— 560 —
يگرمى طوقوزنجى مكتوب
(يگرمى طوقوزنجى مكتوب "طوقوز قسم"در.
بو قسم، برنجى قسمدر؛ "طوقوز نكته"در.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
عزيز، صدّيق قارداشم و خدمتِ قرآنيهده پك جدّى بر آرقداشم!
بو دفعهكى مكتوبڭده، وقتم و حالم مساعده ايتمديگى مهمّ بر مسئلهيه دائر جواب ايستهيورسڭ.
قارداشم، بو سنه الحمد ِللّٰه رسالهلرى يازانلر پك چوغالمش. ايكنجى تصحيح بڭا گلييور. صباحدن آقشامه قدر سرعتلى بر طرزده مشغول اولويورم. چوق مهمّ ايشلرم ده گرى قالييور و بو وظيفهيى داها عظيم گورويورم. خصوصًا شعبان و رمضانده، عقلدن زياده قلب حصّهداردر، روح حركت ايدر. شو مسئلهِٔ عظيمهيى باشقه وقته تعليق ايدوب، نه وقت جنابِ حقّڭ رحمتندن قلبه سنوحات گلسه، تدريجًا سزه يازيلير. شيمديلك "اوچ نكته"يى (حاشيه): بِالآخره طوقوز نكتهيه تماملانمشدر. بيان ايدهجگم:
— 561 —
برنجى نكته:
"قرآنِ حكيمڭ أسرارى بيلينمييور، مفسّرلر حقيقتنى آڭلامامشلر." دييه بيان اولونان فكرڭ ايكى يوزى وار و اونى ديين، ايكى طائفهدر:
برنجيسى:أهلِ حق و أهلِ تدقيقدر. ديرلر كه: "قرآن، بيتمز و توكنمز بر خزينهدر. هر عصر نصوص و محكماتنى تسليم و قبول ايله برابر، تتمّات قبيلندن حقائقِ خفيهسندن دخى حصّهسنى آلير؛ باشقهسنڭ گيزلى قالمش حصّهسنه ايليشمز." أوت زمان گچدكجه، قرآنِ حكيمڭ داها زياده حقائقى إنكشاف ايدر ديمكدر. يوقسه حاشا و كلّا سلفِ صالحينڭ بيان ايتدكلرى حقائقِ ظاهريهِٔ قرآنيهيه شبهه گتيرمك دگل. چونكه اونلره ايمان لازمدر. اونلر نصّدر، قطعيدر، أساسدرلر، تملدرلر. قرآن عَرَبِىٌّ مُبِينٌ فرمانيله معناسى واضح اولديغنى بيلديرر. باشدن باشه خطابِ إلٰهى، او معنالر اوزرينه دونر، تقويه ايدر، بداهت درجهسنه گتيرر. او منصوص معنالرى قبول ايتمهمكدن، حاشا ثمّ حاشا، جنابِ حقّى تكذيب و حضرتِ رسالتڭ فهمنى تزييف ايتمك چيقار. ديمك معانئِ منصوصه، متسلسلًا منبعِ رسالتدن آلينمشدر. حتّى ابن جريرِ طبرى بتون معانئِ قرآنى مُعنعن سند ايله متسلسلًا منبعِ رسالته ايصال ايتمش و او طرزده، مهمّ و بيوك تفسيرينى يازمش.
ايكنجى طائفه:يا عقلسز بر دوستدر، قاش ياپهيم ديركن گوز چيقارييور ويا شيطان عقللى بر دشمندر كه، أحكامِ إسلاميه و حقائقِ ايمانيهيه قارشى گلمك ايستهيور. قرآنِ حكيمڭ (سنڭ تعبيرڭله) برر پولاط قلعهسى حكمنده اولان سورلى سورهلرى ايچنده يول بولمق ايستهيور. بويلهلر، حاشا حقائقِ ايمانيه و قرآنيهيه شبهه ايراث ايتمك ايچون بو نوع سوزلرى إشاعه ايدييورلر.
— 562 —
ايكنجى نكته:
جنابِ حق، قرآنده چوق شيلره قَسَم ايتمش. قسماتِ قرآنيهده چوق بيوك نكتهلر وار، چوق سرلر وار.
مثلا:
وَ الشَّمْسِ وَ ضُحٰيهَا
ده قَسَم، اون برنجى سوزدهكى محتشم تمثيلڭ أساسنه إشارت ايدر. كائناتى بر سراى و بر شهر صورتنده گوسترر.
هم
يٰسٓ ٭ وَ الْقُرْاٰنِ الْحَكِيمِ
دهكى قَسَم ايله، إعجازاتِ قرآنيهنڭ قدسيتنى و اوڭا قَسَم ايديلهجك بر درجهِٔ حرمتده اولديغنى إخطار ايدر.
وَ النَّجْمِ اِذَا هَوٰى ٭ فَلَا اُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ ٭ وَ اِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ
دهكى قَسَم؛ ييلديزلرڭ سقوطيله وحيه شبهه ايراث ايتمهمك ايچون جنّ و شيطانلرڭ غيبى خبرلردن كسيلمهلرينه علامت اولديغنه إشارت ايتمكله برابر؛ ييلديزلرى دهشتلى عظمتلريله و كمالِ إنتظام ايله يرلرينه يرلشديرمك و سيّاراتلرى حيرتأنگيز بر صورتده دونديرمكدهكى عظمتِ قدرت و كمالِ حكمتى، او قَسَم ايله إخطار ايدييور.
وَ الذَّارِيَاتِ ٭ وَ الْمُرْسَلَاتِ
دهكى قَسَمده؛ هوانڭ تموّجاتى و تصريفاتى ايچنده مهمّ حكمتلرى إخطار ايتمك ايچون، روزگارلره مأمور ملائكهلره قَسَم ايله نظرِ دقّتى جلب ايدييور كه، تصادفى ظن اولونان عنصرلر، چوق نازك حكمتلرى و أهمّيتلى وظيفهلرى گورويورلر. و هكذا... هر بر موقعڭ، آيرى آيرى نكتهسى و فائدهسى واردر. وقت مساعد اولماديغى ايچون، يالڭز إجمالًا
وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ
قَسَمندهكى چوق نكتهلرندن بر نكتهيه إشارت ايدهجگز. شويله كه:
— 563 —
جنابِ حق، تين و زيتون ايله قَسَم واسطهسيله، عظمتِ قدرتنى و كمالِ رحمتنى و بيوك نعمتلرينى إخطار ايدهرك، أسفلِ سافلين طرفنه گيدن إنسانڭ يوزينى او طرفدن چويروب، شكر و فكر و ايمان و عملِ صالح ايله تا أعلاىِ علّيّينه قدر ترقّياتِ معنويهيه مظهر اولابيلمهسنه إشارت ايدييور. نعمتلر ايچنده تين و زيتونڭ تخصيصنڭ سببى؛ او ايكى ميوهنڭ چوق مبارك و نافع اولماسى و خلقتلرنده ده، مدارِ دقّت و نعمت چوق شيلر بولونماسيدر. چونكه حياتِ إجتماعيه و تجاريه و تنويريه و غداىِ إنسانيه ايچون زيتون أڭ بيوك بر أساس تشكيل ايتديگى گبى؛ اينجيرڭ خلقتى، ذرّه گبى بر چكردكده قوجه اينجير آغاجنڭ جهازاتنى صاقلايوب درج ايتمك گبى، بر خارقه معجزهِٔ قدرتى گوسترديگى گبى؛ طعمنده، منفعتنده و أكثر ميوهلره مخالف اولارق دوامنده و داها سائر منافعندهكى نعمتِ إلٰهيهيى قَسَم ايله خاطره گتيرييور. بوڭا مقابل، إنسانى ايمان و عملِ صالحه چيقارمق و أسفلِ سافلينه دوشورمهمك ايچون بر درس ويرييور.
اوچنجى نكته:
سورهلرڭ باشلرندهكى حروفِ مقطّعه إلٰهى بر شفرهدر. خاص عبدينه، اونلرله بعض إشارتِ غيبيه ويرييور. او شفرهنڭ مفتاحى، او عبدِ خاصدهدر، هم اونڭ ورثهسندهدر. قرآنِ حكيم مادام هر زمان و هر طائفهيه خطاب ايدييور؛ هر عصرڭ هر طبقهسنڭ حصّهسنى جامع چوق متنوّع وجوهلرى، معنالرى اولابيلير. سلفِ صالحين ايسه، أڭ خالص پارچه اونلرڭدر كه، بيان ايتمشلر. أهلِ ولايت و تحقيق، سير و سلوكِ روحانيهيه عائد چوق معاملاتِ غيبيه إشاراتنى اونلرده بولمشلر. إشارات الإعجاز تفسيرنده، "البقره" سورهسنڭ باشنده، إعجازِ بلاغت نقطهسنده بر نبذه اونلردن بحث ايتمشز؛ مراجعت ايديلسين.
دردنجى نكته:
قرآنِ حكيمڭ حقيقى ترجمهسى قابل اولماديغنى يگرمى بشنجى سوز إثبات ايتمشدر. هم معنوى إعجازندهكى علويتِ اُسلوب ايسه،
— 564 —
ترجمهيه گلمز. معنوى إعجازنده اولان علويتِ اُسلوب جهتندن گلن ذوق و حقيقتى بيان و إفهام ايتمك پك مشكل. فقط يولى گوسترمك ايچون بر ايكى جهته إشارت ايدهجگز. شويله كه:
قرآنِ معجز البيان
وَ مِنْ اٰيَاتِهِ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ اخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ
وَ السَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ ٭ يَخْلُقُكُمْ فِى بُطُونِ اُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِى ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ٭ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ فِى سِتَّةِ اَيَّامٍ ٭ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ ٭ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ ٭ يُولِجُ الَّيْلَ فِى النَّهَارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فِى الَّيْلِ وَ هُوَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ
گبى آيتلرله، او درجه خارقه بر علويتِ اُسلوب و إعجازكارانه بر جمعيت ايچنده خلّاقيتڭ حقيقتنى خياله تصوير ايدييور، گوسترييور كه: "صانعِ عالم اولان شو كائناتڭ اوستهسى، ايش باشنده اولارق شمس و قمرى هانگى چكيج ايله يرلرينه چاقييورسه؛ عين چكيج ايله، عين آنده ذرّهلرى يرلرينه (مثلا ذىحياتلرڭ گوزببكلرنده) يرلشديرييور. سماواتى هانگى ئولچو ايله، هانگى معنوى آلَت ايله ترتيب ايدوب آچييورسه؛ عين آنده، عين ترتيب ايله گوزڭ پردهلرينى آچار، ياپار، تنظيم ايدر، يرلشديرر. هم صانعِ ذو الجلال معنوى قدرتڭ هانگى معنوى چكيجى ايله ييلديزلرى گوكلره چاقييورسه، عين او معنوى چكيج ايله، بشرڭ سيماسندهكى حدسز علامتِ فارقه نقطهلرينى و ظاهرى و باطنى طويغولرينى يرلرينه نقش ايدييور." دييه إفاده ايدر. ديمك او صانعِ ذو الجلال ايش باشنده... ايشلرينى هم گوزه، هم قولاغه گوسترمك ايچون، آياتِ قرآنيه ايله، بر چكيجى ذرّهيه وورويور؛ عين آيتڭ ديگر كلمهسيله، او چكيجى شمسه وورويور؛ مركزينه
— 565 —
چاقار گبى علوى اُسلوب ايله وحدانيتى عينِ أحديت ايچنده و نهايت جلالى نهايت جمال ايچنده و نهايت عظمتى نهايت خفاء ايچنده و نهايت وسعتى نهايت دقّت ايچنده و نهايت حشمتى نهايت رحمت ايچنده و نهايت بعديتى نهايت قربيت ايچنده گوسترر. محال تلقّى ايديلن جمعِ أضدادڭ أڭ اوزاق مرتبهسنى، واجب درجهسندهكى بر صورتنى إفاده ايدر، إثبات ايدوب گوسترر. ايشته بو طرز إفادهسى و اُسلوبيدر كه؛ أڭ خارقه أديبلرى، بلاغتنه سجده ايتديرييور.
هم مثلا
وَ مِنْ اٰيَاتِهِ اَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَ الْاَرْضُ بِاَمْرِهِ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ
آيتيله، شويله بر اُسلوبِ عالى ايله سلطنتِ ربوبيتندهكى حشمتى گوسترر. شويله كه:
"گوكلر و زمين؛ ايكى مطيع قيشله حكمنده و ايكى منتظم اوردو مركزى صورتنده تك بر أمرله ويا بورو گبى بر إشارتله، او ايكى قيشلهده فنا و عدم پردهسنده ياتان موجودات، او أمره كمالِ سرعتله و إطاعتله "لبّيك!" دييوب، ميدانِ حشر و إمتحانه چيقارلر."
ايشته حشر و قيامتى نه قدر معجزانه بر اُسلوبِ عالى ايله إفاده ايدوب و او دعوانڭ ايچنده بر دليلِ إقناعىيه إشارت ايدييور كه: بِالمشاهده ناصلكه زمينڭ جوفنده صاقلانمش و ئولمش حكمندهكى تخملر و جوِّ سماده، عدمده و كُرهِٔ هوائيهده طاغلمش، صاقلانمش قطرهلر؛ ناصل كمالِ إنتظام و سرعتله حشر اولوب هر بهارده ميدانِ تجربه و إمتحانه چيقييورلر؛ زمينده حبوبات، سماده قطرات هر وقت بر محشرنمون صورتنى آليرلر؛ اويله ده، حشرِ أكبر دخى اويله قولاى ظهور ايدر. مادام بونى گورييورسڭز، اونى دخى إنكار ايدهمزسڭز. و هكذا... شو
— 566 —
آيتلره، سائر آياتدهكى درجهِٔ بلاغتى قياس ايدهبيليرسڭز. عجبا، شو طرزدهكى آياتڭ حقيقى ترجمهسى ممكن ميدر؟ ألبته دگلدر! اولسه اولسه، يا قيصه بر مئالِ إجمالى ويا آيتڭ هر جملهسى ايچون بش آلتى سطر تفسير يازمق لازم گلير.
بشنجى نكته:
مثلا "الحمد ِللّٰه" بر جملهِٔ قرآنيهدر. بونڭ أڭ قيصه معناسى، علمِ نحو و بيان قاعدهلرينڭ إقتضا ايتديگى شودر:
كُلُّ فَرْدٍ مِنْ اَفْرَادِ الْحَمْدِ مِنْ اَىِّ حَامِدٍ صَدَرَ وَ عَلٰى اَىِّ مَحْمُودٍ وَقَعَ مِنَ الْاَزَلِ اِلَى الْاَبَدِ خَاصٌّ وَ مُسْتَحِقٌّ لِلذَّاتِ الْوَاجِبِ الْوُجُودِ الْمُسَمّٰى بِاللّٰهِ
يعنى: "نه قدر حمد و مدح وارسه، كيمدن گلسه، كيمه قارشى ده اولسه، أزلدن أبده قدر خاصدر و لايقدر او ذاتِ واجب الوجوده كه، اللّٰه دينيلير."
ايشته "نه قدر حمد وارسه"، "الِ إستغراق"دن چيقييور. "هر كيمدن گلسه" قيدى ايسه، "حمد" مصدر اولوب فاعلى ترك ايديلديگندن، بويله مقامده عموميتى إفاده ايدر. هم مفعولڭ تركنده، ينه مقامِ خطابيده كلّيت و عموميتى إفاده ايتديگى ايچون، "هر كيمه قارشى اولسه" قيدينى إفاده ايدييور. "أزلدن أبده قدر" قيدى ايسه؛ فعلى جملهسندن إسمى جملهسنه إنتقال قاعدهسى، ثبات و دوامه دلالت ايتديگى ايچون، او معنايى إفاده ايدييور. "خاص و مستحق" معناسنى "للّٰه"دهكى "لامِ جر" إفاده ايدييور. چونكه او "ل"، إختصاص و إستحقاق ايچوندر. "ذاتِ واجب الوجود" قيدى ايسه؛ وجوبِ وجود، الوهيتڭ لازمِ ضروريسى و ذاتِ ذو الجلاله قارشى بر عنوانِ ملاحظه اولديغندن، "لفظ اللّٰه" سائر أسماء و صفاته جامعيتى و إسمِ أعظم اولديغى إعتباريله، دلالتِ إلتزاميه ايله دلالت ايتديگى گبى؛ واجب الوجود عنواننه دخى، او دلالتِ إلتزاميه ايله دلالت ايدييور.
— 567 —
ايشته، "الحمد ِللّٰه" جملهسنڭ أڭ قيصه و علماىِ عربيهجه مُتّفَقٌ عليه بر معناىِ ظاهريسى شويله اولورسه، باشقه بر لسانه او إعجاز و قوّتله ناصل ترجمه ايديلهبيلير؟
هم ألسنهِٔ عالم ايچنده لسانِ نحوى عربيدن باشقه بر تك لسان وار؛ او ده هيچ بر وقت عرب لساننڭ جامعيتنه يتيشهمز. عجبا او جامع و إعجازدارانه اولان لسانِ نحوى ايله معجزهكارانه بر صورتده و هر جهتى بردن بيلير، إراده ايدر بر علمِ محيط ايچنده ظهور ايدن كلماتِ قرآنيه؛ سائر ألسنهِٔ تركيبيه و تصريفيه واسطهسيله، ذهنى جزئى، شعورى قيصه، فكرى مشوّش، قلبى قراڭلقلى بعض إنسانلرڭ كلماتِ ترجميهسى ناصل او مقدّس كلمات يرينى طوتهبيلير؟ حتّى دييهبيليرم و بلكه إثبات ايدهبيليرم كه: هر بر حرفِ قرآن، بر حقائق خزينهسى حكمنه گچر؛ بعضًا بر تك حرف، بر صحيفه قدر حقيقتلرى درس ويرر.
آلتنجى نكته:
بو معنايى تنوير ايچون، كندى باشمدن گچمش نورلى بر حالى و حقيقتلى بر خيالى سويلهيورم. شويله كه:
بر وقت
اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
دهكى نُونِ متكلّمِ مع الغيرى دوشوندم و متكلّمِ وحده صيغهسندن "نَعْبُدُ" صيغهسنه إنتقالڭ سببنى قلبم آرادى. بردن، نمازدهكى جماعتڭ فضيلتى و سرّى، او نوندن إنكشاف ايتدى. گوردم كه: نماز قيلديغم او بايزيد جامعندهكى جماعتله إشتراكمى و هر برى بنم بر نوع شفاعتجم حكمنه و قرائتمده إظهار ايتديگم حكملره و دعوالره برر شاهد و برر مؤيّد گوردم. ناقص عبوديتمى، او جماعتڭ بيوك و كثرتلى عباداتى ايچنده درگاهِ إلٰهيهيه تقديمه جسارت گلدى. بردن بر پرده داها إنكشاف ايتدى: يعنى إستانبولڭ بتون مسجدلرى إتّصال پيدا ايتدى. او شهر، او بايزيد جامعى حكمنه
— 568 —
گچدى. بردن، اونلرڭ دعالرينه و تصديقلرينه معنًا بر نوع مظهريت حسّ ايتدم. اونده دخى؛ روىِ زمين مسجدنده، كعبهِٔ مكرّمه أطرافنده دائرهوى صفلر ايچنده كنديمى گوردم.
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
ديدم. بنم بو قدر شفاعتجيلرم وار؛ بنم نمازده سويلهديگم هر بر سوزى عينًا سويلهيورلر، تصديق ايدييورلر. مادام خيالًا بو پرده آچيلدى؛ كعبهِٔ مكرّمه محراب حكمنه گچدى. بن بو فرصتدن إستفاده ايدهرك او صفلرى إشهاد ايدوب، تحيّاتده گتيرديگم،
اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ
اولان ايمانڭ ترجماننى مبارك حجر الأسوده توديع ايدوب أمانت بيراقييورم ديركن، بردن بر وضعيت داها آچيلدى. گوردم كه: داخل اولديغم جماعت اوچ دائرهيه آيريلدى:
برنجى دائره:روىِ زمينده مؤمنلر و موحّديندهكى جماعتِ عظما.
ايكنجى دائره:باقدم، عموم موجودات، بر صلاتِ كبراده، بر تسبيحاتِ عظماده، هر طائفه كندينه مخصوص صلوات و تسبيحات ايله مشغول بر جماعت ايچندهيم. "وظائفِ أشيا" تعبير ايديلن خدماتِ مشهوده، اونلرڭ عبوديتلرينڭ عنوانلريدر. او حالده "اللّٰه أكبر" دييوب حيرتدن باشمى أگدم، نفسمه باقدم:
اوچنجى بر دائرهايچنده، حيرتأنگيز ظاهرًا و كيفيةً كوچك، حقيقةً و وظيفةً و كميةً بيوك، بر كوچك عالمى گوردم كه ذرّاتِ وجوديهمدن تا حواسِّ ظاهريهمه قدر، طائفه طائفه وظيفهِٔ عبوديتله و شكرانيه ايله مشغول بر جماعت گوردم. بو دائرهده، قلبمدهكى لطيفهِٔ ربّانيهم،
اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
او جماعت نامنه دييور. ناصل، أوّلكى ايكى جماعتده ده لسانم، او ايكى جماعتِ عظمايى نيّت ايدهرك ديمشدى.
— 569 —
الحاصل:"نَعْبُدُ" نونى، شو اوچ جماعته إشارت ايدييور.
ايشته بو حالتده ايكن بردن قرآنِ حكيمڭ ترجمانى و مبلّغى اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ، مدينهِٔ منوّره دينيلن معنوى منبرنده، شخصيتِ معنويهسى، حشمتيله تمثّل ايدهرك،
يَا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمْ
خطابنى، معنًا هركس گبى بن ده ايشيدوب؛ او اوچ جماعتده هركس بنم گبى اِيَّاكَ نَعْبُدُ ايله مقابله ايدييور تخيّل ايتدم.
اِذَا ثَبَتَ الشَّيْءُ ثَبَتَ بِلَوَازِمِهِ
قاعدهسنجه، شويله بر حقيقت فكره گوروندى كه:
مادام بتون عالملرڭ ربّى، إنسانلرى مخاطب إتّخاذ ايدوب، عموم موجوداتله قونوشور و شو رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، او خطابِ عزّتى، نوعِ بشره بلكه عموم ذىروحه و ذىشعوره تبليغ ايدييور. ايشته بتون ماضى و مستقبل، زمانِ حاضر حكمنه گچدى؛ بتون نوعِ بشر بر مجلسده، صفلرى مختلف بر جماعت شكلنده اولارق؛ او خطاب، او صورتله اونلره ايديلييور. او وقت هر بر آياتِ قرآنيه؛ غايت حشمتلى و وسعتلى بر مقامدن، غايت كثرتلى و مختلف و أهمّيتلى مخاطبندن، نهايتسز عظمت و جلال صاحبى متكلّمِ أزليدن و مقامِ محبوبيتِ عظما صاحبى ترجمانِ عالىشانندن آلديغى بر قوّت، علويت، جزالت و بلاغت ايچنده؛ پارلاق، هم پك پارلاق بر نورِ إعجازى ايچنده گوردم. او وقت، دگل عموم قرآن؛ يا بر سوره، ياخود بر آيت، بلكه هر بر كلمهسى برر معجزه حكمنه گچدى: "الحمد ِللّٰهِ على نوُرِ الايمان و القرآن" ديدم. او عينِ حقيقت اولان خيالدن "نَعْبُدُ" نوننه گيرديگم گبى چيقدم و آڭلادم كه: قرآنڭ دگل آيتلرى، كلمهلرى، بلكه نُونِ نَعْبُدُ گبى بعض حرفلرى دخى مهمّ حقيقتلرڭ نورلى آناختارلريدر.
— 570 —
قلب و خيال، او نُونِ نَعْبُدُدن چيقدقدن صوڭره، عقل قارشيلرينه چيقدى، ديدى: "بن ده حصّه ايسترم. سزڭ گبى اوچامام. آياقلرم دليلدر، حجّتدر. عين نَعْبُدُ و نَسْتَعِينُ ده، معبود و مستعان اولان خالقه گيدن يولى گوسترمك لازمدر كه، سزڭ ايله گلهبيلهيم."
او وقت قلبه شويله گلدى كه: دى او متحيّر عقله:
باق كائناتدهكى بتون موجوداته؛ ذىحيات اولسون، جامد اولسون، كمالِ إطاعت و إنتظام ايله وظيفه صورتنده عبوديتلرى وار. بر قسمى شعورسز، حسسز اولدقلرى حالده، غايت شعوركارانه، إنتظامپرورانه و عبوديتكارانه وظيفه گورويورلر. ديمك بر معبودِ بِالحق و بر آمرِ مطلق واردر كه، بونلرى عبادته سَوق ايدوب إستخدام ايدييور.
هم باق، بتون موجوداته، خصوصًا ذىحيات اولانلره.. هر برينڭ غايت كثرتلى و غايت متنوّع إحتياجاتى وار و وجود و بقاسنه لازم پك كثرتلى، مختلف مطلوبلرى وار؛ أڭ كوچگنه أللرى اولاشماز، قدرتلرى يتيشمز. حالبوكه او حدسز مطلبلرى، اومماديغى يردن، وقتِ مناسبده، منتظمًا اونلرڭ أللرينه ويريلييور و بِالمشاهده گورونويور.
ايشته شو موجوداتڭ بو حدسز فقر و إحتياجاتى و بو فوق العاده إعاناتِ غيبيه و إمداداتِ رحمانيه بِالبداهه گوسترر كه: بر غنىِّ مطلق و كريمِ مطلق و قديرِ مطلق اولان بر حامى و رازقلرى واردر كه، هر شى و هر ذىحيات اوندن إستعانه ايدر، مدد بكلهيور. معنًا اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ دير. او وقت عقل، " آمنّا و صدّقنا" ديدى.
— 571 —
يدنجى نكته:صوڭره او حالده
اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ صِرَاطَ الَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ
ديديگم وقت، باقدم كه: ماضى طرفنه گوچوب گيدن قافلهِٔ بشر ايچنده غايت نورانى، پارلاق أنبيا، صدّيقين، شهدا، أوليا، صالحين قافلهلرينى گوردم كه، إستقبال ظلماتنى طاغيتوب، أبده گيدن يولده بر جادّهِٔ كبراىِ مستقيمده گيدييورلر. بو كلمه بنى او قافلهيه إلتحاق ايتمك ايچون يول گوسترييور، بلكه إلتحاق ايتديرييور. بردن، فسبحان اللّٰه ديدم. ظلماتِ إستقبالى تنوير ايدن و كمالِ سلامتله گيدن بو نورانى قافلهِٔ عظمايه إلتحاق ايتمهمك، نه قدر خسارت و هلاكت اولديغنى ذرّه مقدار شعورى اولان بيلمسى لازم. عجبا بدعهلرى ايجاد ايتمكله او قافلهِٔ عظمادن إنحراف ايدن؛ نرهدن نور بولابيلير، هانگى يولدن گيدهبيلير؟
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، رهبريمز فرمان ايتمش كه:
كُلُّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ وَ كُلُّ ضَلَالَةٍ فِى النَّارِ
عجبا بو فرمانِ قطعىيه قارشى علماء السوء تعبيرينه لايق بعض بدبختلر هانگى مصلحتى بولويورلر، هانگى فتوايى ويرييورلر كه؛ لزومسز، ضررلى بر صورتده شعائرِ إسلاميهنڭ بديهياتنه قارشى گلييورلر؛ تبديلى قابل گورويورلر؟ اولسه اولسه، موقّت بر جلوهِٔ معنادن گلن بر إنتباهِ موقّت، او علماءِ سوئى آلداتمشدر. مثلا: ناصلكه بر حيوانڭ وياخود بر ميوهنڭ دريسى صويولسه، موقّت بر ظرافت گوسترر؛ فقط آز بر زمانده او ظريف أت و او گوزل ميوه، او يبانى و پاسلى و كثيف و عارضى درى آلتنده سياهلانير، تعفّن ايدر. اويله ده شعائرِ إسلاميهدهكى تعبيراتِ نبويه و إلٰهيه، حياتدار و ثوابدار بر جلد، بر درى حكمندهدر. اونلرڭ صويولمسيله، معانيدهكى بر نورانيت، موقّةً چيپلاق (بر درجه) گورونور؛ فقط جلددن جدا اولمش بر ميوه گبى، او مبارك معنالرڭ روحلرى اوچار،
— 572 —
ظلمتلى قلب و قفالرده بشرى پوستنى بيراقوب گيدر.. نور اوچار، دومانى قالير. هر نه ايسه...
سكزنجى نكته:
بوڭا دائر بر دستورِ حقيقتى بيان ايتمك لازم. شويله كه:
ناصل "حقوقِ شخصيه" و بر نوع حقوق اللّٰه صاييلان "حقوقِ عموميه" ناميله ايكى نوع حقوق وار؛ اويله ده: مسائلِ شرعيهده بر قسم مسائل، أشخاصه تعلّق ايدر؛ بر قسم، عمومه، عموميت إعتباريله تعلّق ايدر كه؛ اونلره "شعائرِ إسلاميه" تعبير ايديلير. بو شعائرڭ عمومه تعلّقى جهتيله عموم اونده حصّهداردر. عمومڭ رضاسى اولمازسه اونلره ايليشمك، عمومڭ حقوقنه تجاوزدر. او شعائرڭ أڭ جزئيسى (سنّت قبيلندن بر مسئلهسى) أڭ بيوك بر مسئله حكمنده نظرِ أهمّيتدهدر. طوغريدن طوغرىيه عموم عالمِ إسلامه تعلّق ايتديگى گبى؛ عصرِ سعادتدن شيمدىيه قدر بتون أعاظمِ إسلامڭ باغلانديغى او نورانى زنجيرلرى قوپارمغه، تخريب و تحريف ايتمگه چاليشانلر و يارديم ايدنلر دوشونسونلر كه، نه قدر دهشتلى بر خطايه دوشويورلر. و ذرّه مقدار شعورلرى وارسه، تيترهسينلر!..
طوقوزنجى نكته:
مسائلِ شريعتدن بر قسمنه "تَعبُّدى" دينيلير؛ عقلڭ محاكمهسنه باغلى دگلدر؛ أمر اولديغى ايچون ياپيلير. علّتى، أمردر.
بر قسمنه "مَعقولُ المعنا" تعبير ايديلير. يعنى: بر حكمت و بر مصلحتى وار كه، او حكمڭ تشريعنه مرجّح اولمش؛ فقط سبب و علّت دگل. چونكه حقيقى علّت، أمر و نهىِ إلٰهيدر.
شعائرڭ تَعبُّدى قسمى؛ حكمت و مصلحت اونى تغيير ايدهمز، تَعبُّديلك جهتى ترجّح ايدييور، اوڭا ايليشيلمز. يوز بيڭ مصلحت گلسه اونى تغيير ايدهمز.
— 573 —
اويله ده: "شعائرڭ فائدهسى، يالڭز معلوم مصالحدر" دينيلمز و اويله بيلمك خطادر. بلكه او مصلحتلر ايسه، چوق حكمتلرندن بر فائدهسى اولابيلير. مثلا برى ديسه: "أذانڭ حكمتى، مسلمانلرى نمازه چاغيرمقدر؛ شو حالده بر تفنك آتمق كافيدر." حالبوكه او ديوانه بيلمز كه، بيڭلر مصلحتِ أذانيه ايچنده او بر مصلحتدر. تفنك سسى، او مصلحتى ويرسه؛ عجبا نوعِ بشر نامنه، ياخود او شهر أهاليسى نامنه، خلقتِ كائناتڭ نتيجهِٔ عظماسى و نوعِ بشرڭ نتيجهِٔ خلقتى اولان إعلانِ توحيد و ربوبيتِ إلٰهيهيه قارشى إظهارِ عبوديته واسطه اولان أذانڭ يرينى ناصل طوتهجق؟
الحاصل:جهنّم لزومسز دگل؛ چوق ايشلر وار كه، بتون قوّتيله "ياشاسين جهنّم!" دير. جنّت دخى اوجوز دگلدر، مهمّ فيآت ايستر.
لَا يَسْتَوِى اَصْحَابُ النَّارِ وَ اَصْحَابُ الْجَنَّةِ اَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائِزُونَ إلخ...
