— 136 —
يگرمى يدنجى سوزڭ ذيلى
صحابهلر حقّندهدر
مولانا جامىنڭ ديديگى گبى ديرم:
يَا رَسُولَ اللّٰهِ چِه بَاشَدْ چُونْ سَگِ اَصْحَابِ كَهْفْ دَاخِلِ جَنَّتْ شَوَمْ دَرْ زُمْرَهِٔ اَصْحَابِ تُو اُو رَوَدْ دَرْ جَنَّتْ مَنْ دَرْ جَهَنَّمْ كَىْ رَوَاسْتْ اُو سَگِ اَصْحَابِ كَهْفْ مَنْ سَگِ اَصْحَابِ تُو
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ اَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ
إلى آخرِ الآية...
سؤال ايدييورسڭز:بعض روايتلرده واردر كه؛ "بدعهلرڭ رواجى هنگامنده أهلِ ايمان و تقوادن بر قسم صُلَحَا، صحابه درجهسنده ويا داها زياده أفضل
— 137 —
اولابيلير" دييه روايتلر واردر. بو روايتلر صحيح ميدر؟ صحيح ايسه، حقيقتلرى نهدر؟
الجواب:أنبيادن صوڭره نوعِ بشرڭ أڭ أفضلى صحابه اولديغى، أهلِ سنّت و جماعتڭ إجماعى بر حجّتِ قاطعهدر كه؛ او روايتلرڭ صحيح قسمى، فضيلتِ جزئيه حقّندهدر. چونكه جزئى فضيلتده و خصوصى بر كمالده، مرجوح راجحه ترجّح ايدهبيلير. يوقسه سورهِٔ فتحڭ آخرنده ستايشكارانه توصيفاتِ ربّانيهيه مظهر و تورات و إنجيل و قرآنڭ مدح و ثناسنه مظهر اولان صحابهلره، فضيلتِ كلّيه نقطهِٔ نظرنده يتيشيلهمز. شو حقيقتڭ پك چوق أسباب و حكمتلرندن، شيمديلك اوچ سببى تضمّن ايدن اوچ حكمتى بيان ايدهجگز:
برنجى حكمت:صحبتِ نبويه اويله بر إكسيردر كه، بر دقيقهده اوڭا مظهر بر ذات، سنهلرله سير و سلوكه مقابل، حقيقتڭ أنوارينه مظهر اولور. چونكه صحبتده إنصباغ و إنعكاس واردر. معلومدر كه: إنعكاس و تبعيتله، او نورِ أعظمِ نبوّتله برابر أڭ عظيم بر مرتبهيه چيقهبيلير. ناصلكه، بر سلطانڭ خدمتكارى و اونڭ تبعيتيله اويله بر موقعه چيقار كه، بر شاه چيقهماز. ايشته شو سردندر كه، أڭ بيوك وليلر صحابه درجهسنه چيقهمييورلر. حتّى جلال الدينِ سيوطى گبى، اويانيق ايكن چوق دفعه صحبتِ نبويهيه مظهر اولان وليلر، رسولِ أكرم (عصم) ايله يقظةً گوروشسهلر و شو عالمده صحبتنه مشرّف اولسهلر، ينه صحابهيه يتيشهمييورلر. چونكه صحابهلرڭ صحبتى، نبوّتِ أحمديه (عصم) نوريله، يعنى نبى اولارق اونڭله صحبت ايدييورلر. أوليالر ايسه، وفاتِ نبويدن صوڭره رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى گورمهلرى، ولايتِ أحمديه (عصم) نوريله صحبتدر. ديمك رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ اونلرڭ نظرلرينه تمثّل و تظاهر ايتمهسى، ولايتِ أحمديه (عصم) جهتندهدر؛ نبوّت إعتباريله دگل. مادام اويلهدر؛ نبوّت درجهسى، ولايت درجهسندن نه قدر يوكسك ايسه، او ايكى صحبت ده او درجه
— 138 —
تفاوت ايتمك لازم گلير. صحبتِ نبويه نه درجه بر إكسيرِ نورانى اولديغى بونڭله آڭلاشيلير كه: بر بدوى آدم، قيزينى صاغ اولارق دفن ايدهجك درجهده بر قساوتِ وحشيانهده بولونديغى حالده، گلوب بر ساعت صحبتِ نبويهيه مشرّف اولور، داها قارينجهيه آياغنى باصاماز درجهده بر شفقتِ رحيمانهيى كسب ايدردى. هم جاهل، وحشى بر آدم، بر گون صحبتِ نبويهيه مظهر اولور؛ صوڭره چين و هند گبى مملكتلره گيدردى، او متمدّن قَوملره معلّمِ حقائق و رهبرِ كمالات اولوردى.
