— 117 —
عصاىِ موسىدن ايكنجى قسم
حجّة اللّٰه البالغه رسالهسى
(اون بر حجّتِ ايمانيهدر)
بو رسالهيى آنقره أهلِ وقوفى چوق تقدير ايتدكلرى گبى؛ بو دفعه ده برائتمزه أهمّيتلى بر سبب و كفرِ مطلقى قيران أڭ كسكين و يوكسك و قوّتلى بر حجّتِ قاطعه و برهانِ باهردر.
سعيد النورسى
٭-٭-٭
— 119 —
برنجى حجّتِ ايمانيه
آيت الكبرا
كائناتدن خالقنى صوران بر سيّاحڭ مشاهداتيدر.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَ الْاَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ اِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا
(بو آيتِ معظّمه گبى پك چوق آياتِ قرآنيه، بو كائنات خالقنى بيلديرمك جهتنده، هر وقت و هركسڭ أڭ چوق حيرتله باقوب ذوق ايله مطالعه ايتديگى أڭ پارلاق بر صحيفهِٔ توحيد اولان سماواتى أڭ باشده ذكر ايتمهلرندن، أڭ باشده اوڭا باشلامق موافقدر.)
أوت بو دنيا مملكتنه و مسافرخانهسنه گلن هر بر مسافر، گوزينى آچوب باقدقجه گورور كه: غايت كرمكارانه بر ضيافتگاه و غايت صنعتكارانه بر تشهيرگاه و غايت حشمتكارانه بر اوردوگاه و تعليمگاه و غايت حيرتكارانه و شوقأنگيزانه بر سيرانگاه و تماشاگاه و غايت معنيدارانه و حكمتپرورانه بر مطالعهگاه اولان بو
— 120 —
گوزل مسافرخانهنڭ صاحبنى و بو كتابِ كبيرڭ مؤلّفنى و بو محتشم مملكتڭ سلطاننى طانيمق و بيلمك ايچون شدّتله مراق ايدركن؛ أڭ باشده گوكلرڭ نور يالديزى ايله يازيلان گوزل يوزى گورونور: "بڭا باق، آراديغڭى سڭا بيلديرهجگم!" دير. او ده باقار گورور كه:
بر قسمى أرضمزدن بيڭ دفعه بيوك و او بيوكلردن بر قسمى طوپ گلّهسندن يتمش درجه سرعتلى يوز بيڭلر أجرامِ سماويهيى ديركسز دوشورمهدن طورديران و بربرينه چارپمادن فوق الحدّ چابوق و برابر گزديرن، ياغسز سونديرمهدن متماديًا او حدسز لامبالرى يانديران و هيچ بر گورولتى و إختلال چيقارتمهدن او نهايتسز بيوك كتلهلرى إداره ايدن و گونش و قمرڭ وظيفهلرى گبى، هيچ عصيان ايتديرمهدن او پك بيوك مخلوقلرى وظيفهلرله چاليشديران و ايكى قطبڭ دائرهسندهكى حساب رقملرينه صيقيشميان بر نهايتسز اوزاقلق ايچنده، عين زمانده، عين قوّت و عين طرز و عين سكّهِٔ فطرت و عين صورتده، برابر، نقصانسز تصرّف ايدن و او پك بيوك متجاوز قوّتلرى طاشييانلرى، تجاوز ايتديرمهدن قانوننه إطاعت ايتديرن و او نهايتسز قالابالغڭ أنقاضلرى گبى گوگڭ يوزينى كيرلتهجك سوپرونتيلره ميدان ويرمهدن پك پارلاق و پك گوزل تميزلتديرن و بر منتظم اوردو مانورهسى گبى مانوره ايله گزديرن و أرضى دونديرمهسيله، او حشمتلى مانورهنڭ باشقه بر صورتده حقيقى و خيالى طرزلرينى هر گيجه و هر سنه سينهما لوحهلرى گبى سيرجى مخلوقاتنه گوسترن بر تظاهرِ ربوبيت و او ربوبيت فعاليتى ايچنده گورونن تسخير، تدبير، تدوير، تنظيم، تنظيف، توظيفدن مركّب بر حقيقت، بو عظمتى و إحاطتيله او سماوات خالقنڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه و موجوديتى سماواتڭ موجوديتندن داها ظاهر بولونديغنه بِالمشاهده شهادت ايدر معناسيلهبرنجى مقامڭ برنجى باصامغنده:
— 121 —
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ السَّمٰوَاتُ بِجَمِيعِ مَا فِيهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّسْخِيرِ وَ التَّدْبِيرِ وَ التَّدْوِيرِ وَ التَّنْظِيمِ وَ التَّنْظِيفِ وَ التَّوْظِيفِ الْوَاسِعَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ
دينيلمشدر.
صوڭره، دنيايه گلن او يولجى آدمه و مسافره، جوِّ سما دينيلن و محشرِ عجائب اولان فضا گورولتى ايله قونوشارق باغيرييور: "بڭا باق! مراقله آراديغڭى و سنى بورايه گوندرنى بنمله بيلهبيلير و بولابيليرسڭ." دير. او مسافر، اونڭ أكشى فقط مرحمتلى يوزينه باقار؛ مدهش فقط مژدهلى گورولتيسنى ديڭلر، گورور كه:
زمين ايله آسمان اورتهسنده معلّقده طورديريلان بلوط، غايت حكيمانه و رحيمانه بر طرزده زمين باغچهسنى صولار و زمين أهاليسنه آبِ حيات گتيرر و حرارتى (يعنى ياشامق آتشنڭ شدّتنى) تعديل ايدر و إحتياجه گوره هر يرڭ إمدادينه يتيشير. و بو وظيفهلر گبى چوق وظيفهلرى گورمكله برابر، منتظم بر اوردونڭ عجله أمرلره گوره گورونمسى و گيزلنمهسى گبى؛ بردن جوّى طولديران او قوجه بلوط دخى گيزلهنير، بتون أجزالرى إستراحته چكيلير، هيچ بر أثرى گورولمز. صوڭره "ياغمور باشنه آرش!" أمرينى آلديغى آنده؛ بر ساعت، بلكه بر قاچ دقيقه ظرفنده طوپلانوب جوّى طولديرر، بر قوماندانڭ أمرينى بكلر گبى طورور.
صوڭره او يولجى، جوّدهكى روزگاره باقار گورور كه: هوا او قدر چوق وظيفهلرله غايت حكيمانه و كريمانه إستخدام اولونور كه، گويا او جامد هوانڭ
— 122 —
شعورسز ذرّهلرندن هر بر ذرّهسى؛ بو كائنات سلطانندن گلن أمرلرى ديڭلر، بيلير و هيچ برينى گرى بيراقميهرق، او قوماندانڭ قوّتيله ياپار و إنتظامله يرينه گتيرر بر وضعيتله؛ زمينڭ بتون نفوسلرينه نَفَس ويرمك و ذىحياته لزومى بولونان حرارت و ضيا و ألكتريق گبى مادّهلرى و سسلرى نقل ايتمك و نباتاتڭ تلقيحنه واسطه اولمق گبى چوق كلّى وظيفهلرده و خدمتلرده، بر دستِ غيبى طرفندن غايت شعوركارانه و عليمانه و حياتپرورانه إستخدام اولونويور.
صوڭره ياغموره باقييور، گورور كه: او لطيف و برّاق و طاتلى و هيچدن و غيبى بر خزينهِٔ رحمتدن گوندريلن قطرهلرده او قدر رحمانى هديهلر و وظيفهلر وار كه؛ گويا رحمت تجسّم ايدهرك قطرهلر صورتنده خزينهِٔ ربّانيهدن آقييور معناسنده اولديغندن، ياغموره "رحمت" نامى ويريلمشدر.
صوڭره شمشگه باقار و رعدى (گوك گورولتيسى) ديڭلر، گورور كه؛ پك عجيب و غريب خدمتلرده چاليشديريلييورلر.
صوڭره گوزينى چكر، عقلنه باقار، كندى كندينه دير كه: "آتيلمش پاموق گبى بو جامد، شعورسز بلوط ألبته بزلرى بيلمز و بزه آجييوب إمداديمزه كندى كندينه قوشماز و أمرسز ميدانه چيقماز و گيزلنمز؛ بلكه غايت قدير و رحيم بر قوماندانڭ أمريله حركت ايدر كه، بر ايز بيراقمهدن گيزلهنير و دفعةً ميدانه چيقار، ايش باشنه گچر و غايت فعّال و متعال و غايت جلوهلى و حشمتلى بر سلطانڭ فرمانيله و قوّتيله وقت بَوقت جوّ عالمنى طولديروب بوشالتير و متماديًا حكمتله يازار و پايدوسله بوزار تختهسنه و محو و إثبات لوحهسنه و حشر و قيامت صورتنه چويرر و غايت لطفكار و إحسانپرور و غايت كرمكار و ربوبيتپرور بر حاكمِ مدبّرڭ تدبيريله روزگاره بينر و طاغلر گبى ياغمور خزينهلرينى بينديرر، محتاج اولان يرلره يتيشير. گويا اونلره آجييوب آغلايهرق گوز ياشلريله اونلرى چيچكلرله گولديرر،
— 123 —
گونشڭ شدّتِ آتشنى سرينلنديرر و سونگر گبى باغچهلرينه صو سرپر و زمين يوزينى ييقار، تميزلر."
هم او مراقلى يولجى كندى عقلنه دير: بو جامد، حياتسز، شعورسز، متماديًا چالقانان، قرارسز، فورطنهلى، دغدغهلى، ثباتسز، هدفسز شو هوانڭ پردهسيله و ظاهرى صورتيله وجوده گلن يوز بيڭلر حكيمانه و رحيمانه و صنعتكارانه ايشلر و إحسانلر و إمدادلر بِالبداهه إثبات ايدر كه: بو چاليشقان روزگارڭ و بو جوّال خدمتكارڭ كندى باشنه هيچ بر حركتى يوق، بلكه غايت قدير و عليم و غايت حكيم و كريم بر آمرڭ أمريله حركت ايدر. گويا هر بر ذرّهسى، هر بر ايشى بيلير و او آمرڭ هر بر أمرينى آڭلار و ديڭلر بر نفر گبى، هوا ايچنده جريان ايدن هر بر أمرِ ربّانىيى ديڭلر، إطاعت ايدر كه؛ بتون حيواناتڭ تنفّسنه و ياشاماسنه و نباتاتڭ تلقيحنه و بيومهسنه و حياتنه لزوملى مادّهلرڭ يتيشديريلمسنه و بلوطلرڭ سَوق و إدارهسنه و آتشسز سفينهلرڭ سير و سياحتنه و بِالخاصّه سسلرڭ و بِالخاصّه تلسز تلفون و تلغراف و راديو ايله قونوشمالرڭ ايصالنه و بو خدمتلر گبى عمومى و كلّى خدمتلردن باشقه، آزوت و مولّد الحموضه (اوقسيژن) گبى ايكى بسيط مادّهدن عبارت اولان هوانڭ ذرّهلرى بربرينڭ مِثلى ايكن، زمين يوزنده يوز بيڭلر طرزده بولونان ربّانى صنعتلرده كمالِ إنتظام ايله بر دستِ حكمت طرفندن چاليشديريلييور گورويورم.
ديمك
وَ تَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَ السَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْاَرْضِ
آيتنڭ تصريحيله، روزگارڭ تصريفيله حدسز ربّانى خدمتلرده إستعمال و بلوطلرڭ تسخيريله حدسز رحمانى ايشلرده إستخدام و هوايى او صورتده ايجاد ايدن، آنجق واجب الوجود و قادرِ كلّ شى و عالمِ كلّ شى، بر ربِّ ذو الجلال و الإكرامدر دير، حكم ايدر.
— 124 —
صوڭره ياغموره باقار، گورور كه: ياغمورڭ دانهلرى صاييسنجه منفعتلر و قطرهلرى عددنجه رحمانى جلوهلر و رشحهلرى مقدارنجه حكمتلر ايچنده بولونويور. هم او شيرين و لطيف و مبارك قطرهلر او قدر منتظم و گوزل خلق ايديلييور كه، خصوصًا ياز موسمنده گلن طولو او قدر ميزان و إنتظام ايله گوندريلييور و اينييور كه؛ فورطنهلرله چالقانان و بيوك شيلرى چارپيشديران شدّتلى روزگارلر، اونلرڭ موازنه و إنتظاملرينى بوزمييور؛ قطرهلرى بربرينه چارپوب، برلشديروب، ضررلى كتلهلر ياپمييور. و بونلر گبى چوق حكيمانه ايشلرده و بِالخاصّه ذىحياتده چاليشديريلان بسيط و جامد و شعورسز مولّد الماء و مولّد الحموضه (هِيدْروژن - اوقسيژن) گبى ايكى بسيط مادّهدن تركّب ايدن بو صو، يوز بيڭلرله حكمتلى و شعورلى و مختلف خدمتلرده و صنعتلرده إستخدام ايديلييور. ديمك بو تجسّم ايتمش عينِ رحمت اولان ياغمور، آنجق بر رحمٰنِ رحيمڭ خزينهِٔ غيبيهِٔ رحمتنده ياپيلييور و نزوليله
وَ هُوَ الَّذِى يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَ يَنْشُرُ رَحْمَتَهُ
آيتنى مادّةً تفسير ايدييور.
صوڭره رعدى ديڭلر و برقه (شمشگه) باقار، گورور كه: بو ايكى حادثهِٔ عجيبهِٔ جوّيه تام تامنه وَ يُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ و يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْاَبْصَارِ آيتلرينى مادّةً تفسير ايتمكله برابر، ياغمورڭ گلمهسنى خبر ويروب، محتاجلره مژده ايدييورلر.
أوت هيچدن، بردن خارقه بر گورولتى ايله جوّى قونوشديرمق و فوق العاده بر نور و نار ايله ظلمتلى جوّى ايشيقله طولديرمق و طاغوارى پاموقمثال و طولو و قار و صو طولومبهسى حكمنده اولان بلوطلرى آتشلنديرمك گبى حكمتلى و غرابتلى وضعيتلرله باش آشاغى غافل إنسانڭ باشنه طوقماق گبى وورييور: "باشڭى قالدير، كندينى طانيتديرمق ايستهين فعّال و قدرتلى بر ذاتڭ خارقه ايشلرينه باق!
— 125 —
سن باشى بوش اولماديغڭ گبى، بو حادثهلر ده باشى بوش اولامازلر. هر بريسى چوق حكمتلى وظيفهلر پشنده قوشديريلييورلر. بر مدبّرِ حكيم طرفندن إستخدام اولونويورلر." دييه إخطار ايدييورلر.
ايشته بو مراقلى يولجى، بو جوّده بلوطى تسخيردن، روزگارى تصريفدن، ياغمورى تنزيلدن و حادثاتِ جوّيهيى تدبيردن تركّب ايدن بر حقيقتڭ يوكسك و آشكار شهادتنى ايشيتير، " آمَنْتُ بِاللّٰه" دير.برنجى مقامڭ ايكنجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ الْجَوُّ بِجَمِيعِ مَا فِيهِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّسْخِيرِ وَ التَّصْرِيفِ وَ التَّنْزِيلِ وَ التَّدْبِيرِ الْوَاسِعَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ
فقرهسى، بو يولجينڭ جوّه دائر مذكور مشاهداتنى إفاده ايدر.
(إخطار): برنجى مقامده گچن اوتوز اوچ مرتبهِٔ توحيدى بر پارچه ايضاح ايتمك ايستردم. فقط شيمديكى وضعيتم و حالمڭ مساعدهسزلگى جهتيله، يالڭز غايت مختصر برهانلرينه و مئالنڭ ترجمهسنه إكتفايه مجبور اولدم. رسالهِٔ نورڭ اوتوز، بلكه يوز رسالهلرنده بو اوتوز اوچ مرتبه، دليللريله، آيرى آيرى طرزلرده، هر بر رسالهده بر قسم مرتبهلر بيان ايديلديگندن، تفصيلى اونلره حواله ايديلمش.
صوڭره او سياحتِ فكريهيه آليشان او متفكّر مسافره، كُرهِٔ أرض لسانِ حاليله دييور كه: "گوكده، فضاده، هواده نه گزييورسڭ؟ گل، بن سڭا آراديغڭى طانيتديرهجغم. گورديگم وظيفهلريمه باق و صحيفهلريمى اوقو!" او ده باقار گورور كه: أرض مجذوب بر مولوى گبى ايكى حركتيله؛ گونلرڭ، سنهلرڭ، موسملرڭ حصولنه مدار اولان بر دائرهيى، حشرِ أعظمڭ ميدانى أطرافنده چيزييور.
— 126 —
و ذىحياتڭ يوز بيڭ أنواعنى بتون أرزاق و لوازماتلريله ايچنه آلوب فضا دڭزنده كمالِ موازنه و نظامله گزديرن و گونش أطرافنده سياحت ايدن محتشم و مسخّر بر سفينهِٔ ربّانيهدر.
صوڭره صحيفهلرينه باقار، گورور كه: بابلرندهكى هر بر صحيفهسى، بيڭلر آياتيله أرضڭ ربّنى طانيتديرييور. عمومنى اوقومق ايچون وقت بولاماديغندن، يالڭز بر تك صحيفه اولان ذىحياتڭ بهار فصلنده ايجاد و إدارهسنه باقار، مشاهده ايدر كه: يوز بيڭ أنواعڭ حدسز أفرادلرينڭ صورتلرى، بسيط بر مادّهدن غايت منتظم آچيلييور و غايت رحيمانه تربيه ايديلييور و غايت معجزانه بر قسمنڭ تخملرينه قنادجقلر ويروب، اونلرى اوچورمق صورتيله نشر ايتديريلييور و غايت مدبّرانه إداره اولونويور و غايت مشفقانه إعاشه و إطعام ايديلييور و غايت رحيمانه و رزّاقانه حدسز و چشيد چشيد و لذّتلى و طاتلى رزقلرى، هيچدن و قورو طوپراقدن و بربرينڭ مِثلى و فرقلرى پك آز و كميك گبى كوكلردن، چكردكلردن، صو قطرهلرندن يتيشديريلييور. هر بهار بر واغون گبى، خزينهِٔ غيبدن يوز بيڭ نوع أطعمه و لوازمات، كمالِ إنتظام ايله يوكلهنوب ذىحياته گوندريلييور. و بِالخاصّه او أرزاق پاكتلرى ايچنده ياورولره گوندريلن سوت قونسروهلرى و والدهلرينڭ شفقتلى سينهلرنده آصيلان شكرلى سوت طولومبهجقلرينى گوندرمك، او قدر شفقت و مرحمت و حكمت ايچنده گورونويور كه، بِالبداهه بر رحمٰنِ رحيمڭ غايت مشفقانه و مربّيانه بر جلوهِٔ رحمتى و إحسانى اولديغنى إثبات ايدر.
الحاصل: بو صحيفهِٔ حياتيهِٔ بهاريه، حشرِ أعظمڭ يوز بيڭ نمونهلرينى و مثاللرينى گوسترمكله
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
آيتنى مادّةً غايت پارلاق تفسير ايتديگى گبى؛ بو آيت دخى، بو صحيفهنڭ معنالرينى معجزانه إفاده
— 127 —
ايدر. و أرضڭ، بتون صحيفهلريله، بيوكلگى نسبتنده و قوّتنده لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ديديگنى آڭلادى.
ايشته، كُرهِٔ أرضڭ يگرميدن زياده بيوك صحيفهلرندن بر تك صحيفهنڭ يگرمى وجهندن بر تك وجهنڭ مختصر شهادتى ايله، او يولجينڭ سائر وجهلرڭ صحيفهلرندهكى مشاهداتى معناسنده اولارق و او مشاهداتلرى إفاده ايچون،برنجى مقامڭ اوچنجى مرتبهسندهبويله دينيلمش:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ الْاَرْضُ بِجَمِيعِ مَا فِيهَا وَ مَا عَلَيْهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّسْخِيرِ وَ التَّدْبِيرِ وَ التَّرْبِيَةِ وَ الْفَتَّاحِيَّةِ وَ تَوْزِيعِ الْبُذُورِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ الْاِدَارَةِ وَ الْاِعَاشَةِ لِجَمِيعِ ذَوِى الْحَيَاةِ وَ الرَّحْمَانِيَّةِ وَ الرَّحِيمِيَّةِ الْعَامَّةِ الشَّامِلَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ
صوڭره او متفكّر يولجى هر صحيفهيى اوقودقجه سعادت آناختارى اولان ايمانى قوّتلهنوب و معنوى ترقّياتڭ مفتاحى اولان معرفتى زيادهلشوب و بتون كمالاتڭ أساسى و معدنى اولان ايمانِ بِاللّٰه حقيقتى بر درجه داها إنكشاف ايدوب معنوى چوق ذوقلرى و لذّتلرى ويردكجه اونڭ مراقنى شدّتله تحريك ايتديگندن؛ سماء، جوّ و أرضڭ مكمّل و قطعى درسلرينى ديڭلهديگى حالده هَلْ مِنْ مَزِيد دييوب طوروركن، دڭزلرڭ و بيوك نهرلرڭ جذبهكارانه جوش و خروشله ذكرلرينى و حزين و لذيذ سسلرينى ايشيتير. لسانِ حال و لسانِ قال ايله: "بزه ده
— 128 —
باق، بزى ده اوقو!" ديرلر. او ده باقار، گورور كه: حياتدارانه متماديًا چالقانان و طاغيلمق و دوكولمك و إستيلا ايتمك فطرتنده اولان دڭزلر، أرضى قوشادوب، أرض ايله برابر غايت سرعتلى بر صورتده بر سنهده يگرمى بش بيڭ سنهلك بر دائرهده قوشديرلديغى حالده؛ نه طاغيليرلر، نه دوكولورلر و نه ده قومشولرندهكى طوپراغه تجاوز ايدرلر. ديمك غايت قدرتلى و عظمتلى بر ذاتڭ أمريله و قوّتيله طورورلر، گزرلر، محافظه اولورلر.
صوڭره دڭزلرڭ ايچلرينه باقار، گورور كه: غايت گوزل و زينتلى و منتظم جوهرلرندن باشقه، بيڭلرجه چشيد حيواناتڭ إعاشه و إدارهلرى و تولّدات و وفياتلرى او قدر منتظمدر؛ بسيط بر قوم و آجى بر صودن ويريلن أرزاقلرى و تعييناتلرى او قدر مكمّلدر كه، بِالبداهه بر قديرِ ذو الجلالڭ، بر رحيمِ ذو الجمالڭ إداره و إعاشهسيله اولديغنى إثبات ايدر.
صوڭره او مسافر، نهرلره باقار، گورور كه: منفعتلرى و وظيفهلرى و واردات و صرفياتلرى او قدر حكيمانه و رحيمانهدر؛ بِالبداهه إثبات ايدر كه، بتون ايرماقلر، پيڭارلر، چايلر، بيوك نهرلر، بر رحمٰنِ ذو الجلال و الإكرامڭ خزينهِٔ رحمتندن چيقييورلر و آقييورلر. حتّى او قدر فوق العاده إدّخار و صرف ايديليورلر كه، "درت نهر جنّتدن گلييورلر." دييه روايت ايديلمش. يعنى؛ ظاهرى أسبابڭ پك فوقنده اولدقلرندن، معنوى بر جنّتڭ خزينهسندن و يالڭز غيبى و توكنمز بر منبعڭ فيضندن آقييورلر ديمكدر. مثلا: مصرڭ قومستاننى بر جنّته چويرن نيلِ مبارك؛ جنوب طرفندن، "جبلِ قمر" دينيلن بر طاغدن متماديًا كوچك بر دڭز گبى توكنمهدن آقييور. آلتى آيدهكى صرفياتى طاغ شكلنده طوپلانسه و بوزلانسه، او طاغدن داها بيوك اولور. حالبوكه او طاغدن اوڭا آيريلان ير، مخزن، آلتى قسمندن بر قسم اولماز. وارداتى ايسه؛ او منطقهِٔ حارّهده پك آز گلن و صوصامش طوپراق
— 129 —
چابوق يوتديغى ايچون مخزنه آز گيدن ياغمور، ألبته او موازنهِٔ واسعهيى محافظه ايدهمديگندن، او نيلِ مبارك عادتِ أرضيه فوقنده بر غيبى جنّتدن چيقييور دييه روايتى، غايت معنيدار و گوزل بر حقيقتى إفاده ايدييور.
ايشته، دڭز و نهرلرڭ دڭزلر گبى حقيقتلرينڭ و شهادتلرينڭ بيڭدن بريسنى گوردى. و عمومى بِالإجماع دڭزلرڭ بيوكلگى نسبتنده بر قوّتله لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دير و بو شهادته دڭزلر مخلوقاتى عددنجه شاهدلر گوسترر دييه آڭلادى. و دڭزلرڭ و نهرلرڭ عموم شهادتلرينى إراده ايدهرك إفاده ايتمك معناسنده،برنجى مقامڭ دردنجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ جَمِيعُ الْبِحَارِ وَ الْاَنْهَارِ بِجَمِيعِ مَا فِيهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّسْخِيرِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ الْاِدِّخَارِ وَ الْاِدَارَةِ الْوَاسِعَةِ الْمُنْتَظَمَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ
دينيلمش.
صوڭره طاغلر و صحرالر، سياحتِ فكريهده بولونان او يولجىيى چاغيرييورلر، "صحيفهلريمزى ده اوقو!" دييورلر. او ده باقار، گورور كه: طاغلرڭ كلّى وظيفهلرى و عمومى خدمتلرى او قدر عظمتلى و حكمتليدرلر؛ عقللرى حيرت ايچنده بيراقير. مثلا: طاغلرڭ زميندن أمرِ ربّانى ايله چيقمالرى و زمينڭ ايچنده، إنقلاباتِ داخليهدن نشئت ايدن هيجاننى و غضبنى و حدّتنى، چيقمالريله تسكين ايدهرك؛ زمين او طاغلرڭ فيشقيرمسيله و منفذيله تنفّس ايدوب، ضررلى اولان صارصينتيلردن و زلزلهِٔ مضرّهدن قورتولوب، وظيفهِٔ دوريهسنده سكنهسنڭ إستراحتلرينى بوزمييور. ديمك ناصلكه سفينهلرى صارصينتيدن وقايه و موازنهلرينى
— 130 —
محافظه ايچون اونلرڭ ديركلرى اوستنده قورولمش؛ اويله ده طاغلر، زمين سفينهسنه بو معناده خزينهلى ديركلر اولدقلرينى، قرآنِ معجز البيان
وَ الْجِبَالَ اَوْتَادًا ٭ وَاَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِىَ ٭ وَالْجِبَالَ اَرْسٰيهَا
گبى چوق آيتلرله فرمان ايدييور.
هم مثلا، طاغلرڭ ايچنده ذىحياته لازم اولان هر نوع منبعلر، صولر، معدنلر، مادّهلر، علاجلر او قدر حكيمانه و مدبّرانه و كريمانه و إحتياطكارانه إدّخار و إحضار و إستيف ايديلمش كه؛ بِالبداهه قدرتى نهايتسز بر قديرڭ و حكمتى نهايتسز بر حكيمڭ خزينهلرى و آنبارلرى و خدمتكارلرى اولدقلرينى إثبات ايدرلر، دييه آڭلار. و صحرا و طاغلرڭ طاغ قدر وظيفه و حكمتلرندن بو ايكى جوهره سائرلرينى قياس ايدوب، طاغلرڭ و صحرالرڭ عموم حكمتلريله، خصوصًا إحتياطى إدّخارلر جهتيله گتيردكلرى شهادتى و سويلهدكلرى لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ توحيدينى، طاغلر قوّتنده و ثباتنده و صحرالر گنيشلگنده و بيوكلگنده گورور، " آمَنْتُ بِاللّٰه" دير.
ايشته بو معنايى إفاده ايچونبرنجى مقامڭ بشنجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ جَمِيعُ الْجِبَالِ وَ الصَّحَارٰى بِجَمِيعِ مَا فِيهَا وَ عَلَيْهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الْاِدِّخَارِ وَ الْاِدَارَةِ وَ نَشْرِ الْبُذُورِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ التَّدْبِيرِ الْاِحْتِيَاطِيَّةِ الرَّبَّانِيَّةِ الْوَاسِعَةِ الْعَامَّةِ الْمُنْتَظَمَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ
دينيلمش.
صوڭره، او يولجى طاغده و صحراده فكريله گزركن، أشجار و نباتات عالمنڭ قپوسى فكرينه آچيلدى. اونى ايچرىيه چاغيرديلر. "گل دائرهمزده ده گز، يازيلريمزى ده اوقو!" ديديلر. او ده گيردى، گوردى كه: غايت محتشم و مزيَّن بر
— 131 —
مجلسِ تهليل و توحيد و بر حلقهِٔ ذكر و شكر تشكيل ايتمشلر. بتون أشجار و نباتاتڭ أنواعلرى بِالإجماع برابر لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ دييورلر گبى لسانِ حاللرندن آڭلادى. چونكه بتون ميوهدار آغاج و نباتلر؛ ميزانلى و فصاحتلى ياپراقلرينڭ ديللريله و سوسلى و جزالتلى چيچكلرينڭ سوزلريله و إنتظاملى و بلاغتلى ميوهلرينڭ كلمهلريله برابر، مسبّحانه شهادت گتيردكلرينه و لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ديدكلرينه دلالت و شهادت ايدن اوچ بيوك كلّى حقيقتى گوردى:
برنجيسى:پك ظاهر بر صورتده قصدى بر إنعام و إكرام و إختيارى بر إحسان و إمتنان معناسى و حقيقتى هر بريسنده حسّ ايديلديگى گبى؛ مجموعنده ايسه، گونشڭ ظهورندهكى ضياسى گبى گورونويور.
ايكنجيسى:تصادفه حوالهسى هيچ بر جهتِ إمكانى اولميان قصدى و حكيمانه بر تمييز و تفريق، إختيارى و رحيمانه بر تزيين و تصوير معناسى و حقيقتى، او حدسز أنواع و أفرادده گوندوز گبى آشكاره گورونويور و بر صانعِ حكيمڭ أثرلرى و نقشلرى اولدقلرينى گوسترر.
اوچنجيسى:او حدسز مصنوعاتڭ يوز بيڭ چشيد و آيرى آيرى طرز و شكلده اولان صورتلرى، غايت منتظم، ميزانلى، زينتلى اولارق، محدود و معدود و بربرينڭ مِثلى و بسيط و جامد و بربرينڭ عينى ويا آز فرقلى و قاريشيق اولان چكردكلردن، حبّهجكلردن او ايكييوز بيڭ نوعلرڭ فارقهلى و إنتظاملى، آيرى آيرى، موازنهلى، حياتدار، حكمتلى، ياڭليشسز، خطاسز بر وضعيتده عموم أفرادينڭ صورتلرينڭ فتحى و آچيليشى ايسه اويله بر حقيقتدر كه؛ گونشدن داها پارلاقدر و بهارڭ چيچكلرى و ميوهلرى و ياپراقلرى و موجوداتى صاييسنجه او حقيقتى إثبات ايدن شاهدلر وار دييه، بيلدى. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى نِعْمَةِ الْاِيمَانِ ديدى.
— 132 —
ايشته بو مذكور حقيقتلرى و شهادتلرى إفاده معناسيله،برنجى مقامڭ آلتنجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ جَمِيعِ اَنْوَاعِ الْاَشْجَارِ وَ النَّبَاتَاتِ الْمُسَبِّحَاتِ النَّاطِقَاتِ بِكَلِمَاتِ اَوْرَاقِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْفَصِيحَاتِ وَ اَزْهَارِهَا الْمُزَيَّنَاتِ الْجَزِيلَاتِ وَ اَثْمَارِهَا الْمُنْتَظَمَاتِ الْبَلِيغَاتِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الْاِنْعَامِ وَ الْاِكْرَامِ وَ الْاِحْسَانِ بِقَصْدٍ وَ رَحْمَةٍ وَ حَقِيقَةِ التَّمْيِيزِ وَ التَّزْيِينِ وَ التَّصْوِيرِ بِاِرَادَةٍ وَ حِكْمَةٍ مَعَ قَطْعِيَّةِ دَلَالَةِ حَقِيقَةِ فَتْحِ جَمِيعِ صُوَرِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْمُزَيَّنَاتِ الْمُتَبَايِنَةِ الْمُتَنَوِّعَةِ الْغَيْرِ الْمَحْدُودَةِ مِنْ نُوَاتَاتٍ وَ حَبَّاتٍ مُتَمَاثِلَةٍ مُتَشَابِهَةٍ مَحْصُورَةٍ مَعْدُودَةٍ
دينيلمش.
صوڭره، سياحتِ فكريهده بولونان او مراقلى و ترقّى ايله ذوقى و شوقى آرتان دنيا يولجيسى، بهار باغچهسندن بر بهار قدر بر گلدستهِٔ معرفت و ايمان آلوب گليركن؛ حيوانات و طيور عالمنڭ قپوسى حقيقتبين اولان عقلنه و معرفتآشنا اولان فكرينه آچيلدى. يوز بيڭ آيرى آيرى سسلرله و چشيد چشيد ديللرله اونى ايچرىيه چاغيرديلر، "بيورڭ" ديديلر. او ده گيردى و گوردى كه: بتون حيوانات و قوشلرڭ بتون نوعلرى و طائفهلرى و ملّتلرى، بِالإتّفاق لسانِ قال و لسانِ حاللريله لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دييوب، زمين يوزينى بر ذكرخانه و معظّم بر مجلسِ تهليل صورتنه چويرمشلر؛ هر برى بِالذّات برر قصيدهِٔ ربّانى، برر كلمهِٔ سبحانى و معنيدار
— 133 —
برر حرفِ رحمانى حكمنده صانعلرينى توصيف ايدوب حمد و ثنا ايدييورلر وضعيتنده گوردى. گويا او حيوانلرڭ و قوشلرڭ طويغولرى و قوالرى و جهازلرى و أعضالرى و آلَتلرى، منظوم و موزون كلمهلردر و منتظم و مكمّل سوزلردر. اونلر، بونلرله خلّاق و رزّاقلرينه شكر و وحدانيتنه شهادت گتيردكلرينه قطعى دلالت ايدن اوچ معظّم و محيط حقيقتلرى مشاهده ايتدى:
برنجيسى:هيچ بر جهتله سرسرى تصادفه و كور قوّته و شعورسز طبيعته حوالهسى ممكن اولميان هيچدن حكيمانه ايجاد و صنعتپرورانه إبداع و إختياركارانه و عليمانه خلق و إنشا و يگرمى جهتله علم و حكمت و إرادهنڭ جلوهسنى گوسترن روحلانديرمق و إحيا ايتمك حقيقتيدر كه؛ ذىروحلر عددنجه شاهدلرى بولونان بر برهانِ باهر اولارق، ذاتِ حىّ قيّومڭ وجوبِ وجودينه و صفاتِ سبعهسنه و وحدتنه شهادت ايدر.
ايكنجيسىاو حدسز مصنوعلر بربرندن سيماجه فارقهلى و شكلجه زينتلى و مقدارجه ميزانلى و صورتجه إنتظاملى بر طرزدهكى تمييزدن، تزييندن، تصويردن اويله عظمتلى و قوّتلى بر حقيقت گورونور كه؛ قادرِ كلّ شى و عالمِ كلّ شيدن باشقه هيچ بر شى، بو هر جهتله بيڭلرله خارقهلرى و حكمتلرى گوسترن إحاطهلى فعله صاحب اولاماز و هيچ بر إمكان و إحتمال يوق.
اوچنجيسى:بربرينڭ مِثلى و عينى ويا آز فرقلى و بربرينه بڭزهين محصور و محدود يمورطهلردن و يمورطهجقلردن و نطفه دينيلن صو قطرهلرندن او حدسز حيوانلرڭ يوز بيڭلر چشيد طرزلرده و برر معجزهِٔ حكمت ماهيتنده بولونان صورتلرينى، غايت منتظم و موازنهلى و خطاسز بر هيئتده آچمق و فتح ايتمك اويله پارلاق بر حقيقتدر كه؛ حيوانلر عددنجه سندلر، دليللر او حقيقتى تنوير ايدر.
— 134 —
ايشته بو اوچ حقيقتڭ إتّفاقيله، حيوانلرڭ بتون أنواعى، برابر اويله بر لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دييوب شهادت گتيرييورلر كه؛ گويا زمين بيوك بر إنسان گبى، بيوكلگى نسبتنده لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دييهرك سماوات أهلنه ايشيتديرييور ماهيتنده گوردى و تام درس آلدى. برنجى مقامڭ يدنجى مرتبهسندهبو مذكور حقيقتلرى إفاده معناسيله:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ جَمِيعِ اَنْوَاعِ الْحَيْوَانَاتِ وَ الطُّيُورِ الْحَامِدَاتِ الشَّاهِدَاتِ بِكَلِمَاتِ حَوَاسِّهَا وَ قُوَاهَا وَ حِسِّيَّاتِهَا وَ لَطَائِفِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْمُنْتَظَمَاتِ الْفَصِيحَاتِ وَ بِكَلِمَاتِ جِهَازَاتِهَا وَ جَوَارِحِهَا وَ اَعْضَائِهَا وَ اٰلَاتِهَا الْمُكَمَّلَةِ الْبَلِيغَاتِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الْاِيجَادِ وَ الصُّنْعِ وَ الْاِبْدَاعِ بِالْاِرَادَةِ وَ حَقِيقَةِ التَّمْيِيزِ وَ التَّزْيِينِ بِالْقَصْدِ وَ حَقِيقَةِ التَّقْدِيرِ وَ التَّصْوِيرِ بِالْحِكْمَةِ مَعَ قَطْعِيَّةِ دَلَالَةِ حَقِيقَةِ فَتْحِ جَمِيعِ صُوَرِهَا الْمُنْتَظَمَةِ الْمُتَخَالِفَةِ الْمُتَنَوِّعَةِ الْغَيْرِ الْمَحْصُورَةِ مِنْ بَيْضَاتٍ وَ قَطَرَاتٍ مُتَمَاثِلَةٍ مُتَشَابِهَةٍ مَحْصُورَةٍ مَحْدُودَةٍ
دينيلمشدر.
صوڭره او متفكّر يولجى، معرفتِ إلٰهيهنڭ حدسز مرتبهلرنده و نهايتسز أذواقنده و أنوارنده داها ايلرى گيتمك ايچون، إنسانلر عالمنه و بشر دنياسنه گيرمك ايستركن، باشده أنبيالر اولارق اونى ايچرىيه دعوت ايتديلر؛ او ده گيردى. أڭ أوّل
— 135 —
گچمش زمانڭ منزلنه باقدى، گوردى كه: نوعِ بشرڭ أڭ نورانى و أڭ مكمّلى اولان عموم پيغمبرلر (عليهم السلام) بِالإجماع برابر لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دييوب ذكر ايدييورلر و پارلاق و مصدّق اولان حدسز معجزاتلرينڭ قوّتيله، توحيدى إدّعا ايدييورلر و بشرى، حيوانيت مرتبهسندن مَلكيت درجهسنه چيقارمق ايچون، اونلرى ايمانِ بِاللّٰهه دعوت ايله درس ويرييورلر گوردى. او ده، او نورانى مدرسهده ديز چوكوب درسه اوطوردى. گوردى كه:
مشاهيرِ إنسانيهنڭ أڭ يوكسكلرى و نامدارلرى اولان او استادلرڭ هر بريسنڭ ألنده خالقِ كائنات طرفندن ويريلمش نشانهِٔ تصديق اولارق معجزهلر بولونديغندن، هر برينڭ إخبارى ايله بشردن بر طائفهِٔ عظيمه و بر اُمّت تصديق ايدوب ايمانه گلدكلرندن، او يوز بيڭ جدّى و طوغرى ذاتلرڭ إجماع و إتّفاقله حكم و تصديق ايتدكلرى بر حقيقت نه قدر قوّتلى و قطعى اولديغنى قياس ايدهبيلدى. و بو قوّتده، بو قدر مخبرِ صادقلرڭ حدسز معجزهلريله إمضا و إثبات ايتدكلرى بر حقيقتى إنكار ايدن أهلِ ضلالت نه درجه حدسز بر خطا، بر جنايت ايتدكلرينى و نه قدر حدسز بر عذابه مستحق اولدقلرينى آڭلادى و اونلرى تصديق ايدوب ايمان گتيرنلر نه قدر حقلى و حقيقتلى اولدقلرينى بيلدى؛ ايمان قدسيتنڭ بيوك بر مرتبهسى داها اوڭا گوروندى.
أوت أنبيايى (عليهم السلام)، جنابِ حق طرفندن فعلًا تصديق حكمنده اولان حدسز معجزاتلرندن و حقّانيتلرينى گوسترن معارضلرينه گلن سماوى پك چوق طوقاتلرندن و حق اولدقلرينه دلالت ايدن شخصى كمالاتلرندن و حقيقتلى تعليماتلرندن و طوغرى اولدقلرينه شهادت ايدن قوّتِ ايمانلرندن و تام جدّيتلرندن و فداكارلقلرندن و أللرنده بولونان قدسى كتاب و صحفلرندن و اونلرڭ يوللرى طوغرى و حق اولديغنه شهادت ايدن إتّباعلريله حقيقته، كمالاته، نوره واصل
— 136 —
اولان حدسز تلميذلرندن باشقه، اونلرڭ و او پك جدّى مخبرلرڭ مثبت مسئلهلرده إجماعى و إتّفاقى و تواترى و إثباتده توافقى و تساندى و تطابقى اويله بر حجّتدر و اويله بر قوّتدر كه؛ دنياده هيچ بر قوّت قارشيسنه چيقاماز و هيچ بر شبهه و تردّدى بيراقماز. و ايمانڭ أركاننده عموم أنبيايى (عليهم السلام) تصديق دخى داخل اولماسى، او تصديق بيوك بر قوّت منبعى اولديغنى آڭلادى. اونلرڭ درسلرندن چوق فيضِ ايمانى آلدى.
ايشته، بو يولجينڭ مذكور درسنى إفاده معناسندهبرنجى مقامڭ سكزنجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ جَمِيعِ الْاَنْبِيَاءِ بِقُوَّةِ مُعْجِزَاتِهِمُ الْبَاهِرَةِ الْمُصَدِّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ
دينيلمش.
صوڭره ايمانڭ قوّتندن علوى بر ذوقِ حقيقت آلان او سيّاحِ طالب، أنبياء عليهم السلامڭ مجلسندن گليركن، علمانڭ علم اليقين صورتنده قطعى و قوّتلى دليللرله، أنبيالرڭ (عليهم السلام) دعوالرينى إثبات ايدن و أصفياء و صدّيقين دينيلن متبحّر، مجتهد محقّقلر، اونى درسخانهلرينه چاغيرديلر. او ده گيردى، گوردى كه: بيڭلرله داهى و يوز بيڭلرله مدقّق و يوكسك أهلِ تحقيق قيل قدر بر شبهه بيراقميان تدقيقاتِ عميقهلريله، باشده وجوبِ وجود و وحدت اولارق مثبت مسائلِ ايمانيهيى إثبات ايدييورلر. أوت، إستعدادلرى و مسلكلرى مختلف اولديغى حالده اصول و أركانِ ايمانيهده اونلرڭ متّفقًا إتّفاقلرى و هر بريسنڭ قوّتلى و يقينى برهانلرينه إستنادلرى اويله بر حجّتدر كه؛ اونلرڭ مجموعى قدر بر ذكاوت و درايت صاحبى اولمق و برهانلرينڭ عمومى قدر بر برهان بولمق ممكن ايسه، قارشيلرينه آنجق
— 137 —
اويله چيقيلهبيلير. يوقسه او منكِرلر، يالڭز جهالت و أجهليت و إنكار و إثبات اولونميان منفى مسئلهلرده عناد و گوز قپامق صورتيله قارشيلرينه چيقابيليرلر. (گوزينى قپايان، يالڭز كندينه گوندوزى گيجه ياپار.) بو سيّاح؛ بو محتشم و گنيش درسخانهده، بو محترم و متبحّر استادلرڭ نشر ايتدكلرى نورلر، زمينڭ ياريسنى بيڭ سنهدن زياده ايشيقلانديرديغنى بيلدى. و اويله بر قوّهِٔ معنويهيى بولدى كه، بتون أهلِ إنكار طوپلانسه اونى قيل قدر شاشيرتماز و صارصماز.
ايشته بو يولجينڭ بو درسخانهدن آلديغى درسه بر قيصه إشارت اولارق،برنجى مقامڭ طوقوزنجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ جَمِيعِ الْاَصْفِيَاءِ بِقُوَّةِ بَرَاهِينِهِمُ الظَّاهِرَةِ الْمُحَقَّقَةِ الْمُتَّفِقَةِ
دينيلمش.
صوڭره، ايمانڭ داها زياده قوّتلنمهسنده و إنكشافنده و علم اليقين درجهسندن عين اليقين مرتبهسنه ترقّيسندهكى أنوارى و أذواقى گورمگه چوق مشتاق اولان او متفكّر يولجى، مدرسهدن گليركن، حدسز كوچك تكيهلرڭ و زاويهلرڭ تلاحقيله توسّع ايدن غايت فيضلى و نورلى و صحرا گنيشلگنده بر تكيه، بر خانگاه، بر ذكرخانه، بر إرشادگاهده و جادّهِٔ كبراىِ محمّدينڭ (عصم) و معراجِ أحمدينڭ (عصم) گولگهسنده حقيقته چاليشان و حقّه أريشن و عين اليقينه يتيشن بيڭلرله و ميليونلرله قدسى مرشدلر اونى درگاهه چاغيرديلر. او ده گيردى، گوردى كه:
او أهلِ كشف و كرامت مرشدلر؛ كشفياتلرينه و مشاهدهلرينه و كرامتلرينه إستنادًا بِالإجماع متّفقًا لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دييهرك، وجوبِ وجود و وحدتِ ربّانيهيى
— 138 —
كائناته إعلان ايدييورلر. گونشڭ ضياسندهكى يدى رنك ايله گونشى طانيمق گبى، يتمش رنك ايله، بلكه أسماءِ حسنى عددنجه، شمسِ أزلينڭ ضياسندن تجلّى ايدن آيرى آيرى نورلى رنكلر و چشيد چشيد ضيالى لونلر و باشقه باشقه حقيقتلى طريقتلر و مختلف طوغرى مسلكلر و متنوّع حقلى مشربلرده بولونان او قدسى داهيلرڭ و نورانى عارفلرڭ إجماع و إتّفاقله إمضا ايتدكلرى بر حقيقت، نه درجه ظاهر و باهر اولديغنى عين اليقين مشاهده ايتدى و أنبيانڭ (عليهم السلام) إجماعى و أصفيانڭ إتّفاقى و أوليانڭ توافقى و بو اوچ إجماعڭ بردن إتّفاقى، گونشى گوسترن گوندوزڭ ضياسندن داها پارلاق گوردى. ايشته بو مسافرڭ تكيهدن آلديغى فيضه قيصه بر إشارت اولارق،برنجى مقامڭ اوننجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ الْاَوْلِيَاءِ بِكَشْفِيَّاتِهِمْ وَ كَرَامَاتِهِمُ الظَّاهِرَةِ الْمُحَقَّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ
دينيلمش.
صوڭره كمالاتِ إنسانيهنڭ أڭ مهمّى و أڭ بيوگى، بلكه بِالجمله كمالاتِ إنسانيهنڭ منبعى و أساسى، ايمانِ بِاللّٰهدن و معرفت اللّٰهدن نشئت ايدن محبّت اللّٰه اولديغنى بيلن او دنيا سيّاحى، بتون قوّتيله و لطائفيله، ايمانڭ قوّتنده و معرفتڭ إنكشافنده داها زياده ترقّى ايتمسنى ايستهمك فكريله باشنى قالديردى و سماواته باقدى. كندى عقلنه ديدى كه:
"مادام كائناتده أڭ قيمتدار شى حياتدر و كائناتڭ موجوداتى حياته مسخّردر و مادام ذىحياتڭ أڭ قيمتدارى ذىروحدر و ذىروحڭ أڭ قيمتدارى ذىشعوردر و مادام بو قيمتدارلق ايچون كُرهِٔ زمين، ذىحياتى متماديًا چوغالتمق
— 139 —
ايچون هر عصر، هر سنه طولار بوشالير. ألبته و هر حالده، بو محتشم و مزيَّن اولان سماواتڭ دخى كنديسنه مناسب أهاليسى و سكنهسى، ذىحيات و ذىروح و ذىشعورلردن واردر كه؛ حضورِ محمّديده (عصم) صحابهلره گورونن حضرتِ جبرائيلڭ (عس) تمثّلى گبى ملائكهلرى گورمك و اونلرله قونوشمق حادثهلرى، تواتر صورتنده أسكيدن بَرى نقل و روايت ايديلييور. اويله ايسه كاشكه بن سماوات أهلى ايله دخى گوروشسه ايدم، اونلر نه فكرده اولدقلرينى بيلسه ايدم؛ چونكه خالقِ كائنات حقّنده أڭ مهمّ سوز اونلرڭدر." دييه دوشونوركن، بردن سماوى شويله بر سسى ايشيتدى:
"مادام بزم ايله گوروشمك و درسمزى ديڭلهمك ايسترسڭ.. بيل كه: باشده حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلام و قرآنِ معجز البيان اولارق بتون پيغمبرلره واسطهمزله گلن مسائلِ ايمانيهيه أڭ أوّل بز ايمان ايتمشز. هم إنسانلره تمثّل ايدوب گورونن و بزلردن اولان بتون أرواحِ طيّبه، بِلا إستثنا و بِالإتّفاق، بو كائنات خالقنڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه و صفاتِ قدسيهسنه شهادت ايدوب بربرينه موافق و مطابق اولارق إخبار ايتمشلر. بو حدسز إخباراتڭ توافقى و تطابقى، گونش گبى سڭا بر رهبردر." ديدكلرينى بيلدى و اونڭ نورِ ايمانى پارلادى، زميندن گوكلره چيقدى.
ايشته بو يولجينڭ ملائكهدن آلديغى درسه قيصه بر إشارت اولارق،برنجى مقامڭ اون برنجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ الْمَلٰئِكَةِ الْمُتَمَثِّلِينَ لِاَنْظَارِ النَّاسِ وَ الْمُتَكَلِّمِينَ مَعَ خَوَاصِّ الْبَشَرِ بِاِخْبَارَاتِهِمُ الْمُتَطَابِقَةِ الْمُتَوَافِقَةِ
دينيلمشدر.
— 140 —
صوڭره، پرمراق و پرإشتياق او مسافر، عالمِ شهادت و جسمانى و مادّى جهتنده مخصوص طائفهلرڭ ديللرندن و لسانِ حاللرندن درس آلديغندن، عالمِ غيب و عالمِ برزخده دخى مطالعه ايله بر سياحت و بر تحرّئِ حقيقت آرزو ايدركن، هر طائفهِٔ إنسانيهده بولونان و كائناتڭ ميوهسى اولان إنسانڭ چكردگى حكمنده بولونان و كوچكلگى ايله برابر معنًا كائنات قدر إنبساط ايدهبيلن مستقيم و منوّر عقللرڭ، سليم و نورانى قلبلرڭ قپوسى آچيلدى. باقدى كه؛ اونلر، عالمِ غيب و عالمِ شهادت اورتهسنده إنسانى برزخلردر و ايكى عالمڭ بربريله تماسلرى و معاملهلرى، إنسانه نسبةً او نقطهلرده اولويور گورديگندن؛ كندى عقل و قلبنه ديدى كه: گلڭ، بو أمثالڭزڭ قپوسندن حقيقته گيدن يول داها قيصهدر. بز اوتهكى يوللردهكى ديللردن درس آلديغمز گبى دگل، بلكه ايمان نقطهسندهكى إتّصافلرندن و كيفيت و رنكلرندن مطالعهمز ايله إستفاده ايتملىيز، ديدى. مطالعهيه باشلادى. گوردى كه:
إستعدادلرى غايت مختلف و مذهبلرى بربرندن اوزاق و مخالف اولان عموم إستقامتلى و نورلى عقللرڭ ايمان و توحيددهكى إتّصافكارانه و راسخانه إعتقادلرى توافق و ثباتكارانه و مطمئنانه قناعت و يقينلرى تطابق ايدييور. ديمك تبدّل ايتمهين بر حقيقته طايانوب باغلانمشلر و كوكلرى متين بر حقيقته گيرمش، قوپمييور. اويله ايسه بونلرڭ نقطهِٔ ايمانيهده و وجوب و توحيدده إجماعلرى، هيچ قوپماز بر زنجيرِ نورانيدر و حقيقته آچيلان ايشيقلى بر پنجرهدر.
هم گوردى كه: مسلكلرى بربرندن اوزاق و مشربلرى بربرينه مباين اولان او عموم سليم و نورانى قلبلرڭ أركانِ ايمانيهدهكى متّفقانه و إطمئنانكارانه و منجذبانه كشفيات و مشاهداتلرى بربرينه توافق و توحيدده بربرينه مطابق چيقييور. ديمك،
— 141 —
حقيقته مقابل و واصل و متمثّل بو كوچوجك برر عرشِ معرفتِ ربّانيه و بو جامع برر آيينهِٔ صمدانيه اولان نورانى قلبلر، شمسِ حقيقته قارشى آچيلان پنجرهلردر و عمومى بردن گونشه آيينهدارلق ايدن بر دڭز گبى، بر آيينهِٔ أعظمدر. بونلرڭ وجوبِ وجودده و وحدتده إتّفاقلرى و إجماعلرى، هيچ شاشيرماز و شاشيرتماز بر رهبرِ أكمل و بر مرشدِ أكبردر. چونكه هيچ بر جهتله هيچ بر إمكان و هيچ بر إحتمال يوق كه، حقيقتدن باشقه بر وهم و حقيقتسز بر فكر و أصلسز بر صفت، بو قدر مستمرّانه و راسخانه، بو پك بيوك و كسكين گوزلرڭ عمومنى بردن آلداتسين، غلطِ حسّه اوغراتسين. بوڭا إحتمال ويرن بوزولمش و چورومش بر عقله، بو كائناتى إنكار ايدن أحمق سوفسطائيلر دخى راضى اولمازلر، ردّ ايدرلر دييه آڭلادى. كندى عقل و قلبيله برابر "آمنتُ بِاللّٰه" ديديلر. ايشته بو يولجينڭ مستقيم عقللردن و منوّر قلبلردن إستفاده ايتديگى معرفتِ ايمانيهيه قيصه بر إشارت اولارقبرنجى مقامڭ اون ايكنجى و اون اوچنجى مرتبهلرنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ الْعُقُولِ الْمُسْتَقِيمَةِ الْمُنَوَّرَةِ بِاِعْتِقَادَاتِهَا الْمُتَوَافِقَةِ وَ بِقَنَاعَاتِهَا وَ يَقِينِيَّاتِهَا الْمُتَطَابِقَةِ مَعَ تَخَالُفِ الْاِسْتِعْدَادَاتِ وَ الْمَذَاهِبِ وَ كَذَا دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ الْقُلُوبِ السَّلِيمَةِ النُّورَانِيَّةِ بِكَشْفِيَّاتِهَا الْمُتَطَابِقَةِ وَ بِمُشَاهَدَاتِهَا الْمُتَوَافِقَةِ مَعَ تَبَايُنِ الْمَسَالِكِ وَ الْمَشَارِبِ
دينيلمش.
— 142 —
صوڭره، عالمِ غيبه ياقيندن باقان و عقل و قلبده سياحت ايدن او يولجى، عجبا عالمِ غيب نه دييور دييه مراقله او قپويى ده شويله بر فكر ايله چالدى. يعنى، مادام بو جسمانى عالمِ شهادتده، بو قدر زينتلى و صنعتلى حدسز مصنوعلريله كندينى طانيتديرمق و بو قدر طاتلى و سوسلى نهايتسز نعمتلريله كندينى سَوْديرمك و بو قدر معجزهلى و مهارتلى حسابسز أثرلريله گيزلى كمالاتنى بيلديرمك، قَولدن و تكلّمدن داها ظاهر بر طرزده فعلًا ايستهين و حال ديليله بيلديرن بر ذات، پردهِٔ غيب طرفنده بولونديغى بِالبداهه آڭلاشيلييور. ألبته و هر حالده، فعلًا و حالًا اولديغى گبى، قَولًا و تكلّمًا دخى قونوشور، كندينى طانيتديرر، سَوْديرر. اويله ايسه، عالمِ غيب جهتنده اونى اونڭ تظاهراتندن بيلمهلىيز ديدى؛ قلبى ايچرىيه گيردى، عقل گوزيله گوردى كه:
غايت قوّتلى بر تظاهراتله وحيلرڭ حقيقتى، عالمِ غيبڭ هر طرفنده هر زمانده حكم ايدييور. كائناتڭ و مخلوقاتڭ شهادتلرندن چوق قوّتلى بر شهادتِ وجود و توحيد، علّام الغيوبدن وحى و إلهام حقيقتلريله گلييور. كندينى و وجود و وحدتنى، يالڭز مصنوعلرينڭ شهادتلرينه بيراقمييور. كنديسى، كندينه لايق بر كلامِ أزلى ايله قونوشويور. هر يرده علم و قدرتيله حاضر و ناظرڭ كلامى دخى حدسزدر و كلامنڭ معناسى اونى بيلديرديگى گبى، تكلّمى دخى، اونى صفاتيله بيلديرييور.
أوت، يوز بيڭ پيغمبرلرڭ (عليهم السلام) تواترلريله و إخباراتلرينڭ وحىِ إلٰهىيه مظهريت نقطهسنده إتّفاقلريله و نوعِ بشردن أكثريتِ مطلقهنڭ تصديقگردهسى و رهبرى و مقتداسى و وحيڭ ثمرهلرى و وحىِ مشهود اولان كتبِ مقدّسه و صحفِ سماويهنڭ دلائل و معجزاتلريله، حقيقتِ وحيڭ تحقّقى و ثبوتى بداهت درجهسنه گلديگنى بيلدى و وحيڭ حقيقتى بش حقيقتِ قدسيهيى إفاده و إفاضه ايدييور دييه آڭلادى:
— 143 —
برنجيسى:اَلتَّنَزُّلَاتُ الْاِلٰهِيَّةُ اِلٰى عُقُولِ الْبَشَرِ دينيلن، بشرڭ عقللرينه و فهملرينه گوره قونوشمق بر تنزّلِ إلٰهيدر. أوت، بتون ذىروح مخلوقاتنى قونوشديران و قونوشمالرينى بيلن، ألبته كنديسى دخى او قونوشمالره قونوشماسيله مداخله ايتمهسى، ربوبيتڭ مقتضاسيدر.
ايكنجيسى:كندينى طانيتديرمق ايچون كائناتى، بو قدر حدسز مصرفلرله، باشدن باشه خارقهلر ايچنده يارادان و بيڭلر ديللرله كمالاتنى سويلتديرن، ألبته كندى سوزلريله دخى كندينى طانيتديرهجق.
اوچنجيسى:موجوداتڭ أڭ منتخبى و أڭ محتاجى و أڭ نازنينى و أڭ مشتاقى اولان حقيقى إنسانلرڭ مناجاتلرينه و شكرلرينه فعلًا مقابله ايتديگى گبى، كلاميله ده مقابله ايتمك، خالقيتڭ شأنيدر.
دردنجيسى:علم ايله حياتڭ ضرورى بر لازمى و ايشيقلى بر تظاهرى اولان مكالمه صفتى، ألبته إحاطهلى بر علمى و سرمدى بر حياتى طاشييان ذاتده، إحاطهلى و سرمدى بر صورتده بولونور.
