— 186 —
اون دردنجى سوز
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
آلرٰ كِتَابٌ اُحْكِمَتْ اٰيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ
(قرآنِ حكيمڭ و قرآنڭ مفسّرِ حقيقيسى اولان حديثڭ بر قسم يوكسك و علوى حقائقنه چيقمق ايچون تسليم و إنقيادى نقصان اولان قلبلره يارديم ايدهجك باصامقلر حكمنده او حقيقتلرڭ بر قسم نظيرهلرينه إشارت ايدهجگز و خاتمهسنده بر درسِ عبرت و بر سرِّ عنايت بيان ايديلهجك. او حقيقتلردن حشر و قيامتڭ نظيرهلرى، اوننجى سوزده، بِالخاصّه طوقوزنجى حقيقتنده ذكر ايديلديگى ايچون تكراره لزوم يوقدر. يالڭز سائر حقيقتلردن نمونه اولارق"بش مسئله"ذكر ايدرز.)
برنجيسى:مثلا
خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ فِى سِتَّةِ اَيَّامٍ
"آلتى گونده گوكلرى و يرلرى ياراتدق" ديمك اولان؛ هم بلكه بيڭ و أللى بيڭ سنه گبى اوزون زماندن عبارت اولان أيّامِ قرآنيه ايله إنسان دنياسى و حيوان عالمى آلتى گونده ياشايهجغنه إشارت ايدن حقيقتِ علويهسنه قناعت گتيرمك ايچون، برر گون حكمنده اولان هر بر عصرده، هر بر سنهده، هر بر گونده فاطرِ ذو الجلالڭ خلق ايتديگى سيّال عالملرى، سيّار كائناتلرى، گچيجى دنيالرى، نظرِ شهوده گوسترييورز. أوت گويا إنسانلر گبى دنيالر دخى، برر مسافردر. هر موسمده ذاتِ ذو الجلالڭ أمريله عالم طولار، بوشانير.
— 187 —
ايكنجيسى:مثلا
وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا فِى كِتَابٍ مُبِينٍ ٭ وَ كُلَّ شَيْءٍ اَحْصَيْنَاهُ فِى اِمَامٍ مُبِينٍ ٭ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِى السَّمٰوَاتِ وَلَا فِى الْاَرْضِ وَلَا اَصْغَرُ مِنْ ذٰلِكَ وَلَا اَكْبَرُ اِلَّا فِى كِتَابٍ مُبِينٍ
گبى آيتلرڭ إفاده ايتدكلرى كه: "بتون أشيا، بتون أحواليله وجوده گلمهدن و گلدكدن صوڭره و گيتدكدن صوڭره يازيليدر و يازيلير و يازيلييور." ديمك اولان حقيقتِ عاليهسنه قناعت گتيرمك ايچون نقّاشِ ذو الجلال، روىِ زمينڭ صحيفهسنده، هر موسمده، باخصوص بهارده دگيشديرديگى نهايتسز منتظم مخلوقاتڭ فهرستهِٔ وجودلرينى، تاريخچهِٔ حياتلرينى، دساتيرِ حركتلرينى؛ چكردكلرنده، تخملرنده، كوكلرنده معنوى بر صورتده درج و محافظه ايتديگنى و زوالدن صوڭره ثمرهلرنده عينًا قلمِ قدريله، معنوى بر طرزده بسيط تخمجقلرنده يازديغنى، حتّى هر گچيجى بهارده، ياش قورو نه وارسه، محدود ذرّهجكلر و كميكلر حكمنده اولان تخملرده، ئولمش اودونلرده، كمالِ إنتظام ايله محافظه ايتديگنى نظرِ شهوده گوسترييورز. گويا هر بر بهار، بر تك چيچك گبى، غايت منتظم و موزون اولارق، زمينڭ يوزينه بر جميل و جليلڭ أليله طاقيلوب قوپاريلييور؛ قونوب قالديريلييور. حقيقت بويله ايكن، بشرڭ أڭ عجيب بر ضلالتى بودر كه: قدر قلمنڭ صحيفهسى اولان لوحِ محفوظڭ يالڭز بر جلوهِٔ عكسى اولارق، فهرستهِٔ صنعتِ ربّانيه اولوب، أهلِ غفلتڭ لساننده طبيعت دينلن بو كتابتِ فطريهيى، بو نقشِ صنعتى، بو منفعل مسطرِ حكمتى، طبيعتِ مؤثّره دييهرك مصدر و فاعل تلقّى ايتمهسيدر. اَيْنَ الثَّرَا مِنَ الثُّرَيَّا حقيقت نرهده؟ أهلِ غفلتڭ تلقّيلرى نرهده؟
اوچنجيسى:مثلا، حَمَلهِٔ عرش و ير و گوكلرڭ ملائكهِٔ مؤكّللرى و سائر بر قسم مَلكلر حقّنده مخبرِ صادقڭ تصوير ايتديگى، مثلا قرق بيڭلر باشلى، هر بر باشده قرق بيڭلر لسان و هر لسانده قرق بيڭلر طرزده تسبيحات ايتدكلرينى و إنتظام و كلّيت و وسعتِ عبوديتلرينى إفاده ايدن حقيقته چيقمق ايچون، شوڭا دقّت ايت كه: ذاتِ ذو الجلال
تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ٭ اِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ٭
— 188 —