ايكنجى سبب:يگرمى يدنجى سوزدهكى إجتهاد بحثنده بيان و إثبات ايديلديگى گبى؛ صحابهلر، أكثريتِ مطلقه إعتباريله كمالاتِ إنسانيهنڭ أڭ أعلا درجهسندهدرلر. چونكه او زمانده، او إنقلابِ عظيمِ إسلاميده خير و حق بتون گوزللگيله، شر و باطل بتون چركينلگيله گورولمش و مادّةً حسّ ايديلمش. شر و خير اورتهسنده اويله بر آيريلق و كذب و صدق مابيْننده اويله بر مسافه آچيلمشدى كه، كفر و ايمان قدر، بلكه جهنّم و جنّت قدر بيْنلرى اوزاقلاشدى. كذب و شر و باطلڭ دلّالى و نمونهسى اولان مسيلمهِٔ كذّاب و مسخرهجه كلمهلرى اولديغندن، فطرةً حسّياتِ علويه صاحبى و معالئِ أخلاقه مفتون و عزّت و مباهاته ميال اولان صحابهلر، ألبته إختيارلريله، كذب و شرّه أللرينى اوزاتوب، مسيلمه دركهسنه دوشمهمشلر. صدق و خير و حقّڭ دلّالى و نمونهسى اولان حبيب اللّٰهڭ (عصم) أعلاىِ علّيّينِ كمالاتندهكى مقامنه باقهرق، بتون قوّت و همّتلريله، او طرفه قوشمق مقتضاىِ سجيهلريدر.
مثلا: ناصلكه زمان اولويور؛ مدنيتِ بشريه چارشوسنده و حياتِ إجتماعيهِٔ إنسانيه دكّاننده، بعض شيلرڭ ويرديگى مدهش نتيجهلرى و چركين أثرلرى زهرِ قاتل گبى هركس اونى صاتون آلمق دگل، بتون قوّتيله اوندن نفرت ايدوب قاچار و بعض شيلرڭ و معنوى متاعلرڭ ويردكلرى گوزل نتيجهلر و قيمتدار أثرلر، بر ترياقِ نافع و بر پيرلانطه گبى، هركسڭ نظرِ رغبتنى كندينه جلب ايدر. هركس ألندن
— 139 —
گلديگى قدر اونلرى صاتون آلمغه چاليشير. اويله ده، عصرِ سعادتده حياتِ إجتماعيهِٔ إنسانيهنڭ چارشوسنده، كذب و شر و كفر گبى مادّهلر، شقاوتِ أبديه گبى نتيجهلرى و مسيلمهِٔ كذّاب گبى سفلى مسخرهلرى توليد ايتديگندن، سجاياىِ عاليه و حبِّ معالىيه مفتون اولان صحابهلرڭ زهرِ قاتلدن قاچار گبى اوندن قاچمهلرى و نفرت ايتمهلرى بديهيدر. و سعادتِ أبديه گبى نتيجه ويرن و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام گبى نورانى ميوهلر گوسترن صدق و حقّه و ايمانه أڭ نافع بر ترياق، أڭ قيمتدار بر ألماس گبى، او فطرتلرى صافيه و سجيهلرى ساميه اولان صحابهلر، بتون قوّتلريله و حسّيات و لطائفلريله، اونلره مشترى و مشتاق اولماسى ضروريدر. حالبوكه او زماندن صوڭره، گيت گيده و گله گله صدق و كذب اورتهسندهكى مسافه آزاله آزاله، اوموز اوموزه گلدى. بر دكّانده، ايكيسى برابر صاتيلمغه باشلاديغى