Risale-i Nur

СЎЗБОШИ

(Бу сўзбоши Мадина-и Мунавварада бўлган му им бир олим тарафидан ёзилгандир.)

Буюк Иқболга оид бўлган "Сўзбоши" да дегандимки: "Буюкларнинг аёт тарихлари ўқиларкан, улвий ривоятлар айтилиб, азиз хотиралари эсга олинаркан, инсон бошқа бир оламга кирганини ис этади. Кўнглини топ-тоза севги исларининг улвий оташи ёқади ва Илоий файзи қамрайди. Тарих шундай буюк инсонлар қайд этарки, бир қанча буюклар уларга нисбат ила кичик қолар.

Тарихга шарафлар берган қа рамонлар эсланаркан,

Юксалишда ру энг кенг оламларга, ердан...

Минг ройи анинг файзи ўрар руни чуқурдан,

Ўтмиш каби, Жаннатдаги гул боғчаларидан...

Бу чуқур ақиқатни "Сўзбоши" ни ёзаркан, бутун азамат ва ашамати ила идрок этаётган бўламан. Зеро, азиз ва мутарам мутолаачиларимизга энг чуқур бир ихлос ва самимият ила тақдим этганимиз бу асар қарийб бир асрга яқинлашган узун ва баракали умрининг ар оли минглаб ориқога сана бўлган кўнгиллар фотии буюк Устоз Бадиуззамон Саид Нурсийга, унинг бир юз ўттиз парчадан иборат бўлган Рисола-и Нур Куллиётига; ва ахлоқ ва фазилатлари, ихлос ва самимиятлари, иймон ва ирфонлари ила аётнинг ар олатида фақат бир ўлкага эмас, бутун инсоният оламига топ-тоза ўрнаклар беришда давом этган Нур Талабаларига оиддир.

Бир китобнинг "Муқаддима" сини у китобнинг хулосаси дея таъриф этарлар. Ҳолбуки, ар мавзуси мустақил бир асарга сиғмайдиган қадар чуқур ва кенг бўлган бу муаззам китобнинг ичидагиларини бундай бир қанча саифалик муқаддимага сиғдирмоқ мумкинмидир?

Бу кунга қадар ожизона ёзган назмий ва насрий ёзувларимнинг еч бирисида бу қадар ожизлик ва айрат ичида қолмаган эдим. Дарақиқат, бу асарни чуқур бир завқ, Илоий бир севинч ва жўшқин бир аяжон ила ўқийдиган бўлганлар айронлик ила кўрадиларки, Бадиуззамон болалигидан бери мустасно бир шаклда етишган ва бутун умри давомида Илоий тажаллийларга мазар бўлган тамомила бошқа бир олим ва мумтоз бир шахсиятдир.

Мен бу буюк зотни, асарларини ва талабаларини чуқурдан-чуқур тадқиқ этиб, у нур оламида иссан, фикран ва руан яшагандан сўнг буюк ва эски бир Араб шоирининг бир байти ила жуда чуқур бир ақиқатни ифода этганини билдим. "Бутун оламни бир шахсиятда тўпламоқ Жаноби Ҳаққа қийин эмас..."

Ғоясининг улвиятидан, даъвосининг ашаматидан ва иймонининг азаматидан файз ва илом олган бу қутбнинг жозибасига берилганларнинг адади кундан кунга кўпаймоқдадир.

Ақлларга айрат берган бу улвий одиса мункирларни қар этгани каби, мўъминларни ам шод ва масрур айлашда давом этиб кетмоқда.

Иймонли кўнгилларда маънда,й бир робита олида яшаган бу Илоий одисани буюк бир мужоид қалбларни важд ичида қолдирган бир услуб ила қаранг қандай ифода этмоқда:

"Ахлоқсизлик жирканчлигининг бир тўфон олида ар истиқоматга тошиб узаниб ар фазилатни бўғишга қўйилган қора кунларда Унинг, яъни Бадиуззамоннинг файзини бир сир каби қалбдан қалбга қаршилик кўрсатиш имконсиз бир амла олида ўтаётганини кўрмоқ ила тасалли топмоқдамиз... Кечаларимиз жуда қорайди, ва жуда қорайган кечаларнинг наорлари жуда яқин бўлар".

Ҳа, бир сир каби қалбдан қалбга қаршилик кўрсатиш имконсиз бир олда ёйилиб тарқалган бу нурнинг мамлакатнинг ар бурчагида файз ва таъсирини кўрганлар айрат ва дашатлар ичида сўрашни бошладилар: "Шурати мамлакатимизнинг ар тарафини қоплаган бу зот кимдир? Ҳаёти, асарлари, маслак ва машраби недир? Тутган йўли бир тариқатми, бир жамиятми, бўлмаса сиёсий бир ташкилотмидир?"

Бу билан ам тугамади, дарол керак бўлса идоравий ва керак бўлса адлиявий жуда муим таъқиблар ва жуда жиддий тадқиқлар, узун ва кетма-кет макамалар жараён этди... Натижада, бу Илоий тажаллийнинг кўнгиллар ўлкасида қурилган бир "Иймон ва Ирфон Муассасаси" дан бошда бир нарса бўлмагани тааққуқ этиш билан адолатнинг Илоий бир суратда тажаллийси шу шаклда зуур этди: "Бадиуззамон Саид Нурсий ва бутун Рисола-и Нур асарларининг бароати" қарори расман эълон этилди. Ва ортиқ рунинг моддага, ақнинг ботилга, нурнинг зулматга, иймоннинг куфрга ар замон ғалаба қозониши азалдан абадга алмашмайдиган бўлган Илоий қонунларнинг бошида келган бир ақиқат бўлгани қуёшлар каби аниқ бўлди.

Ҳар қандай бир иқлимда зу ур этган бир ислоотчининг моият ва ақиқатини, садоқат ва самимиятини кўрсатган энг ақиқий меъёр даъвосини эълон қилишни бошлаган илк кунлар ила музаффар бўлган охирги кунлар орасида фардий ва ижтимоий, баданий ва руий аётида вужудга келган ўзгариш фарқларидир дерлар.

Масалан: У одам илк кунларда мутавозе, олийжаноб, фароғат ва ма вияткор, хулоса; бутун ахлоқ ва фазилат жиатидан жиддий равишда ўрнак бўлган ғоят пок ва сўнг даражада мумтоз бир шахсият эди. Қарайлик, жиодида музаффар бўлиб исларда, орзуларда, кўнгилларда ер тутгандан сўнг яна у эски пок ва ўрнак олида қола олганми? Бўлмаса, зафар севинчи ила бир қанча буюк саналган кишилар каби, ерга-кўкка сиғмас бўлганми?

Хуллас, катта-кичик ар қандай бир даъво ва ғоя соибининг моият ва ақиқатини, шахсият ва увиятини энг ақиқий чераси ила акс эттирадиган энг порлоқ ойна будир.

Тарих бўйича бу муд иш имтионни ўтишнинг шоасар мисолини аввало Пайғамбарлар ва айниқса Султон-ул Анбиё Саллаллоу Алайи Васаллам Афандимиз, сўнгра Унинг Халифа ва Саобалари ва ундан сўнг уларнинг нурли йўлида юрган буюк зотлар кўрсатгандирлар.

Зеро модомики бир олим Пайғамбарларнинг ворисидир, у олда ақ ва ақиқатнинг таблиғ ва нашри хусусида айнан улар тутган йўлни таъқиб этиши лозимдир. Ҳар нақадар бу йўл бутун тоғ, тош, балчиқ, шағал, жарлик, янада ёмони таъқиб, тавқиф, муокама, қамоқ, зиндон, сургун, тажрид, заарланиш, иъдом дорёғочлари ва яна ақл ва хаёлга келмаган неча минг зулм ва исканжалар ила тўла ам бўлса...

Хуллас, Бадиуззамон ярим асрдан ортиқ у муқаддас жи оди ила бутун умри давомида бу қийин йўлда юрган ва қаршисига чиққан минглаб тўсиқларни бир чақмоқ тезлиги ила ошган ва Пайғамбарларнинг вориси бўлган бир олим бўлганини амалий бир суратда исбот этган бир зотдир.

Ўзининг илми, ахлоқи, адаби, бир қанча фазилат ва мазиятлари орасида мени энг кўп мафтун этган нарса унинг у тоғлардан янада соғлом, денгизлардан янада чуқур, самолардан янада юксак ва кенг бўлган иймонидир.

Раббим, у не муаззам иймон! У не битмас ва туганмас сабр! У не пўлатдан ирода! Хаёл ва хотираларга титрашлар берган бунча тазйиқ, та дид, азоб ва исканжаларга қарамасдан у не эгилмас бош, не бўғилмас овоз ва қандай қисилмас нафасдир!

Буюк Иқболнинг аяжонли шеърларидан олган жўшқин бир илом севинчи ила бир вақтлар ёзган "Мужоид" унвонини ташиган бир манзумада, пастдаги мисраларни ўқиганлардан, балки шоирона бир муболағада бўлганимни айтганлар бўлгандир.

Лекин шу муқаддимасини ёзмоқ ила шараф ис қилганим шоасарни ўқиганлар важд ила тўла бир айронлик ила тушунадиларки, Аллонинг не қуллари бор экан. Агар бир иймон камолини топса, нелар қилар ва не ориқолар чиқараркан..

Бир азм агар иймон тўла бир қалбга кирса,

Инсон ам у иймондаги сўнг сирга етишса,

Энг ва ший ўлимлар унга занжир уролмаслар...

Вулқон каби жўшқин оқмоқда, тўхтатолмаслар...

Раббимдан тушар азмингга қувват берган ил ом...

Пайғамбарни тушда кўрар балки ар оқшом...

Фақат нур унинг иймон тўла қалбидаги ме роб,

Қандил бўлолмас уфқига дунёдаги ма тоб...

Қор, қиш демас, сесканмас, ранжимас, оғриқ сезмас...

Мавсум бутун умрича илиқ сояли бир ёз...

Жаннатдаги оламларни дунёда кўрар-да,

Ма в бўлса эгилмас сира тоғлар каби дардга...

Энг тикка жарликлар келиб атрофини ўраса,

Ой ботса, қуёш сўнса, уфқлар ам қорайса,

Кўклар йиқилиб чўкса, йўлидан яна қайтмас!

Ру идаги иймон ила ёнган машъала сўнмас!..

Қалбида вулқон каби иймон не муқаддас!

Виждонига ар он шуни айқирмоқда бир овоз:

Эй йўлчи! Шафақлар сўнажак турма, олдинла.

Зулматларга қон йиғлатадиган машъалалар ила...

Юлдузларга бос, чиқ, юксак оламларга юксал!

Инсониятни қутқаришга Жаннатдан тушган қўл!..

Худди бу мисралар иймон қа рамони буюк мужоид Бадиуззамон Ҳазратлари учун ёзилган. Зеро бу юксак сифатлар аммаси унинг сифатларидир. Жаноби Ҳақ шу Ояти Каримада қаранг мужоидларга нималар ваъда бермоқда:

Шариф маъноси: "Бизнинг йўлимизда мужо ада қилганларга мутлақо йўлларимизни кўрсатамиз. Ва еч шуба йўқки, Алло мусинлар ила -Аллони кўраётгандай ибодат этган мужоидлар ила- баробардир".

Демакки, иймон ва Қуръон йўлида жондан ва дунёдан воз кечган мужо идларга буюк Алло ақиқат ва идоят йўлларини кўрсатишини ваъда этмоқда. Асло, Жаноби Ҳақ ваъдасидан қайтмас.. етарки, бу азим Аллонинг ваъдасини ижоб эттирадиган шартлар тааққуқ этсин.

Бу Ояти Карима "Устоз" нинг феъл-атвор ва шахсиятини та лил хусусида бизга нурдан бир рабар бўлмоқда, ва у нурнинг биллур ишиғи остида ортиқ энг нозик чизиқларни ва энг ассос нуқталарни кўриб сеза олмоқдамиз. Зеро, модомики бир инсон Жаноби Ҳақнинг ифз ва имоясида бўлмоқ неъматига мазар бўлгандир, ортиқ у учун қўрқув, андиша, ғам, қўрқмоқ, зерикмоқ ва бошқа каби нарсалар бас мавзуси бўлолмас.

Алло нинг нури ила нурланган бир кўнгилнинг самосини қайси булутлар қоплай олар? Ҳар он Аллонинг узурида бўлмоқ бахтиёрлигига эришган бир қулнинг руини қайси фоний истак ва орзулар, қайси бечора таважжу ва илтифотлар ва қайси паст ғоя ва этирослар қондирар, таскин ва тасалли эта олар?

Алло дир унинг ёри, мураббийси, валийси;

Эслаш ила бутун нур бўлади туйғуси, исси!

Юксалмоқдадир маърифат иқлимига ар он,

Бутун бошқа уфқлар очмоқда ру ига Қуръон...

"Қуръон" унга ёд эттирмоқда "Базми Аласт" ни.

Ошиқ у тажаллийнинг азалдан бери масти...

Хуллас, Бадиуззамон бундай ориқолар ориқоси бир иноятга мазар бўлган муборак бир шахсиятдир. Ва шунинг учундирки, зиндонлар унга бир гулистон бўлган, у ердан абадиятларнинг нурли уфқларини кўрар. Иъдом дорёғочлари биттадан ваъз ва иршод курсисидир. У ердан инсониятга улвий бир ғоя йўлида сабр ва сабот, матонат ва жалодат дарслари берар. Қамоқхоналар биттадан Мадраса-и Юсуфияга инқилоб этар. У ерга кираркан, бир профессорнинг университетга дарс бермоқ учун киргани каби кирар. Зеро у ердагилар унинг файз ва иршодига мутож бўлган талабаларидир. Ҳар кун бир қанча ватандошнинг иймонини қутқармоқ ва қотилларни малак каби бир инсон олига келтирмоқ у учун дунёларга алмашилмас бир саодатдир.

Бундай бир юксак иймон ва ихлос идрокига со иб бўлган инсон, еч шубасизки, замон ва макон тушунчаларининг фонийлар устида қолдирган заррин таъсирларни нурсиз модда оламида қолдириб, руи ила маънавият оламининг жуда порлоқ нурлар сочган уфқларига юксалган бир олдадир.

Буюк тасаввуф а лининг (Р.А.) Фанофилло, Бақобилло дея таъриф ва васф этганлари юксак мартаба мана бу муқаддас шарафга ноил бўлмоқдир.

Ҳа, ар мўъминнинг ўзига махсус бир узур, хушу, тафайюз, тажарруд ва истиғрок оли бордир. Ва аркас иймон ва ирфони, сало ва тақвоси, файз ва маънавияти нисбатида бу Илоий завқдан файзёб бўлиши мумкин. Лекин бу гўзал ол, бу ширин висол ва бу ўхшовсиз завқ ўтган Ояти Каримадаги эсон арбоби бўлган у буюк Мужоидларда ар замон давом этмоқда. Ва мана улар бу сабабдандирки, Мавлони унутмоқ ғафлатига тушмайдилар. Нафслари ила арслонлар каби бутун умрлари давомида урушмоқдалар. Ва аётларининг ар лазаси энг юксак тараққий ва такомил хотираларини қайд этади. Ва бутун борлиқлари у жамол, камол ва жалол сифатлари ила васфланган бўлган Раббул Оламийннинг ризосида эриган исобланадилар.

Мавло бизларни ам у бахтиёрлар жамоатига доил айласин, омин.

Юқоридаги са ифаларда буюк Устознинг дўстларини мафтун ва айрон қилгани қадар душманларини ам дашатлар ичида қолдирган азаматли иймонидан бас этдик. Энди бироз мумтоз шахсияти, нурдан бир алқа олида ўраётган бўлган устун мазиятларидан, ахлоқ ва камолотидан бас этайлик.

Маълумки, ар шахсиятни мухталиф ва муайян мазиятлар қамрайди. Шунинг учун Устознинг шахсиятини майдонга келтирган энг муим сифатлар шулардир:

Бир давъво со ибининг ва хусусан ислоотчининг муваффақият шартларининг энг муими фароғатдир. Зеро кўзлар ва кўнгиллар бу муим нуқтани энг нозик бир сезгирлик ила тадқиқ ва таъқибга майлдордирлар. Устознинг бутун аёти эса бошдан охиригача фароғатнинг шоасар мисоллари ила тўлиб тошмоқдадир.

Аллома Шайхулислом Мустафо Сабри Афанди мар умдан фароғатга оид шундай бир сўз эшитган эдим: "Ислом бугун шундай мужоидлар истарки, дунёсини эмас, охиратини ам фидо этишга озир бўлсин".

Буюк одам тилга келтирган бу буюк сўзни тамоман қаврай олмаганим учун тасаввуф а лининг истиғрок олларида айтган сирли сўзларга ўхшатиб, аммага айтмаган ва бўлар-бўлмас ерларда ам очмагандир.

Қачон айни сўзни Бадиуззамоннинг оташлар сочган аяжонли ифодаларида ам ўқиганимда тушундимки, буюкларга кўра фароғатнинг ўлчови ам катталашар... Ҳа, Ислом учун бу қадар қайғули бир фароғатга сабр қилишга рози бўлган мужоидларни Арамурроимийн бўлган Аллоу Зулкарим Таоло ва Тақаддас Ҳазратлари қўярми? У фидоий қулини лутф ва карамидан, иноят ва мараматидан марум этмоқ обрўйига, асло, ярашарми?

Хуллас, Бадиуззамон бу мустасно тажаллийнинг энг порлоқ мисолидир. Бутун умри давомида мужаррад яшади. Дунёнинг бутун машруъ лаззатларидан тамоман ма рум қолди. Бир уй қурмоқ ва у ерда масъуд бир оила аёти ўтказмоқ савдосига тушишга вақт ва фурсат тополмади. Фақат, Жаноби Ҳақ ўзига шундай нарсалар эсон этдики, фоний қаламлар ила таъриф қилиб бўлмайдиган қадар муаззам ва муташамдир.

Бугун дунёда қайси бир оила раиси маънан Бадиуззамон Ҳазратлари қадар масъуддир? Қайси бир ота миллионлаб фарзандларга со иб бўлгандир? Ҳамда қандай фарзандлар!... Ва қайси бир устоз бу қадар талаба етиштира олгандир?

Бу муқаддас ва ру ий робита Биизниллои Таоло дунёлар турганча туради ва нурдан бир сел олида абадиятларга қадар оқиб кетади. Чунки бу Илоий даъво Қуръони Каримнинг нур дарёсида биллурлашган бир борлиқ бўлгани каби, Қуръондан чиққан ва Қуръон ила баробар яшаяжакдир:..

Буюк устоз ақ ва ақиқатни али болалигида топганди. Қалбининг фарёдини ва руининг муножотини тингламоқ учун ғорларга чекинган кунларида ам ибодат ва тоатдан, тафаккур ва муроқабалардан файз ва узур олишнинг завқига етишган бир "Орифи Билло" эди.

Лекин қоронғу кеча тўлқинларини эслатган қўрқинч куфр ва ил од қобусининг Мусулмон Дунёсини ва бу сабабдан мамлакатимизни истило этмоқ илинжида бўлган у таликали кунларда ётоғидан отилган бир арслон каби, вулқонларни эслатган бир бўкириш ила жиод майдонига отилди. Бутун роат ва узурини бу муқаддас даъвога фидо этди. Ва мана бу икматга биноандирки, у кундан бери ар сўзи бир парча лава, ар фикри бир оташ парчаси бўлган. Тушган кўнгилларни ёқади, исларни, фикрларни олавлантиради...

Буюк Устознинг тўлиқ бир узлат ва инзиводан сўнгра такрор иршод ва жамият аётига отилиши айнан Имом Ғаззолийнинг аётида ўтказган у муим ва тарихий босқичга ўхшамоқдадир.

Демакки, Жаноби Ҳақ буюк муршидларни бундай бир муддат инзивода тарбия, тасфия ва тазкия этгандан сўнг танвир ва иршод вазифаси ила мукаллаф қилади. Ва бу сабаб иладирки, бир ма-и муқаттардан ам тоза ва порлоқ бўлган юракларидан узилиб келган нафаслар қалбларга акс этар-этмас бутун бошқа таъсирлар ижро этади...

Арз этганим каби, Имом Ғаззолийнинг бундан тўққиз юз сана аввал ахлоқ ва фазилат со асида қилган фатларни бу асрда Бадиуззамон иймон ва ихлос водийсида уддалагандир.

Ҳа, Ҳазрати Устозни бу муд иш жиод майдонларига чорлаган фақат бу тенгсиз шафқат ва марамати бўлгандир. Ва буни шахсан ўзидан тинглайлик:

Менга: "Сен уни-буни нима учун безовта қилдинг?" дейдилар. Фарқида эмасман, қаршимда муд иш бир ёнғин бор.. оловлари кўкларга юксалмоқда.. ичида фарзанларим ёнмоқда.. иймоним оташланиб ёнмоқда. У ёнғинни сўндиришга, иймонимни қутқаришга югурмоқдаман. Йўлда бириси менга тўсқинлик кўрсатмоқ истамиш ва оёғим унга урилмиш, нима аамияти бор? У мудиш ёнғин қаршисида бу кичик одиса бир қиймат ифода этарми? Тор тушунчалар, тор назарлар..."

Устознинг аёти давомида жамиятимизнинг ар табақасига бераётган минглаб истиғно ўрнаклари тилларга достон бўлган бир буюкликка соибдир.

Масиводан тўлиқ маъноси ила истиғно этиб, аъзовий ва ру ий бутун борлиғи ила Раббул Оламийннинг битмас ва туганмас хазинасига таянишни аёти давомида бир одат эмас, худди бир мазаб, машраб ва маслак бўлиб қабул этгандир. Ва бунда ам не баода бўлса бўлсин сабот айлашда анузгача давом этмоқдадир.

Ишнинг ўзига хос тарафи: Бу маслак ўз шахсига махсус қолмаган, талабаларига ам муқаддас бир мафкура олида интиқол этгандир. Нур дарёсида ювилмоқ шарафига мазар бўлган бир Нур Талабасининг истиғносига айрон бўлмаслик мумкин эмасдир...

Қаранг, Устоз Мактублар унвонини ташиган шо асарнинг Иккинчи Мактубида бу муим нуқтани олти жиат ила нақадар асл бир иймон ва ирфон идроки ила изо этар:

Залолат а ли илм али ақида: "Илмни пул топиш воситаси қилади",- деб тумат қиладилар. Яъни: "Илмни ва динни ўзларининг тирикчилигига восита қиладилар"- деб инсофсизларча уларга ужум қилмоқдалар. Буларни феълан ёлғонламоқ лозим.

Хуллас, Рисола-и Нур Куллиёти маз ар бўлган Илоий фатлар фақат бу Анбиё маслагида сабот қарамонлигининг шоасар мисоли ва ориқулода натижасидир. Ва бу сояда Устоз иззати илмиясини жаон-қиймат бир олмос каби муофаза қилгандир.

Ортиқ аркас у йўлда асир бўлган маош, рутба, сарват ва яна неча минг шахсий ва моддий манфаатлар ила асло алоқаси бўлмаган бир инсон, қандай бўлар-да кўнгиллар фотии бўлмас? Иймонли кўнгиллар қандай унинг файз ва нури ила тўлмас?

Иқтисод бундан аввал ба с этганимиз "Истиғно" нинг тафсир ва изоидан бошқа бир нарса эмасдир. Зотан иқтисод саройига кира олмоқ учун, аввало истиғно дейилган эшикдан кирмоқ лозимдир. Бу сабаб ила иқтисод ила истиғно лозим ила малзум кабидир.

Устоз каби истиғно хусусида Пайғамбарларни ўзига ўрнак қабул қилган бир мужо иднинг иқтисодчилиги ўзлигидан майдонга келадиган қадар табиий бир хусусият олини олар ва ортиқ унга кунда бир коса шўрво, бир стакан сув ва бир парча нон кифоя бўла олар. Зеро бу буюк инсон буюк ва инсофли Француз шоири Ламартнинг дегани каби: "Ёйиш учун яшамайди, балки яшаш учун ёйди".

Устознинг машраб ва маслагини тамоман тушунгандан сўнг ортиқ унинг юксак иқтисодчилигини бундай емоқ-ичмоқ каби оддий нарсалар ила қиёс этишни кўп кўрмоқдаман. Зеро, бу буюк инсоннинг юксак иқтисодчилигини маънавий со аларда татбиқ этмоқ ва моддий бўлмаган ўлчовлар ила ўлчамоқ лозим келар.

Масалан: Устоз бу юксак иқтисодчилик қудратини ёлғиз емоқ, ичмоқ, киймоқ каби оддий нарсалар ила эмас, аксинча фикр, зе н, истеъдод, қобилият, вақт, замон, нафс ва нафас каби маънавий ва мужаррад қийматларнинг исроф ва зиён этилмаслиги ила ўлчаган бир доийдир. Ва бутун умри давомида бир феъл-атвор олида таъқиб этган бу инжиқ исоб-китоб ва назорат усулини бутун талабаларига ам талқин этгандир. Шунинг учун бир Нур Талабасига бўлар- бўлмас асарни ўқиттирмоқ ва ар сўзни тинглаттирмоқ осон бир нарса эмасдир. Зеро, унинг кўнглининг жамланиш нуқтасида ёзилган бўлган шу "Диққат!" калимаси энг ассос бир бошқарув вазифаси бажармоқдадир.

Хуллас, Бадиуззамон қудратли бир исло отчи ва ориқолар ориқоси бир "Педагог" - Мураббий бўлганини етиштирган топ-тоза насл ила феълан исбот этган ва иқтисод тарихига нурдан шуълалар ила ёзилган бир атлас саифа яна илова этган бир нодира-и фитратдир.

Нур Рисолаларининг бу қадар ориқулода бир шаклда жаонга ёйилишида бу икки хислатнинг кўп фойдаси бўлган ва жуда чуқур таъсирлари кўрилгандир.

Чунки Устоз су бат ва таълифларида ўзига бир "Қутб-ул Орифин" ва бир "Ғавс-ул Восилин" зеби бермагани учун кўнгиллар унга жуда тез исинган, уни топ-тоза бир самимият ила севган ва дарол улвий ғоясини ўзлаштиргандир.

Масалан: Ахлоқ ва фазилатга, икмат ва ибратга оид бўлган бир қанча субат ва талқинларини тўғридан-тўғрига нафсига қаратар. Кескин ва оташин хитобларининг илк ва ягона мухотоби ўз нафсидир. У ердан - марказдан атрофга ёйилиб - бутун нур ва сурурга, саодат ва узурга муштоқ бўлган кўнгилларга ёйилар.

Устоз хусусий аётида ғоят алим - салим ва сўнг даража мутавозедир. Бир фардни эмас, еч бир заррани ранжитмаслик учун аъзамий фидокорликлар кўрсатар. Чексиз замат ва машаққатларга, изтироб ва марумиятларга сабр қилар... Фақат иймонига, Қуръонига тегилмаслик шарти ила...

Ортиқ у замон қарабсизки, у сокин денгиз тўлқинлари самоларга юксалган бир тўфон, со илларга айбат ва дашат сочган бир уммон шаклига киргандир. Чунки У Қуръони Каримнинг содиқ хизматкори ва иймон удудларини қўриқлаган қарамон ва фидоий бир аскаридир. Ўзи бу ақиқатни важиз бир жумла ила шу шаклда ифода этар: "Бир аскар навбатда экан, бош қўмондон ам келса, қуролини ташламайди. Мен ам Қуръоннинг бир хизматкори ва бир аскариман. Вазифа бошида экан, қаршимга ким чиқса чиқсин, ақ будир дейман, бошимни эгмайман..."

Вазифа бошида ва жи од майдонида экан, шу мисралар ол лисонидир:

Тўхтатилмас бир отга ўхшар, қираман қонли кема,

Маккор душманларга, асло, сотолмайман ўзлигимни...

Ўзлигимдан узоқ бўлмоқдир асорат менча,

Бундай бир зиллатга тушмоқ не азин исканжа...

Абадий қовушишнинг ишқи ила ўтар ар оним...

Дасти қудрат ила қилинган қалъадир иймоним,

Бу муқаддас орзуимдан нақадар дилшодман.

Кўрмоқ истар мени жаннатда ша ид аждодим...

Ру им бўлганча муаббад, абадийдир умрим,

Энг буюк қовушишга Алло га чиққан йўлдир ўлим.

Китобга кирмасдан аввал Устозни илмий, фикрий, тасаввуфий ва адабий жаб алари ила ам мутолаа этмоқ истардим... Фақат жуда чуқур ва жуда шумулли бўлган бу мавзуларнинг бир неча саифа ила хулоса қилиб бўлмаслигини қатъий бир суратда идрок этгандан сўнг, ортиқ номи ўтган мавзуларга бир неча жумла ила тегилиб ўтишни муносиб кўрдим.

Раббим имконлар лутф этарса, бу чуқур мавзуларни Рисола-и Нур Куллиёти ва Нур Талабалари ила бирликда, буюк ва мустақил бир асар ила, та лилий бир суратда тадқиқ ва мутолаа этишни бутун руим ила орзу қиламан. Бу хусусда буюк Устозимизнинг ва азиз биродарларимнинг қийматли дуоларини ниёз айлайман!

Мар ум Зиё Пошшо Шу:

Ойнаси ишдир кишининг сўзга қаралмас,

Шахснинг кўринар рутба-и ақли асарида.

байти ила наслдан наслга бир дастур олида интиқол этадиган жуда буюк бир ақиқатни ифода этгандир.

Ҳа, Мусулмон ирқимизга "Рисола-и Нур Куллиёти" каби муаззам бир иймон ва ирфон кутубхонасини адя қилган, кўнгиллар устида муқаддас бир нур муассасаси қурган мумтоз ва мустасно зотнинг илмий қудрати ақида тафсилотларга киришмоқ пешин вақти қуёшни таъриф этмоқ қадар кераксиз бир ишдир.

Ёлғиз куюнчак бир шоиримизнинг:

Ҳусн бўлар ким, томоша қиларкан ихтиёр қўлдан кетар.

дегани каби, аётининг ар лазасида Илоий тажаллийларга мазар бўлган бу муборак зотнинг илм ва ирфонидан, ахлоқ ва камолотидан бас этмоқ инсонга бутун бошқа бир завқ ва Илоий бир лаззат беради. Шунинг учун сўзни чўзишдан ўзимни тўхтатолмаётирман.

Устоз Рисола-и Нур Куллиётида диний, ижтимоий, ахлоқий, адабий, уқуқий, фалсафий ва тасаввуфий энг муим мавзулар ақида бас этган ва аммасида ам ориқулода бир суратда муваффақ бўлгандир.

Ишнинг асл айрат берган нуқтаси, бир қанча олимларни таликали йўлларга солган энг қийин мавзуларни ғоят очиқ бир шаклда ва энг қатъий бир суратда ал этгани каби, энг гирдобли чуқурликлардан Ади Суннат ва Жамоатнинг тутган нурли йўлини таъқиб этиб саломатлик соилига чиққан ва асарларини ўқиганларни ам шундай чиқаргандир.

Бу сабаб ила Рисола-и Нур Куллиётини азиз миллатимизнинг ар табақасига мукаммал ишонч ва самимият ила тақдим этмоқни шараф деб биламиз. Нур Рисолалари Қуръони Каримнинг нур дарёсидан олинган шаффоф қатралар ва идоят қуёшидан сизилган биллур томчилардир. Шунинг учун, ар мусулмонга тушган энг муқаддас вазифа иймонни қутқарадиган бу нурли асарларнинг ёйилишига аракат қилмоқдир. Зеро, тарихда жуда кўп дафалар кўрилгандирки, бир асар қанчалаб фардларнинг, оилаларнинг, жамиятларнинг ва сонсиз инсон жамоатларининг идоят ва саодатига сабаб бўлгандир... О! Қандай бахтиёр у инсонки, бир мўъмин қардошининг иймонининг қутулишига сабаб бўлса!...

Маълумки, ар мутафаккирнинг ўзига махсус бир тафаккур системаси, фикрий аётида таъқиб этган бир ғояси ва бутун кўнгли ила боғланган бир "Идеал" и бордир. Ва унинг тафаккур системасидан, ғоя ва идеалидан бас этмоқ учун узун муқаддималар баён этила олар. Фақат Бадиуззамоннинг тафаккур системаси, ғоя ва идеали, узун муқаддималар ила феълан чарчамасдан бир жумла ила хулоса қилиниши мумкин:

Бутун Самовий китобларнинг ва бутун Пайғамбарларнинг ягона даъволари бўлган "Холиқи Коинотнинг Улу ият ва Вадониятини эълон" ва бу буюк даъвони ам илмий, мантиқий ва фалсафий далиллар ила исбот айламоқдир.

-У олда Устознинг мантиқ, фалсафа ва мусбат илмлар ила ам алоқаси бор?

-Ҳа, мантиқ ва фалсафа Қуръон ила ярашиб ақ ва ақиқатга хизмат қилганлари муддатча Устоз энг буюк мантиқчи ва энг қудратли бир файласуфдир. Муқаддас ва жаоншумул даъвосини исбот водийсида қўллаган энг порлоқ далиллари ва энг қатъий буронлари Қуръони Каримнинг "Алло каломи бўлгани" ни ар кун бир марта яна исбот ва эълон этган "Мусбат илм" дир.

Зотан фалсафа, аслида икмат маъносига келсак, Вожиб-ул Вужуд Таоло ва Тақаддас Ҳазратларини Зоти Барисига лойиқ сифатлар ила исботга аракат қилган ар асар энг буюк икмат ва у асарнинг соиби ам энг буюк акимдир.

Хуллас Устоз бундай илмий бир йўлни, яъни Қуръони Каримнинг нурли йўлини таъқиб этгани учун, минглаб университетликларнинг иймонини қутқармоқ шарафига маз ар бўлгандир. Ҳазратнинг бу хусусда соиб бўлган илмий, адабий ва фалсафий яна жуда кўп мазиятлари бордир. Фақат уларни асарларидан мисоллар келтириб иншаалло мустақил бир асарда арз этмоқ умидидаман. Ва миналлоит-тавфиқ.

Нақшбандий шайхларидан ар аракатини Пайғамбари Зишон Афандимиз Ҳазратларининг аракатига татбиқ этишга аракат қилган ва буюк бир олим бўлган бир зотдан сўрадим:

-Му тарам Жаноб, олимлар ила тасаввуф али орасидаги асабийликнинг сабаби нимадир?

-Олимлар Расули Акрам Афандимизнинг илмига, тасаввуф а ли эса амалига ворис бўлганлар. Хуллас бу сабабдандирки, Фахри Жаон Афандимизнинг ам илмига ва ам амалига ворис бўлган бир зотга "Зулжаноайн", яъни "Икки қанотли" айтилади... Шунинг учун, тариқатдан мақсад рухсатлар ила эмас, азиматлар ила амал қилиб ахлоқи Пайғамбарий ила ахлоқланиб, бутун маънавий хасталиклардан тозаланиб, Жаноби Ҳақнинг ризосида фоний бўлмоқдир. Хуллас, бу улвий даражани қозонган кишилар, шубасизки ақиқат алидирлар. Яъни, тариқатдан мақсуд ва матлуб бўлган ғояга етишганлар демакдир. Фақат бу юксак мартабани қозонмоқ ар одамга муяссар бўлолмаслиги учун, буюкларимиз матлуб бўлган адафга осонлик ила етиша олмоқ учун, муайян қоидалар жорий қилгандирлар. Хулоса; тариқат шариат доирасининг ичида бир доирадир. Тариқатдан тушган шариатга тушар, фақат, Алло сақласин, шариатдан тушган абадий хусронда қолар.

Бу буюк зотнинг баёнотига кўра, Бадиуззамон очган нур йўли ила ақиқий ва шаибасиз тасаввуф орасида моиятан еч бир ихтилоф йўқдир. Ҳар иккиси ам Ризо-и Барига ва натижада Жаннати аълога ва дийдори Мавлога этган йўллардир.

Шунинг учун, бу асл ғояни ғоя қилган ар қандай тасаввуф али бир қардошимизнинг Рисола-и Нур Куллиётини сева-сева ўқишига еч бир монеъ қолмагани каби, аксинча, Рисола-и Нур тасаввуфдаги муроқаба доирасини Қуръони Карим йўли ила кенгайтириб, унга яна тафаккур вазифасини энг муим бир вирд бўлиб илова этгандир.

Ҳа, инсоннинг кўзига, кўнглига бутун бошқа уфқлар очган бу "Тафаккур" сабаби ила фақат қалбининг муроқабаси ила машғул бўлган бир солик қалби ва бутун туйғулари ила бирликда зарралардан юлдузларга қадар бутун коинотни азамат ва ашамати ила сайр ва томоша, муроқаба ва мушоада қилиб, Жаноби Ҳақнинг у оламларда минг бир шаклда тажаллий этаётган Асмойи Ҳуснасини, сифати улёсини камоли важд ила кўриб, ортиқ сўнгсиз бир маъбадда бўлганини айналяқийн, илмаляқийн ва аққаляқийн даражасида ис этар. Чунки ичига кирган "Маъбад" шундай улуғ бир маъбаддирки, миллиардларга сиғмаган жамоатнинг аммаси ишқ ва шавқ, хушу ва истиғроклар ичида Холиқини зикр этади. Куюнчак, ширин ва гўзал лисонлари шева, нома, оанг ва басталари ила бир оғиздан:

дейдилар.

Рисола-и Нурнинг очган иймон ва ирфон ва Қуръон йўлини таъқиб этган, хуллас бундай муаззам ва му ташам бир маъбадга кирар. Ва аркас ам иймон ва ирфони, файз ва ихлоси нисбатида файзёб бўлар.

Эскидан бери лафз ва маъно, услуб ва ичидагилари жи атидан адиблар ва шоирлар, мутафаккирлар ва олимлар иккига айрилгандирлар. Булардан баъзилари фақат услуб ва ифодага, вазн ва қофияга қиймат бериб, маънони ифодага фидо этгандирлар. Ва бу ол ам ўзини энг кўп шеърда кўрсатар.

Бошқа гуру эса энг кўп маъно ва ичидагиларга аамият бериб моиятни сўзга қурбон этмагандирлар.

Ортиқ Бадиуззамон каби буюк бир мутафаккирнинг адабий жаб аси бу кичик муқаддима ила осонликча тушунилар деб ўйлайман. Зеро устоз у қийматли ва баракали умрини қулоқларда қоладиган сўзларнинг танзим ва тартиби ила эмас, аксинча қалбларда, руларда, виждон ва фикрларда муқаддас бир идеал олида инсоният ила баробар яшайдиган дин иссининг, иймон идрокининг, ахлоқ ва фазилат тушунчасининг асрларга, наслларга талқини ила машғул бўлган бир доийдир. Ортиқ бу қадар улвий бир ғоянинг тааққуқи учун жондан ва дунёдан кечган бир "мужоид", жуда табиийдирки, фоний шакллар ила машғул бўлолмас.

Бу билан баробар, Устоз завқ нозиклиги, кўнгил сезгирлиги, фикр чуқурлиги ва хаёл юксаклиги жи атидан ориқулода синалган даражада адабий бир қудрат ва малакага соибдир. Ва бу сабаб ила услуб ва ифодаси мавзуга кўра алмашар. Масалан: Илмий ва фалсафий мавзуларда мантиқий ва риёзий далиллар ила ақлни ишонтираркан, ғоят важиз таркиблар қўлланилар. Фақат кўнгилни маст қилиб, руни юксалтирадиган онларда ифода шу қадар шаффофлашарки, таъриф қилиб бўлмас. Масалан: Самолардан, қуёшлардан, юлдузлардан, матоблардан ва айниқса баор оламидан ва Жаноби Ҳақнинг у оламларда тажаллий этаётган қудрат ва азаматини тасвир этаркан, услуб шу қадар латиф бир шакл оларки, ортиқ ар ташбе энг ширин ранглар ила қамралган бир лавани эслатар.. ва ар тасвир ориқолар ориқоси бир оламни жонлантирар.

Хуллас, бу икматга биноандирки, бир Нур Талабаси "Рисола-и Нур Куллиёти" ни мутолааси ила, университетнинг ар қайси бир факультетига мансуб бўлса ам, иссан, фикран, руан, виждонан ва хаёлан тўлиқ маъноси ила қондирилган бўлади.

Қандай қондирилмасинки, "Рисола-и Нур Куллиёти" Қуръони Каримнинг жа оншумул боғчасидан терилган бир гул дастасидир. Шунинг учун Унда у муборак ва Илоий боғчанинг нури, авоси, зиёси ва иди бордир...

Ру нинг бу этиёжини айтар оққан сувлар,

Қуръонга ар замон башарнинг этиёжи бор...

Али Улвий КУРУЖУ

КИРИШ

Аввало шуни эътироф этайликки, бу Тарихча-и Ҳаёт буюк Устознинг аётини тўлиқ маъноси ила ифода этишдан жуда узоқдир. Жуда кўп нуқталар қисқартирилгандир.

Ҳам унинг шахсиятига оид хусусларни ойдинлатадиган ва очадиган мо иятдаги воқеа ва одисалардан бир қанчаси зикр этилмагандир. Баён этилган фикр ва қаноатларни тасдиқлайдиган воқеа ва ходисалар жуда кўпдир. Бас этмаганимизнинг ягона сабаби, ўзининг рози бўлмаслигидир.

Аввалдан бери ам субатларида, ам мактубларида бу замоннинг жамоат замони бўлиб, шахсий камолот ва мазиятларнинг иймон хизматида маънавий шахс қадар таъсири бўлмаганини зикр этиши.. ам фоний шахсидан зиёда Қуръони Ҳакимдан қайнаб чиққан Рисола-и Нурга назар этилишини, бутун қиймат ва фазилатнинг Рисола-и Нурда тажаллий этган Қуръон ақиқатига оид бўлганини дафаларча эслатиши.. ва ўзига оид бундай бир тарихча-и аёт тайёрланганини эшитган замони: "Тафсилотга этиёж йўқ. Ёлғиз Рисола-и Нур хизматига доир баслар ёзилсин" дея хабар юбориши каби сабабларга биноан шахсига оид баслар ғоят қисқартирилгандир. Устознинг аётига муносабати бўлган, ва янада зиёда хизмати Нурияга оид мактублар, мудофаалар, мухталиф замонларга оид у замондаги аволини бир даража ифода этган мақола ва хотираларини бўлгани каби қўйдик. Бу сурат ила бу асар истиқболдаги мунаввар Нур Талабалари учун ақиқий бир манба ташкил этмоқдадир. Мутарам адиб ва мухаррирлар бундан истифода ила Иншаалло янада мукаммал, янада ақиқатли ва фойдали тарихча-и аётлар ёзадилар.

Шу ерини ам хотирлатмоқ истаймизки, бу асар мухталиф маслак ва машрабларга мансуб бўлган мухаррирларнинг бошқа-бошқа мутолааларига ва адибларнинг ўринсиз муболағаларга қочган қаламларига авола этилиб тозалиги бузилмагандир.

Ҳам яна эътироф этайликки: Рисола-и Нурнинг порлоқ ва нурли васфига ва Саид Нурсийнинг бошдан охиригача мужассам иффат ва ориқо шижоат ташкил этган аёт ва ахлоқига лойиқ изо, ифода ва услуб ила майдонга чиқолмадик. Бу зот адо этган минглаб куллий хизматдан биргина хизмат яшаган кўпгина замонлардан биргина замонда кўрсатган қарамонлик ва ориқо шижоати, таълиф этган асарларидан биргина асари ам унинг учун муаззам бир тарихча-и аёт озирланишига сабаб бўла оларкан, минглаб бошқа-бошқа сажия, ахлоқи олия, хизмати Қуръония, шаомати иймония ила тўла ва 130 қадар асарлари ила бир шаар, бир вилоят, бир мамлакатда эмас, балки миллатлар, давлатлар қаршисида Ислом Олами ва инсониятни ичига олган ва таъсирли куллий хизмат ила жиозланган тарихчаси, албатта бу асарга сиғишмас.. ва сиғишолмади...

Ҳам Устознинг маслагини, машрабини ва хусусий а волини, жуда кўп сажия ва хислатларни шахсида ва хизматида тўплаган шахсиятини таъриф этолмадик. У яшаган кўпгина аёт саифаларини яқиндан кўрган ва ичида бўлган талаба ва хизматкорларини бир-бир тингламоқ ва улар ила кўришмоқ лозимдирки, тарихча-и аёти бир даража муфассал озирлана олсин.

Бу асарнинг мутолааси ила кўриладики: Бугун ёлғиз Анадолу ва Ислом Олами учун эмас, бутун инсоният учун қайдга лойиқ буюк бир ақиқат майдонга чиққандир. Бу ақиқат умумнинг иштироки ила куллият касб этиб, "Рисола-и Нур хизмати иймонияси", ва "Бадиуззамон ва Нур талабалари" дея номланилмоқдадир. Бу ақиқатнинг ва бу жараённинг нимадан иборат бўлгани, манбаи, ғоя ва идеали нима бўлгани, халқ табақаларидаги таъсири, инсон ва жамиятнинг моддий ва маънавий аётига, истиқболдаги миллатча тинчлик ва саодатимизнинг таъминига оид таъсири бу Тарихча-и Ҳаёт ила маълум бўлмоқдадир.

Натижа эътибори ила, за арламоқдан завқ олган чаён каби ва анархист рули бўлмаган ар бир киши бу даъвонинг қаршисида фақат севинч сезар.

Балки биздан шундай бир савол сўралиши мумкин:

"Ажабо, бу Тарихча-и Ҳаёт ила Саид Нурсий башарнинг фикрларида инсонлардан устун бир борлиқ бўлиб кўрсатилмоқ-ми истанилмоқда?.."

Йўқ!...

Дунёнинг ва аётнинг моиятини билган инсонлар учун вақтинчалик жўжакўрсинчиликнинг, шон ва шухратнинг еч бир қиймати йўқдир. Ҳақиқатни идрок этган бир инсон фонийларнинг сохта илтифотларига қиймат бермас ва орқасига қайтиб боқмас. Хуллас, Саид Нурсий бу нуқтадан ам маънавий буюк бир қарамондир. Ҳаёти инсонни айратда қолдирган турли қарамонликлар ила тўла бўлмоқ ила баробар Ҳақда, Ҳақ йўлида фоний бўлиб, шахсидан фароғат этишда ам мумтоз бир фидокор бўлиб назарга урилмоқдадир. Илоий бир иноятга мазарият ила тоғ каби тўсиқларни ошиб, бу асрнинг юзларча манфий жараёнлари қаршисида муқаддас даъвосини чекинмасдан эълон этиб саломатга чиқариши ўзининг фоний шахсиятидан тамоми ила фароғат этганини, Ҳақ йўлида фидоий бўлганини кўрсатмоқдадир.

Ҳа, Саид Нурсий шахсий да оси ила инсоният оламида янги бир йўл очмагандир. Бу зот бутун истеъдодини ва менлигини азалий бир ақиқатга фидо этиб, бутун замонларда укмрон бўлан бир ақиқат даъвосида бўлган. Шахсида ва хизматида кўринган бутун юксак васф ва камолот фақат муқаддас даъвосидан акс этмоқдадир. Қандайки минглаб ойна ўртасида бўлган бир чироқ нуроний ишиққа соиб бўлгани учун қаршисидаги ойналар ададича куллият касб этар ва у қадар қиймат олар. Зеро ар бир ойнада бир чироқ ишиғи ила баробар мавжуддир. Айнан шунинг каби, Бадиуззамон шу коинотнинг ва умум замонларнинг маънавий қуёши бўлган Қуръони Ҳакимга ва Дини Мубини Исломнинг мубаллиғи Ҳазрат Муаммад Алайиссалоту Вассаламга мутаважжи бўлгандир. Ва уларнинг зиёсига ойна Рисола-и Нурнинг зуурига, инкишофига васила бўлгани учун асаридан ишиқ олган, даъвосидан файз ва қувват олган юз минглар, атто миллионларча инсоннинг ойна-мисол ақл, қалб ва руларида маънан яшамоқда ва ўрнак бир инсон, буюк бир мутафаккир сифатида қабул ва ёд этилмоқдадир.

Хуллас, уни маънан яшатган бу каби қийматлидир. Залолат жараёнларининг қаршисида иймон а ли фидокорларидан буюк бир маънавий шахс майдонга чиқиб, соғлом бир садди Қуръоний ва иймоний таъсис этиб, мўъминларнинг таянч нуқтаси бўлишидир. Ишонган муқаддас даъвосига кўрсатган азм ва сабот ила мўъминларнинг қалбларини ларзага келтириб, руларида Исломий ишқ ва аяжонни уйғотишидир. Фонийларга парастиш этган бечора инсонларга боқий ва лоямут бир ақиқатни кўрсатиб, назарларни у ерга ўгиришга уринишидир. Вазифасининг бундай улвияти ила баробар, фақат башарият эътибори ила, убудият вазифаси ила ам ўзини аркасдан зиёда қусурли, нуқсон ва ожиз кўрган ва ундай билган, даргои раматда ожизлик ва фақирлик ила ниёз этган ва инсониятга раматни, саодатни талаб этган бир абди азиздир, бир фақири мустағнийдир. Ҳа, У: "Бир кишининг иймонини қутқарсам, у замон менга Жааннам ам гул-гулистон бўлар",- айтмоқдадир. Нафсидаги аноният ва ғурур бутини синдирмоқ ила қолмаган, оламдаги табиатпарастларнинг бутларини ам тору-мор этмоқ каби бир вазифа қилгани дўст ва душман, аркаснинг маълуми бўлгандир.

Хуллас, Бадиуззамон ақида тақдир ва табрикни ифода этган бутун ёзувлар бу маъно учундир.

Баъзи газеталарнинг замон-замон қилган нашриётлардан тушуниладики: Дин ва Исломият душманлари кўпинча парда орқасидан ба оналар ижод этиб динга ужум қилмоқдалар. Тўғридан-тўғрига дин ва Исломиятга қарши вазиятда эмаслар, динга хизмат қилган, бу йўлда турли фидокорликларга сабр қилганларни омманинг назарида ёмонламоқ, халқнинг севгисини чиритмоқ учун ужумга ўтмоқдалар, токи динга хизмат қилганларни тамбал вазиятга келтириб, диний инкишофга монеъ бўлсинлар. Иймонсизликнинг, ахлоқсизликнинг ривож топишини таъмин этсинлар. Демократия даврида ва дин эркинлигига рухсат берилган бу замонда бундай бўлса, "Дин заардир" дея миллат курсисидан эълонот қилинган бир даврда диндорларга, хусусан Исломий тараққиёт ва инкишофга хизмат қилганларга қандай муомала қилингани осонча тушунилар...

Собиқ даврда Устоз ва Нур талабаларини ма камага чорлаганлар орасида шундайлари чиққанки, қонун пардаси остида манфий идеологияларига, шахсий кин ва этиросларига кўра аракат қилганлар. Вазифаларининг ижобини қилишлари лозим келаркан, худди ватан ва миллат хоинларини тутган каби турли ақорат ва бўтонлар ила Бадиуззамон ва талабаларига ужум қилганлар. Макама бароат берган экан, қонунни татбиқ этмоқ ила мукаллаф баъзилари Саид Нурсий учун яқинда иъдом этилиши хабарини атрофга ёймоқдан уялмаганлар. Биз бу ёзувлар ила уларга қарши гапирмоқ эмас, бир ақиқатни баён этмоқ истаймиз. Балки улардан бир қанчаси бу аракатида маъруздир, мажбуран қилгандир. Нима бўлганда ам бу муомалалар исбот этадики, Бадиуззамон муокама қилинган, макамага чорланган тарихларда яширин динсизлар, ифсод комитетлари фаолиятда эдилар. Макама қўли ила макум этолмаганлари ва даъвосига монеъ бўлолмаганлари Саид Нурсийга инсофсизча бўтонларда, ёлғон пропагандаларда бўлар эдилар ва бўлдилар. Бу аянчли вазиятни кўрган ар инсоф соиби Унинг мустақим бир дин одами, ақиқат одами бўлганини айтишдан чекинмагандир. Шунинг учун Бадиуззамон ва Рисола-и Нур ақида такрор ила ва тиришиб давом этиб келган тақдиркор ёзув ва тақризларнинг нашр этилишининг бир муим омили ам бу бўлса керакдир ва танқид этилмаслиги керак. Назари диққат ила бу зотни ва асарларини томоша этганлар камоли тақдир ила табрик ва санодан ўзларини тўхтатолмаганлар.

Айниқса ма кум эттирилмоқ учун чорланган макамалар ва тадқиқ айъатлари асарларини ва аётини тадқиқдан сўнгра, асарларида кўринган камолот ва гўзалликни тасдиқ этгандирлар. Шу олда миллатнинг энг заковатли ва фаросатли табақасининг, ақл ва қалб алининг ярим асрдан бери давом этиб келган ва борганча умумият касб этган Саид Нурсий ва Рисола-и Нур ақидаги қаноат ва ифодалари ақиқатдан буюк бир ақиқатнинг тазоури сифатида қабул этилиши ижоб этар.

Савол: Модомики Алло Алиймдир. Унинг билиши ва илтифоти етарлидир. Камол али буюк зотлар доимо ўзларини яширганлар. Ҳам боқий бир оламда ақиқатлар бутун яққоллиги ила ўртага чиқишига кўра, нима учун Рисола-и Нурнинг мазиятлари, Илоий иноят ва икромлар кўплик билан зикр этилгандир. Саид Нурсийнинг хизмати Қуръонияси асносида мазар бўлган ориқо муваффақият ва камолот баён этилган ва булар нима учун нашр этилган? Ҳатто илмий асарларининг бир қанчасининг орқасида бу нави тақризлар қўйилган?..

Жавоб: Бу хусусда қондирувчи жавоблар баъзи мактубларда бордир. Бир хулосаси шудир: Бадиуззамоннинг Рисола-и Нурнинг нашри ила хизмати тўғридан тўғрига Қуръон исобигадир. Иймон ақиқатларининг нашри мусулмонларнинг иймонларининг кучайиши, қувватланиши, натижада Ислом динининг юксалиши, дин душманларининг бузғунчи ужумларининг даф этилиши ва Ислом динининг инсонлар орасида моддий ва маънавий камолотнинг моият ва хулосаси бўлганини оламга эълон этмоқ ва аркасга қатъий қаноат бермоқ учун зикр этилгандир. Юқорида бас этилгани каби уларга қарши шундай инсофсизча ужумларда бўлдиларки, Саид Нурсий адсиз муоризларга, жуда қувватли ва касратли душманларга қарши оз, фақир ва заиф бўлган Рисола-и Нур талабаларига маънавий қувват, ғайбий ёрдам, жасоратлантирмоқ, сабот ва матонат бермоқ учун Рисола-и Нур ақидаги икроми Илоий ва хизматнинг мақбулиятига оид инояти Раббонияни зикр этган, инсофсиз ужум ва аслсиз бўтонларга қарши мажбурият ила мудофаага ўтилгандир.

Ҳам Тарихча-и Ҳаётга ўтган бир мактубида Бадиуззамон:

-"Мен эътироф этаманки, бундай мақбул бир асарнинг маз ари бўлишга еч бир жиат ила лаёқатим йўқдир. Фақат жуда аамиятсиз бир уруғдан катта тоғ каби бир дарахтни халқ этмоқ қудрати Илоиянинг шаънидандир ва одатидир ва азаматига далилдир. Мен қасам ила ишонтираманки: Рисола-и Нурни санодан мақсадим, Қуръоннинг ақиқатларини ва иймоннинг рукнларини қувватлантирмоқ ва исбот ва нашрдир. Холиқи Раиймимга юз минглаб шукр бўлсинки: Мени ўзимга ёқтиртирмаган, нафсимнинг айбларини ва қусурларини менга кўрсатган ва у нафси амморани бошқаларга ёқтиртирмоқ орзуси қолмаган. Қабр эшигида кутган бир одамнинг орқасидаги фоний дунёга риёкорона боқиши ачинадиган бир амоқликдир ва дашат берувчи бир зарардир. Хуллас, бу руий олат ила ёлғиз иймон ақиқатларининг таржимони бўлган Рисола-и Нурнинг Қуръоннинг моли бўлиб мазиятларини изор этмоқдаман. Сўзлардаги ақоиқ ва камолот меники эмас, Қуръонникидир ва Қуръондан сизиб чиққандир. Модомики мен фонийман, кетаман. Албатта боқий бўладиган бир нарса ва бир асар мен ила боғланмаслиги керак ва боғланилмаслиги керак. Ҳа, лаззатли узум шингилларининг хусусиятлари қуруқ чўпчасида қидирилмас. Хуллас, мен ам шундай қуруқ чўпча укмидаман."

Ҳа, Саид Нурсий Рисола-и Нур ила динсизликка ва Исломиятга қарши жараёнларга қарши киришган Қуръон ва Иймон хизматида кўп ёрдамчиларга, укумат ва миллат томонидан ташвиқ ва ёрдамга мутож экан, аксинча турли бўтон, ёлғон ва айбловлар ила қамоққа ташланмоқ, асарларини имо этмоқ, халқни ўзидан совутмоқ учун унга қарши турли иснодлар қилингандир. Албатта ақ билган маслагини Қуръоннинг шарафига ва Ҳазрат Пайғамбар Нубувватининг юксалишига оид хизматини унга қарши бўтонлардан мубарро қилмоқ учун ақиқатни айтади, мудофаа қилади. Фаразан баъзилар тарафидан шахсий бир нуқсонлик деб ўйланса ам, умумнинг истифода ва саодати учун шахсий зарарига ам рози бўлади. Шунинг учун Рисола-и Нур ақида баён этилган ва нашр этилган саноларга бу каби нуқталардан боқмоқ лозимдир. Бўлмаса хизматга зарар бўлар. Тор тушунча ила аракат этмоқ замонида эмасмиз. Иймонсизлар ўз зарарли маслакларини, манфий идеологияларини, сохта қарамонлари атто Ислом душманларини, улар асло лойиқ бўлмагани олда, турли маду-сано ила инсониятнинг назарига кўрсатишга, олқиш тўплашга уринмоқдалар. Узоққа кетишга этиёж йўқ, дунёни ўраган дашатли динсизлик жараёнини идора этганлар буюк қарамонлар бўлиб эълон этиларкан, нима учун мусулмонлар ақ динларини маду-сано этмасинлар. Унинг камолотини, юксаклигини нашр этмасинлар. Қуръонга ойна бўлган ва бу замоннинг динсизлик жараёнларига бас келиб, динга энг буюк хизматни қилган бир асар куллиёти ва унинг мутарам, мутавозе ва адсиз зулмларга маъруз қолган муаллифи мад этилмасин! Ҳолбуки ёзилган ёзувлар мавум мавзулар бўлиб эмас, аксарият ила мудофаа қобилидан, қарши бўлган бўтонларга жавоб сифатида нашр этилган ақиқатлардир.

Устознинг аёти куллий хизмати нуқтасидан умумий бўлиб икки катта босқич арз этмоқдадир.

Биринчиси: Туғилишидан эътиборан та сил аёти, Вандаги истиқомати, Истанбулга келиши, сиёсий аёти, саёатлари, Жаон Урушида иштироки, Русиядаги асорати, Истанбулда Дор-ул Ҳикмат-ул Исломия аъзолигида бўлиши, Қува-и Миллияда Истанбулдаги хизмати, Анқарага келиб илк Депутатлар Кенгашидаги фаолиятлари ва қисқа бир муддат сўнгра Ванга чекилиб инзивони ихтиёр этиши каби.. ар бири бошқа бир аёт санаси бўлган Устознинг аётининг бу биринчи босқичи иймон ва Қуръон хизмати эътибори ила иккинчи босқич аётининг муқаддимаси укмидадир. Иккинчи буюк хизматига озирликдир. Умирининг эллигинчи санасига қадардир.

Иккинчиси : Ванда инзивода экан Ғарбга сургун қилиниб, Испартанинг Барла Но иясида сургун жазоси берилган замондан бошларки, "Рисола-и Нурнинг зуури ва интишоридир". Аъзамий ихлос, аъзамий фидокорлик, аъзамий садоқат, матонат ва диққат ва иқтисод ичида Рисола-и Нур ила киришган хизмати иймония ва маънавий жиоди диниядир.

Ҳаётининг бу иккинчи босқичи: Жа он Уруши натижасида Усмонийлик Халифалигининг инқироз топиши ила инсоният оламида башарият маданиятини мав этган ва самовий динларга мужодалани асос қабул қилган комунизм идора усулининг инсониятнинг ярмини истило этиб дунёни дашатга солган ва мамлакатимизни тадидга уринилган ва маънавий тахриботининг таликасига маъруз қолганимиз бир даврга учрар. Бу давр минг санадир Қуръонга байроқдорлик қилган, Исломиятга асрларча хизмат қилган қарамон бир миллат учун диққат ила ўрганилиши лозим келган бир даврдир.

Устоз Рисола-и Нурни таълиф этаркан, Қуръоннинг иъжозий ёғдулари бўлган бу асарларнинг ар инсоният тоифасида инкишоф этажагини, динсизликнинг мамлакатимизни истилосига монеъ бўлишини, мамлакат ва миллат учун бир садди Қуръоний вазифасини бажаришини, Рисола-и Нур хизматининг умумият касб этиб, Турк Миллатининг яна Исломиятнинг қарамон бир қўшини ва фидокори бўлишини, Рисола-и Нурнинг нашри ва келажакда расман интишори миллат томонидан қабул қилиниши ва маориф доирасининг Қуръон ақиқатига ёпишиши натижаси моддатан ва маънан миллатнинг тараққий этишини, Исломиятнинг буюк қувват топишини зикр этгандир.

Рисола-и Нур бир оламдир, унвондир. Бу замонда зу ур этган Қуръоний ақиқатлар манзумасидир. Зотдор Миллатимизнинг инсонияти кубро бўлган Исломиятга ёпишиши, яп-янги бир ру ва тоза бир иймон ишқи ва аяжони ичида уйғонишининг ифодасидир. Ичида бўлганимиз асрнинг алмаштирган аёт шартлари ва янги бир дунё низоми ва назари қаршисида иймоннинг соғломлантирилиши ва қувватлантирилиши ила жўшган амияти Исломиянинг маъносидир. Уйғонган, қалблари иймон ва муаббати Набавий ила жўшқин ва жаон-қиймат шарафи интисоби ила сарафроз фидокорларнинг етишиши ва бу миллатнинг мозийсига мутаносиб қарамонликни, юксак иймон ва ахлоқни изор этиши ишорасидир.

Бадиуззамон Рисола-и Нурни еч бир мақом ва машрабнинг таъсири остида қолмасдан, моддий-маънавий еч бир манфаат ва иссиёт қўшилмасдан, тўғридан-тўғрига Қуръони Ҳакимнинг умумнинг истифода эта оладиган ва умумга хитоб этган ақиқатларини тафсир этган, бу ақиқатларнинг таржимонлигини қилгандир. Таълиф этган асарларидан аркас истифода эта олмоқдадир. Бир тоифага, бир синф халққа махсус эмасдир. Бу Тарихча-и Ҳаёт ўқувчиларнинг назарини бу замонда Қуръоннинг икмат нурлари бўлган Рисола-и Нурга ўгириб, ундан истифодани кўрсатажакдир. Саид Нурсий эса Қуръоннинг хизматида фидокорона аракат қилган, Суннати Пайғамбарийга иттибо этган, намуна-и имтисол бир зот бўлиб кўринмоқдадир.

Тарихча-и Ҳаётда ўтган баъзи мактублардан тушунилишича:

Саид Нурсий бир замонлар фалсафа маслагида кўп илгарилаб кетган, сўнгра Қуръони Ҳакимнинг иршоди ила ақ ва ақиқатга эришган ва бу замонда фан ва фалсафа ила машғул бўлиб шак ва шубаларга маъруз қолганларни ақлий далиллар ила шубалардан қутқарадиган асарлар таълиф этгандир.

