Он төртінші Лема

Ғазиз, адал бауырым Рефет Бей!

Сәуір мен Худ туралы яғни Өгіз бен Балыққа қатысты сұрағыңның жауабы бұрынғы рисалелерде жазылған-ды. Ол сауалдарға Жиырма төртінші Сөздің Үшінші тарауында "Он екі асыл" деген атпен он екі маңызды қағида арқылы жауап берілген болатын. Ол қағидалар - Пайғамбарымыздың (с.а.у.) хадистеріндегі астарлы мағыналарды жорудың өлшемдері. Сондай-ақ, хадиске байланысты күдікті ойларды жоятын негіздер. Өкініштісі сол, дәл қазір ғылыми мәселелерді жазуға кедергі жағдайлар бар. Сондықтан, сауалыңа толық жауап бере алмаймын. Егер көңілге аян болып жатса, онда жазуға мәжбүр боламын. Кейде қойылған сұраққа аян сәйкес келіп қалғанда тамаша жауап беріледі. Сондықтан, барлық сұрақтарға тиісінше жауап бере алмаймын. Енді, бұл жолғы сауалыңа қысқаша жауап берейін.

Бұл жолғы сауалың былай болатын.

Молдалар. "Жер, өгіз бен балықтың үстінде тұр" дейді. Алайда, жер шары кеңістіктегі бір ғаламшар емес пе? Астрономия ғылымы ондай өгіз бен балықты жоққа шығарады"

ЖАУАП. Ибн Аббас секілді сенімді адамдардан жеткен сахих хадисте, Ардақты Пайғамбарымыздан (с.а.у.) «Жер ненің үстінде тұр?» деп сұрағанда: عَلَى الثَّوْرِ وَالْحُوتِ деп жауап берген. Және бір риуаятта бір рет: عَلَى الثَّوْرِ деген. Тағы бірде, عَلَى الْحُوتِ яғни,

бірде өгіз, бірде балық үстінде, депті. Кейбір, хадис ғалымдары Исрайлиаттан қалған мәліметке, яғни бұрыннан бері келе жатқан аңыз, қиссаларға қарай бұл хадисті үйлестіруге тырысқан. Әсіресе, Бәни Исрайл ғалымдарының ішінен мұсылман болған бір топ ескі кітаптардағы «Өгіз бен балық» жөніндегі хикаяларды хадиспен теңестіріп, хадистің мағынасын мүлдем өзгертіп жіберген. Ал, қазір осы сауалыңа «Үш негіз» және "Үш жақ" арқылы жауап береміз.

БІРІНШІ НЕГІЗ. Бәни Исрайл ғалымдарының бір тобы мұсылман болған соң, олардың кейбір мағлұматтары да өздерімен бірге мұсылман болып, дін Исламның заты боп саналды. Алайда, ол ескі мағлұматтарда қателер аз емес еді. Ал ондай қате пікірлер, әрине олардың өзіне тиесілі, Ислам дініне қатысы жоқ.

ЕКІНШІ НЕГІЗ. Тәмсілдер мен бейнелі теңеулер оқымысты ғалымдардан бастау алған соң оқымаған халықтың аузына іліккенде яғни ілімнен шығып, надандықтың қолына түскен кезде уақыт өте келе қалай айтылса солай деп қабылданды.

Мысалы, бала кезімде айдың тұтылғанын көріп анамнан: "Айға не болды?" деп сұрадым. Анам: "Айды айдаһар жұтып қойды" деді. Мен:

"Бірақ, Ай әлі де көрініп тұр ғой?" дедім. Анам сонда: "Балам! Көктегі жыландар әйнек секілді мөлдір болатындықтан ішіндегі нәрселер көріне береді" деп жауап берді. Осы бала кездегі оқиға көпке дейін есімнен кетпейтін. Осыншама қисынсыз пікір менің анам сынды зерек адамның аузынан қалай шығады деп, таң қалатынмын. Өсе келе фәләкият (астрономия) пәнін оқып үйренген соң, анам секілді көптеген адамдардың айтып жүрген сөзінің бір ақиқатқа қатысы бар екеніне көзім жетті. Өйткені, Күннің айналу шеңберіне сәйкес келетін "тұтылу нүктесі" деп аталатын үлкен шеңбер мен Айдың айналу шеңбері бір-бірімен беттескен кезде, екі шеңбер екі доға секілді пішінге келеді. Ал осы екі доғаны астроном ғалымдар пішінінің ұқсастығына бола, "екі жылан" деген атауды білдіретін "Тиннинейн" деп атаған.

Ал, екі доғаның тоғысу кезіндегі пішініне қарап, "бас" деген мағынаны білдіретін "Рәс" деген атау мен "құйрық" мағынасына келетін "Зенеб" деген атау берген. Ай Рәске, Күн Зенебке келген кезде, астрономия есебі бойынша, "Жердің ортаға түсуі" деген құбылыс

болады. Яғни, Жер, Күн мен айдың дәл ортасындағы жазықтыққа дөп келеді. Міне, осы кезде Ай Жердің көлеңкесінде қалады. Жапжарық болып тұрып, қап-қара болып кетеді. Міне, әлгі аңыз бойынша "Ай айдаһардың аузына кірген болып есептеледі". Осындай ғылыми ақиқат көпшіліктің аузына іліккен кезде, аспанда Айды жұтатын кәдімгі бір айдаһар бар секілді ой туғызады.