٭ ٭ ٭
— 574 —
ايكنجى رساله اولان ايكنجى قسم
رمضانِ شريفه دائردر
(برنجى قسمڭ آخرنده شعائرِ إسلاميهدن بر نبذه بحث ايديلديگندن شعائرڭ ايچنده أڭ پارلاق و محتشم اولان رمضانِ شريفه دائر اولان بو ايكنجى قسمده، بر قسم حكمتلرى ذكر ايديلهجكدر.
بو ايكنجى قسم، رمضانِ شريفڭ پك چوق حكمتلرندن طوقوز حكمتى بيان ايدن "طوقوز نكته"در.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِى اُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْاٰنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَ بَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدٰى وَ الْفُرْقَانِ
برنجى نكته:
رمضانِ شريفدهكى صوم، إسلاميتڭ أركانِ خمسهسنڭ برنجيلرندندر. هم شعائرِ إسلاميهنڭ أعظملرندندر.
ايشته رمضانِ شريفدهكى اوروجڭ چوق حكمتلرى؛ هم جنابِ حقّڭ ربوبيتنه، هم إنسانڭ حياتِ إجتماعيهسنه، هم حياتِ شخصيهسنه، هم نفسڭ تربيهسنه، هم نعمِ إلٰهيهنڭ شكرينه باقار حكمتلرى وار.
— 575 —
جنابِ حقّڭ ربوبيتى نقطهسنده اوروجڭ چوق حكمتلرندن بر حكمتى شودر كه:
جنابِ حق زمين يوزينى بر سفرهِٔ نعمت صورتنده خلق ايتديگى و بتون أنواعِ نعمتى او سفرهده
مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ
بر طرزده او سفرهيه ديزديگى جهتله، كمالِ ربوبيتنى و رحمانيت و رحيميتنى او وضعيتله إفاده ايدييور. إنسانلر غفلت پردهسى آلتنده و أسباب دائرهسنده او وضعيتڭ إفاده ايتديگى حقيقتى تام گورهمييور، بعضًا اونوتويور. رمضانِ شريفده ايسه، أهلِ ايمان بردن منتظم بر اوردو حكمنه گچر. سلطانِ أزلينڭ ضيافتنه دعوت ايديلمش بر صورتده آقشامه ياقين "بيورڭز" أمرينى بكلهيورلر گبى بر طورِ عبوديتكارانه گوسترمهلرى، او شفقتلى و حشمتلى و كلّيتلى رحمانيته قارشى، وسعتلى و عظمتلى و إنتظاملى بر عبوديتله مقابله ايدييورلر. عجبا بويله علوى عبوديته و شرفِ كرامته إشتراك ايتمهين إنسانلر إنسان إسمنه لايق ميدرلر؟
ايكنجى نكته:
رمضانِ مبارگڭ صومى، جنابِ حقّڭ نعمتلرينڭ شكرينه باقديغى جهتله، چوق حكمتلرندن بر حكمتى شودر كه: برنجى سوزده دينيلديگى گبى، بر پادشاهڭ مطبخندن بر طبلهجينڭ گتيرديگى طعاملر بر فيآت ايستر. طبلهجىيه بخشيش ويريلديگى حالده، چوق قيمتدار اولان او نعمتلرى قيمتسز ظن ايدوب اونى إنعام ايدنى طانيمهمق نهايت درجهده بر بلاهت اولديغى گبى، جنابِ حق حدسز أنواعِ نعمتنى نوعِ بشره زمين يوزنده نشر ايتمش. اوڭا مقابل، او نعمتلرڭ فيآتى اولارق، شكر ايستهيور. او نعمتلرڭ ظاهرى أسبابى و أصحابى، طبلهجى حكمندهدرلر. او طبلهجيلره بر فيآت ويرييورز، اونلره منّتدار اولويورز؛ حتّى مستحق اولمادقلرى پك چوق فضله حرمت و تشكّرى ايدييورز. حالبوكه منعمِ حقيقى، او أسبابدن حدسز درجهده او نعمت واسطهسيله شكره لايقدر. ايشته
— 576 —
اوڭا تشكّر ايتمك؛ او نعمتلرى طوغريدن طوغرىيه اوندن بيلمك، او نعمتلرڭ قيمتنى تقدير ايتمك و او نعمتلره كندى إحتياجنى حسّ ايتمكله اولور.
ايشته رمضانِ شريفدهكى اوروج، حقيقى و خالص، عظمتلى و عمومى بر شكرڭ آناختاريدر. چونكه سائر وقتلرده مجبوريت تحتنده اولميان إنسانلرڭ چوغى، حقيقى آجلق حسّ ايتمدكلرى زمان، چوق نعمتلرڭ قيمتنى درك ايدهمييور. قورو بر پارچه أكمك، طوق اولان آدملره، خصوصًا زنگين اولسه، اوندهكى درجهِٔ نعمت آڭلاشيلمييور. حالبوكه إفطار وقتنده او قورو أكمك، بر مؤمنڭ نظرنده چوق قيمتدار بر نعمتِ إلٰهيه اولديغنه قوّهِٔ ذائقهسى شهادت ايدر. پادشاهدن تا أڭ فقرايه قدر هركس، رمضانِ شريفده او نعمتلرڭ قيمتلرينى آڭلامقله بر شكرِ معنوىيه مظهر اولور. هم گوندوزدهكى يمكدن ممنوعيتى جهتيله؛ "او نعمتلر بنم ملكم دگل. بن بونلرڭ تناولنده حرّ دگلم؛ ديمك باشقهسنڭ ماليدر و إنعاميدر. اونڭ أمرينى بكلهيورم." دييه نعمتى نعمت بيلير؛ بر شكرِ معنوى ايدر. ايشته بو صورتله اوروج، چوق جهتلرله حقيقى وظيفهِٔ إنسانيه اولان شكرڭ آناختارى حكمنه گچر.
اوچنجى نكته:
اوروج، حياتِ إجتماعيهِٔ إنسانيهيه باقديغى جهتله چوق حكمتلرندن بر حكمتى شودر كه: إنسانلر، معيشت جهتنده مختلف بر صورتده خلق ايديلمشلر. جنابِ حق او إختلافه بناءً، زنگينلرى فقرالرڭ معاونتنه دعوت ايدييور. حالبوكه زنگينلر، فقارانڭ آجينهجق آجى حاللرينى و آجلقلرينى، اوروجدهكى آجلقله تام حسّ ايدهبيليرلر. أگر اوروج اولمازسه، نفسپرست چوق زنگينلر بولونهبيلير كه، آجلق و فقيرلك نه قدر أليم و اونلر شفقته نه قدر محتاج اولديغنى إدراك ايدهمز. بو جهتده إنسانيتدهكى همجنسنه شفقت ايسه، شكرِ حقيقينڭ بر أساسيدر. هانگى فرد اولورسه اولسون، كندندن بر جهتده داها فقيرى بولابيلير. اوڭا قارشى شفقته مكلّفدر. أگر نفسنه آجلق چكديرمك مجبوريتى
— 577 —
اولمازسه، شفقت واسطهسيله معاونته مكلّف اولديغى إحسانى و يارديمى ياپاماز؛ ياپسه ده تام اولاماز. چونكه حقيقى او حالتى كندى نفسنده حسّ ايتمييور.
دردنجى نكته:
رمضانِ شريفدهكى اوروج، نفسڭ تربيهسنه باقديغى جهتندهكى چوق حكمتلرندن بر حكمتى شودر كه: نفس، كندينى حرّ و سربست ايستر و اويله تلقّى ايدر. حتّى موهوم بر ربوبيت و كيف مايشاء حركتى، فطرى اولارق آرزو ايدر. حدسز نعمتلرله تربيه اولونديغنى دوشونمك ايستهمييور. خصوصًا دنياده ثروت و إقتدارى ده وارسه، غفلت دخى يارديم ايتمش ايسه؛ بتون بتون غاصبانه، خيرسزجهسنه نعمتِ إلٰهيهيى حيوان گبى يوتار.
ايشته رمضانِ شريفده أڭ زنگيندن أڭ فقيره قدر هركسڭ نفسى آڭلار كه: كنديسى مالك دگل، مملوكدر؛ حرّ دگل، عبددر. أمر اولونمازسه أڭ عادى و أڭ راحت شيئى ده ياپاماز، ألنى صويه اوزاتاماز دييه موهوم ربوبيتى قيريلير، عبوديتى طاقينير، حقيقى وظيفهسى اولان شكره گيرر.
بشنجى نكته:
رمضانِ شريفڭ اوروجى، نفسڭ تهذيبِ أخلاقنه و سركشانه معاملهلرندن واز گچمهسى جهتنه باقديغى نقطهسندهكى چوق حكمتلرندن بريسى شودر كه: نفسِ إنسانيه غفلتله كندينى اونوتويور. ماهيتندهكى حدسز عجزى، نهايتسز فقرى، غايت درجهدهكى قصورينى گورهمز و گورمك ايستهمز. هم نه قدر ضعيف و زواله معروض و مصيبتلره هدف بولونديغنى و چابوق بوزولور طاغيلير أت و كميكدن عبارت اولديغنى دوشونمز. عادتا پولاطدن بر وجودى وار گبى، لا يموتانه كندينى أبدى تخيّل ايدر گبى دنيايه صالديرر. شديد بر حرص و طمع ايله و شدّتلى علاقه و محبّت ايله دنيايه آتيلير. هر لذّتلى و منفعتلى شيلره باغلانير. هم كندينى كمالِ شفقتله تربيه ايدن خالقنى اونوتور. هم نتيجهِٔ حياتنى و حياتِ اُخرويهسنى دوشونمز؛ أخلاقِ سيّئه ايچنده يووارلانير.
— 578 —
ايشته رمضانِ شريفدهكى اوروج؛ أڭ غافللره و متمرّدلره، ضعفنى و عجزينى و فقرينى إحساس ايدييور. آجلق واسطهسيله معدهسنى دوشونويور. معدهسندهكى إحتياجنى آڭلار. ضعيف وجودى، نه درجه چوروك اولديغنى خاطرلايور. نه درجه مرحمته و شفقته محتاج اولديغنى درك ايدر. نفسڭ فرعونلغنى بيراقوب، كمالِ عجز و فقر ايله درگاهِ إلٰهيهيه إلتجاعه بر آرزو حسّ ايدر و بر شكرِ معنوى أليله رحمت قپوسنى چالمغه حاضرلانير. أگر غفلت قلبنى بوزمامش ايسه...
آلتنجى نكته:
رمضانِ شريفڭ صيامى، قرآنِ حكيمڭ نزولنه باقديغى جهتله و رمضانِ شريف، قرآنِ حكيمڭ أڭ مهمّ زمانِ نزولى اولديغى جهتندهكى چوق حكمتلرندن بريسى شودر كه: قرآنِ حكيم، مادام شهرِ رمضانده نزول ايتمش؛ او قرآنڭ زمانِ نزولنى إستحضار ايله او سماوى خطابى حسنِ إستقبال ايتمك ايچون رمضانِ شريفده نفسڭ حاجاتِ سفليهسندن و مالايعنيات حالاتدن تجرّد و أكل و شربڭ تركيله مَلكيت وضعيتنه بڭزهمك و بر صورتده او قرآنى يڭى نازل اولويور گبى اوقومق و ديڭلهمك و اوندهكى خطاباتِ إلٰهيهيى گويا گلديگى آنِ نزولنده ديڭلهمك و او خطابى رسولِ أكرم (عصم)دن ايشيدييور گبى ديڭلهمك، بلكه حضرتِ جبرائيلدن، بلكه متكلّمِ أزليدن ديڭلهيور گبى بر قدسى حالته مظهر اولور. و كنديسى ترجمانلق ايدوب باشقهسنه ديڭلتديرمك و قرآنڭ حكمتِ نزولنى بر درجه گوسترمكدر.
أوت رمضانِ شريفده گويا عالمِ إسلام بر مسجد حكمنه گچييور؛ اويله بر مسجد كه، ميليونلرله حافظلر، او مسجدِ أكبرڭ كوشهلرنده او قرآنى، او خطابِ سماوىيى أرضليلره ايشيتديرييورلر. هر رمضان
شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِى اُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْاٰنُ
آيتنى، نورانى پارلاق بر طرزده گوسترييور. رمضان، قرآن آيى اولديغنى إثبات ايدييور. او جماعتِ عظمانڭ سائر أفرادلرى، بعضلرى خشوع ايله او
— 579 —
حافظلرى ديڭلرلر. ديگرلرى، كندى كندينه اوقورلر. شويله بر وضعيتدهكى بر مسجدِ مقدّسده، نفسِ سفلينڭ هوساتنه تابع اولوب، يمك ايچمك ايله او وضعيتِ نورانيدن چيقمق نه قدر چركين ايسه و او مسجددهكى جماعتڭ معنوى نفرتنه نه قدر هدف ايسه؛ اويله ده رمضانِ شريفده أهلِ صيامه مخالفت ايدنلر ده، او درجه عموم او عالمِ إسلامڭ معنوى نفرتنه و تحقيرينه هدفدر.
يدنجى نكته:
رمضانڭ صيامى، دنياده آخرت ايچون زراعت و تجارت ايتمگه گلن نوعِ إنسانڭ قزانجنه باقديغى جهتدهكى چوق حكمتلرندن بر حكمتى شودر كه: رمضانِ شريفده ثوابِ أعمال، بره بيڭدر. قرآنِ حكيمڭ نصِّ حديث ايله هر بر حرفنڭ اون ثوابى وار؛ اون حسنه صاييلير، اون ميوهِٔ جنّت گتيرر. رمضانِ شريفده هر بر حرفڭ، اون دگل بيڭ و آيت الكرسى گبى آيتلرڭ هر بر حرفى بيڭلر و رمضانِ شريفڭ جمعهلرنده داها زيادهدر. و ليلهِٔ قدرده اوتوز بيڭ حسنه صاييلير. أوت هر بر حرفى اوتوز بيڭ باقى ميوهلر ويرن قرآنِ حكيم، اويله بر نورانى شجرهِٔ طوبٰى حكمنه گچييور كه؛ ميليونلرله او باقى ميوهلرى، رمضانِ شريفده مؤمنلره قزانديرر. ايشته گل، بو قدسى، أبدى، كارلى تجارته باق، سير ايت و دوشون كه: بو حروفاتڭ قيمتنى تقدير ايتمهينلر نه درجه حدسز بر خسارتده اولديغنى آڭلا!
ايشته رمضانِ شريف عادتا بر آخرت تجارتى ايچون غايت كارلى بر مشهر، بر پازاردر. و اُخروى حاصلات ايچون، غايت منبت بر زميندر. و نشو و نماءِ أعمال ايچون، بهاردهكى ماهِ نيساندر. سلطنتِ ربوبيتِ إلٰهيهيه قارشى عبوديتِ بشريهنڭ رسمِ گچيد ياپماسنه أڭ پارلاق، قدسى بر بايرام حكمندهدر. و اويله اولديغندن، ييمك ايچمك گبى نفسڭ غفلتله حيوانى حاجاتنه و مالايعنى و هواپرستانه مشتهياته گيرمهمك ايچون اوروجله مكلّف اولمش. گويا موقّةً حيوانيتدن چيقوب مَلكيت وضعيتنه وياخود آخرت تجارتنه گيرديگى ايچون، دنيوى حاجاتنى
— 580 —
موقّةً بيراقمقله، اُخروى بر آدم و تجسّدًا تظاهر ايتمش بر روح وضعيتنه گيرهرك؛ صومى ايله، صمديته بر نوع آيينهدارلق ايتمكدر. أوت رمضانِ شريف؛ بو فانى دنياده، فانى عمر ايچنده و قيصه بر حياتده باقى بر عمر و اوزون بر حياتِ باقيهيى تضمّن ايدر، قزانديرر.
أوت بر تك رمضان، سكسان سنه بر عمر ثمراتنى قزانديرابيلير. ليلهِٔ قدر ايسه، نصِّ قرآن ايله بيڭ آيدن داها خيرلى اولديغى بو سرّه بر حجّتِ قاطعهدر. أوت ناصلكه بر پادشاه، مدّتِ سلطنتنده بلكه هر سنهده، يا جلوسِ همايون ناميله وياخود باشقه بر شعشعهلى جلوهِٔ سلطنتنه مظهر بعض گونلرى بايرام ياپار. رعيتنى، او گونده عمومى قانونلر دائرهسنده دگل؛ بلكه خصوصى إحساناتنه و پردهسز حضورينه و خاص إلتفاتنه و فوق العاده إجراآتنه و طوغريدن طوغرىيه لايق و صادق ملّتنى، خاص توجّهنه مظهر ايدر. اويله ده: أزل و أبد سلطانى اولان اون سكز بيڭ عالمڭ پادشاهِ ذو الجلالى؛ او اون سكز بيڭ عالمه باقان، توجّه ايدن فرمانِ عالىشانى اولان قرآنِ حكيمى رمضانِ شريفده إنزال أيلهمش. ألبته او رمضان، مخصوص بر بايرامِ إلٰهى و بر مشهرِ ربّانى و بر مجلسِ روحانى حكمنه گچمك، مقتضاىِ حكمتدر. مادام رمضان او بايرامدر؛ ألبته بر درجه، سفلى و حيوانى مشاغلدن إنسانلرى چكمك ايچون اوروجه أمر ايديلهجك.
و او اوروجڭ أكملى ايسه: معده گبى بتون طويغولرى؛ گوزى، قولاغى، قلبى، خيالى، فكرى گبى جهازاتِ إنسانيهيه دخى بر نوع اوروج طوتديرمقدر. يعنى: محرّماتدن، مالايعنياتدن چكمك و هر بريسنه مخصوص عبوديته سَوق ايتمكدر. مثلا: ديلنى يالاندن، غيبتدن و غليظ تعبيرلردن آييرمقله اوڭا اوروج طوتديرمق. و او لسانى، تلاوتِ قرآن و ذكر و تسبيح و صلوات و إستغفار گبى شيلرله مشغول ايتمك... مثلا: گوزينى نامحرمه باقمقدن و قولاغنى فنا شيلرى
— 581 —
ايشيتمكدن منع ايدوب، گوزينى عبرته و قولاغنى حق سوز و قرآن ديڭلهمگه صرف ايتمك گبى سائر جهازاته ده بر نوع اوروج طوتديرمقدر. ذاتًا معده أڭ بيوك بر فابريقه اولديغى ايچون، اوروج ايله اوڭا تعطيلِ أشغال ايتديريلسه، باشقه كوچك تزگاهلر قولايجه اوڭا إتّباع ايتديريلهبيلير.
سكزنجى نكته:
رمضانِ شريف، إنسانڭ حياتِ شخصيهسنه باقديغى جهتندهكى چوق حكمتلرندن بر حكمتى شودر كه:
إنسانه أڭ مهمّ بر علاج نوعندن مادّى و معنوى بر پرهيزدر و طبًّا بر حميهدر كه: إنسانڭ نفسى، يمك ايچمك خصوصنده كيف مايشاء حركت ايتدكجه، هم شخصڭ مادّى حياتنه طبًّا ضرر ويرديگى گبى؛ هم حلال حرام ديمهيوب راست گلن شيئه صالديرمق، عادتا معنوى حياتنى ده زهرلر. داها قلبه و روحه إطاعت ايتمك، او نفسه گوچ گلير. سركشانه ديزگيننى ألنه آلير. داها إنسان اوڭا بينهمز، او إنسانه بينر. رمضانِ شريفده اوروج واسطهسيله بر نوع پرهيزه آليشير؛ رياضته چاليشير و أمر ديڭلهمگى اوگرنير. بيچاره ضعيف معدهيه ده، هضمدن أوّل يمك يمك اوزرينه طولديرمق ايله خستهلقلرى جلب ايتمز. و أمر واسطهسيله حلالى ترك ايتديگى جهتله، حرامدن چكينمك ايچون عقل و شريعتدن گلن أمرى ديڭلهمگه قابليت پيدا ايدر. حياتِ معنويهيى بوزمامغه چاليشير.
هم إنسانڭ أكثريتِ مطلقهسى آجلغه چوق دفعه مبتلا اولور. صبر و تحمّل ايچون بر إدمان ويرن آجلق، رياضته محتاجدر. رمضانِ شريفدهكى اوروج اون بش ساعت، سحورسز ايسه يگرمى درت ساعت دوام ايدن بر مدّت آجلغه صبر و تحمّل و بر رياضتدر و بر إدماندر. ديمك، بشرڭ مصيبتنى ايكيلشديرن صبرسزلغڭ و تحمّلسزلگڭ بر علاجى ده اوروجدر.
— 582 —
هم او معده فابريقهسنڭ چوق خدمهلرى وار. هم اونڭله علاقهدار چوق جهازاتِ إنسانيه وار. نفس، أگر موقّت بر آيڭ گوندوز زماننده تعطيلِ أشغال ايتمزسه؛ او فابريقهنڭ خدمهلرينڭ و او جهازاتڭ خصوصى عبادتلرينى اونلره اونوتديرر، كنديله مشغول ايدر، تحكّمى آلتنده بيراقير. او سائر جهازاتِ إنسانيهيى ده، او معنوى فابريقه چرخلرينڭ گورولتيسى و دومانلريله مشوّش ايدر. نظرِ دقّتلرينى دائما كندينه جلب ايدر. علوى وظيفهلرينى موقّةً اونوتديرر. اوندندر كه؛ أسكيدن بَرى چوق أهلِ ولايت، تكمّل ايچون رياضته، آز يمك و ايچمگه كنديلرينى آليشديرمشلر. فقط رمضانِ شريف اوروجيله او فابريقهنڭ خدمهلرى آڭلارلر كه؛ صِرف او فابريقه ايچون ياراديلمامشلر. و سائر جهازات، او فابريقهنڭ سفلى أگلنجهلرينه بدل، رمضانِ شريفده مَلكى و روحانى أگلنجهلرده تلذّذ ايدرلر، نظرلرينى اونلره ديكرلر. اونڭ ايچوندر كه؛ رمضانِ شريفده مؤمنلر، درجاتنه گوره آيرى آيرى نورلره، فيضلره، معنوى سرورلره مظهر اولويورلر. قلب و روح، عقل، سرّ گبى لطائفڭ او مبارك آيده اوروج واسطهسيله چوق ترقّيات و تفيّضلرى واردر. معدهنڭ آغلامهسنه رغمًا، اونلر معصومانه گولويورلر.
طوقوزنجى نكته:
رمضانِ شريفڭ اوروجى، طوغريدن طوغرىيه نفسڭ موهوم ربوبيتنى قيرمق و عجزينى گوسترمكله عبوديتنى بيلديرمك جهتندهكى حكمتلرندن بر حكمتى شودر كه:
نفس ربّيسنى طانيمق ايستهمييور، فرعونانه كندى ربوبيت ايستهيور. نه قدر عذابلر چكديريلسه، او طمار اونده قالير. فقط آجلقله او طمارى قيريلير. ايشته رمضانِ شريفدهكى اوروج طوغريدن طوغرىيه نفسڭ فرعونلق جبههسنه ضربه وورور، قيرار. عجزينى، ضعفنى، فقرينى گوسترر. عبد اولديغنى بيلديرر.
— 583 —
حديثڭ روايتلرنده واردر كه: جنابِ حق نفسه ديمش كه: "بن نهيم، سن نهسڭ؟" نفس ديمش: "بن بنم، سن سنسڭ!" عذاب ويرمش، جهنّمه آتمش، ينه صورمش. ينه ديمش: "أنا أنا، اَنتَ اَنتَ." هانگى نوع عذابى ويرمش، أنانيتدن واز گچمهمش. صوڭره آجلق ايله عذاب ويرمش، يعنى آج بيراقمش. ينه صورمش: "مَنْ اَنَا وَمَا اَنْتَ؟" نفس ديمش:
اَنْتَ رَبِّى الرَّحِيمُ وَ اَنَا عَبْدُكَ الْعَاجِزُ
يعنى: "سن بنم ربِّ رحيممسڭ، بن سنڭ عاجز بر عبديڭم."
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ صَلَاةً تَكُونُ لَكَ رِضَاءً وَ لِحَقِّهِ اَدَاءً بِعَدَدِ ثَوَابِ قِرَائَةِ حُرُوفِ الْقُرْاٰنِ فِى شَهْرِ رَمَضَانَ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ وَ سَلِّمْ
سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ وَ سَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ وَ الْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ اٰمِينَ
إعتذار:شو ايكنجى قسم، قرق دقيقهده سرعتله يازيلماسندن، بن و مسودّه يازان كاتب ايكيمز ده خسته اولديغمزدن، ألبته ايچنده مشوّشيت و قصور بولونهجقدر. نظرِ مسامحه ايله باقمهلرينى إخوانلريمزدن بكلرز. مناسب گوردكلرينى تصحيح ايدهبيليرلر.
٭ ٭ ٭
— 584 —
اوچنجى رساله اولان اوچنجى قسم
(قرآنِ معجز البيانڭ ايكى يوز أقسامِ إعجازيهسندن نقشى بر قسمنى گوسترهجك بر طرزده، قرآنِ عظيم الشانى، حافظ عثمان خطّيله تعيّن ايدن و آيتِ مداينه مقياس طوتولان صحيفهلرى و سورهِٔ إخلاص واحدِ قياسى طوتولان سطرلرى محافظه ايتمكله برابر، او نقشِ إعجازى گوسترمك طرزنده بر قرآن يازمغه دائر مهمّ بر نيّتمى؛ خدمتِ قرآندهكى قارداشلريمڭ نظرلرينه عرض ايدوب مشورت ايتمك و اونلرڭ فكرلرينى إستمزاج ايتمك و بنى ايقاظ ايتمك ايچون شو قسمى يازدم، اونلره مراجعت ايدييورم. شو اوچنجى قسم "طوقوز مسئله"در.)
برنجى مسئله:
قرآنِ عظيم الشانڭ أنواعِ إعجازى قرقه بالغ اولديغى، إعجازِ قرآن نامندهكى يگرمى بشنجى سوزده برهانلريله إثبات ايديلمش. بعض أنواعى تفصيلًا، بر قسمى إجمالًا معنّدلره قارشى دخى گوستريلمش.
هم قرآنڭ إعجازى، طبقاتِ إنسانيهده قرق طبقهيه قارشى آيرى آيرى إعجازينى گوسترديگى، اون طوقوزنجى مكتوبڭ اون سكزنجى إشارتنده بيان ايديلمش و او طبقاتڭ اون قسمنڭ آيرى آيرى حصّهِٔ إعجازيهلرينى إثبات ايتمش. سائر اوتوز طبقهِٔ آخَر، أهلِ ولايتڭ مختلف مشربلر أصحابنه و علومِ متنوّعهنڭ آيرى آيرى أصحابلرينه آيرى آيرى إعجازينى گوسترديگنى، اونلرڭ علم اليقين، عين اليقين، حقّ اليقين درجهسنده قرآن حق كلام اللّٰه اولديغنى، ايمانِ تحقيقيلرى گوسترمشلر. ديمك هر برى، آيرى آيرى بر طرزده بر وجهِ إعجازينى گورمشلر. أوت أهلِ معرفت بر ولينڭ فهم ايتديگى إعجاز ايله، أهلِ عشق بر ولينڭ مشاهده ايتديگى جمالِ إعجاز بر اولماديغى گبى؛ مختلف مشاربه گوره جمالِ إعجازڭ
— 585 —
جلوهلرى دگيشير. بر علمِ اصول الدين علّامهسنڭ و بر إمامنڭ گورديگى وجهِ إعجاز ايله فروعاتِ شريعتدهكى بر مجتهدڭ گورديگى وجهِ إعجاز بر دگل و هكذا... بونلرڭ تفصيلًا آيرى آيرى وجوهِ إعجازينى گوسترمك أليمدن گلمييور. حوصلهم طاردر، إحاطه ايدهمييور؛ نظرم قيصهدر، گورهمييور. اونڭ ايچون يالڭز اون طبقه بيان ايديلمش، متباقيسى إجمالًا إشارت ايديلمش. شيمدى او طبقهلردن ايكى طبقه، معجزاتِ أحمديه رسالهسنده چوق ايضاحه محتاج ايكن، او وقت پك نقصان قالمشدى.
برنجى طبقه:"قولاقلى طبقه" تعبير ايتديگمز عامى عوام؛ يالڭز قولاق ايله قرآنى ديڭلر، قولاق واسطهسيله إعجازينى آڭلار. يعنى دير: "بو ايشيتديگم قرآن، باشقه كتابلره بڭزهمز. يا بتوننڭ آلتنده اولاجق ويا بتوننڭ فوقنده اولاجق. عمومڭ آلتندهكى شق ايسه كيمسه دييهمز و ديمهمش، شيطان دخى دييهمز. اويله ايسه، عمومڭ فوقندهدر." ايشته بو قدر إجمال ايله اون سكزنجى إشارتده يازيلمشدى. صوڭره اونى ايضاح ايچون يگرمى آلتنجى مكتوبڭ "حجّة القرآن على حزب الشيطان" نامندهكى برنجى مبحثى، او طبقهنڭ إعجازدهكى فهمنى تصوير و إثبات ايدر.
ايكنجى طبقه:گوزلى طبقهسيدر. يعنى: عامى عوامدن وياخود عقلى گوزينه اينمش مادّيونلر طبقهسنه قارشى، قرآنڭ گوز ايله گورونهجك بر إشارتِ إعجازيهسى بولونديغى، اون سكزنجى إشارتده دعوا ايديلمش. و او دعوايى تنوير و إثبات ايتمك ايچون، چوق ايضاحه لزوم واردى. شيمدى آڭلاديغمز مهمّ بر حكمتِ ربّانيه جهتيله او ايضاح ويريلمدى. پك جزئى بر قاچ جزئياتنه إشارت ايديلمشدى. شيمدى او حكمتڭ سرّى آڭلاشيلدى و تأخيرى داها أولٰى اولديغنه قطعى قناعتمز گلدى. شيمدى او طبقهنڭ فهمنى و ذوقنى تسهيل ايتمك ايچون؛
— 586 —
قرق وجوهِ إعجازدن گوز ايله گورولن بر وجهنى، بر قرآنى يازديردق كه او يوزى گوسترسين.
بو اوچنجى قسمڭ متباقى مسئلهلرى ايله دردنجى قسم توافقاته دائر اولديغى ايچون؛ توافقاته دائر اولان فهرسته ايله إكتفا ايديلهرك، بوراده يازيلمامشلردر. يالڭز دردنجى قسمه عائد بر إخطار ايله اوچنجى نكته يازيلمشدر.
إخطار: لفظِ رسولدهكى نكتهِٔ عظيمهنڭ بياننده يوز آلتمش آيت يازيلدى. إشبو آيتلرڭ خاصيتى پك عظيم اولمقله برابر؛ معنا جهتيله بربرينى إثبات و تكميل ايتديگندن، چوق معنيدار اولديغى ايچون، مختلف آياتى حفظ ايتمك ويا اوقومق آرزوسنده بولونانلره بر حزبِ قرآنى اولديغى گبى؛ قرآن كلمهسندهكى نكتهِٔ عظيمهنڭ بياننده، آلتمش طوقوز آياتِ عظيمهنڭ درجهِٔ بلاغتى پك فوق العاده و قوّتِ جزالتى پك علويدر. بو ده ايكنجى بر حزبِ قرآنى اولارق إخوانه توصيه ايديلير. يالڭز قرآن كلمهسى، يدى سلسلهِٔ قرآنده موجود اولوب، عموم او كلمهيى طوتمش، خارج ايكى قالمش. او ايكى ده قرائت معناسنده اولديغندن؛ او خروج، نكتهيه قوّت ويرمشدر. رسول لفظى ايسه او كلمه ايله أڭ زياده مناسبتدار سورهلر ايچنده سورهِٔ محمّد ايله سورهِٔ فتح اولديغندن، او ايكى سورهدن چيقان سلسلهلره حصر ايتديگمزدن، خارج قالان رسول لفظى شيمديلك درج ايديلمهمشدر. وقت مساعده ايتسه، بوندهكى أسرار يازيلهجقدر إن شاء اللّٰه.
اوچنجى نكته:"درت نكته"در.
برنجى نكته:لفظ اللّٰه، مجموعِ قرآنده ايكى بيڭ سكز يوز آلتى دفعه ذكر ايديلمشدر. بسم اللّٰهدهكيلرله برابر لفظِ رحمٰن، يوز أللى طوقوز دفعه؛ لفظِ رحيم،
— 587 —
ايكى يوز يگرمى؛ لفظِ غفور، آلتمش بر؛ لفظِ ربّ، سكز يوز قرق آلتى؛ لفظِ حكيم، سكسان آلتى؛ لفظِ عليم، يوز يگرمى آلتى؛ لفظِ قدير، اوتوز بر؛ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دهكى هو، يگرمى آلتى دفعه ذكر ايديلمشدر.