Рисола-и Нурнинг йўли, маслаги бу замондаги аёт шартларига, инсонларнинг руий аволларига кўра энг саломатли, энг қисқа ва умумий бир Қуръон йўлидир. Бошдан охир илм ва тафаккур устида кетмоқдадир. Ижтимоий аётда турли хизматлар бажарган кишиларнинг истифодаси буюкдир.

Рисола-и Нурни ўқиган ва ундан дарс олиб иймоний тафаккурни қозонганлар дунёвий вазифа ва маслакларини Охират аётига ва абадий саодатга васила қилиб буюк бахтиёрликка эришадилар. Ислом динидаги бу буюк ақиқатни тушунган мунавварлар, албатта ақ динининг хизматини буюк бир саодат ила бажарадилар, ақиқатни қидирган, фақат тополмаган инсониятга ам нашрга аракат қиладилар. Ҳа, талаба, профессор, депутат, ким бўлса бўлсин, масъулият доираси бўлганлар, атрофини танвир ила мукаллафдир. Бир вилоят, атто бир мамлакатнинг саодат ва саломати, танвир ва иршоди ила мукаллаф бўлганлар, албатта янада зиёда диққатли аракат қилмоқ мажбуриятидадирлар. Саид Нурсий Рисола-и Нур ила бу миллатга энг буюк хизматни, яхшиликни қилгандир. Муқобилида шахси учун бир ташаккур ам истамайди, гарчи шахсига қаратилган юксак мад ва васфларни ичига олган мактублар бор. Буларни ўқувчиларнинг Нурлардан истифодаларига бир аломат бўлгани жиат ила, Рисола-и Нур исобига қабул этган. Ҳақиқатда Саид Нурсийнинг бу миллатдан, ёшлардан истагани: Иймон ила дунёвий ва ухровий саодатни қозонишларидир. Шунинг учун Қуръоннинг бу замонга оид дарси бўлган Рисола-и Нурни асос тутиб, ар ерда, ар доирада нашрини, иймон ақиқатларининг ўрганилишини истамоқдадир. Ўзи дафаларча бу миллат ва мамлакатга қарши бўлган жараёнларга қарши ягона чоранинг Рисола-и Нур бўлганини эслатмоқда ва хушхабар бермоқдадир.

Устознинг Ризо-и Ило ийга оид бўлган хизмат, аракат ва фаолиятларини бошқа мақсад ва ғоялар ила изоламоқ истаганлар фақат басиратсизликларини эълон этадилар.

Инсоннинг юксак мо ият ва руи истаган ақиқий саодат фақат Қуръон кўрсатган йўлда ва Ризо-и Илоий порлаган уфқдадир. Бадиуззамон Рисола-и Нур ила инсониятга бу йўлни ва бу уфқни кўрсатмоқда, сироти мустақим соибларининг нурли жамоатига қўшилишнинг инсон учун жуда лозим бўлганини эшиттирмоқда ва исбот этмоқдадир.

Хуллас, биз ожизона тайёрлаган бу асаримиз ила бу ақиқатга бир оз хизмат этмоқ истадик. Истиқболнинг мунаввар бахтиёрларига бир манба бўлиб бу асарни нашр этмоқдамиз. Янада чуқур ва кенг бир Тарихча тайёрланиши тилагимиздир.

Тайёрлаганлар

Биринчи Қисм

БАДИУЗЗАМОН САИД НУРСИЙ (Ҳижрий 1293) санасида Битлис Вилоятига боғлиқ Ҳизон Туманининг Испарит Но иясининг Нурс Қишлоғида туғилган. Отасининг оти Мирзо, онасининг оти Нуриядир. Тўққиз ёшига қадар ота ва онасининг ёнида қолди. У ангомда бир руий олат тасилда бўлган катта акаси Мулло Абдуллонинг илмдан қай даража файзёб бўлганини тадқиққа чорлади. Мулло Абдуллонинг борганча илгарилаб қишлоқдаги ўқимаган дўстларидан ўқимоқ ила тазоур этган мазиятини ўйлаб айрон қолди. Шундай қилиб жиддий бир шавқ ила тасилни журъат қилди ва бу ният ила ноиялари Испарит ўчоғи доилида бўлган Тоғ Қишлоғида Мулло Мамад Амин Афандининг мадрасасига кетди. Фақат кўп турмади. Фитрий олатлари ижоби, доимо иззатини {(Ҳошия) Мулло Саидда кичик ёшда кўрилган бу иззат нафсга муаббатдан келмас эди. Қадари Илоий истиқболда иълои Калиматулло вазифасини инояти ила берадиган бир абдига у вазифани аққи ила адоси учун лозим бўладиган хислатлардан бири бўлган иззати илмияни берган эди. Мулло Саид ануз у замон бунинг моият ва икматини балки билолмас эди, фақат замон кўрсатдики, озир муташам бир дарахт моиятини олган Рисола-и Нурнинг муаззам ва кенг хизматининг лавозимотидан бўлган иззати илмияни Жаноби Ҳақ Мулло Саиднинг руида али у замон кичик бир уруғ сифатида қўйган эди.} имоялаши ва атто амирона айтилган кичик бир сўзга ам тааммул этолмаслиги мадрасадан айрилишига сабаб бўлди. Такрор Нурсга қайтди. Нурсда бундан бошқа бир мадраса бўлмаганидан дарсини катта акасининг афтада бир марта уйга келган кунларга чегараларди. Бир муддат сўнгра Пирмис қишлоғига, сўнгра Ҳизон шайхининг яйловига кетди. Бу ерда ам тааккумга тааммулсизлиги тўрт талаба ила келишмаслигига сабаб бўлди. Бу тўрт талаба бирлашиб, ўзини доимо роатсиз қилганларидан бир кун Шайх Саййид Нур Муаммад Ҳазратларининг узурига чиқиб, ожизлигини изор ила биродарларини шикоят этмасдан шундай деди:

-Шайх афанди, буларга айтинг, мен билан урушган вақтлари, тўртови бирдан келмасинлар, иккитадан-иккитадан келсинлар.

Саййид Нур Му аммад кичик Саиднинг бу мардлигидан хушланиб:

-Сен менинг талабамсан, еч ким сенга тегилолмас! деди.

Бу одисадан сўнгра "Шайх Талабаси" дея ёд этилди. Бу ерда бир муддат қолгандан сўнгра акаси Мулло Абдулло ила баробар Нуршин қишлоғига келдилар. Ёз бўлиши сабаби ила аоли ва талабалар ила бирликда Шайон яйловига кетдилар. У ерда акаси Мулло Абдулло ила бир кун урушган. Тағи Мадрасаси Мударриси Мамад Амин Афанди кичик Саидга:

-Нима учун акангнинг амридан чиқмоқдасан? дея орага қўшилган.

Бўлган мадрасалари маш ур Шайх Абдуррамон Ҳазратларининг бўлиши сабаби ила, домласига шу йўлда жавоб берар:

-Жаноб, шу такяда бўлмоқ исоби ила, сиз ам мен каби талабасиз. Шу олда бу ерда домлалик аққингиз йўқдир! деб кундуз вақти ам аркаснинг қийинчилик ила ўта оладиган қалин бир ўрмондан кечаси ўтиб Нуршинга келар.

Шарқий Анадолуда мадраса ташкилотидаги хусусиятлардан бириси шудирки: Ижозат олган бир олим истаган қишлоғида Алло розилиги учун бир мадраса очар, мадраса талабаларининг этиёжи, иқтидори бўлса мадраса соиби тарафидан, иқтидори бўлмаса халқ тарафидан таъмин этилар. Домла бепул дарс берар, талабаларнинг иоша ва лавозимотини эса халқ бўйнига оларди. Буларнинг ичида ёлғиз Мулло Саид еч бир сурат ила закот олмас эди. Закот ва бошқасининг миннат асари бўлган бир пулни қатъиян қабул этмас эди.

{(Ҳошия1) Закот ва садақа ва муқобилсиз еч бир нарса олмаганининг сабаб ва икмати Рисола-и Нурдан Иккинчи Мактуб ва бошқа рисолаларда баён этилгандир. Ҳа, Мулло Саиднинг истиқболда Рисола-и Нур ила қиладиган хизмати иймонияни мукаммал ихлос ила адоси ва бу хизматнинг майдонга кела олиши учун "Ухровий хизматнинг муқобилига еч бир нарса талаб этмаслик" бўлган муқаддас дастурнинг ижмолий бир мундарижаси, али кичик ёшда экан рамати Илоия тарафидан руида ерлаштирилган эди.}

Нуршинда бир муддат қолгандан сўнг Ҳизонга қайтди. Сўнгра мадраса аётини тарк этиб падарининг ёнига келди ва баорга қадар уйда қолди. У вақт шундай бир туш кўрди:

Қиёмат бўлган, коинот янгидан тирилган. Мулло Саид Пайғамбар Алай иссалоту Вассаламни қандай зиёрат эта олишини ўйлар. Ниоят сирот кўпригининг бошига бориб турмоқ хотирига келар. "Ҳаркас у ердан ўтар, мен ам у ерда кутаман" дер ва сирот кўпригининг бошига борар. Бутун Буюк Пайғамбарлар Ҳазратларини бир-бир зиёрат этар, Пайғамбар Афандимизни ам зиёратга мазар бўлиш билан уйғонар.

Ортиқ бу тушдан олган файзи илм та сили учун {(Ҳошия2) Тарихча-и аётида ёзилмаган, у тушда мазар бўлган бир ақиқатни кейин шундай тушундикки: Мулло Саид Ҳазрати Пайғамбардан илм талабида бўлишига жавобан Ҳазрати Расули Акрам Алайиссалоту Вассалам умматидан савол сўрамаслик шарти ила илми Қуръон таълим этилишини хушхабар берганлар. Айнан бу ақиқат аётида тазоур этган. Ҳали болалик чоғида экан, бир аллома-и аср сифатида машур бўлган ва қатъиян еч кимдан савол сўрамаган, фақат сўралган бутун саволларга мутлақо жавоб бергандир.} буюк бир шавқ уйғотар. Падаридан изн олиб, тасил олмоқ учун Арвас ноиясига борар. Бу ерда дарс бериш ишларини юритган машур Мулло Мамад Амин Афанди унга дарс беришга таназзул этмасдан, талабаларидан бирисига ўқитишни тавсия этиши иззатига оғир келар. Бир кун бу машур мударрис масжидда дарс ўқитмоқда экан, Мулло Саид эътироз етиб:

-Жаноб, ундай эмас! хитобида бўлар. Ўқитишига таназзул этмаганини хотирлатар. У ерда бир муддат қолгандан сўнг, Мир Ҳасан Вали Мадрасасига кетди. Паст синфда ўқиган янги талабаларга а амият берилмаслик бу мадрасанинг одати бўлганини тушуниш билан навбат ила ўқилиши керак бўлган етти дарс китобини тарк этиб, саккизинчи китобдан ўқиганини айтди.

Бир неча кун сўнгра Вастан ша арчасига кетган бўлса ам, у ерда аво алмаштирмоқ учун фақат бир ой қадар қолди, сўнгра Мулло Мамад исмли бир зотнинг амролигида Эрзурум Вилоятига тобе Боязидга аракат қилди. Ҳақиқий тасилни мана бу сана бошлар. Бу замонга қадар фақат "Сарф" ва "Нав" бошланғич таълими ила машғул бўлган эди ва "Изор" га қадар ўқиган эди. Боязидда Шайх Мамад Жалолий Ҳазратларининг наздида қилган бу ақиқий ва жиддий тасили уч ой қадар давом этгандир. Фақат жуда ғарибдир. Зеро Шарқий Анадолу таълим усули ила "Мулло Жомий" дан охирига қадар ўқишни тугатди. Бунга ам ар китобдан бир ёки икки дарс, ниоят ўн дарс дарс олмоқ ила муваффақ бўлди ва бошқасини тарк қилди. Домласи Шайх Мамад Жалолий Ҳазратлари нима учун бундай қилганини сўраганида Мулло Саид жавобан:

-Бу қадар китобни ўқиб англашга иқтидорли эмасман. Фақат, бу китоблар қийматли зийнатлар қутисидир, калити сиздадир. Ёлғиз сиздан шу қутиларнинг ичида нима бўлганини кўрсатишингизни илтимос қиламан, яъни бу китоблар нимадан ба с этганини тушунай ва сўнгра табиатимга мувофиқ бўлганларни ўқийман дегандир.

Мақсади эса, асосан ўзида фитратан мавжуд бўлган ижод ва янгиланиш фикрини мадраса усулларида кўрсатмоқ ва бир янгиланиш вужудга келтирмоқ

{(Ҳошия3) Йигирма уч санада таълифи тугатилган ва бир юз ўттиз китобдан ташкил топган "Рисола-и Нур" номли асарлари ила Калом Илми со асида бир янгиланиш қилгани кўрилгандир. Ҳа, ўзи ўн беш сана тасили лозим бўлган илмни уч ойда қўлга киритиши ғайбий бир ишорадирки: "Бир замон келажак, ўн беш йил эмас, бир йил ам илми иймон дарсини берадиган мадрасалар қолмайди. Мана у замонда муштоқларга ўн беш саналик дарсни ўн беш афтада қўлларга берадиган Қуръоний бир тафсир чиқади ва Саид унинг хизматида бўлади". Ҳа, тўлиқ зуур этди ва айнан кўрилди. Рисола-и Нур ўттиз саналик мудиш бир замонда яширин динсиз ва фасод комитетларининг ужумларига қарамасдан иймон ақиқатлари дарсларини юз минглаб нусхалари ила ар тарафда нашр этдилар ва минглаб қаламларнинг ғайратлари ила матбааларга этиёж қолдирмасдан Қуръоннинг бу янги дарслари ёйилди, миллионлаб инсонлар иймонларининг кучайишига васила бўлди. Анадолудаги Рисола-и Нурнинг фаолияти иймон хизмати ва ақлга уйғун юксак дарслари аркаснинг назари диққатини жалб этди, макамалар ва тадқиқлар йўли ила Жаноби Ҳақ Нурларни сиёсат ва укумат алига ам ўқиттирди. Ва мактаб ўқувчилари орасида ёйилди, ёш Ислом ва иймон фидокорлари кўпайди. Ва бунинг буюк бир натижаси сифатида куфри мутлақ ва залолатнинг ужуми ўнгланди, орқа чекилди. Бутун ватан бўйлаб дин фойдасига жараёнлар бошлади. Изни Илоий ила Ислом Олами ва инсониятга чиқишни бошлаган Исломий саодатнинг суби содиқини кўрсатди, Аламдулиллаи Раббул Оламийн...}

ва бир қатор изо ва шарлар ила вақтни зое этмаслик эди. Бу сурат ила усулан йигирма сана тасили лозим бўлган илм ва фанларнинг асос ва хулосасини уч ойда тасил этган ва тугатгандир.

Бунинг устига домлаларининг; "қайси илм табиатига уйғун" бўлган саволларига жавобан:

-Бу илмларни бир-биридан ажратолмайман. Ё аммасини биламан ва ёхуд еч бирисини билмайман дер.

Ҳар қандай бир китобни қўлига олса, тушунарди. Йигирма тўрт соат мобайнида "Жамъул Жавомий", "Шар -ул Мавоқиф", "Ибн-ул Ҳожар" каби китобларнинг икки юз саифасини ўз-ўзига тушунмоқ шарти ила мутолаа этар эди. Шу даража илмга шўнғиган эдики, зоирий аёт ила еч алоқадор кўринмас эди. Қайси илмдан бўлса бўлсин, сўралган саволга иккиланмасдан дарол жавоб берар эди.

Аввало: Ишрокиюн файласуфлари маслакларига сулук этиб, зу д ва риёзатни бошлади. Ишрокиюн файласуфлари тадриж қонунига кўра вужудларини риёзатга ўргатар эдилар. У эса тадрижга риоя этмасдан бирданига риёзатга шўнғиди. Кун ўтиши билан вужуди тааммул этмасдан заифлашишни бошлади. Уч кунда бир парча нон ила кун кечирар эди. Ишрокиюн файласуфлари, "Риёзатнинг фикр очиқлигига хизмат қилгани" назарияси устига улар каби қиламан дея аракат қилар эди.

Иккинчидан: Имом Ғаззолий Ҳазратларининг "И ё-ул улум"ида тасаввуф нуқта-и назарида

қоидасига эргашган олда, нонни ам бир замон тарк этиб, ўт ила кун кечирди.

Учинчидан: Жуда оз гапирар эди. Курдларнинг адиб до ийларидан Мулло Амад Ҳани Ҳазратларининг кундузи ам хавф ила кирилган қубба-и саодатида ёпинар, баъзан кечаси ила у ерда қолар эди. Бу сабабли аоли Бадиуззамон ақида: "Амад Ҳани Ҳазратларининг файзига мазар бўлгандир" дер эди. Бу олни у кишининг кароматидан деб билар эди. У вақтларда ўзи ўн уч, ўн тўрт ёшларида эди. Сўнгра олимлардан мумтоз сиймолар ила мулоқот қилишга қарор қилди ва Боғдодга, зиёрат нияти ила домласидан изн истади. Дарвеш қиёфасига кирди. Йўлларни таъқиб этмасдан тоғларда, ўрмонларда кечаси юриб Боғдодга кетмоқ ниятида экан Битлисга келди. Битлисда Шайх Мамад Амин Афанди Ҳазратларининг ёнига бориб, икки кун қадар дарсида бўлди. Шайх Мамад Амин Афанди унга илмий қиёфага киришини таклиф қилди. Мулло Саид жавобан:

-"Мен ануз балоғат ёшига етмаганимдан, мутарам бир мударрис қиёфасини ўзимга яраштиролмайман. Ва мен бир бола экан, қандай домла бўлишим мумкин?"- деб таклифини қабул этмаган.

Бундан сўнг Ширвондаги акасининг ёнига борди. У ерда катта акаси ила илк кўришишларида ораларида шундай қисқа бир му овара жараён этди.

Мулло Абдулло :

-Сиздан сўнгра мен Ша ри Шамсий китобини битирдим, сиз нима ўқимоқдасиз?

Бадиуззамон:

-Мен саксон китоб ўқидим:

Мулло Абдулло :

-Нима дегани?

Бадиуззамон:

-Ўқишни тугатдим ва дарс китобларидан ташқари бир қанча китобларни ам ўқидим.

Мулло Абдулло :

-Ундай бўлса сени имти он қилайин?

Бадиуззамон:

-Ҳозирман, не сўрасангиз сўранг!

Мулло Абдулло укасини имтион қилар. Кифояти илмиясини тақдир ила, саккиз ой аввал талабаси бўлган Мулло Саидни ўзига устоз қабул қилди ва талабаларидан яширин равишда укасидан дарс олишни бошлади. Ва табиийки, ундан аввал ўқитган укасини ўзига устоз қилганини сездирмас эди. Охири талабалар Мулло Абдуллонинг Мулло Саид ёнида дарс ўқиганини эшикдан, калит тешигидан яширинча кўриш ила таажжуб этиб сўраган бўлсалар ам, Мулло Абдулло жавобан:

-"Кўз тегилмаслиги учун, мен унга дарс бермоқдаман" деган ва талабаларини алдатган.

Мулло Абдулло нинг ёнида бир муддат қолгандан сўнгра Сииртга келар.

У ерда бўлган Мулло Фат улло Афандининг мадрасасига кетар. Мулло Фатулло Мулло Саидга:

-Ўтган сана "Суютий" ўқиётган эдингиз, бу сана Мулло Жомийни-ми ўқимоқдасиз?

Бадиуззамон:

-Ҳа "Жомий" ни битирдим.

Мулло Фат улло қайси китобни сўраган бўлса, "битирдим" жавобини олиш билан айратда қолди. Бу қадар китобни битирганини, амда оз замонда битирганини ақлига сиғиштиролмади, таажжуб этди ва деди:

-Ўтган сана девона эдинг, бу сана ам девонамисан?

Бадиуззамон:

-Инсон бошқасига қарши нафсни синдирмоқ учун ақиқатни яшира олар. Фақат отадан ам мутарам бўлган устозига қарши айнан ақиқатдан бошқа бир нарса айта олмас. Амр этарсангиз, айтганим китоблардан мени имтион этинг, дер.

Мулло Фат улло қайси китобдан сўраган бўлса, жавобини чиройли берар.

Бунинг устига бу су батни тинглаган ва бир сана аввал Саиднинг домласининг домласи бўлган Мулло Али-и Суран исмли зот ўзларидан дарс олишни бошлади.

Мулло Фат улло:

-Жуда яхши, зе ний ўткирликда ориқосиз, фақат хотирангиз қандайдир? Мақомоти Ҳаририядан бир қанча сатрни икки марта ўқимоқ ила ифз эта оласизми? деб китобни узатар.

Мулло Саид олиб, бир япроғини бир марта ўқимоқ ила ифз этди ва ўқиди.

Мулло Фат улло:

-Заковат ила хотиранинг ифрот даражада бир кишида жамланиши нодирдир деб айратда қолди.

Бадиуззамон у ерда экан, Жамъул Жавомий китобини, кунда бир-икки соат машғул бўлмоқ билан бир афтада ёдлади. Бунинг устига Мулло Фатулло шу каломни айтиб китобнинг устига ёзди:

Бу ол Сииртда машур бўлган ва Мулло Фатулло олимларга:

-Бизнинг мадрасага ғоят ёш бир талаба келди. Ҳар қандай савол сўраган бўлсам тўхтамасдан жавоб берди. Бу ёшда зе ний ўткирлигига ва илмига ва фазлига айрон қолдим деб жуда кўп мад этар. Бунинг устига олимлар бир ерда тўпланиб Бадиуззамонни даъват этарлар. Бадиуззамон танлаган бутун саволларига иккиланмасдан жавоб берар экан, Мулло Фатуллонинг юзига боқар эди. Худди китобга қараётгандан ўзларидан ўқиб жавоб берар эди. Буни кўрган олимлар Бадиуззамоннинг ориқулода бир ёш бўлганига укм қилиб, фазилатини тақдир ва сано этдилар. Бу ол атрофга эштилар. Аоли ўзига валиюлло даражасида этиром этар ва у назар ила боқарлар. Бу вазият иккинчи даражада бўлган бир тур олим ва талабаларнинг рақобатларини орттирди. Ёш, тажрибасиз талабалардан бир қисми илман мағлуб этолмаган Бадиуззамонни уруш йўли ила исқот этмоқ ташаббусида бўлган бўлсалар ам, масаладан хабардор бўлган Сиирт аолиси уни қутқармоқ учун келганлар. Аоли назарида буюк мавқеси бўлгани учун, дарол муоризларнинг қўлларидан қутқарилган ва бир хонага қўйилган бўлса ам Бадиуззамон маслакларига бўлган фавқулодда муаббатидан, муоризлари бўлган талаба ва илм алининг жоилларга адаф бўлмаслигини таъминлаш учун ўзи хонадан чиқиб муоризлари тарафидан зарар кўрса ам илм алининг ишига жоилларнинг қўшилмаслигини мудофаа этар. Бу ихтилофни йўқотмоқ мақсади ила ар қайси бир талабага:

-Мени ўлдиринг, илмнинг айсиятини муофаза этинг! деб юзини ўгирган бўлса ам, еч биолаалаба ўзига ужум қилмаган ва охири ихтилоф бартараф этилгандир. Сиирт окими ўзини муофаза этмоқ учун ёнига чақирган ва у талабаларни сургун қилиши хабарини етказишга юборган жандармага қарши Бадиуззамон:

-"Биз талабамиз, бир-биримиз ила урушамиз, ярашамиз. Шунинг учун маслагимиз хорижида бўлган бирисининг бизга қўшилиши мувофиқ бўлмаганидан келолмайман ва хато ам меникидир",- жавобида бўлиб жандармаларни рад этгандир.

Бу аснода ўн беш, ўн олти ёшларда эди. Лекин баданий қувватча жуда эпчил ва метин эди. "Саид-ул-Маш ур" лақаби ила ёд этилаётган эди.

Сииртда ўзи ила мужодала қилмоқ истаган бутун ўртоқларига қарши тайёр бўлгани ва айни замонда сўраладиган бутун саволларга жавоб беришини, еч кимдан савол сўрамаслигини эълон қилди. Сўнгра такрор Битлисга келди. Битлисда бир-икки шайх хонадонининг, олим ва талабаларнинг орасида келишмовчилик бўлганини эшират. Фасодий натижа берган сўзларнинг, айниқса ғийбатнинг Исломиятга ярашмаганини уларга эслатганда, Мулло Саидни Шайх Амин Афандига шикоят этарлар. Шайх Амин эса:

-Ҳануз бола бўлганидан, қабули хитоб эмасдир, дер.

Бу сўз Мулло Саидга билдирилган онда, зотан бу каби сўзларга фитратан та аммулсиз бўлганидан, Шайх Амин Афандининг узурига чиқиб қўлини ўпар ва:

-Жаноб, мени имти он этинг, қабули хитоб бўлганимни исбот этмоқ истайман, дер.

Шайх Амин Афанди ар хил илмлардан ва энг мушкул масалалардан ўн олти савол тартиб этиб сўрар. Мулло Саид саволларнинг умумига жавоб бергандан сўнг, Қурайш Масжидига борар, аолига ваъз ва насиат этишни бошлар. Бунинг устига Битлис аолисининг бир қисми Мулло Саидга, бир қисми эса Шайх Амин Афандига ёрдам бермоқ истарлар. Шунинг учун оким катта бир одисага майдон бермаслик учун Бадиуззамонни сургун қилар. Бу дафа бўлса Ширвонга кетар. Зотан инфирод этган бундай зотларнинг муоризлари жуда кўп топилар. Айниқса илмий мужодалада мағлуб бўлганлардан баъзи зоир домлалар Мулло Саидни аоли назарида пастга урмоқ учун бор қувватлари ила уринар эдилар. Ҳар хусусларини яширинча таъқиб этар эдилар. Бир кун қандай бўлиб, қазо ила бомдод намозини ўтказган. Бундан хабардор бўлган душманлари, "Мулло Саид намозни тарк этди" деб аоли орасида ёйиб юбордилар. Мулло Саиддан сўрадиларки:

-Нима учун аркас буни бундай айтмоқда?

Мулло Саид:

"Ҳа, асоссиз бир нарса оламнинг ичида тез ёйилмас. Хато мендадир. Шунинг учун икки жазога учрадим: Бириси Алло нинг жазоси, бошқаси инсонларнинг танқиди. Бунинг асос сабаби эса, кечалари одат қилган вирди шарифни тарк этганимдир. Хуллас, оламнинг руи бу ақиқатга тегилган бўлса ам, тамомини қаврай олмасдан исмини билолмасдан шу жиат ила хатони исмлантирганлар",- жавобини берар.

Ширвонда бўлган пайти Сиирт атрофидан бириси келиб:

-Эй во , Сииртга бир бола келган, ўзи ўн тўрт -ўн беш ёшда, умум олимларни илзом этди. Уни илзом этмоқ учун сизни даъватга келдим, дер.

Мулло Саид ам шу даъватни қабул қилиб Сииртга бормоқ учун озирланар. Йўлга тушарлар, икки соат юргандан сўнг, у кичик домланинг сифатлари ва қиёфасини сўрар. У одам:

-Жаноб, исмини билмайман, фақат илк келишда дарвеш қиёфасида бўлиб елкасида бир қўйнинг териси бор эди. Сўнгра талаба қиёфасига кирди ва умум олимларни илзом этди.

Буни тинглаганида, ўзидан ба с этганини ва бир сана аввалги ўз одисасининг озир атроф қишлоқларда ёйилганини тушуниб орқага қайтар, даъватни қабул қилмас.

Сўнгра Сииртга боғлиқ Тилло ша арчасига борди. Машур бир мақбарага ёпинди. У ерда ориқо бўлиб Қомуси Океанусни Син бўлимига қадар ёдлади. Не фикрга биноан қомусни ёдлагани сўралганида:

-Қомус ар калиманинг неча маънога келганини ёзади, мен ам бунинг аксига бўлиб ар маънога неча калима қўлланилганини кўрсатадиган бир қомус вужудга келтиишга қизиқиб қолдим, жавобида бўлди. Мазкур мақбарага ёпинган вақтда кичик укаси Мамад овқатини келтирар эди. Овқат ичидаги гуручларни қуббанинг атрофида бўлган чумолиларга бериб ўзи нонини овқатнинг сувига ботириб қаноат этар эди.

-Нима учун гуручларни чумолиларга бермоқдасан? дейилганида,

-Буларда ижтимоий аётга соиблик ва фавқулодда вазифашуностлик ва менат бўлганини мушоада этганим учун жумуриятпарварликларига мукофотан ўзларига ёрдам этмоқ истайман, жавобида бўлгандир...

{(Ҳошия) 1935 да Эскиша ар Оғир Жазо Макамасида "Жумурият ақида фикринг недир?" саволига жавобан:

- Эскиша ар макама раисидан бошқа али сизлар дунёга келмасдан менинг диндор бир жумуриятчи бўлганимни қўлингиздаги тарихча-и аётим исбот этар, деб юқорида зикр этилган "Чумоли одисасини" тушунтирар ва шундай дер:

Халифа-и Рошидийн ар бири ам халифа, ам раиси жумур эди. Сиддиқи Акбар Ашара-и Мубашшарага ва Саоба-и Киромга албатта раиси жумур укмида эди. Фақат маъносиз исм ва расм эмас, балки адолат ақиқатини ва шаръий урриятни ташиган маъно-и диндор жумуриятнинг раислари эдилар.}

Тиллода экан, бир кеча Шайх Абдулқодир Гейлоний (Қ.С.) Ҳазратларини тушида кўрар. Гейлоний Ҳазратлари (Қ.С.) ўзига хитобан:

-Мулло Саид! Миран қабиласи раиси Мустафо Пошшога боринг ва уни идоят йўлига даъват этинг, қилган зулмдан воз кечиб намоз ва амри маъруфга давом этишини тавсия қилинг. Акс тақдирда ўлдиринг.

Мулло Саид бу тушни кўрар-кўрмас, амон тайёргарлигини қилиб Миран қабиласига тўғри Тиллодан аракат қилар, тўғри Мустафо Пошшонинг чодирига кирар. Пошшо у ерда бўлмаганидан, бироз истироат этар. Сўнгра Мустафо Пошшо ичкари кирар. У ерда озир бўлганларнинг аммаси оёққа қалқиб қўл қовуштирганлари олда Мулло Саид ўрнидан ам қимирламас. Пошшонинг назари диққатини жалб этиш билан, қабила мингбошиларидан Фатто Бейдан ким бўлганини сўрар. Фатто Бей машур Мулло Саид бўлганини билдирар. Ҳолбуки Пошшо олимларни еч ёқтирмасди. Шубасиз бунинг устига янада ортиқ жали чиққан бўлса ам изор этмаганди. Мулло Саидга нима учун бу ерга келганини сўраганда, Мулло Саид жавобан:

-Сени идоятга келтиришга келдим. Ё зулмни тарк этиб намозингни қиласан ва ёхуд сени ўлдираман!, дейишидан пошшо ғазаб отига миниб ташқари чиқар. Бироз айлангандан сўнг яна чодирга кирар ва Мулло Саиддан нима учун келганини такрор сўрар. Мулло Саид:

-Сенга айтдимку .. шунинг учун келдим, дер. Мустафо Пошшо чодирнинг устунида осилиб турган Саиднинг қиличига ишора этиб:

-Бу ифлос қилич биланми?

Бадиуззамон:

-Қилич ўлдирмас, қўл ўлдирар жавобида бўлар.

Мустафо Пошшо такрор ташқарига чиқиб бир оз айлангандан сўнг ичкарига кирар. Бадиуззамонга:

-Менинг Жазирада кўп олимларим бор, агар аммасини илзом эта олсанг, сенинг айтганингни қиламан. Агар илзом этолмасанг, сени Фирот Дарёсига отаман.

Мулло Саид:

-Бутун олимларни илзом этмоқ менинг аддим бўлмагани каби, мени ам дарёга отмоқ сенинг аддинг эмасдир. Фақат олимларга жавоб бериш ила сиздан бир нарса истайманки, у ам маузер тўппончасидир. Шоят сўзингда турмасанг, сени у ила ўлдираман, дер.

Бу му оварадан сўнгра Пошшо ила бирликда отлар ила Жазирага борарлар. Йўлда Пошшо қатъиян Мулло Саил ила гаплашмас. Бани Ҳани деган жойга келиш билан, чарчаганидан Мулло Саид у ерда бироз ётар, уйқудан уйғонар-уйғонмас атрофида бутун Жазира олимларининг китоблари қўлларида кутаётганларини кўрар. Бироз кўришгандан сўнг чой икром этилар. Жазира олимлари Мулло Саиднинг шуратини эшитганлари учун, шошқин ва айрон бир вазиятда чойларини ам унутиб Мулло Саиднинг саволларига интизор этмоқда эдилар. Мулло Саид эса ўз чойини ичгандан сўнг паришонхотир қаршисида бўлган бир - икки олимнинг чойини ам ичар, улар фарқ этолмаслар. Мустафо Пошшо домлаларга хитобан:

-Мен зиёли эмасман, фақат Мулло Саид ила мужодалангизда мағлуб бўлишингизни озир тушунмоқдаман. Зеро кўрмоқдаман, сиз ўйламоқдан чойларингизни унутганингиз олда, Мулло Саид ўз чойини ичганидан бошқа икки-уч пиёла яна сизнинг чойингизни ичди.

Бунинг устига, бироз латифа этгандан сўнг Мулло Саид бу олимларга қарши:

-Жаноблар! Бандангиз ваъда бергандир, еч кимдан савол сўрамайман, шунинг учун саволларингизга мунтазирман, дер.

Бу домлалар қирқ қадар савол сўрарлар. Умумига жавоб бергандан сўнг кутилмаганда Мулло Саид бир саволнинг жавобини хато айтгани олда қаршисидагилар тўғри деб ўйлаб тасдиқ этгандилар. Мажлис тарқалиши ила Мулло Саид хотирлар, амон орқаларидан югуриб:

-Кечирасизлар, бир саволнинг жавобини хато айтганим олда фарқига бормадингиз, деб жавобини тўғрилар.

Домлалар дедилар:

-Мана энди аққи ила бизни тўлиқ илзом этдингиз!

Сўнгра у домлалардан бир қисми Мулло Саиддан дарс олишга келарлар.

Бундан сўнгра Мустафо Пошшо ваъда берган маузер тўппончасини адя этар ва намоз қилишни бошлар.

Мулло Саид илмдаги тенгсиз ориқо истеъдоди даражасида вужудча ам ғоят чиниққан ва қувватли эди. Кураш олишни жуда ёқтирарди. Мадрасаларда бўлган умум талабалар ила курашар эди. Ҳеч бириси курашда ам уни мағлуб этолмас эди.

Мустафо Пошшо ила бир кун от мусобақасига чиқарлар. Фақат қасддан Мустафо Пошшо ғоят ёввойи ва ўргатилмаган ва еч минилмаган бир от озирланишини амр этар. Мулло Саидга минмоқ учун берар. (Аллоу аълам, отдан йиқилиб ўлишини истаган.) Ўн олти ёшда бўлган Мулло Саид ёввойи отни бироз кездиргандан сўнгра югуртиришни орзу этар. От у кўрсатган йўналишдан чиқиб бошқа бир йўналиш томон тўғри югурар. Бор қуввати ила тўхтатмоқ истаган бўлса ам, муваффақ бўлолмас. Охири болалар бўлган ерга борар. Жазира оғаларидан бирисининг ўғли йўл устида экан айвон икки оёғини кўтариб боланинг елкалари орасига уриши билан бола ерга тушиб айвоннинг оёқлари остида типирчилашни бошлар. Охири атрофдан ёрдамга етишадилар. Болани аракатсиз ўлик суратида кўриш билан Мулло Саидни ўлдирмоқ истарлар. Оғанинг хизматчилари ханжарларини олганларида, Мулло Саид амон ровелверига қўл отар ва одамларга хитобан:

-Ҳақиқатга боқилса, болани Алло ўлдирган. Зоирга боқилса, от ўлдирган. Сабабга боқилса, Кал Мустафо ўлдирган, чунки бу отни менга у берди. Тўхтанглар, мен келиб болага қарай, ўлган бўлса кейин урушайлик, деб отдан тушиб болани қучоқлар. Болада аракат кўрмаслик билан совуқ сувнинг ичига ботириб чиқарар. Бола кулиб кўзини очар. Шундай қилиб бутун аоли айратда қоларлар. Бу ажиб воқеадан кейин бир муддат Жазирада қолгандан сўнг талабаси Мулло Соли ила бадавий арабларнинг маскани бўлган Бирога борарлар. У ерда бир оз қолиб такрор Мустафо Пошшонинг олдинги каби зулмни бошлаганини эшират, ёнига борар ва унга насиат этар, тадид этар. Бир кун бир муноқаша орасида Мустафо Пошшога:

-Яна зулмни бошладингми, сени Ҳақ номига ўлдираман!, та дидида бўлар. Пошшонинг котиби ўртага отилар.

У пайтда Мулло Саид Мустафо Пошшони зулм сабабли кўп та қир этар.

Пошшо бу та қирга тааммул этолмасдан, ўлдирмоқ учун устига ужум этар. Фақат Миран оғалари тўхтатадилар. Охири Мустафо Пошшонинг ўғли Абдулкарим Мулло Саидга яқинлашиб:

-Унинг ақидаси хатодир, илтимос қиламан, озирча бу ердан бошқа ерга ташриф этингиз, дер.

Абдулкаримнинг сўзини ерда қолдирмас, ёлғиз равишда бадавийларнинг маскани бўлган Биро Чўлига тўғри аракат қилар. Йўлда бадавий қароқчиларига учрар. Бадавийларнинг қуроллари найза ва Мулло Саиднинг қуроли маузер бўлганидан, қароқчиларга тўғри ўқ отишни бошлар, қароқчилар чекиларлар. Йўлига давом этаркан, иккинчи босқинчилар тўдасига тасодиф этар. Бу дафа қароқчилар кўп бўлганидан, атрофини ўраб оладилар. Уни ўлдираётган вақтда ичларидан бириси таниб:

-Мен буни Миран қабиласининг ичида кўрдим. Бу маш ур бир одамдир айтиши билан дарол бадавийлар чекилиб қусурларининг афв этишини сўрарлар. Ва қўрқинч бўлган ерларда ўзларига қўриқчилик қилмоқ истаган бўлсалар ам, Мулло Саид рад этиб, ёлғиз равишда йўлига давом этар. Бир неча кун сўнгра Мардинга келар. Мардин олимлари муоразага турган бўлсалар ам муваффақ бўлолмаслар, болалари ёшида бўлган ёш Саидда ориқо бир шаклда илмий қудратни кўриш билан ўзларига устоз қабул этарлар.

Бу аснода Мардинга келган икки талабага тасодиф этди. Булардан бириси Жамолиддини Афғонийга мансуб бўлиб, бошқаси Сунусий тариқатидан эди. Булар воситаси ила ам Жамолиддини Афғонийнинг маслагига, амда Сунусий тариқатига ошналик пайдо қилди.

Мулло Саид жуда ёш ёшда экан, сиёсий аётга отилар, ватан ва миллатга хизматни бошлар. Илк сиёсий аёти Мардинда бошлагандир. Бунинг устига бир мутасаррифнинг қар панжаси ила, қўллари боғлиқ, қўриқчилар назоратида Битлисга сургун қилинди. Жандармалар ила йўлда бораркан, намоз вақти келар. Намоз қилмоқ учун кишанларнинг очилишини жандармаларга эслатар. Жандармалар қабул этмаганларида, темир кишанларни бир рўмол каби очиб қаршиларига отар, жандармалар бу олни каромат қабул қилиб айратлар ичида қоларлар. Таслимият ила, илтимос ва илтижо ила:

-Биз озирга қадар қўриқчингиз эдик, бундан сўнгра хизматчингизмиз! дерлар.

{(*)Бир кун Бадиуззамондан сўралди:

- Кишанни қандай очдинг?

Деди:

- Мен ам билмайман. Фақат, бўлса-бўлса намознинг кароматидир.}

Битлисда экан, бир кун ўзларига оким ила бир қисм маъмурларнинг ички ичганлари хабар қилинганида, ғазабланиб:

-Битлис каби диндор бир мамлакатда укуматни тамсил этган бир зот иртиқоб этган бу муомалани қабул этолмайман! деб ички мажлисига борар. Аввало ички ақида бир Ҳадиси Шариф ўқигандан сўнг жуда аччиқ сўзлар айтар. Ҳокимнинг урдирмоқ учун ишора этиши этимолига биноан эса бир қўлини револверининг бўлган ерида тутар. Фақат оким фавқулодда бардошли ва амиятли бир зот бўлганидан, қатъиян овоз чиқармас. У ердан айрилганда окимнинг ёрдамчиси Ёш Саидга:

-Нима қилдингиз? Айтганларингиз иъдомингизни келтириб чиқаради, дер.

Ёш Саид:

-Иъдом хаёлимга келмади, қамоқ ва сургун ўйлаган эдим. Нима бўлганда ам, бир мункарни даф этмоқ учун ўлсам, нима зарари бор?, жавобида бўлар.

У ердан қайтганидан бир икки соат сўнгра икки полициячи воситаси ила оким ўзини чақирар. Ҳокимнинг хонасига кираркан, оким урмат ва таъзим ила ёш Саидни қаршилаб, қўлини ўпмоқ истар. Илтифот ила ер кўрсатиб:

-Ҳаркаснинг бир устози бордир. Сен ам менинг устозимсан, дер.

Ёш Саид фитратан бир қонун остида яшашни ва аракатининг чекланишини севмас, ар олида, ар аркатида ғоят эркин бўлишини орзу этар ва доимо: "Мен уррият ва эркинлигимни еч бир кайфий қонун ила чеклатмайман",- дерди. Шунинг учундирки, илк Истанбулга ташрифларида яна ар қайддан узоқ қолишда қаттиқ турган ва аётининг бутун олатларида бу вазият мушоада этилгандир. Ундаги бу эркинлик ва уррият ишқи аётининг ярмидан сўнгра Оврупадан келган мудиш бир залолат ва зиндиқо ужумига қарши қўйишни ва табиат фалсафасидан туғилган дашатли бир истибдоди мутлақнинг Қуръонга зид қонун-қоидаларига бўйин эгмасликни, уларга итоат этмасликни ва ақиқий уррияти машруъа бўлган Исломий уррият ва маданият учун аракат қилишни натижа бергандир.

Биринчиси: Фикри очиқ бўлган вақтларки, ар нима қўлига олса, уни тушунмаслиги мумкин эмас эди.

Иккинчиси: Фикри қисилган бўлган вақтларки, мутолаа эмас, гапиришдан ам хушланмасди.

Мулло Саид, кунда бир-икки жуз ўқимоқ шарти ила Қуръонни ёд олишни бошлади. Ҳар кун икки жуз ёд олмоқ ила Қуръоннинг му им бир қисмини ифзига олди, фақат икки сунуот ила тугатишга муяссар бўлмади:

Биринчиси, Қуръоннинг жуда тез ўқилиши бир урматсизлик бўлмасин дея. Иккинчиси, Қуръон ақиқатларини ёдлашнинг янада зиёда кераги бор дея қалбига келган. Шунинг учун Қуръон ақиқатларининг калити бўладиган ва шубаларга қарши муофаза ва муқобала этадиган икмат ва Ислом фанларига доир қирқ рисолани икки санада ёдлади. Ҳар кун бир парча ёддан ўқимоқ сурати ила, аммасини уч ойда фақат такрорлар эди.

"Миркат" номли китобни изо ва шархсиз ёдлашни бошлади. Сўнгра қўлига ўтган мазкур китобнинг изо ва шархи ила ўз нуқта-и назарини қаршилаштирган, бутун масалалар мувофиқ бўлиб фақат уч калима тавофуқ этмаган. Бу изолари ам олимларнинг тасинига мазар бўлиб қабул этилгандир.

Бир кун Битлис шайхларидан Шайх Ма мад Куфравий Ҳазратларининг ўзларига баддуо этганини бириси ёлғондан айтар. Бунинг устига у кишини зиёратга борар. Шайх Ҳазратлари Мулло Саидга илтифот этар, табаррукан бир дарс берар. Хуллас, Мулло Саиднинг энг сўнг олган дарси бу бўлгандир.

Бир кеча Мулло Саид тушида Шайх Ма мад Куфравий Ҳазратларини кўрар. Ўзига хитобан:

-Мулло Саид, кел мени зиёрат қил, кетаман дейиши сабабли амон борар, зиёрат қилар. Ва шайхнинг учиб кетганини кўриш билан уйғонар. Соатга қарар, соат кечанинг еттисидир. Такрор ётар. Эрталаб Шайхнинг хонасидан мотам овозларининг юксалганини эшитар, у ерга борар ва Шайх Ҳазратларининг кечаси соат еттида вафот этган хабарини олар.

Ма зун бўлиб орқага қайтар.

Мулло Саид Шарқнинг буюк олим ва шайхларидан бўлган Саййид Нур Ма мад, Шайх Абдуррахмон Тоғи, Шайх Фаим ва Шайх Мамад Куфравий каби олий зотларнинг ар бирисидан ирфон илми хусусида бошқа-бошқа дарсларга ноил бўлганидан, уларни фавқулодда севарди. Олимлардан Шайх Амин Афанди, Мулло Фатулло ва Шайх Фатулло жанобларига ам зиёда муаббати бор эди.

Ванда маш ур олимлар бўлмаганидан, Ҳасан Пошшонинг даъвати ила Мулло Саид Ванга кетди. Ванда ўн беш сана қолиб, қабилаларнинг иршоди учун ораларида саёат ила тадрис ва тадаррус вазифаси ила аёт ўтказди. Ванда бўлган муддатда оким ва маъмурлар ила кўришиб, бу асрда ёлғиз эски тарздаги Калом Илмининг Ислом Дини ақидаги шак ва шубаларнинг раддига етарли бўлмаганига қаноат осил қилган ва фанларнинг тасилига лузум кўргандир

{(Ҳошия1) Бадиуззамоннинг жуда кичик ёшидаги бу вуқуфияти унинг истиқболдаги жуда муаззам хизмати Қуръония ва Исломияси учун озирланишини таъмин этгандир. Бу қаноатини у замон изор этганидан ўттиз - қирқ сана сўнгра, Калом Илмида бир янгиланиш қилган Рисола-и Нур куллиётининг таълифига Жаноби Ҳақ муваффақ қилгандир.}

Бу қаноатни осил қилган у вақтда мусбат илмлар дейилган бутун фанларни тадқиқ қилишни бошлаб жуда қисқа бир замонда Тарих, Геофрафия, Математика, Геология, Физика, Кимё, Астрономия, Фалсафа каби илмларнинг асосларини қўлга киритгандир. Бу илмларни бир домладан дарс олиб эмас, ёлғиз ўз мутолааси соясида аққи ила тушунгандир. Масалан, бир География муаллимини басга киришмасдан аввал йигирма тўрт соат ичида қўлга киргизган бир география китобини ёдламоқ сурати ила, эртаси кун Ван Ҳокими марум Тоир Пошшонинг қўноғида уни илзом этар. Ва яна айни суратда бир муораза натижасида беш кун мобайнида Инорганик Кимёни қўлга киритиб, Кимё муаллими ила муоразага киришар ва уни ам илзом этар. Хуллас, жуда кичик ёшидаги мазкур ориқулодаликларга ва бари уммон олида бир илмга эгалигига шоид бўлган илм али Мулло Саидга "Бадиуззамон" лақабини бергандир. Бадиуззамон Ванда бўлган муддат мобайнида у замонга қадар ўзлаштирган фикр ва мутолаалар ва илмий ва диний тадрис усулларини кўрмоқ ила ва замоннинг зарурий этиёжларини эътибор назарига олмоқ ила ўзига махсус бир таълим усулини ижод этар. Бу ам диннинг асосларини асрнинг фамига уйғун энг янги изо ва баён тарзлари ила исбот этмоқ сурати ила талабаларни танвир этмоқдир.

Мулло Саид Ванда бўлган замонларда баъзи хусусларда у атрофнинг олимларига мухолиф олда эди. {(Ҳошия2) Айни вазият саксон саналик аётида ам давом этгандир.} Бу хусуслар шулардир:

1- Қатъиян еч кишидан адя сифатида пул олмаслик ва маошни ам қабул қилмаслик. Ҳа, аётда еч бир моддий мол-мулки бўлмасдан, фақир ва кимсасиз ва доимий сургун ва қамоқлар ила жуда машаққатли ва дахшатли мусибатлар ичида яшагани олда еч кимдан пул ва муқобаласиз адя олмагани шубасиз кўрилгандир.

2- Ҳеч бир олимдан савол сўрамаслик. Йигирма сана мобайнида доимо фақат сўралганларга жавоб берган эди. Бу хусусда ўзлари дедиларки: "Мен олимларнинг илмини инкор этмайман, шунинг учун улардан савол сўрамоқ ортиқчадир. Менинг илмимдан шуб а қилганлар бўлса сўрасинлар, уларга жавоб берай".

3- Ёнида бўлган талабаларини айнан ўзи каби закот ва адя олмоқдан ман этмоқ. Уларни ам ёлғиз Ризо-и Илоий учун ишлаттирарди. Ҳатто кўп вақтлар талабаларини ўзи иоша этарди.

4- Доимо бўйдоқ қолмоқ ва дунёда еч бир нарса ила алоқа пайдо этмаслик. Шунинг учундирки: "Бутун молимни бир қўлим ила кўтариб эта олишим керак" дегандир. Бу олнинг сабаби сўралганда "Бир замон келажак, аркас менинг олимга асад қилажак. Иккинчидан, мол ва сарват менга лаззат бермайди, дунёга фақат бир мусофирхона назари ила қарайман",- дерди.

Ванда бўлган вақти мар ум оким Тоир Пошшо Оврупа китобларини тадқиқ қилиб ўзига саволлар тайёрлаб сўрарди. Буларнинг еч бирисини кўрмагани ва Туркчани ам энди гаплашишни бошлагани олда, жавобида иккиланмасди. Бир кун китобларни кўрар ва Тоир Пошшонинг булардан савол тайёрлаганини тушуниб оз бир замонда китобларнинг ичидагиларини қўлга киритар.

У замонда энг буюк ғоя ва тушунчаси Мисрдаги Жоъме-ул Аз арга муқобил Битлис ва Ванда "Мадрасат-уз Заро" номли бир дорулфунун вужудга келтирмоқ эди. Бу ташаббусини ғоядан аётга татбиқ этмоқ ниятида бўлиб буни режалаштирарди.

Ванда ёз замонларини Башит ва Байтушшабоб номли яйловларда ўтказар эди. Бир кун То ир Пошшога мазкур тоғларнинг бошида июльда ам муз бўлганини айтар. Тоир Пошшо эътироз этар ва "Июльда қатъиян у ерларда муз бўлмас" даъвосида бўлар. Яйловда экан бир кун буни хотирлаб Тоир Пошшога ёзган илк Туркча мактубида дер:

-Эй Пошшо! Башитнинг усти муз ила қопланган. Кўрмаган нарсангни инкор этма. Ҳар нарса сенинг илминг до илида эмасдир, вассалом!

Мулло Саид қабилалар орасида бўлган ар қайси бир келишмовчиликни эшитиш билан амон мудоала этиб, иршод йўли ила ар икки тарафни ам дарол яраштирарди. Ҳатто укумат ам яраштирмоқдан ожиз қолган Шакар Оға ила Миран Раиси Мустафо Пошшони яраштирди. Ва Мустафо Пошшога:

-Ҳали тавба қилмадингми? деб сўраганида, Мустафо Пошшо ам жавобан:

-Саид Жаноблари! Нима айтсангиз, сўзингиздан чиқмайман дегандир.

Мустафо Пошшо от ила пул адя этмоқ истар. Бадиуззамон рад этиб:

-Ҳозирга қадар еч кимдан пул олмаганимни эшитмадингизми? Бохусус сиз каби золимдан қандай пул оламан? Ва сиз кўринишдан тавбангизни буздингиз, шу тақдирда Жазирага етишолмайсиз, дегандир.

Ва ақиқатдан Жазирага етишмасдан йўлда ўлганини хабар олар.

Бадиуззамон математикада ориқулода бир суръати интиқолга соиб эди. Ҳар қандай бир мушкул масалани зенан амон ал этар эди. Ҳатто Жабр Муқобала илмида бир рисола таълиф этганди. Тоир Пошшо наздида исоб масалалари муноқаша мавзуси бўлганидан, исобга доир қайси масала бас этилса, бошқалар ва энг моир котиблар натижани тополмасдан, Мулло Саид зенан чиқарар эди. Кўп марталар бундай мусобақаларга киришар ва умумида доимо биринчи бўларди. Бир марта шундай бир савол сўрадилар:

-Ўн беш муслим, ўн беш ғайри муслим фараз этилиб, бир-бири орқасида қатор турганда буларга қилинадиган ар қуръада ғайри муслимга чиқиши истанилган. Қандай тақсим этилар?

Бу саволга жавобан:

-Буларнинг бир юз йигирма тўрт э тимоллик вазияти бордир, деб қилар.

Ҳамда дер:

-Бундан янада қийинини ам ўзим ижод этаман. Икки минг беш юз этимоллик вазиятига кўра қиламан.

Икки соат мобайнида юз одамдан эллик адад ғайри муслимни у вазиятда тақсим этарки, доимо қуръа ғайри муслимга тушар. Ва атто беш юз ғайри муслим бўлмоқ ила икки юз эллик минг этимоллик вазиятга биноан бир масала чиқарди ва Тоир Пошшога кўрсатиб бир рисола шаклида ёзди.

{(Ҳошия1) Афсуски у рисола Ванда бир ёнғинда ёнгандир.}

Бадиуззамон Ванда бўлган замонларда оким Тоир Пошшо ила баъзи газеталардан одисалар ўқирди. Айниқса Исломиятни алоқадор қилган хусусларга диққат этарди. Вандаги истиқомати асносида Ислом Оламининг вазиятини бир даража ўрганган эди. Бир кун Тоир Пошшо бир газетада шу мудиш хабарни унга кўрсатган эди. Хабар шу эди:

Англия Депутатлар Мажлисида Мустамлакалар Нозири, қўлида Қуръон Каримни кўрсатиб айтган бир нутқида:

Бу Қуръон Мусулмонларнинг қўлида бўлганча биз уларга оким бўлолмаймиз. Нима қилиб бўлса ам, бу Қуръонни уларнинг қўлидан олишимиз керак, ёхуд Мусулмонларни Қуръондан совутишимиз керак, дея хитобда бўлган.

Хуллас, бу муд иш хабар унда таърифдан устун бир таъсир уйғотган эди. Истеъдоди чақмоқ каби оловли, туйғулари ва бутун латифалари уйғоқ ва илм, ирфон, ихлос, жасорат ва шижоат каби ориқо иноят ва сажияларга мазар бўлган Бадиуззамоннинг бу хабарлардан сўнг: "Қуръоннинг сўнмас ва сўндирилмас маънавий бир қуёш укмида бўлганини мен дунёга исбот этаман ва кўрсатаман!" дея қувватли бир ният руида уйғонар ва бу рағбатлантирувчи омил ила аракат қилар.

{(Ҳошия2) Саид Нурсий олтмиш беш сана аввал Ванда, Ҳоким То ир Пошшонинг ёнида экан ўқиган бир газетасида, Англия Мустамлакалар Нозирининг Англия Депутатлар Мажлисида қўлида Қуръонни кўрсатиб: "Бу Қуръон мусулмонларнинг қўлида қолгунча, биз уларга ақиқий оким бўлолмаймиз. Ё Қуръонни ўртадан олишимиз, ёки уларни Қуръондан совутишимиз керак" сўзидан сўнг руида бир жўш уриш ва ниоясиз бир ғайрат уйғонар. Қуръоннинг бир мўъжиза бўлганини исбот қилиб ар тарафга нашр этмоқ ва кофирларни тўлиқ жим қилмоқ истар. Бунга қатъий қарор берар. Ванда бўлган ўн беш сана муддат ичида ифзига олган саксондан зиёда китобни ёддан такрорлагани каби, Ислом Оламининг озирги вазияти ақида ам керакли ар турли маълумотларни қўлга киритар.

Тенгсиз бир аллома бўлган Бадиуззамон, али кичик ёшда кўринган мустасно зений ўткирлик ва илмидан ам тушунилгани каби, бошқа ўхшашларидан устун ўзига бошқача икмати Қуръония таълим этилганди. Ўзи ўша асрнинг этиёжини қондирадиган, замоннинг илмий ва адабий савиясидан устун бутун дунёга Қуръоннинг мўъжиза бўлганини исбот ва аркасни қондира оладиган бир қобилият, матонат, умид ва фидокорлик ташимоқда эди.

Бир буғдой донаси қадар қарағай уруғидан тоғ каби бир дарахтнинг чиқиши Қудрати Ило ияни очиқча кўрсатгани каби, моддий еч бир қувватга соиб бўлмаган, аксинча мазлум ва бир нави қўллари-оёқлари боғлиқ бир вазиятда Бадиуззамоннинг уруғ - мисол аёти ва хизмати ила тарихнинг энг дашатли бир даврида ам Анадолу, ам ислом олами, ам дунёнинг аксарисига ам моддатан таъсир этадиган ва фикрлашини алмаштирадиган маънавий, куллий ва жаоншумул бир инкишофнинг зуури айнан мутлақ бир қудрат ва истидоми Илоий ва севки Раббоний ила бўлгани ақлга ва қалбга кўринмоқдадир.

Аслида бир асарида та диси неъмат суратида хизмати иймонияга оид инояти Илоиядан бас этаркан шундай дер:

"Биринчи Жа он Урушида ва янада аввалроқ бир содиқ тушда кўраётган эдимки: Арарат Тоғи дейилган машур Ағри Тоғининг остидаман. Бирдан у тоғ мудиш портлади, тоғлар каби парчаларни дунёнинг ар тарафига тарқатди. У дашат ичида боқдимки, марум волидам ёнимдадир. Дедим:

- Она қўрқма, Жаноби Ҳақнинг амридир. У ам Раиймдир, ам Ҳакиймдир.

Бирдан у олатда экан боқдимки, муим бир зот менга амирона демоқдаки:

- Иъжози Қуръонни баён эт.

Уйғондим, тушундимки: Бир буюк портлаш бўлади. У портлаш ва инқилобдан сўнгра Қуръон атрофидаги қалъалар синади. Тўғридан-тўғрига Қуръон ўз-ўзини мудофаа этади. Ва Қуръонга ужум этилади, иъжози унинг пўлот бир совути бўлади. Ва шу иъжознинг бир навини шу замонда изорига аддимдан ортиқ бўлиб мен каби бир одам номзод бўлади, ва номзод бўлганимни тушундим".}

Бадиуззамон Шарқий Анадолуда "Мадрасатуз за ро" номли бир дорулфунун очмоқ, ё Ванда ва ёхуд Диёрбақирда дорулфунун даражасида бир мадраса таъсисига уринмоқ учун Истанбулга келди. Истанбулга келишини бир муаррир шундай тасвир этган эди: "Шарқнинг тик қояликларидан бир оташпора-и зако Истанбул уфқида чиқди".

Истанбулга келмасдан аввал бир кун То ир Пошшо:

-Шарқ олимларини илзом этмоқдасан, фақат Истанбулга кетиб у денгиздаги катта балиқларга ам бас кела оласанми? деганди.

Истанбулга келар келмас олимларни мунозарага даъват этди. Бунинг устига Истанбулдаги маш ур олимлар гуру-гуру зиёратга келиб саволлар сўрарлар ва у аммасининг ам жавобларини тўғри бўлиб берар эди. Бундан мақсади, Шарқий Анадолудаги илм ва ирфон фаолиятига назари диққатни жалб этмоқ эди. Бўлмаса Мулло Саид қатъиян худфурушликни севмас эди. Ҳар турли кўз-кўз қилиш ва хўжакўрсинчиликдан мубарро бўлиб аракат қиларди. Илм, жасорат, офиза ва зен ўткирлиги эътибори ила жуда ориқо эди. Айни даражада балки янада зиёда бўлиб холис ва мухлис эди. Тасанну ва такаллуфни қатъиян ёқтирмасди. Истанбулдаги турар жойининг эшигида шундай бир лава осилган эди: Бу ерда ар масала ал этилар, ар саволга жавоб берилар, фақат савол сўралмас.

{(Ҳошия) Бу ерда шуни қўшимча қилиб баён этмоқ керакдирки: Саид Нурсий аётининг охирги ўттиз - қирқ санасида, Ислом Динига ва Қуръонга хизмат жиатида фавқулодда бир рамат ва иноят ила Рисола-и Нур эсон этилганидан, ва оламшумул бир маънавий жиоди диния ва хизмати Қуръонияда бўлганидан тушунилган ва сўнгра ўзлари ам бир маънавий эслатма ила қаламга олгандирларки, унинг аёти бир интизом доирасида ўтар эди. Яъни, келажакда муим бир хизмати Қуръонияда бўладигани учун, Жаноби Ҳақ у хизмати Қуръонияга замин озирламоқ икмати ила, Саидни аддан устун шартлар ичида ва фавқулодда иноят остида ориқо бир заковат ва дао ила жиозланган бўлиб истедом ва истеъмол этар эди. Шунинг учун, тарихча-и аётнинг бошида баён этилгани жиат ила, унинг аёт ва аволига бу нуқта-и назар ила боқмоқ лозимдир. Ва атто ўзи Ҳурриятдан аввал бир қанча талабаларига, дўстларига:

"Бир нур кўрмоқдаман, истиқболга буюк умидлар ила қарамоқдаман" дея а амиятли бир Қуръон хизматининг содир бўлишини хабар берар эди. Бир исси қабл-ал вуқуъ ила Рисола-и Нурнинг озирги маънавий хизмати Қуръония ва иймониясини у замонлар сиёсат оламида бўлади деб ўйлаб, бутун қуввати ила Истанбулда сиёсатни динга, Қуръонга восита қилиб аракат қилар эди.}

Истанбулда гуру -гуру келган олимларнинг саволларига жавоб берар эди. Кичик ёшида бундай истисносиз бутун саволларга жавоб бериши ва ғоят ишонтирувчи ва балиғ ифода ва ориқо ол ва олатлари ила илм алини айронлик ила тақдирга чорлар эди. Ва "Бадиуззамон" унвонига аққи ила лойиқ кўрадилар ва бу фавқулодда зотни бир "нодира-и хилқат" сифатида васфлантирадилар.

Ҳатто бу замонларда Миср Жоъме-ул Аз ар Университети раисларидан машур Шайх Баид Жаноблари Истанбулга бир саёат учун келганида, курдистоннинг ўткир, тик қоялари орасидан келиб Истанбулда бўлган Бадиуззамон Саид Нурсийни илзом этолмаган Истанбул олимлари Шайх Баиддан бу ёш домланинг илзом этилишини истарлар. Шайх Баид ам бу таклифни қабул этиб бир мунозара замини қидирар. Ва бир намоз вақти Авлиё София масжидидан чиқиб чойхонада ўтирилганида буни фурсат деб билган Шайх Баид Жаноблари, ёнида олимлар озир бўлгани олда Бадиуззамонга хитобан:

Яъни: Оврупа ва Усмонийлар ақида нима дейсиз, фикрингиз недир? дер.

Шайх Ба ид Жанобларининг бу саволдан мақсади Бадиуззамоннинг шак бўлмаган бир бари уммон каби илмини ва оташпора-и закосини тажриба этмоқ эмас, балки, истиқбол замонига оид иотасининг шиддатини ва олам идорасидаги сиёсатини англамоқ эди. Бунга қарши Бадиуззамоннинг бергани жавоб шу бўлди:

Яъни "Оврупа бир Ислом давлатига омиладир, куннинг бирида уни туғади. Усмонийлар ам Оврупа ила омиладир, у ам уни туғади".

