، ذاتِ ذو الكمالڭ و ذو الجمالڭ بر إسمنڭ بر جلوهسنڭ ماهيتمده بر گولگهسى بولونديغندن، فطرتمده او كاملِ مطلقڭ وارلغنه و كمالنه و بقاسنه متوجّه اولان محبّتِ فطريه، غفلت يوزندن يولنى شاشيرمش، گولگهيه ياپيشمش، آيينهنڭ بقاسنه عاشق اولمشدى.
حَسْبُنَا اللّٰهُ و َنِعْمَ الْوَكِيلُ
گلدى، پردهيى قالديردى. گوردم و حسّ ايتدم و حقّ اليقين ذوق ايتدم كه؛ بقامڭ لذّت و سعادتى، عينًا و داها مكمّل بر طرزده باقئِ ذو الكمالڭ بقاسنه و بنم ربّم و إلٰهم اولديغنه ايمانمده و إذعانمده و ايقانمده واردر. چونكه اونڭ بقاسيله بنم ايچون لا يموت بر حقيقت تحقّق ايدر. زيرا بنم ماهيتم، هم باقى، هم سرمدى بر إسمڭ گولگهسى اولور، داها ئولمز دييه شعورِ ايمانيله تقرّر ايدر.
هم او شعورِ ايمانله محبوبِ مطلق اولان كمالِ مطلقڭ وارلغى بيلينمكله، شديد و فطرى اولان محبّتِ ذاتى تطمين ايديلير. هم باقئِ سرمدينڭ بقاسنه و وارلغنه عائد او شعورِ ايمانيله كائناتڭ و نوعِ إنسانڭ كمالاتى بيلينير و بولونور و كمالاته قارشى فطرى مفتونيت، حدسز ألملردن قورتولوب ذوق و لذّتنى آلير.
هم او شعورِ ايمانيله او باقئِ سرمدىيه بر إنتساب و او إنتسابڭ ايمانيله عموم ملكنه بر مناسبت پيدا اولور و او مناسبتِ إنتسابى ايله حدسز بر ملكه بر نوع مالكيت گبى ايمان گوزيله باقار، معنًا إستفاده ايدر.
— 225 —
هم شعورِ ايمانيله و إنتساب و مناسبت ايله عموم موجوداته بر علاقه، بر نوع إتّصال پيدا اولور. و او حالده، ايكنجى درجهده وجودِ شخصيسندن باشقه حدسز بر وجود، او شعورِ ايمانى و إنتساب و مناسبت و علاقه و إتّصال جهتنده گويا اونڭ بر نوع وارلغيدر گبى وار اولور؛ وارلغه قارشى فطرى عشق تسكين ايديلير.
هم او شعورِ ايمانى و إنتساب و مناسبت و علاقهدارلغى جهتيله بتون أهلِ كمالاته قارشى بر اخوّت پيدا اولور. او حالده باقئِ سرمدينڭ وارلغيله و بقاسيله او حدسز أهلِ كمال محو اولمايوب ضايع اولمادقلرينى بيلمكله، تقدير و تحسين ايله مربوط و دوست اولديغى حدسز دوستلرينڭ بقالرى و دوامِ كمالاتى، او شعورِ ايمانى صاحبنه علوى بر ذوق ويرر.
هم او شعورِ ايمانى و إنتساب و مناسبت و علاقهدارلق و اخوّت واسطهسيله بتون دوستلريمڭ (كه حياتمى و بقامى مع الممنونيه اونلرڭ سعادتلرى ايچون فدا ايدييورم) اونلرڭ مسعوديتلرى ايله حدسز بر سعادت كندمده حسّ ايدهبيلير گوردم. چونكه بر صميمى دوستڭ سعادتيله، شفقتلى دوستى دخى سعادتلنير و لذّتلهنير. شو حالده باقئِ ذو الكمالڭ بقاسى و وارلغيله، باشده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام و آل و أصحابى اولارق عموم ساداتم و أحبابم اولان أنبيا و أوليا و أصفيا و بتون سائر حدسز دوستلرم إعدامِ أبديدن قورتولديغنى و بر سعادتِ سرمديهيه مظهريتلرينى او شعورِ ايمانى ايله حسّ ايتدم. و مناسبت، علاقه، اخوّت، دوستلق سرّيله سعادتلرى بڭا إنعكاس ايدوب سعادتلنديرديگنى ذوق ايتدم.