گبى، أخلاقِ إجتماعيه بوزولدى. پروپاغندهِٔ سياست، يالانه فضله رواج ويردى. يالانڭ مدهش چركينلگى گيزلنوب، طوغريلغڭ پارلاق گوزللگى گورونمهمگه باشلاديغى زمانده، كيمڭ حدّى وار كه، صحابهنڭ عدالت و صدق و علويت و حقّانيت خصوصندهكى قوّتلرينه، متانتلرينه، تقوالرينه يتيشهبيلسين ويا درجهلرندن گچسين. گچن مسئلهيى بر درجه تنوير ايدهجك، باشمه گلمش بر حالمى بيان ايدييورم. شويله كه:
بر زمان قلبمه گلدى، نه ايچون محيى الدينِ عربى گبى خارقه ذاتلر صحابهلره يتيشهميورلر؟ صوڭره نماز ايچنده سُبْحَانَ رَبِّىَ الْاَعْلٰى ديركن، شو كلمهنڭ معناسى إنكشاف ايتدى. تام معناسيله دگل، فقط بر پارچه حقيقتى گوروندى. قلبًا ديدم: كاشكه بر تك نمازه بو كلمه گبى موفّق اولسه ايدم، بر سنه عبادتدن داها ايى ايدى. نمازدن صوڭره آڭلادم كه؛ او خاطره و او حال، صحابهلرڭ عبادتدهكى درجهلرينه يتيشيلمديگنه بر إرشاددر. أوت قرآنِ حكيمڭ أنواريله حاصل اولان او إنقلابِ عظيمِ إجتماعيده، أضداد بربرندن چيقوب
— 140 —
آيريليركن؛ شرلر بتون توابعيله، ظلماتيله و تفرّعاتيله و خير و كمالات بتون أنواريله و نتائجيله قارشى قارشىيه گلوب، بر وضعيتده و مهيّج بر زمانده، هر ذكر و تسبيح، بتون معناسنڭ طبقاتنى طورفانده و طراوتلى و تازه و گنج بر صورتده إفاده ايتديگى گبى؛ او إنقلابِ عظيمڭ طرّاقهسى آلتنده اولان إنسانلرڭ بتون حسّياتنى، لطائفِ معنويهسنى اويانديرمش؛ حتّى وهم و خيال و سرّ گبى طويغولر هشيار و متيقّظ بر صورتده او ذكر، او تسبيحلردهكى متعدّد معنالرى كندى ذوقلرينه گوره آلير، أمر. ايشته شو حكمته بناءً بتون حسّياتلرى اويانيق و لطائفلرى هشيار اولان صحابهلر، أنوارِ ايمانيه و تسبيحيهيى جامع اولان كلماتِ مباركهيى ديدكلرى وقت، كلمهنڭ بتون معناسيله سويلر و بتون لطائفيله حصّه آليرلردى. حالبوكه او إنفلاق و إنقلابدن صوڭره، گيت گيده لطائف اويقويه و حواس او حقائق نقطهسنده غفلته دوشوب، او كلماتِ مباركه، ميوهلر گبى گيت گيده، الفت پردهسيله لطافتنى و طراوتنى غائب ايدر. عادتا سطحيلك هواسيله قورويور گبى، آز بر ياشلق قالييور كه؛ قوّتلى، تفكّرى بر عملياتله، آنجق أوّلكى حالى إعاده ايديلهبيلير. ايشته بوندندر كه، قرق دقيقهده بر صحابهنڭ قزانديغى فضيلته و مقامه، قرق گونده، حتّى قرق سنهده باشقهسى آنجق يتيشهبيلير.