بشنجيسى:أڭ سَويملى و محبّتلى و أنديشهلى و نقطهِٔ إستناده أڭ محتاج و صاحبنى و مالكنى بولمغه أڭ مشتاق؛ هم فقير و عاجز بولونان مخلوقاتلرينه عجز و إشتياقى، فقر و إحتياجى و أنديشهِٔ إستقبالى و محبّتى و پرستشى ويرن بر ذات، ألبته كندى وجودينى اونلره تكلّميله إشعار ايتمك، الوهيتڭ مقتضاسيدر.
ايشته، تنزّلِ إلٰهى و تعرّفِ ربّانى و مقابلهِٔ رحمانى و مكالمهِٔ سبحانى و إشعارِ صمدانى حقيقتلرينى تضمّن ايدن، عمومى سماوى وحيلرڭ إجماع ايله واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه دلالتلرى اويله بر حجّتدر كه؛ گوندوزدهكى گونشڭ شعاعاتنڭ گونشه شهادتندن داها قوّتليدر دييه آڭلادى.
— 144 —
صوڭره إلهاملر جهتنه باقدى، گوردى كه: صادق إلهاملر، گرچه بر جهتده وحيه بڭزرلر و بر نوع مكالمهِٔ ربّانيهدر، فقط ايكى فرق واردر:
برنجيسى:إلهامدن چوق يوكسك اولان وحيڭ أكثرى ملائكه واسطهسيله و إلهامڭ أكثرى واسطهسز اولماسيدر.
مثلا: ناصلكه بر پادشاهڭ ايكى صورتله قونوشماسى و أمرلرى وار. بريسى: حشمتِ سلطنت و حاكميتِ عموميه حيثيتيله بر ياورينى بر والىيه گوندرر. او حاكميتڭ إحتشامنى و أمرڭ أهمّيتنى گوسترمك ايچون بعضًا واسطه ايله برابر بر إجتماع ياپار. صوڭره فرمان تبليغ ايديلير. ايكنجيسى: سلطانلق عنوانيله و پادشاهلق عمومى إسميله دگل، بلكه كندى شخصيله خصوصى بر مناسبتى و جزئى بر معاملهسى بولونان خاص بر خدمتجيسى ايله ويا بر عامى رعيتيله و خصوصى تلفونيله خصوصى قونوشماسيدر.
اويله ده پادشاهِ أزلينڭ عموم عالملرڭ ربّى إسميله و كائنات خالقى عنوانيله، وحى ايله و وحيڭ خدمتنى گورن شموللى إلهاملريله مكالمهسى اولديغى گبى؛ هر بر فردڭ، هر بر ذىحياتڭ ربّى و خالقى اولمق حيثيتيله، خصوصى بر صورتده فقط پردهلر آرقهسنده اونلرڭ قابليتنه گوره بر طرزِ مكالمهسى وار.
ايكنجى فرق:وحى گولگهسزدر، صافيدر، خواصّه خاصدر. إلهام ايسه گولگهليدر، رنكلر قاريشير، عموميدر. ملائكه إلهاملرى و إنسان إلهاملرى و حيوانات إلهاملرى گبى چشيد چشيد هم پك چوق أنواعلريله دڭزلرڭ قطرهلرى قدر كلماتِ ربّانيهنڭ تكثيرينه مدار بر زمين تشكيل ايدييور.
لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّى لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ اَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّى
آيتنڭ بر وجهنى تفسير ايدييور آڭلادى.
— 145 —
صوڭره؛ إلهامڭ ماهيتنه و حكمتنه و شهادتنه باقدى، گوردى كه: ماهيتى ايله حكمتى و نتيجهسى درت نوردن تركّب ايدييور.
برنجيسى:تودّدِ إلٰهى دينيلن، كندينى مخلوقاتنه فعلًا سَوْديرديگى گبى، قَولًا و حضورًا و صحبةً دخى سَوْديرمك، ودوديتڭ و رحمانيتڭ مقتضاسيدر.
ايكنجيسى:عبادينڭ دعالرينه فعلًا جواب ويرديگى گبى، قَولًا دخى پردهلر آرقهسنده إجابت ايتمهسى، رحيميتڭ شأنيدر.
اوچنجيسى:آغير بليّهلره و شدّتلى حاللره دوشن مخلوقاتلرينڭ إستمدادلرينه و فريادلرينه و تضرّعاتلرينه فعلًا إمداد ايتديگى گبى، بر نوع قونوشماسى حكمنده اولان إلهامى قَوللر ايله ده إمداده يتيشمهسى، ربوبيتڭ لازميدر.
دردنجيسى:چوق عاجز و چوق ضعيف و چوق فقير و چوق إحتياجلى و كندى مالكنى و حاميسنى و مدبّرينى و حافظنى بولمغه پك چوق محتاج و مشتاق اولان ذىشعور مصنوعلرينه، وجودينى و حضورينى و حمايتنى فعلًا إحساس ايتديگى گبى، بر نوع مكالمهِٔ ربّانيه حكمنده صاييلان بر قسم صادق إلهاملر پردهسنده و مخصوص بر مخلوقه باقان خاص بر وجهده، اونڭ قابليتنه گوره اونڭ قلب تلفونيله، قَولًا دخى كندى حضورينى و وجودينى إحساس ايتمهسى، شفقتِ الوهيتڭ و رحمتِ ربوبيتڭ ضرورى و واجب بر مقتضاسيدر دييه آڭلادى.
صوڭره إلهامڭ شهادتنه باقدى، گوردى: ناصلكه گونشڭ (فرضا) شعورى و حياتى اولسيدى و او حالده ضياسندهكى يدى رنگى يدى صفتى اولسيدى، او جهتده ايشيغنده بولونان شعاعلرى و جلوهلرى ايله بر طرز قونوشماسى بولونهجقدى. و بو وضعيتده، مثالنڭ و عكسنڭ شفّاف شيلرده بولونماسى و هر آيينه و هر پارلاق شيلر و جام پارچهلرى و قبارجقلر و قطرهلر، حتّى شفّاف ذرّهلر ايله هر برينڭ قابليتنه گوره قونوشماسى و اونلرڭ حاجاتنه جواب ويرمهسى و بتون اونلر
— 146 —
گونشڭ وجودينه شهادت ايتمهسى و هيچ بر ايش، بر ايشه مانع اولمامسى و بر قونوشماسى، ديگر قونوشمايه مزاحمت ايتمهمسى بِالمشاهده گورولهجگى گبى.. عينًا اويله ده: أزل و أبدڭ ذو الجلال سلطانى و بتون موجوداتڭ ذو الجمال خالقِ ذىشانى اولان شمسِ سرمدينڭ مكالمهسى دخى، اونڭ علمى و قدرتى گبى كلّى و محيط اولارق هر شيئڭ قابليتنه گوره تجلّى ايتمهسى؛ هيچ بر سؤال بر سؤاله، بر ايش بر ايشه، بر خطاب بر خطابه مانع اولمامسى و قاريشديرمامسى بِالبداهه آڭلاشيلييور. و بتون او جلوهلر، او قونوشمالر، او إلهاملر برر برر و برابر بِالإتّفاق او شمسِ أزلينڭ حضورينه و وجوبِ وجودينه و وحدتنه و أحديتنه دلالت و شهادت ايتدكلرينى عين اليقينه ياقين بر علم اليقين ايله بيلدى.
ايشته، بو مراقلى مسافرڭ عالمِ غيبدن آلديغى درسِ معرفتنه قيصه بر إشارت اولارق،برنجى مقامڭ اون دردنجى و اون بشنجى مرتبهلرنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ جَمِيعِ الْوَحْيَاتِ الْحَقَّةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلتَّنَزُّلَاتِ الْاِلٰهِيَّةِ وَ لِلْمُكَالَمَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ وَ لِلتَّعَرُّفَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ وَ لِلْمُقَابَلَاتِ الرَّحْمَانِيَّةِ عِنْدَ مُنَاجَاةِ عِبَادِهِ وَ لِلْاِشْعَارَاتِ الصَّمَدَانِيَّةِ لِوُجُودِهِ لِمَخْلُوقَاتِهِ وَ كَذَا دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ الْاِلْهَامَاتِ الصَّادِقَةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلتَّوَدُّدَاتِ الْاِلٰهِيَّةِ وَ لِلْاِجَابَاتِ الرَّحْمَانِيَّةِ لِدَعَوَاتِ مَخْلُوقَاتِهِ وَ لِلْاِمْدَادَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ لِاِسْتِغَاثَاتِ عِبَادِهِ وَ لِلْاِحْسَاسَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ لِوُجُودِهِ لِمَصْنُوعَاتِهِ
دينيلمشدر.
— 147 —
صوڭره او دنيا سيّاحى، كندى عقلنه ديدى كه: مادام بو كائناتڭ موجوداتيله مالكمى و خالقمى آرايورم. ألبته هر شيدن أوّل بو موجوداتڭ أڭ مشهورى و أعداسنڭ تصديقيله دخى أڭ مكمّلى و أڭ بيوك قوماندانى و أڭ نامدار حاكمى و سوزجه أڭ يوكسگى و عقلجه أڭ پارلاغى و اون درت عصرى فضيلتيله و قرآنيله ايشيقلانديران محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامى زيارت ايتمك و آراديغمى اوندن صورمق ايچون عصرِ سعادته برابر گيتملىيز دييهرك، عقليله برابر او عصره گيردى. گوردى كه: او عصر، حقيقةً او ذات (عصم) ايله، بر سعادتِ بشريه عصرى اولمش. چونكه أڭ بدوى و أڭ اُمّى بر قَومى، گتيرديگى نور واسطهسيله، قيصه بر زمانده دنيايه استاد و حاكم أيلهمش.
هم كندى عقلنه ديدى: بز، أڭ أوّل بو فوق العاده ذاتڭ (عصم) بر درجه قيمتنى و سوزلرينڭ حقّانيتنى و إخباراتنڭ طوغريلغنى بيلمهلىيز، صوڭره خالقمزى اوندن صورمالىيز دييهرك تحرّىيه باشلادى. بولديغى حدسز قطعى دليللردن، بوراده، يالڭز طوقوز كلّيتنه برر قيصه إشارت ايديلهجك.
برنجيسى:بو ذاتده (عصم) (حتّى دشمنلرينڭ تصديقيله دخى) بتون گوزل خويلرڭ و خصلتلرڭ بولونماسى و
وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ ٭ وَمَا رَمَيْتَ اِذْ رَمَيْتَ وَ لٰكِنَّ اللّٰهَ رَمٰى
آيتلرينڭ صراحتيله، بر پارمغنڭ إشارتيله قمر ايكى پارچه اولماسى و بر آووجى ايله، أعداسنڭ اوردوسنه آتديغى آز بر طوپراق، عموم او اوردونڭ گوزلرينه گيرمهسيله قاچمهلرى و صوسز قالمش كندى اوردوسنه، بش پارمغندن كوثر گبى آقان صويى كفايت درجهسنده ايچيرمسى گبى؛ نقلِ قطعى ايله و بر قسمى تواتر ايله، يوزر معجزاتڭ اونڭ ألنده ظاهر اولماسيدر. بو معجزاتدن اوچ يوزدن زياده بر قسمى، اون طوقوزنجى مكتوب اولان معجزاتِ أحمديه (عصم) نامندهكى خارقه و كرامتلى بر رسالهده قطعى دليللريله برابر بيان
— 148 —
ايديلديگندن اونلرى اوڭا حواله ايدهرك ديدى كه: بو قدر أخلاقِ حسنه و كمالاتله برابر، بو قدر معجزاتِ باهرهسى بولونان بر ذات (عصم) ألبته أڭ طوغرى سوزليدر. أخلاقسزلرڭ ايشى اولان حيلهيه، يالانه، ياڭليشه تنزّل ايتمهسى قابل دگل.
ايكنجيسى:ألنده بو كائنات صاحبنڭ بر فرمانى بولونديغى و او فرمانى هر عصرده اوچ يوز ميليوندن زياده إنسانلرڭ قبول و تصديق ايتدكلرى و او فرمان اولان قرآنِ عظيم الشانڭ يدى وجهله خارقه اولماسيدر. و بو قرآنڭ قرق وجهله معجزه اولديغى و كائنات خالقنڭ سوزى بولونديغى قوّتلى دليللريله برابر، "يگرمى بشنجى سوز و معجزاتِ قرآنيه" ناملرندهكى، رسالهِٔ النورڭ بر گونشى اولان مشهور بر رسالهده تفصيلًا بيان ايديلمهسندن؛ اونى، اوڭا حواله ايدهرك ديدى: بويله عينِ حق و حقيقت بر فرمانڭ ترجمانى و تبليغ ايديجيسى بر ذاتده (عصم) فرمانه جنايت و فرمان صاحبنه خيانت حكمنده اولان يالان اولاماز و بولوناماز!..
اوچنجيسى:او ذات (عصم)، اويله بر شريعت و بر إسلاميت و بر عبوديت و بر دعا و بر دعوت و بر ايمان ايله ميدانه چيقمش كه، اونلرڭ نه مِثلى وار و نه ده اولور. و اونلردن داها مكمّل نه بولونمش و نه ده بولونور. چونكه اُمّى بر ذاتده (عصم) ظهور ايدن او شريعت؛ اون درت عصرى و نوعِ بشرڭ خُمسنى، عادلانه و حقّانيت اوزره و مدقّقانه، حدسز قانونلريله إداره ايتمهسى أمثال قبول ايتمز.
هم اُمّى بر ذاتڭ (عصم) أفعال و أقوال و أحوالندن چيقان إسلاميت؛ هر عصرده اوچ يوز ميليون إنسانڭ رهبرى و مرجعى و عقللرينڭ معلّمى و مرشدى و قلبلرينڭ منوّرى و مصفّيسى و نفسلرينڭ مربّيسى و مزكّيسى و روحلرينڭ مدارِ إنكشافى و معدنِ ترقّياتى اولماسى جهتيله مِثلى اولاماز و اولامامش.
— 149 —
هم ديننده بولونان بتون عباداتڭ بتون أنواعنده أڭ ايلرى اولماسى و هركسدن زياده تقواده بولونماسى و اللّٰهدن قورقماسى و فوق العاده دائمى مجاهدات و دغدغهلر ايچنده، تام تامنه عبوديتڭ أڭ اينجه أسرارينه قدر مراعات ايتمهسى و هيچ كيمسهيى تقليد ايتميهرك و تام معناسيله و مبتديانه فقط أڭ مكمّل اولارق، هم إبتدا و إنتهايى برلشديرهرك ياپماسى؛ ألبته مِثلى گورولمز و گورولمهمش.
هم بيڭلر دعا و مناجاتلرندن جوشن الكبير ايله، اويله بر معرفتِ ربّانيه ايله، اويله بر درجهده ربّنى توصيف ايدييور كه؛ او زماندن بَرى گلن أهلِ معرفت و أهلِ ولايت، تلاحقِ أفكار ايله برابر، نه او مرتبهِٔ معرفته و نه ده او درجهِٔ توصيفه يتيشهمهملرى گوسترييور كه، دعاده دخى اونڭ مِثلى يوقدر. رسالهِٔ مناجاتڭ باشنده، جوشن الكبيرڭ طقسان طوقوز فقرهسندن بر فقرهسنڭ قيصهجق بر مئالنڭ بيان ايديلديگى يره باقان آدم، جوشنڭ دخى مِثلى يوقدر دييهجك.
هم تبليغِ رسالتده و ناسى حقّه دعوتده او درجه متانت و ثبات و جسارت گوسترمش كه؛ بيوك دولتلر و بيوك دينلر، حتّى قوم و قبيلهسى و عموجهسى اوڭا شدّتلى عداوت ايتدكلرى حالده، ذرّه مقدار بر أثرِ تردّد، بر تلاش، بر قورقاقلق گوسترمهمسى و تك باشيله بتون دنيايه ميدان اوقوماسى و باشه ده چيقارمسى و إسلاميتى دنيانڭ باشنه گچيرمسى إثبات ايدر كه؛ تبليغ و دعوتده دخى مِثلى اولمامش و اولاماز.
هم ايمانده، اويله فوق العاده بر قوّت و خارقه بر يقين و معجزانه بر إنكشاف و جهانى ايشيقلانديران بر علوى إعتقاد طاشيمش كه؛ او زمانڭ حكمرانى اولان بتون أفكارى و عقيدهلرى و حكمانڭ حكمتلرى و روحانى رئيسلرڭ علملرى اوڭا معارض و مخالف و منكِر اولدقلرى حالده؛ اونڭ نه يقيننه، نه إعتقادينه، نه إعتمادينه، نه إطمئناننه هيچ بر شبهه، هيچ بر تردّد، هيچ بر ضعف، هيچ بر وسوسه ويرمهمسى و معنوياتده و مراتبِ ايمانيهده ترقّى ايدن باشده صحابهلر و بتون أهلِ ولايت،
— 150 —
اونڭ هر وقت مرتبهِٔ ايمانندن فيض آلمالرى و اونى أڭ يوكسك درجهده بولمالرى، بِالبداهه گوسترر كه؛ ايمانى دخى أمثالسزدر.
ايشته بويله أمثالسز بر شريعت و مِثلسز بر إسلاميت و خارقه بر عبوديت و فوق العاده بر دعا و جهانپسندانه بر دعوت و معجزانه بر ايمان صاحبنده، ألبته هيچ بر جهتله يالان اولاماز و آلداتماز دييه آڭلادى و عقلى دخى تصديق ايتدى.
دردنجيسى:أنبيالرڭ (عليهم السلام) إجماعى، ناصلكه وجود و وحدانيتِ إلٰهيهيه غايت قوّتلى بر دليلدر؛ اويله ده، بو ذاتڭ (عصم) طوغريلغنه و رسالتنه غايت صاغلام بر شهادتدر. چونكه أنبيا عليهم السلامڭ طوغريلقلرينه و پيغمبر اولمالرينه مدار اولان نه قدر قدسى صفتلر و معجزهلر و وظيفهلر وارسه؛ او ذاتده (عصم) أڭ ايلريده اولديغى تاريخجه مصدّقدر. ديمك اونلر، ناصلكه لسانِ قال ايله؛ تورات، إنجيل، زبور و صحفلرنده بو ذاتڭ (عصم) گلهجگنى خبر ويروب إنسانلره بشارت ويرمشلر كه، كتبِ مقدّسهنڭ او بشارتلى إشاراتندن يگرميدن فضله و پك ظاهر بر قسمى، اون طوقوزنجى مكتوبده گوزلجه بيان و إثبات ايديلمش. اويله ده، لسانِ حاللريله، يعنى نبوّتلريله و معجزهلريله؛ كندى مسلكلرنده و وظيفهلرنده أڭ ايلرى و أڭ مكمّل اولان بو ذاتى تصديق ايدوب، دعواسنى إمضا ايدييورلر. و لسانِ قال و إجماع ايله وحدانيته دلالت ايتدكلرى گبى، لسانِ حال ايله و إتّفاق ايله ده بو ذاتڭ صادقيتنه شهادت ايدييورلر دييه آڭلادى.
بشنجيسى:بو ذاتڭ دستورلريله و تربيهسى و تبعيتيله و آرقهسندن گيتمهلريله حقّه، حقيقته، كمالاته، كراماته، كشفياته، مشاهداته يتيشن بيڭلرجه أوليا وحدانيته دلالت ايتدكلرى گبى؛ استادلرى اولان بو ذاتڭ صادقيتنه و رسالتنه، إجماع و إتّفاقله شهادت ايدييورلر. و عالمِ غيبدن ويرديگى خبرلرڭ
— 151 —
بر قسمنى نورِ ولايتله مشاهده ايتمهلرى و عمومنى نورِ ايمان ايله يا علم اليقين ويا عين اليقين ويا حقّ اليقين صورتنده إعتقاد و تصديق ايتمهلرى؛ استادلرى اولان بو ذاتڭ درجهِٔ حقّانيت و صادقيتنى گونش گبى گوسترديگنى گوردى.
آلتنجيسى:بو ذاتڭ أمّيلگيله برابر گتيرديگى حقائقِ قدسيه و إختراع ايتديگى علومِ عاليه و كشف ايتديگى معرفتِ إلٰهيهنڭ درسيله و تعليميله، مرتبهِٔ علميهده أڭ يوكسك مقامه يتيشن ميليونلر أصفياءِ مدقّقين و صدّيقينِ محقّقين و داهى حكماءِ مؤمنين، بو ذاتڭ اُسّ الأساس دعواسى اولان وحدانيتى، قوّتلى برهانلريله بِالإتّفاق إثبات و تصديق ايتدكلرى گبى؛ بو معلّمِ أكبرڭ و بو استادِ أعظمڭ حقّانيتنه و سوزلرينڭ حقيقت اولديغنه إتّفاقله شهادتلرى، گوندوز گبى بر حجّتِ رسالتى و صادقيتيدر. مثلا: رسالهِٔ نور، يوز پارچهسيله، بو ذاتڭ صادقيتنڭ بر تك برهانيدر.
يدنجيسى:آل و أصحاب نامنده و نوعِ بشرڭ أنبيادن صوڭره فراست و درايت و كمالاتله أڭ مشهورى و أڭ محترم و أڭ نامدارى و أڭ ديندار و كسكين نظرلى طائفهِٔ عظيمهسى؛ كمالِ مراق ايله و غايت دقّت و نهايت جدّيتله، بو ذاتڭ بتون گيزلى و آشكار حاللرينى و فكرلرينى و وضعيتلرينى تحرّى و تفتيش و تدقيق ايتمهلرى نتيجهسنده؛ بو ذاتڭ دنياده أڭ صادق و أڭ يوكسك و أڭ حقلى و حقيقتلى اولديغنه إتّفاق ايله و إجماع ايله صارصيلماز تصديقلرى و قوّتلى ايمانلرى، گونشڭ ضياسنه دلالت ايدن گوندوز گبى بر دليلدر، دييه آڭلادى.
سكزنجيسى:بو كائنات، ناصلكه كندينى ايجاد و إداره و ترتيب ايدن و تصوير و تقدير و تدبير ايله بر سراى گبى، بر كتاب گبى، بر سرگى گبى، بر تماشاگاه گبى تصرّف ايدن صانعنه و كاتبنه و نقّاشنه دلالت ايدر. اويله ده؛ كائناتڭ خلقتندهكى مقاصدِ إلٰهيهيى بيلهجك و بيلديرهجك و تحوّلاتندهكى ربّانى حكمتلرينى تعليم ايدهجك و وظيفهدارانه حركاتندهكى نتيجهلرى درس ويرهجك و
— 152 —
ماهيتندهكى قيمتنى و ايچندهكى موجوداتڭ كمالاتنى إعلان ايدهجك و او كتابِ كبيرڭ معنالرينى إفاده ايدهجك بر يوكسك دلّال، بر طوغرى كشّاف، بر محقّق استاد، بر صادق معلّم ايستديگى و إقتضا ايتديگى و هر حالده بولونماسنه دلالت ايتديگى جهتيله، ألبته بو وظيفهلرى هركسدن زياده ياپان بو ذاتڭ حقّانيتنه و بو كائنات خالقنڭ أڭ يوكسك و صادق بر مأمورى اولديغنه شهادت ايتديگنى بيلدى.
طوقوزنجيسى:مادام بو صنعتلى و حكمتلى مصنوعاتيله كندى هنرلرينى و صنعتكارلغنڭ كمالاتنى تشهير ايتمك و بو سوسلى، زينتلى نهايتسز مخلوقاتيله كندينى طانيتديرمق و سَوْديرمك و بو لذّتلى و قيمتلى حسابسز نعمتلريله كندينه تشكّر و حمد ايتديرمك و بو شفقتلى و حمايتلى عمومى تربيه و إعاشه ايله، حتّى آغزلرڭ أڭ اينجه ذوقلرينى و إشتهالرڭ هر نوعنى تطمين ايدهجك بر صورتده إحضار ايديلن ربّانى إطعاملر و ضيافتلرله، كندى ربوبيتنه قارشى منّتدارانه و متشكّرانه و پرستشكارانه عبادت ايتديرمك و موسملرڭ تبديلى و گيجه گوندوزڭ تحويلى و إختلافى گبى، عظمتلى و حشمتلى تصرّفات و إجراآت و دهشتلى و حكمتلى فعاليت و خلّاقيت ايله، كندى الوهيتنى إظهار ايدهرك، او الوهيتنه قارشى ايمان و تسليم و إنقياد و إطاعت ايتديرمك و هر وقت اييلگى و اييلرى حمايه، فنالغى و فنالرى إزاله و سماوى طوقاتلرله ظالملرى و يالانجيلرى إمحا ايتمك جهتيله، حقّانيت و عدالتنى گوسترمك ايستهين پرده آرقهسنده بريسى وار. ألبته و هر حالده، او غيبى ذاتڭ ياننده أڭ سَوْگيلى مخلوقى و أڭ طوغرى عبدى و اونڭ مذكور مقصدلرينه تام خدمت ايدهرك، خلقتِ كائناتڭ طلسمنى و معمّاسنى حلّ و كشف ايدن و دائما او خالقنڭ نامنه حركت ايدن و اوندن إستمداد ايدن و موفّقيت ايستهين و اونڭ طرفندن إمداده و توفيقه مظهر اولان و محمّدِ قُريشى دينيلن بو ذات اولاجق (عصم).
— 153 —
هم عقلنه ديدى: مادام بو مذكور طوقوز حقيقتلر بو ذاتڭ صدقنه شهادت ايدرلر؛ ألبته بو آدم، بنى آدمڭ مدارِ شرفى و بو عالمڭ مدارِ إفتخاريدر. و اوڭا "فخرِ عالم" و "شرفِ بنى آدم" دينيلمهسى پك لايقدر و اونڭ ألنده بولونان فرمانِ رحمٰن اولان قرآنِ معجز البيانڭ حشمتِ سلطنتِ معنويهسنڭ نصفِ أرضى إستيلاسى و شخصى كمالاتى و يوكسك خصلتلرى گوسترييور كه؛ بو عالمده أڭ مهمّ ذات بودر، خالقمز حقّنده أڭ مهمّ سوز اونڭدر.
ايشته گل باق! بو خارقه ذاتڭ يوزر ظاهر و باهر قطعى معجزهلرينڭ قوّتنه و دينندهكى بيڭلر عالى و أساسلى حقيقتلرينه إستنادًا، بتون دعوالرينڭ أساسى و بتون حياتنڭ غايهسى؛ واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه و صفاتنه و أسماسنه دلالت و شهادت و او واجب الوجودى إثبات و إعلان و إعلام ايتمكدر.
ديمك بو كائناتڭ معنوى گونشى و خالقمزڭ أڭ پارلاق بر برهانى بو حبيب اللّٰه دينيلن ذاتدر كه؛ اونڭ شهادتنى تأييد و تصديق و إمضا ايدن آلدانماز و آلداتماز اوچ بيوك إجماع وار:
برنجيسى:"أگر پردهِٔ غيب آچيلسه يقينم زيادهلشميهجك" ديين إمامِ على (رضى اللّٰه عنه) و يرده ايكن عرشِ أعظمى و إسرافيلڭ عظمتِ هيكلنى تماشا ايدن غوثِ أعظم (قس) گبى كسكين نظر و غيببين گوزلرى بولونان بيڭلر أقطاب و أولياءِ عظيمهيى جامع و آلِ محمّد ناميله شهرتشعارِ عالم اولان جماعتِ نورانيهنڭ إجماع ايله تصديقلريدر.
ايكنجيسى:بدوى بر قوم و اُمّى بر محيطده، حياتِ إجتماعيهدن و أفكارِ سياسيهدن خالى و كتابسز و فترت عصرينڭ قراڭلقلرنده بولونان و پك آز بر زمانده أڭ مدنى و معلوماتلى و حياتِ إجتماعيهده و سياسيهده أڭ ايلرى اولان ملّتلره و حكومتلره استاد و رهبر و ديپلومات و حاكمِ عادل اولارق، شرقدن غربه قدر
— 154 —
جهانپسندانه إداره ايدن و "صحابه" ناميله دنياده نامدار اولان جماعتِ مشهورهنڭ إتّفاقله جان و ماللرينى، پدر و عشيرتلرينى فدا ايتديرن بر قوّتلى ايمانله تصديقلريدر.
اوچنجيسى:هر عصرده بيڭلرله أفرادى بولونان و هر فنده داهيانه ايلرى گيدن و مختلف مسلكلرده چاليشان، اُمّتنده يتيشن حدسز محقّق و متبحّر علماسنڭ جماعتِ عظماسنڭ توافقله و علم اليقين درجهسنده تصديقلريدر.
ديمك بو ذاتڭ وحدانيته شهادتى شخصى و جزئى دگل، بلكه عمومى و كلّى و صارصيلماز و بتون شيطانلر طوپلانسه قارشيسنه هيچ بر جهتله چيقاماز بر شهادتدر دييه حكم ايتدى. ايشته عصرِ سعادتده عقليله برابر سياحت ايدن دنيا مسافرى و حيات يولجيسنڭ، او مدرسهِٔ نورانيهدن آلديغى درسه قيصه بر إشارت اولارق،برنجى مقامڭ اون آلتنجى مرتبهسندهبويله:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ فَخْرُ الْعَالَمِ وَ شَرَفُ نَوْعِ بَنِى اٰدَمَ بِعَظَمَةِ سَلْطَنَةِ قُرْاٰنِهِ وَ حَشْمَةِ وُسْعَةِ دِينِهِ وَ كَثْرَةِ كَمَالَاتِهِ وَ عُلْوِيَّةِ اَخْلَاقِهِ حَتّٰى بِتَصْدِيقِ اَعْدَائِهِ وَ كَذَا شَهِدَ وَ بَرْهَنَ بِقُوَّةِ مِاٰتِ مُعْجِزَاتِهِ الظَّاهِرَةِ الْبَاهِرَةِ الْمُصَدِّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ وَ بِقُوَّةِ اٰلَافِ حَقَائِقِ دِينِهِ السَّاطِعَةِ الْقَاطِعَةِ بِاِجْمَاعِ اٰلِهِ ذَوِى الْاَنْوَارِ وَ بِاِتِّفَاقِ اَصْحَابِهِ ذَوِى الْاَبْصَارِ وَ بِتَوَافُقِ مُحَقِّقِى اُمَّتِهِ ذَوِى الْبَرَاهِينِ وَ الْبَصَائِرِ النَّوَّارَةِ
دينيلمشدر.
— 155 —
صوڭره، بو دنياده حياتڭ غايهسى و حياتڭ حياتى ايمان اولديغنى بيلن بو يورولماز و طوق اولماز يولجى، كندى قلبنه ديدى كه: "آراديغمز ذاتڭ سوزى و كلامى دينيلن بو دنياده أڭ مشهور و أڭ پارلاق و أڭ حاكم و اوڭا تسليم اولميان هركسه، هر عصرده ميدان اوقويان قرآنِ معجز البيان نامندهكى كتابه مراجعت ايدوب، او نه دييور، بيلهلم. فقط أڭ أوّل، بو كتاب بزم خالقمزڭ كتابى اولديغنى إثبات ايتمك لازمدر، دييه تحرّىيه باشلادى.
بو سيّاح بو زمانده بولونديغى مناسبتيله أڭ أوّل معنوى إعجازِ قرآنيهنڭ لمعهلرى اولان رسالهِٔ النوره باقدى و اونڭ يوز اوتوز رسالهلرى، آياتِ فرقانيهنڭ نكتهلرى و ايشيقلرى و أساسلى تفسيرلرى اولديغنى گوردى. و رسالهِٔ النور، بو قدر معنّد و ملحد بر عصرده هر طرفه حقائقِ قرآنيهيى مجاهدانه نشر ايتديگى حالده، قارشيسنه كيمسه چيقامديغندن إثبات ايدر كه؛ اونڭ استادى و منبعى و مرجعى و گونشى اولان قرآن سماويدر، بشر كلامى دگلدر. حتّى رسائل النورڭ يوزر حجّتلرندن بر تك حجّتِ قرآنيهسى اولان يگرمى بشنجى سوز ايله اون طوقوزنجى مكتوبڭ آخرى، قرآنڭ قرق وجهله معجزه اولديغنى اويله إثبات ايتمش كه؛ كيم گورمشسه دگل تنقيد و إعتراض ايتمك، بلكه إثباتلرينه حيران اولمش، تقدير ايدهرك چوق ثنا ايتمش. قرآنڭ وجهِ إعجازينى و حق كلام اللّٰه اولديغنى إثبات ايتمك جهتنى رسالة النوره حواله ايدهرك يالڭز بر قيصه إشارتله بيوكلگنى گوسترن بر قاچ نقطهيه دقّت ايتدى:
برنجى نقطه:ناصلكه قرآن بتون معجزاتيله و حقّانيتنه دليل اولان بتون حقائقيله، محمّد عليه الصلاة والسلامڭ بر معجزهسيدر. اويله ده محمّد عليه الصلاة والسلام ده، بتون معجزاتيله و دلائلِ نبوّتيله و كمالاتِ علميهسيله قرآنڭ بر معجزهسيدر و قرآن كلام اللّٰه اولديغنه بر حجّتِ قاطعهسيدر.
— 156 —
ايكنجى نقطه:قرآن، بو دنياده اويله نورانى و سعادتلى و حقيقتلى بر صورتده بر تبديلِ حياتِ إجتماعيه ايله برابر، إنسانلرڭ هم نفسلرنده، هم قلبلرنده، هم روحلرنده، هم عقللرنده، هم حياتِ شخصيهلرنده، هم حياتِ إجتماعيهلرنده، هم حياتِ سياسيهلرنده اويله بر إنقلاب ياپمش و إدامه ايتمش و إداره ايتمش كه؛ اون درت عصر مدّتنده، هر دقيقهده، آلتى بيڭ آلتى يوز آلتمش آلتى آيتلرى، كمالِ إحترامله، هيچ اولمازسه يوز ميليوندن زياده إنسانلرڭ ديللريله اوقونويور و إنسانلرى تربيه و نفسلرينى تزكيه و قلبلرينى تصفيه ايدييور. روحلره إنكشاف و ترقّى و عقللره إستقامت و نور و حياته حيات و سعادت ويرييور. ألبته بويله بر كتابڭ مِثلى يوقدر، خارقهدر، فوق العادهدر، معجزهدر.
اوچنجى نقطه:قرآن، او عصردن تا شيمدىيه قدر اويله بر بلاغت گوسترمش كه، كعبهنڭ ديوارنده آلتون ايله يازيلان أڭ مشهور أديبلرڭ "معلّقاتِ سبعه" ناميله شهرتشعار قصيدهلرينى او درجهيه اينديردى كه، لبيدڭ قيزى، باباسنڭ قصيدهسنى كعبهدن اينديرركن ديمش: "آياته قارشى بونڭ قيمتى قالمادى."
هم بدوى بر أديب: فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ آيتى اوقونوركن ايشيتديگى وقت سجدهيه قپانمش. اوڭا ديمشلر: "سن مسلمان مى اولدڭ؟" او ديمش: "خاير، بن بو آيتڭ بلاغتنه سجده ايتدم."
هم علمِ بلاغتڭ داهيلرندن عبد القاهرِ جُرجانى و سكّاكى و زمخشرى گبى بيڭلرله داهى إماملر و متفنّن أديبلر إجماع و إتّفاقله قرار ويرمشلر كه: "قرآنڭ بلاغتى، طاقتِ بشرڭ فوقندهدر، يتيشيلمز."
هم او زماندن بَرى متماديًا ميدانِ معارضهيه دعوت ايدوب، مغرور و أنانيتلى أديبلرڭ و بليغلرڭ طمارلرينه طوقونديروب، غرورلرينى قيرهجق بر طرزده دير: "يا بر
— 157 —
تك سورهنڭ مِثلنى گتيريڭز وياخود دنياده و آخرتده هلاكت و ذلّتى قبول ايديڭز." دييه إعلان ايتديگى حالده او عصرڭ معنّد بليغلرى بر تك سورهنڭ مِثلنى گتيرمكله قيصه بر يول اولان معارضهيى بيراقوب، اوزون اولان، جان و ماللرينى تهلكهيه آتان محاربه يولنى إختيار ايتمهلرى إثبات ايدر كه، او قيصه يولده گيتمك ممكن دگلدر.
هم قرآنڭ دوستلرى، قرآنه بڭزهمك و تقليد ايتمك شوقيله و دشمنلرى دخى قرآنه مقابله و تنقيد ايتمك سَوقيله او وقتدن بَرى يازدقلرى و يازيلان و تلاحقِ أفكار ايله ترقّى ايدن ميليونلرله عربى كتابلر اورتهده گزييور. هيچ بريسنڭ اوڭا يتيشهمديگنى، حتّى أڭ عادى آدم دخى ديڭلهسه، ألبته دييهجك: "بو قرآن، بونلره بڭزهمز و اونلرڭ مرتبهسنده دگل." يا اونلرڭ آلتنده ويا عمومنڭ فوقنده اولاجق. عمومنڭ آلتنده اولديغنى دنياده هيچ بر فرد، هيچ بر كافر، حتّى هيچ بر أحمق دييهمز. ديمك مرتبهِٔ بلاغتى عمومڭ فوقندهدر.
حتّى بر آدم سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ آيتنى اوقودى. ديدى كه: "بو آيتڭ خارقه تلقّى ايديلن بلاغتنى گورهمييورم." اوڭا دينيلدى: "سن دخى بو سيّاح گبى او زمانه گيت، اوراده ديڭله." او ده كندينى قرآندن أوّل اوراده تخيّل ايدركن گوردى كه: موجوداتِ عالم پريشان، قراڭلق، جامد و شعورسز و وظيفهسز اولارق خالى، حدسز، حدودسز بر فضاده؛ قرارسز، فانى بر دنياده بولونويورلر. بردن قرآنڭ لسانندن بو آيتى ديڭلركن گوردى: بو آيت، كائنات اوستنده، دنيانڭ يوزنده اويله بر پرده آچدى و ايشيقلانديردى كه، بو أزلى نطق و بو سرمدى فرمان عصرلر صيرهلرنده ديزيلن ذىشعورلره درس ويروب گوسترييور كه؛ بو كائنات بر جامعِ كبير حكمنده، باشده سماوات و أرض اولارق عموم مخلوقاتى حياتدارانه ذكر و تسبيحده و وظيفه باشنده جوش و خروشله
— 158 —
مسعودانه و ممنونانه بر وضعيتده بولونديرييور، دييه مشاهده ايتدى و بو آيتڭ درجهِٔ بلاغتنى ذوق ايدهرك سائر آيتلرى بوڭا قياسله قرآنڭ زمزمهِٔ بلاغتى أرضڭ نصفنى و نوعِ بشرڭ خُمسنى إستيلا ايدهرك حشمتِ سلطنتى كمالِ إحترامله اون درت عصر بِلا فاصله إدامه ايتديگنڭ بيڭلر حكمتلرندن بر حكمتنى آڭلادى.
دردنجى نقطه:قرآن، اويله حقيقتلى بر حلاوت گوسترمش كه، أڭ طاتلى بر شيدن دخى اوصانديران چوق تكرار، قرآنى تلاوت ايدنلر ايچون دگل اوصانديرمق، بلكه قلبى چورومهمش و ذوقى بوزولمهمش آدملره تكرارِ تلاوتى حلاوتنى زيادهلشديرديگى، أسكى زماندن بَرى هركسجه مسلّم اولوب ضربِ مَثل حكمنه گچمش. هم اويله بر تازهلك و گنجلك و شبابت و غرابت گوسترمش كه، اون درت عصر ياشاديغى و هركسڭ ألنه قولايجه گيرديگى حالده، شيمدى نازل اولمش گبى تازهلگنى محافظه ايدييور. هر عصر، كندينه خطاب ايدييور گبى بر گنجلكده گورمش. هر طائفهِٔ علميه اوندن هر وقت إستفاده ايتمك ايچون كثرتله و مبذوليتله يانلرنده بولونديردقلرى و اُسلوبِ إفادهسنه إتّباع و إقتدا ايتدكلرى حالده، او اُسلوبندهكى و طرزِ بيانندهكى غرابتنى عينًا محافظه ايدييور.
بشنجيسى:قرآنڭ بر جناحى ماضيده، بر جناحى مستقبلده، كوكى و بر قنادى أسكى پيغمبرلرڭ إتّفاقلى حقيقتلرى اولديغى و بو اونلرى تصديق و تأييد ايتديگى و اونلر دخى توافقڭ لسانِ حاليله بونى تصديق ايتدكلرى گبى، اويله ده: أوليا و أصفيا گبى اوندن حيات آلان ثمرهلرى و حياتدار تكمّللريله، شجرهِٔ مباركهلرينڭ حياتدار، فيضدار و حقيقتمدار اولديغنه دلالت ايدن و ايكنجى قنادينڭ حمايهسى آلتنده يتيشن و ياشايان ولايتڭ بتون حق طريقتلرى و إسلاميتڭ بتون حقيقتلى علملرى، قرآنڭ عينِ حق و مجمعِ حقائق و جامعيتده مِثلسز بر خارقه اولديغنه شهادت ايدر.
— 159 —
آلتنجيسى:قرآنڭ آلتى جهتى نورانيدر، صدق و حقّانيتنى گوسترر. أوت آلتنده حجّت و برهان ديركلرى، اوستنده سكّهِٔ إعجاز لمعهلرى، اوڭنده و هدفنده سعادتِ داريْن هديهلرى، آرقهسنده نقطهِٔ إستنادى وحىِ سماوى حقيقتلرى، صاغنده حدسز عقولِ مستقيمهنڭ دليللرله تصديقلرى، صولنده سليم قلبلرڭ و تميز وجدانلرڭ جدّى إطمئنانلرى و صميمى إنجذابلرى و تسليملرى؛ قرآنڭ فوق العاده، خارقه، متين و هجوم ايديلمز بر قلعهِٔ سماويهِٔ أرضيه اولديغنى إثبات ايتدكلرى گبى، آلتى مقامدن دخى اونڭ عينِ حق و صادق اولديغنه و بشرڭ كلامى اولماديغنه، هم ياڭليش اولماديغنه إمضا ايدن، باشده بو كائناتده دائما گوزللگى إظهار، اييلگى و طوغريلغى حمايه و ساختهكارلرى و مفتريلرى إمحا و إزاله ايتمك عادتنى بر دستورِ فعاليت إتّخاذ ايدن بو كائناتڭ متصرّفى، او قرآنه عالمده أڭ مقبول، أڭ يوكسك، أڭ حاكمانه بر مقامِ حرمت و بر مرتبهِٔ موفّقيت ويرمسيله اونى تصديق و إمضا ايتديگى گبى، إسلاميتڭ منبعى و قرآنڭ ترجمانى اولان ذاتڭ (عليه الصلاة والسلام) هركسدن زياده اوڭا إعتقاد و إحترامى و نزولى زماننده اويقو گبى بر وضعيتِ نائمانهده بولونماسى و سائر كلاملرى اوڭا يتيشهمهمسى و بر درجه بڭزهمهمسى و اُمّيتيله برابر گيتمش و گلهجك حقيقى حادثاتِ كونيهيى، غيبيانه قرآن ايله تردّدسز و إطمئنان ايله بيان ايتمهسى و چوق دقّتلى گوزلرڭ نظرى آلتنده هيچ بر حيله، هيچ بر ياڭليش وضعيتى گورولمهين او ترجمانڭ، بتون قوّتيله قرآنڭ هر بر حكمنه ايمان ايدوب تصديق ايتمهسى و هيچ بر شى اونى صارصمهمسى؛ قرآن سماوى، حقّانيتلى و كندى خالقِ رحيمنڭ مبارك كلامى اولديغنى إمضا ايدييور.
هم نوعِ إنسانڭ خُمسى، بلكه قسمِ أعظمى، گوز اوڭنده اوڭا منجذبانه و ديندارانه إرتباطى و حقيقتپرستانه و مشتاقانه قولاق ويرمهسى و چوق أمارهلرڭ و واقعهلرڭ و كشفياتڭ شهادتيله، جنّ و مَلك و روحانيلرڭ دخى، تلاوتى وقتنده
— 160 —
پروانه گبى حقپرستانه أطرافنده طوپلانماسى، قرآنڭ كائناتجه مقبوليتنه و أڭ يوكسك بر مقامده بولونديغنه بر إمضادر.
هم نوعِ بشرڭ عموم طبقهلرى، أڭ غبى و عاميدن طوت، تا أڭ ذكى و عالمه قدر هر بريسى، قرآنڭ درسندن تام حصّه آلمالرى و أڭ درين حقيقتلرى فهم ايتمهلرى و يوزلرله فن و علومِ إسلاميهنڭ و بِالخاصّه شريعتِ كبرانڭ بيوك مجتهدلرى و اصول الدين و علمِ كلامڭ داهى محقّقلرى گبى، هر طائفه كندى علملرينه عائد بتون حاجاتنى و جوابلرينى قرآندن إستخراج ايتمهلرى، قرآن منبعِ حق و معدنِ حقيقت اولديغنه بر إمضادر.
هم أدبياتجه أڭ ايلرى بولونان عرب أديبلرى، (إسلاميته گيرمهينلر) شيمدىيه قدر معارضهيه پك چوق محتاج اولدقلرى حالده قرآنڭ إعجازندن يدى بيوك وجهى واركن، يالڭز بر تك وجهى اولان بلاغتنڭ، (تك بر سورهنڭ) مِثلنى گتيرمكدن إستنكافلرى و شيمدىيه قدر گلن و معارضه ايله شهرت قزانمق ايستهين مشهور بليغلرڭ و داهى عالملرڭ اونڭ هيچ بر وجهِ إعجازينه قارشى چيقامهملرى و عاجزانه سكوت ايتمهلرى؛ قرآن معجزه و طاقتِ بشرڭ فوقنده اولديغنه بر إمضادر.
أوت بر كلام "كيمدن گلمش و كيمه گلمش و نه ايچون؟" دينيلمهسيله قيمتى و علويتى و بلاغتى تظاهر ايتمهسى نقطهسندن، قرآنڭ مِثلى اولاماز و اوڭا يتيشيلهمز. چونكه قرآن، بتون عالملرڭ ربّى و خالقنڭ خطابى و قونوشماسى و هيچ بر جهتده تقليدى و تصنّعى إحساس ايدهجك بر أماره بولونميان بر مكالمهسى و بتون إنسانلرڭ بلكه بتون مخلوقاتڭ نامنه مبعوث و نوعِ بشرڭ أڭ مشهور و نامدار مخاطبى بولونان و او مخاطبڭ قوّت و وسعتِ ايمانى، قوجه إسلاميتى ترشّح ايدوب صاحبنى قاب قوسَيْن مقامنه چيقارهرق مخاطبِ صمدانيهيه مظهريتله نزول ايدن و سعادتِ داريْنه دائر و خلقتِ كائناتڭ نتيجهلرينه و اوندهكى ربّانى
— 161 —
مقصدلره عائد مسائلى و او مخاطبڭ بتون حقائقِ إسلاميهيى طاشييان أڭ يوكسك و أڭ گنيش اولان ايماننى بيان و ايضاح ايدن و قوجه كائناتڭ بر خريطه، بر ساعت، بر خانه گبى هر طرفنى گوستروب چويروب، اونلرى ياپان صنعتكارى طوريله إفاده و تعليم ايدن قرآنِ معجز البيانڭ ألبته مِثلنى گتيرمك ممكن دگلدر و درجهِٔ إعجازينه يتيشيلمز.
هم، قرآنى تفسير ايدن و بر قسمى اوتوز قرق حتّى يتمش جلد اولارق برر تفسير يازان يوكسك ذكالى مدقّق بيڭلرله متفنّن علمانڭ، سندلرى و دليللريله بيان ايتدكلرى قرآندهكى حدسز مزيتلرى و نكتهلرى و خاصيتلرى و سرلرى و عالى معنالرى و امورِ غيبيهنڭ هر نوعندن كثرتلى غيبى إخبارلرى إظهار و إثبات ايتمهلرى و بِالخاصّه رسالهِٔ نورڭ يوز اوتوز كتابنڭ هر برى قرآنڭ بر مزيتنى، بر نكتهسنى قطعى برهانلرله إثبات ايتمهسى و بِالخاصّه معجزاتِ قرآنيه رسالهسى؛ شمندوفر و طيّاره گبى مدنيتڭ خارقهلرندن چوق شيلرى قرآندن إستخراج ايدن يگرمنجى سوزڭ ايكنجى مقامى و رسالهِٔ نوره و ألكتريقه إشارت ايدن آيتلرڭ إشاراتنى بيلديرن إشاراتِ قرآنيه نامندهكى برنجى شعاع و حروفِ قرآنيه نه قدر منتظم، أسرارلى و معنالى اولديغنى گوسترن رموزاتِ ثمانيه نامندهكى سكز كوچك رسالهلر و سورهِٔ فتحڭ آخركى آيتى بش وجهله إخبارِ غيبى جهتنده معجزهلگنى إثبات ايدن كوچك بر رساله گبى رسالهِٔ نورڭ هر بر جزئى، قرآنڭ بر حقيقتنى، بر نورينى إظهار ايتمهسى؛ قرآنڭ مِثلى اولماديغنه و معجزه و خارقه اولديغنه و بو عالمِ شهادتده عالمِ غيبڭ لسانى و بر علّام الغيوبڭ كلامى بولونديغنه بر إمضادر.
ايشته آلتى نقطهده و آلتى جهتده و آلتى مقامده إشارت ايديلن، قرآنڭ مذكور مزيتلرى و خاصيتلرى ايچوندر كه؛ حشمتلى حاكميتِ نورانيهسى و عظمتلى سلطنتِ قدسيهسى، عصرلرڭ يوزلرينى ايشيقلانديرهرق زمين يوزينى
— 162 —
دخى بيڭ اوچ يوز سنه تنوير ايدهرك كمالِ إحترامله دوام ايتمهسى، هم او خاصيتلرى ايچوندر كه، قرآنڭ هر بر حرفى، هيچ اولمازسه اون ثوابى و اون حسنهسى اولماسى و اون ميوهِٔ باقى ويرمهسى، حتّى بر قسم آياتڭ و سورهلرڭ هر بر حرفى، يوز و بيڭ و داها زياده ميوه ويرمهسى و مبارك وقتلرده هر حرفڭ نورى و ثوابى و قيمتى اوندن يوزلره چيقماسى گبى قدسى إمتيازلرى قزانمش، دييه دنيا سيّاحى آڭلادى و قلبنه ديدى: ايشته بويله هر جهتله معجزاتلى بو قرآن؛ سورهلرينڭ إجماعيله و آياتنڭ إتّفاقيله و أسرار و أنوارينڭ توافقيله و ثمرات و آثارينڭ تطابقيله بر تك واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه و صفات و أسماسنه دليللر ايله إثبات صورتنده اويله شهادت ايتمش كه، بتون أهلِ ايمانڭ حدسز شهادتلرى، اونڭ شهادتندن ترشّح ايتمشلر.
ايشته بو يولجينڭ قرآندن آلديغى درسِ توحيد و ايمانه قيصه بر إشارت اولارقبرنجى مقامڭ اون يدنجى مرتبهسنده بويله:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ الْقُرْاٰنُ الْمُعْجِزُ الْبَيَانِ اَلْمَقْبُولُ الْمَرْغُوبُ لِاَجْنَاسِ الْمَلَكِ وَ الْاِنْسِ وَ الْجَانِّ اَلْمَقْرُوءُ كُلُّ اٰيَاتِهِ فِى كُلِّ دَقِيقَةٍ بِكَمَالِ الْاِحْتِرَامِ بِاَلْسِنَةِ مِاٰتِ مِلْيُونٍ مِنْ نَوْعِ الْاِنْسَانِ الدَّائِمُ سَلْطَنَتُهُ الْقُدْسِيَّةُ عَلٰى اَقْطَارِ الْاَرْضِ وَ الْاَكْوَانِ وَ عَلٰى وُجُوهِ الْاَعْصَارِ وَ الزَّمَانِ وَ الْجَارِى حَاكِمِيَّتُهُ الْمَعْنَوِيَّةُ النُّورَانِيَّةُ عَلٰى نِصْفِ الْاَرْضِ وَ خُمْسِ الْبَشَرِ فِى اَرْبَعَةَ عَشَرَ عَصْرًا بِكَمَالِ الْاِحْتِشَامِ.. وَ كَذَا شَهِدَ
— 163 —
وَ بَرْهَنَ بِاِجْمَاعِ سُوَرِهِ الْقُدْسِيَّةِ السَّمَاوِيَّةِ وَ بِاِتِّفَاقِ اٰيَاتِهِ النُّورَانِيَّةِ الْاِلٰهِيَّةِ وَ بِتَوَافُقِ اَسْرَارِهِ وَ اَنْوَارِهِ وَ بِتَطَابُقِ حَقَائِقِهِ وَ ثَمَرَاتِهِ وَ اٰثَارِهِ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ
دينيلمشدر.
صوڭره، بر فقير إنسانه دگل فانى و موقّت بر تارلايى، بر خانهيى، بلكه قوجه كائناتى و دنيا قدر بر ملكِ باقىيى قزانديران و بر فانى آدمه أبدى بر حياتڭ لوازماتنى بولديران و أجلڭ دار آغاجنى بكلهين بر بيچارهيى إعدامِ أبديدن قورتاران و سعادتِ سرمديهنڭ خزينهسنى آچان أڭ قيمتدار سرمايهِٔ إنسانيهنڭ ايمان اولديغنى بيلن مذكور مسافر و حيات يولجيسى، كندى نفسنه ديدى كه: "هايدى، ايلرى! ايمانڭ حدسز مرتبهلرندن بر مرتبه داها قزانمق ايچون كائناتڭ هيئتِ مجموعهسنه مراجعت ايدوب، او ده نه دييور، ديڭلهملىيز؛ أركانندن و أجزاسندن آلديغمز درسلرى تكميل و تنوير ايتملىيز." دييه، قرآندن آلديغى گنيش و إحاطهلى بر دوربين ايله باقدى، گوردى:
بو كائنات، او قدر معنيدار و منتظمدر كه؛ مجسّم بر كتابِ سبحانى و جسمانى بر قرآنِ ربّانى و مزيَّن بر سراىِ صمدانى و منتظم بر شهرِ رحمانى صورتنده گورونويور. او كتابڭ بتون سورهلرى، آيتلرى و كلماتلرى، حتّى حرفلرى و بابلرى و فصللرى و صحيفهلرى و سطرلرى.. عمومنڭ، هر وقت معنيدارانه محو و إثباتلرى و حكيمانه تغيير و تحويللرى؛ إجماع ايله، بر عليمِ كلّ شيئڭ و بر قديرِ كلّ شيئڭ و بر مصنّفڭ، هر شيده هر شيئى گورن و هر شيئڭ هر شى ايله مناسبتنى بيلن، رعايت ايدن بر نقّاشِ ذو الجلالڭ و بر كاتبِ ذو الكمالڭ وجودينى و موجوديتنى بِالبداهه إفاده ايتدكلرى گبى، بتون أركان و أنواعيله و أجزا و جزئياتيله و سكنهلرى و مشتملاتيله و واردات و مصارفاتيله و اونلرده مصلحتكارانه تبديللريله و
— 164 —
حكمتپرورانه تجديدلريله، بِالإتّفاق حدسز بر قدرت و نهايتسز بر حكمتله ايش گورن عالى بر اوستهنڭ و مِثلسز بر صانعڭ موجوديتنى و وحدتنى بيلديرييورلر. و كائناتڭ عظمتنه مناسب ايكى بيوك و گنيش حقيقتڭ شهادتلرى، كائناتڭ بو بيوك شهادتنى إثبات ايدييورلر:
برنجى حقيقت:اصول الدين و علمِ كلامڭ داهى علماسنڭ و حكماءِ إسلاميهنڭ گوردكلرى و حدسز برهانلرله إثبات ايتدكلرى "حدوث" و "إمكان" حقيقتلريدر. اونلر ديمشلر كه: "مادام عالمده و هر شيده تغيّر و تبدّل وار؛ ألبته فانيدر، حادثدر، قديم اولاماز. مادام حادثدر، ألبته اونى إحداث ايدن بر صانع وار. و مادام هر شيئڭ ذاتنده وجودى و عدمى، بر سبب بولونمازسه مساويدر؛ ألبته واجب و أزلى اولاماز. و مادام محال و باطل اولان دَور و تسلسل ايله بربرينى ايجاد ايتمك ممكن اولماديغى قطعى برهانلرله إثبات ايديلمش؛ ألبته اويله بر واجب الوجودڭ موجوديتى لازمدر كه، نظيرى ممتنع، مِثلى محال و بتون ماعداسى ممكن و ماسواسى مخلوقى اولاجق."
أوت حدوث حقيقتى كائناتى إستيلا ايتمش. چوغنى گوز گورويور، ديگر قسمنى عقل گورويور. چونكه گوزيمزڭ اوڭنده هر سنه گوز موسمنده اويله بر عالم وفات ايدر كه؛ هر بريسنڭ حدسز أفرادى بولونان و هر برى ذىحيات بر كائنات حكمنده اولان يوز بيڭ نوع نباتات و كوچوجك حيوانات، او عالم ايله برابر وفات ايدرلر. فقط او قدر إنتظام ايله بر وفاتدر كه؛ حشر و نشرلرينه مدار اولان و رحمت و حكمتڭ معجزهلرى، قدرت و علمڭ خارقهلرى بولونان چكردكلرى و تخملرى و يمورطهجقلرى بهارده يرلرنده بيراقوب، دفترِ أعماللرينى و گوردكلرى وظيفهلرڭ پروغراملرينى اونلرڭ أللرينه ويرهرك، حفيظِ ذو الجلالڭ حمايهسى آلتنده، حكمتنه أمانت ايدر؛ صوڭره وفات ايدرلر. و بهار موسمنده، حشرِ أعظمڭ يوز بيڭ مثالى
— 165 —
و نمونه و دليللرى حكمنده اولارق او وفات ايدن آغاجلر و كوكلر و بر قسم حيوانجقلر، عينًا إحيا و ديريلييورلر. و بر قسمنڭ دخى، كندى يرلرنده أمثاللرى و عينًا اونلره بڭزهينلرى ايجاد و إحيا اولونويور. و گچن بهارڭ موجوداتى، ايشلدكلرى عمللرڭ و وظيفهلرڭ صحيفهلرينى إعلانات گبى نشر ايدوب، وَ اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ آيتنڭ بر مثالنى گوسترييورلر.
هم هيئتِ مجموعه جهتنده، هر گوزده و هر بهارده بيوك بر عالم وفات ايدر و تازه بر عالم وجوده گلير. و او وفات و حدوث، او قدر منتظم جريان ايدييور و او وفات و حدوثده، غايت إنتظام و ميزانله او قدر نوعلرڭ وفياتلرى و حدوثلرى اولويور كه؛ گويا دنيا اويله بر مسافرخانهدر كه، ذىحيات كائناتلر اوڭا مسافر اولورلر و سيّاح عالملر و سيّار دنيالر اوڭا گليرلر، وظيفهلرينى گورورلر، گيدرلر. ايشته، بو دنياده بويله حياتدار دنيالرى و وظيفهدار كائناتلرى كمالِ علم و حكمت و ميزانله و موازنه و إنتظام و نظامله إحداث و ايجاد ايدوب ربّانى مقصدلرده و إلٰهى غايهلرده و رحمانى خدمتلرده قديرانه إستعمال و رحيمانه إستخدام ايدن بر ذاتِ ذو الجلالڭ وجوبِ وجودى و حدسز قدرتى و نهايتسز حكمتى، بِالبداهه گونش گبى، عقللره گورونويور. "حدوث" مسائلنى رسالهِٔ نوره و محقّقينِ كلاميهنڭ كتابلرينه حواله ايله او بحثى قپايورز.