Міне, Өгіз бен балық атты үлкен екі періште дәл осындай себептен, сахих хадис бойынша келген нақтылы мағынасынан ауытқып, кәдімгі өгіз бен балық болып шыға келген.

ҮШІНШІ НЕГІЗ. Құранның өзіндік ғажайып бір тәсілі бар. Өте терең мәселелерді тәмсіл, теңеу арқылы көпшілікке дәріс береді. Сол секілді хадистердің де өзіндік тәмсіл тәсілі, астарлы мағыналары бар. Өте терең мағыналы нәрселерді үйреншікті, таныс теңеулер арқылы жеткізеді. Мысалы, бір-екі Рисаледе баяндалғандай, бірде Пайғамбарымыз (с.а.у.) сахабалармен бірге отырған кезде, тереңнен естілгендей "дүңк" еткен бір дыбыс естіледі. Сол кезде Пайғамбарымыз (с.а.у.): "Жетпіс жыл бойы домалаған тастың ақырында жәһаннамның түбіне түскен кездегі дыбысы" деген екен. Біраздан соң біреу келіп, жетпіс жастағы мәшһүр мұнапықтың өлгенін хабарлайды. Осылайша Ардақты Пайғамбарымыздың (с.а.у.) өте шебер де, шешен тәмсіл- теңеуінің сыры ашылған екен.

Енді, Рефет Бейдің сауалына келейік. Оның "Үш жағы" баяндалады.

БІРІНШІСІ. Хамале-и Арш уә Сәмауат деп аталатын ғарыш пен көктерді таситын періштелердің біреуі "Нәсір", екіншісінің аты "Сәуір" деп аталады. Осындай төрт періштені Хақ Тағала өзінің Рубубиетіне бақылаушы ретінде тағайындаған. Сол сияқты, Көктердің кішкентай інісі және ғаламшарлардың серігі болған Жерге де екі періштені бақылаушы және көтеруші етіп тағайындаған. Осы екі періштенің біреуінің есімі "Сәуір" (өгіз) де, екіншісінің аты "Хұд" (балық). Бұлай аталуының мәні мынада болса керек. Жер екі түрлі заттан тұрады. Біреуі - су, екіншісі - топырақ. Судың сәні балықтар болса, топырақтың сәні және адам баласының тіршілік көзі егіншілік. Ал егін егу өгіз арқылы жүзеге аспақ, солардың мойнында екені белгілі. Жер шарына жауапты екі періште әрі жетекші, әрі бақылаушы болғандықтан, әрине балық пен өгіз тектестерге байланысты жақтары болуы керек.

Тіпті, وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ әлгі екі періште мысал әлемі мен мәләкут әлемінде өгіз бен балық бейнесінде көрінуі әбден мүмкін.

{(Сілтеме): Иә, жер шары ғарыш кеңістігіндегі Раббани бір кеме секілді, ал жер жүзі адамзат үшін ақыреттің егіндігі тәрізді. Сондықтан осынау алып кемеге Иләһи бұйрық бойынша капитан қызметін атқарушы періштені Хұт яғни балық, ал егіншілікке қараушы періштені Сәуір яғни өгіз деп атауы керемет жарасып тұр.}

Міне, осы ұқсастыққа орай және сондай көрініске байланысты шешен де мұғжизалы түрде сөйлейтін Пайғамбарымыз (с.а.у.) اَلْاَرْضُ عَلَى الثَّوْرِ وَالْحُوتِ яғни "жер, өгіз бен балықтың үстінде" деу арқылы, аса маңызды, терең мағынаны бір ғана қысқа сөйлеммен әдемі жеткізген.

ЕКІНШІДЕН.

Мәселен, «Мемлекет және оның билік-салтанаты ненің үстінде тұр?» десе, жауап ретінде عَلَى السَّيْفِ وَ الْقَلَمِ яғни, "әскердің қылышының жүзі мен әділ қызметкер лердің қаламының ұшына сүйеніп тұр" делінеді. Сол сияқты жер жүзі жан-жануарлардың мекені, ал олардың жетекшісі адам. Ал адамзаттың өзен-судың айналасын мекендейтін бөлігінің күн көріс көзі де балық шаруашылығы. Ал өзен-судан қашықта орналасқан халықтың тұрмыс көзі егіншілік, яғни, жер жырту үшін өгіздің рөлі маңызды. Мемлекет әскер мен қаламның арқасында тұр десе еш сөкеттігі жоқ қой. Сол сияқты жер шары өгіз бен балықтың арқасында тұр десе, ақиқатқа еш қайшылығы жоқ, тіпті тауып айтылған жауап. Негізінде өгізбен жер жыртып егін егілмесе, балықтар сансыз уылдырық шашып көбеймесе, адам өмір сүре алмай, тіршілік тоқтап қалар еді. Халиқ-ы Хаким Аллаһ жер шарын жойып жіберер ме еді.

Мінеки, Ардақты Пайғамбарымыз (с.а.у.) мұғжизалы да хикметті түрде اَلْاَرْضُ عَلَى الثَّوْرِ وَالْحُوتِ деген.

Адамдардың тұрмыс тіршілігі хайуандардың тіршілігімен тікелей байланысты деген терең ақиқатты, екі сөзбен, шебер жеткізе білген.

