— 403 —
يگرمى دردنجى مكتوب
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
يَفْعَلُ اللّٰهُ مَا يَشَاءُ وَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ
سؤال:أعاظمِ أسماءِ إلٰهيهدن اولان رحيم و حكيم و ودودڭ إقتضا ايتدكلرى شفقتپرورانه تربيه و مصلحتكارانه تدبير و محبّتدارانه تلطيف، ناصل و نه صورتله، مدهش و موحش اولان موت و عدم ايله، زوال و فراق ايله، مصيبت و مشقّت ايله توفيق ايديلهبيلير؟ هايدى إنسان سعادتِ أبديهيه گيتديگى ايچون، موت يولنده گچديگنى خوش گورهلم؛ فقط بو نازك و نازنين و ذىحيات اولان أشجار و نباتات أنواعلرى و چيچكلرى و وجوده لايق و حياته عاشق و بقايه مشتاق اولان حيوانات طائفهلرينى، متماديًا هيچ برينى بيراقميهرق إفنالرنده و غايت سرعتله اونلره گوز آچديرميهرق إعداملرنده و اونلره نَفَس آلديرميهرق مشقّتله چاليشديرمالرنده و هيچ برينى راحتده بيراقميهرق مصيبتلرله تغييرلرنده و هيچ برينى مستثنا ايتميهرك ئولديرمهلرنده و هيچ برى طورميهرق زواللرنده و هيچ برى ممنون اولميهرق فراقلرنده هانگى شفقت و مرحمت وار، هانگى حكمت و مصلحت بولونور، هانگى لطف و مرحمت يرلشهبيلير؟
— 404 —
الجواب:داعى و مقتضىيى گوسترن بش رمز ايله و غايهلرى و فائدهلرى گوسترن بش إشارتله شو سؤالى حلّ ايدن چوق گنيش و چوق درين و چوق يوكسك اولان حقيقتِ عظمايه اوزاقدن اوزاغه باقديرمغه چاليشهجغز.
برنجى مقام
بش رمزدر.
برنجى رمز:
يگرمى آلتنجى سوزڭ خاتمهلرنده دينيلديگى گبى؛ ناصلكه بر ماهر صنعتكار قيمتدار بر ألبسهيى مرصّع و منقّش صورتده ياپمق ايچون، بر مسكين آدمى لايق اولديغى بر اجرته مقابل مودهل ياپارق كندى صنعت و مهارتنى گوسترمك ايچون؛ او ألبسهيى او مسكين آدم اوستنده بيچر، كسر، قيصهلتير، اوزالتير؛ او آدمى ده اوطوردور، قالديرر، مختلف وضعيتلر ويرر. شو مسكين آدمڭ هيچ بر حقّى وار ميدر كه، او صنعتكاره ديسين: "بنى گوزللشديرن بو ألبسهيه نهدن ايليشوب تبديل و تغيير ايدييورسڭ و بنى قالديروب اوطوردوب، مشقّتله بنم إستراحتمى بوزويورسڭ؟"
عينًا اويله ده: صانعِ ذو الجلال هر بر نوع موجوداتڭ ماهيتنى برر مودهل إتّخاذ ايدهرك و نقوشِ أسماسيله كمالاتِ صنعتنى گوسترمك ايچون؛ هر بر شيئه خصوصًا ذىحياته، طويغولرله مرصّع بر وجود لباسنى گيديرهرك، اوستنده قلمِ قضا و قدرله نقشلر ياپار؛ جلوهِٔ أسماسنى گوسترر. هر بر موجوده دخى، اوڭا لايق بر طرزده بر اجرت اولارق؛ بر كمال، بر لذّت، بر فيض ويرييور.
مَالِكُ الْمُلْكِ يَتَصَرَّفُ فِى مُلْكِهِ كَيْفَ يَشَاءُ
سرّينه مظهر اولان او صانعِ ذو الجلاله قارشى هيچ بر شيئڭ حقّى وار ميدر كه، ديسين: "بڭا زحمت ويرييورسڭ. بنم إستراحتمى بوزويورسڭ." حاشا! أوت موجوداتڭ هيچ بر جهتده واجب الوجوده
— 405 —
قارشى حقلرى يوقدر و حق دعوا ايدهمزلر؛ بلكه حقلرى، دائما شكر و حمد ايله، ويرديگى وجود مرتبهلرينڭ حقّنى أدا ايتمكدر. چونكه ويريلن بتون وجود مرتبهلرى وقوعاتدر، برر علّت ايستر. فقط ويريلمهين مرتبهلر إمكاناتدر. إمكانات ايسه عدمدر، هم نهايتسزدر. عدملر ايسه، علّت ايستهمزلر. نهايتسزه علّت اولاماز. مثلا معدنلر دييهمزلر: "نيچون نباتى اولمادق؟" شكوا ايدهمزلر؛ بلكه وجودِ معدنىيه مظهر اولدقلرى ايچون حقلرى فاطرينه شكراندر. نباتات نيچون حيوان اولمادم دييوب شكوا ايدهمز، بلكه وجود ايله برابر حياته مظهر اولديغى ايچون حقّى شكراندر. حيوان ايسه نيچون إنسان اولمادم دييه شكايت ايدهمز، بلكه حيات و وجود ايله برابر قيمتدار بر روح جوهرى اوڭا ويريلديگى ايچون، اونڭ اوستندهكى حقّى، شكراندر. و هكذا قياس ايت.
أى إنسانِ مشتكى! سن معدوم قالمادڭ، وجود نعمتنى گيدڭ، حياتى طاتدڭ، جامد قالمادڭ، حيوان اولمادڭ، إسلاميت نعمتنى بولدڭ، ضلالتده قالمادڭ، صحّت و سلامت نعمتنى گوردڭ و هكذا...
أى نانكور! داها سن نرهده حق قزانييورسڭ كه، جنابِ حقّڭ سڭا ويرديگى محضِ نعمت اولان وجود مرتبهلرينه مقابل شكر ايتميهرك؛ إمكانات و عدميات نوعنده و سنڭ ألڭه گچمديگى و سن لايق اولماديغڭ يوكسك نعمتلرڭ سڭا ويريلمديگندن باطل بر حرصله جنابِ حقدن شكوا ايدييورسڭ و كفرانِ نعمت ايدييورسڭ؟ عجبا بر آدم؛ مناره باشنه چيقمق گبى عالى درجاتلى بر مرتبهيه چيقسين، بيوك مقام بولسون، هر باصامقده بيوك بر نعمت گورسون؛ او نعمتلرى ويرنه شكر ايتمهسين و ديسين: "نيچون او منارهدن داها يوكسگنه چيقامدم" دييه شكوا ايدهرك آغلايوب صيزلاسين. نه قدر حقسزلق ايدر و نه قدر كفرانِ نعمته دوشر، نه قدر بيوك ديوانهلك ايدر، ديوانهلر دخى آڭلار.
— 406 —
أى قناعتسز حرصلى و إقتصادسز إسرافلى و حقسز شكوالى غافل إنسان! قطعيًا بيل كه: قناعت، تجارتلى بر شكراندر؛ حرص، خسارتلى بر كفراندر. و إقتصاد، نعمته گوزل و منفعتلى بر إحترامدر. إسراف ايسه، نعمته چركين و ضررلى بر إستخفافدر. أگر عقلڭ وارسه، قناعته آليش و رضايه چاليش. تحمّل ايتمزسهڭ "يا صبور" دى و صبر ايسته؛ حقّڭه راضى اول، تشكّى ايتمه. كيمدن كيمه شكوا ايتديگڭى بيل، صوص. هر حالده شكوا ايتمك ايسترسهڭ؛ نفسڭى جنابِ حقّه شكوا ايت، چونكه قصور اوندهدر.
ايكنجى رمز:
اون سكزنجى مكتوبڭ آخركى مسئلهسنڭ آخرنده دينيلديگى گبى، خالقِ ذو الجلال حيرتنما، دهشتأنگيز بر صورتده بر فعاليتِ ربوبيتيله، موجوداتى متماديًا تبديل و تجديد ايتديگنڭ بر حكمتى بودر: ناصلكه مخلوقاتده فعاليت و حركت؛ بر إشتها، بر إشتياق، بر لذّتدن، بر محبّتدن ايلرى گلييور. حتّى دينيلهبيلير كه؛ هر بر فعاليتده بر لذّت نوعى واردر؛ بلكه هر بر فعاليت، بر چشيد لذّتدر. و لذّت دخى، بر كماله متوجّهدر؛ بلكه بر نوع كمالدر. مادام فعاليت بر كمال، بر لذّت، بر جماله إشارت ايدر. و مادام كمالِ مطلق و كاملِ ذو الجلال اولان واجب الوجود، ذات و صفات و أفعالنده، بتون أنواعِ كمالاته جامعدر؛ ألبته او ذاتِ واجب الوجودڭ وجوبِ وجودينه و قدسيتنه لايق بر طرزده و إستغناءِ ذاتيسنه و غناءِ مطلقنه موافق بر صورتده و كمالِ مطلقنه و تنزّهِ ذاتيسنه مناسب بر شكلده؛ حدسز بر شفقتِ مقدّسه و نهايتسز بر محبّتِ منزّههسى واردر. ألبته او شفقتِ مقدّسهدن و او محبّتِ منزّههدن گلن حدسز بر شوقِ مقدّس واردر. و او شوقِ مقدّسدن گلن حدسز بر سرورِ مقدّس واردر. و او سرورِ مقدّسدن گلن، تعبيرى جائز ايسه، حدسز بر لذّتِ مقدّسه واردر. و ألبته او لذّتِ مقدّسه ايله برابر؛ حدسز اونڭ مرحمتى جهتيله فعاليتِ قدرتى ايچنده، مخلوقاتنڭ
— 407 —
إستعدادلرى قوّهدن فعله چيقماسندن و تكمّل ايتمهسندن نشئت ايدن، او مخلوقاتڭ ممنونيتلرندن و كماللرندن گلن ذاتِ رحمٰن و رحيمه عائد، تعبيرى جائز ايسه، حدسز ممنونيتِ مقدّسه و حدسز إفتخارِ مقدّس واردر كه؛ حدسز بر صورتده، حدسز بر فعاليتى إقتضا ايدييور. و او حدسز فعاليت دخى، حدسز بر تبديل و تغيير و تحويل و تخريبى دخى إقتضا ايدييور. و او حدسز تغيير و تبديل دخى؛ موت و عدمى، زوال و فراقى إقتضا ايدييور.