هم او شعورِ ايمانيله رقّتِ جنسيه و شفقتِ أقربا يوزندن گلن حدسز تألّماتدن قورتولوب، حدسز بر ذوقِ روحانى طويدم. چونكه حياتمى و بقامى مع الإفتخار اونلرڭ تهلكهلردن قورتولمهلرى ايچون فدا ايتمگى فطرى آرزو ايتديگم باشده
— 226 —
پدرلرم و والدهلرم و بتون نسلى و نسبى و معنوى أقربالرم، باقئِ حقيقينڭ بقاسى و وارلغيله محودن و عدمدن و إعدامِ أبديدن و حدسز ألملردن قورتولوب او حدسز رحمتنه مظهريتلرينى شعورِ ايمانيله حسّ ايتدم. و مدارِ غم و ألم اولان جزئى و تأثيرسز شفقتمه بدل، نهايتسز بر رحمت، اونلره نظارت و حمايت ايتديگنى طويدم، حسّ ايتدم. بر والده ولدينڭ لذّتيله، ذوقيله، راحتيله ذوقلنمسى گبى؛ بن ده او بتون شفقت ايتديگم ذاتلرڭ، او رحمتڭ حمايتى آلتندهكى نجاتلريله و إستراحتلريله ذوقلندم و فرحلاندم و چوق درين شكر ايتدم.
هم او شعورِ ايمانيله، نتيجهِٔ حياتم و سببِ سعادتم و وظيفهِٔ فطرتم اولان رسائل النور دخى ضياعدن، محودن، فائدهسز قالماسندن و معنًا قوروماسندن قورتولمالرينى و ميوهدار باقى قالمالرينى او إنتسابِ ايمانى ايله بيلدم، حسّ ايتدم، قناعت گتيردم. كندى بقامڭ لذّتندن چوق زياده بر معنوى لذّت طويدم، تام حسّ ايتدم. چونكه ايمان ايتدم كه: باقئِ ذو الكمالڭ بقاسى و وارلغيله رسائل النور يالڭز إنسانلرڭ حافظهلرنده و قلبلرنده نقش اولمييور؛ بلكه حدسز ذىشعور مخلوقاتڭ و روحانيلرڭ بر مطالعهگاهلرى اولمقله برابر رضاءِ إلٰهىيه مظهر ايسه لوحِ محفوظده و ألواحِ محفوظهده إرتسام ايدهرك ثواب ميوهلريله تزيّن ايدر. و بِالخاصّه قرآنه منسوبيتى و قبولِ نبوى و إن شاء اللّٰه مرضئِ إلٰهى جهتيله بر آنده وجودى و نظرِ ربّانىيه مظهريتى، عموم أهلِ دنيانڭ تقديرندن داها زياده قيمتدار بيلدم.
ايشته حياتمى و بقامى او رسائلڭ حقائقِ ايمانيهيى إثبات ايدن هر بر رسالهنڭ بقاسنه، دوامنه، إفادهسنه، مقبوليتنه فدا ايتمگه هر وقت حاضر اولديغمى و سعادتمى اونلرڭ قرآنه خدمت ايتمهلرنده بيلدم. و او حالده بقاءِ إلٰهى ايله يوز درجه إنسانلرڭ تحسينلرندن داها زياده بر تقديره مظهريتلرينى او إنتسابِ ايمانى ايله آڭلادم. بتون قوّتمله حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ ديدم.
— 227 —
هم او شعورِ ايمانى ايله أبدى بر بقا و دائمى بر حيات ويرن باقئِ ذو الجلالڭ بقاسنه و وجودينه ايمان و ايمانڭ أعمالِ صالحه گبى نتيجهلرى، بو فانى حياتڭ باقى ميوهلرى و أبدى بر بقانڭ وسيلهلرى اولديغنى بيلدم. ميوهدار بر آغاجه إنقلاب ايتمك ايچون قابوغنى ترك ايدن بر چكردك گبى، بن ده او باقى ميوهلرى ويرمك ايچون بو بقاءِ دنيوينڭ قابوغنى بيراقمغه نفسمى قانديردم. نفسمله برابر حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ "اونڭ بقاسى بزه يتر" ديدم.