اوچنجى سبب:اون ايكنجى و يگرمى دردنجى و يگرمى بشنجى سوزلرده إثبات ايديلديگى گبى، نبوّتڭ ولايته نسبتى، گونشڭ عينِ ذاتيله، آيينهلرده گورولن گونشڭ مثالى گبيدر. ايشته دائرهِٔ نبوّت، دائرهِٔ ولايتدن نه قدر يوكسك ايسه، دائرهِٔ نبوّتڭ خدمهلرى و او گونشڭ ييلديزلرى اولان صحابهلر دخى، دائرهِٔ ولايتدهكى صلحايه او درجه تفوّقى اولمق لازم گلييور. حتّى ولايتِ كبرا اولان وراثتِ نبوّت و صدّيقيت كه، صحابهلرڭ ولايتيدر؛ بر ولى قزانسه، ينه صفِّ أوّل اولان صحابهلرڭ مقامنه يتيشمز. شو اوچنجى سببڭ متعدّد وجوهندن اوچ وجهنى بيان ايدرز:
— 141 —
برنجى وجه:إجتهادده يعنى إستنباطِ أحكامده، يعنى جنابِ حقّڭ مرضياتنى كلامندن آڭلامقده، صحابهلره يتيشيلمز. چونكه او زماندهكى او بيوك إنقلابِ إلٰهى، مرضياتِ ربّانيهيى و أحكامِ إلٰهيهيى آڭلامق اوزره دونردى. بتون أذهان، إستنباطِ أحكامه متوجّه ايدى. بتون قلبلر، "ربّمزڭ بزدن ايستديگى نهدر؟" دييه مراق ايدردى. أحوالِ زمان، بو حالى إشمام و إحساس ايدهجك بر طرزده جريان ايدييوردى. محاورات، بو معنالرى تضمّن ايدهرك وقوع بولويوردى. ايشته بونڭ ايچون هر شى و هر حال و محاورهلر و صحبتلر و حكايهلر، بتون او معنالرى بر درجه درس ويرهجك بر طرزده جريان ايتديگندن؛ صحابهنڭ إستعدادينى تكميل و فكرلرينى تنوير ايتديگندن؛ إجتهاد و إستنباطده إستعدادى كبريت درجهسنده نورلانمغه حاضر اولديغندن؛ بر گونده ويا بر آيده قزانديغى مرتبهِٔ إستنباط و إجتهادى، او صحابهنڭ درجهِٔ ذكاوتنده و إستعدادنده اولان بر آدم، شو زمانده اون سنهده، بلكه يوز سنهده قزانميهجقدر. چونكه شيمدى سعادتِ أبديهيه بدل، سعادتِ دنيويه مدارِ نظردر. بشرڭ نظرِ دقّتى، باشقه مقصدلره متوجّهدر. توكّلسزلك ايچنده دردِ معيشت، روحه سرسملك و فلسفهِٔ طبيعيه و مادّيه عقله كورلك ويرديگندن؛ بشرڭ محيطِ إجتماعيسى، او شخصڭ ذهننه و إستعدادينه، إجتهاد خصوصنده قوّت ويرمديگى گبى، تشتّت ويرييور، طاغيتييور. يگرمى يدنجى سوزڭ إجتهاد بحثنده، سفيان ابن عُيينه ايله اونڭ ذكاوتى درجهسنده برينڭ موازنهسنده إثبات ايتمشز كه؛ سفيانڭ اون سنهده قزانديغنى، اوتهكى يوز سنهده قزانهميور.