ҮШІНШІДЕН. Ежелгі астрономия бойынша Күн қозғалады. Күннің қозғалыс шеңберінің әрбір отыз дәрежесін бір шоқжұлдызбен бөлген. Сол жұлдыздар шоғырын бір-бірімен қосатын шартты

сызықтар сызылып, бір-бірімен байланыстырып қараса, кейбірі арыстан пішінді, кейбірі таразы суретіне, кейбірі өгіз бейнесіне, кейбірі балық кескініне өте ұқсайды. Осы сәйкестікке қарай, әлгі жұлдыз шоғырларына есімдер берілген. Ал, қазіргі астрономия бойынша Күн айналып жүрген жоқ. Әлгі шоқжұлдыздар бос, қызметсіз қалған. Күн емес жер айналып жүр. Ал, бос қалған шоқжұлдыздар мен бұрыштарды жердің жылдық шеңберіне бөлген. Енді олар жердің жылдық шеңберінен орын алған. Осылайша, жер шары әр айда әлгі жұлдыздар шоғырының біріне сәйкес келіп отырады. Бейне жердің жылдық шеңбері бір айна тәрізді болып, көктегі жұлдыз шоғырлары сол жерден көрініп тұрғандай.

Міне, бұл жағынан алып қарайтын болсақ, Ардақты Пайғамбарымыз (с.а.у.) бір сөзінде عَلَى الثَّوْرِ деген, яғни өгіздің үстінде.

Енді бір сөзінде عَلَى الْحُوتِ деген, яғни балықтың үстінде деген. Иә, сөз саптауы мұғжиза болған Аллаһ Елшісі көп ғасыр өткен соң ғана түсінікті болатын өте терең ақиқатты шебер түрде бір рет عَلَى الثَّوْرِ деп, қысқа қайырған. Өйткені, жер шары ол уақытта яғни сұрақ қойылған кезде Өгіз шоқ жұлдызының тұсында еді.

Ал, бір айдан кейін сұрағанда عَلَى الْحُوتِ деген. Өйткені, ол кезде жер шары Балық шоқ жұлдызының тұсында еді. Міне, болашақта түсінікті болатын терең ақиқатты қысқа-нұсқа жеткізіп, жер шарының айналу әрекетін, оның кеңістіктегі саяхатын жұлдыз шоғыры арқылы меңзеп عَلَى الثَّوْرِ وَالْحُوتِ деген. وَاللّٰهُ اَعْلَمُ بِالصَّوَابِ

Кейбір көне кітаптардағы өгіз бен балыққа қатысты ғажайып әрі ақылға сыйымсыз хикаяларға келер болсақ, олар я Исраиляттан немесе тәмсіл, мысалдамалар, я болмаса кейбір хадис ғалымдарының өзінше жорамалы болса керек. Кейін осыларды кейбір пікірі таяз кісілер хадис деп ойлап, Пайғамбарымызға (с.а.у.) теліп қателескен.

ЕКІНШІ СҰРАҚ. Аба өкілдері жайлы.

Бауырым «Әл Аба» өкілдері жайлы

{(Сілтеме): Аба өкілдері - Ардақты Пайғамбарымыздың (с.а.у.) өзімен бірге қызы Фатима анамыз, Хазіреті Али және немерелері Хасан мен Хүсейін бесеуіне берілген атау. Кейде "Хамсе-и Ал-Аба" деп те аталады. Пайғамбарымыз өзі киіп жүрген шапанын аты аталған асыл жандардың үстіне жауып, дұға еткендіктен осылай аталып кеткен.}

жауап берілмей қалған сауалыңа келейік. Қазір оның өте көп хикметтерінен біреуі ғана баяндалмақ. Пайғамбарымыз (с.а.у.) өзі киген мүбәрак абасын яғни жүн шапанын Хазіреті Али (р.а.), Хазіреті Фатима (р.а.), Хазіреті Хасан мен Хүсейндердің үстіне жауып:

аятымен дұға жасауының ерекше сырлары мен хикметтері бар.

Сырларына тоқталмаймыз.

Пайғамбарлыққа қатысты бір хикметі мынау. Пайғамбарымыз (с.а.у.) ғайыпты яғни болашақты көретін назарымен отыз қырық жылдан кейін сахабалар мен табиғиндердің арасында қан төгілетін бір бүліктің болатынын көрген. Ішіндегі ең ерекше тұлғалар, шапанның астындағы үш тұлға болатынын да білген. Осыған байланысты Хазіреті Алиді (р.а.) бүкіл үмметтің алдында адал екенін және оған жабылған жалалардан пәк екенін білдіру үшін және Хазіреті Хүсейнді (р.а.) жұбату үшін, сондай-ақ Хазіреті Хасанды құттықтап, өзара ауызбірлікті сақтау мақсатында үлкен бүлікті басып, үмметіне мол пайда, үлкен жақсылық әкелетінін жеткізу үшін және Хазіреті Фатимадан (р.һ) тарайтын ұрпақтың адал да таза екенін, өте жоғарғы дәреже Әһл-и Бәйт атына лайықты болатындығын жария ету үшін осы төрт асыл тұлғаға өзімен бірге "Хамсе-и Ал Аба" деген атауға ие қылған осы шапанды яғни абаны жамылғы еткен еді.