Бу жавобга қарши Шайх Ба ид Ҳазратлари:

-Бу ёш ила мунозара этилмас, мен ам айни қаноатдаман. Фақат бу қадар важиз ва балиғона бир тарзда ифода этмоқ фақат Бадиуззамонга хосдир {(1) Шундай қилиб, Бадиуззмоннинг айтгани каби, хабарларнинг икки қутби ам тааққуқ этган, бир-икки сана сўнгра Машрутият даврида Исломийлик аломатларига мухолиф кўп ажнабий одатларни олмоқ ва борганча Туркияда ерлаштирмоқ. Ва озир Оврупада Қуръонга ва Исломиятга қарши кўрсатилган гўзал алоқа ва айниқса бахтиёр Олмон миллатида гуру-гуру Исломиятни қабул этмоқ каби одисалар у хабарни тамоми ила тасдиқ этгандирлар.} дегандир.

Бадиуззамоннинг Истанбулда аёти бир даража сиёсийдир. Сиёсат йўли ила Исломиятга хизмат этилади дея қаноатда эди. Сиёсий аётга қўшилиши исломиятга хизмат ишқининг бир натижаси эди. Доимо уррият тарафдори эди. Кўрган ақсизликлар сабабли Жон Туркларга доимо қарши бўлиб:

-Сиз динни ранжитдингиз, ғайратулло га тегилдингиз, шариатни камситдингиз. Натижаси жуда хавфли бўлажакдир, дея қарши бўлганини айтишдан чекинмас эди.

Ҳурриятдан сўнгра мужо ид дўстлари ила баробар Иттиоди Муаммадий (С.А.В.) Жамиятини қурганлар, жамият жуда қисқа бир замонда инкишофни бошлаган, атто Бадиуззамоннинг бир мақоласи ила Адабозори ва Измит атрофида эллик минг киши жамиятга доил бўлганди.

Ҳурриятни хато шар ламаслик ва машрутиятни машрутияти машруъа сифатида қабул этмоқ лозим келганини илгари суриб бу хусусда диний газеталарда мақолалар нашр этади ва оммавий чиқишлар қилади. Бу мақола ва чиқишларни ўхшовсиз синаш қадар балиғ ва ишонтирувчи эди. Илм али ва сиёсат али Саид Нурсийнинг бу ёзувларидан ва дарсларидан кўп истифода этгандирлар. У замондаги миллий уйғонишни Анадолу ва Осиёнинг дунёвий саодатининг суби содиқи сифатида хушхабар берар, фақат қўлдан қочмаслиги учун Шаръий амрларга тез уймоқнинг зарурий бўлганини таклиф қилар эди. "Агар машрутиятни шаръий уррият ила қабул қилмасак ва ундай татбиқ қилинмаса, қўлимиздан қочади, мустабид бир идорага ўрнини тарк этади" дея эслатар эди. У нутқ ва мақолалардан намуна сифатида жузъий бир қисмини бу ерга киргизамиз:

Бадиуззамон Саид Нурсийнинг уррият эълонининг учинчи кунида иртижолан сўйлаган ва сўнгра Селаникда Ҳуррият Майдонида такрор этган ва у замоннинг газеталари нашр этган нутқининг суратидир.

Эй уррияти шаръий! Шундай мудиш ва фақат чиройли ва хушхабарли бир садо ила чақирмоқдасанки, мен каби бир бадавийни ғафлат табақалари остида ётган экан уйғотмоқдасан. Сен бўлмасайдинг, мен ва умум миллат зиндони асоратда қолар эдик. Сенга умри абадийни хушхабар бераман. Агар айнулаёт шариатни манба-и аёт қилсанг ва у Жаннатда нашву намо топсанг, бу миллати мазлуманинг ам эски замонга нисбатан минг даража тараққий этишини хушхабар бермоқдаман. Агар аққи ила сени рабар қилса ва шахсий ғараз ва интиқом фикри ила сизни кирлатмаса...

сирига маз ар бўламиз. Мутаваккилона, собирона тутганимиз ўттиз сана Рамазони сукутнинг савобидирки, азобсиз жаннати тараққий ва маданият эшикларини бизга очгандир. Ҳокимияти миллиянинг бароати истилоли бўлган қонуни шаръий азини жаннат каби бизни киришга даъват этмоқда.

Эй мазлум и вани ватан! Борайлик, доил бўлайлик! Биринчи эшиги шариат доирасида иттиоди қулуб, иккинчиси муабати миллия, учинчиси маориф, тўртинчиси саъйи инсоний, бешинчиси тарки сафоатдир. Бошқаларини сизнинг зенингизга авола этаман...

Зин ор эй ивани ватан! Сафоатлар ила ва динда эътиборсизликлар ила такрор ўлдирмангиз. Ва бутун афкори фасидага ва ахлоқи разилага ва дасоиси шайтонияга ва табасбусатга қарши шариати ғарра устида қурилган қонуни асосий Азроил укмига ўтди, уларни жим қилди.

Зин ор эй ивани ватан! Исрофот ва хилофи шариат ва лазоизи номашруъа ила такрор иё этмангиз! Демак, озирга қадар мозорда эдик, чириётган эдик. Ҳозир бу иттиоди миллат ва машрутият ила рами модарга ўтдик, нашву намо топамиз. Юз бу қадар сана орқа қолганимиз масофа-и тараққийдан иншаалло мўъжиза-и Пайғамбарий ила, шариат асос қонунлари воситасига амалан ва шаръий машварат буроқига фикран минамиз. Бу қўрқитувчи саро-и кабирни қисқа замонда ўтмоқ ила баробар, маданийлашган миллатлар ила елкама-елка мусобақа қиламиз. Зеро улар го ўкиз машинасига минганлар, йўлга чиққанлар. Биз бирдан поезд ва аво шари каби воситаларга минамиз, ўтамиз. Балки гўзал ахлоқларни ичига олган ақиқати Исломиянинг ва истеъдоди фитрийнинг ва файзи иймоннинг ва шиддати очликнинг азмга берган тасил ёрлами ила кўп-кўп ўтамиз. Қандайки вақтида ўтгандик.

Талабалик менга берган вазифа ила ва урриятнинг фармони мазунияти ила эслатмоқдаманки:

Эй абнойи ватан! Ҳурриятни хато шарх қилмангиз, токи қўлингиздан қочмасин. Ва сассиқ бўлган эски асоратни бошқа қопда бизга ичирмоқ ила бизни бўғмасин. {(Ҳошия) Ҳа, янада да шатли бир истибдод ила жуда аччиқ ва заарли бир асоратни бизга ичирдилар.} Зеро уррият мурооти аком ва одоби шариат ва ахлоқи асана ила тааққуқ этар ва нашву намо топар.

Бадиуззамон

Диний Жарида: 77

5/Март/1325

18/Март/1909

ШАРИАТИ ҒАРРА, каломи азалийдан келганидан, абадга кетажакдир. Нафси амморанинг истибдоди разиласидан саломатимиз Исломиятга истинод иладир, у аблулметинга ёпишмоқ иладир ва ақли урриятдан аққи ила истифода этмоқ иймондан ёрдам иладир. Зеро, Сонеъи Оламга аққи ила абд ва хизматкор бўлганнинг халққа убудиятга таназзул этмаслиги керакдир. Ҳаркас ўз оламида бир қўмондон бўлганидан, олами асғарида жиоди акбар ила муккаллафдир ва ахлоқи Амадия ила ахлоқланмоқ ва суннати набавияни иё ила вазифадордир.

Эй авлиё-и умур! Тавфиқ истасангиз, одатулло қонунларига уйғун аракат қилингиз. Бўлмаса тавфиқсизлик ила жавоби рад оласиз. Зеро, машур умум пайғамбарларнинг Мусулмон ва Усмонийлар заминларидан чиқиши қадари Илоийнинг бир ишора ва рамзидирки, бу мамлакат инсонларининг тараққиёт ускуналарининг буғи диёнатдир. Ва бу Осиё ва Африка экинзорининг ва Румали бўстонининг гуллари зиё-и Исломият ила нашву намо топажакдир. Дунё учун дин фидо қилинмас. Ҳаром ўлаётган истибдодни муофаза учун бир вақтлар шариат масалаларида унинг укмлари тарк этиларди. Диннинг масалалари тарк ва фидо этилишидан, зарардан бошқа не фойдаси кўрилди? Миллатнинг қалб хасталиги заъфи диёнатдир, буни қувватлантириш ила сиат топа олар. Бизнинг жамоатимизнинг машраби муаббатга муаббат ва хусуматга хусуматдир. Яъни, Мусулмонлар орасида муаббатга ёрдам ва хусумат аскарини бузмоқдир. Маслагимиз эса ахлоқи Амадия ила хулқланмоқ ва суннати Пайғамбарийни иё этмоқдир. Ва рабаримиз шариати ғарра.. ва қиличимиз ам қатъий буронлар.. ва мақсадимиъ иълои Калиматуллодир!...

Бадиуззамон

Диний Жарида: 70

26/Февраль/1324

Март/1909

Жи атул вадати иттиодимиз тавиддир. Паймон ва қасамимиз иймондир. Модомики муваидмиз, муттаидмиз. Ҳар бир мўъмин иълои Калиматулло ила мукаллафдир. Бу замонда энг буюк сабаби моддатан тараққий этмоқдир. Зеро ажнабийлар фанлар ва саноат қуроли ила бизни истибдоди маънавийлари остида эзмоқдалар. Биз ам фан ва унармандчилик қуроли ила иълои Калиматуллонинг энг мудиш душмани бўлган жоиллик ва фақирлик ва фикрлар ихтилофига жиод қиламиз. Аммо жиоди хорижийни шариати ғарранинг қатъий буронларининг олмос қиличларига авола этамиз. Зеро маданийларга ғалаба қилмоқ қондирмоқ иладир, сўз тушунмаган вашийлар каби мажбурлаш ила эмасдир. Биз муаббат фидоийларимиз, хусуматга вақтимиз йўқдир!...

Машрутият-ки, адолат ва машварат ва қонунда инхисори қувватдан иборатдир. Ўн уч аср аввал шариати ғарра таъсис этилганидан, укмларда Оврупага тиланчилик қилмоқ Дини Исломга буюк бир жиноятдир ва шимолга юзланиб намоз қилмоқ кабидир.

Қувват қонунда бўлиши керак, бўлмаса истибдод ёйилади.

оким ва амири виждоний бўлиши керак. У ам тўлиқ маърифат ва умумий маданият ва ёхуд Дини Ислом номи ила бўлиши керак. Бўлмаса истибдод доимо укмфармон бўлади. Иттифоқ удодадир, аво ва авасда эмас! Инсонлар ур бўлдилар, аммо яна абдуллодирлар. Ҳар нарса ур бўлди. Бошқасининг қусури инсоннинг қусурига ужжат ва узр бўлолмас! Умидсизлик бутун мукаммалликларнинг тўсиғидир. "Нимага керак, бошқаси ўйласин" истибдоднинг ёдгоридир.

Бадиуззамон

Истанбул Я удий Руонийси Кароссо ила Бадиуззамон орасида Селаникда жараён этган бир субат чоғида Кароссо субатни чала қолдириб ташқарига отилган ва дўстларига: "Агар ёнида яна бироз қолсайдим, оз қолдики, мени ам Мусулмон қиларди" деб мағлубиятини айрат ва хавотир ила изор этгандир. Кароссоки, Усмонийлик Императорлигини парчаламоқ учун яширин ва тартибли бир шаклда аракат қилаётган яширин бир ташкилотга мансуб бўлиб, ўртада муим бир роль ўйнаётган эди. Кароссонинг Бадиуззамонни зиёрат этишдан мақсади, уни ўз фикрига ўгирмоқ ва машъум ғоясига қурол қилмоқ эди. Фақат афсус!...

Охири бадбахт 31 Март одисаси содир бўлар. Шариат истаган ва у одисада исми қўшилган ўн беш қадар домла иъдом этилар. Бадиуззамон, улар макама биносининг боғчасида осилган турганлари ва ўзи ам деразадан уларни кўргани бир олда муокама қилинар. Макама раиси Хуршид Пошшо сўрар:

-Сен ам шариат истаганмисан?...

Бадиуззамон жавоб берар:

-Шариатнинг бир ақиқатига, минг руим бўлса фидо этишга озирман. Зеро шариат сабаби саодат ва адолати маз ва фазилатдир. Фақат исёнчилар истагани каби эмас!

Бадиуззамоннинг арбий трибуналдаги бу қарамонча мудофааси у замон икки марта чоп этилиб нашр этилгандир. У дашатли макамадан иъдомини кутаркан, бароат этган ва макамага ташаккур этмасдан, йўлда Боязиддан то Султонамадга қадар орқасига кўп сонли бир халқ оммаси мавжуд бўлгани олда: "Золимлар учун яшасин Жааннам! Золимлар учун яшасин Жааннам!" нидолари ила боргандир.

Ҳарбий трибуналдаги мудофаасининг бир қисми бу тарихча-и аётда ёзилгандир. Токи 31 Март одисасининг ич юзи ва Бадиуззамоннинг қарамонча мудофааси бир даража тушунила олсин.

МУҚАДДИМА: Қачонки уррият девоналик ила ёд қилинарди, заиф истибдод девонахонани менга мактаб айлади.

Қачонки итидол, истиқомат эскичилик ила чалкаштирилди, машрутиятда шиддатли истибдод қамоқхонани мактаб айлади.

Эй ша одатномамни томоша этган зотлар! Илтимос, ру ва хаёлингизни мусофир бўлиб янги маданиятга қўшилган асабий бир бадавий талабанинг исён олида бўлган жасад ва миясига юборингиз, токи татиа ила хатога тушмангиз!... 31 Март одисасида, Ҳарбий Трибуналда дедимки:

Бу укумат истибдод замонида ақлга хусумат этар эди. Ҳозир эса аётга адоват этмоқда... Агар укумат бундай бўлса, яшасин девоналик!... Яшасин ўлим!.. Золимлар учун ам яшасин Жааннам!... Мен зотан бир замин истаётган эдимки, фикрларимни унда баён этайин. Ҳозир бу Ҳарбий Трибунал яхши бир замин бўлди.

Бидоятларда аркасдан сўралгани каби, Ҳарбий трибуналда мендан сўрадилар:

-Сен ам шариат истаганмисан?

Дедим:

-Шариатнинг бир ақиқатига, минг руим бўлса фидо этишга озирман. Зеро шариат сабаби саодат ва адолати маз ва фазилатдир. Фақат исёнчилар истагани каби эмас!

Ҳамда дедилар:

-Итти оди Муаммадийга (С.А.В.) доилмисан?

Дедим:

-Маалифтихор... Энг кичик аъзосиданман, фақат мен таъриф этган жи ат ила... Ва у иттиоддан бўлмаган динсизлардан бошқа кимдир, менга кўрсатинг?..

Хуллас, у нутқни озир нашр этмоқдаман, токи машрутиятни доғдан ва али шариатни умидсизликдан ва али асрни тарих назарида жоиллик ва девоналикдан ва ақиқатни гумон ва шубалардан қутқарайим. Хуллас бошлайман:

Дедим:

-Эй пошшолар, зобитлар! Қамалишимизни тақозо қилган жиноятларнинг қисқача хулосаси:

Яъни, мадори ифтихорим бўлган ма осиним озир гуно саналмоқда! Ортиқ қандай эътироз этайин, айронман! Муқаддима сифатида айтмоқдаман:

Мард бўлган жиноятга таназзул этмас. Шояд иснод қилинса, жазодан қўрқмас. Ҳамда, ақсиз ерга иъдом қилинсам, икки шаид савобини қозонаман. Шоят қамоқда қолсам бундай оғзаки урриятдан иборат бўлган ғаддор бир укуматнинг энг роат жойи қамоқхона бўлса керакдир. Мазлумият ила ўлмоқ золимият ила яшамоқдан янада хайрлидир.

Буни ам дейманки: Сиёсатни динсизликка қурол қилган баъзи одамлар қабоатларини ёпмоқ учун бошқасини эскичилик ила ва динини сиёсатга қурол қилмоқ ила иттиом этарлар.

Ҳозирги жосуслар эскилардан баттардирлар. Буларнинг садоқатига қандай ишонилар? Адолат уларнинг сўзларига қандай бино қилинар? Ҳамда жарбаза ила инсон адолат қиларкан, зулмга тушади. Зеро инсон нуқсонсиз бўлмас. Фақат узун замонда ва афроди касира ичида ва та аллули маосин ила тўғриланган мутафарриқ қусурларни жарбаза ила жам этиб бир замони воидда, бир шахси воиддан чиққанини таваум этиб, шиддатли жазога ақдор кўрар. Ҳолбуки бу тарз шиддатли бир зулмидир... Ҳозир келайлик ўн бир ярим жиноятларимни санашга:

{(Ҳошия) Муаллифнинг маслак ва машрабига оид парчалар олинган бўлиб, тафсилот орзу қилганлар мазкур асарга мурожаат этсинлар.}

БИРИНЧИ ЖИНОЯТ: Ўтган сана бидояти урриятда эллик - олтмишта телеграф умум шарқ қабилаларига Садарет воситаси ила юбордим. Маъноси шу эди:

Машрутият ва қонуни асосий эшитганингиз масала эса, ақиқий адолат ва машварати шаръиядан иборатдир. Ҳусни талаққий қилингиз. Муофазасига аракат қилингиз. Зеро дунёвий саодатимиз машрутиятдадир. Ва истибдоддан аркасдан зиёда биз зарардийдамиз".

Ҳар ердан бу телеграфнинг жавоби мусбат ва гўзал бўлиб келди.

Демак, Шарқий вилоятларни ого лантирдим, ғофил қолдирмадим;. Токи янги бир истибдод уларнинг ғафлатидан истифода этмасин. "Нимага керак" демаганимдан жиноят қилдимки, бу макамага кирдим!

Ва дедимки: "Асл шариатнинг маслаги ақиқийси ақиқати машрутияти машруъадир". Демак, машрутиятни шаръий далиллар ила қабул этдим. Бошқа маданиятчилар каби тақлидий ва хилофи шариат талаққий этмадим. Ва шариат укмларини тарк этмадим. Ва олимлар ва шариатни Оврупанинг зунуни фасидаларидан иқтидоримга кўра қутқаришга аракат қилганимдан жиноят қилдимки, бу тарз муомалангизни кўрдим!

УЧИНЧИ ЖИНОЯТ: Истанбулда йигирма мингга яқин амшаарларимни, аммол ва ғофил ва софдил бўлганликларидан баъзи партиячилар уларни алдаш ила Шарқий Вилоятларни кирлатишларидан қўрқдим. Ва аммолларнинг умум ерларини ва қироатхоналарини кездим. Ўтган сана тушунадиганлари суратда машрутиятни уларга талқин этдим. Шу маънода:

"Истибдод зулм ва та аккумдир. Машрутият адолат ва шариатдир. Подшо Пайғамбаримизнинг амрига итоат этса ва йўлидан кетса, халифадир. Биз ам унга итоат этамиз. Бўлмаса Пайғамбарга тобе бўлмасдан зулм қилганлар подшо бўлсалар ам, қароқчидирлар. Бизнинг душманимиз жоиллик, қашшоқлик, ихтилофдир. Бу уч душманга қарши унармандчилик, маърифат, иттифоқ қуроли ила жиод қиламиз. Ва бизни бир жиатда ушёрликка ва тараққийга чорлаган ақиқий қардошларимиз Турклар ила ва қўшниларимиз ила дўст бўлиб, қўлни қўлга берамиз. Зеро хусуматда ёмонлик бор, хусуматга вақтимиз йўқдир. Ҳукуматнинг ишига қўшилмаймиз. Зеро икмати укуматни билмаймиз...

Хуллас, у аммолларнинг Австрияга қарши, мен каби бутун Оврупага қарши, {(1) Бадиуззамонга гўзал нутқли олимлардан бири бир кун, ирфони ила мутаносиб бир кийим кийиши кераклигидан бас этар. Устоз ам: "Сиз Австрияга гўё бойқут қилмоқдасиз, ам у юборган қалпоқларни киймоқдасиз. Мен эса бутун Оврупага бойқут қилмоқдаман, шунинг учун ёлғиз мамлакатимнинг моддий ва маънавий махсулотини киймоқдаман" деганлар.} бойқутлари ва энг мушавваш ва аяжонли замонларда оқилона аракатларида бу насиатнинг таъсири бўлгандир. Подшога қарши алоқаларини исло этишга ва бойқутлар ила Оврупага қарши иқтисодий урушни очишга сабабият берганимдан, демак жиноят қилдимки, бу балога тушдим!

ТЎРТИНЧИ ЖИНОЯТ: Оврупа биздаги жо иллик ва таассуб рухсати ила шариатни (йўқ ва асло) истибдодга уйғун деб ўйлаганларидан, ниоят даражада қалбан ранжиган эдим. Уларнинг ўйловини ёлғонламоқ учун машрутиятни аркасдан зиёда шариат номига олқишладим. Лекин яна қўрқдимки, бошқа бир истибдод такрор у ўйловни тасдиқ этар дея, нақадар қувватим бўлса Авлиё София масжидида депутатларга хитобан фарёд этдим. Ва айтдимки: "Машрутиятни машруият унвони ила қабул ва талқин қилингиз. Токи янги ва яширин ва динсиз бир истибдод кир қўли ила у муборакни ғаразларига қалқон қилмоқ ила кирлатмасин. Ҳурриятни одоби шариат ила тақйид қилингиз. Зеро жоил афрод ва авоми нос қайдсиз ур бўлса, шартсиз тўлиқ эркин бўлса, сафи ва итоатсиз бўлар. Адолат намозида қиблангиз тўрт мазаб бўлсин. Токи намоз саи бўлсин. Зеро ақоиқи машрутиятнинг сароатан ва зимнан ва рухсатан тўрт мазабдан истирожи мумкин бўлганини даъво этдим. Мен-ки, бир оддий талабаман. Олимларга фарз бўлган бир вазифани елкамга олдим, демак жиноят қилдимки, бу таъзирни едим!

БЕШИНЧИ ЖИНОЯТ: Газеталар икки қиёси фосид жи ати ила ва айсият синдирувчи бир нашриёт ила ахлоқи Исломияни силкитдилар ва умумнинг фикрини паришон этдилар. Мен ам газеталар ила уларни рад этган мақолалар нашр этдим. Дедимки:

-Эй газетачилар! Адиблар одобли бўлиши керак, амда одоби Исломия ила одобланган бўлиши керак. Ва уларнинг сўзлари қалби умумийи муштараки миллатдан бетарафона чиқиши керак. Ва матбуот низомномасини виждонингиздаги исси диёнат ва нияти холис тартиблаши керак. Ҳолбуки сиз икки қиёси фосид ила, яъни вилоятни Истанбулга ва Истанбулни Оврупага қиёс этиб умумнинг фикрини ботқоқликка туширдингиз. Ва шахсий ғаразларни ва фикри интиқомни уйғотдингиз. Зеро алифбо ўқимаган болага табиат фалсафаси дарси берилмас! Ва эркакка театрчи хотин либоси ярашмас! Ва Оврупанинг иссиёти Истанбулда татбиқ қилинмас! Қавмларнинг ихтилофи маконларнинг ва минтақаларнинг фарқлилиги замонларнинг ва асрларнинг ихтилофи кабидир. Бирисининг либоси бошқасининг бўйига тўғри келмас. Демак, Франция Катта Революцияси бизга тамоман аракат дастури бўлолмас! Хатолик татбиқи назариёт ва муқтазо-и олни ўйламасликдан чиқар.

Мен-ки, уммий бир қишлоқликман, бундай жарбазали ва муғолатали ва ғаразли му аррирларга насиат қилдим. Демак жиноят қилдим (!)..

ОЛТИНЧИ ЖИНОЯТ: Неча марта, катта йиғилишларда аяжонларни ис қилдим. Қўрқдимки, авоми нос сиёсатга қўшилмоқ ила осойишни бузмасинлар. Туркчани энди ўрганган қишлоқлик бир талабанинг лисонига ярашадиган лафзлар ила аяжонни таскин этдим. Жумладан, Боязидда талабаларнинг йиғилишида ва Авлиё София мавлудида ва Фаро Театридаги аяжонга етишдим, бир даража аяжонни таскин этдим. Бўлмаса бир тўфон яна бўлар эди. Мен-ки? бадавий бир одамман, маданийларнинг ийлаларини билганим олда, ишларига қўшилдим. Демак, жиноят қилдим (!)...

ЕТТИНЧИ ЖИНОЯТ: Эшитдим: "Итти оди Муаммадий (С.А.В.)" номли бир жамият ташкил топган. Ниоят даражада қўрқдимки, бу исми муборакнинг остида баъзиларининг бир хато аракати майдонга келмасин. Сўнгра эшитдим: Бу исми муборакни баъзи муборак зотлар (Суайл Пошшо ва Шайх Содиқ каби зотлар) янада оддий ва ёлғиз ибодатга ва суннати санияга тобе бўлишга нақл этганлар. Ва у сиёсий жамиятдан алоқани кесдилар, сиёсатга қўшилмайдилар. Фақат такрор қўрқдим, дедим: Бу исм умумнинг аққидир, тасис ва тахдид қабул этмас. Мен қандайки диндор кўп сонли жамиятга бир жиат ила мансубман. Зеро мақсадларини бир кўрдим. Шунинг каби, у исми муборакка интисоб этдим. Лекин таъриф этганим ва доил бўлганим иттиоди Муаммадийнинг (С.А.В.) таърифи будирки: Шарқдан ғарбга, жанубдан шимолга узанган бир силсила-и нуроний ила боғлиқ бир доирадир. Доил бўлганлар ам бу замонда уч юз миллиондан зиёдадир. Бу иттиоднинг жиатулвадати ва иртиботи Тавиди Илоийдир. Паймон ва қасами иймондир. Мунтасиблари қолу балодан доил бўлган умум мўъминлардир, дафтари асмолари ам Лави Мафуздир. Бу иттиоднинг ношири афкори умум кутуби Исломиядир. Кунлик газеталари ам иълои Калиматуллони адафи мақсад қилган умум диний газеталардир. Клуб ва мажлислари жоъме ва масжидлардир ва диний мадрасалардир ва зикрхоналардир, маркази ам Ҳарамайни Шарафайндир. Бундай жамиятнинг раиси Фахри Оламдир (С.А.В.) ва маслаги аркас ўз нафси ила мужоада, яъни ахлоқи Амадия (С.А.В.) ила хулқланмоқ ва Суннати Набавияни иё ва бошқаларга ам муаббат ва агар зарар қилмаса насиат қилмоқдир. Бу иттиоднинг низомномаси Суннати Набавия ва қонунномаси авомир ва навои-и шаръиядир ва қиличлари ам қатъий буронлардир. Зеро, маданийларни мағлуб қилмоқ ишонтирмоқ иладир, мажбурлаш ила эмасдир! Таарри-и ақиқат муаббат иладир. Хусумат эса вашат ва таассубга қарши эди. Ҳадаф ва мақсадлари ам иълои Калиматуллодир. Шариатда юздан тўқсон тўққизи ахлоқ, ибодат, охират ва фазилатга оиддир, юздан бир нисбати сиёсатга алоқадордир. Уни ам улул-амирларимиз ўйласинлар. Ҳозирги мақсадимиз у силсила-и нуронияни аракатлантирмоқ ила аркасни бир шавқ ва хоиши виждония ила тариқи тараққийда каъба-и камолотга чорламоқдир. Зеро, иълои Калиматуллонинг бу замонда бир буюк сабаби моддатан тараққий этмоқдир!

Хуллас, мен бу итти однинг фардлариданман ва бу иттиоднинг тазоурига ташаббус этганларданман. Бўлмаса, сабаби ифтироқ бўлган фирқалардан, партиялардан эмасман...

Ал осил: Султон Салимга байъат этганман, унинг иттиоди Исломдаги фикрини қабул қилдим. Зеро у шарқий вилоятларни оголантирди, улар ам унга байъат этдилар. Ҳозирги Шарқликлар у замондаги Шарқликлардир. Бу масалада салафларим Шайх Жамолиддин Афғоний, алломалардан Миср Муфтийси марум Муаммад Абду, муфрит олимлардан Али Суавий, Хожа Тасин ва Иттиоди Исломни адаф тутган Намик Камол ва Султон Салимдирки, деган:

Ихтилофу тафриқа андишаси,

Куше-и қабримда атто беқарор айлар мени.

Итти одкан савлати аъдани дафга чорамиз,

Итти од этмаса миллат, доғ-дор айлар мени...

Ёвуз Султон Салим

Мен зо иран бунга ташаббус этдим, икки мақсади азим учун:

Биринчиси: У исмни тахдид ва та сисдан халос этмоқ ва умум мўъминларга шумулини эълон этмоқ, токи бўлинишга тушмасин ва шубалар чиқмасин.

Иккинчиси: Бу ўтган мусибати азимага сабабият берган фирқаларнинг ифтироқининг тав ид ила қаршисига тўсиқ бўлмоқ эди. Уятлар бўлсинки, замон фурсат бермади. Сел келди, мени ам йиқитди. Ҳам дейман: Бир ёнғин бўлса, бир парчасини сўндираман. Фақат домлалик кўйлагим ам ёнди. Ва қўлимдан келмаган бир ёлғончи шухрат ам мамнуният ила йўқолди. Мен-ки, оддий бир одамман, бундай депутатлар ва сенат ва вазирлар мажлисининг энг муим вазифаларини тушунтирадиган бир амрни бўйнимга олдим. Демак жиноят қилдим (!)...

Саккизинчи Жиноят: Мен эшитдимки, аскарлар баъзи жамиятларга интисоб этмоқдалар. Пиёда аскарларнинг муд иш одисаси хотирамга келди. Ғоят хавотирландим. Бир газетада ёздимки: "Ҳозир энг муқаддас жамият иймон али аскарларининг жамиятидир. Умум мўъмин ва фидокор аскарларнинг маслагига кирганлар аскардан бош қўмондонга қадар доилдир. Зеро иттиод, ухувват, итоат, муаббат ва иълои Калиматулло дунёнинг энг муқаддас жамиятининг мақсадидир. Умум мўъмин аскарлар тамоми ила бу мақсадга мазардирлар. Аскарлар марказдир, миллат ва жамият уларга интисоб этиши лозимдир. Бошқа жамиятлар миллатни аскар каби мазари муаббат ва ухувват этмоқ учундир. Аммо иттиоди Муаммадийки (С.А.В.), умум мўъминларга шомилдир, жамият ва фирқа эмасдир. Марказни ва сафи аввални ғозийлар, шаидлар, олимлар, муршидлар ташкил этади. Ҳеч бир мўъмин ва фидокор аскар (зобит бўлсин, аскар бўлсин) хориж эмас, токи интисобга лузум қолсин. Лекин баъзи жамияти хайрия ўзига Иттиоди Муаммадий дея олар, бунга аралашмайман.

Мен-ки оддий бир талабаман. Бундай катта олимларнинг вазифаларини ғасб этдим. Демак жиноят қилдим.(!)

ТЎҚҚИЗИНЧИ ЖИНОЯТ: Мартнинг ўттиз биринчи кунидаги да шатли аракатни икки-уч дақиқа узоқдан томоша қилдим. Кўпгина истакларни эшитдим. Фақат етти ранг тезлик билан айлантирилса, ёлғиз оқ кўрингани каби, у бошқа-бошқа истаклардаги фасодларни мингдан бирга туширган ва авомни анархистликдан қутқарган ва фардлар қўлида қолган умум сиёсатни мўъжиза каби муофаза қилган "Лафзи Шариат" ёлғиз кўринди. Англадим: Иш ёмон, итоат бузилган, насиат таъсирсиздир. Бўлмаса, ар пайтги каби, яна у оташнинг сўндирилишига ташаббус этар эдим. Фақат авом кўп, бизнинг амшаарлар ғофил ва софдил. Мен ам ёлғончи шухрат ила кўринмоқдаман. Уч дақиқадан сўнгра чекилдим, Бакиркўйга кетдим. Токи мени таниганлар қўшилмасинлар, учраганларга ам қўшилмасликни тавсия қилдим. Агар зарра миқдор доиллигим бўлса эди, зотан кўйлагим мени эълон этмоқда, истамаганим бир шухрат ам мени аркасга кўрсатаётган эди, бу ишда жуда катта кўринар эдим. Балки Аястафаносга қадар, бир ўзим бўлсин, Ҳаракат Қўшинига муқобала этиб озир бўлар эдим, мардона ўлар эдим. У вақт қўшилганим бадиий бўлар эди, тақиққа этиёж қолмас эди.

Иккинчи кунда бир уқда-и аётимиз бўлган итоати аскариядан савол қилдим, дедиларки:

-Аскарларнинг зобитлари аскар қиёфасига кирган, итоат кўп бузилмаган.

Такрор савол қилдим:

-Нечта зобит урилган?

Мени алдадилар, дедилар:

-Ёлғиз тўрт дона. Улар ам мустабид эканлар. Ҳам шариатнинг одоб ва таъқиқлари ижро қилинади.

Ҳамда газеталарга боқдим, улар ам у қиёмни машруъ каби тасвир қилаётган эдилар. Мен ам бир жиатда севиндим. Зеро энг муқаддас мақсадим шариатнинг укмларини тамоман ижро ва татбиқдир. Фақат аскарларнинг итоатига зарар келганидан, ниоят даражада маъюс ва хафа бўлдим ва умум газеталар ила аскарларга хитобан нашр этдимки:

"Эй аскарлар! Зобитларингиз бир гуно ила нафсларига зулм қилаётган бўлсалар, сиз у итоатсизлик ила ўттиз миллион Усмоний ва уч юз миллион Ислом нафсларининг ақларига бир нави зулм қилмоқдасиз. Зеро умум Ислом ва Усмонийларнинг айсият, саодат ва байроқи тавиди бу замонда бир жиатда сизнинг итоатингиз ила қоимдир. Ҳамда шариат истамоқдасиз, фақат итоатсизлик ила шариатга мухолафат қилмоқдасиз".

Мен уларнинг аракатини ва шижоатларини сийладим. Зеро афкори умумиянинг ёлғончи таржимони бўлган газеталар назаримизга аракатларини машруъ кўрсатган эдилар. Мен ам тақдир ила баробар насиатимни бир даража таъсир эттирдим, исённи бир даража бостирдим. Бўлмаса, бундай осон бўлмасди. Мен-ки, билфеъл девонахонани зиёрат қилган бир одамман, "Нимага керак, бундай ишларни ақллилар ўйласин" демаганимдан жиноят қилдим (!)...

ЎНИНЧИ ЖИНОЯТ: Ҳарбия Назоратидаги аскарлар ичига Жума куни олимлар ила баробар кетдим. Ғоят таъсирли нутқлар ила саккиз батальон аскарни итоатга келтирдим. Наси атларим таъсирини кейин кўрсатди. Мана нутқнинг сурати:

"Эй асакири мува идин! Ўттиз миллион Усмоний ва уч юз миллион Исломнинг номуси ва айсияти ва саодати ва байроқи тавиди бир жиатда сизнинг итоатингизга боғлиқдир. Сизнинг зобитларингиз бир гуно ила ўз нафсига зулм қилса, сиз бу итоатсизлик ила уч юз миллион Исломга зулм қилмоқдасиз. Зеро бу итоатсизлик ила ухуввати Исломияни таликага отмоқдасиз. Шуни билингки: Аскар ўчоғи катта ва мунтазам бир фабрикага ўхшар, бир чарх итоатсизлик қилса, бутун фабрика харжу-марж бўлар. Аскар нафарлари сиёсатга қўшилмас. Пиёда аскарлар шоиддир.

Сиз "шариат" дейсиз, олбуки шариатга мухолафат қилмоқдасиз ва кирлатмоқдасиз. Шариат ила, Қуръон ила, адис ила, икмат ила, тажриба ила собитдирки: Соғлом, диндор, ақпараст улул-амирга итоат фарздир. Сизнинг улул-амирингиз устозингиз зобитларингиздир. Қандайки моир муандис, маоратли табиб бир жиатда гунокор бўлмасалар, тиб ва муандисликка зарар бермас. Айнан шунинг каби, мунаввар-ул афкор ва фанни арбга ошно, ўқиган, амиятли, мўъмин зобитларингизнинг бир жузъий номашруъ аракати учун итоатингизга халал бермоқ ила, Усмонийларга, Мусулмонларга зулм қилмангиз! Зеро итоатсизлик ёлғиз бир зулм эмас, миллионларча нафсларнинг аққига бир нави тажовуз демакдир. Биласизки, бу замонда байроқи тавиди Илоий сизнинг еди шижоатингиздадир. У еднинг қуввати ам итоат ва интизомдир. Зеро, минг мунтазам ва муте аскар юз минг бебошга муқобилдир. Не ожат, юз сана мобайнида ўттиз миллион нафслар вужудга келтирмаган бундай жуда кўп қон тўкдирган инқилобларни, сиз итоатингиз ила қон тўкмасдан қилдингиз.

Буни ам айтаманки: Ҳамиятли ва мунаввар-ул фикр бир зобитни зое этмоқ, маънавий қувватингизни зое этмоқдир.

Зеро озир укмфармон: Шижоати иймония ва ақлия ва фанниядир. Баъзан бир мунаввар-ул фикр юзга муқобилдир. Ажнабийлар сизни бу шижоат ила мағлуб қилишга уринмоқдалар. Ёлғиз шижоати фитрия кифоя эмас!..

Ал осил: Фахри Оламнинг фармонини сизга таблиғ этмоқдаманки, итоат фарздир, зобитингизга исён қилмангиз!

Яшасин аскарлар! Яшасин машрута-и машруъа!.. "

Демакки, мен бу қадар олим бор экан, бундай му им вазифаларни бўйнимга олганимдан, жиноят қилдим (!)...

ЎН БИРИНЧИ ЖИНОЯТ: Мен Шарқий Вилоятларда қабилаларнинг оли паришониятини кўраётган эдим. Англадимки: Дунёвий саодатимиз бир жиат ила маданий янги фанлар ила бўлажак. У фанларнинг ам сасимаган бир ўзани уламо ва бир манбаи ам мадрасалар бўлмоқ лозимдир.

Токи дин олимлари фанлар ила унсият пайдо этсин. Зеро у вилоятларда ярим бадавий ватандошларнинг зимами ихтиёри уламо қўлидадир. Ва у сабаб ила Дар-Саодатга келдим. Саодат тава уми ила у вақт ам (озир қисмларга айрилган, шиддатланган бўлган) истибдодлар марум Султони малуа иснод этилгани олда, унинг Заптия Нозири ила менга берган маош ва эсони шоонасини қабул этмадим, рад этдим, хато этдим. Фақат у хатом, мадраса илми ила дунё молини истаганларнинг хатоларини кўрсатмоқ ила, хайр бўлди. Ақлимни фидо этдим, урриятимни тарк этмадим. У шафқатли Султонга бўйин эгмадим. Шахсий манфаатимни тарк этдим. Ҳозирги чивинлар мени жабр ила эмас, муаббат ила ўзларига иттифоқдош эта оларлар. Бир ярим санадир бу ерда мамлакатимнинг нашри маорифи учун аракат қилмоқдаман. Истанбулнинг аксарияти буни билар. Мен-ки, бир аммолнинг ўғлиман, бу қадар дунё менга муяссар экан, ўз нафсимни аммол ўғиллигидан ва фақри олдан чиқармадим. Ва дунё ила бутунлашолмадим ва энг севганим мавқе бўлган Шарқий Вилоятларнинг юксак тоғларини тарк этмоқ ила миллат учун девонахонага ва қамоқхонага ва машрутият замонида исканжали қамоқхонага тушишимга сабабият берган ундай ишларга ташаббус этмоқ ила буюк бир жиноят айладимки, бу дашатли макамага кирдим (!)...

ЯРИМ ЖИНОЯТ: Шундайки: Доира-и Исломнинг маркази ва робитаси бўлган нуқта-и хилофатни қўлидан чиқармаслик фикри ила ва собиқ Султон мар ум Абдуламид Хон Хазратлари собиқ ижтимоий хатоларини англамоқ ила надомат этиб қабули насиатга истеъдод касб этган ўйлови ила ва "Энг яхши йўл ярашишдир" мулоазаси ила озирги энг кўп ғаразлар ва таъсирланишга мабдаъ ва тухум бўлган бу содир бўлган шиддат суратини янада гўзал суратда ўйлаганимдан, марум собиқ Султонга газета лисони ила айтдимки: "Мунасиф Юлдузни дорулфунун эт, токи Сурайё қадар олий бўлсин! Ва у ерга сайёлар забонийлар ўрнига али ақиқат малоика-и раматни ерлаштир, токи жаннат каби бўлсин! Ва Юлдуздаги миллат сенга адя этган сарватини миллатнинг бош касаллиги бўлган жоиллигини даволаш учун буюк диний дорулфунунларга сарф ила миллатга қайтариб бер ва миллатнинг мурувват ва муаббатига эътимод эт. Зеро, сенинг шохона идорангга миллат мутакаффилдир. Бу умрдан сўнгра ёлғиз охиратни ўйламоқ лозим. Дунё сени тарк этмасдан аввал сен дунёни тарк эт! Закот-ул умрни охират аёти йўлида сарф айла. Энди мувозана қилайлик: Юлдуз хурсандчилик ўрни бўлиши керак ёки дорулфунун бўлиши керак? Ва ичида сайёлар кезиши керак ёки уламо дарс бериши керак? Ва ғасб этилган бўлиши керак ва ёхуд адя этилган бўлиши керак? Қайсиси янада яхшидир? Инсоф соиблари укм этсин".

Мен -ки бир гадоман. Бир буюк подшо га насиат этдим. Демак ярим жиноят этдим.

Жиноятнинг бошқа ярмини айтмоқ замони келмади.

{(Ҳошия1) У яримнинг замони ўн беш сана сўнгра йигирма саккиз санадир муаллифнинг қамалиш сабаби бўлган, "Сирожиннур"нинг охиридаги ба сга қарангиз, тўлиқ у ярим жиноятни билажаксиз.}

Афсус, қандай ёмон! Саодатимиз бўлган машрутияти машруъа бир манба-и аёти ижтимоиямиз ва Исломиятга уйғун бўлган маорифи жадидага миллат ниоят даражада муштоқ ва сувсаган бўлгани олда, бу одисада ифротпарвар бўлганлар машрутиятга ғаразлар қориштирмоқ ила ва фикран мунаввар бўлганлар ам динсизча урматсиз аракатлар ила миллатнинг рағбатига қарши афсуски тўсиқ чекдилар. Бу тўсиқни чекканлар олиб ташлашлари керак, ватан номига умид қилинар.

Эй Пошшолар, Зобитлар! Бу ўн бир ярим жиноятнинг шо идлари минглаб одамдир. Балки баъзиларига Истанбулнинг ярмиси шоиддир. Бу ўн бир ярим жиноятнинг жазосига ризо ила баробар, ўн бир ярим саволимга ам жавоб истайман. Хуллас, бу саййиотимга бадал бир асанам ам бор. Айтаман:

Ҳаркаснинг шавқини синдирган ва завқини қочирган ва ғаразлар ва тарафдорликлар иссини уйғотган ва бўлиниш сабаби бўлган ирқчилик миллатлар жамияти ташкилига сабабият берган. Ва исми машрутият ва маъноси истибдод бўлган ва Иттиод ва Тараққий исмини ам кир қилган бу ердаги шўъба-и мустабидонага мухолафат этдим.

Фикримча машрутиятнинг душмани машрутиятни ғаддор, чиркин ва хилофи шариат кўрсатмоқ ила машваратнинг ам душманларини кўп қилганлардир. "Исмларни алмаштирмоқ ила ақиқатлар ўзгармас". Энг катта хато, инсон ўзини хатосиз ўйлаши бўлганидан хатомни эътироф этаманки, инсонларнинг насиатини қабул этмасдан, инсонларга насиатни қабул эттирмоқ истадим. Нафсимни иршод этмасдан, бошқасининг иршодига уринганимдан амри билмаъруфни таъсирсиз этмоқ ила танзил этдим. Ҳамда тажриба ила собитдирки: Жазо бир қусурнинг натижасидир. Фақат баъзан у қусур қилинмаган бошқа қусур суратида ўзини кўрсатар. У одам маъсум экан, жазога ақдор бўлар. Алло мусибат берар, қамоққа отар, адолат этар. Фақат оким унга жазо берар, зулм этар.

Эй улул-амир! Бир айсиятим бор эди, у ила Исломият миллатига хизмат қилар эдим, синдирдингиз. Ўз-ўзига бўлган истамаганим бир шурати казибам бор эди, у ила авомга насиатни таъсир эттираётган эдим, мамнуният ила мав эттингиз. Ҳозир зериккан бир аёти заифам бор. Мав бўлайин агар иъдомдан афсуслансам, мард бўлмайин агар ўлишга кулмоқ ила кетмасам. Суратан макумиятим виждонан макумиятингизни келтириб чиқаражакдир. Бу ол менга зарар эмас, балки шарафдир. Фақат миллатга зарар этдингиз. Зеро насиатимдаги таъсирни синдирдингиз. Иккинчидан, ўзингизга зарардир. Зеро душманингизнинг қўлида бир ужжати қатъия бўламан. Мени тажриба қилдингиз. Ажабо, фирқа-и холиса деганингиз одамлар бундай тажриба қилсалар, неча донаси соғлом чиқажакдир? Агар машрутият бир фирқанинг истибдодидан иборат бўлса ва хилофи шариат аракат бўлса,

{(Ҳошия2) Яъни: Бутун дунё, жин ва инс шо ид бўлсинки, мен муртажиман.}

Зеро ёлғонлар ила итти од ёлғондир. Ва ифсадот устида бино этилган исми машрутият фасиддир. Мусаммо-и машрутият ақ, сидқ ва имтиёзсизлик устида бақо топажакдир.

"31 Март Ҳодисаси" дейилган у чақмоқ ва муд иш тўфон оддий сабаблар тахтида шундай бир истеъдоди табиийни муайё этганки, натижаси харжу марж бўлгани олда, мин индилло али қиёмнинг лисонига доимо мўъжизасини кўрсатган исми шариат келди. У тўфонни ғоят енгил ўтказганидан, Апрелнинг ярмидан сўнграки газеталарни индалло макум этади. Зеро у одисага сабабият берган етти масала ва у ила баробар етти ол назари мутолаага олинса, ақиқат тазоур этар. Улар ам булардир:

1- Юздан тўқсони Итти од ва Тараққийга қарши, ам уларнинг тааккум ва истибдодига қарши бир аракат эди.

2- Фирқаларнинг майдони муноқашати бўлган вакилларни алмаштирмоқ эди.

3- Султони мазлумни сукути мусаммамдан қутқармоқ эди.

4- Ҳиссиёти аскариянинг ва одоби диндороналарининг мухолиф талқинотининг олдига тўсиқ бўлмоқ эди.

5- Жуда кўп катталаштирилган Ҳасан Фа ми Бейнинг қотилини майдонга чиқармоқ эди.

6- Айрилганларни ва полк зобитларини жафокаш этмаслик эди.

7- Ҳурриятни сафо атга шумулини ман ва одоби шариат ила тахдид ва авомнинг сиёсати шаръий деб билган ёлғиз қасос ва қатъи ед аддини ижро эди.

Фақат замин ботқоқлик.. ва тузоқ ва режа қўйилган эди. Муқаддас бўлган итоати аскария фидо этилди. Уссул асос сабаблар фирқаларнинг тарафдорона ва ғаразкорона муноқашалари ва газеталарнинг балоғат ўрнига муболағалар ва ёлғон ва ифротпарварона чигалликлари эди. Бу етти истакда қандайки етти ранг айлантирилса ёлғиз оқ кўринар, бунда ам ёлғиз зиё-и шариати байзо тажаллий этди, фасоднинг олдига тўсиқ қўйди.

Бутун қувватим ила дейманки: Тараққийимиз фақат миллиятимиз бўлган Исломиятнинг тараққийси ила ва ақоиқи шариатнинг тажаллийси иладир. Бўлмаса, "Юришини тарк этди, бошқасининг ам юришини ўрганмади" бўлган зарбул масалга масадақ бўламиз. Ҳа, ам шон ва шарафи миллати Исломия, ам савоби охират, ам амияти миллия, ам амияти Исломия, ам уббу ватан, ам уббу дин ила исланишимиз керак.

Эй Пошшолар, Зобитлар! Жиноятларимга жазо ва озир саволларимга ам жавоб истайман. Исломият эса инсонияти кубро.. ва шариат эса маданияти фузла (энг фазилатли) бўлганидан, Исломият Олами мадина-и фазила-и Афлотуния бўлишга лойиқдир.

{(Ҳошия) Бу саволлар қирқ-эллик маъсум ма буснинг бўшалишига сабаб бўлди.}

Газеталарнинг алдатишлари ила машруъ билиб бу ердаги урф ва одатларга биноан жараёни умумийга тушган софдилларнинг жазоси недир?

Иккинчи Савол: Бир инсон илон суратига кирса, ёхуд бир валий қароқчи қиёфасига кирса, ва ёхуд машрутият истибдод шаклига кирса, унга ужум этганларнинг жазоси недир? Балки, ақиқатдан улар илондирлар, қароқчидирлар ва истибдоддирлар.

Учинчи Савол: Ажабо, мустабид ёлғиз бир шахс-ми бўлар? Мутааддид шахслар мустабид бўлмасми? Менча "Қувват қонунда бўлиши керак", бўлмаса истибдод мунқасим бўлган бўлар ва комитетчилик ила тўлиқ шиддатланар.

Тўртинчи Савол: Бир маъсумни иъдом этмоқми, ёки ўн қотилни афв этмоқ-ми кўпроқ зарардир?

Бешинчи Савол: Моддий тазйиқлар а ли маслак ва фикрга ғалаба этмагани каби, янада зиёда мунофиқлик ва бўлиниш бермасми?

Олтинчи Савол: Бир маъдани аёти ижтимоиямиз бўлган иттиоди миллат рафъи имтиёздан бошқа не ила бўлар?

Етинчи Савол: Тенгликни бузмоқ ва ёлғиз баъзиларга та сис ва ақларида қонунни тамоми ила татбиқ этмоқ зоиран адолат экан, бир жиатда ажабо тенгсизлик ила зулм ва ғараз бўлмасми? Ҳамда бароат ва бўшалиш ила маъсумиятлари англашилган аксар мабусларнинг, балки юздан саксони маъсум экан, ажабо аксарият нуқта-и назарида бу ол укмфармон бўлса, ғараз ва фикри интиқом бўлмасми? Ҳарбий трибуналда айтадиганим йўқ, абар берганлар ўйласинлар.

Саккизинчи Савол: Бир фирқа ўзига бир имтиёз тоқса, аркаснинг энг ассос нуқта-и асабиясига доимо тегдира-тегдира қийинчилик ила аркасни машрутиятга мухолиф каби кўрсатса ва аркас ам уларнинг ўзларига тоққан исми машрутият остида бўлган қайсар истибдодга илишган бўлса, ажабо айб кимдадир?

Тўққизинчи Савол: Ажабо, боғбон бир боғнинг эшигини очса, аркасга изн берса, сўнгра эса йўқотишлар содир бўлса, айб кимдадир?

Ўнинчи Савол: Фикр ва сўз уррияти берилса, сўнгра эса жавобгарликка тортирилса, ажабо бечора миллатни оташга отмоқ учун бир режа бўлмасми? Бундай бўлмаса эди, бошқа баона ила мавқе-и татбиққа қўйилиши хаёлга келмасми эди?

Ўн Биринчи Савол: Ҳаркас машрутиятга қасам ичмоқда. Ҳолбуки ё мусаммо-и машрутиятга ўзи мухолиф, ёки мухолафат этганларга қарши сукут этса, ажабо каффорати қасам бермоқ лозим келмасми? Ва миллат ёлғончи бўлмасми? Ва маъсум бўлган афкори умумия ёлғончи, қийналган ва ғайри мумаййиз саналмасми?

Ал осил: Шиддатли бир истибдод ва тааккум жоиллик жиати ила озир укмфармондир. Гўё истибдод ва жосуслик бошқа бир шаклга кириб ўртага чиққан. Ва мақсад ам Султон Абдуламиддан истирдоди уррият эмас экан. Балки енгил ва оз истибдодни шиддатли ва касратли қилмоқ экан!

Ярим Савол: Нозик ва заиф бир вужудки, чивинларнинг ва ариларнинг чоқишига та аммул этолмагани учун ғоят хавотир ва замат ила уларни даф қилишга уринаркан, бири чиқса, десаки: "Мақсади чивинларни, ариларни даф этмоқ эмас, балки катта арслонга танбе бериб ўзига мусаллат этмоқ истар". Ажабо бундай демоқ ила қайси ахмоқни ишонтиражакдир?

Саволнинг бошқа ярми чиқишига рухсат йўқдир!

Эй пошшолар, зобитлар! Бутун қувватим ила дейманки:

Сизнинг исканжали қамоқхонангизнинг оли: Замон мудиш, макон муваиш, мабусин мутаваиш, газеталар муржиф, фикрлар мушавваш, қалблар азин, виждонлар мутаассир ва маъюс. Бидояти олда маъмурлар шамотатли, соқчилар музъич бўлмоқ ила баробар виждоним мени азоб бермагани учун, у ол менга ўйин-кулги каби эди. Мусибатларнинг турли хил бўлиши мусиқасининг оангларининг ар хил бўлиши каби менга туйилаётган эди. Ҳамда, ўтган сана девонахонада тасил этган дарсимни озир бу мактабда битирдим. Мусибат замонининг узунлигидан узун дарслар кўрдим. Дунёнинг руоний лаззати бўлган узни маъсумона ва мазлумонадан, заифга шафқат ва ғадрга шиддатли нафрат дарсини олдим.

Умидим кучлидирки, кўп маъсумларнинг қалбларидан арорати узн ила табаур этган "Ой", "Вой" ва "О" лар раматли бир булут ташкил этажакдир. Ва Ислом Оламидаги янги-янги Ислом давлатларининг шаклланишлари ила у раматли булут шаклланишни бошлагандир.

Агар маданият бундай айсият синдирувчи тажовузларга ва мунофиқлик берувчи бўтонларга ва инсофсизчасига интиқом фикрларига ва шайтончасига муғолаталарга ва диёнатда жиддий бўлмаган аракатларга уйғун бир замин бўлса, аркас шоид бўлсинки, у "Саодат-Саройи Маданият" номланган бундай ғаразлар жойига бадал Шарқий Вилоятларнинг уррияти мутлақанинг майдони бўлган юксак тоғларидаги бадавият ва вашат чодирларини таржи этаман. Зеро бу мимсиз маданиятда кўрмаганим уррияти фикр ва сарбасти-и калом ва усни ният ва саломати қалб Шарқий Анадолунинг тоғларида тўлиқ маъноси ила укмфармондир.

Билишимча, адиблар одобли бўларлар. Одобсиз баъзи газеталарни ғаразларнинг ношири кўрмоқдаман. Агар одоб бундай бўлса ва афкори умумия бундай чалкаш-чулкаш бўлса, шо ид бўлингизки, бундай адабиётдан воз кечдим. Бунда ам доил эмасман. Ватанимнинг юксак тоғларида, яъни Башид тепасидаги кўк жисмлари ва олам лаваларини газеталарга бадал мутолаа этаман.

Муарродир фазо-и файзимиз шайни таманнодан;

Бизга доди азалдир зирдан баладан истиғно.

Чекилдик нашва-и умиддан, тулъи амаллардан;

Шундай мажнунмизки, этдик вуслати Лайлодан истиғно!..

Танбе : Маданиятдан чекинишим сизни ўйлантиради. Ҳа, бундай истибдод ва сафоатга ва зиллат ила мамзуч маданиятга бадавиятни таржи этаман. Бу маданият шахсларни фақир ва сафи ва ахлоқсиз этар. Фақат ақиқий маданият нави инсоннинг тараққий ва такаммулига, ва моияти навъиясининг қуввадан феълга чиқишига хизмат этганидан, бу нуқта-и назардан маданиятни истамоқ инсониятни истамоқдир. Ҳамда маъно-и машрутиятга ибтило ва муаббатимнинг сабаби шудирки: Осиёнинг ва Ислом Оламининг истиқболда тараққийсининг биринчи эшиги машрутияти машруъа ва шариат доирасидаги урриятдир!

Ва толеъ ва тахт ва бахти Исломнинг калити ам машрутиятдаги шўродир. Зеро, озирга қадар уч юз етмиш миллион мусулмонлар ажнабийларнинг истибдоди маънавийси остида эзилмоқда эди. Ҳозир окимияти Исломия оламда, бохусус бундан сўнгра Осиёда укмфармон бўлгани олда ар бир фарди мусулмон окимиятнинг бир жузъи ақиқийсига соиб бўлар. Ва уррият уч юз етмиш миллион мусулмонларни асоратдан халос этишга бир чора-и ягонадир. Фарзи маол бўлиб бу ерда йигирма миллион нафслар таъсиси урриятда кўп зарардийда бўлсалар ам, фидо бўлсинлар.. йигирмани бериб, уч юзни оламиз.

Афсус, қандай ёмон! Биздаги унсурлар, ирқлар аво каби мухталитдир, сув каби мамзуч бўлмаганлар. Иншаалло, электри ақоиқи Исломият ила уюшиб, зиё-и маорифи Исломия арорати ила қувват тавлид этиб, бир мизожи мўътадила-и адолат вужудга келажакдир!

Яшасин машрутияти машруъа, соғ бўлсин ақиқати шариатнинг тарбиясидан тўлиқ дарс олган уррият қуёши!

Истибдоднинг Ғарибуззамони

Машрутиятнинг Бадиуззамони

Ҳозиргининг ам Бидъатуззамони

Саид Нурсий

Бундан сўнгра Истанбулда ортиқ қолмас, Ванга кетмоқ учун Истанбулдан айрилар, Батум йўли ила Ванга бораркан Тифлисга кириб чиқар. Тифлисда Шайх Санъон Тепасига чиқар. Диққат ила атрофни томоша этаркан, ёнига бир Рус полициячи келар ва сўрар:

-Нимага бундай диққат этмоқдасан?

Бадиуззамон дер:

-Мадрасамнинг режасини қилмоқдаман.

У дер:

-Қаерликсан?

Бадиуззамон:

-Битлислиман.

Рус полиси:

-Бу Тифлисдир!

Бадиуззамон:

-Битлис, Тифлис бир-бирининг қардошидир.

Рус полиси:

-Не демак?

Бадиуззамон:

-Осиёда Ислом Оламида уч нур бир-бири орқасидан чиқишни бошлайди. Сизда бир-бири устида уч зулмат чиқишни бошлайди. Шу парда-и мустабидона йиртилажак, такаллус этажак, мен ам келиб бу ерда мадрасамни қиламан.

Рус полиси:

-Ҳай от!.. Ҳайронман сенинг умидингга?

Бадиуззамон:

-Мен ам айронман сенинг ақлингга! Бу қишнинг давомига этимол бера оласанми? Ҳар қишнинг бир баори, ар кечанинг бир наори бордир.

Рус полиси:

-Ислом парча-парча бўлган?

Бадиуззамон:

-Та силга борганлар. Мана Ҳиндистон, Исломнинг истеъдодли бир валадидир. Инглиз мактабида ўқимоқда. Миср, Исломнинг заковатли бир авлодидир. Инглиз мактаби мулкиясидан дарс олмоқда. Кафкас ва Туркистон, Исломнинг икки баодир ўғилларидир. Рус мактаби арбиясида таълим олмоқдалар. Ила охир...

Хой, шу аслзода авлод ша одатномаларини олгандан сўнг, ар бири бир қитъа бошига ўтажак, муташам одил падарлари бўлган Исломиятнинг байроғини офоқи камолотда илпиратмоқ ила қадари азалийнинг назарида, фалакнинг инодига нави башардаги икмати азалиянинг сирини эълон этажакдир.

Ванга боргандан сўнг, қабилаларни кезиб ижтимоий, маданий, илмий дарслар ила уларни иршодга аракат қилгандир. Бу хусусда, савол-жавоб олида, "Мунозарат" исмли бир китоб нашр этгандир.

Савол: Динга зарар бўлмасин, нима бўлса бўлсин?

Жавоб: Исломият Қуёш кабидир, пуфламоқ ила сўнмас. Кундуз кабидир, кўз юммоқ ила кеча бўлмас. Кўзини ёпган, ёлғиз ўзига кеча қилар.

Ҳамда, мағлуб бечора бир раисга, ёхуд хушомадгўй маъмурларга, ва ёхуд мантиқсиз бир қисм зобитларга эътимод қилинса ва диннинг имояси уларга қолдирилса-ми янада яхшидир, бўлмаса афкори омма-и миллатнинг орқасидаги иссиёти Исломиянинг маъдани бўлган ва аркаснинг қалбидаги шафқати иймония бўлган анвори Илоий ёғдуларининг жамланишларидан ва амияти Исломиянинг шарорати наййиронасининг аралашишидан осил бўлган амуду нуронийнинг ва у сайфи олмоснинг амиятига қолдирилса-ми янада яхшидир? Сиз муокама қилингиз!

Ҳа, шу амуду нуроний диннинг имоясини шаоматининг бошига, муроқабасининг кўзига, амиятининг елкасига олажакдир. Кўраётирсизки: Фарқли ёғдулар порлашни бошлаган, аста-аста тортмоқ ила бирлашажакдир. Фанни икматда қарор топгандирки: Ҳисси диний, бохусус дини аққи фитрийнинг сўзи янада нуфузли, укми янада олий, таъсири янада шиддатлидир.

Ҳа, а.. агар чивин овози тўхтаса, асал ариси дамдамасини бузса, сизнинг шавқингиз еч бузилмасин, еч афсусланмангиз. Зеро, коинотни оанглари ила рақсга келтирган ва ақиқатларнинг сирларини севинчдан жўштириб завқлантирган мусиқа-и Илоия еч тўхтамайди, давомли равишда гум-гум этади.

Подшо лар подшои бўлган Султони Азалий Қуръон дейилган мусиқа-и Илоияси ила умум оламни тўлдириб, қубба-и осмонда шиддатли овоз келтирмоқ ила садафи каф мисол бўлган олимлар ва шайхлар ва хатибларнинг ақл, қалб ва оғизларига уриб, акс садоси уларнинг лисонларидан чиқиб сайру саялон этиб турли-туман садолар ила дунёни гум-гум ила севинтирган у садонинг тажассум ва интибоъи ила умум Исломий китобларни бир танбур ва қонуннинг бир сими ва бир тасмаси укмига келтирган ва ар бир сим бир нави ила уни эълон этган у садо-и самовий ва руонийни қалбнинг қулоғи ила эшитмаган ёки тингламаган, ажабо у садога нисбатан чивин каби бир амирнинг дамдамаларини ва уй чивинлари каби бир укуматнинг одамларининг ғувиллашларини эшитажакмидир?

С- Ҳурриятни бизга жуда ёмон тафсир этганлар. Ҳатто худди урриятда инсон ар қандай сафоат ва разолат ишласа, бошқасига зарар бермаслик шарти ила бир нарса дейилмас, дея бизга англатганлар. Ажабо, шундаймидир?

Ж- Ундайлар урриятни эмас, балки сафоат ва разолатларини эълон этмоқдалар ва бола баонаси каби хазаён этмоқдалар. Зеро нозанин уррият одоби шариат ила одоблантирилиши ва зийнатлантирилиши лозимдир. Бўлмаса, сафоат ва разолатдаги уррият уррият эмасдир, балки айвонликдир, шайтоннинг истибдодидир, нафси амморага асир бўлмоқдир. Ҳуррияти умумий афроднинг зарроти урриятининг махсулотидир. Ҳурриятнинг шаъни шудирки, на нафсига, на бошқасига зарари тегмасин.

Фақат, эй кўчманчилар! Сизда бўлган ярим урриятдир, бошқа ярмиси эса бошқасининг урриятини бузмасликдир. Ҳамда қутъу лоямут ва вашат ила аралаш бўлган уррият сизнинг тоғ қўшниларингиз бўлган айвонларда ам мавжуддир. Ҳақиқатдан, шу бечора ваший айвонларнинг бир лаззати ва тасаллиси бўлса, у ам урриятларидир. Лекин қуёш каби порлоқ, рунинг машуқаси ва жавари инсониятнинг уйғун тушгани у урриятдирки, саодат-саройи маданиятда ўтирган ва маърифат ва фазилат ва Исломият тарбияси ила ва уллалари ила зийнатланган урриятдир.