(حاشيه): قرآندهكى آياتڭ مجموعِ عددى ٦٦٦٦ اولماسى و شو صحيفهده مذكور أسماءِ حسنىنڭ عددى، ٦ رقميله علاقهدار بولونماسى؛ أهمّيتلى بر سرّه إشارت ايدييور. شيمديلك مهمل قالدى.
لفظ اللّٰه عددنده چوق أسرار و نكتهلر وار. أزجمله: لفظ اللّٰه و ربدن صوڭره أڭ زياده ذكر ايديلن رحمٰن، رحيم، غفور و حكيم ايله برابر لفظ اللّٰه، قرآن آيتلرينڭ نصفيدر. هم لفظ اللّٰه و اللّٰه لفظى يرنده ذكر ايديلن لفظِ ربّ ايله برابر، ينه نصفيدر. چندان ربّ لفظى سكز يوز قرق آلتى دفعه ذكر ايديلمش، فقط دقّت ايديلسه، بش يوز كسورى اللّٰه لفظى يرنده ذكر ايديلمش، ايكى يوز كسورى اويله دگلدر.
هم اللّٰه، رحمٰن، رحيم، عليم و لَا اِلٰهَ اِلّا هُوَ دهكى هو عدديله برابر ينه نصفيدر. فرق يالڭز درتدر. و هو يرنده قدير ايله برابر، ينه مجموعِ آياتڭ نصفيدر. فرق طوقوزدر. لفظِ جلالڭ مجموعندهكى نكتهلر چوقدر. يالڭز شيمديلك بو نكته ايله إكتفا ايدييورز.
ايكنجى نكته:سورهلر إعتباريلهدر. اونڭ دخى چوق نكتهلرى وار. بر إنتظام، بر قصد و بر إرادهيى گوسترر بر طرزده توافقاتى واردر.
سورهِٔ بقرهده، آياتڭ عدديله لفظِ جلالڭ عددى بردر. فرق درتدر كه، اللّٰه لفظى يرنده درت هو لفظى وار. مثلا: لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَدهكى هو گبى. اونڭله موافقت تمام اولور. آلِ عمرانده ينه آياتيله لفظِ جلال توافقدهدر، مساويدرلر. يالڭز لفظِ جلال، ايكى يوز طوقوزدر، آيت ايكى يوزدر. فرق طوقوزدر. بويله مزياتِ كلاميهده و بلاغت نكتهلرنده كوچك فرقلر ضرر ويرمز، تقريبى توافقات كافيدر.
— 588 —
سورهِٔ نساء، مائده، أنعام اوچينڭ مجموعِ آيتلرى، مجموعندهكى لفظِ جلالڭ عددينه توافقدهدر. آيتلرڭ عددى درت يوز آلتمش درت، لفظِ جلالڭ عددى درت يوز آلتمش بر؛ بسم اللّٰهدهكى لفظ اللّٰه ايله برابر تام توافقدهدر. هم مثلا: باشدهكى بش سورهنڭ لفظِ جلال عددى؛ سورهِٔ أعراف، أنفال، توبه، يونس، هوددهكى لفظِ جلال عددينڭ ايكى مِثليدر. ديمك بو آخردهكى بش، أوّلكى بشڭ نصفيدر. صوڭره گلن سورهِٔ يوسف، رعد، إبراهيم، حجر، نحل سورهلرندهكى لفظِ جلال عددى، او نصفڭ نصفيدر. صوڭره سورهِٔ إسراء، كهف، مريم، طٰهٰ، أنبيا، حجّ؛
(حاشيه): بو بشر تقسيمات اوزره بر سرّ إنكشاف ايتمشدى. هيچ بريمزڭ خبرى اولمادن شورادهكى آلتى سوره قيد اولمش. شبههمز قالمادى كه؛ غائبدن، إختياريمزڭ خارجنده آلتنجيسى گيرمش؛ تا بو نصفيت سرِّ مهمّى غائب اولماسين.
او نصفڭ نصفنڭ نصفيدر. صوڭره گلن بشر بشر، تقريبًا او نسبتله گيدييور؛ يالڭز بعض كسوراتله فرق وار. اويله فرقلر، بويله مقامِ خطابيده ضرر ويرمز. مثلا: بر قسم يوز يگرمى بر، بر قسمى يوز يگرمى بش، بر قسمى يوز أللى درت، بر قسمى يوز أللى طوقوزدر. صوڭره سورهِٔ زخرفدن باشلايان بش سوره؛ او نصفِ نصفِ نصفڭ نصفنه اينييور. سورهِٔ نجمدن باشلايان بش؛ او نصفِ نصفِ نصفِ نصفڭ نصفيدر؛ فقط تقريبيدر. كوچك كسوراتڭ فرقلرى، بويله مقاماتِ خطابيهده ضرر ويرمز. صوڭره گلن كوچك بشلر ايچنده، اوچ بشلرڭ يالڭز اوچر عدد لفظِ جلالى وار. ايشته بو وضعيت گوسترييور كه: لفظِ جلالڭ عددينه تصادف قاريشمامش، بر حكمت و إنتظام ايله عددلرى تعيين ايديلمش.
لفظ اللّهڭ اوچنجى نكتهسى:صحيفهلر نسبتنه باقار. شويله كه:
بر صحيفهده اولان لفظِ جلال عددى، او صحيفهنڭ صاغ يوزى و او يوزه قارشيكى صحيفهيه و بعضًا صولدهكى قارشيكى صحيفه و قارشينڭ آرقه يوزينه
— 589 —
باقار. بن كندى نسخهِٔ قرآنيهمده بو توافقى تدقيق ايتدم. أكثريتله غايت گوزل بر نسبتِ عدديه ايله بر توافق گوردم. نسخهمه ده إشارتلر قويدم. چوق دفعه مساوى اولور. بعضًا نصف وياخود ثُلث اولويور. بر حكمت و إنتظامى إحساس ايدن بر وضعيتى واردر.
دردنجى نكته:صحيفهِٔ واحددهكى توافقاتدر. قارداشلرمله اوچ درت آيرى آيرى نسخهلرى مقابله ايتدك. عمومنده توافقات مطلوب اولديغنه قناعتمز گلدى. يالڭز، مطبعه مستنسخلرى باشقه مقصدلرى تعقيب ايتدكلرندن، بر درجه توافقاتده إنتظامسزلق دوشمش. تنظيم ايديلسه، پك نادر إستثنا ايله، مجموعِ قرآنده ايكى بيڭ سكز يوز آلتى لفظِ جلالڭ عددنده توافقات گورونهجكدر. و بونده بر شعلهِٔ إعجاز پارلايور. چونكه فكرِ بشر، بو پك گنيش صحيفهيى إحاطه ايدهمز و قاريشهماز. تصادفڭ ايسه، بو معنيدار و حكمتدار وضعيته ألى اولاشهماز.
دردنجى نكتهيى بر درجه گوسترمك ايچون، يڭى بر مصحف يازديرييورز كه؛ أڭ منتشر مصحفلرڭ عين صحيفه، عين سطرلرينى محافظه ايتمكله برابر، صنعتكارلرڭ لاقيدلغى تأثيريله عدمِ إنتظامه معروض قالان يرلرى تنظيم ايدوب، توافقاتڭ حقيقى إنتظامى إن شاء اللّٰه گوستريلهجكدر.. و گوستريلدى.
اَللّٰهُمَّ يَا مُنْزِلَ الْقُرْاٰنِ بِحَقِّ الْقُرْاٰنِ فَهِّمْنَا اَسْرَارَ الْقُرْاٰنِ مَادَارَ الْقَمَرَانِ وَ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ اَنْزَلْتَ عَلَيْهِ الْقُرْاٰنَ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 590 —
بشنجى رساله اولان بشنجى قسم
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ... الخ
آيتِ پرأنوارينڭ چوق أنوار أسرارندن بر نورينى، رمضانِ شريفده بر حالتِ روحانيهده حسّ ايتدم، خيال ميال گوردم. شويله كه:
اويسِ قرانىنڭ:
اِلٰهِى اَنْتَ رَبِّى وَ اَنَا الْعَبْدُ ٭ وَ اَنْتَ الْخَالِقُ وَ اَنَا الْمَخْلُوقُ ٭ وَ اَنْتَ الرَّزَّاقُ وَ اَنَا الْمَرْزُوقُ ٭ الخ...
مناجاتِ مشهورهسى نوعندن، بتون موجوداتِ ذوى الحيات، جنابِ حقّه قارشى عين مناجاتى ايتدكلرينى و اون سكز بيڭ عالمڭ هر برينڭ ايشيغى، برر إسمِ إلٰهى اولديغنى بڭا قناعت ويرهجك بر واقعهِٔ قلبيهِٔ خياليهيى گوردم. شويله كه:
بربرينه صاريلى چوق ياپراقلى بر گُل غنجهسى گبى، شو عالم بيڭلر پرده پرده ايچنده صاريلى، بربرى آلتنده صاقلى عالملرى بو عالم ايچنده گوردم. هر بر پرده آچيلدقجه، ديگر بر عالمى گورويوردم. او عالم ايسه، آيتِ نورڭ آرقهسندهكى
اَوْ كَظُلُمَاتٍ فِى بَحْرٍ لُجِّىٍّ يَغْشٰيهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ اِذَا اَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرٰيهَا وَ مَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللّٰهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ
آيتى تصوير ايتديگى گبى؛ بر ظلمات، بر وحشت، بر
— 591 —
دهشت قراڭلغى ايچنده بڭا گورونويوردى. بردن بر إسمِ إلٰهينڭ جلوهسى، بر نورِ عظيم گبى گورونوب ايشيقلانديرييوردى. هانگى پرده عقله قارشى آچيلمشسه، خياله قارشى باشقه بر عالم فقط غفلتله قراڭلقلى بر عالم گورونويوركن، گونش گبى بر إسمِ إلٰهى تجلّى ايدر، باشدن باشه او عالمى تنوير ايدر و هكذا... بو سيرِ قلبى و سياحتِ خياليه چوق دوام ايتدى. أزجمله:
حيوانات عالمنى گورديگم وقت، حدسز إحتياجات و شدّتلى آجلقلريله برابر ضعف و عجزلرى، او عالمى بڭا چوق قراڭلقلى و حزين گوستردى. بردن رحمٰن إسمى، رزّاق برجنده (يعنى معناسنده) بر شمسِ تابان گبى طلوع ايتدى؛ او عالمى باشدن باشه رحمت ضياسيله يالديزلادى.
صوڭره او عالمِ حيوانات ايچنده، أطفال و ياورولرڭ ضعف و عجز و إحتياج ايچنده چيرپندقلرى، حزين و هركسى رقّته گتيرهجك بر قراڭلق ايچنده ديگر بر عالمى گوردم. بردن رحيم إسمى شفقت برجنده طلوع ايتدى، او قدر گوزل و شيرين بر صورتده او عالمى ايشيقلانديردى كه؛ شكوا و رقّت و حزندن گلن ياش طاملهلرينى، فرح و سروره و شكرڭ لذّتندن گلن طاملهلره چويردى.
صوڭره سينهما پردهسى گبى بر پرده داها آچيلدى، عالمِ إنسانى بڭا گوروندى. او عالمى او قدر قراڭلقلى، او قدر ظلماتلى، دهشتلى گوردم كه؛ دهشتمدن فرياد ايتدم، "أيواه!" ديدم. چونكه گوردم كه: إنسانلردهكى أبده اوزانوب گيدن آرزولرى، أمللرى و كائناتى إحاطه ايدن تصوّرات و أفكارلرى و أبدى بقا و سعادتِ أبديهيى و جنّتى غايت جدّى ايستهين همّتلرى و إستعدادلرى و حدسز مقاصده و مطالبه متوجّه فقر و إحتياجاتلرى و ضعف و عجزيله برابر، هجومه معروض قالدقلرى حدسز مصيبت و أعدالريله برابر؛ غايت قيصه بر عمر،
— 592 —
غايت دغدغهلى بر حيات، غايت پريشان بر معيشت ايچنده، قلبه أڭ أليم و أڭ مدهش حالت اولان متمادى زوال و فراق بلاسى ايچنده، أهلِ غفلت ايچون ظلماتِ أبدى قپوسى صورتنده گورولن قبره و مزارستانه باقييورلر، برر برر و طائفه طائفه او ظلمات قويوسنه آتيليورلر. ايشته بو عالمى بو ظلمات ايچنده گورديگم آنده، قلب و روح و عقلمله برابر بتون لطائفِ إنسانيهم، بلكه بتون ذرّاتِ وجودم فرياد ايله آغلامغه حاضر ايكن؛ بردن جنابِ حقّڭ عادل إسمى حكيم برجنده، رحمٰن إسمى كريم برجنده، رحيم إسمى غفور برجنده (يعنى معناسنده)، باعث إسمى وارث برجنده، محيى إسمى محسن برجنده، ربّ إسمى مالك برجنده طلوع ايتديلر. او عالمِ إنسانى ايچندهكى چوق عالملرى تنوير ايتديلر، ايشيقلانديرديلر و نورانى آخرت عالمندن پنجرهلر آچوب، او قراڭلقلى إنسان دنياسنه نورلر سرپديلر.
صوڭره معظّم بر پرده داها آچيلدى، عالمِ أرض گوروندى. فلسفهنڭ قراڭلقلى قوانينِ علميهلرى، خياله دهشتلى بر عالم گوستردى. يتمش دفعه طوپ گلّهسندن داها سرعتلى بر حركتله، يگرمى بش بيڭ سنه مسافهيى بر سنهده دور ايدن و هر وقت طاغيلمغه و پارچهلانمغه مستعد و ايچى زلزلهلى، إختيار و چوق ياشلى كُرهِٔ أرض ايچنده، عالمڭ حدسز فضاسنده سياحت ايدن بيچاره نوعِ إنسان وضعيتى، بڭا وحشتلى بر قراڭلق ايچنده گوروندى. باشم دوندى، گوزم قراردى. بردن خالقِ أرض و سماواتڭ قدير، عليم، ربّ، اللّٰه و ربّ السمواتِ والارض و مسخّر الشمس و القمر إسملرى؛ رحمت، عظمت، ربوبيت برجنده طلوع ايتديلر. او عالمى اويله نورلانديرديلر كه؛ او حالتده بڭا كُرهِٔ أرض غايت منتظم، مسخّر، مكمّل، خوش، أمنيتلى بر سياحت گميسى تنزّه و كيف و تجارت ايچون مهيّا ايديلمش بر شكلده گوردم.
— 593 —
الحاصل: بيڭبر إسمِ إلٰهينڭ، كائناته متوجّه اولان او أسمادن هر برى بر عالمى و او عالم ايچندهكى عالملرى تنوير ايدن بر گونش حكمنده و سرِّ أحديت جهتيله، هر بر إسمڭ جلوهسى ايچنده سائر إسملرڭ جلوهلرى دخى بر درجه گورونويوردى.
صوڭره قلب، هر ظلمات آرقهسنده آيرى آيرى بر نورى گورديگى ايچون، سياحته إشتهاسى آچيلييوردى. خياله بينوب، سمايه چيقمق ايستدى. او وقت، غايت گنيش بر پرده داها آچيلدى. قلب، سماوات عالمنه گيردى گوردى كه: او نورانى تبسّم ايدن صورتنده گورولن ييلديزلر، كُرهِٔ أرضدن داها بيوك و اوندن داها سرعتلى بر صورتده بربرى ايچنده گزييورلر، دونييورلر. بر دقيقه بريسى يولنى شاشيرتسه، باشقهسيله مصادمه ايدهجك، اويله بر پاطلاق ويرهجك كه، كائناتڭ ئودى پاطلايوب عالمى طاغيدهجق. نور دگل، آتش صاچارلر؛ تبسّمله دگل، وحشتله بڭا باقديلر. حدسز بيوك، گنيش خالى، بوش، دهشت، حيرت ظلماتى ايچنده سماواتى گوردم. گلديگمه بيڭ پشيمان اولدم. بردن
رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ ٭ رَبُّ الْمَلٰئِكَةِ وَ الرُّوحِ
ڭ أسماءِ حسنىسى،
وَ لَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ ٭ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ
برجنده جلوهلريله ظهور ايتديلر. او معنا جهتيله، قراڭلق اوستنه چوكمش اولان ييلديزلر، او أنوارِ عظيمهدن برر لمعه آلوب، ييلديزلر عددنجه ألكتريق لامبالرى ياقيلمش گبى، او عالمِ سماوات نورلاندى. او بوش و خالى توهّم ايديلن سماوات دخى ملائكهلرله، روحانيلرله طولدى، شنلندى. سلطانِ أزل و أبدڭ حدسز اوردولرندن بر اوردو حكمنده حركت ايدن گونشلر و ييلديزلر، بر مانورهِٔ علوى ياپييورلر طرزنده، او سلطانِ ذو الجلالڭ حشمتنى و شعشعهِٔ ربوبيتنى گوسترييورلر گبى گوردم. بتون قوّتمله و ممكن اولسه ايدى بتون ذرّاتمله و بنى ديڭلهسهلردى بتون مخلوقاتڭ لسانلريله دييهجكدم، هم عموم اونلرڭ نامنه ديدم:
— 594 —
اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكوٰةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ اَلْمِصْبَاحُ فِى زُجَاجَةٍ اَلزُّجَاجَةُ كَاَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّىٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلٰى نُورٍ يَهْدِى اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ
آيتنى اوقودم؛ دوندم، ايندم، آييلدم؛ "الحمد ِللّٰهِ على نوُرِ الايمان و القرآن" ديدم.
٭ ٭ ٭
— 595 —
آلتنجى رساله اولان آلتنجى قسم
(قرآنِ حكيمڭ تلميذلرينى و خادملرينى ايقاظ ايتمك و آلدانمامق ايچون يازيلمشدر.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَلَا تَرْكَنُوا اِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ
شو آلتنجى قسم، إنس و جنّ شيطانلرينڭ آلتى دسيسهلرينى إن شاء اللّٰه عقيم بيراقير و هجوم يوللرينڭ آلتيسنى سدّ ايدر.
برنجى دسيسه:
شيطانِ إنس، شيطانِ جنّيدن آلديغى درسه بناءً؛ حزب القرآنڭ فداكار خادملرينى حبِّ جاه واسطهسيله آلداتمق و او قدسى خدمتدن و او معنوى علوى جهاددن واز گچيرمك ايستهيورلر. شويله كه:
إنسانده، أكثريت إعتباريله حبِّ جاه دينيلن حرصِ شهرت و خودفروشلق و شان و شرف دينيلن رياكارانه خلقلره گورونمك و نظرِ عامّهده موقع صاحبى اولمغه، أهلِ دنيانڭ هر فردنده جزئى كلّى آرزو واردر. حتّى او آرزو ايچون، حياتنى فدا ايدر درجهسنده شهرتپرستلك حسّى اونى سَوق ايدر. أهلِ آخرت ايچون بو حسّ غايت تهلكهليدر، أهلِ دنيا ايچون ده غايت دغدغهليدر؛ چوق أخلاقِ سيّئهنڭ ده منشئيدر و إنسانلرڭ ده أڭ ضعيف طماريدر. يعنى: بر إنسانى ياقالامق و
— 596 —
كندينه چكمك؛ اونڭ او حسّنى اوقشامقله كندينه باغلار، هم اونڭ ايله اونى مغلوب ايدر. قارداشلرم حقّنده أڭ زياده قورقديغم، بونلرڭ بو ضعيف طمارندن أهلِ إلحادڭ إستفاده ايتمك إحتماليدر. بو حال بنى چوق دوشونديرييور. حقيقى اولميان بعض بيچاره دوستلريمى او صورتله چكديلر، معنًا اونلرى تهلكهيه آتديلر.
(حاشيه): او بيچارهلر، "قلبمز استاد ايله برابردر" فكريله كنديلرينى تهلكهسز ظن ايدرلر. حالبوكه أهلِ إلحادڭ جرياننه قوّت ويرن و پروپاغندهلرينه قاپيلان، بلكه بيلميهرك خفيهلكده إستعمال ايديلمك تهلكهسى بولونان بر آدمڭ، "قلبم صافيدر. استاديمڭ مسلگنه صادقدر." ديمسى، بو مثاله بڭزر كه: بريسى نماز قيلاركن قارنندهكى يلى طوتهمييور، چيقييور؛ حدث وقوع بولويور. اوڭا "نمازڭ بوزولدى" دينيلديگى وقت، او دييور: "نهدن نمازم بوزولسون، قلبم صافيدر."
أى قارداشلرم و أى خدمتِ قرآنده آرقداشلرم! بو حبِّ جاه جهتندن گلن دسّاس أهلِ دنيانڭ خفيهلرينه ويا أهلِ ضلالتڭ پروپاغندهجيلرينه ويا شيطانڭ شاكردلرينه دييڭز كه: "أوّلا رضاىِ إلٰهى و إلتفاتِ رحمانى و قبولِ ربّانى اويله بر مقامدر كه؛ إنسانلرڭ توجّهى و إستحسانى، اوڭا نسبةً بر ذرّه حكمندهدر. أگر توجّهِ رحمت وارسه، يتر. إنسانلرڭ توجّهى؛ او توجّهِ رحمتڭ إنعكاسى و گولگهسى اولمق جهتيله مقبولدر، يوقسه آرزو ايديلهجك بر شى دگلدر.. چونكه قبر قپوسنده سونر، بش پاره ايتمز!"
حبِّ جاه حسّى أگر صوصديريلمازسه و إزاله ايديلمزسه، يوزينى باشقه جهته چويرمك لازمدر. شويله كه:
ثوابِ اُخروى ايچون، دعالرينى قزانمق نيّتيله و خدمتڭ حسنِ تأثيرى نقطهسنده گلهجك تمثيلدهكى سرّه بناءً، بلكه او حسّڭ مشروع بر جهتى بولونور.
— 597 —
مثلا: آياصوفيه جامعى، أهلِ فضل و كمالدن مبارك و محترم ذاتلرله طولو اولديغى بر زمانده، تَكْ تُكْ، صوفهده و قپوده هايلاز چوجقلر و سرسرى أخلاقسزلر بولونوب جامعڭ پنجرهلرينڭ اوستنده و ياقيننده أجنبيلرڭ أگلنجهپرست سيرجيلرى بولونسه، بر آدم او جامع ايچنه گيروب و او جماعت ايچنه داخل اولسه؛ أگر گوزل بر صدا ايله شيرين بر طرزده قرآندن بر عشر اوقوسه، او وقت بيڭلر أهلِ حقيقتڭ نظرلرى اوڭا دونر، حسنِ توجّهله، معنوى بر دعا ايله، او آدمه بر ثواب قزانديررلر. يالڭز، هايلاز چوجقلرڭ و سرسرى ملحدلرڭ و تَكْ تُكْ أجنبيلرڭ خوشنه گيتميهجك. أگر او مبارك جامعه و او معظّم جماعت ايچنه او آدم گيرديگى وقت، سفلى و أدبسزجه فحشه عائد شرقيلرى باغيروب چاغيرسه، رقص ايدوب ظيبلاسه؛ او وقت او هايلاز چوجقلرى گولديرهجك، او سرسرى أخلاقسزلرى فحشياته تشويق ايتديگى ايچون خوشلرينه گيدهجك و إسلاميتڭ قصورينى گورمكله متلذّذ اولان أجنبيلرڭ إستهزاكارانه تبسّملرينى جلب ايدهجك. فقط عموم او معظّم و مبارك جماعتڭ بتون أفرادندن، بر نظرِ نفرت و تحقير جلب ايدهجكدر. أسفلِ سافلينه سقوط درجهسنده نظرلرنده آلچاق گورونهجكدر.
ايشته عينًا بو مثال گبى؛ عالمِ إسلام و آسيا، معظّم بر جامعدر. و ايچنده أهلِ ايمان و أهلِ حقيقت، او جامعدهكى محترم جماعتدر. او هايلاز چوجقلر ايسه، چوجق عقللى دالقاووقلردر. او سرسرى أخلاقسزلر؛ فرنكمشرب، ملّيتسز، دينسز حريفلردر. أجنبى سيرجيلرى ايسه، أجنبيلرڭ ناشرِ أفكارى اولان غزتهجيلريدر. هر بر مسلمان، خصوصًا أهلِ فضل و كمال ايسه؛ بو جامعده درجهسنه گوره بر موقعى اولور، گورونور، نظرِ دقّت اوڭا چوريلير. أگر إسلاميتڭ بر سرِّ أساسى اولان إخلاص و رضاىِ إلٰهى جهتنده، قرآنِ حكيمڭ درس ويرديگى أحكام و حقائقِ قدسيهيه دائر حركات و أعمال اوندن صدور ايتسه، لسانِ حالى معنًا آياتِ قرآنيهيى اوقوسه؛ او وقت معنًا عالمِ إسلامڭ هر بر فردينڭ وردِ زبانى اولان
— 598 —
اَللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ
دعاسنده داخل اولوب حصّهدار اولور و عمومى ايله اخوّتكارانه علاقهدار اولور. يالڭز حيواناتِ مضرّه نوعندن بعض أهلِ ضلالتڭ و صقاللى چوجقلر حكمندهكى بعض أحمقلرڭ نظرلرنده قيمتى گورونمز. أگر او آدم، مدارِ شرف طانيديغى بتون أجدادينى و مدارِ إفتخار بيلديگى بتون گچمشلرينى و روحًا نقطهِٔ إستناد تلقّى ايتديگى سلفِ صالحينڭ جادّهِٔ نورانيلرينى ترك ايدوب هوسكارانه، هواپرستانه، رياكارانه، شهرتپرورانه، بدعهكارانه ايشلرده و حركاتده بولونسه؛ معنًا بتون أهلِ حقيقت و أهلِ ايمانڭ نظرنده أڭ آلچاق موقعه دوشر.
اِتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ فَاِنَّهُ يَنْظُرُ بِنُورِ اللّٰهِ
سرّينه گوره؛ أهلِ ايمان نه قدر عامى و جاهل ده اولسه، عقلى درك ايتمديگى حالده، قلبى اويله خودفروش آدملرى گورسه؛ صوغوق گورور، معنًا نفرت ايدر.
ايشته حبِّ جاهه مفتون و شهرتپرستلگه مبتلا آدم (ايكنجى آدم)، حدسز بر جماعتڭ نظرنده أسفلِ سافلينه دوشر. أهمّيتسز و مستهزى و هذيانجى بعض سرسريلرڭ نظرنده، موقّت و منحوس بر موقع قزانير.
اَلْاَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ اِلَّا الْمُتَّقِينَ
سرّينه گوره؛ دنياده ضرر، برزخده عذاب، آخرتده دشمن بعض يالانجى دوستلرى بولور.
برنجى صورتدهكى آدم، فرضا حبِّ جاهى قلبندن چيقارمازسه، فقط إخلاصى و رضاىِ إلٰهىيى أساس طوتمق و حبِّ جاهى هدف إتّخاذ ايتمهمك شرطيله؛ بر نوع مشروع مقامِ معنوى، هم محتشم بر مقام قزانير كه، او حبِّ جاه طمارينى كماليله تطمين ايدر. بو آدم آز، هم پك آز و أهمّيتسز بر شى غيب ايدر؛ اوڭا مقابل، چوق هم پك چوق قيمتدار، ضررسز شيلرى بولور. بلكه بر قاچ ييلانى كندندن قاچيرر؛ اوڭا بدل، چوق مبارك مخلوقلرى آرقداش بولور، اونلرله اُنسيت
— 599 —
ايدر. ويا ايصيريجى يبانى أشك آريلرينى قاچيروب، مبارك رحمت شربتجيلرى اولان آريلرى كندينه جلب ايدر. اونلرڭ أللرندن بال ير گبى، اويله دوستلر بولور كه؛ دائما دعالريله آبِ كوثر گبى فيضلر، عالمِ إسلامڭ أطرافندن اونڭ روحنه ايچيريلير و دفترِ أعمالنه گچيريلير.
بر زمان، دنيانڭ بر بيوك مقامنى إشغال ايدن كوچك بر إنسان، شهرتپرستلك يولنده بيوك بر قباحت ايشلهمكله، عالمِ إسلامڭ نظرنده مسخره اولديغى وقت، گچن تمثيلڭ مئالنى اوڭا درس ويردم؛ باشنه ووردم. ايى صارصدى، فقط كنديمى حبِّ جاهدن قورتارهمديغم ايچون، او ايقاظم دخى اونى اويانديرمدى.
ايكنجى دسيسه:
إنسانده أڭ مهمّ و أساسلى بر حسّ، حسِّ خوفدر. دسّاس ظالملر، بو قورقو طمارندن چوق إستفاده ايتمكدهدرلر. اونڭله، قورقاقلرى گملنديرييورلر. أهلِ دنيانڭ خفيهلرى و أهلِ ضلالتڭ پروپاغندهجيلرى، عوامڭ و بِالخاصّه علمانڭ بو طمارندن چوق إستفاده ايدييورلر. قورقوتويورلر، أوهاملرينى تحريك ايدييورلر. مثلا: ناصلكه طامده بر آدمى تهلكهيه آتمق ايچون، بر دسّاس آدم، او أوهاملينڭ نظرنده ضررلى گورونن بر شيئى گوستروب، وهمنى تحريك ايدوب، قوغه قوغه تا طامڭ كنارينه گلير، باش آشاغى دوشورور، بوينى قيريلير. عينًا اونڭ گبى؛ چوق أهمّيتسز أوهام ايله، چوق أهمّيتلى شيلرى فدا ايتديرييورلر. حتّى بر سينك بنى ايصيرماسين دييهرك، ييلانڭ آغزينه گيرر.
بر زمان (اللّٰه رحمت ايتسين) مهمّ بر ذات قاييغه بينمكدن قورقويوردى. اونڭ ايله برابر بر آقشام وقتى، إستانبولدن كوپرىيه گلدك. قاييغه بينمك لازم گلدى. آرابه يوق. سلطان أيوبه گيتمگه مجبورز. إصرار ايتدم. ديدى: "قورقويورم، بلكه باتاجغز!" اوڭا ديدم: "بو خليجده تخمينًا قاچ قاييق وار؟"
— 600 —
ديدى: "بلكه بيڭ وار." ديدم: "سنهده قاچ قاييق غرق اولور." ديدى: "بر ايكى دانه، بعض سنه ده هيچ باتماز." ديدم: "سنه قاچ گوندر؟" ديدى: "اوچ يوز آلتمش گوندر." ديدم: "سنڭ وهمڭه ايليشن و قورقوڭه طوقونان باتمق إحتمالى، اوچ يوز آلتمش بيڭ إحتمالدن بر تك إحتمالدر. بويله بر إحتمالدن قورقان؛ إنسان دگل، حيوان ده اولاماز!" هم اوڭا ديدم: "عجبا قاچ سنه ياشامايى تخمين ايدييورسڭ؟" ديدى: "بن إختيارم، بلكه اون سنه داها ياشامهم إحتمالى واردر." ديدم: "أجل گيزلى اولديغندن، هر بر گونده ئولمك إحتمالى وار؛ اويله ايسه اوچ بيڭ آلتى يوز گونده هر گون وفاتڭ محتمل. ايشته قاييق گبى اوچ يوز بيڭدن بر إحتمال دگل، بلكه اوچ بيڭدن بر إحتمال ايله بوگون ئولومڭ محتملدر، تيتره و آغلا، وصيت ايت!" ديدم. عقلى باشنه گلدى، تيترهيهرك قاييغه بينديردم. قاييق ايچنده اوڭا ديدم: "جنابِ حق خوف طمارينى حفظِ حيات ايچون ويرمش، حياتى تخريب ايچون دگل! و حياتى آغير و مشكل و أليم و عذاب ياپمق ايچون ويرمهمشدر. خوف ايكى، اوچ، درت إحتمالدن بر اولسه.. حتّى بش آلتى إحتمالدن بر اولسه، إحتياطكارانه بر خوف مشروع اولابيلير. فقط يگرمى، اوتوز، قرق إحتمالدن بر إحتمال ايله خوف ايتمك أوهامدر، حياتى عذابه چويرر."
ايشته أى قارداشلرم! أگر أهلِ إلحادڭ دالقاووقلرى، سزى قورقوتمق ايله قدسى جهادِ معنويڭزدن واز گچيرمك ايچون سزه هجوم ايتسهلر؛ اونلره دييڭز: "بز حزب القرآنز.
اِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ اِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ
سرّيله، قرآنڭ قلعهسندهيز.
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ
أطرافمزده چوريلمش محكم بر سوردر. بيڭلر إحتمالدن بر إحتمال ايله، شو قيصه حياتِ فانيهيه كوچك بر ضرر گلمهسى قورقوسندن، حياتِ أبديهمزه يوزده يوز بيڭلر ضرر ويرهجك بر يوله، بزى إختياريمزله
— 601 —
سَوق ايدهمزسڭز!" و دييڭز: "عجبا خدمتِ قرآنيهده آرقداشمز و او خدمتِ قدسيهنڭ تدبيرنده استاديمز و اوسته باشمز اولان سعيد نورسىنڭ يوزندن، بزم گبى حق يولنده اوڭا دوست اولان أهلِ حقدن كيم ضرر گورمش؟ و اونڭ خاص طلبهلرندن كيم بلا گورمش كه، بز ده گورهجگز و او گورمك إحتمالى ايله تلاش ايدهجگز؟ بو قارداشمزڭ بيڭلر اُخروى دوستلرى و قارداشلرى وار. يگرمى اوتوز سنهدر دنيا حياتِ إجتماعيهسنه تأثيرلى بر صورتده قاريشديغى حالده، اونڭ يوزندن بر قارداشنڭ ضرر گورديگنى ايشيتمدك. خصوصًا او زمان ألنده سياست طوپوزى واردى. شيمدى او طوپوز يرينه نورِ حقيقت وار. أسكيدن ٣١ مارت حادثهسنده چندان اونى ده قاريشديرديلر، بعض دوستلرينى ده أزديلر. فقط صوڭره تبيّن ايتدى كه، مسئله باشقهلرى طرفندن چيقمش. اونڭ دوستلرى، اونڭ يوزندن دگل، اونڭ دشمنلرى يوزندن بلا گورديلر. هم او زمان چوق دوستلرينى ده قورتاردى. بوڭا بناءً؛ بيڭ دگل، بيڭلر إحتمالدن بر تك إحتمال تهلكه قورقوسيله، بر خزينهِٔ أبديهيى ألمزدن قاچيرمق، سزڭ گبى شيطانلرڭ خاطرينه گلمهملى!" دييوب أهلِ ضلالتڭ دالقاووقلرينڭ آغزينه ووروب طرد ايتمليسڭز. هم او دالقاووقلره دييڭز كه:
"يوز بيڭلر إحتمالدن بر إحتمال دگل، يوزدن يوز إحتمال ايله بر هلاكت گلسه؛ ذرّه قدر عقلمز وارسه، قورقوب، اونى بيراقوب قاچميهجغز!" چونكه مكرّر تجربهلرله گورولمش و گورولويور كه: بيوك قارداشنه وياخود استادينه تهلكه زماننده إهانت ايدنلرڭ، گلن بلا أڭ أوّل اونلرڭ باشنده پاطلار. هم مرحمتسزجهسنه اونلره جزا ويريلمش و آلچاق نظريله باقيلمش. هم جسدى ئولمش، هم روحى ذلّت ايچنده معنًا ئولمش. اونلره جزا ويرنلر، قلبلرنده بر مرحمت حسّ ايتمزلر. چونكه ديرلر: "بونلر مادام كنديلرينه صادق و مشفق استادلرينه خائن چيقديلر؛ ألبته چوق آلچاقدرلر، مرحمته دگل تحقيره لايقدرلر."
— 602 —
مادام حقيقت بودر. هم مادام بر ظالم و وجدانسز بر آدم، بريسنى يره آتوب آياغيله اونڭ باشنى قطعى أزهجك بر صورتده طاورانسه، او يردهكى آدم أگر او وحشى ظالمڭ آياغنى اوپسه؛ او ذلّت واسطهسيله قلبى باشندن أوّل أزيلير، روحى جسدندن أوّل ئولور. هم باشى گيدر، هم عزّت و حيثيتى محو اولور. هم او جاناوار وجدانسز ظالمه قارشى ضعف گوسترمكله، كنديسنى أزديرمگه تشجيع ايدر. أگر آياغى آلتندهكى مظلوم آدم، او ظالمڭ يوزينه توكورسه؛ قلبنى و روحنى قورتارير، جسدى بر شهيدِ مظلوم اولور. أوت توكورڭ ظالملرڭ حياسز يوزلرينه!..
بر زمان إنگليز دولتى، إستانبول بوغازينڭ طوپلرينى تخريب و إستانبولى إستيلا ايتديگى هنگامده؛ او دولتڭ أڭ بيوك دائرهِٔ دينيهسى اولان آنغليقان كليساسنڭ باش پاپاسى طرفندن مشيختِ إسلاميهدن دينى آلتى سؤال صورولدى. بن ده او زمان دار الحكمة الإسلاميهنڭ أعضاسى ايدم. بڭا ديديلر: "بر جواب وير." اونلر آلتى سؤاللرينه، آلتى يوز كلمه ايله جواب ايستهيورلر. بن ديدم: " آلتى يوز كلمه ايله دگل، آلتى كلمه ايله ده دگل، حتّى بر كلمه ايله دخى دگل؛ بلكه بر توكروك ايله جواب ويرييورم! چونكه او دولت، ايشته گورييورسڭز؛ آياغنى بوغازيمزه باصديغى دقيقهده، اونڭ پاپاسى مغرورانه اوستمزده سؤال صورماسنه قارشى، يوزينه توكورمك لازم گلييور. توكورڭ او أهلِ ظلمڭ او مرحمتسز يوزينه!.." ديمشدم. شيمدى دييورم:
أى قارداشلرم! إنگليز گبى جبّار بر حكومتڭ إستيلا ايتديگى بر زمانده، بو طرزده مطبعه لسانيله اونلره مقابله ايتمك، تهلكه يوزده يوز ايكن، حفظِ قرآنى بڭا كافى گلديگى حالده؛ سزه ده، يوزده بر إحتمال ايله، أهمّيتسز ظالملرڭ ألندن گلن ضررلره قارشى، ألبته يوز درجه داها كافيدر.
— 603 —
هم أى قارداشلرم! چوغڭز عسكرلك ايتمشسڭز. ايتمهينلر ده ألبته ايشيتمشلردر. ايشيتمهينلر ده بندن ايشيتسينلر كه: "أڭ زياده يارهلانانلر، سپرينى بيراقوب قاچانلردر. أڭ آز ياره آلانلر، سپرنده ثبات ايدنلردر!"
قُلْ اِنَّ الْمَوْتَ الَّذِى تَفِرُّونَ مِنْهُ فَاِنَّهُ مُلَاقِيكُمْ
معناىِ إشاريسيله گوسترييور كه: "فرار ايدنلر، قاچمهلريله ئولومى داها زياده قارشيلايورلر!"
اوچنجى دسيسهِٔ شيطانيه:
طمع يوزندن چوقلرينى آولايورلر.
قرآنِ حكيمڭ آيات و بيّناتندن إستفاضه ايتديگمز قطعى برهانلرله چوق رسالهلرده إثبات ايتمشز كه: "مشروع رزق، إقتدار و إختيارڭ درجهسنه گوره دگل؛ بلكه عجز و إفتقارڭ نسبتنده گلييور." بو حقيقتى گوسترن حدسز إشارتلر، أمارهلر، دليللر واردر. أزجمله:
بر نوع ذىحيات و رزقه محتاج اولان أشجار يرنده طوروب، اونلرڭ رزقلرى اونلره قوشوب گلييور. حيوانات حرص ايله رزقلرينڭ پشنده قوشدقلرندن، آغاجلر گبى مكمّل بسلنمييورلر.
هم حيوانات نوعندن باليقلرڭ أڭ آبدال، إقتدارسز و قوم ايچنده بولونديغى حالده مكمّل بسلنمهسى و عموميتله سميز اولارق گورونمسى؛ مايمون و تيلكى گبى ذكى و مقتدر حيوانات، سوءِ معيشتندن آليز و ضعيف اولماسى، گوسترييور كه: واسطهِٔ رزق؛ إقتدار دگل، إفتقاردر.
هم إنسانى اولسون حيوانى اولسون بتون ياورولرڭ حسنِ معيشتى و سوت گبى خزينهِٔ رحمتڭ أڭ لطيف بر هديهسى، اومولمدق بر طرزده اونلره ضعف و عجزلرينه شفقةً إحسان ايديلمسى و وحشى جاناوارلرڭ ضيقِ معيشتلرى دخى گوسترييور كه: وسيلهِٔ رزقِ حلال؛ عجز و إفتقاردر، ذكا و إقتدار دگلدر.
— 604 —
هم دنياده، ملّتلر ايچنده شدّتِ حرص ايله مشهور اولان يهودى ملّتندن داها زياده رزق پشنده قوشان اولمايور. حالبوكه ذلّت و سفالت ايچنده أڭ زياده سوءِ معيشته اونلر معروض اولويورلر. اونلرڭ زنگينلرى دخى سفلى ياشايورلر. ذاتًا ربا گبى غيرِ مشروع يوللرله قزاندقلرى مال، رزقِ حلال دگل كه مسئلهمزى جرح ايتسين.
هم چوق أديبلرڭ و چوق علمانڭ فقرِ حالى و چوق آبداللرڭ ثروت و غناسى دخى گوسترييور كه: جلبِ رزقڭ مدارى، ذكا و إقتدار دگلدر؛ بلكه عجز و إفتقاردر، توكّلوارى بر تسليمدر و لسانِ قال و لسانِ حال و لسانِ فعل ايله بر دعادر.
ايشته بو حقيقتى إعلان ايدن
اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ
آيتى، بو دعوامزه او قدر قوى و متين بر برهاندر كه؛ بتون نباتات و حيوانات و أطفال لسانيله اوقونويور. و رزق ايستهين هر طائفه، شو آيتى لسانِ حال ايله اوقويور.
مادام رزق مقدّردر و إحسان ايديلييور و ويرن ده جنابِ حقدر؛ او هم رحيم، هم كريمدر. اونڭ رحمتنى إتهام ايتمك درجهسنده و كرمنى إستخفاف ايدر بر صورتده غيرِ مشروع بر طرزده يوز صويى دوكمكله؛ وجداننى بلكه بعض مقدّساتنى رشوت ويروب، منحوس، بركتسز بر مالِ حرامى قبول ايدن دوشونسون كه، نه قدر مضاعف بر ديوانهلكدر.
أوت أهلِ دنيا، خصوصًا أهلِ ضلالت؛ پارهسنى اوجوز ويرمز، پك بهالى صاتار. بر سنهلك حياتِ دنيويهيه بر درجه يارديم ايدهجك بر ماله مقابل، حدسز بر حياتِ أبديهيى تخريب ايتمگه بعضًا وسيله اولور. او پيس حرص ايله غضبِ إلٰهىيى كندينه جلب ايدر و أهلِ ضلالتڭ رضاسنى جلبه چاليشير.
— 605 —
أى قارداشلرم! أگر أهلِ دنيانڭ دالقاووقلرى و أهلِ ضلالتڭ منافقلرى، سزى إنسانيتڭ شو ضعيف طمارى اولان طمع يوزندن ياقالاسهلر؛ گچن حقيقتى دوشونوب، بو فقير قارداشڭزى نمونهِٔ إمتثال ايديڭز. سزى بتون قوّتمله تأمين ايدرم كه: قناعت و إقتصاد؛ معاشدن زياده سزڭ حياتڭزى إدامه و رزقڭزى تأمين ايدر. باخصوص سزه ويريلن او غيرِ مشروع پاره، سزدن اوڭا مقابل بيڭ قات فضله فيآت ايستيهجك. هم هر ساعتى سزه أبدى بر خزينهيى آچابيلير اولان خدمتِ قرآنيهيه سد چكهبيلير ويا فتور ويرر. بو اويله بر ضرر و بوشلقدر كه؛ هر آى بيڭلر معاش ويريلسه، يرينى طولديرهمز.
إخطار:أهلِ ضلالت، قرآنِ حكيمدن آلوب نشر ايتديگمز حقائقِ ايمانيه و قرآنيهيه قارشى مدافعه و مقابله ألندن گلمديگى ايچون، منافقانه و دسيسهكارانه إغفال و حيله دامنى (طوزاغنى) إستعمال ايدييور. دوستلريمى حبِّ جاه، طمع و خوف ايله آلداتمق و بنى بعض إسنادات ايله چوروتمك ايستهيورلر. بز، قدسى خدمتمزده دائما مثبت حركت ايدييورز. فقط مع التأسّف هر بر أمرِ خيرده بولونان مانعلرى دفع ايتمك وظيفهسى، بزى بعضًا منفى حركته سَوق ايدييور.
ايشته بونڭ ايچوندر كه، أهلِ نفاقڭ حيلهكارانه پروپاغندهسنه قارشى، قارداشلريمى سابق اوچ نقطه ايله ايقاظ ايدييورم. اونلره گلن هجومى دفعه چاليشييورم.
شيمدى أڭ مهمّ بر هجوم بنم شخصمهدر. دييورلر كه: "سعيد كرددر، نهدن بو قدر اوڭا حرمت ايدييورسڭز، آرقهسنه دوشويورسڭز؟"
ايشته بِالمجبوريه بويله حريفلرى صوصديرمق ايچون، دردنجى دسيسهِٔ شيطانيهيى، ايستهميهرك أسكى سعيد لسانيله ذكر ايدهجگم.
— 606 —
دردنجى دسيسهِٔ شيطانيه:
شيطانڭ تلقينى ايله و أهلِ ضلالتڭ إلقاآتيله، بڭا قارشى پروپاغنده ايله هجوم ايدن و مهمّ موقعلرى إشغال ايدن بعض ملحدلر، قارداشلريمى آلداتمق و عصبيتِ ملّيهلرينى تحريك ايتمك ايچون دييورلر كه: "سز توركسڭز. ما شاء اللّٰه توركلرده هر نوع علما و أهلِ كمال واردر. سعيد بر كرددر. ملّيتڭزدن اولميان بريسيله تشريكِ مساعى ايتمك حميتِ ملّيهيه منافيدر؟"
الجواب:أى بدبخت ملحد! بن فَلِلّٰهِ الْحَمْدُ مسلمانم. هر زمانده، قدسى ملّتمڭ اوچ يوز أللى ميليون أفرادى واردر. بويله أبدى بر اخوّتى تأسيس ايدن و دعالريله بڭا يارديم ايدن و ايچنده كردلرڭ أكثريتِ مطلقهسى بولونان اوچ يوز أللى ميليون قارداشى، عنصريت و منفى ملّيت فكرينه فدا ايتمك و او مبارك حدسز قارداشلره بدل، كرد نامنى طاشييان و كرد عنصرندن عدّ ايديلن محدود بر قاچ دينسز ويا مذهبسز بر مسلگه گيرنلرى قزانمقدن يوز بيڭ دفعه إستعاذه ايدييورم!.. أى ملحد! سنڭ گبى أحمقلر لازم كه، مجار كافرلرى وياخود دينسز اولمش و فرنكلشمش بر قاچ توركلرى موقّةً، دنياجه دخى فائدهسز اخوّتنى قزانمق ايچون؛ اوچ يوز أللى ميليون حقيقى، نورانى منفعتدار بر جماعتڭ باقى اخوّتلرينى ترك ايتسين. يگرمى آلتنجى مكتوبڭ اوچنجى مسئلهسنده، دليللريله منفى ملّيتڭ ماهيتنى و ضررلرينى گوسترديگمزدن اوڭا حواله ايدوب، يالڭز او اوچنجى مسئلهنڭ آخرنده إجمال ايديلن بر حقيقتى بوراده بر درجه ايضاح ايدهجگز. شويله كه:
او توركجيلك پردهسى آلتنه گيرن و حقيقةً تورك دشمنى اولان حميتفروش ملحدلره ديرم كه: دينِ إسلاميت ملّتيله أبدى و حقيقى بر اخوّت ايله، تورك دينيلن بو وطن أهلِ ايمانيله شدّتلى و پك حقيقى علاقهدارم. و بيڭ سنهيه ياقين، قرآنڭ بايراغنى جهانڭ جهاتِ ستّهسنڭ أطرافنده غالبانه گزديرن بو وطن
— 607 —
أولادلرينه، إسلاميت حسابنه مفتخرانه و طرفدارانه محبّتدارم. سن ايسه أى حميتفروش ساختهكار! توركڭ مفاخرِ حقيقيهِٔ ملّيهسنى اونوتديرهجق بر صورتده مجازى و عنصرى و موقّت و غرضكارانه بر اخوّتڭ وار. سندن صورويورم: تورك ملّتى، يالڭز يگرمى ايله قرق ياشى اورتهسندهكى غافل و هوسكار گنجلردن عبارت ميدر؟ هم اونلرڭ منفعتى و اونلرڭ حقّنده حميتِ ملّيهنڭ إقتضا ايتديگى خدمت، يالڭز اونلرڭ غفلتنى زيادهلشديرن و أخلاقسزلقلره آليشديران و منهياته تشجيع ايدن فرنكمشربانه تربيهده ميدر؟ و إختيارلقده اونلرى آغلاتديرهجق اولان موقّت بر گولديرمكده ميدر؟ أگر حميتِ ملّيه بونلردن عبارت ايسه و ترقّى و سعادتِ حياتيه بو ايسه؛ أوت سن بويله توركجى ايسهڭ و بويله ملّيتپرور ايسهڭ؛ بن او توركجيلكدن قاچييورم، سن ده بندن قاچابيليرسڭ! أگر ذرّه مقدار حميت و شعورڭ و إنصافڭ وارسه، شيمديكى تقسيماته باق، جواب وير. شويله كه:
تورك ملّتى دينيلن شو وطن أولادى آلتى قسمدر. برنجى قسمى، أهلِ صلاحت و تقوادر. ايكنجى قسمى، مصيبتزده و خستهلر طائفهسيدر. اوچنجى قسمى، إختيارلر صنفيدر. دردنجى قسمى، چوجقلر طائفهسيدر. بشنجى قسمى، فقيرلر و ضعيفلر طائفهسيدر. آلتنجى قسمى، گنجلردر. عجبا بتون أوّلكى بش طائفه تورك دگللر مى؟ حميتِ ملّيهدن حصّهلرى يوق مى؟ عجبا آلتنجى طائفهيه سرخوشجهسنه بر كيف ويرمك يولنده، او بش طائفهيى اينجيتمك، كيفنى قاچيرمق، تسلّيلرينى قيرمق؛ حميتِ ملّيه ميدر، يوقسه او ملّته دشمنلق ميدر؟ "اَلْحُكْمُ لِلأكثر" سرّنجه، أكثره ضرر طوقونديران دشمندر؛ دوست دگلدر!
سندن صورويورم: برنجى قسم اولان أهلِ ايمان و أهلِ تقوانڭ أڭ بيوك منفعتى، فرنكمشربانه بر مدنيتده ميدر؟ يوقسه حقائقِ ايمانيهنڭ نورلريله سعادتِ أبديهيى
— 608 —
دوشونوب، مشتاق و عاشق اولدقلرى طريقِ حقده سلوك ايتمك و حقيقى تسلّى بولمقده ميدر؟ سنڭ گبى ضلالتپيشه حميتفروشلرڭ طوتديغى مسلك؛ متّقى أهلِ ايمانڭ معنوى نورلرينى سوندورييور و حقيقى تسلّيلرينى بوزويور و ئولومى إعدامِ أبدى و قبرى دائمى بر فراقِ لا يزالى قپوسى اولديغنى گوسترييور.
ايكنجى قسم اولان مصيبتزده و خستهلرڭ و حياتندن مأيوس اولانلرڭ منفعتى؛ فرنكمشربانه، دينسزجهسنه مدنيت تربيهسنده ميدر؟ حالبوكه او بيچارهلر بر نور ايسترلر، بر تسلّى ايسترلر. مصيبتلرينه قارشى بر مكافات ايسترلر. و اونلره ظلم ايدنلردن إنتقاملرينى آلمق ايسترلر. و ياقينلاشدقلرى قبر قپوسندهكى دهشتى دفع ايتمك ايستهيورلر. سزڭ گبيلرڭ ساختهكار حميتيله، پك چوق شفقته و اوقشامغه و تيمار ايتمگه چوق لايق و محتاج او بيچاره مصيبتزدهلرڭ قلبلرينه ايگنه صوقويورسڭز، باشلرينه طوقماق وورويورسڭز! مرحمتسزجهسنه اميدلرينى قيرييورسڭز، يأسِ مطلقه دوشورييورسڭز! حميتِ ملّيه بو ميدر؟ بويله مى ملّته منفعت طوقونديرييورسڭز؟
اوچنجى طائفه اولان إختيارلر، بر ثُلث تشكيل ايدييور. بونلر قبره ياقينلاشييورلر، ئولومه ياقلاشييورلر، دنيادن اوزاقلاشييورلر، آخرته ياناشييورلر. بويلهلرڭ منفعتى و نورى و تسلّيسى، هلاكو و جنگيز گبى ظالملرڭ غدّارانه سرگذشتلرينى ديڭلهمسنده ميدر؟ و آخرتى اونوتديرهجق، دنيايه باغلانديرهجق، نتيجهسز، معنًا سقوط، ظاهرًا ترقّى دينيلن شيمديكى نوع حركتڭزده ميدر؟ و اُخروى نور، سينهماده ميدر؟ و حقيقى تسلّى، تياتروده ميدر؟ بو بيچاره إختيارلر حميتدن حرمت ايسترلركن، معنوى بيچاقله او بيچارهلرى كسمك حكمنده و "إعدامِ أبدىيه سَوق ايديلييورسڭز" فكرينى ويرمك و رحمت قپوسى تصوّر
— 609 —
ايتدكلرى قبر قپوسنى أژدرها آغزينه چويرمك، "سن اورايه گيدهجكسڭ" دييه معنوى قولاغنه اوفلهمك؛ حميتِ ملّيه ايسه، بويله حميتدن يوز بيڭ دفعه اَلْعِيَاذُ بِاللّٰه!..
دردنجى طائفه كه، چوجقلردر. بونلر، حميتِ ملّيهدن مرحمت ايسترلر، شفقت بكلرلر. بونلر ده ضعف و عجز و إقتدارسزلق نقطهسنده؛ مرحمتكار، قدرتلى بر خالقى بيلمكله روحلرى إنبساط ايدهبيلير، إستعدادلرى مسعودانه إنكشاف ايدهبيلير. ايلريده، دنيادهكى مدهش أهوال و أحواله قارشى گلهبيلهجك بر توكّلِ ايمانى و تسليمِ إسلامى تلقيناتيله او معصوملر حياته مشتاقانه باقهبيليرلر. عجبا علاقهلرى پك آز اولديغى ترقّياتِ مدنيه درسلرى و اونلرڭ قوّهِٔ معنويهسنى قيرهجق و روحلرينى سوندورهجك، نورسز صِرف مادّى فلسفى دستورلرڭ تعليمنده ميدر؟ أگر إنسان بر جسدِ حيوانيدن عبارت اولسه ايدى و قفاسنده عقل اولماسه ايدى؛ بلكه بو معصوم چوجقلرى موقّةً أگلنديرهجك تربيهِٔ مدنيه تعبير ايتديگڭز و تربيهِٔ ملّيه سوسى ويرديگڭز بو فرنگى اصول، اونلره چوجقجهسنه بر اويونجق اولارق، دنيوى بر منفعتى ويرهبيليردى. مادام كه او معصوملر حياتڭ دغدغهلرينه آتيلاجقلر، مادام كه إنساندرلر؛ ألبته كوچك قلبلرنده چوق اوزون آرزولرى اولاجق و كوچك قفالرنده بيوك مقصدلر تولّد ايدهجك. مادام حقيقت بويلهدر؛ اونلره شفقتڭ مقتضاسى، غايت درجهده فقر و عجزنده، غايت قوّتلى بر نقطهِٔ إستنادى و توكنمز بر نقطهِٔ إستمدادى؛ قلبلرنده ايمانِ بِاللّٰه و ايمانِ بِالآخرة صورتيله يرلشديرمك لازمدر. اونلره شفقت و مرحمت بونڭله اولور. يوقسه، ديوانه بر والدهنڭ، ولدينى بيچاقله كسمهسى گبى، حميتِ ملّيه سرخوشلغيله، او بيچاره معصوملرى معنًا بوغازلامقدر. جسدينى بسلهمك ايچون، بيْننى و قلبنى چيقاروب اوڭا يديرمك نوعندن، وحشيانه بر غدردر، بر ظلمدر.
— 610 —
بشنجى طائفه، فقيرلر و ضعيفلر طائفهسيدر. عجبا، حياتڭ آغير تكاليفنى فقيرلك واسطهسيله أليم بر طرزده چكن فقيرلرڭ و حياتڭ مدهش دغدغهلرينه قارشى چوق متأثّر اولان ضعيفلرڭ، حميتِ ملّيهدن حصّهلرى يوق ميدر؟ بو بيچارهلرڭ يأسنى و ألمنى آرتيران و سفيه بر قسم زنگينلرڭ ملعبهِٔ هوساتى و ظالم بر قسم قويلرڭ وسيلهِٔ شهرت و شقاوتى اولان فرنكمشربانه و پردهبيرونانه و فرعونانه مدنيتپرورلك نامى آلتنده ياپديغڭز حركاتده ميدر؟ بو بيچاره فقرالرڭ فقيرلك يارهسنه مرهم ايسه؛ عنصريت فكرندن دگل، بلكه إسلاميتڭ أجزاخانهِٔ قدسيهسندن چيقهبيلير. ضعيفلرڭ قوّتى و مقاومتى، قراڭلق و تصادفه باغلى، شعورسز، طبيعى فلسفهدن آلينماز؛ بلكه حميتِ إسلاميه و قدسى إسلاميت ملّيتندن آلينير!..
آلتنجى طائفه گنجلردر. بو گنجلرڭ گنجلكلرى أگر دائمى اولسه ايدى؛ منفى ملّيتله اونلره ايچيرديگڭز شرابڭ موقّت بر منفعتى، بر فائدهسى اولوردى. فقط او گنجلگڭ لذّتلى سرخوشلغى؛ إختيارلقله ألمله آييلماسى و او طاتلى اويقونڭ إختيارلق صباحنده أسفله اويانماسيله، او شرابڭ خُمارى و صيقنتيسى اونى چوق آغلاتديرهجق و او لذّتلى رؤيانڭ زوالندهكى ألم، اوڭا چوق حزين تأسّف ايتديرهجك. "أيواه! هم گنجلك گيتدى، هم عمر گيتدى، هم مفلس اولارق قبره گيدييورم؛ كاشكه عقلمى باشمه آلسه ايدم." ديديرهجك. عجبا بو طائفهنڭ حميتِ ملّيهدن حصّهسى، آز بر زمانده موقّت بر كيف گورمك ايچون، پك اوزون بر زمانده تأسّفله آغلاتديرمق ميدر؟ يوقسه اونلرڭ سعادتِ دنيويهلرى و لذّتِ حياتيهلرى؛ او گوزل، شيرين گنجلك نعمتنڭ شكرينى ويرمك صورتنده، او نعمتى سفاهت يولنده دگل، بلكه إستقامت يولنده صرف ايتمكله؛ او فانى گنجلگى، عبادتله معنًا إبقا ايتمك و او گنجلگڭ إستقامتيله دارِ سعادتده أبدى بر گنجلك قزانمقده ميدر؟ ذرّه مقدار شعورڭ وارسه سويله!..
— 611 —
الحاصل:أگر تورك ملّتى، يالڭز آلتنجى طائفه اولان گنجلردن عبارت اولسه و گنجلكلرى دائمى قالسه و دنيادن باشقه يرلرى بولونماسه، سزڭ توركجيلك پردهسى آلتندهكى فرنكمشربانه حركاتڭز، حميتِ ملّيهدن صاييلابيليردى. بنم گبى حياتِ دنيويهيه آز أهمّيت ويرن و عنصريت فكرينى فرنگى علّتى گبى بر مرض تلقّى ايدن و گنجلرى نامشروع كيف و هوساتدن منعه چاليشان و باشقه مملكتده دنيايه گلن بر آدمه، "او كرددر، آرقهسنه دوشمهيڭز." دييهبيليرديڭز و ديمگه بر حق قزانهبيليرديڭز. فقط مادام كه تورك نامى آلتنده اولان شو وطن أولادى، سابقًا بيان ايديلديگى گبى آلتى قسمدر. بش قسمه ضرر ويرمك و كيفلرينى قاچيرمق، يالڭز بر تك قسمه موقّت و دنيوى و عاقبتى مشئوم بر كيف ويرمك، بلكه سرخوش ايتمك؛ ألبته او تورك ملّتنه دوستلق دگل، دشمنلقدر. أوت بن عنصرجه تورك صاييلمييورم؛ فقط توركلرڭ أهلِ تقوا طائفهسنه و مصيبتزدهلر قسمنه و إختيارلر صنفنه و چوجقلر طائفهسنه و ضعيفلر و فقيرلر زمرهسنه بتون قوّتمله و كمالِ إشتياقله مشفقانه و اخوّتكارانه چاليشمشم و چاليشييورم. آلتنجى طائفه اولان گنجلرى دخى، حياتِ دنيويهسنى زهرلتديرهجك و حياتِ اُخرويهسنى محو ايدهجك و بر ساعت گولمگه بدل، بر سنه آغلامهيى نتيجه ويرن حركاتِ نامشروعهدن واز گچيرمك ايستهيورم. يالڭز بو آلتى يدى سنه دگل، بلكه يگرمى سنهدر قرآندن أخذ ايدوب توركجه لسانيله نشر ايتديگم آثار ميداندهدر. أوت ِللّٰه الحمد، قرآنِ حكيمڭ معدنِ أنوارندن إقتباس ايديلن آثار ايله، إختيار طائفهسنڭ أڭ زياده ايستدكلرى نور گوستريلييور. مصيبتزدهلرڭ و خستهلرڭ ترياق گبى أڭ نافع علاجلرى، أجزاخانهِٔ قدسيهِٔ قرآنيهده گوستريلييور. و إختيارلرى أڭ زياده دوشونديرن قبر قپوسى، رحمت قپوسى اولديغى و إعدام قپوسى اولماديغى، او أنوارِ قرآنيه ايله گوستريلدى. و چوجقلرڭ نازك قلبلرنده حدسز مصائب و مضر أشيايه قارشى غايت قوّتلى بر نقطهِٔ إستناد و حدسز آمال و آرزولرينه مدار بر نقطهِٔ إستمداد
— 612 —
قرآنِ حكيمڭ معدنندن چيقاريلدى و گوستريلدى و بِالفعل إستفاده ايتديريلدى. و فقرالر و ضعفالر قسمنى أڭ زياده أزن و متأثّر ايدن حياتڭ آغير تكاليفى، قرآنِ حكيمڭ حقائقِ ايمانيهسيله خفيفلشديريلدى.
ايشته بو بش طائفه كه، تورك ملّتنڭ آلتى قسمندن بش قسميدر؛ منفعتلرينه چاليشييورز. آلتنجى قسم كه، گنجلردر. اونلرڭ اييلرينه قارشى جدّى اخوّتمز وار. سنڭ گبى ملحدلره قارشى هيچ بر جهتله دوستلغمز يوق! چونكه إلحاده گيرن و توركڭ حقيقى بتون مفاخرِ ملّيهسنى طاشييان إسلاميت ملّيتندن چيقمق ايستهين آدملرى تورك بيلمييورز، تورك پردهسى آلتنه گيرمش فرنك تلقّى ايدييورز! چونكه يوز بيڭ دفعه توركجىيز دييوب دعوا ايتسهلر، أهلِ حقيقتى قانديرامازلر. زيرا فعللرى، حركاتلرى، اونلرڭ دعوالرينى تكذيب ايدييور.