اِنَّا عَرَضْنَا الْاَمَانَةَ عَلَى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ الْجِبَالِ
گبى آيتلرله تصريح ايدييور كه: موجوداتڭ أڭ بيوگى و كلّيسى دخى، كندى كلّيتنه گوره و عظمتنه مناسب بر طرزده تسبيحات ايتديگنى گوسترييور و اويله ده گورونويور. أوت بر بحرِ مسبّح اولان شو سماواتڭ كلماتِ تسبيحيهسى؛ گونشلر، آيلر، ييلديزلر اولديغى گبى، بر طيرِ مسبّح و حامد اولان شو زمينڭ دخى ألفاظِ تحميديهسى؛ حيوانلر، نباتلر و آغاجلردر. ديمك هر بر آغاجڭ، هر بر ييلديزڭ جزئى برر تسبيحاتى اولديغى گبى؛ زمينڭ ده و زمينڭ هر بر قطعهسنڭ ده و هر بر طاغ و درهنڭ ده و برّ و بحرينڭ ده و گوكلرڭ هر بر فلگنڭ ده و هر بر برجنڭ ده برر تسبيحِ كلّيسى واردر. شو بيڭلر باشلرى اولان زمينڭ هر باشنده يوز بيڭلر لسانلر بولونان و هر لسانده يوز بيڭ طرزده تسبيحات چيچكلرينى، تحميدات ميوهلرينى، عالمِ مثالده ترجمانلق ايدوب گوسترهجك و عالمِ أرواحده تمثيل ايدوب إعلان ايدهجك، اوڭا گوره ألبته بر مَلكِ مؤكّلى واردر.
أوت متعدّد أشيا بر جماعت شكلنه گيرسه، بر شخصِ معنويسى اولاجقدر. أگر او جمعيت، إمتزاج ايدوب إتّحاد شكلنى آلسه، اونى تمثيل ايدهجك بر شخصِ معنويسى، بر نوع روحِ معنويسى و وظيفهِٔ تسبيحيهسنى گورهجك بر مَلكِ مؤكّلى اولاجقدر. ايشته باق، مثال اولارق بو بارلا آغزينڭ، شو طاغ لساننڭ بر معظّم كلمهسى اولان بو اوطهمزڭ اوڭندهكى چنار آغاجنه باق، گور: آغاجڭ شو اوچ باشنڭ هر باشنده قاچ يوز دال ديللرى وار و هر ديلده باق، قاچ يوز موزون و منتظم ميوه كلمهلرى وار و هر ميوهده دقّت ايت، قاچ يوز قانادلى موزون تخمجق حرفلرى، أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ئه مالك صانعِ ذو الجلالنه نه قدر بليغ بر مدح و فصيح بر تسبيح ايتديگنى ايشيتديگڭ، گورديگڭ گبى؛ اوڭا مؤكّل مَلك دخى، اوڭا گوره عالمِ معناده متعدّد ديللر ايله تسبيحاتنى تمثيل ايدييور و حكمةً اويله اولمق گركدر.
دردنجيسى:مثلا
اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ٭ وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ ٭ وَ نَحْنُ اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ ٭ تَعْرُجُ الْمَلٰئِكَةُ وَ الرُّوحُ اِلَيْهِ فِى يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ اَلْفَ سَنَةٍ
— 189 —
گبى آيتلرڭ إفاده ايتدكلرى حقيقتِ علويهسنه كه، قادرِ مطلق او درجه سهولت و سرعتله و معالجهسز و مباشرتسز أشيايى خلق ايدر كه، يالڭز صِرف بر أمر ايله ايجاد ايدر گبى گورونويور، فهم ايديلييور. هم او صانعِ قدير نهايت درجهده مصنوعاته قريب اولديغى حالده، مصنوعات نهايت درجهده اوندن بعيددر. هم نهايتسز كبرياسيله برابر، غايت جزئى و حقير امورى دخى، أهمّيتله تنظيم و حسنِ صنعتدن خارج بيراقمييور. ايشته بو حقيقتِ قرآنيهنڭ وجودينه، موجوداتده مشهود سهولتِ مطلق ايچنده إنتظامِ أكمل شهادت ايتديگى گبى؛ گلهجك تمثيل دخى، اونڭ سرِّ حكمتنى گوسترر. مثلا:
وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى
صانعِ ذو الجلالڭ أسماءِ حسنىسندن نور إسمنڭ بر كثيف آيينهسى حكمنده اولان گونشڭ، أمرِ ربّانى و تسخيرِ إلٰهى ايله مظهر اولديغى وظيفهلر، شو حقيقتى فهمه تقريب ايدر. شويله كه:
گونش علويتيله برابر بتون شفّاف و پارلاق شيلره نهايت درجهده ياقين، بلكه اونلرڭ ذاتلرندن اونلره داها ياقين اولديغى، جلوهسيله و تمثاليله و تصرّفه بڭزر چوق جهتلرله اونلرى متأثّر ايتديگى حالده؛ او شفّاف شيلر ايسه، بيڭلر سنه اوندن اوزاقدرلر. اونى هيچ بر وجهله متأثّر ايدهمزلر، قربيت دعوا ايدهمزلر. هم او گونش، هر شفّاف ذرّهيه، حتّى ضياسى نرهيه گيرمش ايسه اوراده حاضر و ناظر گبى اولديغى، او ذرّهنڭ قابليت و رنگنه گوره گونشڭ عكسى و بر نوع تمثالى گورونمهسيله آڭلاشيلير. هم گونشڭ عظمتِ نورانيتى درجهسنده إحاطهسى، نفوذى زيادهلشير. نورانيت عظمتندندر كه؛ أڭ كوچك اوفاق شيلر، اوندن گيزلنوب قاچامازلر. ديمك عظمتِ كبرياسى، جزئى و اوفاق شيلرى، نورانيت سرّيله خارجه آتمق دگل؛ بِالعكس دائرهِٔ إحاطهسنه آلييور. هم گونشى، مظهر اولديغى جلوهلرده و وظيفهلرده فرضِ محال اولارق فاعلِ مختار فرض ايتسهك، او درجه سهولت و سرعت و وسعت ايچنده، ذرّهدن قطرهدن دڭز يوزندن سيّاراته قدر إذنِ إلٰهى ايله اويله ايشلهيور كه؛ شو تصرّفاتِ عظيمهيى يالڭز بر محضِ أمر ايله ياپار، تخيّل ايديلهبيلير. ذرّه ايله سيّاره، أمرينه قارشى
— 190 —
مساويدرلر. دڭز يوزينه ويرديگى فيضى، ذرّهيه ده قابليتنه گوره كمالِ إنتظام ايله ويرر. ايشته، سما دڭزينڭ يوزنده ضيادار بر قبارجق و قديرِ مطلقڭ نور إسمنڭ جلوهسنه كثيف بر آيينهجك اولان شو گونشڭ، بِالمشاهده شو حقيقتڭ اوچ أساسنڭ نمونهلرينه مظهر اولديغنى گورويورز. ألبته گونشڭ نور و حرارتى، علم و قدرتنه نسبةً طوپراق گبى كثيف حكمنده، "نور النور، مُنَوِّر النور، مُقَدِّر النور" اولان ذاتِ ذو الجلال، هر شيئه، علم و قدرتيله نهايتسز ياقين و حاضر و ناظر و أشيا اوندن غايت اوزاق اولديغنه، هم او درجه كلفتسز، معالجهسز، سهولتله ايشلرى ياپار كه، يالڭز محضِ أمرڭ سرعت و سهولتيله ايجاد ايدر گبى آڭلاشيلديغنه؛ هم هيچ بر شى، جزئى كلّى، كوچك بيوك، دائرهِٔ قدرتندن خارجه چيقمديغنه و كبرياسى إحاطه ايتديگنه شهود درجهسنده بر يقينِ ايمانى ايله ايمان ايدرز و ايمان ايتمك گركدر.
بشنجيسى:وَمَا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَ الْاَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ السَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ
دن طوت، تا وَ اعْلَمُوا اَنَّ اللّٰهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ يه قدر.. هم اَللّٰهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ دن طوت، تا يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ ئه قدر.. هم خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ دن طوت، تا خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ ئه قدر.. هم مَا شَاءَ اللّٰهُ لَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ دن طوت، تا وَمَا تَشَاؤُنَ اِلَّا اَنْ يَشَاءَ اللّٰهُ يه قدر حدودِ عظمتِ ربوبيتى و كبرياءِ الوهيتى طوتمش اولان أزل و أبد سلطانى، شو عاجز و نهايتسز ضعيف و نهايتسز فقير و نهايتسز محتاج و يالڭز جزئى بر إختيار ايله ايجاده قابليتى اولميان ضعيف بر كسب ايله مجهّز بنى آدمه قارشى شديد شكاياتِ قرآنيهسى و عظيم تهديداتى و مدهش وعيدلرى نه حكمته بناءًدر و نه وجهله توفيق ايديلير؟. نه صورتله مناسب دوشر؟. ديمك اولان درين و يوكسك حقيقته قناعت گتيرمك ايچون شو گلهجك ايكى تمثيله باق:
برنجى تمثيل:مثلا شاهانه بر باغ وار كه، نهايتسز ميوهدار و چيچكدار مصنوعلر
— 191 —
ايچنده بولونويورلر. اوڭا نظارت ايتمك ايچون پك چوق خدمهلر تعيين ايديلمش. بر خدمتكارڭ وظيفهسى دخى، يالڭز او باغه ياييلاجق و ايچيلهجك صويڭ مجراسندهكى دليگڭ قپاغنى آچمقدر. و شو خدمتكار ايسه تنبللك ايتدى، دليگڭ قپاغنى آچمادى. او باغڭ تكمّلنه خلل گلدى وياخود قورودى. او وقت خالقڭ صنعتِ ربّانيهسندن و سلطانڭ نظارتِ شاهانهسندن و ضيا و هوا و طوپراغڭ خدمتِ بندهگانهسندن باشقه بتون خدمهلرڭ، او سرسمدن شكوايه حقلرى واردر. زيرا خدمتلرينى عقيم بيراقدى ويا ضرر ويردى.
