ايكنجى شعاع

أسكيشهر حپسخانه‌سنڭ صوڭ ميوه‌سى

اوتوز برنجى لمعه‌نڭ ايكنجى شعاعى

بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

اون آلتى سنه أوّل، أسكيشهر حپسخانه‌سنده، آرقداشلريمڭ تخليه‌لريله يالڭز قالديغم بر وقتده شو شعاع، غايت عجله، پك نقصان قلممله، صيقنتيلى، راحتسزلق بر زمانده تأليف ايديلديگندن بر درجه إنتظامسز اولمقله برابر، بوگونلرده تصحيح ايدركن ايمان و توحيد نقطه‌سنده پك چوق قيمتدار و قوّتلى و أهمّيتلى گوردم.

سعيد النورسى

اَللّٰه‌ُ اَحَدٌ إسمِ أعظمنه دائر يدنجى نكتهٔ‌ِ أعظم و آلتى إسمِ أعظمڭ آلتى نكته‌سنڭ يدنجيسى

إخطار

بو رساله بنم نظرمده چوق مهمدر. چونكه، ايچنده چوق مهمّ و اينجه اولان أسرارِ ايمانيه إنكشاف ايدييور. بو رساله‌يى آڭلايه‌رق اوقويان آدم ايماننى قورتارير إن شاء اللّٰه‌. مع التأسّف بن بوراده كيمسه ايله گوروشه‌مديگمدن، كنديمه تبييض ايدوب يازديره‌مدم. بو رساله‌نڭ قيمتنى آڭلامق ايسترسه‌ڭ، باشده بولونان ايكنجى و اوچنجى ميوه‌يى و آخرده‌كى خاتمه‌يى و خاتمه‌دن ايكى صحيفه أوّلكى مسئله‌يى أوّلجه دقّتله اوقودقدن صوڭره تمامنى تأنّى ايله مطالعه أيله!..

آلتى إسمِ أعظمڭ آلتى نكته‌لرينڭ (اَللّٰه‌ُ اَحَدٌ)ه دائر يدنجى نكتهٔ‌ِ أعظميدر

بِسْمِ اللّٰه‌ِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

وَ بِهِ نَسْتَعِينُ

فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه‌ُ

آيتنڭ بر محتشم نكته‌سيله، مشهور بر قَسَمِ نبوينڭ إشارتيله و إلهاميله حسّ ايتديگم غايت گوزل و چوق شيرين و نهايت درجه‌ده لطيف اوچ ميوهٔ‌ِ توحيد و اوچ مقتضيسى و اوچ حجّتنه دائر بر نكته‌در.

ايشته رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام يمين ايتديگى وقت، أڭ چوق إستعمال و تكرار ايله هر زمان فرمان ايتديگى شو

وَالَّذِى نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ

قَسَميدر. و بو قَسَم گوسترييور كه، شجرهٔ‌ِ كائناتڭ أڭ گنيش دائره‌سى و أڭ منتهاسى و نهاياتى و تفرّعاتى دخى ذاتِ واحدِ أحدڭ قدرتيله و إراده‌سيله‌در. چونكه مخلوقاتڭ أڭ منتخب و أڭ مستثناسى اولان محمّد عليه الصلاة والسلامڭ نفسى، كندى كندينه مالك اولمازسه و أفعالنده سربست بولونمازسه و حركاتى باشقه بر إختياره باغلى ايسه؛ ألبته هيچ بر شى، هيچ بر شأن، هيچ بر حال، هيچ بر كيفيت (جزئى اولسون كلّى اولسون) او محيط إقتدارڭ، او شامل إختيارڭ دائرهٔ‌ِ تصرّفنڭ خارجنده اولاماز. أوت، بو چوق معنيدار قَسَمِ محمّدينڭ (ع‌ص‌م) إفاده ايتديگى غايت معظّم و محيط بر توحيدِ ربوبيتدر. و بو توحيدڭ

إثباتنه دائر يوز بلكه بيڭ باهر برهانلر، سراج النور اولان رسالهٔ‌ِ نورده بيان ايديلديگندن، بو حقيقتِ عاليه‌نڭ تفصيلات و إثباتنى اوڭا حواله ايده‌رك بو ايكنجى شعاعده مختصر اوچ مقام ايچنده بو چوق أهمّيتلى حقيقتِ ايمانيه‌نڭ برنجى مقامنده غايت لطيف و طاتلى و چوق قيمتدار و نورلى، حدسز ثمره‌لرندن اوچ كلّى ميوه‌لرينى غايت مختصر بر صورتده بيانله، او ميوه‌لره بنم قلبمى سَوق ايدن ذوقلريمه و حسلريمه إشارت ايديله‌جك. ايكنجى مقامده ايسه بو قدسى حقيقتڭ اوچ كلّى مقتضيسى و أسبابِ موجبه‌سى بيان ايديلير و او اوچ مقتضى اوچ بيڭ مقتضيلرڭ قوّتنده‌درلر. و اوچنجى مقامده، او حقيقتِ توحيديه‌نڭ اوچ علامتلرى ذكر ايديله‌جك و او اوچ علامت اوچ يوز علامت و أماره و دليل قوّتنده‌درلر.

برنجى مقامڭ برنجى ميوه‌سى

توحيد و وحدتده جمالِ إلٰهى و كمالِ ربّانى تظاهر ايدر. أگر وحدت اولمازسه، او خزينهٔ‌ِ أزليه گيزلى قالير. أوت، حدسز جمال و كمالاتِ إلٰهيه و نهايتسز محاسن و حسنِ ربّانى و حسابسز إحسانات و بهاءِ رحمانى و غايتسز كمالِ جمالِ صمدانى، آنجق وحدت آيينه‌سنده و وحدت واسطه‌سيله شجرهٔ‌ِ خلقتڭ نهاياتنده‌كى جزئياتڭ سيمالرنده تمركز ايدن جلوهٔ‌ِ أسماده گورونور.

مثلا؛إقتدارسز و إختيارسز بر ياورونڭ إمدادينه اومولمدق بر يردن، يعنى قان و فيشقى اورته‌سندن بياض، صافى، تميز بر سوت گوندرمك اولان جزئى فعل ايسه؛ توحيد نظريله باقيلديغى وقت، بردن بتون ياورولرڭ پك چوق خارق العاده و پك چوق شفقتكارانه اولان كلّى و عمومى إعاشه‌لرى و والده‌لرينى اونلره مسخّر ايتمه‌لريله رحمتِ رحمانڭ جمالِ لا يزاليسى كمالِ شعشعه ايله گورونور. أگر

توحيد نظريله باقيلمازسه، او جمال گيزله‌نير و او جزئى إعاشه دخى أسبابه و تصادفه و طبيعته حواله ايديلير؛ بتون بتون قيمتنى، بلكه ماهيتنى غائب ايدر.

هم مثلا،مدهش بر خسته‌لقدن شفا بولمق، أگر توحيد نظريله باقيلسه؛ بردن زمين دينيلن خسته‌خانهٔ‌ِ كبراده بولونان بتون دردليلره، عالم دينيلن أجزاخانهٔ‌ِ أكبردن علاجلرى و درمانلريله شفا إحسان ايتمك يوزنده، رحيمِ مطلقڭ جمالِ شفقتى و محاسنِ رحيميتى كلّى و شعشعه‌لى بر صورتده گورونور. أگر توحيد نظريله باقيلمازسه؛ او جزئى فقط عليمانه، بصيرانه، شعوركارانه اولان شفا ويرمك دخى، جامد علاجلرڭ خاصيتلرينه و كور قوّته و شعورسز طبيعته ويريلير. بتون بتون ماهيتنى و حكمتنى و قيمتنى غائب ايدر.

بو مقام مناسبتيله خاطره گلن بر صلواتڭ بر نكته‌سنى بيان ايدييورم. شويله كه: نماز تسبيحاتنڭ آخرنده شافعيلرده غايت مستعمل و مشهور بر صلوات اولان

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ بِعَدَدِ كُلِّ دَاءٍ وَدَوَاءٍ وَبَارِكْ وَسَلِّمْ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمْ كَثِيرًا كَثِيرًا

نڭ أهمّيتى يوزندندر كه، إنسانڭ حكمتِ خلقتى و سرِّ جامعيتى ايسه؛ هر زمان، هر دقيقه خالقنه إلتجا و يالوارمق و حمد و شكر ايتمك اولديغندن، إنسانى درگاهِ إلٰهيه‌يه قامچى ووروب سَوق ايدن أڭ كسكين و مؤثّر سائق، خسته‌لقلر اولديغى گبى؛ إنسانى، كمالِ شوق ايله شكره سَوق ايدن و تام معناسيله منّتدار ايدوب حمد ايتديرن طاتلى نعمتلر ايسه، باشده شفالر و دوالر و عافيتلر اولديغندن بو صلواتِ شريفه غايت مشرّف و معنيدار اولمشدر. بن بعضًا

بِعَدَدِ كُلِّ دَاءٍ وَ دَوَاءٍ

ديدكجه، كُرهٔ‌ِ أرضى بر خسته‌خانه صورتنده و مادّى و معنوى بتون

دردلرڭ و إحتياجلرڭ درمانلرينى إحسان ايدن شافئِ حقيقينڭ پك آشكار بر موجوديتنى و كلّى بر شفقتنى و قدسى و گنيش بر رحيميتنى حسّ ايدييورم.

هم مثلا:ضلالتڭ غايت مدهش معنوى ألمنى حسّ ايدن بر آدمه، ايمان ايله هدايت إحسان ايتمك، أگر توحيد نظريله باقيلسه، بردن او جزئى و فانى و عاجز آدم بتون كائناتڭ خالقى و سلطانى اولان معبودينڭ مخاطب بر عبدى اولمق و او ايمان واسطه‌سيله بر سعادتِ أبديه‌يى و شاهانه و چوق گنيش و شعشعه‌لى بر ملكِ باقى و باقى بر دنيايى إحسان ايتمك و اونڭ گبى بتون مؤمنلرى دخى درجه‌لرينه گوره او لطفه مظهر ايتمك اولان بو إحسانِ أكبر يوزنده و سيماسنده، بر ذاتِ كريم و محسنڭ اويله بر حسنِ أزليسى و اويله بر جمالِ لا يزاليسى گورونور كه، بر لمعه‌سيله بتون أهلِ ايمانى كندينه دوست و خاص قسمنى ده عاشق ياپييور. أگر توحيد نظريله باقيلمازسه؛ او جزئى ايمانى، يا متحكّم و خودبين معتزله‌لر گبى كندى نفسنه ويا بعض أسبابه حواله ايدر كه، حقيقى فيآتى و بهاسى جنّت اولان او رحمانى پيرلانطه بر جام پارچه‌سنه اينوب آيينه‌دارلق ايتديگى قدسى جمالڭ لمعه‌سنى غائب ايدر.

ايشته بو اوچ مثاله قياسًا، دائرهٔ‌ِ كثرتڭ منتهاسنده‌كى جزئياتڭ، جزئياتِ أحوالنده توحيد نقطه‌سنده جمالِ إلٰهينڭ و كمالِ ربّانينڭ بيڭلر أنواعى و يوز بيڭ چشيدلرى اونلرده تمركز جهتنده گورونور، آڭلاشيلير، بيلينير، تحقّقى ثابت اولور. ايشته توحيدده جمال و كمالِ إلٰهينڭ قلبًا گورونمسى و روحًا حسّ ايديلمه‌سى ايچوندر كه؛ بتون أوليا و أصفيا، أڭ طاتلى ذوقلرينى و أڭ شيرين معنوى رزقلرينى كلمهٔ‌ِ توحيد اولان لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه‌ُ ذكرنده و تكرارنده بولويورلر. هم كلمهٔ‌ِ توحيدده عظمتِ كبريا و جلالِ سبحانى و سلطنتِ مطلقهٔ‌ِ ربوبيتِ صمدانيه تحقّق ايتمه‌سى ايچوندر كه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتمش:

اَفْضَلُ مَا قُلْتُ اَنَا وَالنَّبِيُّونَ مِنْ قَبْلِى لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه‌ُ

يعنى: "بن و بندن أوّل گلن پيغمبرلرڭ أڭ زياده فضيلتلى و قيمتلى سوزلرى، لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه‌ُ كلاميدر." أوت بر ميوه، بر چيچك، بر ايشيق گبى كوچوجك بر إحسان، بر نعمت، بر رزق؛ بر كوچك آيينه ايكن، توحيدڭ سرّيله بردن بتون أمثالنه اوموز اوموزه ويروب إتّصال ايتديگندن، او نوع بيوك آيينه‌يه دونوب او نوعه مخصوص جلوه‌له‌نن بر چشيد جمالِ إلٰهى‌يى گوسترر. و فانى، موقّت اولان گوزللك ايله، باقى بر نوع حسنِ سرمدى‌يى إرائه ايدر. و مولانا جلال الدينڭ ديديگى گبى،

اٰنْ خَيَالَاتِى كِه دَامِ اَوْلِيَاسْتْ ٭ عَكْسِ مَهْرُويَانِ بُوسْتَانِ خُدَاسْتْ

سرّيله بر آيينهٔ‌ِ جمالِ إلٰهى اولور. يوقسه أگر توحيد سرّى اولمازسه، او جزئى ميوه تك باشنه قالير. نه او قدسى جمال، نه ده او علوى كمالى گوسترر. و ايچنده‌كى جزئى بر لمعه دخى سونر، غائب اولور. عادتا باش آشاغى اولوب ألماسدن شيشه‌يه دونر.

هم توحيد سرّيله، شجرهٔ‌ِ خلقتڭ ميوه‌لرى اولان ذى‌حياتده بر شخصيتِ إلٰهيه، بر أحديتِ ربّانيه و صفاتِ سبعه‌جه معنوى بر سيماءِ رحمانى و تمركزِ أسمائى و اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ده‌كى خطابه مخاطب اولان ذاتڭ بر جلوهٔ‌ِ تعيّنى و تشخّصى تظاهر ايدر. يوقسه او شخصيت، او أحديت، او سيما، او تعيّنڭ جلوه‌سى إنبساط ايده‌رك كائنات نسبتنده گنيشلنير، طاغيلير، گيزله‌نير. آنجق چوق بيوك و إحاطه‌لى، قلبى گوزلره گورونور. چونكه عظمت و كبريا پرده اولور، هركسڭ قلبى گوره‌مز. هم او جزئى ذى‌حياتلرده پك ظاهر بر صورتده آڭلاشيلير كه؛ اونڭ صانعى، اونى گورور، بيلير، ديڭلر، ايستديگى گبى ياپار. عادتا او ذى‌حياتڭ مصنوعيتى آرقه‌سنده مقتدر، مختار، ايشيديجى، بيليجى،

گوروجى بر ذاتڭ معنوى بر تشخّصى، بر تعيّنى ايمانه گورونور. و بِالخاصّه ذى‌حياتدن إنسانڭ مخلوقيتى آرقه‌سنده غايت آشكار بر طرزده او معنوى تشخّص، او قدسى تعيّن سرِّ توحيد ايله، ايمانله مشاهده اولونور. چونكه او تشخّصِ أحديتڭ أساسلرى اولان علم و قدرت و حيات و سمع و بصر گبى معنالرڭ هم نمونه‌لرى إنسانده وار؛ او نمونه‌لر ايله اونلره إشارت ايدر. چونكه مثلا، گوزى ويرن ذات، هم گوزى گورور، هم اينجه بر معنا اولان گوزڭ گورديگنى گورور، صوڭره ويرر. أوت سنڭ گوزيڭه بر گوزلك ياپان گوزلوكجى اوسته، گوزه گوزلوگڭ ياقيشديغنى گورور، صوڭره ياپار. هم قولاغى ويرن ذات، ألبته او قولاغڭ ايشيتدكلرينى ايشيتير، صوڭره ياپار، ويرر. سائر صفتلر بوڭا قياس ايديلسين.