امّا "إمكان" جهتى ايسه؛او ده كائناتى إستيلا و إحاطه ايتمش. چونكه گورويورز كه؛ هر شى، كلّى و جزئى بولونسون، بيوك و كوچك اولسون عرشدن فرشه، ذرّاتدن سيّاراته قدر هر موجود؛ مخصوص بر ذات و معيّن بر صورت و ممتاز بر شخصيت و خاص صفتلر و حكمتلى كيفيتلر و مصلحتلى جهازلر ايله دنيايه گوندريلييور. حالبوكه او مخصوص ذاته و او ماهيته، حدسز إمكانات ايچنده او خصوصيتى ويرمك.. هم صورتلر عددنجه إمكانلر و إحتماللر ايچنده او نقشلى و
— 166 —
فارقهلى و مناسب او معيّن صورتى گيديرمك.. هم همجنسندن اولان أشخاصڭ مقدارنجه إمكانلر ايچنده چالقانان او موجوده، او لايق شخصيتى إمتيازله تخصيص ايتمك.. هم صفتلرڭ نوعلرى و مرتبهلرى صاييسنجه إمكانلر و إحتماللر ايچنده شكلسز و متردّد بولونان او مصنوعه، او خاص و موافق، مصلحتلى صفتلرى يرلشديرمك.. هم حدسز يوللر و طرزلرده بولونماسى ممكن اولماسى نقطهسنده حدسز إمكانات و إحتمالات ايچنده متحيّر، سرگردان، هدفسز او مخلوقه، او حكمتلى كيفيتلرى و عنايتلى جهازلرى طاقمق و تجهيز ايتمك؛ ألبته كلّى و جزئى بتون ممكنات عددنجه و هر ممكنڭ مذكور ماهيت و هويت، هيئت و صورت، صفت و وضعيتنڭ إمكاناتى عددنجه تخصيص ايديجى، ترجيح ايديجى، تعيين ايديجى، إحداث ايديجى بر واجب الوجودڭ وجوبِ وجودينه و حدسز قدرتنه و نهايتسز حكمتنه و هيچ بر شى و هيچ بر شأن اوندن گيزلنمديگنه و هيچ بر شى اوڭا آغير گلمديگنه و أڭ بيوك بر شى أڭ كوچك بر شى گبى اوڭا قولاى گلديگنه و بر بهارى بر آغاج قدر و بر آغاجى بر چكردك قدر سهولتله ايجاد ايدهبيلديگنه إشارتلر و دلالتلر و شهادتلر، إمكان حقيقتندن چيقوب كائناتڭ بو بيوك شهادتنڭ بر قنادينى تشكيل ايدرلر. كائناتڭ شهادتنى، هر ايكى قنادى و ايكى حقيقتيله رسالهِٔ نور أجزالرى و بِالخاصّه يگرمى ايكنجى و اوتوز ايكنجى سوزلر و يگرمنجى و اوتوز اوچنجى مكتوبلر تماميله إثبات و ايضاح ايتدكلرندن اونلره حواله ايدهرك بو پك اوزون قصّهيى قيصه كسدك.
كائناتڭ هيئتِ مجموعهسندن گلن بيوك و كلّى شهادتڭ ايكنجى قنادينى إثبات ايدن:
ايكنجى حقيقت:بو متماديًا چالقانان إنقلابلر و تحوّلاتلر ايچنده وجودينى و خدمتنى و ذىحيات ايسه حياتنى محافظهيه و وظيفهسنى يرينه گتيرمگه
— 167 —
چاليشان مخلوقاتده، قوّتلرينڭ بتون بتون خارجنده بر تعاون حقيقتى گورونويور. مثلا: عنصرلرى ذىحياتڭ إمدادينه، خصوصًا بلوطلرى نباتاتڭ مددينه و نباتاتى دخى حيواناتڭ يارديمنه و حيوانات ايسه إنسانلرڭ معاونتنه و ممهلرڭ كوثر گبى سوتلرى، ياورولرڭ بسلنمهلرينه و ذىحياتلرڭ إقتدارلرى خارجندهكى پك چوق حاجتلرى و أرزاقلرى، اومولمدق يرلردن اونلرڭ أللرينه ويريلمسى، حتّى ذرّاتِ طعاميه دخى حجيراتِ بدنيهنڭ تعميرينه قوشمالرى گبى تسخيرِ ربّانى ايله و إستخدامِ رحمانى ايله، حقيقتِ تعاونڭ پك چوق مثاللرى طوغريدن طوغرىيه، بتون كائناتى بر سراى گبى إداره ايدن بر ربّ العالمينڭ عمومى و رحيمانه ربوبيتنى گوسترييورلر.
أوت جامد و شعورسز و شفقتسز اولان و بربرينه شفقتكارانه، شعوردارانه وضعيت گوسترن معاونتجيلر، ألبته غايت رحيم و حكيم بر ربِّ ذو الجلالڭ قوّتيله، رحمتيله، أمريله يارديمه قوشديريلييورلر.
ايشته كائناتده جارى اولان تعاونِ عمومى، سيّاراتدن تا ذىحياتڭ أعضا و جهازات و ذرّاتِ بدنيهسنه قدر كمالِ إنتظامله جريان ايدن موازنهِٔ عامّه و محافظهِٔ شامله و سماواتڭ يالديزلى يوزندن و زمينڭ زينتلى يوزندن تا چيچكلرڭ سوسلى يوزلرينه قدر قلم گزديرن تزيين و كهكشاندن و منظومهِٔ شمسيهدن تا مصر و نار گبى ميوهلره قدر حكم ايدن تنظيم و گونش و قمردن و عنصرلردن و بلوطلردن تا بال آريلرينه قدر مأموريت ويرن توظيف گبى پك بيوك حقيقتلرڭ بيوكلكلرى نسبتندهكى شهادتلرى، كائناتڭ شهادتنڭ ايكنجى قنادينى إثبات و تشكيل ايدرلر. مادام رسالهِٔ نور بو بيوك شهادتى إثبات و ايضاح ايتمش، بز بوراده بو قيصهجق إشارتله إكتفا ايدرز.
— 168 —
ايشته دنيا سيّاحنڭ كائناتدن آلديغى درسِ ايمانىيه قيصه بر إشارت اولارق،برنجى مقامڭ اون سكزنجى مرتبهسندهبويله:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْمُمْتَنِعُ نَظِيرُهُ اَلْمُمْكِنُ كُلُّ مَاسِوَاهُ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ هٰذِهِ الْكَائِنَاتُ الْكِتَابُ الْكَبِيرُ الْمُجَسَّمُ وَ الْقُرْاٰنُ الْجِسْمَانِىُّ الْمُعَظَّمُ وَ الْقَصْرُ الْمُزَيَّنُ الْمُنَظَّمُ وَ الْبَلَدُ الْمُحْتَشَمُ الْمُنْتَظَمُ بِاِجْمَاعِ سُوَرِهِ وَ اٰيَاتِهِ وَ كَلِمَاتِهِ وَ حُرُوفِهِ وَ اَبْوَابِهِ و فُصُولِهِ وَ صُحُفِهِ وَ سُطُورِهِ وَ اِتِّفَاقِ اَرْكَانِهِ وَ اَنْوَاعِهِ وَ اَجْزَائِهِ وَ جُزْئِيَّاتِهِ وَ سَكَنَتِهِ وَ مُشْتَمِلَاتِهِ وَ وَارِدَاتِهِ وَ مَصَارِفِهِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الْحُدُوثِ وَ التَّغَيُّرِ وَ الْاِمْكَانِ بِاِجْمَاعِ جَمِيعِ عُلَمَاءِ عِلْمِ الْكَلَامِ وَ بِشَهَادَةِ حَقِيقَةِ تَبْدِيلِ صُورَتِهِ وَ مُشْتَمِلَاتِهِ بِالْحِكْمَةِ وَ الْاِنْتِظَامِ وَ تَجْدِيدِ حُرُوفِهِ وَ كَلِمَاتِهِ بِالنِّظَامِ وَ الْمِيزَانِ وَ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّعَاوُنِ وَ التَّجَاوُبِ وَ التَّسَانُدِ وَ التَّدَاخُلِ وَ الْمُوَازَنَةِ وَ الْمُحَافَظَةِ فِى مَوْجُودَاتِهِ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ
دينيلمشدر.
صوڭره، دنيايه گلن و دنيانڭ ياراداننى آرايان و اون سكز عدد مرتبهلردن چيقان و عرشِ حقيقته يتيشن بر معراجِ ايمانى ايله غائبانه معرفتدن حاضرانه و مخاطبانه بر مقامه ترقّى ايدن مراقلى و مشتاق يولجى آدم، كندى روحنه ديدى كه: فاتحهِٔ شريفهده باشندن تا اِيَّاكَ كلمهسنه قدر غائبانه مدح و ثنا ايله بر
— 169 —
حضور گلوب اِيَّاكَ خطابنه چيقيلماسى گبى، بز دخى طوغريدن طوغرىيه غائبانه آرامايى بيراقوب، آراديغمزى آراديغمزدن صورمالىيز؛ هر شيئى گوسترن گونشى، گونشدن صورمق گركدر. أوت هر شيئى گوسترن، كندينى هر شيدن زياده گوسترر. اويله ايسه شمسڭ شعاعاتى ايله اونى گورمك و طانيمق گبى، خالقمزڭ أسماءِ حسنىسيله و صفاتِ قدسيهسيله اونى قابليتمزڭ نسبتنده طانيمغه چاليشهبيليرز.
بو مقصدڭ حدسز يوللرندن ايكى يولى و او ايكى يولڭ حدسز مرتبهلرندن ايكى مرتبهيى و او ايكى مرتبهنڭ پك چوق حقيقتلرندن و پك چوق اوزون تفصيلاتندن يالڭز ايكى حقيقتى إجمال و إختصار ايله بو رسالهده بيان ايدهجگز:
برنجى حقيقت:بِالمشاهده گوزيمزله گورونن و محيط و دائمى و منتظم و دهشتلى و سماوى و أرضى اولان بتون موجوداتى چويرن و تبديل و تجديد ايدن و كائناتى قاپلايان فعاليتِ مستوليه حقيقتى گورونمسى و او هر جهتله حكمتمدار فعاليت حقيقتنڭ ايچنده تظاهرِ ربوبيت حقيقتنڭ بِالبداهه حسّ ايديلمهسى و او هر جهتله رحمتفشان تظاهرِ ربوبيت حقيقتنڭ ايچنده، تبارزِ الوهيت حقيقتى بِالضروره بيلينمش اولماسيدر.
ايشته بو حاكمانه و حكيمانه فعاليتِ دائمهدن و پردهسنڭ آرقهسنده بر فاعلِ قدير و عليمڭ أفعالى، گورونور گبى حسّ ايديلير. و بو مربّيانه و مدبّرانه أفعالِ ربّانيهدن و پردهسنڭ آرقهسندن، هر شيده جلوهلرى بولونان أسماءِ إلٰهيه، حسّ ايديلير درجهسنده بداهتله بيلينير. و بو جلالدارانه و جمالپرورانه جلوهلهنن أسماءِ حسنىدن و پردهسنڭ آرقهسنده صفاتِ سبعهِٔ قدسيهنڭ علم اليقين، بلكه عين اليقين، بلكه حقّ اليقين درجهسنده وجودلرى و تحقّقلرى آڭلاشيلير. و بو يدى
— 170 —
قدسى صفتڭ دخى، بتون مصنوعاتڭ شهادتيله هم حياتدارانه، هم قديرانه، هم عليمانه، هم سميعانه، هم بصيرانه، هم مريدانه، هم متكلّمانه نهايتسز بر صورتده تجلّيلرى ايله بِالبداهه و بِالضروره و بِعلم اليقين بر موصوفِ واجب الوجودڭ و بر مسمّاءِ واحدِ أحدڭ و بر فاعلِ فردِ صمدڭ موجوديتى، گونشدن داها ظاهر، داها پارلاق بر طرزده قلبدهكى ايمان گوزينه گورونور گبى قطعى بيلينير. چونكه گوزل و معنيدار بر كتاب و منتظم بر خانه، بداهتله يازمق و ياپمق فعللرينى و گوزل يازمق و إنتظاملى ياپمق فعللرى دخى بداهتله يازيجى و دولگر ناملرينى، يازيجى و دولگر عنوانلرى ايسه بداهتله كتابت و دولگرلك صنعتلرينى و صفتلرينى و بو صنعت و صفتلر بداهتله هر حالده بر ذاتى إستلزام ايدر كه، موصوف و صانع و مسمّا و فاعل اولسون. فاعلسز بر فعل و مسمّاسز بر إسم ممكن اولماديغى گبى؛ موصوفسز بر صفت، صنعتكارسز بر صنعت دخى ممكن دگلدر.
ايشته بو حقيقت و قاعدهيه بناءً، بو كائنات بتون موجوداتيله برابر قدرڭ قلميله يازيلمش، قدرتڭ چكيجيله ياپيلمش معنيدار حدسز كتابلر، مكتوبلر، نهايتسز بنالر و سرايلر حكمنده (هر برى بيڭلر وجهله و برابر حدسز وجوه ايله) ربّانى و رحمانى نهايتسز فعللرى و او فعللرڭ منشألرى اولان بيڭ بر أسماءِ إلٰهيهيى حدسز جلوهلريله و او گوزل إسملرڭ منبعى اولان يدى صفاتِ سبحانيهنڭ نهايتسز تجلّيلريله، او يدى محيط و قدسى صفتلرڭ معدنى و موصوفى اولان أزلى و أبدى بر ذاتِ ذو الجلالڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه حدسز إشارتلر و نهايتسز شهادتلر ايتدكلرى گبى؛ بتون او موجوداتده بولونان بتون حُسنلر، جماللر، قيمتلر، كماللر دخى، أفعالِ ربّانيهنڭ و أسماءِ إلٰهيهنڭ و صفاتِ صمدانيهنڭ و شئوناتِ سبحانيهنڭ كنديلرينه لايق و موافق قدسى جماللرينه و كماللرينه و هپسى بردن ذاتِ أقدسڭ قدسى جمالنه و كمالنه بداهتله شهادت ايدرلر.
— 171 —
ايشته فعاليت حقيقتى ايچنده تظاهر ايدن ربوبيت حقيقتى؛ علم و حكمتله خلق و ايجاد و صنع و إبداع، نظام و ميزان ايله تقدير و تصوير و تدبير و تدوير، قصد و إراده ايله تحويل و تبديل و تنزيل و تكميل، شفقت و رحمتله إطعام و إنعام و إكرام و إحسان گبى شئوناتيله و تصرّفاتيله كندينى گوسترر و طانيتديرر. و تظاهرِ ربوبيت حقيقتى ايچنده بداهتله حسّ ايديلن و بولونان الوهيتڭ تبارز حقيقتى دخى؛ أسماءِ حسنىنڭ رحيمانه و كريمانه جلوهلريله و يدى صفاتِ ثبوتيه اولان حيات، علم، قدرت، إراده، سمع، بصر و كلام صفتلرينڭ جلاللى و جماللى تجلّيلريله كندينى طانيتديرر، بيلديرر.
أوت ناصلكه كلام صفتى، وحيلر و إلهاملر ايله ذاتِ أقدسى طانيتديرر، اويله ده؛ قدرت صفتى دخى، مجسّم كلمهلرى حكمنده اولان صنعتلى أثرلريله او ذاتِ أقدسى بيلديرر و كائناتى باشدن باشه بر فرقانِ جسمانى ماهيتنده گوستروب، بر قديرِ ذو الجلالى توصيف و تعريف ايدر. و علم صفتى دخى؛ حكمتلى، إنتظاملى، ميزانلى اولان بتون مصنوعات مقدارنجه و علم ايله إداره و تدبير و تزيين و تمييز ايديلن بتون مخلوقات عددنجه، موصوفلرى اولان بر تك ذاتِ أقدسى بيلديرر. و حيات صفتى ايسه؛ قدرتى بيلديرن بتون أثرلر و علمڭ وجودينى بيلديرن بتون إنتظاملى و حكمتلى و ميزانلى و زينتلى صورتلر، حاللر و سائر صفتلرى بيلديرن بتون دليللر، صفتِ حياتڭ دليللريله برابر، حيات صفتنڭ تحقّقنه دلالت ايتدكلرى گبى؛ حيات دخى، بتون او دليللريله، آيينهلرى اولان بتون ذىحياتلرى شاهد گوسترهرك ذاتِ حىّ قيّومى بيلديرر. و كائناتى، سربسر هر وقت تازه تازه و آيرى آيرى جلوهلرى و نقشلرى گوسترمك ايچون دائما دگيشن و تازهلهنن و حدسز آيينهلردن تركّب ايدن بر آيينهِٔ أكبر صورتنه چويرر. و بو قياسله گورمك و ايشيتمك، إختيار ايتمك و قونوشمق صفتلرى دخى؛ هر برى برر كائنات قدر ذاتِ أقدسى بيلديرر، طانيتديرر.
— 172 —
هم او صفتلر، ذاتِ ذو الجلالڭ وجودينه دلالت ايتدكلرى گبى، حياتڭ وجودينه و تحقّقنه و او ذاتڭ حياتدار و ديرى اولديغنه دخى بداهتله دلالت ايدرلر. چونكه بيلمك حياتڭ علامتى، ايشيتمك ديريلك أمارهسى، گورمك ديريلره مخصوص، إراده حيات ايله اولابيلير، إختيارى إقتدار ذىحياتلرده بولونور، تكلّم ايسه بيلن ديريلرڭ ايشيدر.
ايشته بو نقطهلردن آڭلاشيلير كه؛ حيات صفتنڭ يدى دفعه كائنات قدر دليللرى و كندى وجودينى و موصوفڭ وجودينى بيلديرن برهانلرى واردر كه، بتون صفتلرڭ أساسى و منبعى و إسمِ أعظمڭ مصدرى و مدارى اولمشدر. رسالهِٔ نور، بو برنجى حقيقتى قوّتلى برهانلر ايله إثبات و بر درجه ايضاح ايتديگندن، بو دڭزدن بو مذكور قطره ايله شيمديلك إكتفا ايدييورز.
ايكنجى حقيقت:صفتِ كلامدن گلن تكلّمِ إلٰهيدر. لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّى آيتنڭ سرّيله: كلامِ إلٰهى، نهايتسزدر. بر ذاتڭ وجودينى بيلديرن أڭ ظاهر علامت، قونوشماسيدر. ديمك بو حقيقت، نهايتسز بر صورتده متكلّمِ أزلينڭ موجوديتنه و وحدتنه شهادت ايدر. بو حقيقتڭ ايكى قوّتلى شهادتى، بو رسالهنڭ اون دردنجى و اون بشنجى مرتبهلرنده بيان ايديلن وحيلر و إلهاملر جهتيله و گنيش بر شهادتى دخى، اوننجى مرتبهسنده إشارت ايديلن كتبِ مقدّسهِٔ سماويه جهتيله و چوق پارلاق و جامع بر ديگر شهادتى دخى، اون يدنجى مرتبهسنده قرآنِ معجز البيان جهتيله گلديگندن، بو حقيقتڭ بيان و شهادتنى او مرتبهلره حواله ايدوب او حقيقتى معجزانه إعلان ايدن و شهادتنى سائر حقيقتلرڭ شهادتلريله برابر إفاده ايدن
شَهِدَ اللّٰهُ اَنَّهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ وَ الْمَلٰئِكَةُ وَ اُولُوا الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
آيتِ معظّمهنڭ أنوارى و أسرارى، بزم بو يولجىيه كافى و وافى گلمش كه، داها ايلرى گيدهمهمش.
— 173 —
ايشته بو يولجينڭ، بو مقامِ قدسيدن آلديغى درسڭ قيصه بر مئالنه بر إشارت اولارق،برنجى مقامڭ اون طوقوزنجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ لَهُ الْاَسْمَاءُ الْحُسْنٰى وَ لَهُ الصِّفَاتُ الْعُلْيَا وَ لَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى اَلَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اَلذَّاتُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ بِاِجْمَاعِ جَمِيعِ صِفَاتِهِ الْقُدْسِيَّةِ الْمُحِيطَةِ وَ جَمِيعِ اَسْمَائِهِ الْحُسْنٰى اَلْمُتَجَلِّيَّةِ بِاِتِّفَاقِ جَمِيعِ شُؤُنَاتِهِ وَ اَفْعَالِهِ الْمُتَصَرِّفَةِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ حَقِيقَةِ تَبَارُزِ الْاُلُوهِيَّةِ فِى تَظَاهُرِ الرُّبُوبِيَّةِ فِى دَوَامِ الْفَعَّالِيَّةِ الْمُسْتَوْلِيَةِ بِفِعْلِ الْاِيجَادِ وَ الْخَلْقِ وَ الصُّنْعِ وَ الْاِبْدَاعِ بِاِرَادَةٍ وَ قُدْرَةٍ وَ بِفِعْلِ التَّقْدِيرِ وَ التَّصْوِيرِ وَ التَّدْبِيرِ وَ التَّدْوِيرِ بِاِخْتِيَارٍ وَ حِكْمَةٍ وَ بِفِعْلِ التَّصْرِيفِ وَ التَّنْظِيمِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ الْاِدَارَةِ وَ الْاِعَاشَةِ بِقَصْدٍ وَ رَحْمَةٍ وَ بِكَمَالِ الْاِنْتِظَامِ وَ الْمُوَازَنَةِ وَ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ اَسْرَارِ - شَهِدَ اللّٰهُ اَنَّهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ وَ الْمَلٰئِكَةُ وَ اُولُوا الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
دينيلمشدر.
٭ ٭ ٭
(بو "آيت الكبرا"نڭ ٣٣ مرتبهدن متشكّل تمامى، خارق العاده مقدّمهسى ايله برلكده مستقل اولارق نشر ايديلمشدر. بورايه قسمًا قونولمش.)
٭-٭-٭
— 174 —
ايكنجى حجّتِ ايمانيه
(اوتوز ايكنجى سوزڭ برنجى موقفى)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
لَوْ كَانَ فِيهِمَا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ يُحْيِى وَ يُمِيتُ وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَ اِلَيْهِ الْمَصِيرُ
بر رمضان گيجهسنده، شو كلامِ توحيدينڭ اون بر جملهسنڭ هر برنده برر توحيد مرتبهسى و برر مژده بولونديغنى و او مرتبهلردن يالڭز لَا شَرِيكَ لَهُ دهكى معنايى، بسيط عوامڭ فهمنه گلهجك بر محاورهِٔ تمثيليه و بر مناظرهِٔ فرضيه طرزنده و لسانِ حالى، لسانِ قال صورتنده سويلهمشدم. بڭا خدمت ايدن قيمتدار قارداشلريمڭ و مسجد آرقداشلريمڭ آرزولرى و ايستهملرى اوزرينه او محاورهيى يازييورم. شويله كه:
بتون طبيعتپرست، أسبابپرست و مشرك گبى عموم أنواعِ أهلِ شركڭ و كفرڭ و ضلالتڭ توهّم ايتدكلرى شريكلرڭ نامنه بر شخص فرض ايدييورز كه؛ او شخصِ فرضى، موجوداتِ عالمدن بر شيئه ربّ اولمق ايستهيور و حقيقى مالك اولمق دعوا ايتمكدهدر.
— 175 —
ايشته او مدّعى، أوّلا موجوداتڭ أڭ كوچگى اولان بر ذرّهيه راست گلير. اوڭا ربّ و حقيقى مالك اولمقده اولديغنى؛ ذرّهيه، طبيعت لسانيله و فلسفه ديليله سويلر. او ذرّه دخى، حقيقت لسانيله و حكمتِ ربّانى ديليله دير كه: "بن حدسز وظيفهلرى گورويورم. آيرى آيرى هر مصنوعه گيروب ايشلهيورم، بتون او وظائفى بڭا گورديرهجك، سنده علم و قدرت وارسه.. هم، بنم گبى حدّ و حسابه گلمهين ذرّات ايچنده برابر گزوب
(حاشيه): أوت متحرّك هر بر شى، ذرّاتدن سيّاراته قدر، كنديلرنده اولان سكّهِٔ صمديت ايله وحدتى گوستردكلرى گبى؛ حركاتلريله دخى، گزدكلرى بتون يرلرى وحدت نامنه ضبط ايدرلر. كندى مالكنڭ ملكنه إدخال ايدرلر. حركت ايتمهين مصنوعات ايسه، نباتاتدن نجومِ ثوابته قدر، برر مُهرِ وحدانيت حكمندهدرلر كه؛ بولونديغى مكانى، كندى صانعنڭ مكتوبى اولديغنى گوستررلر. ديمك هر بر نبات، هر بر ميوه، برر مُهرِ وحدانيت، برر سكّهِٔ وحدتدرلر كه؛ مكانلرينى و وطنلرينى، وحدت نامنه صانعلرينڭ مكتوبى اولديغنى گوستررلر.
الحاصل: هر بر شى، حركتيله بتون أشيايى وحدت نامنه ضبط ايدر. ديمك بتون ييلديزلرى ألنده طوتميان، بر تك ذرّهيه ربّ اولاماز.
ايش گورويورز. أگر بتون أمثالم او ذرّهلرى ده إستخدام ايدوب أمر تحتنه آلاجق بر حكم و إقتدار سنده وارسه.. هم كمالِ إنتظام ايله جزء اولديغم موجودلره، مثلا قاندهكى كريواتِ حمرايه حقيقى مالك و متصرّف اولابيليرسهڭ، بڭا ربّ اولمق دعوا ايت؛ بنى، جنابِ حقدن باشقهسنه إسناد ايت. يوقسه صوص! هم بڭا ربّ اولاماديغڭ گبى، مداخله دخى ايدهمزسڭ. چونكه وظائفمزده و حركاتمزده او قدر مكمّل بر إنتظام وار كه؛ نهايتسز بر حكمت و محيط بر علم صاحبى اولميان بزه پارمق قاريشديراماز. أگر قاريشسه، قاريشديرهجق. حالبوكه سنڭ گبى جامد، عاجز و كور و ايكى ألى تصادف و طبيعت گبى ايكى كورڭ ألنده اولان بر شخص، هيچ بر جهتده پارمق اوزاتاماز."
— 176 —
او مدّعى، مادّيونلرڭ ديدكلرى گبى ديدى كه: "اويله ايسه سن كندى كندينه مالك اول. نهدن باشقهسنڭ حسابنه چاليشماسنى سويلهيورسڭ؟" ذرّه اوڭا جوابًا دير: "أگر، گونش گبى بر دماغم و ضياسى گبى إحاطهلى بر علمم و حرارتى گبى شموللى بر قدرتم و ضياسندهكى يدى رنك گبى محيط طويغولرم و گزديگم هر يره و ايشلديگم هر موجوده متوجّه برر يوزم و باقار برر گوزم و گچر برر سوزم بولونسه ايدى، بلكه سنڭ گبى أحمقلق ايدوب كندى كنديمه مالك اولديغمى دعوا ايدردم. هايدى دفع اول گيت، سن بندن ايش بولامازسڭ!"
ايشته شريكلرڭ وكيلى، ذرّهدن مأيوس اولونجه، كريواتِ حمرادن ايش بولاجغم دييه، قاندهكى بر كريواتِ حمرايه راست گلير. اوڭا أسباب نامنه و طبيعت و فلسفه لسانيله دير كه: "بن سڭا ربّ و مالكم." او كريواتِ حمرا، يعنى يووارلاق قيرمزى موجود، اوڭا حقيقت لسانيله و حكمتِ إلٰهيه ديلى ايله دير: "بن يالڭز دگلم. أگر سكّهمز و مأموريتمز و نظاماتمز بر اولان قان اوردوسندهكى بتون أمثالمه مالك اولابيليرسهڭ، هم گزديگمز و كمالِ حكمتله إستخدام اولونديغمز بتون حجيراتِ بدنه مالك اولاجق بر دقيق حكمت و عظيم قدرت، سنده وارسه گوستر و گوسترهبيليرسهڭ بلكه سنڭ دعواڭده بر معنا بولونهبيلير. حالبوكه سنڭ گبى سرسم و سنڭ ألڭدهكى صاغير طبيعت و كور قوّتله، دگل مالك اولمق بلكه ذرّه مقدار قاريشهمازسڭ. چونكه بزدهكى إنتظام او قدر مكمّلدر كه، آنجق هر شيئى گورور و ايشيتير و بيلير و ياپار بر ذات بزه حكم ايدهبيلير. اويله ايسه صوص! وظيفهم او قدر مهمّ و إنتظام او قدر مكمّلدر كه؛ سنڭ ايله، سنڭ بويله قارمهقاريشيق سوزلريڭه جواب ويرمگه وقتم يوق." دير، اونى طرد ايدر.
صوڭره اونى قانديرهمديغى ايچون او مدّعى گيدر، بدندهكى حجيره تعبير ايتدكلرى منزلجگه راست گلير. فلسفه و طبيعت لسانيله دير: "ذرّهيه و كريواتِ حمرايه سوز آڭلاتديرهمدم؛ بلكه سن سوزيمى آڭلارسڭ. چونكه سن، غايت
— 177 —
كوچك بر منزل گبى بر قاچ شيدن ياپيلمشسڭ. اويله ايسه بن سنى ياپابيليرم. سن بنم مصنوعم و بن سڭا حقيقى مالكم." دير. او حجيره اوڭا جوابًا، حكمت و حقيقت لسانيله دير كه:
"بن چندان كوچوجك بر شيئم. فقط پك بيوك وظيفهلرم، پك اينجه مناسبتلرم و بدنڭ بتون حجيراتنه و هيئتِ مجموعهسنه باغلى علاقهلرم وار. أزجمله: أورده و شرايين طمارلرينه و حسّاسه و محرّكه أعصابلرينه و جاذبه، دافعه، مولّده، مصوّره گبى قوّهلره قارشى درين و مكمّل وظيفهلرم وار. أگر بتون بدنى، بتون طمار و أعصاب و قوّهلرى تشكيل و تنظيم و إستخدام ايدهجك بر قدرت و علم سنده وارسه و بنم أمثالم و صنعتجه و كيفيتجه بربريمزڭ قارداشى اولان بتون حجيراتِ بدنيهيه تصرّف ايدهجك نافذ بر قدرت، شامل بر حكمت، سنده وارسه گوستر، صوڭره بن سنى ياپابيليرم دييه دعوا ايت. يوقسه هايدى گيت! كريواتِ حمرا، بڭا أرزاق گتيرييورلر. كريواتِ بيضا ده، بڭا هجوم ايدن خستهلقلره مقابله ايدييورلر. ايشم وار، بنى مشغول ايتمه. هم سنڭ گبى عاجز، جامد، صاغير، كور بر شى، بزه هيچ بر جهتله قاريشهماز. چونكه بزده او درجه اينجه و نازك و مكمّل بر إنتظام
(حاشيه): صانعِ حكيم، بدنِ إنسانى غايت منتظم بر شهر حكمنده خلق ايتمشدر. طمارلرڭ بر قسمى، تلغراف و تلفون وظيفهسنى گورور. بر قسمى ده چشمهلرڭ بورولرى حكمنده، آبِ حيات اولان قانڭ جولاننه مداردرلر. قان ايسه ايچنده ايكى قسم كريوات خلق ايديلمش. بر قسمى كريواتِ حمرا تعبير ايديلير كه، بدنڭ حجيرهلرينه أرزاق طاغيتييور و بر قانونِ إلٰهى ايله حجيرهلره أرزاق يتيشديرييور (تجّار و أرزاق مأمورلرى گبى). ديگر قسمى كريواتِ بيضادرلر كه؛ اوتهكيلره نسبةً أقلّيتدهدرلر. وظيفهلرى، خستهلق گبى دشمنلره قارشى عسكر گبى مدافعهدر كه، نه وقت مدافعهيه گيرسهلر مولوى گبى ايكى حركتِ دوريه ايله سرعتلى بر وضعيتِ عجيبه آليرلر. قانڭ هيئتِ مجموعهسى ايسه؛ ايكى وظيفهِٔ عموميهسى وار: برى: بدندهكى حجيراتڭ تخريباتنى تعمير ايتمك. ديگرى: حجيراتڭ أنقاضلرينى طوپلايوب، بدنى تميزلهمكدر. أورده و شرايين نامنده ايكى قسم طمارلر وار كه؛ برى صافى قانى گتيرر، طاغيتير، صافى قانڭ مجرالريدر. ديگر قسمى؛ أنقاضى طوپلايان بولانيق قانڭ مجراسيدر كه، شو ايكنجى ايسه قانى "رئه" دينلن نَفَسڭ گلديگى يره گتيررلر.
صانعِ حكيم، هواده ايكى عنصر خلق ايتمشدر. برى آزوت، برى مولّد الحموضه. مولّد الحموضه ايسه نَفَس ايچنده قانه تماس ايتديگى وقت، قانى تلويث ايدن قاربون عنصرِ كثيفنى كهربار گبى كندينه چكر. ايكيسى إمتزاج ايدر. بخارى حامضِ قاربون دينلن (سملى هوائى) بر مادّهيه إنقلاب ايتديرر. هم حرارتِ غريزيهيى تأمين ايدر، هم قانى تصفيه ايدر. چونكه صانعِ حكيم، فنِّ كيمياده عشقِ كيميوى تعبير ايديلن بر مناسبتِ شديدهيى مولّد الحموضه ايله قاربونه ويرمش كه؛ او ايكى عنصر بربرينه ياقين اولديغى وقت، او قانونِ إلٰهى ايله او ايكى عنصر إمتزاج ايدرلر. فنًّا ثابتدر كه؛ إمتزاجدن حرارت حاصل اولور. چونكه إمتزاج، بر نوع إحتراقدر. شو سرّڭ حكمتى شودر كه: او ايكى عنصرڭ هر بريسنڭ ذرّهلرينڭ آيرى آيرى حركتلرى وار. إمتزاج وقتنده هر ايكى ذرّه، يعنى اونڭ ذرّهسى بونڭ ذرّهسيله إمتزاج ايدر، بر تك حركتله حركت ايدر. بر حركت معلّق قالير. چونكه إمتزاجدن أوّل ايكى حركت ايدى؛ شيمدى ايكى ذرّه بر اولدى، هر ايكى ذرّه بر ذرّه حكمنده بر حركت آلدى. ديگر حركت، صانعِ حكيمڭ بر قانونى ايله حرارته إنقلاب ايدر. ذاتًا "حركت، حرارتى توليد ايدر" بر قانونِ مقرّرهدر. ايشته بو سرّه بناءً بدنِ إنسانيدهكى حرارتِ غريزيه، بو إمتزاجِ كيميويه ايله تأمين ايديلديگى گبى، قاندهكى قاربون آلينديغى ايچون قان دخى صافى اولور. ايشته نَفَس داخله گيرديگى وقت، وجودڭ هم آبِ حياتنى تميزلهيور، هم نارِ حياتى إشعال ايدييور. چيقديغى وقت آغزده معجزاتِ قدرتِ إلٰهيه اولان كلمه ميوهلرينى ويرييور. فَسُبْحَانَ مَنْ تَحَيَّرَ فِى صُنْعِهِ الْعُقُولُ
وار كه؛ أگر بزه حكم ايدن بر حكيمِ مطلق و قديرِ مطلق و
— 178 —
عليمِ مطلق اولمازسه، إنتظاممز بوزولور، نظاممز قاريشير."
صوڭره او مدّعى، اونده ده مأيوس اولدى. بر إنسانڭ بدننه راست گلير. ينه كور طبيعت و سرسرى فلسفه لسانيله (طبيعيّونڭ ديدكلرى گبى) دير كه: "سن بنمسڭ. سنى ياپان بنم. ويا سنده حصّهم وار." جوابًا او بدنِ إنسانى، حقيقت و
— 179 —
حكمت ديليله و إنتظامنڭ لسانِ حاليله دير كه: "أگر بتون أمثالم و يوزيمزدهكى سكّهِٔ قدرت و طرّهِٔ فطرت بر اولان بتون إنسانلرڭ بدنلرينه حقيقى متصرّف اولاجق اولان بر قدرت و علم سنده وارسه، هم صودن و هوادن طوت، تا نباتات و حيواناته قدر بنم أرزاقمڭ مخزنلرينه مالك اولاجق بر ثروتڭ و بر حاكميتڭ وارسه، هم بن قليف اولديغم غايت گنيش و يوكسك اولان روح، قلب، عقل گبى لطائفِ معنويهيى بنم گبى طار، سفلى بر ظرفده يرلشديرهرك، كمالِ حكمت ايله إستخدام ايدوب عبادت ايتديرهجك سنده بويله نهايتسز بر قدرت، حدسز بر حكمت وارسه گوستر، صوڭره "بن سنى ياپدم" دى. يوقسه صوص! هم بندهكى إنتظامِ أكملڭ شهادتيله و يوزمدهكى سكّهِٔ وحدتڭ دلالتيله، بنم صانعم هر شيئه قدير، هر شيئه عليم، هر شيئى گورور و هر شيئى ايشيتير بر ذاتدر. سنڭ گبى سرسم، عاجزڭ پارمغى، اونڭ صنعتنه قاريشهماز. ذرّه مقدار مداخله ايدهمز."
او شريكلرڭ وكيلى، بدنده دخى پارمق قاريشديرهجق ير بولاماز، گيدر، إنسانڭ نوعنه راست گلير. قلبندن دير كه: "بلكه بو طاغنيق، قارمهقاريشيق اولان جماعت ايچنده؛ شيطان، اونلرڭ أفعالِ إختياريه و إجتماعيهلرينه قاريشديغى گبى، بلكه بن ده أحوالِ وجوديه و فطريهلرينه قاريشهبيلهجگم و پارمق قاريشديرهجق بر ير بولاجغم. و اونده بر يول بولوب بنى طرد ايدن بدنه و بدن حجيرهسنه حكممى إجرا ايدرم." اونڭ ايچون بشرڭ نوعنه، ينه صاغير طبيعت و سرسم فلسفه لسانيله دير كه: "سز چوق قاريشيق بر شى گورونويورسڭز. بن سزه ربّ و مالكم وياخود حصّهدارم." دير. او وقت نوعِ إنسان، حق و حقيقت لسانيله، حكمت و إنتظامڭ ديليله دير كه: "أگر بتون كُرهِٔ أرضه گيديريلن و نوعمز گبى بتون حيوانات و نباتاتڭ يوز بيڭ أنواعندن، رنگارنك آتقى و إيپلردن كمالِ حكمتله طوقونان و ديكيلن گوملگى و ير يوزينه سريلن و يوز بيڭلر ذىحيات أنواعندن نسج اولنان و غايت نقشلى بر صورتده ايجاد ايديلن
— 180 —
خاليچهيى ياپاجق و هر وقت كمالِ حكمتله تجديد ايدوب تازهلنديرهجك بر قدرت و حكمت سنده وارسه، هم أگر بز ميوه اولديغمز كُرهِٔ أرضه و چكردك اولديغمز عالمده تصرّف ايدهجك و حياتمزه لازم مادّهلرى ميزانِ حكمتله أقطارِ عالمدن بزه گوندرهجك محيط بر قدرت و شامل بر حكمت سنده وارسه، و يوزيمزدهكى سكّهِٔ قدرت بر اولان بتون گيتمش و گلهجك أمثالمزى ايجاد ايدهجك بر إقتدار سنده وارسه؛ بلكه بڭا ربوبيت دعوا ايدهبيليرسڭ. يوقسه هايدى صوص! بنم نوعمدهكى قارمهقاريشيقلغه باقوب پارمق قاريشديرهبيليرم ديمه. چونكه إنتظام مكمّلدر. او قارمهقاريشيق ظن ايتديگڭ وضعيتلر، قدرتڭ قدر كتابنه گوره كمالِ إنتظام ايله بر إستنساخدر. چونكه بزدن چوق آشاغى اولان و بزم تحتِ نظارتمزده بولونان حيوانات و نباتاتڭ كمالِ إنتظاملرى گوسترييور كه، بزدهكى قاريشيقلقلر بر نوع كتابتدر.
هيچ ممكن ميدر كه: بر خاليچهنڭ هر طرفنه ياييلان بر آتقى إيپنى صنعتكارانه يرلشديرن، خاليچهنڭ اوستهسندن باشقهسى اولسون. هم بر ميوهنڭ موجدى، آغاجنڭ موجدندن باشقهسى اولسون. هم چكردگى ايجاد ايدن، چكردكلى جسمڭ صانعندن باشقهسى اولسون. هم گوزڭ كوردر. يوزمدهكى معجزاتِ قدرتى، ماهيتمزدهكى خوارقِ فطرتى گورمييورسڭ. أگر گورسهڭ، آڭلارسڭ كه: بنم صانعم اويله بر ذاتدر كه؛ هيچ بر شى اوندن گيزلنهمز، هيچ بر شى اوڭا نازلانوب آغير گلهمز. ييلديزلر، ذرّهلر قدر اوڭا قولاى گلير. بر بهارى بر چيچك قدر سهولتله ايجاد ايدر. قوجه كائناتڭ فهرستهسنى، كمالِ إنتظامله بنم ماهيتمده درج ايدن بر ذاتدر. بويله بر ذاتڭ صنعتنه سنڭ گبى جامد، عاجز و كور، صاغير پارمق قاريشديرهبيلير مى؟ اويله ايسه، صوص! دفع اول گيت!" دير اونى طرد ايدر.
— 181 —
صوڭره او مدّعى گيدر زمينڭ يوزينه سريلن گنيش خاليچهيه و زمينه گيديريلن غايت مزيَّن و منقّش گوملگه أسباب نامنه و طبيعت لسانيله و فلسفه ديليله دير كه: "سنده تصرّف ايدهبيليرم و سڭا مالكم ويا سنده حصّهم وار" دييه دعوا ايدر. او وقت او گوملك،
(حاشيه): فقط شو خاليچه هم حياتداردر، هم إنتظاملى بر إهتزازدهدر. هر وقت نقشلرى كمالِ حكمت و إنتظام ايله تبدّل ايدر. تا كه نسّاجنڭ مختلف جلوهِٔ أسماسنى آيرى آيرى گوسترسين.
او خاليچه، حق و حقيقت نامنه، لسانِ حكمتله او مدّعىيه دير كه: "أگر سنهلر، قرنلر عددنجه يره گيديريلوب صوڭره إنتظام ايله چيقاريلوب گچمش زمانڭ ايپنه آصيلان و يڭيدن گلهجك زمانلرده گيديريلن و كمالِ إنتظامله قدر دائرهسنده پروغراملرى و بيچيملرى چيزيلن و تعيين اولونان و گلهجك زمانڭ شريدينه طاقيلان و إنتظاملى و حكمتلى، آيرى آيرى نقشلرى بولونان بتون گوملكلرى، خاليچهلرى طوقويهجق، ايجاد ايدهجك قدرت و صنعت سنده وارسه؛ هم خلقتِ أرضدن تا خرابِ أرضه قدر، بلكه أزلدن أبده قدر اولاشاجق، حكمتلى، قدرتلى ايكى معنوى ألڭ وارسه و بتون آتقيلرمدهكى بتون فردلرى ايجاد ايدهجك كمالِ إنتظام و حكمتله تعمير و تجديد ايدهجك سنده بر إقتدار و حكمت وارسه، هم بزم مودهلمز و بزى گيهن و بزى كندينه پچه و چارشاف ياپان كُرهِٔ أرضى ألڭده طوتوب موجد اولابيليرسهڭ، بڭا ربوبيت دعوا ايت. يوقسه هايدى طيشارىيه! بو يرده ير بولامازسڭ. هم بزده اويله بر سكّهِٔ وحدت و اويله بر طرّهِٔ أحديت واردر كه، بتون كائنات قبضهِٔ تصرّفنده اولميان و بتون أشيايى، بتون شئوناتيله بردن گورمهين و نهايتسز ايشلرى برابر ياپاميان و هر يرده حاضر و ناظر بولونميان و مكاندن منزّه اولميان و نهايتسز حكمت و علم و قدرته مالك اولميان، بزه صاحب اولاماز و مداخله ايدهمز."
صوڭره او مدّعى گيدر. "بلكه كُرهِٔ أرضى قانديروب اوراده بر ير بولورم" دير.
— 182 —
گيدر، كُرهِٔ أرضه
(حاشيه): الحاصل: ذرّه، او مدّعىيى كريواتِ حمرايه حواله ايدر. كريواتِ حمرا اونى حجيرهيه، حجيره دخى بدنِ إنسانه، بدنِ إنسان ايسه نوعِ إنسانه، نوعِ إنسان اونى ذىحيات أنواعندن طوقونان أرضڭ گوملگنه، أرضڭ گوملگى دخى كُرهِٔ أرضه، كُرهِٔ أرض اونى گونشه، گونش ايسه بتون ييلديزلره حواله ايدر. هر برى دير: "گيت، بندن يوقاريدهكنى ضبط ايدهبيليرسهڭ صوڭره گل بنم ضبطمه چاليش. أگر اونى مغلوب ايتمزسهڭ، بنى أله گچيرهمزسڭ."
ديمك، بتون ييلديزلره سوزينى گچيرهمهين، بر تك ذرّهيه ربوبيتنى ديڭلتهمز.
ينه أسباب نامنه و طبيعت لسانيله دير كه: "بويله سرسرى گزديگڭدن، صاحبسز اولديغڭى گوسترييورسڭ. اويله ايسه، سن بنم اولابيليرسڭ." او وقت كُرهِٔ أرض، حق نامنه و حقيقت ديليله، گوك گورولتيسى گبى بر صدا ايله اوڭا دير كه: "خلط ايتمه... بن، ناصل سرسرى، صاحبسز اولابيليرم؟ بنم ألبسهمى و ألبسهمڭ ايچندهكى أڭ كوچك بر نقطهيى، بر ايپى إنتظامسز بولمش ميسڭ و حكمتسز و صنعتسز گورمش ميسڭ كه، بڭا صاحبسز، سرسرى ديرسڭ. أگر حركتِ سنويهم ايله تقريبًا يگرمى بش بيڭ سنهلك
(حاشيه): بر دائرهنڭ تقريبًا نصفِ قطرى، يوز سكسان ميليون كيلومتره اولسه؛ او دائره (كنديسى) تقريبًا يگرمى بش بيڭ سنهلك مسافه اولور.
بر مسافهده، بر سنهده گزديگم و كمالِ ميزان و حكمتله وظيفهِٔ خدمتمى گورديگم او دائرهِٔ عظيمهيه حقيقى مالك اولابيليرسهڭ و قارداشلرم و بنم گبى وظيفهدار اولان اون سيّارهيه و گزدكلرى بتون دائرهلره و بزم إماممز و بز اونڭله باغلى و جاذبهِٔ رحمتله اوڭا طاقيلى اولديغمز گونشى ايجاد ايدوب، يرلشديرهجك و صاپان طاشى گبى بنى و سيّارات ييلديزلرى اوڭا باغلايهجق و كمالِ إنتظام و حكمتله دونديروب إستخدام ايدهجك بر نهايتسز حكمت و نهايتسز قدرت سنده وارسه، بڭا ربوبيت دعوا ايت؛ يوقسه هايدى جهنّم اول، گيت! بنم ايشم وار.
— 183 —
وظيفهمه گيدييورم. هم بزلردهكى حشمتلى إنتظامات و دهشتلى حركات و حكمتلى تسخيرات گوسترييور كه، بزم اوستهمز اويله بر ذاتدر كه؛ بتون موجودات، ذرّهلردن ييلديزلره و گونشلره قدر أمربر نفر حكمنده اوڭا مطيع و مسخّردرلر. بر آغاجى، ميوهلريله تنظيم و تزيين ايتديگى گبى، قولايجه گونشى، سيّاراتله تنظيم ايدر بر حكيمِ ذو الجلال و حاكمِ مطلقدر."
صوڭره او مدّعى، يرده ير بولاماديغى ايچون گيدر گونشه. قلبندن دير كه: "بو چوق بيوك بر شيدر، بلكه ايچنده بر دليك بولوب، بر يول آچارم. يرى ده مسخّر ايدرم." گونشه شرك نامنه و شيطانلاشمش فلسفه لسانيله، مجوسيلرڭ ديدكلرى گبى دير كه: "سن بر سلطانسڭ، كندى كنديڭه مالكسڭ، ايستديگڭ گبى تصرّف ايدرسڭ." گونش ايسه، حق نامنه و حقيقت لسانيله و حكمتِ إلٰهيه ديليله اوڭا دير: "حاشا يوز بيڭ دفعه حاشا و كلّا!.. بن مسخّر بر مأمورم. سيّديمڭ مسافرخانهسنده بر مومدارم. بر سينگه، بلكه بر سينگڭ قنادينه دخى حقيقى مالك اولامام. چونكه سينگڭ وجودنده اويله معنوى جوهرلر و گوز، قولاق گبى آنتيقه صنعتلر وار كه؛ بنم دكّانمده يوق. دائرهِٔ إقتداريمڭ خارجندهدر." دير، مدّعىيى تكدير ايدر.
صوڭره او مدّعى دونر، فرعونلاشمش فلسفه لسانيله دير كه: "مادام كنديڭه مالك و صاحب دگلسڭ، بر خدمتكارسڭ؛ أسباب نامنه بنمسڭ." دير. او وقت گونش، حق و حقيقت نامنه و عبوديت لسانيله دير كه: "بن اويله برينڭ اولابيليرم كه؛ بتون أمثالم اولان علوى ييلديزلرى ايجاد ايدن و سماواتنده كمالِ حكمتله يرلشديرن و كمالِ حشمتله دونديرن و كمالِ زينتله سوسلنديرن بر ذات اولابيلير."
صوڭره او مدّعى، قلبندن دير كه: "ييلديزلر چوق قالابالقدرلر. هم طاغنيق، قارمهقاريشيق گورونويورلر. بلكه اونلرڭ ايچنده، مؤكّللرم نامنه بر شى قزانيرم."
— 184 —
دير. اونلرڭ ايچنه گيرر. اونلره أسباب نامنه، شريكلرى حسابنه و طغيان ايتمش فلسفه لسانيله، نجومپرست اولان صابئيونلرڭ ديدكلرى گبى دير كه: "سزلر، پك چوق طاغنيق اولديغڭزدن، آيرى آيرى حاكملرڭ تحتِ حكمنده بولونويورسڭز." او وقت ييلديزلر نامنه بر ييلديز دير كه: "نه قدر سرسم، عقلسز و أحمق و گوزسزسڭ كه؛ بزم يوزيمزدهكى سكّهِٔ وحدتى و طرّهِٔ أحديتى گورمييورسڭ، آڭلامييورسڭ. و بزم نظاماتِ عاليهمزى و قوانينِ عبوديتمزى بيلمييورسڭ. بزى إنتظامسز ظن ايدرسڭ. بزلر اويله بر ذاتڭ صنعتىيز و خدمتكارلرىيز كه، بزم دڭزيمز اولان سماواتى و شجرهمز اولان كائناتى و مسيرهگاهمز اولان نهايتسز فضاىِ عالمى قبضهِٔ تصرّفنده طوتان بر واحدِ أحددر. بزلر دونانما ألكتريق لامبالرى گبى، اونڭ كمالِ ربوبيتنى گوسترن نورانى شاهدلرز و سلطنتِ ربوبيتنى إعلان ايدن ايشيقلى برهانلرز. هر بر طائفهمز اونڭ دائرهِٔ سلطنتنده علوى، سفلى، دنيوى، برزخى، اُخروى منزللرده حشمتِ سلطنتنى گوسترن و ضيا ويرن نورانى خدمتكارلرز.
أوت هر بريمز قدرتِ واحدِ أحدڭ برر معجزهسى و شجرهِٔ خلقتڭ برر منتظم ميوهسى و وحدانيتڭ برر منوّر برهانى و ملائكهلرڭ برر منزلى، برر طيّارهسى، برر مسجدى و عوالمِ علويهنڭ برر لامباسى، برر گونشى و سلطنتِ ربوبيتڭ برر شاهدى و فضاىِ عالمڭ برر زينتى، برر قصرى، برر چيچگى و سما دڭزينڭ برر نورانى باليغى و گوك يوزينڭ برر گوزل گوزى
(حاشيه): جنابِ حقّڭ عجائبِ مصنوعاتنه باقوب، تماشا ايدوب و ايتديرن إشارتلرز. يعنى: سماوات، حدسز گوزلرله زميندهكى عجائبِ صنعتِ إلٰهيهيى تماشا ايدر گبى گورونويور. سمانڭ ملائكهلرى گبى، ييلديزلر دخى محشرِ عجائب و غرائب اولان أرضه باقييورلر و ذىشعورلرى دقّتله باقديرييورلر، ديمكدر.
اولديغمز گبى، هيئتِ مجموعهمزده سكونت ايچنده بر سكوت و حكمت ايچنده بر حركت و حشمت ايچنده بر زينت و إنتظام ايچنده بر حسنِ خلقت و موزونيت ايچنده بر كمالِ
— 185 —
صنعت بولونديغندن صانعِ ذو الجلالمزى، نهايتسز ديللر ايله وحدتنى، أحديتنى، صمديتنى و أوصافِ جمال و جلال و كمالنى بتون كائناته إعلان ايتديگمز حالده، بزم گبى نهايت درجهده صافى، تميز، مطيع، مسخّر خدمتكارلرى، قارمهقاريشيقلق و إنتظامسزلق و وظيفهسزلك حتّى صاحبسزلك ايله إتهام ايتديگندن طوقاده مستحقسڭ." دير. او مدّعينڭ يوزينه رجمِ شيطان گبى، بر ييلديز اويله بر طوقات وورور كه، ييلديزلردن تا جهنّمڭ ديبنه اونى آتار. و برابرنده اولان طبيعتى
(حاشيه): فقط سقوطدن صوڭره طبيعت توبه ايتدى. حقيقى وظيفهسى، تأثير و فعل اولماديغنى، بلكه قبول و إنفعال اولديغنى آڭلادى. و كنديسى قدرِ إلٰهينڭ بر نوع دفترى (فقط تبدّل و تغيّره قابل بر دفترى) و قدرتِ ربّانيهنڭ بر نوع پروغرامى و قديرِ ذو الجلالڭ بر نوع فطرى شريعتى و بر نوع مجموعهِٔ قوانينى اولديغنى بيلدى. كمالِ عجز و إنقياد ايله وظيفهِٔ عبوديتنى طاقيندى. و فطرتِ إلٰهيه و صنعتِ ربّانيه إسمنى آلدى.
أوهام درهلرينه و تصادفى عدم قويوسنه و شريكلرى، إمتناع و محاليت ظلماتنه و دين عليهندهكى فلسفهيى، أسفلِ سافلينڭ ديبنه آتار. بتون ييلديزلرله برابر او ييلديز لَوْ كَانَ فِيهِمَا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا فرمانِ قدسيسنى اوقويورلر. و "سينك قنادندن طوت، تا سماوات قنديللرينه قدر، بر سينك قنادى قدر شريكه ير يوقدر كه، پارمق قاريشديرسين" دييه إعلان ايدرلر.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ سِرَاجِ وَحْدَتِكَ فِى كَثْرَةِ مَخْلُوقَاتِكَ وَ دَلَّالِ وَحْدَانِيَّتِكَ فِى مَشْهَرِ كَائِنَاتِكَ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
٭-٭-٭
— 186 —
برنجى موقفڭ كوچك بر ذيلى
فَاسْتَمِعْ اٰيَةَ:
اَفَلَمْ يَنْظُرُوا اِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَ زَيَّنَّاهَا...الخ.
ثُمَّ انْظُرْ اِلٰى وَجْهِ السَّمَاءِ كَيْفَ تَرٰى سُكُوتًا فِى سُكُونَةٍ حَرَكَةً فِى حِكْمَةٍ تَلَئْلُأً فِى حِشْمَةٍ تَبَسُّمًا فِى زِينَةٍ مَعَ اِنْتِظَامِ الْخِلْقَةِ مَعَ اِتِّزَانِ الصَّنْعَةِ تَشَعْشُعُ سِرَاجِهَا تَهَلْهُلُ مِصْبَاحِهَا تَلَئْلُؤُ نُجُومِهَا تُعْلِنُ لِاَهْلِ النُّهٰى سَلْطَنَةً بِلَا اِنْتِهَاءٍ.
اَفَلَمْ يَنْظُرُوا اِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَ زَيَّنَّاهَا...الخ.
بو آيتڭ بر نوع ترجمهسى اولان
ثُمَّ انْظُرْ اِلٰى وَجْهِ السَّمَاءِ كَيْفَ تَرٰى سُكُوتًا فِى سُكُونَةٍ
ترجمهسيدر. يعنى آيتِ كريمه نظرِ دقّتى سمانڭ زينتلى و گوزل يوزينه چويرييور. تا دقّتِ نظر ايله، سمانڭ يوزنده فوق العاده سكونت ايچنده بر سكوتى گوروب، بر قديرِ مطلقڭ أمر و تسخيريله او وضعيتى آلديغنى آڭلاسين. يوقسه أگر باشى بوش اولسه ايديلر، بربرى ايچنده او دهشتلى حدسز أجرام، او غايت بيوك كرهلر و غايت سرعتلى حركتلريله اويله بر ولولهيى چيقارمق لازم ايدى كه، كائناتڭ قولاغنى صاغير ايدهجكدى. هم اويله بر زلزلهِٔ هرج و مرج ايچنده قاريشيقلق اولاجقدى كه، كائناتى طاغيدهجقدى. يگرمى جاموس، بربرى ايچنده حركت ايتسه نه قدر ولولهلى بر هرج و مرجه سببيت ويرديگى
— 187 —
معلوم. حالبوكه كُرهِٔ أرضدن بيڭ دفعه بيوك و طوپ گلّهسندن يتمش دفعه سرعتلى حركت ايدنلر، ييلديزلر ايچرسنده وار اولديغنى قوزموغرافيا سويلهيور. ايشته سكونت ايچندهكى سكوتِ أجرامدن، صانعِ ذو الجلالڭ و قديرِ ذو الكمالڭ درجهِٔ قدرت و تسخيرينى و نجومڭ اوڭا درجهِٔ إنقياد و إطاعتنى آڭلا.
حَرَكَةً فِى حِكْمَةٍ هم سمانڭ يوزنده، حكمت ايچنده بر حركتى گورمگى آيت أمر ايدييور. أوت غايت عجيب و عظيم حركات، غايت دقيق و گنيش حكمت ايچندهدر. ناصلكه بر فابريقهنڭ چرخلرينى و طولابلرينى بر حكمت ايچنده چويرن بر صنعتكار، فابريقهنڭ عظمت و إنتظامى درجهسنده درجهِٔ صنعت و مهارتنى گوسترر. اويله ده: قوجه گونشه، سيّارات ايله برابر فابريقه وضعيتنى ويرن و او مدهش عظيم كرهلرى صاپان طاشلرى مِثللو و فابريقه چرخلرى گبى أطرافنده دونديرن بر قديرِ ذو الجلالڭ درجهِٔ قدرت و حكمتى، او نسبتده نظره تظاهر ايدر.
تَلَئْلُأً فِى حِشْمَةٍ تَبَسُّمًا فِى زِينَةٍ
يعنى: هم سماوات يوزنده، اويله بر حشمت ايچنده بر پارلامق و بر زينت ايچنده بر تبسّم وار كه؛ صانعِ ذو الجلالڭ نه قدر معظّم بر سلطنتى، نه قدر گوزل بر صنعتى اولديغنى گوسترر. دونانما گونلرنده كثرتلى ألكتريق لامبالرى، سلطانڭ درجهِٔ حشمتنى و ترقّياتِ مدنيهده درجهِٔ كمالنى گوسترديگى گبى؛ قوجه سماوات او حشمتلى، زينتلى ييلديزلريله صانعِ ذو الجلالڭ كمالِ سلطنتنى و جمالِ صنعتنى، اويلهجه نظرِ دقّته گوسترييورلر.