هم شعورِ ايمانى و إنتسابِ عبوديت ايله طوپراق پردهسنڭ آرقهسى ايشيقلانمهسنى و آغير طبقهِٔ ترابيه دخى ئولولرڭ اوستندن قالقديغنى و قبر قپوسيله گيريلن ير آلتى دخى، عدمآلود قراڭلقلر اولماديغنى علم اليقين ايله بيلدم. بتون قوّتمله حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ ديدم.
هم غايت قطعى بر صورتده حسّ ايتدم و او شعورِ ايمانى ايله حقّ اليقين بيلدم كه: فطرتمده چوق شدّتلى اولان عشقِ بقا باقئِ ذو الكمالڭ بقاسنه، وارلغنه ايكى جهتله باقاركن؛ أنانيتڭ پرده چكمهسيله، محبوبنى قاچيرمش، آيينهسنه پرستش ايتمش بر سرسمه دونمش گوردم. و او چوق درين و قوّتلى عشقِ بقا، بِالذّات و سببسز، فطرةً سَويلن و پرستش ايديلن كمالِ مطلق بر إسمنڭ گولگهسى واسطهسيله ماهيتمده حكم ايدوب او عشقِ بقايى ويرمش و محبّت ايچون هيچ بر علّت و هيچ بر غرضى و ذاتندن باشقه هيچ بر سبب إقتضا ايتمهين كمالِ ذاتى پرستشه كافى و وافى ايكن؛ سابقًا بيان ايتديگمز و هر بريسنه بر حيات و بر بقا دگل، بلكه ألدن گلسه بيڭلر حياتِ دنيويه و بقا فدا ايديلمگه لايق اولان مذكور باقى ميوهلرى دخى إحسان ايتمكله، او فطرى عشقى شدّتلنديرمش حسّ ايتدم. أليمدن گلسه ايدى بتون ذرّاتِ وجودمله
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ
— 228 —
دييهجكدم و او نيّتله ديدم. و بقاسنى آرايان و بقاىِ إلٰهىيى بولان او شعورِ ايمانى (كه بر قسم ميوهلرينه سابقًا هم... هم... هم...لر ايله إشارت ايتدم) بڭا اويله بر ذوق و شوق ويردى كه؛ بتون روحمله، بتون قوّتمله، أڭ درين قلبمده نفسمله برابر ديدم:
حسبى من البقاء لذّةً و سعادةً ايمانى و شعورى و اذعانى بانه هو الٰهى الباقى حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ
٭ ٭ ٭
— 229 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
يَا اَللّٰهُ يَا رَحْمٰنُ يَا رَحِيمُ يَا فَرْدُ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ يَا حَكَمُ يَا عَدْلُ يَا قُدُّوسُ
إسمِ أعظمڭ حقّنه و قرآنِ معجز البيانڭ حرمتنه و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ شرفنه.. طلسم مجموعهسنى باصديرانلرى و مبارك يارديمجيلرينى و رسالهِٔ نور طلبهلرينى جنّت الفردوسده سعادتِ أبديهيه مظهر أيله. آمين! و خدمتِ ايمانيه و قرآنيهده دائما موفّق أيله. آمين! و دفترِ حسناتلرينه طلسم مجموعهسنڭ هر بر حرفنه مقابل بيڭ حسنه يازدير. آمين! و نورلرڭ نشرنده ثبات و دوام و إخلاص إحسان أيله. آمين!
يا أرحم الرّاحمين!.. عموم رسالهِٔ نور شاكردلرينى ايكى جهانده مسعود أيله. آمين! إنسى و جنّى شيطانلرڭ شرلرندن محافظه أيله. آمين! و بو عاجز و بيچاره سعيدڭ قصوراتنى عفو أيله. آمين!
عموم نور شاكردلرى نامنه
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