ايشته أى فرنكمشربلر و پروپاغندهڭزله حقيقى قارداشلريمى بندن صوغوتمغه چاليشان ملحدلر! بو ملّته منفعتڭز نهدر؟ برنجى طائفه اولان أهلِ تقوا و صلاحتڭ نورينى سوندورييورسڭز. مرحمته و تيمار ايتمگه شايان ايكنجى طائفهسنڭ يارهلرينه زهر سرپييورسڭز. و حرمته چوق لايق اولان اوچنجى طائفهنڭ تسلّيسنى قيرييورسڭز، يأسِ مطلقه آتييورسڭز. و شفقته چوق محتاج اولان دردنجى طائفهنڭ بتون بتون قوّهِٔ معنويهسنى قيرييورسڭز و حقيقى إنسانيتنى سوندورييورسڭز. و معاونت و يارديمه و تسلّىيه چوق محتاج اولان بشنجى طائفهنڭ اميدلرينى، إستمدادلرينى عقيم بيراقوب، اونلرڭ نظرنده حياتى، موتدن داها زياده دهشتلى بر صورته چويرييورسڭز. ايقاظه و آييلمغه چوق محتاج اولان آلتنجى طائفهسنه، گنجلك اويقوسى ايچنده اويله بر شراب ايچيرييورسڭز كه؛ او شرابڭ خُمارى پك أليم، پك دهشتليدر. عجبا بو ميدر حميتِ ملّيهڭز كه، او حميتِ ملّيه اوغرنده چوق مقدّساتى فدا ايدييورسڭز. او توركجيلك منفعتى، توركلره بو صورتله ميدر؟ يوز بيڭ دفعه اَلْعِيَاذُ بِاللّٰه.
— 613 —
أى أفنديلر! بيليرم كه، حق نقطهسنده مغلوب اولديغڭز زمان، قوّته مراجعت ايدرسڭز. قوّت حقده اولديغى، حق قوّتده اولماديغى سرّيله؛ دنيايى باشمه آتش ياپسهڭز، حقيقتِ قرآنيهيه فدا اولان بو باش سزه أگيلميهجكدر. هم سزه بونى ده خبر ويرييورم كه: دگل سزلر گبى محدود، معنًا ملّت نظرنده منفور بر قسم آدملر، بلكه بيڭلر سزلر گبى بڭا مادّى دشمنلق ايتسهلر، أهمّيت ويرميهجگم و بر قسم مضر حيواناتدن فضله قيمت ويرميهجگم. چونكه بڭا قارشى نه ياپاجقسڭز؟ ياپاجغڭز ايش، يا حياتمه خاتمه چكمكله ويا خدمتمى بوزمق صورتيله اولور. بو ايكى شيدن باشقه دنياده علاقهم يوق. حياتڭ باشنه گلن أجل ايسه، شهود درجهسنده قطعى ايمان ايتمشم كه؛ تغيّر ايتمييور، مقدّردر. مادام بويلهدر؛ حق يولنده شهادت ايله ئولسهم، چكينمك دگل، إشتياق ايله بكلهيورم. باخصوص بن إختيار اولدم، بر سنهدن فضله ياشامايى زور دوشونويورم. ظاهرى بر سنه عمرى، شهادت واسطهسيله قزانيلان حدسز بر عمرِ باقىيه تبديل ايتمك؛ بنم گبيلرڭ أڭ عالى بر مقصدى، بر غايهسى اولور. امّا خدمت ايسه، فَلِلّٰهِ الْحَمْدُ خدمتِ قرآنيه و ايمانيهده جنابِ حق رحمتيله اويله قارداشلرى بڭا ويرمش كه؛ وفاتم ايله، او خدمت بر مركزده ياپيلديغنه بدل، چوق مركزلرده ياپيلاجق. بنم ديلم ئولوم ايله صوصديريلسه؛ پك چوق قوّتلى ديللر بنم ديلمه بدل قونوشهجقلر، او خدمتى إدامه ايدرلر. حتّى دييهبيليرم: ناصلكه بر دانه تخم طوپراق آلتنه گيروب ئولمهسيله بر سنبل حياتنى نتيجه ويرر؛ بر دانهيه بدل، يوز دانه وظيفه باشنه گچر. اويله ده؛ موتم، حياتمدن فضله او خدمته واسطه اولور اميدينى بسلهيورم!..
بشنجى دسيسهِٔ شيطانيه:
أهلِ ضلالتڭ طرفگيرلرى، أنانيتدن إستفاده ايدوب، قارداشلريمى بندن چكمك ايستهيورلر. حقيقةً إنسانده أڭ تهلكهلى طمار، أنانيتدر و أڭ ضعيف طمارى ده اودر. اونى اوقشامقله، چوق فنا شيلرى
— 614 —
ياپديرهبيليرلر. أى قارداشلرم! دقّت ايديڭز؛ سزى أنانيتده وورماسينلر، اونڭله سزى آولاماسينلر. هم بيليڭز كه: شو عصرده أهلِ ضلالت أنايه بينمش، ضلالت واديلرنده قوشويور. أهلِ حق، بِالمجبوريه أنايى ترك ايتمكله حقّه خدمت ايدهبيلير. أنانڭ إستعمالنده حقلى دخى اولسه؛ مادام كه اوتهكيلره بڭزر و اونلر ده اونلرى كنديلرى گبى نفسپرست ظن ايدرلر، حقّڭ خدمتنه قارشى بر حقسزلقدر. بونڭله برابر أطرافنه طوپلانديغمز خدمتِ قرآنيه، أنايى قبول ايتمييور. "نَحْنُ" ايستهيور. "بن ديمهيڭز، بز دييڭز" دييور.
ألبته قناعتڭز گلمش كه، بو فقير قارداشڭز أنا ايله ميدانه چيقمامش. سزى أناسنه خادم ياپمييور. بلكه، أناسز بر خادمِ قرآنى اولارق كندينى سزه گوسترمش. و كندينى بگنمهمگى و أناسنه طرفدار اولمامغى مسلك إتّخاذ ايتمش. بونڭله برابر، قطعى دليللر ايله سزلره إثبات ايتمشدر كه: ميدانِ إستفادهيه وضع ايديلن أثرلر، ميرى ماليدر؛ يعنى قرآنِ حكيمڭ ترشّحاتيدر. هيچ كيمسه، أناسيله اونلره تملّك ايدهمز! هايدى فرضِ محال اولارق بن أنامله او أثرلره صاحب چيقييورم، بنم بر قارداشمڭ ديديگى گبى: مادام بو قرآنى حقيقت قپوسى آچيلدى، بنم نقصانيتمه و أهمّيتسزلگمه باقيلميهرق، أهلِ علم و كمال آرقهمده بولونمقدن چكينمهملى و إستغنا ايتمهمليدرلر.
سلفِ صالحينڭ و محقّقينِ علمانڭ آثارلرى، چندان هر درده كافى و وافى بر خزينهِٔ عظيمهدر؛ فقط بعض زمان اولور كه، بر آناختار بر خزينهدن زياده أهمّيتلى اولور. چونكه خزينه قپاليدر؛ فقط بر آناختار، چوق خزينهلرى آچابيلير. ظن ايدرم كه، او أنانيتِ علميهيى فضله طاشييان ذاتلر ده آڭلاديلر كه: نشر اولونان سوزلر، حقائقِ قرآنيهنڭ برر آناختارى و او حقائقى إنكار ايتمگه چاليشانلرڭ باشلرينه اينن برر ألماس قلنجدر. او أهلِ فضل و كمال و قوّتلى أنانيتِ علميهيى طاشييان ذاتلر
— 615 —
بيلسينلر كه؛ بڭا دگل، قرآنِ حكيمه طلبه و شاكرد اولويورلر. بن ده اونلرڭ بر درس آرقداشىيم.
هايدى فرضِ محال اولارق بن استادلق دعوا ايتسهم، مادام شيمدى أهلِ ايمانڭ طبقاتنى، عوامدن خواصّه قدر، معروض قالدقلرى أوهام و شبهاتدن قورتارمق چارهسنى بولدق؛ او علما يا داها قولاى بر چارهسنى بولسونلر وياخود بو چارهيى إلتزام ايدوب درس ويرسينلر، طرفدار اولسونلر. علماء السوء حقّنده بر تهديدِ عظيم وار. بو زمانده أهلِ علم زياده دقّت ايتملى. هايدى فرض ايتسهڭز كه، دشمنلريمزڭ ظنّى گبى بن، بنلك حسابنه بويله بر خدمتده بولونويورم. عجبا دنيوى و ملّى بر مقصد ايچون، چوق ذاتلر أنانيتى ترك ايدوب، فرعونمشرب بر آدمڭ كمالِ صداقتله أطرافنه طوپلانوب، شدّتلى بر تساندله ايش گوردكلرى حالده؛ عجبا بو قارداشڭز، حقيقتِ قرآنيه و حقائقِ ايمانيه أطرافنده، كندى أنانيتنى ستر ايتمكله برابر، او دنيوى قوميتهنڭ اونباشيلرى گبى، تركِ أنانيتله حقائقِ قرآنيه أطرافنده بر تساندى سزدن ايستهمگه حقّى يوق ميدر؟ سزڭ أڭ بيوك عالملريڭز ده، اوڭا "لبّيك" ديمهمسنده حقسز دگل ميدرلر؟
قارداشلرم، أنانيتڭ ايشمزده أڭ تهلكهلى جهتى، قيصقانجلقدر. أگر صِرف ِللّٰه ايچون اولمازسه، قيصقانجلق مداخله ايدر، بوزار. ناصلكه بر إنسانڭ بر ألى، بر ألنى قيصقانمز و گوزى، قولاغنه حسد ايتمز و قلبى عقلنه رقابت ايتمز. اويله ده: بو هيئتمزڭ شخصِ معنويسنده هر بريڭز بر طويغو، بر أعضا حكمندهسڭز. بربريڭزه قارشى رقابت دگل، بِالعكس بربريڭزڭ مزيتيله إفتخار ايتمك، متلذّذ اولمق بر وظيفهِٔ وجدانيهڭزدر.
بر شى داها قالدى، أڭ تهلكهسى اودر كه: ايچڭزده و أحبابڭزده، بو فقير قارداشڭزه قارشى بر قيصقانجلق طمارى بولونمق، أڭ تهلكهليدر. سزلرده مهمّ أهلِ علم
— 616 —
ده وار. أهلِ علمڭ بر قسمنده، بر أنانيتِ علميه بولونور. كندى متواضع ده اولسه، او جهتده أنانيتليدر. چابوق أنانيتنى بيراقماز. قلبى، عقلى نه قدر ياپيشسه ده؛ نفسى، او علمى أنانيتى جهتنده إمتياز ايستر، كندينى صاتمق ايستر، حتّى يازيلان رسالهلره قارشى معارضه ايستر. قلبى رسالهلرى سَوْديگى و عقلى إستحسان ايتديگى و يوكسك بولديغى حالده؛ نفسى ايسه، أنانيتِ علميهدن گلن قيصقانجلق جهتنده ضمنى بر عداوت بسلر گبى، سوزلرڭ قيمتلرينڭ تنزيلنى آرزو ايدر تا كه كندى محصولاتِ فكريهسى اونلره يتيشسين، اونلر گبى صاتيلسين. حالبوكه بِالمجبوريه بونى خبر ويرييورم كه:
"بو دروسِ قرآنيهنڭ دائرهسى ايچنده اولانلر، علّامه و مجتهدلر ده اولسهلر؛ وظيفهلرى (علومِ ايمانيه جهتنده) يالڭز يازيلان شو سوزلرڭ شرحلرى و ايضاحلريدر ويا تنظيملريدر. چونكه چوق أمارهلرله آڭلامشز كه: بو علومِ ايمانيهدهكى فتوا وظيفهسيله توظيف ايديلمشز. أگر برى، دائرهمز ايچنده نفسڭ أنانيتِ علميهدن آلديغى بر حسّ ايله، شرح و ايضاح خارجنده بر شى يازسه؛ صوغوق بر معارضه ويا ناقص بر تقليدجيلك حكمنه گچر. چونكه چوق دليللرله و أمارهلرله تحقّق ايتمش كه: رسالهِٔ نور أجزالرى، قرآنڭ ترشّحاتيدر؛ بزلر، تقسيم الأعمال قاعدهسيله، هر بريمز بر وظيفه درعهده ايدوب، او آبِ حيات ترشّحاتنى محتاج اولانلره يتيشديرييورز!.."
آلتنجى دسيسهِٔ شيطانيه شودر كه:
إنساندهكى تنبللك و تنپرورلك و وظيفهدارلق طمارندن إستفاده ايدر. أوت شيطانِ إنس و جنّى هر جهتده هجوم ايدرلر. آرقداشلريمزدن متين قلبلى، صداقتى قوّتلى، نيّتى إخلاصلى، همّتى عالى گوردكلرى وقت باشقه نقطهلردن هجوم ايدرلر. شويله كه:
— 617 —
ايشمزه سكته و خدمتمزه فتور ويرمك ايچون، اونلرڭ تنبللكلرندن و تنپرورلكلرندن و وظيفهدارلقلرندن إستفاده ايدرلر. اونلر، اويله دسيسهلرله اونلرى خدمتِ قرآنيهدن آليقويويورلر كه؛ خبرلرى اولمادن بر قسمنه فضله ايش بولويورلر، تا كه خدمتِ قرآنيهيه وقت بولماسين. بر قسمنه ده، دنيانڭ جاذبهدار شيلرينى گوسترييورلر كه؛ هوسى اويانوب، خدمته قارشى بر غفلت گلسين و هكذا...
بو هجوم يوللرى اوزون چكر. بو اوزونلقده قيصه كسهرك، دقّتلى فهمڭزه حواله ايدرز.
أى قارداشلرم! دقّت ايديڭز: وظيفهڭز قدسيهدر، خدمتڭز علويدر. هر بر ساعتڭز، بر گون عبادت حكمنه گچهبيلهجك بر قيمتدهدر. بيليڭز كه، ألڭزدن قاچماسين!...
يَا اَيُّهَا الَّذِينَ اٰمَنُوا اصْبِرُوا وَ صَابِرُوا وَ رَابِطُوا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ٭ وَلَا تَشْتَرُوا بِاٰيَاتِى ثَمَنًا قَلِيلًا ٭
سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ وَ سَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ وَ الْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ ۨالنَّبِىِّ الْاُمِّىِّ الْحَبِيبِ الْعَالِى الْقَدْرِ الْعَظِيمِ الْجَاهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ وَ سَلِّمْ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 618 —
قدسى بر تاريخچه
قرآنِ حكيمڭ مهمّ بر سرِّ إعجازيسنڭ ظهور ايتديگى سنهنڭ تاريخى، ينه لفظِ قرآندهدر. شويله كه:
قرآن كلمهسى، أبجد حسابيله اوچ يوز أللى بردر. ايچنده ايكى ألف وار؛ مخفى ألف "اَلْفٌ" اوقونسه، بيڭ معناسندهكى "اَلْفٌ"در. (حاشيه): علمِ صرف قاعدهسنجه؛ فَئِلٌ، فَأْلٌ اوقونور. كَتِفٌ، كَتْفٌ اوقونماسى گبى. بوڭا بناءً اَلِفٌ، اَلْفٌ اوقونور. او حالده، ١٣٥١ اولور. ديمك ١٣٥١ سنهسنه، سنهِٔ قرآنيه تعبير ايديلهبيلير. چونكه لفظِ قرآندهكى توافقاتڭ سرِّ عجيبى، قرآنڭ تفسيرى اولان رسالهِٔ نور أجزالرنده او سنه گوروندى. و قرآندهكى لفظِ جلالڭ إعجازكارانه سرِّ توافقى، عين سنهده تظاهر ايتدى. و بر نقشِ إعجازىيى گوسترهجك بر قرآنڭ يڭى بر طرزده يازيلماسى، عين سنهده اولويور. و خطِّ قرآنڭ تبديلنه قارشى، قرآن شاكردلرينڭ بتون قوّتلريله خطِّ قرآنىيى محافظهيه چاليشماسى عين سنهدهدر. و قرآنڭ مهمّ أذواقِ إعجازيهسى، عين سنهده تظاهر ايدييور. هم عين سنهده قرآن ايله چوق مناسبتدار حادثات اولمش و اولاجق گبى...
٭ ٭ ٭
— 619 —
آلتنجى رساله اولان آلتنجى قسمڭ ذيلى
أسئلهِٔ ستّه
(إستقبالده گلهجك نفرت و تحقيردن صاقينمق ايچون، شو محرم ذيل يازيلمشدر. يعنى "توه او عصرڭ غيرتسز آدملرينه!" دينيلديگى زمان، يوزيمزه توكروكلرى گلمهمك ايچون وياخود سيلمك ايچون يازيلمشدر.
آوروپانڭ إنسانيتپرور ماسكهسى آلتنده وحشى رئيسلرينڭ صاغير قولاقلرى چينلاسين!.. و بو وجدانسز غدّارلرى بزه مسلّط ايدن او إنصافسز ظالملرڭ گورمهين گوزلرينه صوقولسون! و بو عصرده، يوز بيڭ جهتده "ياشاسين جهنّم" ديديرتن ميمسز مدنيتپرستلرڭ باشلرينه وورولمق ايچون يازيلمش بر عرضحالدر.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَمَا لَنَا اَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللّٰهِ وَ قَدْ هَدٰينَا سُبُلَنَا وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلٰى مَا اٰذَيْتُمُونَا وَ عَلَى اللّٰهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ
بو ياقينلرده أهلِ إلحادڭ پرده آلتنده تجاوزلرى غايت چركين بر صورت آلديغندن؛ چوق بيچاره أهلِ ايمانه ايتدكلرى ظالمانه و دينسزجهسنه تجاوز نوعندن؛ بڭا، خصوصى و غيرِ رسمى، كندم تعمير ايتديگم بر معبدمده، خصوصى بر ايكى قارداشمله خصوصى عبادتمده، گيزلى أذان و قامتمزه مداخله ايديلدى. "نه
— 620 —
ايچون عربجه قامت ايدييورسڭز و گيزلى أذان اوقويورسڭز؟" دينيلدى. سكوتده صبرم توكندى. قابلِ خطاب اولميان اويله وجدانسز آلچاقلره دگل؛ بلكه ملّتڭ مقدّراتيله، كيفى إستبداد ايله اوينايان فرعونمشرب قوميتهنڭ باشلرينه ديرم كه:
أى أهلِ بدعه و إلحاد!.. آلتى سؤالمه جواب ايسترم.
برنجيسى:
دنياده حكومت سورن، حكم ايدن هر قَومڭ، حتّى إنسان أتى يين يامياملرڭ، حتّى وحشى جاناوار بر چته رئيسنڭ بر اصولى وار، بر دستور ايله حكم ايدر. سز هانگى اصولیله بو عجيب تجاوزى ياپييورسڭز؟ قانونڭزى إبراز ايديڭز! يوقسه بعض آلچاق مأمورلرڭ كيفلرينى، قانون مى قبول ايدييورسڭز؟ چونكه بويله خصوصى عباداتده قانون ياپيلماز و قانون اولاماز!
ايكنجيسى:
نوعِ بشرده، خصوصًا بو عصرِ حرّيتده و بِالخاصّه مدنيت دائرهسنده همان عموميتله حكمفرما "حرّيتِ وجدان" دستورينى قيرمق و إستخفاف ايتمك و طولاييسيله نوعِ بشرى إستحقار ايتمك و إعتراضنى هيچه صايمق قدر جرئتڭزله، هانگى قوّته طايانييورسڭز؟ هانگى قوّتڭز وار كه، سز كنديڭزه "لا دينى" إسمى ويرمكله، نه دينه نه دينسزلگه ايليشمهمگى إعلان ايتديگڭز حالده؛ دينسزلگى متعصّبانه كندينه بر دين إتّخاذ ايتمك طرزنده، دينه و أهلِ دينه بويله تجاوز، ألبته صاقلى قالميهجق! سزدن صوريلاجق!.. نه جواب ويرهجكسڭز؟ يگرمى حكومتڭ أڭ كوچگنڭ إعتراضنه قارشى طايانهمديغڭز حالده، ناصل يگرمى حكومتڭ بردن إعتراضنى هيچه صايار گبى، حرّيتِ وجدانيهيى جبرى بر صورتده بوزمغه چاليشييورسڭز.
اوچنجيسى:
مذهبِ حنفينڭ علويتنه و صافيتنه منافى بر صورتده، وجداننى دنيايه صاتان بر قسم علماء السوئڭ ياڭليش فتوالريله، بنم گبى شافعىُّ المذهب آدملره، هانگى اصول ايله تكليف ايدييورسڭز؟ بو مسلكده ميليونلر أتباعى
— 621 —
بولونان شافعى مذهبنى قالديروب، بتون شافعيلرى حنفيلشديردكدن صوڭره، بڭا ظلم صورتنده جبرًا تكليف ايديلسه، سزڭ گبى دينسزلرڭ بر اصوليدر دينيلهبيلير. يوقسه، كيفى بر آلچاقلقدر! اويلهلرڭ كيفنه تابع دگلز و طانيمايز!
دردنجيسى:
إسلاميت ايله أسكيدن بَرى إمتزاج و إتّحاد ايدن، جدّى ديندار و ديننه صميمى حرمتكار توركلك ملّيتنه بتون بتون ضد بر صورتده، فرنكلك معناسنده توركجيلك ناميله، تحريفدارانه و بدعهكارانه بر فتوا ايله "توركجه قامت ايت!" دييه بنم گبى باشقه ملّتدن اولانلره تكليف ايتمك هانگى اصولیلهدر؟ أوت حقيقى توركلره پك حقيقى دوستانه و اخوّتكارانه مناسبتدار اولديغم حالده، بويله سزڭ گبى فرنكمشربلرڭ توركجيلگى ايله هيچ بر جهتده مناسبتم يوقدر. ناصل بڭا تكليف ايدييورسڭز؟ هانگى قانون ايله؟ أگر ميليونلرله أفرادى بولونان و بيڭلر سنهدن بَرى ملّيتنى و لساننى اونوتميان و توركلرڭ حقيقى بر وطنداشى و أسكيدن بَرى جهاد آرقداشى اولان كردلرڭ ملّيتنى قالديروب، اونلرڭ ديلنى اونلره اونوتديردقدن صوڭره؛ بلكه بزم گبى آيرى عنصردن صاييلانلره تكليفڭز، بر نوع اصولِ وحشيانه اولور. يوقسه صِرف كيفيدر. أشخاصڭ كيفنه تبعيت ايديلمز و ايتمهيز!
بشنجيسى:
بر حكومت، كندى رعيتنه و رعيت قبول ايتديگى آدملره هر بر قانوننى تطبيق ايتسه ده؛ رعيت قبول ايتمديگى آدملره، قانوننى تطبيق ايدهمز. چونكه اونلر دييهبيليرلر كه: "مادام بز رعيتڭز دگلز، سز ده بزم حكومتمز دگلسڭز!"
هم هيچ بر حكومت، ايكى جزايى بردن ويرمز. بر قاتلى، يا حپسه آتار وياخود إعدام ايدر. هم حپس ايله جزا، هم إعدامله جزا بر يرده ويرمك، هيچ بر اصولده يوقدر!
— 622 —
ايشته مادام وطنه و ملّته هيچ بر ضررم طوقونمديغى حالده؛ بنى سكز سنهدر، أڭ يبانى و خارج بر ملّتدن جانى بر آدمه دخى ياپيلميان بر أسارت آلتنه آلديڭز. جانيلرى عفو ايتديگڭز حالده، حرّيتمى سلب ايدوب، حقوقِ مدنيهدن إسقاط ايدهرك معامله ايتديڭز. "بو ده وطن أولاديدر." ديمديگڭز حالده؛ هانگى اصول ايله، هانگى قانون ايله بيچاره ملّتڭزه رضالرى خلافنه اولارق تطبيق ايتديگڭز بو حرّيتشكن اصولڭزى، بنم گبى هر جهتله سزه يابانجى بر آدمه تكليف ايدييورسڭز؟ مادام حربِ عموميده اوردو قوماندانلرينڭ شهادتيله، واسطه اولديغمز چوق فداكارلقلرى و وطن اوغرنده جانسپارانه مجاهدهلرى جنايت صايديڭز. و بيچاره ملّتڭ حسنِ أخلاقنى محافظه و سعادتِ دنيويه و اُخرويهلرينڭ تأميننه پك جدّى و تأثيرلى چاليشمايى خيانت صايديڭز. و معنًا منفعتسز، ضررلى، خطرلى، كيفى، كفرى فرنك اصولنى كندنده قبول ايتمهين بر آدمه سكز سنه جزا ويرديڭز. (شيمدى جزا يگرمى سكز سنه اولدى.) جزا بر اولور. تطبيقنى قبول ايتمدم، جزايى چكديرديڭز. ايكنجى بر جزايى جبرًا تطبيق ايتمك، هانگى اصول ايلهدر؟
آلتنجيسى:
مادام سزلرله، إعتقاديڭزجه و بڭا ايديلن معاملهيه نظرًا، كلّى بر مخالفتمز وار. سز دينڭزى و آخرتڭزى، دنياڭز اوغرنده فدا ايدييورسڭز. ألبته مابيْنمزده (تخمينڭزجه) بولونان مخالفت سرّيله، بز دخى خلافڭزه اولارق؛ دنيامزى، دينمز اوغرنده و آخرتمزه هر وقت فدا ايتمگه حاضرز. سزڭ ظالمانه و وحشيانه حكمڭز آلتنده بر ايكى سنه ذليلانه گچهجك حياتمزى، قدسى بر شهادتى قزانمق ايچون فدا ايتمك؛ بزه آبِ كوثر حكمنه گچر. فقط قرآنِ حكيمڭ فيضنه و إشاراتنه إستنادًا، سزى تيترهتمك ايچون، سزه قطعى خبر ويرييورم كه:
— 623 —
بنى ئولديردكدن صوڭره ياشاياميهجقسڭز! قهّار بر أل ايله، جنّتڭز و محبوبڭز اولان دنيادن طرد ايديلوب أبدى ظلماته چابوق آتيلاجقسڭز! آرقهمدن، پك چابوق سزڭ نمرودلشمش رئيسلريڭز گبرتيلهجك، يانمه گوندريلهجك. بن ده حضورِ إلٰهيده ياقالرينى طوتهجغم. عدالتِ إلٰهيه، اونلرى أسفلِ سافلينه آتمقله إنتقاممى آلاجغم!
أى دين و آخرتنى دنيايه صاتان بدبختلر! ياشاماڭزى ايسترسهڭز، بڭا ايليشمهيڭز! ايليشسهڭز، إنتقامم مضاعف بر صورتده سزدن آلينهجغنى بيليڭز، تيترهيڭز! بن رحمتِ إلٰهيهدن اُميد ايدرم كه: موتم، حياتمدن زياده دينه خدمت ايدهجك و ئولومم باشڭزده بومبا گبى پاطلايوب باشڭزى طاغيدهجق! جسارتڭز وارسه ايليشڭز! ياپاجغڭز وارسه، گورهجگڭز ده وار! بن بتون تهديداتڭزه قارشى، بتون قوّتمله بو آيتى اوقويورم:
اَلَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ اِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ اِيمَانًا وَ قَالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ
٭ ٭ ٭
— 624 —
يدنجى قسم
إشاراتِ سبعه
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
فَاٰمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِىِّ الْاُمِّىِّ الَّذِى يُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ كَلِمَاتِهِ وَ اتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ٭ يُرِيدُونَ اَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِاَفْوَاهِهِمْ وَ يَاْبَى اللّٰهُ اِلَّا اَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ
(اوچ سؤالڭ جوابى اولارق "يدى إشارت"در. برنجى سؤال، درت إشارتدر.)
برنجى إشارت:
شعائرِ إسلاميهيى تغييره تشبّث ايدنلرڭ سندلرى و حجّتلرى، ينه هر فنا شيلرده اولديغى گبى، أجنبيلرى كوركورينه تقليدجيلك يوزندن گلييور. دييورلر كه:
"لوندرهده إهتدا ايدنلر و أجنبيلردن ايمانه گلنلر؛ مملكتلرنده أذان و قامت گبى چوق شيلرى كندى لسانلرينه ترجمه ايدييورلر، ياپييورلر. عالمِ إسلام اونلره قارشى سكوت ايدييور، إعتراض ايتمييور. ديمك بر جوازِ شرعى وار كه، سكوت ايديلييور؟"
— 625 —
الجواب:بو قياسڭ او قدر ظاهر بر فرقى وار كه، هيچ بر جهتده اونلره قياس ايتمك و اونلرى تقليد ايتمك ذىشعورڭ كارى دگلدر. چونكه أجنبى ديارينه، لسانِ شريعتده "دارِ حرب" دينيلير. دارِ حربده چوق شيلره جواز اولابيلير كه، "ديارِ إسلام"ده مساغ اولاماز.
هم فرنگستان ديارى، خرستيان شوكتى دائرهسيدر. إصطلاحاتِ شرعيهنڭ معانيسنى و كلماتِ مقدّسهنڭ مفاهيمنى لسانِ حال ايله تلقين ايدهجك و إحساس ايدهجك بر محيط اولماديغندن؛ بِالمجبوريه قدسى معانى، مقدّس ألفاظه ترجيح ايديلمش؛ معانى ايچون ألفاظ ترك ايديلمش، أهون الشّر إختيار ايديلمش. ديارِ إسلامده ايسه؛ محيط، او كلماتِ مقدّسهنڭ مئالِ إجماليسنى أهلِ إسلامه لسانِ حال ايله درس ويرييور. عنعنهِٔ إسلاميه و إسلامى تاريخ و عموم شعائرِ إسلاميه و عموم أركانِ إسلاميته عائد محاوراتِ أهلِ إسلام، او كلماتِ مقدّسهنڭ مجمل مئاللرينى، متماديًا أهلِ ايمانه تلقين ايدييورلر. حتّى شو مملكتڭ معابد و مدارسِ دينيهسندن باشقه مقبرستانڭ مزار طاشلرى دخى، برر تلقين ايديجى، برر معلّم حكمندهدر كه؛ او معانئِ مقدّسهيى، أهلِ ايمانه إخطار ايدييورلر. عجبا كندينه مسلمان ديين بر آدم، دنيانڭ بر منفعتى ايچون، بر گونده أللى كلمه فرنگى لغتندن تعلّم ايتديگى حالده؛ أللى سنهده و هر گونده أللى دفعه تكرار ايتديگى سبحان اللّٰه و الحمد ِللّٰه و لا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه و اللّٰه أكبر گبى مقدّس كلمهلرى اوگرنمزسه، أللى دفعه حيواندن داها آشاغى دوشمز مى؟ بويله حيوانلر ايچون، بو كلماتِ مقدّسه ترجمه و تحريف ايديلمز و تهجير ايديلمزلر! اونلرى تهجير و تغيير ايتمك، بتون مزار طاشلرينى حكّ ايتمكدر؛ بو تحقيره قارشى تيترهين مزارستاندهكى أهلِ قبورى عليهلرينه دونديرمكدر.
— 626 —
أهلِ إلحاده قاپيلان علماء السوء، ملّتى آلداتمق ايچون دييورلر كه: إمامِ أعظم، سائر إماملره مخالف اولارق ديمش كه: "إحتياج اولسه، ديارِ بعيدهده، عربى هيچ بيلمهينلره، إحتياج درجهسنه گوره؛ فاتحه يرينه فارسى ترجمهسى جوازى وار." اويله ايسه، بز ده محتاجز، توركجه اوقويهبيليرز؟
الجواب:إمامِ أعظمڭ بو فتواسنه قارشى، باشده أعظمى إماملرڭ أڭ مهملرى و سائر اون ايكى أئمّهِٔ مجتهدين، او فتوانڭ عكسنه فتوا ويرييورلر. عالمِ إسلامڭ جادّهِٔ كبراسى، او عموم أئمّهنڭ جادّهسيدر. معظمِ اُمّت، جادّهِٔ كبراده گيدهبيلير. باشقه خصوصى و طار جادّهيه سَوق ايدنلر، إضلال ايدييورلر. إمامِ أعظمڭ فتواسى، بش جهتده خصوصيدر:
برنجيسى:مركزِ إسلاميتدن اوزاق ديارِ آخَرده بولونانلره عائددر.
ايكنجيسى:إحتياجِ حقيقىيه بناءًدر.
اوچنجيسى:بر روايتده، لسانِ أهلِ جنّتدن صاييلان فارسى لسانيله ترجمهيه مخصوصدر.
دردنجيسى:فاتحهيه مخصوص اولارق جواز ويريلمش، تا فاتحهيى بيلمهين نمازى ترك ايتمهسين.
بشنجيسى:قوّتِ ايماندن گلن بر حميتِ إسلاميه ايله، معانئِ مقدّسهنڭ، عوامڭ تفهّمنه مدار اولمق ايچون جواز گوستريلمش. حالبوكه ضعفِ ايماندن گلن و منفى فكرِ ملّيتدن چيقان و لسانِ عربىيه قارشى نفرت و ضعفِ ايماندن تولّد ايدن مَيلِ تخريب سائقهسيله ترجمه ايدوب عربى أصلنى ترك ايتمك، دينى ترك ايتديرمكدر!