ايكنجى تمثيل:مثلا جسيم بر سفينهِٔ سلطانيهده، عادى بر آدم جزئى وظيفهسنى ترك ايتمسيله، بتون گميدهكى وظيفهدارلرڭ نتائجِ خدماتنه خلل گتيرديگندن و بعض ده محو ايتديگندن، بتون او وظيفهدارلر نامنه گمى صاحبى اوندن شديد شكايت ايدر. قصور صاحبى ايسه، دييهمز كه: "بن بر عادى آدمم، أهمّيتسز إهمالمدن شو شدّته مستحق دگلدم." چونكه تك بر عدم، حدسز عدملرى إنتاج ايدر. فقط وجود كندينه گوره ثمره ويرر. چونكه بر شيئڭ وجودى، بتون شرائط و أسبابڭ وجودينه متوقّف اولديغى حالده؛ او شيئڭ عدمى، إنطفاسى، تك بر شرطڭ إنطفاسيله و تك بر جزئڭ عدميله نتيجه إعتباريله منعدم اولور. بوندندر كه: "تخريب، تعميردن پك چوق دفعه أسهل اولديغى" بر دستورِ متعارفه حكمنه گچمشدر. مادام كفر و ضلالت، طغيان و معصيت أساسلرى، إنكاردر و رددر، تركدر و عدمِ قبولدر. صورتِ ظاهريهده نه قدر مثبت و وجودلى گورونسه ده، حقيقتده إنطفادر، عدمدر. اويله ايسه جنايتِ ساريهدر. سائر موجوداتڭ نتائجِ عمللرينه خلل ويرديگى گبى أسماءِ إلٰهيهنڭ جلوهِٔ جماللرينه پرده چكر.
ايشته بو حدسز شكايته حقلرى اولان موجودات نامنه او موجوداتڭ سلطانى، شو عاصى بشردن عظيم شكايت ايدر و ايتمهسى، عينِ حكمتدر و او عاصى، شدّتلى تهديداته ألبته مستحقدر و دهشتلى وعيدلره، بِلا شبهه سزادر.
٭ ٭ ٭
— 192 —
خاتمه
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَمَا الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا اِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ
(غافل قفايه بر طوقماق و بر درسِ عبرتدر.)
أى غفلته طالوب و بو حياتى طاتلى گوروب و آخرتى اونوتوب، دنيايه طالب بدبخت نفسم! بيلير ميسڭ نهيه بڭزرسڭ؟ دوه قوشنه... آوجىيى گورور، اوچاميور؛ باشنى قومه صوقويور، تا آوجى اونى گورمهسين. قوجه گوودهسى طيشاريده. آوجى گورور. يالڭز او، گوزينى قوم ايچنده قپامش، گورمز.
أى نفس! شو تمثيله باق گور: ناصل دنيايه حصرِ نظر، عزيز بر لذّتى، أليم بر ألمه قلب ايدر.
مثلا؛ شو قريهده (يعنى بارلاده) ايكى آدم بولونور. بريسنڭ يوزده طقسان طوقوز أحبابى إستانبوله گيتمشلر. گوزلجه ياشايورلر. يالڭز بر تك بوراده قالمش. او دخى اورايه گيدهجك. بونڭ ايچون شو آدم إستانبوله مشتاقدر، اورايى دوشونور. أحبابه قاووشمق ايستر. نه وقت اوڭا دينلسه "اورايه گيت"، سَوينوب گولهرك گيدر. ايكنجى آدم ايسه، يوزده طقسان طوقوز دوستلرى بورادن گيتمشلر. بر قسمى محو اولمشلر. بر قسمى، نه گورور، نه ده گورونور يرلره صوقولمشلر. پريشان اولوب گيتمشلر، ظن ايدر. شو بيچاره آدم ايسه، بتون اونلره بدل يالڭز بر مسافره اُنسيت ايدوب تسلّى بولمق ايستر. اونڭله او أليم آلامِ فراقى قپامق ايستر.
أى نفس! باشده حبيب اللّٰه، بتون أحبابڭ قبرڭ اوبر طرفندهدرلر. بوراده قالان بر ايكى دانه ايسه، اونلر ده گيدييورلر. ئولومدن ئوركوب، قبردن قورقوب، باشڭى چويرمه. مردانه قبره باق، ديڭله نه طلب ايدر. أرككجهسنه ئولومڭ يوزينه گول، باق نه ايستر. صاقين غافل اولوب ايكنجى آدمه بڭزهمه.
— 193 —
أى نفسم! ديمه: "زمان دگيشمش، عصر باشقهلاشمش، هركس دنيايه طالمش، حياته پرستش ايدر. دردِ معيشتله سرخوشدر." چونكه ئولوم دگيشمييور. فراق، بقايه قلب اولوب باشقهلاشمهيور. عجزِ بشرى، فقرِ إنسانى دگيشمييور، زيادهلشيور. بشر يولجيلغى كسيلمهيور، سرعت پيدا ايدييور.