بر زمان، حكمتِ بشريهنڭ مصنوعاتڭ غايهلرينه دائر گوسترديگى فائدهلر نظرمده چوق أهمّيتسز گوروندى. و اوندن بيلدم كه، او حكمت عبثيته گيدر. اونڭ ايچون فيلسوفلرڭ ايلرى گيدنلرى، يا طبيعت ضلالتنه دوشر ويا سوفسطائى اولور ويا إختيار و علمِ صانعى إنكار ايدر ويا خالقه "موجبِ بِالذّات" دير.
ايشته او زمان رحمتِ إلٰهيه، حكيم إسمنى إمداديمه گوندردى؛ بڭا ده مصنوعاتڭ بيوك غايهلرينى گوستردى. يعنى هر بر مصنوع اويله بر مكتوبِ ربّانيدر كه، عموم ذىشعور اونى مطالعه ايدر. شو غايه بر سنه بڭا كافى گلدى. صوڭره صنعتدهكى خارقهلر إنكشاف ايتدى، او غايه كافى گلمهمگه باشلادى. داها چوق بيوك ديگر بر غايه گوستريلدى. يعنى: هر بر مصنوعڭ أڭ مهمّ غايهلرى صانعنه باقار؛ اونڭ كمالاتِ صنعتنى و نقوشِ أسماسنى و مرصّعاتِ حكمتنى و هداياىِ رحمتنى، اونڭ نظرينه عرض ايتمك و جمال و كمالنه بر آيينه اولمقدر، بيلدم. شو غايه خيلى زمان بڭا كافى گلدى. صوڭره صنعت و ايجادِ أشيادهكى حيرتأنگيز فعاليت ايچنده، غايت درجهده سرعتلى تغيير و تبديلدهكى معجزاتِ قدرت و شئوناتِ ربوبيت گوروندى. او وقت بو غايه دخى كافى گلمهمگه باشلادى. بلكه شو غايه قدر بيوك بر مقتضى و داعى دخى لازمدر بيلدم. ايشته او وقت، شو ايكنجى رمزدهكى مقتضيلر و گلهجك إشارتلردهكى غايهلر
— 408 —
گوستريلدى. و يقينًا بڭا بيلديرلدى كه: "كائناتدهكى قدرتڭ فعاليتى و سير و سيلانِ أشيا او قدر معنيداردر كه؛ او فعاليت ايله صانعِ حكيم، أنواعِ كائناتى قونوشديرييور." گويا گوكلرڭ و زمينڭ متحرّك موجودلرى و حركتلرى، اونلرڭ او قونوشمالرندهكى كلمهلردر و تحرّك ايسه بر تكلّمدر. ديمك فعاليتدن گلن حركات و زوال، بر تكلّماتِ تسبيحيهدر. و كائناتدهكى فعاليت دخى كائناتڭ و أنواعنڭ سسسزجه بر قونوشماسى و قونوشديرماسيدر.
اوچنجى رمز:
أشيا زوال و عدمه گيتمييور، بلكه دائرهِٔ قدرتدن دائرهِٔ علمه گچييور؛ عالمِ شهادتدن، عالمِ غيبه گيدييور؛ عالمِ تغيّر و فنادن، عالمِ نوره، بقايه متوجّه اولويور. حقيقت نقطهِٔ نظرنده أشيادهكى جمال و كمال؛ أسماءِ إلٰهيهيه عائددر و اونلرڭ نقوش و جلوهلريدر. مادام او أسماء باقيدرلر و جلوهلرى دائميدر؛ ألبته نقشلرى تجدّد ايدر، تازهلنير، گوزللشير. عدمه و فنايه گيتمييور؛ بلكه يالڭز إعتبارى تعيّنلرى دگيشير و مدارِ حسن و جمال و مظهرِ فيض و كمال اولان حقيقتلرى و ماهيتلرى و هويتِ مثاليهلرى باقيدرلر. ذىروح اولميانلر، طوغريدن طوغرىيه اونلردهكى حسن و جمال أسماءِ إلٰهيهيه عائددر، شرف اونلرهدر، مدح اونلرڭ حسابنه گچر، گوزللك اونلرڭدر، محبّت اونلره گيدر. او آيينهلرڭ دگيشمهسيله اونلره بر ضرر ايراث ايتمز. أگر ذىروح ايسه، ذوى العقولدن دگلسه، اونلرڭ زوال و فراقى، بر عدم و فنا دگل؛ بلكه وجودِ جسمانيدن و وظيفهِٔ حياتڭ دغدغهسندن قورتولوب، قزاندقلرى وظيفهنڭ ثمرهلرينى باقى اولان أرواحلرينه دور ايدهرك؛ اونلرڭ او أرواحِ باقيهلرى دخى برر أسماءِ إلٰهيهيه إستناد ايدهرك دوام ايدر، بلكه كندينه لايق بر سعادته گيدر. أگر او ذىروحلر ذوى العقولدن ايسه؛ ذاتًا سعادتِ أبديهيه و مادّى و معنوى كمالاته مدار اولان عالمِ بقايه و او صانعِ حكيمڭ دنيادن داها گوزل، داها نورانى اولان عالمِ برزخ، عالمِ مثال، عالمِ أرواح
— 409 —
گبى ديگر منزللرينه، باشقه مملكتلرينه بر سير و سفردر؛ بر موت و عدم و زوال و فراق دگل، بلكه كمالاته قاووشمقدر.
الحاصل:مادام صانعِ ذو الجلال واردر و باقيدر و صفات و أسماسى دائمى و سرمديدرلر؛ ألبته او أسمانڭ جلوهلرى و نقشلرى، بر معنوى بقا ايچنده تجدّد ايدر؛ تخريب و فنا، إعدام و زوال دگلدرلر. معلومدر كه إنسان إنسانيت جهتيله أكثر موجوداتله علاقهداردر. اونلرڭ سعادتلريله متلذّذ و هلاكتلريله متألّمدر. خصوصًا ذىحيات ايله و بِالخاصّه نوعِ بشرله و بِالخاصّه سَوْديگى و إستحسان ايتديگى أهلِ كمالڭ آلاميله داها زياده متألّم و سعادتلريله داها زياده مسعود اولور. حتّى شفقتلى بر والده گبى، كندى سعادتنى و راحتنى، اونلرڭ سعادتى ايچون فدا ايدر.
ايشته هر مؤمن درجهسنه گوره، نورِ قرآن و سرِّ ايمان ايله، بتون موجوداتڭ سعادتلريله و بقالريله و هيچلكدن قورتولمالريله و قيمتدار مكتوباتِ ربّانيه اولمالريله مسعود اولابيلير و دنيا قدر بر نور قزانهبيلير. هركس درجهسنه گوره بو نوردن إستفاده ايدر. أگر أهلِ ضلالت ايسه؛ كندى ألميله برابر، بتون موجوداتڭ هلاكتيله و فناسيله و ظاهرى إعداملريله، ذىروح ايسه آلاملريله متألّم اولور. يعنى اونڭ كفرى، اونڭ دنياسنه عدم طولديرر، اونڭ باشنه بوشالتير؛ داها جهنّمه گيتمهدن جهنّمه گيدر.
دردنجى رمز:
چوق يرلرده ديديگمز گبى، بر پادشاهڭ سلطان، خليفه، حاكم، قوماندان گبى مختلف عنوانلر و صفتلردن نشئت ايدن مختلف آيرى آيرى دوائرِ تشكيلاتى اولديغى گبى؛ جنابِ حقّڭ أسماءِ حسنىسنڭ حدّ و حسابه گلمز درلو درلو تجلّياتى واردر. مخلوقاتڭ تنوّعلرى و إختلافلرى، او تجلّياتڭ
— 410 —
تنوّعلرندن ايلرى گلييور. ايشته هر كمال و جمال صاحبى، فطرةً جمال و كمالنى گورمك و گوسترمك ايستهمسى سرّنجه؛ او مختلف أسماء دخى، دائمى و سرمدى اولدقلرى ايچون، دائمى بر صورتده ذاتِ أقدس حسابنه تظاهر ايسترلر؛ يعنى نقشلرينى گورمك ايسترلر؛ يعنى كندى نقشلرينڭ آيينهلرنده جلوهِٔ جماللرينى و إنعكاسِ كماللرينى گورمك و گوسترمك ايسترلر؛ يعنى كائنات كتابِ كبيرينى و موجوداتڭ مختلف مكتوباتنى آنًا فآنًا تازهلنديرمك؛ يعنى يڭيدن يڭىيه معنيدار يازمق؛ يعنى بر تك صحيفهده آيرى آيرى بيڭلر مكتوباتى يازمق و هر بر مكتوبى، ذاتِ مقدّس و مسمّاىِ أقدسڭ نظرِ شهودينه إظهار ايتمكله برابر؛ بتون ذىشعورڭ نظرِ مطالعهسنه گوسترمك و اوقوتديرمق إقتضا ايدرلر. بو حقيقته إشارت ايدن شو حقيقتلى شعره باق:
كتابِ عالمڭ ياپراقلرى، أنواعِ نامعدود
حروف ايله كلماتى دخى، أفرادِ نامحدود
يازيلمش دستگاهِ لوحِ محفوظِ حقيقتده
مجسّم لفظِ معنيداردر، عالمده هر موجود.
تَاَمَّلْ سُطُورَ الْكَائِنَاتِ فَاِنَّهَا مِنَ الْمَلَِا الْاَعْلٰى اِلَيْكَ رَسَائِلُ
بشنجى رمز:ايكى نكتهدر.
برنجى نكته:مادام جنابِ حق وار، هر شى وار. مادام جنابِ واجب الوجوده إنتساب وار، هر شى ايچون بتون أشيا وار. چونكه واجب الوجوده نسبتله هر بر موجود، بتون موجوداته، وحدت سرّيله بر إرتباط پيدا ايدر. ديمك واجب الوجوده إنتسابنى بيلن ويا إنتسابى بيلينن هر بر موجود، سرِّ وحدتله، واجب الوجوده
— 411 —
منسوب بتون موجوداتله مناسبتدار اولور. ديمك هر بر شى، او إنتساب نقطهسنده حدسز أنوارِ وجوده مظهر اولابيلير. فراقلر، زواللر، او نقطهده يوقدر. بر آنِ سيّاله ياشامق، حدسز أنوارِ وجوده مداردر.