— 627 —
ايكنجى إشارت:
شعائرِ إسلاميهيى تغيير ايدن أهلِ بدعه، أوّلا علماء السؤدن فتوا ايستديلر. سابقًا بش وجهله خصوصى اولديغنى گوسترديگمز فتوايى گوسترديلر. ثانيًا: أهلِ بدعه، أجنبى إنقلابجيلرندن بويله مشئوم بر فكر آلديلر كه: آوروپا، قاتولك مذهبنى بگنميهرك باشده إختلالجيلر، إنقلابجيلر و فيلسوفلر اولارق، قاتولك مذهبنه گوره أهلِ بدعه و معتزله تلقّى ايديلن پروتستانلق مذهبنى إلتزام ايدوب، فرانسزلرڭ إختلالِ كبيرندن إستفاده ايدهرك، قاتولك مذهبنى قسمًا تخريب ايدوب، پروتستانلغى إعلان ايتديلر.
ايشته كوركورينه تقليدجيلگه آليشان بورادهكى حميتفروشلر دييورلر كه: "مادام خرستيان ديننده بويله بر إنقلاب اولدى؛ بدايتده إنقلابجيلره مرتد دينيلدى، صوڭره خرستيان اولارق ينه قبول ايديلدى. اويله ايسه، إسلاميتده ده بويله دينى بر إنقلاب اولابيلير؟"
الجواب:بو قياسڭ، برنجى إشارتدهكى قياسدن داها زياده فرقى ظاهردر. چونكه دينِ عيسويده يالڭز أساساتِ دينيه حضرتِ عيسى عليه السلامدن آليندى. حياتِ إجتماعيهيه و فروعاتِ شرعيهيه دائر أكثر أحكاملر، حواريّون و سائر رؤساىِ روحانيه طرفندن تشكيل ايديلدى. قسمِ أعظمى، كتبِ سابقهِٔ مقدّسهدن آليندى. حضرتِ عيسى عليه السلام، دنياجه حاكم و سلطان اولماديغندن و قوانينِ عموميهِٔ إجتماعيهيه مرجع اولماديغندن؛ أساساتِ دينيهسى، خارجدن بر لباس گيديرلمش گبى، شريعتِ خرستيانيه نامنه عُرفى قانونلر، مدنى دستورلر آلينمش، باشقه بر صورت ويريلمش. بو صورت تبديل ايديلسه، او لباس دگيشديريلسه، ينه حضرتِ عيسى عليه السلامڭ أساس دينى باقى قالابيلير. حضرتِ عيسى عليه السلامى إنكار و تكذيب چيقماز. حالبوكه دين و شريعتِ إسلاميهنڭ صاحبى اولان فخرِ عالم عليه الصلاة والسلام ايكى جهانڭ سلطانى، شرق و غرب و
— 628 —
أندلس و هند، برر تختِ سلطنتى اولديغندن؛ دينِ إسلامڭ أساساتنى بِالذّات كنديسى گوسترديگى گبى، او دينڭ تفرّعاتنى و سائر أحكامنى، حتّى أڭ جزئى آدابنى دخى بِالذّات او گتيرييور، او خبر ويرييور، او أمر ويرييور. ديمك فروعاتِ إسلاميه، دگيشمگه قابل بر لباس حكمنده دگل كه؛ اونلر تبديل ايديلسه، أساسِ دين باقى قالابيلسين. بلكه أساسِ دينه بر جسددر، لا أقل بر جلددر. اونڭله إمتزاج و إلتحام ايتمش؛ قابلِ تفريق دگلدر. اونلرى تبديل ايتمك، طوغريدن طوغرىيه صاحبِ شريعتى إنكار و تكذيب ايتمك چيقار.
مذاهبڭ إختلافى ايسه: صاحبِ شريعتڭ گوسترديگى نظرى دستورلرڭ طرزِ تفهّمندن ايلرى گلمشدر. "ضرورياتِ دينيه" دينيلن و قابلِ تأويل اولميان و "محكمات" دينيلن دستورلرى ايسه، هيچ بر جهتده قابلِ تبديل دگلدر و مدارِ إجتهاد اولاماز. اونلرى تبديل ايدن، باشنى ديندن چيقارييور؛
يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الْقَوْسِ
قاعدهسنه داخل اولويور.
أهلِ بدعه، دينسزلكلرينه و إلحادلرينه شويله بر بهانه بولويورلر. دييورلر كه: "عالمِ إنسانيتڭ متسلسل حادثاتنه سبب اولان فرانسز إختلالِ كبيرنده، پاپاسلره و رؤساىِ روحانيهيه و اونلرڭ مذهبِ خاصّى اولان قاتولك مذهبنه هجوم ايديلدى و تخريب ايديلدى. صوڭره چوقلرى طرفندن تصويب ايديلدى. فرنكلر دخى، اوندن صوڭره داها زياده ترقّى ايتديلر؟"
الجواب:بو قياسڭ دخى، أوّلكى قياسلر گبى فرقى ظاهردر. چونكه فرانسزلرده، خواص و حكومت آدملرى ألنده چوق زمان دينِ خرستيانى، باخصوص قاتولك مذهبى؛ بر واسطهِٔ تحكّم و إستبداد اولمشدى. خواص، او واسطه ايله نفوذلرينى عوام اوزرنده إدامه ايدييورلردى. و "سرسرى" تعبير
— 629 —
ايتدكلرى عوام طبقهسنده إنتباهه گلن حميتپرورلرينى و خواص ظالملرڭ إستبدادينه قارشى هجوم ايدن حرّيتپرورلرڭ متفكّر قسملرينى أزمگه واسطه اولديغندن و درت يوز سنهيه ياقين فرنگستانده إختلاللر ايله إستراحتِ بشريهيى بوزمغه و حياتِ إجتماعيهيى زير و زبر ايتمگه بر سبب تلقّى ايديلديگندن؛ او مذهبه، دينسزلك نامنه دگل، بلكه خرستيانلغڭ ديگر بر مذهبى نامنه هجوم ايديلدى. و طبقهِٔ عوامده و فيلسوفلرده بر كوسمك، بر عداوت حاصل اولمشدى كه؛ معلوم حادثهِٔ تاريخيه وقوعه گلمشدر. حالبوكه دينِ محمّدى (عصم) و شريعتِ إسلاميهيه قارشى؛ هيچ بر مظلومڭ، هيچ بر متفكّرڭ حقّى يوقدر كه، اوندن شكوا ايتسين. چونكه اونلرى كوسديرمييور، اونلرى حمايه ايدييور. تاريخِ إسلام ميداندهدر. إسلاملر ايچنده بر ايكى وقوعاتدن باشقه داخلى محاربهِٔ دينيه اولمامش. قاتولك مذهبى ايسه، درت يوز سنه إختلالاتِ داخليهيه سبب اولمش.
هم إسلاميت، خواصدن زياده عوامڭ تحصّنگاهى اولمشدر. وجوبِ زكات و حرمتِ ربا ايله؛ خواصّى، عوامڭ اوستنده مستبد ياپمق دگل، بر جهتده خادم ياپييور.
سَيِّدُ الْقَوْمِ خَادِمُهُمْ ٭ خَيْرُ النَّاسِ مَنْ يَنْفَعُ النَّاسَ
دييور.
هم قرآنِ حكيم لسانيله
اَفَلَا تَعْقِلُونَ ٭ اَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ ٭ اَفَلَا يَتَفَكَّرُونَ
گبى قدسى حوالهلر ايله، عقلى إستشهاد ايدييور و ايقاظ ايدييور و عقله حواله ايدييور، تحقيقه سَوق ايدييور. اونڭ ايله، أهلِ علم و أصحابِ عقله دين نامنه مقام ويرييور، أهمّيت ويرييور. قاتولك مذهبى گبى عقلى عزل ايتمييور، أهلِ تفكّرى صوصديرمييور، كوركورينه تقليد ايستهمييور.
حقيقى خريستيانلق دگل، بلكه شيمديكى خرستيان ديننڭ أساسيله إسلاميتڭ أساسى مهمّ بر نقطهدن آيريلديغندن؛ سابق فرقلر گبى چوق جهتلرله آيرى آيرى گيدييورلر. او مهمّ نقطه شودر:
— 630 —
إسلاميت، توحيدِ حقيقى دينيدر كه؛ واسطهلرى، أسبابلرى إسقاط ايدييور. أنانيتى قيرييور، عبوديتِ خالصه تأسيس ايدييور. نفسڭ ربوبيتندن طوت، تا هر نوع ربوبيتِ باطلهيى قطع ايدييور، ردّ ايدييور. بو سرّ ايچوندر كه؛ خواصدن بر بيوك إنسان تام ديندار اولسه، أنانيتى ترك ايتمگه مجبور اولور. أنانيتى ترك ايتمهين، صلابتِ دينيهيى و قسمًا ده ديننى ترك ايدر.
شيمديكى خريستيانلق دينى ايسه؛ "ولديت" عقيدهسنى قبول ايتديگى ايچون وسائط و أسبابه تأثيرِ حقيقى ويرر. دين نامنه أنانيتى قيرماز، بلكه حضرتِ عيسى عليه السلامڭ بر مقدّس وكيلى دييه او أنانيته بر قدسيت ويرر. اونڭ ايچون، دنياجه أڭ بيوك مقام إشغال ايدن خرستيان خواصلرى، تام ديندار اولابيليرلر. حتّى آمريقانڭ أسبق رئيسِ جمهورى ويلسون و إنگليزلرڭ أسبق رئيسِ وكلاسى لوئيد جورج گبى چوقلر وار كه، متعصّب برر پاپاس حكمنده ديندار اولديلر. مسلمانلرده ايسه اويله مقاملره گيرنلر، نادرًا تام ديندار و صلابتلى قاليرلر. چونكه غرورى و أنانيتى بيراقهمييورلر. تقواىِ حقيقى ايسه، غرور و أنانيتله إجتماع ايدهمييور.
أوت ناصلكه خرستيان خواصّنڭ تعصّبى، مسلمان خواصلرينڭ عدمِ صلابتى مهمّ بر فرقى گوسترييور؛ اويله ده: خرستياندن چيقان فيلسوفلر، دينلرينه قارشى لاقيد ويا معارض وضعيتى آلماسى و إسلامدن چيقان حكمالرڭ قسمِ أعظمى، حكمتلرينى أساساتِ إسلاميهيه بنا ايتمهسى؛ ينه مهمّ بر فرقى گوسترييور.
هم أكثريتله زندانلره و مصيبتلره دوشن عامى خرستيانلر، ديندن مدد بكلهمييورلر. أسكيدن چوغى دينسز اولويورديلر. حتّى فرانسهنڭ إختلالِ كبيرينى چيقاران و "سرسرى دينسز" تعبير ايديلن تاريخجه مشهور إنقلابجيلر، او
— 631 —
مصيبتزده عوام قسميدر. إسلاميتده ايسه، أكثريتِ مطلقه ايله حپسه و مصيبته دوشنلر، ديندن مدد بكلرلر و ديندار اولويورلر. ايشته بو حال دخى مهمّ بر فرقى گوسترييور.
اوچنجى إشارت:
أهلِ بدعه دييورلر كه: "بو تعصّبِ دينى، بزى گرى بيراقدى. بو عصرده ياشامق، تعصّبى بيراقمقله اولور. آوروپا، تعصّبى بيراقدقدن صوڭره ترقّى ايتدى؟"
الجواب:ياڭليشسكز و آلدانمشسڭز ويا آلداتييورسڭز. چونكه آوروپا، ديننده متعصّبدر. حتّى بر عادى بولغاره ويا بر نفرِ إنگليزه ويا بر سرسرى فرانسزه "صاريق صار. صارمازسهڭ حپسه آتيلاجقسڭ!" دينيلسه، تعصّبلرى مقتضاسنجه دييهجك: "حپسه دگل، ئولديرسهڭز بيله، دينمه و ملّيتمه بو حقارتى ياپميهجغم!"
هم تاريخ شاهددر كه: أهلِ إسلام نه وقت ديننه تام تمسّك ايتمش ايسه، او زمانه نسبةً ترقّى ايتمش. نه وقت صلابتى ترك ايتمشسه، تدنّى ايتمش. خريستيانلق ايسه، بِالعكسدر. بو ده، مهمّ بر فرقِ أساسيدن نشئت ايتمش.
هم إسلاميت، سائر دينلره قياس ايديلمز. بر مسلمان إسلاميتدن چيقسه و ديننى ترك ايتسه، داها هيچ بر پيغمبرى قبول ايدهمز؛ بلكه جنابِ حقّى دخى إقرار ايدهمز و بلكه هيچ بر مقدّس شيئى طانيماز؛ بلكه كندنده كمالاته مدار اولاجق بر وجدان بولونماز، تفسّخ ايدر. اونڭ ايچون إسلاميت نظرنده، حربى كافرڭ حقِّ حياتى وار. خارجده اولسه مصالحه ايتسه، داخلده اولسه جزيه ويرسه؛ إسلاميتجه حياتى محفوظدر. فقط مرتدڭ حقِّ حياتى يوقدر. چونكه وجدانى تفسّخ ايدر، حياتِ إجتماعيهيه بر زهر حكمنه گچر. حالبوكه خرستيانڭ بر دينسزى، ينه حياتِ إجتماعيهيه
— 632 —
نافع بر وضعيتده قالابيلير. بعض مقدّساتى قبول ايدر و بعض پيغمبرلره اينانهبيلير و جنابِ حقّى بر جهتده تصديق ايدهبيلير.
عجبا بو أهلِ بدعه و طوغريسى أهلِ إلحاد، بو دينسزلكده هانگى منفعتى بولويورلر؟ أگر إداره و آسايشى دوشونويورلرسه؛ اللّٰهى بيلمهين دينسز اون سرسرينڭ إدارهسى و شرلرينى دفع ايتمسى، بيڭ أهلِ ديانتڭ إدارهسندن داها مشكلدر. أگر ترقّىيى دوشونويورلرسه؛ اويله دينسزلر إدارهِٔ حكومته مضر اولدقلرى گبى، ترقّىيه دخى مانعدرلر. ترقّى و تجارتڭ أساسى اولان أمنيت و آسايشى قيرييورلر. طوغريسى اونلر، مسلكجه تخريباتجيدرلر. دنياده أڭ بيوك أحمق اودر كه، بويله دينسز سرسريلردن ترقّى و سعادتِ حياتيهيى بكلهسين. بويله أحمقلردن مهمّ بر موقعى إشغال ايدن بريسى ديمش كه: "بز، اللّٰه اللّٰه دييه دييه گرى قالدق. آوروپا، طوپ تفنك دييه دييه ايلرى گيتدى."
"جَوَابُ الأحمق السكوت" قاعدهسنجه، بويلهلره قارشى جواب سكوتدر. فقط بعض أحمقلرڭ آرقهسنده بدبخت غافللر بولونديغندن ديرز كه:
أى بيچارهلر! بو دنيا بر مسافرخانهدر. هر گونده اوتوز بيڭ شاهد، جنازهلريله "اَلْمَوْتُ حق" حكمنى إمضا ايدييورلر و او دعوايه شهادت ايدييورلر. ئولومى ئولديرهبيلير ميسڭز؟ بو شاهدلرى تكذيب ايدهبيلير ميسڭز؟ مادام ايدهمييورسڭز؛ موت، اللّٰه اللّٰه ديديرتير. سكراتده اللّٰه اللّٰه يرينه؛ هانگى طوپڭز، هانگى تفنگڭز، ظلماتِ أبدىيى او سكراتدهكينڭ اوڭنده ايشيقلانديرر، يأسِ مطلقنى اُميدِ مطلقه چويرهبيلير؟ مادام ئولوم وار، قبره گيريلهجك؛ بو حيات گيدييور، باقى بر حيات گلييور. بر دفعه طوپ تفنك دينيلسه؛ بيڭ دفعه اللّٰه اللّٰه ديمك لازم گلير. هم اللّٰه يولنده اولسه؛ تفنك ده اللّٰه دير، طوپ ده اللّٰه أكبر دييه باغيرر، اللّٰه ايله إفطار ايدر، إمساك ايدر.
— 633 —
دردنجى إشارت:
تخريباتجى أهلِ بدعه ايكى قسمدر.
بر قسمى (گويا دين حسابنه، إسلاميته صداقت نامنه) گويا دينى ملّيتله تقويه ايتمك ايچون، "ضعفه دوشمش دين شجرهِٔ نورانيهسنى، ملّيت طوپراغنده ديكمك، قوّتلشديرمك ايستهيورز." دييه، دينه طرفدار وضعيتى گوسترييورلر.
ايكنجى قسم؛ ملّت نامنه، ملّيت حسابنه، عنصريته قوّت ويرمك فكرينه بناءً، "ملّيتى، إسلاميتله آشيلامق ايستهيورز." دييه، بدعهلرى ايجاد ايدييورلر.
برنجى قسمه ديرز كه:أى "صادق أحمق" إطلاقنه ماصدق بيچاره علماء السوء ويا مجذوب، عقلسز، جاهل صوفيلر! حقيقتِ كائنات ايچنده كوكى يرلشمش و حقائقِ كائناته كوكلر صالمش اولان شجرهِٔ طوباءِ إسلاميت؛ موهوم، موقّت، جزئى، خصوصى، منفى، بلكه أساسسز، غرضكار، ظلمكار، ظلمانى عنصريت طوپراغنه ديكيلمز! اونى اورايه ديكمگه چاليشمق، أحمقانه و تخريبكارانه، بدعهكارانه بر تشبّثدر.
ايكنجى قسم ملّيتجيلره ديرز كه:أى سرخوش حميتفروشلر! بر عصر أوّل ملّيت عصرى اولابيليردى. شو عصر عنصريت عصرى دگل! بولشويزم، سوسياليزم مسئلهلرى إستيلا ايدييور؛ عنصريت فكرينى قيرييور، عنصريت عصرى گچييور. أبدى و دائمى اولان إسلاميت ملّيتى؛ موقّت، دغدغهلى عنصريتله باغلانماز و آشيلانماز. و آشيلامق اولسه ده؛ إسلام ملّيتنى إفساد ايتديگى گبى، عنصريت ملّيتنى دخى إصلاح ايدهمز، إبقا ايدهمز. أوت موقّت آشيلامقده بر ذوق و بر موقّت قوّت گورونويور، فقط پك موقّت و عاقبتى خطرليدر.
هم تورك عنصرنده أبدى قابلِ إلتيام اولمامق صورتنده بر إنشقاق چيقهجق. او وقت ملّتڭ قوّتى، بر شق، بر شقّڭ قوّتنى قيرديغى ايچون، هيچه اينهجك. ايكى
— 634 —
طاغ بربرينه قارشى بر ميزانڭ ايكى گوزنده بولونسه؛ بر بطمان قوّت، او ايكى قوّت ايله اوينايهبيلير؛ يوقارى قالديرر، آشاغى اينديرر.
ايكنجى سؤال، ايكى إشارتدر:
برنجى إشارت كه: "بشنجى إشارت"در.مهمّ بر سؤالڭ غايت مختصر بر جوابيدر.
سؤال:آخر زمانده حضرتِ مهدى گلهجگنه و فساده گيرمش عالمى إصلاح ايدهجگنه دائر متعدّد رواياتِ صحيحه وار. حالبوكه شو زمان، جماعت زمانيدر؛ شخص زمانى دگل! شخص نه قدر داهى و حتّى يوز داهى درجهسنده اولسه، بر جماعتڭ ممثّلى اولمازسه، بر جماعتڭ شخصِ معنويسنى تمثيل ايتمزسه؛ مخالف بر جماعتڭ شخصِ معنويسنه قارشى مغلوبدر. شو زمانده (قوّتِ ولايتى نه قدر يوكسك اولورسه اولسون) بويله بر جماعتِ بشريهنڭ إفساداتِ عظيمهسى ايچنده ناصل إصلاح ايدر؟ أگر مهدينڭ بتون ايشلرى خارقه اولسه، شو دنيادهكى حكمتِ إلٰهيهيه و قوانينِ عادت اللّٰهه مخالف دوشر. بو مهدى مسئلهسنڭ سرّينى آڭلامق ايستهيورز؟
الجواب:جنابِ حق كمالِ رحمتندن، شريعتِ إسلاميهنڭ أبديتنه بر أثرِ حمايت اولارق، هر بر فسادِ اُمّت زماننده بر مصلح ويا بر مجدّد ويا بر خليفهِٔ ذىشان ويا بر قطبِ أعظم ويا بر مرشدِ أكمل وياخود بر نوع مهدى حكمنده مبارك ذاتلرى گوندرمش؛ فسادى إزاله ايدوب، ملّتى إصلاح ايتمش؛ دينِ أحمدىيى (عصم) محافظه ايتمش. مادام عادتى اويله جريان ايدييور، آخر زمانڭ أڭ بيوك فسادى زماننده؛ ألبته أڭ بيوك بر مجتهد، هم أڭ بيوك بر مجدّد،
— 635 —
هم حاكم، هم مهدى، هم مرشد، هم قطبِ أعظم اولارق بر ذاتِ نورانىيى گوندرهجك و او ذات ده أهلِ بيتِ نبويدن اولاجقدر. جنابِ حق بر دقيقه ظرفنده بيْن السما والارض عالمنى بلوطلرله طولديروب بوشالتديغى گبى، بر ثانيهده دڭزڭ فورطنهلرينى تسكين ايدر و بهار ايچنده بر ساعتده ياز موسمنڭ نمونهسنى و يازده بر ساعتده قيش فورطنهسنى ايجاد ايدن قديرِ ذو الجلال؛ مهدى ايله ده عالمِ إسلامڭ ظلماتنى طاغيدهبيلير. و وعد ايتمشدر، وعدينى ألبته ياپهجقدر. قدرتِ إلٰهيه نقطهسنده باقيلسه، غايت قولايدر. أگر دائرهِٔ أسباب و حكمتِ ربّانيه نقطهسنده دوشونولسه، ينه او قدر معقول و وقوعه لايقدر كه؛ أگر مخبرِ صادقدن روايت اولمازسه دخى، هر حالده اويله اولمق لازم گلير و اولاجقدر دييه أهلِ تفكّر حكم ايدر. شويله كه: فَلِلّٰهِ الْحَمْدُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلٰى اِبْرَاهِيمَ وَ عَلٰى اٰلِ اِبْرَاهِيمَ فِى الْعَالَمِينَ اِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ
دعاسى (عموم اُمّت، عموم نمازنده، گونده بش دفعه تكرار ايتدكلرى بو دعا) بِالمشاهده مقبول اولمشدر كه؛ آلِ محمّد عليه الصلاة والسلام، آلِ إبراهيم عليه السلام گبى اويله بر وضعيت آلمش كه؛ عموم مبارك سلسلهلرڭ باشنده، عموم أقطار و أعصارڭ مجمعلرنده او نورانى ذاتلر قوماندانلق ايدييورلر. (حاشيه): حتّى اونلردن بر دانهسى اولان سيّد أحمد السنوسى، ميليونلر مريده قوماندانلق ايدييور. سيّد إدريس گبى ديگر بر ذات، يوز بيڭدن فضله مسلمانلره قوماندانلق ايدييور. سيّد يحيى گبى بر باشقه سيّد، يوز بيڭلر آدملره أمرلك ايدييور و هكذا... بو سيّدلر قبيلهسنڭ أفرادلرنده بويله ظاهرى قهرمانلر چوق اولديغى گبى؛ سيّد عبد القادرِ گيلانى، سيّد أبو الحسنِ شاذلى، سيّد أحمدِ بدوى گبى معنوى قهرمانلرڭ قهرمانلرى دخى وارلرمش. و اويله بر كثرتدهدرلر كه؛ او قوماندانلرڭ مجموعى، معظّم بر اوردو تشكيل ايدييورلر. أگر
— 636 —
مادّى شكله گيرسه و بر تساند ايله بر فرقه وضعيتنى آلسهلر، إسلاميت ديننى ملّيتِ مقدّسه حكمنده رابطهِٔ إتّفاق و إنتباه ياپسهلر، هيچ بر ملّتڭ اوردوسى اونلره قارشى طايانهماز! ايشته او پك كثرتلى او مقتدر اوردو، آلِ محمّد عليه الصلاة والسلامدر و حضرتِ مهدينڭ أڭ خاص اوردوسيدر.
أوت بوگون تاريخِ عالمده هيچ بر نسل، شجره ايله و سندلرله و عنعنه ايله بربرينه متّصل و أڭ يوكسك شرف و عالى حسب و أصيل نسب ايله ممتاز هيچ بر نسل يوقدر كه، آلِ بيتدن گلن سيّدلر نسلى قدر قوّتلى و أهمّيتلى بولونسون. أسكى زماندن بَرى بتون أهلِ حقيقتڭ فرقهلرى باشنده اونلر و أهلِ كمالڭ نامدار رئيسلرى ينه اونلردر. شيمدى ده، كميةً ميليونلرى گچن بر نسلِ مباركدر. مُتَنَبِّهْ و قلبلرى ايمانلى و محبّتِ نبوى ايله طولو و جهاندگر شرفِ إنتسابيله سرفرازدرلر. بويله بر جماعتِ عظيمه ايچندهكى مقدّس قوّتى تهييج ايدهجك و اويانديرهجق حادثاتِ عظيمه وجوده گلييور. ألبته او قوّتِ عظيمهدهكى بر حميتِ عاليه فوران ايدهجك و حضرتِ مهدى باشنه گچوب، طريقِ حق و حقيقته سَوق ايدهجك. بويله اولمق و بويله اولماسنى؛ بو قيشدن صوڭره بهارڭ گلمهسى گبى، عادت اللّٰهدن و رحمتِ إلٰهيهدن بكلرز و بكلهمكده حقلىيز.
ايكنجى إشارت، يعنى آلتنجى إشارت:
حضرتِ مهدينڭ جمعيتِ نورانيهسى، سفيان قوميتهسنڭ تخريباتجى رژيمِ بدعهكارانهسنى تعمير ايدهجك، سنّتِ سنيهيى إحيا ايدهجك؛ يعنى عالمِ إسلاميتده رسالتِ أحمديهيى (عصم) إنكار نيّتيله شريعتِ أحمديهيى (عصم) تخريبه چاليشان سفيان قوميتهسى، حضرتِ مهدى جمعيتنڭ معجزهكار معنوى قلنجيله ئولديريلهجك و طاغيتيلاجق.
هم عالمِ إنسانيتده إنكارِ الوهيت نيّتيله مدنيت و مقدّساتِ بشريهيى زير و زبر ايدن دجّال قوميتهسنى، حضرتِ عيسى عليه السلامڭ دينِ حقيقيسنى إسلاميتڭ
— 637 —
حقيقتيله برلشديرمگه چاليشان حميتكار و فداكار بر عيسوى جماعتى نامى آلتنده و "مسلمان عيسويلرى" عنواننه لايق بر جمعيت، او دجّال قوميتهسنى، حضرتِ عيسى عليه السلامڭ رياستى آلتنده ئولديرهجك و طاغيدهجق؛ بشرى، إنكارِ الوهيتدن قورتارهجق.
شو مهمّ سرّ پك اوزوندر. باشقه يرلرده بر نبذه بحث ايتديگمزدن بوراده بو قيصه إشارتله إكتفا ايدييورز.
يدنجى إشارت يعنى اوچنجى سؤال:
دييورلر كه: "سنڭ أسكى زماندهكى مدافعاتڭ و إسلاميت حقّندهكى مجاهداتڭ، شيمديكى طرزده دگل. هم آوروپايه قارشى إسلاميتى مدافعه ايدن متفكّرين طرزنده گيتمييورسڭ. نهدن أسكى سعيد وضعيتنى دگيشديردڭ؟ نهدن معنوى مجاهدينِ إسلاميه طرزنده حركت ايتمييورسڭ؟
الجواب:أسكى سعيد ايله متفكّرين قسمى، فلسفهِٔ بشريهنڭ و حكمتِ آوروپائيهنڭ دستورلرينى قسمًا قبول ايدوب، اونلرڭ سلاحلريله اونلرله مبارزه ايدييورلر؛ بر درجه اونلرى قبول ايدييورلر. بر قسم دستورلرينى، فنونِ مثبته صورتنده لايتزلزل تسليم ايدييورلر، او صورتله إسلاميتڭ حقيقى قيمتنى گوسترهمييورلر. عادتا كوكلرى چوق درين ظن ايتدكلرى حكمتڭ داللريله إسلاميتى آشيلييورلر، گويا تقويه ايدييورلر. بو طرزده غلبه آز اولديغندن و إسلاميتڭ قيمتنى بر درجه تنزيل ايتمك اولديغندن، او مسلگى ترك ايتدم. هم بِالفعل گوستردم كه: إسلاميتڭ أساسلرى او قدر دريندر كه؛ فلسفهنڭ أڭ درين أساسلرى اونلره يتيشمز، بلكه سطحى قالير. اوتوزنجى سوز، يگرمى دردنجى مكتوب، يگرمى طوقوزنجى سوز بو حقيقتى برهانلريله إثبات ايدهرك گوسترمشدر. أسكى مسلكده، فلسفهيى درين ظن ايدوب، أحكامِ إسلاميهيى ظاهرى تلقّى ايدوب فلسفهنڭ
— 638 —
داللريله باغلامقله طوروتمق و محافظه ايديلمك ظن ايديلييوردى. حالبوكه فلسفهنڭ دستورلرينڭ نه حدّى وار كه، اونلره يتيشسين؟
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ الَّذِى هَدٰينَا لِهٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِىَ لَوْلَا اَنْ هَدٰينَا اللّٰهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلٰى سَيِّدِنَا اِبْرَاهِيمَ وَ عَلٰى اٰلِ اِبْرَاهِيمَ فِى الْعَالَمِينَ اِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ
٭ ٭ ٭
سكزنجى قسم اولان رموزاتِ ثمانيه
"سكز رمز"در، يعنى سكز كوچك رسالهدر. شو رمزلرڭ أساسى، علمِ جفرڭ مهمّ بر دستورى و علومِ خفيهنڭ مهمّ بر آناختارى و بر قسم أسرارِ غيبيهِٔ قرآنيهنڭ مهمّ بر مفتاحى اولان توافقدر.
ايلريده مستقلًا نشر ايديلهجگندن بورايه درج ايديلمدى.
٭ ٭ ٭
— 639 —
طوقوزنجى قسم
تلويحاتِ تسعه
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَلَا اِنَّ اَوْلِيَاءَ اللّٰهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَاهُمْ يَحْزَنُونَ
(شو قسم، طُرُقِ ولايت حقّنده اولوب "طوقوز تلويح"در.)
برنجى تلويح:
"تصوّف"، "طريقت"، "ولايت"، "سير و سلوك" ناملرى آلتنده شيرين، نورانى، نشئهلى، روحانى بر حقيقتِ قدسيه واردر كه؛ او حقيقتِ قدسيهيى إعلان ايدن، درس ويرن، توصيف ايدن بيڭلر جلد كتاب أهلِ ذوق و كشفڭ محقّقلرى يازمشلر، او حقيقتى أمّته و بزه سويلهمشلر.
جَزَاهُمُ اللّٰهُ خَيْرًا كَثِيرًا
بز، او محيط دڭزندن بر قاچ قطره حكمنده بر قاچ رشحهلرينى شو زمانڭ بعض إلجاآتنه بناءً گوسترهجگز.
سؤال:طريقت نهدر؟
الجواب:طريقتڭ غايهِٔ مقصدى، معرفت و إنكشافِ حقائقِ ايمانيه اولارق، معراجِ أحمدينڭ (عصم) گولگهسنده و سايهسى آلتنده قلب آياغيله بر سير و سلوكِ روحانى نتيجهسنده، ذوقى، حالى و بر درجه شهودى حقائقِ ايمانيه و
— 640 —
قرآنيهيه مظهريت؛ "طريقت"، "تصوّف" ناميله علوى بر سرِّ إنسانى و بر كمالِ بشريدر.