Расында Хазіреті Али (р.а.) халифа болуға әбден лайық еді. Алайда, бүлік кезінде төгілген қан қымбатты жандардың қаны болғандықтан үмметтің назарында оны ақтау, Пайғамбарлық міндеті жағынан маңызды болатын. Сол үшін Пайғамбарымыз (с.а.у.) барынша Оны ақтауға тырысты. Оны сынап-мінеуші Харижилер мен Әмауилердің асыра сілтеуші тобын тыныштыққа, сабыр сақтауға шақырды. Иә, расында Харижилер мен Әмауилердің Хазіреті Алиды (р.а.) айыптауы, оны адасты деуі және Хазіреті Хүсейнге (р.а.) қатысты жантүршігерлік оқиға, сондай-ақ, ол туралы Шийттердің асыра

сілтеулері мен бидғалары, алдыңғы халифаларды мойындамаулары мұсылмандарға зиянын тигізді. Міне, бұл шапан мен дұға арқылы Ардақты Пайғамбарымыз (с.а.у.) Хазіреті Али (р.а.) мен Хазіреті Хүсейнді (р.а.) орынсыз айыптаудан, кінәлаудан және үмметті олар туралы жаман ойдан сақтап қана қоймай, үмметтің ауызбірлігі үшін жасайтын жақсылығын пайғамбарлық тұрғыдан қарап, Хазіреті Хасанды (р.а.) құттықтап отыр. Сонымен қатар Хазіреті Фатиманың (р.а.) ұрпағының ең адал, таза ұрпақ екенін, Ислам әлемінде олар Әһл-и Бәйт деп аталып, тарихта алар орны ерекше екенін, сонымен қатар Хазіреті Фатиманың (р.а.) да

деп айтқан Хазіреті Мариямның анасы сынды ұрпағымен аты шығып, өте қадірлі болатынын білдірген.

Екінші бөлім

- ның мыңдаған сырларынан алты сыры баяндалмақ.

ЕСКЕРТУ. "Биссмилләһтың" мейірімділік қырының жарқын нұры көмескі ақылыма алыстан көрінді. Көргендерімді өзіме белгі ретінде түртіп қойғым келді. Жиырма-отыз тұжырыммен әлгі нұрдың айналасын қоршап, ұстап тұруға тырыстым. Өкінішке орай ойымды толық іске асыра алмадым. Жиырма-отыз емес, қолыма бес-алтауы ғана ілікті.

«Ей, адам!» деген кезімде өз нәпсімді меңзеп отырамын. Себебі, бұл дәріс өзіме арналған. Бірақ, жаныма жақын, көзі ашық, көкірегі ояу жандарға, бәлкім, пайдасы тиер деген ниетпен хатқа түсіріп, "Он төртінші Леманың екінші бөлімі" деп атап, зерек бауырларыма ұсынуды жөн көрдім. Төрелігін бауырларым бере жатар. Бұл дәріс ақылдан гөрі көңілге қонады, дәлелден гөрі сезімге байланысты.

Бұл бөлімде бірнеше сыр баяндалмақ.

БІРІНШІ СЫР. "Биссмилләһ-ир Рахман-ир Рахимның" бір сәулесін былай көрдім: Бүкіл әлемде, жер жүзінде және адам бойында бірі-біріне кірігіп тұрған, біреуі екіншісінің үлгісі деуге болатындай Рубубиеттің [(*): Рубубиет - толық билік, жан-жақты басқару. Ауд.] үш таңбасы быр.

БІРІНШІСІ. Бүкіл әлемдегі әрбір болмыстың өзара көмегі, бірінбірі демеп, арқа сүйеуі улухиеттің [(*): Улухиет - Жаратушыға тән кемел сипаттарға ие болу. Ауд] таңбасы, «Биссмилләһпен» қатысты құбылыс.

ЕКІНШІСІ. Жер бетіндегі өсімдіктер мен жануарлар арасындағы үйлесім тәрбиелеп, басқарудағы ұқсастық. Үйлесімділік пен

реттілік қамқорлық пен мейрімділіктен туындайтын Рубубиеттегі, Рахманиеттің ұлы таңбасы. «Биссмилләһ-ир Рахманмен» қатысты құбылыс.

ҮШІНШІСІ. Адамзат бойындағы өзара қамқорлық, мейірбандық, жанашырлық секілді Аллаһтың шексіз мейірімінің нұр-сәулелері - Рахимиеттің ұлы таңбасы. Ол - Биссмилләһ-ир Рахман-ир Рахимдегі «Әррахиммен» байланысты құбылыс.

Демек, әлемді бір параққа теңейтін болсақ, «Биссмилләһ-ир Рахман-ир Рахим» сол парақтағы Әхадиеттің [(*):Әхадиет - әрбір нәрсені бір өзі жаратуы. Ауд.] үш таңбасынан құралған нұрлы жолдың қасиетті атауы. Және ол мықты да берік арқан, жарқын да нұрлы даңғыл жол. Демек, "Биссмилләһ-ир Рахманир Рахимның" ұшы жоғарыдан түсіп, әлемнің жемісі және оның кішірейтілген үлгісі болған адамға тіреліп, онымен ұштасып жатыр. Жер мен көкті байланыстырып тұр. Адами ғарышқа бастайтын, жол.