هم أسمانڭ نقشلرى و جلوه‌لرى إنسانده وار؛ اونلر ايله او قدسى معنالره شهادت ايدر. هم إنسان، ضعفيله و عجزيله و فقريله و جهليله ديگر بر طرزده آيينه‌دارلق ايدوب، ينه ضعفنه فقرينه مرحمت ايدن و مدد ويرن ذاتڭ قدرتنه، علمنه، إراده‌سنه و هكذا سائر أوصافنه شهادت ايدر. ايشته دائرهٔ‌ِ كثرتڭ منتهاسنده و أڭ طاغنيق جزئياتنده، سرِّ وحدتله بيڭ بر أسماءِ إلٰهيه، ذى‌حيات دينيلن كوچوجك مكتوبلرده تمركز ايدوب آچيق اوقونديغندن، او صانعِ حكيم ذى‌حيات نسخه‌لرينى چوق تكثير ايدييور. و بِالخاصّه ذى‌حياتلردن كوچكلرڭ طائفه‌لرينى پك چوق طرزده نسخه‌لرينى تكثير ايدر و هر طرفه نشر ايدر.

بو برنجى ميوه‌نڭ حقيقتنه بنى ايصال و سَوق ايدن ذوقى بر حسّمدر. شويله كه:

بر زمان، زياده رقّتمدن و فضله شفقتدن و آجيمق طويغوسندن ذى‌حيات و خصوصًا اونلردن ذى‌شعور و بِالخاصّه إنسانلر و بِالخاصّه مظلوملر و مصيبته گرفتار اولانلرڭ حاللرى چوق زياده رقّتمه و شفقتمه و قلبمه طوقونييوردى. قلبًا دييوردم:

"بو عاجز و ضعيف بيچاره‌لرڭ دردلرينى، عالمده حكم ايدن بو يكنسق قانونلر ديڭله‌مدكلرى گبى؛ إستيلا ايديجى و صاغير اولان عنصرلر، حادثه‌لر دخى ايشيتمزلر. بونلرڭ بو پريشان حاللرينه مرحمت ايدوب خصوصى ايشلرينه مداخله ايدن يوق مى؟" دييه روحم چوق درين فرياد ايدييوردى. هم "او چوق گوزل مملوكلرڭ و چوق قيمتدار ماللرڭ و چوق مشتاق و منّتدار دوستلرڭ ايشلرينه باقه‌جق و اونلره صحابت ايده‌جك و حمايت ايده‌جك بر مالكلرى، بر صاحبلرى، بر حقيقى دوستلرى يوق مى؟" دييه قلبم بتون قوّتيله باغيرييوردى.

ايشته روحمڭ فريادينه و قلبمڭ واويلاسنه وافى و كافى و تسكين ايديجى و قناعت ويريجى جواب ايسه: سرِّ توحيد ايله رحمٰن و رحيم اولان ذاتِ ذو الجلالڭ عمومى قانونلرڭ تضييقاتلرى و حادثاتڭ تهاجماتى آلتنده آغلايان و صيزلايان او سَويملى مملوكلرينه قانونلرڭ فوقنده اولارق، إحساناتِ خصوصيه‌سى و إمداداتِ خاصّه‌سى و طوغريدن طوغرى‌يه هر شيئه قارشى ربوبيتِ خصوصيه‌سى و هر شيئڭ تدبيرينى بِالذّات كنديسى گورمسى و هر شيئڭ دردينى بِالذّات ديڭله‌مسى و هر شيئڭ حقيقى مالكى، صاحبى، حاميسى اولديغنى سرِّ قرآن و نورِ ايمان ايله بيلدم. او حدسز مأيوسيت يرنده نهايتسز بر مسروريت حسّ ايتدم. و هر بر ذى‌حيات اويله بر مالكِ ذو الجلاله منسوبيتى و مملوكيتى جهتيله نظرمده بيڭلر درجه بر أهمّيت، بر قيمت كسب ايتديلر. چونكه مادام هركس أفنديسنڭ شرفيله و منسوب اولديغى ذاتڭ مقاميله و شهرتيله إفتخار ايدر، بر عزّت پيدا ايدر؛ ألبته نورِ ايمان ايله بو منسوبيتڭ و مملوكيتڭ إنكشافى صورتنده، بر قارينجه بر فرعونى او منسوبيت قوّتيله مغلوب ايتديگى گبى (او منسوبيت شرفيله دخى) غافل و كندى كندينه مالك و باشى‌بوش كندينى ظن ايدن و أجداديله و ملكِ مصر ايله إفتخار ايدن و قبر قپوسنده او إفتخارى سونن بيڭ فرعون قدر إفتخار ايده‌بيلير. و سينك

دخى نمرودڭ سكرات وقتنده عذابه و حجابه إنقلاب ايدن إفتخارينه قارشى كندى منسوبيتنڭ شرفنى إرائه ايدوب، اونڭكينى هيچه اينديره‌بيلير.

ايشته اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ آيتى، شركده حدسز و چوق بيوك بر ظلم بولونديغنى إفاده ايله بيلديرر. شرك اويله بر جُرمدر كه، هر بر مخلوقڭ حقّنه و شرفنه و حيثيتنه بر تجاوزدر. آنجق اونى جهنّم تميزلر.

توحيدڭ ايكنجى ميوه‌سى

برنجى ميوه خالقِ كائنات اولان ذاتِ أقدسه باقديغى گبى، ايكنجى ميوه دخى كائناتڭ ذاتنه و ماهيتنه باقار. أوت سرِّ وحدتله كائناتڭ كمالاتى تحقّق ايدر و موجوداتڭ علوى وظيفه‌لرى آڭلاشيلير و مخلوقاتڭ نتيجهٔ‌ِ خلقتلرى تقرّر ايدر و مصنوعاتڭ قيمتلرى بيلينير و بو عالمده‌كى مقاصدِ إلٰهيه وجود بولور و ذى‌حيات و ذى‌شعورلرڭ حكمتِ خلقتلرى و سرِّ ايجادلرى تظاهر ايدر و بو دهشت‌أنگيز تحوّلات ايچنده قهّارانه فورطنه‌لرڭ حدّتلى، أكشى سيمالرى آرقه‌سنده رحمتڭ و حكمتڭ گولر، گوزل يوزلرى گورونور و فنا و زوالده غائب اولان موجوداتڭ نتيجه‌لرى و هويتلرى و ماهيتلرى و روحلرى و تسبيحاتلرى گبى چوق وجودلرى كنديلرينه بدل عالمِ شهادتده بيراقوب، صوڭره گيتدكلرى بيلينير. و كائنات باشدن باشه غايت معنيدار بر كتابِ صمدانى و موجودات فرشدن عرشه قدر غايت معجزانه بر مجموعهٔ‌ِ مكتوباتِ سبحانيه و مخلوقاتڭ بتون طائفه‌لرى، غايت منتظم و محتشم بر اوردوىِ ربّانى و مصنوعاتڭ بتون قبيله‌لرى ميقروبدن، قارينجه‌دن تا گرگدانه، تا قارتاللره، تا سيّاراته قدر سلطانِ أزلينڭ غايت وظيفه‌پرور مأمورلرى اولديغى بيلينمسى و هر شى، آيينه‌دارلق و إنتساب جهتيله بيڭلر درجه

قيمتِ شخصيه‌سندن داها يوكسك قيمت آلمالرى و "سَيْلِ موجودات و قافلهٔ‌ِ مخلوقات نره‌دن گلييور و نره‌يه گيده‌جك و نه ايچون گلمشلر و نه ياپييورلر؟" دييه حلّ ايديلمه‌ين طلسملى سؤاللرڭ معنالرى اوڭا إنكشاف ايتمه‌سى، آنجق و آنجق سرِّ توحيد ايله‌در. يوقسه كائناتڭ بو مذكور يوكسك كمالاتلرى سونه‌جك و او علوى و قدسى حقيقتلرى ضدلرينه إنقلاب ايده‌جك.

ايشته شرك و كفر جنايتى، كائناتڭ بتون كمالاتنه و علوى حقوقلرينه و قدسى حقيقتلرينه بر تجاوز اولديغى جهتله‌در كه، أهلِ شرك و كفره قارشى كائنات قيزييور و سماوات و أرض حدّت ايدييور و اونلرڭ محوينه عناصر إتّفاق ايدوب، قَومِ نوح عليه السلام و عاد و ثمود و فرعون گبى أهلِ شركى بوغويور، غرق ايدييور. تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ آيتنڭ سرّيله جهنّم دخى أهلِ شرك و كفره اويله قيزييور و قيزيشييور كه، پارچه‌لانمق درجه‌سنه گلييور. أوت شرك، كائناته قارشى بيوك بر تحقير و عظيم بر تجاوزدر. و كائناتڭ قدسى وظيفه‌لرينى و خلقتڭ حكمتلرينى إنكار ايتمكله شرفنى قيرييور. نمونه ايچون بيڭلر مثاللرندن بر تك مثاله إشارت ايده‌جگز.

مثلا سرِّ وحدت ايله كائنات اويله جسيم و جسمانى بر ملائكه حكمنده اولور كه، موجوداتڭ نوعلرى عددنجه يوز بيڭلر باشلى و هر باشنده او نوعده بولونان فردلرڭ صاييسنجه يوز بيڭلر آغز و هر آغزنده او فردڭ جهازات و أجزا و أعضا و حجيراتى مقدارنجه يوز بيڭلر ديللر ايله صانعنى تقديس ايده‌رك تسبيحات ياپان إسرافيل‌مثال عبوديتده علوى بر مقام صاحبى بر عجائب المخلوقات ايكن هم سرِّ توحيد ايله آخرت عالملرينه و منزللرينه چوق محصولات يتيشديرن بر مزرعه و دارِ سعادت طبقه‌لرينه أعمالِ بشريه گبى چوق حاصلاتيله لوازمات تدارك ايدن بر فابريقه و عالمِ بقاده خصوصًا جنّتِ أعلاده‌كى أهلِ تماشايه دنيادن آلينمه سرمدى

منظره‌لرى گوسترمك ايچون متماديًا ايشله‌ين يوز بيڭ يوزلى سينه‌مالى بر فوطوغراف ايكن؛ شرك ايسه، بو چوق عجيب و تام مطيع، حياتدار و جسمانى ملائكه‌يى؛ جامد، روحسز، فانى، وظيفه‌سز، هالك، معناسز حادثاتڭ هرج و مرجى آلتنده و إنقلابلرڭ فورطنه‌لرى ايچنده، عدم ظلماتنده يووارلانان بر پريشان مجموعهٔ‌ِ واهيه‌سى، هم بو چوق غريب و تام منتظم، منفعتدار فابريقه‌يى؛ محصولاتسز، نتيجه‌سز، ايشسز، معطّل، قارمه‌قاريشيق اولارق شعورسز تصادفلرڭ اويونجغى و صاغير طبيعتڭ و كور قوّتڭ ملعبه‌گاهى و عموم ذى‌شعورڭ ماتمخانه‌سى و بتون ذى‌حياتڭ مذبحه‌سى و حزنگاهى صورتنه چويرر. ايشته اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ سرّيله، شرك بر تك سيّئه ايكن نه قدر چوق و بيوك جنايتلره مدار اولويور كه، جهنّمده حدسز عذابه مستحق ايدر. هر نه ايسه... "سراج النور"ده بو ايكنجى ميوه‌نڭ ايضاحاتى و حجّتلرى مكرّرًا بيان ايديلديگندن، او اوزون قصّه‌يى قيصه بيراقدق.

بو ايكنجى ميوه‌يه بنى سَوق ايدوب ايصال ايدن عجيب بر حسّ و غريب بر ذوقدر. شويله كه:

بر زمان، بهار موسمنده تماشا ايدركن گوردم كه: زمين يوزنده حشر و نشرِ أعظمڭ يوز بيڭلر نمونه‌لرينى گوسترن بر سيران و سيلان ايچنده قافله قافله آرقه‌سنده گلن گچن موجوداتڭ و بِالخاصّه ذى‌حيات مخلوقاتڭ، خصوصًا كوچوجك ذى‌حياتلرڭ قيصه بر زمانده گورونوب درعقب غائب اولمالرى و دائمى بر فعاليتِ مدهشه ايچنده موت و زوال لوحه‌لرى بڭا چوق حزين گورونوب، رقّتمه شدّتله طوقونه‌رق بنى آغلاتييوردى. او گوزل حيوانجقلرڭ وفاتلرينى گوردكجه قلبم آجييوردى. "اوف، يازيق! آه، يازيق!" دييه‌رك، بو آهلرڭ، اوفلرڭ آلتنده دريندن درينه بر واويلاءِ روحى حسّ ايدييوردم. و بو عاقبته اوغرايان حيات ايسه، ئولومدن

بتر بر عذاب گوردم. هم نباتات و حيوانات عالمنده غايت گوزل، سَويملى و چوق قيمتدار صنعتده اولان ذى‌حياتلرڭ بر دقيقه‌ده گوزينى آچوب بو سيرانگاهِ كائناته باقار، دقيقه‌سيله محو اولور، گيدر. بو حالى تماشا ايتدكجه، جگرلرم صيزلايوردى. آغلامق ايله شكوا ايتمك ايسته‌يور؛ نه‌دن گلييورلر، هيچ طورمادن گيدييورلر؟.. دييه فلگه قارشى قلبم دهشتلى سؤاللر صورويور و بويله فائده‌سز، غايه‌سز، نتيجه‌سز، چابوق إعدام ايديلن بو مصنوعجقلر گوزيمز اوڭنده بو قدر إهتمام و دقّت و صنعت و جهازات و تربيه و تدبير ايله قيمتدار بر صورتده ايجاد ايديلدكدن صوڭره، غايت أهمّيتسز پاچاورالر گبى پارچه‌لانوب، هيچلك قراڭلقلرينه آتيلمالرينى گوردكجه؛ كمالاته مفتون و گوزللكلره مبتلا و قيمتدار شيلره عاشق اولان بتون لطيفه‌لرم و طويغولرم فرياد ايدوب باغيرييورلردى كه: "نه‌دن بونلره مرحمت ايديلمييور؟ يازيق دگللر مى؟ بو باش دونديريجى دورانده‌كى فنا و زوال نره‌دن گلوب بو بيچاره‌لره مسلّط اولمش؟" دييه مقدّراتِ حياتيه‌نڭ طيش يوزنده بولونان أليم كيفيتلريله قدره قارشى مدهش إعتراضلر باشلاديغى هنگامده؛ بردن نورِ قرآن، سرِّ ايمان، لطفِ رحمٰن ايله توحيد إمداديمه يتيشدى؛ او قراڭلقلرى آيدينلاتدى، بنم بتون " آه!" و "اوف!"لريمى "اوخ!"لره و آغلامالريمى سرورلره و "يازيق" ديمه‌لريمى "ما شاء اللّٰه‌، بارك اللّٰه‌"لره چويردى. "اَلْحَمْدُ ِللّٰه‌ِ عَلٰى نوُرِ الْاِيمَان" ديديرتدى. چونكه سرِّ وحدتله شويله گوردم كه: هر بر مخلوق، خصوصًا هر بر ذى‌حياتڭ سرِّ توحيد ايله چوق بيوك نتيجه‌لرى و عمومى فائده‌لرى واردر. أزجمله:

هر بر ذى‌حيات، مثلا بو سوسلى چيچك و شو طاتليجى سينك، اويله معنيدار، إلٰهى، منظوم بر قصيده‌جكدر كه، حدسز ذى‌شعورلر اونى كمالِ لذّتله مطالعه ايدرلر. و اويله قيمتدار بر معجزهٔ‌ِ قدرتدر و بر إعلاننامهٔ‌ِ حكمتدر كه،

صانعنڭ صنعتنى نهايتسز أهلِ تقديره جاذبه‌دارانه تشهير ايدر. هم كندى صنعتنى كنديسى تماشا ايتمك و كندى جمالِ فطرتنى كنديسى مشاهده ايتمك و كندى جلوهٔ‌ِ أسماسنڭ گوزللكلرينى آيينه‌جكلرده كنديسى سير ايتمك ايسته‌ين فاطرِ ذو الجلالڭ نظرِ شهودينه گورونمك و مظهر اولمق، غايت يوكسك بر نتيجهٔ‌ِ خلقتيدر. هم كائناتده‌كى حدسز فعاليتى إقتضا ايدن تظاهرِ ربوبيته و تبارزِ كمالاتِ إلٰهيه‌يه (يگرمى دردنجى مكتوبده بيان ايديلديگى گبى) بش وجهله خدمتى دخى، علوى بر وظيفهٔ‌ِ فطرتيدر. و بويله فائده‌لرى و نتيجه‌لرى ويرمكله برابر؛ كندى يرنده، بو عالمِ شهادتده ذى‌روح ايسه روحنى و حدسز حافظه‌لرده و سائر ألواحِ محفوظه‌لرده صورتنى و هويتنى و تخملرنده و يمورطه‌جقلرنده ماهيتنڭ قانونلرينى و بر نوع مستقبل حياتنى و عالمِ غيبده و دائرهٔ‌ِ أسماده آيينه‌دارلق ايتديگى كماللرى و گوزللكلرى بيراقوب، مسرورانه ترخيص معناسنده بر ظاهرى موت ايله بر زوال پرده‌سى آلتنه گيرر؛ يالڭز دنيوى گوزلردن صاقلانير ماهيتنده گوردم، "اوخ الحمد ِللّٰه‌!" ديدم.

أوت كائناتڭ بتون طبقاتنده و عموم نوعلرنده گوز ايله گورونن و هر طرفه كوك صالان غايت أساسلى و چوق قوّتلى و قصورسز و نهايت درجه‌ده پارلاق اولان بو جماللر و گوزللكلر، ألبته شركڭ إقتضا ايتديگى چوق چركين و خشين و غايت منفور و پريشان اولان أوّلكى وضعيت محال و موهوم اولديغنى گوسترييور. چونكه بويله چوق أساسلى بر جمال پرده‌سى آلتنده، بويله دهشتلى بر چركينلك صاقلاناماز و بولوناماز. أگر بولونسه؛ او حقيقتلى جمال حقيقتسز، أصلسز، واهى و وهمى اولور. ديمك شركڭ حقيقتى يوق، يولى قپالى، باتاقلقده صاپلانير؛ حكمى محال، ممتنعدر. بو مذكور حسّى اولان حقيقتِ ايمانيه، تفصيلاتله و قطعى برهانلر ايله سراج النورڭ متعدّد رساله‌لرنده بيان ايديلديگندن بوراده بو قيصه‌جق إشارتله إكتفا ايدرز.

اوچنجى ميوه

ذى‌شعوره، بِالخاصّه إنسانه باقار. أوت سرِّ وحدت ايله إنسان، بتون مخلوقات ايچنده بيوك بر كمال صاحبى و كائناتڭ أڭ قيمتدار ميوه‌سى و مخلوقاتڭ أڭ نازنينى و أڭ مكمّلى و ذى‌حياتڭ أڭ بختيارى و أڭ مسعودى و خالقِ عالمڭ مخاطبى و دوستى اولابيلير. حتّى بتون كمالاتِ إنسانيه و بشرڭ بتون علوى مقصدلرى توحيد ايله باغليدر و سرِّ وحدتله وجود بولور. يوقسه أگر وحدت اولمازسه، إنسان مخلوقاتڭ أڭ بدبختى و موجوداتڭ أڭ سفليسى و حيواناتڭ أڭ بيچاره‌سى و ذى‌شعورڭ أڭ حزنليسى و عذابليسى و غمليسى اولور. چونكه إنسان نهايتسز بر عجزى و نهايتسز دشمنلرى و حدسز بر فقرى و حدسز إحتياجلرى بولونمقله برابر، ماهيتى اويله چوق و متنوّع آلاتله و حسّياتله تجهيز ايديلمش كه، يوز بيڭ چشيد ألملرى حسّ ايدر و يوز بيڭلر طرزلرده لذّتلرى ذوق ايده‌رك ايستر. و اويله مقصدلرى و آرزولرى وار كه، بتون كائناته بردن حكمى گچمه‌ين بر ذات او آرزولرى يرينه گتيره‌مز. مثلا، إنسانده غايت شديد بر آرزوىِ بقا وار. إنسانڭ بو مقصدينى اويله بر ذات ويره‌بيلير كه، بتون كائناتى بر سراى حكمنده تصرّف ايدر. بر اوطه‌نڭ قپوسنى قپايوب، ديگر بر منزلڭ قپوسنى آچمق گبى قولاى بر صورتده دنيا قپوسنى قپايوب آخرت قپوسنى آچابيلسين. بشرڭ بو آرزوىِ بقا گبى أبد طرفنه اوزانمش و أقطارِ عالمه ياييلمش بيڭلر منفى و مثبت آرزولرى وار كه، اونلرى ويرمكله بشرڭ ايكى دهشتلى ياره‌لرى اولان عجزينى و فقرينى تداوى ايدن ذات ايسه، آنجق سرِّ وحدتله بتون كائناتى قبضه‌سنده طوتان ذاتِ أحد اولابيلير.

هم بشرده، قلبنڭ سلامتنه و إستراحتنه عائد اويله اينجه‌جك و گيزلى و جزئى مطلبلرى و روحنڭ بقاسنه و سعادتنه مدار اويله بيوك و محيط و كلّى مقصدلرى

وار كه، اونلرى اويله بر ذات ويره‌بيلير كه، قلبڭ أڭ اينجه و گورونمز پرده‌لرينى گورور، لاقيد قالماز. هم أڭ گيزلى و ايشيديلمز غايت مخفى سسلرينى ايشيتير، جوابسز بيراقماز. هم سماوات و أرضى، ايكى مطيع نفر گبى أمرينه مسخّر ايده‌رك كلّى خدمتلرده چاليشديره‌جق درجه‌ده مقتدر اولابيلسين.

هم إنسانڭ بتون جهازاتلرى و حسّياتلرى، سرِّ وحدتله، غايت يوكسك بر قيمت آليرلر و شرك و كفر ايله غايت درجه‌ده سقوط ايدرلر. مثلا: إنسانڭ أڭ قيمتدار جهازى عقلدر. أگر سرِّ توحيد ايله اولسه، او عقل، هم إلٰهى قدسى دفينه‌لرى، هم كائناتڭ بيڭلر خزينه‌لرينى آچان پيرلانطه گبى بر آناختارى اولور. أگر شرك و كفره دوشسه، او عقل، او حالده گچمش زمانڭ أليم حزنلرينى و گله‌جك زمانڭ وحشى قورقولرينى إنسانڭ باشنه طوپلاتديران مشئوم و سببِ تعجيز بر آلَتِ بلا اولور.

هم مثلا:إنسانڭ أڭ لطيف و شيرين بر سجيه‌سى اولان شفقت؛ أگر سرِّ توحيد اونڭ يارديمنه يتيشمزسه، اويله مدهش بر حرقت، بر فرقت، بر رقّت، بر مصيبت اولور كه، إنسانى أڭ بدبخت بر درجه‌يه اينديرر. تك بر گوزل ياوروسنى أبدى غائب ايدن بر غافل والده، بو حرقتى تام حسّ ايدر.

هم مثلا:إنسانڭ أڭ لذّتلى و طاتلى و قيمتلى حسّى اولان محبّت، أگر سرِّ توحيد يارديم ايتسه، بو كوچوجك إنسانى، كائنات قدر بيوتديرر و گنيشلك ويرر و مخلوقاته نازنين بر سلطان ياپار. أگر شرك و كفره دوشسه اَلْعِيَاذُ بِاللّٰه‌ اويله بر مصيبت اولور كه، متماديًا زوال و فناده محو اولان حدسز محبوبلرينڭ أبدى فراقلرى ايله بيچاره قلبِ إنسانى‌يى هر دقيقه پارچه پارچه ايدر. فقط غفلت ويرن لهوياتلر، موقّةً إبطالِ حسّ نوعندن ظاهرًا حسّ ايتديرمييور.

ايشته بو اوچ مثاله يوزر جهازات و حسّياتِ بشريه‌يى قياس ايتسه‌ڭ؛ وحدت، توحيد نه درجه كمالاتِ إنسانيه‌يه مدار اولديغنى آڭلارسڭ. بو اوچنجى ميوه دخى سراج النورڭ بلكه يگرمى رساله‌لرنده غايت گوزل بر تفصيل و حجّتلى بر صورتده بيان ايديلديگندن بوراده قيصه بر إشارتله إكتفا ايدرز.

بنى بو ميوه‌يه سَوق و ايصال ايدن شويله بر حسدر:

بر زمان يوكسك بر طاغ باشنده ايدم. غفلتى طاغيده‌جق بر إنتباهِ روحى واسطه‌سيله، قبر تام معناسيله، ئولوم بتون چيپلاقلغيله و زوال و فنا آغلاتديريجى لوحه‌لريله بڭا گوروندى. هركس گبى فطرتمده‌كى فطرى عشقِ بقا، بردن زواله قارشى عصيان ايدوب غليانه گلدى. و محبّت و تقدير ايله پك چوق علاقه‌دار اولديغم أهلِ كمالات و مشاهيرِ أنبيا و أوليا و أصفيانڭ سونمه‌لرينه و محو اولمالرينه قارشى ماهيتمده‌كى رقّتِ جنسيه و شفقتِ نوعيه دخى قبره قارشى طغيان ايدوب فوران ايتدى. و آلتى جهته إستمدادكارانه باقدم. هيچ بر تسلّى، بر مدد گوره‌مدم. چونكه زمانِ ماضى طرفى بر مزارِ أكبر و مستقبل بر قراڭلق و يوقارى بر دهشت و آشاغى و صاغ و صول طرفلرندن أليم و حزين حاللر، حدسز مضر شيلرڭ تهاجماتنى گوردم. بردن سرِّ توحيد إمداديمه يتيشدى، پرده‌يى آچدى. حقيقتِ حالڭ يوزينى گوستردى. باق، ديدى. أڭ أوّل بنى چوق قورقوتان ئولومڭ يوزينه باقدم. گوردم كه: ئولوم، أهلِ ايمان ايچون بر ترخيصدر؛ أجل، ترخيص تذكره‌سيدر. بر تبديلِ مكاندر، بر حياتِ باقيه‌نڭ مقدّمه‌سى و قپوسيدر. زندانِ دنيادن چيقمق و باغستانِ جنانه بر اوچمقدر. خدمتنڭ اجرتنى آلمق ايچون حضورِ رحمانه گيرمگه بر نوبتدر و دارِ سعادته گيتمگه بر دعوتدر دييه قطعى آڭلاديغمدن، ئولومى و موتى سومگه باشلادم. صوڭره، زوال و فنايه باقدم. گوردم كه: سينه‌ما پرده‌لرى گبى و گونشه مقابل آقان قبارجقلر مِثللو، لذّت ويريجى بر تجدّدِ أمثالدر، بر تازه‌لنمكدر. و

أسماءِ حسنى‌نڭ چوق حسنا و گوزل جلوه‌لرينى تازه‌لنديرمك ايچون عالمِ غيبدن گلوب، عالمِ شهادتده وظيفه‌دارانه بر سيراندر، بر جولاندر. و جمالِ ربوبيتڭ حكمتدارانه بر تظاهراتيدر و موجوداتڭ حسنِ سرمدى‌يه قارشى بر آيينه‌دارلغيدر، يقينًا بيلدم.

صوڭره آلتى جهته باقدم، گوردم كه: سرِّ توحيد ايله او قدر نورانيدر كه، گوز قاماشديرييور. گچمش زمان بر مزارِ أكبر اولماديغنى، بلكه زمانِ إستقباله إنقلاب ايدوب بيڭلر مجالسِ منوّره و مجمعِ أحباب، بيڭلر مناظرِ نورانيه گوردم. و هكذا بو ايكى مادّه گبى بيڭلر مادّه‌لرڭ حقيقى يوزلرينه باقدم؛ سُرور و شكردن باشقه بر تأثير، بر كيفيت ويرمدكلرينى گوردم.

بو اوچنجى ميوه‌يه عائد بو ذوقمى و حسّمى سراج النورڭ بلكه قرق رساله‌لرنده جزئى، كلّى دليللر ايله بيان ايتمشم. و بِالخاصّه "يگرمى آلتنجى لمعه" اولان إختيارلر رساله‌سنڭ اون اوچ عدد رجالرنده او درجه قطعى و گوزل ايضاح ايديلمشدر كه، داها فوقنده ايضاح اولماز. اونڭ ايچون بو پك اوزون قصّه‌يى بو مقامده پك چوق قيصه كسدم.

٭ ٭ ٭

ايكنجى مقام

(توحيدى و وحدانيتى و وحدتى، قطعى بر صورتده إقتضا و إستلزام و ايجاب ايدن و شركى و إشتراكى قبول ايتمه‌ين و مساعده ويرمه‌ين دليللر حدسزدرلر. اونلردن يوزلر، بلكه بيڭلر برهانلر رسالهٔ‌ِ نورده تفصيلًا إثبات ايديلديگندن، بوراده مقتضيلرڭ اوچ عددينه إجمالًا إشارت ايديله‌جك.)