مَعَ اِنْتِظَامِ الْخِلْقَةِ مَعَ اِتِّزَانِ الصَّنْعَةِ هم دييور كه: سمانڭ يوزندهكى مخلوقاتڭ إنتظامنى، دقيق ميزانلر ايچنده مصنوعاتڭ موزونيتنى گور و آڭلا كه: اونلرڭ صانعى نه قدر قدير و نه قدر حكيم اولديغنى بيل. أوت مختلف و كوچك
— 188 —
جرملرى وياخود حيوانلرى دونديرن و بر وظيفه ايچون چويرن و بر ميزانِ مخصوص ايله، هر برينى معيّن بر يولده سَوق ايدن بر ذاتڭ درجهِٔ إقتدار و حكمتنى و حركت ايدن جرملرڭ اوڭا درجهِٔ إطاعت و مسخّريتلرينى گوستردكلرى گبى، قوجه سماوات او دهشتلى عظمتيله حدسز ييلديزلريله و او ييلديزلر ده دهشتلى بيوكلكلريله و غايت شدّتلى حركتلريله برابر، ذرّه مقدار و بر ثانيهجك قدر حدودلرندن تجاوز ايتمهمهلرى، بر عاشرهِٔ دقيقه قدر وظيفهلرندن گرى قالماملرى، صانعِ ذو الجلاللرينڭ نه قدر دقيق بر ميزانِ مخصوص ايله ربوبيتنى إجرا ايتديگنى نظرِ دقّته گوستررلر. هم ده شو آيت گبى سورهِٔ عَمَّ ده و سائر آيتلرده بيان اولونان تسخيرِ شمس و قمر و نجومله إشارت ايتديگى گبى:
تَشَعْشُعُ سِرَاجِهَا تَهَلْهُلُ مِصْبَاحِهَا تَلَئْلُؤُ نُجُومِهَا تُعْلِنُ لِاَهْلِ النُّهٰى سَلْطَنَةً بِلَا اِنْتِهَاءٍ
يعنى: سمانڭ مزيَّن طاواننه، گونش گبى ايشيق ويريجى، ايصينديريجى بر لامبايى طاقمق؛ گيجه گوندوز خطلريله، قيش ياز صحيفهلرنده مكتوباتِ صمدانيهيى يازماسنه بر نور حقّهسى حكمنه گتيرمك و يوكسك مناره و قلهلردهكى بيوك ساعتلرڭ پارلايان عقربلرى مِثللو، قبّهِٔ سماده قمرى، زمانڭ ساعتِ كبراسنه بر عقرب ياپمق؛ متفاوت چوق هلاللر صورتنده هر گيجهيه گويا آيرى بر هلال بيراقوب، صوڭره دونوب كندينه طوپلامق، منزللرنده كمالِ ميزانله، دقيق حسابله حركت ايتديرمك و قبّهِٔ سماده پارلايان، تبسّم ايدن ييلديزلرله، گوگڭ گوزل يوزينى يالديزلامق، ألبته نهايتسز بر سلطنتِ ربوبيتڭ شعائريدر. ذىشعوره، اونى إشعار ايدن محتشم بر الوهيتڭ إشاراتيدر. أهلِ فكرى، ايمانه و توحيده دعوت ايدر.
— 189 —
باق كتابِ كائناتڭ صفحهِٔ رنگيننه
خامهِٔ ذرّينِ قدرت، گور نه تصوير أيلهمش.
قالمامش بر نقطهِٔ مظلم، چشمِ دل أربابنه
صانكه آياتن خدا، نور ايله تحرير أيلهمش.
باق، نه معجزِ حكمت، إذعانرباىِ كائنات؛
باق، نه عالى بر تماشادر فضاىِ كائنات؛
ديڭله ده ييلديزلرى، شو خطبهِٔ شيريننه،
نامهِٔ نورينِ حكمت، باق نه تقرير أيلهمش.
هپ برابر نطقه گلمش، حق لسانيله ديرلر:
بر قديرِ ذو الجلالڭ حشمتِ سلطاننه
برر برهانِ نورأفشانز وجوبِ صانعه، هم وحدته، هم قدرته شاهدلرز بز.
شو زمينڭ يوزينى يالديزلايان نازنين معجزاتى چون مَلك سيراننه
بو سمانڭ أرضه باقان، جنّته دقّت ايدن، بيڭلر مدقّق گوزلرز بز.
طوباىِ خلقتدن سماوات شقّنه، هپ كهكشان أغصاننه
بر جميلِ ذو الجلالڭ دستِ حكمتيله طاقيلمش، بيڭلر گوزل ميوهلرز بز.
شو سماوات أهلنه برر مسجدِ سيّار، برر خانهِٔ دوّار، برر علوى آشيانه،
برر مصباحِ نوّار، برر گمىِ جبّار، برر طيّارهيز بز.
— 190 —
بر قديرِ ذو الكمالڭ، بر حكيمِ ذو الجلالڭ، برر معجزهِٔ قدرت، برر خارقهِٔ صنعتِ خالقانه،
برر نادرهِٔ حكمت، برر داهيهِٔ خلقت، برر نور عالمىيز بز.
بويله يوز بيڭ ديل ايله، يوز بيڭ برهان گوستريرز، ايشيتديريرز إنسان اولان إنسانه،
كور اولاسى دينسز گوزى، گورمز اولدى يوزيمزى. هم ايشيتمز سوزيمزى. حق سويلهين
آيتلرز بز.
سكّهمز بر، طرّهمز بر، ربّمزه مسخّرز، مسبّحز عبيدانه
ذكر ايدرز، كهكشانڭ حلقهِٔ كبراسنه منسوب برر مجذوبلرز بز...
٭-٭-٭
— 191 —
اوچنجى حجّتِ ايمانيه
يگرمى اوچنجى لمعه
(طبيعتدن گلن فكرِ كفرىيى ديريلميهجك بر صورتده ئولديرييور؛ كفرڭ تمل طاشنى زير و زبر ايدييور.)
إخطار
شو نوطهده، طبيعيّونڭ منكِر قسمنڭ گيتدكلرى يولڭ ايچ يوزى نه قدر عقلدن اوزاق و نه قدر چركين و نه درجه خرافه اولديغى، لا أقل طقسان محالى تضمّن ايدن طوقوز محال ايله بيان ايديلمش. سائر رسالهلرده او محاللر قسمًا ايضاح ايديلديگندن؛ بوراده غايت مختصر اولمق حيثيتيله، بعض باصامقلر طىّ ايديلمشدر. اونڭ ايچون، بردن بره، بو قدر ظاهر و آشكاره بر خرافهيى ناصل بو مشهور عاقل فيلسوفلر قبول ايتمشلر، او يولده گيدييورلر، خاطره گلييور. أوت اونلر، مسلكلرينڭ ايچ يوزينى گورهمهمشلر. هم حقيقتِ مسلكلرى و مسلكلرينڭ لازمى و مقتضاسى اودر كه؛ يازيلمش هر بر محالڭ اوجنده بيان ايديلن او چركين و مستكره و غيرِ معقول
(حاشيه): بو رسالهنڭ سببِ تأليفى؛ غايت متجاوزانه و غايت چركين بر طرز ايله حقائقِ ايمانيهيى تزييف ايدوب، بوزولمش عقلى يتيشمديگى شيئه خرافه دييوب، دينسزلگى طبيعته باغلايهرق، قرآنه هجوم ايديلمسيدر. او هجوم ايسه، شدّتلى بر حدّتى (قلبه) قلمه ويردى كه، شدّتلى و غليظ طوقاتلرى او ملحدلره و حقدن يوز چويرن باطل مذهبليلره ييديردى. يوقسه رسالهِٔ نورڭ مسلگى، نزيهانه و نازكانه و قَولِ ليّندر.
خلاصهِٔ مذهبلرى،
— 192 —
مسلكلرينڭ لازمى و ضرورى مقتضاسى اولديغنى غايت بديهى و قطعى برهانلرله شبههسى اولانلره تفصيلًا بيان و إثبات ايتمگه حاضرم.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
قَالَتْ رُسُلُهُمْ اَفِى اللّٰهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
شو آيتِ كريمه، إستفهامِ إنكارى ايله "جنابِ حق حقّنده شكّ اولماز و اولماملى" ديمكله؛ وجود و وحدانيتِ إلٰهيه، بداهت درجهسنده اولديغنى گوسترييور.
شو سرّى ايضاحدن أوّل بر إخطار:
١٣٣٨ ده آنقرهيه گيتدم. إسلام اوردوسنڭ يونانه غلبهسندن نشئه آلان أهلِ ايمانڭ قوّتلى أفكارى ايچنده، غايت مدهش بر زندقه فكرى، ايچنه گيرمك و بوزمق و زهرلنديرمك ايچون دسّاسانه چاليشديغنى گوردم. أيواه ديدم، بو أژدرها ايمانڭ أركاننه ايليشهجك! او وقت، شو آيتِ كريمه بداهت درجهسنده وجود و وحدانيتى إفهام ايتديگى جهتله اوندن إستمداد ايدوب، او زندقهنڭ باشنى طاغيدهجق درجهده قرآنِ حكيمدن آلينان قوّتلى بر برهانى، عربى رسالهسنده يازدم. آنقرهده، يڭى گون مطبعهسنده طبع ايتديرمشدم. فقط مع التأسّف عربى بيلن آز و أهمّيتله باقانلر ده نادر اولمقله برابر، غايت مختصر و مجمل بر صورتده او قوّتلى برهان تأثيرينى گوسترمدى. مع التأسّف، او دينسزلك فكرى هم إنكشاف ايتدى، هم قوّت بولدى. بِالمجبوريه، او برهانى توركجه اولارق بر درجه بيان ايدهجگم. او برهانڭ بعض پارچهلرى، بعض رسالهلرده تام ايضاح ايديلديگندن؛ بوراده إجمالًا يازيلاجقدر. سائر رسالهلرده إنقسام ايتمش اولان متعدّد برهانلر، بو برهانده قسمًا إتّحاد ايدييور؛ هر برى بونڭ بر جزئى حكمنه گچييور.
— 193 —
مقدّمه
أى إنسان! بيل كه، إنسانلرڭ آغزندن چيقان و دينسزلگى إشمام ايدن دهشتلى كلمهلر وار. أهلِ ايمان، بيلميهرك إستعمال ايدييورلر. مهملرندن اوچ دانهسنى بيان ايدهجگز:
برنجيسى:"اَوْجَدَتْهُ الْاَسْبَابُ" يعنى، "أسباب بو شيئى ايجاد ايدييور."
ايكنجيسى:"تَشَكَّلَ بِنَفْسِهِ" يعنى، "كندى كندينه تشكّل ايدييور، اولويور، بيتييور."
اوچنجيسى:"اِقْتَضَتْهُ الطَّبِيعَةُ" يعنى، "طبيعيدر، طبيعت إقتضا ايدوب ايجاد ايدييور."
أوت مادام موجودات وار و إنكار ايديلمز. هم هر موجود صنعتلى و حكمتلى وجوده گلييور. هم مادام قديم دگل، يڭيدن اولويور. هر حالده أى ملحد! بو موجودى، مثلا بو حيوانى يا دييهجكسڭ كه، أسبابِ عالم اونى ايجاد ايدييور؛ يعنى أسبابڭ إجتماعنده او موجود وجود بولويور.. وياخود او كندى كندينه تشكّل ايدييور.. وياخود طبيعت مقتضاسى اولارق، طبيعتڭ تأثيريله وجوده گلييور.. وياخود بر قديرِ ذو الجلالڭ قدرتيله ايجاد ايديلير. مادام عقلًا بو درت يولدن باشقه يول يوقدر، أوّلكى اوچ يول محال، بطّال، ممتنع، غيرِ قابل اولدقلرى قطعى إثبات ايديلسه؛ بِالضروره و بِالبداهه دردنجى يول اولان طريقِ وحدانيت، شكسز شبههسز ثابت اولور.
— 194 —
امّا برنجى يول كه:
أسبابِ عالمڭ إجتماعيله تشكيلِ أشيا و وجودِ مخلوقاتدر. پك چوق محالاتندن يالڭز اوچ دانهسنى ذكر ايدييورز.
برنجيسى:بر أجزاخانهده، غايت مختلف مادّهلرله طولو، يوزر قاوانوز شيشهلر بولونويور. او أدويهلردن، ذىحيات بر معجون ايستهنيلدى. هم حياتدار خارقه بر ترياق اونلردن ياپيلمق ايجاب ايتدى. گلدك، او أجزاخانهده، ذىحيات معجونى و حياتدار ترياقى چوقلقله أفرادينى گوردك. او معجونلردن هر بريسنى تدقيق ايتدك. گورويورز كه: او قاوانوز شيشهلردن هر بريسندن، بر ميزانِ مخصوصله، بر ايكى درهم بوندن، اوچ درت درهم اوتهكندن، آلتى يدى درهم باشقهسندن و هكذا.. مختلف مقدارلرده أجزالر آلينمش. أگر برندن، بر درهم يا نقصان ويا فضله آلينسه او معجون ذىحيات اولاماز، خاصيتنى گوسترهمز. هم او حياتدار ترياقى ده تدقيق ايتدك. هر بر قاوانوزدن بر ميزانِ مخصوصله بر مادّه آلينمش كه، ذرّه مقدارى نقصان ويا زياده اولسه، ترياق خاصّهسنى غائب ايدر. او قاوانوزلر ألليدن زياده ايكن، هر بريسندن آيرى بر ميزان ايله آلينمش گبى، آيرى آيرى مقدارده أجزالرى آلينمش. عجبا هيچ بر جهتده إمكان و إحتمال وار مى كه، او شيشهلردن آلينان مختلف مقدارلر، شيشهلرڭ غريب بر تصادف ويا فورطنهلى بر هوانڭ چارپماسيله دوريلمهسندن، هر بريسندن آلينان مقدار قدر يالڭز او مقدار آقسين، برابر گيتسينلر و طوپلانوب او معجونى تشكيل ايتسينلر؟ عجبا بوندن داها خرافه، محال، باطل بر شى وار مى؟ أشك مضاعف بر أشكلگه گيرسه، صوڭره إنسان اولسه، "بو فكرى قبول ايتمهم" دييه قاچاجقدر.
ايشته بو مثال گبى؛ هر بر ذىحيات، ألبته ذىحيات بر معجوندر و هر بر نبات، حياتدار بر ترياق گبيدر كه؛ چوق متعدّد أجزالردن، چوق مختلف مادّهلردن، غايت حسّاس بر ئولچو ايله آلينان مادّهلردن تركيب ايديلمشدر. أگر
— 195 —
أسبابه، عناصره إسناد ايديلسه و "أسباب ايجاد ايتدى" دينيلسه؛ عينًا أجزاخانهدهكى معجونڭ، شيشهلرڭ دوريلمهسندن وجود بولماسى گبى، يوز درجه عقلدن اوزاق، محال و باطلدر.
الحاصل:شو أجزاخانهِٔ كبراىِ عالمده، حكيمِ أزلينڭ ميزانِ قضا و قدريله آلينان موادِّ حياتيه، حدسز بر حكمت و نهايتسز بر علم و هر شيئه شامل بر إراده ايله وجود بولابيلير. "كور، صاغير، حدودسز، سيل گبى آقان كلّى عناصر و طبايع و أسبابڭ ايشيدر" ديين بدبخت، "او ترياقِ عجيب، كندى كندينه شيشهلرڭ دوريلمهسندن چيقوب اولمشدر" ديين ديوانه بر هذيانجى، سرخوش بولونان بر أحمقدن داها زياده أحمقدر. أوت او كفر؛ أحمقانه، سرخوشانه، ديوانهجه بر هذياندر.
ايكنجى محال:أگر هر شى، واحدِ أحد اولان قديرِ ذو الجلاله ويريلمزسه، بلكه أسبابه إسناد ايديلسه لازم گلير كه؛ عالمڭ پك چوق عناصر و أسبابى، هر بر ذىحياتڭ وجودنده مداخلهسى بولونسون. حالبوكه سينك گبى بر كوچك مخلوقڭ وجودنده، كمالِ إنتظام ايله غايت حسّاس بر ميزان و تام بر إتّفاق ايله، مختلف و بربرينه ضد، مباين أسبابڭ إجتماعى، او قدر ظاهر بر محالدر كه، سينك قنادى قدر شعورى بولونان، "بو محالدر، اولاماز!" دييهجكدر. أوت بر سينگڭ كوچوجك جسمى، كائناتڭ أكثر عناصر و أسبابى ايله علاقهداردر؛ بلكه بر خلاصهسيدر. أگر قدرتِ أزليهيه ويريلمزسه، او أسبابِ مادّيه اونڭ وجودى ياننده بِالذّات حاضر بولونمق لازم؛ بلكه اونڭ كوچوجك جسمنه گيرمك گركدر. بلكه جسمنڭ كوچك بر نمونهسى اولان گوزندهكى بر حجيرهسنه گيرملرى ايجاب ايدييور. چونكه سبب مادّى ايسه، مسبَّبڭ ياننده و ايچنده بولونماسى لازم گلييور. شو حالده، ايكى سينگڭ ايگنه اوجى گبى پارمقلرى يرلشمهين او
— 196 —
حجيرهجكده أركانِ عالم و عناصر و طبايعڭ، مادّةً ايچنده بولونوب، اوسته گبى ايچنده چاليشدقلرينى قبول ايتمك لازم گلييور.
ايشته، سوفسطائينڭ أڭ أبلهلرى دخى، بويله بر مسلكدن اوتانييور.
اوچنجى محال:اَلْوَاحِدُ لَا يَصْدُرُ اِلَّا عَنِ الْوَاحِدِ قاعدهِٔ مقرّرهسيله: "بر موجودڭ وحدتى وارسه، ألبته بر واحددن، بر ألدن صدور ايدهبيلير." خصوصًا او موجود، غايت مكمّل بر إنتظام و حسّاس بر ميزان ايچنده و جامع بر حياته مظهر ايسه، بِالبداهه سببِ إختلاف و كشماكش اولان متعدّد أللردن چيقمديغنى؛ بلكه غايت قدير، حكيم اولان بر تك ألدن چيقديغنى گوسترديگى حالده؛ حدسز و جامد و جاهل، متجاوز، شعورسز، قارمهقاريشيقلق ايچنده، كور، صاغير أسبابِ طبيعيهنڭ قارمهقاريشيق أللرينه، حدسز إمكانات يوللرى ايچنده و إجتماع و إختلاط ايله، او أسبابڭ كورلگى، صاغيرلغى زيادهلشديگى حالده؛ او منتظم و موزون و واحد بر موجودى اونلره إسناد ايتمك، يوز محالى بردن قبول ايتمك گبى عقلدن اوزاقدر.
هايدى بو محالدن قطعِ نظر، أسبابِ مادّيهنڭ ألبته تأثيرلرى، مباشرتله و تماسله اولور. حالبوكه او أسبابِ طبيعيهنڭ تماسلرى، ذىحيات موجودلرڭ ظاهرلريلهدر. حالبوكه گورويورز كه؛ او أسبابِ مادّيهنڭ أللرى يتيشمديگى و تماس ايدهمدكلرى او ذىحياتڭ باطنى، اون دفعه ظاهرندن داها منتظم، داها لطيف، صنعتجه داها مكمّلدر. أسبابِ مادّيهنڭ أللرى و آلَتلريله هيچ بر جهتله يرلشهمدكلرى، بلكه تام ظاهرينه ده تماس ايدهمدكلرى كوچوجك ذىحيات، كوچوجك حيوانجقلر، أڭ بيوك مخلوقلردن داها زياده صنعتجه عجيب، خلقتجه بديع بر صورتده اولدقلرى حالده، او جامد، جاهل، قابا، اوزاق، بيوك و بربرينه ضد اولان صاغير، كور أسبابه إسناد ايتمك، يوز درجه كور، بيڭ درجه صاغير اولمقله اولور!..
— 197 —
امّا ايكنجى مسئله:
"تَشَكَّلَ بِنَفْسِهِ"در. يعنى: كندى كندينه تشكّل ايدييور. ايشته بو جملهنڭ دخى چوق محالاتى وار. چوق جهتله باطلدر، محالدر. نمونه ايچون محالاتندن اوچ دانهسنى بيان ايدرز.
برنجيسى:أى معنّد منكِر! سنڭ أنانيتڭ سنى او قدر أحمقلاشديرمش كه، يوز محالى بردن قبول ايتمك درجهسنده حكم ايدييورسڭ. چونكه سن موجودسڭ و بسيط بر مادّه و جامد و تغيّرسز دگلسڭ. بلكه دائما تجدّدده اولارق، غايت منتظم بر ماكينه و خارقه و دائما تحوّلده بر سراى گبيسڭ. سنڭ وجودڭده هر وقت ذرّهلر چاليشييورلر. سنڭ وجودڭ كائناتله، خصوصًا رزق مناسبتيله، خصوصًا بقاءِ نوعى إعتباريله علاقهدار و آليش ويريشى واردر. سنڭ وجودڭده چاليشان ذرّهلر، او مناسباتى بوزمامق و او علاقهدارلغى قيرمامق ايچون دقّت ايدييورلر. اويلهجه إحتياطله آياقلرينى آتييورلر. گويا بتون كائناته باقييورلر، سنڭ مناسباتڭى كائناتده گوروب اويلهجه وضعيت آلييورلر. سن ظاهرى و باطنى طويغولرڭله، او ذرّهلرڭ، او خارقه وضعيتنه گوره إستفاده ايدرسڭ.
أگر سن وجودڭدهكى ذرّهلرى، قديرِ أزلينڭ قانونيله حركت ايدن كوچوجك مأمورلرى ويا بر اوردوسى ويا قلمِ قدرڭ اوجلرى، هر بر ذرّه بر قلم اوجى ويا قلمِ قدرتڭ نقطهلرى، هر بر ذرّه بر نقطه اولديغنى قبول ايتمزسهڭ؛ او وقت سنڭ گوزڭده چاليشان هر بر ذرّهيه اويله بر گوز لازم كه، سنڭ مجموعِ جسديڭڭ هر طرفنى گورمكله برابر، مناسبتدار اولديغڭ بتون كائناتى دخى گورهجك بر گوز و بتون سنڭ ماضى و مستقبل و نسل و أصلڭ و عناصريڭڭ منبعلرينى و رزقڭڭ معدنلرينى بيلهجك، طانييهجق يوز داهى قدر بر عقل ويرمك لازم گلييور. سنڭ گبى بو مسئلهلرده ذرّه قدر عقلى اولميانڭ بر ذرّهسنه بيڭ أفلاطون قدر بر علم و شعور ويرمك، بيڭ درجه ديوانهجه بر خرافهجيلكدر!..
— 198 —
ايكنجى محال:سنڭ وجودڭ بيڭ قبّهلى خارقه بر سرايه بڭزر كه؛ هر قبّهسنده طاشلر، ديركسز بربرينه باش باشه ويروب، معلّقده طورديرلمش. بلكه سنڭ وجودڭ، بيڭ دفعه بو سرايدن داها عجيبدر. چونكه او سراىِ وجودڭ، دائما كمالِ إنتظامله تازهلنمكدهدر. غايت خارقه اولان روح، قلب و معنوى لطائفدن قطعِ نظر، يالڭز جسدڭدهكى هر بر أعضا، بر قبّهلى منزل حكمندهدر. ذرّهلر، او قبّهدهكى طاشلر گبى بربرلريله كمالِ موازنه و إنتظام ايله باش باشه ويروب، خارقه بر بنا، فوق العاده بر صنعت، گوز و ديل گبى عجيب برر معجزهِٔ قدرت گوسترييورلر. أگر بو ذرّهلر، شو عالمڭ اوستهسنڭ أمرينه تابع برر مأمور اولماسهلر؛ او وقت هر بر ذرّه، عموم او جسددهكى ذرّهلره هم حاكمِ مطلق هم هر بريسنه محكومِ مطلق، هم هر بريسنه مِثل هم حاكميت نقطهسنده ضد، هم يالڭز واجب الوجوده مخصوص اولان أكثر صفاتڭ مصدرى، منبعى، هم غايت مقيّد هم غايت مطلق بر صورتده اولمقله برابر، سرِّ وحدتله يالڭز بر واحدِ أحدڭ أثرى اولابيلن غايت منتظم بر مصنوعِ واحدى او حدسز ذرّاته إسناد ايتمك؛ ذرّه قدر شعورى اولان، بونڭ پك ظاهر بر محال بلكه يوز محال اولديغنى درك ايدر.
اوچنجى محال:أگر سنڭ وجودڭ، واحدِ أحد اولان قديرِ أزلينڭ قلميله مكتوب اولمازسه و طبيعته، أسبابه منسوب مطبوع ايسه؛ او وقت سنڭ وجودڭدهكى بر حجيرهِٔ بدندن طوت، بربرى ايچنده دائرهلر مِثللو، بيڭلر مركّبلر عددنجه طبيعت قالبلرينڭ بولونماسى لازم گلير. چونكه مثلا بو ألمزدهكى كتاب أگر مكتوب اولسه، بر تك قلم، كاتبنڭ علمنه إستناد ايدوب، بتون اونلرى يازار. أگر او، مكتوب اولمازسه و اونڭ قلمنه ويريلمزسه، كندى كندينه اولمش دينيلسه ويا طبيعته ويريلسه؛ او وقت مطبوع كتاب گبى، هر بر حرفى ايچون بر دمير قلم لازمدر كه طبع ايديلسين. ناصلكه مطبعهده حروفات عددنجه دمير حرفلر بولونور، صوڭره او حرفلر وجود بولور؛ او وقت بر تك قلمه بدل، او حروفات عددنجه قلملر بولونماسى
— 199 —
لازم گلير. بلكه او حروفات ايچنده بعضًا اولديغى گبى، كوچك قلم ايله بر بيوك حرفده بر صحيفه (اينجه خطله) يازيلمش ايسه، بيڭلر قلم بر تك حرف ايچون لازم گلييور. بلكه بربرينڭ ايچنه گيروب منتظم بر وضعيتله، سنڭ جسدڭ گبى بر شكل آلييورسه، او وقت هر بر دائرهده، هر بر جزء ايچون، او مركّبات عددنجه قالبلر لازم گلييور. هايدى، يوز محال ايچنده بولونان بو طرزى، ممكن ديسهڭ دخى، بو منتظم صنعتلى دمير حرفلرى و مكمّل قالبلرى و قلملرى ياپمق ايچون، ينه بر تك قلمه ويريلمزسه، او قلملر، او قالبلر، او دمير حرفلرڭ ياپيلماسى ايچون، اونلرڭ عددلرنجه ينه قلملر، قالبلر و حرفلر لازم. چونكه اونلر ده ياپيلمشلر و اونلر ده منتظم صنعتليدرلر. و هكذا متسلسلًا گيتدكجه گيدهجك...
ايشته سن ده آڭلا! بو اويله بر فكردر كه؛ سنڭ ذرّاتڭ عددنجه محالات و خرافهلر، ايچنده بولونويور. أى معنّد معطّل! سن ده اوتان، بو ضلالتدن واز گچ!
اوچنجى كلمه:
"اِقْتَضَتْهُ الطَّبِيعَةُ" يعنى؛ طبيعت إقتضا ايدييور، طبيعت ياپييور. ايشته بو حكمڭ چوق محالاتى وار. نمونه ايچون اوچنى ذكر ايدييورز.
برنجيسى:أگر موجوداتده، خصوصًا ذىحياتده گورونن بصيرانه، حكيمانه اولان صنعت و ايجاد، شمسِ أزلينڭ قلمِ قدر و قدرتنه ويريلمزسه، بلكه كور، صاغير، دوشونجهسز اولان طبيعته و قوّته إسناد ايديلسه لازم گلير كه؛ طبيعت، ايجاد ايچون هر شيده حدسز معنوى ماكينه و مطبعهلرى بولونديرسين؛ وياخود هر شيده، كائناتى خلق و إداره ايدهجك بر قدرت و حكمت درج ايتسين. چونكه ناصل شمسڭ جلوهلرى و عكسلرى، زمين يوزندهكى ذرّهجك جام پارچهلرنده و قطرهلرده گورونويور. أگر او مثالى و عكسى گونشجكلر، سمادهكى تك گونشه إسناد ايديلمهسه، لازم گلير كه؛ بر كبريت باشى يرلشمهين بر ذرّهجك جام
— 200 —
پارچهسنده طبيعى، فطرى و گونشڭ خاصيتلرينه مالك، ظاهرًا كوچك، معنًا چوق درين بر گونشڭ خارجى وجودينى قبول ايدهرك، ذرّاتِ زجاجيه عددنجه طبيعى گونشلرى قبول ايتمك لازم گلديگى گبى.. (عينًا بو مثال گبى) موجودات و ذىحيات طوغريدن طوغرىيه شمسِ أزلينڭ جلوهِٔ أسماسنه ويريلمزسه، هر بر موجودده، خصوصًا هر بر ذىحياتده حدسز بر قدرت و إراده و نهايتسز بر علم و حكمت طاشييهجق بر طبيعتى، بر قوّتى، عادتا بر إلٰهى ايچنده قبول ايتمك لازم گلير. بو طرزِ فكر ايسه، كائناتدهكى محالاتڭ أڭ باطلى، أڭ خرافهسيدر. خالقِ كائناتڭ صنعتنى، موهوم، أهمّيتسز، شعورسز بر طبيعته ويرن إنسان، ألبته يوز دفعه حيواندن داها حيوان، داها شعورسز اولديغنى گوسترر.
ايكنجى محال:أگر غايت إنتظاملى، ميزانلى، صنعتلى، حكمتلى شو موجودات؛ نهايتسز قدير، حكيم بر ذاته ويريلمزسه، بلكه طبيعته إسناد ايديلسه، لازم گلير كه؛ طبيعت، هر بر پارچه طوپراقده، آوروپانڭ عموم مطبعهلرى و فابريقهلرى عددنجه ماكينهلرى، مطبعهلرى بولونديرسين.. تا، او پارچه طوپراق، منشأ و تزگاه اولديغى حدسز چيچكلر و ميوهلرڭ يتيشمهلرينه و تشكيللرينه مدار اولابيلسين. چونكه چيچكلر ايچون صاقسيلق وظيفهسنى گورن بر كاسه طوپراق ايچنه تخملرى نوبتله آتيلان عموم چيچكلرڭ بربرندن چوق آيرى اولان شكل و هيئتلرينى تشكيل و تصوير ايدهبيلير بر قابليتى، بِالفعل گورولويور. أگر قديرِ ذو الجلاله ويريلمزسه؛ او وقت، او كاسهدهكى طوپراقده، هر بر چيچك ايچون معنوى، آيرى، طبيعى بر ماكينه بولونمازسه، بو حال وجوده گلهمز. چونكه تخملر ايسه نطفهلر و يمورطهلر گبى، مادّهلرى بردر. يعنى مولّد الماء، مولّد الحموضه، قاربون، آزوتڭ إنتظامسز، شكلسز، خمور گبى خليطهسندن عبارت اولمقله برابر، هوا، صو، حرارت، ضيا دخى، هر برى بسيط و شعورسز و هر شيئه قارشى سيل گبى بر طرزده گيتديگندن، او حدسز چيچكلرڭ تشكيلاتلرى آيرى آيرى و غايت
— 201 —
منتظم و صنعتلى اولارق او طوپراقدن چيقماسى، بِالبداهه و بِالضروره إقتضا ايدييور كه؛ او كاسهده بولونان طوپراقده، معنًا آوروپا قدر، معنوى و كوچك مقياسده مطبعهلرى و فابريقهلرى بولونديرسون. تا كه، بو قدر حياتدار قوماشلرى و بيڭلر آيرى آيرى نقشلى منسوجاتلرى طوقويهبيلسين.
ايشته طبيعيّونڭ فكرِ كفريلرى، نه درجه دائرهِٔ عقلدن خارج صاپديغنى قياس ايت. و طبيعتى موجد ظن ايدن إنسان صورتندهكى أحمق سرخوشلر "متفنّن و عقللىيز" دييه دعوا ايتدكلرى عقل و فندن نه قدر اوزاق دوشدكلرينى و ممتنع و هيچ بر جهتله ممكن اولميان بر خرافهيى كنديلرينه مسلك إتّخاذ ايتدكلرينى گور، گول و توكور!
أگر ديسهڭ:موجودات، طبيعته إسناد ايديلسه بويله عجيب محاللر اولور، إمتناع درجهسنده مشكلات اولور؛ عجبا ذاتِ أحد و صمده ويريلديگى وقت، او مشكلات ناصل قالقييور؟ و او صعوبتلى إمتناع، او سهولتلى وجوبه ناصل إنقلاب ايدر؟
الجواب:برنجى محالده ناصلكه گونشڭ جلوهِٔ إنعكاسى، كمالِ سهولتله، كلفتسز أڭ كوچك ذرّهجك جامدن طوت، تا أڭ بيوك بر دڭزڭ يوزينه قدر فيضنى و تأثيرينى مثالى گونشجكلرله غايت قولايلقله گوستردكلرى حالده، أگر گونشدن نسبتى كسيلسه؛ او وقت هر بر ذرّهجكده، طبيعى و بِالذّات بر گونشڭ خارجى وجودى إمتناع درجهسنده بر صعوبتله اولابيلمهسى، قبول ايديلمك لازم گلير. اويله ده؛ هر بر موجود، طوغريدن طوغرىيه ذاتِ أحد و صمده ويريلسه؛ وجوب درجهسنده بر سهولت، بر قولايلق ايله و بر إنتساب و جلوه ايله، هر بر موجوده لازم اولان هر بر شيئى، اوڭا يتيشديريلهبيلير. أگر او إنتساب كسيلسه و او مأموريت باشى بوزوقلغه دونسه و هر بر موجود كندى باشنه و طبيعته بيراقيلسه، او وقت
— 202 —
إمتناع درجهسنده يوز بيڭ مشكلات و صعوبتله سينك گبى بر ذىحياتڭ، كائناتڭ كوچك بر فهرستهسى اولان و غايت خارقه ماكينهِٔ وجودينى ايجاد ايدن، ايچندهكى كور طبيعتڭ، بو كائناتى خلق و إداره ايدهجك بر قدرت و حكمت صاحبى اولديغنى فرض ايتمك لازم گلير. بو ايسه بر محال دگل، بلكه بيڭلر محالدر.
الحاصل:ناصلكه ذاتِ واجب الوجودڭ شريك و نظيرى ممتنع و محالدر. اويله ده: ربوبيتنده و ايجادِ أشياده باشقهلرينڭ مداخلهسى، شريكِ ذاتى گبى ممتنع و محالدر.
امّا ايكنجى محالدهكى مشكلات ايسهمتعدّد رسالهلرده إثبات ايديلديگى گبى، أگر بتون أشيا واحدِ أحده ويريلسه؛ بتون أشيا، بر تك شى گبى سهولتلى و قولاى اولور. أگر أسبابه و طبيعته ويريلسه، بر تك شى، عموم أشيا قدر مشكلاتلى اولديغى، متعدّد و قطعى برهانلرله إثبات ايديلمش. بر برهانڭ خلاصهسى شودر كه: ناصلكه بر آدم، بر پادشاهه عسكرلك ويا مأموريت جهتيله إنتساب ايتسه؛ او مأمور و او عسكر او إنتساب قوّتيله، يوز بيڭ دفعه قوّتِ شخصيهسندن فضله ايشلره مدار اولابيلير. و پادشاهى نامنه بعضًا بر شاهى أسير ايدر. چونكه گورديگى ايشلرڭ و ياپديغى أثرلرڭ جهازاتنى و قوّتنى كندى طاشيمييور و طاشيمغه مجبور اولمييور. او إنتساب مناسبتيله، پادشاهڭ خزينهلرى و آرقهسندهكى نقطهِٔ إستنادى اولان اوردو؛ او قوّتى، او جهازاتى طاشييور. ديمك گورديگى ايشلر، شاهانه اولارق بر پادشاهڭ ايشى گبى؛ و گوسترديگى أثرلر، بر اوردو أثرى مِثللو خارقه اولابيلير. ناصلكه قارينجه، او مأموريت جهتيله فرعونڭ سراينى خراب ايدييور و سينك او إنتساب ايله، نمرودى گبرتييور. و او إنتساب ايله، بغداى دانهسى گبى بر چام چكردگى، قوجه چام آغاجنڭ بتون جهازاتنى يتيشديرييور.
— 203 —
(حاشيه): أوت، أگر او إنتساب اولسه؛ او چكردك، قدرِ إلٰهيدن بر أمر آلير، او خارقه ايشلره مظهر اولور. أگر او إنتساب كسيلسه؛ او چكردگڭ خلقتى، قوجه چام آغاجنڭ خلقتندن داها زياده جهازات و إقتدار و صنعتى إقتضا ايدر. چونكه طاغدهكى (قدرت أثرى اولان) مجسّم چام آغاجنڭ بتون أعضالرى و جهازاتيله، او چكردكدهكى قدر أثرى اولان معنوى آغاجده موجود بولونماسى لازم گلير. چونكه او قوجه آغاجڭ فابريقهسى، او چكردكدر. ايچندهكى قدرى آغاج، قدرتله خارجده تظاهر ايدر، جسمانى چام آغاجى اولور.
أگر او إنتساب كسيلسه، او مأموريتدن ترخيص ايديلسه، ياپاجغى ايشلرڭ جهازاتنى و قوّتنى، بلنده و بيلگنده طاشيمغه مجبوردر. او وقت، او كوچوجك بيلگندهكى قوّت مقدارنجه و بلندهكى جبخانه عددنجه ايش گورهبيلير. أوّلكى وضعيتده غايت قولايلقله گورديگى ايشلرى بو وضعيتده اوندن ايستهنيلسه، ألبته بيلگنده بر اوردو قوّتى و بلنده بر پادشاهڭ جهازاتِ حربيه فابريقهسنى يوكلهمك لازم گلير كه؛ گولديرمك ايچون عجيب خرافهلرى و ماصاللرى حكايه ايدن مسخرهلر دخى بو خيالدن اوتانيورلر!..
الحاصل:واجب الوجوده هر موجودى ويرمك، وجوب درجهسنده بر سهولتى وار. و طبيعته ايجاد جهتنده ويرمك، إمتناع درجهسنده مشكل و خارجِ دائرهِٔ عقليهدر.
اوچنجى محال:بو محالى ايضاح ايدهجك بعض رسالهلرده بيان ايديلن ايكى مثال:
برنجى مثال:بتون آثارِ مدنيتله تكميل و تزيين ايديلمش، خالى بر صحراده قورولمش، ياپيلمش بر سرايه؛ غايت وحشى بر آدم گيرمش، ايچنه باقمش. بيڭلر منتظم صنعتلى أشيايى گورمش. وحشتندن، أحمقلغندن، خارجدن كيمسه
— 204 —
مداخله ايتمهيوب، او سراى ايچنده او أشيادن بريسى، او سرايى مشتملاتيله برابر ياپمشدر دييه تحرّىيه باشلايور. هانگى شيئه باقييور؛ او وحشتلى عقلى دخى قابل گورمييور كه، او شى بونلرى ياپسين. صوڭره او سرايڭ تشكيلات پروغرامنى و موجودات فهرستهسنى و إداره قانونلرى ايچنده يازيلى اولان بر دفترى گورور. چندان ألسز و گوزسز و چكيجسز اولان او دفتر دخى، سائر ايچندهكى شيلر گبى، هيچ بر قابليتى يوقدر كه او سرايى تشكيل و تزيين ايتسين. فقط مضطر قالارق، بِالمجبوريه، أشياىِ آخَره نسبةً، قوانينِ علميهنڭ بر عنوانى اولمق جهتيله، او سرايڭ مجموعنه بو دفترى مناسبتدار گورديگندن، "ايشته بو دفتردر كه، او سرايى تشكيل، تنظيم و تزيين ايدوب بو أشيايى ياپمش، طاقمش، يرلشديرمش." دييهرك وحشتنى؛ أحمقلرڭ، سرخوشلرڭ هذياننه چويرمش.
ايشته عينًا بو مثال گبى؛ حدسز درجهده مثالدهكى سرايدن داها منتظم، داها مكمّل و بتون أطرافى معجزانه حكمتله طولو شو سراىِ عالمڭ ايچنه، إنكارِ الوهيته گيدن طبيعيّون فكرينى طاشييان وحشى بر إنسان گيرر. دائرهِٔ ممكنات خارجنده اولان ذاتِ واجب الوجودڭ أثرِ صنعتى اولديغنى دوشونميهرك و اوندن إعراض ايدهرك، دائرهِٔ ممكنات ايچنده قدرِ إلٰهينڭ يازار بوزار بر لوحهسى حكمنده و قدرتِ إلٰهيهنڭ قوانينِ إجراآتنه تبدّل و تغيّر ايدن بر دفترى اولابيلن و پك ياڭليش و خطا اولارق "طبيعت" نامى ويريلن بر مجموعهِٔ قوانينِ عاداتِ إلٰهيه و بر فهرستهِٔ صنعتِ ربّانيهيى گورور. و دير كه: "مادام بو أشيا بر سبب ايستر، هيچ بر شيئڭ بو دفتر گبى مناسبتى گورونمييور. چندان هيچ بر جهتله عقل قبول ايتمز كه؛ گوزسز، شعورسز، قدرتسز بو دفتر، ربوبيتِ مطلقهنڭ ايشى اولان و حدسز بر قدرتى إقتضا ايدن ايجادى ياپاماز. فقط مادام صانعِ قديمى قبول ايتمييورم؛ اويله ايسه أڭ مناسبى، بو دفتر بونى ياپمش و ياپار دييهجگم" دير. بز ده ديرز:
— 205 —
أى أحمق الحُمَقَادن تحمّق ايتمش سرخوش أحمق! باشڭى طبيعت باتاقلغندن چيقار، آرقهڭه باق؛ ذرّاتدن، سيّاراته قدر بتون موجودات، آيرى آيرى لسانلرله (اونڭ) وجودينه شهادت ايتدكلرى و پارمقلريله إشارت ايتدكلرى بر صانعِ ذو الجلالى گور.. و او سرايى ياپان و او دفترده سرايڭ پروغرامنى يازان نقّاشِ أزلينڭ جلوهسنى مشاهده ايت، فرماننه باق، قرآننى ديڭله.. او هذيانلردن قورتول!..
ايكنجى مثال:غايت وحشى بر آدم محتشم بر قيشله دائرهسنه گيرر. غايت منتظم بر اوردونڭ عمومى برابر تعليملرينى، منتظم حركتلرينى گورور. بر نفرڭ حركتيله؛ بر طابور، بر آلاى، بر فرقه قالقار، اوطورور، گيدر؛ بر آتش أمريله آتش ايتدكلرينى مشاهده ايدر. اونڭ قابا، وحشى عقلى، بر قوماندانڭ، دولتڭ نظاماتيله و قانونِ پادشاهى ايله قومانداسنى آڭلامايوب، إنكار ايتديگندن، او عسكرلرڭ ايپلرله بربرينه باغلى اولدقلرينى تخيّل ايدر. او خيالى ايپ، نه قدر خارقهلى بر ايپ اولديغنى دوشونوب حيرتده قالير. صوڭره گيدر.. آياصوفيه گبى غايت معظّم بر جامعه، جمعه گوننده داخل اولور. او جماعتِ مسلمينڭ، بر آدمڭ سسيله قالقار، أگيلير، سجده ايدر اوطوردقلرينى مشاهده ايدر. معنوى و سماوى قانونلرڭ مجموعندن عبارت اولان شريعتى و شريعت صاحبنڭ أمرلرندن گلن معنوى دستورلرينى آڭلاماديغندن، او جماعتڭ مادّى ايپلرله باغلانديغنى و او عجيب ايپلر اونلرى أسير ايدوب اويناتديغنى تخيّل ايدهرك أڭ وحشى إنسان صورتندهكى جاناوار حيوانلرى دخى گولديرهجك درجهده مسخرهلى بر فكرله چيقار، گيدر.
ايشته عين بو مثال گبى: سلطانِ أزل و أبدڭ حدسز جنودينڭ محتشم بر قيشلهسى اولان شو عالمه و او معبودِ أزلينڭ منتظم بر مسجدى اولان شو كائناته؛
— 206 —
محضِ وحشت اولان إنكارلى فكرِ طبيعتى طاشييان بر منكِر گيرييور. او سلطانِ أزلينڭ حكمتندن گلن نظاماتِ كائناتڭ معنوى قانونلرينى، برر مادّى مادّه تصوّر ايدهرك و سلطنتِ ربوبيتڭ قوانينِ إعتباريهسى و او معبودِ أزلينڭ شريعتِ فطريهِٔ كبراسنڭ، معنوى و يالڭز وجودِ علميسى بولونان أحكاملرينى و دستورلرينى برر موجودِ خارجى و مادّى برر مادّه تخيّل ايدهرك، قدرتِ إلٰهيهنڭ يرينه، او علم و كلامدن گلن و يالڭز وجودِ علميسى بولونان او قانونلرى إقامه ايتمك و أللرينه ايجاد ويرمك، صوڭره ده اونلره "طبيعت" نامنى طاقمق و يالڭز بر جلوهِٔ قدرتِ ربّانيه اولان قوّتى، قدرت و مستقل بر قدير تلقّى ايتمك؛ مثالدهكى وحشيدن بيڭ دفعه آشاغى بر وحشتدر!..
الحاصل:طبيعيّونلرڭ، موهوم و حقيقتسز طبيعت ديدكلرى شى، اولسه اولسه و حقيقتِ خارجيه صاحبى ايسه؛ آنجق بر صنعت اولابيلير، صانع اولاماز. بر نقشدر، نقّاش اولاماز. أحكامدر، حاكم اولاماز. بر شريعتِ فطريهدر، شارع اولاماز. مخلوق بر پردهِٔ عزّتدر، خالق اولاماز. منفعل بر فطرتدر، فاطر بر فاعل اولاماز. قانوندر، قدرت دگلدر؛ قادر اولاماز. مسطردر، مصدر اولاماز.
الحاصل:مادام موجودات وار. مادام اون آلتنجى نوطهنڭ باشنده دينيلديگى گبى؛ موجودڭ وجودينه، تقسيمِ عقلى ايله درت يولدن باشقه يول تخيّل ايديلمز. او درت جهتدن اوچينڭ هر برينڭ اوچ ظاهر محاللر ايله بطلانى، قطعى بر صورتده إثبات ايديلدى. ألبته بِالضروره و بِالبداهه دردنجى يول اولان وحدت يولى، قطعى بر صورتده إثبات اولونور. او دردنجى يول ايسه؛ باشدهكى
اَفِى اللّٰهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
آيتى، شكسز و شبههسز بداهت درجهسنده ذاتِ واجب الوجودڭ الوهيتنى و هر شى طوغريدن طوغرىيه دستِ قدرتندن چيقديغنى و سماوات و أرض قبضهِٔ تصرّفنده بولونديغنى گوسترييور.
— 207 —
أى أسبابپرست و طبيعته طاپان بيچاره آدم! مادام هر شيئڭ طبيعتى، هر شى گبى مخلوقدر؛ چونكه صنعتليدر و يڭى اولويور. هم هر مسبَّب گبى، ظاهرى سببى دخى مصنوعدر. و مادام هر شيئڭ وجودى، پك چوق جهازات و آلَتلره محتاجدر. او حالده، او طبيعتى ايجاد ايدن و او سببى خلق ايدن بر قديرِ مطلق وار. و او قديرِ مطلقڭ نه إحتياجى وار كه عاجز وسائطى، ربوبيتنه و ايجادينه تشريك ايتسين. حاشا! بلكه طوغريدن طوغرىيه مسبّبى، سبب ايله برابر خلق ايدهرك، جلوهِٔ أسماسنى و حكمتنى گوسترمك ايچون، بر ترتيب و تنظيم ايله ظاهرى بر سببيت، بر مقارنت ويرمكله، أشيادهكى ظاهرى قصورلره، مرحمتسزلكلره و نقصانيتلره مرجع اولمق ايچون، أسباب و طبيعتى دستِ قدرتنه پرده ايتمش؛ عزّتنى او صورتله محافظه ايتمش.
عجبا بر ساعتجى، ساعتڭ چرخلرينى ياپسين؛ صوڭره ساعتى چرخلرله ترتيب ايدوب تنظيم ايتسين، داها مى قولايدر؟ يوقسه خارقه بر ماكينهيى، او چرخلر ايچنده ياپسين؛ صوڭره ساعتڭ ياپيلماسنى او ماكينهنڭ جامد أللرينه ويرسين، تا ساعتى ياپسين، داها مى قولايدر؟ عجبا إمكان خارجنده دگل ميدر؟ هايدى او إنصافسز عقلڭله سن سويله، سن حاكم اول! وياخود بر كاتب؛ مركّب، قلم، كاغدى گتيردى. اونڭله كندى بِالذّات او كتابى يازسه، داها مى قولايدر؟ يوقسه او كاغد، مركّب، قلم ايچنده او كتابدن داها صنعتلى، داها زحمتلى، يالڭز او تك كتابه مخصوص اولارق بر يازى ماكينهسى ايجاد ايتسين؛ صوڭره او شعورسز ماكينهيه "هايدى سن ياز" ديسين ده كندى قاريشماسين، داها مى قولايدر؟ عجبا يوز دفعه يازيدن داها مشكل دگل ميدر؟
أگر ديسهڭ:أوت بر كتابى يازان ماكينهنڭ ايجادى، او كتابدن يوز دفعه داها مشكلدر. فقط او ماكينه، عين كتابڭ بر چوق نسخهلرينى يازماسنه واسطه اولمق جهتيله، بلكه بر قولايلق وار؟
— 208 —
الجواب:نقّاشِ أزلى، حدسز قدرتيله نهايتسز جلوهِٔ أسماسنى هر وقت تازهلنديرمكله، آيرى آيرى شكلده گوسترمك ايچون، أشيادهكى تشخّصلرى و خصوصى سيمالرى اويله بر صورتده خلق ايتمشدر كه؛ هيچ بر مكتوبِ صمدانى و هيچ بر كتابِ ربّانى، ديگر كتابلرڭ عين عيننه اولامييور. على كلّ حال، آيرى معنالرى إفاده ايتمك ايچون، آيرى بر سيماسى بولونهجق. أگر گوزڭ وارسه، إنسانڭ سيماسنه باق، گور كه؛ زمانِ آدمدن شيمدىيه قدر، بلكه أبده قدر، بو كوچك سيماده، أعضاىِ أساسيده إتّفاق ايله برابر، هر بر سيما، عموم سيمالره نسبةً، هر بريسنه قارشى برر علامتِ فارقهسى وار اولديغى قطعيًا ثابتدر. بونڭ ايچون هر بر سيما، آيرى بر كتابدر. يالڭز صنعتڭ تنظيمى ايچون آيرى بر يازى طاقمى و آيرى بر ترتيب و تأليف ايستر. و مادّهلرينى هم گتيرمك، هم يرلشديرمك و هم ده وجوده لازم اولان هر شيئى درج ايتمك ايچون، بتون بتون باشقه بر تزگاه ايستر. هايدى، فرضِ محال اولارق طبيعته بر مطبعه نظريله باقدق. فقط بر مطبعهيه عائد اولان تنظيم و باصمق، يعنى معيّن إنتظامنى قالبه صوقمقدن باشقه، او تنظيمڭ ايجادندن، ايجادلرى يوز درجه داها مشكل بر ذىحياتڭ جسمندهكى مادّهلرى، أقطارِ عالمدن ميزانِ مخصوصله و خاص بر إنتظامله ايجاد ايتمك و گتيرمك و مطبعه ألنه ويرمك ايچون، ينه او مطبعهيى ايجاد ايدن قديرِ مطلقڭ قدرت و إرادهسنه محتاجدر. ديمك بو مطبعهلق إحتمالى و فرضى، بتون بتون معناسز بر خرافهدر.
ايشته بو ساعت و كتاب مثاللرى گبى؛ صانعِ ذو الجلال، قادرِ كلّ شئ، أسبابى خلق ايتمش؛ مسبّباتى ده خلق ايدييور. حكمتيله، مسبّباتى أسبابه باغلايور. كائناتڭ حركاتنڭ تنظيمنه دائر قوانينِ عادت اللّٰهدن عبارت اولان شريعتِ فطريهِٔ كبراىِ إلٰهيهنڭ بر جلوهسنى و أشيادهكى او جلوهسنه، يالڭز بر آيينه و بر معكس اولان طبيعتِ أشيايى، إرادهسيله تعيين ايتمشدر. و او طبيعتڭ وجودِ خارجىيه
— 209 —
مظهر اولان وجهنى، قدرتيله ايجاد ايتمش و أشيايى او طبيعت اوزرنده خلق ايتمش، بربرينه مزج ايتمش. عجبا غايت درجهده معقول و حدسز برهانلرڭ نتيجهسى اولان بو حقيقتڭ قبولى مى داها قولايدر.. (عجبا وجوب درجهسنده لازم دگل ميدر؟) يوقسه جامد، شعورسز، مخلوق، مصنوع، بسيط اولان او سبب و طبيعت ديديگڭز مادّهلره، هر بر شيئڭ وجودينه لازم اولان حدسز جهازات و آلاتى ويروب حكيمانه، بصيرانه اولان ايشلرى كندى كنديلرينه ياپديرمق مى داها قولايدر؟ عجبا إمتناع درجهسنده، إمكان خارجنده دگل ميدر؟ سنڭ او إنصافسز عقلڭڭ إنصافنه حواله ايدييورز.
منكِر و طبيعتپرست دييور كه: مادام بنى إنصافه دعوت ايدييورسڭ. بن ده دييورم كه: شيمدىيه قدر ياڭليش گيتديگمز يول، هم يوز درجه محال، هم غايت ضررلى و نهايت درجهده چركين بر مسلك اولديغنى إعتراف ايدييورم. سابق تحقيقاتڭزدن ذرّه مقدار شعورى بولونان آڭلايهجق كه؛ أسبابه، طبيعته ايجاد ويرمك ممتنعدر، محالدر. و هر شيئى طوغريدن طوغرىيه واجب الوجوده ويرمك واجبدر، ضروريدر. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلَى الْاِيمَانِ دييوب ايمان ايدييورم.
يالڭز بر شبههم وار. جنابِ حقّڭ خالق اولديغنى قبول ايدييورم؛ فقط بعض جزئى أسبابڭ أهمّيتسز شيلرده ايجاده مداخلهلرى و بر پارچه مدح و ثنا قزانمهلرى، سلطنتِ ربوبيتنه نه ضرر ويرر؟ سلطنتنه نقصانيت گلير مى؟
الجواب:بعض رسالهلرده غايت قطعى إثبات ايتديگمز گبى؛ حاكميتڭ شأنى، مداخلهيى ردّ ايتمكدر. حتّى أڭ أدنا بر حاكم، بر مأمور؛ دائرهِٔ حاكميتنده اوغلنڭ مداخلهسنى قبول ايتمييور. حتّى حاكميتنه مداخله توهّميله، بعض ديندار پادشاهلر (خليفه اولدقلرى حالده) معصوم أولادلرينى قتل ايتمهلرى، بو "ردِّ مداخله قانونى"نڭ حاكميتده نه قدر أساسلى حكم ايتديگنى گوسترييور. بر
— 210 —
ناحيهده ايكى مديردن طوت، تا بر مملكتده ايكى پادشاهه قدر، حاكميتدهكى إستقلاليتڭ إقتضا ايتديگى "منعِ إشتراك قانونى" تاريخِ بشرده چوق عجيب هرج و مرج ايله قوّتنى گوسترمش. عجبا عاجز و معاونته محتاج إنسانلردهكى آمريت و حاكميتڭ بر گولگهسى، بو درجه مداخلهيى ردّ ايتمگى و باشقهسنڭ مداخلهسنى منع ايتمگى و حاكميتنده إشتراك قبول ايتمهمگى و مقامنده إستقلاليتنى نهايت تعصّبله محافظهيه چاليشمايى گور؛ صوڭره حاكميتِ مطلقه ربوبيت درجهسنده و آمريتِ مطلقه الوهيت درجهسنده و إستقلاليتِ مطلقه أحديت درجهسنده و إستغناىِ مطلق قادريتِ مطلقه درجهسنده بر ذاتِ ذو الجلالده، بو ردِّ مداخله و منعِ إشتراك و طردِ شريك، نه درجه او حاكميتڭ ضرورى بر لازمى و واجب بر مقتضاسى اولديغنى قياس ايدهبيليرسهڭ ايت.
امّا ايكنجى شق شبههڭ كه:بعض أسباب، بعض جزئياتڭ بعض عبوديتلرينه مرجع اولسه، او معبودِ مطلق اولان ذاتِ واجب الوجوده متوجّه ذرّاتدن سيّاراته قدر مخلوقاتڭ عبوديتلرندن نه نقصان گلير؟
الجواب:شو كائناتڭ خالقِ حكيمى كائناتى بر آغاج حكمنده خلق ايدوب، أڭ مكمّل ميوهسنى ذىشعور و ذىشعورڭ ايچنده أڭ جامع ميوهسنى إنسان ياپمشدر. و إنسانڭ أڭ أهمّيتلى، بلكه إنسانڭ نتيجهِٔ خلقتى و غايهِٔ فطرتى و ثمرهِٔ حياتى اولان شكر و عبادتى؛ او حاكمِ مطلق و آمرِ مستقل، كندينى سَوْديرمك و طانيتديرمق ايچون كائناتى خلق ايدن او واحدِ أحد، بتون كائناتڭ ميوهسى اولان إنسانى و إنسانڭ أڭ يوكسك ميوهسى اولان شكر و عبادتنى باشقه أللره ويرر مى؟ بتون بتون حكمتنه ضد اولارق، نتيجهِٔ خلقتى و ثمرهِٔ كائناتى عبث ايدر مى؟ حاشا و كلّا... هم حكمتنى و ربوبيتنى إنكار ايتديرهجك بر طرزده مخلوقاتڭ عبادتلرينى باشقهلره ويرمگه رضا گوسترر مى، هيچ مساعده ايدر مى؟
— 211 —
هم حدسز بر درجهده كندينى سَوْديرمگى و طانيتديرمغى أفعاليله گوسترديگى حالده، أڭ مكمّل مخلوقاتنڭ شكر و منّتدارلقلرينى، تحبّب و عبوديتلرينى باشقه أسبابه ويرمكله كندينى اونوتديروب، كائناتدهكى مقاصدِ عاليهسنى إنكار ايتديرر مى؟ أى طبيعتپرستلكدن واز گچن آرقداش! هايدى سن سويله!
او دييور: الحمد ِللّٰه، بو ايكى شبههم حلّ اولمقله برابر، وحدانيتِ إلٰهيهيه دائر و معبودِ بِالحق او اولديغنه و اوندن باشقهلرى عبادته لايق اولماديغنه او قدر پارلاق و قوّتلى ايكى دليل گوستردڭ كه، اونلرى إنكار ايتمك، گونشى و گوندوزى إنكار ايتمك گبى بر مكابرهدر.
٭ ٭ ٭
خاتمه
طبيعت فكرِ كفريسنى ترك ايدن و ايمانه گلن ذات دييور كه: الحمد ِللّٰه، بنم شبههلرم قالمادى؛ يالڭز مراقمى موجب اولان بر قاچ سؤالم وار.
برنجى سؤال:چوق تنبللردن و تارك الصلاتلردن ايشيدييورز؛ دييورلر كه: جنابِ حقّڭ بزم عبادتمزه نه إحتياجى وار كه، قرآنده چوق شدّت و إصرار ايله عبادتى ترك ايدنى زجر ايدوب جهنّم گبى دهشتلى بر جزا ايله تهديد ايدييور. إعتداللى و إستقامتلى و عدالتلى اولان إفادهِٔ قرآنيهيه ناصل ياقيشييور كه، أهمّيتسز بر جزئى خطايه قارشى، نهايت شدّتى گوسترييور؟
الجواب:أوت جنابِ حق سنڭ عبادتڭه، بلكه هيچ بر شيئه محتاج دگل. فقط سن عبادته محتاجسڭ، معنًا خستهسڭ. عبادت ايسه، معنوى يارهلريڭه ترياقلر حكمنده اولديغنى چوق رسالهلرده إثبات ايتمشز. عجبا بر خسته، او
— 212 —
خستهلق حقّنده، شفقتلى بر حكيمڭ اوڭا نافع علاجلرى ايچيرمك خصوصنده ايتديگى إصراره مقابل، حكيمه ديسه: "سنڭ نه إحتياجڭ وار، بڭا بويله إصرار ايدييورسڭ؟" نه قدر معناسز اولديغنى آڭلارسڭ.