ЕКІНШІ СЫР. Сансыз жаратылыстағы Уахидиеттің [(*):Уахидиет - барлық нәрсені бір өзі жаратуы. Ауд.] терең сырларын ойлаған ақылдар, тұңғиыққа батып кетпеуі үшін қасиетті Құран әрдайым әлгі Уахидиет сырын баяндарда Әхадиеттің нұрсәулелерін назарға ұсынып отырады.

Мәселен, Күн сәулесі шексіз заттарды қамтып тұр. Күннің бүкіл болмысын ұғынып, толық түсіну үшін ұшқыр қиял, ауқымды назар қажет. Сондықтан, алып Күнді ұмыттырмау үшін әрбір жылтырақ нәрсе Күнді шағылыстырып, көрсетіп тұрады. Олар өздерінің шамаларына қарай Күннің суретін ғана емес оның жарығы, жылуы, реңгі секілді сипаттарын да көрсетеді. Жылтырақ біткеннің барлығы Күнді бүкіл сипаттарымен бірге шамасына қарай көрсетеді. Сонымен қатар, Күннің жарық, жылу және жарығындағы жеті түсі секілді сипаттары да алдындағы бүкіл заттарды толығымен қамтиды.

Сол сияқты, وَ لِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى (мысалдың айыбы жоқ) Аллаһ Тағаланың Әхадиет және Самәдиет [(*):Самәдиет - еш нәрсеге мұқтаж емес, бәрі оған мұқтаж. Ауд.] сипаттары да әрбір нәрседе, әсіресе, тірі жанда, оның ішінде адамның айна тәріздес жаратылысында барлық есімдерімен бірге болатыны секілді, Уахдет және Уахидиет жақтарымен де болмыс атаулымен байланысты. Әрбір есімі болмысты түгел қамтып жатады. Міне, осылайша

ақыл, Уахидиеттің сырларына батып кетпейді. Көңіл Зат-ы Ақдесті ұмытпайды. Уахидиеттегі Әхадиеттің таңбасын әрдайым ұғынып, еске алып отырады. Сол таңбаның маңызды үш өзегін "Биссмилләһир Рахман-ир Рахим" сөзі толық қамтып, айқын көрсетеді.

ҮШІНШІ СЫР. Мына жаратылыс атаулыны жайнатып тұрған - сөзсіз рақым, яғни, Аллаһтың мейірімі. Сондай-ақ, мына қараңғы әлемді құлпыртып тұрған да күмәнсіз сол мейірім. Шексіз мұқтаждықтарға тәуелді мақұлықтарды жаратып, жетілдіріп отырған да шүбәсіз сол мейірім. Ағаштың бүкіл болмысы жемісіне бағытталатыны сияқты бүкіл әлемді адамның игілігіне жаратып, оған бас игізіп, жан-жақты көмекке жіберіп отырған да сол мейірім. Сондай-ақ, мына фәни, кеңістікті және алып әлемді нұрға бөлеп, әшекейлеп, жайнатып тұрған да рақым екендігі көзге көрінердей анық ақиқат. Сондай-ақ, мына фәни, адам баласын мәңгілікке шақырып, Әзели де Әбәди, яғни бастауы мен соңы жоқ бір Аллаһқа тыңдаушы әрі дос қылған да, әлбетте сол мейірім.

Ей, адам! Мейірім осындай қуатты да тартымды, сүйкімді әрі медет беретін жағымды ақиқат екені рас. Олай болса "Биссмилләһир Рахман-ир Рахим" деп, сол ақиқаттан мықтап ұста! Үрей мен қорқыныштан, мұқтаждықтың уайымы мен қайғысынан құтыл! Әзәл, Әбәд Сұлтанының тағына жанас, сол мейірімнің шуағы арқылы ол Сұлтанды өзіңе дос қыл! Онымен тілдес!

Әлемдегі сан алуан жаратылысттарды хикметті түрде адам баласының қажеттіліктерін толық қамтамасыз ететіндей етіп, соның айналасына шоғырландырып, жүйелі түрде қол ұшын бергізіп, бас игізу әлбетте екі жағдайдың бірі. Біріншісі; Әлемдегі әрбір зат, әрбір түр өздігінен адамзатты танып, бас иіп көмектесіп тұр. Әрине, бұл пікір ақылға сыймайды. Олай болуы үшін, түкке шамасы келмейтін, дәрменсіз адам баласы құдіреті күшті Сұлтан секілді бәрін өзіне бағындыра алуы керек. Не болмаса мына әлем атты перденің артында бір шексіз Құдірет иесі өзінің ілімі арқылы шексіз қамқорлық жасап отыр. Демек, әлемдегі түрлі мақұлықтар, қоршаған орта, адамзатты танымайды. Адамзатты танитын, білетін, қамқорлық жасап отырған біреу бар. Бұл - соның айғағы.