برنجيسى:بو كائناتده گوز ايله گورونن حكيمانه أفعالڭ و بصيرانه تصرّفاتڭ شهادتيله؛ بو مصنوعات بر حاكمِ حكيمڭ، بر كبيرِ كاملڭ حدودسز صفات و إسملريله و نهايتسز مطلق اولان علم و قدرتيله ياپيلييور، ايجاد ايديلييور.

أوت بر حدسِ قطعى ايله بو أثرلردن او صانعڭ هم ربوبيتِ عامّه درجه‌سنده حاكميتى و آمريتى، هم جبروتيتِ مطلقه درجه‌سنده كبرياسى و عظمتى، هم الوهيتِ مطلقه درجه‌سنده كمالى و إستغناسى، هم هيچ بر قيد آلتنه گيرمه‌ين و هيچ بر حدّ و نهايتى بولونميان فعاليتى و سلطنتى وار اولديغى آڭلاشيلير و قطعى بيلينير، بلكه گورونور. حاكميت و كبريا و كمال و إستغنا و إطلاق و إحاطه و نهايتسزلك و حدسزلك ايسه وحدتى إستلزام ايدوب، إشتراكه ضددرلر. امّا حاكميت و آمريتڭ وحدته شهادتلرى ايسه؛ رسالهٔ‌ِ نورڭ چوق يرلرنده غايت قطعى بر صورتده إثبات ايديلمش. خلاصة الخلاصه‌سى شودر كه:

حاكميتڭ شأنى و مقتضاسى، إستقلاليت و إنفراددر و غيرڭ مداخله‌سنى رددر. حتّى عجزلرى ايچون معاونته فطرةً محتاج اولان إنسانلر دخى، او حاكميتڭ بر گولگه‌سى جهتيله غيرڭ مداخله‌سنى ردّ و إستقلاليتنى محافظه ايتمك ايچون بر

مملكتده ايكى پادشاه، بر ولايتده ايكى والى، بر ناحيه‌ده ايكى مدير، حتّى بر محلّه‌ده ايكى مختار بولونمييور. أگر بولونسه هرج و مرج اولور، إختلال باشلار، إنتظام بوزولور. مادام حاكميتڭ بر گولگه‌سى، عاجز و معاونته محتاج اولان إنسانلرده بو درجه مداخلهٔ‌ِ غيرى و إشتراكى ردّ ايدوب قبول ايتمزسه؛ ألبته عجزدن منزّه بر قادرِ مطلقده، ربوبيت صورتنده‌كى حاكميت، هيچ بر جهتله إشتراكى و مداخلهٔ‌ِ غيرى قبول ايتمز. بلكه غايت شدّتله ردّ ايدر و شركى توهّم و إعتقاد ايدنلرى غايت حدّتله درگاهندن طرد ايدر. ايشته قرآنِ حكيمڭ، أهلِ شرك عليهنده غايت شدّت و حدّتله بياناتى بو مذكور حقيقتدن ايلرى گلييور.

امّا كبريا و عظمت و جلالڭ وحدته شهادتلرى ايسه، او دخى رسالهٔ‌ِ نورده پارلاق برهانلريله بيان ايديلمش. بوراده غايت مختصر بر مئالنه إشارت ايديله‌جك.

مثلا: ناصلكه گونشڭ عظمتِ نورى و كبرياىِ ضياسى، پرده‌سز و ياقيننده بولونان باشقه ضعيف نورلره هيچ بر جهتله إحتياج بيراقمديغى و تأثير ويرمديگى گبى، اويله ده قدرتِ إلٰهيه‌نڭ عظمت و كبرياسى دخى، آيرى هيچ بر قوّته، هيچ بر قدرته إحتياج بيراقمديغى گبى، اونلره هيچ بر ايجادى، هيچ بر حقيقى تأثيرى ويرمز. و بِالخاصّه كائناتده‌كى بتون مقاصدِ ربّانيه‌نڭ تمركز ايتديگى يرى و مدارلرى اولان ذى‌حيات و ذى‌شعورلرى باشقه‌لره حواله‌سى قابل دگل. هم خلقتِ إنسانيه‌نڭ و حدسز أنواعِ نعمتڭ ايجادنده‌كى غايه‌لرڭ تظاهر ايتديگى يرلرى، منشألرى اولان ذى‌حياتلرڭ جزئياتنده‌كى أحوال و ثمراتى و نتيجه‌لرى باشقه أللره حواله‌نڭ هيچ بر جهتِ إمكانى يوقدر. مثلا بر ذى‌حيات، جزئى بر شفاسى ويا بر رزقى ويا بر هدايتى ايچون جنابِ حقدن باشقه‌سنه حقيقى منّتدار اولمق و باشقه‌سنه پرستشكارانه مدح و ثنا ايتمك، ربوبيتڭ عظمتنه طوقونور و الوهيتڭ كبرياسنه ايليشير و معبوديتِ مطلقه‌نڭ حيثيتنه طوقونديرر، جلالنى متأثّر ايدر.

امّا كمالڭ سرِّ وحدته إشارتى ايسه، ينه رسالهٔ‌ِ نورده چوق پارلاق برهانلريله بيان ايديلمشدر. غايت مختصر بر مئالى شودر كه: سماوات و أرضڭ خلقتى، بِالبداهه غايت كمالده بر قدرتِ مطلقه‌يى ايستر. بلكه هر بر ذى‌حياتڭ عجائب جهازاتى دخى، كمالِ مطلقده بر قدرتى إقتضا ايدر. و عجزدن منزّه و قيددن مبرّا بر قدرتِ مطلقه‌ده‌كى كمال ايسه، ألبته وحدتى إستلزام ايدر. يوقسه كمالنه نقيصه و إطلاقنه قيد قونمق و نهايتسزلگنه نهايت ويرمك و أڭ قوى بر قدرتى أڭ ضعيف بر عجزه سقوط ايتديرمك و نهايتسز بر قدرته، نهايتسز اولديغى بر وقتده، بر متناهى ايله نهايت ويرمك لازم گله‌جك. بو ايسه، بش وجهله محال ايچنده محالدر.

امّا، إطلاق و إحاطه و نهايتسزلگڭ وحدته شهادتلرى ايسه؛ او دخى سراج النور رساله‌لرنده تفصيلًا ذكر ايديلمش. بر مختصر مئالى شودر: مادام كائناتده‌كى أفعالڭ هر برى، كندى أثرينڭ أطرافه إستيلاكارانه ياييلماسى ايله هر بر فعلڭ إحاطه‌سنى و إطلاقنى و حدسز بولونديغنى و قيدسزلغنى گوسترر. و مادام إشتراك و شرك ايسه، او إحاطه‌يى إنحصار آلتنه و او إطلاقى قيد آلتنه و او حدسزلگى حدّ آلتنه آلوب إطلاقڭ حقيقتنى و إحاطه‌نڭ ماهيتنى بوزويور. ألبته مطلق و محيط اولان او أفعالده إشتراك محالدر، إمكانى يوقدر. أوت إطلاقڭ ماهيتى، إشتراكه ضددر. چونكه إطلاقڭ معناسى، حتّى متناهى و مادّى و محدود بر شيده دخى اولسه، ينه إستيلاكارانه و إستقلالدارانه أطرافه، هر يره ياييلير، إنتشار ايدر. مثلا: هوا و ضيا و نور و حرارت، حتّى صو، إطلاقه مظهر اولسه‌لر، هر طرفه ياييليرلر. مادام إطلاق جهتى، جزئيده دخى اولسه، مادّيلرى محدودلرى بويله مستولى ياپييور. ألبته كلّى بر إطلاقِ حقيقى، بويله هم نهايتسز، هم مادّه‌دن منزّه، هم حدودسز، هم قصوردن مبرّا اولان صفتلره اويله بر إستيلا و إحاطه ويرر كه، شرك و إشتراكڭ هيچ بر جهتِ إمكانى و إحتمالى اولاماز.

الحاصل:كائناتده گورونن بيڭلرله أفعالِ عموميه‌نڭ و جلوه‌لرى گورونن يوزر أسماءِ إلٰهيه‌نڭ هر برينڭ هم حاكميتى، هم كبرياسى، هم كمالى، هم إحاطه‌سى، هم إطلاقى، هم نهايتسزلگى؛ وحدتڭ و توحيدڭ غايت قوّتلى برر برهانيدرلر.

هم ناصلكه، بر فوق العاده قوّت، فعاليته گيرمك ايچون إستيلا ايتمك ايستر، باشقه قوّتلرى طاغيتير. اويله ده، هر بر فعلِ ربوبيت و هر بر جلوهٔ‌ِ أسماءِ الوهيت، او درجه فوق العاده قوّتلرى، أثرلرنده گورونويور كه؛ أگر حكمتِ عامّه و عدالتِ مطلقه اولماسه ايدى و اونلرى طورديرماسه ايدى، هر برى عموم موجوداتى إستيلا ايده‌جكدى. مثلا: قواق آغاجنى عموم زمينده خلق ايدن و تدبيرينى گورن بر قوّت، هيچ ممكن ميدر كه؛ اونڭ ياننده و أفرادى ايچنده ياييلمش و قاريشمش اولان جويز و ألما و زردالى مِثللو آغاجلرڭ قاواغه بتيشيك اولان جزئى فردلرينى، او قواق نوعنى تمامًا، بردن ضبط ايدن كلّى قوّتى آلتنه و تدبيرى ايچنه آلماسين و إستيلا ايتمه‌سين و باشقه قوّتلره قاپديرسين؟ أوت هر بر نوع مخلوقاتده، بلكه هر بر فردده تصرّف ايدن اويله بر قوّت و قدرت حسّ ايديلييور كه، بتون كائناتى إستيلا و بتون أشيايى ضبط و بتون موجوداتى حكمى آلتنه آلابيلير بر ماهيتده گورونويور. ألبته بويله بر قوّت، إشتراكى هيچ بر جهتده قبول ايده‌مز، شركه ميدان ويرمز.

هم ناصلكه بر ميوه‌دار آغاجڭ صاحبى، او آغاجدن أڭ زياده أهمّيت ويرديگى و علاقه‌دارلق گوسترديگى جهت و مادّه، او آغاجڭ ميوه‌لرى و داللرينڭ اوجلرنده‌كى ثمره‌لرى و تخملق ايچون او ميوه‌لرڭ قلبلرنده و بِالذّات قلبلرى اولان چكردكلريدر. و اونڭ مالكى، عقلى وارسه، او داللرده‌كى ميوه‌لرى باشقه‌لره دائمى تمليك ايدوب، بوش بوشنه مالكيتنى بوزماز. عينًا اويله ده؛ شو كائنات

دينيلن آغاجڭ داللرى اولان عنصرلر و عنصرلرڭ اوجلرنده بولونان و چيچكلرى و ياپراقلرى حكمنده اولان نباتات و حيوانات و او ياپراقلرڭ و چيچكلرڭ أڭ يوقاريسنده‌كى ميوه‌لر اولان إنسانلر و او ميوه‌لرڭ أڭ مهمّ ميوه‌لرى و ثمره‌لرى و نتيجهٔ‌ِ خلقتلرى اولان عبوديتلرينى و شكرلرينى و بِالخاصّه او ميوه‌لرڭ جمعيتلى چكردكلرى اولان قلبلرينى و ظهرِ قلب دينيلن قوّهٔ‌ِ حافظه‌لرينى باشقه قوّتلره هيچ بر جهتله قاپديرماز و قاپديرمقله سلطنتِ ربوبيتنى قيرماز و قيرمقله معبوديتنى بوزماز.

هم دائرهٔ‌ِ ممكناتڭ و كثرتڭ أڭ منتهاسنده بولونان جزئياتده، بلكه او جزئياتڭ جزئياتِ أحوالنده و كيفياتنده مقاصدِ ربوبيت تمركز ايتديگندن، هم ده معبوديته اوزانان و معبوده باقان منّتدارلقلرڭ و تشكّراتلرڭ و پرستشلكلرڭ منشألرى اونلر اولديغندن، ألبته اونلرى باشقه أللره ويرمز و ويرمكله حكمتنى إبطال ايتمز. و حكمتنى إبطال ايتمكله الوهيتنى إسقاط ايتمز. چونكه موجوداتڭ ايجادنده‌كى أڭ مهمّ مقاصدِ ربّانيه، كندينى ذى‌شعورلره طانيتديرمق و سَوْديرمك و مدح و ثناسنى ايتديرمك و منّتدارلقلرينى كندينه جلب ايتمكدر.

بو اينجه سرّ ايچوندر كه؛ شكرى و پرستشى و منّتدارلغى و محبّتى و مدحى و عبوديتى إنتاج ايدن رزق و شفا و بِالخاصّه هدايت و ايمان گبى دائرهٔ‌ِ كثرتڭ أڭ آخرنده‌كى جزئى و كلّى بو گبى فعللر و إنعاملر، طوغريدن طوغرى‌يه كائنات خالقنڭ و عموم موجودات سلطاننڭ أثرى و إحسانى و إنعامى و هديه‌سى و فعلى اولديغنى گوسترمك ايچون قرآنِ معجز البيان (حاشيه): مثلا: اِنَّ اللّٰه‌َ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ تكرار ايله رزقى و هدايتى و شفايى ذاتِ واجب الوجوده ويرييور و اونلرى إحسان ايتمك اوڭا مخصوص و اوڭا منحصردر دييور و غايت شدّتله غيرڭ مداخله‌سنى ردّ ايدييور. أوت أبدى بر دارِ سعادتى

قزانديران ايمان نعمتنى ويرن، ألبته و هر حالده او دارِ سعادتى خلق ايدن و ايمانى اوڭا آناختار ياپان بر ذاتِ ذو الجلالڭ نعمتى اولابيلير. باشقه‌سى بو درجه بيوك بر نعمتڭ منعمى اولارق معبوديتڭ أڭ بيوك پنجره‌سنى قپايوب، أڭ أهمّيتلى وسيله‌سنى قاپاماز و چالاماز.

الحاصل:شجرهٔ‌ِ خلقتڭ أڭ منتهاسنده‌كى أڭ جزئى أحوال و ثمرات، ايكى جهتله توحيده و وحدته إشارت و شهادت ايدرلر:

برنجيسى:ربوبيتڭ كائناتده‌كى مقصدلرى اونلرده تجمّع و غايه‌لرى اونلرده تمركز و أكثر أسماءِ حسنى‌نڭ جلوه‌لرى و ظهورلرى و تعيّنلرى و خلقتِ موجوداتڭ نتيجه‌لرى و فائده‌لرى اونلرده إجتماع ايتديگندن، اونلرڭ هر بريسى، بو تمركز نقطه‌سندن دير: بن بتون كائناتى خلق ايدن ذاتڭ مالى‌يم، فعلى‌يم، أثرى‌يم.