أگر او إنتساب اولمازسه و بيلينمزسه، حدسز فراقلره و زواللره و عدملره مظهر اولور. چونكه او حالده علاقهدار اولابيلهجگى هر بر موجوده قارشى بر فراقى و بر إفتراقى و بر زوالى واردر. ديمك كندى شخصى وجودينه، حدسز عدملر و فراقلر يوكلهنير. بر ميليون سنه وجودده قالسه ده (إنتسابسز)؛ أوّلكى نقطهسندهكى او إنتسابدهكى بر آن ياشامق قدر اولاماز. اونڭ ايچون أهلِ حقيقت ديمشلر كه: "بر آنِ سيّاله وجودِ منوّر، ميليون سنه بر وجودِ أبتره مرجّحدر." يعنى: "وجودِ واجبه نسبت ايله بر آن وجود، نسبتسز ميليون سنه بر وجوده مرجّحدر." هم بو سرّ ايچوندر كه، أهلِ تحقيق ديمشلر: "أنوارِ وجود ايسه واجب الوجودى طانيمقلهدر." يعنى: "او حالده كائنات، أنوارِ وجود ايچنده اولارق ملائكه و روحانيات و ذىشعورلر ايله طولو گورونور. أگر اونسز اولسه عدم ظلماتلرى، فراق و زوال ألملرى هر بر موجودى إحاطه ايدر. دنيا، او آدمڭ نظرنده بوش و خالى بر وحشتگاه صورتنده گورونور."
أوت ناصلكه بر آغاج ميوهلرينڭ هر بريسى، آغاجڭ باشندهكى بتون ميوهلره قارشى برر نسبتى وار و او نسبتله برر قارداشى، آرقداشى موجود اولديغندن، اونلرڭ عددنجه عارضى وجودلرى واردر. نه وقت او ميوه آغاجڭ باشندن كسيلسه، هر بر ميوهيه قارشى بر فراق و زوال حاصل اولور. هر بر ميوه اونڭ ايچون معدوم حكمندهدر. خارجى بر ظلمتِ عدم اوڭا حاصل اولويور. اويله ده: قدرتِ أحدِ صمده إنتساب نقطهسنده هر شى ايچون بتون أشيا وار. أگر إنتساب اولمازسه، هر شى ايچون أشيا عددنجه خارجى عدملر وار.
— 412 —
ايشته شو رمزدن، ايمانڭ عظمتِ أنوارينه باق و ضلالتڭ دهشتلى ظلماتنى گور. ديمك ايمان، شو رمزده بيان ايديلن حقيقتِ عاليهِٔ نفس الأمريهنڭ عنوانيدر و ايمان ايله اوندن إستفاده ايدهبيلير. أگر ايمان اولمازسه ناصلكه كور، صاغير، ديلسز، عقلسز آدمه هر شى معدومدر؛ اويله ده ايمانسزه هر شى معدومدر، ظلماتليدر.
ايكنجى نكته:دنيانڭ و أشيانڭ اوچ دانه يوزى وار.
برنجى يوزى:أسماءِ إلٰهيهيه باقار، اونلرڭ آيينهلريدر. بو يوزه زوال و فراق و عدم گيرهمز؛ بلكه تازهلنمك و تجدّد وار.
ايكنجى يوزى:آخرته باقار، عالمِ بقايه نظر ايدر، اونڭ تارلاسى حكمندهدر. بو يوزده باقى ثمرهلر و ميوهلر يتيشديرمك وار؛ بقايه خدمت ايدر، فانى شيلرى باقى حكمنه گتيرر. بو يوزده دخى موت و زوال دگل، بلكه حيات و بقا جلوهلرى وار.
اوچنجى يوزى:فانيلره، يعنى بزلره باقار كه؛ فانيلرڭ و أهلِ هوساتڭ معشوقهسى و أهلِ شعورڭ تجارتگاهى و وظيفهدارلرڭ ميدانِ إمتحانلريدر. ايشته بو اوچنجى يوزندهكى فنا و زوال، موت و عدمڭ آجيلرينه و يارهلرينه مرهم ايچون او اوچنجى يوزڭ ايچ يوزندهكى بقا و حيات جلوهلرى وار.
الحاصل:شو موجوداتِ سيّاله، شو مخلوقاتِ سيّاره، واجب الوجودڭ أنوارِ ايجاد و وجودينى تازهلنديرمك ايچون متحرّك آيينهلر و دگيشن مظهرلردر.
— 413 —
ايكنجى مقام
بر مقدّمه، بش إشارتدر. مقدّمه ايكى مبحثدر.
برنجى مبحث:
بو گلهجك بش إشارتده، شئوناتِ ربوبيتى رصد ايتمك ايچون؛ برر سونوك، كوچك دوربين نوعندن برر تمثيل يازيلهجق. بو تمثيللر؛ شئوناتِ ربوبيتڭ حقيقتنى طوتاماز، إحاطه ايدهمز، مقياس اولاماز فقط باقديرهبيلير. او گلهجك تمثيلاتده و گچن رمزلرده، ذاتِ أقدسڭ شئوناتنه مناسب اولميان تعبيرات، تمثيلڭ قصورينه عائددر.
مثلا: لذّت و سُرور و ممنونيتڭ بزجه معلوم معنالرى، شئوناتِ مقدّسهيى إفاده ايدهمييور؛ فقط برر عنوانِ ملاحظهدر، برر مرصادِ تفكّردر. هم دخى شو تمثيللر؛ محيط، عظيم بر قانونِ ربوبيتڭ كوچك بر مثالده اوجنى گوسترمكله، ربوبيتڭ شئوناتنده او قانونڭ حقيقتنى إثبات ايدييور. مثلا بر چيچك وجوددن گيدر، بيڭلر وجود بيراقهرق اويله گيدر دينيلمش. اونڭله عظيم بر قانونِ ربوبيتى گوسترييور كه؛ بتون بهار، بلكه بتون دنيادهكى موجوداتده بو قانونِ ربوبيت جريان ايدييور.
أوت خالقِ رحيم، بر قوشڭ تويلى لباسنى هانگى قانونله دگيشديرييور، تازهلنديرييور؛ او صانعِ حكيم عين قانونله، هر سنه كُرهِٔ أرضڭ لباسنى تجديد ايدر. هم او عين قانونله، هر عصرده دنيانڭ شكلنى تبديل ايدر. هم عين قانونله، قيامت وقتنده كائناتڭ صورتنى تغيير ايدوب دگيشديرر.
هم هانگى قانونله ذرّهيى، مولوى گبى تحريك ايدرسه؛ عين قانونله كُرهِٔ أرضى مجذوب و سماعه قالقان مولوى گبى دونديرييور و او قانون ايله عالملرى بويله چويرييور و منظومهِٔ شمسيهيى گزديرييور.
— 414 —
هم هانگى قانونله سنڭ بدنڭدهكى حجيراتڭ ذرّهلرينى تازهلنديرييور، تعمير و تحليل ايدييورسه، عين قانونله سنڭ باغڭى هر سنه تجديد ايدر و هر موسمده چوق دفعه تازهلنديرر. عين قانونله، زمين يوزينى هر بهار موسمنده تجديد ايدر، تازه بر پچه اوستنه چكر.
هم او صانعِ قدير، هانگى قانونِ حكمتله بر سينگى إحيا ايدر؛ عين قانونله شو اوڭمزدهكى چنار آغاجنى هر بهارده إحيا ايدر و او قانونله كُرهِٔ أرضى ينه او بهارده إحيا ايدر و عين قانونله حشرده مخلوقاتى ده إحيا ايدر. شو سرّه إشارةً
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
قرآن فرمان ايدر. و هكذا قياس ايت. بونلر گبى چوق قوانينِ ربوبيت واردر كه، ذرّهدن تا مجموعِ عالمه قدر جريان ايدييور.
ايشته فعاليتِ ربوبيتڭ ايچندهكى شو قانونلرڭ عظمتنه باق و گنيشلگنه دقّت ايت و ايچندهكى سرِّ وحدتى گور؛ هر بر قانون بر برهانِ وحدت اولديغنى بيل. أوت شو چوق كثرتلى و چوق عظمتلى قانونلر، هر برى علم و إرادهنڭ جلوهسى اولمقله برابر؛ هم واحد، هم محيط اولديغى ايچون؛ صانعڭ وحدانيتنى و علم و إرادهسنى غايت قطعى بر صورتده إثبات ايدرلر. ايشته أكثر سوزلرده أكثر تمثيلات، بويله قانونلرڭ اوجلرينى برر جزئى مثال ايله گوسترمكله؛ مدّعاده، عين قانونڭ وجودينه إشارت ايدر. مادام تمثيل ايله قانونڭ تحقّقى گوستريلييور، برهانِ منطقى گبى يقينى بر صورتده مدّعايى إثبات ايدر. ديمك سوزلردهكى أكثر تمثيللر؛ برر برهانِ يقينى، برر حجّتِ قاطعه حكمندهدر.