امّا قرآنڭ، تركِ عبادت حقّنده شدّتلى تهديداتى و دهشتلى جزالرى ايسه؛ ناصلكه بر پادشاه، رعيتنڭ حقوقنى محافظه ايتمك ايچون؛ عادى بر آدمڭ، رعيتنڭ حقوقنه ضرر ويرن بر خطاسنه گوره، شدّتلى جزايه چارپار. اويله ده؛ عبادتى و نمازى ترك ايدن آدم، سلطانِ أزل و أبدڭ رعيتى حكمنده اولان موجوداتڭ حقوقنه أهمّيتلى بر تجاوز و معنوى بر ظلم ايدر. چونكه موجوداتڭ كماللرى، صانعه متوجّه يوزلرنده تسبيح و عبادت ايله تظاهر ايدر. عبادتى ترك ايدن، موجوداتڭ عبادتنى گورمز و گورهمز، بلكه ده إنكار ايدر. او وقت عبادت و تسبيح نقطهسنده يوكسك مقامده بولونان و هر برى برر مكتوبِ صمدانى و برر آيينهِٔ أسماءِ ربّانيه اولان موجوداتى؛ عالى مقاملرندن تنزيل ايتديگندن و أهمّيتسز، وظيفهسز، جامد، پريشان بر وضعيتده تلقّى ايتديگندن، موجوداتى تحقير ايدر؛ كمالاتنى إنكار و تجاوز ايدر.
أوت هركس، كائناتى كندى آيينهسيله گورور. جنابِ حق إنسانى كائنات ايچون بر مقياس، بر ميزان صورتنده ياراتمشدر. هر إنسان ايچون، بو عالمدن خصوصى بر عالم ويرمش. او عالمڭ رنگنى، او إنسانڭ إعتقادِ قلبيسنه گوره گوسترييور. مثلا؛ غايت مأيوس و ماتملى اولارق آغلايان بر إنسان، موجوداتى آغلار و مأيوس صورتنده گورور؛ غايت سرورلى و نشئهلى، مژدهلى و كمالِ نشئهسندن گولن بر آدم، كائناتى نشئهلى، گولر گورديگى گبى؛ متفكّرانه و جدّى بر صورتده عبادت و تسبيح ايدن آدم، موجوداتڭ حقيقةً موجود و محقّق اولان عبادت و تسبيحاتلرينى بر درجه كشف ايدر و گورور. غفلتله ويا إنكارله عبادتى
— 213 —
ترك ايدن آدم؛ موجوداتى، حقيقتِ كمالاتنه تماميله ضد و مخالف و خطا بر صورتده توهّم ايدر و معنًا اونلرڭ حقوقنه تجاوز ايدر.
هم او تارك الصلات، كندى كندينه مالك اولماديغى ايچون، كندى مالكنڭ بر عبدى اولان كندى نفسنه ظلم ايدر. اونڭ مالكى، او عبدينڭ حقّنى، اونڭ نفسِ أمّارهسندن آلمق ايچون، دهشتلى تهديد ايدر. هم نتيجهِٔ خلقتى و غايهِٔ فطرتى اولان عبادتى ترك ايتديگندن، حكمتِ إلٰهيه و مشيئتِ ربّانيهيه قارشى بر تجاوز حكمنه گچر. اونڭ ايچون جزايه چارپيلير.
الحاصل:عبادتى ترك ايدن، هم كندى نفسنه ظلم ايدر؛ (نفسى ايسه، جنابِ حقّڭ عبدى و مملوكيدر) هم كائناتڭ حقوقِ كمالاتنه قارشى بر تجاوز، بر ظلمدر. أوت ناصلكه كفر، موجوداته قارشى بر تحقيردر؛ تركِ عبادت دخى، كائناتڭ كمالاتنى إنكاردر. هم حكمتِ إلٰهيهيه قارشى بر تجاوز اولديغندن، دهشتلى تهديده، شدّتلى جزايه مستحق اولور.
ايشته بو إستحقاقى و مذكور حقيقتى إفاده ايتمك ايچون، قرآنِ معجز البيان معجزانه بر صورتده او شدّتلى طرزِ إفادهيى إختيار ايدهرك، تام تامنه حقيقتِ بلاغت اولان مطابقِ مقتضاىِ حاله مطابقت ايدييور.
ايكنجى سؤال:طبيعتدن واز گچن و ايمانه گلن ذات دييور كه:
هر موجود، هر جهتده، هر ايشنده و هر شيئنده و هر شأننده مشيئتِ إلٰهيهيه و قدرتِ ربّانيهيه تابع اولماسى، چوق عظيم بر حقيقتدر. عظمتى جهتنده طار ذهنلريمزه صيقيشمييور. حالبوكه گوزيمزله گورديگمز بو نهايت درجهده مبذوليت، هم خلقت و ايجادِ أشيادهكى حدسز سهولت، هم سابق برهانلريڭزله تحقّق ايدن وحدت يولندهكى ايجادِ أشياده نهايت درجهده قولايلق و سهولت، هم نصِّ قرآن
— 214 —
ايله بيان ايديلن
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ ٭ وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ
گبى آيتلرڭ صراحةً گوستردكلرى نهايت درجهده قولايلق، او حقيقتِ عظيمهنڭ، أڭ مقبول و أڭ معقول بر مسئله اولديغنى گوسترييورلر. بو قولايلغڭ سرّى و حكمتى نهدر؟
الجواب:يگرمنجى مكتوبڭ اوننجى كلمهسى اولان وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ بياننده، او سرّ غايت واضح و قطعى و مقنع بر طرزده بيان ايديلمش. خصوصًا او مكتوبڭ ذيلنده داها زياده وضوح ايله إثبات ايديلمش كه؛ بتون موجودات، صانعِ واحده إسناد ايديلديگى وقت، بر تك موجود حكمنده قولايلاشير. أگر واحدِ أحده ويريلمزسه؛ بر تك مخلوقڭ ايجادى، بتون موجودات قدر مشكللهشير و بر چكردك، بر آغاج قدر صعوبتلى اولور. أگر صانعِ حقيقيسنه ويريلسه، كائنات بر آغاج گبى و آغاج بر چكردك گبى و جنّت بر بهار گبى و بهار بر چيچك گبى قولايلاشير، سهولت پيدا ايدر. و بِالمشاهده گورونن حدسز مبذوليت و اوجوزلغڭ و هر نوعڭ سهولتله كثرتِ أفرادى بولونماسنڭ و كثرتِ سهولت و سرعتله منتظم، صنعتلى، قيمتلى موجوداتڭ قولايجه وجوده گلمهسنڭ سرلرينه مدار اولان و حكمتلرينى گوسترن يوزر دليللرندن و باشقه رسالهلرده تفصيلًا بيان ايديلن بر ايكيسنه مختصر بر إشارت ايدرز.
مثلا: ناصلكه يوز نفر، بر ضابطڭ إدارهسنه ويريلسه؛ بر نفرڭ، يوز ضابطڭ إدارهلرينه ويريلمهسندن يوز درجه داها قولاى اولديغى گبى، بر اوردونڭ تجهيزاتِ عسكريهسى؛ بر مركز، بر قانون، بر فابريقه و بر پادشاهڭ أمرينه ويريلديگى وقت، عادتا كميةً بر نفرڭ تجهيزاتى قدر قولايلاشديغى گبى.. بر نفرڭ تجهيزاتِ عسكريهسى؛ متعدّد مركزلره، متعدّد فابريقهلره، متعدّد قوماندانلره حوالهسى ده، عادتا بر اوردونڭ تجهيزاتى قدر كميةً مشكلاتلى اولويور. چونكه بر تك نفرڭ تجهيزاتى ايچون، بتون اوردويه لازم اولان فابريقهلرڭ بولونماسى گركدر.
— 215 —
هم بر آغاجڭ سرِّ وحدت جهتيله، بر كوكده، بر مركزده، بر قانون ايله موادِّ حياتيهسى ويريلديگندن؛ بيڭلر ميوه ويرن او آغاج، بر ميوه قدر سهولتلى اولديغى بِالمشاهده گورونور. أگر وحدتدن كثرته گيديلسه، هر بر ميوهيه لازم موادِّ حياتيه باشقه يردن ويريلسه؛ هر بر ميوه، بر آغاج قدر مشكلات پيدا ايدر. بلكه آغاجڭ بر أنموذجى و فهرستهسى اولان بر تك چكردك دخى، او آغاج قدر صعوبتلى اولور. چونكه بر آغاجڭ حياتنه لازم اولان بتون موادِّ حياتيه، بر تك چكردك ايچون ده لازم اولويور.
ايشته بو مثاللر گبى، يوزلر مثاللر وار گوسترييورلر كه؛ وحدتده، نهايت درجهده سهولتله وجوده گلن بيڭلر موجود، شركده و كثرتده، بر تك موجوددن داها زياده قولاى اولور. سائر رسالهلرده بو حقيقت ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهده إثبات ايديلديگندن، اونلره حواله ايدوب، بوراده يالڭز بو سهولت و قولايلغڭ علم و قدرِ إلٰهى و قدرتِ ربّانيه نقطهِٔ نظرنده غايت مهمّ بر سرّينى بيان ايدهجگز. شويله كه:
سن بر موجودسڭ. أگر قديرِ أزلىيه كنديڭى ويرسهڭ؛ بر كبريت چاقار گبى، هيچدن، يوقدن، بر أمرله، حدسز قدرتيله، سنى بر آنده خلق ايدر. أگر سن كنديڭى اوڭا ويرمزسهڭ، بلكه أسبابِ مادّيهيه و طبيعته إسناد ايتسهڭ؛ او وقت سن، كائناتڭ منتظم بر خلاصهسى، ميوهسى و كوچك بر فهرستهسى و ليستهسى اولديغڭدن؛ سنى ياپمق ايچون، كائناتى و عناصرى اينجه ألك ايله ألهيوب حسّاس ئولچولرله أقطارِ عالمدن سنڭ وجودڭدهكى مادّهلرى طوپلامق لازم گلير. چونكه أسبابِ مادّيه يالڭز تركيب ايدر، طوپلار. كنديلرنده بولونميانى؛ هيچدن، يوقدن ياپامدقلرى، بتون أهلِ عقل ياننده مصدّقدر. اويله ايسه، كوچك بر ذىحياتڭ جسمنى أقطارِ عالمدن طوپلامغه مجبور اولورلر.
— 216 —
ايشته وحدتده و توحيدده نه قدر قولايلق و شركده و ضلالتده نه قدر مشكلات وار اولديغنى آڭلا!
ايكنجيسى:علم نقطهسنده حدسز بر سهولت واردر. شويله كه:
قدر، علمڭ بر نوعيدر كه، هر شيئڭ معنوى و مخصوص قالبى حكمنده بر مقدار تعيين ايدر. و او مقدارِ قدرى، او شيئڭ وجودينه بر پلان، بر مودهل حكمنه گچر. قدرت ايجاد ايتديگى وقت؛ غايت سهولتله او قدرى مقدار اوستنده ايجاد ايدر. أگر او شى محيط و حدسز و أزلى بر علمڭ صاحبى اولان قديرِ ذو الجلاله ويريلمزسه؛ (سابقًا گچديگى گبى) بيڭلر مشكلات دگل، بلكه يوز محالات اورتهيه دوشر. چونكه او مقدارِ قدرى و مقدارِ علمى اولمازسه؛ بيڭلر خارجى و مادّى قالبلر، كوچوجك بر حيوانڭ جسدنده إستعمال ايديلمك لازم گلير.
ايشته وحدتده نهايتسز قولايلق و ضلالتده و شركده حدسز مشكلاتڭ بر سرّينى آڭلا؛
وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ
آيتى، نه قدر حقيقتلى و طوغرى و يوكسك بر حقيقتى إفاده ايتديگنى بيل!.
اوچنجى سؤال:أسكيدن دشمن، شيمدى دوست اولان مهتدى دييور كه: شو زمانده چوق ايلرى گيدن فيلسوفلر دييورلر كه: "هيچدن هيچ بر شى ايجاد ايديلمييور و هيچ بر شى إعدام ايديلمييور؛ يالڭز بر تركيب بر تحليلدر كه، كائنات فابريقهسنى ايشلتديرييور."
الجواب:نورِ قرآن ايله موجوداته باقميان فيلسوفلرڭ أڭ ايلرى گيدنلرى باقمشلر كه، طبيعت و أسباب واسطهسيله بو موجوداتڭ تشكّلات و وجودلرينى (سابقًا إثبات ايتديگمز طرزده) إمتناع درجهسنده مشكلاتلى گوردكلرندن، ايكى قسمه آيرلديلر:
— 217 —
بر قسمى سوفسطائى اولوب، إنسانڭ خاصّهسى اولان عقلدن إستعفا ايدهرك، أحمق حيوانلردن داها آشاغى دوشهرك، كائناتڭ وجودينى إنكار ايتمگى؛ حتّى كنديلرينڭ وجودلرينى دخى إنكار ايتمسنى؛ ضلالت مسلگنده أسباب و طبيعتڭ ايجاد صاحبى اولمالرندن داها زياده قولاى گوردكلرندن هم كنديلرينى، هم كائناتى إنكار ايدوب، جهلِ مطلقه دوشمشلر.
ايكنجى گروه باقمشلر كه؛ ضلالتده، أسباب و طبيعت موجد اولمق نقطهسنده، بر سينك و بر چكردگڭ ايجادى، حدسز مشكلاتى وار و طورِ عقلڭ خارجنده بر إقتدار إقتضا ايدييور. اونڭ ايچون بِالمجبوريه ايجادى إنكار ايدييورلر، "يوقدن وار اولماز" دييورلر و إعدامى ده محال گورويورلر، "وار يوق اولماز" حكم ايدييورلر. يالڭز حركاتِ ذرّات ايله، تصادف روزگارلريله بر تركيب و تحليل و طاغيلمق و طوپلانمق صورتنده بر وضعيتِ إعتباريه تخيّل ايدييورلر. ايشته سن گل، أحمقلغڭ و جهالتڭ أڭ آشاغى درجهسنده، أڭ يوكسك عقللى كندينى ظن ايدن آدملرى، گور؛ و ضلالت، إنسانى نه قدر مسخره و سفلى و أجهل ياپديغنى بيل؛ عبرت آل!
عجبا هر سنهده، درت يوز بيڭ أنواعى بردن زمين يوزنده ايجاد ايدن و سماوات و أرضى آلتى گونده خلق ايدن و آلتى هفتهده، هر بهارده، كائناتدن داها صنعتلى، حكمتلى ذىحيات بر كائناتى إنشا ايدن بر قدرتِ أزليه، بر علمِ أزلينڭ دائرهسنده، پلانلرى و مقدارلرى تعيّن ايدن موجوداتِ علميهيى، گوزه گوسترمهين بر أجزا ايله يازيلان و گورونمهين بر يازىيى گوسترمك ايچون سورولن بر أجزا مِثللو، غايت قولاى او معدوماتِ خارجيه اولان موجوداتِ علميهيه وجودِ خارجى ويرمگى او قدرتِ أزليهدن اوزاق گورمك و ايجادى إنكار ايتمك؛ أوّلكى گروه اولان سوفسطائيلردن داها زياده أحمقانه و جاهلانهدر. بو بدبختلر، عاجزِ مطلق و يالڭز بر جزءِ إختياريدن باشقه أللرنده اولميان فرعونلاشمش كندى نفسلرى، هيچ بر
— 218 —
شيئى إعدام و يوق ايدهمدكلرندن و هيچ بر ذرّهيى، بر مادّهيى، هيچدن، يوقدن ايجاد ايدهمدكلرندن و گووندكلرى أسباب و طبيعتڭ أللرندن هيچدن ايجاد گلمديگى جهتله، أحمقلقلرندن دييورلر: "يوقدن وار اولماز، وار ده يوق اولماز" دييوب، بو باطل و خطا دستورى، قديرِ مطلقه تشميل ايتمك ايستهيورلر.
أوت قديرِ ذو الجلالڭ ايكى طرزده ايجادى وار. برى؛ إختراع و إبداع ايلهدر. يعنى هيچدن، يوقدن وجود ويرييور و اوڭا لازم هر شيئى ده هيچدن ايجاد ايدوب ألنه ويرييور. ديگرى؛ إنشا ايله، صنعت ايلهدر. يعنى كمالِ حكمتنى و چوق أسماسنڭ جلوهلرينى گوسترمك گبى چوق دقيق حكمتلر ايچون، كائناتڭ عناصرندن بر قسم موجوداتى إنشا ايدييور. هر أمرينه تابع اولان ذرّاتلرى و مادّهلرى، رزّاقيت قانونيله اونلره گوندرر و اونلرده چاليشديرر.
أوت قادرِ مطلقڭ ايكى طرزده، هم إبداع هم إنشا صورتنده ايجادى وار. وارى يوق ايتمك و يوغى وار ايتمك؛ أڭ قولاى أڭ سهولتلى، بلكه دائمى، عمومى بر قانونيدر. بر بهارده، اوچ يوز بيڭ أنواعِ ذىحيات مخلوقاتڭ شكللرينى، صفتلرينى، بلكه ذرّاتلرندن باشقه بتون كيفيات و أحواللرينى هيچدن وار ايدن بر قدرته قارشى، "يوغى وار ايدهمز!" ديين آدم، يوق اولمالى!..
طبيعتى بيراقان و حقيقته گچن ذات دييور كه: جنابِ حقّه ذرّات عددنجه شكر و حمد و ثنا ايدييورم كه، كمالِ ايمانى قزاندم، أوهام و ضلالتلردن قورتولدم و هيچ بر شبههم ده قالمادى.
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى دِينِ الْاِسْلَامِ وَ كَمَالِ الْاِيمَانِ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭-٭-٭
— 219 —
دردنجى حجّتِ ايمانيه
اوتوزنجى لمعهنڭ ايكنجى نكتهسى
وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ اِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ
آيتنڭ بر نكتهسى و بر إسمِ أعظم وياخود إسمِ أعظمڭ آلتى نورندن بر نورى اولان "عدل" إسمنڭ بر جلوهسى، برنجى نكته گبى أسكيشهر حپسخانهسنده اوزاقدن اوزاغه گوروندى. اونى ياقينلاشديرمق ايچون ينه تمثيل يوليله ديرز:
شو كائنات اويله بر سرايدر كه، او سرايده متماديًا تخريب و تعمير ايچنده چالقالانان بر شهر وار.. و او شهرده هر وقت حرب و هجرت ايچنده قاينايان بر مملكت وار.. و او مملكتده هر زمان موت و حيات ايچنده يووارلانان بر عالم وار. حالبوكه او سرايده، او شهرده، او مملكتده، او عالمده او درجه حيرتأنگيز بر موازنه، بر ميزان، بر توزين حكم ايدييور، بِالبداهه إثبات ايدر كه: بو حدسز موجوداتده اولان تحوّلات و واردات و مصارف؛ هر بر آنده عموم كائناتى گورور، نظرِ تفتيشندن گچيرر بر تك ذاتڭ ميزانيله ئولچولور، طارتيلير. يوقسه باليقلردن بر باليق بيڭ يمورطهجق ايله و نباتاتدن خشخاش گبى بر چيچك يگرمى بيڭ تخم ايله و سيل گبى آقان عنصرلرڭ، إنقلابلرڭ هجوميله شدّتله موازنهيى بوزمغه چاليشان و إستيلا ايتمك ايستهين أسباب باشى بوش اولسهلردى وياخود مقصدسز
— 220 —
سرسرى تصادف و ميزانسز كور قوّته و شعورسز ظلمتلى طبيعته حواله ايديلسه ايدى، او موازنهِٔ أشيا و موازنهِٔ كائنات اويله بوزولاجقدى كه؛ بر سنهده، بلكه بر گونده هرج و مرج اولوردى. يعنى: دڭز قارمهقاريشيق شيلرله طولاجقدى، تعفّن ايدهجكدى؛ هوا، غازاتِ مضرّه ايله زهرلنهجكدى؛ زمين ايسه بر مزبله، بر مذبحه، بر باتاقلغه دونهجكدى. دنيا بوغولاجقدى.
ايشته جسدِ حيوانينڭ حجيراتندن و قاندهكى كريواتِ حمرا و بيضادن و ذرّاتڭ تحوّلاتندن و جهازاتِ بدنيهنڭ تناسبندن طوت، تا دڭزلرڭ واردات و مصارفنه.. تا زمين آلتندهكى چشمهلرڭ گلير و صرفياتلرينه.. تا حيوانات و نباتاتڭ تولّدات و وفياتلرينه.. تا گوز و بهارڭ تخريبات و تعميراتلرينه.. تا عنصرلرڭ و ييلديزلرڭ خدمات و حركاتلرينه.. تا موت و حياتڭ، ضيا و ظلمتڭ و حرارت و برودتڭ دگيشمهلرينه و دوگوشمهلرينه و چارپيشمالرينه قدر او درجه حسّاس بر ميزان ايله و او قدر اينجه بر ئولچو ايله تنظيم ايديلير و طارتيلير كه، عقلِ بشر هيچ بر يرده حقيقى اولارق هيچ بر إسراف، هيچ بر عبث گورمديگى گبى؛ حكمتِ إنسانيه دخى، هر شيده أڭ مكمّل بر إنتظام، أڭ گوزل بر موزونيت گورويور و گوسترييور. بلكه، حكمتِ إنسانيه او إنتظام و موزونيتڭ بر تظاهريدر، بر ترجمانيدر.
ايشته گل، گونش ايله مختلف اون ايكى سيّارهنڭ موازنهلرينه باق. عجبا بو موازنه، گونش گبى، عدل و قدير اولان ذاتِ ذو الجلالى گوسترمييور مى؟ و بِالخاصّه سيّاراتدن اولان گميمز يعنى كُرهِٔ أرض، بر سنهده يگرمى درت بيڭ سنهلك بر دائرهده گزر، سياحت ايدر. و او خارقه سرعتيله برابر زمينڭ يوزنده ديزيلمش، إستيف ايديلمش أشيايى طاغيتمييور، صارصمييور، فضايه فيرلاتمييور. أگر سرعتى بر پارچه تزييد ويا تنقيص ايديلسه ايدى، سكنهسنى هوايه فيرلاتوب
— 221 —
فضاده طاغيدهجقدى. و بر دقيقه، بلكه بر ثانيه موازنهسنى بوزسه، دنيامزى بوزاجق؛ بلكه باشقهسيله چارپيشهجق، بر قيامتى قوپارهجق. و بِالخاصّه زمينڭ يوزنده نباتى و حيوانى درت يوز بيڭ طائفهنڭ تولّدات و وفياتجه و إعاشه و ياشايشجه رحيمانه موازنهلرى؛ ضيا گونشى گوسترديگى گبى، بر تك ذاتِ عدل و رحيمى گوسترييور. و بِالخاصّه او حدسز ملّتلرڭ حدسز أفرادندن بر تك فردڭ أعضاسى، جهازاتى، طويغولرى او درجه حسّاس بر ميزانله بربريله مناسبتدار و موازنتدهدر كه؛ او تناسب، او موازنه، بداهت درجهسنده بر صانعِ عدل و حكيمى گوسترييور. و بِالخاصّه هر فردِ حيوانينڭ بدنندهكى حجيراتڭ و قان مجرالرينڭ و قاندهكى كريواتڭ و او كريواتدهكى ذرّهلرڭ او درجه اينجه و حسّاس و خارقه موازنهلرى وار، بِالبداهه إثبات ايدر كه: هر شيئڭ ديزگينى ألنده و هر شيئڭ آناختارى ياننده و بر شى بر شيئه مانع اولمييور.. عموم أشيايى بر تك شى گبى قولايجه إداره ايدن بر تك خالقِ عدل و حكيمڭ ميزانيله، قانونيله، نظاميله تربيه و إداره اولويور. حشرڭ محكمهِٔ كبراسنده ميزانِ أعظمِ عدالتنده جنّ و إنسڭ موازنهِٔ أعماللرينى إستبعاد ايدوب اينانميان، بو دنياده گوزيله گورديگى بو موازنهِٔ أكبره دقّت ايتسه، ألبته إستبعادى قالماز.
أى إسرافلى، إقتصادسز.. أى ظلملى، عدالتسز.. أى كيرلى، نظافتسز بدبخت إنسان! بتون كائناتڭ و بتون موجوداتڭ دستورِ حركتى اولان إقتصاد و نظافت و عدالتى ياپمديغڭدن، عموم موجوداته مخالفتڭله، معنًا اونلرڭ نفرتلرينه و حدّتلرينه مظهر اولويورسڭ. نهيه طايانييورسڭ كه؛ عموم موجوداتى ظلمڭله، ميزانسزلغڭله، إسرافڭله، نظافتسزلگڭله قيزديرييورسڭ؟
أوت إسمِ حكيمڭ جلوهِٔ أعظمندن اولان حكمتِ عامّهِٔ كائنات، إقتصاد و إسرافسزلق اوزرينه حركت ايدييور؛ إقتصادى أمر ايدييور. و إسمِ عدلڭ جلوهِٔ أعظمندن
— 222 —
گلن كائناتدهكى عدالتِ تامّه، عموم أشيانڭ موازنهلرينى إداره ايدييور و بشره ده عدالتى أمر ايدييور. سورهِٔ رحمٰنده
وَ السَّمَاءَ رَفَعَهَا وَ وَضَعَ الْمِيزَانَ ٭ اَلَّا تَطْغَوْا فِى الْمِيزَانِ ٭ وَ اَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ
آيتندهكى درت مرتبهده، درت نوع ميزانه إشارت ايدن درت دفعه "ميزان" ذكر ايديلمسى، كائناتده ميزانڭ درجهِٔ عظمتنى و فوق العاده پك بيوك أهمّيتنى گوسترييور. أوت هيچ بر شيده إسراف اولماديغى گبى، هيچ بر شيده ده حقيقى ظلم و ميزانسزلق يوقدر. و إسمِ قدّوسڭ جلوهِٔ أعظمندن گلن تنظيف و نظافت، بتون كائناتڭ موجوداتنى تميزلهيور، گوزللشديرييور. بشرڭ بولاشيق ألى قاريشمهمق شرطيله، هيچ بر شيده حقيقى نظافتسزلك و چركينلك گورونمييور.
ايشته حقائقِ قرآنيهدن و دساتيرِ إسلاميهدن اولان "عدالت، إقتصاد، نظافت" حياتِ بشريهده نه درجه أساسلى برر دستور اولديغنى آڭلا. و أحكامِ قرآنيه نه درجه كائناتله علاقهدار و كائنات ايچنه كوك صالمش و صارمش بولونديغنى و او حقائقى بوزمق، كائناتى بوزمق و صورتنى دگيشديرمك گبى ممكن اولماديغنى بيل!. و بو اوچ ضياىِ أعظم گبى؛ رحمت، عنايت، حفيظيت مِثللو يوزر إحاطهلى حقيقتلر حشرى، آخرتى إقتضا و إستلزام ايتدكلرى حالده، هيچ ممكن ميدر كه: كائناتده و عموم موجوداتده حكمفرما اولان رحمت، عنايت، عدالت، حكمت، إقتصاد و نظافت گبى پك قوّتلى إحاطهلى حقيقتلر؛ حشرڭ عدميله و آخرتڭ گلمهمسيله مرحمتسزلگه، ظلمه، حكمتسزلگه، إسرافه، نظافتسزلگه، عبثيته إنقلاب ايتسينلر؟ حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا!
بر سينگڭ حقِّ حياتنى رحيمانه محافظه ايدن بر رحمت، بر حكمت؛ عجبا حشرى گتيرمهمكله عموم ذىشعورلرڭ حدسز حقوقِ حياتلرينى و نهايتسز موجوداتڭ نهايتسز حقوقلرينى ضايع ايدر مى؟ و تعبيرى جائز ايسه، رحمت و
— 223 —
شفقتده و عدالت و حكمتده حدسز حسّاسيت و دقّت گوسترن بر حشمتِ ربوبيت؛ و كمالاتنى گوسترمك و كندينى طانيتديرمق و سَوْديرمك ايچون بو كائناتى حدسز خارقه صنعتلريله، نعمتلريله سوسلنديرن بر سلطنتِ الوهيت، بويله هم عموم كمالاتنى، هم بتون مخلوقاتنى هيچه اينديرن و إنكار ايتديرن حشرسزلگه مساعده ايدر مى؟ حاشا! بويله بر جمالِ مطلق، بويله بر قبحِ مطلقه بِالبداهه مساعده ايتمز.
أوت آخرتى إنكار ايتمك ايستهين آدم، أوّلجه بتون دنيايى بتون حقائقيله إنكار ايتملى. يوقسه، دنيا بتون حقائقيله، يوز بيڭ لسانله اونى تكذيب ايدهرك بو يالاننده يوز بيڭ درجه يالانجيلغنى إثبات ايدهجك. اوننجى سوز قطعى دليللرله إثبات ايتمشدر كه؛ آخرتڭ وجودى، دنيانڭ وجودى قدر قطعى و شبههسزدر.
٭-٭-٭
— 224 —
بشنجى حجّتِ ايمانيه
إسمِ أعظمڭ آلتى نورندن اوچنجى نورينه إشارت ايدن
اوچنجى نكته
اُدْعُ اِلٰى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ
آيتنڭ بر نكتهسى و بر إسمِ أعظم ويا إسمِ أعظمڭ آلتى نورندن بر نورى اولان "إسمِ حَكم"ڭ بر جلوهسى رمضانِ شريفده گورولدى. اوڭا يالڭز بر إشارت اولارق "بش نقطه"دن عبارت اوچنجى نكته عجله اولارق يازيلدى؛ مسودّه حالنده قالدى.
اوچنجى نكتهنڭ برنجى نقطهسى:
اوننجى سوزده إشارت ايديلديگى گبى: إسمِ حَكمڭ تجلّئِ أعظمى شو كائناتى اويله بر كتاب حكمنه گتيرمش كه، هر صحيفهسنده يوزر كتاب يازيلمش.. و هر سطرنده يوزر صحيفه درج ايديلمش.. و هر كلمهسنده يوزر سطر موجوددر.. و هر حرفنده يوزر كلمه وار.. و هر نقطهسنده كتابڭ مختصر بر فهرستهجگى بولونور بر طرزه گتيرمشدر. او كتابڭ صحيفهلرى، سطرلرى، تا نقطهلرينه قدر يوزر جهتده نقّاشنى، كاتبنى اويله وضوحله گوسترييور كه؛ او كتابِ كائناتڭ مشاهدهسى، كندى وجودندن يوز درجه داها زياده كاتبنڭ وجودينى و وحدتنى إثبات ايدر. چونكه بر حرف، كندى وجودينى بر حرف قدر إفاده ايتديگى حالده؛ كاتبنى بر سطر قدر إفاده ايدييور.
— 225 —
أوت بو كتابِ كبيرڭ بر صحيفهسى، زمين يوزيدر. او صحيفهده نباتات، حيوانات طائفهلرى عددنجه كتابلر، بربرى ايچنده، برابر، بر وقتده، ياڭليشسز، غايت مكمّل بر صورتده بهار موسمنده يازيلديغى گوزله گورونويور. بو صحيفهنڭ بر سطرى، بر باغچهدر. او باغچهده بولونان چيچكلر، آغاجلر، نباتلر عددنجه منظوم قصيدهلر؛ برابر، بربرى ايچنده، ياڭليشسز يازيلديغنى گوزيمزله گورويورز. او سطرڭ بر كلمهسى؛ چيچك آچمش، ميوه ويرمك اوزره ياپراغنى ويرمش بر آغاجدر. ايشته بو كلمه؛ منتظم، موزون، سوسلى ياپراق، چيچك و ميوهلرى عددنجه حَكَمِ ذو الجلالڭ مدح و ثناسنه دائر معنيدار فقرهلردر. گويا چيچك آچمش هر آغاج گبى، او آغاج دخى نقّاشنڭ مديحهلرينى تغنّى ايدن منظوم بر قصيدهدر.
هم گويا حَكَمِ ذو الجلال، زمينڭ مشهرنده تشهير ايتديگى آنتيقه و عجيب أثرلرينه بيڭلر گوزله باقمق ايستهيور.
هم گويا او سلطانِ أزلينڭ او آغاجه ويرديگى مرصّع هديه و نشانلرى و فورمالرى، خصوصى بايرامى و رسمِ كشادى اولان بهارده پادشاهڭ نظرينه عرض ايتمك ايچون اويله مزيَّن، موزون، منتظم، معنيدار بر شكل آلمش و اويله حكمتلى بر شكل ويريلمشدر كه؛ هر بر چيچگنده، هر بر ميوهسنده بربرى ايچنده چوق وجهلر و ديللرله نقّاشنڭ وجودينه و أسماسنه شهادت ايدرلر. مثلا: هر بر چيچكده، هر بر ميوهده بر ميزان وار. و او ميزان، بر إنتظام ايچنده.. و او إنتظام، تازهلهنن بر تنظيم و توزين ايچنده.. و او توزين و تنظيم، بر زينت و صنعت ايچنده.. و او زينت و صنعت، معنيدار قوقولر و حكمتلى طاتلر ايچنده بولونديغندن؛ هر بر چيچك، او آغاجڭ چيچكلرى عددنجه حَكَمِ ذو الجلاله إشارتلر ايدييور.
و بو بر كلمه اولان بو آغاجده، بر حرف حكمنده اولان بر ميوهده
— 226 —
بولونان بر چكردك نقطهسى، بتون آغاجڭ فهرستهسنى، پروغرامنى طاشييان كوچك بر صندوقچهدر.
و هكذا.. بوڭا قياسًا كائنات كتابنڭ بتون سطرلرى، صحيفهلرى بويله إسمِ حَكم و حكيمڭ جلوهسيله يالڭز هر بر صحيفهسى دگل، بلكه هر بر سطرى و هر بر كلمهسى و هر بر حرفى و هر بر نقطهسى، برر معجزه حكمنه گتيريلمشدر كه؛ بتون أسباب طوپلانسه، بر نقطهسنڭ نظيرينى گتيرهمزلر، معارضه ايدهمزلر.
أوت بو قرآنِ عظيمِ كائناتڭ هر بر آيتِ تكوينيهسى، او آيتڭ نقطهلرى و حروفى عددنجه معجزهلر گوستردكلرندن، ألبته سرسرى تصادف، كور قوّت، غايهسز، ميزانسز، شعورسز طبيعت هيچ بر جهتله او حكيمانه، بصيرانه اولان خاص ميزانه و غايت اينجه إنتظامه قاريشهمازلر. أگر قاريشسه ايديلر، ألبته قاريشيق أثرى گورونهجكدى. حالبوكه هيچ بر جهتده إنتظامسزلق مشاهده اولونمييور.
اوچنجى نكتهنڭ ايكنجى نقطهسى:"ايكى مسئله"در.
برنجى مسئله:اوننجى سوزده بيان ايديلديگى گبى.. نهايت كمالده بر جمال و نهايت جمالده بر كمال، ألبته كندينى گورمك و گوسترمك و تشهير ايتمك ايستهمسى؛ أڭ أساسلى بر قاعدهدر. ايشته بو أساسلى دستورِ عمومىيه بناءًدر كه؛ بو كتابِ كبيرِ كائناتڭ نقّاشِ أزليسى، بو كائناتله و بو كائناتڭ هر بر صحيفهسيله و هر بر سطريله، حتّى حرفلرى و نقطهلريله كندينى طانيتديرمق و كمالاتنى بيلديرمك و جمالنى گوسترمك و كنديسنى سَوْديرمك ايچون أڭ جزئيدن أڭ كلّىيه قدر هر بر موجودڭ متعدّد لسانلريله جمالِ كمالنى و كمالِ جمالنى طانيتديرييور و سَوْديرييور.
ايشته أى غافل إنسان! بو حاكمِ حَكَمِ حكيمِ ذو الجلال والجمال، سڭا قارشى كنديسنى هر بر مخلوقيله بويله حدسز و پارلاق طرزلرده طانيتديرمق و
— 227 —
سَوْديرمك ايستديگى حالده، سن اونڭ طانيتديرمسنه قارشى ايمانله طانيمازسهڭ و اونڭ سَوْديرمسنه مقابل عبوديتڭله كنديڭى اوڭا سَوْديرمزسهڭ نه درجه حدسز مضاعف بر جهالت، بر خسارت اولديغنى بيل، آييل!..
ايكنجى نقطهنڭ ايكنجى مسئلهسى:
بو كائناتڭ صانعِ قدير و حكيمنڭ ملكنده إشتراك يرى يوقدر. چونكه هر شيده نهايت درجهده إنتظام بولونديغندن، شركى قبول ايدهمز. چونكه متعدّد أللر بر ايشه قاريشيرسه، او ايش قاريشير. بر مملكتده ايكى پادشاه، بر شهرده ايكى والى، بر كويده ايكى مدير بولونسه؛ او مملكت، او شهر، او كويڭ هر ايشنده بر قاريشيقلق باشلايهجغى گبى.. أڭ أدنا بر وظيفهدار آدم، او وظيفهسنه باشقهسنڭ مداخلهسنى قبول ايتمهمسى گوسترييور كه؛ حاكميتڭ أڭ أساسلى خاصّهسى، ألبته إستقلال و إنفراددر. ديمك إنتظام وحدتى و حاكميت إنفرادى إقتضا ايدر. مادام حاكميتڭ بر موقّت گولگهسى، معاونته محتاج و عاجز إنسانلرده بويله مداخلهيى ردّ ايدرسه؛ ألبته درجهِٔ ربوبيتده حقيقى بر حاكميتِ مطلقه، بر قديرِ مطلقده بتون شدّتيله مداخلهيى ردّ ايتمك گركدر. أگر ذرّه قدر مداخله اولسه ايدى، إنتظام بوزولاجقدى.
حالبوكه بو كائنات اويله بر طرزده ياراديلمش كه؛ بر چكردگى خلق ايتمك ايچون، بر آغاجى خلق ايدهبيلير بر قدرت لازمدر. و بر آغاجى خلق ايتمك ايچون ده كائناتى خلق ايدهبيلير بر قدرت گركدر. و كائنات ايچنده پارمق قاريشديران بر شريك بولونسه، أڭ كوچك بر چكردكده ده حصّهدار اولمق لازم گلير. چونكه او، اونڭ نمونهسيدر. او حالده، قوجه كائناتده يرلشمهين ايكى ربوبيت، بر چكردكده، بلكه بر ذرّهده يرلشمك لازم گلير. بو ايسه، محالاتڭ و باطل خيالاتڭ أڭ معناسز و أڭ اوزاق بر محاليدر. قوجه كائناتڭ عموم أحوال و كيفياتنى ميزانِ عدلنده و نظامِ حكمتنده طوتان بر قديرِ مطلقڭ عجزينى، حتّى بر چكردكده
— 228 —
دخى إقتضا ايدن شرك و كفر نه قدر حدسز درجهده مضاعف بر خلاف، بر خطا، بر يالان اولديغنى.. و توحيد نه درجه حدسز مضاعف بر درجهده حق و حقيقت و طوغرى اولديغنى بيل، اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلَى الْاِيمَانِ دى!..
اوچنجى نقطه:
صانعِ قدير، إسمِ حَكم و حكيميله بو عالم ايچنده بيڭلر منتظم عالملرى درج ايتمشدر. او عالملر ايچنده أڭ زياده كائناتدهكى حكمتلره مدار و مظهر اولان إنسانى، بر مركز، بر مدار حكمنده ياراتمش. و او كائنات دائرهسنڭ أڭ مهمّ حكمتلرى و فائدهلرى، إنسانه باقييور. و إنسان دائرهسى ايچنده دخى، رزقى بر مركز حكمنه گتيرمش. عالمِ إنسانيده أكثر حكمتلر، مصلحتلر؛ او رزقه باقار و اونڭله تظاهر ايدر. و إنسانده شعور و رزقده ذوق واسطهسيله إسمِ حكيمڭ جلوهسى پارلاق بر صورتده گورونويور. و شعورِ إنسانى واسطهسيله كشف اولنان يوزر فنلردن هر بر فن، حَكم إسمنڭ، بر نوعده بر جلوهسنى تعريف ايدييور.
مثلا طب فنّندن سؤال اولسه: "بو كائنات نهدر؟" ألبته دييهجك كه: "غايت منتظم و مكمّل بر أجزاخانهِٔ كبرادر. ايچنده هر علاج گوزلجه إحضار و إستيف ايديلمشدر." فنِّ كيميادن صورولسه: "بو كُرهِٔ أرض نهدر؟" دييهجك: "غايت منتظم و مكمّل بر كيمياخانهدر." فنِّ ماكينه دييهجك: "هيچ بر قصورى اولميان غايت مكمّل بر فابريقهدر." فنِّ زراعت دييهجك: "نهايت درجهده محصولدار، هر نوع حبوبى وقتنده يتيشديرن منتظم بر تارلادر و مكمّل بر باغچهدر." فنِّ تجارت دييهجك: "غايت منتظم بر سرگى و چوق إنتظاملى بر پازار و ماللرى چوق صنعتلى بر دكّاندر." فنِّ إعاشه دييهجك: "غايت منتظم، بتون أرزاقڭ أنواعنى جامع بر آنباردر." فنِّ رزق دييهجك: "يوز بيڭلر لذيذ طعاملر برابر كمالِ إنتظام ايله ايچنده پيشيريلن بر مطبخِ ربّانى و بر قزغانِ رحمانيدر."
— 229 —
فنِّ عسكريه دييهجك كه: "أرض بر اوردوگاهدر. هر بهار موسمنده يڭى تحتِ سلاحه آلينمش و زمين يوزنده چاديرلرى قورولمش درت يوز بيڭ مختلف ملّتلر او اوردوده بولونديغى حالده؛ آيرى آيرى أرزاقلرى، آيرى آيرى لباسلرى، سلاحلرى، آيرى آيرى تعليماتلرى، ترخيصاتلرى كمالِ إنتظامله هيچ برينى اونوتميهرق و شاشيرميهرق، بر تك قوماندانِ أعظمڭ أمريله، قوّتيله، مرحمتيله، خزينهسيله غايت منتظم ياپيلوب، إداره ايديلييور."
و فنِّ ألكتريقدن صورولسه، ألبته دييهجك: "بو محتشم سراىِ كائناتڭ طامى، غايت إنتظاملى، ميزانلى حدسز ألكتريق لامبالريله تزيين ايديلمشدر. فقط او قدر خارقه بر إنتظام و ميزان ايلهدر كه؛ باشده گونش اولارق كُرهِٔ أرضدن بيڭ دفعه بيوك او سماوى لامبالر، متماديًا ياندقلرى حالده موازنهلرينى بوزمييورلر، پاطلاق ويرمييورلر، يانغين چيقارمييورلر. صرفياتلرى حدسز اولديغى حالده، وارداتلرى و غازياغلرى و مادّهِٔ إشتعاللرى نرهدن گلييور؟ نهدن توكنمييور؟ نهدن يانمق موازنهسى بوزولمييور؟.. كوچك بر لامبا دخى منتظم باقيلمازسه، سونر. قوزموغرافياجه كُرهِٔ أرضدن بر ميليوندن زياده بيوك و بر ميليون سنهدن زياده ياشايان گونشى
(حاشيه): عجبا دنيا سراينى ايصينديران گونش صوباسنه وياخود لامباسنه نه قدر اودون و كومور و غازياغى لازم اولديغى حساب ايديلسين. هر گون يانماسى ايچون (قوزموغرافيانڭ سوزينه باقيلسه) بر ميليون كُرهِٔ أرض قدر اودون ييغينلرى و بيڭلر دڭزلر قدر غازياغى گركدر. شيمدى دوشون؛ اونى اودونسز، غازسز دائمى ايشيقلانديران قديرِ ذو الجلالڭ حشمتنه، حكمتنه، قدرتنه گونشڭ ذرّهلرى عددنجه "سبحان اللّٰه، ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه" دى.
كومورسز، ياغسز يانديران؛ سوندورمهين حكيمِ ذو الجلالڭ حكمتنه، قدرتنه باق. "سبحان اللّٰه" دى. گونشڭ مدّتِ عمرنده گچن دقيقهلرينڭ عاشراتى عددنجه "ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه، لَا اِلٰهَ اِلَّا هُو" سويله.
— 230 —
ديمك بو سماوى لامبالرده غايت خارقه بر إنتظام وار و اونلره چوق دقّتله باقيلييور. گويا او پك بيوك و پك چوق كتلهِٔ ناريهلرڭ و غايت چوق قناديلِ نوريهلرڭ بخار قزغانى ايسه، حرارتى توكنمز بر جهنّمدر كه، اونلره نورسز حرارت ويرييور. و او ألكتريق لامبالرينڭ ماكينهسى و مركزى فابريقهسى، دائمى بر جنّتدر كه، اونلره نور و ايشيق ويرييور. إسمِ حَكم و حكيمڭ جلوهِٔ أعظميله، إنتظامله يانمقلرى دوام ايدييور.
و هكذا... بونلره قياسًا يوزر فنّڭ هر بريسنڭ قطعى شهادتيله، نقصانسز بر إنتظامِ أكمل ايچنده حدسز حكمتلر، مصلحتلرله بو كائنات تزيين ايديلمشدر. و او خارقه و إحاطهلى حكمتله، مجموعِ كائناته ويرديگى إنتظام و حكمتلرى، أڭ كوچك بر ذىحيات و بر چكردكده كوچك بر مقياسده درج ايتمشدر.
و معلوم و بديهيدر كه؛ إنتظام ايله غايهلرى و حكمتلرى و فائدهلرى تعقيب ايتمك؛ إختيار ايله، إراده ايله، قصد ايله، مشيئت ايله اولابيلير؛ باشقه اولاماز. إختيارسز، إرادهسز، قصدسز، شعورسز أسباب و طبيعتڭ ايشى اولماديغى گبى، مداخلهلرى دخى اولاماز. ديمك بو كائناتڭ بتون موجوداتندهكى حدسز إنتظامات و حكمتلريله إقتضا ايتدكلرى و گوستردكلرى بر فاعلِ مختارى، بر صانعِ حكيمى بيلمهمك ويا إنكار ايتمك، نه قدر عجيب بر جهالت و ديوانهلك اولديغى تعريف ايديلمز.
أوت دنياده أڭ زياده حيرت ايديلهجك بر شى وارسه، او ده بو إنكاردر. چونكه كائناتڭ موجوداتندهكى حدسز إنتظامات و حكمتلريله، وجود و وحدتنه شاهدلر بولونديغى حالده؛ اونى گورمهمك، بيلمهمك، نه درجه كورلك و جهالت اولديغنى، أڭ كور جاهل ده آڭلار. حتّى دييهبيليرم كه؛ أهلِ كفرڭ ايچنده، كائناتڭ وجودينى إنكار ايتدكلرندن أحمق ظن ايديلن سوفسطائيلر، أڭ
— 231 —
عقلليلريدر. چونكه كائناتڭ وجودينى قبول ايتمكله اللّٰهه و خالقنه اينانمامق قابل و ممكن اولماديغندن، كائناتى إنكاره باشلاديلر. كنديلرينى ده إنكار ايتديلر. "هيچ بر شى يوق" دييهرك عقلدن إستعفا ايدهرك، عقل پردهسى آلتنده سائر منكِرلرڭ حدسز عقلسزلقلرندن قورتولوب، بر درجه عقله ياناشديلر.
دردنجى نقطه:
اوننجى سوزده إشارت ايديلديگى گبى: بر صانعِ حكيم و غايت حكمتلى بر اوسته، بر سرايڭ هر بر طاشنده يوزر حكمتى حسّاسيتله تعقيب ايتسه، صوڭره او سرايه طام ياپمايوب بوشى بوشنه خراب اولماسيله، تعقيب ايتديگى حدسز حكمتلرى ضايع ايتمسنى هيچ بر ذىشعور قبول ايتمديگى.. و بر حكيمِ مطلق، كمالِ حكمتندن بر درهم قدر بر چكردكدن يوزر بطمان فائدهلرى، غايهلرى، حكمتلرى دقّتله تعقيب ايتديگى حالده؛ طاغ گبى قوجه آغاجه بر درهم قدر بر تك فائده، بر تك كوچك غايه، بر تك ميوه ويرمك ايچون او قوجه آغاجڭ پك چوق مصارفنى ياپمقله، كندى حكمتنه بتون بتون ضد و مخالف اولارق مسرفانه بر سفاهت إرتكاب ايتمهسى هيچ بر جهتله إمكانى اولماديغى گبى؛ عينًا اويله ده؛ بو كائنات سراينڭ هر بر موجوداتنه يوزر حكمت طاقان و يوزر وظيفه ايله تجهيز ايدن، حتّى هر بر آغاجه ميوهلرى عددنجه حكمتلر و چيچكلرى عددنجه وظيفهلر ويرن بر صانعِ حكيم، قيامتى گتيرمهمكله و حشرى ياپمامقله، بتون حدّ و حسابه گلمهين حكمتلرى و نهايتسز وظيفهلرى معناسز، عبث، بوش، فائدهسز ضايع ايتمهسى، او قديرِ مطلقڭ كمالِ قدرتنه عجزِ مطلق ويرديگى گبى؛ او حكيمِ مطلقڭ كمالِ حكمتنه حدسز عبثيت و فائدهسزلگى و او رحيمِ مطلقڭ جمالِ رحمتنه نهايتسز چركينلگى و او عادلِ مطلقڭ كمالِ عدالتنه نهايتسز ظلمى ويرمك ديمكدر. عادتا كائناتده هركسه گورونن حكمت، رحمت، عدالتى إنكار ايتمكدر. بو ايسه، أڭ عجيب بر محالدر كه؛ حدسز باطل
— 232 —
شيلر، ايچنده بولونور. أهلِ ضلالت گلسين، باقسين؛ گيرهجگى و دوشونديگى كندى قبرى گبى، كندى ضلالتنده نه درجه دهشتلى بر ظلمت، بر قراڭلق و ييلانلرڭ، عقربلرڭ يوواسى بر قويو اولديغنى گورسون. و آخرته ايمان ايسه، جنّت گبى گوزل و نورانى بر يول اولديغنى بيلسين، ايمانه گيرسين.
بشنجى نقطه:"ايكى مسئله"در.
برنجى مسئله:صانعِ ذو الجلال، إسمِ حكيمڭ مقتضاسيله، هر شيده أڭ خفيف صورتى، أڭ قيصه يولى، أڭ قولاى طرزى، أڭ فائدهلى شكلى أهمّيتله تعقيب ايتديگى گوسترييور كه؛ إسراف، عبثيت، فائدهسزلك، فطرتده يوقدر. إسراف ايسه، إسمِ حكيمڭ ضدّى اولديغى گبى؛ إقتصاد، اونڭ لازميدر و دستورِ أساسيدر.
أى إقتصادسز إسرافلى إنسان! بتون كائناتڭ أڭ أساسلى دستورى اولان إقتصادى ياپمديغڭدن، نه قدر خلافِ حقيقت حركت ايتديگڭى بيل! كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا آيتى؛ نه قدر أساسلى، گنيش بر دستورى درس ويرديگنى آڭلا!..
ايكنجى مسئله:إسمِ حَكم و حكيم، بداهت درجهسنده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ رسالتنه دلالت و إستلزام ايدييور دينيلهبيلير. أوت مادام غايت معنيدار بر كتاب، اونى درس ويرهجك بر معلّم ايستر. و غايت گوزل بر جمال، كندينى گورهجك و گوسترهجك بر آيينه إقتضا ايدر. و غايت كمالده بر صنعت، تشهيرجى بر دلّال ايستر. ألبته هر بر حرفنده يوزر معنالر، حكمتلر بولونان بو كتابِ كبيرِ كائناتڭ مخاطبى اولان نوعِ إنسان ايچنده ألبته بر رهبرِ أكمل، بر معلّمِ أكبر بولونهجق. تا كه، او كتابده بولونان قدسى و حقيقى حكمتلرى درس ويرهجك..
— 233 —
بلكه كائناتدهكى حكمتلرڭ وجودينى بيلديرهجك.. بلكه كائناتڭ خلقتندهكى مقاصدِ ربّانيهنڭ ظهورينه، بلكه حصولنه وسيله اولاجق.. و عموم كائناتده خالق طرفندن غايت أهمّيتله إظهارينى إراده ايتديگى كمالِ صنعتنى، جمالِ أسماسنى بيلديرهجك، آيينهدارلق ايدهجك.. و او خالق، بتون موجوداتله كندينى سَوْديرمك و ذىشعور مخلوقلرندن مقابله ايستديگندن، او ذىشعورلرڭ نامنه بريسى او گنيش تظاهراتِ ربوبيته قارشى گنيش بر عبوديت ايله مقابله ايدوب، برّ و بحرى جذبهيه گتيرهجك، سماوات و أرضى چينلاتهجق بر ولولهِٔ تشهير و تقديس ايله، او ذىشعورلرڭ نظرينى، او صنعتلرڭ صانعنه چويرهجك.. و قدسى درسلر و تعليماتله بتون أهلِ عقلڭ قولاقلرينى كندينه چويرهجك بر قرآنِ عظيم الشانله، او صانعِ حَكَمِ حكيمڭ مقاصدِ إلٰهيهسنى أڭ گوزل بر صورتده گوسترهجك.. و بتون حكمتلرينڭ تظاهرينه و تظاهراتِ جماليه و جلاليهسنه قارشى أڭ أكمل بر مقابله ايدهجك بر ذات، گونشڭ وجودى گبى بو كائناته لازمدر، ضروريدر. و اويله ايدن و أڭ أكمل بر صورتده او وظيفهلرى ياپان، بِالمشاهده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامدر. اويله ايسه؛ گونش ضيايى، ضيا گوندوزى إستلزام ايتديگى درجهده؛ كائناتدهكى حكمتلر، رسالتِ أحمديهيى (عصم) إستلزام ايدر.
أوت ناصلكه إسمِ حكيمڭ جلوهِٔ أعظمى ايله، أعظمى درجهده رسالتِ أحمديهيى إقتضا ايدييور؛ اويله ده أسماءِ حسنىدن اللّٰه، رحمٰن، رحيم، ودود، منعم، كريم، جميل، ربّ گبى چوق إسملرڭ هر برى، كائناتده گورونن بر جلوهِٔ أعظمله، أعظمى درجهده و مرتبهِٔ قطعيتده رسالتِ أحمديهيى (عصم) إستلزام ايدرلر.
مثلا: إسمِ رحمانڭ جلوهسى اولان رحمتِ واسعه، او رحمةً لِلْعالمين ايله تظاهر ايدر. و إسمِ ودودڭ جلوهسى اولان تحبّبِ إلٰهى و تعرّفِ ربّانى، او حبيبِ ربّ العالمين
— 234 —
ايله نتيجه ويرر، مقابله گورور. و إسمِ جميلڭ بر جلوهسى اولان بتون جماللر؛ يعنى جمالِ ذات، جمالِ أسماء، جمالِ صنعت، جمالِ مصنوعات دخى، او آيينهِٔ أحمديهده گورولور، گوستريلير. و حشمتِ ربوبيت و سلطنتِ الوهيتڭ جلوهلرى دخى، او دلّالِ سلطنتِ ربوبيت اولان ذاتِ أحمديهنڭ رسالتيله بيلينير، گورونور، آڭلاشيلير، تصديق ايديلير. و هكذا... بو مثاللر گبى أكثر أسماءِ حسنىنڭ هر برى، رسالتِ أحمديهيه برر پارلاق برهاندر.
الحاصل:مادام كائنات موجوددر و إنكار ايديلمييور؛ ألبته كائناتڭ رنكلرى، زينتلرى، ايشيقلرى، ضيالرى، صفتلرى، حياتلرى، رابطهلرى حكمنده اولان حكمت، عنايت، رحمت، جمال، نظام، ميزان، زينت گبى مشهود حقيقتلر، هيچ بر جهتله إنكار ايديلمز. مادام او صفتلرڭ، فعللرڭ إنكارى ممكن دگلدر؛ ألبته او صفتلرڭ موصوفى و او فعللرڭ فاعلى و او ضيالرڭ گونشى اولان ذاتِ واجب الوجود، حكيم، كريم، رحيم، جميل، حَكم، عدل دخى هيچ بر جهتله إنكار ايديلمز و إنكارى قابل اولماز. و ألبته او صفتلرڭ و او فعللرڭ مدارِ ظهورلرى، بلكه مدارِ كماللرى، بلكه مدارِ تحقّقلرى اولان رهبرِ أكبر، معلّمِ أكمل و دلّالِ أعظم و طلسمِ كائناتڭ كشّافى و آيينهِٔ صمدانى و حبيبِ رحمانى اولان محمّد عليه الصلاة والسلامڭ رسالتى هيچ بر جهتله إنكار ايديلمز. عالمِ حقيقتڭ و حقيقتِ كائناتڭ ضيالرى گبى، بونڭ رسالتى دخى كائناتڭ أڭ پارلاق بر ضياسيدر.
عَلَيْهِ وَعَلٰى اٰلِهِ وَصَحْبِهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ بِعَدَدِ عَاشِرَاتِ الْاَيَّامِ وَذَرَّاتِ الْاَنَامِ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭-٭-٭
— 235 —
آلتنجى حجّتِ ايمانيه
(اوننجى سوزڭ طوقوزنجى حقيقتى)
بابِ إحيا و إماتهدر. إسمِ حىّ قيّومڭ، محيى و مميتڭ جلوهسيدر.
هيچ ممكن ميدر كه: ئولمش، قورومش قوجه أرضى إحيا ايدن و او إحيا ايچنده هر برى بشر حشرى گبى عجيب، اوچ يوز بيڭدن زياده أنواعِ مخلوقاتى حشر و نشر ايدوب قدرتنى گوسترن و او حشر و نشر ايچنده نهايت درجهده قاريشيق و إختلاط ايچنده، نهايت درجهده إمتياز و تفريق ايله إحاطهِٔ علميهسنى گوسترن و بتون سماوى فرمانلريله بشرڭ حشرينى وعد ايتمكله بتون عبادينڭ أنظارينى سعادتِ أبديهيه چويرن و بتون موجوداتى باش باشه، اوموز اوموزه، أل أله ويرديروب أمر و إرادهسى دائرهسنده دونديروب بربرينه يارديمجى و مسخّر قيلمقله عظمتِ ربوبيتنى گوسترن و بشرى، شجرهِٔ كائناتڭ أڭ جامع و أڭ نازك و أڭ نازنين، أڭ نازدار، أڭ نيازدار بر ميوهسى ياراتوب، كندينه مخاطب إتّخاذ ايدهرك هر شيئى اوڭا مسخّر قيلمقله، إنسانه بو قدر أهمّيت ويرديگنى گوسترن بر قديرِ رحيم، بر عليمِ حكيم، قيامتى گتيرمهسين؟ حشرى ياپماسين و ياپامسين؟ بشرى إحيا ايتمهسين ويا ايدهمسين؟ محكمهِٔ كبرايى آچاماسين؟ جنّت و جهنّمى ياراتاماسين؟ حاشا و كلّا!..