ايكنجى وجه:صحابهلرڭ قربيتِ إلٰهيه نقطهسندهكى مقاملرينه ولايت آياغيله يتيشيلمز. چونكه جنابِ حق بزه أقربدر و هر شيدن داها زياده ياقيندر. بز ايسه، اوندن نهايتسز اوزاغز. اونڭ قربيتنى قزانمق ايكى صورتله اولور. بريسى: أقربيتڭ إنكشافيلهدر كه، نبوّتدهكى قربيت اوڭا باقار و نبوّت وراثتى و صحبتى جهتيله صحابهلر او سرّه مظهردرلر. ايكنجى صورت: بعديتمز نقطهسنده قطعِ مراتب
— 142 —
ايدوب بر درجه قربيته مشرّف اولمقدر كه، أكثر سير و سلوكِ ولايت اوڭا گوره و سيرِ أنفسى و سيرِ آفاقى بو صورتله جريان ايدييور. ايشته برنجى صورت صِرف وهبيدر، كسبى دگل؛ إنجذابدر، جذبِ رحمانيدر و محبوبيتدر. يول قيصهدر، فقط چوق متين و چوق يوكسكدر و چوق خالصدر و گولگهسزدر. ديگرى؛ كسبيدر، اوزوندر، گولگهليدر. عجائب خارقهلرى چوق ايسه ده؛ قيمتجه قربيتجه أوّلكيسنه يتيشهمز. مثلا: ناصلكه دونكى گونه، بوگون يتيشمك ايچون ايكى يول وار. برنجيسى: زمانڭ جرياننه تابع اولميهرق، بر قوّتِ قدسيه ايله؛ فوق الزمان چيقوب، دونى بوگون گبى حاضر گورمكدر. ايكنجيسى: بر سنه قطعِ مسافه ايدوب، دونوب طولاشوب، دونه گلمكدر؛ فقط، ينه دونى ألده طوتهميور، اونى بيراقوب گيدييور. اويله ده، ظاهردن حقيقته گچمك ايكى صورتلهدر. برى: طوغريدن طوغرىيه حقيقتڭ إنجذابنه قاپيلوب، طريقت برزخنه گيرمهدن، حقيقتى عينِ ظاهر ايچنده بولمقدر. ايكنجيسى: چوق مراتبدن سير و سلوك صورتيله گچمكدر. أهلِ ولايت، چندان فناءِ نفسه موفّق اولورلر، نفسِ أمّارهيى ئولديررلر. ينه صحابهيه يتيشهميورلر. چونكه صحابهلرڭ نفسلرى تزكيه و تطهير ايديلديگندن؛ نفسڭ ماهيتندهكى جهازاتِ كثيره ايله، عبوديتڭ أنواعنه و شكر و حمدڭ أقسامنه داها زياده مظهردرلر. فناءِ نفسدن صوڭره، عبوديتِ أوليا بساطت پيدا ايدر.
اوچنجى وجه:فضيلتِ أعمال و ثوابِ أفعال و فضيلتِ اُخرويه جهتنده صحابهلره يتيشيلمز. چونكه ناصل بر عسكر بعض شرائط داخلنده، مهمّ و مخوف بر موقعده، بر ساعت نوبتده، بر سنه عبادت قدر بر فضيلت قزانهبيلير و بر دقيقهده بر قورشونى يمكله، أڭ أقلّ قرق گونده آنجق قزانيلهجق ولايت درجهسى گبى بر مقامه چيقييور. اويله ده، صحابهلرڭ تأسيسِ إسلاميتده و نشرِ أحكامِ قرآنيهده خدمتلرى و إسلاميت ايچون بتون دنيايه إعلانِ حرب ايتمهلرى او قدر يوكسكدر كه، بر دقيقهسنه باشقهلرى بر سنهده يتيشهمز. حتّى دينلهبيلير كه؛ بتون دقيقهلرى، (او
— 143 —
خدمتِ قدسيهده) او شهيد اولان نفرڭ دقيقهسى گبيدر. بتون ساعتلرى، مدهش بر مقامده بر ساعت نوبت طوتان فداكار بر نفرڭ نوبتى گبيدر كه؛ عمل آز، اجرتى چوق، قيمتى يوكسكدر.