— 415 —
ايكنجى مبحث:
اوننجى سوزڭ اوننجى حقيقتنده دينيلديگى گبى، بر آغاجڭ نه قدر ميوهلرى و چيچكلرى واردر؛ هر بر ميوهنڭ، هر بر چيچگڭ او قدر غايهلرى، حكمتلرى واردر. و او حكمتلر اوچ قسمدر. بر قسمى صانعه باقار، أسماسنڭ نقشلرينى گوسترر. بر قسمى ذىشعورلره باقار كه، اونلرڭ نظرلرنده قيمتدار مكتوبات و معنيدار كلماتدر. بر قسمى كندى نفسنه و حياتنه و بقاسنه باقار و إنسانه فائدهلى ايسه إنسانڭ منفعتنه گوره حكمتلرى واردر. ايشته هر بر موجودڭ بويله كثرتلى غايهلرى بولونديغنى بر وقت دوشونوركن، خاطريمه عربى طرزده و گلهجك بش إشارتڭ أساساتنه نوطه حكمنده اولارق، كلّى غايهلره إشارت ايدن شو فقرهلر گلمشدر:
وَ هٰذِهِ الْمَوْجُودَاتُ الْجَلِيَّةُ مَظَاهِرُ سَيَّالَةٌ وَ مَرَايَا جَوَّالَةٌ لِتَجَدُّدِ تَجَلِّيَاتِ اَنْوَارِ اِيجَادِهِ سُبْحَانَهُ بِتَبَدُّلِ التَّعَيُّنَاتِ الْاِعْتِبَارِيَّةِ
اَوَّلًا: مَعَ اِسْتِحْفَاظِ الْمَعَانِى الْجَمِيلَةِ وَ الْهُوِيَّاتِ الْمِثَالِيَّةِ
وَ ثَانِيًا: مَعَ اِنْتَاجِ الْحَقَائِقِ الْغَيْبِيَّةِ وَ النُّسُوجِ اللَّوْحِيَّةِ
وَ ثَالِثًا: مَعَ نَشْرِ الثَّمَرَاتِ الْاُخْرَوِيَّةِ وَ الْمَنَاظِرِ السَّرْمَدِيَّةِ
وَ رَابِعًا: مَعَ اِعْلَانِ التَّسْبِيحَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ وَ اِظْهَارِ الْمُقْتَضَيَاتِ الْاَسْمَائِيَّةِ
وَ خَامِسًا: لِظُهُورِ الشُّؤُنَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ وَ الْمَشَاهِدِ الْعِلْمِيَّةِ
ايشته بو بش فقرهده، گلهجكده بحث ايدهجگمز إشاراتڭ أساساتى وار. أوت هر بر موجود (خصوصًا ذىحيات اولانلرڭ) بش طبقه آيرى آيرى حكمتلرى
— 416 —
و غايهلرى وار. ناصلكه ميوهدار بر آغاج، بربرينڭ اوستندهكى داللرى ثمره ويرر؛ اويله ده: هر بر ذىحياتڭ، بش طبقه مختلف غايهلرى بولونور و حكمتلرى وار.
أى إنسانِ فانى! سنڭ جزئى بر چكردك حكمندهكى كندى حقيقتڭى، ميوهدار بر شجرهِٔ باقيهيه إنقلاب ايتمهسنى و بش إشارتده گوستريلن اون طبقه ميوهلرينى و اون نوع غايهلرينى ألده ايتمهسنى ايسترسهڭ، حقيقى ايمانى ألده ايت. يوقسه بتون اونلردن محروم قالمقله برابر، او چكردك ايچنده صيقيشوب چورويهجكسڭ.
برنجى إشارت:
فَاَوَّلًا: بِتَبَدُّلِ التَّعَيُّنَاتِ الْاِعْتِبَارِيَّةِ مَعَ اِسْتِحْفَاظِ الْمَعَانِى الْجَمِيلَةِ وَ الْهُوِيَّاتِ الْمِثَالِيَّةِ
فقرهسى إفاده ايدييور كه: بر موجود وجوددن گيتدكدن صوڭره، ظاهرًا كنديسى عدمه، فنايه گيدر؛ فقط إفاده ايتديگى معنالر باقى قالير، محفوظ اولور. هويتِ مثاليهسى و صورتى و ماهيتى دخى عالمِ مثالده و عالمِ مثالڭ نمونهلرى اولان ألواحِ محفوظهده و ألواحِ محفوظهنڭ نمونهلرى اولان قوّهِٔ حافظهلرده قالير. ديمك بر وجودِ صورى غيب ايدر، يوزر وجودِ معنوى و علمى قزانير. مثلا: ناصلكه بر صحيفهنڭ طبعنه مدار اولان مطبعه حروفاتنه بر وضعيت و بر ترتيب ويريلير و بر صحيفهنڭ طبعنه مدار اولور؛ و او صحيفه ايسه صورتنى و هويتنى، باصيلان متعدّد ياپراقلره ويروب و معنالرينى چوق عقللره نشر ايتدكدن صوڭره او مطبعه حروفاتنڭ وضعيتى و ترتيبى ده دگيشديريلير. چونكه داها اوڭا لزوم قالمادى، هم باشقه صحيفهلرڭ طبعى لازم گلييور. ايشته عينًا بونڭ گبى، شو موجوداتِ أرضيه خصوصًا نباتيه، قلمِ قدرِ إلٰهى اونلره بر ترتيب، بر وضعيت ويرر؛ بهار صحيفهسنده قدرت اونلرى ايجاد ايدر و گوزل معنالرينى إفاده ايدهرك، صورتلرى و هويتلرى عالمِ مثال گبى
— 417 —
عالمِ غيبڭ دفترينه گچدكلرى ايچون، حكمت إقتضا ايدييور كه؛ او وضعيت دگيشسين، تا يڭى گلهجك ديگر بهار صحيفهسى يازيلسين، اونلر دخى معنالرينى إفاده ايتسينلر.
ايكنجى إشارت:
وَ ثَانِيًا: مَعَ اِنْتَاجِ الْحَقَائِقِ الْغَيْبِيَّةِ وَ النُّسُوجِ اللَّوْحِيَّةِ
بو فقره إشارت ايدر كه: هر بر شى (جزئى اولسون كلّى اولسون) وجوددن گيتدكدن صوڭره (خصوصًا ذىحيات اولسه) چوق حقائقِ غيبيه نتيجه ويرمكله برابر؛ عالمِ مثالڭ دفترلرنده اولان لوحِ مثالى اوستنده، أطوارِ حياتى عددنجه صورتلرى بيراقوب، او صورتلردن، معنيدار اولان و مقدّراتِ حياتيه دينيلن سرگذشتِ حياتيهلرى يازيلير و روحانياته بر مطالعهگاه اولور. ناصلكه مثلا بر چيچك وجوددن گيدر، فقط يوزر تخمجقلرينى و تخمجقلرده ماهيتنى وجودده بيراقمقله برابر؛ كوچك ألواحِ محفوظهده و ألواحِ محفوظهنڭ كوچك نمونهلرى اولان حافظهلرده بيڭلر صورتنى بيراقوب، ذىشعورلره أطوارِ حياتيله إفاده ايتديگى تسبيحاتِ ربّانيه و نقوشِ أسمائيهيى اوقوتديرر، صوڭره گيدر. اويله ده: ير يوزينڭ صاقسيسنده گوزل مصنوعاتله منقّش اولان بهار موسمى، بر چيچكدر؛ ظاهرًا زوال بولور، عدمه گيدر، فقط اونڭ تخملرى عددنجه إفاده ايتدكلرى حقائقِ غيبيه و چيچكلرى عددنجه نشر ايتديگى هويتِ مثاليه و موجوداتى عددنجه گوستردكلرى حكمتِ ربّانيهيى كندينه بدل اولارق وجودده بيراقوب صوڭره بزدن صاقلانير. هم او گيدن بهارڭ آرقداشلرى اولان سائر بهارلره ير بوشالتير، تا اونلر گلوب وظيفه گورسونلر. ديمك او بهار، ظاهرى بر وجودى چيقارير؛ معنًا بيڭ وجود گيهر.
— 418 —
اوچنجى إشارت:
وَ ثَالِثًا: مَعَ نَشْرِ الثَّمَرَاتِ الْاُخْرَوِيَّةِ وَ الْمَنَاظِرِ السَّرْمَدِيَّةِ
فقرهسى إفاده ايدييور كه: دنيا بر دستگاه و بر مزرعهدر، آخرت پازارينه مناسب اولان محصولاتى يتيشديرر. چوق سوزلرده إثبات ايتمشز: ناصلكه جنّ و إنسڭ عمللرى آخرت پازارينه گوندريلييور. اويله ده: دنيانڭ سائر موجوداتى دخى، آخرت حسابنه چوق وظيفهلر گورويورلر و چوق محصولات يتيشديرييورلر. بلكه كُرهِٔ أرض، اونلر ايچون گزييور؛ بلكه دينيلهبيلير كه: "اونڭ ايچوندر." بو سفينهِٔ ربّانيه، يگرمى درت بيڭ سنهلك بر مسافهيى بر سنهده گچوب، ميدانِ حشرڭ أطرافنده دونويور. مثلا أهلِ جنّت، ألبته آرزو ايدرلر كه، دنيا ماجرالرينى تخطّر ايتسينلر و بربرينه نقل ايتسينلر؛ بلكه او ماجرالرڭ لوحهلرينى و مثاللرينى گورمگى چوق مراق ايدرلر. ألبته سينهما پردهلرنده گورمك گبى؛ او لوحهلرى، او وقعهلرى مشاهده ايتسهلر چوق متلذّذ اولورلر. مادام اويلهدر، هر حالده دارِ لذّت و منزلِ سعادت اولان دارِ جنّتده، عَلٰى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ إشارتيله؛ سرمدى منظرهلرده، دنيوى ماجرالرڭ محاورهسى و دنيوى حادثاتڭ منظرهلرى جنّتده بولونهجقدر.
ايشته بو گوزل موجوداتڭ بر آن گورونمهسيله غائب اولماسى و بربرى آرقهسندن گلوب گچمهسى، مناظرِ سرمديهيى تشكيل ايتمك ايچون، بر فابريقه دستگاهلرى حكمنده گورونويور. مثلا: ناصلكه أهلِ مدنيت، فانى وضعيتلره بر نوع بقا ويرمك و أهلِ إستقباله يادگار بيراقمق ايچون؛ گوزل ويا غريب وضعيتلرڭ صورتلرينى آلوب، سينهما پردهلريله إستقباله هديه ايدييور، زمانِ ماضىيى زمانِ حالده و إستقبالده گوسترييور و درج ايدييورلر. عينًا اويله ده: شو موجوداتِ بهاريه و دنيويهده قيصه بر حيات گچيردكدن صوڭره، اونلرڭ صانعِ حكيمى عالمِ بقايه عائد غايهلرينى او عالمه قيد ايتمكله برابر عالمِ أبديده، سرمدى منظرهلرده اونلرڭ
— 419 —
أطوارِ حياتلرنده گوردكلرى وظائفِ حياتيهيى و معجزاتِ سبحانيهيى، مناظرِ سرمديهده قيد ايتمك، مقتضاىِ إسمِ حكيم و رحيم و ودوددر.