— 236 —
أوت شو عالمڭ متصرّفِ ذىشانى هر عصرده، هر سنهده، هر گونده بو طار، موقّت روىِ زمينده حشرِ أكبرڭ و ميدانِ قيامتڭ پك چوق أمثالنى و نمونهلرينى و إشاراتنى ايجاد ايدييور. أزجمله:
حشرِ بهاريده گورويورز كه: بش آلتى گون ظرفنده كوچك و بيوك حيوانات و نباتاتدن اوچ يوز بيڭدن زياده أنواعى حشر ايدوب نشر ايدييور. بتون آغاجلرڭ، اوتلرڭ كوكلرينى و بر قسم حيوانلرى عينًا إحيا ايدوب إعاده ايدييور. باشقهلرينى ده عينيت درجهسنده بر مِثليت صورتنده ايجاد ايدييور. حالبوكه مادّةً فرقلرى پك آز اولان تخمجقلر او قدر قاريشمشكن، كمالِ إمتياز و تشخيص ايله او قدر سرعت و وسعت و سهولت ايچنده كمالِ إنتظام و ميزان ايله آلتى گون ويا آلتى هفته ظرفنده إحيا ايديلييور. هيچ قابل ميدر كه: بو ايشلرى ياپان ذاته بر شى آغير گلهبيلسين، سماوات و أرضى آلتى گونده خلق ايدهمهسين، إنسانى بر صيحه ايله حشر ايدهمهسين؟ حاشا!
عجبا معجزنما بر كاتب بولونسه؛ حرفلرى يا بوزولمش ويا محو اولمش اوچ يوز بيڭ كتابى تك بر صحيفهده قاريشديرمقسزين، غلطسز، سهوسز، نقصانسز، هپسنى برابر، غايت گوزل بر صورتده بر ساعتده يازارسه؛ بريسى سڭا ديسه: "شو كاتب كندى تأليف ايتديگى سنڭ صويه دوشمش اولان كتابڭى، يڭيدن بر دقيقه ظرفنده حافظهسندن يازاجق." سن دييهبيلير ميسڭ كه، "ياپاماز و اينانمام."
وياخود بر سلطانِ معجزهكار، كندى إقتدارينى گوسترمك ايچون ويا عبرت و تنزّه ايچون بر إشارتله طاغلرى قالديرر، مملكتلرى تبديل ايدر، دڭزى قرهيه چويرديگنى گورديگڭ حالده صوڭره گورسهڭ كه؛ بيوك بر طاش درهيه يووارلانمش، او ذاتڭ كندى ضيافتنه دعوت ايتديگى مسافرلرڭ يولنى كسمش،
— 237 —
گچهمييورلر. برى سڭا ديسه: "او ذات، بر إشارتله او طاشى، نه قدر بيوك اولورسه اولسون قالديرهجق ويا طاغيدهجق. مسافرلرينى يولده بيراقميهجق." سن ديسهڭ كه: "قالديرماز ويا قالديرهمز."
وياخود بر ذات بر گونده، يڭيدن بيوك بر اوردويى تشكيل ايتديگى حالده برى ديسه: "او ذات بر بورو سسيله، أفرادى إستراحت ايچون طاغلمش اولان طابورلرى طوپلار. طابورلر، نظامى آلتنه گيررلر." سن ديسهڭ كه: "اينانمام!" نه قدر ديوانهجه حركت ايتديگڭى آڭلارسڭ...
ايشته شو اوچ تمثيلى فهم ايتدڭ ايسه، باق: نقّاشِ أزلى، گوزيمزڭ اوڭنده قيشڭ بياض صحيفهسنى چويروب، بهار و ياز يشيل ياپراغنى آچوب، روىِ أرضڭ صحيفهسنده اوچ يوز بيڭدن زياده أنواعى، قدرت و قدر قلميله أحسنِ صورت اوزره يازار. بربرى ايچنده بربرينه قاريشماز؛ برابر يازار، بربرينه مانع اولماز. تشكيلجه، صورتجه بربرندن آيرى، هيچ شاشيرتماز، ياڭليش يازماز. أوت أڭ بيوك بر آغاجڭ روح پروغرامنى بر نقطه گبى أڭ كوچك بر چكردكده درج ايدوب، محافظه ايدن ذاتِ حكيمِ حفيظ؛ وفات ايدنلرڭ روحلرينى ناصل محافظه ايدر دينيلير مى؟ و كُرهِٔ أرضى بر صاپان طاشى گبى چويرن ذاتِ قدير؛ آخرته گيدن مسافرلرينڭ يولنده ناصل بو أرضى قالديرهجق ويا طاغيدهجق، دينيلير مى؟ هم هيچدن، يڭيدن بتون ذىحياتڭ اوردولرينى بتون جسدلرينڭ طابورلرنده كمالِ إنتظامله ذرّاتى أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ايله قيد ايدوب يرلشديرن، اوردولر ايجاد ايدن ذاتِ ذو الجلال؛ طابورمثال جسدڭ نظامى آلتنه گيرمكله، بربريله طانيشان ذرّاتِ أساسيه و أجزاىِ أصليهسنى بر صيحه ايله ناصل طوپلايهبيلير دينيلير مى؟
هم بو بهار حشرينه بڭزهين، دنيانڭ هر دورنده، هر عصرنده، حتّى گيجه گوندوزڭ تبديلنده حتّى جوِّ هواده بلوطلرڭ ايجاد و إفناسنده حشره نمونه و مثال و
— 238 —
أماره اولاجق نه قدر نقشلر ياپديغنى گوزڭله گورييورسڭ. حتّى أگر خيالًا بيڭ سنه أوّل كنديڭى فرض ايتسهڭ، صوڭره زمانڭ ايكى جناحى اولان ماضى ايله مستقبلى بربرينه قارشيلاشديرسهڭ؛ عصرلر، گونلر عددنجه مثالِ حشر و قيامتڭ نمونهلرينى گورهجكسڭ. صوڭره بو قدر نمونه و مثاللرى مشاهده ايتديگڭ حالده، حشرِ جسمانىيى عقلدن اوزاق گوروب إستبعاد ايتمكله إنكار ايتسهڭ؛ نه قدر ديوانهلك اولديغنى سن ده آڭلارسڭ. باق فرمانِ أعظم، بحث ايتديگمز حقيقته دائر نه دييور:
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
الحاصل: حشره مانع هيچ بر شى يوقدر. مقتضى ايسه هر شيدر. أوت محشرِ عجائب اولان شو قوجه أرضى، عادى بر حيوان گبى إماته و إحيا ايدن و بشر و حيوانه خوش بر بشيك، گوزل بر گمى ياپان و گونشى اونلره شو مسافرخانهده ايشيق ويريجى و ايصينديريجى بر لامبا ايدن، سيّاراتى مَلكلرينه طيّاره ياپان بر ذاتڭ، بو درجه محتشم و سرمدى ربوبيتى و بو درجه معظّم و محيط حاكميتى؛ ألبته يالڭز بويله گچيجى، دوامسز، بىقرار، أهمّيتسز، متغيّر، بقاسز، ناقص، تكمّلسز امورِ دنيا اوزرنده قورولماز و طورماز. ديمك اوڭا شايسته، دائمى، بَرقرار، زوالسز، محتشم بر ديارِ آخَر وار. باشقه باقى بر مملكتى واردر. بزى اونڭ ايچون چاليشديرر. اورايه دعوت ايدر و اورايه نقل ايدهجگنه؛ ظاهردن حقيقته گچن و قربِ حضورينه مشرّف اولان بتون أرواحِ نيّره أصحابى، بتون قلوبِ منوّره أقطابى، بتون عقولِ نورانيه أربابى شهادت ايدييورلر و بر مكافات و مجازات إحضار ايتديگنى متّفقًا خبر ويرييورلر و مكرّرًا پك قوّتلى وعد و پك شدّتلى تهديد ايدر، نقل ايدرلر.
— 239 —
خلف الوعد ايسه هم ذلّت، هم تذلّلدر. هيچ بر جهتله جلال و قدسيتنه ياناشهماز. خلف الوعيد ايسه يا عفودن، يا عجزدن گلير. حالبوكه كفر؛ جنايتِ مطلقهدر،
(حاشيه): أوت كفر، موجوداتڭ قيمتنى إسقاط و معناسزلقله إتهام ايتديگندن، بتون كائناته قارشى بر تحقير و موجودات آيينهلرنده جلوهِٔ أسمايى إنكار اولديغندن بتون أسماءِ إلٰهيهيه قارشى بر تزييف و موجوداتڭ وحدانيته اولان شهادتلرينى ردّ ايتديگندن بتون مخلوقاته قارشى بر تكذيب اولديغندن؛ إستعدادِ إنسانىيى اويله إفساد ايدر كه، صلاح و خيرى قبوله لياقتى قالماز. هم بر ظلمِ عظيمدر كه، عموم مخلوقاتڭ و بتون أسماءِ إلٰهيهنڭ حقوقنه بر تجاوزدر. ايشته شو حقوقڭ محافظهسى و نفسِ كافرڭ خيره قابليتسزلگى، كفرڭ عدمِ عفوينى إقتضا ايدر. اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ شو معنايى إفاده ايدر.
عفوه قابل دگل. قديرِ مطلق ايسه، عجزدن منزّه و مقدّسدر. شاهدلر، مخبرلر ايسه؛ مسلكلرنده، مشربلرنده، مذهبلرنده مختلف اولدقلرى حالده كمالِ إتّفاق ايله شو مسئلهنڭ أساسنده متّحددرلر. كثرتجه تواتر درجهسندهدرلر، كيفيتجه إجماع قوّتندهدرلر. موقعجه هر برى نوعِ بشرڭ بر ييلديزى، بر طائفهنڭ گوزى، بر ملّتڭ عزيزيدرلر. أهمّيتجه شو مسئلهده هم أهلِ إختصاص، هم أهلِ إثباتدرلر. حالبوكه بر فنده ويا بر صنعتده ايكى أهلِ إختصاص، بيڭلر باشقهلردن مرجّحدرلر و إخبارده ايكى مثبت، بيڭلر نافيلره ترجيح ايديلير. مثلا رمضان هلالنڭ ثبوتنى إخبار ايدن ايكى آدم، بيڭلر منكِرلرڭ إنكارلرينى هيچه آتارلر.
الحاصل: دنياده بوندن داها طوغرى بر خبر، داها صاغلام بر دعوا، داها ظاهر بر حقيقت اولاماز. ديمك، شبههسز دنيا بر مزرعهدر. محشر ايسه بر بيدردر، خارماندر. جنّت، جهنّم ايسه برر مخزندر.
٭-٭-٭
— 240 —
يدنجى حجّتِ ايمانيه
(اوتوز اوچنجى مكتوبڭ اون يدنجى پنجرهسى)
اِنَّ فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ لَاٰيَاتٍ لِلْمُؤْمِنِينَ
زمينڭ يوزينى ياز زماننده تماشا ايدوب گورويورز كه: ايجادِ أشياده مشوّشيتى إقتضا ايدن و إنتظامسزلغه سبب اولان نهايتسز سخاوت و بر جودِ مطلق، غايت درجهده بر إنسجام و إنتظام ايچنده گورونويور. ايشته زمين يوزينى تزيين ايدن بتون نباتاتى گور.
هم ميزانسزلغى و قابالغى إقتضا ايدن ايجادِ أشيادهكى سرعتِ مطلقه دخى كمالِ موزونيت ايچنده گورونويور. ايشته زمين يوزينى سوسلنديرن بتون ميوهلره باق.
هم أهمّيتسزلگى، بلكه چركينلگى إقتضا ايدن كثرتِ مطلقه دخى، كمالِ حسنِ صنعت ايچنده گورونويور. ايشته ير يوزينى يالديزلايان بتون چيچكلره باق!
هم صنعتسزلغى، بسيطلگى إقتضا ايدن ايجادِ أشيادهكى سهولتِ مطلقه دخى، نهايتسز درجهده صنعتكارلق و مهارت و إهتمامكارلق ايچنده گورونويور. ايشته ير يوزندهكى آغاج و نباتات جهازاتنڭ صندوقچهلرى و پروغراملرى و تاريخچهِٔ حياتلرينڭ قوطوجقلرى حكمنده اولان بتون تخملره، چكردكلره دقّتله باق.
— 241 —
هم إختلاف و آيريلغى إقتضا ايدن اوزاقلق و بُعْدِ مطلق دخى بر إتّفاقِ مطلق ايچنده گورونويور. ايشته بتون أقطارِ زمينده زرع ايديلن هر نوع حبوباته باق.
هم قاريشمهيى و بولاشمهيى إقتضا ايدن كمالِ إختلاط، بِالعكس كمالِ إمتياز و تفريق ايچنده گورونويور. ايشته بتون ير آلتنه قاريشيق آتيلان و مادّه إعتباريله بربرينه بڭزهين تخملرڭ سنبل وقتنده كمالِ إمتيازلرى و آغاجلره گيرن مختلف مادّهلرڭ ياپراق، چيچك و ميوهلره كمالِ إمتياز ايله تفريقلرى و معدهيه گيرن قاريشيق غدالرڭ مختلف أعضا و حجيراته گوره كمالِ إمتيازله آيريلمهلرينه باق، كمالِ حكمت ايچنده كمالِ قدرتى گور.
هم أهمّيتسزلگى، قيمتسزلگى إقتضا ايدن غايت درجهده مبذوليت و نهايت درجهده اوجوزلق دخى، ير يوزنده مصنوعاتجه، صنعتجه نهايت درجهده قيمتدار و بهالى بر كيفيتده گورونويور. ايشته او حدسز عجائبِ صنعت ايچنده ير يوزينڭ رحمانى سفرهسنده يالڭز قدرتڭ شكرلمهلرى اولان طوتلرڭ نوعلرينه باق! كمالِ رحمتى، كمالِ صنعت ايچنده گور.
ايشته بتون روىِ زمينده غايت قيمتدارلق ايله برابر حدسز اوجوزلق؛ و حدسز اوجوزلق ايچنده حدسز إختلاط و قاريشيقلق ايله برابر حدسز إمتياز و تفريق؛ و حدسز إمتياز و تفريق ايچنده غايت اوزاقلق ايله برابر صوڭ درجهده موافقت و بڭزهيش؛ و صوڭ درجه بڭزهمك ايچنده غايت درجهده سهولت و قولايلق ايله برابر غايت درجهده إهتمامكارانه ياپيليش؛ و غايت درجهده گوزل ياپيليش ايچريسنده سرعتِ مطلقه و چابوقلقله برابر غايت درجهده موزون و ميزانلى و إسرافسزلق؛ و غايت درجهده إسرافسزلق ايچنده صوڭ درجه چوقلق و كثرت ايله برابر صوڭ درجهده حسنِ صنعت؛ و صوڭ درجه حسنِ صنعت ايچنده نهايت درجهده سخاوت ايله برابر إنتظامِ مطلق.. ألبته گوندوز ايشيغى، ايشيق گونشى
— 242 —
گوسترديگى گبى؛ بر قديرِ ذو الجلالڭ، بر حكيمِ ذو الكمالڭ، بر رحيمِ ذو الجمالڭ وجوبِ وجودينه و كمالِ قدرتنه و جمالِ ربوبيتنه و وحدانيتنه و أحديتنه شهادت ايدرلر، لَهُ الْاَسْمَاءُ الْحُسْنٰى سرّينى گوستررلر.
شيمدى أى بيچاره جاهل غافل معنّد معطّل! بو حقيقتِ عظمايى نه ايله تفسير ايدهبيليرسڭ؟ بو نهايت درجهده معجزه و خارقه كيفيتى نه ايله ايضاح ايدهبيليرسڭ؟ بو حدسز درجهده عجيب شو صنعتلرى نهيه إسناد ايدهبيليرسڭ؟ بو ير يوزى درجهسنده گنيش بو پنجرهيه هانگى پردهِٔ غفلتى آتوب قپاتهبيليرسڭ؟ سنڭ تصادفڭ نرهده، طبيعت ديديگڭ و گوونديگڭ شعورسز يولداشڭ و ضلالتده إستنادگاهڭ و آرقداشڭ نرهده؟ بو ايشلره تصادفڭ قاريشماسى يوز درجه محال دگل مى؟ و شو خارقه ايشلرڭ بيڭدن برينڭ طبيعته حوالهسى، بيڭ درجه محال اولمييور مى؟ يوقسه جامد، عاجز طبيعتڭ؛ هر بر شيئڭ ايچنده او شيدن ياپيلان أشيا عددنجه معنوى ماكينه و مطبعهلرى مى وار؟..
٭-٭-٭
— 243 —
سكزنجى حجّتِ ايمانيه
مناجات
بو سكزنجى حجّتِ ايمانيه؛ وجوبِ وجوده و وحدانيته دلالت ايتديگى گبى، هم دلائلِ قطعيه ايله ربوبيتڭ إحاطهسنه و قدرتنڭ عظمتنه دلالت ايدر. هم حاكميتنڭ إحاطهسنه و رحمتنڭ شمولنه دخى دلالت و إثبات ايدر. هم كائناتڭ بتون أجزاسنه حكمتنڭ إحاطهسنى و علمنڭ شمولنى إثبات ايدر.
الحاصل: بو سكزنجى حجّتِ ايمانيهنڭ هر بر مقدّمهسنڭ سكز نتيجهسى وار. سكز مقدّمهلرڭ هر برنده، سكز نتيجهيى دليللريله إثبات ايدر كه؛ بو جهتده بو سكزنجى حجّتِ ايمانيهده يوكسك مزيتلر واردر.
سعيد النورسى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اِنَّ فِى خَلْقِ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ اخْتِلَافِ الَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَ الْفُلْكِ الَّتِى تَجْرِى فِى الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا اَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَاَحْيَا بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَ السَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْاَرْضِ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ
— 244 —
يا إلٰهى و يا ربّى!بن ايمانڭ گوزيله و قرآنڭ تعليميله و نوريله و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ درسيله و إسمِ حكيمڭ گوسترمهسيله گورويورم كه: سماواتده هيچ بر دوران و حركت يوقدر كه؛ بويله إنتظاميله سنڭ موجوديتڭه إشارت و دلالت ايتمهسين. و هيچ بر أجرامِ سماويه يوقدر كه؛ سكوتيله گورولتيسز وظيفه گورهرك ديركسز طورمالريله، سنڭ ربوبيتڭه و وحدتڭه شهادتى و إشارتى اولماسين. و هيچ بر ييلديز يوقدر كه؛ موزون خلقتيله، منتظم وضعيتيله و نورانى تبسّميله و بتون ييلديزلره مماثلت و مشابهت سكّهسيله سنڭ حشمتِ الوهيتڭه و وحدانيتڭه إشارت و شهادتده بولونماسين. و اون ايكى سيّارهدن هيچ بر سيّاره ييلديز يوقدر كه؛ حكمتلى حركتيله و إطاعتلى مسخّريتيله و إنتظاملى وظيفهسيله و أهمّيتلى پيكلريله سنڭ وجوبِ وجوديڭه شهادت و سلطنتِ الوهيتڭه إشارت ايتمهسين!..
أوت گوكلر؛ سكنهلريله، هر برى تك باشيله شهادت ايتدكلرى گبى، هيئتِ مجموعهسيله درجهِٔ بداهتده، (أى زمين و گوكلرى يارادان ياراديجى!) سنڭ وجوبِ وجوديڭه اويله ظاهر شهادت.. (و أى ذرّاتى، منتظم مركّباتيله تدبيرينى گورن و إداره ايدن و بو سيّاره ييلديزلرى منظوم پيكلريله دونديرن، أمرينه إطاعت ايتديرن!) سنڭ وحدتڭه و برلگڭه اويله قوّتلى شهادت ايدرلر كه، گوگڭ يوزنده بولونان ييلديزلر صاييسنجه نورانى برهانلر و پارلاق دليللر او شهادتى تصديق ايدرلر. هم بو صافى، تميز، گوزل گوكلر؛ فوق العاده بيوك و فوق العاده سرعتلى أجراميله منتظم بر اوردو و ألكتريق لامبالريله سوسلنمش بر سلطنت دونانماسى وضعيتنى گوسترمك جهتيله، سنڭ ربوبيتڭڭ حشمتنه و هر شيئى ايجاد ايدن قدرتڭڭ عظمتنه ظاهر دلالت.. و حدسز سماواتى إحاطه ايدن حاكميتڭڭ و هر بر ذىحياتى قوجاغنه آلان رحمتڭڭ حدسز گنيشلكلرينه قوّتلى إشارت.. و بتون مخلوقاتِ سماويهنڭ بتون ايشلرينه و كيفيتلرينه تعلّق ايدن و
— 245 —
آووجنه آلان، تنظيم ايدن علمڭڭ هر شيئه إحاطهسنه و حكمتڭڭ هر ايشه شمولنه شبههسز شهادت ايدرلر. و او شهادت و دلالت او قدر ظاهردر كه؛ گويا ييلديزلر، شاهد اولان گوكلرڭ شهادت كلمهلرى و تجسّم ايتمش نورانى دليللريدرلر. هم سماوات ميداننده، دڭزنده، فضاسندهكى ييلديزلر ايسه؛ مطيع نفرلر، منتظم سفينهلر، خارقه طيّارهلر، عجائب لامبالر گبى وضعيتيله، سنڭ سلطنتِ الوهيتڭڭ شعشعهسنى گوسترييورلر. و او اوردونڭ أفرادندن بر ييلديز اولان گونشمزڭ سيّارهلرنده و زمينمزدهكى وظيفهلرينڭ دلالت و إخطاريله، گونشڭ سائر آرقداشلرى اولان ييلديزلرڭ بر قسمى آخرت عالملرينه باقارلر و وظيفهسز دگللر؛ بلكه باقى اولان عالملرڭ گونشلريدرلر.
أى واجب الوجود! أى واحدِ أحد! بو خارقه ييلديزلر، بو عجيب گونشلر، آيلر؛ سنڭ ملكڭده، سنڭ سماواتڭده، سنڭ أمرڭ ايله و قوّتڭ و قدرتڭ ايله و سنڭ إداره و تدبيرڭ ايله تسخير و تنظيم و توظيف ايديلمشلر. بتون او أجرامِ علويه، كنديلرينى يارادان و دونديرن و إداره ايدن بر تك خالقه تسبيح ايدرلر، تكبير ايدرلر، لسانِ حال ايله "سبحان اللّٰه، اللّٰه أكبر" ديرلر. بن دخى اونلرڭ بتون تسبيحاتيله سنى تقديس ايدرم.
أى شدّتِ ظهورندن گيزلنمش و أى عظمتِ كبرياسندن إختفا ايتمش اولان قديرِ ذو الجلال!أى قادرِ مطلق!قرآنِ حكيمڭڭ درسيله و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ تعليميله آڭلادم: ناصلكه گوكلر، ييلديزلر، سنڭ موجوديتڭه و وحدتڭه شهادت ايدرلر.. اويله ده؛ جوِّ سما بلوطلريله و شمشكلرى و رعدلرى و روزگارلريله و ياغمورلريله، سنڭ وجوبِ وجوديڭه و وحدتڭه شهادت ايدرلر.
أوت جامد، شعورسز بلوط، آبِ حيات اولان ياغمورى، محتاج اولان ذىحياتلرڭ إمدادينه گوندرمسى، آنجق سنڭ رحمتڭ و حكمتڭ ايلهدر. قاريشيق
— 246 —
تصادف قاريشهماز. هم ألكتريقڭ أڭ بيوگى بولونان و فوائدِ تنويريهسنه إشارت ايدهرك اوندن إستفادهيه تشويق ايدن شمشك ايسه، سنڭ فضادهكى قدرتڭى گوزلجه تنوير ايدر. هم ياغمورڭ گلمهسنى مژدهلهين و قوجه فضايى قونوشديران و تسبيحاتنڭ گورولتيسيله گوكلرى چينلاتان رعدات دخى، لسانِ قال ايله قونوشارق سنى تقديس ايدوب، ربوبيتڭه شهادت ايدر. هم ذىحياتلرڭ ياشاماسنه أڭ لزوملى رزقى و إستفادهجه أڭ قولايى و نَفَسلرى ويرمك، نفوسلرى راحتلانديرمق گبى چوق وظيفهلر ايله توظيف ايديلن روزگارلر دخى؛ جوّى عادتا بر حكمته بناءً "لوحِ محو و إثبات" و "يازار، إفاده ايدر، صوڭره بوزار تختهسى" صورتنه چويرمكله، سنڭ فعاليتِ قدرتڭه إشارت و سنڭ وجوديڭه شهادت ايتديگى گبى، سنڭ مرحمتڭله بلوطلردن صاغوب ذىحياتلره گوندريلن رحمت دخى؛ موزون، منتظم قطرهلرى كلمهلريله، سنڭ وسعتِ رحمتڭه و گنيش شفقتڭه شهادت ايدر.
أى متصرّفِ فعّال و أى فيّاضِ متعال! سنڭ وجوبِ وجوديڭه شهادت ايدن بلوط، برق، رعد، روزگار، ياغمور؛ برر برر شهادت ايتدكلرى گبى؛ هيئتِ مجموعهسيله كيفيتجه بربرندن اوزاق، ماهيتجه بربرينه مخالف اولمقله برابر، برلك، برابرلك، بربرى ايچنه گيرمك و بربرينڭ وظيفهسنه يارديم ايتمك حيثيتيله، سنڭ وحدتڭه و برلگڭه غايت قوّتلى إشارت ايدرلر. هم قوجه فضايى محشرِ عجائب ياپان و بعض گونلرده بر قاچ دفعه طولديروب بوشالتان ربوبيتڭڭ حشمتنه و او گنيش جوّى، يازار دگيشديرر بر لوحه گبى و صيقار و اونڭله زمين باغچهسنى صولاتديرر بر سونگر گبى تصرّف ايدن قدرتڭڭ عظمتنه و هر بر شيئه شمولنه شهادت ايتدكلرى گبى؛ عموم زمينه و بتون مخلوقاتنه جوّ پردهسى آلتنده باقان و إداره ايدن رحمتڭڭ و حاكميتڭڭ حدسز گنيشلكلرينه و هر شيئه يتيشمهلرينه دلالت ايدر. هم فضادهكى هوا، او قدر حكيمانه وظيفهلرده إستخدام و بلوط و
— 247 —
ياغمور، او قدر عليمانه فائدهلرده إستعمال اولونور كه؛ هر شيئه إحاطه ايدن بر علم و هر شيئه شامل بر حكمت اولمازسه، او إستعمال، او إستخدام اولاماز.
أى فعّال لما يُريد! جوِّ فضادهكى فعاليتڭله هر وقت بر نمونهِٔ حشر و قيامت گوسترمك، بر ساعتده يازى قيشه و قيشى يازه دونديرمك، بر عالم گتيرمك، بر عالم غيبه گوندرمك مِثللو شئوناتده بولونان قدرتڭ؛ دنيايى آخرته چويرهجك و آخرتده شئوناتِ سرمديهيى گوسترهجك إشارتنى ويرييور.
أى قديرِ ذو الجلال! جوِّ فضادهكى هوا، بلوط و ياغمور، برق و رعد؛ سنڭ ملكڭده، سنڭ أمرڭ و حولڭ ايله، سنڭ قوّت و قدرتڭله مسخّر و وظيفهداردرلر. ماهيتجه بربرندن اوزاق اولان بو فضا مخلوقاتى، غايت سرعتلى و آنى أمرلره و چابوق و عجله قوماندالره إطاعت ايتديرن آمر و حاكملرينى تقديس ايدهرك، رحمتنى مدح و ثنا ايدرلر.
أى أرض و سماواتڭ خالقِ ذو الجلالى!سنڭ قرآنِ حكيمڭڭ تعليميله و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ درسيله ايمان ايتدم و بيلدم كه: ناصل سماوات ييلديزلريله و جوِّ فضا مشتملاتيله سنڭ وجوبِ وجوديڭه و سنڭ برلگڭه و وحدتڭه شهادت ايدييورلر. اويله ده: أرض بتون مخلوقاتيله و أحواليله سنڭ موجوديتڭه و وحدتڭه، موجوداتى عددنجه شهادتلر و إشارتلر ايدرلر.
أوت زمينده هيچ بر تحوّل و آغاج و حيوانلرنده هر سنهده اوربهسنى دگيشديرمك گبى هيچ بر تبدّل (جزئى اولسون، كلّى اولسون) يوقدر كه؛ إنتظاميله، سنڭ وجوديڭه و وحدتڭه إشارت ايتمهسين.
هم هيچ بر حيوان يوقدر كه، ضعفيت و إحتياجنڭ درجهسنه گوره ويريلن رحيمانه رزقيله و ياشاماسنه لزومى بولونان جهازاتڭ حكيمانه ويريلمهسيله، سنڭ وارلغڭه و برلگڭه شهادتى اولماسين.
— 248 —
هم هر بهارده گوزيمز اوڭنده ايجاد ايديلن نباتات و حيواناتدن هيچ بر دانهسى يوقدر كه، صنعتِ عجيبهسيله و لطيف زينتيله و تام تميّزيله و إنتظاميله و موزونيتيله سنى بيلديرمسين. و زمين يوزينى طولديران و نباتات و حيوانات دينيلن قدرتڭڭ خارقهلرى و معجزهلرى؛ محدود و مادّهلرى بر و متشابه اولان يمورطه و يمورطهجقلردن و قطرهلردن و حبّه و حبّهجكلردن و چكردكلردن؛ ياڭليشسز، مكمّل، سوسلى، علامتِ فارقهلى اولارق ياراديليشلرى، صانعِ حكيملرينڭ وجودينه و وحدتنه و حكمتنه و حدسز قدرتنه اويله بر شهادتدر كه، ضيانڭ گونشه شهادتندن داها قوّتلى و پارلاقدر.
هم هوا، صو، نور، آتش، طوپراق گبى هيچ بر عنصر يوقدر كه؛ شعورسزلقلريله برابر، شعوركارانه، مكمّل وظيفهلرى گورمسيله، بسيط و إستيلا ايديجى، إنتظامسز، هر يره طاغيلمقله برابر، غايت منتظم و متنوّع ميوهلرى و محصوللرى خزينهِٔ غيبدن گتيرمسيله، سنڭ برلگڭه و وارلغڭه شهادتى بولونماسين.
أى فاطرِ قدير! أى فتّاحِ علّام! أى فعّالِ خلّاق! ناصل أرض، بتون سكنهسيله خالقنڭ واجب الوجود اولديغنه شهادت ايدر.. اويله ده: سنڭ (أى واحدِ أحد، أى حنّانِ منّان، أى وهّابِ رزّاق!) وحدتڭه و أحديتڭه، يوزندهكى سكّهسيله و سكنهسنڭ يوزلرندهكى سكّهلريله و برلك و برابرلك و بربرى ايچنه گيرمك و بربرينه يارديم ايتمك و اونلره باقان ربوبيت إسملرينڭ و فعللرينڭ بر اولمق جهتنده، بداهت درجهسنده سنڭ وحدتڭه و أحديتڭه شهادت، بلكه موجودات عددنجه شهادتلر ايدر. هم ناصل زمين بر اوردوگاه، بر مشهر، بر تعليمگاه وضعيتيله.. و نباتات و حيوانات فرقهلرنده بولونان درت يوز بيڭ مختلف ملّتلرڭ آيرى آيرى جهازاتلرى منتظمًا ويريلمهسيله، سنڭ ربوبيتڭڭ حشمتنه و قدرتڭڭ هر شيئه يتيشمهسنه دلالت ايدر؛ اويله ده: حدسز بتون ذىحياتڭ آيرى آيرى رزقلرى، وقتى وقتنه قورو
— 249 —
و بسيط بر طوپراقدن، رحيمانه، كريمانه ويريلمسى و حدسز او أفرادڭ كمالِ مسخّريتله أوامرِ ربّانيهيه إطاعتلرى، رحمتڭڭ هر شيئه شمولنى و حاكميتڭڭ هر شيئه إحاطهسنى گوسترييور. هم زمينده دگيشمكده بولونان مخلوقات قافلهلرينڭ سَوق و إدارهلرى، موت و حيات مناوبهلرى و حيوان و نباتاتڭ إداره و تدبيرلرى دخى، هر شيئه تعلّق ايدن بر علم ايله و هر شيده حكم ايدن نهايتسز بر حكمتله اولابيلمهسى، سنڭ إحاطهِٔ علمڭه و حكمتڭه دلالت ايدر. هم زمينده قيصه بر زمانده حدسز وظيفهلر گورن و حدسز بر زمان ياشايهجق گبى إستعداد و معنوى جهازات ايله تجهيز ايديلن و زمين موجوداتنه تصرّف ايدن إنسان ايچون، بو تعليمگاهِ دنياده و بو موقّت اوردوگاهِ زمينده و بو موقّت مشهرده؛ بو قدر أهمّيت، بو حدسز مصرف، بو نهايتسز تجلّياتِ ربوبيت، بو حدسز خطاباتِ سبحانيه و بو غايتسز إحساناتِ إلٰهيه، ألبته و هر حالده بو قيصهجق و حزنلى عمره و بو قاريشيق كدرلى حياته، بو بلالى و فانى دنيايه صيغيشماز. بلكه آنجق باشقه و أبدى بر عمر و باقى بر دارِ سعادت ايچون اولابيلديگى جهتندن، عالمِ بقاده بولونان إحساناتِ اُخرويهيه إشارت، بلكه شهادت ايدر.
أى خالقِ كلّ شى! زمينڭ بتون مخلوقاتى، سنڭ ملكڭده، سنڭ أرضڭده، سنڭ حول و قوّتڭله و سنڭ قدرتڭ و إرادتڭ ايله و علمڭ و حكمتڭ ايله إداره اولونويورلر و مسخّردرلر. و زمين يوزنده فعاليتى مشاهده ايديلن بر ربوبيت، اويله إحاطه و شمول گوسترييور و اونڭ إدارهسى و تدبيرى و تربيهسى اويله مكمّل و اويله حسّاسدر و هر طرفدهكى إجراآتى اويله برلك و برابرلك و بڭزهمكلك ايچندهدر كه، تجزّى قبول ايتمهين بر كلّ و إنقسامى إمكانسز بولونان بر كلّى حكمنده بر تصرّف، بر ربوبيت اولديغنى بيلديرييور. هم زمين بتون سكنهسيله برابر، لسانِ قالدن داها ظاهر حدسز لسانلرله خالقنى تقديس و تسبيح و نهايتسز نعمتلرينڭ لسانِ حاللريله رزّاقِ ذو الجلالنڭ حمد و مدح و ثناسنى ايدييورلر.
— 250 —
أى شدّتِ ظهورندن گيزلنمش و أى عظمتِ كبرياسندن إستتار ايتمش اولان ذاتِ أقدس! زمينڭ بتون تقديسات و تسبيحاتيله؛ سنى قصوردن، عجزدن، شريكدن تقديس و بتون تحميدات و ثنالريله سڭا حمد و شكر ايدرم.
أى ربّ البَرّ و البحر!قرآنڭ درسيله و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ تعليميله آڭلادم كه: ناصل گوكلر و فضا و زمين سنڭ برلگڭه و وارلغڭه شهادت ايدرلر.. اويله ده: بحرلر، نهرلر و چشمهلر و ايرماقلر، سنڭ وجوبِ وجوديڭه و وحدتڭه بداهت درجهسنده شهادت ايدرلر. أوت بو دنيامزڭ منبعِ عجائب بخار قزغانلرى حكمنده اولان دڭزلرده هيچ بر موجود، حتّى هيچ بر قطره صو يوقدر كه؛ وجوديله، إنتظاميله، منفعتيله و وضعيتيله خالقنى بيلديرمسين. و بسيط بر قومده و بسيط بر صوده رزقلرى مكمّل بر صورتده ويريلن غريب مخلوقلردن و خلقتلرى غايت منتظم حيواناتِ بحريهدن، خصوصًا بر دانهسى، بر ميليون يمورطهجقلرى ايله دڭزلرى شنلنديرن باليقلردن هيچ بريسى يوقدر كه؛ خلقتيله و وظيفهسيله و إداره و إعاشهسيله و تدبير و تربيهسيله ياراداننه إشارت و رزّاقنه شهادت ايتمهسين.
هم دڭزده قيمتدار، خاصيتلى، زينتلى جوهرلردن هيچ بريسى يوقدر كه، گوزل خلقتيله و جاذبهدار فطرتيله و منفعتلى خاصيتيله سنى طانيماسين، بيلديرمسين.
أوت اونلر برر برر شهادت ايتدكلرى گبى؛ هيئتِ مجموعهسيله، برابرلك و بربرى ايچنده قاريشمق و سكّهِٔ خلقتده برلك و ايجادجه غايت قولاى و أفرادجه غايت چوقلق نقطهلرندن، سنڭ وحدتڭه شهادت ايتدكلرى گبى؛ أرضى، طوپراغيله برابر بو كُرهِٔ أرضى قوشاتان محيط دڭزلرينى معلّقده طورديرمق و دوكمهدن و طاغيتمادن گونشڭ أطرافنده گزديرمك و طوپراغى إستيلا ايتديرمهمك و بسيط قومندن و صويندن، متنوّع و منتظم حيواناتنى و جوهرلرينى خلق ايتمك و
— 251 —
أرزاق و سائر اُمورلرينى كلّى و تام بر صورتده إداره ايتمك و تدبيرلرينى گورمك و يوزنده بولونمق لازم گلن حدسز جنازهلرندن هيچ بريسى بولونمامق نقطهلرندن، سنڭ وارلغڭه و واجب الوجود اولديغڭه موجوداتى عددنجه إشارتلر ايدهرك شهادت ايدر. و سنڭ سلطنتِ ربوبيتڭڭ حشمتنه و هر شيئه محيط اولان قدرتڭڭ عظمتنه پك ظاهر دلالت ايتدكلرى گبى، گوكلرڭ فوقندهكى غايت بيوك و منتظم ييلديزلردن، تا دڭزلرڭ ديبنده بولونان غايت كوچوجك و إنتظامله إعاشه ايديلن باليقلره قدر هر شيئه يتيشن و حكم ايدن رحمتڭڭ و حاكميتڭڭ حدسز گنيشلكلرينه دلالت.. و إنتظاماتيله و فائدهلريله و حكمتلريله و ميزان و موزونيتلريله، سنڭ هر شيئه محيط علمڭه و هر شيئه شامل حكمتڭه إشارت ايدرلر. و سنڭ بو مسافرخانهِٔ دنياده يولجيلر ايچون بويله رحمت حوضلرڭ بولونماسى و إنسانڭ سير و سياحتنه و گميسنه و إستفادهسنه مسخّر اولماسى إشارت ايدر كه؛ يولده ياپيلمش بر خانده، بر گيجه مسافرلرينه بو قدر دڭز هديهلريله إكرام ايدن ذات، ألبته مقرِّ سلطنتِ أبديهسنده اويله أبدى رحمت دڭزلرى بولونديرمش كه، بونلر اونلرڭ فانى و كوچك نمونهلريدرلر.
ايشته دڭزلرڭ بويله غايت خارقه بر طرزده أرضڭ أطرافنده وضعيتِ عجيبهسيله بولونماسى و دڭزلرڭ مخلوقاتى دخى، غايت منتظم إداره و تربيه ايديلمسى بِالبداهه گوسترر كه؛ يالڭز سنڭ قوّتڭ و قدرتڭ ايله و سنڭ إراده و تدبيرڭ ايله، سنڭ ملكڭده، سنڭ أمريڭه مسخّردرلر. و لسانِ حاللريله خالقنى تقديس ايدوب "اللّٰه أكبر" ديرلر.
أى طاغلرى زمين سفينهسنه خزينهلى ديركلر ياپان قديرِ ذو الجلال!رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ تعليميله و قرآنِ حكيمڭڭ درسيله آڭلادم كه، ناصل
— 252 —
دڭزلر عجائبلريله سنى طانييورلر و طانيتديرييورلر.. اويله ده: طاغلر دخى، زلزله تأثيراتندن زمينڭ سكونتنه و ايچندهكى داخلى إنقلابات فورطنهلرندن سكوتنه و دڭزلرڭ إستيلاسندن قورتولمسنه و هوانڭ غازاتِ مضرّهدن تصفيهسنه و صويڭ محافظه و إدّخارلرينه و ذىحياتلره لازم اولان معدنلرڭ خزينهدارلغنه ايتديگى خدمتلريله و حكمتلريله سنى طانييورلر و طانيتديرييورلر.
أوت طاغلردهكى طاشلرڭ أنواعندن و مختلف خستهلقلره علاج اولان مادّهلرڭ أقسامندن و ذىحياته، خصوصًا إنسانلره چوق لازم و چوق متنوّع اولان معدنياتڭ أجناسندن و طاغلرى، صحرالرى چيچكلريله سوسلنديرن و ميوهلريله شنلنديرن نباتاتڭ أصنافندن هيچ بريسى يوقدر كه؛ تصادفه حوالهسى ممكن اولميان حكمتلريله، إنتظاميله، حسنِ خلقتيله، فائدهلريله.. خصوصًا معدنياتڭ طوز، ليمون طوزى، صولفاتو و شاپ گبى صورةً بربرينه بڭزهمكله برابر طادلرينڭ شدّتِ مخالفتيله.. و بِالخاصّه نباتاتڭ بسيط بر طوپراقدن چشيد چشيد أنواعلريله، آيرى آيرى چيچك و ميوهلريله، نهايتسز قدير نهايتسز حكيم، نهايتسز رحيم و كريم بر صانعڭ وجوبِ وجودينه بداهتله شهادت ايتدكلرى گبى؛ هيئتِ مجموعهسندهكى وحدتِ إداره و وحدتِ تدبير و منشأ و مسكن و خلقت و صنعتجه برابرلك و برلك و اوجوزلق و قولايلق و چوقلق و ياپيلمقده چابوقلق نقطهلرندن، او صانعڭ وحدتنه و أحديتنه شهادت ايدرلر.
هم ناصلكه طاغلرڭ يوزنده و قارنندهكى مصنوعلر، زمينڭ هر طرفنده، هر بر نوع عين زمانده، عين طرزده، ياڭليشسز، غايت مكمّل و چابوق ياپيلمالرى و بر ايش بر ايشه مانع اولمادن، سائر نوعلر ايله برابر قاريشيق ايكن، قاريشديرمقسزين ايجادلرى؛ سنڭ ربوبيتڭڭ حشمتنه و هيچ بر شى اوڭا آغير گلمهين قدرتڭڭ عظمتنه دلالت ايدر؛ اويله ده: زمينڭ يوزندهكى بتون ذىحيات مخلوقلرڭ
— 253 —
حدسز حاجتلرينى، حتّى متنوّع خستهلقلرينى، حتّى مختلف ذوقلرينى و آيرى آيرى إشتهالرينى تطمين ايدهجك بر صورتده، طاغلرڭ يوزلرينى و ايچلرينى منتظم أشجار و نباتات و معدنياتله طولديرمق و محتاجلره تسخير ايتمك جهتيله، سنڭ رحمتڭڭ حدسز گنيشلگنه و حاكميتڭڭ نهايتسز وسعتنه دلالت.. و طوپراق طبقاتى ايچنده، گيزلى و قراڭلق و قاريشيق بولونديغى حالده؛ بيلهرك، گورهرك، شاشيرميهرق، إنتظامله، حاجتلره گوره إحضار ايديلمهلريله، سنڭ هر شيئه تعلّق ايدن علمڭڭ إحاطهسنه و هر بر شيئى تنظيم ايدن حكمتڭڭ بتون أشيايه شمولنه و علاجلرڭ إحضاراتى و معدنى مادّهلرڭ إدّخاراتيله ربوبيتڭڭ رحيمانه و كريمانه اولان تدابيرينڭ محاسننه و عنايتڭڭ إحتياطلى لطائفنه پك ظاهر بر صورتده إشارت و دلالت ايدرلر.
هم بو دنيا خاننده مسافر يولجيلر ايچون، قوجه طاغلرى لوازماتلرينه و إستقبالدهكى إحتياجلرينه منتظم إحتياط دهپوسى و جهازات آنبارى و حياته لزومى اولان چوق دفينهلرڭ مكمّل مخزنى اولمق جهتنده إشارت، بلكه دلالت، بلكه شهادت ايدر كه؛ بو قدر كريم و مسافرپرور و بو قدر حكيم و شفقتپرور و بو قدر قدير و ربوبيتپرور بر صانعڭ، ألبته و هر حالده، چوق سَوْديگى او مسافرلرى ايچون، أبدى بر عالمده، أبدى إحساناتنڭ أبدى خزينهلرى واردر. بورادهكى طاغلره بدل، اوراده ييلديزلر او وظيفهيى گورورلر.
أى قادرِ كلّ شى! طاغلر و ايچندهكى مخلوقلر سنڭ ملكڭده و سنڭ قوّت و قدرتڭله و علم و حكمتڭله مسخّر و مدخردرلر. اونلرى بو طرزده توظيف و تسخير ايدن خالقنى تقديس و تسبيح ايدرلر.
أى خالقِ رحمٰن و أى ربِّ رحيم!رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ تعليميله و قرآنِ حكيمڭڭ درسيله آڭلادم: ناصلكه سما و فضا و أرض و دڭز و
— 254 —
طاغ، مشتملات و مخلوقلريله برابر سنى طانييورلر و طانيتديرييورلر.. اويله ده: زميندهكى بتون آغاج و نباتات، ياپراقلرى و چيچكلرى و ميوهلريله، سنى بداهت درجهسنده طانيتديرييورلر و طانييورلر. و عموم أشجارڭ و نباتاتڭ جذبهدارانه حركتِ ذكريهده بولونان ياپراقلرندن و زينتلريله صانعنڭ إسملرينى توصيف و تعريف ايدن چيچكلرندن و لطافت و جلوهِٔ مرحمتندن تبسّم ايدن ميوهلرندن هر بريسى، تصادفه حوالهسى هيچ بر جهتِ إمكانى اولميان خارقه صنعت ايچندهكى نظام و نظام ايچندهكى ميزان و ميزان ايچندهكى زينت و زينت ايچندهكى نقشلر و نقشلر ايچندهكى گوزل و آيرى آيرى قوقولر و قوقولر ايچندهكى ميوهلرڭ مختلف طاتلريله، نهايتسز رحيم و كريم بر صانعڭ وجوبِ وجودينه بداهت درجهسنده شهادت ايتدكلرى گبى، هيئتِ مجموعهسيله، بتون زمين يوزنده برلك و برابرلك، بربرينه بڭزهمكلك و سكّهِٔ خلقتده مشابهت و تدبير و إدارهده مناسبت و اونلره تعلّق ايدن ايجاد فعللرى و ربّانى إسملرده موافقت و او يوز بيڭ أنواعڭ حدسز أفرادلرينى بربرى ايچنده شاشيرميهرق بردن إدارهلرى گبى نقطهلريله، او واجب الوجود صانعڭ بِالبداهه وحدتنه و أحديتنه شهادت ايدرلر.
هم ناصلكه اونلر سنڭ وجوبِ وجوديڭه و وحدتڭه شهادت ايدييورلر.. اويله ده؛ روىِ زمينده درت يوز بيڭ ملّتلردن تشكّل ايدن ذىحيات اوردوسندهكى حدسز أفرادڭ يوز بيڭلر طرزده إعاشه و إدارهلرى؛ شاشيرميهرق، قاريشديرميهرق مكمّل ياپيلماسيله، سنڭ ربوبيتڭڭ وحدانيتدهكى حشمتنه و بر بهارى بر چيچك قدر قولاى ايجاد ايدن قدرتڭڭ عظمتنه و هر شيئه تعلّقنه دلالت ايتدكلرى گبى؛ قوجه زمينڭ هر طرفنده، حدسز حيواناتڭه و إنسانلره، حدسز طعاملرڭ چشيد چشيد أقسامنى إحضار ايدن رحمتڭڭ حدسز گنيشلگنه.. و او حدسز ايشلر و إنعاملر و إدارهلر و إعاشهلر و إجراآتلر كمالِ إنتظامله جريانلرى و هر شى حتّى ذرّهلر او أمرلره و إجراآته إطاعت و مسخّريتلريله،
— 255 —
حاكميتڭڭ حدسز وسعتنه قطعى دلالت ايتمكله برابر؛ او آغاجلرڭ و نباتلرڭ و هر بر ياپراق و چيچك و ميوه و كوك و دال و بوداق گبى هر بريسنڭ هر بر شيئنى، هر بر ايشنى بيلهرك، گورهرك، فائدهلره، مصلحتلره، حكمتلره گوره ياپيلمقله، سنڭ علمڭڭ هر شيئه إحاطهسنه و حكمتڭڭ هر شيئه شمولنه پك ظاهر بر صورتده دلالت و حدسز پارمقلريله إشارت ايدرلر. و سنڭ غايت كمالدهكى جمالِ صنعتڭه و نهايت جمالدهكى كمالِ نعمتڭه حدسز ديللريله ثنا و مدح ايدرلر.
هم بو موقّت خانده و فانى مسافرخانهده و قيصه بر زمانده و آز بر عمرده، أشجار و نباتاتڭ أللريله، بو قدر قيمتدار إحسانلر و نعمتلر و بو قدر فوق العاده مصرفلر و إكراملر إشارت بلكه شهادت ايدر كه: مسافرلرينه بوراده بويله مرحمتلر ياپان قدرتلى، كرمكار ذاتِ رحيم، بتون ايتديگى مصرفى و إحسانى، كندينى سَوْديرمك و طانيتديرمق نتيجهسنڭ عكسيله، يعنى بتون مخلوقات طرفندن "بزه طاتديردى، فقط ييديرمهدن بزى إعدام ايتدى" ديمهمك و ديديرمهمك و سلطنتِ الوهيتنى إسقاط ايتمهمك و نهايتسز رحمتنى إنكار ايتمهمك و ايتديرمهمك و بتون مشتاق دوستلرينى محروميت جهتنده دشمنلره چويرمهمك نقطهلرندن، ألبته و هر حالده أبدى بر عالمده، أبدى بر مملكتده، أبدى بيراقهجغى عبدلرينه، أبدى رحمت خزينهلرندن، أبدى جنّتلرنده، أبدى و جنّته لايق بر صورتده ميوهدار أشجار و چيچكلى نباتلر إحضار ايتمشدر. بورادهكيلر ايسه، مشتريلره گوسترمك ايچون نمونهلردر.
هم آغاجلر و نباتلر، عمومًا ياپراق و چيچك و ميوهلرينڭ كلمهلريله سنى تقديس و تسبيح و تحميد ايتدكلرى گبى، او كلمهلردن هر بريسى دخى آيريجه سنى تقديس ايدر. خصوصًا ميوهلرڭ بديع بر صورتده، أتلرى چوق مختلف، صنعتلرى چوق عجيب، چكردكلرى چوق خارقه اولارق ياپيلارق او يمك
— 256 —
طبلهلرينى آغاجلرڭ أللرينه ويروب و نباتلرڭ باشلرينه قويارق ذىحيات مسافرلرينه گوندرمك جهتنده، لسانِ حال اولان تسبيحاتلرى، ظهورجه لسانِ قال درجهسنه چيقار. بتون اونلر سنڭ ملكڭده، سنڭ قوّت و قدرتڭله، سنڭ إراده و إحساناتڭله، سنڭ رحمت و حكمتڭله مسخّردرلر و سنڭ هر بر أمريڭه مطيعدرلر.
أى شدّتِ ظهورندن گيزلنمش و أى كبرياىِ عظمتندن تستّر ايتمش اولان صانعِ حكيم و خالقِ رحيم! بتون أشجار و نباتاتڭ، بتون ياپراق و چيچك و ميوهلرڭ ديللريله و عدديله؛ سنى قصوردن، عجزدن، شريكدن تقديس ايدهرك حمد و ثنا ايدرم.
أى فاطرِ قدير! أى مدبّرِ حكيم! أى مربّئِ رحيم!رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ تعليميله و قرآنِ حكيمڭ درسيله آڭلادم و ايمان ايتدم كه؛ ناصل نباتات و أشجار سنى طانييورلر، سنڭ صفاتِ قدسيهڭى و أسماءِ حسنىڭى بيلديرييورلر.. اويله ده: ذىحياتلردن روحلى قسمى اولان إنسان و حيواناتدن هيچ بريسى يوقدر كه؛ جسمنده غايت منتظم ساعتلر گبى ايشلهين و ايشلتديريلن داخلى و خارجى أعضالريله و بدننده غايت اينجه بر نظام و غايت حسّاس بر ميزان و غايت مهمّ فائدهلر ايله يرلشديريلن آلات و طويغولريله و جسدنده غايت صنعتلى بر ياپيليش و غايت حكمتلى بر تفريش و غايت دقّتلى بر موازنه ايچنده قونيلان جهازاتِ بدنيهسيله، سنڭ وجوبِ وجوديڭه و صفتلريڭڭ تحقّقنه شهادت ايتمهسين.
چونكه بو قدر بصيرانه نازك صنعت و شعوركارانه اينجه حكمت و مدبّرانه تام موازنهيه، ألبته كور قوّت و شعورسز طبيعت و سرسرى تصادف قاريشهمازلر و اونلرڭ ايشى اولاماز و ممكن دگلدر. و كندى كندينه تشكّل ايدوب اويله اولماسى ايسه، يوز درجه محال ايچنده محالدر. چونكه او حالده هر بر
— 257 —
ذرّهسى؛ هر بر شيئنى و جسدينڭ تشكّلنى، بلكه دنياده علاقهدار اولديغى هر شيئنى بيلهجك، گورهجك، ياپابيلهجك عادتا إلٰه گبى إحاطهلى بر علمى و قدرتى بولونهجق. صوڭره تشكيلِ جسد اوڭا حواله ايديلير و كندى كندينه اولويور دينيلهبيلير.
و هيئتِ مجموعهسندهكى وحدتِ تدبير و وحدتِ إداره و وحدتِ نوعيه و وحدتِ جنسيه و عمومڭ يوزلرنده گوز، قولاق، آغز گبى نقطهلرده إتّفاق جهتنده مشاهده ايديلن سكّهِٔ فطرتده برلك و هر بر نوعڭ أفرادى سيمالرنده گورولن سكّهِٔ حكمتده إتّحاد و إعاشهده و ايجادده برابرلك و بربرينڭ ايچنده بولونمق گبى كيفيتلرندن هيچ بريسى يوقدر كه، سنڭ وحدتڭه قطعى شهادتده بولونماسين! و هر بر فردنده، كائناته باقان بتون إسملرڭ جلوهلرى بولونمقله، واحديت ايچنده سنڭ أحديتڭه إشارتى اولماسين.
هم ناصلكه إنسان ايله برابر حيواناتڭ، زمينڭ بتون يوزنده ياييلان يوز بيڭ أنواعى، منتظم بر اوردو گبى تجهيز و تعليمات و إطاعت و مسخّريتله و أڭ كوچكدن تا أڭ بيوگه قدر، ربوبيتڭ أمرلرى إنتظامله جريانلريله او ربوبيتڭڭ درجهِٔ حشمتنه و غايت چوقلقله برابر غايت قيمتلى و غايت مكمّل اولمقله برابر غايت چابوق ياپيلمالرى و غايت صنعتلى اولمقله برابر غايت قولاى ياپيليشلريله قدرتڭڭ درجهِٔ عظمتنه دلالت ايتدكلرى گبى؛ شرقدن غربه، شمالدن جنوبه قدر ياييلان ميقروبدن تا گرگدانه قدر، أڭ كوچوجك سينكدن تا أڭ بيوك قوشه قدر بتون اونلرڭ رزقلرينى يتيشديرن رحمتڭڭ حدسز وسعتنه و هر برى أمربر نفر گبى وظيفهِٔ فطريهسنى ياپمق و زمين يوزى هر بهارده، گوز موسمنده ترخيص ايديلنلر يرنده يڭيدن تحتِ سلاحه آلينمش بر اوردويه اوردوگاه اولمق جهتيله، حاكميتڭڭ نهايتسز گنيشلگنه قطعى دلالت ايدرلر.
هم ناصلكه حيواناتدن هر بريسى، كائناتڭ بر كوچك نسخهسى و بر مثالِ مصغّرى حكمنده غايت درين بر علم و
— 258 —
غايت دقيق بر حكمتله، قاريشيق أجزالرى قاريشديرميهرق و بتون حيوانلرڭ آيرى آيرى صورتلرينى شاشيرميهرق، خطاسز، سهوسز، نقصانسز ياپيلمالريله، علمڭڭ هر شيئه إحاطهسنه و حكمتڭڭ هر شيئه شمولنه، عددلرنجه إشارتلر ايدرلر؛ اويله ده: هر برى برر معجزهِٔ صنعت و برر خارقهِٔ حكمت اولاجق قدر صنعتلى و گوزل ياپيلماسيله، چوق سَوْديگڭ و تشهيرينى ايستديگڭ صنعتِ ربّانيهڭڭ كمالِ حُسننه و غايت درجهده گوزللگنه إشارت و هر بريسى، خصوصًا ياورولر غايت نازدار، نازنين بر صورتده بسلنمهلريله و هوسلرينڭ و آرزولرينڭ تطمينى جهتيله، سنڭ عنايتڭڭ غايت شيرين جمالنه حدسز إشارتلر ايدرلر.
أى رحمٰن الرحيم! أى صادق الوعد الأمين! أى مالكِ يوم الدين!سنڭ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭڭ تعليميله و قرآنِ حكيمڭڭ إرشاديله آڭلادم كه: مادام كائناتڭ أڭ منتخب نتيجهسى حياتدر.. و حياتڭ أڭ منتخب خلاصهسى روحدر.. و ذىروحڭ أڭ منتخب قسمى ذىشعوردر.. و ذىشعورڭ أڭ جامعى إنساندر.. و بتون كائنات ايسه، حياته مسخّردر و اونڭ ايچون چاليشييور.. و ذىحياتلر، ذىروحلره مسخّردر، اونلر ايچون دنيايه گوندريلييورلر.. و ذىروحلر، إنسانلره مسخّردر، اونلره يارديم ايدييورلر.. و إنسانلر فطرةً خالقنى پك جدّى سَورلر و خالقلرى اونلرى هم سَور، هم كندينى اونلره هر وسيله ايله سَوْديرر.. و إنسانڭ إستعدادى و جهازاتِ معنويهسى، باشقه بر باقى عالمه و أبدى بر حياته باقييور.. و إنسانڭ قلبى و شعورى، بتون قوّتيله بقا ايستهيور.. و لسانى، حدسز دعالريله بقا ايچون خالقنه يالوارييور؛ ألبته و هر حالده، او چوق سَون و سَويلن و محبوب و محبّ اولان إنسانلرى ديريلمهمك اوزره ئولديرمكله، أبدى بر محبّت ايچون ياراتيلمش ايكن، أبدى بر عداوتله گوجنديرمك اولاماز و قابل دگلدر. بلكه باشقه بر أبدى عالمده مسعودانه ياشامسى حكمتيله، بو دنياده چاليشمق و اونى قزانمق ايچون گوندريلمشدر. و
— 259 —
إنسانه تجلّى ايدن إسملرڭ، بو فانى و قيصه حياتدهكى جلوهلريله عالمِ بقاده اونلرڭ آيينهسى اولان إنسانلرڭ، أبدى جلوهلرينه مظهر اولاجقلرينه إشارت ايدرلر.
أوت، أبدينڭ صادق دوستى، أبدى اولاجق. و باقينڭ آيينهِٔ ذىشعورى، باقى اولمق لازم گلير.
حيوانلرڭ روحلرى باقى قالاجغنى و هُدْهُدِ سليمانى (عس) و نملى و ناقهِٔ صالح (عس) و كلبِ أصحابِ كهف گبى بعض أفرادِ مخصوصه؛ هم روحى، هم جسديله باقى عالمه گيدهجگى و هر بر نوعڭ آرا صيره إستعمال ايچون بر تك جسدى بولونهجغى روايتِ صحيحهدن آڭلاشيلمقله برابر؛ حكمت و حقيقت، هم رحمت و ربوبيت اويله إقتضا ايدرلر.
أى قديرِ قيّوم! بتون ذىحيات، ذىروح، ذىشعور سنڭ ملكڭده، يالڭز سنڭ قوّت و قدرتڭله و آنجق سنڭ إراده و تدبيرڭله و رحمت و حكمتڭله، ربوبيتڭڭ أمرلرينه تسخير و فطرى وظيفهلرله توظيف ايديلمشلر. و بر قسمى، إنسانڭ قوّتى و غلبهسى ايچون دگل، بلكه فطرةً إنسانڭ ضعفى و عجزى ايچون، رحمت طرفندن اوڭا مسخّر اولمشلر. و لسانِ حال و لسانِ قال ايله صانعلرينى و معبودلرينى قصوردن، شريكدن تقديس و نعمتلرينه شكر و حمد ايدهرك، هر برى عبادتِ مخصوصهسنى ياپييورلر.