أوت شو كائناتده إنسان بر فهرستهِٔ جامعه اولديغندن، إنسانڭ قلبى بيڭلر عالمڭ خريطهِٔ معنويهسى حكمندهدر. أوت إنسانڭ قفاسندهكى دماغى، حدسز تلسز تلغراف و تلفونلرڭ سانترال دينيلن مركزى مِثللو، كائناتڭ بر نوع مركزِ معنويسى اولديغنى گوسترن حدسز فنون و علومِ بشريه اولديغى گبى، إنسانڭ ماهيتندهكى قلبى دخى، حدسز حقائقِ كائناتڭ مظهرى، مدارى، چكردگى اولديغنى؛ حدّ و حسابه گلمهين أهلِ ولايتڭ يازدقلرى ميليونلرله نورانى كتابلر گوسترييورلر.
ايشته مادام قلب و دماغِ إنسانى بو مركزدهدر؛ چكردك حالتنده بر شجرهِٔ عظيمهنڭ جهازاتنى تضمّن ايدر و أبدى، اُخروى، حشمتلى بر ماكينهنڭ آلَتلرى و چرخلرى ايچنده درج ايديلمشدر. ألبته و هر حالده او قلبڭ فاطرى، او قلبى ايشلتديرمسنى و بِالقوّه طوردن بِالفعل وضعيتنه چيقارماسنى و إنكشافنى و حركتنى إراده ايتمش كه، اويله ياپمش. مادام إراده ايتمش، ألبته او قلب دخى عقل گبى ايشلهيهجك. و قلبى ايشلتديرمك ايچون أڭ بيوك واسطه، ولايت مراتبنده ذكرِ إلٰهى ايله طريقت يولنده حقائقِ ايمانيهيه توجّه ايتمكدر.
ايكنجى تلويح:
بو سير و سلوكِ قلبينڭ و حركتِ روحانيهنڭ مفتاحلرى و وسيلهلرى، ذكرِ إلٰهى و تفكّردر. بو ذكر و فكرڭ محاسنى، تعداد ايله بيتمز. حدسز فوائدِ اُخرويهدن و كمالاتِ إنسانيهدن قطعِ نظر، يالڭز شو دغدغهلى حياتِ دنيويهيه عائد جزئى بر فائدهسى شودر كه: هر إنسان، حياتڭ دغدغهسندن و آغير تكاليفندن بر درجه قورتولمق و تنفّس ايتمك ايچون؛ هر حالده بر تسلّى ايستر، بر
— 641 —
ذوقى آرار و وحشتى إزاله ايدهجك بر انسيتى تحرّى ايدر. مدنيتِ إنسانيه نتيجهسندهكى إجتماعاتِ انسيتكارانه، اون إنسانده بر ايكيسنه موقّت اولارق، بلكه غفلتكارانه و سرخوشجهسنه بر اُنسيت و بر الفت و بر تسلّى ويرر. فقط يوزده سكسانى يا طاغلرده، درهلرده منفرد ياشايور، يا دردِ معيشت اونى هجرا كوشهلره سَوق ايدييور، يا مصيبتلر و إختيارلق گبى آخرتى دوشونديرن واسطهلر جهتيله إنسانلرڭ جماعتلرندن گلن اُنسيتدن محرومدرلر. او حال اونلره اُنسيت ويروب تسلّى ايتمز.
ايشته بويلهلرڭ حقيقى تسلّيسى و جدّى انسيتى و طاتلى ذوقى؛ ذكر و فكر واسطهسيله قلبى ايشلتمك، او هجرا كوشهلرده، او وحشتلى طاغ و صيقنتيلى درهلرده قلبنه متوجّه اولوب "اللّٰه!" دييهرك قلبى ايله اُنسيت ايدوب، او اُنسيت ايله، أطرافنده وحشتله اوڭا باقان أشيايى انسيتكارانه تبسّم وضعيتنده دوشونوب، "ذكر ايتديگم خالقمڭ حدسز عبادى هر طرفده بولونديغى گبى، بو وحشتگاهمده ده چوقدرلر. بن يالڭز دگلم، توحّش معناسزدر." دييهرك، ايمانلى بر حياتدن انسيتلى بر ذوق آلير. سعادتِ حياتيه معناسنى آڭلار، اللّٰهه شكر ايدر.
اوچنجى تلويح:
ولايت، بر حجّتِ رسالتدر؛ طريقت، بر برهانِ شريعتدر. چونكه رسالتڭ تبليغ ايتديگى حقائقِ ايمانيهيى، ولايت بر نوع شهودِ قلبى و ذوقِ روحانى ايله عين اليقين درجهسنده گورور، تصديق ايدر. اونڭ تصديقى، رسالتڭ حقّانيتنه قطعى بر حجّتدر. شريعت درس ويرديگى أحكامڭ حقائقنى، طريقت ذوقيله، كشفى ايله و اوندن إستفادهسيله و إستفاضهسيله او أحكامِ شريعتڭ حق اولديغنه و حقدن گلديگنه بر برهانِ باهردر. أوت ناصلكه ولايت و طريقت، رسالت و شريعتڭ حجّتى و دليليدر؛ اويله ده إسلاميتڭ بر سرِّ كمالى و مدارِ أنوارى و إنسانيتڭ إسلاميت سرّيله بر معدنِ ترقّياتى و بر منبعِ تفيّضاتيدر.
— 642 —
ايشته بو سرِّ عظيمڭ بو درجه أهمّيتيله برابر، بعض فِرَقِ ضالّه اونڭ إنكارى طرفنه گيتمشلر. كنديلرى محروم قالدقلرى او أنواردن، باشقهلرينڭ محروميتنه سبب اولمشلر. أڭ زياده مدارِ تأسّف شودر كه: أهلِ سنّت و جماعتڭ بر قسم ظاهرى علماسى و أهلِ سنّت و جماعته منسوب بر قسم أهلِ سياست غافل إنسانلر؛ أهلِ طريقتڭ ايچنده گوردكلرى بعض سوءِ إستعمالاتى و بر قسم خطيئاتى بهانه ايدهرك، او خزينهِٔ عظمايى قپاتمق، بلكه تخريب ايتمك و بر نوع آبِ حياتى طاغيدان او كوثر منبعنى قوروتمق ايچون چاليشييورلر. حالبوكه أشياده، قصورسز و هر جهتى خيرلى شيلر، مشربلر، مسلكلر آز بولونور. على كلّ حال بعض قصورلر و سوءِ إستعمالات اولاجق. چونكه أهل اولميانلر بر ايشه گيرسهلر، ألبته سوءِ إستعمال ايدرلر. فقط جنابِ حق آخرتده محاسبهِٔ أعمال دستوريله، عدالتِ ربّانيهسنى، حسنات و سيّئاتڭ موازنهسيله گوسترييور. يعنى حسنات راجح و آغير گلسه، مكافاتلانديرر، قبول ايدر؛ سيّئات راجح گلسه جزالانديرر، ردّ ايدر. حسنات و سيّئاتڭ موازنهسى، كميته باقماز، كيفيته باقار. بعض اولور، بر تك حسنه بيڭ سيّئاته ترجّح ايدر، عفو ايتديرر. مادام عدالتِ إلٰهيه بويله حكم ايدر و حقيقت دخى بونى حق گورور؛ طريقت، يعنى سنّتِ سنيه دائرهسنده طريقتڭ حسناتى، سيّئاتنه قطعيًا مرجّح اولديغنه دليل: أهلِ طريقت، أهلِ ضلالتڭ هجومى زماننده ايمانلرينى محافظه ايتمهسيدر. عادى بر صميمى أهلِ طريقت؛ صورى، ظاهرى بر متفنّندن داها زياده كندينى محافظه ايدر. او ذوقِ طريقت واسطهسيله و او محبّتِ أوليا جهتيله ايماننى قورتارير. كبائرله فاسق اولور، فقط كافر اولماز؛ قولايلقله زندقهيه صوقولماز. شديد بر محبّت و متين بر إعتقاد ايله أقطاب قبول ايتديگى بر سلسلهِٔ مشايخى، اونڭ نظرنده هيچ بر قوّت چوروتهمز. چوروتمديگى ايچون، اونلردن إعتمادينى كسهمز. اونلردن إعتمادى كسيلمزسه، زندقهيه گيرهمز. طريقتده حصّهسى اولميان و قلبى حركته گلمهين، بر محقّق عالم
— 643 —
ذات ده اولسه، شيمديكى زنديقلرڭ دسيسهلرينه قارشى كندينى تام محافظه ايتمهسى مشكللشمشدر.
بر شى داها وار كه: دائرهِٔ تقوادن خارج، بلكه دائرهِٔ إسلاميتدن خارج بر صورت آلمش بعض مشربلرڭ و طريقت نامنى حقسز اولارق كندينه طاقانلرڭ سيّئاتيله، طريقت محكوم اولاماز. طريقتڭ دينى و اُخروى و روحانى چوق مهمّ و علوى نتيجهلرندن صرفِ نظر، يالڭز عالمِ إسلام ايچندهكى قدسى بر رابطه اولان اخوّتڭ إنكشافنه و إنبساطنه أڭ برنجى، تأثيرلى و حرارتلى واسطه طريقتلر اولديغى گبى؛ عالمِ كفرڭ و سياستِ خرستيانيهنڭ، نورِ إسلاميتى سوندورمك ايچون مدهش هجوملرينه قارشى دخى، اوچ مهمّ و صارصيلماز قلعهِٔ إسلاميهدن بر قلعهسيدر. مركزِ خلافت اولان إستانبولى بش يوز أللى سنه بتون عالمِ خرستيانيهنڭ قارشيسنده محافظه ايتديرن، إستانبولده بش يوز يرده فيشقيران أنوارِ توحيد و او مركزِ إسلاميهدهكى أهلِ ايمانڭ مهمّ بر نقطهِٔ إستنادى، او بيوك جامعلرڭ آرقهلرندهكى تكيهلرده "اللّٰه اللّٰه!" ديينلرڭ قوّتِ ايمانيهلرى و معرفتِ إلٰهيهدن گلن بر محبّتِ روحانى ايله جوش و خروشلريدر.
ايشته أى عقلسز حميتفروشلر و ساختهكار ملّيتپرورلر! طريقتڭ، حياتِ إجتماعيهڭزده بو حسنهسنى چوروتهجك هانگى سيّئاتلريدر، سويلهيڭز؟
دردنجى تلويح:
مسلكِ ولايت چوق قولاى اولمقله برابر چوق مشكلاتليدر، چوق قيصه اولمقله برابر چوق اوزوندر، چوق قيمتدار اولمقله برابر چوق خطرليدر، چوق گنيش اولمقله برابر چوق طاردر.
ايشته بو سرلر ايچوندر كه؛ او يولده سلوك ايدنلر بعضًا بوغولور، بعضًا ضررلى دوشر، بعضًا دونر باشقهلرينى يولدن چيقارير.
— 644 —
أزجمله: طريقتده "سيرِ أنفسى" و "سيرِ آفاقى" تعبيرلرى آلتنده ايكى مشرب وار.
برنجى مشرب، أنفسى مشربيدر؛ نفسدن باشلار، خارجدن گوزينى چكر، قلبه باقار، أنانيتى دهلر گچر، قلبندن يول آچار، حقيقتى بولور. صوڭره آفاقه گيرر. او وقت آفاقى نورانى گورور. چابوق او سيرى بيتيرر. أنفسى دائرهسنده گورديگى حقيقتى، بيوك بر مقياسده اونده ده گورور. طُرُقِ خفيهنڭ چوغى بو يول ايله گيدييور. بونڭ ده أڭ مهمّ أساسى؛ أنانيتى قيرمق، هوايى ترك ايتمك، نفسى ئولديرمكدر.
ايكنجى مشرب؛ آفاقدن باشلار، او دائرهِٔ كبرانڭ مظاهرنده جلوهِٔ أسماء و صفاتى سير ايدوب، صوڭره دائرهِٔ أنفسيهيه گيرر. كوچك بر مقياسده، دائرهِٔ قلبنده او أنوارى مشاهده ايدوب، اونده أڭ ياقين يولى آچار. قلب، آيينهِٔ صمد اولديغنى گورور، آراديغى مقصده واصل اولور.
ايشته برنجى مشربده سلوك ايدن إنسانلر نفسِ أمّارهيى ئولديرمگه موفّق اولامازسه، هوايى ترك ايدوب أنانيتى قيرمازسه؛ شكر مقامندن، فخر مقامنه دوشر.. فخردن غروره سقوط ايدر. أگر محبّتدن گلن بر إنجذاب و إنجذابدن گلن بر نوع سكر برابر بولونسه، "شطحات" ناميله حدّندن چوق فضله دعوالر اوندن صدور ايدر. هم كندى ضرر ايدر، هم باشقهسنڭ ضررينه سبب اولور. مثلا: ناصلكه بر ملازم، كندنده بولونان قوماندانلق ذوقيله و نشئهسيله غرورلانسه، كندينى بر مشير ظن ايدر. كوچوجك دائرهسنى، او كلّى دائره ايله إلتباس ايدر. و بر كوچك آيينهده گورونن بر گونشى، دڭزڭ يوزنده حشمتيله جلوهسى گورونن گونشله بر جهتِ مشابهتله إلتباسه سبب اولور؛ اويله ده: چوق أهلِ ولايت وار كه؛ بر سينگڭ بر طاووس قوشنه نسبتى گبى، كندندن او درجه بيوك اولانلردن
— 645 —
كندينى بيوك گورور و اويله ده مشاهده ايدييور، كندينى حقلى بولويور. حتّى بن گوردم كه: يالڭز قلبى إنتباهه گلمش، اوزاقدن اوزاغه ولايتڭ سرّينى كندنده حسّ ايتمش، كندينى قطبِ أعظم تلقّى ايدوب او طورى طاقينييوردى. بن ديدم: "قارداشم! ناصلكه قانونِ سلطنتڭ، صدرِ أعظم دائرهسندن تا ناحيه مديرى دائرهسنه قدر بر طرزده جزئى كلّى جلوهلرى وار؛ اويله ده ولايتڭ و قطبيتڭ دخى، اويله مختلف دائره و جلوهلرى وار. هر بر مقامڭ چوق ظللرى و گولگهلرى وار. سن، صدرِ أعظممثال قطبيتڭ أعظم جلوهسنى، بر مدير دائرهسى حكمنده اولان كندى دائرهڭده او جلوهيى گورمشسڭ، آلدانمشسڭ. گورديگڭ طوغريدر، فقط حكمڭ ياڭليشدر. بر سينگه بر قاب صو، بر كوچك دڭزدر." او ذات شو جوابمدن إن شاء اللّٰه آييلدى و او ورطهدن قورتولدى.
هم بن متعدّد إنسانلرى گوردم كه، بر نوع مهدى كنديلرينى بيلييورلردى و "مهدى اولاجغم" دييورلردى. بو ذاتلر يالانجى و آلداتيجى دگللر، بلكه آلدانييورلر. گوردكلرينى، حقيقت ظن ايدييورلر. أسماءِ إلٰهينڭ ناصلكه تجلّياتى، عرشِ أعظم دائرهسندن تا بر ذرّهيه قدر جلوهلرى وار و او أسمايه مظهريت ده، او نسبتده تفاوت ايدر. اويله ده مظهريتِ أسمادن عبارت اولان مراتبِ ولايت دخى اويله متفاوتدر. شو إلتباسڭ أڭ مهمّ سببى شودر:
مقاماتِ أوليادن بعض مقاملرده مهدى وظيفهسنڭ خصوصيتى بولونديغى و قطبِ أعظمه خاص بر نسبتى گورونديگى و حضرتِ خضرڭ بر مناسبتِ خاصّهسى اولديغى گبى، بعض مشاهيرله مناسبتدار بعض مقامات وار. حتّى او مقاملره "مقامِ خضر"، "مقامِ اويس"، "مقامِ مهديت" تعبير ايديلير.
ايشته بو سرّه بناءً، او مقامه و او مقامڭ جزئى بر نمونهسنه ويا بر گولگهسنه گيرنلر، كنديلرينى او مقامله خاص مناسبتدار مشهور ذاتلر ظن ايدييورلر. كندينى
— 646 —
خضر تلقّى ايدر ويا مهدى إعتقاد ايدر ويا قطبِ أعظم تخيّل ايدر. أگر حبِّ جاهه طالب أنانيتى يوقسه، او حالده محكوم اولماز. اونڭ حدّندن فضله دعوالرى، شطحات صاييلير. اونڭله بلكه مسئول اولماز. أگر أنانيتى پرده آردنده حبِّ جاهه متوجّه ايسه؛ او ذات أنانيته مغلوب اولوب، شكرى بيراقوب فخره گيرسه، فخردن گيت گيده غروره سقوط ايدر. يا ديوانهلك درجهسنه سقوط ايدر وياخود طريقِ حقدن صاپار. چونكه بيوك أوليايى، كندى گبى تلقّى ايدر، حقلرندهكى حسنِ ظنّى قيريلير. زيرا نفس نه قدر مغرور ده اولسه، كنديسى كندى قصورينى درك ايدر. او بيوكلرى ده كندينه قياس ايدوب، قصورلى توهّم ايدر. حتّى أنبيالر حقّنده ده حرمتى نقصانلاشير.
ايشته بو حاله گرفتار اولانلر، ميزانِ شريعتى ألده طوتمق و اصول الدين علماسنڭ دستورلرينى كندينه ئولچو إتّخاذ ايتمك و إمامِ غزالى و إمامِ ربّانى گبى محقّقينِ أوليانڭ تعليماتلرينى رهبر ايتمك گركدر. و دائما نفسنى إتهام ايتمكدر. و قصوردن، عجز و فقردن باشقه نفسڭ ألنه ويرمهمكدر. بو مشربدهكى شطحات، حبِّ نفسدن نشئت ايدييور. چونكه محبّت گوزى، قصورى گورمز. نفسنه محبّتى ايچون، او قصورلى و لياقتسز بر جام پارچهسى گبى نفسنى، بر پيرلانطه، بر ألماس ظن ايدر. بو نوع ايچندهكى أڭ تهلكهلى بر خطا شودر كه؛ قلبنه إلهامى بر طرزده گلن جزئى معنالرى "كلام اللّٰه" تخيّل ايدوب، آيت تعبير ايتمهلريدر. و اونڭله، وحيڭ مرتبهِٔ علياىِ أقدسنه بر حرمتسزلك گلير. أوت بال آريسينڭ و حيواناتڭ إلهاماتندن طوت، تا عوامِ ناسڭ و خواصِّ بشريهنڭ إلهاماتنه قدر و عوامِ ملائكهنڭ إلهاماتندن، تا خواصِّ كَرُّوبيونڭ إلهاماتنه قدر بتون إلهامات، بر نوع كلماتِ ربّانيهدر. فقط مظهرلرڭ و مقاملرڭ قابليتنه گوره كلامِ ربّانى؛ يتمش بيڭ پردهده تلمّع ايدن آيرى آيرى جلوهِٔ خطابِ ربّانيدر.
— 647 —
امّا وحى و كلام اللّٰهڭ إسمِ خاصّى و اونڭ أڭ باهر مثالِ مشخّصى اولان قرآنڭ نجملرينه إسمِ خاص اولان " آيت" نامى اويله إلهاماته ويريلمسى، خطاىِ محضدر. اون ايكنجى و يگرمى بشنجى و اوتوز برنجى سوزلرده بيان و إثبات ايديلديگى گبى، ألمزدهكى بويالى آيينهده گورونن كوچك و سونوك و پردهلى گونشڭ مثالى، سمادهكى گونشه نه نسبتى وارسه؛ اويله ده او مدّعيلرڭ قلبندهكى إلهام دخى، طوغريدن طوغرىيه كلامِ إلٰهى اولان قرآن گونشنڭ آيتلرينه نسبتى، او درجهدهدر. أوت هر بر آيينهده گورونن گونشڭ مثاللرى، گونشڭدر و اونڭله مناسبتداردر دينيلسه، حقدر؛ فقط او گونشجكلرڭ آيينهسنه كُرهِٔ أرض طاقيلماز و اونڭ جاذبهسيله باغلانماز!
بشنجى تلويح:
طريقتڭ غايت مهمّ بر مشربى اولان "وحدت الوجود" نامى آلتندهكى وحدت الشهود، يعنى واجب الوجودڭ وجودينه حصرِ نظر ايدوب، سائر موجوداتى، او وجودِ واجبه نسبةً او قدر ضعيف و گولگه گورور كه، وجود إسمنه لايق اولماديغنى حكم ايدوب، خيال پردهسنه صاروب، تركِ ماسوا مقامنده اونلرى هيچ صايمق، حتّى معدوم تصوّر ايتمك، يالڭز جلوهِٔ أسماءِ إلٰهيهيه خيالى بر آيينه وضعيتى ويرمك قدر ايلرى گيدر.
ايشته بو مشربڭ أهمّيتلى بر حقيقتى وار كه: واجب الوجودڭ وجودى، ايمان قوّتيله و يوكسك بر ولايتڭ حقّ اليقين درجهسنده إنكشافيله، وجودِ ممكنات او درجه آشاغىيه دوشر كه، خيال و عدمدن باشقه اونڭ نظرنده مقاملرى قالماز؛ عادتا واجب الوجودڭ حسابنه كائناتى إنكار ايدر.
فقط بو مشربڭ تهلكهلرى وار. أڭ برنجيسى شودر كه: أركانِ ايمانيه آلتيدر. ايمانِ بِاللّٰهدن باشقه، ايمانِ بِاليوم الآخر گبى ركنلر وار. بو ركنلر ايسه، ممكناتڭ وجودلرينى ايستر. او محكم أركانِ ايمانيه، خيال اوستنده بنا ايديلمز! اونڭ
— 648 —
ايچون، او مشرب صاحبى، عالمِ إستغراق و سكردن عالمِ صحوه گيرديگى وقت، او مشربى برابر آلمامق گركدر و او مشربڭ مقتضاسيله عمل ايتمهمك لازمدر. هم قلبى و حالى و ذوقى اولان بو مشربى، عقلى و قَولى و علمى صورتنه چويرمهمكدر. چونكه كتاب و سنّتدن گلن دساتيرِ عقليه و قوانينِ علميه و اصولِ كلاميه او مشربى قالديرهمييور؛ قابلِ تطبيق اولامييور. اونڭ ايچون، خلفاىِ راشديندن و أئمّهِٔ مجتهديندن و سلفِ صالحينڭ بيوكلرندن، او مشرب صريحًا گورونمييور. ديمك، أڭ عالى بر مشرب دگل. بلكه يوكسك، فقط ناقص. چوق أهمّيتلى، فقط چوق خطرلى. چوق آغير، فقط چوق ذوقليدر. او ذوق ايچون اوڭا گيرنلر، اوندن چيقمق ايستهمييورلر، خودكاملق ايله أڭ يوكسك مرتبه ظن ايدييورلر. بو مشربڭ أساسنى و ماهيتنى، نقطه رسالهسنده و بر قسم سوزلرده و مكتوباتده بر درجه بيان ايتديگمزدن، اونلره إكتفاءً، شوراده او مهمّ مشربڭ أهمّيتلى بر ورطهسنى بيان ايدهجگز. شويله كه:
او مشرب، دائرهِٔ أسبابدن گچوب، تركِ ماسوا سرّيله ممكناتدن علاقهسنى كسن أخصِّ خواصّڭ إستغراقِ مطلق حالتنده مظهر اولديغى صالح بر مشربدر. شو مشربى، أسباب ايچنده بوغولانلرڭ و دنيايه عاشق اولانلرڭ و فلسفهِٔ مادّيه ايله طبيعته صاپلانانلرڭ نظرينه علمى بر صورتده تلقين ايتمك، طبيعت و مادّهده اونلرى بوغديرمقدر و حقيقتِ إسلاميهدن اوزاقلاشديرمقدر. چونكه دنيايه عاشق و دائرهِٔ أسبابه باغلى بر نظر، بو فانى دنيايه بر نوع بقا ويرمك ايستر. او دنيا محبوبنى ألندن قاچيرمق ايستهمييور؛ وحدت الوجود بهانهسيله اوڭا بر باقى وجود توهّم ايدر، او محبوبى اولان دنيا حسابنه و بقا و أبديتى اوڭا تام مال ايتمهسنه بناءً، بر معبوديت درجهسنه چيقارير. (نَعُوذُ بِاللّٰه) اللّٰهى إنكار ايتمك ورطهسنه يول آچار. شو عصرده مادّيونلق فكرى او درجه إستيلا ايتمش كه، مادّياتى هر شيئه مرجع بيلييورلر. بويله بر عصرده خاص أهلِ ايمان، مادّياتى إعدام ايدر درجهسنده
— 649 —
أهمّيتسز گوردكلرندن؛ وحدت الوجود مشربى اورتهيه آتيلسه بلكه مادّيونلر صاحب چيقهجقلر، "بز ده بويله دييورز" دييهجكلر. حالبوكه دنياده مشارب ايچنده، مادّيونلرڭ و طبيعتپرستلرڭ مسلگندن أڭ اوزاق مشرب، وحدت الوجود مشربيدر. چونكه أهلِ وحدت الوجود، او قدر وجودِ إلٰهىيه قوّتِ ايمان ايله أهمّيت ويرييورلر كه، كائناتى و موجوداتى إنكار ايدييورلر. مادّيونلر ايسه، او قدر موجوداته أهمّيت ويرييورلر كه؛ كائنات حسابنه، اللّٰهى إنكار ايدييورلر. ايشته بونلر نرهده؟ اوتهكيلر نرهده؟
آلتنجى تلويح:"اوچ نقطه"در.
برنجى نقطه:ولايت يوللرى ايچنده أڭ گوزلى، أڭ مستقيمى، أڭ پارلاغى، أڭ زنگينى؛ سنّتِ سنيهيه إتّباعدر. يعنى: أعمال و حركاتنده سنّتِ سنيهيى دوشونوب اوڭا تابع اولمق و تقليد ايتمك و معاملات و أفعالنده أحكامِ شرعيهيى دوشونوب رهبر إتّخاذ ايتمكدر.
ايشته بو إتّباع و إقتدا واسطهسيله، عادى أحوالى و عُرفى معاملهلرى و فطرى حركتلرى عبادت شكلنه گيرمكله برابر؛ هر بر عملى، سنّتى و شرعى او إتّباع نقطهسنده دوشونديرمكله، بر تخطّرِ حُكمِ شرعى ويرييور. او تخطّر ايسه، صاحبِ شريعتى دوشونديرييور. او دوشونمك ايسه، جنابِ حقّى خاطره گتيرييور. او خاطره، بر نوع حضور ويرييور. او حالده متماديًا عمر دقيقهلرى، حضور ايچنده بر عبادت حكمنه گتيريلهبيلير. ايشته بو جادّهِٔ كبرا، ولايتِ كبرا اولان أهلِ وراثتِ نبوّت اولان صحابه و سلفِ صالحينڭ جادّهسيدر.
ايكنجى نقطه:ولايت يوللرينڭ و طريقت شُعْبهلرينڭ أڭ مهمّ أساسى، إخلاصدر. چونكه إخلاص ايله خفى شركلردن خلاص اولور. إخلاصى قزانميان،
— 650 —
او يوللرده گزهمز. و او يوللرڭ أڭ كسكين قوّتى، محبّتدر. أوت محبّت، محبوبنده بهانهلر آراماز و قصورلرينى گورمك ايستهمز. و كمالنه دلالت ايدن ضعيف أمارهلرى، قوى حجّتلر حكمنده گورور. دائما محبوبنه طرفداردر.
ايشته بو سرّه بناءًدر كه، محبّت آياغيله معرفت اللّٰهه توجّه ايدن ذاتلر؛ شبهاته و إعتراضاته قولاق ويرمزلر، اوجوز قورتولورلر. بيڭلر شيطان طوپلانسه، اونلرڭ محبوبِ حقيقيسنڭ كمالنه إشارت ايدن بر أمارهيى، اونلرڭ نظرنده إبطال ايدهمز. أگر محبّت اولمازسه، او وقت كندى نفسى و شيطانى و خارجى شيطانلرڭ ايتدكلرى إعتراضات ايچنده چوق چيرپنهجق. قهرمانجهسنه بر متانت و قوّتِ ايمان و دقّتِ نظر لازمدر كه، كنديسنى قورتارسين.
ايشته بو سرّه بناءًدر كه؛ عموم مراتبِ ولايتده معرفت اللّٰهدن گلن محبّت، أڭ مهمّ مايه و إكسيردر. فقط محبّتڭ بر ورطهسى وار كه: عبوديتڭ سرّى اولان نيازدن، محويتدن نازه و دعوايه آتلار، ميزانسز حركت ايدر. ماسواىِ إلٰهيهيه توجّهى هنگامنده، معناىِ حرفيدن معناىِ إسمىيه گچمهسيله؛ ترياق ايكن زهر اولور. يعنى؛ غير اللّهى سَوْديگى وقت، جنابِ حق حسابنه و اونڭ نامنه، اونڭ بر آيينهِٔ أسماسى اولمق جهتيله ربطِ قلب ايتمك لازمكن؛ بعضًا او ذاتى، او ذات حسابنه، كندى كمالاتِ شخصيهسى و جمالِ ذاتيسى نامنه دوشونوب، معناىِ إسميله سَور. اللّٰهى و پيغمبرى دوشونمهدن ينه اونلرى سَوهبيلير. بو محبّت، محبّت اللّٰهه وسيله دگل، پرده اولويور. معناىِ حرفى ايله اولسه، محبّت اللّٰهه وسيله اولور، بلكه جلوهسيدر دينيلهبيلير.
اوچنجى نقطه:بو دنيا، دار الحكمتدر، دار الخدمتدر؛ دار الاجرت و مكافات دگل. بورادهكى أعمال و خدمتلرڭ اجرتلرى برزخده و آخرتدهدر. بورادهكى أعمال، برزخده و آخرتده ميوه ويرر. مادام حقيقت بودر، أعمالِ اُخرويهيه عائد
— 651 —
نتيجهلرى دنياده ايستهمهمك گركدر. ويريلسه ده ممنونانه دگل، محزونانه قبول ايتمك لازمدر. چونكه جنّتڭ ميوهلرى گبى، قوپاردقجه يرينه عينى گلمك سرّيله، باقى حكمنده اولان عملِ اُخروى ميوهسنى، بو دنياده فانى بر صورتده يمك، كارِ عقل دگلدر. باقى بر لامبايى، بر دقيقه ياشايهجق و سونهجك بر لامبا ايله مبادله ايتمك گبيدر.
ايشته بو سرّه بناءً؛ أهلِ ولايت، خدمت و مشقّت و مصيبت و كلفتى خوش گورويورلر، نازلانمييورلر، شكوا ايتمييورلر. "الحمد ِللّٰهِ على كلّ حال" دييورلر. كشف و كرامت، أذواق و أنوار ويريلديگى وقت، بر إلتفاتِ إلٰهى نوعندن قبول ايدوب سترينه چاليشييورلر. فخره دگل، بلكه شكره، عبوديته داها زياده گيرييورلر. چوقلرى او أحوالڭ إستتار و إنقطاعنى ايستهمشلر، تا كه عمللرندهكى إخلاص زدهلنمهسين. أوت مقبول بر إنسان حقّنده أڭ مهمّ بر إحسانِ إلٰهى، إحساننى اوڭا إحساس ايتمهمكدر؛ تا نيازدن نازه و شكردن فخره گيرمهسين.
ايشته بو حقيقته بناءًدر كه، ولايتى و طريقتى ايستهينلر؛ أگر ولايتڭ بعض ترشّحاتى اولان أذواق و كراماتى ايسترلرسه و اونلره متوجّه ايسه و اونلردن خوشلانسه؛ باقى اُخروى ميوهلرى، فانى دنياده، فانى بر صورتده يمك قبيلندن اولمقله برابر؛ ولايتڭ مايهسى اولان إخلاصى غيب ايدوب، ولايتڭ قاچماسنه ميدان آچار.
يدنجى تلويح:"درت نكته"در.