دردنجى إشارت:
وَ رَابِعًا: مَعَ اِعْلَانِ التَّسْبِيحَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ وَ اِظْهَارِ الْمُقْتَضَيَاتِ الْاَسْمَائِيَّةِ
فقرهسى إفاده ايدييور كه: موجودات أطوارِ حياتيله، متعدّد أنواعِ تسبيحاتِ ربّانيهيى ياپييور. هم أسماءِ إلٰهيهنڭ إقتضا و إستلزام ايتدكلرى حالاتى گوسترييور كه، مثلا: رحيم إسمى شفقت ايتمك ايستر، رزّاق إسمى رزق ويرمك إقتضا ايدر، لطيف إسمى لطف ايتمك إستلزام ايدر و هكذا بتون أسمانڭ برر برر مقتضاسى واردر. ايشته هر بر ذىحيات حياتيله و وجوديله او أسمانڭ مقتضاسنى گوسترمكله برابر، جهازاتى عددنجه صانعِ حكيمه تسبيحات ياپييورلر. مثلا: ناصلكه بر إنسان گوزل ميوهلر ير، او ميوهلر معدهسنده طاغيلير، أرير، ظاهرًا محو اولور؛ فقط آغزندن، معدهسندن باشقه بتون حجيراتِ بدنيهده فعاليتكارانه بر لذّت، بر ذوق ويرمكله برابر، أقطارِ بدندهكى وجودى و حياتى بسلهمك و إدامهِٔ حيات ايتمك گبى پك چوق حكمتلرڭ وجودينه مدار اولويور. او طعام كنديسى ده وجودِ نباتيدن حياتِ إنسانيه طبقهسنه چيقييور، ترقّى ايدييور.
عينًا اويله ده: شو موجودات زوال پردهسنده صاقلاندقلرى وقت؛ اونلرڭ يرنده هر بريسنڭ پك چوق تسبيحاتى باقى قالمقله برابر، پك چوق أسماءِ إلٰهيهنڭ ده نقوشلرينى و مقتضياتنى او أسمانڭ أللرينه بيراقير. يعنى بر وجودِ باقيهيه توديع ايدرلر، اويله گيدرلر. عجبا فانى و موقّت بر وجودڭ گيتمهسيله اونڭ يرينه بر نوع بقايه مظهر بيڭلر وجود قالسه؛ دينيلير مى كه، اوڭا يازيق اولدى وياخود عبث اولدى وياخود شو سَويملى مخلوق نهدن گيتدى.. شكوا ايديلهبيلير مى؟ بلكه اونڭ حقّندهكى رحمت، حكمت، محبّت اويله إقتضا ايدييورلر و اويله اولمق
— 420 —
گركدر. يوقسه بر تك ضرر گلمهمك ايچون، بيڭلر منفعتى ترك ايتمك لازم گلير كه؛ او حالده بيڭلر ضرر اولور. ديمك رحيم، حكيم و ودود إسملرى؛ زواله و فراقه معارض دگللر، بلكه إستلزام ايدوب إقتضا ايدييورلر.
بشنجى إشارت:
وَ خَامِسًا: لِظُهُورِ الشُّؤُنَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ وَ الْمَشَاهِدِ الْعِلْمِيَّةِ
فقرهسى إفاده ايدييور كه: "موجودات (خصوصًا ذىحيات اولانلر) وجودِ صوريدن گيتدكدن صوڭره باقى چوق شيلرى بيراقيرلر، اويله گيدرلر." ايكنجى رمزده بيان ايديلديگى گبى، ذاتِ واجب الوجودڭ قدسيت و إستغناءِ كمالنه موافق بر طرزده و اوڭا لايق بر صورتده؛ حدسز بر محبّت، نهايتسز بر شفقت، غايتسز بر إفتخار، (تعبيرى جائز ايسه) مقدّس حدسز بر ممنونيت، بر سَوينج، (تعبيرده خطا اولماسين) حدسز بر لذّتِ مقدّسه، بر فرحِ منزّه شئوناتِ ربوبيتنده بولونور كه؛ اونلرڭ آثارى بِالمشاهده گورونويور. ايشته او شئونات، إقتضا ايتدكلرى حيرتنما فعاليت ايچنده، موجودات تبديل و تغيير ايله، زوال و فنا ايچنده سرعتله سَوق ايديلييور.. متماديًا عالمِ شهادتدن عالمِ غيبه گوندريلييور. و او شئوناتڭ جلوهلرى آلتنده مخلوقات؛ دائمى بر سير و سيلان، بر حركت و جولان ايچنده چالقانمقده و أهلِ غفلتڭ قولاقلرينه واويلاءِ فراق و زوالى و أهلِ هدايتڭ سمعنه ولولهِٔ ذكر و تسبيحى طاغيتمقدهدرلر. بو سرّه بناءً هر بر موجود واجب الوجودڭ باقى شئوناتنڭ تظاهرينه باقى برر مدار اولاجق معنالرى، كيفيتلرى، حالتلرى وجودده بيراقوب اويله گيدييورلر. هم او موجود، بتون مدّتِ حياتنده گچيرديگى أطوار و أحوالى، علمِ أزلينڭ عنوانلرى اولان إمامِ مبين، كتابِ مبين، لوحِ محفوظ گبى وجودِ علمى دائرهلرنده وجودِ خارجيسنى تمثيل ايدن مفصّل بر وجود دخى بيراقوب اويله گيدرلر. ديمك هر فانى؛ بر وجودى ترك ايدر، بيڭلر باقى وجودلرى قزانير،
— 421 —
قزانديرر. مثلا: ناصلكه خارق العاده بر فابريقه ماكينهسنه عادى بعض مادّهلر آتيلير؛ ايچنده يانارلر، ظاهرًا محو اولور؛ فقط او فابريقهنڭ إنبيقلرنده چوق قيمتدار كيميا مادّهلرى و أدويهلر ترثّب ايدر. هم اونڭ قوّتيله و بخاريله او فابريقهنڭ چرخلرى دونر؛ بر طرفدن قوماشلرى طوقوماسنه، بر قسمى كتاب طبعنه، بر قسمى ده شكر گبى باشقه قيمتدار شيلرى إعمال ايتمهسنه مدار اولويور و هكذا... ديمك او عادى مادّهلرڭ يانماسيله و ظاهرًا محو اولماسيله، بيڭلر شيلر وجود بولويور. ديمك عادى بر وجود گيدر، عالى چوق وجودلرى إرثيت بيراقير. ايشته شو حالده، او عادى مادّهيه يازيق اولدى دينيلير مى؟ فابريقه صاحبى نهدن اوڭا آجيمادى، يانديردى؛ او سَويملى مادّهلرى محو ايتدى، شكايت ايديلير مى؟
عينًا اويله ده وَ ِللّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى خالقِ حكيم و رحيم و ودود مقتضاىِ رحمت و حكمت و ودوديت اولارق، كائنات فابريقهسنه حركت ويرييور؛ هر بر وجودِ فانىيى چوق باقى وجودلره چكردك ياپار، مقاصدِ ربّانيهسنه مدار ايدر، شئوناتِ سبحانيهسنه مظهر قيلار، قلمِ قدرينه مركّب إتّخاذ ايدر و قدرتڭ طوقوماسنه بر مكيك ياپار و داها بيلمديگمز پك چوق غاياتِ غاليه و مقاصدِ عاليه ايچون، كندى فعاليتِ قدرتيله كائناتى فعاليته گتيرر. ذرّاتى جولانه، موجوداتى سيرانه، حيواناتى سيلانه، سيّاراتى دورانه گتيرر، كائناتى قونوشديرر؛ آياتنى اوڭا سسسز سويلتديرر و اوڭا يازديرر. و مخلوقاتِ أرضيهيى ربوبيتى نقطهسنده، هوايى أمر و إرادهسنه بر نوع عرش و نور عنصرينى علم و حكمتنه ديگر بر عرش و صويى إحسان و رحمتنه باشقه بر عرش و طوپراغى حفظ و إحياسنه بر چشيد عرش ياپمش. او عرشلردن اوچنى، مخلوقاتِ أرضيه اوستنده گزديرييور.
قطعيًا بيل كه:بو بش رمزده و بش إشارتده گوستريلن پارلاق حقيقتِ عاليه، نورِ قرآن ايله گورونور و ايمانڭ قوّتيله صاحب اولونهبيلير. يوقسه او حقيقتِ باقيه
— 422 —
يرينه، غايت مدهش بر ظلمات گچر. أهلِ ضلالت ايچون دنيا، فراقلر و زواللر ايله طولو و عدملر ايله مالامالدر. كائنات، اونڭ ايچون معنوى بر جهنّم حكمنه گچر. هر شى اونڭ ايچون آنى بر وجود ايله، حدسز بر عدم إحاطه ايدييور. بتون ماضى و مستقبل، ظلماتِ عدمله مملودر؛ يالڭز قيصهجق بر زمانِ حالده، بر حزين نورِ وجود بولابيلير. فقط سرِّ قرآن و نورِ ايمان ايله، أزلدن أبده قدر بر نورِ وجود گورونور؛ اوڭا علاقهدار اولور و اونڭله سعادتِ أبديهسنى تأمين ايدر.
الحاصل:بر شاعرِ مصرينڭ طرزنده ديرز:
دريا اولونجه نَفَس
پارهلننجه قفس
تا كسيلنجه بو سس
چاغيريرم: يا حق! يا موجود! يا حىّ! يا معبود!
يا حكيم! يا مقصود! يا رحيم! يا ودود!..