С- Қандай уррият иймоннинг хоссасидир?

Ж- Зеро, робита-и иймон ила Султони Коинотга хизматкор бўлган одам бошқасига тазаллул ила таназзул этишга ва бошқасининг та аккум ва истибдоди остига киришга у одамнинг иззат ва шаомати иймонияси қўймагани каби, бошқасининг уррият ва уқуқига тажовуз этишни ам у одамнинг шафқати иймонияси қўймас!

Ҳа, бир подшо нинг тўғри бир хизматкори бир чўпоннинг тааккумига тазаллул этмас. Бир бечорага тааккумга ам у хизматкор таназзул этмас. Демак, иймон нақадар мукаммал бўлса, шу даража уррият порлар. Мана Асри Саодат!..

С- Бир буюк одамга ва бир валийга ва бир шайхга ва бир буюк олимга қарши қандай ур бўламиз. Улар мазиятлари учун бизга тааккум этмоқ ақларидир. Биз уларнинг фазилатларининг асиримиз?

Ж- Валийликнинг, шайхликнинг, буюкликнинг шаъни тавозуъ ва ма виятдир, такаббур ва тааккум эмасдир! Демак, такаббур этган сабиййи муташаййихдир, сиз ам буюк танимангиз!

С- Афсус! Бизга тасалли берган шу улвий умидни умидсизликка инқилоб эттирган ва атрофимизда аётимизни заарлантирмоқ ва давлатимизни парча-парча этмоқ учун оғизларини очган у мудиш илонларга нима деймиз?

Ж- Қўрқмангиз. Маданият, фазилат ва уррият олами инсониятда ғалаба чолишни бошлаганидан, албатта тарозининг бошқа юзи аста-аста енгиллашажакдир. Фарзи маол бўлиб, Алло сақласин, агар бизни парча-парча этиб ўлдирсалар, амин бўлингиз, биз йигирма бўлиб ўламиз, уч юз бўлиб тириламиз. Бошимиздан разилликлар ва ихтилофларнинг ғуборини силкитиб, ақиқий мунаввар ва муттаид бўлиб карвони бани башарга пешдорлик қиламиз. Биз энг шиддатли, энг қучли ва энг боқий аётни келтириб чиқарган ундай бир ўлимдан қўрқмаймиз. Биз ўлсак ам, Исломият соғ қолар. У миллати қудсия соғ бўлсин!..

С- Ғайри муслимлар ила қандай тенг бўламиз ?

Ж- Тенглик эса, фазилат ва шарафда эмасдир, уқуқдадир. Ҳуқуқда эса, шо ва гадо бирдир. Ажабо, бир шариат, "чумолига билиб туриб оёқ босмангиз..." деса, азоб берилишидан ман этса, қандай Бани Одамнинг уқуқига бепарволик қилар? Асло ундай эмас... Биз имтисол этамадик. Ҳа, Имом Алининг (Р.А.) оддий бир яудий ила муокамаси ва мадори фахрингиз бўлган Салоиддин Айюбийнинг мискин бир насроний ила мурофааси сизнинг шу хатонгизни тўғрилар деб ўйлайман.

Зеро машрутият окимияти миллатдир. Ҳукумат хизматкордир. Машрутият тўғри бўлса, раис ва оким бошлиқ эмаслар, балки ёлланма хизматкорлардир. Ғайри муслим бошлиқ бўлолмас, фақат хизматкор бўлар. Фараз қилингки, маъмурият бир нави риёсат ва бир оғаликдир. Ғайри муслимлардан уч минг одамни оғалигимизга, риёсатимизга шерик қилганимиз вақт, Миллати Исломиядан ақтори оламда уч юз минг одамнинг риёсатига йўл очилмоқда. Бирни зое этиб мингни қозонган зарар қилмас.

Мен 31 Март одисасида шунга яқин бир ол кўрдим. Зеро Исломиятнинг машрутият-парвар ва амиятли фидоийлари жавари аёт мақомида билганлари неъмати машрутиятни шариатга татбиқ этиб, али укуматни адолат намозида қиблага иршод ва тўлиқ муқаддас шариатни машрутият қуввати ила иъло. Ва машрутиятни шариат қуввати ила ибқо, ва бутун ўтмишдаги гуноларни мухофалати шариат устига илқо этмоқ учун баъзи талқинотда ва тафарруотнинг татбиқида бўлдилар. Сўнгра ўнгини чапидан фарқ этмаганлар, асло, шариатни истибдодга уйғун ўйлаб, тўти қушлари тақлиди каби "Шариат Истаймиз!" демоқ ила, ақиқий мақсад ўртада англашилмас бўлди. Зотан режалар ёйилганди. Хуллас, у замон ёлғон бўлиб амият ниқобини осган баъзи арифлар у исми муқаддасга тажовуз этдилар. Мана жойи ибрат қора бир нуқта!

{(Ҳошия2) Кетма, диққат қил. Олий иммат бўлганлар у одисада сукут этдилар. Ғаразкор газеталар ақиқий урриятнинг садосини сустирдилар. Машрутият жуда оз одамларнинг устига махсус қолди, фидокорлари ам тарқалдилар.}

Ҳақиқатдан, менинг фикримча мусулмон наслидан келган бир одамнинг ақл ва фикри Исломиятдан тажарруд этса ам, фитрати ва виждони еч бир вақт Исломиятдан воз кечмас. Энг абла ва энг сафи ам садди расини истинодимиз бўлган Исломиятга бутун мавжудияти ила тарафдордир. Хусусан, сиёсатдан хабардор бўлганлар... Ҳам Замони Саодатдан озирга қадар еч бир тарих бизга билдирмайдики, бир мусулмон муокама-и ақлияси ила бошқа бир динни Исломия.

# таржи этган бўлсин ва далил ила бошқа бир динга кирган бўлсин. Диндан чиққанлар бор. У бошқа масала. Тақлид эса аамиятсиздир.

Ҳолбуки бошқа динлар мунтасиблари мутлақо гуру -гуру муокама-и ақлия ила ва бурони қатъий ила доира-и Исломиятга доил бўлганлар ва бўлмоқдадирлар. Агар биз тўғри Исломиятни ва Исломиятга лойиқ тўғриликни ва истиқоматни кўрсатсак, бундан сўнгра улардан гуру-гуру киражакдирлар.

Ҳамда тарих бизга билдирмоқдадирки, а ли Исломнинг тамаддуни ақиқати Исломиятга иттиболари нисбатидадир. Бошқаларининг тамаддуни эса динлари ила тескари мутаносибдир. Ҳамда ақиқат бизга билдирмоқдадирки, мутанабби бўлган башар динсиз бўлолмас. Хусусан, уйғонган, инсониятни тотган, истиқболга ва абадга номзод бўлган одам динсиз яшай олмас. Зеро уйғонган бир башар коинотнинг ужумига қарши истинод этадиган ва ғайри мадуд орзуларига нашву намо берадиган ва истимдодгои бўладиган нуқтани, яъни дини ақ бўлган дона-и ақиқатни қўлга киритмаса, яшай олмас!.. Бу сирдандирки, аркасда дини ақни топмоқ учун бир қидириш майли уйғонгандир. Демак, истиқболда нави башарнинг дини фитрийси Исломият бўлишига бароат-ул истилол бордир.

Эй инсофсизлар! Умум оламни ютадиган, бирлаштирадиган, озуқлантирадиган, зиёлантирадиган бир истеъдотда бўлган ақиқати Исломиятни қандай тор топдиингизки, фақирларга ва мутаассиб бир қисм домлаларга махсус қилиб, Исломиятнинг ярим алини ташқарига отмоқ истайсиз! Ҳамда умум камолотни жомеъ ва бутун нави башарнинг иссиёти олиясини озуқлантирадиган моддаларни қамраган бўлган у қасри нуронийи Исломиятни не журъат ила мотам тутган бир қора чодир каби бир қисм фақирларга ва бадавийларга ва муртажиларга хос бўлганини хаёл қилмоқдасиз! Ҳа, аркас ойнасининг мушаадотига тобедир. Демак, сизнинг қора ва ёлғончи ойнангиз сизга ундай кўрсатгандир.

С- Ифрот этмоқдасан, хаёлни ақиқат кўрмоқдасан, бизни ам жоиллик ила тақир этмоқдасан. Замон охир замондир, борганча янада ёмонлашади..

Ж- Нима учун дунё аркасга тараққий дунёси бўлсин да, ёлғиз биз учун таданний дунёси бўлсин! Шундайми? Мана мен ам сиз ила гапирмайман, шу тарафга қайтаман. Истиқболдаги инсонлар ила гаплашаман.

Шу замоннинг кўкрагидан биз ила сут эмган ва кўзлари орқада мозийга боққан ва тасаввуротлари ўзлари каби ақиқатсиз ва айрилган бўлган бу болалар борсинлар, шу китобнинг {(Ҳошия2) Истиқболда таълиф этилажак Рисола-и нур Куллиётини исси қабл-ал вуқуъ ила хабар бермоқда.} ақиқатларини хаёл таваум этсинлар. Зеро мен биламанки, шу китобнинг масалалари ақиқат бўлиб сизда тааққуқ этажакдир.

Эй мухотобларим! Мен қаттиқ бақирмоқдаман. Зеро Асри Солиси Ашрнинг, яъни ўн учинчи Асрнинг минорасиининг бошида турганман, суратан маданий ва динда лоқайд ва фикран мозийнинг энг чуқур дараларида уларни масжидга даъват этмоқдаман.

Хуллас, эй икки аётнинг руи укмида бўлган Исломиятни ташлаган икки оёқли мозори мутааррик бадбахтлар! Келаётган наслнинг эшигида турмангиз. Мозор сизни кутмоқда, чекилингиз. Токи ақиқати Исломияни аққи ила коинот устида тамаввуж-соз этадиган янги насл келсин!..

С- Эскилар биздан аъло ёки биз каби. Келадиганлар биздан янада ёмон келажаклар?..

Ж- Эй Турклар ва Курдлар! Ажабо, озир бир митинг қилсам, сизнинг минг сана аввалги аждодингизни ва икки аср сўнграки авлодларингизни шу шовқин-хона бўлган асри озир мажлисига даъват этсам. Ажабо, ўнг тарафда саф тортган эски аждодингиз демаяжакларми: "Ҳой меъросхўри ярамас болалар! Натижа-и аётимиз сизмисиз? Афсус! Бизни натижасиз бир қиёс этдингиз, бизни қисир қолдирдингиз!" Ҳамда чап тарафда турган ва шаристони истиқболдан келган авлодларингиз ўнгдаги аждоларингизни тасдиқ этиб демайдилармики: "Эй танбал падарлар! Сизмисиз аётимизнинг суғро ва куброси? Сизмисиз шу шонли аждодимиз ила бизни боғлаган робитамизнинг адди эвсати? Афсус... Нақадар ақиқатсиз ва чалкаштирувчи ва мушоғабали бир қиёс бўлдингиз".

Хуллас, эй бадавий кўчманчилар ва эй инқилоб софталари!) {(*) Кейин илова этилгандир.} Манзара-и хаёл {(Ҳошия1) Хаёл ам бир кинотеатрдир.} устида кўрдингизки, шу буюк митингда икик тараф ам сизга норозилик билдирдилар.

Жавоблардан Бир Қисм

Ундай бўлса мен дейман: Ҳақиқатдан сизнинг ориқулода шижоатга истеъдодингиз бордир. Зеро бир манфаат ёки жузъий бир айсият ёки эътиборий бир шараф учун ёки "Фалонча марддир" сўзларини эшитмоқ каби кичик амрларга аётини камситган ёки оғасининг номусини катталаштириш учун ўзини фидо этган кишилар, агар уйғонсалар, хазиналар қийматида бўлган Исломият миллиятига, {(Ҳошия2) Миллиятимиз бир вужуддир. Руи Исломият ақли Қуръон ва иймондир.} яъни уч юз миллион Исломнинг ухувватларини ва маънавий ёрдамларини қозонтирган Исломият миллиятига минглаб руи ам бўлса, ажабо аётни камситмасларми? Албатта аётини ўн пулга сотган ўн лирага минглаб шавқ ила сотар...

Афсуски, гўзал нарсаларимиз ғайри муслимлар қўлига ўтгани каби, гўзал бўлган ахлоқларимизни ам яна ғайри муслимлар ўғирлаганлар. Гўё бизнинг бир қисм ижтимоий ахлоқи олиямиз ёнимизда ривож топмаганидан, биздан ранжиб уларга борган. Ва уларнинг бир қисм разилликлари ўзлари ичида кўп ривож топмаганидан, жоиллимизнинг бозорига келтирилган...

С- Ҳамма нарсадан аввал бизга лозим бўлган недир?

Ж- Тўғрилик.

С- Яна.

Ж- Ёлғон гапирмаслик.

С- Сўнгра.

Ж- Сидқ, садоқат, ихлос, сабот, тасонуддир.

С- Нима учун?

Ж- Куфрнинг мо ияти ёлғондир, иймоннинг моияти сидқдир. Шу бурон кифоя эмасмидирки, аётимизнинг бақоси иймоннинг ва сидқнинг ва тасонуднинг давоми иладир.

С- Энг аввал бошлиқларимиз исло бўлишлари керак?

Ж- Ҳа. Бошлиқларингиз молингизни чўнтакларига тушириб қамаганлари каби, ақлларингизни ам сиздан олганлар ёки миянгизда қамаганлар. Ундай бўлса, озир уларнинг ёнидаги ақлларингиз ила гаплашаман:

Айю ар руус вар руасо! Такасулий бўлган таваккулдан сақланингиз! Ишни бир бирингизга авола этмангиз! Қўлингиздаги молимиз ила ва ёнимиздаги ақлимиз ила бизга хизмат этингиз. Чунки шу мискинларни ишлаттирмоқ ила ақингизни олгансиз.

Хуллас, озир хизмат вақтидир.

Ал осил: Ислом {(Ҳошия) Ҳа, қирқ беш сана аввл айтилган бу сўзни Покистон, Арабистон қабилалари ам окимият ва истиқлолиятларини қозонганликларидан, Эски Саидни бу дарсида тасдиқ этадилар ва яна ам этажаклар...} уйғонди ва уйғонмоқда. Ёмонликни ёмон, яхшиликни яхши сифатида кўрдилар. Ҳа, шу даралар қабилаларини тавбакор қилган мана шу сирдир. Ҳамда бутун Ислом аста-аста бу истеъдодни олмоқда ва касб этмоқдадир. Лекин сизлар бадавий бўлганингиздан ва фитрати аслиянгиз анчагина бузилмаган бўлганидан, Исломиятнинг муқаддас миллиятига янада яқинсиз.

Саё атимда мени танимаганлар қиёфамга қараб мени савдогар деб ўйлаганларидан дердиларки:

С- Савдогармисан?

Ж- Ҳа, ам савдогарман, амда кимёгарман.

С- Қандай?

Ж- Икки модда бор, аралаштираман. Биридан тарёқи шафи, биридан электри музи майдонга келар.

С- Булар қаерда бўлар?

Ж- Маданият ва фазилат бозорида, жаб асида инсон ёзилган, икки оёқ устида кезган сандиқ ичидаги устида қалб ёзилган ё қора ёки олмос каби порлоқ бўлган бир қутидадир.

С- Исмлари недир?

Ж- Иймон, му аббат, садоқат, амият!...

Сўнгра Вандан Шомга кетар. Шом уламосининг қаттиқ илтимос ва талаби сабабли Жоъме-ул Умавийда ўн мингга яқин ва ичида юз илм а ли бўлган азим бир жамоатга қарши бир хутба ўқир. Бу хутба фавқулодда тақдир ва тасин ила қабулга мазар бўлар. Сўнгра бу ердаги хутбаси "Хутба-и Шомия" номи ила нашр этилгандир.

Бу Хутба-и Шомия Ислом Оламининг ичида бўлган моддий-маънавий хасталикларнинг нималардан иборат бўлганини, фалокат ва асоратга қайси сабаблар сабабли маъруз қолганларини билдирган ва бунга қарши қутулиш чорасини кўрсатган ва бундан сўнгра Исломиятнинг замин юзида моддий-маънавий энг юксак тараққийни кўрсатишини, Исломий маданиятнинг камоли ашамат ила майдонга келишини ва замин юзини чиркинликлардан тозалашини ақлий далиллар ила исбот этган, хушхабар берган жуда қийматдор, бутун мусулмонларга, атто инсониятга шомил бир дарсдир, бир хутбадир.

Хутба-и Шомиянинг бош тарафларида дейди:

Мен бу замон ва заминда, башариятнинг ижтимоий аёт мадрасасида дарс олдим ва билдимки, ажнабийлар, оврупаликлар тараққийда истиқболга парвоз қилишлари билан бирга, бизни моддий жиатда ўрта асрларда тўхтатган ва тўсган олтита хасталик бор. У хасталиклар шулардан иборат:

Биринчиси: Яъснинг, (умидсизликнинг) орамизда аёт топиб тирилиши.

Иккинчиси: Сидқнинг ижтимоий-сиёсий аётда йўқолганлиги.

Учинчиси: Адоватга му аббат.

Тўртинчиси: А ли иймонни бир-бирига боғлаган нуроний алоқаларни билмаслик.

Бешинчиси: Хилма-хил юқумли касалликлар каби ёйилган истибдод.

Олтинчиси: Бутун имматни шахсий манфаатига сарфлашлик.

Ижтимоий аётимиздаги бу олтита дашатли хасталикнинг давосини эса, бир тиббиёт факультети укмида бўлган Қуръон дорихонасидан дарс олган "Олти калима" ила баён этаман. Уларни муолажанинг асоси деб биламан.

БИРИНЧИ КАЛИМА: "Ал-амал", яъни Ра мати Илоиядан қувватли равишда умидвор бўлмоқ. Ҳа, мен ўзим учун олган дарсимга биноан:

Эй Ислом жамоати! Хушхабар бераманки, озирги олами Исломнинг дунёвий саодати, бохусус Усмонлиларнинг саодати ва айниқса ўз уйғонишлари билан Исломнинг тараққиётига сабаб бўлган Араблар саодатининг суби содиқининг нишоналари кўрина бошламоқда. Ва саодат қуёшининг ам чиқиши яқинлашган. Умидсизликнинг аксига бўлиб,

{(Ҳошия) Эски Саид аввалдан сезиб, 1371-йилда бошда Араб давлатлари, Олами Исломнинг ажнабий асоратидан ва истибдодидан қутулиб Исломий давлатлар ташкил этажакларини қирқ беш йил аввал хабар берган. Икки Жа он уруши ва 30-40 йил истибдоди мутлақни ўйламаган. Бир минг уч юз етмишда юзага келган вазиятни бир минг уч юз йигирма еттида бўладигандек хушхабар берган, кечикиб кетишининг сабабини назарга олмаган.}

мен дунёга эшиттирадиган даражада қатъий қаноат ила дейман:

Истиқбол фақат ва фақат Исломиятники бўлажак. Ва оким Қуръон ва иймон ақиқатлари бўлажак. Бу даъвоимга кўп далиллардан дарс олганман. Ҳозир у далиллардан муқаддимали бир ярим далилни келтираман. У далилларнинг муқаддимасини бошлаймиз.

Исломият ақиқатлари ам маънан, ам моддатан тараққий этишга қобил ва мукаммал бир истеъдоди бор.

Биринчи жи ат бўлган маънан тараққий бўлса: Билиб қўйинг, ақиқий одисаларни қайд этган тарих ақиқатдан энг тўғри шоиддир. Хуллас, тарих бизга кўрсатмоқда.

Ҳатто, Русни мағлуб этган Япон бош қўмондонининг Исломиятнинг ақлигига шаодати шудирки:

Ислом ақиқатларининг қуввати нисбатида, мусулмонлар у қувватга кўра аракат қилганлари даражасида али Ислом маданийлашиб тараққий қилганини тарих кўрсатади. Ва али Исломнинг Ислом ақиқатларида заифлашиши даражасида тавауш этганларини, вашатга ва тубанлашишга тушганларини ва алғов-далғов ичида балоларга, мағлубиятларга учраганларини тарих кўрсатмоқда. Бошқа динлар эса аксинчадир.

Агар биз Ислом ахлоқининг ва иймон ақиқатларининг камолотини амалларимиз билан изор этсак, бошқа динларга эргашувчилар, албатта жамоатлар ила Исломиятга киражаклар, балки Ер куррасининг баъзи қитъалари ва давлатлари ам Исломиятни қабул қилажаклар.

Эй бу Масжиди Умавийдаги қардошларим каби Олами Исломнинг улкан масжидидаги қардошларим! Сиз ам ибрат олингиз. Бу қирқ беш йил давомидаги шу дашатли одисалардан ибрат олингиз, яхшилаб ақлингизни йиғиб олингиз, эй мутафаккир ва ақл соиби ва ўзини мунаввар деб юрганлар!

Ҳосили калом: Биз Қуръон шогирдлари бўлган мусулмонлар далилга тобе бўламиз. Ақл ва фикр ва қалбимиз ила иймон ақиқатларига кирамиз. Бошқа дин вакилларининг баъзилари каби руонийларни тақлид қилиш учун далилни ташламаймиз. Шунинг учун ақл ва илм ва фан укм сурадиган истиқболда, албатта ақлий далилларга таянган ва барча укмларини ақлга қабул қилдирган Қуръон укм суражак.

Ҳамда Исломият қуёшининг инкишофига ва башарни нурлантиришига тўсиқлик қилган пардалар очила бошладилар. У тўсиқлик қилганлар чекилишни бошлаганлар. Қирқ беш йил аввал у суб нинг белгилари кўринди. Етмиш биринчида суби содиқ бошланди ёки бошланади. Агар у суби козиб бўлса ам, ўттиз-қирқ йил кейинроқ суби содиқ чиқажак.

Ҳа, Ислом ақиқатларининг ўтмиш қитъасини тамоман қамраб олишига саккизта дашатли монеликлар йўл қўймадилар.

Биринчи, Иккинчи, Учинчи Монелар: Ажнабийларнинг жо иллиги ва у замонларда вашатлари ва динларига таассубларидир. Бу уч моне маърифат ва маданиятнинг гўзал ютуқлари ила синди, тарқай бошламоқда.

Тўртинчи ва Бешинчи Монелар: Попларнинг ва ру оний раисларнинг раёсатлари ва зўравонликлари ва ажнабийларнинг уларга бўлган кўр-кўрона тақлидларидир. Бу икки моне уррият фикрининг ва ақиқатни излаш майлининг нави башарда уйғона бошлагани билан заволга юз тута бошлади.

Олтинчи, Еттинчи Монелар: Биздаги истибдод ва шариатга хилоф бўлган суи ахлоқимиз тўсиқлик қиларди. Бир шахсдаги мунфарид истибдод қуввати озирга келиб завол топиши жамоат ва қўмитанинг дашатли истибдодларининг ўттиз-қирқ йил сўнгра завол топишига ишора қилиш билан ва Исломий амиятнинг шиддатли тарзда жўш ура бошлагани билан, суи ахлоқнинг чиркин натижалари кўрилиши билан бу икки моне ам завол топмоқда ва топа бошлади. Иншаалло бутунлай завол топажак.

Саккизинчи Моне: Янги фанларнинг баъзи мусбат масалалари Ислом ақиқатларининг зоирий маъноларига мухолиф ва муориз деб таваум этилиши ила ўтмиш замондаги истилосига бир даража тўсиқ бўлган. Масалан, амри Илоий ила Ер куррасининг назоратига буюрилган "Савр" ва "Ҳут" исмли икки руоний малоикани, дашатли бир ўкиз ва бир балиқ дея таваум этиб, али фан ва фалсафа ақиқатни билмаганидан, Исломиятга қарши чиққанлар.

Бу мисол каби юз мисол борки, ақиқати билинганидан сўнг, энг қайсар файласуф ам таслим бўлишга мажбур бўлади. (Ҳатто Рисола-и Нур "Мўъжизоти Қуръония" да фан ужум қилган барча оятларнинг ар бирининг остида Қуръоннинг бир мўъжизавий ёғдусини кўрсатиб, али фан мадори танқид деб ўйлаган Қуръони Каримнинг жумла ва калималарида фаннинг қўли етишмаган юксак ақиқатларни изор этиб энг қайсар файласуфни ам таслим бўлишга мажбур этади. Майдондадир, истаган кимса боқиши мумкин ва боқсин. Бу моне қирқ беш йил аввал айтилган у сўздан кейин қандай парчаланганини кўрсин.)

Ҳа, баъзи Ислом му аққиқ олимларининг бу йўлда нашр этган асарлари бор. Бу саккизинчи дашатли моненинг чил-парчин бўлишининг аломатлари кўринмоқда.

Ҳа, фан ва ақиқий маърифат ва маданиятнинг гўзал ютуқлари, бу уч қувватни керакли сабаблар билан тўлиқ жиозлаб, у саккизта монени озир бўлмаса ам, ўттиз-қирқ йил сўнгра мағлуб этиб тарқатиб юбориши учун ақиқатни излаш майлини ва инсофни ва инсоний муаббатни у саккиз душман тоифасининг саккиз жабасига жўнатган. Ҳозир уларни қочира бошлади. Иншаалло ярим аср сўнгра уларни тору-мор этажак.

Ҳа, маш ур бир гап бор: "Энг қатъий фазилат шудирки, душманлари ам у фазилатни тасдиқлаб шаодат этсин".

Бадиуззамон мисол сифатида, Исломиятнинг аққонияти ақида тақдиркор ифодаларда бўлган "Принц Бисмарк" ила "Мистер Карлайл" нинг сўзларини нақл этгандан сўнгра дейди:

Хуллас, Амриқо ва Оврупанинг заковат майдонларининг етиштирган осили бўлмиш Мистер Карлайл ва Бисмарк каби бундай доий муаққиқ олимларга таянган олда мен ам бутун қаноатим ила дейманки:

Оврупа ва Амриқо Исломиятга омиладордир. Кунларнинг бирида бир Исломий давлат туғажак. Бамисоли Усмонийлар Оврупага омиладор бўлиб, Оврупа давлатини туққанидек...

Эй Масжиди Умавийдаги қардошларим ва ярим аср кейинги Олами Ислом Масжидидаги биродарларим! Ажабо, бошдан бу ергача бўлган муқаддималар натижа бермайдимики, истиқбол қитъаларида ақиқий ва маънавий оким бўладиган ва башариятни дунё ва охират саодатига чорлайдиган фақат Исломиятдир ва Исломиятга айланган ва хурофотлардан ва бузулишлардан қутулиб чиқадиган Исавийларнинг ақиқий динидирки, Қуръонга тобе бўлади, иттифоқ этади.

Иккинчи Жи ат: Исломиятнинг моддий тараққиётининг қувватли сабаблари кўрсатадики, моддатан ам Исломият истиқболда укм суражак. Биринчи Жиат маънавият жиатидаги тараққиётни исбот этгани каби, бу Иккинчи Жиат ам қувватли равишда моддий тараққиётини ва истиқболдаги окимиятини кўрсатади. Чунки Олами Исломнинг маънавий шахсининг қалбида ғоят қувватли ва синмас "Беш Қувват" жамланган ва уюшиб ўрнашган.

Биринчиси: Барча камолотнинг устози ва уч юз етмиш миллион инсонларни бир инсон укмига келтира олган ва ақиқий маданият билан, амда мусбат ва тўғри фанлар билан жиозланган ва еч бир қувват уни синдиролмайдиган бир моиятга эга бўлган Исломият ақиқатидир.

Иккинчи Қувват: Маданият ва санъатнинг ақиқий устози ва воситаларнинг ва асосларнинг такомили ила жиозланган шиддатли бир этиёж ва белимизни синдирган ўта фақирлик шундайин бир қувватдирки, ўчмас ва синмас.

Учинчи қувват: Юксак мақомларга мусобақа тарзида башариятга юксак мақсадлардан дарс берган ва у йўлда ишлаттирган ва истибдодларни парча-парча қилган ва олий исларни аяжонга келтирган ва кўролмаслик ва асад ва қизғанчиқлик ва рақобат ва тўлиқ уйғониш ила ва мусобақа шавқи ила ва янгиланиш майли ила ва маданийлашмоқ маялони ила жиозлантирилган "Учинчи Қувват" фақатгина шариат доирасидаги урриятдир. Яъни, инсонийликка лойиқ энг юксак камолотга бўлган майл ва орзу ила жиозланмоқдир.

Тўртинчи Қувват: Шафқат билан жи озланган шаомати иймониядир. Яъни ўзини хор қилмаслик, ақсизлар, золимлар олдида зиллат кўрсатмаслик, мазлумларни эса хўрламаслик. Яъни шаръий урриятнинг асоси бўлган золимларга тилёғламачилик қилмаслик ва бечораларга зўравонлик ва такаббур кўрсатмасликдир.

Бешинчи Қувват: Иззати Исломиядирки, Иълои Калиматулло ни эълон қилади. Бу замонда Иълои Калиматулло моддий тараққиётга боғлиқдир... Ҳақиқий маданиятни эгаллаш билангина Иълои Калиматуллога йўл очилиши мумкин. Иззати Исломиянинг иймон ила берган бу қатъий амрини, албатта Олами Исломнинг маънавий шахси истиқболда батамом адо этишига шуба қилинмас.

Ҳа, қадимда Исломиятнинг тараққиёти, душманнинг таассубини парчаламоқ ва қайсарлигини синдирмоқ ва тажовузини даф этмоқ қурол-асла а ва қилич ёрдамида бўлган. Истиқболда эса, қурол ва қилич ўрнига ақиқий маданият ва моддий тараққиёт ва ақ ва аққониятнинг маънавий қиличлари душманларни мағлуб этиб, парчалаб ташлайди.

Билингизки, бизнинг мақсадимиз маданиятнинг фазилатлари ва башариятга манфаатли бўлган яхшиликларидир. Йўқса маданиятнинг гуно лари, саййиотлари эмасдирки, амоқлар у саййиотларни, у сафоатларни фазилат деб ўйлаб, уларга тақлид қилиб молимизни хароб этдилар. Ва динини сотиб, дунё ам қозонолмадилар. Маданиятнинг гунолари яхшиликларининг устидан ғалаба қилиб, саййиоти асанотидан устун келиш билан, башарият икки жаон уруши туфайли икки дашатли тарсаки еб, у гунокор маданиятни чил-парчин қилиб шундай қусдики, ер юзини қонга булғаб ташлади. Иншаалло, истиқболда Исломиятнинг қуввати ила маданиятнинг фазилатлари ғалаба этажак, замин юзини ифлосликлардан тозалаб, сули умумийни ам таъмин этажак.

Ҳа, Оврупанинг маданияти фазилат ва идоят устига таъсис этилмаганидан, балки авас ва аво, рақобат ва зўравонлик устига бино этилганидан, озиргача маданиятнинг саййиоти асаноти устидан ғалаба қозониб, исёнкор қўмиталар ила қуртлаб кетган бир дарахт олига келгани учун, бу ол Осиё маданиятининг ғалаба қозонишига қувватли бир мадор, бир далил укмидадир. Ва қисқа вақтда ғалаба қозонажакдир.

Ажабо, истиқболга юзланган а ли иймон ва Ислом учун бундай моддий ва маънавий тараққиётга восита ва қувватли, мустакам сабаблар бор экан ва темир йўлдек истиқбол саодати сари йўл очилгани олда, қандай маъюс бўлиб умидсизликка тушмоқдасиз ва олами Исломнинг маънавий кучини синдирмоқдасиз? Ва яъс ва умидсизлик билан ўйламоқдасизки: "Дунё ар кимга ва ажнабийларга тараққий дунёси-ю, фақат ёлғиз бечора али Ислом учун таданний дунёси экан!" дея жуда янглиш хатога йўл қўймоқдасиз.

Модомики, такомиллашиш майли коинотда инсон фитратига яратилишидан жойлаштирилган экан, албатта инсоннинг зулм ва хатоси туфайли бошига тезлик билан бир қиёмат келмаса, истиқболда ақ ва ақиқат Олами Исломда нави башарнинг эски хатоларига каффорат бўладиган бир дунёвий саодатни ам кўрсатажак, иншаалло...

Ҳа, боқингиз, замон тўғри чизиқ узра аракат этмаётирки, боши ва охири бир-биридан узоқлашса. Балки ер куррасининг аракати каби, бир доира ичра айланиб юради. Баъзан тараққий ичра ёз ва баор мавсумини кўрсатади. Баъзан таданний ичра қиш ва бўрон мавсумини кўрсатади. Ҳар қишдан сўнгра бир баор, ар кечадан сўнгра бир наор келгани каби, башариятнинг ам бир наори, бир баори келажак, иншаалло. Ислом Ҳақиқатларининг қуёши билан сули умумий доирасида ақиқий маданиятни кўришни Рамати Илоиядан кутишингиз мумкин.

ИККИНЧИ КАЛИМА: Ҳаётим давомида тажрибаларим ила фикримда таваллуд топган нарса шудир:

Умидсизлик энг да шатли бир хасталикдирки, Олами Исломнинг қалбига кириб олган.

Мана шу умидсизликки бизни ўлдиргандек, ғарбда бир-икки миллионлик кичкинагина бир давлат шарқда йигирма миллион Мусулмонларни ўзига хизматкор ва ватанларини мустамлака олига келтирган. Ҳам у умидсизликки, юксак ахлоқимизни ўлдирган; умумий манфаатни ташлаб, назаримизни фақатгина шахсий манфаатга қаратиб қўйган. Ҳам у умидсизликки маънавий кучимизни синдирган. Оз бир қувват ила иймондан келган маънавий куч ёрдамида шарқдан ғарбгача истило этгани олда, у ориқо маънавий куч маъюсият ила синганидан сўнг, золим ажнабийлар тўрт юз йилдан бери уч юз миллион мусулмонни ўзларига асир этган. Ҳатто бу умидсизлик бўлгани учун бошқаларнинг лоқайдлигини ва футурини ўз танбаллигига узр деб исоблаб "менга нима" дейди, "ар ким мендек барбоддир" дея шаомати иймонияни тарк этиб, Исломий хизматларни адо қилмайди.

Модомики бунчалик зулмни бизга бу хасталик етказиб, бизни ўлдираётган экан, биз ам у қотилимиздан қасосимизни олиб ўлдирамиз.

УЧИНЧИ КАЛИМА: Бутун аётимдаги изланишларимдан ва ижтимоий аётнинг тўлғанишидан қилинган хулоса ва моияти менга қатъий равишда шуни билдирганки:

Сидқ Исломиятнинг уссул асосидир ва олий хулқларининг робитасидир ва олий исларининг мизожидир. Шундай экан, ижтимоий аётимизнинг асоси бўлган сидқни, тўғриликни ичимизда тирилтириб унинг ила маънавий хасталикларимизни даволамоғимиз керак.

Ҳа, сидқ ва тўғрилик Исломиятнинг ижтимоий аётининг жон томиридир. Риёкорлик ёлғончиликнинг амалий бир кўринишидир. Тилёғламачилик ва сунъийлик пасткашларча бир ёлғончиликдир. Нифоқ ва мунофиқлик зарарли бир ёлғончиликдир. Ёлғончилик эса Сонеъи Зулжалолнинг қудратига тумат қилишдир. Куфр барча навлари ила кизбдир, ёлғончиликдир. Иймон сидқдир, тўғриликдир. Бу сирга биноан кизб ва сидқнинг ўртасида адсиз бир масофа бор, шарқ ва ғарбчалик бир-биридан узоқ бўлиши лозим бўлади. Нор ва нур каби бир-бирига киришиб кетмаслиги керак. Ҳолбуки, ғаддор сиёсат ва золим пропаганда бирини бирига аралаштириб юборган, инсоннинг камолотини ам чалкаштириб ташлаган.

Эй бу Умавий Масжидидаги қардошларим! Ва қирқ-эллик йил кейинги улкан Ислом олами масжидидаги тўрт юз миллионлик а ли иймон биродарлар! Нажот фақат сидқда, тўғриликда бўлади. "Урватул вусқо" сидқдир. Яъни энг макам ва у билан боғланадиган занжир тўғриликдир. Аммо муроса учун ишлатса бўладиган ёлғонга келсак, замон уни бекор қилган.

ТЎРТИНЧИ КАЛИМА: Бутун аётимда инсонларнинг ижтимоий аётидан қатъий ўрганганим ва тақиқотларнинг менга берган натижаси шудирки: Муаббатга энг лойиқ нарса муаббатдир ва хусуматга энг лойиқ сифат хусуматдир. Яъни, инсонларнинг ижтимоий аётини таъмин этган ва саодатга йўллаган муаббат ва севмоқ сифати энг зиёда севилишга ва муаббатга лойиқдир.

Ва инсонларнинг ижтимоий аётини остин-устун қилган душманлик ва адоват ар нарсадан зиёда нафратга ва адоватга ва ундан юз ўгиришга лойиқ ва чиркин ва зарарли бир сифатдир.

БЕШИНЧИ КАЛИМА: Шаръий машваратдан олган дарсим будир:

Шу замонда бир одамнинг бир гуно и бирлигича қолмайди. Баъзан катталашади, ёйилади, юзга чиқади. Биргина асаноти баъзан бирлигича қолмайди. Балки баъзан минглаб даражага тараққий этади. Бунинг сири икмати шудир:

Шаръий уррият ила шаръий машварат ақиқий миллатимизнинг укмронлигини кўрсатди. Ҳақиқий миллатимизнинг асоси, руи эса Исломиятдир. Ва Усмонли Халифалиги ва Турк Лашкарининг у миллатга байроқдорлиги эътибори ила Ислом миллатининг садафи ва қалъаси укмидадир. Араб ва Турк ақиқий икки қардош у муқаддас қалъанинг қўриқчиларидир.

Хуллас, бу муқаддас миллатпарварлик алоқалари ила умум а ли Ислом бир қабила олига келади. Бир қабила аъзолари каби Ислом тоифалари ам бир-бирига Ислом биродарлиги ила боғлиқ ва алоқадор бўлади. Бир-бирига маънан, керак бўлса моддатан, ёрдам қилади. Гўё барча Ислом тоифалари бир нуроний сулола ила бир-бирига боқлангандек бўлади.

Бир қабиланинг бир аъзоси бир жиноят қилса, ўша қабиланинг барча аъзолари у қабиланинг душмани бўлган бошқа қабиланинг назарида ёмон отлиғ бўлади. Гўё ар бир аъзоси у жиноятни қилгандек, у душман қабила уларга душман бўлади. У биргина жиноят минглаб жиноят укмига ўтади. Агар у қабиланинг бир аъзоси у қабиланинг моиятига тегишли бўлган мадори ифтихор бир яхшилик қилса, у қабиланинг барча аъзолари у билан фахрланади. Гўё ар бир одам қабилада ўша яхшиликни қилгандек фахрланади.

Хуллас, бу мазкур ақиқат учундирки, бу замонда, хусусан қирқ-эллик йил сўнгра саййиа, ёмонлик уни қилган одамннинг ўзидагина қолмайди. Балки миллионлаб мусулмонларнинг уқуқларига тажовуз бўлади. Қирқ-эллик йил сўнгра бунинг кўп мисоллари кўрилажак.

Эй бу сўзларимни тинглаган бу Масжиди Умавийдаги қардошлар ва қирқ-эллик йил сўнгра Олами Ислом Масжидидаги Муслим биродарлар!

"Биз зарар бермаётирмиз, фақат манфаат берадиган иқтидоримиз йўқ, шунинг учун маъзурмиз" дея, бундай узр баён этмангиз, бу узрингиз қабул эмас.. Танбаллигингиз ва "Менга нима" деб аракат қилмаганингиз ва Исломда амжиатлик ила ақиқий миллат бўлган Исломият ила ғайратга келмаганингиз сизлар учун ғоят буюк бир зарар ва бир ақсизликдир.

Хуллас, саййиа бундайин мингларга чиққани каби, бу замонда асана, яъни муқаддас Исломиятга тегишли бўлган яхшилик фақатгина уни қилганга хос бўлиб қолмайди. Балки у асана миллионлаб али иймонга маънан фойда бериши мумкин. Маънавий ва моддий аётининг робитасига қувват бера олади. Шунинг учун, "Менга нима" дея ўзини танбаллик тўшагига отадиган замон эмас!..

Эй бу масжиддаги қардошларим ва қирқ-эллик йил кейинги Улкан Олами Ислом Масжидидаги биродарларим! Мени бу дарс мақомига сизга наси ат этиш учун чиққан деб ўйламанг. Балки, бу ерга чиқишимдан мақсад сиздан ўз аққимизни талаб қилишдир. Яъни, курд каби кичик тоифаларнинг манфаати амда дунё ва охиратдаги саодатлари сизлар каби буюк ва муаззам тоифа бўлмиш Араб ва Турк каби оким устозлар ила боғлиқдир. Сизнинг танбаллигингиз ва футурингиз ила биз бечора кичик қардошларингиз бўлган Ислом тоифалари зарар кўрмоқдамиз.

Хусусан, эй муаззам ва буюк ва тўлиқ уйғонган ва ё уйғонажак Араблар! Энг аввал бу сўзлар билан сизга мурожаат қилмоқдаман. Чунки бизнинг ва барча Ислом тоифаларининг устозлари ва имомлари ва Исломиятнинг мужо идлари сизлар эдингиз. Сўнгра муаззам Турк миллати у муқаддас вазифангизга тўлиқ ёрдам қилдилар.

Шунинг учун танбалликдаги гуно ингиз каттадир. Ва яхшиликларингиз ва асанангиз ам ғоят буюк ва олийдир. Хусусан қирқ-эллик йил сўнгра Араб тоифалари Жамоири Муттафиқа-и Амриқо каби энг олий бир вазиятга киришга, асоратда қолган окимияти Исломияни эски замонлар каби ер куррасининг ярмида, балки аксарият қисмида, таъсис қилишга муваффақ бўлишингизни Рамати Илоиядан қувватли равишда кутамиз. Агар бирдан қиёмат келмаса, иншаалло келажак насллар кўражак.

Зин ор, қардошларим! Мени бу сўзларим ила имматингизни сиёсат ила машғул қилиш учун ундамоқда деб ўйлаб таваум қилмангиз... Асло! Ислом Ҳақиқатлари барча сиёсатлардан устундир. Барча сиёсатлар унга хизмат қилиши мумкин. Лекин еч бир сиёсатнинг адди эмаски, Исломиятни ўзига восита қилсин. Мен қусурли фамим ила бу замонда Исломнинг ижтимоий айъатини кўп чар ва ускуналардан иборат бир фабрика суратида тасаввур қиламан. У фабриканинг бир чари орқада қолса, ёхуд бир биродари бўлмиш бошқа чарга тажовуз қилса, ускунанинг мувозанали аракати бузилади. Шунинг учун Исломий Бирлашишнинг айни вақти келмоқда. Бир-бирингизнинг шахсий қусурларингизга эътибор бермаслигингиз керак.

Буни ам афсуслар ва аламлар ила сизга баён этаманки: Ажнабийларнинг бир қисми қийматли молимизни ва Ватанларимизни биздан қандайин олиб, эвазига арзимас бир мол берган бўлсалар, айнан шунингдек, юксак ахлоқимизни ва юксак ахлоқимиздан чиққан ва ижтимоий аётимизга тегишли фазилатларимизнинг ам бир қисмини биздан олдилар. Тараққиётларига восита қилдилар. Ва унинг эвазига бизга берган нарсалари сафиона ёмон ахлоқларидир, сафиона хислатларидир.

Масалан: Биздан олган миллий хислат ила улардан бир одам дер: "Агар мен ўлсам, миллатим соғ бўлсин. Чунки миллатим ичида бир боқий аётим бор". Мана шу калимани биздан олганлар ва тараққиётларидаги энг метин асос ам шудир. Биздан ўғирлаганлар. Бу калима эса дини ақдан ва иймон ақиқатларидан чиқади. У бизнинг, али иймоннинг молидир. Ҳолбуки, ажнабийлардан ичимизга кирган ифлос ва ёмон ахлоқ туфайли биздан бир худбин одам дейдики: "Мен сувсизликдан ўлсам, ёмғир қайтиб дунёга ёғмасин. Агар мен бир саодат кўрмасам, дунё истаганича бузилсин". Мана бу амоқона калима динсизликдан чиқаётир, охиратни билмаганликдан келаётир. Ичимизга ташқаридан кирган, заарламоқда. Ҳам яна ажнабийлардан бир шахс биздан олган миллатчилик фикри ила бир миллатчалик қийматга эга бўлмоқда. Чунки бир одамнинг қиймати иммати нисбатидадир. Кимнинг иммати миллати учун бўлса, унинг ёлғиз ўзи кичик бир миллатдир.

Баъзиларимиздаги диққатсизликдан ва ажнабийларнинг зарарли хулқларини олганимиздан, қувватли ва муқаддас Исломий миллатимиз бўла туриб, ар ким "Нафсим, нафсим," дейиши билан ва миллатининг манфаатини ўйламаслик билан, шахсий манфаатинигина кўзлаш билан, мингта одам бир одам даражасига тушади.

Яъни:"Кимнинг иммати ёлғиз ўз нафси учун бўлса, у инсон эмас. Чунки инсоннинг фитрати маданийдир. Бошқа инсонларни ўйлаб мулоаза юритишга мажбурдир. Шахсий аёти ижтимоий аёт билангина давом этиши мумкин.

Масалан, бир нонни еса, қанча қўлларга му тож ва унинг эвазига у қўлларни маънан ўпганини ва кийган либоси билан неча фабрикаларга боғлиқ эканини қиёслаб кўринг. Ҳайвон каби биргина пўсти билан яшай олмагани учун, бошқа инсонлар ила фитратан алоқадор бўлганидан ва уларга маънавий бир қиймат беришга мажбурлигидан фитрати билан маданиятпарвардир.

Шахсий манфаатига назар қаратган инсон инсонликдан чиқади, маъсум бўлмаган йиртқич бир айвон бўлади. Бир иш қўлидан келмаса, ақиқий узри бўлса, у мустасно!

Ҳа, бамисоли инсониятдаги фикрларнинг қўшилиши унвони остида асрлар ва замонларнинг тарих воситаси ила бир-бири билан машварати бутун башариятнинг тараққиёти ва фанларнинг асоси бўлгани каби, энг катта қитъа бўлган Осиёнинг энг орқада қолганининг бир сабаби ам у ақиқий шўрога риоя қилмаганидадир.

Осиё қитъасининг ва истиқболининг кашшофи ва калити шўродир. Яъни шахслар бир-бири билан машварат қилганидек, тоифалар, қитъалар ам у шўрони қилишлари лозимдирки, уч юз, балки тўрт юз миллион мусулмонларнинг оёқларига солинган хилма-хил истибдодларнинг кишанларини, занжирлирини ечадиган, парчалайдиган машварати шаръия ила шаомат ва шафқати иймониядан таваллуд топган уррияти шаръиядирки, у уррияти шаръия шаръий одоблар ила безатилиб, бузуқ ғарб маданиятининг гуноларини ташламоқдан иборатдир. Иймондан келган уррияти шаръия икки асосни амр этади:

Яъни: Иймон зўравонлик ва истибдод ила бошқани хўрламаслик ва зиллатга туширмаслик... ва золимлар олдида ўзни паст тутмасликни тақозо этади...

Алло га ақиқий қул бўлган бошқаларга қул бўлолмас.

Бир-бирингизни, Алло дан бошқа ўзингизга Раб қилиб олмангиз. Яъни, Аллони танимаган одам ар нарсада, ар кимда даражасига кўра бир рубубият таваум этади, ўз бошига бало орттиради.

Ҳа, уррияти шаръия Жаноби Ҳақнинг Рамон, Раийм исмларининг тажаллийси ила бир эсонидир ва иймоннинг бир хоссасидир.

Яшасин сидқ! Ўлсин умидсизлик! Му аббат давом этсин! Шўро қувват топсин! Барча маломат ва таъна ва нафрат авои авасга тобе бўлганларга бўлсин. Салом ва саломат идоятга тобе бўлганлар узра бўлсин. Омин...

Шомда ортиқ қолмади. Шарқий Анадолуда Мадрасат-уз За ро номи ила вужудга келтирмоқ истаган дорулфунуннинг очилига аракат қилиш учун Истанбулга келди. Султон Рашоднинг Болқонларга саёати муносабати ила Шарқий Вилоятлар номига амролик қилди. Йўлда поездда икки мактаб муаммили ила ораларида бир бас очилар. Поездда қилганлари бу баснинг хулосаси Хутба-и Шомия отли асарнинг иловасида ёзилгандир. Бир нечта жумласини айнан оламиз:

Ҳурриятнинг бошланишида Султон Рашоднинг Болқонларга саё ати муносабати билан Шарқий Вилоятлар номидан мен ам бирга амролик қилдим. Поездимизда икки ўқимишли фан одамлари билан бир бас бўлди. Мендан савол сўрадилар:

"Диний амият ила миллий амиятнинг қайси бири қувватлироқ ва зарурроқ?"

Ўша пайт дедим:

Биз мусулмонларнинг назаримизда ва ёнимизда дин ва миллат тушунчаси чамбарчас бирлашиб кетган. Эътиборий, зо ирий, аризий бир фарқи бор. Балки дин миллатнинг аёти ва руидур. Икковига бир-биридан айириб ва фарқлаб қаралган вақт, диний амият авом ва хосларга тааллуқли бўлиб қолади. Миллий амият юздан бирига, яъни шахсий манфаатини миллатга фидо этгангагина хос бўлиб қолади. Шундай экан, умумий уқуқлар ичида диний амият асос бўлмоғи лозим. Миллий амият унга ходим ва қувват ва қалъаси бўлмоғи керак.

Хусусан, биз шарқликлар ғарбликлар каби эмасмиз. Ичимизда қалбларга оким дин иссидир. Тақдири Азал аксари анбиёларни шарқда юбориши ишора этадики, шарқни уйғотадиган, тараққийга бошлайдиган фақатгина дин иссидир. Асри Саодат ва Тобеъинлар бунинг бир қатъий далилидир.

Эй бу диний ва миллий амиятдан қайси бирига кўпроқ аамият бермоқ лозимлигини сўраган бу поезд дейилган сайёр мадрасадаги дарсдошларим! Ва шу онда замон поездида истиқбол тарафига биз билан бирга кетаётган барча зиёлилар! Сизга ам дейманки:

"Диний амият ва Исломий миллатпарварлик Турк ва Араб ичида тамоми ила аралашиб кетган ва ажратиб бўлмайдиган бир олга келган. Ҳамияти Исломия энг қувватли ва метин ва Аршдан келган бир нуроний занжирдир. Синмас ва узилмас бир урватул вусқодир. Бузиб бўлмас, мағлуб бўлмас бир муқаддас қалъадир" деган вақтимда, у икки мунаввар мактаб муаллимлари менга дедилар:

"Ҳужжатинг недир? Бу улкан даъвога улкан бир ужжат ва ғоят қувватли бир далил лозим. Далил недир?"

Бирдан поездимиз тунелдан чиқди. Биз ам бошимизни чиқариб деразадан боқдик. Поезд ўтадиган йўлнинг ёнгинасида олти ёшга тўлмаган бир бола турганини кўрдик. У икки муаллим йўлдошимга дедим:

Мана бу бола турган олати билан саволимизга тўлиқ жавоб бермоқда. Менинг ўрнимга у маъсум бола бу сайёр мадрасамизда устозимиз бўлсин. Унинг бу олати қуйидаги ақиқатни баён қилмоқда:

Қаранг, бу даббат-ул арз да шатли ужум ва гумбирлаши ва пишқириши ила ва тунел оғзидан чиқиб дашатли ужум қилган дақиқада, унинг ўтадиган йўлидан бир метр нарида у бола турмоқда. У даббат-ул арз тадиди ила ва ужумининг тааккуми ила пишқириб тадид этмоқда. "Менга дуч келганларнинг олига вой!" дегани олда, у маъсум йўлида турмоқда. Мукаммал бир уррият ва ажиб бир жасорат ва қарамонлик ила унинг тадидига беш тийинлик аамият бермаётир. Бу даббат-ул арзнинг ужумини камситмоқда ва қарамонлиги ила демоқдаки:

"Эй поезд! Сен осмондаги момақалдироқ каби бақиришинг билан мени қўрқитолмайсан!"

Сабот ва матонатли олати гўё буни айтаётгандай:

"Эй поезд, сен бир низомнинг асирисан. Сенинг юганинг, тизгининг сени кездирганнинг қўлидадир. Менга тажовуз қилиш сенинг аддинг эмас. Мени истибдодинг остига ололмайсан. Қани йўлингдан қолма, қўмондонингнинг изни ила йўлингдан ўтавер!"

Хуллас эй бу поезддаги дўстларим ва эллик йил кейинги фанларга интилган қардошларим! Бу маъсум боланинг ўрнида Рустами Эроний ва Ҳаркули Юноний ўша ажиб қа рамонликлари билан бирга замонлар ошиб у боланинг ўрнида бўлишларини фараз қилиб кўринг. Уларнинг замонасида поезд бўлмагани учун, албатта, поезд бир интизом билан аракатланишига эътиқодлари бўлмайди. Бирданига бу тунел оғзидан, бошидан оташ, нафаси момақалдироқ каби, кўзларидан электр чақмоқлари чақнаган олда бирдан чиқиб келган поезднинг дашатли тадид ужуми ила Рустам ва Ҳаркул томон бостириб келиши қаршисида, у икки қарамон нақадар қўрқар, нақадар қочадилар! Ўшандай ажиб жасоратлари бўла туриб, бир чақиримдан узоққа қочадилар. Қаранг, қандай бу даббат-ул арзнинг тадидига қарши урриятлари, жасоратлари мав бўлар. Қочмоқдан бошқа чора тополмайдилар. Чунки, улар унинг қўмондонига ва интизомига эътиқодлари бўлмагани учун ғоятда итоатли бир маркаб деб тасаввур қилмайдилар. Балки ғоятда мудиш, парча-парча қилгувчи вагон катталигидаги йигирмата арслонни орқасига улаган бир нави арслон деб ўйлайдилар.

Эй қардошларим ва эй эллик йил кейин бу сўзларни тинглаган дўстларим! Мана шу олти ёшга тўлмаган болага ўша икки қа рамондан зиёда жасорат ва уррият ва кўп мартаба уларникидан ортиқ бир ишонч ва қўрқмаслик олатини берган нарса у маъсумнинг қалбидаги ақиқатнинг бир уруғи бўлган поезднинг интизомига ва тизгини бир қўмондоннинг қўлида эканига ва жараёни бир интизом остида ва кимдир уни ўз номидан кездираётганига бўлган эътиқоди ва қаноати ва иймонидир. Ва у икки қарамонни ғоят қўрқитган ва виждонларини ваимага солган, уларнинг унинг қўмондонини билмасликдан ва интизомига ишонмасликдан иборат бўлган жоилона эътиқодсизликларидир.

У икки мисолда у икки ажиб қа рамоннинг жуда ажиб қўрқув ва ташвиш ва аламларига сабаб уларнинг эътиқодсизликлари ва жоилликлари ва залолатлари бўлгани каби, Рисола-и Нурнинг юзлаб ужжатлар ила исбот этган бир ақиқатики, бу рисоланинг муқаддимасида бир-икки мисоли келтирилган. У ам бўлса шуки:

Куфр ва залолат бутун коинотни а ли залолатга минглаб мудиш душман тоифалари ва силсилалари қилиб кўрсатади. Кўр қувват, дайди тасодиф, кар табиат қўллари ила қуёш системасидан тортиб то ўпкадаги сил микробларига қадар минглаб тоифа душманлар бечора башарга ужум қилганларини, ва инсоннинг жомеъ моияти ва куллий истеъдодлари ва адсиз этиёжлари ва чексиз орзуларига доимо қўрқув, алам, дашат ва ташвиш бергани учун куфр ва залолат бир жааннам заққуми эканини, ва бу дунёда ам соибини бир жааннам ичига отганини, дин ва иймондан айрилган минглаб фан ва инсониятнинг тараққиёти у Рустам ва Ҳаркулнинг қарамоликлари каби беш тийинлик фойда бермаслигини кўрсатиб, ёлғиз ибтоли ис навидан вақтинчалик у аламли қўрқувларни ис этмаслик учун сафоат ва сархушлик билан санчитиб юборади.

Хуллас, иймон ва куфрнинг мувозанаси охиратда Жаннат ва Жа аннам каби меваларни ва натижаларни бергани каби, бу дунёда ам иймон бир маънавий жаннатни таъминлашини ва ўлимни бир озодлик рухсатномасига айлантиришини, куфр эса дунёда ам бир маънавий жааннам ва инсоннинг ақиқий саодатини мав этишини ва ўлимни бир иъдоми абадий моиятига келтиришини қатъий бир ис ва шуудга таянган Рисола-и Нурнинг юзлаб ужжатларига авола қилиб қисқартирамиз.

Бу мисолнинг ақиқатини кўрмоқ истасангиз бошингизни кўтаринг, бу коинотга қаранг. Қанчалар поездга ўхшаш аво шари, автомобил, тайёра, дарё ва денгиз кемалари ерда, денгизда, авода қудрати Азалиянинг низом ва икмат билан яратган юлдуз шарларига ва коинот жисмларига ва одисаларнинг силсилаларига ва мутасалсил воқеаларига боқингиз.

Ҳам олами ша одатда ва жисмоний коинотда буларнинг борлиги каби, руоний ва маънавий оламда қудрати Азалиянинг янада ажиб мутасалсил ўхшашлари борлигини ақли бор бўлганлар тасдиқлайди, кўзи бор бўлганлар кўпини кўра олади.

Хуллас, коинотдаги моддий ва маънавий барча бу силсилалар иймонсиз а ли залолатга ужум қилади, тадид этади, қўрқитади, маънавий кучини чил-парчин қилади.

А ли иймонга эса тадид ва қўрқитмоқ у ёқда турсин, балки севинч ва саодат, унсият ва умид ва қувват беради.

Чунки а ли иймон иймон ила кўрадики, у адсиз силсилаларни, моддий ва маънавий поездларни, сайёр коинотларни мукаммал интизом ва икмат доирасида биттадан вазифа учун юборган бир Сонеъи Ҳакийм уларни ишлаттирмоқда. Вазифаларидан зарра миқдор адашмайдилар, бир-бирига тажовуз қилолмайдилар. Ва коинотдаги камолоти санъатга ва тажаллиёти жамолияга сазовор бўлганликларини кўриб, маънавий кучини тамоман қўлига бериб, абадий саодатнинг бир намунасини иймон кўрсатади.

Хуллас, а ли залолатнинг иймонсизликдан келган дашатли аламларига ва қўрқувларига қарши еч бир нарса, еч бир фан, инсониятнинг еч бир тараққиёти тасалли беролмас, маънавий кучни таъмин этолмас. Жасорати яксон бўлади. Фақат вақтинчалик ғафлат парда тортар, алдатар.

А ли иймон иймон туфайли қўрқиши ва маънавий кучи синиши у ёқда турсин, балки шу мисолдаги маъсум бола сингари фавқулодда бир маънавий куч ва бир матонат ила ва иймондаги ақиқат ила уларга боқади. Бир Сонеъи Ҳакиймнинг икмати доирасида тадбир ва идорасини мушоада этади, ваима ва қўрқувлардан қутулади. "Сонеъи Ҳакиймнинг амри ва изни бўлмаса, бу сайёр коинотлар аракат этолмайдилар, келиб урилолмайдилар" дея англайди. Мукаммал ишонч ила дунёвий аётида ам даражасига кўра саодатга эришади. Кимнинг қалбида иймондан ва дини ақдан келган бу ақиқат уруғи топилмаса ва таянч нуқтаси бўлмаса, албатта, мисолдаги Рустам ва Ҳаркулнинг жасоратлари ва қарамонликлари сингани каби, унинг жасорати ва маънавий кучи йўқ бўлиб, виждони чириб кетади. Ва коинот одисаларининг асири бўлади, ар нарса қаршисида қўрқоқ бир тиланчига айланади.

Иймоннинг бу ақиқат сирини ва залолатнинг бу дашатли дунёвий шақоватини Рисола-и Нур юзлаб қатъий ужжатлар ила исбот этганига биноан, бу жуда узун ақиқатни қисқартирамиз.

Ажабо, энг зиёда маънавий кучга ва тасаллига ва матонатга э тиёжини ис этган бу асрдаги башар бу замонда у маънавий кучни ва тасаллини ва саодатни таъминлаб берган ва Исломият ва иймондаги таянч нуқтаси бўлган иймон ақиқатларини ташлаб, ғарблашишлик унвони ила Исломият миллатидан фойдаланиш ўрнига, маънавий кучни тамоман синдириб ва тасаллини мав этган ва матонатини синдирган залолат ва сафоатга ва ёлғончи сиёсатга таяниш нақадар башариятга фойдадан ва инсониятга манфаатдан узоқ бир аракат эканини жуда яқин бир замонда уйғонган бошда мусулмонлар ўлароқ башар ис этажак, дунёнинг умри қолган бўлса, Қуръон ақиқатларига ёпишажак.

У вақт Косовада катта бир Ислом дорулфунунининг таъсисига ташаббус этилган эди. У ерда ам Иттиодчиларга, ам Султон Рашодга дейдики: "Шарқ бундай бир дорулфунунга янада зиёда мутож ва Ислом Оламининг маркази укмидадир". Шундай қилиб шарқда бир дорулфунун очилишига ваъда берарлар. Кейинроқ Болқон Уруши чиқиши ила у мадраса ери, яъни Косова истило этилар. Шундан кейин мурожаат ила Косовадаги дорулфунун учун ажратилган ўн тўққиз минг олтин лиранинг шарқ дорулфунуни учун берилишини талаб этар, бу талаби қабул этилар.

Бадиуззамон такрор Ванга аракат этар. Ван Кўли бўйидаги Артемитда (Эдремит) у дорулфунуннинг пойдевори отилар. Фақат не чораки Жаон Урушининг чиқиши ила ташаббус орқа қолар. Зотан у қиш Мулло Саид талабаларига: "Тайёр бўлингиз, катта бир мусибат ва фалокат бизга яқинлашмоқда" дея хабар берган эди.

Бадиуззамон Кавкас Жаб асида Анвар Пошшо ва фирқа қўмондонининг айронлик ила тақдир эттганлари жиод хизматини қилгандан сўнг, Рус қувватларининг олдинга келиши сабабли Ванга чекилди. Ваннинг озод қилиниши ва Русларнинг ужуми вақтида бир қисм талабалари ила Ван қалъасида шаид бўлишга қадар мудофаага қатъий қарор берганлари олда, орқа чекилган Ван Ҳокими Жавдат Бейнинг қатъий талаби ила Вастан шаарсчасига чекилди. Ҳоким, раис, аоли ва аскар Битлис тарафига чекиларкан, бир полк Қозоқ отлиқ аскарлари Вастан устига ужум этганди. Мулло Саид Вандан қочган аолининг мол ва бола-чақаларининг душман қўлига ўтмаслиги учун ўттиз-қирқ қадар қочолмаган аскар ва бир қисм талабалари ила у Қозоқларга қаршилик қилган ва аммасининг қутулишини таъминлагандир. Ҳатто ужум қилган Қозоқларга дашат бермоқ учун кечаси уларнинг устидаги баланд бир тепага ужум тарзида чиқади, гўё катта бир ёрдам қуввати келган деб ўйлаттириб, Қозоқларни машғул қилиб олдинга боришга қўймас эди. Шундай қилиб, Вастаннинг Рус истилосидан қутулишига сабаб бўлгандир.

У уруш замонларида андаққа қайтган вақти қийматдор талабаси Мулло Ҳабиб ила "Ишорат-ул Иъжоз" номли тафсирини таълиф этар эди. Баъзан овчи аттида, баъзан от устида, баъзан эса андаққа кирган вақтлари ўзи айтар, Мулло Ҳабиб эса ёзар эди. " Ишорат-ул Иъжоз" нинг катта бир қисми бу вазиятда таълиф этилгандир.