Ей, адам! Ақылға кел! Болмыс атаулының барлық түрін саған мойынсұндырып, көмектестіріп, қажеттіліктеріңе "Ләббәй" дегізіп, зыр жүгірткен Хақ Тағаланың сені білмеуі, танымауы, көрмеуі

әсте мүмкін бе? Ол сені жақсы біледі, білетіндігін де мейірімділік жасау арқылы білдіріп отыр. Олай болса, сен де Оны танып, біл! Оны құрметтеп, айтқанын істеу арқылы танитыныңды көрсет! Һәм мынаны біліп қой! Сен сықылды әлсіз, пақыр, өте дәрменсіз, фәни мақұлыққа алып әлемді қызметші, көмекші етуі, әлбетте, Оның хикметі мен қамқорлығын, ілімі мен құдіретіне негізделіп тұрған мейірім. Әлбетте мұндай мейірім, сенен ауқымды әрі шынайы шүкір мен кіршіксіз де адал құрмет, ізгі ізет талап етеді. Ал шынайы шүкір мен адал құрметтің белгісі "Биссмиллә-һир Рахман-ир Рахим". Соны әрдайым айтып жүр. Оны Рахманның алдында өзіңді мейірімге бөлейтұғын шапағатшы жаса!

Әлемде мейірімнің бар және рас екендігі Күндей жарқын нәрсе. Мысалы тоқыма кестенің дәл ортасында орналасқан, бір оюдың жанжақтан келетін жіптердің оралу реттілігіне байланысты екені белгілі. Сол сияқты мынау әлем атты ұшы-қиырсыз кеңістікте мыңдаған Иләһи есімдердің шуағынан иірілген нұрлы жіптер тәріздес бөлшектер, қажетті заттар, әлемге мейірімнің таңбасын басып, соның ішінде Рахимиеттің мөрін және мейірімділіктің белгісін тоқып, жатқандығы сол, ол қамқорлықтың таңбасын салып, таңба Күннен бетер жарқырап, ақыл иелеріне өзін паш етуде.

Күн мен Айды және ұсақ бөлшектер мен жер асты қазба- байлықтарды, өсімдіктер мен жануарларды бейне бір тоқыма кестенің жіптері тәрізді әлгі мыңдаған есімдердің шуақтарымен ретке келтіріп, тірі жандарға қызмет еткізіп отырған және өсімдік болсын, хайуан болсын, олардың аналықтарындағы жанкешті мейірбандық арқылы өзінің шексіз мейірімділігін паш еткен, сондай-ақ жан-жануарларды адамзаттың өміріне қызметші етіп, сол арқылы Өзінің Рубубиетінің аса ғажайып, әдемі де ұлы нақышын және адамның маңыздылығын көрсетіп, Өзінің де аса мейірімін паш етуші Рахман-ы Зүлжәлал, (Айбарлы да айбынды Аллаһ) өзінің шексіз байлығы мен мейріміне аса мұқтаж тіршілік иелері, оның ішінде, адам баласы мейірім бөленсін деп өзінің рақымын қабыл болғыш шапағатшы қылған.

Ей, адам! Адам болсаң "Биссмилләһ-ир Рахман-ир Рахим" де! Әлгі шапағатшыны тап! Жер бетіндегі төрт жүз мың түрлі өсімдіктер мен жануарлардың ешқайсысын ұмытпай, жаңылыспай, дер кезінде мінсіз жүйе мен тәртіп арқылы хикметті түрде қамқорлық жасап, басқарып отырған, сондай-ақ Жер бетіне Әхадиеттің таңбасын

басып тастаған шүбәсіз әлгі мейірім бар екендігі мына жер бетіндегі жаратылыстың болмысынан да анық. Тіпті, жер бетінде қанша болмыс болса, мейірімнің бар екенін растайтын дәлелдер де сонша.

Жер бетінде мейірімның таңбасы мен Әхадиеттің мөрі толып тұрумен қатар, Адамның рухани болмысында да мейірімнің таңбасы бар. Ол таңба, жоғарыда аталған жер жүзіндегі мейірімділік таңбасынан және бүкіл әлемдегі мейірімнің алып таңбасынан асып түспесе кем емес. Ол мың бір есімнің шағылысын бір нүктеге түйістіріп тұрғандай жарқын ақиқат.

Ей, адам! Саған мына болмысты беріп, оған осындай мейірімнің таңбасы мен Әхадиеттің мөрін басқан Аллаһ, сені сандалтып бос қоя беруі, саған мән бермеуі, сенің жүріс-тұрысыңды бақыламауы, саған мойынсұнған бүкіл әлемді мағынасыз, әбес, босқа жаратуы, әлемді жеміс бермейтін шірік ағашқа айналдыруы әсте мүмкін бе? һәм титтей де болсын шүбә жуытпайтын, нұқсандықтан ада, аса мейірімі мен жарқырап тұрған хикметін жоққа шығартуы мүмкін бе? Жо-жоқ, әсте мүмкін емес.

Ей, адам! Біліп қой! Әлгі мейірімнің ғарышына самғаудың бір жолы бар. Ол - "Биссмилләһ-ир Рахман-ир Рахим" сөзі. Осы бір самғаудың қаншалықты маңызды екенін білгің келсе, Қасиетті Құранның жүз он төрт сүресінің бас жағына қара! Басқа да мүбәрак кітаптар мен берекелі істердің басына назар аудар. Бисмиллаһтың ұлылығы мен қадірін дәлелдеп берер айғақтардың бірі мынау. Имам Шәфи (р.а.) секілді Ислам ғұламалары былай деген екен... Құрандағы «Биссмилләһты» жеке бір аят деп қарайтын болсақ, жүз он төрт рет түскен".