أى شدّتِ ظهورندن گيزلنمش و أى عظمتِ كبرياسندن پردهلنمش اولان ذاتِ أقدس! بتون ذىروحلرڭ تسبيحاتيله سنى تقديس ايتمك نيّت ايدوب سُبْحَانَكَ يَا مَنْ جَعَلَ مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَىٍّ دييورم.
يا ربّ العالمين! يا إلٰهَ الأوّلين و الآخرين! يا ربّ السماواتِ و الأرضين!رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ تعليميله و قرآنِ حكيمڭ درسيله آڭلادم و ايمان
— 260 —
ايتدم كه: ناصل سماء، فضاء، أرض، برّ و بحر، شجر، نبات، حيوان؛ أفراديله، أجزاسيله، ذرّاتيله سنى بيلييورلر، طانييورلر و وارلغڭه و برلگڭه شهادت و دلالت و إشارت ايدييورلر؛ اويله ده: كائناتڭ خلاصهسى اولان ذىحيات و ذىحياتڭ خلاصهسى اولان إنسان و إنسانڭ خلاصهسى اولان أنبياء، أولياء، أصفيانڭ خلاصهسى اولان قلبلرينڭ و عقللرينڭ مشاهدات و كشفيات و إلهامات و إستخراجاتيله، يوزر إجماع و يوزر تواتر قوّتنده بر قطعيتله سنڭ وجوبِ وجوديڭه و سنڭ وحدانيت و أحديتڭه شهادت ايدوب، إخبار ايدييورلر. معجزات و كرامات و يقينى برهانلريله، خبرلرينى إثبات ايدييورلر.
أوت قلبلرده، پردهِٔ غيبده إخطار ايديجى بر ذاته باقان هيچ بر خاطراتِ غيبيه؛ و إلهام ايديجى بر ذاته باقديران هيچ بر إلهاماتِ صادقه؛ و حقّ اليقين صورتنده صفاتِ قدسيه و أسماءِ حسنىڭى كشف ايدن هيچ بر إعتقادِ يقينه؛ و أنبياء و أولياده بر واجب الوجودڭ أنوارينى عين اليقين ايله مشاهده ايدن هيچ بر نورانى قلب؛ و أصفياء و صدّيقينده، بر خالقِ كلّ شيئڭ آياتِ وجوبنى و براهينِ وحدتنى علم اليقين ايله تصديق ايدن، إثبات ايدن هيچ بر منوّر عقل يوقدر كه، سنڭ وجوبِ وجوديڭه و صفاتِ قدسيهڭه و سنڭ وحدتڭه و أحديتڭه و أسماءِ حسنىڭه شهادت ايتمهسين، دلالتى بولونماسين و إشارتى اولماسين. و بِالخاصّه بتون أنبياء و أولياء و أصفياء و صدّيقينڭ إمامى و رئيسى و خلاصهسى اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ إخبارينى تصديق ايدن هيچ بر معجزاتِ باهرهسى و حقّانيتنى گوسترن هيچ بر حقيقتِ عاليهسى و بتون مقدّس و حقيقتلى كتابلرڭ خلاصة الخلاصهسى اولان قرآنِ معجز البيانڭ هيچ بر آيتِ توحيديهِٔ قاطعهسى و مسائلِ ايمانيهدن هيچ بر مسئلهِٔ قدسيهسى يوقدر كه، سنڭ وجوبِ وجوديڭه و قدسى صفتلريڭه و سنڭ وحدتڭه و أحديتڭه و أسماء و صفاتڭه شهادت ايتمهسين و دلالتى اولماسين و إشارتى بولونماسين!..
— 261 —
هم ناصلكه بتون او يوز بيڭلر مخبرِ صادقلر، معجزاتلرينه و كراماتلرينه و حجّتلرينه إستناد ايدهرك، سنڭ وارلغڭه و برلگڭه شهادت ايدرلر؛ اويله ده: هر شيئه محيط اولان عرشِ أعظمڭ كلّياتِ امورينى إدارهدن، تا قلبڭ غايت گيزلى و جزئى خاطراتنى و آرزولرينى و دعالرينى بيلمك و ايشيتمك و إداره ايتمگه قدر جريان ايدن ربوبيتڭڭ درجهِٔ حشمتنى.. و گوزيمز اوڭنده حدسز مختلف أشيايى بردن ايجاد ايدن، هيچ بر فعل بر فعله، بر ايش بر ايشه مانع اولمادن، أڭ بيوك بر شيئى أڭ كوچك بر سينك گبى قولايجه ياپان قدرتڭڭ درجهِٔ عظمتنى إجماع ايله، إتّفاق ايله إعلان و إخبار و إثبات ايدييورلر.
هم ناصلكه بو كائناتى ذىروحه، خصوصًا إنسانه مكمّل بر سراى حكمنه گتيرن و جنّتى و سعادتِ أبديهيى جنّ و إنسه إحضار ايدن و أڭ كوچك بر ذىحياتى اونوتميان و أڭ عاجز بر قلبڭ تطميننه و تلطيفنه چاليشان رحمتڭڭ حدسز گنيشلگنى.. و ذرّاتدن تا سيّاراته قدر بتون أنواعِ مخلوقاتى أمرلرينه إطاعت ايتديرن و تسخير و توظيف ايدن حاكميتڭڭ نهايتسز وسعتنى خبر ويرهرك، معجزات و حجّتلريله إثبات ايدرلر؛ اويله ده: كائناتى، أجزالرى عددنجه رسالهلر ايچنده بولونان بر كتابِ كبير حكمنه گتيرن و لوحِ محفوظڭ دفترلرى اولان إمامِ مبين و كتابِ مبينده بتون موجوداتڭ بتون سرگذشتلرينى قيد ايدوب يازان و عموم چكردكلرده عموم آغاجلرينڭ فهرستهلرينى و پروغراملرينى و ذىشعورڭ باشلرنده بتون قوّهِٔ حافظهلرده، صاحبلرينڭ تاريخچهِٔ حياتلرينى ياڭليشسز، منتظمًا يازديران علمڭڭ هر شيئه إحاطهسنه؛ و هر بر موجوده چوق حكمتلرى طاقان، حتّى هر بر آغاجده ميوهلرى صاييسنجه نتيجهلرى ويرديرن؛ و هر بر ذىحياتده أعضالرى، بلكه أجزالرى و حجيراتلرى عددنجه مصلحتلرى تعقيب ايدن؛ حتّى إنسانڭ لساننى چوق وظيفهلرده توظيف ايتمكله برابر، طعاملرڭ طاتلرى عددنجه ذوقى اولان ميزانجقلر ايله تجهيز ايتديرن حكمتِ قدسيهڭڭ هر بر شيئه شمولنه؛ هم بو
— 262 —
دنياده نمونهلرى گورولن جلالى و جمالى إسملريڭڭ تجلّيلرى داها پارلاق بر صورتده أبد الآبادده دوام ايدهجگنه و بو فانى عالمده نمونهلرى مشاهده ايديلن إحساناتڭڭ داها شعشعهلى بر صورتده دارِ سعادتده إستمرارينه و بقاسنه و بو دنياده اونلرى گورن مشتاقلرڭ أبدده دخى رفاقتلرينه و برابر بولونمهلرينه بِالإجماع، بِالإتّفاق شهادت و دلالت و إشارت ايدرلر.
هم يوزر معجزاتِ باهرهسنه و آياتِ قاطعهسنه إستنادًا، باشده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام و قرآنِ حكيمڭ اولارق، بتون أرواحِ نيّره أصحابى اولان أنبيالر و قلوبِ نورانيه أقطابى اولان أوليالر و عقولِ منوّره أربابى اولان أصفيالر؛ بتون صحف و كتبِ مقدّسهده، سنڭ چوق تكرار ايله ايتديگڭ وعدلريڭه و تهديدلريڭه إستنادًا و سنڭ قدرت و رحمت و عنايت و حكمت و جلال و جمالڭ گبى قدسى صفتلريڭه و شأنلريڭه و عزّتِ جلالڭه و سلطنتِ ربوبيتڭه إعتمادًا و كشفيات و مشاهدات و علم اليقين إعتقادلريله، سعادتِ أبديهيى جنّ و إنسه مژدهلهيورلر. و أهلِ ضلالت ايچون جهنّم بولونديغنى خبر ويروب إعلان ايدييورلر و ايمان ايدوب شهادت ايدييورلر.
أى قديرِ حكيم! أى رحمٰنِ رحيم! أى صادق الوعد الكريم! أى عزّت و عظمت و جلال صاحبى قهّارِ ذو الجلال! بو قدر صادق دوستلريڭى و بو قدر وعدلريڭى و بو قدر صفات و شئوناتڭى تكذيب ايدوب، سلطنتِ ربوبيتڭڭ قطعى مقتضياتنى و سَوْديگڭ و اونلر دخى سنى تصديق و إطاعتله كنديلرينى سڭا سَوْديرن حدسز مقبول عباديڭڭ حدسز دعالرينى و دعوالرينى ردّ ايدهرك، كفر و عصيان ايله و سنى وعدڭده تكذيب ايتمكله، سنڭ عظمتِ كبرياڭه طوقونان و عزّتِ جلالڭه طوقونديران و الوهيتڭڭ حيثيتنه ايليشن و شفقتِ ربوبيتڭى متأثّر ايدن أهلِ ضلالت و أهلِ كفرى، حشرڭ إنكارنده تصديق
— 263 —
ايتمكدن يوز بيڭ درجه مقدّسسڭ و حدسز درجه منزّه و عاليسڭ! بويله نهايتسز بر ظلمدن، بر چركينلكدن سنڭ نهايتسز عدالتڭى و جمالڭى و رحمتڭى تقديس ايدييورم! سُبْحَانَهُ وَ تَعَالٰى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا آيتنى، وجوديمڭ بتون ذرّاتى عددنجه سويلهمك ايستهيورم! بلكه سنڭ او صادق ألچيلرڭ و طوغرى دلّالِ سلطنتڭ حقّ اليقين، عين اليقين، علم اليقين صورتنده سنڭ اُخروى رحمت خزينهلريڭه و عالمِ بقاده إحساناتڭڭ دفينهلرينه و دارِ سعادتده تماميله ظهور ايدن گوزل إسملريڭڭ خارقه گوزل جلوهلرينه شهادت، إشارت، بشارت ايدرلر. و بتون حقيقتلرڭ مرجعى و گونشى و حاميسى اولان "حق" إسمڭڭ أڭ بيوك بر شعاعى، بو حقيقتِ أكبرِ حشريه اولديغنى ايمان ايدهرك، سنڭ عباديڭه درس ويرييورلر.
أى ربّ الأنبياء وَالصدّيقين! بتون اونلر سنڭ ملكڭده، سنڭ أمرڭ و قدرتڭ ايله، سنڭ إراده و تدبيرڭ ايله، سنڭ علمڭ و حكمتڭ ايله مسخّر و موظّفدرلر. تقديس، تكبير، تحميد، تهليل ايله كُرهِٔ أرضى بر ذكرخانهِٔ أعظم، بو كائناتى بر مسجدِ أكبر حكمنده گوسترمشلر.
يا ربّى و يا ربّ السمٰوات و الأرضين! يا خالقى و يا خالقِ كلّ شى! گوكلرى ييلديزلريله، زمينى مشتملاتيله و بتون مخلوقاتى بتون كيفياتيله تسخير ايدن قدرتڭڭ و إرادتڭڭ و حكمتڭڭ و حاكميتڭڭ و رحمتڭڭ حقّى ايچون، نفسمى بڭا مسخّر أيله! و مطلوبمى بڭا مسخّر قيل! قرآنه و ايمانه خدمت ايچون، إنسانلرڭ قلبلرينى رسالهِٔ نوره مسخّر ياپ! و بڭا و إخوانمه، ايمانِ كامل و حسنِ خاتمه وير. حضرتِ موسى عليه السلامه دڭزى و حضرتِ إبراهيم عليه السلامه آتشى و حضرتِ داود عليه السلامه طاغى، دميرى و حضرتِ سليمان عليه السلامه جنّى و إنسى و حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامه شمس و قمرى تسخير
— 264 —
ايتديگڭ گبى، رسالهِٔ نوره قلبلرى و عقللرى مسخّر قيل!.. و بنى و رسالهِٔ نور طلبهلرينى، نفس و شيطانڭ شرّندن و قبر عذابندن و جهنّم آتشندن محافظه أيله و جنّت الفردوسده مسعود قيل! آمين، آمين، آمين!..
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
٭ ٭ ٭
قرآندن و مناجاتِ نبويه اولان جوشن الكبيردن آلديغم بو درسمى، بر عبادتِ تفكّريه اولارق، ربِّ رحيممڭ درگاهنه عرض ايتمكده قصور ايتمش ايسهم، قصوريمڭ عفوى ايچون قرآنى و جوشن الكبيرى شفاعتجى ايدهرك رحمتندن عفويمى نياز ايدييورم.
سعيد النورسى
٭-٭-٭
— 265 —
طوقوزنجى حجّتِ ايمانيه
(طوقوزنجى شعاعڭ مقدّمهِٔ حشريهسى)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
فَسُبْحَانَ اللّٰهِ حِينَ تُمْسُونَ وَ حِينَ تُصْبِحُونَ ٭ وَ لَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ عَشِيًّا وَ حِينَ تُظْهِرُونَ ٭ يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَ كَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ اَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ اِذَا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ اَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ اَنْفُسِكُمْ اَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا اِلَيْهَا وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ اخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِمِينَ ٭وَ مِنْ اٰيَاتِهِ مَنَامُكُمْ بِالَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَ ابْتِغَاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَ طَمَعًا وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَيُحْيِى بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ اَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَ الْاَرْضُ بِاَمْرِهِ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ ٭ وَ لَهُ مَنْ
— 266 —
فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ ٭ وَ هُوَ الَّذِى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ هُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِ وَ لَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
ايمانڭ بر قطبنى گوسترن بو سماوى آياتِ كبرانڭ و حشرى إثبات ايدن شو قدسى براهينِ عظمانڭ بر نكتهِٔ أكبرى و بر حجّتِ أعظمى؛ بو "طوقوزنجى شعاع"ده بيان ايديلهجك.
لطيف بر عنايتِ ربّانيهدر كه: بوندن اوتوز سنه أوّل أسكى سعيد، يازديغى تفسير مقدّمهسى "محاكمات" نامندهكى أثرڭ آخرنده؛ "ايكنجى مقصد: قرآنده حشره إشارت ايدن ايكى آيت تفسير و بيان ايديلهجك. نَخُو بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ دييوب طورمش. داها يازهمامش. خالقِ رحيممه دلائل و أماراتِ حشريه عددنجه شكر و حمد اولسون كه، اوتوز سنه صوڭره توفيق إحسان أيلدى. أوت بوندن طوقوز اون سنه أوّل، او ايكى آيتدن برنجى آيت اولان:
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
فرمانِ إلٰهينڭ ايكى پارلاق و چوق قوّتلى حجّتلرى و تفسيرلرى بولونان اوننجى سوز ايله يگرمى طوقوزنجى سوزى إنعام ايتدى. منكِرلرى صوصديردى. هم ايمانِ حشرينڭ هجوم ايديلمز او ايكى متين قلعهسندن طوقوز و اون سنه صوڭره ايكنجى آيت اولان باشده مذكور آياتِ أكبرڭ تفسيرينى بو رساله ايله إكرام ايتدى. ايشته بو طوقوزنجى شعاع؛ مذكور آياتيله إشارت ايديلن طوقوز عالى مقام و بر أهمّيتلى مقدّمهدن عبارتدر.
٭ ٭ ٭
— 267 —
مقدّمه
(حشر عقيدهسنڭ، پك چوق روحى فائدهلرندن و حياتى نتيجهلرندن بر تك نتيجهِٔ جامعهيى إختصار ايله بيان و حياتِ إنسانيهيه خصوصًا حياتِ إجتماعيهسنه نه درجه لزوملى و ضرورى اولديغنى إظهار و بو ايمانِ حشرى عقيدهسنڭ پك چوق حجّتلرندن بر تك حجّتِ كلّيهيى إجمال ايله گوسترمك و او عقيدهِٔ حشريه نه درجه بديهى و شبههسز بولونديغنى إفاده ايتمكدن عبارت اولارق "ايكى نقطه"در.)
برنجى نقطه:
آخرت عقيدهسى؛ حياتِ إجتماعيه و شخصيهِٔ إنسانيهنڭ اُسّ الأساسى و سعادتنڭ و كمالاتنڭ أساساتى اولديغنه، يوزر دليللرندن بر مقياس اولارق يالڭز درت دانهسنه إشارت ايدهجگز:
برنجيسى:نوعِ بشرڭ همان ياريسنى تشكيل ايدن چوجقلر، يالڭز جنّت فكريله، اونلره دهشتلى و آغلاتيجى گورونن ئولوملره و وفاتلره قارشى طايانهبيليرلر و غايت ضعيف و نازك وجودلرنده بر قوّهِٔ معنويه بولابيليرلر و هر شيدن چابوق آغلايان غايت مقاومتسز مزاجِ روحلرنده، او جنّت ايله بر اُميد بولوب مسرورانه ياشايهبيليرلر. مثلا جنّت فكريله دير: "بنم كوچك قارداشم ويا آرقداشم ئولدى، جنّتڭ بر قوشى اولدى. جنّتده گزر، بزدن داها گوزل ياشار." يوقسه هر وقت أطرافنده كندى گبى چوجقلرڭ و بيوكلرڭ ئولوملرى، او ضعيف بيچارهلرڭ أنديشهلى نظرلرينه چارپمسى؛ مقاومتلرينى و قوّهِٔ معنويهلرينى زير و زبر ايدهرك گوزلريله برابر روح، قلب، عقل گبى بتون لطائفنى دخى اويله آغلاتديرهجق، يا محو اولوب ويا ديوانه بر بدبخت حيوان اولاجقدى.
— 268 —
ايكنجى دليل:نوعِ إنسانڭ (بر جهتده) نصفى اولان إختيارلر، يالڭز حياتِ اُخرويه ايله ياقينلرنده بولونان قبره قارشى تحمّل ايدهبيليرلر. و چوق علاقهدار اولدقلرى حياتلرينڭ ياقينده سونمسنه و گوزل دنيالرينڭ قپانمسنه مقابل بر تسلّى بولابيليرلر و چوجق حكمنه گچن سريع التأثّر روحلرنده و مزاجلرنده، موت و زوالدن چيقان أليم و دهشتلى مأيوسيته قارشى، آنجق حياتِ باقيه اميديله مقابله ايدهبيليرلر. يوقسه او شفقته لايق محترملر و سكونته و إستراحتِ قلبيهيه چوق محتاج او أنديشهلى بابالر و آنالر، اويله بر واويلاءِ روحى و بر دغدغهِٔ قلبى حسّ ايدهجكلردى كه؛ بو دنيا اونلره ظلمتلى بر زندان و حيات دخى قساوتلى بر عذاب اولوردى.
اوچنجى دليل:إنسانلرڭ حياتِ إجتماعيهسنده أڭ قوّتلى مدار اولان گنجلر، دليقانليلر، شدّتِ غليانده اولان حسّياتلرينى و إفراطكار بولونان نفس و هوالرينى تجاوزاتدن و ظلملردن و تخريباتدن طورديران و حياتِ إجتماعيهنڭ حسنِ جرياننى تأمين ايدن؛ يالڭز جهنّم فكريدر. يوقسه جهنّم أنديشهسى اولمازسه اَلْحُكْمُ لِلْغَالِبِ قاعدهسيله او سرخوش دليقانليلر، هوساتلرى پشنده بيچاره ضعيفلره، عاجزلره، دنيايى جهنّمه چويرهجكلردى و يوكسك إنسانيتى غايت سفلى بر حيوانيته دونديرهجكلردى.
دردنجى دليل:نوعِ بشرڭ حياتِ دنيويهسنده أڭ جمعيتلى مركز و أڭ أساسلى زنبرك و دنيوى سعادت ايچون بر جنّت، بر ملجأ، بر تحصّنگاه ايسه؛ عائله حياتيدر. و هركسڭ خانهسى، كوچك بر دنياسيدر. و او خانه و عائله حياتنڭ حياتى و سعادتى ايسه؛ صميمى و جدّى و وفادارانه حرمت و حقيقى و شفقتلى و فداكارانه مرحمت ايله اولابيلير و بو حقيقى حرمت و صميمى مرحمت ايسه؛ أبدى بر آرقداشلق و دائمى بر رفاقت و سرمدى بر برابرلك و حدسز بر زمانده و حدودسز بر حياتده بربريله پدرانه، فرزندانه، قارداشانه، آرقداشانه مناسبتلرڭ بولونمق فكريله و عقيدهسيله اولابيلير.
— 269 —
مثلا دير: "بو حرمم، أبدى بر عالمده، أبدى بر حياتده، دائمى بر رفيقهِٔ حياتمدر. شيمديلك إختيار و چركين اولمش ايسه ده ضررى يوق. چونكه أبدى بر گوزللگى وار، گلهجك. و بويله دائمى آرقداشلغڭ خاطرى ايچون هر بر فداكارلغى و مرحمتى ياپارم." دييهرك او إختياره قاريسنه، گوزل بر حورى گبى محبّتله، شفقتله، مرحمتله مقابله ايدهبيلير. يوقسه قيصهجق بر ايكى ساعت صورى بر رفاقتدن صوڭره أبدى بر فراق و مفارقته اوغرايان او آرقداشلق؛ ألبته غايت صورى و موقّت و أساسسز، حيوان گبى بر رقّتِ جنسيه معناسنده و بر مجازى مرحمت و صنعى بر حرمت ويرهبيلير. و حيواناتده اولديغى گبى؛ باشقه منفعتلر و سائر غالب حسلر، او حرمت و مرحمتى مغلوب ايدوب او دنيا جنّتنى، جهنّمه چويرر.
ايشته ايمانِ حشرينڭ يوزر نتيجهسندن بريسى؛ حياتِ إجتماعيهِٔ إنسانيهيه تعلّق ايدر. و بو تك نتيجهنڭ ده يوزر جهتندن و فائدهلرندن مذكور درت دليله سائرلرى قياس ايديلسه آڭلاشيلير كه: حقيقتِ حشريهنڭ تحقّقى و وقوعى؛ إنسانيتڭ علوى حقيقتى و كلّى حاجتى درجهسنده قطعيدر. بلكه إنسانڭ معدهسندهكى إحتياجڭ وجودى، طعاملرڭ وجودينه دلالت و شهادتندن داها ظاهردر و داها زياده تحقّقنى بيلديرر. و أگر بو حقيقتِ حشريهنڭ نتيجهلرى إنسانيتدن چيقسه؛ او چوق أهمّيتلى و يوكسك و حياتدار اولان إنسانيت ماهيتى، مردار و ميقروب يوواسى بر لاشه حكمنه سقوط ايدهجگنى إثبات ايدر. بشرڭ إداره و أخلاق و إجتماعياتى ايله چوق علاقهدار اولان إجتماعيون و سياسيون و أخلاقيونڭ قولاقلرى چينلاسين! گلسينلر، بو بوشلغى نه ايله طولديرهبيليرلر و بو درين يارهلرى نه ايله تداوى ايدهبيليرلر؟
ايكنجى نقطه:
حقيقتِ حشريهنڭ حدسز برهانلرندن سائر أركانِ ايمانيهدن گلن شهادتلرڭ خلاصهسندن چيقان بر برهانى، غايت مختصر بر صورتده بيان ايدر. شويله كه:
— 270 —
حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ رسالتنه دلالت ايدن بتون معجزهلرى و بتون دلائلِ نبوّتى و حقّانيتنڭ بتون برهانلرى، بردن حقيقتِ حشريهنڭ تحقّقنه شهادت ايدهرك إثبات ايدرلر. چونكه بو ذاتڭ بتون حياتنده بتون دعوالرى، وحدانيتدن صوڭره حشرده تمركز ايدييور. هم عموم پيغمبرلرى تصديق ايدن و ايتديرن بتون معجزهلرى و حجّتلرى، عين حقيقته شهادت ايدر.
هم وَ بِرُسُلِهِ كلمهسندن گلن شهادتى بداهت درجهسنه چيقاران، وَ كُتُبِهِ شهادتى ده عين حقيقته شهادت ايدر. شويله كه: باشده قرآنِ معجز البيانڭ حقّانيتنى إثبات ايدن بتون معجزهلرى، حجّتلرى و حقيقتلرى، بردن حقيقتِ حشريهنڭ تحقّقنه و وقوعنه شهادت ايدوب إثبات ايدرلر. چونكه قرآنڭ همان اوچدن بريسى حشردر و أكثر قيصه سورهلرينڭ باشلرنده غايت قوّتلى آياتِ حشريهدر. صريحًا و إشارةً بيڭلر آياتيله عين حقيقتى خبر ويرر، إثبات ايدر، گوسترر. مثلا:
اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ٭ يَا اَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ اِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ ٭ اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا ٭ اِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ ٭ اِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ٭ عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ ٭ هَلْ اَتٰيكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ ٭
گبى، اوتوز قرق سورهلرڭ باشلرنده بتون قطعيتله حقيقتِ حشريهيى كائناتڭ أڭ أهمّيتلى و واجب بر حقيقتى اولديغنى گوسترمكله برابر، سائر آيتلرده دخى او حقيقتڭ چشيد چشيد دليللرينى بيان ايدوب إقناع ايدر.
عجبا بر تك آيتڭ بر تك إشارتى، گوزيمز اوڭنده علومِ إسلاميهده متعدّد علمى، كونى حقيقتلرى ميوه ويرن بر كتابڭ بيڭلر بويله شهادتلريله و دعوالرى
— 271 —
ايله، گونش گبى ظهور ايدن ايمانِ حشرى؛ حقيقتسز اولماسى گونشڭ إنكارى بلكه كائناتڭ عدمى گبى هيچ بر جهتِ إمكانى وار مى و يوز درجه محال و باطل اولماز مى؟ عجبا بر سلطانڭ بر تك إشارتى يالان اولمامق ايچون بعضًا بر اوردو حركت ايدوب چارپيشديغى حالده، او پك جدّى و عزّتلى سلطانڭ بيڭلر سوزلرى و وعدلرى و تهديدلرينى يالان چيقارمق هيچ بر جهتده قابل ميدر و حقيقتسز اولمق ممكن ميدر؟
عجبا اون اوچ عصرده فاصلهسز اولارق حدسز روحلره، عقللره، قلبلره، نفسلره حق و حقيقت دائرهسنده حكم ايدن، تربيه ايدن، إداره ايدن بو معنوى سلطانِ ذىشانڭ بر تك إشارتى بويله بر حقيقتى إثبات ايتمگه كافى ايكن، بيڭلر تصريحات ايله بو حقيقتِ حشريهيى گوستروب إثبات ايتدكدن صوڭره، او حقيقتى طانيميان بر أجهل أحمق ايچون جهنّم عذابى لازم گلمز مى و عينِ عدالت اولماز مى؟
هم برر زمانه و برر دوره حكم ايدن بتون سماوى صحفلر و مقدّس كتابلر دخى، بتون إستقباله و عموم زمانلره حكمران اولان قرآنڭ تفصيلاتله، ايضاحاتله، تكرار ايله بيان و إثبات ايتديگى حقيقتِ حشريهيى، عصرلرينه و زمانلرينه گوره او حقيقتى قطعى قبول ايله برابر، تفصيلاتسز و پردهلى و مختصر بر صورتده بيان، فقط قوّتلى بر طرزده إدّعا و إثباتلرى؛ قرآنڭ دعواسنى بيڭلر إمضا ايله تصديق ايدرلر.
بو بحثڭ مناسبتيله رسالهِٔ مناجاتڭ آخرنده، ايمان بِاليوم الآخر ركننه، سائر ركنلرڭ خصوصًا "رُسُل" و "كُتُب"ڭ شهادتى، مناجات صورتنده ذكر ايديلن پك قوّتلى و خلاصهلى و بتون أوهاملرى إزاله ايدن بر حجّتِ حشريه عينًا بورايه گيرييور. شويله كه: مناجاتده ديمش:
— 272 —
أى ربِّ رحيمم!رسولِ أكرمڭڭ تعليميله و قرآنِ حكيمڭ درسيله آڭلادم كه: باشده قرآن و رسولِ أكرمڭ اولارق بتون مقدّس كتابلر و پيغمبرلر، بو دنياده و هر طرفده نمونهلرى گورولن جلاللى و جماللى إسملريڭڭ تجلّيلرى داها پارلاق بر صورتده أبد الآبادده دوام ايدهجگنه و بو فانى عالمده رحيمانه جلوهلرى، نمونهلرى مشاهده ايديلن إحساناتڭڭ داها شعشعهلى بر طرزده دارِ سعادتده إستمرارينه و بقاسنه و بو قيصه حياتِ دنيويهده اونلرى ذوق ايله گورن و محبّت ايله رفاقت ايدن مشتاقلرڭ، أبدده دخى رفاقتلرينه و برابر بولونمهلرينه إجماع و إتّفاق ايله شهادت و دلالت و إشارت ايدرلر.
هم يوزر معجزاتِ باهرهلرينه و آياتِ قاطعهلرينه إستنادًا، باشده رسولِ أكرم و قرآنِ حكيمڭ اولارق بتون نورانى روحلرڭ صاحبلرى اولان پيغمبرلر و بتون منوّر قلبلرڭ قطبلرى اولان وليلر و بتون كسكين و نورلى عقللرڭ معدنلرى اولان صدّيقينلر و بتون صحفِ سماويهده و كتبِ مقدّسهده سنڭ چوق تكرار ايله ايتديگڭ بيڭلر وعدلريڭه و تهديدلريڭه إستنادًا، هم سنڭ قدرت و رحمت و عنايت و حكمت و جلال و جمال گبى آخرتى إقتضا ايدن قدسى صفتلريڭه، شأنلريڭه و سنڭ عزّتِ جلالڭه و سلطنتِ ربوبيتڭه إعتمادًا، هم آخرتڭ ايزلرينى و ترشّحاتنى بيلديرن حدسز كشفياتلرينه و مشاهدهلرينه و علم اليقين و عين اليقين درجهسنده بولونان إعتقادلرينه و ايمانلرينه بناءً سعادتِ أبديهيى إنسانلره مژدهلهيورلر. أهلِ ضلالت ايچون جهنّم و أهلِ هدايت ايچون جنّت بولونديغنى خبر ويروب إعلان ايدييورلر. قوّتلى ايمان ايدوب شهادت ايدييورلر.
أى قديرِ حكيم! أى رحمٰنِ رحيم! أى صادق الوعد الكريم! أى عزّت و عظمت و جلال صاحبى قهّارِ ذو الجلال!.. بو قدر صادق دوستلريڭى، بو قدر وعدلريڭى و بو قدر صفات و شئوناتڭى يالانجى چيقارمق، تكذيب ايتمك و سلطنتِ ربوبيتڭڭ قطعى مقتضياتنى تكذيب ايدوب ياپمهمق و سنڭ سَوْديگڭ
— 273 —
و اونلر دخى سنى تصديق و إطاعت ايتمكله كنديلرينى سڭا سَوْديرن حدسز مقبول عبادڭڭ آخرته باقان حدسز دعالرينى و دعوالرينى ردّ ايتمك، ديڭلهمهمك و كفر و عصيان ايله و سنى وعدڭده تكذيب ايتمكله، سنڭ عظمتِ كبرياڭه طوقونان و عزّتِ جلالڭه طوقونديران و الوهيتڭڭ حيثيتنه ايليشن و شفقتِ ربوبيتڭى متأثّر ايدن أهلِ ضلالتى و أهلِ كفرى حشرڭ إنكارنده، اونلرى تصديق ايتمكدن يوز بيڭلر درجه مقدّسسڭ و حدسز درجه منزّه و عاليسڭ. بويله نهايتسز بر ظلمدن و نهايتسز بر چركينلكدن، سنڭ او نهايتسز عدالتڭى و نهايتسز جمالڭى و حدسز رحمتڭى، حدسز درجه تقديس ايدييورز. و بتون قوّتمزله ايمان ايدرز كه: او يوز بيڭلر صادق ألچيلرڭ و او حدسز طوغرى دلّالِ سلطنتڭ اولان أنبياء، أصفياء، أوليالرڭ، حقّ اليقين، عين اليقين، علم اليقين صورتنده سنڭ اُخروى رحمت خزينهلريڭه، عالمِ بقادهكى إحساناتڭڭ دفينهلرينه و دارِ سعادتده تماميله ظهور ايدن گوزل إسملريڭڭ خارقه گوزل جلوهلرينه شهادتلرى حق و حقيقتدر و إشارتلرى طوغرى و مطابقدر و بشارتلرى صادق و واقعدر. و اونلر بتون حقيقتلرڭ مرجعى و گونشى و حاميسى اولان "حق" إسمنڭ أڭ بيوك بر شعاعى؛ بو حقيقتِ أكبرِ حشريه اولديغنى ايمان ايدهرك، سنڭ أمرڭ ايله سنڭ عباديڭه حق دائرهسنده درس ويرييورلر و عينِ حقيقت اولارق تعليم ايدييورلر. يا ربّ! بونلرڭ درس و تعليملرينڭ حقّى و حرمتى ايچون، بزه و رسالهِٔ نور طلبهلرينه ايمانِ أكمل و حسنِ خاتمه وير. و بزلرى اونلرڭ شفاعتلرينه مظهر أيله، آمين...
هم ناصلكه قرآنڭ، بلكه بتون سماوى كتابلرڭ حقّانيتنى إثبات ايدن عموم دليللر و حجّتلر و حبيب اللّٰهڭ بلكه بتون أنبيانڭ نبوّتلرينى إثبات ايدن عموم معجزهلر و برهانلر، طولاييسيله أڭ بيوك مدّعالرى اولان آخرتڭ تحقّقنه دلالت ايدرلر. عينًا اويله ده، واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه شهادت ايدن أكثر دليللر و حجّتلر، طولاييسيله ربوبيتڭ و الوهيتڭ أڭ بيوك مدارى و مظهرى اولان
— 274 —
دارِ سعادتڭ و عالمِ بقانڭ وجودينه، آچيلمهسنه شهادت ايدرلر. چونكه گلهجك مقاماتده بيان و إثبات ايديلهجگى گبى؛ ذاتِ واجب الوجودڭ هم موجوديتى، هم عموم صفتلرى، هم أكثر إسملرى، هم ربوبيت، الوهيت، رحمت، عنايت، حكمت، عدالت گبى وصفلرى، شأنلرى لزوم درجهسنده آخرتى إقتضا و وجوب درجهسنده باقى بر عالمى إستلزام و ضرورت درجهسنده مكافات و مجازات ايچون حشرى و نشرى ايسترلر. أوت مادام أزلى و أبدى بر اللّٰه وار؛ ألبته سلطنتِ الوهيتنڭ سرمدى بر مدارى اولان آخرت واردر. و مادام بو كائناتده و ذىحياتده غايت حشمتلى و حكمتلى و شفقتلى بر ربوبيتِ مطلقه وار و گورونويور. ألبته او ربوبيتڭ حشمتنى سقوطدن و حكمتنى عبثيتدن و شفقتنى غدردن قورتاران أبدى بر دارِ سعادت بولونهجق و گيريلهجك.
هم مادام گوز ايله گورونن بو حدسز إنعاملر، إحسانلر، لطفلر، كرملر، عنايتلر، رحمتلر؛ پردهِٔ غيب آرقهسنده بر ذاتِ رحمٰنِ رحيمڭ بولونديغنى سونمهمش عقللره، ئولمهمش قلبلره گوسترر. ألبته إنعامى إستهزادن و إحسانى آلداتمقدن و عنايتى عداوتدن و رحمتى عذابدن و لطف و كرمى إهانتدن خلاص ايدن و إحسانى إحسان ايدن و نعمتى نعمت ايدن بر عالمِ باقيده بر حياتِ باقيه وار و اولاجقدر.
هم مادام بهار فصلنده زمينڭ طار صحيفهسنده خطاسز يوز بيڭ كتابى بربرى ايچنده يازان بر قلمِ قدرت گوزيمز اوڭنده يورولمهدن ايشلهيور. و او قلم صاحبى يوز بيڭ دفعه عهد و وعد ايتمش كه: "بو طار يرده و قاريشيق و بربرى ايچنده يازيلان بهار كتابندن داها قولاى اولارق گنيش بر يرده گوزل و لا يموت بر كتابى يازاجغم و سزه اوقوتديرهجغم" دييه، بتون فرمانلرده او كتابدن بحث ايدييور. ألبته و هر حالده او كتابڭ أصلى يازيلمش و حشر و نشر ايله حاشيهلرى ده يازيلاجق. و عمومڭ دفترِ أعماللرى اونده قيد ايديلهجك.
— 275 —
هم مادام بو أرض، كثرتِ مخلوقات جهتيله و متماديًا دگيشن يوز بيڭلر چشيد چشيد أنواعِ ذوى الحيات و ذوى الأرواحڭ مسكنى، منشئى، فابريقهسى، مشهرى، محشرى اولماسى حيثيتيله بو كائناتڭ قلبى، مركزى، خلاصهسى، نتيجهسى، سببِ خلقتى اولارق غايت بيوك اويله بر أهمّيتى وار كه؛ كوچكلگيله برابر قوجه سماواته قارشى دنك طوتولمش. سماوى فرمانلرده دائما رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ دينيلييور.
و مادام بو ماهيتدهكى أرضڭ هر طرفنه حكم ايدن و أكثر مخلوقاتنه تصرّف ايدن و أكثر ذىحيات موجوداتنى تسخير ايدوب كندى أطرافنه طوپلاتديران و أكثر مصنوعاتنى كندى هوساتنڭ هندسهسيله و إحتياجاتنڭ دستورلريله اويله گوزلجه تنظيم و تشهير و تزيين و چوق آنتيقه نوعلرينى ليسته گبى برر يرلرده اويله طوپلايوب سوسلنديرر كه؛ دگل يالڭز إنس و جنّ نظرلرينى، بلكه سماوات أهلنڭ و كائناتڭ نظرِ دقّتلرينى و تقديرلرينى و كائنات صاحبنڭ نظرِ إستحساننى جلب ايتمكله غايت بيوك بر أهمّيت و قيمت آلان و بو حيثيتله بو كائناتڭ حكمتِ خلقتى و بيوك نتيجهسى و قيمتلى ميوهسى و أرضڭ خليفهسى اولديغنى؛ فنلريله، صنعتلريله گوسترن.. و دنيا جهتنده صانعِ عالمڭ معجزهلى صنعتلرينى غايت گوزلجه تشهير و تنظيم ايتديگى ايچون، عصيان و كفريله برابر دنياده بيراقيلان و عذابى تأخير ايديلن و بو خدمتى ايچون إمهال ايديلوب موفّقيت گورن نوعِ بنى آدم وار.
و مادام بو ماهيتدهكى نوعِ بنى آدم، مزاج و خلقت إعتباريله غايت ضعيف و عاجز و غايت عجز و فقريله برابر حدسز إحتياجاتى و تألّماتى اولديغى حالده، بتون بتون قوّتنڭ و إختيارينڭ فوقنده اولارق قوجه كُرهِٔ أرضى، او نوعِ إنسانه لزومى بولونان هر نوع معدنلره مخزن و هر نوع طعاملره آنبار و نوعِ إنسانڭ خوشنه گيدهجك هر چشيد ماللره بر دكّان صورتنه گتيرن، غايت قوّتلى و حكمتلى و
— 276 —
شفقتلى بر متصرّف وار كه، بويله نوعِ إنسانه باقييور، بسلهيور، ايستديگنى ويرييور.
و مادام بو حقيقتدهكى بر ربّ؛ هم إنسانى سَور، هم كندينى إنسانه سَوْديرر، هم باقيدر، هم باقى عالملرى وار، هم عدالتله هر ايشى گورور و حكمتله هر شيئى ياپييور. هم بو قيصه حياتِ دنيويهده و بو قيصهجق عمرِ بشرده و بو موقّت و فانى زمينده او حاكمِ أزلينڭ حشمتِ سلطنتى و سرمديتِ حاكميتى يرلشهمييور. و نوعِ إنسانده وقوع بولان و كائناتڭ إنتظامنه و عدالت و موازنهلرينه و حسنِ جمالنه منافى و مخالف چوق بيوك ظلملرى و عصيانلرى و ولى نعمتنه و اونى شفقتله بسلهينه قارشى إهانتلرى، إنكارلرى، كفرلرى بو دنياده جزاسز قالوب، غدّار ظالم، راحت ايله حياتنى و بيچاره مظلوم مشقّتلر ايچنده عمرلرينى گچيررلر. و عموم كائناتده أثرلرى گورونن شو عدالتِ مطلقهنڭ ماهيتى ايسه؛ ديريلمهمك صورتيله او غدّار ظالملرڭ و مأيوس مظلوملرڭ وفات ايچندهكى مساواتلرينه بتون بتون ضددر، قالديرماز، مساعده ايتمز!
و مادام ناصلكه كائناتڭ صاحبى، كائناتدن زمينى و زميندن نوعِ إنسانى إنتخاب ايدوب غايت بيوك بر مقام، بر أهمّيت ويرمش. اويله ده، نوعِ إنساندن دخى مقاصدِ ربوبيتنه توافق ايدن و كنديلرينى ايمان و تسليم ايله اوڭا سَوْديرن حقيقى إنسانلر اولان أنبياء و أولياء و أصفيايى إنتخاب ايدوب كندينه دوست و مخاطب ايدهرك، اونلرى معجزهلر و توفيقلر ايله إكرام و دشمنلرينى سماوى طوقاتلر ايله تعذيب ايدييور.
و بو قيمتلى، سَويملى دوستلرندن دخى، اونلرڭ إمامى و مفخرى اولان محمّد عليه الصلاة والسلامى إنتخاب ايدهرك، أهمّيتلى كُرهِٔ أرضڭ ياريسنى و أهمّيتلى نوعِ إنسانڭ بشدن بريسنى اوزون عصرلرده اونڭ نوريله تنوير ايدييور. عادتا بو كائنات اونڭ ايچون ياراديلمش گبى؛ بتون غايهلرى اونڭ ايله و اونڭ دينى ايله و
— 277 —
قرآنى ايله تظاهر ايدييور. و او پك چوق قيمتدار و ميليونلر سنه ياشايهجق قدر حدسز خدمتلرينڭ اجرتلرينى حدسز بر زمانده آلمغه مستحق و لايق ايكن، غايت مشقّتلر و مجاهدهلر ايچنده آلتمش اوچ سنه گبى قيصهجق بر عمر ويريلمش. عجبا هيچ بر جهتله هيچ بر إمكانى، هيچ بر إحتمالى، هيچ بر قابليتى وار مى كه؛ او ذات، بتون أمثالى و دوستلريله برابر ديريلمسين و شيمدى ده روحًا ديرى و حىّ اولماسين؟ إعدامِ أبدى ايله محو اولسونلر؟ حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا و كلّا!.. أوت بتون كائنات و حقيقتِ عالم، ديريلمسنى دعوا ايدر و حياتنى صاحبِ كائناتدن طلب ايدييور.
و مادام يدنجى شعاع اولان "آيت الكبرى"ده هر برى بر طاغ قوّتنده اوتوز اوچ عدد إجماعِ عظيم إثبات ايتمشلر كه: بو كائنات بر ألدن چيقمش و بر تك ذاتڭ ملكيدر. و كمالاتِ إلٰهيهنڭ مدارى اولان وحدتنى و أحديتنى بداهتله گوسترمشلر و وحدت و أحديت ايله بتون كائنات، او ذاتِ واحدڭ أمربر نفرلرى و مسخّر مأمورلرى حكمنه گچييور و آخرتڭ گلمسيله، كمالاتى سقوطدن و عدالتِ مطلقهسى مستهزيانه غدرِ مطلقدن و حكمتِ عامّهسى سفاهتكارانه عبثيتدن و رحمتِ واسعهسى لاهيانه تعذيبدن و عزّتِ قدرتى ذليلانه عجزدن قورتولورلر، تقدّس ايدرلر.
ألبته و ألبته و هر حالده ايمانِ بِاللّٰهڭ يوزر نكتهسندن بو آلتى ماداملردهكى حقيقتلرڭ مقتضاسيله؛ قيامت قوپاجق، حشر و نشر اولاجق، دارِ مجازات و مكافات آچيلاجق. تا كه أرضڭ مذكور أهمّيتى و مركزيتى و إنسانڭ أهمّيتى و قيمتى تحقّق ايدهبيلسين و أرض و إنسانڭ خالقى و ربّى اولان متصرّفِ حكيمڭ مذكور عدالتى، حكمتى، رحمتى، سلطنتى تقرّر ايدهبيلسين و او باقى ربّڭ مذكور حقيقى دوستلرى و مشتاقلرى إعدامِ أبديدن قورتولسون و او دوستلرڭ أڭ بيوگى و أڭ قيمتدارى، بتون كائناتى ممنون و منّتدار ايدن قدسى خدمتلرينڭ
— 278 —
مكافاتنى گورسون و سلطانِ سرمدينڭ كمالاتى نقص و قصوردن و قدرتى عجزدن و حكمتى سفاهتدن و عدالتى ظلمدن تنزّه و تقدّس و تبرّى ايتسين.
الحاصل:مادام اللّٰه وار، ألبته آخرت واردر...
هم ناصلكه مذكور اوچ أركانِ ايمانيه اونلرى إثبات ايدن بتون دليللريله حشره شهادت و دلالت ايدرلر. اويله ده وَ بِمَلٰئِكَتِهِ وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَ شَرِّهِ مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰى اولان ايكى ركنِ ايمانى دخى حشرى إستلزام ايدوب قوّتلى بر صورتده عالمِ بقايه شهادت و دلالت ايدرلر. شويله كه:
ملائكهنڭ وجودينى و وظيفهِٔ عبوديتلرينى إثبات ايدن بتون دليللر و حدسز مشاهدهلر، مكالمهلر، طولاييسيله عالمِ أرواحڭ و عالمِ غيبڭ و عالمِ بقانڭ و عالمِ آخرتڭ و ايلريده جنّ و إنس ايله شنلنديريلهجك اولان دارِ سعادتڭ، جنّت و جهنّمڭ وجودلرينه دلالت ايدرلر. چونكه مَلكلر بو عالملرى إذنِ إلٰهى ايله گورهبيليرلر و گيررلر و حضرتِ جبرائيل گبى، إنسانلر ايله گوروشن عموم ملائكهِٔ مقرّبين مذكور عالملرڭ وجودلرينى و اونلر، اونلرده گزدكلرينى متّفقًا خبر ويرييورلر. گورمديگمز آمريقا قطعهسنڭ وجودينى، اوندن گلنلرڭ إخباريله بديهى بيلديگمز گبى؛ يوز تواتر قوّتنده بولونان ملائكه إخباراتيله عالمِ بقانڭ و دارِ آخرتڭ و جنّت و جهنّمڭ وجودلرينه او قطعيتده ايمان ايتمك گركدر و اويله ده ايمان ايدرز.
هم يگرمى آلتنجى سوز اولان "رسالهِٔ قدر"ده "ايمان بِالقدر" ركننى إثبات ايدن بتون دليللر؛ طولاييسيله حشره و نشرِ صحفه و ميزانِ أكبردهكى موازنهِٔ أعماله دلالت ايدرلر. چونكه هر شيئڭ مقدّراتنى گوزيمز اوڭنده نظام و ميزان لوحهلرنده قيد ايتمك و هر ذىحياتڭ سرگذشتِ حياتيهلرينى قوّهِٔ حافظهلرنده و چكردكلرنده و سائر ألواحِ مثاليهده يازمق و هر ذىروحڭ، خصوصًا إنسانلرڭ دفترِ أعماللرينى ألواحِ محفوظهده تثبيت ايتمك و گچيرمك؛ ألبته اويله محيط بر قدر و حكيمانه بر
— 279 —
تقدير و مدقّقانه بر قيد و حفيظانه بر كتابت؛ آنجق محكمهِٔ كبراده عمومى بر محاكمه نتيجهسنده دائمى بر مكافات و مجازات ايچون اولابيلير. يوقسه او إحاطهلى و اينجهدن اينجه اولان قيد و محافظه؛ بتون بتون معناسز، فائدهسز قالير؛ حكمته و حقيقته منافى اولور. هم حشر گلمزسه؛ قدر قلميله يازيلان بو كتابِ كائناتڭ بتون محقّق معنالرى بوزولور كه، هيچ بر جهتِ إمكانى اولاماز و او إحتمال، بو كائناتڭ وجودينى إنكار گبى بر محال، بلكه بر هذيان اولور.
الحاصل:ايمانڭ بش ركنى بتون دليللريله، حشر و نشرڭ وقوعنه و وجودينه و دارِ آخرتڭ وجودينه و آچيلمهسنه دلالت ايدوب ايسترلر و شهادت ايدوب طلب ايدرلر. ايشته بو حقيقتِ حشريهنڭ عظمتنه تام موافق بويله عظمتلى و صارصيلماز ديركلرى و برهانلرى بولونديغى ايچوندر كه؛ قرآنِ معجز البيانڭ همان همان اوچدن بريسنى حشر و آخرت تشكيل ايدييور و اونى بتون حقائقنه تمل طاشى و اُسّ الأساس ياپييور و هر شيئى اونڭ اوستنه بنا ايدييور.
(مقدّمه نهايت بولدى.)
باشدهكى آيتڭ معجزانه إشارت ايتدكلرى طوقوز طبقه براهينِ حشريهيه دائر طوقوز مقامدن "برنجى مقام":
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ٭ فَسُبْحَانَ اللّٰهِ حِينَ تُمْسُونَ وَ حِينَ تُصْبِحُونَ ٭ وَ لَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ عَشِيًّا وَ حِينَ تُظْهِرُونَ ٭ يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَ كَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ
اولان فقرهدهكى فرمانِ حشره دائر بورادهكى گوسترديگى برهانِ باهرى و حجّتِ قاطعهسى بيان و ايضاح ايديلهجك إن شاء اللّٰه الرّحمٰن...
٭-٭-٭
— 280 —
اوننجى حجّتِ ايمانيه
يگرمنجى مكتوب
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ يُحْيِى وَ يُمِيتُ وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَ اِلَيْهِ الْمَصِيرُ
(صباح و آقشام نمازندن صوڭره تكرارى، پك چوق فضيلتى بولونان و بر روايتِ صحيحهده إسمِ أعظم مرتبهسنى طاشييان شو جملهِٔ توحيديهنڭ اون بر كلمهسى وار. هر بر كلمهسنده هم برر مژده و بشارت، هم برر مرتبهِٔ توحيدِ ربوبيت، هم بر إسمِ أعظم نقطهسنده بر كبرياءِ وحدت و بر كمالِ وحدانيت واردر. بو بيوك و علوى حقيقتلرڭ ايضاحنى سائر سوزلره حواله ايدوب، بر وعده بناءً، شيمديلك مجمل بر خلاصه صورتنده؛ "ايكى مقام"، بر "مقدّمه" ايله اوڭا بر فهرسته ياپاجغز.)
— 281 —
مقدّمه
قطعيًا بيل كه: خلقتڭ أڭ يوكسك غايهسى و فطرتڭ أڭ يوجه نتيجهسى ايمانِ بِاللّٰهدر. و إنسانيتڭ أڭ عالى مرتبهسى و بشريتڭ أڭ بيوك مقامى، ايمانِ بِاللّٰه ايچندهكى معرفت اللّٰهدر. جنّ و إنسڭ أڭ پارلاق سعادتى و أڭ طاتلى نعمتى، او معرفت اللّٰه ايچندهكى محبّت اللّٰهدر. و روحِ بشر ايچون أڭ خالص سُرور و قلبِ إنسان ايچون أڭ صافى سَوينج، او محبّت اللّٰه ايچندهكى لذّتِ روحانيهدر.
أوت بتون حقيقى سعادت و خالص سُرور و شيرين نعمت و صافى لذّت ألبته معرفت اللّٰه و محبّت اللّٰهدهدر. اونلر، اونسز اولاماز. جنابِ حقّى طانييان و سَون، نهايتسز سعادته، نعمته، أنواره، أسراره؛ يا بِالقوّه ويا بِالفعل مظهردر. اونى حقيقى طانيميان، سومهين؛ نهايتسز شقاوته، آلامه و أوهامه معنًا و مادّةً مبتلا اولور.
أوت شو پريشان دنياده، آواره نوعِ بشر ايچنده، ثمرهسز بر حياتده؛ صاحبسز، حاميسز بر صورتده؛ عاجز، مسكين بر إنسان، بتون دنيانڭ سلطانى ده اولسه قاچ پاره ايدر. ايشته بو آواره نوعِ بشر ايچنده، بو پريشان فانى دنياده؛ إنسان، صاحبنى طانيمازسه، مالكنى بولمازسه، نه قدر بيچاره سرگردان اولديغنى هركس آڭلار. أگر صاحبنى بولسه، مالكنى طانيسه، او وقت رحمتنه إلتجا ايدر، قدرتنه إستناد ايدر. او وحشتگاه دنيا، بر تنزّهگاهه دونر و بر تجارتگاه اولور.
— 282 —
برنجى مقام
شو كلامِ توحيدينڭ، اون بر كلمهسنڭ هر برنده برر مژده وار.
و او مژدهده برر شفا و او شفاده برر لذّتِ معنويه بولونور.
برنجى كلمه:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ده شويله بر مژده وار كه: حدسز حاجاته مبتلا، نهايتسز أعدانڭ هجومنه هدف اولان روحِ إنسانى شو كلمهده اويله بر نقطهِٔ إستمداد بولور كه، بتون حاجاتنى تأمين ايدهجك بر خزينهِٔ رحمت قپوسنى اوڭا آچار و اويله بر نقطهِٔ إستناد بولور كه، بتون أعداسنڭ شرّندن أمين ايدهجك بر قدرتِ مطلقهنڭ صاحبى اولان كندى معبودينى و خالقنى بيلديرر و طانيتديرر، صاحبنى گوسترر، مالكى كيم اولديغنى إرائه ايدر. و او إرائه ايله، قلبى وحشتِ مطلقهدن و روحى حزنِ أليمدن قورتاروب، أبدى بر فرحى، دائمى بر سرورى تأمين ايدر.
ايكنجى كلمه:
وَحْدَهُ شو كلمهده شفالى، سعادتلى بر مژده واردر. شويله كه
كائناتڭ أكثر أنواعيله علاقهدار و او علاقهدارلق يوزندن پريشان و كشماكش ايچنده بوغولمق درجهسنه گلن روحِ بشر و قلبِ إنسان وَحْدَهُ كلمهسنده بر ملجأ، بر خلاصكار بولور كه؛ اونى بتون او كشماكشدن، او پريشانيتدن قورتارير. يعنى، وَحْدَهُ معنًا دير: "اللّٰه بردر. باشقه شيلره مراجعت ايدوب يورولمه، اونلره تذلّل ايدوب منّت چكمه، اونلره تملّق ايدوب بوين أگمه، اونلرڭ آرقهسنه دوشوب زحمت چكمه، اونلردن قورقوب تيترهمه. چونكه سلطانِ كائنات بردر، هر شيئڭ آناختارى اونڭ ياننده، هر شيئڭ ديزگينى اونڭ ألندهدر؛ هر شى اونڭ
— 283 —
أمريله حلّ ايديلير. اونى بولسهڭ، هر مطلوبڭى بولدڭ؛ حدسز منّتلردن، قورقولردن قورتولدڭ."
اوچنجى كلمه:
لَا شَرِيكَ لَهُ يعنى: ناصلكه الوهيتنده و سلطنتنده شريكى يوقدر؛ "اللّٰه" بر اولور، متعدّد اولاماز. اويله ده؛ ربوبيتنده و إجراآتنده و ايجاداتنده دخى شريكى يوقدر. بعضًا اولور كه؛ سلطان بر اولور، سلطنتنده شريكى اولماز.. فقط إجراآتنده، اونڭ مأمورلرى اونڭ شريكى صاييليرلر و اونڭ حضورينه هركسڭ گيرمهسنه مانع اولورلر. "بزه ده مراجعت ايت" ديرلر. فقط أزل، أبد سلطانى اولان جنابِ حق، سلطنتنده شريكى اولماديغى گبى؛ إجراآتِ ربوبيتنده دخى معينلره، شريكلره محتاج دگلدر. أمر و إرادهسى، حول و قوّتى اولمازسه هيچ بر شى، هيچ بر شيئه مداخله ايدهمز. طوغريدن طوغرىيه هركس اوڭا مراجعت ايدهبيلير. شريكى و معينى اولماديغندن، او مراجعتجى آدمه "ياساقدر، اونڭ حضورينه گيرهمزسڭ" دينيلمز.
ايشته شو كلمه، روحِ بشر ايچون شويله بر مژده ويرر كه: ايمانى ألده ايدن روحِ بشر؛ مانعسز، مداخلهسز، حائلسز، ممانعتسز، هر حالنده، هر آرزوسنده، هر آنده، هر يرده او أزل و أبد و خزائنِ رحمت مالكى و دفائنِ سعادت صاحبى اولان جميلِ ذو الجلال، قديرِ ذو الكمالڭ حضورينه گيروب، حاجاتنى عرض ايدهبيلير. و رحمتنى بولوب، قدرتنه إستناد ايدهرك، كمالِ فرح و سرورى قزانهبيلير.
دردنجى كلمه:
لَهُ الْمُلْكُ يعنى: ملك عمومًا اونڭدر. سن، هم اونڭ ملكيسڭ، هم مملوكيسڭ، هم ملكنده چاليشييورسڭ. شو كلمه، شويله شفالى بر مژده ويرييور و دييور: أى إنسان! سن كنديڭى، كنديڭه مالك صايمه. چونكه سن كنديڭى إداره ايدهمزسڭ، او يوك آغيردر. كندى باشڭه محافظه ايدهمزسڭ، بلالردن صاقينوب، لوازماتڭى يرينه گتيرهمزسڭ. اويله ايسه بيهوده
— 284 —
إضطرابه دوشوب عذاب چكمه، ملك باشقهسنڭدر. او مالك، هم قديردر، هم رحيمدر؛ قدرتنه إستناد ايت، رحمتنى إتهام ايتمه. كدرى بيراق، كيفنى چك. زحمتى آت، صفايى بول.
هم دير كه: معنًا سَوْديگڭ و علاقهدار اولديغڭ و پريشانيتندن متأثّر اولديغڭ و إصلاح ايدهمديگڭ شو كائنات، بر قديرِ رحيمڭ ملكيدر. ملكى صاحبنه تسليم ايت، اوڭا بيراق.. جفاسنى دگل، صفاسنى چك. او هم حكيمدر، هم رحيمدر. ملكنده ايستديگى گبى تصرّف ايدر، چويرر. دهشت آلديغڭ زمان، إبراهيم حقّى گبى "مولا گورهلم نيلر، نيلرسه گوزل أيلر" دى، پنجرهلردن سير ايت، ايچلرينه گيرمه.