{(Ҳошия) ТАНБЕҲ : Бу "Ишорат-ул Иъжоз" тафсири Биринчи Жа он Урушининг биринчи санасида, уруш жабасида, манбасиз бўлиб, китоб мавжуд бўлмагани олда таълиф этилгандир. Уруш замонининг заруратидан бошқа тўрт сабабга биноан ғоят мухтасар ва ижозли бир тарзда ёзилган. "Фотиа" ва илк ярми янада мужмал, янада мухтасар қолгандир.

Биринчидан: У замон изо га рухсат бермас эди. Эски Саид ижозли ва қисқа таъбирлар ила ифода-и маром этар эди.

Иккинчидан: Ғоят заковатли бўлган ўз талабаларининг фа млаш даражаларини ўйлар эди, бошқаларнинг тушунишларини ўйламас эди.

Учинчидан: Эски Саид энг дақиқ ва энг нозик бўлган назми Қуръонда ижозли бўлган иъжозни баён этгани учун, қисқа ва нозик бўлган. Фақат озир бўлса Янги Саид назари ила мутолаа этдим. Дарақиқат, Эски Саиднинг бутун хатолари ила баробар, шу тафсирдаги илмий тадқиқоти унинг бир шоасаридир. Ёзилган вақти доимо шаид бўлишга озирлангани учун, холис бир ният ила ва балоғатнинг қонунларига ва Арабча илмларнинг дастурларига татбиқ этиб ёзгани учун, еч бирини рад қилолмадим. Балки Жаноби Ҳақ бу асарни унга бир каффорати зунуб қилажак ва бу тафсирни тўлиқ тушунадиган одамларни ам етиштиражак, иншаалло. Агар Биринчи Жаон Уруши каби монелар бўлмасайди, тафсирнинг шу биринчи жилди иъжоз жиатларидан бўлган иъжози назмийни баён этгани каби, бошқа жузлар ва мактублар ам мутафарриқ тафсир ақиқатларини ичига олсайди, Қуръони Мўъжиз-ул Баёнга гўзал бир тафсири жомеъ бўларди. Балки, Иншаалло, шу жузи тафсир бир юз ўттиз адад "Сўзлар ва Ёғдулар ва Мактублар" рисолалари ила баробар манба бўлса, келажакда бахтиёр бир айъат ундай бир тафсири Қуръоний ёзсин, иншаалло.

Саид Нурсий

Ҳам, Истанбулда Фатво Амини Али Ризо Жаноблари кўп вақт бу тафсирни мутолаа ила, ёнига келган дўстларига кўплаб дафалар: "Бу Ишрат-ул Иъжоз минг тафсир қувватида ва қийматидадир!" дея қасам ичиб эълон этар эди.

Шарқ уламоси, Шом ва Боғдодда буюк олимлар: "Ишрат-ул Иъжоз ғоят ориқо ва ўзшовсиз бир тафсирдир." дея мақтагандирлар.}

Бу ориқо тафсирнинг бошидаги "Ифода-и Маром"ни тафсир ақида бир даража маълумот бериши эътибори ила айнан киргизамиз.

"Қуръони Азимушшон бутун замонларда келиб кетган нави башарнинг табақаларига, миллатларига, фардларига хитобан Арши Аълодан ирод этилган Ило ий ва шумулли бир нутқ ва умумий ва Раббоний бир хитоба бўлгани каби, билиниши бир фарднинг ёки кичик бир жамоатнинг иқтидоридан хориж бўлган, айниқса, бу замонда дунё моддиётига оид жуда кўп фанларни, илмларни ўзида жамлагандир. Бу эътибор ила замонча, маконча, ихтисосча қамраш доираси жуда тор бўлган бир фарднинг фамидан, ақл-ифдрокидан чиққан бир тафсир ақиқий маънода Қуръони Азимушшонга тафсир бўлолмас. Чунки Қуръоннинг хитобига мухотоб бўлган миллатларнинг, инсонларнинг руий аволларига, моддиётига ва бутун бўлган нозик фанларга, илмларга бир фард воқиф ва соиби ихтисос бўлолмаски, унга кўра бир тафсир қила олсин. Шу билан бирга бир фарднинг маслаги, машраби таассубдан холи бўлолмаски, ақоиқи Қуръонияни кўрсин, бетарафона баён этсин. Шу билан бирга бир фарднинг фамидан чиққан бир даъво ўзига хос бўлиб, бошқаси у даъвонинг қабулига даъват этилолмас. Магарки бир нави ижмоънинг тасдиқига мазар бўлсин.

Шунинг учун Қуръоннинг нозик маъноларининг ва тафсирларда тарқоқ бир суратда бўлган ма осинининг ва замоннинг тажрибаси ила фаннинг кашфи соясида тажаллий этган ақиқатларининг тасбити ила, ар бири бир қанча фанда мутахассис бўлиш билан бирга, муаққиқийни уламодан юксак бир айъатнинг тадқиқоти ила, тақиқоти ила бир тафсирнинг қилиниши лозимдир.

Қандайки қонуний укмларнинг танзим ва иттироди бир фарднинг фикридан эмас, юксак бир айъатнинг назари диққат ва тадқиқотидан ўтиши лозимдирки, умумий бир амниятни ва жумури носнинг ишончини қозонмоқ учун миллатга қарши бир кафолати зимния вужудга келсин ва ижмоъи уммат ужжатни қўлга кирита олсин.

Ҳа, Қуръони Азимушшоннинг муфассири юксак бир да о соиби ва нуфузли бир ижтиодга эга ва бир валояти комилага соиб бир зот бўлиши керак. Айниқса бу замонда бу шартлар фақат юксак ва азим бир айъатнинг тасонуди ила талоуки афкоридан ва руларининг уйғунлиги ила бир-бирига ёрдам беришдан ва уррияти фикр ила таассубдан ур бўлмоқ ила тўлиқ ихлосларидан туғилган доий бир маънавий шахсда бўлар. Ва у маънавий шахс Қуръонни тафсир эта олар. Чунки: "Жузда бўлмаган куллда бўлар" қоидасига биноан, ар фардда бўлмаган бу каби шартлар айъатда мавжуд бўлар. Бундай бир айъатнинг чиқишини кўпдан бери кутаркан, исси қабл-ал вуқуъ навидан, мамлакатни бузиб ёқадиган буюк бир зилзиланинг арафасида бўлганимиз зенга келди.

{(Ҳошия) Ҳа, Ванда, Ҳор ор Мадрасамизнинг томида, дарс ангомида буюк бир зилзиланинг келаётганини айтди. Ҳақиқатдан айтгани каби, оз бир замон сўнгра Жаон Уруши бошлади.

Ҳамза, Ма мад Шафиқ, Мамад Мири}

"Бир нарса тамоми ила қўлга киритилолмаган тақдирда тамоми ила тарк этмоқ жоиз эмасдир" қоидасига биноан, ожизлик ва қусурим ила баробар, Қуръоннинг баъзи ақиқатлари ила назмидаги иъжозига доир баъзи ишораларни бир ўзим қайд этишни бошладим. Фақат Биринчи Жаон Урушининг бошланиши ила Эрзурумнинг, Пасинларнинг тоғларига ва дараларига тушдик. У қиёматларда, у тоғ ва тепаларда фурсат топиш билан, қалбимга келганларни бир-бирига мос келмаган иборалар ила у дашатли ва мухталиф олларда ёзар эдим. У замонларда у каби ерларда мурожаат этилажак тафсирларнинг, китобларнинг бўлиши мумкин бўлмаганидан, ёзганларим ёлғиз сунуоти қалбиямдан иборат қолди. Шу сунуотим агар тафсирларга мувофиқ бўлса, нурун ала нур. Шоят мухолиф жиатлари бўлса, менинг қусурларимга иснод этилиши мумкин. Ҳа, тасига мутож ерлари бордир. Фақат, уруш жабасида буюк бир ихлос ила шаидлар орасида ёзилиб кийдирилган у йиртиқ ибораларнинг ўзгартирилишига, шаидларнинг қон ва кўйлаклари ўзгартирилиши каби, изн беролмадим ва қалбим рози бўлмади, озир ам рози эмасдир. Чунки, ихлос ақиқати ила боқдим, таси ўрнини тополмадим. Демак, сунуоти Қуръония бўлганидан иъжози Қуръония уни хатолардан имоя этган. Шу билан бирга, қаламга олганим шу "Ишорат-ул Иъжоз" отли асаримни ақиқий бир тафсир нияти ила қилмадим. Фақат Ислом олимларидан тақиқ алининг тақдирларига мазар бўлгани тақдирда, узоқ бир истиқболда қилинадиган юксак бир тафсирга бир мисол ва бир манба бўлмоқ учун у замонларнинг инсонларига бир туфа мақсади ила қилдим".

У урушда йигирма талаба қадар қийматдор ва "Ишорат-ул Иъжоз" тафсирининг котиби бўлган Мулло Ҳабиб Эрон жаб асида қўмондон Ҳалил Пошшо ила муим бир хабарлашиш вазифасини таъмин этгандан сўнг Вастанда шаид бўлар.

У урушлар асносида Армани фидоийлари баъзи ерларда бола чақаларни ўлдирар эдилар. Бунга қарши Арманиларнинг болалари ам баъзан ўлдирилар эди. Бадиуззамон бўлган туманда минглаб Армани болалари тўпланган эди. Мулло Саид аскарларга: "Буларга тегилманглар!" дея амр этди. Кейинроқ бу Армани бола-чақалари қўйиб юборилди. Улар ам Русларнинг ичидаги оилаларининг ёнига қайтдилар. Бу аракат Арманилар учун буюк бир ибрат дарси бўлиб, Мусулмонларнинг ахлоқига айрон қолган эдилар. Бу одиса сабабли Руслар бизни истило этганларида, фидоий комитетларнинг раислари Мусулмон бола чақасини ўлдирмоқ одатини ташлаб, "Модомики Мулло Саид бизнинг бола чақаларимизни ўлдирмади, бизга таслим этди. Биз ам бундан сўнг Мусулмонларнинг болаларини ўлдирмаймиз" дея ад этдилар. Мулло Саид бу сурат ила у атрофдаги минглаб маъсумларнинг фалокатдан қутулишини таъмин этган бўлди.

Бир муддат сўнгра Руслар Ван ва Муш тарафини истило этиб, уч фирқа ила Битлисга ужум қилган пайтда, Битлис Ҳокими Мамду Бей ила Кал Али Бадиуззамонга:

-Қўлимизда бир батальон аскар ва икки минг қадар кўнгиллиларингиз бор, биз орқа чекилишга мажбурмиз, дедилар.

Бадиуззамон уларга:

-Атрофдан қочиб келган а олининг ва амда Битлис халқининг моллари, бола ва чақалари душман қўлига ўтажак, биз мав бўлгунгача тўрт-беш кун қаршилик кўрсатишга мажбурмиз, дейишидан кейин, улар:

-Мушнинг душман қўлига ўтиши сабаби ила ўттизта замбарагимизни аскарлар бу тарафга қочиришга уринмоқдалар. Агар сен у ўттиз замбаракни кўнгиллиларинг ила қўлга кирита олсанг, бир неча кун у замбараклар ила муқобала этамиз ва а оли ам қутулар, дедилар.

Бадиуззамон:

-Ундай бўлса, мен ё ўламан ёки у замбаракларни келтираман, деб уч юз кўнгиллининг бошига ўтди. Кечалайин Нуршин тарафига, замбараклар келтирилган тарафга кетди. Замбаракларни таъқиб этган бир олой Рус Қозоғига ўз мухбирлари: "Битлисни мудофаа этган кўнгиллилар қўмондони уч минг одам ила ва тоғдаги маш ур Мусо Бей минг киши ила замбаракларни қутқаришга келмоқдалар" деб жуда зиёда муболаға ила хабар беришларидан сўнг Қозоқ қўмондони қўрққан, олдинга боролмаган. Бадиуззамон ам баробаридаги уч юз кўнгиллини учраган замбаракларни биттадан-иккитадан тақсим қилиб Битлисга юборар. Ўзи эса олдинга бориб замбаракларни биттадан-биттадан қутқариб, энг охирги замбаракни ам уч дўсти ила бирликда қўлга киритар. Бу шаклда ўттиз замбаракнинг Битлисга келишини таъмин этар. У замбараклар ила уч-тўрт кун аскар ва кўнгиллилар душманга муқобала этиб, бутун аоли ва жиозлар ва моллар қутулар.

Бадиуззамон у урушда кўнгиллиларга жасорат бермоқ учун андаққа кирмасдан овчи аттида кезар эди. Овчи аттида энг олдинда отини ўнгга-чапга югуртираркан, бирдан хотирига келар ва руида сезарки: "Шу онда шаит бўлсам, бу вазиятим, яъни энг олдинда кўзга урилган шу олим, асло шаидлик мартабасининг бир асоси бўлган ихлосимга зарар бермасин, бир худфурушлик маъноси бўлмасин" деб, бирдан отини қайтарар ва дўстларининг ёнига келар.

{(Ҳошия) Хуллас, урушнинг шиддатли онида, аёт-мамот масаласи вақтида "Менинг зоиран қарамонлик каби кўринган бу вазиятим ақиқий ихлосга номувофиқ бўлмасин?" дея ўйлаши инсоният камолотининг бир мисолидир деб бўлади. Уруш майдонида, душман қаршисида, тўп ўқлар ичкарисида, талабаларига жасорат бермоқ учун энг керакли бир қарамонликни феълан кўрсатмоқ амали ила овчи аттида отини ўнгга-чапга қайтараркан, бу сурат ила жасорати иймония ва шаомати Исломияни энг аъло бир даражада бир қўмондон маъноси ила адо этаркан, руида ва ниятида энг олий ва соф бир камол мартабаси бўлган ихлос сирини қочирмасликни аамият ила ўйлаши ва диққатни жамлаши унинг зоиран тақдирга шоён диний хизмати фидокорона мужоадаси қадар, балки янада зиёда руининг камолига ам далолат этар.

Хуллас, Мулло Саид бутун аётининг шаодати ила гарчи мусулмонлар орасида "Бадиуззамон", "Соибуззамон", "Фаруддаварон", "Фотин-ул аср" унвонлари ила ёд этилган. Фақат бу еч бир замон ақиқатсиз ва бир сўздан иборат эмасдир. Рисола-и Нур ила қилган муаззам иймон ва Қуръон хизмати ва ташкил этган диний амият ила сарфироз миллионлаб фидокор талабаларнинг муқаддас маънавий шахси бир шоиди содиқ ва бир далили қатъийдир...}

Овчи аттида бораркан, вужудига тўрт ўқ теккан, фақат орқа чекилмаган ва кўнгиллиларнинг жасорати синмаслиги учун андаққа ам кирмагандир. Ҳатто буни эшитган оким Мамду Бей ва қўмондон Кал Али, "Эй во, орқа чекилсин!" дея хабар юборганлари замон деган:

-Бу кофирларнинг ўқи мени ўлдирмайди...

Ҳақиқатдан уч ўқ ўладиган ерига теккани олда, бири ханжарини, бошқаси папирос қуттисини тешиб ўтган ва ўзига бир зарар бермагандир.

Кечалайин оким ва қўмондон Кал Али ва аоли қутулгандан, кўнгиллилар ва аскарлар чекилгандан сўнгра бир қисм фидокор талабалари ила Битлисда қолган бир қисм бечоралар учун ўзларини фидо этмоқ фикри ила қочмаслар. Тонглаб душманнинг бир батальони ила тўқнашарлар, дўстларининг кўпи шаид бўлар. Ҳатто жияни ва фидокор бир талабаси бўлган Убайд ам ўз бадалига шаид бўлгандан сўнг душманнинг уч қатор аскарини ёриб ўтиб, аётда қолган уч талабаси ила жуда ажиб бир суратда сув устида бўлган бир пардага кирар. Ҳам ярали, ам оёғи синган бир олда ўттиз уч соат сув ва балчиқ ичида қолар. Милтиқ қўлларида, у мудиш вазият ичида, уст қаватдаги хонада душман аскари ва зобитлари бўлгани олда, мукаммал қалб истироати ила ва аолининг қутулишининг севинчи ила сурур ичида, баробаридаги дўстларига тасалли бериб дер:

-Қаршимизга не вақт кўплик ила душман аскарлари келса, у вақт қуролларимизни қўллаймиз, ўзимизни арзонга сотмаймиз, бир-икки душманга ўқ отмаймиз...

Латиф бир инояти Ило иядирки, ўттиз уч соат улар Рус аскарларини кўрганлари ва Руслар ам уларни қидирганлари олда, тополмадилар. Бу аснода Бадиуззамон талабалари бўлган кўнгилли фидоийларга хитобан:

-Дўстлар! Турманглар... Сизларга аққимни алол этдим, мени қўйинглар, сиз ўзингизни қутқаришга урининглар, дейишидан сўнг фидокор ва қарамон талабалар:

-Сизни бу олда ташлаб кетолмаймиз. Шаид бўлсак, яна хизматингизда бўлайлик, деб қоларлар. Сўнгра Руслар асир этиб Ван, Желфа, Тифлис, Килоғриф, Кастрамага юборарлар.

Армани фидоийлари маш урдир. Ҳатто шундай ривоят этарларки: "Фидоийларнинг юзлари қизиган кўмир устида тутилиб кўзлари портлаш даражасига келса ам, яна сир бермаслар". Хуллас, Руслар у замон дердиларки: "Бадиуззамоннинг кўнгиллилари Армани фидоийларидан устундир! Шунинг учундирки, бизнинг Қозоқларимизни имода ортиқ муваффақ бўлгандирлар".

Бадиуззамонни асирлар лагерига этарлар. Бу ерда шу шаклда тақдирга лойиқ бир одиса жараён этар. Шундайки:

Бир кун Рус Бош қўмондони асирларни тафтишга келар. Тафтиш асносида Бадиуззамон қўмондонга салом бермас ва ўрнидан турмас. Қўмондон ғазабланар, балки танимагандир деб такрор олдидан ўтгани замон яна ўрнидан турмагандан сўнг қўмондон таржимон воситаси ила дер:

-Мени ар олда танимадилар?

Бадиуззамон:

-Танийман, Николай Николаевичдир.

Қўмондон:

-Шу олда Рус қўшинини, демакки Рус Чорини ақорат этмоқдалар.

Бадиуззамон:

-Ҳақорат этмадим. Мен бир Мусулмон олимиман. Иймонли бир киши Жаноби Ҳақни танимаган бир одамдан устундир. Шунинг учун, мен сенга қиём этмам, дер.

Шундай қилиб Бадиуззамон арбий трибуналга берилар. Бир нечта зобит дўсти амон узр сўраб таликали натижанинг олдини олишга уринишини ёлворадилар.

Фақат Бадиуззамон:

-Буларнинг иъдом қарори менинг абадий оламга саё ат этишим учун бир паспорт укмидадир, деб мукаммал иззат ва шижоат ила еч аамият бермас.

Охири иъдомига қарор берилар. Ҳукм ижро қилинадиган вақт намоз қилмоқ учун рухсат сўрар. Диний вазифасини адодан сўнгра отилажак ўқларга кўксини очишини баён этар. Айнан шу пайтда намозини адо этаркан, Рус қўмондони келиб, Бадиуззамондан узр сўраб:

-У аракатингизнинг муқаддасотингизга бўлган боғлиқликдан келиб чиққанига қаноат келтирдим, илтимос қиламан, мени кечиринг, деб туриб берилган иъдом укмини бекор қилар.

Бадиуззамон икки ярим сана қадар Сибир тарафларида асоратда қолар. Бутун аётини фисабилилло Қуръонга, Исломиятга, Суннати Саниянинг иёсига сарф ва вақф этган бу Ислом фидокори бу ерларда ам қатъиян бўш турмас. Ичида бўлган муитни танвир ва иршод учун аракат қилар. Бу муддат ичида ўзи ила баробар асоратда бўлган зобитларга дарслар берар эди. Бир кун тўқсон зобит дўстларига дарс бераётган пайтда бир Рус қўмондони келар. "Сиёсий дарс бермоқда" дея дарсига моне бўлсада, фаолиятининг диний, илмий, ижтимоий бўлганини билгандан сўнг эркин қолдирар.

Охири асоратдан қочмоқ ила қутули, Петербург ва Варшавага келишга муваффақ бўлар. Сўнгра Вена йўли ила (Р. 1334) санасида Истанбулга ташриф этар.

Жа он Урушида кўнгиллилар полкининг қўмондони бўлган Бадиуззамон Саид Нурсий бу асорат аётини бир асарида {(Ҳошия) Бу асоратдан анча вақт ўтгандан сўнг, Барлага бир асир каби юборилган Устоз, эски аёт можаросидан бир қисмини ам "Йигирма Олтинчи Ёғдунинг Ўн Учинчи Умиди" сифатида қаламга олгандир. Мароқ этганлар у рисолага мурожаат эта оларлар.} шундай тушунтиради:

Ру им ам ватанимдаги эски дўстларни ўйлаб, у ғурбатда вафот этишимни хаёл қилиб, Ниёзий Мисрий каби:

Дунё ғамидан кечиб, йўқликка қанот очиб,

Шавқ ила ар дам учиб, чақираман: дўст, дўст!

дея дўстларимни изларди. Ҳа, майли... Ўша қайғули, ўкинчли, фироқли, узун ғурбат кечасида Алло нинг даргоида заифлигим ва ожизлигим шундай улкан бир шафоатчи ва васила бўлдики, озиргача айратланаман. Чунки бир неча кундан сўнг, ғоят кутилмаган бир суратда, яёв юрилса бир йиллик масофани босиб, ёлғиз ва русча билмаганим олда асирликдан қочдим. Заифлигим ва ожизлигимга биноан келган Аллонинг инояти ила ғаройиб тарзда қутулдим. Варшава ва Австрия орқали Истамбулга келдим. Бу тарзда осонликча қутулиш жуда ажойиб бўлганди. Русчани билган жасур ва энг айёр одамлар муваффақ бўлолмаган ул узун қочоқ саёатини жуда осон ва жуда енгиллик билан битирдим.

Аммо у Волга дарёси бўйидаги масжидда ўтказган мазкур вазиятдаги кечадан сўнг қолган умримни ғорларда кечираман деган қарорга келгандим. Инсонларнинг бу ижтимоий аётига аралашмоқ энди етар. Модомики охир-оқибатда қабрга ёлғиз кирар эканман, ёлғизликка ўрганиш учун озирдан ёлғизликни ихтиёр қиламан дегандим.

Бироқ Истамбулдаги жиддий ва кўп дўсту ёрлар ва Истамбулнинг дабдабали дунё аёти, хусусан менга қаратилган аддимдан ортиқ шон-шараф каби натижасиз нарсалар у қароримни вақтинчалик унуттирди. Гўё у ғурбат кечаси аётим кўзидаги нурли қорачиққа ўхшарди. Ва Истамбулнинг оппоқ, дабдабали кундузи аётим кўзининг нурсиз оқ қисми эдики, келажакни кўролмади, яна ётди. То икки йил сўнгра Ғавси Гейлоний "Футу-ул Ғайб" китоби билан такрор кўзимни очтирди.

Истанбулни такрор шарафлантириши илм а ли ва халқни аддан ортиқ мамнун ва масрур қилди. Ўзига хабар берилмасдан, Машиат Доирасидаги "Дор-ул Ҳикмат-ул Исломия" аъзолигига тайин қилинди. Доруликмат у замон Мамад Акиф, Измирли Исмоил Ҳаққи, Элмалили Ҳамди каби Ислом олимларидан ташкил топган бир Ислом академияси моиятида эди.

Жуда заковатли, қа рамон ва ғайратли бир олим бўлган маънавий авлоди ва жияни Абдуррамон (Раматуллои Алай) шундай тушунтиради:

1334 санасида асоратдан келгандан сўнг амаким розилиги бўлмасдан Дор-ул Ҳикмат-ул Исломияга аъзо тайин этилди. Фақат асоратда жуда олсизланиб қолганидан, бир муддат узрли бўлиб вазифага кетолмади. Кўп марта истеъфо бериш ташаббусида бўлди, фақат дўстлари қўймадилар. Шундай қилиб Доруликматга давомни бошлади. Ҳолига диққат этардимки, заруратдан ортиқ ўзига харажат қилмас эди. Маишат жиатидан нима учун бу қадар тежамкорона яшамоқдасан деганларга жавобан:

-Мен кўпчилик одамларга тобе бўлмоқ истайман. Кўпчилик одамлар эса бу қадар қўлга кирита олар. Мен озчиликдаги исрофгарларга тобе бўлмоқ истамайман, деганлар.

Дорул икматдан олган маошидан зарурат миқдорини айиргандан сўнг қолганини менга бериб, "Сақла!" дерди. Мен ам бир сана мобайнидаги ортиқ қолган пулларни амакимнинг менга бўлган шафқатига, ам молдан нафратланишига эътимодан, хабари бўлмасдан тамоман сарф этдим. Сўнгра менга дедики: "Бу пул бизга алол эмасди, миллат моли эди, нима учун сарф этдинг? Модомики бундайдир, мен ам сени хўжалик мудирлигидан бўшатиш ила ўзим у вазифани оламан!"

Бир муддат орадан ўтди... Ҳақоиқдан ўн икки таълифотини чоп қилмоқ қалбимга келди. Маошдан тўпланган пулларни у таълифотларни чоп қилишга берди. Ёлғиз бир-икки кичкинаси мустасно бўлиб, қолганларини атрофга бепул тарқатди. Нима учун соттирмаганини сўрадим. Дедики:

-Маошдан менга қутъу лоямут жоиздир, ортиғи миллат молидир. Бу сурат ила миллатга қайтариб бермоқдаман...

Дорул икматдаги хизмати фақат бундай шахсий ташаббуси ила эди. Чунки у ерда биргалашиб иш қилиш учун баъзи монелар кўрар эди. Уни таниганлар биладирларки, Бадиуззамон кафанини бўйнига тоққан ва ўлимини исобга олгандир. Шунинг учундирки, Дор-ул Ҳикмат-ул Исломияда темир каби таянди. Ажнабий таъсирлари Дор-ул икматни ўзига қурол қилолмади. Хато фатволарга қарши парвосизча мужодала этди. Исломиятга зарарли бир жараён ўртага отилган вақт у жараённи синдирмоқ учун асар нашр этарди.

Бир вақтлар асирликдан қайтганимдан сўнг Истамбулда бир-икки йил яна ғафлат ғолиб келди. Сиёсат авоси назаримни нафсимдан кўтариб, атрофга сочиб юборган олида, бир кун Истамбулнинг Айюб Султон қабристонининг дарага қараган юксак бир тепалигида ўтирган эдим. Истамбул атрофидаги уфққа боқдим. Бирдан, қарасам, менинг хусусий дунём вафот этаётгандек, баъзи жиатда ру чиқаётгандек бир хаёлий олатга тушдим. "Ажабо, менга бундай хаёлни берган бу қабристоннинг мозор тошларидаги ёзувлармикан",- дея назар солдим. Узоққа эмас, у қабристонга боқдим. Қалбимга эслатилдики: "Бу сенинг атрофингдаги қабристонда юзта Истамбул бор. Чунки юз марта Истамбул бу ерга бўшатилган. Бутун Истамбулнинг халқини бу ерга бўшатган бир Ҳакийми Қодийрнинг укмидан қутулиб мустасно қололмайсан, сен ам кетасан". Мен қабристондан чиқиб бу дашатли хаёл ила Султон Айюб жомеъ масжидининг ичидаги кичик бир хонага кўп марта кирганим каби, бу сафар ам кирдим. Тушундимки, мен уч жиатда мусофирман. Бу кичик манзилда мусофир бўлганимдек, Истамбулда ам мусофирман, дунёда ам мусофирман. Мусофир йўлини ўйлаши керак. Бамисоли бу хонадан чиққанимдек, бир кун келиб Истамбулдан ам чиқаман, бошқа бир кун дунёдан ам чиқаман.

Мана шу олатда ғоят аянчли ва фироқли аламли бир узун ва қайғу қалбимга ва бошимга чўмди. Чунки мен ёлғиз бир-икки дўстни йўқотмаётирман, балки Истамбулда минглаб севимли дўстларимдан айрилганим каби, жуда севганим Истамбулдан ам айриламан. Дунёдаги юз минглаб дўстларимдан айрилганим каби, жуда севганим ва мубтало бўлганим шу гўзал дунёдан ам айриламан дея ўйлаб юриб, яна қабристондаги ўша юксак тепаликка чиқдим. Ора-сира, ибрат учун кинога борганимдан ва кинонинг ўтмиш замон сояларини озирги замонга келтиришлик жиатидан ўлганларни тирик юрганлар суратида кўрсатгани каби, айнан шунингдек, Истамбул ичидаги инсонларни мен ўша дақиқада оёқда юрган жанозалар вазиятида кўрдим. Хаёлим дедики, модомики бу қабристондагилардан бир қисми, киносига қаралса, юргандек кўринмоқда экан, келажакда қатъиян бу қабристонга кирувчиларни кириб бўлган деб тасаввур қил. Улар ам жанозалардир, кезиб юрмоқдалар.

Бирдан Қуръони Ҳакимнинг нури ила ва Ғавси Аъзам Шай и Гейлоний Ҳазратларининг иршоди ила у азин олат сурурли ва севинчли вазиятга айланди. Шундайки:

Ул азин олга қарши Қуръондан келган нур буни эслатдики: Сенинг шимолий шарқда, Костромадаги ғурбатингда бир-иккита асирга тушган зобит дўстларинг бор эди. Бу дўстларингни, нима бўлганда ам Истамбулга кетишларини билар эдинг. Сендан бир киши сўрасаки: "Сен Истамбулга кетасанми, йўқса бу ерда қоласанми?" Албатта, заррача ақлинг бўлса, Истамбулга кетишни хурсандлик ва сурур ила қабул қилардинг. Чунки дўст-ёрларингнинг мингдан тўққиз юз тўқсон тўққизи Истамбулдадирлар. Бу ерда бир-иккитаси қолган, улар ам у ерга кетадилар. Истамбулга бориш сен учун фироқ ва аламли бир айрилиқ бўлмайди. Ва ниоят келдинг ам. Мамнун бўлмадингми? Ўша душман мамлакатидаги ўта қоронғи узун кечаларингдан ва ўта совуқ бўронли қишлардан қутулдинг. Бу гўзал дунё жаннатидек Истамбулга келдинг.

Айнан шунингдек, сенинг болалигингдан шу ёшга қадар севганларингдан юздан тўқсон тўққизи сенга да шат берган қабристонга кўчиб кетганлар. Бу дунёда қолган бир-икки дўстинг бор. Улар ам у ерга кетадилар. Дунёда вафотинг фироқ эмас, висолдир; ул дўст-ёрларга қовушмоқдир. Улар, яъни ул боқий рулар эскирган уяларини тупроқ остига ташлаб, бир қисми юлдузларда, бир қисми барзо олами табақаларида кезиб юрадилар дея эслатилди.

Ҳа, бу ақиқатни Қуръон ва иймон шу қадар қатъий бир суратда исбот қилганки, бутунлай қалбсиз ва русиз бўлмаса ва ёуд залолат қалбини бўғмаган бўлса, кўриб тургандек ишонмоқ керак. Чунки бу дунёни лутф ва эсонларининг адсиз навлари билан бунчалар зийнатлаб, карамкорона ва шафқаткорона рубубиятини кўрсатган ва уруғлардек энг аамиятсиз кичик нарсаларни ам муофаза қилган бир Сонеъи Карийм ва Раийм ўз асарларининг ичида энг мукаммали ва энг сермазмун, энг аамиятли ва энг севимли асари бўлмиш инсонни, албатта ва шубасиз, суратан кўринганидек бундай мараматсиз, оқибатсиз тарзда йўқ қилиб юбормайди, мав этмайди, зое қилмайди. Балки бир деқоннинг тупроққа эккан уруғлари сингари, бошқа бир аётда куртак очиш учун Холиқи Раийм ул суюкли санъат асарини бир рамат эшиги бўлмиш тупроқ остига вақтинча ташлайди.

{(Ҳошия) Бу ақиқат икки карра икки тўрт эканини билиш даражасида бошқа рисолаларда, хусусан Ўнинчи ва Йигирма Тўққизинчи Сўзларда исбот қилинган.}

Ушбу Қуръоний эслатмани олгандан сўнг, у қабристон менга Истамбулдан кўра яқинроқ бўлиб қолди. Хилват ва ёлғизлик мен учун су бат ва мулоқотдан кўра ёқимлироқ бўлди. Шунинг учун мен ўзимга бўғоз тарафидаги Сариерда бир хилватхона топдим. Ғавси Аъзам (Р.А.) "Футу-ул Ғайб"и ила менга бир устоз ва табиб ва муршид бўлгани каби, Имоми Раббоний ам (Р.А.) "Мактубот"и билан мунис бир дўст, бир мушфиқ, бир муаллим укмига ўтди. Ўша вақт кексая бошлаганимдан ва маданиятнинг лаззатларидан ўзимни тийганимдан ва ижтимоий аётдан узилганимдан жуда ам мамнун бўлдим. Аллога шукр қилдим.

Асоратдан қайтгач, Истамбулда қарағайли Чомлича тепалигида жойлашган бир кўшкда мар ум жияним Абдурамон билан бирга яшай бошладик. Бу аётимни дунёвий жиатдан биз кабилар учун энг саодатли бир аёт дейиш мумкин эди. Чунки асоратдан қутулган эдим, Дор-ул Ҳикматда илмий маслагимга муносиб бўлган энг олий бир тарзда илм нашр қилиш учун шароит бор эди. Менга қаратилган обрўй-этибор ва шараф аддан зиёд эди. Мавқеимга кўра Истамбулнинг энг гўзал бир жойи бўлмиш Чомличада истиқомат этаётгандим. Ҳам ар нарсам мукаммал эди. Марум жияним Абдурамондек ғоят заковатли, фидокор, ам бир талаба, ам дастёр, ам котиб, ам маънавий авлодим мен билан бирга эди. Ўзимни дунёда энг масъуд деб юрган ўша вақт ойнага боқдим, соч-соқолимда оқ толаларни кўрдим.

Бирдан асоратда, Костромадаги масжидда рўй берган ру ий олат яна уйғона бошлади. Унинг асари ўлароқ мен қалбан боғланган ва дунёвий саодатга мадор деб ўйлаган олатларни, сабабларни тадқиқ қила бошладим. Қай бирини тадқиқ қилмайин, кўрдимки: чирикдир, боғланишга арзимайди, алдайди. Ўша пайтларда энг садоқатли деб юрган бир дўстимдан кутилмаган бир садоқатсизлик ва хаёлга келмайдиган бир бевафолик кўрдим. Дунё аётидан уркмоқ олига тушдим. Қалбимга дедим: "Ажабо, мен бутунлай алданганманми? Кўраётирманки, аслида ачинадиган олимизга жуда кўп инсонлар авас билан қарайдилар. Бу инсонларнинг барчаси девона бўлганми? Йўқса, озир мен девона бўлдиммики, бу дунёпараст инсонларни девонадек кўраётирман?"

Нима бўлганда ам... Мен кексалик берган шиддатли уйғониш туфайли энг аввал ўзим боғланган фоний нарсаларнинг фонийлигини кўрдим. Ўзимга ам боқдим, ниоятда ожиз кўрдим. У вақт бақо истаган ва боқий деб ўйлаб фонийларга мубтало бўлган руим бор қуввати билан дедики: "Модомики жисман фоний эканман, бу фонийлардан менга нима фойда? Модомики ожиз эканман, бу ожизлардан нима кутиш мумкин? Менинг дардимга чора топиш учун бир Боқийи Сармадий, бир Қодийри Азалий лозим",-дея излай бошладим.

Ўша вақт ар нарсадан аввал эскидан бери тасил қилган илмимга мурожаат қилиб, бир тасалли, бир нажот излай бошладим. Афсуски, ўша вақтгача фалсафа илмларини Ислом илмлари билан бирга зенимга тўлдириб, у фалсафа илмларини жуда янглиш ўлароқ, такомиллик манбаи ва нурланиш сабаби деб ўйлагандим. Ҳолбуки, у фалсафий масалалар руимни жуда кирлатиб, маънавий тараққиётимга тўсиқ бўлганди. Бирдан Жаноби Ҳақнинг рамат ва карами ила Қуръони Ҳакимдаги муқаддас икмат мададга келди. Кўп рисолаларда баён этилгани каби, у фалсафий масалаларнинг кирларини ювди, тозалади.

Жумладан, икмат фанларидан келган руий зулмат туфайли руим коинотда бўғиларди. Нур излаб қайси тарафга қарамай, ул масалаларда нур тополмадим, нафас ололмадим. Токи Қуръони Ҳакимдан келган ва "Ла илаа илла Ҳу" жумласи ила дарс берган тавид ғоят порлоқ бир нур ўлароқ барча зулматларни тарқатиб юборди ва роатланиб нафас олдим. Бироқ нафс ва шайтон залолат али ва фалсафа алидан олган дарсларига таяниб, ақл ва қалбга ужум қилдилар. Бу ужумдаги нафс билан мунозара, лиллаил-амд, қалбнинг зафари билан натижаланди. Кўп рисолаларда қисман у мунозаралар ёзилган. Улар билан кифояланиб, бу ерда қалбнинг фақат мингтадан битта зафарини кўрсатиш учун минглаб ужжатларидан баён этаман, токи ёшлигида ажнабий икмат ва маданий фанлар номи остидаги қисман залолат, қисман беуда масалалари ила руини кирлатган, қалбини хаста қилган, нафсини шиширган бир қисм кексаларнинг руида поклик ўрнатсин. Тавид борасида шайтон ва нафснинг шарридан қутулсин. Шундайки:

Фалсафа илмлари номидан нафсим дедики: "Бу коинотдаги нарсаларнинг табиат билан бирга бу мавжудотларнинг яратилишида иштироклари бор. Ҳар нарса бир сабабга боғлиқ. Мевани дарахтдан, уруғларни тупроқдан истамоқ лозим. Энг арзимас, энг кичик нарсани ам Аллодан истамоқ ва Аллога ёлвормоқ нима дегани?"

Ўша вақт Қуръон нури ила тав ид сири қуйидаги суратда очилди. Қалбим ул файласуфлашлан нафсимга деди:

Энг арзимас ва энг кичик нарса энг улкан нарсадек тўғридан-тўғри бутун бу коинот Холиқининг қудратидан келади ва хазинасидан чиқади. Бошқа суратда бўлолмайди. Сабаблар эса бир пардадир. Чунки энг а амиятсиз ва биз энг кичик деб исоблаган махлуқлар баъзан санъат ва яратилиш жиатида энг каттасидан кўра каттароқ бўлади. Чивин товуқдан санъат жиатида ўтиб кетмаса-да, орқада ам қолмайди. Шундай экан, катта-ю кичикнинг фарқи йўқ. Ё барчаси моддий сабабларга тақсимлаб берилади ва ёуд бараварига ягона Зотга берилади. Биринчи қисм амри-маол бўлганидек, иккинчиси вожибдир, зарурийдир. Чунки биргина Зотга, яъни Қодийри Азалийга берилса;

модомики, барча мавжудотнинг интизоми ва икматлари орқали мавжудлиги қатъий билинган илми ар нарсани қамраб олган экан;

ва модомики, илмида ар нарсанинг миқдори тайин қилинган экан;

ва модомики, кўриниб турганидек, ар вақт йўқдан ниоятда осонлик билан бениоят санъатли асарлар вужудга келаётган экан;

ва модомики, ул Қодийри Алиймнинг бир гугурт чаққан каби "Кун фаякун" амри ила нима бўлса ам ижод эта олишини адсиз қувватли далиллар ила кўп рисолаларда баён этилганига ва хусусан "Йигирманчи Мактуб" ва "Йигирма Учинчи Ёғду"нинг охирида исботланганига биноан, адсиз бир қудрати бор экан;

албатта кўриниб турганидек, вужудга келишда ажиб бир осонлик ва енгиллик ул илмнинг кенг қамровидан ва қудратнинг азаматидан келиб чиқади.

Масалан, кўзга кўринмас бир сиё билан ёзилган бир китобга ўша ёзувни кўрсатадиган махсус бир дори суртилса, ул катта китоб бирдан ар бир кўзга ўзининг мавжудлигини кўрсатиб, ўзини ўқиттиради. Айнан шунингдек, ул Қодийри Азалийнинг умумни қамраган илмида ар нарсанинг махсус суратлари муайян миқдор ила тайин қилинади. Ул Қодийри Мутлақ "Кун фаякун" амри билан ул адсиз қудрати ва нуфузли иродаси билан, мазкур ёзувга суртилган дори каби, ғоят енгиллик ва осонлик билан қудратининг бир жилваси бўлган қувватини ўша илмий моиятга суртади, ул нарса орқали ташқи вужуд беради. Кўзга кўрсатади, икматининг нақшларини ўқиттиради.

Агар барча нарсалар бараварига ул Қодийри Азалийга ва Алийми Кулли Шайга берилмаса, у вақт чивиндек энг кичик бир нарсанинг вужудга келиши ул вужудни дунёдаги аксарият моддалардан махсус бир ўлчов ила тўпламоқ лозим бўлиши билан бирга, ўша кичкинагина чивиннинг вужудида аракат қилаётган зарралар ўша чивиннинг яратилиш сирини ва санъатининг камолотини барча нозик сирларигача билганидан кейингина бўлиши мумкин. Чунки табиий сабаблар билан моддий сабаблар, шубасиз ва барча ақл эгаларининг иттифоқига кўра, йўқдан бор қилолмайди. Шундай экан, ар олда, агар улар ижод қилса, албатта тўплайдилар. Модомики тўплар экан, қайси жонзот бўлмасин, ичида аксарият модда ва навлардан намуналар бўлиб, бамисоли коинотнинг бир хулосаси, бир данаги укмида бўлгани учун, албатта, у олда бир данакни бутун бошли бир дарахтдан, бир жонзотни бутун рўйи заминдан нозик бир элак ила элаб ва энг аниқ бир ўлчов ила ўлчаб тўпламоқ лозим бўлади. Ва модомики табиий сабаблар жоил, жонсиз экан, бир илми йўқки бир режа, бир мундарижа, бир модел, бир дастурни танласа, келган зарраларни унга кўра маънавий қолипга эритиб тўкса, токи тарқалиб кетмасин, интизомини бузмасин. Ҳолбуки, ар нарсанинг шакли, айъати адсиз тарзларда бўлиши мумкинлиги учун адду исоби йўқ адсиз шакллар ва миқдорлар ичидан биргина шакл ва миқдорда, сел каби оқувчан унсурларнинг зарралари тарқалиб кетмай, мунтазам равишда, миқдорсиз, қолипсиз, бир-бири устида бир тўплам олида сақланиб туриши ва жонзотга мунтазам равишда бир вужуд бериши қанчалик ақлдан узоқлиги кўринади. Албатта кимнинг қалби кўр бўлмаса кўради.

Ҳа, бу ақиқатга биноан

бу ояти азиманинг сирига кўра

{(Ҳошия) Яъни, "Алло дан бошқа барча чақирган ва ибодат қилган нарсаларингиз тўплансалар, бир чивинни яратолмаслар".}

барча моддий сабаблар тўпланса, уларда ихтиёр ам бўлса, битта чивиннинг вужудини ва вужуднинг аъзоларини махсус мезон ёрдамида тўплай олмаслар. Тўпласалар ам, у вужуднинг муайян миқдорида қолдиролмаслар. Қолдирсалар ам, доимо янгиланиб турган ва ул вужудга кириб ишлаётган зарраларни мунтазам равишда ишлаттиролмаслар. Шундай экан, аниқки, сабаблар бу нарсаларга соиб чиқолмаслар. Демак, ақиқий соиблари бошқа.

Ал- осил: Ҳар нарсанинг ниоятда ам санъатли, ам осонлик ила яратилган вужуди кўрсатадики, ар нарсани қамраб олган бир илм соиби бўлмиш бир Қодийри Азалийнинг асаридир. Йўқса, юз минг амри-маоллар ичра вужудга келиш у ёқда турсин, балки имкон доирасидан чиқиб, имконсизлик доирасига киради ва мумкин суратидан чиқиб, мумкин бўлмаган моиятга киради ва еч бир нарса вужудга келмайди, балки вужудга келиши ам амри-маол бўлади. Ушбу ғоят нозик ва ғоят қувватли ва ғоят чуқур ва ғоят ошкор бир ужжат ила шайтоннинг вақтинчалик бир шогирди ва залолат али ва фалсафа алининг бир вакили бўлган нафсимнинг овози ўчди. Ва лиллаиламд, тўлиқ иймонга келди. Ва дедики:

Ҳа, менга шундай бир Холиқ ва Раб лозимки, қалбимнинг энг кичик хотирини ва энг хуфёна ниёзимни била оладиган;

ва ру имнинг энг яширин этиёжини қондиргани каби, менга абадий саодатни бермоқ учун улкан дунёни охиратга айлантира оладиган ва бу дунёни олиб ташлаб, ўрнига охиратни қура оладиган;

ам чивинни яратгани каби, осмонларни ам ижод қила оладиган;

ам қуёшни самонинг юзига бир кўз ўлароқ ўрнатиб қўйгани каби, бир заррани ам кўз қорачиғимда ерлаштира оладиган бир қудратга эга бўлсин.

Йўқса, чивинни яратолмаган қалбим хотирини билолмас, ру имнинг ниёзини эшитолмас. Осмонларни яратмаган менга абадий саодатни беролмас. Шундай экан, менинг Раббим Удирки, ам қалбим хотирини исло этар, ам аво оламини булутлар ила бир соат ичида тўлдириб бўшатгани каби, дунёни охиратга алмаштириб, Жаннатни қуриб эшигини менга очади ва "марамат, кир" дейди.

Хуллас, эй нафсим каби бадбахтлик натижасида бир қисм умрини нурсиз фалсафа ва ажнабий фанларга сарф этган кекса дўстларим! Қуръоннинг тилидаги қайта-қайта "Ла ила а илла Ҳу" муқаддас фармонидан бу иймон рукни нақадар қувватли ва нақадар ақиқатли ва еч бир жиатда тебранмас ва задаланмас ва ўзгармас ва муқаддас бўлгани учун қандай қилиб бутун маънавий зулматларни тарқатишини ва маънавий яраларни даволашини англангиз.

Истанбулда Дорул икматда бўлгани замон Сунуот Рисоласида ёзган ғоят ажиб бир руоний воқеа:

1335 санаси сенябрда, замон одисалари берган умидсизлик ила шиддат ила истиробли эдим. Шу қалин зулмат ичида бир нур қидираётган эдим. Маънан туш бўлган яқазода тополмадим. Ҳақиқатдан яқазо бўлган содиқ тушда бир зиё кўрдим. Тафсилотни тарк ила, менга айттирилган нуқталарни қайд этаман. Шундайки:

Бир Жума кечасида, уйқу ила мисол оламига кирдим. Бири келди, деди:

-Муқаддароти Ислом учун ташкил этилган му ташам бир мажлис сени истамоқда.

Бордим...Кўрдимки: Мунаввар, ўхшашини дунёда кўрмаганим, Салафи Соли ийндан ва асрларнинг элчиларидан ар асрнинг элчилари ичида бўлган бир мажлис кўрдим. Уялиб эшикда турдим. Улардан бир зот дедики:

-Эй фалокат, алокат асрининг одами! Сенинг ам фикринг бор, фикрингни баён эт.

Оёқда туриб дедим:

-Сўранг, жавоб берайин.

Бири деди:

-Бу мағлубиятнинг натижаси нима бўлажак? Ғолибиятда нима бўларди?...

Дедим:

Бирдан мажлис тарафидан дейилди:

-Изо эт!

Дедим:

-Давлатлар, миллатлар уруши башар табақалари урушларига ўрнини бўшатади. Зеро башар асир бўлмоқ истамагани каби, ёлланма ишчи бўлмоқ ам истамас. Ғолиб бўлсак эдик, асмимиз, душманимиз қўлидаги мустабидона жараёнга, балки янада шиддатлича тушар эдик. Ҳолбуки у жараён ам золимона, ам Ислом Олами табиатига зид, ам иймон алининг мутлақ аксариятининг манфаатига мухолиф, ам умри қисқа, парчаланишга номзоддир. Агар унга ёпишса эдик, Ислом Оламини тўфон, табиатига мухолиф бир йўлга суражак эдик. Шу бузуқ маданиятки, биз ундан ёлғиз зарар кўрдик. Ва шариат назарида мардуд ва ёмонликлари яхшиликларига ғалаба этганидан, башар фойдаси фатвоси ила укми бекор қилинган ва башар уйғониши ила инқироз макуми, сафи, қайсар, ғаддор, маънан ваший бир маданиятнинг имоясини Осиёда қилар эдик.

Мажлисдан бири деди:

-Нима учун шариат шу маданиятни {(*)Бизнинг муродимиз маданиятнинг ма осини ва башарга манфаати бўлган яхшиликларидир! Бўлмаса, маданиятнинг гунолари, ёмонликлари эмаски, амоқлар у ёмонликларни, у сафоатларни маосин деб ўйлаб тақлид этиб молимизни хароб этдилар. Маданиятнинг гунолари яхшиликларига ғалаба этиб саййиоти асанотларидан устун келмоқ ила башар икки жаон уруши ила икки дашатли таъзирни еб у гунокор маданиятни остин-устун этиб шундай бир қусдики, ер юзини қон ила булғатди. Иншаалло, истиқболдаги Исломиятнинг қуввати ила маданиятнинг маосини ғалаба этажак, замин юзини чиркинликлардан тозалаяжак, умумий сулни ам таъмин этажак.} рад этади?

Дедим:

-Чунки беш манфий асос устида қурилгандир. Таянч нуқтаси қувватдир. У эса, шаъни тажовуздир... Қасд қилган ғояси манфаатдир. У эса, шаъни тазо умдир... Ҳаётда дастури курашдир. У эса, шаъни танозудир... Жамоатлар мобайнидаги робитаси бошқасини ютмоқ ила озуқланган ирқчилик ва манфий миллатчиликдир. У эса, шаъни бундай мудиш тасодумдир. Жозибадор хизмати аво ва авасни жасоратлантирмоқ ва орзуларини қондирмоқ ва матлубларини осонлаштирмоқдир. У аво эса, шаъни инсониятни малаклик даражасидан итлик даракасига туширмоқдир. Инсоннинг маънавий жиатдан йўқ бўлишига сабаб бўлмоқдир. Бу маданийлардан кўпи, агар ичи ташқарига ўгирилса, бўри, айиқ, илон, чўчқа, маймун пўсти кўрилажак каби хаёлга келар. Хуллас, шунинг учун бу озирги маданият башарнинг юздан саксонини машаққатга, шақоватга отган, ўнини хаёлий саодатга чиқарган, бошқа ўнини ам икковининг ўртасида қолдирган. Саодат удирки, куллга ё аксарга саодат бўлсин. Бу эса энг камнинг камидирки, нави башарга рамат бўлган Қуръон, фақат умумнинг, лоақал аксариятнинг саодатини ўз ичига олган бир маданиятни қабул этар. Ҳам эркин авонинг тааккуми ила, зарурий бўлмаган этиёжларни зарурий этиёжлар укмига ўтказганлар. Бадавиятда бир одам тўрт нарсага мутож экан, маданият юз нарсага мутож ва фақир этгандир. Саъй масрафга кифоя келмаганидан, ийлага, аромга чорламоқ ила ахлоқнинг асосини шу нуқтадан бузгандир. Жамоатга, навга берган сарват, ашаматга бадал, фардий, шахсий фақир, ахлоқсиз этгандир.

Илк даврларнинг бутун ва шатини бу маданият бир мартада қусди!

Ислом Оламининг шу маданиятга қарши юз ўгириши ва совуқ муомала қилиши ва қабулда қийналиши диққат қилинадиган жойдир. Зеро истиғно ва истиқлолият хоссаси ила мумтоз бўлган шариатдаги Ило ий идоят Рим фалсафасининг даоси ила сингдирилмас, бирлашмас, ютилмас, тобе бўлмас... Бир аслдан экизак бўлиб майдонга келган Эски Рим ва Юнон икки даолари, сув ва ёғ каби асрларнинг ўтиши ва маданият ва Насронийликнинг бирлаштириб қўшишга урингани олда, яна истиқлолларини муофаза, худди таносу ила у икки ру озир ам бошқа шаклларда яшамоқдалар. Улар экизак ва бирлаштириш сабаблари бор экан бирлашмаса, шариатнинг руи бўлган нури идоят у қоронғи, чиркин маданиятнинг асоси бўлган Рим даоси ила еч бир вақт бирлашмас, ютилмас...

Дедилар:

-Шариати Ғаррадаги маданият қандайдир?

Дедим:

-Шариати А мадия (С.А.В.) ичига олган ва амр этган маданият эса, озирги маданиятнинг йўқ бўлишидан инкишоф этажакдир. Унинг манфий асослари ўрнига мусбат асослар жорий қилар. Хуллас, таянч нуқтаси қувватга бадал ақдирки, шаъни адолат ва тавозундир. Ғояда манфаат ўрнига фазилатдирки, шаъни муаббат ва тажозубдир. Бирлик жиати ам ирқчилик ва миллатчилик ўрнига диний, ватаний, синфий робитадирки, шаъни самимий ухувват ва сул ва хорижнинг тажовузига қарши ёлғиз тадофуъдир. Ҳаётда кураш дастури ўрнига таовун дастуридирки, шаъни иттиод ва тасонуддир. Ҳаво ўрнига идоятдирки, шаъни инсониятан тараққий ва руан мукаммаллашмоқдир. Ҳавони тахдид этар, нафснинг суфлий авасларининг осонлаштиришига бадал, рунинг юксак туйғуларини қондирар. Демак биз мағлубият ила иккинчи жараёнга тоқилдикки, мазлумларнинг ва кўпчиликнинг жараёнидир. Бошқаларида юздан саксони фақир ва мазлум бўлса, Исломда тўқсон, балки тўқсон бешдир. Ислом Олами шу иккинчи жараёнга қарши лоқайд ёки муориз қолмоқ ила ам ишончсиз, ам бутун менатини зиён, ам унинг истилоси ила истиолага маъруз қолишдан кўра ақилона аракат қилиб уни Исломий бир тарзга ўгириб ўзига ходим қилмоқдир. Зеро душманнинг душмани душман қолгунча дўстдир. Қандайки душманнинг дўсти дўст қолгунча душмандир. Шу икки жараён бир-бирига зид, ғоялари зид, манфаатлари зид бўлганидан, биринчиси деса: "Ўл", бошқаси дейди: "Тирил!" Бирининг манфаати зарар, ихтилоф, таданний, заифлик, ухлашимизни истилзом этгани каби, бошқасининг манфаати ам қувватимизни, иттиодимизни биззарура тақозо этар.

Шарқ хусумати Ислом инкишофини бўғаётган эди. Зоил бўлди ва бўлиши керак... Ғарб хусумати Исломнинг итти одига, ухувватнинг инкишофига энг таъсирли сабабдир, боқий қолиши керак...

Бирдан у мажлисдан тасдиқ аломатлари тазо ур этди. Дедилар:

-Ҳа, умидвор бўлингиз.. шу истиқбол инқилоби ичида энг юксак гур садо Исломнинг садоси бўлажакдир!.

Такрор бири сўради:

-Мусибат жиноятнинг натижаси, мукофотнинг муқаддимасидир. Қайси ишингиз ила қадарга фатво бердингизки, шу мусибат ила укм этди. Оммавий мусибат аксариятнинг хатосидан келиб чиқади. Ҳозирда мукофотингиз недир?

Дедим:

-Муқаддимаси уч му им Ислом рукнларидаги бепарволигимиздир: Намоз, Рўза, Закот. Зеро, йигирма тўрт соатдан ёлғиз бир соатни беш намоз учун Холиқ Таоло биздан истади. Танбаллик этдик. Беш сана йигирма тўрт соат таълим, машаққат, аракатлантирииш ила бир нави намоз қилдирди. Ҳам йилда ёлғиз бир ой рўза учун нафсимиздан истади. Нафсимизга ачиндик. Каффоратан беш сана рўза туттирди. Ўндан, қирқдан ёлғиз бирни, эсон этган молидан закот истади. Очкўзлик қилдик, зулм этдик. У ам биздан йиғилган закотни олди.

Ҳозирги мукофотимиз эса: фосиқ, гуно кор бир миллатдан бешдан бири бўлган тўрт миллионни валийлик даражасига чиқарди. Ғозийлик, шаидлик берди. Умумий хатодан келиб чиққан умумий мусибат мозий гуноини тозалади.

Яна бири деди:

-Бир амир хато ила фалокатга отган бўлса?

Дедим:

-Мусибатзада мукофот истар. Ё хатоли амирдан асаноти берилажакдир, у эса еч укмида, ёки ғайб хазинаси берилажакдир. Ғайб хазинасида бундай ишлардаги мукофоти эса шаидлик ва ғозийлик даражасидир.

Боқдим, мажлис исте сон этди. Ҳаяжонимдан уйғондим. Терлаган, қўлларим кўксимда ётоқда ўтирган ўзимни топдим. У кеча шундай ўтди.

Бадиуззамон ёнида бошқа китоблар йўқ эди.

-Нима учун бошқа китобларга қарамайсан? дейилганида, айтар эдиларки:

-Ҳар нарсадан зе нимни узмоқ ила Қуръондан фам этаман.

Асарлардан нақл этса ам, баъзи муим топган масалаларни ўзгартирмасдан оларди.

-Нима учун айнан бундай такрор этмоқдасан? дея сўралганида:

-Ҳақиқат зериктирмас, либосни алмаштирмоқ истамайман, деб жавоб берар эди.

Юқорида бир оз зикр этилгандики, Бадиуззамон Ҳақоиқи Қуръонияга

{(Ҳошия) Устоз Бадиуззамон Саид Нурсий Ҳазратларининг Истанбулда ва бир қисмини сўнгра Анқарада чоп ила нашр этган у замонки асарлари қирқ сана сўнгра "Арабий Маснавийи Нурия" исми ила бир орада бир мажмуа олида нашр этилди. Хуллас, бу Маснавийи Нуриянинг муқаддимасида бу асарлар ақида дейди:

"Қирқ-эллик сана аввал эски Саид зиёда ақлий ва фалсафий илмларда аракат этгани учун ақиқатул ақоиққа қарши тариқат али ва ақиқат али каби бир маслак қидирди. Аксар тариқат али каби, ёлғиз қалбан аракатга қаноат этолмади. Чунки ақли, фикри икмати фалсафа ила бир даража ярали эди, даволаш лозимди. Сўнгра ам қалбан, ам ақлан ақиқатга кетган баъзи буюк ақиқат алининг орқасида кетмоқ истади. Боқди, уларнинг ар бирининг бошқа, жозибадор бир хусусияти бор. Қайсисининг орқасидан кетай деб айратда қолди. Имоми Раббоний ам унга ғайбий бир тарзда "Тавиди қибла эт" деган. Яъни: "Ёлғиз бир Устознинг орқасидан кет". У жуда ярали Эски Саиднинг қалбига келдики: Ҳақиқий устоз Қуръондир, тавиди қибла бу устоз ила бўлар, дея ёлғиз у муқаддас устознинг иршоди ила ам қалби, ам руи ғоят ғариб бир тарзда сулукни бошладилар. Нафси аммораси ам шак ва шубалари ила уни маънавий ва илмий мужоадага мажбур этди. Кўзи ёпиқ бўлиб эмас, балки Имом Ғаззолий, Мавлоно Жалолиддин ва Имоми Раббоний каби қалб, ру ва ақл кўзлари очиқ бўлиб, истиғрок алининг ақл кўзини ёпган ерларда, у мақомларда кўзи очиқ бўлиб кезган. Жаноби Ҳаққа адсиз шукр бўлсинки, Қуръоннинг дарси ила, иршоди ила ақиқатга бир йўл топган. Ҳатто,

ақиқатига мазар бўлганини Янги Саиднинг Рисола-и Нури ила кўрсатган. Мавлоно Жалолиддин, Имоми Раббоний ва Имом Ғаззолий каби ақл ва қалб иттифоғи ила кетгани учун, ар нарсадан аввал қалб ва рунинг яраларини даволаш ва нафсининг шубалардан қутулишини таъминга уриниб, Фалиллаиламд Эски Саид Янги Саидга инқилоб этган. Асли Форсий, сўнгра Туркча бўлган Маснавийи Шариф каби у ам Арабча бир нави маснавий укмида "Қатра", "Ҳубоб", "Ҳабба", "Зура", "Зарра", "Шамма", "Шуъла", "Ёғдулар", "Қатралар", "Ласияммалар" ва бошқа дарслари ва Туркча ам "Нуқта" ва "Лемеат" ни ғоят қисқа бир суратда ёзган, фурсат топиш билан ам чоп этган. Ярим асрга яқин у маслаги Рисола-и Нур суратида, фақат доилий нафс ва шайтон ила мужодалага бадал, хорижда, мутож айрон қолганларга ва залолатда кетган фалсафа алига қарши Рисола-и Нур кенг ва куллий маснавийлар укмига ўтди.

У кўчатзор маснавий туруқи афия каби анфусий ва доилий жиатида аракат қилган, қалб ва ру ичида йўл очишга муваффақ бўлган. Боғчаси бўлган Рисола-и Нур ам анфусий, ам аксар жиатида туруқи жария каби офоқий ва хориж доирага боқиб, маърифатуллога кенг ва ар ерда йўл очган. Худди, Мусо Алайиссаломнинг Ҳассоси каби қаерга урган бўлса, сув чиқарган.

Ҳам Рисола-и Нур укамо ва уламонинг маслагида кетмасдан, Қуръоннинг бир иъжози маънавийси ила ар нарсада бир маърифат деразаси очган, бир саналик ишни бир соатда қилиш каби, Қуръонга махсус бир сирни тушунтирганки, бу дашатли замонда адсиз қайсарларнинг ужумларига қарши мағлуб бўлмасдан ғалаба қилган..."}

оид ўн икки таълифотини чоп эттирганди. Бу асарлардан уч-тўрти Туркча бўлиб, қолганлари Арабийдирлар. Бу замонга қадар еч бир китобда ўхшаши топилмаган бир баён ва ифода тарзи ила ақиқатларни исбот этадилар.

Дорул икматда бўлган замонларда ўтказган бир руий инқилобни кейинроқ нашр этган бир асарида шундай баён этади:

"Эски Саиднинг ғофил бошига муд иш таъзирлар тушди, "Ал-Мавту Ҳаққун" укмини ўйлади, ўзини ботқоқлик балчиғида кўрди, мадад истади, бир йўл қидирди, бир халоскор қидирди. Кўрдики йўллар мухталиф, иккиланиб қолди. Ғавси Аъзам бўлган Шайхи Гейлонийнинг (Р.А.) "Футу-ул Ғайб" номли китоби ила тафаъул этди, тафаъулда шу чиқди:

Ажибдирки, у вақт мен Дор-ул Ҳикмат-ул Исломия аъзоси эдим. Гўё мусулмонларнинг яраларини даволашга уринган бир аким эдим. Ҳолбуки энг зиёда хаста мен эдим. Хаста аввало ўзига қараши керак, сўнгра хасталарга қарай олар.

Хуллас, Ҳазрати Шайх менга дерки: "Сен ўзинг хастасан, ўзингга бир табиб қидир!" Мен дедим: "Сен табимим бўл!" Туттим, ўзимни унга мухотоб деб билиб у китобни менга хитоб этмоқда каби ўқидим. Фақат китоби жуда шиддатли эди, ғуруримни да шатли синдирар эди, нафсимда шиддатли жарролик амалиёти қилди, таяна олмадим, ярмига қадар ўзимни унга мухотоб қилиб ўқидим, битиришга сабрим қолмади. У китобни жовонга қўйдим. Фақат сўнгра шифокорона амалиётдан келган дардлар кетди, лаззат келди. У биринчи устозимнинг китобини тўлиқ ўқидим ва жуда кўп истифода этдим. Ва унинг вирдини ва муножотини тингладим, жуда кўп файзландим. Сўнгра Имоми Раббонийнинг "Мактубот" китобини кўрдим, қўлимга олдим, холис бир тафаъул қилиб очдим. Ажойибдирки, бутун Мактуботида ёлғиз икки ерда "Бадиуззамон" лафзи бор.