ТӨРТІНШІ СЫР. Мына ұлан-ғайыр, шексіз әлемдегі Уахидиеттің шағылысы тек اِيَّاكَ نَعْبُدُ деген сөзбен әркімге көріне бермейді.

Ойы сан-саққа жүгіріп, пікірі бытырап кетеді. Тұтас түрдегі Уахдеттен Зат-ы Әхадиетті ұғынып, اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ деу үшін Жер шарындай алып жүрек қажет. Сондықтан ұсақ нәрселер жалқы түрде Әхадиеттің таңбасын анық көрсеткеніндей әрбір түр де жалпы түрде топтасып, Әхадиеттің таңбасын көрсетуі және Зат-ы Әхадты ұғындыруы қажет. Сондықтан, әрбір Рахманиет таңбасы ішінен бір Әхадиет таңбасы көрсетілуі тиіс. Сонда әркім кезкелген

уақытта еш қиналмастан اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ деп тура Зат-ы Ақдеске үн қатып, оған бет бұра алады. Құран Хаким осыны ескеріп, осындай терең сырды түсіндіру үшін бүкіл әлем, ғарыш туралы айта келіп, мысалға, көктер мен жердің қалай жаратылғанын баяндап жатқанда, бірден өте тар алаңнан әңгіме қозғайды. Мақсат - Әхадиеттің таңбасын көрсету.

Мәселен, аятта Көктер мен Жер туралы баяндап келіп, кенет күрделі адам жаратылысы, оның дауысы, оған берілген нығмет пен хикметтің молшылығы туралы айтады. Осылайша пікір бытырамай, жүрек тұншықпай, рух өзінің Мағбудын яғни, кімге табынып жатқанын бірден таба қояды.

Мәселен,

аяты, жоғарыда аталған ақиқатты мұғжизалы түрде көрсетеді.

Рас, сансыз мақұлықтардағы шексіз Уахдет таңбаларының бірінің ішіне бірі орналасқан шеңберлер тәрізді ең үлкенінен бастап, ең кішісіне дейін түрлері мен мәртебелері бар. Алайда, әлгі Уахдет [(*): Уахдет - барлығын, жаппай бір Аллаһтың жаратуы. Ауд.] қанша дегенмен көпшілік ішінде болғандықтан, нағыз үндеуді, яғни, "тек саған ғана құлшылық етеміз" деген мағынаны толық білдіре алмайды. Сондықтан, Уахдеттің артында Әхадиет таңбасы болуы шарт. Сонда көпшілік, яғни, жаратылғандар ойға келмейді. Зат-ы Ақдеске қарай жүрек тура жол табады. Һәм назарларды Әхадиеттің таңбаларына аудару, жүректі бір Аллаһқа бағыттау үшін әлгі Әхадиет таңбасының үстіне өте тартымды бір нақыш әрі өте жарқын бір нұр, шырындай тәттілік, өте сүйкімді бір жамал, өте күшті ақиқат болған мейірім таңбасы қойылған. Міне, саналы мақұлықтардың назарын өзіне тартып әкететін және Әхадиетке жеткізетін сол мейірімнің қуаттылығы. Зат-ы Әхадиетті ұғындыратын да сол.

Осылайша اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ деген аяттағы үндеу, толық мағынасына ие болады. Міне, "Биссмилләһ-ир Рахман-ир Рахим" Фатиханың мазмұны, Құранның ықшамдалған қысқа да нұсқа жиынтығы болғандықтан, осы айтылған терең сырдың мәні-мағынасы болып отыр. Бұл мағынаны түсініп, мәнісін білгендер мейірімнің кең

алаңына шығып, жоғары мәртебелерінде еркін самғайды. Сондайақ, осы шапағатшыны сөйлеткендер мейірімнің сырларын түсініп, Рахимиеттің нұрлары мен мейіріміне куә болады.

БЕСІНШІ СЫР. Бір хадис шәріпте былай делінген:

немесе осыған ұқсас.

Бұл хадисті кейбір тариқатшылар иман негіздеріне қайшы келетіндей оғаштау түрде тәпсірлепті. Тіпті, олардың ішінде кейбірі адамның мағынауи бейнесіне Рахманның суреті деп қарапты. Мұндай Әһл-і ғашық, көбіне истиғрақ әрі илтибас халде болатындықтан, яғни, ақиқатты ауыстырып алып, яки, тереңге шомып кетіп шатастырып алатындықтан, ақиқатқа керағар түсініктері үшін, бәлкім, кешірілетін шығар. Бірақ, олардың иман негіздеріне қайшы түсініктерін саналы түрде қабылдауға болмайды. Ондай көзқарасты қабылдау қате.

Иә, бүкіл әлемді бейне бір зәулім сарай, бір үй тәрізді жүйелі тәртіп пен басқарып отырған және жұлдыздарды ұсақ бөлшектер тәрізді хикмет пен әрі оп-оңай шыр айналдырып, зыр жүгірткен, ең ұсақ бөлшектерді тіл алғыш қызметш ілер тәрізді жұмсап отырған Зат-ы Ақдестің серігі, теңдесі, қарсыласы, ұқсасы жоқ әрі болмайды да. Сол сияқты

аятының сыры бойынша, оның суреті, ұқсасы мен үлгісінің болуы әсте мүмкін емес. Дегенмен.