و باغيرهرق ديرم:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ الْمُبِينُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ صَادِقُ الْوَعْدِ الْاَمِينُ
و ايمان ايدهرك إثبات ايدرم:
اِنَّ الْبَعْثَ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ وَ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَ النَّارَ حَقٌّ وَ اِنَّ السَّعَادَةَ الْاَبَدِيَّةَ حَقٌّ وَ اِنَّ اللّٰهَ رَحِيمٌ حَكِيمٌ وَدُودٌ وَ اِنَّ الرَّحْمَةَ وَ الْحِكْمَةَ وَ الْمَحَبَّةَ مُحِيطَةٌ بِجَمِيعِ الْاَشْيَاءِ وَ شُؤُنَاتِهَا
— 423 —
اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ الَّذِى هَدٰينَا لِهٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِىَ لَوْلَا اَنْ هَدٰينَا اللّٰهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ ٭
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ صَلَاةً تَكُونُ لَكَ رِضَاءً وَ لِحَقِّهِ اَدَاءً وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ وَ سَلِّمْ اٰمِينَ. وَ الْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. سُبْحَانَ مَنْ جَعَلَ حَدِيقَةَ اَرْضِهِ، مَشْهَرَ صَنْعَتِهِ، مَحْشَرَ خِلْقَتِهِ، مَظْهَرَ قُدْرَتِهِ، مَدَارَ حِكْمَتِهِ، مَزْهَرَ رَحْمَتِهِ، مَزْرَعَ جَنَّتِهِ، مَمَرَّ الْمَخْلُوقَاتِ، مَسِيلَ الْمَوْجُودَاتِ، مَكِيلَ الْمَصْنُوعَاتِ، فَمُزَيَّنُ الْحَيْوَانَاتِ، مُنَقَّشُ الطُّيُورَاتِ، مُثَمَّرُ الشَّجَرَاتِ، مُزَهَّرُ النَّبَاتَاتِ، مُعْجِزَاتُ عِلْمِهِ خَوَارِقُ صُنْعِهِ، هَدَايَاءُ جُودِهِ، بَرَاهِينُ لُطْفِهِ، دَلَائِلُ الْوَحْدَةِ، لَطَائِفُ الْحِكْمَةِ، شَوَاهِدُ الرَّحْمَةِ، تَبَسُّمُ الْاَزْهَارِ مِنْ زِينَةِ الْاَثْمَارِ، تَسَجُّعُ الْاَطْيَارِ فِى نَسْمَةِ الْاَسْحَارِ، تَهَزُّجُ الْاَمْطَارِ عَلٰى خُدُودِ الْاَزْهَارِ، تَزَيُّنُ الْاَزْهَارِ، تَبَرُّجُ الْاَثْمَارِ فِى هٰذِهِ الْجِنَانِ، تَرَحُّمُ الْوَالِدَاتِ عَلَى الْاَطْفَالِ الصِّغَارِ فِى كُلِّ الْحَيْوَانَاتِ وَ الْاِنْسَانِ ، تَعَرُّفُ وَدُودٍ، تَوَدُّدُ رَحْمَانٍ، تَرَحُّمُ حَنَّانٍ تَحَنُّنُ مَنَّانٍ لِلْجِنِّ وَ الْاِنْسَانِ وَ الرُّوحِ وَ الْحَيْوَانِ وَ الْمَلَكِ وَ الْجَانِّ.
— 424 —
يگرمى دردنجى مكتوبڭ برنجى ذيلى
بِاسْمِهِ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ
يعنى:"أى إنسانلر! دعاڭز اولمازسه نه أهمّيتڭز وار."مئالندهكى آيتڭ بش نكتهسنى ديڭله:
برنجى نكته:
دعا بر سرِّ عظيمِ عبوديتدر. بلكه عبوديتڭ روحى حكمندهدر. چوق يرلرده ذكر ايتديگمز گبى، دعا اوچ نوعدر:
برنجى نوع دعا:إستعداد لسانيلهدر كه؛ بتون حبوبات، تخملر لسانِ إستعداد ايله فاطرِ حكيمه دعا ايدرلر كه: "سنڭ نقوشِ أسماڭى مفصّل گوسترمك ايچون، بزه نشو و نما وير، كوچك حقيقتمزى سُنبلله و آغاجڭ بيوك حقيقتنه چوير."
هم شو إستعداد لسانيله دعا نوعندن بريسى ده شودر كه: أسبابڭ إجتماعى، مسبَّبڭ ايجادينه بر دعادر. يعنى: أسباب بر وضعيت آلير كه، او وضعيت بر لسانِ حال حكمنه گچر و مسبّبى قديرِ ذو الجلالدن دعا ايدر، ايسترلر. مثلا: صو،
— 425 —
حرارت، طوپراق، ضيا بر چكردك أطرافنده بر وضعيت آلارق، او وضعيت بر لسانِ دعادر كه: "بو چكردگى آغاج ياپ، يا خالقمز!" ديرلر. چونكه او معجزهِٔ خارقهِٔ قدرت اولان آغاج؛ او شعورسز، جامد، بسيط مادّهلره حواله ايديلمز، حوالهسى محالدر. ديمك إجتماعِ أسباب بر نوع دعادر.
ايكنجى نوع دعا:إحتياجِ فطرى لسانيلهدر كه؛ بتون ذىحياتلرڭ إقتدار و إختيارلرى داخلنده اولميان حاجتلرينى و مطلبلرينى اوممادقلرى يردن وقتِ مناسبده اونلره ويرمك ايچون، خالقِ رحيمدن بر نوع دعادر. چونكه إقتدار و إختيارلرى خارجنده، بيلمدكلرى يردن، وقتِ مناسبده اونلره بر حكيمِ رحيم گوندرييور. أللرى يتيشمييور؛ ديمك او إحسان، دعا نتيجهسيدر.
الحاصل:بتون كائناتدن درگاهِ إلٰهىيه چيقان بر دعادر. أسباب اولانلر، مسبّباتى اللّٰهدن ايسترلر.
اوچنجى نوع دعا:إحتياج دائرهسنده ذىشعورلرڭ دعاسيدر كه، بو ده ايكى قسمدر:
أگر إضطرار درجهسنه گلسه ويا إحتياجِ فطرىيه تام مناسبتدار ايسه ويا لسانِ إستعداده ياقينلاشمش ايسه ويا صافى، خالص قلبڭ لسانيله ايسه، أكثريتِ مطلقه ايله مقبولدر. ترقّياتِ بشريهنڭ قسمِ أعظمى و كشفياتلرى، بر نوع دعا نتيجهسيدر. خوارقِ مدنيت ديدكلرى شيلر و كشفياتلرينه مدارِ إفتخار ظن ايتدكلرى أمرلر، معنوى بر دعا نتيجهسيدر. خالص بر لسانِ إستعداد ايله ايستهنيلمش، اونلره ويريلمشدر. لسانِ إستعداد ايله و لسانِ إحتياجِ فطرى ايله اولان دعالر دخى بر مانع اولمازسه و شرائط داخلنده ايسه، دائما مقبولدرلر.
— 426 —
ايكنجى قسم:مشهور دعادر. او ده ايكى نوعدر. برى فعلى، برى قَولى. مثلا چيفت سورمك، فعلى بر دعادر. رزقى طوپراقدن دگل؛ بلكه طوپراق، خزينهِٔ رحمتڭ بر قپوسيدر كه، رحمتڭ قپوسى اولان طوپراغى صبان ايله چالار.
سائر قسملرڭ تفصيلاتنى طىّ ايدوب، يالڭز قَولى دعانڭ بر ايكى سرلرينى گلهجك ايكى اوچ نكتهده سويلهيهجگز.
ايكنجى نكته:
دعانڭ تأثيرى عظيمدر. خصوصًا دعا كلّيت كسب ايدهرك دوام ايتسه؛ نتيجه ويرمهسى غالبدر، بلكه دائميدر. حتّى دينيلهبيلير كه: سببِ خلقتِ عالمڭ بريسى ده دعادر. يعنى، كائناتڭ خلقتندن صوڭره، باشده نوعِ بشر و اونڭ باشنده عالمِ إسلام و اونڭ باشنده محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامڭ معظّم اولان دعاسى، بر سببِ خلقتِ عالمدر. يعنى: خالقِ عالم إستقبالده او ذاتى، نوعِ بشر نامنه بلكه موجودات حسابنه بر سعادتِ أبديه، بر مظهريتِ أسماءِ إلٰهيه ايستيهجك بيلمش؛ او گلهجك دعايى قبول ايتمش، كائناتى خلق ايتمش. مادام دعانڭ بو درجه عظيم أهمّيتى و وسعتى واردر؛ هيچ ممكن ميدر كه: بيڭ اوچ يوز أللى سنهده، هر وقتده، نوعِ بشردن اوچ يوز ميليون، جنّ و إنس و مَلك و روحانياتدن حدّ و حسابه گلمز مبارك ذاتلر بِالإتّفاق ذاتِ محمّدى عليه الصلاة والسلام حقّنده، رحمتِ عظماىِ إلٰهيه و سعادتِ أبديه و حصولِ مقصود ايچون دعالرى ناصل قبول اولماسين؟ هيچ بر جهتله ممكن ميدر كه، او دعالرى ردّ ايديلسين؟
مادام بو قدر كلّيت و وسعت و دوام كسب ايدوب لسانِ إستعداد و إحتياجِ فطرى درجهسنه گلمش. ألبته او ذاتِ محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلام، دعا نتيجهسى اولارق اويله بر مقام و مرتبهدهدر كه، بتون عقول طوپلانسه بر عقل اولسهلر، او مقامڭ حقيقتنى تماميله إحاطه ايدهمزلر.
— 427 —
ايشته أى مسلمان! سنڭ روزِ محشرده بويله بر شفيعڭ وار. بو شفيعڭ شفاعتنى كنديڭه جلب ايتمك ايچون، سنّتنه إتّباع ايت!
أگر ديسهڭ:مادام او حبيبُ اللّٰهدر. بو قدر صلوات و دعايه نه إحتياجى وار؟
الجواب:او ذات (عصم) عموم امّتنڭ سعادتيله علاقهدار و بتون أفرادِ امّتنڭ هر نوع سعادتلريله حصّهداردر و هر نوع مصيبتلريله أنديشهداردر. ايشته كندى حقّنده مراتبِ سعادت و كمالات حدسز اولمقله برابر؛ حدسز أفرادِ امّتنڭ، حدسز بر زمانده، حدسز أنواعِ سعادتلرينى حرارتله آرزو ايدن و حدسز أنواعِ شقاوتلرندن متأثّر اولان بر ذات، ألبته حدسز صلوات و دعا و رحمته لايقدر و محتاجدر.
أگر ديسهڭ:بعضًا قطعى اولاجق ايشلر ايچون دعا ايديلير. مثلا: خسوف و كسوف نمازندهكى دعا گبى. هم بعضًا هيچ اولميهجق شيلر ايچون دعا ايديلير؟
الجواب:باشقه سوزلرده ايضاح ايديلديگى گبى، دعا بر عبادتدر. عبد، كندى عجزينى و فقرينى دعا ايله إعلان ايدر. ظاهرى مقصدلر ايسه؛ او دعانڭ و او عبادتِ دعائيهنڭ وقتلريدر، حقيقى فائدهلرى دگل. عبادتڭ فائدهسى، آخرته باقار. دنيوى مقصدلر حاصل اولمازسه، "او دعا قبول اولمادى" دينيلمز. بلكه "داها دعانڭ وقتى بيتمدى" دينيلير.