هم ديمه: "بن ده هركس گبىيم." چونكه هركس سڭا قبر قپوسنه قدر آرقداشلق ايدر. هركسله مصيبتده برابر اولمق ديمك اولان تسلّى ايسه، قبرڭ اوبر طرفنده پك أساسسزدر. هم كنديڭى باشى بوش ظن ايتمه. زيرا شو مسافرخانهِٔ دنياده نظرِ حكمتله باقسهڭ، هيچ بر شيئى نظامسز غايهسز گورهمزسڭ. ناصل سن نظامسز، غايهسز قالابيليرسڭ؟ زلزله گبى واقعهلر اولان شو حادثاتِ كونيه، تصادف اويونجغى دگللر. مثلا: زمينه نباتات و حيوانات أنواعندن گيديريلن بربرى اوستنده، بربرى ايچنده، غايت منتظم و غايت منقّش گوملكلر؛ باشدن آشاغىيه قدر غايهلرله، حكمتلرله مزيَّن، مجهّز اولدقلرينى گورديگڭ و غايت عالى غايهلر ايچنده كمالِ إنتظام ايله مجذوب مولوى گبى دور ايدوب دونديرمسنى بيلديگڭ حالده، ناصل اولويور كه، كُرهِٔ أرضڭ بنى آدمدن، باخصوص أهلِ ايماندن بگنمديگى بر قسم أطوارِ غفلتڭ ثقلتِ معنويهسندن اوموز سيلكمگه بڭزهين زلزله گبى (حاشيه): إزميرڭ زلزلهسى مناسبتيله يازيلمشدر. موتآلود حادثاتِ حياتيهسنى؛ بر ملحدڭ نشر ايتديگى گبى غايهسز، تصادفى ظن ايدهرك بتون مصيبتزدهلرڭ أليم ضايعاتنى بدلسز هباءً منثور گوستروب، مدهش بر يأسه آتارلر. هم بيوك بر خطا، هم بيوك بر ظلم ايدرلر. بلكه اويله حادثهلر، بر حكيمِ رحيمڭ أمريله أهلِ ايمانڭ فانى مالنى، صدقه حكمنه چويروب إبقا ايتمكدر و كفرانِ نعمتدن گلن گناهلره كفّارتدر. ناصلكه بر گون گلهجك، شو مسخّر زمين يوزينڭ زينتى اولان آثارِ بشريهيى شركآلود، شكرسز گوروب، چركين بولور. خالقڭ أمريله بيوك بر زلزله ايله بتون يوزينى سيلهر، تميزلر. اللّٰهڭ أمريله أهلِ شركى جهنّمه دوكر. أهلِ شكره "هايدى، جنّته بيورڭ" دير.
٭ ٭ ٭
— 194 —
اون دردنجى سوزڭ ذيلى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا ٭ وَ اَخْرَجَتِ الْاَرْضُ اَثْقَالَهَا ٭ وَ قَالَ الْاِنْسَانُ مَالَهَا ٭ يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ اَخْبَارَهَا ٭ بِاَنَّ رَبَّكَ اَوْحٰى لَهَا ٭ الخ...
شو سوره قطعيًا إفاده ايدييور كه: كُرهِٔ أرض، حركت و زلزلهسنده وحى و إلهامه مظهر اولارق أمر تحتنده تپرهنيور. بعضًا ده تيترهيور.
(معنوى و أهمّيتلى بر جانبدن شيمديكى زلزله مناسبتيله آلتى يدى جزئى سؤاله قارشى ينه معنوى إخطار يارديميله جوابلرى قلبه گلدى. تفصيلًا يازمق قاچ دفعه نيّت ايتدمسه ده إذن ويريلمدى. يالڭز إجمالًا قيصهجق يازيلاجق.)
برنجى سؤال:بو بيوك زلزلهنڭ مادّى مصيبتندن داها أليم معنوى بر مصيبتى اولارق، شو زلزلهنڭ دوامندن گلن قورقو و مأيوسيت أكثر خلقڭ أكثر مملكتده گيجه إستراحتنى سلب ايدهرك دهشتلى بر عذاب ويرمهسى نهدندر؟
ينه معنوى جواب:شويله دينلدى كه: رمضانِ شريفڭ تراويح وقتنده كمالِ نشئه و سُرور ايله سرخوشجهسنه غايت هوسكارانه شرقيلرى و بعضًا قيزلرڭ سسلريله راديو آغزيله بو مبارك مركزِ إسلاميتڭ هر كوشهسنده جاذبهدارانه ايشيتديرلمسى، بو قورقو عذابنى نتيجه ويردى.
ايكنجى سؤال:نيچون گاوورلرڭ مملكتلرنده بو سماوى طوقات باشلرينه گلمييور؟ بو بيچاره مسلمانلره اينييور؟
الجواب:بيوك خطالر و جنايتلر تأخير ايله بيوك مركزلرده و كوچوجك جنايتلر
— 195 —
تعجيل ايله كوچك مركزلرده ويريلديگى گبى؛ مهمّ بر حكمته بناءً أهلِ كفرڭ جنايتلرينڭ قسمِ أعظمى، محكمهِٔ كبراىِ حشره تأخير ايديلهرك أهلِ ايمانڭ خطالرى، قسمًا بو دنياده جزاسى ويريلير.