У икки мактуб менга бирдан очилди. Падаримнинг исми Мирзо бўлганидан, у мактубларнинг бошида "Мирзо Бадиуззамонга мактуб" дея ёзилган бўлиб кўрдим. Фасуб аналло! дедим, бу менга хитоб этмоқда. У замон Эски Саиднинг бир лақаби Бадиуззамон эди. Ҳолбуки Ҳижратнинг уч юз санасида Бадиуззамони Ҳамадонийдан бошқа у лақаб ила машур бўлган зотларни билмас эдим. Демак, Имомнинг замонида ам шундай бир одам бор эдики, унга у икки мактубни ёзган. У зотнинг оли менинг олимга ўхшар эканки, у икки мактубни ўз дардимга даво топдим. Ёлғиз Имом у мактубларида тавсия этгани каби кўп мактубларида тиришиб шуни тавсия этади. "Тавиди қибла эт" яъни: "Бирини устоз тут, орқасидан кет, бошқаси ила машғул бўлма". Шу энг муим тавсияси менинг истеъдодимга ва руий аволимга мувофиқ келмади. Нақадар ўйладим.. бунинг орқасидан-ми, бўлмаса бошқасинингорқасидан-ми кетайин? Ҳайратда қолдим. Ҳар бирида бошқа-бошқа жозибадор хусусиятлар бор. Бири ила қаноат этолмайман. У айратда экан, Жаноби Ҳақнинг рамати ила қалбимга келдики: Бу мухталиф тариқларнинг боши ва шу жадвалларнинг манбаи ва шу сайёраларнинг қуёши Қуръони Ҳакимдир, ақиқий тавиди қибла бунда бўлар. Ундай бўлса энг аъло муршид ам ва энг муқаддас устоз ам удир, унга ёпишдим..."

{(Ҳошия) Ёзувнинг охирида дейди: "Ноқис ва паришон истеъдодим, албатта лойиғи ила у ақиқий муршиднинг оби аёт укмидаги файзини эмиб ололмайди. Фақат, қалб али ва каромат соибининг даражаларига кўра у файзни, у оби аётни яна унинг файзи ила кўрсата оламиз. Демак, Қуръондан келган у Сўзлар ва у Нурлар ёлғиз ақлий, илмий масалалар эмас. Балки қалбий, руий, олий иймоний масаладир ва жуда юксак ва қийматдор маорифи Илоия укмидадирлар".}

"Жа он уруши" да мағлубиятимиз сабабли ортиқ ранжиган бўлганингизни кўрмоқдамиз деганларга жавобан:

-Мен ўз аламларимга чидадим, фақат мусулмонларнинг аламларидан келган изтироблар мени эзди. Ислом Оламига урилган зарбаларнинг энг аввал қалбимга урилганини ис этаётган эдим. Шунинг учун бу қадар эзилдим. Фақат бир ишиқ кўрмоқдаманки, у аламларимни унуттиражак иншаалло, деб табассум айларди.

Истанбулда энг катта ва энг а амиятли ва таъсирли ватаний ва миллий хизматидан бириси ам "Хутувоти Ситта" отли асари ила ғаддор золимларнинг юзларига тукуриб, диннинг иззатини ва Ислом шарафини муофаза этишидир. Истанбулнинг бегоналар тарафидан ишғоли вақтларида Инглиз Англикан Черковининг Машиати Исломиядан сўраган олти саволига олти тукурук маъносида берган маъқул ва қаттиқ жавоблари унинг жасорат ва камолот ва шижоат даражасини феълан кўрсатмоқдадир. "Хутувоти Ситта" ни нашр этган замон Чаноққалада уруш бўлаётган эди. Истанбулнинг ишғолидан сўнг Инглиз Бош Қўмондонига бу асар кўрсатилар ва Бадиуззамоннинг бутун қуввати ила қарши бўлгани ўзига хабар берилар. У жаббор қўмондон иъдом қарори ила вужудини ўртадан йўқотмоқ истаган бўлса ам, фақат ўзига, Бадиуззамон иъдом қилинса, бутун Шарқий Анадолу Инглизга абадиян адоват этиши ва қабилалар ар нима баосига бўлса бўлсин, исён этишлари айтилгандан сўнг бир нарса қилолмас.

Истанбулда Инглизлар дасисалари ила шайхулисломни ва бошқа баъзи олимларни ўзлари томон ўгиришга уринишларига муқобил Бадиуззамон "Хутувоти Ситта" номли асарни ва Истанбулдаги фаолияти ила Инглизнинг Ислом Олами ва Туркларга қарши мустамлакачилик сиёсатини ва ийлаларини, тарихий душманлигини атрофга нашр этиб, Анадолудаги Миллий Қутулиш Ҳаракатини дастаклаган, бу хусусда энг катта омиллардан бириси бўлганди.

Бу хизматига доир ўз ифодасидан бир парча:

"Бир замон Инглиз Давлати Истанбул Бўғозининг замбаракларини йўқ қилиб ва Истанбулни истило этган ангомда, у давлатнинг энг катта диний доираси бўлган Англикан Черковининг Бош Попи тарафидан Машиати Исломиядан диний олти савол сўралди. Мен ам у замон Дор-ул Ҳикмат-ул Исломия аъзоси эдим. Менга дедилар: "Бир жавоб бер. Улар олти саволларига олти юз калима ила жавоб истамоқдалар". Мен дедим: "Олти юз калима ила эмас, олти калима ила эмас, атто бир калима ила эмас, балки бир тукурук ила жавоб бераман. Чунки у давлат, мана кўрмоқдасиз оёғини бўғзимизга босган дақиқада, унинг попи мағрурона устимизда савол сўрашига қарши юзига тукурмоқ лозим келади... Тукуринг у золимларнинг у мараматсиз юзига!.. дегандим".

Истанбулдаги бу жуда а амиятли ва муваффақиятли хизматидан, Турк Миллатига жуда зиёда манфаатлар вужудга келганини кўрган Анқара Ҳукумати Бадиуззамоннинг қиймат ва аамиятини тақдир этиб, Анқарага даъват этарлар. М. Камол Пошшо калит сўз ила даъват этган бўлса ам, жавобан:

-Мен та ликали ерда мужоада этмоқ истайман. Ҳандақ орқасида мужоада қилмоқ табимга ўтирмайди. Анадолудан зиёда бу ерни янада таликали кўрмоқдаман, дегандир.

Уч марта калит сўз ила даъват этилади. Эски Ван окими дўсти Депутат Тасин Бей воситаси ила даъват этилгани учун, ниоят қарор берар ва Анқарага келар. Анқарада олқишлар ила қаршиланар. Фақат умид этган муитни тополмас. Ўзи Ҳожи Байрам атрофида истиқомат этар. Депутатлар Кенгашида динга қарши кўрган лоқайдлик ва ғарблашишмоқ баонаси остида Турк Миллатининг муқаддас тарихий ифтихорлари бўлган Исломийлик Аломатларидан бир совуқлик кўргани учун, депутатларнинг ибодатга, айниқса намозга бардавом бўлишларининг лузум ва аамиятига доир бир баённома нашр этар ва депутатларга тарқатар. Козим Қорабекир Пошшо ам М. Камолга ўқир. У баённома шудир:

"Эй мужо идини Ислом ва эй а\ли \олу ақд!..

Бу фақирнинг бир масалада ўн сўзини, бир нечта наси атини тинглашингизни илтимос қиламан.

1- Шу ғалабадаги ориқулода неъмати Илоия бир шукр истарки, давом этсин, зиёда бўлсин. Бўлмаса, неъмат бундай шукр кўрмаса, кетар. Модомики Қуръонни, Аллонинг тавфиқи ила душманнинг ужумидан қутқардингиз. Қуръоннинг энг яққол ва энг қатъий амри бўлган "салот" каби фарзларни адо этишингиз лозимдир. Токи унинг файзи бундай ориқо суратда устингизда сурилсин ва давом этсин.

2- Ислом Оламини масрур этдингиз. Му аббат ва эътиборини қозондингиз, лекин у эътибор ва муаббатнинг давом этиши Исломийлик аломатларга боғланиш ила бўлар. Зеро мусулмонлар Исломият исоби ила сизни севарлар.

3- Бу оламда авлиёулло укмида бўлган ғозий ва шаидларга қўмондонлик этдингиз!.. Қуръоннинг қатъий амрларига эргашмоқ ила бошқа оламда ам у нуроний гуруга рафиқ бўлишга уринмоқ олий имматлиларнинг шаънидир. Бўлмаса бу ерда қўмондон экан, у ерда бир аскардан нур исташга мажбур бўлажаксиз. Бу қийматсиз дунё шон ва шарафи ила шундай бир мато эмаски, ақли бошидаги инсонларни тўйдирсин, қондирсин ва асл ғоя бўлсин.

4- Бу Ислом миллатининг жамоатлари, ар нақадар бир жамоат намозсиз қолса, атто фосиқ ам бўлса, яна бошларидагини диндор кўрмоқ истар. Ҳатто умум Курдистонда, умум маъмурларга доир энг аввал сўрайдиган савол бу экан:

-Ажабо, намоз ўқийдиларми? дерлар, намоз ўқиса мутлақ ишонарлар. Ўқимаса, нақадар муқтадир бўлса назарларида мутта амдир.

Бир замон Байтушшабоб қабилаларида исён бор эди. Мен бордим, сўрадим:

-Сабаб недир?

Дедиларки:

-Раисларимиз намоз қилмаётган эди, ундай динсизларга қандай итоат этамиз? Ҳолбуки бу сўзни айтганлар ам намозсиз, амда қароқчи эдилар.

5- Анбиёларнинг аксари Шарқда ва файласуфларнинг кўпи Ғарбда келиши Қадари Азалийнинг бир рамзидирки, Шарқни оёққа кўтарадиган дин ва қалбдир. Ақл ва фалсафа эмасдир. Модомики Шарқни уйғотдингиз, фитратига мувофиқ бир жараён берингиз. Бўлмаса саъйингиз ё натижасиз бўлар ёки сат ий қолар.

6- Душманингиз ва Исломият душмани Инглиз диндаги эътиборсизлигидан аддан ортиқ истифода этдилар ва этмоқдалар. Ҳатто дея оламанки, Юнон қадар Исломга зарар берган динда бепарволигингиздан истифода этган инсонлардир. Исломиятнинг фойдаси ва миллат саломати номига бу бепарволикни амалларга ўзгартиришингиз керакдир. Кўрилмоқдаки, иттиодчиларнинг шу қадар азму сабот ва фидокорликлари ила, атто Исломнинг шу уйғонишига ам сабаб бўлганликлари олда, бир қисми динда жиддий бўлмаслик олатини кўрсатганлари учун, доилдаги миллатдан нафрат ва камситиш кўрдилар. Хориждаги мусулмонлар диндаги бепарволикларини кўрмаганлари учун, уларга тақдир ва урмат бердилар ва бермоқдалар.

7- Куфр олами бутун воситалари ила ва маданияти ила, фалсафаси ила, фанлари ила, миссионерлари ила Ислом Оламига ужум ва моддатан узун замондан бери ғалаба қилганлари олда, Ислом Оламига динан ғалаба қилолмади. Ва доилий бутун Исломиятдан айрилган залолат фирқалари биттадан зарарли озчилик суратида макум қолган ва Исломият матонатини ва салобатини суннат ва жамоат ила муофаза айлаган бир замонда, лоқайд қолиб, Оврупа ёвуз маданиятидан сизилган бир бидъаткорона жараён сийнасида ер тутолмас. Демак, Ислом Олами ичида муим ва инқилобворий бир иш қилмоқ Исломиятнинг дастурларига бўйин эгмоқ ила бўлиши мумкин, бошқа бўлолмас. Ҳам бўлмаган, бўлган бўлса ам тез ўлиб сўнган.

8- Дин заифлигига сабаб бўлган Оврупа сафи она маданияти йиртилишга юз тутган бир замонда ва Қуръон маданиятининг зуур замони келган бир онда, лоқайдона ва бепарво бўлиб мусбат бир иш қилинмас. Манфийча тахрибкорона иш эса, бу қадар яраларга маъруз қолган Ислом, зотан мутож эмасдир.

9- Сизнинг ғалабангизни ва хизматингизни тақдир этган ва сизни севган мўъминларнинг аммасидир ва айниқса авом табақасидирки, соғлом мусулмонлардир. Сизни жиддий севар ва тутар ва сизга миннатдордир ва фидокорлигингизни тақдир этарлар. Ва уйғонган энг катта ва мудиш бир қувватни сизга тақдим этарлар. Сиз ам Қуръон амрларига уймоқ ила уларни бирлаштирингиз ва уларга таянишингиз Ислом манфаати номига зарурийдир. Бўлмаса, Исломиятдан айрилган бадбахт, миллатсиз, Оврупа мафтуни фиранк тақлидчиларини муслимларнинг авомига таржи этмоқ Исломнинг манфаатига зид бўлганидан, Ислом Олами назарини бошқа тарафга ўгиражак ва бошқасидан ёрдам сўраяжакдир.

10- Бир йўлда тўққиз алокат этимоли, биргина нажот этимоли бўлса, аётидан воз кечган мажнун бир жасур лозимки, у йўлда кетсин. Ҳозир йигирма тўрт соатдан бир соатни олган намоз каби зарурияти динияни адо этишда юздан тўқсон тўққиз нажот этимоли бор. Ёлғиз ғафлат, танбаллик айсияти ила, бир этимол дунёвий зарар бўлиши мумкин. Ҳолбуки фарзларнинг таркида тўқсон тўққиз зарар этимоли бор. Ёлғиз ғафлатга, залолатга таянмоқ биргина нажот этимоли бўлиши мумкин.

Ажабо, динга ва дунёга зарар бўлган бепарволик ва фарзларнинг таркига не ба она топилиши мумкин? Ҳамият қандай рухсат берар? Бохусус, бу мужоид қўмондонлар ва Депутатлар Кенгаши тақлид этилар. Қусурларини миллат ё тақлид ёки танқид этажак. Иккиси ам зарардир. Демак, уларда уқуқулло уқуқи ибодни ам ичига олади. Тавотур сири ва ижмоъни ичига олган адсиз хабарларни ва далилларни тингламаган ва нафс сафсатаси ва шайтон васвасасидан келган бир шубани қабул этган одамлар ила ақиқий ва жиддий иш қилинмас. Шу буюк инқилобнинг пойдеворлари соғлом керак...

Замон жамоат замонидир. Жамоатнинг ру и бўлган маънавий шахс янада метиндир ва шариат укмларининг татбиқида янада зиёда муқтадирдир. Халифа-и шахси фақат унга таяниш ила вазифаларини бажара олар. Жамоатнинг руи бўлган маънавий шахс агар мустақим бўлса, зиёда порлоқ ва комил бўлар. Агар ёмон бўлса жуда ам ёмон бўлар. Фарднинг яхшилиги ам, ёмонлиги ам мадуддир, жамоатнинг ғайри мадуддир. Хорижга қарши қозонганингиз яхшиликни доилдаги ёмонлик ила бузмангиз. Биласизки, абадий душманларингиз ва зидларингиз ва рақибларингиз Исломийлик аломатларни бузмоқдалар. Ундай бўлса зарурий вазифангиз аломатларни иё ва муофаза этмоқдир. Бўлмаса идроксиз бўлиб, идрокли душманга ёрдамдир. Аломатларда менсимаслик миллатнинг заифлигини кўрсатар. Заифлик эса душманни тўхтатмас, жасоратлантирар.

Бу депутатларга хитоб намоз қилганларга олтмиш депутат яна қўшар. Намозго бўлган кичкина хона катта бир хонага алмаштирилар.

Бу парча депутатларга ва умум қўмондонларга ва уламоларга ўқиттирилмоқ ила, раис ила шиддатли бир муноқашага сабабият берар. Бир кун девони раёсатда, эллик-олтмиш депутат ичида, қаршиликли фикр алмаштиришда М. Камол Пошшо:

-Сиз каби қа рамон бир домла бизга лозимдир. Сизни юксак фикрларингиздан фойдаланмоқ учун бу ерга чақирдик. Келдингиз, энг аввал намозга доир нарсаларни ёздингиз, орамизга ихтилоф бердингиз, дер. Бу сўздан сўнг, Бадиуззамон бир нечта мақул жавобни бергандан сўнг, шиддат ила ва иддат ила икки бармоғини олдинга узатиб:

-Пошшо.. пошшо! Исломиятда иймондан сўнгра энг юксак ақиқат намоздир. Намоз ўқимаган хоиндир, хоиннинг укми мардуддир, дер. Фақат пошшо кечирим сўрар, илишолмас.

Бадиуззамон Анқарада бўлгани муддатча энг биринчи мақсади бўлган Шарқ Дорулфунунининг таъсиси учун аракат қилишдан қатъиян орқа турмади.

Бир кун депутатлар айъатига дер:

-Бутун аётимда бу дорулфунунни таъқиб этмоқдаман. Султон Рашод ва Иттиодчилар йигирма минг олтин лира бердилар. Сиз ам шу қадар илова этингиз...

У вақт бир юз эллик минг банкнот беришга қарор бердилар. Шундай қилиб, "Буни депутатлар имзо этишлари керак" дер. Баъзи депутатлар дейдиларки:

-Ёлғиз сен мадраса усули ила ёлғиз Исломият нуқтасида кетмоқдасан. Ҳолбуки озир ғарбликларга ўхшамоқ лозим.

Бадиуззамон:

-У Шарқий Вилоятлар Ислом Оламининг бир нави маркази укмидадир. Янги фанлар ёнида диний илмлар ам лозим ва алзамдир. Чунки: Аксар пайғамбарларнинг Шарқда, аксар файласуфларнинг Ғарбда келиши кўрсатмоқдаки, Шарқнинг тараққиёти дин ила қоимдир. Бошқа вилоятларда ёлғиз янги фанларни ўқиттирсангиз ам, Шарқда ар олда миллат, ватан манфаати номига, диний илмлар асос бўлиши керак. Бўлмаса, Турк бўлмаган мусулмонлар Туркка ақиқий қардошлигини ис этолмаяжак. Ҳозир бу қадар душманларга қарши таовун ва тасонудга мутожмиз. Ҳатто бу хусусда сизга бир ақиқатли мисол берайин:

Аввал Турк бўлмаган бир талабам бор эди. Эски мадрасамда, амиятли ва ғоят заковатли у талабам диний илмлардан олган амият дарси ила ар вақт дерди: "Соли бир Турк, албатта фосиқ қардошимдан ва отамдан менга янада зиёда қардошдир ва қариндошдир". Сўнгра айни талаба, бахтсизлигидан, ёлғиз моддий янги фанлар ўқиган. Сўнгра мен, тўрт сана сўнгра асоратдан келиб у ила субатлашдим. Миллий амият баси бўлди. У дедики:

-Мен озир рофизий бир курдни соли бир Турк домласига таржи этаман. Мен ам:

Эйво ! дедим, нақадар бузилибсан? Бир афта уриндим, уни қутқардим. Эски ақиқатли амиятга ўгирдим.

Хуллас, эй депутатлар!... У талабанинг аввалги оли Турк Миллатига нақадар кераги бор. Иккинчи оли нақадар ватан манфаатига уйғун бўлмаганини фикрингизга авола этаман. Демак, фарзи маол бўлиб, сиз бошқа ерда дунёни динга таржи этиб, сиёсатча динга аамият бермасангиз ам, ар олда Шарқ вилоятларида дин таълимига аъзамий аамият беришингиз лозим.

Бу ақиқатли маърузалардан сўнг, мухолифлар ташқари чиқиб, 163 депутат у қарорни имзо этарлар.

Бадиуззамон, кичик ёшда экан тасаввур этган ва аётини у йўлда фидо этишга азм этган ва аётининг бир ғояси ва натижаси бўлиб қабул этган "Ислом Оламида буюк бир уйғониш ва инкишоф" умиди ила Анқарага келган эди. Ҳали машрутиятнинг эълонидан аввал, Истанбулга келмасдан, Шарқий Анадолуда, юзлаб олимлар ва фазилатли кишилар ила субатлари ва Истанбулда бирдан майдонга чиқиб, олимларни айратга чорлаши ва сиёсатчиларни ташвишлантириши руида буюк бир Исломий инқилобнинг таъсисчиси олининг мавжуд бўлганини кўрсатар эди. Ва ўзи али аввалдан руида бу вазифанинг масъулиятини, ам шавқ ва сурурини ис этган эди.

Ҳурриятнинг эълонидан сўнг газеталарда машрутиятни шариатга ходим қилмоқ ила, Анадолу ва Ислом Олами қитъасида буюк бир саодатнинг зу урига васила бўлажак умиди ила нашр этган мақолалари ва мухталиф мажлислардаги нутқлари фақат бу мазкур ният ва тасаввурининг натижаси эди. "Ал Хутбат-уш Шомия", "Сунуот" ва "Лемаат" каби баъзи асарларида ам кўрилгани каби, "Шу истиқбол зулматлари ва инқилоблари ичида энг гур ва энг муташам садо Қуръоннинг садоси бўлажакдир!" дея баёноти бор эди.

Аббосийларни таъқиб этиб, Ислом Олами ичида Исломий идорани қўлга олган Туркларнинг минг саналик муаззам идорасидан ва халифалик қилишларидан сўнгра, бутун дунёни да шатга берган бир жаон уруши майдонга келган, Усмонийлар Давлати инқироз топган, Исломнинг абадий душманлари укумат марказини истило этиб, мусулмонликнинг мав бўлгани қаноатига боргандилар. Хуллас, Бадиуззамон Илоий қудратнинг тажаллийси ила ва эсони ила, бундай энг алзам бир вақтда, динга ривож бера оладиган бир ташкилотнинг зуури сабаби ила, ва ўзи ам баробар аракат қилмоқ умиди ила Анқарага келган эди. Аллонинг ёрдами ва Пайғамбарнинг мўъжизаси ила душман ужумларини даф этган ва миллат идорасининг бошига ўтган янги Жумурият Ҳукуматида, тўғридан-тўғрига Қуръонга таянган ва Ислом Оламининг вадатини таянч нуқтаси қиладиган ва Исломиятнинг ақиқатида мавжуд юксак қувват ила моддий ва маънавий маданиятни майдонга келтирадиган бир ният ва ғояни сақламоқ ва сингдирмоқ учун Кенгашда аракат қилар эди. Фақат, жуда қувватли монеълар қаршисига чиқди.

Ислом Оламини алоқадор этган ва бир минг уч юз йиллик умматнинг, да шатли таликасидан истиоза этган (Аллодан пано сўраган) бир замоннинг ва фитнани оташлантирадиганлар кимлар бўлишини англаган бўлган. Бир кун раёсат хонасида М. Камол Пошшо ила икки соат қадар гаплашдилар. Ислом ва Турк душманларининг орасида ном қозонмоқ нияти ила Исломийлик аломатларни тахриб этишнинг бу миллат ва ватан ва Ислом Олами ақида буюк зарар майдонга келтиришини, агар бир инқилоб қилмоқ лозим бўлса, тўғридан-тўғрига Исломиятга юзланиб Қуръоннинг муқаддас асос қонунлари нуқтасидан қилмоқ лозим келгани маъносида эслатмаларда бўлар ва шу мисолий дарс берар.

(Мактублар: "Олтинчи Рисола бўлган Олтинчи Қисм") Масалан, Авлиё София жомеъ-масжиди, фазилат ва камолот а лидан иборат муборак ва мутарам зотлар билан тўлиб турган бир пайтда, яккам-дуккам, дализда ва эшикда ярамас болалар ва бетайин ахлоқсизлар бор бўлиб, жомеъ деразаларининг устида ва яқинида эса ажнабийларнинг томошаларга ўч сайёлари турибди. Бир одам у жомеъга кириб у жамоат ичига қўшилди. Агар у одам гўзал бир садо ила ширин бир тарзда Қуръондан бир нечта оят ўқиса, у вақт минглаб ақиқат алининг назарлари унга тушади; урмат-эътибор билан, маънавий бир дуо билан у одамга савоб қозонтирадилар. Фақат ярамас болаларга ва бетайин динсизларга ва бир-иккита ажнабийларга ёқмайди.

Агар у муборак жомеъга ва у муаззам жамоат ичига у одам кирган вақт, пасткаш ва беадабларча фа шга оид қўшиқларни айтиб бақириб чақирса, рақсга тушиб сакраса, у ярамас болаларни кулдиради, у бетайин ахлоқсизларни фаш ишларга ташвиқ этгани учун, уларга ёқади ва Исломиятнинг нуқсонини кўришдан лаззатланувчи ажнабийларнинг масхараомуз табассумларини жалб этади. Аммо ул муборак ва буюк жамоатнинг барча аъзоларининг нафрат назарини ва ақоратини жалб этади. Улар назарида асфали софилийнга қулаган даражада пасткаш бўлиб кўринади.

Биринчи суратдаги одам, фараз қилайлик уббу жони қалбидан чиқаролмади, аммо ихлосни ва Аллонинг розилигини асос тутмоқлик ва уббу жони асосий мақсад қилмаслик шарти билан, бир нави шаръий бўлган маънавий мақом, ам муташам бир мақом қозонадики, унинг уббу жо иссини мукаммал равишда тўйдиради. Бу одам жуда оз ва аамиятсиз нарсани йўқотади. Унинг ўрнига талайгина, ам жуда қийматли, зарарсиз нарсаларни топади. Балки бир нечта илонларни ўзидан қочиради-ю, унинг ўрнига кўп муборак махлуқлардан дўст топади, уларга кўникиб қолади. Ва ё чақувчи ёввойи қовоғариларини ўзидан айдаб, муборак рамат шарбатчилари бўлган асалариларни ўзига жалб қилиш, уларнинг қўлидан асал ейиш каби, шундай дўстлар топадики, доимо уларнинг дуолари билан Ислом оламининг ар тарафидан унинг руига оби Кавсардек файзлар ичирилади ва амал дафтарига қайд этилади.

М. Камол Пошшо эътироз ила, ичидаги ният ва ру ий олатини ифода ила, Бадиуззамонни ўзига тортмоқ ва нуфузидан фойдаланмоқ истар. Ва Бадиуззамонга депутатлик, ам Доруликматдаги эски вазифасини, ам Шарқда Шайх Сунусийнинг ўрнига бош имом, ам бир кўшк тасиси каби таклифлар қилар.

Бадиуззамон ривоятларда келган охирзамон шахсларига оид хабарларнинг му им бир қисмини ва Ҳурриятдан аввал Истанбулда таъвилини айтган Ҳадислар хабар берган охирзамоннинг дашатли шахсларининг Ислом ва инсоният оламида зуур этганини кўрар. Ва яна, келган ривоятлардан, уларга қарши чиқадиган ва муқобала этадиган избул Қуръон ақида, "У замонга етишганингиз замон, сиёсат томонидан уларга ғалаба этилмас. Фақат маънавий қилич укмида иъжози Қуръоннинг нурлари ила муқобала этиб бўлар" тавсиясига риоя этмоқ ила, Анқарада бирликда ишлай олмаслиги учун, ўзига берилмоқ истанилган депутатлик, Дор-ул Ҳикмат-ул Исломия каби Диёнатдаги аъзолиги, ам Шарқ Вилоятлари бош имомлиги таклифларини қабул этмас. Ўзини фикридан воз кечирмоқ учун уринган ва Анқарадан кетмаслигини илтимос учун бекатга қадар келган бир қисм депутатларнинг ам орзуларига эргашолмаслигини билдириб Анқарадан айрилар, Ванга кетар. Ва у ерда ижтимоий аётдан узоқлашиб Эрек Тоғи этагида, Зарнабод Суви бошида бир ғорчада аётини давом эттиришни бошлар...

... 1338 йили Анқарага бордим. Ислом лашкарларининг Юнонда ғалаба қилганларидан янги ривожланиш олган иймон а лининг қувватли фикрлари ичра ғоят мудиш бир динсизлик фикри уларнинг ичига кириш ва бузиш ва заарлантириш учун маккорона қилаётган аракатини кўрдим. "Эй во!",- дедим. Бу аждархо иймоннинг рукнларига ёпишажак. Ўшанда бу ояти карима вужуд ва вадониятни ошкора далиллар билан англатгани учун ундан мадад олиб Қуръони Ҳакимдан олинган у динсизликнинг бошини йўқ қиладиган қувватга эга бир далилни арабий рисолада ёздим.

Анқарадаги "Янги кун" босмахонасида чоп эттирдим, лекин, афсус, арабий билганлар озлиги ва а амият билан қарайдиганлар ам ноёблиги боисидан ғоят мухтасар ва қисқа бир суратда битилган бу қувватли бурон ўз таъсирини кўрсатмади. Афсус, у динсизлик фикри майдонга келди ам, қувват топди ам.

ИККИНЧИ ҚИСМ

Устоз Бадиуззамон Саид Нурсийнинг Шарқий Анадолуда дунёга келишидан эътиборан ўтказган аёт саифаларини бу ерга қадар бир-бир кўрдик, томоша қилдик. Ҳозир ўтган қирқ-эллик саналик аётининг натижаси ва меваси укмида, тарих жуда нодир қайт этган жаон кенглигидаги муаззам бир даъвога кирмоқдамиз. Бутун моддий ва маънавий зулматларни йўқотиб, оламни нури ила зиёлантирадиган Рисоал-и Нур майдонга чиқмоқда, дунё илм ва ирфон соасига Туркиядан бир қуёш чиқмоқда!

Ванда, мазкур ғорда яшаётган экан, Шарқда қўзғолон ва исён аракатлари бўлади. "Сизнинг нуфузингиз қувватлидир" деб ёрдам истаган бир зотнинг мактубига: "Турк Миллати асрлардан бери Исломиятга хизмат этган ва кўп валийлар етиштиргандир. Буларнинг авлодларига қилич кўтарилмас, сиз ам кўтарманг, ташаббусингиздан воз кечинг. Миллат иршод ва танвир этилиши керак!" дея жавоб юборади. Фақат яна, укумат Бадиуззамонни Ғарбий Анадолуга сургун қилади.

Ванда ғордан чиқарилиб Анадолуга аракат этмоқ учун жандармалар ила юборилар экан, йўлларга тўкилиб: "Эй во, жаноб азратлари, бизни ташлаб кетма. Рухсат беринг, сизни юбормайлик. Орзу этсангиз Арабистонга юборайлик",- дея ёлворган қуролли гуруларга, аолига ва пешқадам зотларга: "Мен Анадолуга бораман, уларни истайман",- деб аммасини таскин этади. Аввало Бурдур Вилоятига аскарий қўриқчилар ила сургун қилинади. Бурдурда зулм ва тарассудлар остида исканжали бир асорат аёти ўтказади. Фақат асло бўш турмайди, ўн уч дарс бўлган "Нурнинг илк эшиги" китобидаги ақиқатларни бир қисм иймон алига дарс бериб, яширинча китоб олига келтиради. Бу икмат жаварларининг қийматини тақдир этган муштоқ иймон али қўл ёзувлари ила бу китобни кўпайтирадилар. Ниоят, "Бу ерда Саид Нурсий бўш турмаётир, диний субатларда иштирок этмоқда" дея яширин дин душманлари тарафидан рапорт тайёрланади. Ва бу ерда ам, "Узоқ бир бурчакда, марумиятлар, кимсасизлик ва ғурбат аёти ичида ўз-ўзига ўлиб кетар" тушунчаси ила тоғлар орасида тано бир ер бўлган Испарта Вилоятига боғлиқ Барла Ноиясига юборилишга қарор берилади.

Бадиуззамон Саид Нурсий Бурдурда экан, бир кун у замоннинг Аркони Ҳарбия-и Умумия Раиси Маршал Фавзи Чақмоқ Бурдурга келади. Ҳоким Маршалга: "Саид Нурсий укуматга итоат этмаётир, келганларга диний дарслар бераётир" дея шикоят қилади. Маршал Фавзи Чақмоқ Бадиуззамоннинг нақадар доий ва нақадар маънавий буюк ва мустақим бир зот бўлганини билгани учун дейдики: "Бадиуззамондан зарар келмас, тегилманг, урмат қилинг".

Сургун қилинган бутун ерларда Бадиуззамонга қарши жабр ила расмий кишилар воситаси ила да шатли ташвиқотлар қилдирилиб, иймон алининг Устоз Бадиуззамонга яқинлашмасликлари ва диний дарсларидан истифода этмасликлари учун кўп манфий ғайратлар сарф этилади. Фақат Устознинг иймоний дарсларининг нуфуз ва қиймати аоли орасида қалбдан қалбга ўтади ва асарларига бўлган ишқ ва муаббат қалбларни истило этади.

Барла иймон а лининг маънавий ёрдамига юборилган Рисола-и Нур Куллиётининг таълиф этилиши бошланган илк марказдир. Барла Ислом Миллатининг, хусусан Анадолу халқининг бошига келган дашатли бир залолат ва динсизлик жараёнига қарши Қуръондан келган бир идоят нури, бир саодат Қуёши чиққан шаардир. Барла Рамати Илоиянинг ва Эсони Раббонийнинг ва лутфи Яздонийнинг бу муборак Анадолу ақида, бу қарамон Ислом Миллатининг авлодлари ва Ислом Олами ақида аёт ва мамотларининг, абадий саодатларининг мадори бўлган асарлар порлаган бахтиёр ердир.

Бадиуззамон Саид Нурсий Барла но иясида доимий ва жуда шиддатли бир истибдод ва зулм ва тарассуд остида сақланар эди. Барлага сургун сабаби эса гавжум шаарлардан узоқлаштириб, бундай марказдан узоқ бир қишлоққа отилиб руида мавжуд амияти Исломиянинг жўш уришига тўсиқ бўлмоқ, уни сўзлатмаслик, гапиртирмаслик, Исломий, иймоний асарлар ёздирмаслик, таъсирсиз бир вазиятга тушириб динсизларга мужоададан ва Қуръонга хизматдан ман этмоқ эди. Бадиуззамон эса бу режанинг тамоман аксига аракат этишга муваффақ бўлди, бир он ам бўш турмасдан, Барла каби тано бир ерда Қуръон ва иймон ақиқатларини дарс берган Рисола-и Нур асарларини таълиф этиб парда остида нашрини таъмин этди. Бу муваффақият ва бу музаффарият эса, жуда муаззам бир музаффарият эди. Зеро у жуда дашатли динсизлик даврида ақиқий биргина диний асар ам ёздирилмаётган эди. Дин одамлари жим қилдирилиб, йўқ этилишга уринилаётган эди. Динсизлар Бадиуззамонни йўқ этолмаганлар, қотиб қолган қалб ва ақлларни титратган Исломий ва иймоний нашриётига тўсиқ бўлолмаган эдилар. Бадиуззамон қилган бу диний нашриёт йигирма беш саналик ашаддий зулм ва истибдоди мутлақ даврида еч бир зот қилолмаган бир иш эди.

Бадиуззамон Барлага 1925-1926 саналарида сургун этилгандир. Бу саналар Туркияда йигирма беш сана давом этадиган бир истибдоди мутлақ фаолият қилишининг илк саналари эди. Яширин динсиз комитетлари, "Исломийлик аломатларни бир-бир йўқотиб Ислом ру ини йўқ этмоқ, Қуръонни тўплатиб имо этмоқ" режаларини амалга ошириш ниятида эдилар. Бунга муваффақ бўлиб-билмасликни иблисона ўйлаб, "Ўттиз сана сўнгра келадиган наслнинг ўз қўли ила Қуръонни имо этишини келтириб чиқарадиган бир режа қилайлик" деганлар ва бу режани татбиқни бошлаган эдилар. Исломиятни йўқ этмоқ учун тарихда кўрилмаган бузғунчиликлар ва тажовузлар укм сургандир.

Ҳа, олти юз сана, балки Аббосийлар замонидан бери, яъни минг санадан бери Қуръони Ҳакимнинг бир байроқдори бўлиб бутун жа онга қарши бас келган Турк Миллатини, бу ватан авлодларини Исломиятдан узоқлаштирмоқ ва марум қолдирмоқ учун мусулмонликка оид ар турли боғларнинг узилишига уринилар ва амалан ам муваффақ бўлинаётган эди. Бу воқеа жузъий эмас, куллий ва умумий эди. Миллионлаб инсонларнинг, хусусан ёшларнинг ва миллионлаб маъсумларнинг, талабаларнинг иймон ва эътиқодларига, дунёвий ва ухровий фалокатларига алоқадор бўлган жуда кенг ва шумулли бир одиса эди. Ва қиёматга қадар келиб кетадиган Анадолу халқининг абадий аётлари ила алоқадор эди. У замон ва у саналарда минг йиллик порлоқ мозийнинг далолат ва шаодати ила, Қуръоннинг байроқдори бўлиб энг юксак бир юксак мақомни қозонган қарамон бир миллатнинг аётида Исломият ва Қуръонга қарши дашатли ўзгаришлар ва бузғунчиликлар қилинар ва жаоннинг энг номдор қўшинининг минг саналик диний жиод ила ўтган порлоқ мозийси ва у мозийда дафн этилган мутарам аждоди янги наслларга ва мактабли талабаларга унуттирилишга уринилмоқда ва мозий ила боғлари кесилиб бир тур ниқобли ва суратан порлоқ каломлар ила алдатишларда бўлиб, комунизм тизимига замин озирланаётган эди! Исломиятнинг ақиқатида мавжуд моддий-маънавий энг юксак тараққий ва маданият қонун-қоидалари ўрнига динсиз фалсафанинг ботқоқлигидаги нурсиз қонун-қоидалар, адабсиз адиб ва файласуфларнинг фикр ва мафкуралари яширин комунист, масонлар, динсизлар тарафидан талқин этилмоқда ва жуда кенг бир доирада тадрис ва таълимга уринилаётган эди. Айниқса Инглиз, Француз каби Ислом душманларининг Ислом Оламини моддатан ва маънан олсизлантирмоқ, сўрмоқ ниятларининг бошида Қарамон Турк Миллатининг диний боғлардан узоқлаштирилиши; урф-одат, анъана ва ахлоқ жиатидан тамоман Исломиятга зид бир олатга келтирилмоқ режалари бор эди ва бу режалар афсуски татбиқ соасига қўнган эди!

Хуллас, Бадиуззамон Саид Нурсийнинг Рисола-и Нур ила Анадолудаги иймон ва Қуръон хизматига жонини фидо қилиб аракат қилган бир Ислом фидоийси бўлиб бошлаган саналарки, замин юзи кўрмаган жуда дашатли бир динсизлик даврининг бошланғичи ва қурилиши замони эди. Шунинг учун Бадиуззамоннинг Рисола-и Нур ила хизматига назар этилган вақт, бундай дашатли бир замонни кўз ўнгида келтирмоқ ижоб этар. Зеро, тарихда ўхшаши кўрилмаган бу қадар оғир шароит остида қилинган зарра қадар хизмат тоғ каби бир қиймат қозона олар, кичкина бир хизмат катта бир қиймат ва натижага соиб бўлиши мумкин!

Хуллас, Рисола-и Нур бундай да шатли ва аамиятли бир замоннинг махсули ва натижасидир. Рисола-и Нурнинг муаллифи йигирма беш саналик дин йиқитувчилик укм этган дашатли бир даврнинг диний жиод майдонининг энг буюк қарамони ва то қиёматга қадар Уммати Муаммадияни (С.А.В.) дорус-саломга даъват этган ва башариятга йўл кўрсатган рабари акмалидир. Ва ам Рисола-и Нур Қуръоннинг олмос бир қиличидирки, замон ва замин ва ишлар буни қатъият ила исбот этган ва кўзларга кўрсатгандир. Хуллас, шундай аянчли ва фожиали ва дашатли бир даврни ўртага чиқарган динсизларнинг татбиқлари бўлган жуда оғир шартлар остида Бадиуззамоннинг Ҳақнинг инояти ила таълифга муваффақ бўлган Рисола-и Нур асарлари динсизликнинг истилосига қарши, йиқилиши мумкин бўлмаган муаззам ва муташам бир тўсиқ ташкил этгандир. Рисола-и Нур моддиюнлик, табииюнлик каби динга муориз фалсафанинг маол, ботил ва имконсиз бўлганини чиритилмас буронлар ила, ақлий, мантиқий далиллар ила исбот этиб энг динсиз файласуфларни ам илзом этгандир. Куфри мутлақни мағлубиятга дучор этган, динсизликнинг истилосини тўхтатгандир.

Ҳа, Бадиуззамонга қилинган у тарихий зулм ва исканжа ва хиёнатлар остида жўш уриб порлаган Рисола-и Нур бу замонда ва истиқболда бир сайф-ул Исломдир. Рисола-и Нур ру ларнинг севгилиси, қалбларнинг мабуби, ошиқларнинг маъшуқи, жонларнинг жонони бўлган, ижобида бу жонон учун жонлар фидо этилгандир. Рисола-и Нур башарнинг сартожи ва халоскори мавқеъи муаллосида хизмат қилган ва қилмоқдадир. Рисола-и Нур Қуръоннинг сўнг асрларда кутилган бир маънавий мўъжизаси бўлиб чиққан ва бошда муаллифи Бадиуззамон Саид Нурсий бўлиб миллионлаб талабалари ва қардошлари бу Қуръон ақиқатлари атрофида парвоналар каби айланиб унинг нури ила нурланганлар, ундаги Қуръон ва иймон ақиқатларини сўриб олганлар, иймонларини қувватлантирганлар ва бу буюк ақиқатни бутун дунёга эълон этмоқ ва ўлгунча уни ўқимоқ ва унга хизмат этмоқ ғоясини азм этгандирлар.

Ҳа, Турк Миллатини ва бу ватан а олисини ва Ислом Оламини абадга қадар шараф ила яшатажак ва мозийда бўлгани каби истиқболда ам тарихнинг олтин саифаларига, Қуръон ва Исломият хизматида Ислом Оламининг пешдори ва номдор укмдори сифатида қайд эттирадиган мадори ифтихори Рисола-и Нурдир. Буюк бир вусъат ва куллиятни ташиган ва Анадолуда ва Ислом Оламида зуур этиб ар тарафда гўзал қабулга ва таъсирга мазарият ила борганча инкишоф ва интишор этган бу асар Қуръоннинг молидир, Ислом Оламининг ва иймон алининг молидир ва бу ватан аолисининг Исломий бир мадори ифтихоридир. Бу мамлакатда укм этган бир укуматнинг таянч нуқтаси, ам айни замонда бутун дунёга эшиттирадиган муаззам ақиқатлар манзумасидирки, иншаалло бир замон келиб радио ила бутун оламларга дарс берилажак ва эълон этилажакдир.

Ҳа, дунё илм ва ирфон со асига Туркиядан бир Қуёш чиққандир. Бу янги чиққан Қуёш бир минг уч юз йил аввал башарият оламига чиққан Қуёшнинг бир аксидир ва у маънавий Қуёшнинг ар асрда порлаган ёғдуларидан бирисидир ва кутилган охирги маънавий мўъжизасидир! Ёлғиз маънавият соасида эмас, зоиран ва моддатан ам таъсирини кўрсатгандир.

Ҳа, Рисола-и Нур бутун дунё миллатлари аётларини муофаза ва мудофаа учун ёпишган ва ишонган атом ва ўхшаш бомба ва қуролларидан устун муаззам бир таъсирга соибдир! Бунинг бундай бўлганини бир парча илм ва басират назари ила Нур Рисолаларига боққанлар ва Рисола-и Нур муаллифи Бадиуззамон Саид Нурсийнинг ўттиз санадан бери Анадолудаги хизмати иймонияларига диққат этганлар кўрар, англар ва тасдиқ этарлар. Ҳақиқатга ўтган зотлар учун Рисола-и Нурнинг чиқишидан бу кунга қадар ўтган замон ичидаги қилинган хизматнинг натижалари ниоят даражада муташам ва муаззамдир, миллиардлаб тақдир ва табрикка лойиқдир!

Хуллас, Рисола-и Нур ам фавқулодда ихлосни ва ам ёлғиз тавид ва иймон ақидаларининг хизматини асос маслак қабул этиб бир қудсият қозониши ва моиятида бутун Қуръон ва Ислом ақиқатлари мавжуд бўлиб ар тарафни қоплайдиган бир ақиқат нури бўлиши эътибори ила, рамати Илоия томонида бу Исломият миллатини моддий-маънавий фалокат ва алокат таликаларидан бир садди Қуръоний ва нури иймоний бўлиб муофазага васила бўлгандир.

Рисола-и Нур Иймон ва Қуръон мухолифларига қарши мужодаласида мажбурлаш ва жанжаллашиш йўлини эмас, ишонтириш ва исбот йўлини ихтиёр этгандир!

Рисола-и Нур бир юз ўттиз рисолаларида тўғридан-тўғрига ақиқатнинг порлоқ юзини бутун очиқлик ва яққоллиги ила кўрсатгандир. Дини Ҳақ бўлган Исломиятни ва инсоният оламининг идоят Қуёши бўлган Қуръоннинг мўъжизалигини бутун дунё фикрий жараёнларда ва бутун фикр ва фалсафа соасида рад этилмас қатъий далиллар ила кўрсатгандир. Ва мантиқий ужжатлар ила исбот этгандирки, ер юзидаги бутун камолот ва маданият ва тараққий меъёрлари самовий динлар ва пайғамбарлар қўли ила келган ва айниқса Исломиятнинг зуури ила инсоният олами Ислом Оламининг идораси остида жоиллик қудуғидан халос бўлган ва халос бўлажакдир! Фалсафа ва Ҳикматнинг ичида кўринган фазилат умумий манфаат ва бошқалар каби инсоний асослар эса Қуёшнинг чиқиши ила ундан ёйилган ва ойдинланган кеча оламининг нурлари каби Нубувват Қуёшининг чиқиши башариятнинг фикр ва қалбларида акслар ва ёғдулар майдонга келтирган бўлишидандир. Ҳақиқатли Фалсафа ва Ҳикматнинг, Фан ва Санъатнинг устида кўринган бу ишиқлар Қуръон Қуёшининг ва Нубувват қандилининг башарият оламига аксларидан ва жилваларидан чиққандир.

Эй Ислом Олами! Уйғон, Қуръонга ёпиш. Исломиятга моддий ва маънавий бутун борлиғинг ила юзлан!

Ва Эй Қуръонга минг йиллик тарихининг ша одати ила ходим бўлган ва Исломият нурининг замин юзида ношири бўлган юксак аждоднинг авлоди! Қуръонга йўнал ва уни тушунишга, ўқишга ва уни тушунтирадиган, унинг бу замонда бир маънавий мўъжизаси бўлган Нур Рисолаларини мутолаа этишга аракат қил. Лисонинг Қуръоннинг оятларини оламга эшиттираркан, ол ва атвор ва ахлоқинг ам унинг маъносини нашр этсин, ол лисонинг ила ам Қуръонни ўқи. У замон сен дунёнинг хўжайини, оламнинг раиси ва инсониятнинг саодат воситаси бўласан!

Эй асрлардан бери Қуръоннинг байроқдорлиги вазифаси ила жа онда энг муқаддас ва мутарам бир мавқеъи муаллони қўлга киритган наслнинг авлод ва аждодлари! Уйғонингиз! Ислом Оламининг суби содиқида ғафлатда бўлмоқ қатъиян ақл иши эмас! Яна Ислом Оламининг уйғонишида рабар бўлмоқ, дўст, қардош бўлмоқ учун Қуръоннинг ва иймоннинг нури ила мунаввар бўлиб Исломиятнинг тарбияси ила такаммул этиб ақиқий инсоният маданияти ва тараққий бўлган Исломият маданиятига ёпишмоқ ва уни ол ва аракатида ўзига рабар айламоқ лозимдир.

Оврупа ва Америкадан келтирилган ва ақиқатда яна Исломнинг моли бўлган фан ва санъатни тавид нури ичида қориб, Қуръон бас этган тафаккур ва арфий маъно назари ила, яъни унинг санъаткори ва устоси номи ила уларга қараши керак ва "абадий ва сармадий саодатни кўрсатган иймон ва Қуръон ақиқатлари мажмуаси бўлган Нурларга тўғри олдин қадам бос!" айтишимиз ва айттиришимиз керак!..

Эй эски асрларнинг жа онгир Осиё Қўшинларининг қарамон аскарларининг аждодлари бўлган мутарам дин қардошларим!

Беш юз санадир ётганингиз етар! Ортиқ Қуръоннинг тонгида уйғонингиз. Бўлмаса Қуръони Каримнинг Қуёшидан кўзларингизни ёпиб ғафлат са росида ётмоқ ила вашат ва ғафлат сизни тор-мор қилиб паришон этажакдир.

Қуръоннинг ариғидан айрилиб бирлашмаган сув томчилари каби тупроққа тушмангиз. Бўлмаса тупроқ каби сафо ат ва маданият шавати сизни сўриб ютажакдир. Бирлашган сув томчилари каби, Қуръони Каримнинг саодат ва саломат ариғида иттиод этиб, сафоат ва маданият разолатини супуриб, бу ватанга оби аёт бўлган Ислом Ҳақиқатлари сувларини оқитингиз.

У Ислом Ҳақиқатлари сувлари ила бу тупроқларда иймон зиёси остида ақиқий маданиятнинг фан ва санъат гулларини очади, бу ватан моддий ва маънавий саодатлар ичида гул ва гулистонга айланади, иншаалло.

Мавзуга қайтамиз. Ҳа, Бадиуззамон Саид Нурсий Барлада яшашга мажбур қилиниб Рисола-и Нурни таълиф этган саналар, юқорида бир парча зикр этганимиз каби, заррани тоғ каби қийматлантирган а амиятли саналар эди. Қандайки қишнинг музлатадиган совуғида ва оғир шароит остида бир соатлик соқчилик бир сана ибодатдан хайрлидир. Айнан шунинг каби, у мудиш замонда бир юз ўттиз рисолани эмас, балки иймон ва Исломиятга доир ақиқий биргина рисола ёза олмоқ ам минглаб рисола қиймат ва аамиятида эди.

Ҳа, динсизлик укмфармон бўлган у дашатли даврда диндорлар разил этилишга уринилаётган эди. Ҳатто Қуръонни ам тамоман олиб ташлаб ва Россиядаги каби диний ақидаларни тамоман имо этмоқ ўйланган, фақат Исломият миллатича бир аксул амални натижа бера олиши этимоли илгари сурилганда бундан воз кечилган, ёлғиз шу қарор олинган эди: "Мактабларда қилдирадиганимиз янги таълим усуллари ила етишадиган ёшлар Қуръонни ўртадан олиб ташлайди ва бу сурат ила миллатнинг Исломият ила бўлган алоқаси кесилади!" Бутун бу қўрқинч режаларни қилган у мудиш фитнанинг манбалари озирги диний инкишофнинг муоризи ва душманлари бўлган хорижий динсиз жараёнларнинг раислари ва одамлари эди. Ҳа, Турк миллати ичида майдонга келтирилган у дашатли одисаларнинг ич юзини, тафсилотини истиқболнинг ақиқатпараст тарихчиларига, ва буларни озир Демократик идорадаги эркинлик ила бир даража нашр этаётган Ислом-Турк муаррирларига авола этамиз. Бизнинг вазифамиз ёлғиз ва ёлғиз иймон ва Қуръон ақиқатлари ила машғул бўлмоқдир. Биз ёлғиз ва ёлғиз иймон ва Исломият жараёнидамиз.

Ҳа, у залолат ва динсизликнинг энг ва ший даврларида Бадиуззамон Саид Нурсий доимий назорат ва тарассуд остида ва бундай мудиш ва жуда ам оғир шароит ичида эди. Намрудлар, Фиръавнлар, Шаддодлар ва Язидлар қилолмаган зулмларнинг турлари Бадиуззамонга қилинар эди. Ва йигирма беш сана бундай давом этди. У замон Ислом Олами моддий жиатдан фақир эди ва истилочиларнинг асоратида эди. Бутун яширин фасод ва динсизлик комитетлари ам Туркияда, ам Ислом Оламида мудиш фаолиятлар қилар ва тарафдорлари уларни дастаклар ва аммаси ам Исломиятга қарши иттифоқ этардилар.

Хуллас, Рисола-и Нур Саодат Асрида, Исломнинг жа онни фат калитлари укмида бўлган Бадр, Ууд урушлари аамияти навидан бир қийматни ичига олган бир замоннинг махсулидирки, васила бўлган иймон хизмати ва адо қилган маънавий диний жиод тарихда Саодат Асридан бошқа еч бир замонда кўрилмаган бир азаматдадир. Чорасиз укмида бўлган Бадиуззамон Саид Нурсий ундай дашатли бир асоратда, сургун ва инзивода таълиф ва нашр этган бир юз ўттиз парча Рисола-и Нур асарлари ила, балиғ бир хатиб бўлиб Анадолу масжидида ва Ислом Олами масжидида гапирмоқда, мусулмонларга Қуръондан олган дарсини такрор этмоқда. Гўё Бадиуззамон Саид Нурсий Ўн Тўртинчи Асри Муаммадийнинг ва Йигирманчи Асри Милодийнинг минорасининг тепасида туриб, асрдошлари бўлган мусулмонлар ва инсониятга бақирмоқда ва бу асрнинг орқасида тизилган ва истиқбол қаторларида саф тортган келажак насл

{(Ҳошия) Рисола-и Нурга аркасдан зиёда иштиёқ кўрсатган маъсум ёшлар ва болалардир. Минглаб намунасидан бир намунаси шудир:

Бир замон Болвадин Туманидан ўтаркан, устознинг келганини кўрган бошланғич ва ўрта мактаб талабалари истисносиз аммаси мактабнинг боғчасидан чиқиб машинанинг атрофини олиб салом берар эдилар ва ол лисонлари ила "Хуш келдингиз" деб табрикларини ва миннатдорликларини тақдим этар эдилар. Бунинг икматини бир муддат аввал Амиртоғда минган пойтинининг ўтганини кўриб то узоқлардан тиканларни босиб "Бадиуззамон бобо.. Бадиуззамон бобо!." дея Амирдоғ қишлоқларининг йўлларида югурган маъсум болалар муносабати ила, устозимиздан сўраган эдик. У замон: "Бу маъсумларнинг ақллари англамаётир, фақат рулари бир исси қабл-ал вуқуъ ила ис этмоқдаки, Рисола-и Нур ила булар ам иймонларини қутқаражак, ам ватанларини, ам ўзларини, ам истиқболларини дашатли таликалардан муофаза этишлари учун бу ақиқатни қалблари ис этган, ва менинг Рисола-и Нурнинг таржимони бўлишим исоби ила, Рисола-и Нурга оид муаббат, ташаккурлар ва миннатдорликни менга кўрсатмоқдалар" деди ва уларга дуо этганини айтди. Устоз Бадиуззамон болаларни жуда севар, бундай атрофида тўпланганларида:"Маъсум бўлганингиз учун дуоларингиз мақбулдир, менга дуо қилингиз" дея уларга илтифот этарди.

Хуллас, оналари фақат Нур Талабалари бўлган Болвадин маъсумларининг самимий алоқаларининг сабаби бу эди.}

ила бир Муршиди Аъзам, бир Мужаддиди Акбар сифатида гапирмоқда...

Бадиуззамон Саид Нурсий Ҳазратлари шундай мушкул ва оғир вазиятлар остида Рисола-и Нур куллиётини таълиф этадики, тарихда еч бир илм одами учрамаган қийинчиликларга маъруз қолади. Фақат, сўнмаган азим бир ирода ва хизмат ишқига соиб бўлгани учун қўрқмасдан, олдан тоймасдан, зерикиб безмасдан, бутун қувватини сарф этиб ўхшовсиз бир сабр ва тааммул ва фароғати нафс ила бу миллат ва мамлакатни комунизм аждаридан, масон офатидан, динсизликдан муофаза этадиган, этган ва этаётган, ва Ислом Оламини ва башариятни танвир ва иршодда буюк бир рабар бўлган бу ориқулода Рисола-и Нур асарларини майдонга келтиради. Бир юз ўттиз парча бўлган Рисола-и Нур куллиётининг таълифи йигирма уч санада хотима топади. Нур Рисолалари шиддатли этиёж замонида таълиф этилганидан, ар ёзилган рисола ғоят шифоли бир тарёқ ва дармон укмини ташийди ва шундай ам таъсир этиб жуда кўп кишиларнинг маънавий хасталикларини даволайди. Рисола-и Нурни ўқиган ар бир киши гўё у рисола ўзи учун ёзилган каби бир руий олат ичида қолиб катта бир иштиёқ ва шиддатли бир этиёж ис этиб мутолаа этади. Ниоят шундай асарлар вужудга келадики, бу аср ва келажак асрларнинг бутун инсонларининг иймоний, Исломий, фикрий, руий, қалбий, ақлий этиёжларига тўлиқ жавоб берадиган ва кифоя қиладиган Қуръоний ақиқатлар эсон этилади.

Рисола-и Нур Қуръони Ҳакимнинг ақиқий бир тафсридир. Оятлар кетма-кетлиги ила эмас, даврнинг этиёжига жавоб берган иймоний ақиқатларни англатган оятлар тафсир этилгандир.

Тафсир икки қисмдир: Бири, оятнинг иборасини ва лафзини тафсир этар. Бири эса, оятнинг маъно ва ақиқатларини изо ила исбот этар. Рисола-и Нур бу иккинчи қисм тафсирларнинг энг қувватлиси ва энг қийматдори ва энг порлоғи ва энг мукаммали бўлгани минглаб тақиқ ва тадқиқ алининг шаодати ила ва тасдиғи ила собитдир.

Рисола-и Нурнинг таълифи ва нашриёти озирга қадар мисли кўрилмаган бир тарздадир. Бадиуззамон Саид Нурсий ўз қўли ила рисолаларни ёзиб кўпайтирадиган даражада бир ёзувга соиб эмасдир, ярим уммийдир. Шунинг учун котибларга жуда тез айтар ва жуда тез ёзилар. Ҳар кун бир-икки соат таълифот ила машғул бўлиб ўн, ўн икки ва бир-икки соатда ёзилган ориқо асарлар бордир.

Устоз Бадиуззамоннинг таълиф этган рисолаларни талабалар қўлдан қўлга улаштирмоқ сурати ила кўпгина нусхалар ёзарлар, ёзилган нусхаларни муаллифига келтирарлар. Муаллиф нусха кўчирувчиларнинг хатоларини тузатар. Бу тас иларни қиларкан, асарнинг асли ила қаршилаштирмасдан текширар. Ҳозир ам йигирма беш, ўттиз сана аввал таълиф этган бир асарини таси этаркан, аслига боқмас.

Ёзилган рисолаларни атроф қишлоқлардан ва туманлардан келганлар катта бир қизиқиш ва иштиёқ ила олиб кетар ва қўл ёзуви ила нашр этардилар.

Устоз Бадиуззамон Қуръондан бошқа еч бир китобга мурожаат этмасдан ва таълифлар замонида ёнида еч бир китоб бўлмасдан Нур Рисолаларини таълиф этгандир.

Мар ум Мамад Акифнинг:

Тўғридан-тўғрига Қуръондан олиб ил омни,

Асрнинг идрокига айттиришимиз керак Исломни.

байти ила ифода этган идеалини та аққуқ эттирмоқ Бадиуззамонга муяссар бўлгандир.

Рисола-и Нурнинг нашр кайфияти ам тарихда еч бир асарда кўрилмагандир... Шундайки:

Қуръон хатини му офаза этмоқ хизмати ила ам вазифадор бўлган Рисола-и Нурнинг муаққақ Қуръон ёзуви ила нашр этилиши лозим эди. Эски ёзув ман этилган ва босмахоналари олиб ташланган эди. Бадиуззамоннинг пули, сарвати йўқ эди. Фақир эди, дунё моли ила алоқаси йўқ эди. Рисолаларни қўл ила ёзиб кўпайтирганлар ам фақат зарурий этиёжларини таъмин этар эдилар. Рисола-и Нурни ёзганлар милиция ташкилотларига этилар.. исканжа ва азиятлар қилинар, қамоқларга отилар эди. Бадиуззамонга қарши укумат қўли ила қилдирилган ташвиқот ва тазйиқлар ила ар тарафга дашатлар сочилар. Аоли Ҳазрати Устозга яқинлашишга, ундан дин, иймон дарси олишга жасорати қолмайдиган даражада қўрқитилар эди. Бир вақт бўлса дин одамларининг, ақиқатпарастларнинг ёлғиз диндор бўлганлари учун дорёғочларда жон беришлари бир қўрқув ва воз кечиш авосини майдонга келтирган эди. Ҳукм сураётган ашаддий зулм ва истибдоди мутлақ ичида диёнат али сукути мутлаққа макум этилган эди. На диннинг ақиқатларидан бас этган ақиқий бир рисола нашр эттирилмоқда ва на у ақиқатлар миллатга дарс берилаётган эди. Бу сурат ила Исломият русиз бир жасад олига келтирилишга уринилар, Ислом Динининг моияти ва асосларини дарс бермоқ қатъиян ман этилаётган эди.

{(Ҳошия) Бутун у динсизлик татбиқларини бугунги диний инкишофни азм этолмаган яширин динсизлар қилар эди.}

Хуллас, бошланғичда жуда ва ший бўлган бу динсизлик даври Рисола-и Нурнинг умумият касб этган нашриёти ила йиқилган, иймон алининг маънавий ва моддий (айниқса маънавий) аётига татбиқ этилган истибдод занжирлари парчалангандир. Рисола-и Нур динсизликнинг белини синдирган ва пойдеворларини тор-мор этгандир.

Ҳа, у замонларки, динсизликнинг муқобил жаб асида Рисола-и Нур яшинлар каби порлаган ва Қуръони Ҳакимнинг бу нури бутун қувват ва шавкати ила зуур этиб парда остида нашр қилингандир.

Рисола-и Нурдан та қиқий иймон дарси олган ва борганча зиёдалашган Нур Талабаларининг иймонлари инкишоф этган, иймоний бир шаомат ва Исломий бир жасоратга соиб бўлгандирлар. Қандайки, жасур бир қўмондон юзларча аскарга ол лисони ила жасорат берар ва таянч нуқтаси бўлар, айнан шунинг каби Рисола-и Нур маънавий шахсининг тамсилчиси бўлган Бадиуззамон Саид Нурсий Ҳазратлари бошда бўлиб, тақиқий иймон дарслари ила иймонлари қувватланган юз мингларча, озир миллионларча Нур Талабалари иймон алига бир таянч нуқтаси ва бир гўзал мисол бўлгандирлар. Нур Талабаларининг бу иймон қувватлари ва динсизликка қарши қарамонча курашлари халққа кўп таъсир қилган ва бир уйғоқлик майдонга келтиргандир. Шундай қилиб, миллатнинг ичидаги қўрқув ва ваималарни ам Рисола-и Нур ила изола этганлар, ватан ва миллатга умумий бир жасорат, умид ва севинч майдонга келтириб мусулмонларни умидсизликдан қутқаргандирлар.

Рисола-и Нурни аётининг ғояси қилган бир Нур Талабаси юз одам қувватида бўлгани ва юз насиатчи қадар иймон ва Исломиятга хизмат этгани ақиқат алича мусаллам ва мусаддақдир. Нур талабалари динсизликнинг дабдабали ужумларига, тантанали шовқинларига, зулмларига, қамоқларига, устозлари каби, аамият бермасдан, қўрқмасдан, керагида жонларини, молларини, бола-чақаларини ам чекинмасдан Рисола-и Нур ила иймон ва Исломиятга хизмат йўлида фидо этгандирлар. Нур Талабалари биргина нарсани ғоя қилгандирлар: "Иймонларини қутқармоқ нияти ила Рисола-и Нурни ўқимоқ ва Ризо-и Илоий учун иймон ва Исломиятга Рисола-и Нур ила хизмат этмоқ". Бу ғояларида муваффақ бўлмоқ учун ар нарсаларини бу хизматга хизматкор қилгандирлар.