هم هيچ ممكن ميدر كه: بتون أهلِ ايمانڭ، بتون زمانلرده، متماديًا كمالِ خلوص و إشتياق و دعا ايله ايستدكلرى سعادتِ أبديه اونلره ويريلمهسين و بتون كائناتڭ شهادتيله حدسز رحمتى بولونان او كريمِ مطلق، او رحيمِ مطلق؛ بتون اونلرڭ او دعاسنى قبول ايتمهسين و سعادتِ أبديه وجود بولماسين؟
— 428 —
اوچنجى نكته:
دعاىِ قَولئِ إختيارينڭ مقبوليتى، ايكى جهتلهدر. يا عين مطلوبى ايله مقبول اولور وياخود داها أولاسى ويريلير.
مثلا: بريسى كندينه بر أركك أولاد ايستر. جنابِ حق، حضرتِ مريم گبى بر قيز أولادينى ويرييور. "دعاسى قبول اولونمادى" دينيلمز. "داها أولٰى بر صورتده قبول ايديلدى" دينيلير. هم بعضًا كندى دنياسنڭ سعادتى ايچون دعا ايدر. دعاسى آخرت ايچون قبول اولونور. "دعاسى ردّ ايديلدى" دينيلمز، بلكه "داها أنفع بر صورتده قبول ايديلدى" دينيلير. و هكذا... مادام جنابِ حق حكيمدر؛ بز اوندن ايسترز، او ده بزه جواب ويرر. فقط حكمتنه گوره بزمله معامله ايدر. خسته، طبيبڭ حكمتنى إتهام ايتمهملى. خسته بال ايستر؛ طبيبِ حاذق، صيتمهسى ايچون صولْفاتو ويرر. "طبيب بنى ديڭلهمدى" دينيلمز. بلكه آه و فيزارينى ديڭلهدى، ايشيتدى، جواب ده ويردى؛ مقصودڭ اييسنى يرينه گتيردى.
دردنجى نكته:
دعانڭ أڭ گوزل، أڭ لطيف، أڭ لذيذ، أڭ حاضر ميوهسى، نتيجهسى شودر كه: دعا ايدن آدم بيلير كه، بريسى وار كه؛ اونڭ سسنى ديڭلر، دردينه درمان يتيشديرر، اوڭا مرحمت ايدر. اونڭ قدرت ألى هر شيئه يتيشير. بو بيوك دنيا خاننده او يالڭز دگل؛ بر كريم ذات وار، اوڭا باقار، اُنسيت ويرر. هم اونڭ حدسز إحتياجاتنى يرينه گتيرهبيلير و اونڭ حدسز دشمنلرينى دفع ايدهبيلير بر ذاتڭ حضورنده كندينى تصوّر ايدهرك، بر فرح، بر إنشراح طويوب، دنيا قدر آغير بر يوكى اوزرندن آتوب اَلْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ دير.
بشنجى نكته:
دعا، عبوديتڭ روحيدر و خالص بر ايمانڭ نتيجهسيدر. چونكه دعا ايدن آدم، دعاسى ايله گوسترييور كه: بتون كائناته حكم ايدن بريسى وار كه؛ أڭ كوچك ايشلريمه إطّلاعى وار و بيلير، أڭ اوزاق مقصدلريمى ياپابيلير
— 429 —
بنم هر حالمى گورور، سسمى ايشيتير. اويله ايسه؛ بتون موجوداتڭ بتون سسلرينى ايشيدييور كه، بنم سسمى ده ايشيدييور. بتون او شيلرى او ياپييور كه، أڭ كوچك ايشلريمى ده اوندن بكلهيورم، اوندن ايستهيورم. ايشته دعانڭ ويرديگى خالص توحيدڭ گنيشلگنه و گوسترديگى نورِ ايمانڭ حلاوت و صافيلگنه باق،
قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ
سرّينى آڭلا و
وَ قَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِى اَسْتَجِبْ لَكُمْ
فرماننى ديڭله.
اگر نه خواهى داد ، نه دادى خواه
دينيلديگى گبى:أگر ويرمك ايستهمهسيدى، ايستهمك ويرمزدى.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ مِنَ الْاَزَلِ اِلَى الْاَبَدِ عَدَدَ مَا فِى عِلْمِ اللّٰهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ وَ سَلِّمْ سَلِّمْنَا وَ سَلِّمْ دِينَنَا اٰمِينَ
وَ الْحَمْدُ ِللّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
٭ ٭ ٭
— 430 —
يگرمى دردنجى مكتوبڭ ايكنجى ذيلى
(معراجِ نبوى حقّندهدر)
بِاسْمِهِ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ لَقَدْ رَاٰهُ نَزْلَةً اُخْرٰى ٭ عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهٰى ٭ عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَاْوٰى ٭ اِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشٰى ٭ مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغٰى ٭ لَقَدْ رَاٰى مِنْ اٰيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرٰى
(مولدِ نبوينڭ معراجيه قسمنده بش نكتهيى بيان ايدهجگز.)
برنجى نكته:
جنّتدن گتيريلن براقه دائر، مولد يازان سليمان أفندى حزين بر عشق ماجراسنى بيان ايدييور. او ذات أهلِ ولايت اولديغى و روايته بنا ايتديگى ايچون، ألبته بر حقيقتى او صورتله إفاده ايدييور.
حقيقت شو اولمق گركدر كه: عالمِ بقانڭ مخلوقلرى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ نوريله پك علاقهداردرلر. چونكه اونڭ گتيرديگى نور ايلهدر
— 431 —
كه؛ جنّت و دارِ آخرت، جنّ و إنس ايله شنلنهجك. أگر او اولماسه ايدى، او سعادتِ أبديه اولمازدى و جنّتڭ هر نوع مخلوقاتندن إستفادهيه مستعد اولان جنّ و إنس، جنّتى شنلنديرميهجكلردى؛ بر جهتده صاحبسز ويرانه قالاجقدى. يگرمى دردنجى سوزڭ دردنجى دالنده بيان ايديلديگى گبى: ناصلكه بلبلڭ گله قارشى داستانهٔ عشقى؛ طائفهِٔ حيواناتڭ، طائفهِٔ نباتاته درجهِٔ عشقه بالغ اولان إحتياجاتِ شديدهِٔ عشقنُمايى، رحمت خزينهسندن گلن و حيواناتڭ أرزاقلرينى طاشييان قافلهِٔ نباتاته قارشى إعلان ايتمك ايچون، بر خطيبِ ربّانى اولارق، باشده بلبلِ گُل و هر نوعدن بر نوع بلبل إنتخاب ايديلمش و اونلرڭ نغماتى دخى، نباتاتڭ أڭ گوزللرينڭ باشلرنده خوش آمدى نوعندن تسبيحكارانه بر حسنِ إستقبالدر، بر آلقيشلامهدر.
عينًا بونڭ گبى: سببِ خلقتِ أفلاك و وسيلهِٔ سعادتِ داريْن و حبيبِ ربّ العالمين اولان ذاتِ محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامه قارشى، ناصلكه ملائكه نوعندن حضرتِ جبرائيل عليه السلام كمالِ محبّتله خدمتكارلق ايدييور؛ ملائكهلرڭ حضرتِ آدم عليه السلامه إنقياد و إطاعتنى و سرِّ سجودينى گوسترييور؛ اويله ده أهلِ جنّتڭ، حتّى جنّتڭ حيوانات قسمنڭ دخى، او ذاته قارشى علاقهلرى، بينديگى براقڭ حسّياتِ عاشقانهسيله إفاده ايديلمشدر.
ايكنجى نكته:
معراجِ نبويهدهكى ماجرالردن بريسى: جنابِ حقّڭ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه قارشى محبّتِ منزّههسى، "سڭا عاشق اولمشم" تعبيريله إفاده ايديلمش. شو تعبيرات، واجب الوجودڭ قدسيتنه و إستغناءِ ذاتيسنه، معناىِ عُرفى ايله مناسب دوشمييور. مادام سليمان أفندينڭ مولدى، رغبتِ عامّهيه مظهريتى دلالتيله؛ او ذات أهلِ ولايتدر و أهلِ حقيقتدر، ألبته إرائه ايتديگى معنا صحيحدر. معنا ده بودر كه:
— 432 —
ذاتِ واجب الوجودڭ حدسز جمال و كمالى واردر. چونكه بتون كائناتڭ أقسامنه إنقسام ايتمش اولان جمال و كمالڭ بتون أنواعى، اونڭ جمال و كمالنڭ أمارهلرى، إشارتلرى، آيتلريدر. ايشته هر حالده جمال و كمال صاحبى، بِالبداهه جمال و كمالنى سومهسى گبى، ذاتِ ذو الجلال دخى جمالنى پك چوق سَور. هم كندينه لايق بر محبّتله سَور. هم جمالنڭ شعاعاتى اولان أسماسنى دخى سَور. مادام أسماسنى سَور، ألبته أسماسنڭ جمالنى گوسترن صنعتنى سَور. اويله ايسه، جمال و كمالنه آيينه اولان مصنوعاتنى دخى سَور. مادام جمال و كمالنى گوسترنى سَور؛ ألبته جمال و كمالِ أسماسنه إشارت ايدن مخلوقاتنڭ محاسننى سَور. بو بش نوع محبّته، قرآنِ حكيم آياتيله إشارت ايدييور.
ايشته رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، مادام مصنوعات ايچنده أڭ مكمّل فرددر و مخلوقات ايچنده أڭ ممتاز شخصيتدر.
هم صنعتِ إلٰهيهيى، بر ولولهِٔ ذكر و تسبيح ايله تشهير ايدييور و إستحسان ايدييور.
هم أسماءِ إلٰهيهدهكى جمال و كمال خزينهلرينى، لسانِ قرآن ايله آچمشدر.
هم كائناتڭ آياتِ تكوينيهسنڭ، صانعنڭ كمالنه دلالتلرينى، پارلاق و قطعى بر صورتده لسانِ قرآنله بيان ايدييور.
هم كلّى عبوديتيله، ربوبيتِ إلٰهيهيه آيينهدارلق ايدييور.
هم ماهيتنڭ جامعيتيله بتون أسماءِ إلٰهيهيه بر مظهرِ أتمّ اولمشدر.