(حاشيه): هم روس گبى اولانلر، منسوخ و تحريف ايديلمش بر دينى ترك ايتمكله، حق و أبدى و قابلِ نسخ اولميان بر دينه إهانت ايتمك درجهسنده غيرت اللّٰهه طوقونمديغندن، زمين شيمديلك اونلرى بيراقوب، بونلره حدّت ايدييور.
اوچنجى سؤال:بعض أشخاصڭ خطاسندن گلن بو مصيبت بر درجه مملكتده عمومى شكله گيرمسنڭ سببى نهدر؟
الجواب:عمومى مصيبت، أكثريتڭ خطاسندن ايلرى گلمسى جهتيله؛ أكثر ناسڭ او ظالم أشخاصڭ حركاتنه فعلًا ويا إلتزامًا ويا إلتحاقًا طرفدار اولماسيله معنًا إشتراك ايدر، مصيبتِ عامّهيه سببيت ويرر.
دردنجى سؤال:مادام بو زلزله مصيبتى، خطالرڭ نتيجهسى و كفّارت الذنوبدر. معصوملرڭ و خطاسزلرڭ او مصيبت ايچنده يانماسى نهدندر؟ عدالت اللّٰه ناصل مساعده ايدر؟
ينه معنوى جانبدن الجواب:بو مسئله سرِّ قدره تعلّق ايتديگى ايچون، رسالهِٔ قدره حواله ايدوب يالڭز بوراده بو قدر دينلدى:
وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً
يعنى: "بر بلا، بر مصيبتدن چكينڭز كه، گلديگى وقت يالڭز ظالملره مخصوص قالمهيوب معصوملرى ده ياقار."
شو آيتڭ سرّى شودر كه: بو دنيا بر ميدانِ تجربه و إمتحاندر و دارِ تكليف و مجاهدهدر. إمتحان و تكليف إقتضا ايدرلر كه، حقيقتلر پردهلى قالوب، تا مسابقه و مجاهده ايله أبو بكرلر أعلاىِ علّيّينه چيقسينلر و أبو جهللر أسفلِ سافلينه گيرسينلر. أگر معصوملر بويله مصيبتلرده صاغلام قالسه ايديلر، أبو جهللر عينًا أبو بكرلر گبى تسليم اولوب، مجاهده ايله معنوى ترقّى قپوسى قپانهجقدى و سرِّ تكليف بوزولاجقدى.
— 196 —
مادام مظلوم، ظالم ايله برابر مصيبته دوشمك، حكمتِ إلٰهىجه لازم گلييور. عجبا او بيچاره مظلوملرڭ رحمت و عدالتدن حصّهلرى نهدر؟
بو سؤاله قارشى جوابًا دينلدى كه:او مصيبتدهكى غضب و حدّت ايچنده اونلره بر رحمت جلوهسى وار. چونكه او معصوملرڭ فانى ماللرى، اونلرڭ حقّنده صدقه اولوب، باقى بر مال حكمنه گچديگى گبى، فانى حياتلرى دخى بر باقى حياتى قزانديرهجق درجهده بر نوع شهادت حكمنده اولارق، نسبةً آز و موقّت بر مشقّت و عذابدن بيوك و دائمى بر قزانجى قزانديران بو زلزله، اونلر حقّنده عينِ غضب ايچنده بر رحمتدر.
بشنجى سؤال:عادل و رحيم، قدير و حكيم، نهدن خصوصى خطالره خصوصى جزا ويرمهيوب، قوجه بر عنصرى مسلّط ايدر. بو حال جمالِ رحمتنه و شمولِ قدرتنه ناصل موافق دوشر؟
الجواب:قديرِ ذو الجلال، هر بر عنصره چوق وظيفهلر ويرمش و هر بر وظيفهده چوق نتيجهلر ويرديرييور. بر عنصرڭ بر تك وظيفهسنده، بر تك نتيجهسى چركين و شر و مصيبت اولسه ده، سائر گوزل نتيجهلر، بو نتيجهيى ده گوزل حكمنه گتيرر. أگر بو تك چركين نتيجه وجوده گلمهمك ايچون، إنسانه قارشى حدّته گلمش او عنصر، او وظيفهدن منع ايديلسه؛ او وقت او گوزل نتيجهلر عددنجه خيرلر ترك ايديلير. و لزوملى بر خيرى ياپمامق، شر اولماسى حيثيتيله، او خيرلر عددنجه شرلر ياپيلير. تا بر تك شر گلمسين گبى؛ غايت چركين و خلافِ حكمت و خلافِ حقيقت بر قصوردر. قدرت و حكمت و حقيقت قصوردن منزّهدرلر.