Ҳа, Нур Талабалари Уммати Му аммадияни саломат соилига чиқарган бир Раббоний кеманинг хизматчилари бўлганликларига ишонгандирлар. Ҳаётда энг буюк ғоялари Қуръон ва иймонга хизмат қилиб, Уммати Муаммаднинг фаровонлик ва саодат ичида яшашига васила бўлмоқдир. Рисола-и Нурнинг қўл ёзуви ила нашри саналарида уйларидан етти-саккиз сана чиқмасдан Рисола-и Нурни ёзиб нашр этганлар бўлгандир. У замонлар, Испарта атрофида, эркак, хотин, ёш ва кексалардан мингларча Нур Талабаси, атто Нур Дарсхонаси бўлган Сав Қишлоғи минг қалам ила саналарча Нур Рисолаларини ёзиб кўпайтирар эдилар. Рисола-и Нур таълифидан йигирма сана сўнгра нусха кўчириш ускунаси ила нашр этилган ва ўттиз беш сана сўнгра ам босмахоналарда босилишни бошлагандир. Иншаалло, бир замон келади, Рисола-и Нур куллиёти олтин ила ёзилади ва радио тили ила турли хил тилларда ўқилади ва замин юзини кенг бир Нур дарсхонасияга айлантиради.

Рисола-и Нурнинг нашрида муборак хонимлар ам аамиятли фидокорликларга мазар бўлгандирлар. Ҳатто, Устоз Ҳазратларига келиб, "Устозим! Мен хўжайиним қиладиган дунёвий ишларни ам қилишга аракат қиламан, у сеникидир, Рисола-и Нурникидир" деган ва эркакларининг Рисола-и Нур хизматида бўлишларида янада ортиқ имконлар берган қарамон хонимлар кўрилгандир. Рисола-и Нурни ёзган хўжайинларига кечалари чироқ тутиб, уларнинг дин, иймон хизматларига сева-сева иштирок этгандирлар. Рисола-и Нурни хонимлар, қизлар қўллари ила ёзганлар, кўз нурлари тўкканлар, муборак котибалар бўлиб иймонга хизмат этгандирлар. Ҳатто шундай Нур Талабаси хонимлар бордирки, ўзларини сўнг нафасда иймон нури ила усни хотимага ноил этадиган Нур Рисолаларини арорат ила ўқиганлар ва бошқа дин қардошлари бўлган хонимларга ам ўқиб танитганлар. Нурларни хонимлар ичида нашр этиб, кўп хонимларнинг Қуръон ва иймон нурлари ила нурланишларига васила бўлиб қарамонча хизматда бўлгандирлар. Рисола-и Нурни ўқиб ўқитмоқ ила иймон мартабаларида тараққий этиб худди биттадан муршид мартабасига юксалгандирлар. Хонимлар ёлғиз Алло розилигини қозонмоқ учун самимият ва ихлос ила Рисола-и Нурдаги порлоқ ва жуда файзли Қуръон нурларига боғланган ва қалбларида сўнмас бир муаббат ва севги сезиб дунё ва охиратда бахтиёр бўладиган бир вазиятга қовушгандирлар. Рисола-и Нурнинг қиймат ва буюклиги пок қалбларига шу қадар ерлашганки, уни баробар бўлиб ўқиб тинглаган сари, ичлари нурлар ила, файзлар ила тўлиб тошган, нуроний кўз ёшлари тўкиб хурсандчилик ва севинчдан аяжонга келгандирлар. Қандай бахтиёрдир у хонимларки, Рисола-и Нурнинг бу муқаддас иймоний хизматида бўлганлари учун улар доимо хайр ила ёд этилажак, охиратларига нурлар юборилажак, қабрлари Жаннат-мисол пурнур бўлажак ва охиратда ам энг юксак мартабаларга улашажаклар, иншаалло. Энг бошда Бадиуззамон Ҳазратларининг дуоларига доил бўлмоқ ила баробар, Нур Талабалари мобайнидаги маънавий ширкат сири ила дафтари асанотларига хайрлар қайд этилмоқдадир. Рисола-и Нурга самимий алоқалари у фидокор хонимларни миллионлаб Нур Талабаларининг дуоларига ноил этмоқдадир. Рисола-и Нурларни ўқиб ўқитмоқ ила буюк маънавий фойдаларга, юксак даражаларга эришмоқдадирлар. Иншалло, аксар хонимларнинг бундай бўлишини рамати Илоийдан қувват ила эътиқод ва умид ва ниёз этамиз.

Басиратли Нур ноширлари ўттиз беш сана аввал Рисола-и Нурдаги юксак ақиқатларни кўрган, у муқаддас дарсларни олган ва у замондан бери ихлос ва садоқат ила яширин дин душманларига қаршилик қилгандир. Нур қарамонларининг хоналари кўплаб дафалар қидирилгани ва ўзлари дафаларча қамоқларга отилиб у ерда шиддатли азоблар ва машаққатлар чектирилгани олда, олмос қаламлари ила Рисола-и Нурнинг бу қадар санадир ноширлигини қилгандирлар. Истаганлари тақдирда дунё неъматлари ўзларига ёр бўлгани олда, ар турли шахсий, дунёвий мартабалардан, борлиқлардан фароғат ила, умрларини Рисола-и Нурнинг хизматига вақф этгандирлар.

"Ажабо, Рисола-и Нур Шогирдларидаги бу ғайрат ва қувватнинг, бу фароғат ва фидокорликнинг ва бу даража сабот ва садоқатнинг сабаби недир?" дея бир савол сўраларса, бу саволнинг аниқ жавоби шу бўлажакдир: Рисола-и Нурдаги рад этилмас юксак ақиқатлар, иймон хизматининг ёлғиз ва ёлғиз Ризо-и Илоий учун қилиниши ва Бадиуззамон Ҳазратларининг аъзамий ихлосидир.

Бадиуззамон Саид Нурсий Ҳазратлари Барлада саккиз сана қадар қолгандир. Аксар замонларини қирларда, боғ ва боғчаларда ўтказар эди. Икки-уч соат қадар узоқликдаги тан о тоғларга ёки боғларга чекилар, Нур Рисолаларини таълиф этар, бир тарафдан бўлса таълиф этган рисолалари Испарта ва атрофида қўл ёзуви ила кўпайтирилиб ўзига юборилганида буларни таси этарди. Бир кун ичида ам тасиот қилар, ам бориб-келиш тўрт-беш соат бўлган ерларга пиёда борар, ам айни куннинг уч-тўрт соатини таълифотга айирар ва амда кўп вақт овқатини ўзи тайёрлар эди. У замонларда қирқ ерда рисолалар Рисола-и Нурга муштоқ илк талабалар тарафидан қўл ёзуви ила кўпайтирилар эди. Устоз бу китобларни орқасига олар. Тоғ, боғ ёки қирларга қадар борар, у ерда тасиини қилар, уйига келарди. Сургунга макум этилиб, замоннинг энг дашатли зулмига маъруз қолдирилган ва еч ким ила кўришишига изн берилмас эди. Фақат у бу йўқлик ичида туганмас бир борлиққа қовушган эди. Чунки у Ислом Олами ва инсониятни танвир ва иршод этадиган Қуръондан келган иймон ақиқатларини таълиф этар ва айни замонда нашр этар эди. Бутун ишини таълиф этаётган асарларга қаратган эди. Бир кун келиб бу асарлар Анадолуга ёйилажак, Ислом Олами марказларига боражак, сиёсат алининг диққат назарини жалб этажак ва у замон Ислом Оламининг асрлардир байроқдорлигини қилган бир миллат ичида ерлаштирилмоқ истанилган динсизлик, иймонсизлик мафкураларини парчалаяжак, охирги асрларнинг залолат тоғутларининг маънавий шахсидан иборат бўлган куфр али, сафоат али ва залолат али жараёнларининг бу ватанни истилосига тўсиқ чекажак, истиқбол наслларининг абадий қутулиш ва саодатини таъминга мадор бўлажакдир.

Хуллас, у тарихнинг энг муаззам бир одисасининг бошланишини изни Илоий ва тасарруфи Раббоний ила озирлагани учун бундай жуда муқаддас бир маънони ичига олган даъвонинг тошувчиси бўлиш эътибори ила дунёнинг энг масъуди, замоннинг энг бахтиёри эди. Кийинишида, ғоясида, идеалида зарра қадар ўзгариш ва силкиниш бўлмаган эди. Аксинча олам олининг эътиқодларини тузатадиган, зулматни изола этадиган бир машъала-и идоятни ташиётган эди. Вазифаси ва хизмати бутун инсонларнинг икки жаонга оид саодат ва фаровонлигини ичига олгани учун бир ғайрат ва азм ичида эди.

Устознинг Барладаги истиқоматго и икки хонадан иборат бир уйдир. Асосан мустақил бир уйи ва ер юзида ўз мулки ва тасарруфи остида бир қарич ери ам йўқдир. Барлада саккиз сана муддат давомида яшаган уйи уч юз эллик миллион мусулмонларнинг маркази укмида илк дарсхона-и Нуриясидир. Бу дарсхона-и Нуриянинг остида доимий оққан бир чашма бордир. Ва қаршисида дарсхона-и Нурия ила ёнма-ён жуда қалин ва уч устун олида самога юксалган ғоят муташам бир чинор дарахти бордир. Чинор дарахтининг шохлари орасида бир кулбача қилингандир. Бу ер Устоз Ҳазратларининг баор ва ёз мавсумларидаги истироат ва тафаккур ва убудият вазифаси учун энг муносиб бир манзилдир. Устознинг сиддиқ хизматкорлари, талабалари ва Барла аолиси дейдиларки: "Устозни кечалари дарсхона-и Нуриянинг ёнидаги бир муборак дарахт бўлган чинор дарахтининг шохлари орасида бўлган кулбачада тонгларга қадар тасбеот ила, зикрла ила тараннум этар кўрардик. Хусусан баор ва ёз мавсумларида бу муташам дарахтнинг мингларча шохлари орасида шавқ ва жазба ичида учаётган қушлар орасида устознинг бундай тонгларга қадар ишлашини кўрардик да, не замон ухлар, не замон турар, билолмасдик".

Устоз кўп хаста бўлар, кўп вақтлари ам хасталик ва машаққат ила кечарди. Жуда оз ер, у ам бир оз шўрво каби оз бир нарса эди. Кечалари Қуръони Каримдан вирд қилиб олган сураларни ва Расули Акрам Алайиссалоту Вассаламнинг машур муножоти бўлган Жавшан-ул Кабир номли муножотини ва Шои Гейлоний ва Шои Нақшбанд каби буюк авлиёларнинг муножот ва избларини ва саловоти Нурияларни ва айниқса Рисола-и Нурнинг манбаи бўлган "Ҳизб-ун Нурия"ни ва Қуръон оятларининг ярқирашлари бўлган ва бир тафаккур силсиласи бўлган ва Йигирма Тўққизинчи Ёғдуда жам этилган изб ва муножотларни ўқир, буларни тугатиш билан яна Рисола-и Нур ила машғул бўларди. Кундузлари эса доимо Рисола-и Нурнинг мутолааси ва тасиси ила машғул бўлар, Рисола-и Нур хизматини ар нарсадан устун қўяр, Рисола-и Нурга оид, етишадиган шошилинч бир иш замонида бошқа ишларини қолдирар, аввало у ишни тугатарди.

Саид Нурсий Ҳазратлари Барлада экан, ёз ойларида баъзан Қарағай Тоғига чиқар, бир муддат ёлғиз бўлиб у ерда қоларди. Бўлган тоғлари анча юксак эди. Барла дарсхона-и Нуриясининг қаршисидаги чинор дарахтининг тепасидаги кулбачаси каби, Қарағай Тоғининг энг юксак тепасида бўлган икки катта дарахт устида дарсхона-и Нурия маъносида биттадан манзили бор эди. Бу қарағай ва қатрон дарахтларининг тепаларида Рисола-и Нур ила машғул бўлар эди. Ҳам аксар замонлар Барладан бу ўрмони қалин жойга келиб кетарди. Ва дердики: "Мен бу манзилларни Юлдузлар Саройига алмаштирмайман!"

Ҳозир сўзни бу ерда тўхтатиб, Устоз Рисола-и Нурни таълиф этган мазкур Қарағай Тоғида ва Барла но иясидаги аётига ва Рисола-и Нурнинг моиятига оид рисола ва мактублардан бир нечтасини пастга киргизамиз.

Азиз қардошларим!

Мен озир Қарағай Тоғида, юксак бир тепаликда, улкан бир қарағай дарахтининг тепасида, бир чайладаман. Инсонлардан узоқлашиб, ёлғизликка кўникиб кетдим. Инсонлар билан субатлашгим келганида, хаёлан сизларни ёнимда тасаввур қилиб, бир субат қиламан, сизлар билан тасалли топаман. Бир монелик бўлмаса, бир-икки ой бу ерда ёлғиз қолиш орзусидаман. Барлага қайтсам, хоишингизга кўра, сиздан кўра кўпроқ мен муштоқ бўлган субатлашиш чорасини излаб кўрамиз. Ҳозир бу қарағай дарахти устида ёдимга тушган икки-уч хотирани ёзмоқдаман.

Биринчиси: Бир оз ма рам бир сирдир, аммо сендан сир сақланмайди. Яъни:

Иккинчиси: Нақший тариқати ақида айтилган, "Дар тариқи Нақшбандий лозим омад чор тарк: тарки дунё, тарки уқбо, тарки асти, тарки тарк", бўлган раъно жумла бирдан ёдимга тушди. У хотира билан бирга бирдан шу жумла туғилди: "Дар тариқи ажзмандий лозим омад чор чиз: фақри мутлақ, ажзи мутлақ, шукри мутлақ, шавқи мутлақ эй азиз!"

Сўнгра сен ёзган, "Боқ китоби коинотнинг са ифа-и рангдорига... ила охир", бўлган рангдор ва бой шеър ёдимга тушди. У шеър ила самонинг юзидаги юлдузларга боқдим. "Кошки шоир бўлсайдим, буни мукаммаллаштирсайдим",- дедим. Ҳолбуки шеър ва назмга истеъдодим бўлмаса-да, бошлайвердим, бироқ назм ва шеър қилолмадим, хотирамга қандай келса, шундай ёздим. Сен менинг ворисимсан, истасанг назмга сол, тартибла. Бирдан хотирга келган мана будир:

Тингла-да юлдузларни, шу хутба-и ширинини

Нома-и нурини икмат, боқ не такрир айламиш.

Хўп баробар нутққа келмиш, ақ лисони ила дерлар:

"Бир Қодийри Зулжалолнинг ашмати Султонига

Биттадан бур они нурафшонмиз вужуди Сонеъга

Ҳам ва датга, ам қудратга шоидлармиз биз.

Шу замин юзини порлатган

Нозанин мўъжизотни чун малак сайронига.

Шу самонинг Арзга боққан, Жаннатга диққат этган

Минглаб мудаққиқ кўзларимиз биз.

{(Ҳошия) Яъни жаннат чечакларининг кўчатзори ва экинзори бўлган заминнинг юзида адсиз қудрат мўъжизаси намойиш қилинганидан, самовот оламидаги малаклар у мўъжизаларни ва у ажойиботларни томоша қилганлари каби, самовий жисмларнинг кўзлари укмида бўлган юлдузлар ам, гўё малаклар каби, замин юзидаги нозанин санъатли асарларни кўришлари билан жаннатга боқадилар ва у вақтинчалик ажойиботларни боқий бир суратда жаннатда ам томоша қилаётгандек, бир заминга, бир жаннатга боқадилар, яъни у икки оламга назоратлари бор деганидир.}

Тубо-и хилқатдан самовот қисмига, бутун Ка кашон шохларига

Бир Жамийли Зулжалолнинг, дасти икмати ила тоқилмиш хўп гўзал мевалармиз биз.

Шу самовот а лига биттадан масжиди сайёр, биттадан хона-и даввор, биттадан улвий ошиёна,

Биттадан мисба и наввор, биттадан кема-и жаббор, биттадан тайёралармиз биз.

Бир Қодийри Зулкамолнинг, бир Ҳакийми Зулжалолнинг биттадан мўъжиза-и қудрат, биттадан ориқо-и санъати холиқона,

Биттадан нодира-и икмат, биттадан доия-и хилқат, биттадан нур оламимиз биз.

Бундай юз минг тил ила юз минг бур он кўрсатамиз, эшиттирамиз инсон бўлган инсонга.

Кўр бўлгур динсиз кўзи, кўрмас бўлди юзимизни, ам эшитмас сўзимизни, ақ сўйлаган оятлармиз биз.

Му римиз бир, имзомиз бир, Раббимизга мусаармиз. Мусаббимиз, зикр этамиз обидона.

Ка кашоннинг алқа-и кубросига мансуб биттадан мажзублармиз биз!"

Саид Нурсий

Ғайратли қардошларим, амиятли елкадошларим ва дунё дейилган ғурбат диёрида мадори тасаллиларим!

Модомики Жаноби Ҳақ фикримга э сон этган маънолардан сизларни ам иссадор қилган экан, албатта иссий кечинмаларимдан ам иссадор бўлмоқ аққингиздир. Сизларни кўп ранжитмаслик учун ғурбатли дамларимдаги фироқларнинг ўта аламли қисмини қолдириб, бир қисмини сизларга икоя қиламан. Бундай бўлганди:

Шу икки-уч ойдан бери кўпинча ёлғиз қолдим. Баъзан ўн беш-йигирма кунда бир марта ёнимда ме мон бўлади. Қолган вақтлар ёлғизман. Ҳам йигирма кун бўлибдики, тоғ сайёлари яқин атрофимда йўқ, тарқаб кетгандилар.

Мана шу кечада, шу ғарибона тоғларда, сас-садосиз, ёлғиз, дарахтларнинг азинона шивирлашлари ичра ўзимни бир-бири ичидаги беш хил ғурбатларда кўрдим.

Биринчиси: Кексалик тақозосига кўра, яқинларим ва ёр-дўст ва қариндошларимнинг деярли аксариятидан айрилиб ёлғиз ва ғариб қолдим. Улар мени ташлаб барзо оламига кетганларидан пайдо бўлган азин бир ғурбатни ўзимда ис қилдим. Мана шу ғурбат ичида бошқа бир ғурбат доираси очилди. Ундан эса ўтган баор каби, мен боғланиб қолган аксар мавжудот мени ташлаб кетганидан осил бўлган фироқли бир ғурбатни ис қилдим. Ва шу ғурбат ичида яна бир ғурбат доираси очилдики, ватанимдан ва ақраболаримдан ажраб ёлғиз қолганимдан пайдо бўлган фироқли бир ғурбатни ис этдим. Ва бу ғурбат ичра кечанинг ва тоғларнинг ғарибона вазияти менга яна бир ачинарли ғурбатни ис эттирди. Ва бу ғурбатдан эса, шу фоний мемонхонадан абад-ул обод тарафига силжишга озир турган руимни фавқулодда бир ғурбатда кўрдим. Бирдан "Фасубаналло" дедим. "Бу ғурбатларга ва зулматларга қандай чидаш мумкин",- дея ўйладим. Қалбим фарёд билан деди:

Ё Раб! ғарибам, бекасам, заифам, нотавонам, алийлам, ожизам, ихтиёрам, беихтиёрам, ал-омон гўям, афв жўям, мадад хо ам зидаргои Илоий!

Бирдан иймон нури, Қуръон файзи, Ра мон лутфи мададга келдилар. Ўша бешта зулматли ғурбатларни бешта нуроний дўстлар доирасига айлантирдилар.

Қалбим:

оятини ўқиди. Ақлим ам изтиробдан ва дашатдан фарёд этган нафсимга хитобан деди:

Ташла бечора фарёдни, балодан қил таваккул. Зеро фарёд бало андар, хато андар, балодир бил.

Бало берганни топсанг гар, шифо андар, вафо андар, ато андар балодир бил.

Модомики бундай экан, ташла шикоятни, шукр қил, чун булбуллар шодлиғидин кулар гул-мул.

Гар топмасанг, бутун дунё жафо андар, фано андар, або андар балодир бил.

Жа он тўла бало бошингда бор экан, не бақирурсан кичик бир балодан, кел таваккул қил.

Таваккул ила бало юзига кул, токи у ам кулсин, У кулган сари кичраяр, этар табаддул.

Ҳам устозларимиздан Мавлоно Жалолиддин ўз нафсига дегани каби дедим:

Шунда нафсим ам: "Ҳа, а... ажз ва таваккул ила, фақр ва илтижо ила нур эшиги очилади, зулматлар тарқайди. Аламдулиллаи ала нурил ийман вал Ислам",- деди. Машур Ҳиками Атоиянинг қуйидаги:

Мана қардошларим, зулматли бу ғурбатлар, гарчи иймон нури билан ёришсалар-да, бироқ яна менда бир даража укмларини ижро этдилар ва шундай бир тушунчани бердилар: "Модомики ғарибман ва ғурбатдаман ва ғурбатга кетар эканман, ажабо шу мемонхонадаги вазифам битдимикин? Токи сизларни ва Сўзларни ўрнимга вакил қилсам ва бутунлай алоқамни узсам",- деган фикр хотирамга келди. Шунинг учун сиздан сўрагандимки, "Ажабо, ёзилган сўзлар кифоями, ёки нуқсони борми? Яъни, вазифам битдимикин? Токи қалб роатлиги ила ўзимни нурли, ақиқий бир ғурбатга отиб, дунёни унутиб, Мавлоно Жалолиддин деганидек

деб, олий бир ғурбатни изласаммикин?"- дея сизни шу саволлар билан безовта қилгандим.

Саид Нурсий

Азиз қардошларим!

Ҳол-а вол ва туриш-турмушимни ва васиқа олиш учун мурожаат қилмаганимни ва оламнинг озирги сиёсатига нисбатан лоқайдлигимни жуда кўп сўрамоқдасизлар. Бу саволларингиз жуда кўп такрорланганидан, амда маънан мендан сўралганидан, бу уч саволга Янги Саид эмас, балки Эски Саид тили билан жавоб беришга мажбур бўлдим.

Биринчи Саволингиз: Туриш-турмушинг, ол-аволинг қандай?

Жавоб: Жаноби Ар амурроимийнга юз минг шукр қиламанки, дунё алининг менга қилган турли хил зулмларини турли хил раматларга айлантирди. Шундайки:

Сиёсатни тарк қилиб ва дунёдан ўзимни тортиб, бир тоғнинг ғорида охиратни ўйлаш билан машғул эканман, дунё а ли мени зулман у ердан чиқариб сургун қилдилар. Холиқи Раийм ва Ҳакийм бу сургунни мен учун раматга айлантирди. Хатарли ва ихлосни бузадиган сабабларга дучор бўлган ул тоғдаги ёлғизликни Барла тоғларидаги бехатар, ихлосли хилватга айлантирди. Русияда асирлик чоғимда, умримнинг охирини бир ғорда ўтказайин деб ният ва ниёз қилгандим. Арамурроимийн мен учун Барлани ўша ғорга айлантирди. Яъни, ғорнинг савобини берди. Аммо ғорнинг заматини заиф вужудимга юкламади. Фақат Барлада икки-уч ваимачи бор эди. Ўша ваимачилик туфайли менга азият берилди. Ҳатто ўша дўстларим, гўё осойишимни ўйлардилар. Ҳолбуки, ўша ваимачилик туфайли ам қалбимга, ам Қуръоннинг хизматига зарар бердилар. Ҳам, дунё али барча сургундагиларга васиқа берганлари ва жиноятчиларни қамоқдан чиқариб афв этганлари олда, менга зулм ўлароқ рухсат бермадилар. Менинг Рабби Раиймим мени Қуръон хизматида янада зиёда тер тўктирмоқ ва Сўзлар номи остида Қуръон нурларини менга кўпроқ ёздирмоқ учун ташвишсиз бир суратда мени шу ғурбатда қолдириб, ўша зулмларни буюк бир мараматга айлантирди. Ҳам яна, дунё али дунёларига аралашиши мумкин бўлган барча нуфузли ва қувватли раисларни ва шайхларни қишлоқларда ва шаарларда қолдириб, қариндош-уруғлари билан бирга ар ким билан ам учрашишларига изн берганлари олда, мени зулман ёлғиз қолдириб, бир қишлоққа юборди.

Ҳеч бир ақрабо ва амшаарларимни (бир-иккиси мустасно) ёнимга келишига изн бермади. Менинг Холиқи Раиймим ўша ёлғизликни мен учун азим бир раматга айлантирди. Зенимни соф олида қолдириб, ийлалардан пок ўлароқ, Қуръони Ҳакимнинг файзидан борича олишига восита қилди. Ҳам яна, аввалда мен икки йил мобайнида бор-йўғи иккита оддий мактуб ёзганимни дунё али яхши билади. Ҳатто озир, келса ўн ва ё йигирма кунда ва ё бир ойда бир-икки мусофирнинг фақатгина охират учун ёнимга келишини хуш кўрмадилар, менга зулм қилдилар. Менинг Рабби Раиймим ва Холиқи Ҳакиймим у зулмни мен учун мараматга айлантирдики, тўқсон йиллик маънавий бир умрни қозонтирувчи бу уч ой давомида (яъни, муборак ражаб, шаъбон ва рамазон ойларида) мени ёқтирилган бир хилватда ва мақбул бир ёлғизликда қолиш бахтига эриштирди. "Аламдулиллаи ала кулли ол", хуллас, ол ва турмушим мана шундай...

Иккинчи саволингиз: Нима учун васиқа олиш учун мурожаат этмаётирсан?

Жавоб: Шу масалада мен қадарнинг ма кумиман, дунё алининг макуми эмасман. Қадарга мурожаат этаман. Қачон изн берса, ризқимни бу ердан қачон кесса, ўша вақт кетаман. Бу маънонинг ақиқати шудирки, бошга келган бир ишда икки сабаб бор. Бири зоирий, бошқаси ақиқий. Дунё али зоирий бир сабаб бўлди, мени бу ерга келтирди. Қадари Илоий эса ақиқий сабаб бўлиб, мени бу ёлғизликка макум этди. Зоирий сабаб зулм қилди, ақиқий сабаб адолат қилди. Зоирийси шундай ўйлади: "Бу одам илмга ва динга ортиғи билан хизмат қилади, балки дунёмизга аралашар" -деган этимол билан мени сургун қилиб, уч томондан устма-уст зулм қилди. Қадари Илоий кўрдики, илмга ва динга керагича ва ихлос билан хизмат қилолмаётирман. Шунинг учун мени бу сургунга макум этди. Уларнинг бу устма-уст зулмларини устма-уст раматларга айлантирди. Модомики, сургун қилинишимда қадар оким экан ва ул қадар одил экан, унга мурожаат этаман. Зоирий сабаб эса, зотан баона навидан бир нарсалари бор. Демак, уларга мурожаат этиш маъносиздир. Агар уларнинг қўлида бир ақ ва ё кучли бир восита бўлганда эди, ўшанда уларга ам мурожаат этилса бўларди.

Бошларини есин, дунёларини тамоман ташлаганим олда ва оёқларига ўралашсин, сиёсатларини бутунлай тарк этганим олда, мен ақимда ўйлаган баоналари, ваималари, албатта, асоссиз бўлганидан, уларга мурожаат этиш билан ўша ваималарини ақиқатга айланишини истамайман. Агар учлари ажнабийлар қўлида бўлган дунё сиёсатига аралашмоққа бир иштаам бўлсайди, саккиз йил эмас, балки саккиз соатга ам қолмай ёйиларди, ўзини кўрсатарди. Ҳолбуки, саккиз йил бўлибди, биронта рўзнома ўқишга хоишим бўлмади ва ўқимадим. Тўрт йилдирки, бу ерда назорат остидаман, еч бир аломати кўринмади. Демак, Қуръони Ҳаким хизматининг барча сиёсатлардан юксак бир устунлиги борки, аксарияти ёлғончиликдан иборат бўлган дунё сиёсатига таназзул этишга йўл қўймайди.

Мурожаат этмаганимнинг иккинчи сабаби шудирки, ақсизликни ақ деб исоблаган одамларга ақ даъво этмоқ бир нави ақсизликдир. Бу навдаги ақсизликни пасткашларча қилишни истамайман.

Учинчи Саволингиз: Дунёнинг сиёсатига нима учун бу қадар лоқайдсан? Оламдаги бу қадар ўзгаришларга еч парво қилмаётирсан? Бу ўзгаришларни хуш кўраётирсанми? Ва ёхуд қўрқаётирсанмики, сукут сақлаётирсан?

Жавоб: Қуръони Ҳакимнинг хизмати мени шиддатли бир суратда сиёсат оламидан ман қилди, атто ўйлашни ам менга унуттирди. Йўқса, бутун аёт саргузаштим шоиддирки, ақ деб билган маслагимда юришга қарши қўрқув қўлимни тутиб ман қилолмаган ва қилолмаётир. Нимадан ам қўрқайин? Дунё ила ажалимдан бошқа алоқам йўқ. Ўйлайдиган бола-чақам йўқ. Ўйлайдиган мол-дунёим йўқ. Шарафини ўйлайдиган хонадоним йўқ. Риёкор бир ёлғончи шуратдан иборат бўлган дунёвий шон-шарафни сақлаб қолишга эмас, синдиришга ёрдам қилганга рамат. Қолди ажалим. У Холиқи Зулжалолнинг қўлидадир. Кимнинг адди борки, вақти келмай туриб унга қўл теккиза олсин. Зотан, иззат билан ўлишни зиллат билан яшашдан устун қўйганларданмиз. Эски Саид каби бир киши шундай деган:

Асосан, Қуръон хизмати мени башариятнинг сиёсий-ижтимоий аётини ўйлашдан ман қилмоқда. Яъни:

Башарият аёти бир сафардир. Бу замонда, Қуръоннинг нури билан кўрдимки, у йўл бир ботқоққа кирди. Ифлос ва бадбўй бир балчиқ ичра инсонлар карвони го йиқилиб, го туриб кетмоқда. Бир қисми саломатли бир йўлда кетаётир. Бир қисми мумкин қадар балчиқдан, ботқоқдан қутулиш учун баъзи воситаларни топган. Аксарият қисми эса ўша бадбўй, ифлос, балчиқли ботқоқ ичра қоронғиликда кетмоқда. Бу аксариятнинг юзтадан йигирматаси мастлиги туфайли ўша ифлос балчиқни мушки-анбар деб ўйлаб, юз-кўзига суртмоқда; го йиқилиб, го туриб, бора-бора ботиб бормоқда. Юзтадан саксони эса ботқоқлик эканини англайди; ифлос, бадбўй эканлигини ис қилади, бироқ, саросимада қолганлар, саломатли йўлни кўролмаётирлар.

Бас, буларга қарши икки чора бор:

Бири, тўқмоқ билан маст бўлмиш йигирматасини уйғотмоқдир;

Иккинчиси, нур кўрсатиш ила саросимада қолганларга саломатли йўлни ёритмоқдир.

Мен кўрмоқдаманки, йигирматага қарши саксон одам қўлига тўқмоқ олган. Ҳолбуки, ул бечора саросимада қолган саксонтага керагича нур кўрсатилмаётир. Кўрсатилса ам, бир қўлида ам тўқмоқ, ам нур бўлганлиги учун ишонарсиз кўринмоқда. Саросимада қолган одам, "Ажабо, нур билан мени жалб қилиб, тўқмоқ билан урмоқчимикин?" дея адиксирайди. Ҳамда, баъзан бирон сабабга кўра тўқмоқ синган пайт, нур ам учар ва ё сўнар.

Ул ботқоқликдан мурод инсониятнинг ғафлаткорона ва залолат-пеша бўлган бузуқликларга тўла ижтимоий аётидир. У сарушлар залолатдан лаззатланган динсизлардир. У саросимада қолганлар залолатдан нафратланганлардир, бироқ чиқолмаётирлар; қутулмоқни истайдилар, бироқ йўл тополмаётирлар, саросимада қолган инсонлардир. У тўқмоқлар эса сиёсат жараёнларидир. У нурлар эса Қуръон ақиқатларидир. Нурга қарши курашилмайди, унга адоват қилинмайди. Ёлғиз шайтони ражиймдан бошқа ундан нафратланган йўқдир. Хуллас, мен ам Қуръон нурини қўлда тутмоқ учун "Аъузубиллаи минаш шайтони вас сиёсати" дея сиёсат тўқмоғини ташлаб, икки қўлим билан нурга ёпишдим. Кўрдимки, сиёсат жараёнларида, ам мувофиқда, ам мухолифда бу нурларнинг ошиқлари бор. Барча сиёсат жараёнларидан ва тарафкашликлардан жуда юксак ва уларнинг ғаразкорона ўй-фикрларидан пок ва соф бўлган бир мақомда туриб берилган Қуръон дарси ва кўрсатилган Қуръон нурларидан еч қайси тараф ва еч бир қисм чекинмаслиги ва айб қидирмаслиги керак. Магар, динсизликни ва дарийликни сиёсат деб ўйлаб, унга тарафдор бўлган инсон суратидаги шайтонлардан ва ё инсон қиёфасидаги айвонлардан бўлмаса.

Ал амдулилла, сиёсатдан тийилганим туфайли, Қуръоннинг олмос ақиқатларини сиёсий ташвиқот деган тумат остида, шиша синиқлари қийматига туширмадим. Балки, борган сари ул олмослар ўз қийматларини ар тоифанинг назарида порлоқ бир тарзда зиёдалаштирмоқда.

Саид Нурсий

Испартанинг одил окимига ва суд органларига ва полициясига...энг марам ва энг хос ва холис дўстларимга махсус равишда йигирма икки йил олдин Испартанинг Барла ноиясида эканман ёзган ғоят марам бу рисолачамни Испарта миллати ила ва укумати ила алоқадорлигини кўрсатгани учун тақдим этаман. Агар муносиб кўрилса ёки янги ёки эски арф ила қўлёзма ила бир нечта нусха ёзилсинки, 25-30 йилдир сирларимни қидирганлар ва назорат этганлар ам тушунсинларки, яширин еч қандай сиримиз йўқ. Ва энг яширин сиримиз мана шу рисоладир, билсинлар!

Саид Нурсий

Ўн Еттинчи Ёғдунинг Ўн Еттинчи Муло азасининг Учинчи Масаласи экан, саволларининг шиддат ва шумулига ва жавобларининг қувват ва порлоқлигига биноан Ўттиз Биринчи Мактубнинг Йигирма Иккинчи Ёғдуси бўлиб Ёғдуларга қўшилди. Ёғдулар бу Ёғдуга ер беришлари керак. Марамдир, энг хос ва холис ва содиқ дўстларимизга махсусдир.

Бу Масала "Уч Ишора"дир.

Биринчи Ишора: Шахсимга ва Рисола-и Нурга оид му им бир савол.

Кўплар томонидан дейиладики: Сен дунё а лининг дунёсига қўшилмаганинг олда, нимага ар фурсатда улар сенинг охиратингга қўшиладилар. Ҳолбуки еч бир укуматнинг қонуни дунёдан узоқлашганларга ва дарвишларга аралашмайди?

Жавоб: Янги Саиднинг бу саволга жавоби сукутдир. Янги Саид: "Менинг жавобимни Алло нинг тақдири берсин",- дер. Шу билан баробар мажбурият ила омонатан қолган Эски Саиднинг боши дейдики: Бу саволга жавоб берадиган Испарта вилоятининг укуматидир ва шу вилоятнинг миллатидир. Чунки бу укумат ва шу миллат мендан кўпроқ бу саволнинг остидаги маъно ила алоқадордирлар. Модомики минглаб аъзолари бўлган бир укумат ва юз минглаб кишилари бўлган бир миллат менинг бадалимга тушунишга ва мудофаа этишга мажбурдир. Мен нима учун керак бўлмаган олда даъвочилар билан гапириб мудофаа қилай. Чунки тўққиз йилдир мен бу вилоятдаман, борганча янада зиёда дунёларига орқамни ўгирмоқдаман. Ҳеч бир олим ам яширин қолмаган. Энг яширин, энг марам рисолаларим ам укуматнинг ва баъзи ходимларнинг қўлларига ўтган. Агар дунё алини шубага ва андишага соладиган дунё ила қўшилган бир олим ва қўшилиш бир ташаббусим ва фикрим бўлса эди, бу вилоят ва қишлоқлардаги укумат тўққиз йил диққат ва назорат этганлари олда ва мен ам чекинмасдан ёнимга келганларга сирларимни баён этганим олда, укумат менга қарши сукут этиб тегмадилар. Агар миллатнинг ва ватаннинг саодатига ва истиқболига зарар берадиган бир жиноятим бўлса, тўққиз йилдан бери окимидан тортиб қишлоқ полиция бошлиғига қадар ўзларини масъул этади. Улар ўзларини масъулиятдан қутқармоқ учун аққимда пашшани фил қилганларга қарши филни пашша қилиб мени мудофаа қилишга мажбурдирлар. Ундай бўлса бу саволнинг жавобини уларга авола этаман.

Аммо шу вилоятнинг миллати умумият ила мендан зиёда мени мудофаа этмоқ мажбуриятлари шундандирки, шу тўққиз йилдир ам қардош, ам дўст, ам муборак бўлган бу миллатнинг абадий аётига ва иймонининг қувватига ва аётининг саодатига феълан ва моддатан таъсирини кўрсатган юзлаб рисолалар ила ишлаганимизни ва еч бир талика ва зарар еч кишига у рисолалар юзидан келмагани ва еч бир ғаразкорона сиёсий ва дунёвий ғоялар кўрилмагани ва "Лиллаиламд" шу Испарта вилояти эски замоннинг Шоми Шарифининг муборакияти ва Ислом оламининг умумий мадрасаси бўлган Мисрнинг Жомеъ-ул Азарининг муборакияти навидан иймон қуввати ва диний салобат жиатида бир мубораклик мақомини Рисола-и Нур воситаси ила қозониб, бу вилоятда иймоннинг қувватини лоқайдликка ва ибодатнинг иштиёқини сафоатга оким бўлишини ва умум вилоятларнинг устида бир диндорлик туйғу ва васфларини Рисола-и Нур бу вилоятга қозонтирганидан, албатта бу вилоятдаги умум инсонлар, атто айтайлик динсизи ам бўлса, мени ва Рисола-и Нурни мудофаага мажбурдир. Уларнинг жуда аамиятли мудофаа ақлари ичида мен каби вазифасини битирган ва "Лиллаиламд" минглаб шогирдлар мен каби бир ожизнинг ўрнида ишлаган ва ишлаётган пайтда аамиятсиз шахсий аққим мени мудофаага йўналтирмайди. Бу қадар минглаб адвокатлари бўлган бир одам ўз даъвосини ўзи мудофаа этмас.

Иккинчи Ишора: Танқидкорона бир саволга жавобдир.

Дунё а ли томонидан дейиладики: Сен нима учун биздан хафа бўлдинг? Бир марта бўлса ам еч мурожаат этмасдан сукут этдинг? Биздан шиддатли шикоят этиб "Менга зулм қилмоқдасизлар!" дейсан. Ҳолбуки бизнинг бир қонун-қоидамиз бор, бу асрнинг зарурати бўлиб хусусий дастурларимиз бор. Буларнинг татбиқини сен ўзингга қабул этмаётирсан. Қонунни татбиқ этган золим бўлмас, қабул этмаган исён этар. Хусусан: Бу уррият асрида ва бу янги бошлаганимиз мустақиллик даврида тенгуқуқлик асоси устида зўравонлик ва тағаллубни олиб ташлаш дастури бизнинг бу асосий қонунимиз укмига ўтгани олда, сен го устозлик, го зоидлик суратида омманинг эътиборини қозониб, диққат назарларини ўзингга жалб этиб, укуматнинг нуфузи хорижида бир қувват, бир ижтимоий мақом қўлга киритишга аракат қилганинг зоир олинг ва эски замондаги аётинг одисалари далолати ила тушунилади. Бу ол эса, озирги таъбир ила, буржуаларнинг мустабид тааккумлари ичида хуш кўриниши мумкин. Фақат бизнинг авом табақасининг уйғониши ила ва ғалабаси ила намоён бўлган тўлиқ социализм ва болшевизм дастурлари бизнинг янада зиёда ишимизга ярагани учун у социализм дастурларини қабул этганимиз олда сенинг вазиятинг бизга оғир келмоқда, қонун-қоидаларимизга мухолиф тушмоқда. Шунинг учун сенга берган машаққатдан шикоятга ва хафа бўлишга аққинг йўқдир.

Жавоб: Инсонларнинг ижтимоий аётида бир йўл очган, агар коинотдаги фитрат қонунига мувофиқ аракат этмаса, хайрли ишларда ва тараққийда муваффақ бўлолмас. Бутун аракати ёмонлик ва бузғунчилик исобига ўтар. Модомики фитрат қонунига аракатни мослашга мажбурият бор, албатта башарият фитратини алмаштирмоқ ва инсонларнинг хилқатидаги асос икматни олиб ташлаш билан мутлақ тенглик қонуни татбиқ этилиши мумкин. Ҳа, мен келиб чиқиш ва аёт тарзим бўйича авом табақасиданман. Ва машрабан ва фикран "тенг уқуқлик" маслагини қабул этганларданман. Ва шафқатан ва Исломиятдан келган адолат сири ила буржуа дейилган авас табақасининг истибдод ва тааккумларига қарши эскидан бери қаршилик билан аракат қилганларданман. Шунинг учун, бутун қувватим ила мутлақ адолат томонида зулм ва тағаллуб ва тааккум ва истибдодга қаршиман. Фақат инсонларнинг фитрати ва икматининг сири мутлақ тенглик қонунига зиддир. Чунки Фотири Ҳакийм қудрат ва икматининг мукаммаллигини кўрсатмоқ учун оз бир нарсадан кўп нарса чиқаради ва бир саифада кўп китобларни ёздиради ва бир нарса ила кўп вазифаларни қилдиргани каби, нави башар ила ам минглаб вазифаларни қилдиради.

Хуллас, шу азим сирдандирки: Жаноби Ҳақ инсон навини минглаб навларни сунбул берадиган ва айвонотнинг бошқа минглаб навлари қадар табақа кўрсатадиган бир фитратда яратгандир. Бошқа айвонлар каби жиозларига, латифаларига, туйғуларига чегара қўйилмаган. Эркин қўйиб адсиз мақомларга кезадиган истеъдод берганидан, бир нав экан минглаб нав укмига ўтгани учундирки, Ернинг халифаси ва коинотнинг натижаси ва жонзотларнинг султони укмига ўтгандир.

Хуллас, инсон навининг турли хил бўлишининг энг му им асоси ва замбараги мусобақа ила ақиқий иймонли фазилатдир. Фазилатни олиб ташлаш башарият моиятининг алмаштирилиши ила, ақлнинг сўндирилиши ила, қалбнинг ўлдирилиши ила, рунинг мав этилиши ила бўлиши мумкин. Ҳа, шу уррият пардаси остида мудиш бир истибдодни ташиган шу асрнинг ғаддор юзига уришга лойиқ экан ва олбуки у таъзирга ақдор бўлмаган ғоят муим бир зотнинг хато олда юзига урилган комилона шу сўзнинг:

Не мумкин зулм ила, бидод ила им ойи уррият?

Тириш, идрокни ташла, муқтадирсан одамиятдан!

Шу сўзнинг ўрнига бу асрнинг юзига урмоқ учун мен ам дейман:

Не мумкин зулм ила, бидод ила им ойи ақиқат?

Тириш, қалбни ташла, муқтадирсан одамиятдан!

Ва ёхуд:

Не мумкин зулм ила, бидод ила им ойи фазилат?

Тириш, виждонни ташла, муқтадирсан одамиятдан!

Дар ақиқат, иймонли фазилат тааккум сабаби бўлмагани каби, истибдод сабаби ам бўлолмас. Тааккум ва тағаллуб этмоқ фазилатсизликдир. Ва айниқса фазилат алининг энг муим машраби ожизлик ва фақирлик ва тавозуъ ила инсонларнинг ижтимоий аётига қўшилмоқ тарзидадир. Лиллаиламд, бу машраб устида аётимиз кетган ва кетмоқда. Мен ўзимда фазилат бор дея фахр суратида даъво этмайман. Фақат Аллонинг неъматини айтмоқ суратида, шукр этмоқ нияти ила дейманки: Жаноби Ҳақ фазлу карами ила иймон ва Қуръон илмига хизмат этмоқ ва фам этмоқ фазилатини эсон этгандир. Бу Аллонинг эсонини бутун аётимда, Лиллаиламд, Аллонинг тавфиқи ила шу Исломият миллатининг манфаатига, саодатига сарф этиб, еч бир вақт тааккум ва тағаллуб воситаси бўлмагани каби, аксар ғафлат алича матлуб бўлган инсонлар эътибори ва халқнинг гўзал қабули ам, муим бир сирга биноан, менинг нафрат этганларимдандир. Улардан қочаман. Йигирма йил эски аётимни зое этгани учун уларни ўзимга зарарли кўраман. Фақат Рисола-и Нурни ёқтирганликларини бир ишора деб биламан, уларни хафа қилмайман.

Мана эй дунё а ли! Дунёнгизга еч қўшилмаганим ва қонун-қоидаларингиз ила еч бир алоқадорлигим жиати бўлмагани ва тўққиз йил асоратдаги бу аётимнинг шаодати ила, янгидан дунёга қўшилишга еч бир ният ва орзуим йўқ экан, менга эски бир зўравон ва доимо фурсатни пойлаган ва истибдод ва тааккум фикрини тошиган бир одам каби қилинган бунча назорат ва тазйиқингиз қайси қонун иладир? Қайси фойда иладир? Дунёда еч бир укумат бундай қонундан хориж ва еч бир кишининг тасдиғига мазар бўлмаган бир муомалага изн бермагани олда, менга қарши қилинган бу қадар бад муомалаларга ёлғиз нафақат менинг аразлашим, балки агар билса нави башар аразлар, балки коинот аразламоқда!...

Учинчи Ишора: Ғалати девоначасига бир савол.

Бир қисм укумат вакиллари дейдиларки: Модомики сен шу мамлакатда турмоқдасан, шу мамлакатнинг ижтимоий қонунларига итоат этмоқ лозим келар экан, сен нима учун дарвишлик пардаси остида ўзингни у қонунлардан четлатмоқдасан? Жумладан, озирги укуматнинг қонунида вазифа хорижида бир мазиятни, бир фазилатни ўзига тоқиб, у билан бир қисм миллатга тааккум этиб, нуфузини ижро этмоқ тенглик асосига асосланган республиканинг бир дастурига қаршидир. Сен нима учун вазифасиз бўлганинг олда қўлингни ўптирмоқдасан? Халқ мени тингласин дея худфурушона бир вазият кўрсатмоқдасан?

Жавоб: Қонунни татбиқ этганлар, аввало ўзларига татбиқ этгандан сўнг бошқасига татбиқ эта оладилар. Сиз ўзларингизга татбиқ этмаганингиз бир дастурни бошқасига татбиқ этмоқ ила аркасдан аввал сиз дастурингизни, қонунингизни бузмоқдасизлар ва қарши чиқмоқдасизлар. Чунки бу мутлақ тенглик қонунининг менга татбиқини истамоқдасизлар. Мен ам дейман: Қачонки бир аскар бир маршалнинг ижтимоий мақомига чиқса ва миллатнинг у маршалга қарши кўрсатган урмат ва эътиборига иштирок этса ва у каби у эътибор ва урматга мазар бўлса ёки у маршал у аскар каби оддийлаширса ва у аскарнинг сўниқ вазиятини олса ва у маршалнинг вазифа хорижида еч бир аамияти қолмаса.. ам агар энг ақлли ва бир қўшиннинг ғалабасига сабабият берган бир қўмондон энг амоқ бир аскар ила омманинг эътиборида ва урмат ва муаббатда тенгликка кирса, у вақт сизнинг бу тенглик қонунингиз укмича менга шундай дея оласиз. "Ўзингга домла дема! Ҳурматни қабул этма! Фазилатингни инкор эт! Хизматчингга хизмат эт! Тиланчиларга дўст бўл!"

Агар десангиз: Бу урмат ва мақом ва эътибор вазифа бошида бўлган вақтга махсусдир ва вазифадорларга хосдир. Сен вазифасиз бир одамсан, вазифадорлар каби миллатнинг урматини қабул этолмайсан!

Жавоб: Агар инсон ёлғиз бир жасаддан иборат бўлса ва инсон дунёда ўлмасдан доимий қолса ва қабр эшиги ёпилса ва ўлим ўлдирилса, у пайт вазифа ёлғиз аскарлик ва идора маъмурларига махсус қолса, сўзингизда ам бир маъно бўлар эди. Фақат модомики инсон ёлғиз жасаддан иборат эмас. Жасадни тўйдирмоқ учун қалб, тил, ақл, мия қўпарилиб у жасадга едирилмас. Улар ам идора истарлар.

Ва модомики қабр эшиги ёпилмайди ва модомики қабрнинг бошқа томонидаги истиқбол андишаси ар кишининг энг муим масаласидир. Албатта миллатнинг итоат ва урматига таянган вазифалар ёлғиз миллатнинг дунёвий аётига оид ижтимоий ва сиёсий ва аскарий вазифалар ила чекланган эмасдир.

Хуллас, шу ақиқат ила баробар мени қийноқ ила роатсиз этган сиз каби манманликда ва бу тенглик қонунини бузишда фиръавнлик даражасида илгарилаган мутакаббирларга қарши демайман. Чунки мутакабирларга қарши камтаринликни зиллат деб ўйланганидан тавозуъ этмаслик керакдир. Балки инсоф али ва камтарин ва одил қисмига дейманки: "Мен, фалиллаиламд, ўз нуқсонимни, ожизлигимни биламан. Мусулмонлар устида мутакаббирона бир этиром мақомини исташ эмас, балки ар вақт ниоятсиз нуқсонларимни, ечлигимни кўриб, истиғфор ила тасалли топиб, халқлардан этиром эмас, дуо истайман. Ҳам ўйлайманки, менинг бу маслагимни менинг бутун дўстларим биладилар. Ёлғиз шу қадар борки: Қуръони Ҳакимнинг хизмати жиатида ва иймон ақиқатларининг дарси вақтида у ақиқатлар исобига ва Қуръон шарафига у мақомнинг тақозо этган иззатни ва илмий виқорни дарс пайтида муофаза этиб, бошимни залолат алига эгмаслик учун у иззатли вазиятни вақтинчалик кўрсатаман. Ўйлайманки, дунё алининг қонунларининг адди йўқдирки, бу нуқталарга қарши чиқа олсин!"

Ҳайратланадиган бир муомала тарзи: Маълумдирки; ар ерда маориф али маърифат ва илм нуқтасида муокама этади. Қаерда ва кимда маърифат ва илм кўрса, маслак эътибори ила унга қарши бир дўстлик ва бир урмат кўрсатадилар. Ҳатто душман бир укуматнинг бир профессори бу мамлакатга келса, маориф али унинг илм ва маърифатига урматан уни зиёрат этадилар ва унга урмат кўрсатадилар. Ҳолбуки Англия Фанлар Академиясининг Машиати Исломиядан сўраган олти саволнинг жавобини олти юз калима ила Машиати Исломиядан истаганлари замон бу ернинг маорифининг урматсизлигига учраган бир маърифат али у олти саволга олти калима ила тақдирга мазар бўлган бир жавоб берган ва ажнабийларнинг энг муим ва файласуфларнинг энг асосли дастурларига ақиқий илм ва маърифат ила қарши чиқиб, ғолиб бўлган ва Қуръондан олган маърифат қуввати ва илмга таянган олда Оврупа файласуфларига қарши чиққан ва Ҳурриятдан олти ой аввал Истанбулда ам дин олимларини ва амда фан олимларини мунозарага даъват этиб ўзи еч савол сўрамасдан саволларига

нуқсонсиз тўғри жавоб берган {(Ҳошия) Янги Саид дейдики: Шу мақомда Эски Саиднинг мағрурона айтган шу сўзларига мен иштирок этмайман. Бу рисолада сўзни унга берганим учун сустиролмайман. Такаббурларга қарши бир парча такаббурлигини кўрсатсин дея сукут этмоқдаман.} ва бутун аётини шу миллатнинг саодатига сарф этган ва юзлаб рисолаларни у миллатнинг Туркча бўлган лисони ила нашр этиб у миллатни нурлантирган.. ам ватандош, ам диндош, ам дўст, ам қардош бир маърифат алига қарши энг зиёда машаққат берган ва ақида адоват ташиган ва балки урматсизлик этган бир қисм маориф доирасига мансуб бўлганлар билан оз бир қисм расмий домлалардир. Хуллас кел. Бу олга нима дейсан? Маданиятмидир? Маърифатпарварликмидир? Ватанпарварликмидир? Миллатпарварликмидир? Жумуриятпарварликмидир? Асло! Асло! Ҳеч нарса эмас. Балки бир Аллонинг тақдиридирки, у Аллонинг тақдири у маърифат али одамининг дўстлик умид этган еридан адоват кўрсатдики, урмат юзидан илми риёга кирмасин ва ихлосни қозонсин.

Ўзимча айратланадиган ва шукрга сабаб бир ужум:

Бу аддан ортиқ такаббур дунё алининг такаббур ишларида шу қадар сезгирлилик борки, агар ақлан бўлса эди, каромат даражасида ва ёхуд буюк бир дао даражасида бир муомала бўлар эди. У муомала ам шудир: Ўз нафсим ва ақлим менда ис этмаганлари бир парча такаббурлик вазиятини улар такаббурликларининг сезгирлилик мезони ила ис этаётгандай, шиддатли бир суратда мен ис этмаганим такаббуримнинг қаршисига чиқмоқдалар. Бу саккиз-тўққиз йилда саккиз-тўққиз марта тажрибам борки, уларнинг золимона менга қарши муомалаларининг бўлганидан сўнг, Аллонинг тақдирини тушуниб "Нима учун уларни менга йўлиқтирди" дея нафсимнинг макрларини қидирар эдим. Ҳар бирида ё нафсим идроксиз бўлиб такаббурликка фитрий майл этган ва ёхуд билиб мени алдаганини тушунмоқдаман. У вақт Аллонинг тақдири у золимларнинг зулми ичида аққимда адолат этган дердим. Хусусан: Бу ёз дўстларим чиройли бир отга мени миндирдилар. Бир сайронгога кетдим. Идроксиз олда нафсимда худфурушона бир кайф орзуси уйғониши билан дунё али шундай шиддатли у орзумнинг қаршисига чиқдиларки, ёлғиз у яширин орзуни эмас, балки кўп иштааларимни кесдилар.

Ҳатто хусусан бу дафа Рамазондан сўнг эски замонда ғоят буюк, азиз бир имомнинг бизга қарши ғайбий каромати ила илтифотидан сўнг қардошларимнинг тақво ва ихлослари ва зиёратчиларнинг урмат ва усни зонлари ичида, мен билмасдан, нафсим фахрланиб, гўё шукр этиш пардаси остида риёкорона бир такаббурлик вазиятини олмоқ истади. Бирдан бу дунё алининг адсиз сезгирлиликлари ила ва атто риёкорликнинг зарраларига ам ис эттирадиган бир тарзда менга ёпишдилар. Мен Жаноби Ҳаққа шукр этаманки, буларнинг зулми менга бир ихлос воситаси бўлди.

Бир замон аламли бир асоратимда инсонлардан бегоналашиб, Барла яйловидаги Қарағай Тоғининг тепасида ёлғиз қолдим. Тан оликда бир нур излаётгандим. Бир кеча ўша юксак тепаликнинг чўққисидаги баланд бир қарағай дарахти устига ўрнатилган усти очиқ айвончада қолдим. Кетма-кет уч-тўрт ғурбатни кексалик менга хотирлатди. Олтинчи Мактубда изолангани каби, ўша кеча жим-жит, сас-садосиз, фақатгина дарахтларнинг шитирлаши ва майин оангларидан келган азин бир садо, бир товуш жуда ачинтириб, кексалигимга, ғурбатимга қаттиқ таъсир қилди. Кексалик менга эслатдики, бамисоли кундуз шу қоронғу бир қабрга айлангани ва дунё қора кафанини кийгани сингари, умрингнинг кундузи ам кечага ва дунёнинг кундузи ам барзо кечасига ва аётингнинг ёзи ам ўлимнинг қиш кечасига инқилоб этажагини қалбимнинг қулоғига сўйлади. Шу он нафсим мажбуран деди:

Ҳа, мен ўз ватанимда ғариб бўлганим каби, шу эллик йиллик умримда менинг завол топган севганларимдан ажраб қолишим ва уларнинг орқаларидан йиғлаб қолишим бу ватан ғурбатидан кўра қайғули ва аламли бир ғурбатдир. Ва бу кеча ва тоғнинг ғарибона вазиятидаги азин ғурбатидан кўра қайғули ва аламли бир ғурбатга яқинлашмоқдаман. Бу билан кексалик менга бутун дунёдан бирданига айрилиш замони яқинлашганини хабар қилмоқда. Бу ғурбат ичра ғурбат ва бу мазунлик ичра мазунликдаги вазиятдан бир умид, бир нур изладим.

Бирдан Алло га Иймон мададга келди. Шундай бир тасалли бахш этдики, мени икки томондан ўраб олган ваима, агар минг марта зиёдалашса ам, Аллога Иймондан келган ул тасалли унга кифоя қилар эди.

Ҳа, эй му тарам ва мутарама кексалар! Модомики, Раийм бўлган бир Холиқимиз бор экан, бизлар учун ғурбат йўқдир. Модомики У бор экан, биз учун амма нарса бор. Модомики У бор ва малаклари ам бор экан, шундай бўлгач, бу дунё бўш эмас. Холи тоғлар, бўш саролар Жаноби Ҳақнинг бандалари ила тўладир. Онгли бандаларидан ташқари Унинг нури ила, Унинг номидан тошлари ам, дарахтлари ам биттадан мунис дўст укмига ўтади. Ҳолатлари ила биз билан сўзлаша оладилар ва хурсанд қиладилар.

Ҳа, бу коинотнинг мавжудоти ададича ва шу буюк олам китобининг арфлари ададича мавжудлигига шаодат этган; ва жонзотларнинг шафқат, рамат, иноятга мадор бўла олган аъзолари, таомлари ва неъматлари ададича раматини кўрсатган далиллар, шоидлар бизга Раийм, Карийм, Мунис, Вадуд бўлган Холиқимизнинг, Сонеъимизнинг, Ҳомийимизнинг даргоини кўрсатмоқдалар. У даргода энг мақбул бир шафоатчи ожизлик ва заифликдир. Ва ул ожизлик амда заифликнинг айни вақти эса кексаликдир. Бундай бир даргода мақбул бир шафоатчи бўлган кексаликдан ранжимоқ эмас, балки уни севмоқ лозимдир...

(Бадиуззамон Саид Нурсийнинг бир нечта мактуби ва Нур Рисолаларининг таълифи замонларида Рисола-и Нурни қўл ёзувлари ила нашр этганлардан баъзиларининг парчаларидир)

Охират қардошларим ва тиришқоқ талабаларим Хусрав Афанди ва Раъфат Бей,

Сўзлар номли Қуръонга оид нурларда уч Қуръонга оид кароматни ис этаётган эдик. Сизлар ам, ғайрат ва шавқингиз ила тўртинчисини илова эттирдингиз. Билганимиз уч эса:

Биринчиси: Таълифида фавқулодда осонлик ва тезликдир. Ҳатто беш парча бўлган Ўн Тўққизинчи Мактуб икки-уч кунда ва ар кунда уч-тўрт соат мобайнида, мажмуи ўн икки соат бўлар, китобсиз, тоғда, боғда таълиф этилди. Ўттизинчи Сўз хасталикли бир замонда беш-олти соатда таълиф этилди. Йигирма Саккизинчи Сўз бўлган Жаннат баси бир ёки икки соатда Сулаймоннинг дала боғида таълиф этилди. Мен ва Тавфиқ ила Сулаймон бу тезликка айратда қолдик. Ва оказо...

Таълифида бу Қуръонга оид каромат бўлгани каби...

Иккинчиси: Ёзилишида ам фавқулодда бир енгиллик, бир иштиёқ ва зерикмаслик бор. Шу замонда руларга, ақлларга зерикиш берган кўп сабаблар ичида бу Сўзлардан бири чиқади, бирдан кўп ерларда мукаммал иштиёқ ила ёзилиши бошланади. Муим ишлар ичида улар амма нарсадан устун қўйилади. Ва оказо...

Учинчи Қуръонга оид Каромат: Буларнинг ўқилиши ам зерикиш бермайди. Хусусан этиёж ис этилса, ўқиган сари завқ олинади, зерикилмайди.

Хуллас, сиз ам "Тўртинчи Қуръонга оид бир Каромат" ни исбот этдингиз. Хусрав каби, ўзига танбал деган ва беш санадир Сўзларни эшитгани олда ёзишга жиддий равишда танбаллик этиб бошламаган бир қардошимиз бир ойда ўн тўрт китобни гўзал ва диққатли ёзиши, шубасиз тўртинчи Қуръон сирларининг бир кароматидир. Хусусан, Ўттиз Учинчи Мактуб бўлган ўттиз уч деразаларнинг қиймати тамоман тақдир этилганки, ғоят диққат ила ва гўзал ёзилган. Дарақиқат, у рисола маърифатулло ва Иймони Билло учун энг қувватли ва энг порлоқ бир рисоладир. Ёлғиз бошдаги деразалар ғоят ижмол ва қисқартириш ила кетгандир. Фақат борганча очилар, янада зиёда порлар. Зотан бошқа таълифларга мухолиф бўлиб, аксар Сўзларнинг бошлари қисқа бўлиб бошлар, борганча кенгаяр, нурланар.

Шу масала "Етти Ишора"дир.

Аввало та диси неъмат суратида бир нечта иноят сирини изор этган "Етти Сабаб"ни баён этамиз:

Биринчи Сабаб: Биринчи Жа он Урушидан аввал ва аввалида, бир содиқ воқеада кўрдимки: Арарат Тоғи дейилган машур Ағри Тоғининг остидаман. Бирдан у тоғ мудиш равишда портлади. Тоғлар каби парчаларни дунёнинг ар тарафига тарқатди. У дашат ичида боқдимки, марум волидам ёнимдадир. Дедим: "Она, қўрқма! Жаноби Ҳақнинг амридир, у Раиймдир ва Ҳакиймдир". Бирдан у олатда экан, боқдимки муим бир зот менга амирона дедики: "Қуръон мўъжизалигини баён эт". Уйғондим, англадимки: Бир катта портлаш бўлади. У портлаш ва инқилобдан сўнгра Қуръон атрофидаги сурлар синади. Тўғридан тўғрига Қуръон ўзини ўзи мудофаа этади. Ва Қуръонга ужум этилади, мўъжизалиги унинг метин бир зири бўлади. Ва шу мўъжизаликнинг бир навини шу замонда изорига, аддимдан кўп ортиқ бўлиб, мен каби бир одам номзод бўлади ва номзод бўлганимни англадим.

Модомики Қуръон мўъжизалигини бир даража баён Сўзлар ила бўлди. Албатта у мўъжизаликнинг исобига ўтган ва унинг қатралари ва баракаси навидан бўлган хизматимиздаги иноятни изор этмоқ мўъжизаликка ёрдамдир ва изо этмоқ керакдир.

Иккинчи Сабаб: Модомики Қуръони Ҳаким муршидимиздир, устозимиздир, имомимиздир, ар бир одобда рабаримиздир. У ўзини ўзи мад этмоқда. Биз ам унинг дарсига эргашган олда, унинг тафсирини мад этамиз.