ألبته بونڭ ايچون دينيلهبيلير كه: جميلِ ذو الجلال، كندى جمالنى سومسيله، او جمالڭ أڭ مكمّل آيينهِٔ ذىشعورى اولان محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامى سَور.
— 433 —
هم كندى أسماسنى سومسيله، او أسمانڭ أڭ پارلاق آيينهسى اولان محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامى سَور و محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامه بڭزهينلرى دخى درجهلرينه گوره سَور.
هم صنعتنى سَوْديگى ايچون، ألبته اونڭ صنعتنى أڭ يوكسك بر صدا ايله بتون كائناتده نشر ايدن و سماواتڭ قولاغنى چينلاتان، برّ و بحرى جذبهيه گتيرن بر ولولهِٔ ذكر و تسبيح ايله إعلان ايدن محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامى سَور و اوڭا إتّباع ايدنلرى ده سَور.
هم مصنوعاتنى سَوْديگى ايچون، او مصنوعاتڭ أڭ مكمّلى اولان ذىحياتى و ذىحياتڭ أڭ مكمّلى اولان ذىشعورى و ذىشعورڭ أڭ أفضلى اولان إنسانلرى و إنسانلرڭ بِالإتّفاق أڭ مكمّلى اولان محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامى ألبته داها زياده سَور.
هم كندى مخلوقاتنڭ محاسنِ أخلاقيهلرينى سَوْديگى ايچون، محاسنِ أخلاقيهده بِالإتّفاق أڭ يوكسك مرتبهده بولونان محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامى سَور و درجاته گوره، اوڭا بڭزهينلرى دخى سَور. ديمك جنابِ حقّڭ رحمتى گبى، محبّتى دخى كائناتى إحاطه ايتمش.
ايشته او حدسز محبوبلر ايچندهكى مذكور بش وجهنڭ هر بر وجهنده أڭ يوكسك مقام، محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامه مخصوصدر كه، "حبيب اللّٰه" لقبى اوڭا ويريلمش.
ايشته بو أڭ يوكسك مقامِ محبوبيتى، سليمان أفندى "بن سڭا عاشق اولمشم" تعبيريله بيان ايتمشدر. شو تعبير، بر مرصادِ تفكّردر، غايت اوزاقدن اوزاغه بو حقيقته بر إشارتدر. بونڭله برابر مادام بو تعبير، شأنِ ربوبيته مناسب اولميان
— 434 —
معنايى خياله گتيرييور؛ أڭ اييسى، شو تعبير يرينه: "بن سندن راضى اولمشم" دينيلملى.
اوچنجى نكته:
معراجيهدهكى ماجرالر، معلوممز اولان معنالرله، او قدسى و نزيه حقيقتلرى إفاده ايدهمييور. بلكه او محاورهلر؛ برر عنوانِ ملاحظهدر، برر مرصادِ تفكّردر و علوى و درين حقائقه برر إشارتدر و ايمانڭ بر قسم حقائقنه برر إخطاردر و قابلِ تعبير اولميان بعض معنالره برر كنايهدر. يوقسه، معلوممز اولان معنالر ايله بر ماجرا دگل. بز، خيالمز ايله او محاورهلردن او حقيقتلرى آلامايز؛ بلكه قلبمزله هيجانلى بر ذوقِ ايمانى و نورانى بر نشئهِٔ روحانى آلابيليرز. چونكه ناصل جناب حقّڭ ذات و صفاتنده نظير و شبيه و مِثلى يوقدر؛ اويله ده شئوناتِ ربوبيتنده مِثلى يوقدر. صفاتى ناصل مخلوقات صفاتنه بڭزهمييور، محبّتى دخى بڭزهمز. اويله ايسه شو تعبيراتى، متشابهات نوعندن طوتوب ديرز كه: ذاتِ واجب الوجودڭ وجوبِ وجودينه و قدسيتنه مناسب بر طرزده و إستغناءِ ذاتيسنه و كمالِ مطلقنه موافق بر صورتده، محبّتى گبى بعض شئوناتى وار كه، معراجيه ماجراسيله اونى إخطار ايدييور. معراجِ نبويهيه دائر اوتوز برنجى سوز، حقائقِ معراجيهيى اصولِ ايمانيه دائرهسنده ايضاح ايتمشدر. اوڭا إكتفاءً بوراده إختصار ايدييورز.
دردنجى نكته:
"يتمش بيڭ پرده آرقهسنده جنابِ حقّى گورمش" تعبيرى، بعديتِ مكانى إفاده ايدييور. حالبوكه واجب الوجود مكاندن منزّهدر، هر شيئه هر شيدن داها ياقيندر. بو نه ديمكدر؟
الجواب:اوتوز برنجى سوزده مفصّلًا، برهانلريله او حقيقت بيان ايديلمشدر. بوراده يالڭز شو قدر ديرز كه:
جنابِ حق بزه غايت قريبدر، بز اوندن غايت درجهده اوزاغز. ناصلكه گونش، ألمزدهكى آيينه واسطهسيله بزه غايت ياقيندر و يرده هر بر شفّاف شى،
— 435 —
كندينه بر نوع عرش و بر چشيد منزل اولور. أگر گونشڭ شعورى اولسه ايدى، بزمله آيينهمز واسطهسيله مخابره ايدردى. فقط بز اوندن درت بيڭ سنه اوزاغز. بِلا تشبيه ولا تمثيل؛ شمسِ أزلى، هر شيئه هر شيدن داها ياقيندر. چونكه واجب الوجوددر، مكاندن منزّهدر. هيچ بر شى اوڭا پرده اولاماز. فقط هر شى نهايت درجهده اوندن اوزاقدر.
ايشته معراجڭ اوزون مسافهسيله،
وَ نَحْنُ اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ
ڭ إفاده ايتديگى مسافهسزلگڭ سرّيله؛ هم رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ گيتمهسنده، چوق مسافهيى طىّ ايدهرك گيتمسى و آنِ واحدده يرينه گلمهسى سرّى، بوندن ايلرى گلييور. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ معراجى، اونڭ سير و سلوكيدر، اونڭ عنوانِ ولايتيدر. أهلِ ولايت ناصلكه سير و سلوكِ روحانى ايله، قرق گوندن تا قرق سنهيه قدر بر ترقّى ايله، درجاتِ ايمانيهنڭ حقّ اليقين درجهسنه چيقييور.
اويله ده: بتون أوليانڭ سلطانى اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام؛ دگل يالڭز قلبى و روحى ايله، بلكه هم جسميله، هم حواسّيله، هم لطائفيله، قرق سنهيه مقابل قرق دقيقهده، ولايتنڭ كرامتِ كبراسى اولان معراجى ايله بر جادّهِٔ كبرا آچارق، حقائقِ ايمانيهنڭ أڭ يوكسك مرتبهلرينه گيتمش، معراج نردبانيله عرشه چيقمش، "قاب قوسَيْن" مقامنده، حقائقِ ايمانيهنڭ أڭ بيوگى اولان ايمانِ بِاللّٰه و ايمانِ بِالآخرتى عين اليقين گوزيله مشاهده ايتمش، جنّته گيرمش، سعادتِ أبديهيى گورمش، او معراجڭ قپوسيله آچديغى جادّهِٔ كبرايى آچيق بيراقمش، بتون أولياءِ اُمّتى سير و سلوك ايله، درجهلرينه گوره، روحانى و قلبى بر طرزده او معراجڭ گولگهسى ايچنده گيدييورلر.
— 436 —
بشنجى نكته:
مولدِ نبوى ايله معراجيهنڭ اوقونماسى، غايت نافع و گوزل عادتدر و مستحسن بر عادتِ إسلاميهدر. بلكه حياتِ إجتماعيهِٔ إسلاميهنڭ، غايت لطيف و پارلاق و طاتلى بر مدارِ صحبتيدر. بلكه حقائقِ ايمانيهنڭ إخطارى ايچون، أڭ خوش و شيرين بر درسدر. بلكه ايمانڭ أنوارينى و محبّت اللّٰه و عشقِ نبوىيى گوسترمگه و تحريكه أڭ مهيّج و مؤثّر بر واسطهدر. جنابِ حق بو عادتى أبده قدر دوام ايتديرسين و سليمان أفندى گبى مولد يازانلره جنابِ حق رحمت ايتسين، يرلرينى جنّت الفردوس ياپسين، آمين...
خاتمه
مادام شو كائناتڭ خالقى، هر نوعده بر فردِ ممتاز و مكمّل و جامع خلق ايدوب، او نوعڭ مدارِ فخرى و كمالى ياپار. ألبته أسماسندهكى إسمِ أعظم تجلّيسيله، بتون كائناته نسبةً ممتاز و مكمّل بر فردى خلق ايدهجك. أسماسنده بر إسمِ أعظم اولديغى گبى، مصنوعاتنده ده بر فردِ أكمل بولونهجق و كائناته منتشر كمالاتى او فردده جمع ايدوب، كندينه مدارِ نظر ايدهجك. او فرد هر حالده ذىحياتدن اولاجقدر. چونكه أنواعِ كائناتڭ أڭ مكمّلى ذىحياتدر. و هر حالده ذىحيات ايچنده او فرد، ذىشعوردن اولاجقدر. چونكه ذىحياتڭ أنواعى ايچنده أڭ مكمّلى ذىشعوردر. و هر حالده او فردِ فريد، إنساندن اولاجقدر. چونكه ذىشعور ايچنده حدسز ترقّياته مستعد، إنساندر. و إنسانلر ايچنده هر حالده او فرد محمّد عليه الصلاة والسلام اولاجقدر. چونكه زمانِ آدمدن شيمدىيه قدر هيچ بر تاريخ، اونڭ گبى بر فردى گوسترهمييور و گوسترهمز. زيرا او ذات كُرهِٔ أرضڭ ياريسنى و نوعِ بشرڭ بشدن بريسنى، سلطنتِ معنويهسى آلتنه آلارق، بيڭ اوچ يوز أللى سنه كمالِ حشمتله سلطنتِ معنويهسنى دوام ايتديروب، بتون أهلِ كماله، بتون أنواعِ حقائقده بر "استادِ كلّ" حكمنه گچمش. دوست و دشمنڭ إتّفاقيله، أخلاقِ حسنهنڭ أڭ يوكسك درجهسنه