مادام بر قسم خطالر، عنصرلرى و أرضى حدّته گتيرهجك درجهده بر شموللى عصياندر و چوق مخلوقاتڭ حقوقنه بر تحقيرلى تجاوزدر. ألبته او جنايتڭ فوق العاده چركينلگنى گوسترمك ايچون، قوجه بر عنصره، كلّى وظيفهسى ايچنده "اونلرى تربيه ايت" دييه أمر ويريلمسى عينِ حكمتدر و عدالتدر و مظلوملره عينِ رحمتدر.
آلتنجى سؤال:زلزله، كُرهِٔ أرضڭ ايچنده إنقلاباتِ معدنيهنڭ نتيجهسى اولديغنى أهلِ غفلت إشاعه ايدوب، عادتا تصادفى و طبيعى و مقصدسز بر حادثه
— 197 —
نظريله باقارلر. بو حادثهنڭ معنوى أسبابنى و نتيجهلرينى گورمييورلر؛ تا كه إنتباهه گلسينلر. بونلرڭ إستناد ايتديگى مادّهنڭ بر حقيقتى وار ميدر؟
الجواب:ضلالتدن باشقه هيچ بر حقيقتى يوقدر. چونكه هر سنه أللى ميليوندن زياده منقّش، منتظم گوملكلرى گيهن و دگيشديرن كُرهِٔ أرضڭ اوستنده بيڭلر أنواعڭ بر تك نوعى اولان، مثلا سينك طائفهسندن حدسز أفرادندن بر تك فردڭ يوزر أعضاسندن بر تك عضوى اولان قنادينڭ قصد و إراده و مشيئت و حكمت جلوهسنه مظهريتى و اوڭا لاقيد قالمامسى و باشى بوش بيراقمامسى گوسترييور كه، دگل حدسز ذىشعورڭ بشيگى و آناسى و مرجعى و حاميسى اولان قوجه كُرهِٔ أرضڭ أهمّيتلى أفعال و أحوالى بلكه هيچ بر شيئى، (جزئى اولسون كلّى اولسون) إراده و إختيار و قصدِ إلٰهى خارجنده اولماز. فقط قديرِ مطلق حكمتنڭ مقتضاسيله ظاهر أسبابى تصرّفاتنه پرده ايدييور. زلزلهيى إراده ايتديگى وقت، بعضًا ده بر معدنى حركته أمر ايدوب، آتشلنديرييور. هايدى معدنى إنقلابات دخى اولسه، ينه أمر و حكمتِ إلٰهى ايله اولور؛ باشقه اولاماز. مثلا: بر آدم بر تفنك ايله بريسنى ووردى. ووران آدمه هيچ باقيلماسه، يالڭز فشنكدهكى باروتڭ آتش آلماسى نقطهسنه حصرِ نظر ايدوب، بيچاره مقتولڭ بوسبتون حقوقنى ضايع ايتمك؛ نه درجه بلاهت و ديوانهلكدر. عينًا اويله ده: قديرِ ذو الجلالڭ مسخّر بر مأمورى، بلكه بر گميسى، بر طيّارهسى اولان كُرهِٔ أرضڭ ايچنده بولونان و حكمت و إراده ايله إدّخار ايديلن بر بومبايى، أهلِ غفلت و طغيانى اويانديرمق ايچون "آتشلندير" دييه اولان أمرِ ربّانىيى اونوتمق و طبيعته صاپمق، حماقتڭ أڭ أشنعيدر.
آلتنجى سؤالڭ تتمّهسى و حاشيهسى:أهلِ ضلالت و إلحاد، مسلكلرينى محافظه و أهلِ ايمانڭ إنتباهلرينه مقابله و ممانعت ايتمك ايچون، او درجه غريب بر تمرّد و عجيب بر حماقت گوسترييورلر كه، إنسانى إنسانيتدن پشيمان ايدر. مثلا: بو آخرده بشرڭ بر درجه عموميت شكلنى آلان ظلملى، ظلماتلى عصيانندن، كائنات و عناصرِ كلّيه قيزدقلرندن و خالقِ أرض و سماوات دخى، دگل خصوصى بر ربوبيت، بلكه بتون كائناتڭ، بتون عالملرڭ ربّى و حاكمى حيثيتيله، كلّى و گنيش بر تجلّى ايله كائناتڭ
— 198 —
هيئتِ مجموعهسنده و ربوبيتڭ دائرهِٔ كلّيهسنده نوعِ إنسانى اويانديرمق و دهشتلى طغيانندن واز گچيرمك و طانيمق ايستهمدكلرى كائنات سلطاننى طانيتديرمق ايچون أمثالسز، كسيلمهين بر صو، هوا و ألكتريقدن؛ زلزلهيى، فورطنهيى و حربِ عمومى گبى عمومى و دهشتلى آفاتى نوعِ إنسانڭ يوزينه چارپهرق اونڭله حكمتنى، قدرتنى، عدالتنى، قيّوميتنى، إرادهسنى و حاكميتنى پك ظاهر بر صورتده گوسترديگى حالده؛ إنسان صورتنده بر قسم أحمق شيطانلر ايسه، او كلّى إشاراتِ ربّانيهيه و تربيهِٔ إلٰهيهيه قارشى أبلهانه بر تمرّد ايله مقابله ايدوب دييورلر كه: "طبيعتدر؛ بر معدنڭ پاطلاماسيدر، تصادفيدر. گونشڭ حرارتى ألكتريقله چارپماسيدر كه، آمريقاده بش ساعت بتون ماكينهلرى طورديرمش و قسطمونى ولايتى جوّنده و هواسنده سمايى قيزارتمش، يانغين صورتنى ويرمش." دييه معناسز هذيانلر ايدييورلر. ضلالتدن گلن حدسز بر جهالت و زندقهدن نشئت ايدن چركين بر تمرّد سببيله بيلمييورلر كه: أسباب يالڭز برر بهانهدرلر، برر پردهدرلر. طاغ گبى بر چام آغاجنڭ جهازاتنى طوقومق و يتيشديرمك ايچون بر كوى قدر يوز فابريقه و تزگاه يرينه كوچوجك چكردگى گوسترر: "ايشته بو آغاج بوندن چيقمش" دييه صانعنڭ او چامدهكى گوسترديگى بيڭ معجزاتى إنكار ايدر مِثللو بعض ظاهرى سببلرى إرائه ايدر. خالقڭ إختيار و حكمت ايله ايشلهنن پك بيوك بر فعلِ ربوبيتنى هيچه اينديرر. بعضًا غايت درين و بيلينمز و چوق أهمّيتلى، بيڭ جهتده ده حكمتى اولان بر حقيقته فنّى بر نام طاقار. گويا او نام ايله ماهيتى آڭلاشيلدى، عاديلشدى، حكمتسز، معناسز قالدى.
ايشته گل! بلاهت و حماقتڭ نهايتسز درجهلرينه باق كه: يوز صحيفه ايله تعريف ايديلسه و حكمتلرى بيان ايديلسه آنجق تماميله بيلينهجك درين و گنيش بر حقيقتِ مجهولهيه بر نام طاقار؛ معلوم بر شى گبى: "بو بودر" دير. مثلا: "گونشڭ بر مادّهسى، ألكتريقله چارپماسيدر. هم برر إرادهِٔ كلّيه و برر إختيارِ عام و برر حاكميتِ نوعيهنڭ عنوانلرى بولونان و "عادت اللّٰه" ناميله ياد ايديلن فطرى قانونلرڭ بريسنه، خصوصى و قصدى بر حادثهِٔ ربوبيتى إرجاع ايدر. او إرجاع ايله، اونڭ نسبتنى إرادهِٔ إختياريهدن كسر؛ صوڭره طوتار تصادفه، طبيعته حواله ايدر. أبو جهلدن زياده
— 199 —
مضاعف بر أجهليت گوسترر. بر نفرڭ ويا بر طابورڭ ظفرلى حربنى بر نظام و قانونِ عسكريهيه إسناد ايدوب؛ قوماندانندن، پادشاهندن، حكومتندن و قصدى حركاتدن علاقهسنى كسر مِثللو عاصى بر ديوانه اولور. هم ميوهدار بر آغاجڭ بر چكردكدن ايجادى گبى، بر طيرناق قدر بر اودون پارچهسندن چوق معجزاتلى بر اوسته، يوز اوقّه مختلف طعاملرى، يوز آرشين مختلف قوماشلرى ياپسه؛ بر آدم او اودون پارچهسنى گوستروب ديسه: "بو ايشلر، طبيعى و تصادفى اولارق بوندن اولمش." او اوستهنڭ خارقه صنعتلرينى، هنرلرينى هيچه اينديرسه، نه درجه بر حماقتدر. عينًا اويله ده...
يدنجى سؤال:بو حادثهِٔ أرضيه، بو مملكتڭ أهالئِ إسلاميهسنه باقمسى و اونلرى هدف ايتمهسى، نه ايله آڭلاشيلييور و نهدن أرزنجان و إزمير طرفلرينه داها زياده ايليشييور؟
الجواب:بو حادثه، هم شدّتلى قيشده، هم قراڭلقلى گيجهده، هم دهشتلى صوغوقده، هم رمضانڭ حرمتنى طوتميان بو مملكته مخصوص اولماسى؛ هم تخريباتندن إنتباهه گلمدكلرندن، خفيفجه غافللرى اويانديرمق ايچون، او زلزلهنڭ دوام ايتمهسى گبى چوق أمارهلرڭ دلالتيله بو حادثه أهلِ ايمانى هدف ايدوب، اونلره باقوب نمازه و نيازه اويانديرمق ايچون صارصييور و كنديسى ده تيترهيور. بيچاره أرزنجان گبى يرلرده داها زياده صارصماسنڭ ايكى وجهى وار:
برى:خطالرى آز اولمق جهتيله تميزلهمك ايچون تعجيل ايديلدى.
ايكنجيسى:او گبى يرلرده قوّتلى و حقيقتلى ايمان محافظلرى و إسلاميت حاميلرى آز ويا تام مغلوب اولمق فرصتيله، أهلِ زندقهنڭ اوراده تأثيرلى بر مركزِ فعاليت تأسيسلرى جهتيله أڭ أوّل اورالرى طوقاتلادى، إحتمالى وار.
لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