أوت صحابهلر مادام إسلاميتڭ تأسيسنده و أنوارِ قرآنيهنڭ نشرنده، صفِّ أوّل تشكيل ايدييورلر. اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ سرّنجه، بتون اُمّتڭ حسناتندن اونلره حصّه چيقار. اُمّتڭ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِهِ وَاَصْحَابِهِ
ديمهسيله؛ صحابهلرڭ، بتون اُمّتڭ حسناتندن حصّهدارلقلرينى گوسترييور. هم ناصلكه بر آغاجڭ كوكندهكى كوچك بر مزيت؛ آغاجڭ داللرنده بيوك بر صورت آلير، بيوك بر دالدن داها بيوكدر. هم ناصلكه مبدأده كوچك بر إرتفاع، گيتدكجه بر يكون تشكيل ايدر. هم ناصلكه نقطهِٔ مركزيهيه ياقين بر ايگنه اوجى قدر بر زيادهلك؛ دائرهِٔ محيطهده، بعضًا بر متره قدر زيادهيه مقابل گلييور. عينًا شو درت مثال گبى؛ صحابهلر، إسلاميتڭ شجرهِٔ نورانيهسنڭ كوكلرندن، أساسلرندن اولدقلرى، هم بناىِ إسلاميتڭ خطوطِ نورانيهسنڭ مبدئنده، هم جماعتِ إسلاميهنڭ إماملرندن و عددلرينڭ أوّللرنده، هم شمسِ نبوّت و سراجِ حقيقتڭ مركزينه ياقين اولدقلرندن؛ آز عمللرى چوقدر، كوچك خدمتلرى بيوكدر. اونلره يتيشمك ايچون، حقيقى صحابه اولمق لازم گلييور.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ الَّذِى قَالَ (اَصْحَابِى كَالنُّجُومِ بِاَيِّهِمْ اِقْتَدَيْتُمْ اِهْتَدَيْتُمْ) وَ (خَيْرُ الْقُرُونِ قَرْنِى) وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ وَ سَلِّمْ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
— 144 —
سؤال:دينلييور كه: صحابهلر رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى گورديلر، صوڭره ايمان ايتديلر. بز ايسه گورمهدن ايمان ايتدك. اويله ايسه، ايمانمز داها قويدر. هم، قوّتِ ايمانمزه دلالت ايدن روايت وار؟
الجواب:صحابهلر او زمانده، أفكارِ عامّهِٔ عالم حقائقِ إسلاميهيه معارض و مخالف ايكن؛ (صحابهلر) يالڭز صورتِ إنسانيهده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى گوروب، بعضًا معجزهسز اولارق، اويله بر ايمان گتيرمشلر كه؛ بتون أفكارِ عامّهِٔ عالم، اونلرڭ ايمانلرينى صارصمايوردى. شبهه دگل، بعضسنه وسوسه ده ويرمزدى. سزلر ايسهڭز كندى ايمانڭزى، صحابهلرڭ ايمانلريله موازنه ايدييورسڭز. بتون أفكارِ عامّهِٔ إسلاميه، ايمانڭزه قوّت و سند اولديغى حالده؛ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ شجرهِٔ طوباءِ نبوّتنڭ چكردگى اولان بشريتى و صورتِ جسمانيهسنى دگل، بلكه عموم أنوارِ إسلاميه و حقائقِ قرآنيه ايله نورانى محتشم شخصِ معنويسنى بيڭ معجزات ايله محاط اولارق عقل گوزيله گورديگڭز حالده، بر آوروپا فيلسوفنڭ سوزيله وسوسهيه و شبههيه دوشن ايمانڭز نرهده؟ بتون عالمِ كفرڭ و نصارا و يهودڭ و فيلسوفلرڭ هجوملرينه قارشى صارصيلميان صحابهلرڭ ايمانلرى نرهده؟ هم، صحابهلرڭ قوّتِ ايمانلرينى گوسترن و ايمانلرينڭ ترشّحاتى اولان شدّتِ تقوالرى و كمالِ صلاحتلرى نرهده؟ أى مدّعى! سنڭ شدّتِ ضعفڭدن، فرائضى تماميله سندن گوسترمهين سونوك ايمانڭ نرهده؟ امّا حديثده وارد اولان كه، "آخر زمانده بنى گورمهين و ايمان گتيرن، داها زياده مقبولدر" مئالندهكى روايت، خصوصى فضيلته دائردر. خاص بعض أشخاص حقّندهدر. بحثمز ايسه، فضيلتِ كلّيه و أكثريت إعتباريلهدر.