برنجى نكته:شريعت طوغريدن طوغرىيه، گولگهسز، پردهسز، سرِّ أحديت ايله ربوبيتِ مطلقه نقطهسنده خطابِ إلٰهينڭ نتيجهسيدر. طريقتڭ و حقيقتڭ أڭ يوكسك مرتبهلرى، شريعتڭ جزءلرى حكمنه گچر. يوقسه دائما وسيله و مقدّمه و خادم حكمندهدرلر. نتيجهلرى، شريعتڭ محكماتيدر. يعنى: حقائقِ شريعته
— 652 —
يتيشمك ايچون، طريقت و حقيقت مسلكلرى، وسيله و خادم و باصامقلر حكمندهدر. گيت گيده أڭ يوكسك مرتبهده، نفسِ شريعتده بولونان معناىِ حقيقت و سرِّ طريقته إنقلاب ايدرلر. او وقت، شريعتِ كبرانڭ جزءلرى اولويورلر. يوقسه بعض أهلِ تصوّفڭ ظن ايتدكلرى گبى، شريعتى ظاهرى بر قشر، حقيقتى اونڭ ايچى و نتيجهسى و غايهسى تصوّر ايتمك طوغرى دگلدر. أوت شريعتڭ، طبقاتِ ناسه گوره إنكشافاتى آيرى آيريدر. عوامِ ناسه گوره ظاهرِ شريعتى، حقيقتِ شريعت ظن ايدوب، خواصّه منكشف اولان شريعتڭ مرتبهسنه "حقيقت و طريقت" نامى ويرمك ياڭليشدر. شريعتڭ عموم طبقاته باقهجق مراتبى وار.
ايشته بو سرّه بناءًدر كه: أهلِ طريقت و أصحابِ حقيقت ايلرى گيتدكجه، حقائقِ شريعته قارشى إنجذابلرى، إشتياقلرى، إتّباعلرى زيادهلشيور. أڭ كوچك بر سنّتِ سنيهيى، أڭ بيوك بر مقصد گبى تلقّى ايدوب، اونڭ إتّباعنه چاليشييورلر، اونى تقليد ايدييورلر. چونكه وحى نه قدر إلهامدن يوكسك ايسه؛ ثمرهِٔ وحى اولان آدابِ شرعيه، او درجه ثمرهِٔ إلهام اولان آدابِ طريقتدن يوكسك و أهمّيتليدر. اونڭ ايچون، طريقتڭ أڭ مهمّ أساسى، سنّتِ سنيهيه إتّباع ايتمكدر.
ايكنجى نكته:طريقت و حقيقت، وسيلهلكدن چيقمهمق گركدر. أگر مقصودِ بِالذّات حكمنه گچسهلر؛ او وقت شريعتڭ محكماتى و عملياتى و سنّتِ سنيهيه إتّباع، رسمى حكمنده قالير؛ قلب اوتهكى طرفه متوجّه اولور. يعنى: نمازدن زياده حلقهِٔ ذكرى دوشونور؛ فرائضدن زياده، أورادينه منجذب اولور؛ كبائردن قاچمقدن زياده، آدابِ طريقتڭ مخالفتندن قاچار. حالبوكه محكماتِ شريعت اولان فرضلرڭ بر دانهسنه، أورادِ طريقت مقابل گلهمز؛ يرينى طولديرهمز. آدابِ طريقت و أورادِ تصوّف، او فرائضڭ ايچندهكى حقيقى ذوقه مدارِ تسلّى اولمالى، منشأ اولماملى. يعنى: تكيهسى، جامعدهكى نمازڭ ذوقنه و تعديلِ أركاننه وسيله
— 653 —
اولمالى؛ يوقسه جامعدهكى نمازى چابوق رسمى قيلوب، حقيقى ذوقنى و كمالنى تكيهده بولمغى دوشونن، حقيقتدن اوزاقلاشييور.
اوچنجى نكته:"سنّتِ سنيه و أحكامِ شريعت خارجنده طريقت اولابيلير مى؟" دييه سؤال ايديلييور.
الجواب:هم وار، هم يوق. واردر، چونكه بعض أولياءِ كاملين، شريعت قلنجيله إعدام ايديلمشلر. هم يوقدر، چونكه محقّقينِ أوليا، سعدئِ شيرازينڭ بو دستورنده إتّفاق ايتمشلر:
مُحَالَسْتْ سَعْدِى بَرَاهِ صَفَا ٭ ظَفَرْ بُرْدَنْ جُزْ دَرْ پَىِ مُصْطَفٰى
يعنى: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ جادّهسندن خارج و اونڭ آرقهسندن گيتمهين محالدر كه؛ حقيقى أنوارِ حقيقته واصل اولابيلسين.
بو مسئلهنڭ سرّى شودر كه: مادام رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام خاتم الأنبيادر و عموم نوعِ بشر نامنه مخاطبِ إلٰهيدر؛ ألبته نوعِ بشر، اونڭ جادّهسى خارجنده گيدهمز و بايراغى آلتنده بولونمق ضروريدر. و مادام أهلِ جذبه و أهلِ إستغراق، مخالفتلرندن مسئول اولامازلر؛ و مادام إنسانده بعض لطائف وار كه، تكليف آلتنه گيرهمز؛ او لطيفه حاكم اولديغى وقت، تكاليفِ شرعيهيه مخالفتيله مسئول طوتولمز؛ و مادام إنسانده بعض لطائف وار كه، تكليف آلتنه گيرمديگى گبى، إختيار آلتنه ده گيرمز؛ حتّى عقلڭ تدبيرى آلتنه ده گيرمز، او لطيفه، قلبى و عقلى ديڭلهمز؛ ألبته او لطيفه بر إنسانده حاكم اولديغى زمان (فقط او زمانه مخصوص اولارق) او ذات، شريعته مخالفتده ولايت درجهسندن سقوط ايتمز، معذور صاييلير. فقط بر شرطله كه، حقائقِ شريعته و قواعدِ ايمانيهيه قارشى بر إنكار، بر تزييف، بر إستخفاف اولماسين. أحكامى ياپماسه ده، أحكامى حق
— 654 —
بيلمك گركدر. يوقسه او حاله مغلوب اولوب، نَعُوذُ بِاللّٰه، او حقائقِ محكمهيه قارشى إنكار و تكذيبى إشمام ايدهجك بر وضعيت، علامتِ سقوطدر!
الحاصل:دائرهِٔ شريعتڭ خارجنده بولونان أهلِ طريقت ايكى قسمدر:
بر قسمى:(سابقًا گچديگى گبى) يا حاله، إستغراقه، جذبهيه و سكره مغلوب اولوب ويا تكليفى ديڭلهمهين ويا إختيارى ايشيتمهين لطيفهلرڭ محكومى اولوب، دائرهِٔ شريعتڭ خارجنه چيقييور. فقط او چيقمق، أحكامِ شريعتى بگنمهمكدن ويا ايستهمهمكدن دگل؛ بلكه مجبوريتله إختيارسز ترك ايدييور. بو قسم أهلِ ولايت وار. هم مهمّ وليلر، بونلرڭ ايچنده موقّةً بولونمش. حتّى بو نوعدن؛ دگل يالڭز دائرهِٔ شريعتدن، بلكه دائرهِٔ إسلاميت خارجنده بولونديغنى بعض محقّقينِ أوليا حكم ايتمشلر. فقط بر شرطله: محمّد عليه الصلاة والسلامڭ گتيرديگى أحكامڭ هيچ برينى تكذيب ايتمهمكدر. بلكه، يا دوشونمييور ويا متوجّه اولامييور وياخود بيلهمييور و بيلمييور. بيلسه، قبول ايتمسه اولماز!
ايكنجى قسم ايسه:طريقت و حقيقتڭ پارلاق أذواقلرينه قاپيلوب، مذاقندن چوق يوكسك اولان حقائقِ شريعتڭ درجهِٔ ذوقنه يتيشهمديگى ايچون؛ ذوقسز، رسمى بر شى تلقّى ايدوب، اوڭا قارشى لاقيد قالير. گيت گيده، شريعتى ظاهرى بر قشر ظن ايدر. بولديغى حقيقتى، أساس و مقصود تلقّى ايدر. "بن اونى بولدم، او بڭا يتر." دير، أحكامِ شريعته مخالف حركت ايدر. بو قسمدن عقلى باشنده اولانلر مسؤلدرلر، سقوط ايدييورلر، بلكه قسمًا شيطانه مسخره اولويورلر.
دردنجى نكته:أهلِ ضلالت و بدعت فرقهلرندن بر قسم ذاتلر، اُمّت نظرنده مقبول اولويورلر. عينًا اونلر گبى ذاتلر وار؛ ظاهرى هيچ بر فرق يوقكن، اُمّت ردّ ايدييور. بونده حيرت ايدييوردم. مثلا: معتزله مذهبنده زمخشرى گبى، إعتزالده
— 655 —
أڭ متعصّب بر فرد اولديغى حالده، محقّقينِ أهلِ سنّت، اونڭ او شديد إعتراضاتنه قارشى اونى تكفير و تضليل ايتمييورلر، بلكه بر راهِ نجات اونڭ ايچون آرايورلر. زمخشرينڭ درجهِٔ شدّتندن چوق آشاغى أبو على جبّائى گبى معتزله إماملرينى، مردود و مطرود صاييورلر. چوق زمان بو سرّ بنم مراقمه طوقونييوردى. صوڭره لطفِ إلٰهى ايله آڭلادم كه: زمخشرينڭ أهلِ سنّته إعتراضاتى، حق ظن ايتديگى مسلگندهكى محبّتِ حقدن ايلرى گلييوردى. يعنى، مثلا: تنزيهِ حقيقى؛ اونڭ نظرنده، حيوانلر كندى أفعالنه خالق اولماسيله اولويور. اونڭ ايچون جنابِ حقّى تنزيه محبّتندن، أهلِ سنّتڭ خلقِ أفعال مسئلهسنده دستورينى قبول ايتمييور. مردود اولان سائر معتزله إماملرى محبّتِ حقدن زياده، أهلِ سنّتڭ يوكسك دستورلرينه قيصه عقللرى يتيشهمديگندن و گنيش قوانينِ أهلِ سنّت، اونلرڭ طار فكرلرينه يرلشمهديگندن، إنكار ايتدكلرندن مردوددرلر. عينًا بو علمِ كلامدهكى أهلِ إعتزالڭ أهلِ سنّت و جماعته مخالفتى اولديغى گبى، سنّتِ سنيه خارجندهكى بر قسم أهلِ طريقتڭ مخالفتى دخى ايكى جهتلهدر:
برى:زمخشرى گبى؛ حالنه، مشربنه مفتونيت جهتنده داها درجهِٔ ذوقنه يتيشهمديگى آدابِ شريعته قارشى بر درجه لاقيد قالير.
ديگر قسمى ايسه:حاشا آدابِ شريعته، دساتيرِ طريقته نسبةً أهمّيتسز باقار. چونكه طار حوصلهسى، او گنيش أذواقى إحاطه ايدهمييور و قيصه مقامى، او يوكسك آدابه يتيشهمييور.
سكزنجى تلويح:سكز ورطهيى بيان ايدر:
برنجيسى:سنّتِ سنيهيه تمام إتّباعى رعايت ايتمهين بر قسم أهلِ سلوك؛ ولايتى، نبوّته ترجيح ايتمكله ورطهيه دوشر. يگرمى دردنجى و اوتوز برنجى
— 656 —
سوزلرده، نبوّت نه قدر يوكسك اولديغى و ولايت اوڭا نسبةً نه قدر سونوك اولديغى إثبات ايديلمشدر.
ايكنجيسى:أهلِ طريقتڭ بر قسم مفرط أولياسنى صحابهيه ترجيح، حتّى أنبيا درجهسنده گورمكله ورطهيه دوشر. اون ايكنجى و يگرمى يدنجى سوزلرده و صحابهلر حقّندهكى ذيلنده قطعى إثبات ايديلمشدر كه: صحابهلرده اويله بر خاصّهِٔ صحبت وار كه، ولايت ايله يتيشيلمز و صحابهلره تفوّق ايديلمز و أنبيايه هيچ بر وقت أوليا يتيشمز.
اوچنجيسى:إفراط ايله طريقت تعصّبى طاشييانلرڭ بر قسمى، آداب و أورادِ طريقتى سنّتِ سنيهيه ترجيح ايتمكله سنّته مخالفت ايدوب، سنّتى ترك ايدر، فقط وردينى بيراقماز. او صورتله آدابِ شرعيهيه بر لاقيدلق وضعيتى گلير، ورطهيه دوشر.
چوق سوزلرده إثبات ايديلديگى گبى و إمامِ غزالى، إمامِ ربّانى گبى محقّقينِ أهلِ طريقت ديرلر كه: "بر تك سنّتِ سنيهيه إتّباع نقطهسنده حاصل اولان مقبوليت، يوز آداب و نوافلِ خصوصيهدن گلهمز. بر فرض، بيڭ سنّته مرجّح اولديغى گبى؛ بر سنّتِ سنيه دخى، بيڭ آدابِ تصوّفه مرجّحدر." ديمشلر.
دردنجيسى:مفرط بر قسم أهلِ تصوّف؛ إلهامى، وحى گبى ظن ايدر و إلهامى، وحى نوعندن تلقّى ايدر، ورطهيه دوشر. وحيڭ درجهسى نه قدر يوكسك و كلّى و قدسى اولديغى و إلهامات اوڭا نسبةً نه درجه جزئى و سونوك اولديغى، اون ايكنجى سوزده و إعجازِ قرآنه دائر يگرمى بشنجى سوزده و سائر رسالهلرده غايت قطعى إثبات ايديلمشدر.
بشنجيسى:سرِّ طريقتى آڭلاميان بر قسم متصوّفه، ضعيفلرى تقويه ايتمك و گَوْشكلرى تشجيع ايتمك و شدّتِ خدمتدن گلن اوصانج و مشقّتى تخفيف
— 657 —
ايتمك ايچون، ايستهنيلميهرك ويريلن أذواق و أنوار و كراماتى خوش گوروب مفتون اولور؛ عباداته، خدماته و أوراده ترجيح ايتمكله ورطهيه دوشر. شو رسالهنڭ آلتنجى تلويحنڭ اوچنجى نقطهسنده إجمالًا بيان اولونديغى و سائر سوزلرده قطعيًا إثبات ايديلمشدر كه: بو دارِ دنيا، دار الخدمتدر، دار الاجرت دگل! بوراده اجرتنى ايستهينلر؛ باقى، دائمى ميوهلرى، فانى و موقّت بر صورته چويرمكله برابر، دنيادهكى بقا خوشنه گلييور، مشتاقانه برزخه باقهمييور؛ عادتا بر جهتده دنيا حياتنى سَور، چونكه ايچنده بر نوع آخرتى بولور.
آلتنجيسى:أهلِ حقيقت اولميان بر قسم أهلِ سلوك، مقاماتِ ولايتڭ گولگهلرينى و ظللرينى و جزئى نمونهلرينى، مقاماتِ أصليهِٔ كلّيه ايله إلتباس ايتمكله ورطهيه دوشر. يگرمى دردنجى سوزڭ ايكنجى دالنده و سائر سوزلرده قطعيًا إثبات ايديلمشدر كه: ناصل گونش، آيينهلر واسطهسيله تعدّد ايدييور؛ بيڭلر مثالى گونش، عين گونش گبى ضيا و حرارت صاحبى اولور. فقط او مثالى گونشلر، حقيقى گونشه نسبةً چوق ضعيفدرلر. عينًا اونڭ گبى: مقاماتِ أنبيا و أعاظمِ أوليانڭ مقاماتنڭ بعض گولگهلرى و ظللرى وار. أهلِ سلوك اونلره گيرر؛ كندينى، او أولياءِ عظيمهدن داها عظيم گورور؛ بلكه أنبيادن ايلرى گچديگنى ظن ايدر، ورطهيه دوشر. فقط بو گچمش عموم ورطهلردن ضرر گورمهمك ايچون، اصولِ ايمانيهيى و أساساتِ شريعتى دائما رهبر و أساس طوتمق و مشهودينى و ذوقنى اونلره قارشى مخالفتنده إتهام ايتمكلهدر.
يدنجيسى:بر قسم أهلِ ذوق و شوق، سلوكنده فخرى، نازى، شطحاتى، توجّهِ ناسى و مرجعيتى؛ شكره، نيازه، تضرّعاته و ناسدن إستغنايه ترجيح ايتمكله ورطهيه دوشر. حالبوكه أڭ يوكسك مرتبه ايسه، عبوديتِ محمّديهدر كه، "محبوبيت" عنوانيله تعبير ايديلير. عبوديتڭ ايسه سرِّ أساسى؛ نياز، شكر،
— 658 —
تضرّع، خشوع، عجز، فقر، خلقدن إستغنا جهتيله او حقيقتڭ كمالنه مظهر اولور. بعض أولياءِ عظيمه، فخر و ناز و شطحاته موقّةً، إختيارسز گيرمشلر؛ فقط او نقطهده، إختيارًا اونلره إقتدا ايديلمز؛ هاديدرلر، مُهْدى دگللردر؛ آرقهلرندن گيدلمز!
سكزنجى ورطه:خودكام، عجلهجى بر قسم أهلِ سلوك؛ آخرتده آلينهجق و قوپاريلاجق ولايت ميوهلرينى، دنياده يمهسنى ايستر و سلوكنده اونلرى ايستهمكله ورطهيه دوشر. حالبوكه
وَمَا الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا اِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ
گبى آيتلرله إعلان ايديلديگى گبى، چوق سوزلرده قطعيًا إثبات ايديلمشدر كه: عالمِ بقاده بر تك ميوه، فانى دنيانڭ بيڭ باغچهسنه مرجّحدر. اونڭ ايچون، او مبارك ميوهلرى بوراده ييمهملى. أگر ايستهنيلميهرك ييديريلسه شكر ايديلمهلى؛ مكافات ايچون دگل، بلكه تشويق ايچون بر إحسانِ إلٰهى اولارق تلقّى ايديلمهلى.
طوقوزنجى تلويح:طريقتڭ پك چوق ثمراتندن و فائدهلرندن يالڭز بوراده طوقوز عددينى إجمالًا بيان ايدهجگز:
برنجيسى:إستقامتلى طريقت واسطهسيله، سعادتِ أبديهدهكى أبدى خزينهلرڭ آناختارلرى و منشألرى و معدنلرى اولان حقائقِ ايمانيهنڭ إنكشافى و وضوحى و عين اليقين درجهسنده ظهورلريدر.
ايكنجيسى:ماكينهِٔ إنسانيهنڭ مركزى و زنبرگى اولان قلبى، طريقت واسطه اولوب ايشلتمهسيله و او ايشلتمكله، سائر لطائفِ إنسانيهيى حركته گتيروب، نتيجهِٔ فطرتلرينه سَوق ايدهرك حقيقى إنسان اولمقدر.
اوچنجيسى:عالمِ برزخ و آخرت سفرنده، طريقت سلسلهلرندن بر سلسلهيه إلتحاق ايدوب و او قافلهِٔ نورانيه ايله أبد الآباد يولنده آرقداش اولمق و يالڭزلق وحشتندن قورتولمق و اونلرله، دنياده و برزخده معنًا اُنسيت ايتمك و أوهام و
— 659 —
شبهاتڭ هجوملرينه قارشى، اونلرڭ إجماعنه و إتّفاقنه إستناد ايدوب، هر بر استادينى قوى بر سند و قوّتلى بر برهان درجهسنده گوروب، اونلرله او خاطره گلن ضلالت و شبهاتى دفع ايتمكدر.
دردنجيسى:ايماندهكى معرفت اللّٰه و او معرفتدهكى محبّت اللّٰهڭ ذوقنى، صافى طريقت واسطهسيله آڭلامق و او آڭلامقله دنيانڭ وحشتِ مطلقهسندن و إنسانڭ كائناتدهكى غربتِ مطلقهسندن قورتولمقدر. چوق سوزلرده إثبات ايتمشز كه: سعادتِ داريْن و ألمسز لذّت و وحشتسز اُنسيت و حقيقى ذوق و جدّى سعادت، ايمان و إسلاميتڭ حقيقتندهدر. ايكنجى سوزده بيان ايديلديگى گبى: ايمان، شجرهِٔ طوباءِ جنّتڭ بر چكردگنى طاشييور. ايشته طريقتڭ تربيهسيله، او چكردك نشو و نما بولور، إنكشاف ايدر.
بشنجيسى:تكاليفِ شرعيهدهكى حقائقِ لطيفهيى، طريقتدن و ذكرِ إلٰهيدن گلن بر إنتباهِ قلبى واسطهسيله حسّ ايتمك، تقدير ايتمك... او وقت طاعته، سخره گبى دگل، بلكه إشتياقله إطاعت ايدوب عبوديتى ايفا ايدر.
آلتنجيسى:حقيقى ذوقه و جدّى تسلّىيه و كدرسز لذّته و وحشتسز انسيته، حقيقى مدار و واسطه اولان توكّل مقامنى و تسليم رتبهسنى و رضا درجهسنى قزانمقدر.
يدنجيسى:سلوكِ طريقتڭ أڭ مهمّ شرطى، أڭ أهمّيتلى نتيجهسى اولان إخلاص واسطهسيله، شركِ خفيدن و ريا و تصنّع گبى رذائلدن خلاص اولمق و طريقتڭ ماهيتِ عمليهسى اولان تزكيهِٔ نفس واسطهسيله، نفسِ أمّارهنڭ و أنانيتڭ تهلكهلرندن قورتولمقدر.
سكزنجيسى:طريقتده، ذكرِ قلبى ايله و تفكّرِ عقلى ايله قزانديغى توجّه و حضور و قوّتلى نيّتلر واسطهسيله، عادتلرينى عبادت حكمنه چويرمك و معاملاتِ دنيويهسنى،
— 660 —
أعمالِ اُخرويه حكمنه گتيروب سرمايهِٔ عمرينى حسنِ إستعمال ايتمك جهتيله، عمرينڭ دقيقهلرينى حياتِ أبديهنڭ سنبللرينى ويرهجك چكردكلر حكمنه گتيرمكدر.
طوقوزنجيسى:سيرِ سلوكِ قلبى ايله و مجاهدهِٔ روحى ايله و ترقّياتِ معنويه ايله، إنسانِ كامل اولمق ايچون چاليشمق؛ يعنى حقيقى مؤمن و تام بر مسلمان اولمق؛ يعنى يالڭز صورى دگل، بلكه حقيقتِ ايمانى و حقيقتِ إسلامى قزانمق؛ يعنى شو كائنات ايچنده و بر جهتده كائنات ممثّلى اولارق، طوغريدن طوغرىيه كائناتڭ خالقِ ذو الجلالنه عبد اولمق و مخاطب اولمق و دوست اولمق و خليل اولمق و آيينه اولمق و أحسنِ تقويمده اولديغنى گوسترمكله، بنى آدمڭ ملائكهيه رجحانيتنى إثبات ايتمك و شريعتڭ ايمانى و عملى جناحلريله مقاماتِ عاليهده اوچمق و بو دنياده سعادتِ أبديهيه باقمق، بلكه ده او سعادته گيرمكدر.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَى الْغَوْثِ الْاَكْبَرِ فِى كُلِّ الْعُصُورِ وَ الْقُطْبِ الْاَعْظَمِ فِى كُلِّ الدُّهُورِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ ۨالَّذِى تَظَاهَرَتْ حِشْمَةُ وَلَايَتِهِ وَ مَقَامُ مَحْبُوبِيَّتِهِ فِى مِعْرَاجِهِ وَ اِنْدَرَجَ كُلُّ الْوَلَايَاتِ فِى ظِلِّ مِعْرَاجِهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ اٰمِينَ وَ الْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
٭ ٭ ٭
— 661 —
ذيل
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
(بو كوچوجك ذيلڭ بيوك بر أهمّيتى وار. هركسه منفعتليدر.)
جنابِ حقّه واصل اولاجق طريقلر پك چوقدر. بتون حق طريقلر قرآندن آلينمشدر. فقط طريقتلرڭ بعضسى، بعضسندن داها قيصه، داها سلامتلى، داها عموميتلى اولويور. او طريقلر ايچنده، قاصر فهممله قرآندن إستفاده ايتديگم "عجز و فقر و شفقت و تفكّر" طريقيدر. أوت عجز دخى، عشق گبى بلكه داها أسلم بر طريقدر كه؛ عبوديت طريقيله محبوبيته قدر گيدر. فقر دخى، رحمٰن إسمنه ايصال ايدر. هم شفقت دخى عشق گبى، بلكه داها كسكين و داها گنيش بر طريقدر كه، رحيم إسمنه ايصال ايدر. هم تفكّر دخى عشق گبى، بلكه داها زنگين و داها پارلاق بر طريقدر كه، حكيم إسمنه ايصال ايدر.
شو طريق، خفى طريقلر مِثللو "لطائفِ عشره" گبى اون خطوه دگل و طريقِ جهريه گبى "نفوسِ سبعه" يدى مرتبهيه آتيلان آديملر دگل، بلكه "درت خطوه"دن عبارتدر. طريقتدن زياده حقيقتدر، شريعتدر. ياڭليش آڭلاشيلمهسين: عجز و فقر و قصورينى، جنابِ حقّه قارشى گورمك ديمكدر. يوقسه اونلرى ياپمق ويا خلقه گوسترمك ديمك دگلدر. شو قيصه طريقڭ أورادى: إتّباعِ سنّتدر، فرائضى ايشلهمك، كبائرى ترك ايتمكدر. و بِالخاصّه نمازى تعديلِ أركان ايله قيلمق، نمازڭ آرقهسندهكى تسبيحاتى ياپمقدر.
— 662 —
برنجى خطوهيه فَلَا تُزَكُّوا اَنْفُسَكُمْ آيتى إشارت ايدييور.
ايكنجى خطوهيه وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللّٰهَ فَاَنْسٰيهُمْ اَنْفُسَهُمْ آيتى إشارت ايدييور.
اوچنجى خطوهيه مَا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَا اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ آيتى إشارت ايدييور.
دردنجى خطوهيه كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ آيتى إشارت ايدييور. شو درت خطوهنڭ قيصه بر ايضاحى شودر كه:
برنجى خطوهده:
فَلَا تُزَكُّوا اَنْفُسَكُمْ
آيتى إشارت ايتديگى گبى: تزكيهِٔ نفس ايتمهمك. زيرا إنسان، جبلّيتى و فطرتى حسبيله نفسنى سَور. بلكه، أوّلا و بِالذّات يالڭز ذاتنى سَور، باشقه هر شيئى نفسنه فدا ايدر. معبوده لايق بر طرزده نفسنى مدح ايدر. معبوده لايق بر تنزيه ايله نفسنى معايبدن تنزيه و تبرئه ايدر. ألدن گلديگى قدر قصورلرى كندينه لايق گورمز و قبول ايتمز. نفسنه پرستش ايدر طرزنده شدّتله مدافعه ايدر. حتّى فطرتنده توديع ايديلن و معبودِ حقيقينڭ حمد و تسبيحى ايچون اوڭا ويريلن جهازات و إستعدادى، كندى نفسنه صرف ايدهرك مَنِ اتَّخَذَ اِلٰهَهُ هَوٰيهُ سرّينه مظهر اولور. كندينى گورور، كندينه گووهنير، كندينى بگهنير. ايشته شو مرتبهده، شو خطوهده تزكيهسى، تطهيرى: اونى تزكيه ايتمهمك، تبرئه ايتمهمكدر.
— 663 —
ايكنجى خطوهده:
وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللّٰهَ فَاَنْسٰيهُمْ اَنْفُسَهُمْ
درسنى ويرديگى گبى: كندينى اونوتمش، كندندن خبرى يوق. موتى دوشونسه، باشقهسنه ويرر. فنا و زوالى گورسه، كندينه آلماز و كلفت و خدمت مقامنده نفسنى اونوتمق، فقط أخذِ اجرت و إستفادهِٔ حظوظات مقامنده نفسنى دوشونمك، شدّتله إلتزام ايتمك، نفسِ أمّارهنڭ مقتضاسيدر. شو مقامده تزكيهسى، تطهيرى، تربيهسى؛ شو حالڭ عكسيدر. يعنى نسيانِ نفس ايچنده نسيان ايتمهمك. يعنى حظوظات و إحتراصاتده اونوتمق و موتده و خدمتده دوشونمك.
اوچنجى خطوهده:
مَا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَا اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ
درسنى ويرديگى گبى؛ نفسڭ مقتضاسى، دائما اييلگى كندندن بيلوب فخر و عُجبه گيرر. بو خطوهده، نفسنده يالڭز قصورى و نقصى و عجزى و فقرى گوروب، بتون محاسن و كمالاتنى، فاطرِ ذو الجلال طرفندن اوڭا إحسان ايديلمش نعمتلر اولديغنى آڭلايوب، فخر يرنده شكر و تمدّح يرنده حمد ايتمكدر. شو مرتبهده تزكيهسى، قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا سرّيله شودر كه: كمالنى كمالسزلكده، قدرتنى عجزده، غناسنى فقرده بيلمكدر.
دردنجى خطوهده:
كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ
درسنى ويرديگى گبى: نفس، كندينى سربست و مستقل و بِالذّات موجود بيلير. اوندن بر نوع ربوبيت دعوا ايدر. معبودينه قارشى عداوتكارانه بر عصيانى طاشير. ايشته گلهجك شو حقيقتى درك ايتمكله اوندن قورتولور. حقيقت شودر كه: هر شى نفسنده معناىِ إسميله فانيدر، مفقوددر، حادثدر، معدومدر. فقط معناىِ حرفيله و صانعِ ذو الجلالڭ أسماسنه آيينهدارلق جهتيله و وظيفهدارلق إعتباريله شاهددر، مشهوددر،
— 664 —
واجددر، موجوددر. شو مقامده تزكيهسى و تطهيرى شودر كه: وجودنده عدم، عدمنده وجودى واردر. يعنى، كندينى بيلسه، وجود ويرسه؛ كائنات قدر بر ظلماتِ عدم ايچندهدر. يعنى، وجودِ شخصيسنه گووهنوب موجدِ حقيقيدن غفلت ايتسه، ييلديز بوجگى گبى بر شخصى ضياىِ وجودى؛ نهايتسز ظلماتِ عدم و فراقلر ايچنده بولونور، بوغولور. فقط أنانيتى بيراقوب، بِالذّات نفسى هيچ اولديغنى و موجدِ حقيقينڭ بر آيينهِٔ تجلّيسى بولونديغنى گورديگى وقت، بتون موجوداتى و نهايتسز بر وجودى قزانير. زيرا بتون موجودات، أسماسنڭ جلوهلرينه مظهر اولان ذاتِ واجب الوجودى بولان بر قلب هر شيئى بولور.
خاتمه
شو عجز، فقر، شفقت، تفكّر طريقندهكى درت خطوهنڭ ايضاحاتى؛ حقيقتڭ علمنه، شريعتڭ حقيقتنه، قرآنڭ حكمتنه دائر اولان يگرمى آلتى عدد سوزلرده گچمشدر. يالڭز شوراده بر ايكى نقطهيه قيصه بر إشارت ايدهجگز. شويله كه:
أوت شو طريق داها قيصهدر. چونكه درت خطوهدر. عجز، ألنى نفسدن چكسه، طوغريدن طوغرىيه قديرِ ذو الجلاله ويرر. حالبوكه أڭ كسكين طريق اولان عشق، نفسندن ألنى چكر، فقط معشوقِ مجازىيه ياپيشير. اونڭ زوالنى بولدقدن صوڭره محبوبِ حقيقىيه گيدر. هم شو طريق داها أسلمدر. چونكه نفسڭ شطحات و بالاپروازانه دعوالرى بولونماز. چونكه عجز و فقر و قصوردن باشقه نفسنده بولمييور كه، حدّندن فضله گچسين. هم بو طريق داها عمومى و جادّهِٔ كبرادر. چونكه كائناتى أهلِ وحدت الوجود گبى، حضورِ دائمى قزانمق
— 665 —
ايچون إعدامه محكوم ظن ايدوب لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُو حكم ايتمگه وياخود أهلِ وحدت الشهود گبى، حضورِ دائمى ايچون كائناتى نسيانِ مطلق حپسنده حپسه محكوم تخيّل ايدوب لَا مَشْهُودَ اِلَّا هُو ديمگه مجبور اولمايور. بلكه إعدامدن و حپسدن غايت ظاهر اولارق قرآن عفو ايتديگندن، او ده صرفِ نظر ايدوب و موجوداتى كنديلرى حسابنه خدمتدن عزل ايدهرك فاطرِ ذو الجلال حسابنه إستخدام ايدوب أسماءِ حسنىسنڭ مظهريت و آيينهدارلق وظيفهسنده إستعمال ايدهرك معناىِ حرفى نظريله اونلره باقوب، مطلق غفلتدن قورتولوب حضورِ دائمىيه گيرمكدر؛ هر شيده جنابِ حقّه بر يول بولمقدر.
الحاصل:موجوداتى موجودات حسابنه خدمتدن عزل ايدهرك، معناىِ إسميله باقمهمقدر.
٭ ٭ ٭