сырына және теңеуіне сүйеніп, Оның істеріне, сипаттарына, көркем есімдеріне қарауға болады. Демек, істеріне назар аудару мақсатында теңеу яғни, мысал келтіруге болады.

Әлгі сахих хадистің көптеген мақсаттарының бірі. Адам, Рахман есімін толық көрсететін бейнеде екенін жеткізу. Иә, әлгінде баяндалғандай, әлемде мың бір есімнің шұғылаларынан Аллаһтың Рахман есімі көрінеді. Жер жүзінде де Рубубиеттің шексіз көріністерінен Рахман есімі байқалады. Сол сияқты адамның күрделі болмысы да шағын мөлшерде жер мен әлем секілді әлгі Рахман есімінің толық көрінісін көрсетеді деген мағынада айтылса керек. Сондай-ақ, Рахман-ир Рахим Алланың дәлелдері мен айналары болған тіршілік иелері, оның ішінде адам баласы Уажиб-үл Ужуд

Алланы растайтын дәлелдерге толық ие әрі Оны анық-қанық көрсете алады. Мәселен, Күнді шағылыстырып, оның үлгісін көрсетіп тұрған айнаға, оның жылтырақ әрі дәлелінің анықтығын мегзеп: «Мына айна күн секілді, күнге қатты ұқсайды екен» дейді ғой, сол сияқты «Адамның болмысында Рахманның суреті бар» дегені, оның нақты дәлел екендігіне және тығыз байланыстылығына ишара ретінде айтылған. Олай айтуға болады.

Сондай-ақ «әһл-и уахдет-үл-ужудтың» [(*): "Әһл-и уахдет-үл ужуд" - Аллаһтан басқа еш нәрсе жоқ деген түсінікті қабылдайтын топ. Ауд.] жөні түзу тобы осы сырға сүйене отырып, әлгі дәлелдердің анық әрі мықтылығын, тығыз байланыстың кемелдігін мегзей отырып "Лә мәуджүдә иллә һу", яғни, "одан басқа болмыс жоқ!" деген.

АЛТЫНШЫ СЫР. Уа, шексіз әлсіздік пен соңсыз пақырлықтың ауыр күйін кешкен бейшара адам! Мейірімнің қаншалықты құнды байланыс, қаншалықты шарапаты мол шапағатшы екенін мынадан біл! Ол бізді Ұлы Сұлтанмен байланыстырып тұр. Ал, Ол Сұлтан, жұлдыздар мен атомдарды мұқият реттілікпен толық мойынсұндырып, өзіне қызмет еткізуде. Әзел мен Әбәд Сұлтаны Аллаһ, ешкімге, ештеңеге мұқтаж емес, Оның өзіне тән шексіз байлығы бар. Ол сөзсіз әрі теңдессіз бай.

Ол ешбір тұрғыдан әлемге, болмысқа әсте мұқтаж емес, Ғани-ы Ал-әл Ытлақ. Бүкіл әлем Оның әміріне құлдық ұрып, Оның айбыны мен ұлылығына мойынсұнып, алдында бас иеді.

Міне, ей, адам! Мейірім сені шексіз бай және бәрі оған мұқтаж бір Аллаһтың құзырына шығарады, оған дос қылады. Онымен сөйлесуші және сүйкімді бір құл мәртебесіне көтереді. Бірақ, қалайша сен Күннен тым алыссың, жете алмайсың. Оған әсте жақындай алмайсың. Сол сияқты біз де мәңгілік күннен шексіз алыспыз, оған жақындай алмаймыз. Бірақ, оның мейірімінің шұғыла сәулелері Оны бізге жақындатады.

Ей, адам! Әлгі мейірімге бөленгендер мәңгі бітпес Нұр қазынасына ие болуда. Ол қазынаны табудың жолы - мейірімнің жарқын үлгісі әрі өкілі және оның шешен аудармашысы әрі жаршысы және Құранда «Рахмәтән-лил аламин» деп аталған Ардақты Пайғамбарымыз Аләйһиссалату Уәссәләмның сүннетін орындау, ізінен еру. Ал, осы «Рахмәтан-лил аламин» атына лайық, Дене Түріндегі Мейірімге (с.а.у.) жақын болудың жолы - Салауат айту. Салауаттың мағынасы - Рақымшылық. Сол тірі дене кейпіндегі Мейірімге дұға ету болып саналатын салауат болса, әлгі "Рахмәтән-лил аламинге" қол жеткізудің бірден-бір жолы.

Олай болса, сен салауатты сені сол «Рахмәтән-лил аламинге» апаратын баспалдақ жаса! Ал, Оны (с.а.у.) Рахманның рақымына бөленуге ұйытқы, себеп қыл! Бүкіл үмметтің ардақты Пайғамбарымызға (Аләйһиссалату Уәссәләм) арнап шексіз мейірім мағынасын білдіретін салауат айтуы, мейірімнің қаншалықты қымбат қазына, Иләһи құнды сыйлық және ауқымы кең нұр екендігін анық дәлелдейді.

Сонымен, Мейірім қазынасының өте құнды асылы және есігін ашып беруші Ардақты Мұхаммед Аләһиссалату Уәссәләм. Ең алғашқы кілті - «Биссмилләһ-ир Рахман-ир Рахим». Кілттің де ең оңайы - Салауат айту.