ايكنجى سؤال:دييورلر كه: أهلِ ولايت و أصحابِ كمالات، دنيايى ترك ايتمشلر. حتّى حديثده وار كه: "دنيا محبّتى بتون خطالرڭ باشيدر." حالبوكه
— 145 —
صحابهلر دنيايه پك چوق گيرمشلر؛ تركِ دنيا دگل، بلكه بر قسم صحابه، او زمانڭ أهلِ مدنيتندن داها ايلرى گيتمشلر. ناصل اولويور كه، بويله صحابهلرڭ أڭ أدناسنه، أڭ بيوك بر ولى قدر قيمتى وار، دييورسڭز؟
الجواب:اوتوز ايكنجى سوزڭ ايكنجى و اوچنجى موقفلرنده غايت قطعى إثبات ايديلمشدر كه: دنيانڭ آخرته باقان يوزيله، أسماءِ إلٰهيهيه مقابل اولان يوزينى سومك؛ سببِ نقصانيت دگل، بلكه مدارِ كمالدر و او ايكى يوزده نه قدر ايلرى گيتسه، داها زياده عبادت و معرفت اللّٰهده ايلرى گيدر. صحابهلرڭ دنياسى ايسه، ايشته او ايكى يوزدهدر. دنيايى آخرت مزرعهسى گوروب، أكوب بيچمشلر. موجوداتى، أسماءِ إلٰهيهنڭ آيينهسى گوروب، مشتاقانه تماشا ايدوب باقمشلر. فناءِ دنيا ايسه، فانى يوزيدر كه، إنسانڭ هوساتنه باقار.
اوچنجى سؤال:طريقتلر، حقيقتلرڭ يوللريدر. طريقتلرڭ ايچرسنده أڭ مشهور و أڭ يوكسك و جادّهِٔ كبرا إدّعا اولونان طريقِ نقشبندى حقّنده، او طريقتڭ قهرمانلرندن و إماملرندن بعضلرى أساسنى بويله تعريف ايتمشلر. ديمشلر كه:
دَرْ طَرِيقِ نَقْشِبَنْدِى لَازِمْ اٰمَدْ چَارْ تَرْكْ:
تَرْكِ دُنْيَا تَرْكِ عُقْبٰى تَرْكِ هَسْتِى تَرْكِ تَرْكْ
يعنى، طريقِ نقشيده درت شيئى بيراقمق لازم. هم دنيايى، هم نفس حسابنه آخرتى دخى مقصودِ حقيقى ياپمامق، هم وجودينى اونوتمق، هم عُجْبه، فخره گيرمهمك ايچون بو تركلرى دوشونمهمكدر. ديمك حقيقى معرفت اللّٰه و كمالاتِ إنسانيه تركِ ماسوا ايله اولور؟
— 146 —
الجواب:أگر إنسان يالڭز بر قلبدن عبارت اولسه ايدى؛ بتون ماسوايى ترك، حتّى أسماء و صفاتى دخى بيراقمق، يالڭز جنابِ حقّڭ ذاتنه ربطِ قلب ايتمك لازم گليردى. فقط إنسانڭ عقل، روح، سرّ، نفس گبى پك چوق وظيفهدار لطائفى و حاسّهلرى واردر. إنسانِ كامل اودر كه: بتون او لطائفى؛ كنديلرينه مخصوص آيرى آيرى طريقِ عبوديتده، حقيقت جانبنه سَوق ايتمك ايله صحابه گبى گنيش بر دائرهده، زنگين بر صورتده، قلب بر قوماندان گبى، لطائف عسكرلريله قهرمانانه مقصده يوروسون. يوقسه قلب، يالڭز كندينى قورتارمق ايچون عسكرينى بيراقوب تك باشيله گيتمك، مدارِ إفتخار دگل، بلكه نتيجهِٔ إضطراردر.