ايكنجى جهت ايسه:او جزئى ميوه‌نڭ قلبى، هم حديثجه ظهرِ قلب دينيلن إنسانڭ حافظه‌سى، أكثر أنواعڭ بر چشيد مختصر فهرسته‌سى و بر كوچك نمونه خريطه‌سى و شجرهٔ‌ِ كائناتڭ بر معنوى چكردگى و أكثر أسماءِ إلٰهيه‌نڭ اينجه‌جك بر آيينه‌سى اولديغى؛ هم او قلبڭ و حافظه‌نڭ أمثاللرى و سكّه‌لرى بر طرزده بولونان بتون قلبلرڭ و حافظه‌لرڭ كائنات يوزنده مستوليانه إنتشارلرى، ألبته بتون كائناتى قبضهٔ‌ِ تصرّفنده طوتان بر ذاته باقار و يالڭز اونڭ أثرى‌يم و اونڭ صنعتى‌يم ديرلر.

الحاصل:ناصلكه بر ميوه، فائده‌ليلگى جهتيله، تمام آغاجنڭ مالكنه باقار. و چكردگى جهتيله، بتون او آغاجڭ أجزا و أعضا و ماهيتنه نظر ايدر. و بتون أمثالنده عينى بولونان يوزنده‌كى سكّه‌سى جهتيله، او آغاجڭ بتون ميوه‌لرينى تماشا ايدر: "بز برز و بر ألدن چيقمشز، بر تك ذاتڭ مالى‌يز. و بريمزى ياپان، ألبته عموممزى او ياپار." ديرلر. اويله ده دائرهٔ‌ِ كثرتڭ نهايتلرنده‌كى ذى‌حيات و

ذى‌حياتڭ و خصوصًا إنسانڭ يوزنده‌كى سكّه و قلبنده‌كى فهرستيت و ماهيتنده‌كى نتيجه‌لك و ميوه‌لك جهتيله، طوغريدن طوغرى‌يه بتون كائناتى قبضهٔ‌ِ ربوبيتنده طوتان ذاته باقار و وحدتنه شهادت ايدر.

وحدانيتڭ ايكنجى مقتضيسى:

وحدتده وجوب درجه‌سنده بر سهولت، بر قولايلق و شركده، إمتناع درجه‌سنده بر صعوبت و مشكلات بولونماسيدر. بو حقيقت ايسه؛ إمامِ على رضى اللّٰه‌ عنهڭ تعبيرنجه سراج النورڭ چوق رساله‌لرنده و بِالخاصّه يگرمنجى مكتوبده تفصيلًا و اوتوزنجى لمعه‌نڭ دردنجى نكته‌سنده إجمالًا غايت قطعى و پارلاق بر صورتده إثبات و ايضاح ايديلمش و غايت قوّتلى برهانلر ايله گوستريلمشدر كه: بتون أشيا بر تك ذاته ويريلسه، بو كائناتڭ ايجادى و تدبيرى، بر آغاج قدر قولاى و بر آغاجڭ خلقى و إنشاسى، بر ميوه قدر سهولتلى و بر بهارڭ إبداعى و إداره‌سى، بر چيچك قدر آسان و حدسز أفرادى بولونان بر نوعڭ تربيه‌سى و تدبيرى، بر فرد قدر مشكلاتسز اولور. أگر شرك يولنده أسباب و طبيعته ويريلسه؛ بر فردڭ ايجادى، بر نوع بلكه نوعلر قدر و بر چيچگڭ حياتدار إبداعى و تجهيزى بر بهار، بلكه بهارلر قدر و بر ميوه‌نڭ إنشا و إحياسى بر آغاج، بلكه يوز آغاج قدر و بر آغاجڭ ايجادى و إنشا و إحيا و إداره و تربيه و تدبيرى كائنات قدر، بلكه داها زياده مشكل اولور.

مادام سراج النورده حقيقتِ حال بويله إثبات ايديلمش و مادام بِالمشاهده گوزيمز اوڭنده گورويورز كه، غايت درجه‌ده صنعتلى و قيمتدارلق ايله برابر نهايت درجه‌ده بر مبذوليت وار. و هر بر ذى‌حيات فوق العاده معجزانه و خارقه و چوق جهازاتلرى بولونان برر ماكينهٔ‌ِ عجيبه اولمقله برابر، سخاوتِ مطلقه ايچنده كبريت چاقار گبى بر سرعتِ خارقه ايله غايت درجه‌ده قولايلق و سهولت و كلفتسز بر صورتده وجوده گلييورلر. ألبته بِالضروره و بِالبداهه گوسترر كه، او مبذوليت و او

سهولت، وحدتدن و بر تك ذاتڭ ايشلرى اولماسندن ايلرى گلييور. يوقسه دگل اوجوزلق و چوقلق و چابوقلق و قولايلق و قيمتدارلق، بلكه شيمدى بش پاره ايله آلينان بر ميوه، بش يوز ليرا ايله آلينميه‌جقدى؛ بلكه بولونميه‌جق درجه‌ده نادر اولاجقدى. و شيمدى ساعتى قورمق و ألكتريقڭ دوگمه‌لرينه طوقونمقله ايشله‌ين منتظم ماكينه‌لر گبى وجودلرى، ايجادلرى قولاى و آسان اولان ذى‌حيات شيلر؛ إمتناع درجه‌سنده صعوبتلى، مشكلاتلى اولاجق و بر گونده و بر ساعتده و بر دقيقه‌ده بتون جهازات و شرائطِ حياتيله وجوده گلن بر قسم حيوانلر بر سنه‌ده، بلكه بر عصرده، بلكه هيچ گلميه‌جك ايدى.

سراج النورڭ يوز يرنده أڭ معنّد بر منكِرى دخى صوصديره‌جق بر قطعيتله إثبات ايديلمش كه: بتون أشيا بر تك ذاتِ واحدِ أحده ويريلسه، بر تك شى گبى قولاى و چابوق و اوجوز اولور. أگر أسبابه و طبيعته دخى حصّه ويريلسه، بر تك شيئڭ ايجادى بتون أشيا قدر چتين و گج و أهمّيتسز و بهالى اولاجق. بو حقيقتڭ برهانلرينى گورمك ايسترسه‌ڭ يگرمنجى و اوتوز اوچنجى مكتوبلره و يگرمى ايكنجى و اوتوز ايكنجى سوزلره و طبيعته دائر يگرمى اوچنجى و إسمِ أعظمه دائر اوتوزنجى لمعه‌لره و بِالخاصّه اوتوزنجى لمعه‌نڭ إسمِ فرد و إسمِ قيّومه دائر دردنجى و آلتنجى نكته‌لرينه باقسه‌ڭ گوره‌جكسڭ كه، ايكى كرّه ايكى درت ايدر قطعيتنده بو حقيقت إثبات ايديلمشدر. بوراده، او يوزر برهانلرندن بر دانه‌سنه إشارت ايديله‌جك. شويله كه:

أشيانڭ ايجادى، يا عدمدن اولور، يا تركيب صورتنده سائر عناصردن و موجوداتدن طوپلانير. أگر بر تك ذاته ويريلسه، او وقت هر حالده او ذاتڭ هر شيئه محيط بر علمى و هر شيئه مستولى بر قدرتى بولونه‌جق. و بو صورتده اونڭ علمنده صورتلرى و وجودِ علميلرى بولونان أشيايه وجودِ خارجى ويرمك و ظاهر بر عدمدن

چيقارمق ايسه، بر كبريت چاقار گبى ويا گوزه گورونمه‌ين بر يازى ايله يازيلان بر خطّى گوزه گوسترمك ايچون، گوستريجى بر مادّه‌يى اوستنه گچيرمك و سورمك گبى ويا فوطوغرافڭ آيينه‌سنده‌كى صورتى كاغد اوستنه نقل ايدن قولاى عمليات گبى غايت قولاى بر صورتده صانعڭ علمنده پلانلرى و پروغراملرى و معنوى مقدارلرى بولونان أشيايى، "أمرِ كُنْ فَيَكُونُ" ايله عدمِ ظاهريدن وجودِ خارجى‌يه چيقارير.

أگر إنشا و تركيب صورتنده اولسه و هيچدن، عدمدن ايجاد ايتمه‌يوب بلكه عناصردن و أطرافدن طوپلامق صورتيله ياپسه؛ ينه ناصلكه بر طابورڭ إستراحت ايچون هر طرفه طاغلمش اولان أفرادلرينڭ بر بورو صداسيله طوپلانمه‌لرى و منتظم بر وضعيته گيرمه‌لرى و او سَوقياتى تسهيل و او وضعيتى محافظه خصوصنده، بتون اوردو كندى قومانداننڭ قوّتى و قانونى و گوزى حكمنده اولديغى گبى، عينًا اويله ده: سلطانِ كائناتڭ قومانداسى آلتنده‌كى ذرّه‌لر، اونڭ قدرى و علمى دستورلريله و مستولى قدرتنڭ قانونلريله و تماس ايتدكلرى سائر موجودات دخى، او سلطانڭ قوّتى و قانونى و مأمورلرى گبى تسهيلاتجى اولارق او ذرّه‌لر سَوق اولونوب گليرلر. بر ذى‌حياتڭ وجودينى تشكيل ايتمك ايچون علمى، قدرى برر معنوى قالب حكمنده بر مقدارِ معيّن ايچنه گيررلر، طورورلر.

أگر أشيا، آيرى آيرى أللره و أسبابه و طبيعت گبى شيلره حواله ايديلسه، او حالده بتون أهلِ عقلڭ إتّفاقيله؛ هيچ بر سبب هيچ بر جهتدن، هيچدن عدمدن ايجاد ايده‌مز. چونكه او سببڭ محيط بر علمى، مستولى بر قدرتى اولماديغندن، او عدم ايسه، يالڭز ظاهرى و خارجى بر عدم اولماز، بلكه عدمِ مطلق اولور. عدمِ مطلق ايسه، هيچ بر جهتله منشأِ وجود اولاماز. اويله ايسه، هر حالده تركيب ايده‌جك. حالبوكه إنشا و تركيب صورتنده بر سينگڭ، بر چيچگڭ جسدينى،

جسمنى زمينڭ يوزندن طوپلامق و اينجه بر ألك ايله أله‌دكدن صوڭره بيڭلر مشكلاتله او مخصوص ذرّه‌لر گله‌بيليرلر. هم گلدكدن صوڭره دخى، او جسمده طاغيلمادن منتظم بر وضعيتى محافظه ايتمك ايچون (معنوى و علمى قالبلرى بولونماديغندن) مادّى و طبيعى بر قالب، بلكه أعضالرى عددنجه قالبلر لازمدر. تا كه او گلن ذرّه‌لر، او جسمِ ذى‌حياتى تشكيل ايتسينلر.

ايشته بتون أشيا بر تك ذاته ويريلمسى، وجوب و لزوم درجه‌سنده بر قولايلق و متعدّد أسبابه ويريلمسى، إمتناع و محال درجه‌سنده مشكلاتلر بولونديغى گبى؛ هر شى ذاتِ واحدِ أحده ويريلسه، نهايت درجه‌ده اوجوزلق ايچنده غايت درجه‌ده قيمتدار و فوق العاده صنعتلى و چوق معنيدار و غايت قوّتلى اولور. أگر شرك يولنده متعدّد أسبابه و طبيعته حواله ايديلسه؛ نهايت درجه‌ بهاليلق ايچنده، غايت درجه‌ده أهمّيتسز، صنعتسز، معناسز، قوّتسز اولور. چونكه ناصل بر آدم، عسكرلك حيثيتيله بر قوماندانِ أعظمه إنتساب و إستناد ايتديگندن، هم بر اوردو اونڭ آرقه‌سنده (لزوم اولورسه) تحشيد ايديله‌بيلير بر قوّهٔ‌ِ معنويه‌يى، هم او قوماندانڭ و اوردونڭ قوّتى، اونڭ إحتياط قوّتى اولماسيله، قوّتِ شخصيه‌سندن بيڭلر دفعه زياده مادّى بر قدرتى، هم او أهمّيتلى قوّتنڭ منابعنى و جبخانه‌سنى (اوردو طاشيديغى ايچون) كنديسى طاشيمغه مجبور اولماديغندن فوق العاده ايشلرى ياپابيله‌جك بر إقتدارى قزانديغندن، او تك نفر، دشمن اولان بر مشيرى أسير و بر شهرى تهجير و بر قلعه‌يى تسخير ايده‌بيلير. و أثرى، خارقه و قيمتدار اولور. أگر عسكرلگى ترك ايدوب، كندى كندينه قالسه، او خارقه قوّهٔ‌ِ معنويه‌يى و او فوق العاده قدرتى و او معجزه‌كار إقتدارى بردن غائب ايده‌رك، عادى بر باشى‌بوزوق گبى قوّتِ شخصيه‌سنه گوره جزئى، قيمتسز، أهمّيتسز ايشلرى گوره‌بيلير و أثرى ده او نسبتده كوچولور.

عينًا اويله ده:توحيد يولنده هر شى قديرِ ذو الجلاله إنتساب و إستناد ايتديگندن، بر قارينجه بر فرعونى، بر سينك بر نمرودى، بر ميقروب بر جبّارى مغلوب ايتدكلرى گبى.. طيرناق گبى بر چكردك، طاغ گبى بر آغاجى اوموزنده طاشييه‌رق او آغاجڭ بتون آلات و جهازاتنڭ منشئى و مخزنى بر تزگاه اولمقله برابر، هر بر ذرّه دخى يوز بيڭ صنعتلرده و طرزلرده بولونان جسملرى و صورتلرى تشكيل ايتمك خدمتنده بولونمق اولان حدسز وظيفه‌لرى، او إنتساب و إستناد ايله گوره‌بيلير. و او كوچوجك مأمورلرڭ و بو اينجه‌جك عسكرلرڭ مظهر اولدقلرى أثرلر غايت مكمّل و صنعتلى و قيمتدار اولور. چونكه او أثرلرى ياپان ذات، قديرِ ذو الجلالدر. اونلرڭ أللرينه ويرمش، اونلرى پرده ياپمش. أگر شرك يولنده أسبابه حواله ايديلسه؛ قارينجه‌نڭ أثرى قارينجه گبى أهمّيتسز و ذرّه‌نڭ صنعتى ذرّه قدر قيمتى قالماز و هر شى معنًا سقوط ايتديگى گبى مادّةً دخى او درجه سقوط ايده‌جكدى كه، قوجه دنيايى بش پاره ايله كيمسه آلمازدى.

مادام حقيقت بودر. و مادام هر شى نهايت درجه‌ده هم قيمتدار، هم صنعتلى، هم معنيدار، هم قوّتلى گورونويور، گوزيمزله گورويورز. ألبته توحيد يولندن باشقه يول يوقدر و اولاماز. أگر اولسه، بتون موجوداتى دگيشديرمك و دنيايى عدمه بوشالتوب، يڭيدن أهمّيتسز مزخرفاتله طولديرمق لازم گله‌جك. تا كه، شركه يول آچيلابيلسين. ايشته إمامِ على‌نڭ (رض) تعبيرنجه سراج النور و سراج السرج اولان رسائل النورده توحيده دائر بيان و ايضاح ايديلن يوزلر برهانلردن بر تك برهانڭ إجمالنى ايشيتدڭ، اوته‌كيلرى قياس ايده‌بيليرسڭ.