بشنجى كلمه:
لَهُ الْحَمْدُ يعنى: حمد و ثنا، مدح و منّت اوڭا مخصوصدر، اوڭا لايقدر. ديمك نعمتلر اونڭدر و اونڭ خزينهسندن چيقار. خزينه ايسه، دائميدر. ايشته شو كلمه، شويله مژده ويروب دييور كه: أى إنسان! نعمتڭ زوالندن ألم چكمه. چونكه رحمت خزينهسى توكنمز. و لذّتڭ زوالنى دوشونوب، او ألمدن فرياد ايتمه. چونكه او نعمت ميوهسى، بر رحمتِ بىنهايهنڭ ثمرهسيدر. آغاجى باقى ايسه، ميوه گيتسه ده يرينه گلن وار. نعمتڭ لذّتى ايچنده، او لذّتدن يوز درجه داها زياده لذّتلى بر إلتفاتِ رحمتى حمد ايله دوشونوب، لذّتى بردن يوز درجه ياپابيليرسڭ. ناصلكه بر پادشاهِ ذىشانڭ سڭا هديه ايتديگى بر ألما لذّتى ايچنده يوز بلكه بيڭ ألمانڭ لذّتنڭ فوقنده، بر إلتفاتِ شاهانه لذّتنى سڭا إحساس و إحسان ايدر. اويله ده: لَهُ الْحَمْدُ كلمهسيله، يعنى حمد و شكر ايله، يعنى نعمتدن إنعامى حسّ ايتمكله، يعنى منعمى طانيمقله و إنعامنى دوشونمكله، يعنى اونڭ رحمتنڭ إلتفاتنى و شفقتنڭ توجّهنى و إنعامنڭ دوامنى دوشونمكله؛ نعمتدن بيڭ درجه داها لذيذ، معنوى بر لذّت قپوسنى سڭا آچار.
— 285 —
آلتنجى كلمه:
يُحْيِى يعنى: حياتى ويرن اودر. و حياتى رزق ايله إدامه ايدن ده اودر. و لوازماتِ حياتى ده إحضار ايدن ينه اودر. و حياتڭ عالى غايهلرى اوڭا عائددر و مهمّ نتيجهلرى اوڭا باقار، يوزده طقسان طوقوز ميوهسى اونڭدر. ايشته شو كلمه؛ شويله فانى و عاجز بشره ندا ايدر، مژده ويرر و دير:
أى إنسان! حياتڭ آغير تكاليفنى اوموزيڭه آلوب زحمت چكمه. حياتڭ فناسنى دوشونوب، حزنه دوشمه. يالڭز دنيوى أهمّيتسز ميوهلرينى گوروب دنيايه گليشڭدن پيشمانلق گوسترمه. بلكه او سفينهِٔ وجودڭدهكى حيات ماكينهسى، حىّ قيّومه عائددر. مصارف و لوازماتنى، او تدارك ايدر. و او حياتڭ پك كثرتلى غايهلرى و نتيجهلرى وار و اوڭا عائددر. سن، او گميده بر دومنجى نفريسڭ. وظيفهڭى گوزل گور، اجرتڭى آل، كيفڭه باق. او حيات سفينهسى، نه قدر قيمتدار اولديغنى و نه قدر گوزل فائدهلر ويرديگنى و او سفينه صاحبى ذاتڭ، نه قدر كريم و رحيم اولديغنى دوشون، مسرور اول و شكر ايت و آڭلا كه: وظيفهڭى إستقامتله ياپديغڭ وقت، او سفينهنڭ ويرديگى بتون نتائج؛ بر جهتله سنڭ دفترِ أعمالڭه گچر، سڭا بر حياتِ باقيهيى تأمين ايدر، سنى أبدى إحيا ايدر.
يدنجى كلمه:
وَ يُمِيتُ يعنى: موتى ويرن اودر. يعنى: حيات وظيفهسندن ترخيص ايدر، فانى دنيادن يريڭى تبديل ايدر، كلفتِ خدمتدن آزاد ايدر. يعنى: حياتِ فانيهدن، سنى حياتِ باقيهيه آلير. ايشته شو كلمه، شويلهجه فانى جنّ و إنسه باغيرر، دير كه:
سزلره مژده! موت إعدام دگل، هيچلك دگل، فنا دگل، إنقراض دگل، سونمك دگل، فراقِ أبدى دگل، عدم دگل، تصادف دگل، فاعلسز بر إنعدام دگل. بلكه بر فاعلِ حكيمِ رحيم طرفندن بر ترخيصدر، بر تبديلِ مكاندر. سعادتِ أبديه طرفنه، وطنِ أصليلرينه بر سَوقياتدر. يوزده طقسان طوقوز أحبابڭ مجمعى اولان عالمِ برزخه بر وصال قپوسيدر.
— 286 —
سكزنجى كلمه:
وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ يعنى: بتون كائناتڭ موجوداتنده گورونن و وسيلهِٔ محبّت اولان كمال و حُسن و إحسانڭ حدسز بر درجه فوقنده بر جمال و كمال و إحسانڭ صاحبى و بتون محبوبلره بدل، بر تك جلوهِٔ جمالى كافى گلن بر معبودِ لم يزل، بر محبوبِ لا يزالڭ أزلى و أبدى بر حياتِ دائمهسى وار كه؛ شائبهِٔ زوال و فنادن منزّه و عوارضِ نقص و قصوردن مبرّادر. ايشته شو كلمه، جنّ و إنسه و بتون ذىشعوره و أهلِ محبّت و عشقه إعلان ايدر كه:
سزلره مژده! محبوبلريڭزدن نهايتسز فراقلرڭ يارهلرينى تداوى ايدوب مرهم سورن بر محبوبِ باقيڭز وار. مادام او وار و باقيدر، باشقهلرى نه اولورسه اولسون مراق چكمهيڭز. بلكه او محبوبلرده، سببِ محبّتڭز اولان حسن و إحسان، فضل و كمال، او محبوبِ باقينڭ جلوهِٔ جمالِ باقيسندن چوق پردهلردن گچوب، غايت ضعيف بر گولگهنك گولگهسيدر. اونلرڭ زواللرى، سزلرى اينجيتمهسين. چونكه اونلر بر نوع آيينهلردر. آيينهلرڭ دگيشمسى شعشعهِٔ جمالڭ جلوهسنى تازهلشديرر، گوزللشديرر. مادام او وار، هر شى وار.
طوقوزنجى كلمه:
بِيَدِهِ الْخَيْرُ يعنى: هر خير، اونڭ ألندهدر. هر ياپديغڭز خيرات، اونڭ دفترينه گچر. هر ايشلديگڭز أعمالِ صالحه، ياننده قيد ايديلير. ايشته شو كلمه، جنّ و إنسه ندا ايدوب مژده ويرييور. دييور كه:
أى بيچارهلر! مزارستانه گوچديگڭز زمان، "أيواه! مالمز خراب اولوب، سعيمز هبا اولدى؛ شو گوزل و گنيش دنيادن گيدوب، طار بر طوپراغه گيردك." ديمهيڭز، فرياد ايدوب مأيوس اولمايڭز... چونكه سزڭ هر شيئڭز محافظه ايديلييور. هر عملڭز يازيلمشدر. هر خدمتڭز قيد ايديلمشدر. خدمتڭزڭ مكافاتنى ويرهجك و هر خير ألنده و هر خيرى ياپابيلهجك بر ذاتِ ذو الجلال، سزى جلب ايدوب، ير آلتنده
— 287 —
موقّةً طورديرر. صوڭره حضورينه آلديرر. نه موتلى سزلره كه؛ خدمتڭزى و وظيفهڭزى بيتيرديڭز. زحمتڭز بيتدى، راحته و رحمته گيدييورسڭز. خدمت، مشقّت بيتدى؛ اجرت آلمغه گيدييورسڭز.
أوت گچن بهارڭ دفترِ أعمالنڭ صحيفهلرى و خدماتنڭ صندوقچهلرى اولان تخملرى، چكردكلرى محافظه ايدن.. و ايكنجى بر بهارده غايت شعشعهلى، بلكه يوز درجه أصلندن داها بركتلى بر طرزده محافظه ايدن، نشر ايدن قديرِ ذو الجلال؛ ألبته سزڭ ده نتائجِ حياتڭزى اويله محافظه ايدييور و خدمتڭزه پك كثرتلى بر صورتده مكافات ويرهجكدر.
اوننجى كلمه:
وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ يعنى: او واحددر، أحددر، هر شيئه قادردر. هيچ بر شى اوڭا آغير گلمز. بر بهارى خلق ايتمك بر چيچك قدر اوڭا قولايدر. جنّتى خلق ايتمك، بر بهار قدر اوڭا راحتدر. هر گونده، هر سنهده، هر عصرده، يڭيدن يڭىيه ايجاد ايتديگى حدسز مصنوعاتى، نهايتسز قدرتنه نهايتسز لسانلرله شهادت ايدرلر. ايشته شو كلمه دخى شويله مژده ايدر. دير كه:
أى إنسان! ياپديغڭ خدمت، ايتديگڭ عبوديت بوش بوشنه گيتمز. بر دارِ مكافات، بر محلِّ سعادت سنڭ ايچون إحضار ايديلمشدر. سنڭ شو فانى دنياڭه بدل، باقى بر جنّت سنى بكلر. عبادت ايتديگڭ و طانيديغڭ خالقِ ذو الجلالڭ وعدينه ايمان و إعتماد ايت. اوڭا وعدنده خلف ايتمك محالدر. قدرتنده هيچ بر جهتله نقصانيت يوقدر. ايشلرينه، عجز مداخله ايدهمز. سنڭ كوچك باغچهڭى خلق ايتديگى گبى، جنّتى دخى سنڭ ايچون خلق ايدهبيلير و خلق ايتمش و سڭا وعد ايتمش. و وعد ايتديگى ايچون، ألبته سنى اونڭ ايچنه آلاجق.
— 288 —
مادام بِالمشاهده گورويورز: هر سنهده، ير يوزنده، حيوانات و نباتاتڭ اوچ يوز بيڭدن زياده أنواعلرينى و ملّتلرينى، كمالِ إنتظام و ميزان ايله، كمالِ سرعت و سهولتله حشر ايدوب، نشر ايدر. ألبته بويله بر قديرِ ذو الجلال، وعدينى يرينه گتيرمگه مقتدردر. هم مادام هر سنهده، اويله بر قديرِ مطلق، حشرڭ و جنّتڭ نمونهلرينى بيڭلر طرزده ايجاد ايدييور. هم مادام بتون سماوى فرمانلرى ايله سعادتِ أبديهيى وعد ايدوب، جنّتى مژده ويرييور. هم مادام بتون إجراآتى و شئوناتى حق و حقيقتدر و صدق و جدّيتلهدر. هم مادام آثارينڭ شهادتيله، بتون كمالات، اونڭ نهايتسز كمالنه دلالت و شهادت ايدر. و هيچ بر جهتده نقص و قصور اونده يوقدر. هم مادام خلف الوعد و خلاف و كذب و آلداتمق، أڭ چركين بر خصلت و نقص و قصوردر. ألبته و ألبته او قديرِ ذو الجلال، او حكيمِ ذو الكمال، او رحيمِ ذو الجمال وعدينى يرينه گتيرهجك؛ سعادتِ أبديه قپوسنى آچاجق، آدم باباڭزڭ وطنِ أصليسى اولان جنّته سزلرى أى أهلِ ايمان إدخال ايدهجكدر.
اون برنجى كلمه:
وَ اِلَيْهِ الْمَصِيرُ يعنى: تجارت و مأموريت ايچون، مهمّ وظيفهلرله بو دارِ إمتحان اولان دنيايه گوندريلن إنسانلر؛ تجارتلرينى ياپوب، وظيفهلرينى بيتيروب و خدمتلرينى إتمام ايتدكدن صوڭره، ينه اونلرى گوندرن خالقِ ذو الجلالنه دونهجكلر و مولاىِ كريملرينه قاووشهجقلر. يعنى، بو دارِ فانيدن گيدوب دارِ باقيده حضورِ كبريايه مشرّف اولاجقلر. يعنى، أسباب دغدغهسندن و وسائطڭ قراڭلق پردهلرندن قورتولوب، ربِّ رحيملرينه مقرِّ سلطنتِ أبديسنده پردهسز قاووشهجقلر. طوغريدن طوغرىيه هركس، كندى خالقى و معبودى و ربّى و سيّدى و مالكى كيم اولديغنى بيلهجك و بولاجقلر. ايشته شو كلمه بتون مژدهلرڭ فوقنده شويله مژده ايدر. و دير كه:
— 289 —
أى إنسان! بيلير ميسڭ نرهيه گيدييورسڭ و نرهيه سَوق اولونويورسڭ؟ اوتوز ايكنجى سوزڭ آخرنده دينيلديگى گبى: دنيانڭ بيڭ سنه مسعودانه حياتى، بر ساعت حياتنه مقابل گلمهين جنّت حياتنڭ و او جنّت حياتنڭ دخى بيڭ سنهسى، بر ساعت رؤيتِ جمالنه مقابل گلمهين بر جميلِ ذو الجلالڭ دائرهِٔ رحمتنه و مرتبهِٔ حضورينه گيدييورسڭ. مبتلا و مفتون و مشتاق اولديغڭز مجازى محبوبلرده و بتون موجوداتِ دنيويهدهكى حُسن و جمال، اونڭ جلوهِٔ جمالنڭ و حسنِ أسماسنڭ بر نوع گولگهسى و بتون جنّت، بتون لطائفيله بر جلوهِٔ رحمتى و بتون إشتياقلر و محبّتلر و إنجذابلر و جاذبهلر، بر لمعهِٔ محبّتى اولان بر معبودِ لم يزلڭ، بر محبوبِ لا يزالڭ دائرهِٔ حضورينه گيدييورسڭز و ضيافتگاهِ أبديسى اولان جنّته چاغيريلييورسڭز. اويله ايسه قبر قپوسنه آغلايهرق دگل، گولهرك گيريڭز.
هم شو كلمه شويله مژده ويرييور، دييور كه: أى إنسان! فنايه، عدمه، هيچلگه، ظلماته، نسيانه، چورومگه، طاغيلمغه و كثرتده بوغولمغه گيتديگڭزى توهّم ايدوب دوشونمهيڭز! سز فنايه دگل، بقايه گيدييورسڭز. عدمه دگل، وجودِ دائمىيه سَوق اولونويورسڭز. ظلماته دگل، عالمِ نوره گيرييورسڭز. صاحب و مالكِ حقيقينڭ طرفنه گيدييورسڭز و سلطانِ أزلينڭ پاىتختنه دونييورسڭز. كثرتده بوغولمغه دگل، وحدت دائرهسنده تنفّس ايدهجكسڭز. فراقه دگل، وصاله متوجّهسڭز.
٭-٭-٭
— 290 —
اون برنجى حجّتِ ايمانيه
(يگرمى ايكنجى سوزڭ برنجى مقامى)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ يَضْرِبُ اللّٰهُ الْاَمْثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ ٭ وَ تِلْكَ الْاَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ ٭
بر زمان ايكى آدم، بر حوضده ييقانديلر. فوق العاده بر تأثير آلتنده كنديلرندن گچديلر. گوزلرينى آچدقلرى وقت گورديلر كه؛ عجيب بر عالمه گوتورولمشلر. اويله بر عالم كه، كمالِ إنتظامندن بر مملكت حكمنده، بلكه بر شهر حكمنده، بلكه بر سراى حكمندهدر. كمالِ حيرتلرندن أطرافلرينه باقديلر. گورديلر كه: بر جهتده باقيلسه عظيم بر عالم گورونويور. بر جهتده باقيلسه، منتظم بر مملكت... بر جهتده باقيلسه، مكمّل بر شهر... ديگر بر جهتده باقيلسه، غايت محتشم بر عالمى ايچنه آلمش بر سرايدر. شو عجائب عالمده گزهرك سيران ايتديلر. گورديلر كه: بر قسم مخلوقلر وار؛ بر طرز ايله قونوشويورلر، فقط بونلر اونلرڭ ديللرينى بيلمييورلر. يالڭز إشارتلرندن آڭلاشيلييور كه، مهمّ ايشلر گورويورلر و أهمّيتلى وظيفهلر ياپييورلر.
— 291 —
او ايكى آدمدن بريسى، آرقداشنه ديدى كه: "شو عجيب عالمڭ ألبته بر مدبّرى و شو منتظم مملكتڭ بر مالكى، شو مكمّل شهرڭ بر صاحبى، شو مصنّع سرايڭ بر اوستهسى واردر. بز چاليشملىيز، اونى طانيمالىيز. چونكه آڭلاشيلييور كه، بزى بورايه گتيرن اودر. اونى طانيمازسهق كيم بزه مدد ويرهجك؟ ديللرينى بيلمديگمز و اونلر بزى ديڭلهمدكلرى شو عاجز مخلوقلردن نه بكلهيهبيليرز؟ هم قوجه بر عالمى بر مملكت صورتنده، بر شهر طرزنده، بر سراى شكلنده ياپان و باشدن باشه خارقه شيلرله طولديران و مزيّناتڭ أنواعيله تزيين ايدن و عبرتنما معجزاتلرله دوناتان بر ذات، ألبته بزدن و بورايه گلنلردن بر ايستديگى واردر. اونى طانيمالىيز. هم نه ايستديگنى بيلمكلگمز لازمدر."
اوتهكى آدم ديدى: "اينانمام، بويله بحث ايتديگڭ گبى بر ذات بولونسون و بتون بو عالمى تك باشيله إداره ايتسين."
آرقداشى جوابًا ديدى كه: "بونى طانيمازسهق، لاقيد قالسهق، منفعتى هيچ يوق؛ ضررى اولسه پك عظيمدر. أگر طانيماسنه چاليشسهق، مشقّتى پك خفيفدر، منفعتى اولورسه پك عظيمدر. اونڭ ايچون اوڭا قارشى لاقيد قالمق، هيچ كارِ عقل دگلدر."
او سرسرى آدم ديدى: "بن بتون راحتمى، كيفمى؛ اونى دوشونمهمكده گورويورم. هم بويله عقلمه صيغيشميان شيلرله اوغراشميهجغم. بتون بو ايشلر، تصادفى و قارمهقاريشيق ايشلردر، كندى كندينه دونويور؛ بنم نهمه لازم."
عقللى آرقداشى اوڭا ديدى: "سنڭ بو تمرّدڭ بنى ده، بلكه چوقلرى ده بلايه آتاجقدر. بر أدبسزڭ يوزندن، بعضًا اولور كه، بر مملكت خراب اولور."
ينه او سرسرى دونوب ديدى كه: "يا قطعيًا بڭا إثبات ايت كه؛ بو قوجه مملكتڭ تك بر مالكى، تك بر صانعى واردر. ياخود بڭا ايليشمه."
— 292 —
جوابًا آرقداشى ديدى: "مادام عنادڭ ديوانهلك درجهسنه چيقمش؛ او عنادڭله بزى و بلكه مملكتى بر قهره گرفتار ايدهجكسڭ. بن ده سڭا اون ايكى برهان ايله گوسترهجگم كه: بر سراى گبى شو عالمڭ، بر شهر گبى شو مملكتڭ، تك بر اوستهسى واردر و او اوسته، هر شيئى إداره ايدن يالڭز اودر. هيچ بر جهتده نقصانيتى يوقدر. بزه گورونمهين او اوسته، بزى و هر شيئى گورور و سوزلرينى ايشيتير. بتون ايشلرى معجزه و خارقهدر. بتون بو گورديگمز و ديللرينى بيلمديگمز شو مخلوقلر اونڭ مأمورلريدر."
برنجى برهان
گل هر طرفه باق، هر شيئه دقّت ايت! بتون بو ايشلر ايچنده گيزلى بر أل ايشلهيور. چونكه باق، بر درهم
(حاشيه): آغاجلرى باشلرنده طاشييان چكردكلره إشارتدر.
قدر قوّتى اولميان بر چكردك كوچكلگنده بر شى، بيڭلر بطمان يوكى قالديرييور. ذرّه قدر شعورى اولميان،
(حاشيه): كندى كندينه يوكسلمهين و ميوهلرڭ ثقلتنه طايانميان اوزوم چوبوقلرى گبى نازنين نباتاتڭ، آغاجلره لطيف أللر آتوب صارمهلرينه و اونلره يوكلنمهلرينه إشارتدر.
غايت حكيمانه ايشلر گورويور. ديمك بونلر كندى كنديلرينه ايشلهمييورلر. اونلرى ايشلتديرن گيزلى بر قدرت صاحبى واردر. أگر كندى باشنه اولسه، بتون باشدن باشه بو گورديگمز مملكتده هر ايش معجزه، هر شى معجزهكار بر خارقه اولمق لازم گلير. بو ايسه، بر سفسطهدر.
ايكنجى برهان
گل بتون بو اووالرى، بو ميدانلرى، بو منزللرى سوسلنديرن شيلر اوستنه دقّت ايت. هر بريسنده او گيزلى ذاتدن خبر ويرن ايشلر وار. عادتا هر برى برر طرّه، برر
— 293 —
سكّه گبى، او غيبى ذاتدن خبر ويرييورلر. ايشته گوزيڭڭ اوڭنده، باق؛ بر درهم پاموقدن
(حاشيه): تخمه إشارتدر. مثلا: ذرّه گبى بر آفيون بذرى، بر درهم گبى بر زردالى نواتى، بر قاوون چكردگى، ناصل چوخهدن داها گوزل طوقونمش ياپراقلر، پاتيسقهدن داها بياض و صارى چيچكلر، شكرلمهدن داها طاتلى و كوفتهلردن و قونسروه قوطولرندن داها لطيف، داها لذيذ، داها شيرين ميوهلرى خزينهِٔ رحمتدن گتيرييورلر، بزه تقديم ايدييورلر.
نه ياپييور. باق، قاچ طوپ چوخه و پاتيسقه و چيچكلى قوماش چيقدى. باق، اوندن نه قدر شكرلمهلر، يووارلاق طاتلى كوفتهلر ياپيلييور كه؛ بزم گبى بيڭلر آدم گيسه و يهسه، كافى گلير. هم ده باق، بو دميرى، طوپراغى، صويى، كومورى، باقيرى، گوموشى، آلتونى غيبى آووجنه آلدى، بر أت پارچهسى
(حاشيه): عنصرلردن جسمِ حيوانىيى خلق و نطفهدن ذىحياتى ايجاد ايتمگه إشارتدر.
ياپدى؛ باق گور... ايشته أى عقلسز آدم! بو ايشلر اويله بر ذاته مخصوصدر كه؛ بتون بو مملكت، بتون أجزاسيله اونڭ معجزهِٔ قوّتى آلتنده طورييور، هر آرزوسنه رام اولويور.
اوچنجى برهان
گل، بو متحرّك آنتيقه
(حاشيه): حيوانلره و إنسانلره إشارتدر. زيرا حيوان، شو عالمڭ كوچك بر فهرستهسى و ماهيتِ إنسانيه، شو كائناتڭ بر مثالِ مصغّرى اولديغندن؛ عادتا عالمده نه وارسه، إنسانده نمونهسى واردر.
صنعتلرينه باق! هر بريسى اويله بر طرزده ياپيلمش؛ عادتا بو قوجه سرايڭ بر كوچك نسخهسيدر. بتون بو سرايده نه وارسه، او كوچوجك متحرّك ماكينهلرده بولونويور. هيچ ممكن ميدر كه، بو سرايڭ اوستهسندن باشقه بريسى گلوب، بو عجيب سرايى كوچك بر ماكينهده درج ايتسين؟ هم هيچ ممكن ميدر كه، بر قوطو قدر بر ماكينه بتون بر عالمى ايچنه آلديغى
— 294 —
حالده، تصادفى وياخود عبث بر ايش ايچنده بولونسون؟ ديمك بتون گوزڭ گورديگى نه قدر آنتيقه ماكينهلر وار، او گيزلى ذاتڭ برر سكّهسى حكمندهدرلر. بلكه برر دلّال، برر إعلاننامه حكمندهدرلر. لسانِ حاللريله ديرلر كه: "بز اويله بر ذاتڭ صنعتىيز كه؛ بتون بو عالممزى، بزى ياپديغى و سهولتله ايجاد ايتديگى گبى قولايلقله ياپابيلير بر ذاتدر."
دردنجى برهان
أى معنّد آرقداش! گل، سڭا داها عجيبنى گوسترهجگم. باق، بو مملكتده بتون بو ايشلر، بو شيلر دگيشدى، دگيشييور، بر حالتده طورمييور. دقّت ايت كه، بو گورديگمز جامد جسملر، حسسز قوطولر؛ برر حاكمِ مطلق صورتنى آلديلر؛ عادتا هر بر شى، بتون أشيايه حكم ايدييور. ايشته بو يانمزدهكى بو ماكينهيه باق؛
(حاشيه): ماكينه، ميوهدار آغاجلره إشارتدر. چونكه يوزر تزگاهلرى، فابريقهلرى اينجهجك داللرنده طاشييور گبى؛ حيرتنما ياپراقلرى، چيچكلرى، ميوهلرى طوقويور، سوسلنديرييور، پيشيرييور، بزلره اوزاتييور. حالبوكه چام و قطران گبى محتشم آغاجلر، قورو بر طاشده تزگاهنى آتمش، چاليشوب طورويورلر.
گويا أمر ايدييور. ايشته اونڭ تزييناتنه و ايشلهمسنه لازم لوازمات و مادّهلر، اوزاق يرلردن قوشوب گلييورلر. ايشته اورايه باق: او شعورسز جسم
(حاشيه): حبوباته، تخملره، سينكلرڭ تخمجقلرينه إشارتدر. مثلا بر سينك بر قره آغاجڭ ياپراغنده يمورطهسنى بيراقير. بردن او قوجه قره آغاج، ياپراقلرينى او يمورطهلره بر رحمِ مادر، بر بشيك و بال گبى بر غدا ايله طولو بر مخزنه چويرييور. عادتا او ميوهسز آغاج، او صورتده ذىروح ميوهلر ويرييور.
گويا بر إشارت ايدييور، أڭ بيوك بر جسمى، كندينه خدمتكار ايدييور، كندى ايشلرنده چاليشديرييور. داها باشقه شيلرى بونلره قياس ايت. عادتا هر بر شى، بتون بو عالمدهكى خلقتلرى مسخّر ايدييور.
— 295 —
أگر او گيزلى ذاتى قبول ايتمزسهڭ، بتون بو مملكتدهكى طاشنده، طوپراغنده، حيواننده، إنسانه بڭزر مخلوقلرده؛ او ذاتڭ بتون هنرلرينى، صنعتلرينى، كمالاتلرينى، برر برر (او شيلره) ويرهجكسڭ. ايشته عقلڭ اوزاق گورديگى بر تك معجزنما ذاتڭ بدلنه، ميليارلر اونڭ گبى معجزنما، هم بربرينه ضد، هم بربرينه مِثل، هم بربرى ايچنده بولونسون؛ بو إنتظام بوزولماسين، اورتهلغى قاريشديرماسينلر. حالبوكه بو قوجه مملكتده ايكى پارمق قاريشسه، قاريشديرر. چونكه بر كويده ايكى مدير، بر شهرده ايكى والى، بر مملكتده ايكى پادشاه بولونسه، قاريشديرر. نرهده قالدى، حدسز حاكمِ مطلق برابر بولونسون!
بشنجى برهان
أى وسوسهلى آرقداش! گل، بو عظيم سرايڭ نقشلرينه دقّت ايت و بتون بو شهرڭ زينتلرينه باق و بتون بو مملكتڭ تنظيماتنى گور و بتون بو عالمڭ صنعتلرينى تفكّر ايت! ايشته باق: أگر نهايتسز معجزهلرى و هنرلرى اولان گيزلى بر ذاتڭ قلمى ايشلهمزسه، بو نقشلرى سائر شعورسز سببلره، كور تصادفه، صاغير طبيعته ويريلسه، او وقت يا بو مملكتڭ هر بر طاشى، هر بر اوتى، اويله معجزنما نقّاش، اويله بر خارق العاده كاتب اولماسى لازم گلير كه، بر حرفده بيڭ كتابى يازهبيلسين، بر نقشده ميليونلر صنعتى درج ايدهبيلسين. چونكه باق بو طاشلردهكى نقشه
(حاشيه): شجرهِٔ خلقتڭ ميوهسى اولان إنسانه و كندى آغاجنڭ پروغرامنى و فهرستهسنى طاشييان ميوهيه إشارتدر. زيرا قلمِ قدرت، عالمڭ كتابِ كبيرنده نه يازمش ايسه، إجمالنى ماهيتِ إنسانيهده يازمشدر. قلمِ قدر، طاغ گبى بر آغاجده نه يازمش ايسه، طيرناق گبى ميوهسنده دخى درج ايتمشدر.
هر بريسنده بتون سرايڭ نقشلرى وار، بتون شهرڭ تنظيمات قانونلرى وار، بتون مملكتڭ تشكيلات پروغراملرى وار. ديمك بو نقشلرى ياپمق، بتون
— 296 —
مملكتى ياپمق قدر خارقهدر. اويله ايسه هر بر نقش، هر بر صنعت، او گيزلى ذاتڭ بر إعلاننامهسيدر، بر خاتميدر.
مادام بر حرف، كاتبنى گوسترمكسزين اولماز. صنعتلى بر نقش، نقّاشنى بيلديرمهمك اولماز. ناصل اولور كه؛ بر حرفده قوجه بر كتابى يازان، بر نقشده بيڭ نقشى نقش ايدن نقّاش، كندى كتابيله و نقشيله بيلينمسين؟
آلتنجى برهان
گل، بو گنيش اووايه چيقهجغز.
(حاشيه): بهار و ياز موسمنده زمينڭ يوزينه إشارتدر. زيرا يوز بيڭلر مختلف مخلوقاتڭ طائفهلرى، بربرى ايچنده برابر ايجاد ايديلير، روىِ زمينده يازيلير. غلطسز، قصورسز، كمالِ إنتظامله دگيشديريلير. بيڭلر سفرهِٔ رحمٰن آچيلير، قالديريلير، تازه تازه گلير. هر بر آغاج برر طابلهجى، هر بر بوستان برر قزغان حكمنه گچر.
ايشته او اووا ايچنده يوكسك بر طاغ وار. اوستنه چيقهجغز، تا بتون أطرافى گورولسون. هم هر شيئى ياقينلاشديرهجق گوزل دوربينلرى ده برابر آلاجغز. چونكه بو عجيب مملكتده، عجيب ايشلر اولويور. هر ساعتده هيچ عقلمزه گلمهين ايشلر اولويور. ايشته باق! بو طاغلر و اووالر و شهرلر، بردن دگيشييور. هم ناصل دگيشييور.. اويله بر طرزده كه، ميليونلرله بربرى ايچنده ايشلر غايت منتظم صورتده دگيشييور. عادتا ميليونلر متنوّع قوماشلر بربرى ايچنده برابر طوقونويور گبى، پك عجيب تحوّلات اولويور. باق، او قدر اُنسيت ايتديگمز و طانيديغمز چيچكلى ميچكلى شيلر غائب اولديلر. منتظمًا يرلرينه و ماهيتجه اونلره بڭزر، فقط صورتجه آيرى، باشقهلرى گلديلر. عادتا شو اووا، طاغلر برر صحيفه؛ يوز بيڭلرله آيرى آيرى كتابلر ايچنده يازيلييور. هم خطاسز، نقصانسز اولارق يازيلييور. ايشته، بو ايشلر يوز درجه محالدر كه؛ كندى كندينه اولسون.
— 297 —
أوت نهايت درجهده صنعتلى، دقّتلى شو ايشلر، كندى كندينه اولمق بيڭ درجه محالدر كه؛ كنديلرندن زياده، صنعتكارلرينى گوسترييورلر. هم بونلرى ايشلهييجى اويله معجزنما بر ذاتدر كه؛ هيچ بر ايش، اوڭا آغير گلمز. بيڭ كتاب يازمق، بر حرف قدر اوڭا قولاى گلير. بونڭله برابر هر طرفه باق كه، هم اويله بر حكمتله هر شيئى يرلى يرينه قويويور و اويله مكرمانه هركسه لايق اولدقلرى لطفلرى ياپييور؛ هم اويله إحسانپرورانه عمومى پردهلر و قپولر آچييور كه، هركسڭ آرزولرينى تطمين ايدييور. هم اويله سخاوتپرورانه سفرهلر قورويور كه؛ بتون بو مملكتڭ خلقلرينه، حيوانلرينه، هر بر طائفهسنه خاص و لايق، بلكه هر بر فردينه مخصوص إسميله و رسميله بر طبلهِٔ نعمت ويريلييور. ايشته دنياده بوندن محال بر شى وار مى كه، بو گورديگمز ايشلر ايچنده تصادفى ايشلر بولونسون ويا عبث و فائدهسز اولسون ويا متعدّد أللر قاريشسين ويا اوستهسى هر شيئه مقتدر اولماسين ويا هر شى اوڭا مسخّر اولماسين؟ ايشته أى آرقداش! حدّڭ وارسه بوڭا قارشى بر بهانه بول!
يدنجى برهان
أى آرقداش گل! شيمدى بو جزئياتى بيراقوب، سراى شكلندهكى بو عجيب عالمڭ أجزالرينڭ بربرينه قارشى اولان وضعيتلرينه دقّت ايدهجگز. ايشته باق: بو عالمده او درجه إنتظام ايله كلّى ايشلر ياپيلييور و عمومى إنقلابلر اولويور كه، عادتا بتون بو سرايدهكى موجود طاشلر، طوپراقلر، آغاجلر، هر بر شى، برر فاعلِ مختار گبى بتون عالمڭ نظاماتِ كلّيهسنى گوزهتوب، اوڭا گوره توفيقِ حركت ايدييور. بربرندن أڭ اوزاق شيلر، بربرينڭ إمدادينه قوشييور. ايشته باق: غائبدن عجيب بر قافله
(حاشيه): عموم حيواناتڭ أرزاقنى طاشييان، نباتات و أشجار قافلهلريدر.
چيقوب گلييور. مركبلرى آغاجلره، نباتلره، طاغلره بڭزرلر.
— 298 —
باشلرنده برر طبلهِٔ أرزاق طاشييورلر. ايشته باق: بو طرفده بكلهين مختلف حيواناتڭ أرزاقلرينى گتيرييورلر. هم ده باق: بو قبّهده او عظيم ألكتريق لامباسى
(حاشيه): او عظيم ألكتريق لامباسى، گونشه إشارتدر.
اونلره ايشيق ويرديگى گبى، بتون طعاملرينى اويله گوزل پيشيرييور؛ يالڭز، پيشيريلهجك طعاملر بر دستِ غيبى طرفندن برر ايپه طاقيلوب
(حاشيه): ايپ و ايپه طاقيلان طعام ايسه، آغاجڭ اينجه داللرى و لذيذ ميوهلريدر.
اوڭا قارشى طوتولويور. بو طرفه ده باق: بو بيچاره ضعيف، نحيف، قوّتسز حيوانجقلر... ناصل اونلرڭ باشى اوڭنده، لطيف غدا ايله طولو ايكى طولومبهجق
(حاشيه): ايكى طولومبهجق ايسه، والدهلرڭ ممهلرينه إشارتدر.
طاقيلمش، ايكى چشمه گبى؛ يالڭز او قوّتسز مخلوق، اونى آغزينه ياپيشديرمسى كافيدر.
الحاصل:بتون بو عالمڭ بتون أشياسى، بربرينه باقار گبى، بربرينه يارديم ايدر. بربرينى گورور گبى، بربرينه أل أله ويرر. بربرينڭ ايشينى تكميل ايچون، بربرينه اوموز اوموزه ويرييور. بل بله ويروب برابر چاليشييورلر. هر شيئى بوڭا قياس ايت؛ تعداد ايله بيتمز... ايشته بتون بو حاللر، ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهسنده قطعى گوسترر كه؛ شو سراىِ عجيبڭ اوستهسنه يعنى شو غريب عالمڭ صاحبنه هر شى مسخّردر. هر شى اونڭ حسابنه چاليشير. هر شى اوڭا بر أمربر نفر حكمندهدر. هر شى اونڭ قوّتيله دونر. هر شى اونڭ أمريله حركت ايدر. هر شى اونڭ حكمتيله تنظيم اولور. هر شى اونڭ كرميله معاونت ايدر. هر شى اونڭ مرحمتيله باشقهسنڭ إمدادينه قوشار، يعنى قوشديريلير. أى آرقداش! حدّڭ وارسه بوڭا قارشى بر سوز سويله!
— 299 —
سكزنجى برهان
گل، أى نفسم گبى كندينى عاقل ظن ايدن عقلسز آرقداش! شو سراىِ محتشمڭ صاحبنى طانيمق ايستهمييورسڭ! حالبوكه هر شى اونى گوسترييور، اوڭا إشارت ايدييور، اوڭا شهادت ايدييور. بتون بو شيلرڭ شهادتنى ناصل تكذيب ايدييورسڭ! اويله ايسه، بو سرايى ده إنكار ايت و "عالم يوق، مملكت يوق" دى، كنديڭى ده إنكار ايت، اورتهدن چيق. ياخود عقلڭى باشڭه آل، بنى ديڭله! ايشته باق: شو سراى ايچنده بولونان و مملكتى إحاطه ايدن يكنسق عنصرلر، معدنلر وار.
(حاشيه): عنصرلر، معدنلر ايسه پك چوق منتظم وظيفهلرى بولونان و إذنِ ربّانى ايله هر محتاجڭ إمدادينه قوشان و أمرِ إلٰهى ايله هر بر يره گيرن، مدد ويرن و حياتڭ لوازماتنى يتيشديرن و ذىحياتى أمزيرن و مصنوعاتِ إلٰهيهنڭ نسجنه، نقشنه منشأ و مولد و بشيك اولان هوا، صو، ضيا، طوپراق عنصرلرينه إشارتدر.
عادتا مملكتدن چيقان هر شى، او مادّهلردن ياپيلييور. ديمك او مادّهلر كيمڭ ملكى ايسه، بتون اوندن ياپيلان شيلر ده اونڭدر. تارلا كيمڭ ايسه، محصولات ده اونڭدر. دڭز كيمڭ ايسه، ايچندهكيلر ده اونڭدر.
هم باق، بو طوقونان شيلر، بو نسج اولنان منقّش قوماشلر، بر تك مادّهدن ياپيلييور. او مادّهيى گتيرن، إحضار ايدن و ايپ حالنه گتيرن، ألبته بِالبداهه بردر. چونكه او ايش، إشتراك قبول ايتمز. اويله ايسه بتون نسج اولنان صنعتلى شيلر، اوڭا مخصوصدر. هم ده باق، بو طوقونان، ياپيلان شيلرڭ هر بر جنسى، بتون مملكتڭ هر طرفنده بولونويور؛ بتون أبناىِ جنسلريله اويله إنتشار ايتمش؛ برابر اولارق بربرى ايچنده، بر طرزده، بر آنده ياپيلييور، نسج ايديلييور. ديمك تك بر ذاتڭ ايشيدر، تك بر أمرله حركت ايدييور. يوقسه بويله بر آنده، بر طرزده، بر
— 300 —
كيفيتده، بر هيئتده إتّفاق و موافقت، محالدر. اويله ايسه بو صنعتلى شيلرڭ هر بريسى، او گيزلى ذاتڭ بر إعلاننامهسى حكمنده، اونى گوسترييور.
گويا هر بر چيچكلى قوماش، هر بر صنعتلى ماكينه، هر بر طاتلى لقمه، او معجزنما ذاتڭ برر سكّهسى، برر خاتمى، برر نشانى، برر طرّهسى حكمنده؛ لسانِ حال ايله هر بريسى دير:
"بن كيمڭ صنعتىيم، بولونديغم صندوقلر و دكّانلر ده اونڭ ملكيدر." و هر بر نقش دير: "بنى كيم طوقودى ايسه، بولونديغم طوپ ده اونڭ طوقومهسيدر." هر بر طاتلى لقمه دير: "بنى كيم ياپييور، پيشيرييورسه، بولونديغم قزغان دخى اونڭدر." هر بر ماكينه دير: "بنى كيم ياپمش ايسه، مملكتده إنتشار ايدن بتون أمثالمى ده او ياپييور و بتون مملكتڭ هر طرفنده بزى يتيشديرن، اودر. ديمك مملكتڭ مالكى ده اودر. اويله ايسه، بتون بو مملكته، بو سرايه مالك كيم ايسه، او بزه مالك اولابيلير." مثلا، ناصل ميرىيه مخصوص تك بر پالاسقه وياخود بر تك دوگمهيه مالك اولمق ايچون، اونلرى ياپان بتون فابريقهلره مالك اولمق لازمدر كه، اونلره حقيقى مالك اولسون. يوقسه او بوش بوغاز باشى بوزوقدن، "ميرى ماليدر" دييه ألندن آلينوب، تجزيه ايديلير.
الحاصل:ناصل بو مملكتڭ عناصرى، مملكته محيط برر مادّهدر. اونلرڭ مالكى ده، بتون مملكته مالك بر تك ذات اولابيلير. اويله ده، بتون مملكتده إنتشار ايدن صنعتلر، بربرينه بڭزهديگى و بر تك سكّه إظهار ايتدكلرى ايچون، بتون مملكت يوزنده إنتشار ايدن مصنوعلر، هر بر شيئه حكم ايدن تك بر ذاتڭ صنعتلرى اولديغنى گوسترييورلر.
ايشته أى آرقداش! مادام شو مملكتده، يعنى شو سراىِ محتشمده بر برلك علامتى واردر؛ بر وحدت سكّهسى وار. چونكه بر قسم شيلر، بر ايكن؛ إحاطهسى
— 301 —
وار. بر قسم، متعدّد ايسه (فقط بربرينه بڭزهديگى و هر طرفده بولونديغى ايچون) بر وحدتِ نوعيه گوسترييور. وحدت ايسه، بر واحدى گوسترر. ديمك اوستهسى ده، مالكى ده، صاحبى ده، صانعى ده بر اولمق لازم گلير.
بونڭله برابر سن بوڭا دقّت ايت كه، بر پردهِٔ غيبدن قالينجه بر ايپ چيقييور.
(حاشيه): قالينجه بر ايپ، ميوهدار آغاجه؛ بيڭلر ايپلر ايسه، داللرينه؛ ايپلر باشندهكى ألماس، نشان، إحسان، هديهلر ايسه، چيچكلرڭ أقسامنه و ميوهلرڭ أنواعنه إشارتدر.
باق، صوڭره بيڭلر ايپلر اوندن اوزانمش. هر بر ايپڭ باشنه باق: برر ألماس، برر نشان، برر إحسان، برر هديه طاقيلمش. هركسه گوره برر هديه ويرييور. عجبا بيلير ميسڭ كه، بويله غريب بر غيب پردهسندن، بويله عجيب إحساناتى، هدايايى شو مخلوقلره اوزاتان ذاتى طانيمهمق، اوڭا تشكّر ايتمهمك، نه قدر ديوانهجه بر حركتدر. چونكه اونى طانيمازسهڭ بِالمجبوريه دييهجكسڭ كه: "بو ايپلر؛ اوجلرندهكى ألماسلرى، سائر هديهلرى كنديلرى ياپييورلر، ويرييورلر." او وقت هر ايپه، بر پادشاهلق معناسنى ويرمك لازم گلير. حالبوكه گوزيمزڭ اوڭنده بر دستِ غيبى، او ايپلرى دخى ياپوب او هدايايى اونلره طاقييور. ديمك بتون بو سرايده هر شى، كندى نفسندن زياده، او معجزنما ذاتى گوسترييور. اونى طانيمازسهڭ، بتون بو شيلرى إنكار ايتمكله، حيواندن يوز درجه آشاغى دوشهجكسڭ.
طوقوزنجى برهان
گل، أى محاكمهسز آرقداش! سن شو سرايڭ صاحبنى طانيمييورسڭ و طانيمق ده ايستهمييورسڭ. چونكه إستبعاد ايدييورسڭ. اونڭ عجيب صنعتلرينى و حالاتنى، عقله صيغيشديرهمديغندن إنكاره صاپييورسڭ. حالبوكه أصل
— 302 —
إستبعاد، أصل مشكلات و حقيقى صعوبتلر و دهشتلى كلفتلر، اونى طانيمامقدهدر. چونكه اونى طانيسهق، بتون بو سراى، بو عالم بر تك شى گبى قولاى گلير، راحت اولور؛ بو اورتهدهكى اوجوزلق و مبذوليته مدار اولور. أگر طانيمازسهق و او اولمازسه، او وقت هر بر شى، بتون بو سراى قدر مشكلاتلى اولور. چونكه هر شى، بو سراى قدر صنعتليدر. او وقت نه اوجوزلق و نه ده مبذوليت قالير. بلكه بو گورديگمز شيلرڭ بريسى، دگل ألمزه، هيچ كيمسهنڭ ألنه گچمزدى. سن، يالڭز شو ايپه طاقيلان طاتلى قونسروه قوطوسنه باق.
(حاشيه): قونسروه قوطوسى؛ قدرت قونسروهلرى اولان قاوون، قارپوز، نار، سوت قوطوسى هندستان جويزى گبى رحمت هديهلرينه إشارتدر.
أگر اونڭ گيزلى مطبخهِٔ معجزنماسندن چيقماسه ايدى، شيمدى قرق پاره ايله آلديغمز حالده، يوز ليرايه آلامازدق.
أوت بتون إستبعاد، مشكلات، صعوبت، هلاكت بلكه محاليت، اونى طانيمامقدهدر. چونكه ناصل بر آغاجه بر كوكده، بر قانونله، بر مركزده حيات ويريلييور. بيڭلر ميوهلرڭ تشكّلى، بر ميوه گبى سهولت پيدا ايدر. أگر او آغاجڭ ميوهلرى، آيرى آيرى مركزه و كوكه، آيرى آيرى قانونله ربط ايديلسه، هر بر ميوه بتون آغاج قدر مشكلاتلى اولور. هم ناصل بتون اوردونڭ تجهيزاتى بر مركزده، بر قانونله، بر فابريقهدن چيقسه؛ كميتجه بر نفرڭ تجهيزاتى قدر قولايلاشير. أگر هر بر نفرڭ آيرى آيرى يرلرده تجهيزاتى ياپيلسه، آلينسه؛ هر بر نفرڭ تجهيزاتى ايچون، بتون اوردونڭ تجهيزاتنه لازم فابريقهلر بولونماسى لازمدر.
عينًا بو ايكى مثال گبى: شو منتظم سرايده، شو مكمّل شهرده، شو مترقّى مملكتده، شو محتشم عالمده، بتون بو شيلرڭ ايجادى بر تك ذاته ويريلديگى وقت او قدر قولاى اولور، او قدر خفّت پيدا ايدر كه؛ گورديگمز نهايتسز اوجوزلغه و
— 303 —
مبذوليته و سخاوته سببيت ويرر. يوقسه هر شى او قدر بهالى، او قدر مشكلاتلى اولاجق كه، دنيا ويريلسه بريسى ألده ايديلهمز.
اوننجى برهان
گل، أى بر پارچه إنصافه گلمش آرقداش! اون بش گوندر
(حاشيه): اون بش گون، سنِّ تكليف اولان اون بش سنهيه إشارتدر.
بز بورادهيز. أگر شو عالمڭ نظاملرينى بيلمزسهك، پادشاهنى طانيمازسهق؛ جزايه مستحق اولورز. عذريمز قالمادى. زيرا اون بش گون (گويا بزه مهلت ويريلمش گبى) بزه ايليشمييورلر. ألبته بز باشى بوش دگلز. بو درجه نازك صنعتلى، ميزانلى، لطافتلى، عبرتلى مصنوعلر ايچنده حيوان گبى گزوب بوزامايز، بزه بوزديرمازلر. شو مملكتڭ حشمتلى مالكنڭ ألبته جزاسى ده دهشتليدر.
او ذات نه قدر قدرتلى، حشمتلى بر ذات اولديغنى شونڭله آڭلايڭز كه: شو قوجه عالمى، بر سراى گبى تنظيم ايدييور، بر طولاب گبى چويرييور. شو بيوك مملكتى؛ بر خانه گبى، هيچ بر شى نقصان بيراقميهرق إداره ايدييور. ايشته باق، وقت بوقت بر قابى طولديروب بوشالتمق گبى؛ شو سرايى، شو مملكتى، شو شهرى كمالِ إنتظامله طولديروب، كمالِ حكمتله بوشالتديرييور. بر سفرهيى قالديروب اينديرمك گبى، قوجه مملكتى باشدن باشه، چشيد چشيد سفرهلر،
(حاشيه): سفرهلر ايسه، يازده زمينڭ يوزينه إشارتدر كه؛ يوزر تازه تازه و آيرى آيرى اولارق مطبخهِٔ رحمتدن چيقان رحمانى سفرهلر سريلير، دگيشيرلر. هر بر بوستان بر قزغان، هر بر آغاج بر طبلهجيدر.
بر دستِ غيبى طرفندن قالديرر، اينديرر طرزنده متنوّع يمكلرى صيره ايله گتيروب يديرر. اونى قالديروب باشقهسنى گتيرر. سن ده گورييورسڭ و عقلڭ وارسه آڭلارسڭ كه، او دهشتلى حشمت ايچنده حدسز سخاوتلى بر كرم وار.
— 304 —
هم ده باق كه، او غيبى ذاتڭ سلطنتنه، برلگنه بتون بو شيلر شهادت ايتديگى گبى؛ اويله ده قافله قافله آرقهسندن گلوب گچن، او حقيقى پرده پرده آرقهسندن آچيلوب قپانان بو إنقلابلر، بو تحوّلاتلر؛ او ذاتڭ دوامنه، بقاسنه شهادت ايدر. چونكه زوال بولان أشيا ايله برابر أسبابلرى دخى غيب اولويور. حالبوكه اونلرڭ آرقهسندن، اونلره إسناد ايتديگمز شيلر، تكرار اولويور. ديمك او أثرلر، اونلرڭ دگلمش؛ بلكه زوالسز برينڭ أثرلرى ايمش. ناصلكه بر ايرماغڭ قبارجقلرى گيدييور، آرقهسندن گلن قبارجقلر، گيدنلر گبى پارلاديغندن آڭلاشيلييور كه؛ اونلرى پارلاتديران، دائمى و يوكسك بر ايشيق صاحبيدر. اويله ده: بو ايشلرڭ سرعتله دگيشمسى، آرقهلرندن گلنلرڭ عين رنك آلماسى گوسترييور كه؛ زوالسز دائمى بر تك ذاتڭ جلوهلريدر، نقشلريدر، آيينهلريدر، صنعتلريدر.
اون برنجى برهان
گل أى آرقداش! شيمدى سڭا گچمش اولان اون برهان قوّتنده قطعى بر برهان داها گوسترهجگم. گل، بر گمىيه بينهجگز؛
(حاشيه): گمى تاريخه و جزيره ايسه عصرِ سعادته إشارتدر. شو عصرڭ ظلماتلى ساحلنده، ميمسز مدنيتڭ گيديرديگى لباسدن صويونوب، زمانڭ دڭزينه گيروب، تاريخ و سِيَر سفينهسنه بينوب، عصرِ سعادت جزيرهسنه و جزيرة العرب ميداننه چيقوب، فخرِ عالمى (عصم) ايش باشنده زيارت ايتمكله بيليرز كه؛ او ذات او قدر پارلاق بر برهانِ توحيددر كه، زمينڭ باشدن باشه يوزينى و زمانڭ گچمش و گلهجك ايكى يوزينى ايشيقلانديرمش، كفر و ضلالت ظلماتنى طاغيتمشدر.
شو اوزاقده بر جزيره وار، اورايه گيدهجگز. چونكه بو طلسملى عالمڭ آناختارلرى اوراده اولاجق. هم هركس او جزيرهيه باقييور، اورادن بر شيلر بكلهيور، اورادن أمرلر آلييورلر. ايشته
— 305 —
باق گيدييورز. شيمدى شو جزيرهيه چيقدق. باق پك بيوك بر إجتماع وار. شو مملكتڭ بتون بيوكلرى بورايه طوپلانمش گبى، مهمّ إحتفال گورونويور. ايى دقّت ايت. بو جمعيتِ عظيمهنڭ بر رئيسى وار. گل داها ياقين گيدهجگز. او رئيسى طانيمالىيز. ايشته باق نه قدر پارلاق و بيڭدن
(حاشيه): بيڭ نشان ايسه، أهلِ تحقيق ياننده بيڭه بالغ اولان معجزاتِ أحمديهدر (عصم).
زياده نشانلرى وار. نه قدر قوّتلى سويلهيور. نه قدر طاتلى بر صحبت ايدييور. شو اون بش گون ظرفنده، بونلرڭ ديدكلرينى بن بر پارچه اوگرندم. سن ده بندن اوگرن. باق او ذات، شو مملكتڭ معجزنما سلطانندن بحث ايدييور. او سلطانِ ذىشان، بنى سزلره گوندردى سويلهيور. باق، اويله خارقهلر گوسترييور كه؛ شبهه بيراقمييور كه، بو ذات او پادشاهڭ بر مأمورِ مخصوصيدر. سن دقّت ايت كه؛ بو ذاتڭ سويلهديگى سوزى، دگل يالڭز شو جزيرهدهكى مخلوقلر ديڭلهيورلر، بلكه خارق العاده صورتنده بتون مملكته ايشيتديرييور. چونكه اوزاقدن اوزاغه هركس بورادهكى نطقنى ايشتمگه چاليشييور. دگل يالڭز إنسانلر ديڭلهيور، بلكه حيوانلر ده حتّى باق طاغلر ده اونڭ گتيرديگى أمرلرينى ديڭلهيورلر كه، يرلرندن قيميلدانييورلر. شو آغاجلر، إشارت ايتديگى يره گيدييورلر. نرهده ايستهسه صو چيقارييور. حتّى پارمغنى ده بر آبِ كوثر ممهسى گبى ياپار؛ اوندن آبِ حيات ايچيرييور. باق، شو سرايڭ قبّهِٔ عاليسنده مهمّ لامبا،
(حاشيه): مهمّ لامبا قمردر كه، اونڭ إشارتيله ايكى پارچه اولمش. يعنى: مولانا جامىنڭ ديديگى گبى؛ "هيچ يازى يازمييان او اُمّى ذات، پارمق قلميله صحيفهِٔ سماويده بر ألف يازمش؛ بر قرقى، ايكى أللى ياپمش." يعنى؛ شقّدن أوّل، قرق اولان ميمه بڭزر؛ شقّدن صوڭره ايكى هلال اولدى، ألليدن عبارت اولان ايكى نونه بڭزهدى.
اونڭ إشارتيله، بر ايكن ايكيلهشييور. ديمك، بو مملكت بتون موجوداتيله اونڭ مأموريتنى طانييور. اونى
— 306 —
"او غيبى ذاتِ معجزنمانڭ خاص و طوغرى بر ترجمانى، بر دلّالِ سلطنتى و طلسمنڭ كشّافى و أوامرينڭ تبليغنه أمين بر ألچيسى" اولديغنى بيلييورلر گبى، اونى ديڭلهيوب إطاعت ايدييورلر. ايشته بو ذاتڭ هر سويلهديگى سوزى، أطرافندهكى بتون عقلى باشنده اولانلر: "أوت، أوت طوغريدر" ديرلر، تصديق ايدرلر. بلكه شو مملكتده طاغلر، آغاجلر، بتون مملكتلرى ايشيقلانديران بيوك نور لامباسى،
(حاشيه): بيوك بر نور لامباسى گونشدر كه؛ أرضڭ شرقدن گرى دونمسيله يڭيدن گونشڭ گورونمسى، قوجاغنده پيغمبرڭ (عصم) ياتماسيله ايكندى نمازينى قيلميان إمامِ على (رض) او معجزهيه بناءً ايكندى نمازينى أداءً قيلمش.
اونڭ إشارت و أمرلرينه باش أگمهسيله، "أوت، أوت هر ديديگڭ طوغريدر" ديرلر.
ايشته أى سرسم آرقداش! شو پادشاهڭ خزينهِٔ خاصّهسنه مخصوص بيڭ نشان طاشييان شو نورانى محتشم و جدّى ذاتڭ بتون قوّتيله بتون مملكتڭ ايلرى گلنلرينڭ تحتِ تصديقنده بحث ايتديگى بر ذاتِ معجزنمادن و ذكر ايتديگى أوصافندن و تبليغ ايتديگى أوامرنده، هيچ بر وجهله خلاف و حيله بولونهبيلير مى؟ بونده خلافِ حقيقت قابلسه؛ شو سرايى، شو لامبالرى، شو جماعتى هم وجودلرينى، هم حقيقتلرينى تكذيب ايتمك لازم گلير. أگر حدّڭ وارسه بوڭا قارشى إعتراض پارمغڭى اوزات. گور، ناصل پارمغڭ برهان قوّتيله قيريلوب، سنڭ گوزيڭه صوقولهجق.
اون ايكنجى برهان
گل، أى بر پارچه عقلى باشنه گلن برادر! بتون اون بر برهان قوّتنده بر برهان داها گوسترهجگم. ايشته باق: يوقاريدن اينن و هركس اوڭا حيرتندن ويا حرمتندن
— 307 —
كمالِ دقّتله باقان، شو نورانى فرمانه
(حاشيه): نورانى فرمان قرآنه و اوستندهكى طرّه ايسه إعجازينه إشارتدر.
باق. او بيڭ نشانلى ذات، اونڭ ياننه طورمش، او فرمانڭ مئالنى عمومه بيان ايدييور. ايشته شو فرمانڭ اسلوبلرى اويله بر طرزده پارلايور كه، هركسڭ نظرِ إستحساننى جلب ايدييور و اويله جدّى، أهمّيتلى مسئلهلرى ذكر ايدييور كه، هركس قولاق ويرمگه مجبور اولويور. چونكه بتون بو مملكتى إداره ايدن و بو سرايى ياپان و بو عجائبى إظهار ايدن ذاتڭ شئوناتنى، أفعالنى، أوامرينى، أوصافنى برر برر بيان ايدييور. او فرمانڭ هيئتِ عموميهسنده بر طرّهِٔ أعظم اولديغى گبى، باق هر بر سطرنده، هر بر جملهسنده تقليد ايديلمز بر طرّه اولديغى مِثللو، إفاده ايتديگى معنالر، حقيقتلر، أمرلر، حكمتلر اوستنده دخى، او ذاته مخصوص برر معنوى خاتم حكمنده اوڭا خاص بر طرز گورونويور.
الحاصل:او فرمانِ أعظم، گونش گبى او ذاتِ أعظمى گوسترر؛ كور اولميان گورور.
ايشته أى آرقداش! عقلڭ باشڭه گلمش ايسه، بو قدر كافى... أگر بر سوزڭ وارسه، شيمدى سويله.
او عنادجى آدم جوابًا ديدى كه: "بن، سنڭ بو برهانلريڭه قارشى يالڭز ديرم: "الحمد ِللّٰه ايناندم. هم گونش گبى پارلاق و گوندوز گبى آيدين بر طرزده ايناندم كه: شو مملكتڭ تك بر مالكِ ذو الكمالى، شو عالمڭ تك بر صاحبِ ذو الجلالى، شو سرايڭ تك بر صانعِ ذو الجمالى بولونديغنى قبول ايتدم. اللّٰه سندن راضى اولسون كه، بنى أسكى عنادمدن و ديوانهلگمدن قورتاردڭ. گتيرديگڭ برهانلرڭ هر بريسى تك باشيله بو حقيقتى گوسترمگه كافى ايدى. فقط هر بر برهان گلدكجه داها رونقدار، داها شيرين، داها خوش، داها نورانى، داها گوزل معرفت
— 308 —
طبقهلرى، طانيمق پردهلرى، محبّت پنجرهلرى آچيلديغى ايچون بكلهدم، ديڭلهدم."
توحيدڭ حقيقتِ عظماسنه و "آمنتُ بِاللّٰه" ايماننه إشارت ايدن حكايهِٔ تمثيليه تمام اولدى. فضلِ رحمٰن، فيضِ قرآن، نورِ ايمان سايهسنده توحيدِ حقيقينڭ گونشندن، حكايهِٔ تمثيليهدهكى اون ايكى برهانه مقابل، اون ايكى لمعه ايله بر مقدّمه گوسترهجگز.
(٭): بو قسم، يگرمى ايكنجى سوزدهدر.
وَ مِنَ اللّٰهِ التَّوْفِيقُ وَ الْهِدَايَةُ
٭-٭-٭