دردنجى سؤال:صحابهلره قارشى إدّعاىِ رجحان نرهدن چيقييور؟ كيم چيقارييور؟ شو زمانده، بو مسئلهيى مدارِ بحث ايتمك نهدندر؟ هم مجتهدينِ عظامه قارشى مساوات دعوا ايتمك نهدن ايلرى گلييور؟
الجواب:شو مسئلهيى سويلهين ايكى قسمدر: بر قسمى، صافى أهلِ ديانت و أهلِ علمدر كه؛ بعض أحاديثى گورمشلر، شو زمانده أهلِ تقوا و صلاحتى تشويق و ترغيب ايچون اويله مبحثلر آچييورلر. بو قسمه قارشى سوزيمز يوق. ذاتًا اونلر آزدرلر، چابوق ده إنتباهه گليرلر. ديگر قسم ايسه غايت مدهش مغرور إنسانلردر كه؛ مذهبسزلكلرينى، مجتهدينِ عظامه مساوات دعواسى آلتنده نشر ايتمك ايستهيورلر و دينسزلكلرينى، صحابهيه قارشى مساوات دعواسى آلتنده إجرا ايتمك ايستهيورلر. چونكه أوّلًا: او أهلِ ضلالت سفاهته گيرمش، سفاهتده ترياكى اولمش؛ سفاهته مانع اولان تكاليفِ شرعيهيى ياپاميور. كندينه بر بهانه بولمق ايچون دير كه: "شو مسائل، إجتهاديهدرلر. او مسائلده، مذهبلر بربرينه مخالف گيدييور. هم اونلر ده بزم گبى إنسانلردر، خطا ايدهبيليرلر. اويله ايسه بز ده اونلر گبى إجتهاد ايدرز، ايستديگمز گبى عبادتمزى ياپارز. اونلره تابع اولمغه نه مجبوريتمز وار؟"
— 147 —
ايشته بو بدبختلر، بو دسيسهِٔ شيطانيه ايله، باشلرينى مذاهبڭ زنجيرندن چيقارييورلر. بونلرڭ شو دعوالرى نه قدر چوروك، نه قدر أساسسز اولديغى يگرمى يدنجى سوزده قطعى بر صورتده گوسترلديگندن اوڭا حواله ايدرز.
ثانيًا: او قسم أهلِ ضلالت باقديلر كه، مجتهدينلرده ايش بيتمييور. اونلرڭ اوموزلرندهكى يالڭز نظرياتِ دينيهدر. حالبوكه بو قسم أهلِ ضلالت، ضرورياتِ دينيهيى ترك و تغيير ايتمك ايستهيورلر. "اونلردن داها ايىيز" ديسهلر، مسئلهلرى تمام اولمايور. چونكه مجتهدين، نظرياته و قطعى اولميان تفرّعاته قاريشهبيليرلر. حالبوكه بو مذهبسز أهلِ ضلالت، ضرورياتِ دينيهده دخى فكرلرينى قاريشديرمق و قابلِ تبديل اولميان مسائلى تبديل ايتمك و قطعى أركانِ إسلاميهيه قارشى گلمك ايستدكلرندن؛ ألبته ضرورياتِ دينيهنڭ حَمَلهلرى و ديركلرى اولان صحابهلره ايليشهجكلر. هيهات! دگل بونلر گبى إنسان صورتندهكى حيوانلر، بلكه حقيقى إنسانلر و حقيقى إنسانلرڭ أڭ كامللرى اولان أوليانڭ بيوكلرى؛ صحابهنڭ كوچكلرينه قارشى مساوات دعواسنى قزانهمادقلرى، غايت قطعى بر صورتده يگرمى يدنجى سوزده إثبات ايديلمشدر.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى رَسُولِكَ الَّذِى قَالَ (لَاتَسُبُّوا اَصْحَابِى لَوْ اَنْفَقَ اَحَدُكُمْ مِثْلَ اُحُدٍ ذَهَبًا مَا بَلَغَ نِصْفَ مُدٍّ مِنْ اَصْحَابِى) صَدَقَ رَسُولُ اللّٰهِ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