توحيدڭ اوچنجى مقتضيسى:

هر شيده، خصوصًا ذى‌حيات مصنوعلرده‌كى خلقت فوق العاده صنعتكارانه اولمقله برابر، بر چكردك بر ميوه‌نڭ و بر ميوه بر آغاجڭ و بر آغاج بر نوعڭ و بر نوع بر كائناتڭ بر كوچك نمونه‌سى، بر

مثالِ مصغّره‌سى، بر مختصر فهرسته‌سى، بر مجمل خريطه‌سى، بر معنوى چكردگى و علمى دستورلر ايله و حكمت ميزانلرى ايله كائناتدن سوزولمش، صاغيلمش، طوپلانمش برر جامع نقطه‌سى و مايه‌لك برر قطره‌سى اولديغندن، اونلردن بريسنى ايجاد ايدن ذات، هر حالده بتون كائناتى ايجاد ايدن عين ذاتدر. أوت بر قاوون چكردگنى خلق ايدن ذات، بِالبداهه قاوونى خلق ايدندر؛ اوندن باشقه‌سى اولاماز و اولماسى محال و إمكانسزدر.

أوت بز باقييورز، گورويورز كه: قانده هر بر ذرّه او قدر منتظم و چوق وظيفه‌لرى گورويور كه، ييلديزلردن گرى قالمييور. و قانده بولونان هر بر كريواتِ حمرا و بيضا، او درجه شعوركارانه جسد ايچون محافظه و إعاشه خصوصنده اويله ايشلرى گورويور كه، أڭ مكمّل أرزاق مأمورلرندن و محافظه عسكرندن داها مكمّلدر. و جسمده‌كى حجيره‌لرينڭ هر بريسى، او درجه منتظم معاملاته و واردات و صرفياته مظهردر كه، أڭ مكمّل بر جسددن و بر سرايدن داها مكمّل إداره ايديلير. و حيواناتڭ و نباتاتڭ هر بر فردى، يوزنده اويله بر سكّه‌يى و ايچنده و سينه‌سنده اويله بر ماكينه‌يى طاشييور كه، بتون حيوانلرى و نباتلرى ايجاد ايدن بر ذات، آنجق او سكّه‌يى او يوزده و او ماكينه‌يى او سينه ايچنده ياپابيلير. و ذى‌حياتدن هر بر نوع، او درجه زمين يوزنده منتظمًا ياييلمش و سائر نوعلره مناسبتدارانه قاريشمش كه، بتون او أنواعى بردن ايجاد، إداره، تدبير، تربيه ايتمه‌ين و زمين يوزينى اورتن و درت يوز بيڭ نباتى و حيوانى اولان آتقى ايپلريله طوقونان غايت نقشلى و صنعتلى حياتدار بر خاليچه‌يى نسج و ايجاد ايده‌مه‌ين، او تك نوعى ايجاد و إداره ايده‌مز. داها بونلره باشقه شيلر قياس ايديلسه آڭلاشيلير كه؛ كائنات مجموعه‌سى، خلق و ايجاد جهتنده تجزّى قبول ايتمز بر كلّدر و تدبير و ربوبيت جهتنده إنقسامى إمكانسز بر كلّيدر.

بو اوچنجى مقتضى سراج النورڭ چوق رساله‌لرنده، خصوصًا اوتوز ايكنجى سوزڭ برنجى موقفنده او قدر قطعى و پارلاق ايضاح و إثبات ايديلمشدر كه، گونشڭ عكسلرى گبى هر شيئڭ آيينه‌سنده بر برهانِ وحدت تمثّل و بر حجّتِ توحيد إنعكاس ايدييور. بز او ايضاحه إكتفاءً بوراده او اوزون قصّه‌يى قيصه كسدك.

٭ ٭ ٭

اوچنجى مقام

(بو مقام، توحيدڭ اوچ كلّى علامتنى إجمالًا بيان ايده‌جك.)

وحدتڭ تحقّقنه و وجودينه دلالت ايدن دليللر و علامتلر و حجّتلر حدّ و حسابه گلمز. اونلردن بيڭلر برهانلر سراج النورده تفصيلًا بيان ايديلديگندن بو "اوچنجى مقام"ده يالڭز اوچ كلّى حجّتلرڭ إجمالًا بيانيله إكتفا ايديلدى.

برنجى علامت و حجّت

كه، وَحْدَهُ كلمه‌سى اونڭ نتيجه‌سيدر. هر شيده بر وحدت وار. وحدت ايسه، بر واحده دلالت و إشارت ايدر. أوت واحد بر أثر، بِالبداهه واحد بر صانعدن صدور ايدر. بر ألبته بردن گلير. هر شيده بر برلك بولونديغندن، ألبته بر تك ذاتڭ أثرى و صنعتى اولديغنى گوسترر. أوت بو كائنات، بيڭ برلكلر پرده‌لرى ايچنده صاريلى بر گُل غنجه‌سى گبيدر. بلكه أسماء و أفعالِ عموميهٔ‌ِ إلٰهيه‌نڭ عددنجه وحدتلرى گيمش بر تك إنسانِ أكبردر. بلكه أنواعِ مخلوقات صاييسنجه داللرينه وحدتلر، برلكلر آصيلمش بر شجرهٔ‌ِ طوباءِ خلقتدر. أوت كائناتڭ إداره‌سى بر و تدبيرى بر و سلطنتى بر و سكّه‌سى بر، بر بر بر تا بيڭ بر بر برلر قدر... هم بو كائناتى چويرن إسملر و فعللر بر ايكن، هر برى كائناتى ويا أكثرينى إحاطه ايدر. يعنى، ايچنده ايشله‌ين حكمتى بر و عنايتى بر و تنظيماتى بر و إعاشه‌سى بر و محتاجلرينڭ إمدادلرينه قوشان رحمت بر و او رحمتڭ بر شربتجيسى اولان ياغمور بر و هكذا بر بر بر تا بيڭلر بر برلر... هم بو كائناتڭ صوباسى اولان گونش بر، لامباسى اولان قمر بر، آشجيسى اولان آتش بر، لوازمات ده‌پوسى و خزينه‌لى ديرگى اولان طاغ بر، سقاجى و صوجيسى بر و باغلرى صولايان سونگرى بر و هكذا بر بر بر تا بيڭ بر برلر قدر...

ايشته عالمڭ بو قدر برلكلرى و وحدتلرى، گونش گبى ظاهر بر تك واحدِ أحده إشارت و دلالت ايدن بر حجّتِ باهره‌در. هم كائنات عنصرلرينڭ و نوعلرينڭ هر بريسى بر اولماسيله برابر، زمينڭ يوزينى إحاطه ايتمه‌سى و بربرينڭ ايچنه گيرمه‌سى و مناسبتدارانه و بلكه معاونتكارانه برلشمه‌سى، ألبته مالك و صاحب و صانعلرينڭ بر اولماسنه بر علامتِ ظاهره‌در.

ايكنجى علامت و حجّت

كه، لَا شَرِيكَ لَهُ كلمه‌سنى إنتاج ايدييور. بتون كائناتده ذرّه‌لردن تا ييلديزلره قدر هر شيده قصورسز بر إنتظامِ أكمل و نقصانسز بر إنسجامِ أجمل و ظلمسز بر ميزانِ عادلڭ بولونماسيدر. أوت كمالِ إنتظام، إنسجامِ ميزان ايسه، يالڭز وحدتله اولابيلير. متعدّد أللر بر تك ايشه قاريشيرسه، قاريشديرر. سن گل، بو إنتظامڭ حشمتنه باق كه؛ بو كائناتى غايت مكمّل اويله بر سراى ياپمش كه، هر بر طاشى بر سراى قدر صنعتلى و غايت محتشم اويله بر شهر ايتمش كه، حدسز اولان واردات و صرفياتى و نهايتسز قيمتدار ماللرى و أرزاقى، بر پردهٔ‌ِ غيبدن كمالِ إنتظامله وقتى وقتنه اومولمديغى يرلردن گلييور. و غايت معنيدار اويله معجزانه بر كتابه چويرمش كه، هر بر حرفى يوز سطر و هر بر سطرى يوز صحيفه و هر صحيفه‌سى يوز باب و هر بابى يوز كتاب قدر معنالرى إفاده ايدر. هم بتون بابلرى، صحيفه‌لرى، سطرلرى، كلمه‌لرى، حرفلرى بربرينه باقار، بربرينه إشارت ايدرلر.

هم سن گل، بو إنتظامِ عجيب ايچنده شو تنظيمڭ كمالنه باق كه؛ بو قوجه كائناتى ترتميز مدنى بر شهر، بلكه تميزلگنه غايت دقّت ايديلن بر گوزل قصر، بلكه يتمش سوسلى حلّه‌لرى بربرى اوستنه گيمش بر حور العين، بلكه، يتمش لطيف زينتلى پرده‌لره صاريلمش بر گُل غنجه‌سى گبى پاك و تميزدر. هم سن گل، بو إنتظام و نظافت ايچنده‌كى بو ميزانڭ كمالِ عدالتنه باق كه، بيڭ درجه بيوتمكله آنجق

گوروله‌بيلن كوچوجك و اينجه‌جك مخلوقلرى و حويناتى و بيڭ دفعه كُرهٔ‌ِ أرضدن بيوك اولان ييلديزلرى و گونشلرى، او ميزانڭ و او ترازينڭ وزنيله و ئولچوسيله طارتيلير و اونلره لازم اولان هر شيلرى نقصانسز ويريلير. و او كوچوجك مخلوقلر، او فوق العاده بيوك مصنوعلر ايله برابر، او ميزانِ عدالت قارشيسنده اوموز اوموزه‌درلر. حالبوكه او بيوكلردن اويله‌لرى وار كه، أگر بر ثانيه قدر موازنه‌سنى غائب ايتسه، موازنهٔ‌ِ عالمى بوزاجق و بر قيامتى قوپاره‌جق قدر بر تأثير ياپابيلير.

هم سن گل، بو إنتظام، نظافت، ميزانڭ ايچنده، بو فوق العاده جاذبه‌دار جماله و گوزللگه باق كه؛ بو قوجه كائناتى غايت گوزل بر بايرام و غايت سوسلى بر مشهر و چيچكلرى يڭى آچيلمش بر بهار شكلنى ويرمش و قوجه بهارى غايت گوزل بر صاقسى، بر گُل دسته‌سى ياپمش كه؛ هر بهاره، زمينڭ يوزنده موسم بَموسم آچيلان يوز بيڭلر نقشلى بر محتشم چيچك صورتنى ويرمش. و او بهارده هر بر چيچگى چشيد چشيد زينتلرله گوزللشديرمش. أوت نهايت درجه‌ده حُسن و جماللرى بولونان أسماءِ حسنى‌نڭ گوزل جلوه‌لريله، كائناتڭ هر بر نوعى، حتّى هر بر فردى، قابليتنه گوره اويله بر حسنه مظهر اولمشلر كه؛ حجّة الإسلام إمامِ غزالى ديمش:

لَيْسَ فِى الْاِمْكَانِ اَبْدَعُ مِمَّا كَانَ

يعنى: "دائرهٔ‌ِ إمكانده بو مكوّناتدن داها بديع داها گوزل يوقدر."

ايشته بو محيط و جاذبه‌دار اولان حُسن و بو عمومى و خارق العاده نظافت و بو مستولى و شموللى و غايت حسّاس ميزان و بو إحاطه‌لى و هر جهتده معجزانه إنتظام و إنسجام، وحدته و توحيده اويله بر حجّتدر، بر علامتدر كه، گوندوزڭ اورته‌سنده‌كى ضيانڭ گونشه إشارتندن داها پارلاقدر.

(بو مقامه عائد غايت مهمّ ايكى شقلى بر سؤاله غايت مختصر و قوّتلى بر جوابدر.)

سؤالڭ برنجى شقّى:بو مقامده دييورسڭ كه: كائناتى حُسن و جمال و گوزللك و عدالت إحاطه ايتمشدر. حالبوكه گوزيمز اوڭنده بو قدر چركينلكلره و مصيبتلره و خسته‌لقلره و بليّه‌لره و ئولوملره نه دييه‌جكسڭ؟

الجواب:چوق گوزللكلرى إنتاج ويا إظهار ايدن بر چركينلك دخى، طولاييسيله بر گوزللكدر. و چوق گوزللكلرڭ گورونمه‌مسنه و گيزلنمه‌سنه سبب اولان بر چركينلگڭ يوق اولماسى، گورونمه‌مسى، يالڭز بر دگل، بلكه متعدّد دفعه چركيندر. مثلا؛ واحدِ قياسى گبى بر قبح بولونمازسه، حُسنڭ حقيقتى بر تك نوع اولور؛ پك چوق مرتبه‌لرى گيزلى قالير. و قبحڭ تداخلى ايله مرتبه‌لرى إنكشاف ايدر. ناصلكه صوغوغڭ وجوديله، حرارتڭ مرتبه‌لرى و قراڭلغڭ بولونماسيله ضيانڭ درجه‌لرى تظاهر ايدر. عينًا اويله ده: جزئى شر و ضرر و مصيبت و چركينلگڭ بولونماسيله، كلّى خيرلر و كلّى منفعتلر و كلّى نعمتلر و كلّى گوزللكلر تظاهر ايدرلر. ديمك چركينڭ ايجادى چركين دگل، گوزلدر. چونكه، نتيجه‌لرڭ چوغى گوزلدر. أوت ياغموردن ضرر گورن تنبل بر آدم، ياغموره رحمت نامنى ويرديرن خيرلى نتيجه‌لرينى حكمدن إسقاط ايتمز؛ رحمتى زحمته چويره‌مز.

امّا فنا و زوال و موت ايسه، يگرمى دردنجى مكتوبده غايت قوّتلى و قطعى برهانلر ايله إثبات ايديلمش كه: اونلر عمومى رحمته و إحاطه‌لى حسنه و شموللى خيره منافى دگللر، بلكه مقتضالريدرلر. حتّى شيطانڭ دخى، معنوى ترقّياتِ بشريه‌نڭ زنبرگى اولان مسابقه‌يه و مجاهده‌يه سبب اولديغندن، او نوعڭ ايجادى دخى خيردر، او جهتده گوزلدر. هم حتّى كافر، كفر ايله بتون كائناتڭ حقوقنه بر تجاوز و شرفنى تحقير ايتديگندن، اوڭا جهنّم عذابى ويرمك گوزلدر. باشقه

رساله‌لرده بو ايكى نقطه تمامًا تفصيل ايديلديگندن بوراده بر قيصه إشارتله إكتفا ايدييورز.

سؤالڭ ايكنجى شقّى:

(حاشيه): بو ايكنجى شقّڭ جوابى چوق مهمدر، چوق أوهامى إزاله ايدر.

هايدى شيطانه و كافره عائد بو جوابى عمومى نقطه‌سنده قبول ايده‌لم. فقط جميلِ مطلق و رحيمِ مطلق و خيرِ مطلق اولان ذاتِ غنىِّ على الإطلاق، ناصل اولويور كه، بيچاره جزئى فردلرى و شخصلرى مصيبته، شرّه، چركينلگه مبتلا ايدييور؟

الجواب:نه قدر اييلك و گوزللك و نعمت وارسه، طوغريدن طوغرى‌يه او جميل و رحيمِ مطلقڭ خزينهٔ‌ِ رحمتندن و إحساناتِ خصوصيه‌سندن گلير. و مصيبت و شرلر ايسه، سلطنتِ ربوبيتڭ عادت اللّٰه‌ نامى آلتنده و كلّى إراده‌لرڭ ممثّللرى اولان عمومى و كلّى قانونلرينڭ چوق نتيجه‌لرندن تَكْ تُكْ جزئى نتيجه‌لرى اولماسندن، او قانونلر جرياننڭ جزئى مقتضالرى اولديغندن، ألبته كلّى مصلحتلره مدار اولان او قانونلرى محافظه و رعايت ايتمك ايچون او شرلى، جزئى نتيجه‌لرى دخى خلق ايدر. فقط او جزئى و أليم نتيجه‌لره قارشى، إمداداتِ خاصّهٔ‌ِ رحمانيه و إحساناتِ خصوصيهٔ‌ِ ربّانيه ايله مصيبته دوشن أفرادڭ فريادلرينه و بليّه‌لره گرفتار اولان أشخاصڭ إستغاثه‌لرينه يتيشير. و فاعلِ مختار اولديغنى و هر بر شيئڭ هر بر ايشى، اونڭ مشيئتنه باغلى بولونديغنى و عموم قانونلرى دخى، دائما إراده و إختيارينه تابع بولونمالرينى و او قانونلرڭ تضييقندن فرياد ايدن فردلرى، بر ربِّ رحيم ديڭله‌ديگنى و إمدادلرينه إحسانيله يتيشديگنى گوسترمكله؛ أسماءِ حسنى‌نڭ قيدسز و حدسز جلوه‌لرينه، حدسز و قيدسز بر ميدان آچمق ايچون او كلّى عادت اللّٰه‌ دستورلرينڭ و او عمومى قانونلرڭ شذوذاتيله و هم شرلى جزئى نتيجه‌لريله، خصوصى إحسانات و خصوصى تودّدات، يعنى سَوْديرمكله خصوصى تجلّيات

قپولرينى آچمشدر. بو ايكنجى علامتِ توحيد سراج النورڭ بلكه يوز يرلرنده بيان ايديلديگندن، بوراده خفيف بر إشارتله إكتفا ايتدك.

اوچنجى حجّت و علامت:

لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ

ايله إشارت ايديلن حدّ و حسابه گلمه‌ين توحيد سكّه‌لريدر. أوت هر شيئڭ يوزنده، جزئى اولسون كلّى اولسون، ذرّاتدن تا سيّاراته قدر اويله بر سكّه وار كه، آيينه‌ده گونشڭ جلوه‌سى گونشى گوسترديگى گبى، اويله ده او سكّه آيينه‌سى دخى، شمسِ أزل و أبده إشارت ايده‌رك، وحدتنه شهادت ايدر. او حدسز سكّه‌لردن پك چوقلرى سراج النورده تفصيلًا بيان ايديلديگندن بوراده يالڭز قيصه بر إشارتله اوچ دانه‌سنه باقه‌جغز. شويله كه:

مجموعِ كائناتڭ يوزينه، أنواعڭ بربرينه قارشى گوستردكلرى تعاون، تساند، تشابه، تداخلدن مركّب گنيش بر سكّهٔ‌ِ وحدت قونولديغى گبى، زمينڭ يوزينه ده، درت يوز بيڭ حيوانى و نباتى طائفه‌لردن مركّب بر اوردوىِ سبحانينڭ آيرى آيرى أرزاق، أسلحه، ألبسه، تعليمات، ترخيصات جهتنده غايت إنتظام ايله هيچ برينى شاشيرميه‌رق، وقتى وقتنه ويريلمه‌سيله قويديغى او سكّهٔ‌ِ توحيد مِثللو إنسانڭ يوزينه ده، هر بر يوزڭ عموم يوزلره قارشى برر علامتِ فارقه بولونماسيله قويديغى سكّهٔ‌ِ وحدانيت گبى هر بر مصنوعڭ يوزنده (جزئى اولسون كلّى اولسون) برر سكّهٔ‌ِ توحيد و هر بر مخلوقڭ باشنده (بيوك اولسون، كوچك اولسون، آز و چوق اولسون) برر خاتمِ أحديت مشاهده ايديلير. و بِالخاصّه ذى‌حيات مخلوقلرڭ سكّه‌لرى چوق پارلاقدرلر. بلكه هر بر ذى‌حيات كنديسى دخى برر سكّهٔ‌ِ توحيد، برر خاتمِ وحدت، برر مُهرِ أحديت، برر طرّهٔ‌ِ صمديتدرلر.

أوت هر بر چيچك، هر بر ميوه، هر بر ياپراق، هر بر نبات، هر بر حيوان؛ اويله برر مُهرِ أحديت، برر خاتمِ صمديتدر كه، هر بر آغاجى برر مكتوبِ ربّانى و هر بر

طائفهٔ‌ِ مخلوقاتى برر كتابِ رحمانى و هر بر باغچه‌يى، برر فرمانِ سبحانى صورتنه چويره‌رك، او آغاج مكتوبنه، چيچكلرى عددنجه مُهرلر و ميوه‌لرى صاييسنجه إمضالر و ياپراقلرى مقدارنجه طرّه‌لر باصيلمش و او نوع و طائفه كتابنه دخى، اونڭ كاتبنى گوسترمك، بيلديرمك ايچون فردلرى عددنجه خاتملر باصيلمش. و او باغچه فرماننه، اونڭ سلطاننى طانيتديرمق، تعريف ايتمك ايچون او باغ ايچنده بولونان نبات، آغاج، حيوان صاييسنجه سكّه‌لر باصيلمش. حتّى هر بر آغاجڭ مبدئنده و منتهاسنده و اوستنده و ايچنده

هُوَ الْاَوَّلُ وَاْلٰاخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ

إسملرينڭ إشارت ايتدكلرى درت سكّهٔ‌ِ توحيد وار:

إسمِ أوّل ايله إشارت ايديلديگى گبى:هر بر ميوه‌دار آغاجڭ منشأِ أصليسى اولان چكردك

(حاشيه): أسكى زماندن بَرى ضربِ مَثل اولارق عمومڭ ديلنده و لسانِ ناسده گزن شو "چكردكدن يتيشمه" سوزى بو رساله‌نڭ مؤلّفنه بر إشارتِ غيبيهٔ‌ِ عُرفيه دينيله‌بيلير. چونكه رسالهٔ‌ِ نور خادمى اولان شخص قرآنڭ فيضيله، چكردك و چيچكده توحيد ايچون ايكى معراجِ معرفت كشف ايده‌رك طبيعيّونلرى بوغان عين يرده آبِ حيات بولمش و چكردكدن حقيقته و نورِ معرفته يتيشمش و بو ايكى شيئڭ رسالهٔ‌ِ نورده زياده تكرارلرى بو حكمته بناءًدر.

اويله بر صندوقچه‌در كه، او آغاجڭ پروغرامنى و فهرسته‌سنى و پلاننى.. و اويله بر تزگاهدر كه، اونڭ جهازاتنى و لوازماتنى و تشكيلاتنى.. و اويله بر ماكينه‌در كه، اونڭ إبتداده‌كى اينجه‌جك وارداتنى و لطيفانه مصارفنى و تنظيماتنى طاشييور.

و إسمِ آخرله إشارت ايديلديگى گبى:هر بر آغاجڭ نتيجه‌سى و ميوه‌سى اويله بر تعريفه‌نامه‌در كه، او آغاجڭ أشكالنى و أحوالنى و أوصافنى و اويله بر بياننامه‌در كه، اونڭ وظيفه‌لرينى و منفعتلرينى و خاصّه‌لرينى و اويله بر فذلكه‌در

كه، او آغاجڭ أمثالنى و أنسالنى و نسلِ آتيسنى او ميوه‌نڭ قلبنده بولونان چكردكلر ايله بيان ايدييور، درس ويرييور.

و إسمِ ظاهرله إشارت ايديلديگى گبى:هر آغاجڭ گيديگى صورت و شكل اويله مصنّع و منقّش بر حلّه‌در، بر لباسدر كه، او آغاجڭ دال و بوداق و أعضا و أجزاسيله تام قامتنه گوره بيچيلمش، كسيلمش، سوسلنديرلمش. و اويله حسّاس و ميزانلى و معنيداردر كه، او آغاجى بر كتاب، بر مكتوب، بر قصيده صورتنه چويرمشدر.

و إسمِ باطن ايله إشارت ايديلديگى گبى:هر آغاجڭ ايچنده ايشله‌ين تزگاه، اويله بر فابريقه‌در كه، او آغاجڭ بتون أجزا و أعضاسنى تشكيل و تدوير و تدبيرينى غايت حسّاس ميزانله ئولچديگى گبى، بتون آيرى آيرى أعضالرينه لازم اولان مادّه‌لرى و رزقلرى، غايت مكمّل بر إنتظام آلتنده سَوق و تقسيم و توزيع ايله برابر عقللرى حيرت ايچنده بيراقان شمشك چاقمق گبى بر سرعت و ساعتى قورمق گبى بر سهولت و بر اوردويه " آرش" ديمك گبى بر برلك و برابرلك ايله او خارقه فابريقه ايشله‌يور.

الحاصل:هر بر آغاجڭ أوّلى، اويله بر صندوقچه و پروغرام.. و آخرى، اويله بر تعريفه‌نامه و نمونه.. و ظاهرى، اويله بر مصنّع حلّه و بر منقّش لباس.. و باطنى، اويله بر فابريقه و تزگاهدر كه، بو درت جهت اويله بربرينه باقييورلر و دردڭ مجموعندن اويله بر سكّهٔ‌ِ أعظم، بلكه بر إسمِ أعظم تظاهر ايدر كه، بِالبداهه بتون كائناتى إداره ايدن بر صانعِ واحدِ أحددن باشقه‌سى او ايشلرى ياپاماز. و آغاج گبى هر ذى‌حياتڭ أوّلى، آخرى، ظاهرى، باطنى برر سكّهٔ‌ِ توحيد، برر خاتمِ وحدت، برر مُهرِ أحديت، برر طرّهٔ‌ِ وحدانيت طاشييور.

ايشته بو اوچ مثالده‌كى آغاجه قياسًا، بهار دخى چوق چيچكلى بر آغاجدر: گوز موسمنڭ ألنه أمانت ايديلن تخملر، چكردكلر، كوكلر، إسمِ أوّلڭ سكّه‌سنى.. و ياز موسمنڭ قوجاغنه دوكولن، أتگنى طولديران ميوه‌لر، حبوبات و سبزه‌واتلر إسمِ آخرڭ خاتمنى.. و بهار موسمى، حور العين مِثللو بربرى اوستنه گيديگى سندس‌مثال حلّه‌لر و يوز بيڭ نقشلر ايله سوسلنمش فطرى لباسلر إسمِ ظاهرڭ مُهرينى.. و بهارڭ ايچنده و زمينڭ بطننده ايشله‌ين صمدانى فابريقه‌لر و قاينايان رحمانى قازانلر و يمكلرى پيشيرتديرن ربّانى مطبخلر، إسمِ باطنڭ طرّه‌سنى طاشييورلر.

حتّى هر بر نوع، مثلا نوعِ بشر دخى بر آغاجدر: كوكى و چكردگى ماضيده و ثمره‌لرى، نتيجه‌لرى مستقبلده اولارق حياتِ جنسيه و بقاىِ نوعى ايچنده غايت منتظم قانونلرڭ بولونماسى گبى، حالِ حاضر وضعيتى دخى، حياتِ شخصيه و حياتِ إجتماعيه دستورلرينڭ حكمى آلتنده بر سكّهٔ‌ِ توحيد و ظاهرى قاريشيقلقلر آلتنده گيزلى، منتظم بر خاتمِ وحدت و مشوّش أحوالِ بشريه آلتنده مقدّراتِ حياتيه دينيلن قضا و قدرڭ دستورلرينڭ حكمى آلتنده بر مُهرِ وحدانيت طاشييور.

٭ ٭ ٭

خاتمه

(سرِّ توحيد ايچنده سائر أركانِ ايمانيه‌يه برر كلامله قيصه‌جق برر إشارتدر.)

أى إنسانِ غافل! گل بر كرّه دوشون و بو رساله‌نڭ اوچ مقامنده بيان ايديلن"اوچ ميوه، اوچ مقتضى، اوچ حجّتى"نظره آل، باق كه؛ بو كائناتده تصرّف ايدن و أڭ جزئى بر شفايى و أڭ كوچك بر شكرى دخى نظره آلان و سينك قنادى گبى أڭ آز بر صنعتى، باشقه‌لرينه حواله ايتمه‌ين و ويرمه‌ين و لاقيد قالميان و أڭ بسيط بر تخمه بر آغاج قدر وظيفه‌لر و حكمتلر طاقان و كندى رحمانيتنى و رحيميتنى و حكيملگنى هر بر صنعتيله إحساس ايدن و كندينى هر بر وسيله ايله طانيتديران و هر بر نعمتله سَوْديرن بر صانعِ قدير حكيم رحيم عليم هيچ ممكن ميدر كه و هيچ بر جهتله قابل ميدر كه، كائناتى معنًا إستيلا ايدن محاسنِ حقيقتِ محمّديه‌يه (ع‌ص‌م) و تسبيحاتِ أحمديه‌يه (ع‌ص‌م) و أنوارِ إسلاميه‌يه قارشى لاقيد قالسين؟ و هيچ بر جهتله ممكن ميدر كه؛ بتون مصنوعاتنى يالديزلايان و بتون مخلوقاتنى سَوينديرن و كائناتى ايشيقلانديران و سماوات و أرضى ولوَله‌يه ويرن و كُرهٔ‌ِ أرضڭ ياريسنى و نوعِ بشرڭ بشدن بريسنى اون درت عصر بِلا فاصله سلطنتِ مادّيه و معنويه‌سى آلتنه آلان و دائما او محتشم سلطنتى خالقِ كائنات حسابنه و نامنه سورن رسالتِ أحمديه (ع‌ص‌م)، او صانعڭ أڭ مهمّ بر مقصدى، بر نورى، بر آيينه‌سى اولماسين؟ هم محمّد (ع‌ص‌م) گبى عين حقيقته خدمت ايدن أنبيالر دخى او صانعڭ ألچيلرى و دوستلرى و مأمورلرى اولماسين؟ حاشا، معجزاتِ أنبيا عددنجه حاشا و كلّا!..

هم هيچ بر جهتله ممكن ميدر كه، دال و بوداق گبى أڭ جزئى بر شيئه يوز حكمتلرى و ميوه‌لرى طاقان و كندى ربوبيتنى فوق العاده حكمتلريله و عمومى رحمانيتيله طانيتديروب، سَوْديرن بر خالقِ حكيمِ رحيم، قدرتنه نسبةً بر بهار قدر قولاى اولان حشرى گتيرميه‌رك، بر دارِ سعادت، بر منزلِ بقا آچمايوب، بتون حكمتلرينى و رحمتلرينى حتّى ربوبيتنى و كمالاتنى إنكار ايتسين و ايتديرسين و چوق سَوْديگى بتون محبوب مخلوقلرينى أبدى بر صورتده إعدام ايتسين؟ حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا!.. او جمالِ مطلق، بويله بر قبحِ مطلقدن يوز بيڭلر درجه منزّه و مقدّسدر.

اوزونجه بر حاشيه

حشر مناسبتيله بر سؤال: قرآنده مكرّرًا:

اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً

هم

وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ

فرمانلرى گوسترييور كه: حشرِ أعظم بر آنده، زمانسز وجوده گلييور. طار عقل ايسه، بو حدسز درجه خارقه و أمثالسز اولان مسئله‌يى إذعان ايله قبول ايتمه‌سنه مدار اولاجق مشهود بر مثال ايستر.

الجواب:حشرده، روحلرڭ جسدلره گلمه‌سى وار. هم جسدلرڭ إحياسى وار. هم جسدلرڭ إنشاسى وار. اوچ مسئله‌در.

برنجى مسئله:روحلرڭ جسدلرينه گلمه‌سنه مثال ايسه: غايت منتظم بر اوردونڭ أفرادى، إستراحت ايچون هر طرفه طاغلمش ايكن، يوكسك صدالى بر بورو سسيله طوپلانملريدر. أوت، إسرافيلڭ بوروسى اولان صورى، اوردونڭ بورازانندن گرى اولماديغى گبى، أبدلر طرفنده و ذرّه‌لر عالمنده ايكن أزل جانبندن گلن اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ خطابنى ايشيدن و قَالُوا بَلٰى ايله جواب ويرن أرواحلر، ألبته اوردونڭ نفراتندن بيڭلر درجه داها مسخّر و منتظم و مطيعدرلر. هم

دگل يالڭز روحلر، بلكه بتون ذرّه‌لر دخى، بر اوردوىِ سبحانى و أمربر نفرلرى اولديغنى غايت قطعى برهانلر ايله اوتوزنجى سوز إثبات ايتمش.

ايكنجى مسئله:جسدلرڭ إحياسى مثالى ايسه: چوق بيوك بر شهرده، شنلك بر گيجه‌ده، بر تك مركزدن، يوز بيڭ ألكتريق لامبالرى، عادتا زمانسز بر آنده جانلانمه‌لرى و ايشيقلانمه‌لرى گبى، بتون كُرهٔ‌ِ أرض يوزنده دخى، بر تك مركزدن يوز ميليون لامبالره نور ويرمك ممكندر. مادام جنابِ حقّڭ ألكتريق گبى بر مخلوقى و بر مسافرخانه‌سنده بر خدمتكارى و بر مومدارى، خالقندن آلديغى تربيه و إنتظام درسيله بو كيفيته مظهر اولويور. ألبته ألكتريق گبى بيڭلر نورانى خدمتكارلرينڭ تمثيل ايتدكلرى حكمتِ إلٰهيه‌نڭ منتظم قانونلرى دائره‌سنده حشرِ أعظم طرفة العينده وجوده گله‌بيلير.

اوچنجى مسئله:أجسادڭ دفعةً إنشاسنڭ مثالى ايسه؛ بهار موسمنده بر قاچ گون ظرفنده نوعِ بشرڭ عمومندن بيڭ درجه زياده اولان عموم آغاجلرڭ بتون ياپراقلريله برابر أوّلكى بهارڭ عينى گبى بردن مكمّل بر صورتده إنشالرى و ينه عموم آغاجلرڭ عموم چيچكلرى و ميوه‌لرى و ياپراقلرى، گچمش بهارڭ محصولاتى گبى، برق گبى بر سرعتله ايجادلرى؛ هم او بهارڭ مبدألرى اولان حدسز تخمجقلرڭ، چكردكلرڭ، كوكلرڭ، بردن برابر إنتباهلرى و إنكشافلرى و إحيالرى؛ هم كميكلردن عبارت اولارق آياقده طوران أموات گبى بتون آغاجلرڭ جنازه‌لرى بر أمر ايله دفعةً "بَعْثُ بَعْدَ الْموت" سرّينه مظهريتلرى و نشرلرى؛ هم كوچوجك حيوان طائفه‌لرينڭ حدسز أفرادلرينڭ غايت درجه‌ده صنعتلى بر صورتده إحيالرى؛ هم بِالخاصّه سينكلر قبيله‌لرينڭ حشرلرى و بِالخاصّه دائما يوزينى، گوزينى، قنادينى تميزله‌مكله بزه آبدستى و نظافتى إخطار ايدن و يوزيمزى اوقشايان گوزيمز اوڭنده‌كى قبيله‌نڭ بر سنه‌ده نشر اولان أفرادى، بنى آدمڭ آدم زمانندن بَرى گلن عموم

أفرادندن فضله اولديغى حالده، هر بهارده سائر قبيله‌لر ايله برابر بر قاچ گون ظرفنده إنشالرى و إحيالرى، حشرلرى؛ ألبته قيامتده أجسادِ إنسانيه‌نڭ إنشاسنه بر مثال دگل، بلكه بيڭلر مثالدرلر.

أوت دنيا دار الحكمت و آخرت دار القدرت اولديغندن؛ دنياده حكيم، مرتّب، مدبّر، مربّى گبى چوق إسملرڭ إقتضاسيله، دنياده ايجادِ أشيا بر درجه تدريجى و زمان ايله اولماسى؛ حكمتِ ربّانيه‌نڭ مقتضاسيله اولمش. آخرتده ايسه، حكمتدن زياده قدرت و رحمتڭ تظاهرلرى ايچون مادّه‌يه و مدّته و زمانه و بكله‌مگه إحتياج بيراقمه‌دن بردن أشيا إنشا ايديلييور. بوراده بر گونده و بر سنه‌ده ياپيلان ايشلر، آخرتده بر آنده و بر لمحه‌ده إنشاسنه إشارةً قرآنِ معجز البيان

وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ

فرمان ايدر. أگر حشرڭ گلمه‌سنى، گله‌جك بهارڭ گلمه‌سى گبى قطعى بر صورتده آڭلامق ايسترسه‌ڭ؛ حشره دائر اوننجى سوز ايله يگرمى طوقوزنجى سوزه دقّت ايله باق، گور. أگر بهارڭ گلمه‌سى گبى اينانماز ايسه‌ڭ، گل پارمغڭى گوزيمه صوق.

امّا بر دردنجى مسئله اولان موتِ دنيا و قيامت قوپمسى ايسه:بر آنده بر سيّاره ويا بر قويروقلى ييلديزڭ أمرِ ربّانى ايله كره‌مزه، مسافرخانه‌مزه چارپمسى؛ بو خانه‌مزى خراب ايده‌بيلير. اون سنه‌ده ياپيلان بر سراى، بر دقيقه‌ده خراب اولماسى گبى...

بو حشرڭ درت مسئله‌سنڭ إجمالى شيمديلك يتر. ينه صدديمزه دونويورز.

هم هيچ ممكن ميدر كه، كائناتڭ بتون حقيقى و عالى حقيقتلرينڭ بليغ ترجمانى و خالقِ كائناتڭ بتون كمالاتنڭ معجز لسانى و بتون مقصدلرينڭ خارقه

مجموعه‌سى اولان قرآنِ معجز البيان او خالقڭ كلامى اولماسين؟ حاشا، آياتنڭ أسرارى عددنجه حاشا!..

هم هيچ ممكن ميدر كه: بر صانعِ حكيم، بتون ذى‌حيات، ذى‌شعور مصنوعلرينى بربريله قونوشديرسون و ديللرينڭ بيڭلر چشيدلريله بربريله سويلشديرسين و اونلرڭ سوزلرينى و سسلرينى بيلسين و ايشيتسين و أفعاليله و إنعاميله ظاهر بر صورتده جواب ويرسين، فقط كنديسى قونوشماسين و قونوشاماسين؟ هيچ قابل ميدر و هيچ إحتمالى وار مى؟..

مادام بِالبداهه قونوشور و مادام قونوشماسنه قارشى تام آڭلايشلى مخاطب أڭ باشده إنساندر. ألبته باشده قرآن اولارق مشهور كتبِ مقدّسه اونڭ قونوشمالريدر.

هم هيچ ممكن ميدر كه: بر صانعِ حكيم، كندينى طانيتديرمق و سَوْديرمك و مدح و ثناسنى ايتديرمك و أنواعِ إحساناتيله ذى‌حياتلرى مسرور و ممنون ايتمكله منّتدارلقلرينى و شكرلرينى ربوبيتنه مهمّ بر مدار ياپمق ايچون قوجه كائناتى أنواعيله، أركانيله، ذى‌حياته مسخّر بر خدمتكار، بر مسكن، بر مشهر، بر ضيافتگاه ياپدقدن صوڭره، ذى‌حياتلرڭ چشيد چشيد، بيڭلرجه أنواعلرينڭ نسخه‌لرينى او درجه تكثيرينى ايسته‌يور كه؛ قواق و قره آغاج گبى ميوه‌سزلرڭ بر قسم ياپراقلرندن هر بر ياپراغى، بر طابور سينكلره يعنى هواده ذكر ايدن ذى‌حياتلره هم بشيك، هم رحمِ مادر، هم أرزاقلرينڭ مخزنى ياپديغى حالده؛ بو زينتلى سماواتى و بو نورانى ييلديزلرى صاحبسز، حياتسز، روحسز، سكنه‌سز، بوش، خالى، فائده‌سز يعنى ملائكه‌سز، روحانيسز بيراقسين؟ حاشا، مَلكلر و روحانيلر عددنجه حاشا و كلّا!..

هم هيچ ممكن ميدر كه: بر صانعِ حكيمِ مدبّر، أڭ أهمّيتسز بر نباتڭ، أڭ كوچك بر آغاجڭ مبدألرينى و منتهالرينى كمالِ إنتظام ايچنده مقدّراتِ حياتيه‌سنى

چكردگنده و ميوه‌سنده قلمِ قدر ايله يازمقله برابر، قوجه بهارى بر تك آغاج گبى مقدّماتنى و نتيجه‌لرينى كمالِ إمتياز و إنتظام ايله يازسه و أڭ أهمّيتسز شيلره ده لاقيد قالمازسه؛ فقط كائناتڭ نتيجه‌سى و أرضڭ خليفه‌سى و أنواعِ مخلوقاتڭ ناظرى و ضابطى اولان إنسانڭ چوق أهمّيتلى بولونان أفعالنى و حركاتنى يازماسين، دائرهٔ‌ِ قدرينه آلماسين، اونلره لاقيد قالسين؟ حاشا، إنسانلرڭ ميزانه گيره‌جك اولان عمللرى عددنجه حاشا و كلّا!..

الحاصل، كائنات بتون حقائقيله باغيره‌رق دييور:

اٰمَنْتُ بِاللّٰه‌ِ وَ مَلٰئِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ بِالْيَومِ اْلٰاخِرِ وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَ شَرِّهِ مِنَ اللّٰه‌ِ تَعَالَى وَ الْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه‌ُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰه‌ِ صَلَّى اللّٰه‌ُ عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ وَ اِخْوَانِهِ وَ سَلَّمَ اٰمِينَ

٭ ٭ ٭

توحيدى بر مناجات و مقدّمه‌سى

حضرتِ إمامِ على رضى اللّٰه‌ عنه و كرّم اللّٰه‌ُ وجهه، قصيدهٔ‌ِ جلجلوتيه‌سنده كرامتكارانه رسالهٔ‌ِ نوردن خبر ويرديگى يرده رسالهٔ‌ِ نورى سراج النور و سراج السرج ناملريله تسميه ايده‌رك، رسالهٔ‌ِ نورڭ اوچ إسمنه ايكى إسم علاوه ايتمه‌سى جهتيله و بو رساله‌ده سراج النور نامى تكرارى مناسبتيله، بو رساله‌نڭ آخرنده إمامِ على رضى اللّٰه‌ عنهڭ أڭ مهمّ بر مناجاتنى ايكى درجه توسيع ايده‌رك اونڭ علوى لسانيله و ديلمزى اونڭ بر ديلى حسابيله إستعمال ايدوب، بو گلن مناجاتى درگاهِ واحدِ أحده تقديم ايدرز.

مناجات

اَللّٰهُمَّ اِنَّهُ لَيْسَ فِى السَّمٰوَاتِ دَوَرَاتٌ وَ نُجُومٌ مُحَرَّكَاتٌ سَيَّارَاتٌ وَ لَا فِى الْجَوِّ سَحَابَاتٌ وَ بُرُوقٌ مُسَبِّحَاتٌ وَ رَعَدَاتٌ وَ لَا فىِ الْاَرْضِ غَمَرَاتٌ وَ حَيْوَانَاتٌ وَ عَجَائِبُ مَصْنُوعَاتٍ. وَ لَا فِى الْبِحَارِ قَطَرَاتٌ وَ سَمَكَاتٌ وَ غَرَائِبُ مَخْلُوقَاتٍ. وَ لَا فِى الْجِبَالِ حَجَرَاتٌ وَ نَبَاتَاتٌ وَ مُدَّخَرَاتُ مَعْدَنِيَّاتٍ. وَ لَا فِى الْاَشْجَارِ وَرَقَاتٌ وَ زَهَرَاتٌ مُزَيَّنَاتٌ وَ ثَمَرَاتٌ. وَ لَا

فِى الْاَجْسَامِ حَرَكَاتٌ وَ اٰلَاتٌ وَ مُنَظَّمَاتُ جِهَازَاتٍ. وَ لَا فِى الْقُلُوبِ خَطَرَاتٌ وَ اِلْهَامَاتٌ وَ مُنَوَّرَاتُ اِعْتِقَادَاتٍ اِلَّا وَ هِىَ كُلُّهَا عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِكَ شَاهِدَاتٌ وَ عَلٰى وَحْدَانِيَّتِكَ دَالَّاتٌ وَ فِى مُلْكِكَ مُسَخَّرَاتٌ فَبِالْقُدْرَةِ الَّتِى سَخَّرْتَ بِهَا الْاَرَضِينَ وَ السَّمٰوَاتِ سَخِّرْلِى نَفْسِى وَ سَخِّرْلِى مَطْلُوبِى وَ سَخِّرْ لِرَسَائِلِ النُّورِ لِخِدْمَةِ الْقُرْاٰنِ وَ الْاِيمَانِ قُلُوبَ عِبَادِكَ وَ قُلُوبَ الْمَخْلُوقَاتِ الرُّوحَانِيَّاتِ مِنَ الْعُلْوِيَّاتِ وَ السُّفْلِيَّاتِ يَا سَمِيعُ يَا قَرِيبُ يَا مُجِيبَ الدَّعَوَاتِ وَ الْحَمْدُ ِللّٰه‌ِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

٭ ٭ ٭