Учинчи Сабаб: Сўзлар ақида тавозе суратида айтмайман, балки бир ақиқатни баён этмоқ учун дейманки: Сўзлардаги ақиқатлар ва камолот меники эмас, Қуръонникидир ва Қуръондан сизиб чиққандир. Ҳатто Ўнинчи Сўз юзлаб Қуръон оятларидан сизилган баъзи қатралардир. Бошқа рисолалар ам умуман шундайдир. Модомики мен шундай биламан ва модомики мен фонийман, кетаман. Албатта боқий бўладиган бир нарса ва бир асар мен билан боғланмаслиги керакдир ва боғланилмаслиги керак. Ва модомики залолат ва туғён али ёқтирмаган асарини асар соибини чиритмоқ ила асарни чиритмоқ одатларидир. Албатта, Қуръон самосининг юлдузлари ила боғланган рисолалар мен каби кўп эътирозларга ва танқидларга мадор бўла олган ва сукут эта олган чирик бир тиргак ила боғланмаслиги керак. Ҳам модомики инсонлар одатича, бир асардаги устун хусусиятлар у асарнинг масдари ва манбаи деб ўйлаганлари муаллифининг атворида қидирилар ва бу одатга кўра у олий ақиқатни ва у жуда қийматли жаварларни ўзим каби бир муфлисга ва уларнинг мингдан бирини ўзида кўрсатолмаган шахсиятимга мол этмоқ ақиқатга қарши буюк бир ақсизлик бўлгани учун рисолалар ўз молим эмас, Қуръоннинг моли бўлиб, Қуръоннинг устун хусусиятларининг қатраларига мазар бўлганларини изор этишга мажбурман. Дарақиқат, лаззатли узум шингилларининг ўзига хос хусусиятлари қуруқ чўпчасида қидирилмас. Хуллас, мен ам шундай бир қуруқ чўпча укмидаман.

Тўртинчи Сабаб: Баъзан камтаринлик неъматга қарши нонкўрликни келтириб чиқаради, балки неъматга қарши нонкўрлик бўлар. Баъзан эса та диси неъмат фахрланиш бўлар. Иккиси ам зарардир. Бунинг ягона чораси; на неъматга қарши нонкўрлик чиқсин, на фахрланиш бўлсин. Устун васфлар ва камолотларни эътироф этиб, фақат ўзига мол этмасдан, Мунъими Ҳақиқийнинг инъом асари бўлиб кўрсатмоқдир. Масалан: Қандайки безалган ва зийнатланган бир қийматли кўйлакни бири сенга кийдирса ва у билан жуда гўзаллашсанг, халқ сенга деса: "Машаалло жуда гўзалсан, жуда ам гўзаллашдинг". Агар сен камтаронона десанг: "Йўқ!.. Мен кимман, ундай эмас. Бу недир, қаерда гўзаллик?" У пайт неъматга қарши нонкўрлик бўлар ва кўйлакни сенга кийдирган моир санъаткорга қарши урматсизлик бўлар. Агар фахрланиб десанг: "Ҳа, мен жуда гўзалман, мен каби гўзал қаерда бор, мен каби бирисини кўрсатинг". У пайт мағрурона бир фахрдир.

Хуллас, фахрдан, нонкўрликдан қутулмоқ учун дейиши керакки: "Ҳа, мен гўзаллашдим, фақат гўзаллик либосникидир ва демакки либосни менга кийдирганникидир, меники эмасдир".

Хуллас, бу каби мен ам овозим етишса, бутун Ер Куррасига бақириб дейманки: Сўзлар гўзалдирлар, ақиқатдирлар. Фақат меники эмасдирлар, Қуръони Каримнинг ақиқатларидан порлаган шуалардир.

дастури ила дейманки:

яъни: "Қуръоннинг мўъжизалик ақиқатларини мен гўзаллаштиролмадим, гўзал кўрсатолмадим. Балки Қуръоннинг гўзал ақиқатлари менинг таъбирларимни ам гўзаллаштирди, юксаклаштирди". Модомики бундайдир, Қуръон ақиқатларининг гўзаллиги номига Сўзлар номидаги ойналарининг гўзалликларини ва у ойнадорликка боғлиқ бўлиб майдонга келган Аллонинг (Ж.Ж.) иноятларини изор этмоқ мақбул бир тадиси неъматдир.

Бешинчи Сабаб: Кўп замон аввал бир валийдан эшитдимки, у зот эски валийларнинг ғайбий ишораларидан исти рож этган ва қаноати келганки: "Шарқ тарафидан бир нур чиқажак, бидъатлар зулматини тарқатажак". Мен бундай бир нурнинг чиқишига кўп интизор этдим ва этмоқдаман. Фақат гуллар баорда келар. Шундай муқаддас гулларга замин озир этмоқ лозим келади. Ва англадикки, бу хизматимиз ила у нуроний зотларга замин тайёрлаётирмиз. Модомики ўзимизга оид эмас, албатта Сўзлар номли нурларга оид бўлган Аллонинг(Ж.Ж.) иноятларини баён этишда фахр ва ғурурга сабаб бўлолмас, балки амд ва шукрга сабаб ва тадиси неъмат бўлар.

Олтинчи Сабаб: Сўзларнинг таълифи воситаси ила Қуръонга хизматимизга бир олдиндан берилган мукофот ва бир ташвиқ воситаси бўлган Раббоний иноят, бир муваффақиятдир. Муваффақият эса из ор этилар. Муваффақиятдан ўтса, бўлса - бўлса бир Илоий икром бўлар. Илоий икром бўлса маънавий шукрнинг бир изоридир. Ундан ам ўтса, бўлса - бўлса еч ихтиёримиз қўшилмасдан Қуръоннинг бир каромати бўлар. Биз мазар бўлганмиз. Бу нав ихтиёрсиз ва хабарсиз келган бир кароматнинг изори зарарсиздир. Агар оддий кароматдан юқори чиқса, у вақт бўлса - бўлса Қуръоннинг маънавий мўъжизалигининг шуълалари бўлар. Модомики мўъжиза изор этилар, албатта мўъжизага ёрдам этганнинг ам изори мўъжиза исобига ўтар, еч фахру ғурур сабаби бўлолмас, балки амду шукрон сабабидир.

Еттинчи Сабаб: Инсон навининг юздан саксони та қиқ али эмасдирки, ақиқатга нуфуз этсин ва ақиқатни ақиқат таниб қабул этсин. Балки суратга, усни зонга биноан, мақбул ва эътимод этган инсонлардан эшитган масалаларини тақлидан қабул этарлар. Ҳатто қувватли бир ақиқатни заиф бир одамнинг қўлида заиф кўрар ва қийматсиз бир масалани қийматдор бир одамнинг қўлида кўрса, қийматдор деб ўйлар. Хуллас, шунга биноан, мен каби заиф ва қийматсиз бир бечоранинг қўлидаги иймон ва Қуръон ақиқатларининг қийматини, аксар инсонларнинг нуқтаи назарида туширмаслик учун, мажбур бўлиб эълон этмоқдаманки: Ихтиёримиз ва хабаримиз бўлмасдан, бириси бизни хизмат қилдирмоқда. Биз билмасдан бизни муим ишларда ишлаттирмоқда. Далилимиз ам шудирки: Идрокимиз ва ихтиёримиздан хориж бир қисм иноятга ва енгилликка мазар бўлмоқдамиз. Ундай бўлса, у иноятларни бақириб эълон этишга мажбурмиз.

Хуллас, ўтган етти сабабларга биноан куллий бир нечта Раббоний иноятга ишора этамиз.

Биринчи Ишора: Йигирма Саккизинчи Мактубнинг Саккизинчи Масаласининг Биринчи Нуктасида баён этилгандирки, "мос тушишлар"дир. Жумладан: Мўъжизоти А мадия Мактубида Учинчи Ишорасидан то Ўн Саккизинчи Ишорасига қадар олтмиш саифа; хабарсиз, билмасдан бир нусха кўчирувчининг нусхасида икки саифа мустасно бўлиб қолган бутун саифаларда, мукаммал мувозанат ила, икки юздан зиёда "Расули Акрам Алайиссалоту Вассалам" калималари бир - бирига қарамоқдалар. Ким инсоф ила икки саифага диққат этса, тасодиф бўлмаганини тасдиқ этади. Ҳолбуки тасодиф, бўлса - бўлса бир саифада кўп ўхшаш калималари бўлса, ярим - ярим мос тушиш бўлар, фақат бир-икки саифада тамоман мос туша олар. У олда бундай умум саифаларда Расули Акрам Алайиссалоту Вассалам калимаси; икки бўлсин, уч бўлсин, тўрт бўлсин ёки яна зиёда бўлсин, мукаммал мезон ила бир - бирининг юзига боқса; албатта тасодиф бўлиши мумкин эмасдир.

Ҳам саккиз бошқа - бошқа нусха кўчирувчиларнинг бузолмагани бир мос тушишликнинг қувватли бир ғайбий ишора ичида бўлганини кўрсатар. Қандайки балоғат а лининг китобларида балоғатнинг даражалари бўлгани олда, Қуръони Ҳакимдаги балоғат мўъжизалик даражасига чиққан. Ҳеч кимнинг адди эмаски унга етишсин. Шунинг каби, мўъжизоти Амадиянинг бир ойнаси бўлган Ўн Тўққизинчи Мактуб ва мўъжизоти Қуръониянинг бир таржимони бўлган Йигирма Бешинчи Сўз ва Қуръоннинг бир нави тафсири бўлган Рисола-и Нур парчаларида мос тушишликлар умум китоблардан устун ғариблик даражасини кўрсатади. Ва шундан тушунилмоқдаки, мўъжизоти Қуръония ва мўъжизоти Амадиянинг бир нави кароматидирки, у ойналарда кўринмоқда ва акс этмоқда.

Иккинчи Ишора: Қуръон хизматига оид Раббоний иноятнинг иккинчиси шудирки: Жаноби Ҳақ мен каби қаламсиз, ярим уммий, ғурбат диёрида, еч кимсиз, кўришишдан ман этилган бир тарзда; қувватли, жиддий, самимий, серғайрат, фидокор ва қаламлари биттадан олмос қилич бўлган қардошларни менга муовин эсон этди. Заиф ва ожиз елкамга жуда оғир келган Қуръон вазифасини у қувватли елкаларга миндирди. Мукаммал карамидан юкимни енгиллаштирди. У муборак жамоат эса, Хулусийнинг таъбири ила, симсиз телеграфнинг қабул қилувчилари укмида ва, Сабрийнинг таъбири ила, нур фабрикасининг электрларини етиштирган ускуналар укмида бошқа - бошқа устун васфлари ва қийматдор фарқли хусусиятлари ила баробар, яна Сабрийнинг таъбири ила, бир ғайбий мос тушишлик навидан бўлиб, шавқ ва саъю ғайрат ва жиддиятга бир - бирига ўхшаш бир суратда Қуръон сирларини ва иймон нурларини атрофга нашр этишлари ва ар ерга етказишлари ва шу замонда (яъни, арфлар алмашган, босмахона йўқ, аркас иймон нурларига мутож бўлган бир замонда) ва зерикиш берадиган ва шавқни синдирадиган кўп сабаблар бор экан, буларнинг зерикмасдан, мукаммал шавқ ва ғайрат ила бу хизматлари тўғридан - тўғрига Қуръоннинг бир каромати ва зоир Аллонинг(Ж.Ж.) бир иноятидир. Ҳа, валийликнинг каромати бўлгани каби, холис ниятнинг ам каромати бордир. Самимиятнинг ам каромати бордир. Бохусус Лилло учун бўлган бир ухувват доирасидаги қардошларнинг ичида жиддий, самимий бирдамликнинг кўп кароматлари бўлиши мумкин. Ҳатто шундай бир жамоатнинг маънавий шахси бир комил валий укмига ўта олар, иноятга мазар бўлар.

Хуллас, эй қардошларим ва эй Қуръон хизматида биродарларим! Бир қалъани фат этган бир қўшиннинг сержантига бутун шарафни ва бутун ғаниматни бермоқ қандай зулмдир, бир хатодир. Шунинг каби маънавий шахсингизнинг қуввати ила ва қаламларингиз ила осил бўлган зафарлардаги иноятни мен каби бир бечорага беролмайсиз. Албатта, бундай муборак бир жамоатда ғайбий мос тушишликдан янада зиёда қувватли бир ғайбий ишора бор ва мен кўрмоқдаман. Фақат аркасга ва умумга кўрсатолмайман.

Учинчи Ишора: Рисола-и Нур парчалари бутун му им иймон ва Қуръон ақиқатларини атто энг қайсарга қарши ам порлоқ бир суратда исботи жуда қувватли ғайбий бир ишора ва бир Илоий иноятдир. Чунки иймон ва Қуръон ақиқатлари ичида шундайлари борки, энг буюк бир доий деб қабул қилинган Ибн Сино фамида ожизлигини эътироф этган, "Ақл бунга йўл тополмас!" деган. Ўнинчи Сўз Рисоласи у зотнинг даоси ила етишолмаган ақиқатларни авомларга ам, болаларга ам билдиради.

Ҳам масалан: Қадар сири ва жузъий ихтиёрнинг ал этилиши учун катта Саъди Тафтазоний каби бир аллома қирк-эллик саифада, машур Муқаддимоти Исно Ашар номли "Талве" ном китобида фақатгина ал этган ва фақатгина хосларга билдирган айни масалаларни қадарга доир бўлган Йигирма Олтинчи Сўзда Иккинчи Қисмнинг икки саифасида тамоми ила, ам аркасга билдирадиган бир тарзда баёни иноят асари бўлмаса недир?

Ҳам бутун ақлларни айратда қолдирган ва еч бир фалсафанинг қўли ила кашф этилмаган ва олам яратилишининг сири ва коинот тилсими дейилган ва Қуръони Азимушшоннинг мўъжизаси ила кашф этилган у мушкул-кушо тилсим ва у айрат-намо муаммо Йигирма Тўртинчи Мактуб ва Йигирма Тўққизинчи Сўзнинг охиридаги рамзли нуктада ва Ўттизинчи Сўзнинг зарралар ўзгаришининг олти адад икматида кашф этилгандир. Коинотдаги айрат-намо фаолиятнинг тилсимини ва коинот яратилишининг ва оқибатининг муаммосини ва зарралар ўзгаришидаги аракатлар икматининг сирини кашф ва баён этгандирлар, майдондадир, қарала олар.

Ҳам иймон ва Қуръон ақиқатларида шундай бир кенглик борки, энг буюк башар заковати қамрай олмагани олда, мен каби зени чалкаш, вазияти паришон, мурожаат этиладиган китоб йўқ экан, машаққатли ва тез ёзган бир одамда у ақиқатларнинг мутлақ аксарияти нозикликлари ила чиқиши тўғридан - тўғрига Қуръони Ҳакимнинг маънавий мўъжизалигининг асари ва Раббоний иноятнинг бир жилваси ва қувватли бир ғайбий ишорадир.

Тўртинчи Ишора: Эллик-олтмиш рисолалар {(*)Ҳозир бир юз ўттиздир.} шундай бир тарзда э сон этилганки, мен каби оз фикрли ва зуурларга тобе бўлган ва тадқиққа вақт тополмаган бир инсоннинг эмас, балки буюк заковатлардан ташкил топган бир тадқиқ алининг саъю ғайрати ила қилинмаган бир тарзда таълифлари тўғридан - тўғрига бир иноят асари бўлганликларини кўрсатади. Чунки бутун бу рисолаларда бутун чуқур ақиқатлар мисол келтиришлар воситаси ила энг оми ва уммий бўлганларга қадар дарс берилади. Ҳолбуки у ақиқатларнинг кўпини буюк олимлар "англатиб бўлмас" деб, авомга эмас, балки авасга ам билдиролмайдилар.

Хуллас, энг узоқ ақиқатларни энг яқин бир тарзда энг оми бир одамга дарс берадиган даражада мен каби Туркчаси оз, сўзлари қийин тушуниладиган, кўпи англашилмас ва зоир ақиқатларни ам мушкиллаштиради дея эскидан бери ном қозонган ва эски асарлари у ёмон обрўйни тасдиқ этган бир шахснинг қўлида бу ажиб енгилликлар ва енгил баён, албатта шубасиз бир иноят асаридир ва унинг унари бўлолмас ва Қуръони Каримнинг маънавий мўъжизасининг бир жилвасидир ва Қуръоний мисол келтиришларининг бир кўринишидир ва аксидир.

Бешинчи Ишора: Рисолалар умумият ила жуда кўп ёйилгани олда, энг буюк олимдан тут то энг оми одамга қадар ва қалб али буюк бир валийдан тут то энг қайсар динсиз бир файласуфга қадар бўлган инсон табақаси ва тоифалар у рисолаларни кўрганлари ва ўқиганлари ва бир қисми таъзирларини еганлари олда танқид этилмаслиги ва ар тоифа даражасига кўра фойдаланиши, тўғридан - тўғрига Раббоний бир иноят асари ва Қуръоннинг бир каромати бўлгани каби, кўп тадқиқлар ва қидирувларнинг натижаси ила фақат осил бўлган у тур рисолалар фавқулодда бир тезлик ила, ам идрокимни ва фикримни чалкаштирган машаққатли тутуқлик вақтларида ёзилиши ам бир иноят асари ва бир Раббоний икромдир.

Ҳа, аксар қардошларим ва ёнимдаги умум дўстларим ва нусха кўчирувчилар биладиларки, Ўн Тўққизинчи Мактубнинг беш парчаси бир неча кун мобайнида ар кун икки-уч соатда ва мажмуи ўн икки соатда еч бир китобга мурожаат этилмасдан ёзилиши, атто энг муим бир парча ва у парчада лафзи Расули Акрам Алайиссалоту Вассалам калимасида зоир бир нубувват мурини кўрсатган тўртинчи қисм уч-тўрт соатда, тоғда, ёмғир остида ёддан ёзилган, ва Ўттизинчи Сўз каби муим ва жуда нозик бир рисола олти соат ичида бир боғда ёзилган, ва Йигирма Саккизинчи Сўз Сулаймоннинг боғида бир, ниоят икки соат ичида ёзилиши каби аксар рисолалар бундай бўлиши, ва эскидан бери машаққатли ва қийналганим замон энг зоир ақиқатларни ам баён этолмаганимни, балки билолмаганимни яқин дўстларим биладилар. Хусусан, у машаққатга хасталик ам илова этилса, янада зиёда мени дарсдан, таълифдан ман этмоқ ила баробар, энг муим Сўзлар ва рисолалар энг машаққатли ва хасталикли замонимда энг тез бир тарзда ёзилиши тўғридан - тўғрига бир Илоий иноят ва бир Раббоний икром ва бир Қуръон каромати бўлмаса недир?

Ҳам қайси китоб бўлса бўлсин, бундай Ило ий ва иймоний ақиқатлардан бас этган бўлса, муаққақ бир қисм масалалари бир қисм инсонларга зарар берар ва зарар берганлари учун ар масала аркасга нашр этилмаган. Ҳолбуки шу рисолалар бўлса, озирга қадар еч кишида, кўплардан сўраганим олда, ёмон таъсир ва акс-ул амал ва зенларни ковламоқ каби бир зарар бермаганлари тўғридан - тўғрига ғайбий бир ишора ва Раббоний бир иноят бўлгани бизча муаққақдир.

Олтинчи Ишора: Ҳозир менча қатъият пайдо этгандирки, аксар аётим ихтиёр ва иқтидоримнинг, идрок ва тадбиримнинг хорижида шундай бир тарзда ўтган ва шундай ғариб бир суратда унга жараён берилган. Токи Қуръони Ҳакимга хизмат этадиган бу нави рисолаларни натижа берсин. Худди бутун илмий аётим тайёргарлик муқаддимаси укмига ўтган. Ва Сўзлар ила Қуръон мўъжизалигининг изори унинг натижаси бўладиган бир суратда бўлгандир. Ҳатто шу етти сана сургунимда ва ғурбатимда ва сабабсиз ва орзумнинг хилофига қутулишим ва машрабимга мухолиф ёлғиз бир қишлоқда аёт ўтказганим, ва эскидан бери улфат этганим ижтимоий аётнинг кўп алоқаларидан ва қоидаларидан нафрат этиб тарк этишим тўғридан - тўғрига бу Қуръон хизматини холис, соф бир суратда қилдирмоқ учун бу вазият берилганига шубам қолмагандир. Ҳатто кўп марта менга берилган машаққат ва зулман менга қарши бўлган тазйиқлар пардаси остида бир иноят қўли тарафидан мараматкорона, Қуръоннинг сирларига бутун фикрни бермоқ ва назарни тарқатмаслик учун қилинган деган қаноатдаман. Ҳатто эскидан мутолаага кўп муштоқ бўлганим олда, бутун - бутун бошқа китобларнинг мутолаасидан бир ман, бир чекиниш руимга берилган эди. Бундай ғурбатда тасалли ва унсиятга сабаб бўлган мутолаани менга тарк эттирган, англадимки, тўғридан - тўғрига Қуръон оятларининг мутлақ устоз бўлишлари учундир.

Ҳам ёзилган асарлар, рисолалар, мутлақ аксарияти, хориждан еч бир сабаб келмасдан, руимдан таваллуд этган бир ожатга биноан, оний ва бирдан бўлиб эсон этилган. Сўнгра баъзи дўстларимга кўрсатганим вақт деганлар: "Шу замоннинг яраларига даводир". Ёйилгандан сўнг аксар қардошларимдан англадимки, тўлиқ шу замондаги этиёжга мувофиқ ва дардга лойиқ бир дармон укмига ўтмоқда.

Хуллас, ихтиёр ва идрокимнинг доираси хорижида, мазкур олатлар ва аёт саргузаштларим ва илмларнинг навларидаги одатга хилоф ихтиёрсиз тадқиқлаб ўрганишим бундай бир муқаддас натижага етмоқ учун қувватли бир Илоий иноят ва бир Раббоний икром бўлганига менда шуба қолдирмаган.

Еттинчи Ишора: Бу хизматимиз замонида, беш-олти сана мобайнида, муболағасиз юз Ило ий икром асари ва Раббоний иноят ва Қуръон кароматини кўзимиз ила кўрдик. Бир қисмига Ўн Олтинчи Мактубда ишора этдик, бир қисмини Йигирма Олтинчи Мактубнинг Тўртинчи Қисмининг турли - туман масалаларида, бир қисмини Йигирма Саккизинчи Мактубнинг Учинчи Масаласида баён этдик. Менинг яқин дўстларим буни биладилар. Доимий дўстим Сулаймон Афанди кўпларини билади. Хусусан Сўзларнинг ва рисолаларнинг нашрида ва тасиларида ва ерларига жойлаштирмоқда ва қоралама ва оқлама нусха кўчиришда кутмаган шаклда кароматкорона бир енгилликка мазар бўлмоқдамиз. Қуръон каромати бўлганига шубамиз қолмаётир. Бунинг мисоллари юзлабдир.

Ҳам маишат хусусида шу қадар шафқат ила озуқланмоқдамизки, энг кичик бир қалб орзумизни, бизни ишлаттирган иноят со иби қондирмоқ учун, кутилмаган бир суратда эсон этмоқда. Ва оказо... Хуллас, бу ол ғоят қувватли бир ғайбий ишорадирки, биз хизмат қилдирилмоқдамиз. Ҳам розилик доирасида, ам иноят остида бизга Қуръон хизмати қилдирилмоқда.

[Шу иноят сири эскидан ма рам равишда ёзилган, У Тўртинчи Сўзнинг охирига қўшилган эди. Нима бўлганда ам аксар нусха кўчирувчилар унутиб ёзмаган эдилар. Демак, муносиб ва лойиқ жойи бу ер эканки, яширин қолган.]

Мендан сўрамоқдасан: "Нима учун сенинг Қуръондан ёзганинг Сўзларда бир қувват, бир таъсир борки, муфассирларнинг ва орифларнинг сўзларида нодиран топилар. Баъзан бир сатрда бир са ифа қадар қувват бор, бир саифада бир китоб қадар таъсир мавжуд?"

Жавоб: Гўзал бир жавобдир, Шараф Қуръон мўъжизалигига оид бўлганидан ва менга оид бўлмаганидан, қўрқмасдан дейман: Аксарият эътибори ила шундайдир. Чунки:

Ёзилган Сўзлар тасаввур эмас, тасдиқдир. Таслим эмас, иймондир. Маърифат эмас, ша одатдир, шууддир. Тақлид эмас, тақиқдир. Илтизом эмас, изъондир. Тасаввуф эмас, ақиқатдир. Даъво эмас, даъво ичида бурондир. Шу сирнинг икмати будирки:

Эски замонда иймонга оид асослар ифзланган эди, таслим кучли эди. Тафсилотларда орифларнинг маърифатлари далилсиз ам бўлса, баёнотлари мақбул эди, етарли эди. Фақат шу замонда фанга оид залолат қўлини асосларга ва рукнларга узатганидан, ар дардга лойиқ давони эсон этган Ҳакийми Раийм бўлган Зоти Зулжалол Қуръони Каримнинг энг порлоқ мўъжизага мазар бўлган мисол келтиришларидан бир шуъласини ожизлигу заифлигимга, фақирлигу этиёжимга мараматан Қуръон хизматига оид ёзувларимга эсон этди. Фалиллаиламд, мисол келтириш сири дурбини ила энг узоқ ақиқатлар ғоят яқин кўрсатилди. Ҳам мисол келтириш сири бирлик тарафи ила энг тарқоқ масалалар тўплаттирилди. Ҳам мисол келтириш сири нарвони ила энг юксак ақиқатларга осонлик ила етиштирилди. Ҳам мисол келтириш сири деразаси ила ғайбий ақиқатларга, Исломга оид асосларга кўришга яқин бир шубасиз иймон осил бўлди. Ақл ила баробар шуба ва хаёл, атто нафс ва аво таслимга мажбур бўлгани каби, шайтон ам таслим бўлишга мажбур бўлди.

Ал- осил: Ёзувларимда нақадар гўзаллик ва таъсир бўлса, фақат Қуръонга оид мисол келтиришларнинг ёғдуларидандир. Менинг иссам ёлғиз шиддатли этиёжим ила талабдир ва ғоят ожизлигим ила тазарруйимдир. Дард меникидир, даво Қуръонникидир.

[Саккиз Ило ий иноят суратида келган ғайбий ишорага доир келган ёки келмоқ э\тимоли бўлган ва\ималарни йўқ этмоқ ва иноятнинг азим бир сирини баён этишга доирдир.]

Биринчи Нукта: Йигирма Саккизинчи Мактубнинг Еттинчи Масаласида етти-саккиз куллий ва маънавий Ило ий иноятдан ис этганимиз ғайбий бир ишорани "Саккизинчи Иноят" номи ила "мос тушишлар" таъбири остидаги нақшда у ишоранинг жилвасини кўрганимизни даъво этган эдик. Ва даъво этамизки: Бу етти-саккиз куллий иноятлар шу даража қувватли ва қатъийдирларки, ар бириси бир ўзи у ғайбий ишорани исбот этар. Фарзи маол бўлиб бир қисми заиф кўрилса, атто инкор этилса, у ғайбий ишоранинг қатъиятига алал бермас. У саккиз иноятни инкор этолмаган, у ишорани инкор этолмас. Фақат инсон табақалари фарқли бўлгани, ам касратли табақа бўлган авом табақаси кўзига янада зиёда ишонгани учун, у саккиз иноятнинг ичида энг қувватлиси эмас, балки энг зоирийси мос тушиш бўлганидан, гарчи бошқалари янада қувватли, фақат бу янада умумий бўлгани учун, унга келган шубаларни даф этмоқ мақсади ила бир мувозана навидан бир ақиқатни баён этишга мажбур қолдим. Шундайки:

У зо ирий иноят ақида дегандик: Ёзганимиз рисолаларда Қуръон калимаси ва Расули Акрам Алайиссалоту Вассалам калимасида шундай бир даража мос тушишлик кўринмоқда.. еч бир шуба қолдирмаётирки, бир қасд ила тартибланиб, тенг бир вазият берилар. Қасд ва ирода эса, бизларники бўлмаганига далилимиз: Уч-тўрт сана сўнгра хабардор бўлганимиздир. Ундай бўлса бу қасд ва ирода бир иноят асари бўлиб ғайбийдир. Ёлғиз Қуръон мўъжизалиги ва Ҳз.Муаммад (С.А.В.) мўъжизасини қувватлантирмоқ суратида у икки калимада мос тушиш суратида у ажиб вазият берилгандир. Бу икки калиманинг мубораклиги Қуръон мўъжизалиги ва Ҳз.Муаммад (С.А.В.) мўъжизасига бир тасдиқ мури бўлмоқ ила баробар, бошқа ўхшаш калималари ам аксарият кўпчилик ила мос тушишга мазар этганлар. Фақат улар биттадан саифага махсус. Шу икки калима бир-икки рисоланинг умумида ва аксар рисолаларда кўринмоқда. Фақат такрор-такрор деганмиз: Бу мос тушишликнинг асли бошқа китобларда ам кўп топила олар, аммо қасд ва юксак иродани кўрсатадиган бу даража ғарибликда эмасдир. Ҳозир бу даъвомизни чиритмоқ қабул бўлмагани олда, зоир назарларда чириган каби кўрмоқ ила бир-икки жиат бўла олар:

Бириси: "Сизлар ўйлаб, шундай бир мос тушишни тўғри келтиргансиз",- дея оларлар. "Бундай бир нарса қилмоқ қасд ила бўлса, ро ат ва осон бир нарсадир". Бунга қарши деймизки: Бир даъвода икки содиқ шоид етарлидир. Бу даъвомиздаги қасд ва иродамиз алоқадор бўлмасдан, уч-тўрт сана сўнгра хабардор бўлганимизга юз содиқ шоид топила олар. Бу муносабат ила бир нуқта айтаман: Бу мўъжилалик каромати Қуръони Ҳаким балоғат жиатида мўъжизалик даражасида бўлгани навидан эмасдир. Чунки Қуръон мўъжизалигида башар қудрати у йўлда кетиб у даражага етишолмайди. Шу мўъжизалик каромати эса башар қудрати ила бўлолмайди, қудрат у ишга қўшилолмайди. Қўшилса, сунъий бўлар, бузилар.

{(Ҳошия) Ўн Тўққизинчи Мактубнинг Ўн Саккизинчи Ишорасида, бир нусхада, бир са ифада тўққиз Қуръон мос тушиш суратида бўлгани олда бир-бирига хат чекдик, мажмуида Муаммад лафзи чиқди. У саифанинг муқобилидаги саифада саккиз Қуръон мос тушиш ила баробар, мажмуида Лафзулло чиқди. Мос тушишликда бундай бадиъ нарсалар кўп бор. Бу изонинг маъносини кўзимиз ила кўрдик.

Бекир, Тавфиқ, Сулаймон, Ғолиб, Саид}

Учинчи Нукта: Хусусий ишорага умумий ишора муносабати ила рубубият ва Ра мониятнинг нозик яширин бир сирига ишора этамиз:

Бир қардошимнинг гўзал бир сўзи бор. У сўзни бу масалага мавзу этаман. Сўзи ам шудирки: Бир кун гўзал мос тушишликларни унга кўрсатдим, деди: "Гўзал! Зотан ар ақиқат гўзалдир. Фақат бу Сўзлардаги мос тушишликлар ва маваффақият янада гўзалдир". Мен ам дедим: Ҳа, амма нарса ё ақиқатдан гўзалдир, ё шахсан гўзалдир ёки натижалари эътибори ила гўзалдир. Ва бу гўзаллик умумий рубубиятга ва раматнинг қамрашига ва умумий тажаллийга боқар. Деганинг каби, бу муваффақиятдаги ғайбий ишора янада гўзалдир. Чунки бу хусусий раматга ва хусусий рубубиятга ва хусусий тажаллийга боқар бир суратдадир. Буни бир мисол ила фамга яқинлаштирамиз. Шундайки:

Бир подшо нинг умумий салтанати ва қонуни ила шоона марамати умум миллат аъзоларини ташмил эта олар. Ҳар киши тўғридан - тўғрига у подшонинг лутфига, салтанатига мазардир. У умумий суратда аъзоларнинг кўп хусусий муносабатлари бордир.

Иккинчи жи ат подшонинг хусусий эсонларидир ва хусусий амрларидирки, умумий қонундан устун бир кишига эсон этар, илтифот этар, амр берар.

Хуллас бу мисол каби, Зоти Вожиб-ул Вужуд ва Холиқи Ҳакийм ва Ра иймнинг умумий рубубият ва раматининг қамраши нуқтасида амма нарса иссадордир. Ҳар нарсанинг иссасига учраган жиатда, хусусий у билан муносабатдордир. Ҳам қудрат ва ирода ва бепоён илми ила ар нарсага тасарруфлари, ар нарсанинг энг жузъий ишларига қўшилиши, рубубияти бордир. Ҳамма нарса ар ишида унга мутождир. Унинг илм ва икмати ила ишлари қилинар, тартибланар. На табиатнинг адди борки, у рубубият тасарруфи доирасида сақлансин ва таъсир соиби бўлиб қўшилсин ва на тасодифнинг аққи борки, у сезувчан икмат мезони доирасидаги ишларига қўшилсин. Рисолаларда йигирма ерда қатъий ужжатлар ила тасодифни ва табиатни рад этганмиз ва Қуръоннинг қиличи ила ўлдирганмиз, қўшилишларини маол кўрсатганмиз. Фақат умумий рубубиятдаги зоирий сабаблар доирасида ғафлат алининг назарида икмати ва сабаби билинмаган ишларга тасодиф номини берганлар. Ва икматлари иота этилган баъзи Алло (Ж.Ж.) ишларининг қонунларини, табиат пардаси остида яширинган, кўролмаганлар, табиатга мурожаат этганлар.

Иккинчиси хусусий рубубиятидир ва хос илтифот ва Ра моний ёрдамидирки, умумий қонунларнинг тазйиқлари остида тааммул этолмаган кишиларнинг ёрдамига Рамонир Раийм исмлари ёрдамга етишарлар. Хусусий бир суратда ёрдам этарлар, у тазйиқлардан қутқарарлар. Шунинг учун ар жонзот, хусусан инсон ар онда ундан ёрдам сўрар ва мадад ола билар.

Хуллас, бу хусусий рубубиятидаги э сонлари ғафлат алига қарши ам тасодиф остига яширилмас ва табиатга авола этилмас.

Хуллас, бу сирга биноандирки, Қуръон мўъжизалиги ва Ҳз.Му аммад (С.А.В.) мўъжизаларидаги ғайбий ишорани хусусий бир ишора қабул ва эътиқод этганмиз. Ва бир хусусий ёрдам ва қайсарларга қарши ўзини кўрсатадиган бир хусусий иноят бўлганига иқрор бўлдик. Ва ёлғиз Лилло учун эълон этдик. Қусур этган бўлсак Алло афв этсин. Омин.

Қардошларим,

Сизга, устоз ва талабалар ва дарсдошлари ичида фойда берадиган бир фикримни баён этаман. Шундайки :

Сизлар, аддимдан ортиқ, бир жиатда талабамсиз ва бир жиатда дарсдошларимсиз.. ва бир жиатда муин ва маслаатчиларимсиз.

Азиз қардошларим, устозингиз лаю тий эмас, уни хатосиз ўйламоқ хатодир. Бир боғда чириган бир олма бўлиши ила боғга зарар бермас. Бир хазинада эскирган пул бўлиши ила хазинани қийматдан туширмас. Ҳасананинг ўн саналиши ила саййианинг бир саналиш сири ила, инсоф удирки: Бир саййиа, бир хато кўринса ам, бошқа хасанотга қарши қалбни чалкаштириб эътироз этмасликдир. Ҳақиқатларга доир масалаларда куллиётларни ва баъзан эса тафсилотларни сунуоти иломия навидан бўлганидан, амон умумият ила шубасиздир, қатъийдир.

Билинг қўйинг, қардошларим ва дарсдошларим! Менинг хатомни кўрганингиз вақт эркин менга айтсангиз масрур бўламан. Ҳатто бошимга урсангиз, Алло рози бўлсин дейман. Ҳақнинг хотирини муофаза учун бошқа хотирларга қаралмас. Нафси амморанинг анонияти исобига, Ҳақнинг хотири бўлган билмаганимиз бир ақиқатни мудофаа эмас, "алар раъси вал аъйн" қабул этаман.

Биласизки, шу замонда шу вазифа-и иймония жуда му имдир. Мен каби заиф, фикри кўп жиатлар ила бўлинган бир бечорага юклатилмаслиги керак, қўлдан келгани қадар ёрдам этиш керак.

Жаноби Ҳақ камоли ра матидан, икки санадир жиддий ақиқатларга нисбатан емишлар, мевалар навидан латиф тавофуқлар ила зенларимизни лутфалантирди, зенимизни шодлантирди. Камоли мараматидан у латиф тавофуқлар мевалари ила жиддий бир Қуръон ақиқатига зенимизни йўналтирди ва руимизга у меваларни озуқа ва қувват қилди. Хурмо каби ам мева, ам қувват бўлди. Ҳам ақиқат, ам зийнат ва мазият бирлашди.

Қардошларим, бу замонда залолат ва ғафлатга қарши жуда кўп маънавий қувватга му тожмиз. Афсуски, мен шахсим эътибори ила жуда заиф ва муфлисман. Ҳориқо кароматим йўқки, бу ақиқатларни унинг ила исбот этайин. Ва муқаддас бир имматим йўқки унинг ила қалбларни жалб этайин. Улвий бир даом йўқки, унинг ила ақлларни итоат эттирайин. Балки, Қуръони Ҳакимнинг даргоида бир тиланчи ходим укмидаман. Бу қайсар залолат алининг қайсарлигини синдирмоқ ва инсофга келтирмоқ учун Қуръони Ҳакимнинг сирларидан баъзан мадад исайман. Қуръон кароматлари бўлиб, тавофуқларда бир икроми Илоий ис этдим, икки қўлим ила ёпишдим. Ҳа, Қуръондан сизилиб чиққан "Ишорат-ул Иъжоз" ва "Рисола-и Ҳашр"да қатъий бир ишора ис этдим. Ўхшашлари топилсин-топилмасин, менингча бир Қуръон кароматидир.

Азиз сиддиқ, тиришқоқ қардошларим,

Сен қилган вазифа-и Қуръониянинг аммаси муборакдир. Жаноби Ҳақ сизни муваффақ этсин, сустлик бермасин, шавқингизни орттирсин. Ухувват учун бир дастур баён этаман. У дастурни жиддий равишда назарга олишингиз керак. Ҳаёт вадат ва иттиоднинг натижасидир. Имтизожкорона иттиод кетган вақт, маънавий аёт ам кетар.

ишора этгани каби, тасонуд бузилса жамоат бузилар.

Биласизки, уч алиф ало ида-алоида ёзилса, қиймати учдир. Ададий тасонуд ила ёзилса, бир юз ўн бир қийматида бўлгани каби, сиз каби уч-тўрт ақ ва ақиқат ходими, бошқа-бошқа ва иш тақсими бўлмаслик жиати ила аракат этсалар, қувватлари уч-тўрт одам қадардир. Агар ақиқий бир ухувват ила, бир-бирининг фазилатлари ила ифтихор этадиган бир тасонуд ила, бир-бирининг айни бўлмоқ даражада бир тафоний сири ила аракат этсалар, у тўрт одам тўрт юз одам қувватининг қийматидадирлар. Сизлар катта Испартани эмас, балки катта бир мамлакатни танвир этадиган электрларнинг ускуначилари укмидасиз... Ускунанинг чархлари бир-бирига ёрдамга мажбурдир. Бир-бирини қизғанмоқ эмас, балки аксинча бир-бирининг ортиқ қувватидан мамнун бўларлар. Идрокли фараз этганимиз бир чарх янада қувватли бир чархни кўрса, мамнун бўлар, чунки вазифасини енгиллаштирар. Ҳақ ва ақиқатнинг, Қуръон ва иймоннинг хизмати бўлган буюк бир олий хазинани елкаларида тошиган зотлар қувватли елкалар остига кирганда ифтихор этар, миннатдор бўлар, шукр этар. Асло бир-бирингизга танқид эшигини очмангиз. Танқид этилажак қардошларингиздан хориж доираларда кўп бор. Мен қандай мазиятингиз ила ифтихор этаман, у мазиятлардан мен марум қолганда, сизда бўлганидан мамнун бўламан, ўзимникидир деб ўйлайман. Сиз ам устозингизнинг назари ила бир-бирингизга қарашингиз керак.. Худди ар бирингиз бошқасининг фазилатларига ношир бўлсин.

Саид Нурсий

Севгили ва Му тарам Устозим,

"Сўз"ларингиз, яъни рисолаларингизнинг ар бири биттадан азим даводир. "Сўз"ларингиздан жуда кўп файз олмоқдаман. Шу қадарки, ўқиган сари такрор этишни истайман. Ва такрорида сезганим Илоий бир завқни таъриф этолмайман. Бугун "Сўз"ларингиздан эмас аммасини, бир донасини олиб инсоф ила ўқиса ақиқий таслимга ва мункир бўлса, кетгани йўлни таркка; фосиқ бўлса, тавбага мажбур бўлишига қатъиян умидворман...

Хусрав

Мар або, эй ўз хасталигини ташхис эта олган бахтиёр доктор, самимий ва азиз дўстим!

Сенинг ароратли мактубингдан кўринадики, сенда бир руий уйғониш бошланибди ва бу олинг табрикка лойиқ. Билингизки, мавжудот ичра энг қийматлиси аётдир. Ва вазифалар ичра энг қийматлиси аётга хизматдир. Ва аётий хизматлар ичра энг қийматлиси фоний аётни боқий аётга айланиши учун аракат қилишдир. Бу аётнинг бутун қиймати ва аамияти эса боқий аётга уруғ ва асос ва манба бўлганидадир. Йўқса, абадий аётни заарлайдиган ва бузадиган бир тарзда шу фоний аётгагина назарни қаратиш, оний бир чақмоқни мангу бир қуёшдан устун қўйишдек бир девоналикдир. Аслида, ар кимдан зиёда хасталар моддапараст ва ғофил докторлардир. Агар улар, Қуръоннинг муқаддас дорихонасидан шифобахш иймоний дориларни олабилсалар, ам ўз хасталикларини, ам инсониятнинг яраларини даволай оладилар. Иншаалло, сенинг бу уйғонишинг сенинг ярангга бир малам бўлганидек, сени ам бошқа докторларнинг касалига бир дори қилади. Ҳамда биласанки, маъюс ва ноумид бир хастага маънавий бир тасалли, баъзан мингта доридан афзалроқдир. Ҳолбуки, табиатпарастлик ботқоқлигида бўғилган бир табиб у бечора хастанинг аламли тушкунлигига яна бир зулмат қўшади. Иншаалло, бу уйғонишинг сени ундай бечораларга тасалли бергувчи ва нурли бир табиб қилади.

Биласанки, умр қисқадир, зарурий ишлар жуда кўпдир. Ажабо, мен каби сен ам хотирангни тафтиш этсанг, маълумотинг ичра қанчадан-қанча кераксиз, фойдасиз, аамиятсиз, ўтин ғарамлари каби жонсиз нарсаларни топасан. Чунки мен тафтиш этдим, кўп кераксиз нарсаларни топдим. Ана ўша илмий маълумотни, у фалсафий маорифни фойдали, нурли, рули қилишнинг чорасини излаш лозимдир. Сен ам Жаноби Ҳақдан қалбингни очишини истаки, сенинг фикрингни Ҳакийми Зулжалол тарафига бурсин. У ўтинларга бир оташ бериб, нурлантирсин. Кераксиз илмий маориф қийматдор маърифати Илоияга айлансин. Заковатли дўстим! Фан алидан иймон нурларига ва Қуръон сирларига иштиёқ даражасида этиёжини ис этишда Хулусий бейга ўхшайдиган одамларнинг майдонга отилишини қалбим кўп орзу этарди. Ҳам модомики "Сўзлар" сенинг виждонинг билан сўзлаша оларкан, ар бир "Сўз"ни ўз шахсимдан эмас, балки Қуръоннинг даллолидан сенга бир мактуб ва Қуръоннинг муқаддас дорихонасидан рецепт дея фараз қил. Ёнма-ён бўлмасак ам, озирона бир субат доирасини оч. Ҳамда холаган вақтингда менга мактуб ёз. Мен жавоб бермасам ам хафа бўлма. Чунки эскидан бери кам мактуб ёзаман. Ҳатто уч йилдан бери укамнинг кўп мактубларига биргина жавоб ёздим.

Саид Нурсий

РИСОЛА-И НУР ҚОРАЛАМА НУСХА КЎЧИРИШИДА КЎП ХИЗМАТИ ЎТГАН ТОЗА ҚАЛБЛИ, ИХЛОСЛИ БИР ҲОФИЗ, МУДАҚҚИҚ БИР ДОМЛА БЎЛГАН ҲОФИЗ ХОЛИДНИНГ БИР ПАРЧАСИДИР

Рисола-и Нурнинг муаллифи Бадиуззамон, нодира-и жа он, ходими Қуръон Саид Нурсий ақида иссиётимдан мингдан бирини баён этаман :

Устозим, ўзи Нур жалил исмига маз ардир. Бу муборак исм ўзлари ақида бир исми аъзамдир. Ўз қишлоғининг номи Нурс, волидасининг исми Нурия, Қодирий устозининг исми Нуреддин, Нақший устозининг исми Саййид Нур Муаммад, Қуръон устозларидан Ҳофиз Нурий, хизмати Қуръонияда хусусий имоми Зиннурайн, фикрини ва қалбини танвир этган Нур ояти бўлиши ва мушкул масалаларни изога восита бўлган нур тамсиллари ғоят қийматдордир. Рисолаларнинг мажмуига "Рисола-и Нур" номи берилиши Нур исми у ақида исми аъзам бўлганини қувватлантирмоқдадир. "Рисола-и Нур" номли ориқо таълифотининг бир қисми Арабий бўлмоқ ила баробар, Рисола-и Нур парчалари озирга қадар бир юз ўн тўққизга етишгандир. {(*)Ҳозир бир юз ўттизга етмиштир.} Ҳар бир рисола ўз мавзусида ориқодир. Ғоят юксак бўлмоқ ила баробар, "Ўнинчи сўз" исми ила машур бўлган, ашрга оид бўлган рисоласи жуда ориқодир, жомеъдир. Олимларча фақат нақлий бўлган ашрни ва нашрни ғоят қувватли ва қатъий ақлий далиллар ила исбот этгандир. У ила кўплар иймонини қутқарган.

Ҳам дея оламанки: Устозим Қуръон ақида бир қамар укмида бўлиб, само-и рисолатнинг шамси бўлган Расули Акрам Алайиссалоту Вассаламдан нурни истифода этиб "Рисола-и Нур" шаклида тазоур этган.

Хуллас, бу хислат лозим қилганлардандирки, биз каби талабаларидан баъзи илмий масалаларда мухолафат бўлса, уларнинг сўзларини ичида қидирар. Ҳақ топган вақти камоли тавозу ила ва лаззат ила қабул этиб таслим этар. "Машаалло , сиз мендан янада яхши билдингиз. Алло рози бўлсин" дер. Ҳақ ва ақиқатни нафснинг ғурур ва анониятига доимо таржи этар. Ҳатто мен баъзи масалаларда мухолафат этар эдим. Менга қарши ғоят илтифотли, мамнунона бир олат олар. Агар хато қилсам, гўзалча ғазаблантирмасдан мени оголантирар. Агар гўзал бир нарса айтган бўлсам, жуда мамнун бўлар.

-Жа он Уруши одиса ва натижалари моне бўлмаса эди, Ишорат-ул Иъжозни, Аллонинг изни ила олтмиш жилд ёзар эдим. Иншаалло, Рисола-и Нур охири у тасаввур қилинган ориқо тафсирнинг ўрнини тутажак.

Ҳофиз Холид

Учинчи Қисм

Рисола-и Нурнинг борганча инкишоф этганини, иймон ва Исломиятнинг қувватланиши бошлаганини тушунган яширин дин душманлари, "Бадиуззамон яширин жамият қурмоқда, идора усулига қаршидир, идора усулининг асос низомларини йиқитмоқда!" каби уйдирма ва укуматни алдатувчи тартиб ва айбловлар ила 1935 санасида Эскишаар Оғир Жазо Макамасида, иъдом қасди ила ва муаққақ суратда макум этилиши амри ила ақида даъво очтирилади. Шундай қилиб, Доилия Вакили ва Жандарма Умум Қўмондони, қуролланган аскарий бир бўлинма ила бирликда Испартага келадилар. Испарта - Афён йўли бўйича суворий аскарлари ерлаштирилади. Испарта Вилояти ва атрофи аскарлар назорат остида сақланади. Бир тонг вақти маъсум ва мазлум Бадиуззамон инзивогоидан чиқарилиб, талабалари ила баробар, қўллари кишанланиб юк машиналари ила Эскишаарга этилади. Йўлда, Бадиуззамон ва талабаларига яқин бир алоқа сезган Бўлинма Қўмондони Руи Бей кишанларни ечтиради. Бу сурат ила, намозлар қазо қилинмасдан йўлда давом этилади. Ҳақиқатни ва Бадиуззамоннинг маъсумлигини идрок этган Бўлинма Қўмондони Бадиуззамон ва талабаларининг бир дўсти бўлгандир...

Бир юз йигирма талабаси ила Эскиша ар Қамоқхонасига келтирилган Саид Нурсий тўлиқ бир тажриди мутлақ ичига олиниб, ўзига ва талабаларига дашатли исканжалар татбиқи бошланади. Бадиуззамон Саид Нурсий ўзига қилинган бу исканжа ва азобларга қарамасдан, Ўттизинчи Ёғду ва Биринчи ва Иккинчи Шуаларни таълиф этади. Қамоқдаги бир қанча кишилар Устоз Бадиуззамон қамоққа киргандан сўнг нафсини исло қилиб, диндор бир олга келадилар.

Яширин динсизлар Испарта атрофида: "Бадиуззамон ва талабалари иъдом этилажак" дея ташвиқотлар қилдириб, қўрқув ва да шат сочадилар.

{(Ҳошия) Ҳа, зулмнинг охири золимнинг ма вига бўлиб шундай тажаллий этар ва этгандирки, у режаларни қилганлар озир ўлимнинг иъдоми абадийсига макум бир вазиятда Жааннамнинг асфали софилийнига юмаламоқда, тўлиқ мағлубият ва Жааннам азобидан янада шиддатли азоблар ичида шавкати сўнган бўлиб золилона бир умр ўтказмоқдадирлар. Бадиуззамон бўлса иймон ва Исломиятнинг баодир ва қарамон бир ходими бўлиб, Исломий бир иззат ва иймоний бир шаомат ила анузгача яшамоқда, Қуръон ва иймон хизматини давом эттирмоқда ва Исломий зафарлари ила Мусулмон Турк Миллатига ва Ислом Оламига маънавий байрамлар идрок эттирмоқдадир.}

Бошқа тарафдан Бадиуззамон қамоққа қўйилишидан майдонга келган э тимоли бўлган бир исён аракатининг бўлишидан қўрққан истибдод ва жабарут даврининг укумат раиси Шарқ Вилоятларига саёатга чиқади.

Ҳолбуки Бадиуззамон умри бўйича мусбат аракат этишни дастур қилиб олган, "Бир нечта одамнинг хатоси ила юзлаб одамларнинг зарар кўришига сабаб бўлиш мумкин эмас" дегандир. Шунинг учундирки, қилинган шу қадар ғаддорона зулмлар асносида биргина одиса содир бўлмаган ва Бадиуззамон Саид Нурсий талабаларига доимо сабр ва тааммул ва ёлғиз иймон ва Исломиятга хизмат қилишни тавсия эгандир. Ва бу каби шубаларнинг, динсизлик исобига, махсус мақсад ила вужудга келтирилганини аркас тушунгандир. Бадиуззамон бир юз йигирма талабаси ила баробар 1935 санасида Эскишаар Оғир Жазо Макамасига юборилади. Оний қилинган қидирувлар ила қўлга киритилган бутун рисола ва мактублар майдонда бўлгани олда, макумиятларини келтириб чиқарадиган бир далилга учрай олмаганлар ва натижада виждоний қаноат ила кайфий бир суратда Саид Нурсийга ўн бир ой ва ўн беш дўстига ам олти ойдан жазо бериб, қолган бир юз беш кишини бароат эттиргандир. Ҳолбуки иснод этилган айб собит бўлсайди, Бадиуззамон Саид Нурсийнинг иъдомига ва дўстларининг ам еч бўлмаса оғир қамалишига укм этилажак эди. Шундай қилиб бу ўринсиз қарорга Бадиуззамон эътироз этган ва бу жазонинг бир от ўғрисига ёки бир қиз қочирувчисига лойиқ бўлганини айтиб ўзининг ё бароатига ёки иъдомига ва ёхуд бир юз бир сана қамоқ макумиятига укм этилишини қатъият ила истагандир.

Бу ерда ориқо бир одисани нақл этмасдан ўтолмаймиз. Шундайки:

Бадиуззамон қамоқда экан, бир кун у замоннинг эскиша ар прокурори Устозни бозорда кўрар. Ҳайрат ва таажжуб ила ва вазифасига якун бериши танбеи ила, қамоқхона мудирига:

- Нима учун Бадиуззамонни бозорга чиқардингиз? Ҳозир бозорда кўрдим, дер. Мудир ам :

- Йўқ жаноб. Бадиуззамон қамоқхонада, атто тажриддадир, қаранг, дея жавоб берар.

Кўрарларки, Устоз ўрнидадир. Бу ориқо воқеа адлияда тарқалар. Ҳакамлар, "Бу олни тушунолмаётирмиз" дея бир-бирларига нақл этарлар.

{(Ҳошия) Айнан бунинг каби бир воқеа ам Бадиуззамон Денгизли қамоғида экан бўлгандир. Устозни халқ икки-уч марта ар хил масжидларда бомдод намозида кўрар. Прокурор эшитар. Қамоқхона мудирига дарғазаб олда:

- Бадиуззамонни бомдод намозида ташқарига, масжидга чиқарган экансиз, дер. Та қиқот қиларки, Устоз қамоқхонадан ташқари қатъиян чиқарилмаган.

Эскиша ар қамоқхонасида экан ам, бир Жума куни, қамоқхона мудири котиб ила ўтираркан бир овоз эшитар:

- Мудир бей! Мудир бей!

Мудир қарайди. Бадиуззамон юксак бир овоз ила:

- Мен бугун мутлақо Оқ Масжидда бўлишим лозим.

Мудир:

- Хўш Му тарам Жаноб, дея жавоб беради. Ўз-ўзига: "Ҳар олда, Домла азратлари ўзининг қамоқда бўлганини ва ташқарига чиқолмаслигини билолмайди" дея айтар ва хонасига чекилар. Пешин вақти, Бадиуззамоннинг кўнглини кўтарай, Оқ Масжидга кетолмаслигини изо этай фикри ила Устознинг камерасига борар. Камера деразасидан боқарки, Бадиуззамон ичкарида йўқ! Ҳамон жандармадан сўрар, "Ичкарида эди, ам эшик қулф" жавобини олар. Дарол масжидга югурар. Бадиуззамоннинг олдинда, биринчи сафда, ўнг тарафда намоз қилганини кўрар. Намознинг охирларида Бадиуззамонни ўрнида кўрмасдан, амон қамоқхонага қайтар. Устоз Ҳазратларининг "АЛЛОҲУ АКБАР" деб саждага борганини айратлар ичида кўрар. (Бу одисани шахсан у замонки қамоқхона мудири тушунтиргандир.)}

Эскиша ар макамасида Саид Нурсийнинг сиёсий нарсалар ила машғул бўлмагани аниқ бўлган, фақатгина бир Ояти Каримани тафсир этган бир рисоласи сабабли жазо берилгандирки, Ояти Карима тафсири сабабли бир муфассирни жазолантирмоқ дунёнинг еч бир макамасида кўрилмагандир, албатта ва албатта буюк адлиявий бир хатодир.

Эй акамлар айъати: Мени тўрт - беш модда ила иттиом этиб қамадилар.

Биринчи Модда : Эскичилик фикри ила динни қурол қилиб, умумий амниятни буза оладиган бир ташаббус нияти бўлгани хабар берилган.

Жавоб: Биринчидан имконот бошқадир, вуқуот бошқадир. Ҳар бир киши кўп одамларни ўлдира олиши мумкиндир. Бу ўлдириш имкони жи ати ила макамага бериларми? Ҳар бир гугурт бир хонани ёқиши мумкиндир. Бу ёнғин имкони ила гугуртлар йўқ этиларми?

Иккинчидан: Юз минг марта йўқ! Машғул бўлганимиз иймон илмлари Ризо-и Ило ийдан бошқа еч бир нарсага восита бўлолмас. Ҳа, Қуёш Қамарга йўлдош ва тобе бўлмагани каби, абадий саодатнинг нуроний ва муқаддас калити ва ухровий аётнинг бир Қуёши бўлган иймон ам ижтимоий аётнинг воситаси бўлолмас. Ҳа, бу коинотнинг энг муаззам масаласи ва шу олам яратилишининг энг буюк муаммоси бўлган иймон сиридан янада аамиятли бир коинот масаласи йўқдирки, бу иймон сири масаласи унга восита бўлсин.

Эй акамлар айъати! Агар бу исканжали тавқифим ёлғиз дунёвий аётимга ва шахсимга оид бўлса эди, амин бўлингизки, ўн санадан бери сукут этганим каби яна сукут этар эдим. Фақат тавқифим кўпларнинг абадий аётларига ва муаззам коинот тилсимининг кашфини тафсир этган Рисола-и Нурга оид бўлганидан, юз бошим бўлса ва ар кун бири кесилса, бу буюк сирдан воз кечмайман. Ва сизнинг қўлингиздан қутулсам, албатта ажал панжасидан қутулмайман. Мен кексаман, қабр эшигидаман. Хуллас, у мудиш коинот тилсимининг кашшофи бўлган Қуръони Ҳакимнинг у муаззам кашфини кўзга кўрсатар бир суратда тафсир этган Рисола-и Нурнинг у тилсимга оид юзлаб масалаларидан бу аркаснинг бошига келадиган ажалга ва қабрга оид ёлғиз бу иймон сирига боқингизки:

Ажабо, бу дунёнинг бутун муаззам сиёсий масалалари ўлимга, ажалга ишонган бир одамга янада катта бўлиши мумкинмидирки, буни унга восита қилсин. Чунки вақт муайян бўлмаганидан, ар вақт бошни кеса олган ажал ё иъдоми абадийдир ва ёхуд янада чиройли бир оламга кетишга эркинлик рухсатномасидир. Ҳеч бир вақт ёпилмайдиган қабр ё ечлик ва абадий зулмат қудуғининг эшигидир ва ёхуд янада доимий ва янада нуроний боқий бир дунёнинг эшигидир.

Хуллас, Рисола-и Нур Қуръоннинг муқаддас кашфиётининг файзи ила, икки карра икки тўрт бўлар даражасида қатъият ила кўрсатарки, ажални иъдоми абадийдан эркинлик васиқасига, ва қабрни тубсиз, ечлик қудуғидан музайян бир боғ эшигига айлантиришлари, шубасиз, қатъий бир чораси бор. Хуллас бу чорани топмоқ учун, бутун дунё салтанати меники бўлса, шубасиз фидо этаман. Ҳа, ақиқий ақли бошида бўлган фидо этар...

Мана жаноблар, бу масала каби юзлаб иймоний масалаларни кашф ва изо этган Рисола-и Нурга зарарли китоблар каби, йўқ, юз минг марта йўқ, сиёсат жараёнларига восита қилинган ғаразкор китоблар назари ила боқмоқ, қайси инсоф рухсат этар, қайси ақл қабул этар, қайси қонун тақозо этар? Ажабо, истиқбол келажак насли ва ақиқий истиқбол бўлган охиратнинг али ва Ҳакийми Зулжалоли бу саволни сабабчиларидан сўрамайдиларми? Ҳам, бу муборак ватанда бу фитратан диндор миллатга укм этганлар, албатта диндорликка тарафдор бўлиши ва ташвиқ этиши окимият вазифаси жиати ила лозимдир. Ҳам модомики лаик жумурият асосий қонун-қоидаси ила бетарафона қолар ва у асосий қонун-қоидаси ила динсизларга тегилмас. Албатта диндорларга ам баоналар ила тегилмаслик керакдир.

Учинчидан: Бундан ўн икки сана аввал Анқара раислари Инглизларга қарши "Хутувоти Ситта" номли мужо адаларимни тақдир этиб, мени у ерга истадилар. Бордим. Вазиятлари менинг кексалик иссиётимга уйғун келмади.

-Бизлар билан ишла, дедилар.

Дедим:

-Янги Саид бошқа дунё учун ишламоқ истайди, сизлар билан ишламас. Фақат сизга ам илишмас.

Ҳа, илишмадим ва илишганларга ам иштирок этмадим. Чунки: Исломий ва миллий анъаналар исобига истеъмол қилиб бўладиган бир аскарий даони анъанага қарши ўгиришга афсуски бир васила бўлди. Ҳа, мен Анқара раисларида, хусусан раиси жумурда бир дао ис этдим ва дедим:

-Бу да они шубалантирмоқ ила анъаналарга қарши ўгирмоқ жоиз эмасдир. Шунинг учун, нақадар қўлимдан келган бўлса, дунёларидан чекиндим, қўшилмадим. Ўн уч санадан бери сиёсатдан чекилдим. Ҳатто бу йигирма байрамдир, бир-иккисидан бошқа умумларида, бу ғурбатда, ўз хонамда ёлғиз мабус каби ўтказдим. Токи сиёсатга булғанганим таваум этилмасин. Ҳукуматнинг ишларига илишмаганимга ва қўшилмоқ истамаганимга далолат этган:

Биринчи Далил: Ўн уч санадир сиёсат лисони бўлган газеталарни бу муддат мобайнида еч ўқимаганим тўққиз сана ўтирганим Барла қишлоғида, тўққиз ой истиқомат қилганим Испартада дўстларим биладилар. Ёлғиз Испарта қамоқхонасида, ғоят инсофсиз бир газетачининг, динсизчасига, Рисола-и Нурнинг талабаларига ужумининг бир парчаси, истамаганим олда қулоғимга кирди.

Иккинчи Далил: Ўн санадир Испарта Вилоятидаман. Дунёнинг кўп ўзгаришлари ичида сиёсатга қўшилмоқ ташаббусига доир еч бир аломат, еч бир тарашшуот кўрилмаганидир.

Учинчи Далил: Ҳеч бир хотирга келмаган, оний бўлиб менинг истиқоматго им бостирилди, тўлиқ қидирилди. Ўн санадан бери энг марам варақларимни ва китобларимни олдилар. Ҳам оким доираси, ам полиция доираси бу китобларимда укумат сиёсатига илишажак еч бир моддани тополмаганликларини эътироф этишларидир. Ажабо, ўн сана эмас, балки ўн ой мен каби сабабсиз сургун қилинган ва мараматсизча зулм кўрган ва исканжали тазйиқ ва тарассуд этилган бир одамнинг энг марам варақлари майдонга чиқса, золимларнинг юзларига отадиган ўн модда чиқмасми?

Агар дейилса: "Йигирмадан зиёда мактубларинг тутилди?" Мен ам дейман: У мактублар бир неча сана мобайнида ёзилганлар. Ажабо, ўн сана мобайнида ўн дўстга ўн ва йигирма ва юз мактуб кўпми? Модомики хабарлашиш эркиндир ва дунёнгизга илишмаслар, минг бўлса ам бир айб ташкил этмаслар.

Тўртинчи Далил: Мусодара этилган бутун китобларимни кўрмоқдасизки, сиёсатга орқаларини ўгириб, бутун қувватлари ила иймонга ва Қуръонга, охиратга мутаважжи бўлишларидир. Ёлғиз икки-уч рисолаларда Эски Саид сукутни тарк этиб баъзи ғаддор маъмурларнинг исканжаларига қарши иддат этган. Ҳукуматга эмас, балки вазифасини суиистеъмол этган у маъмурларга эътироз қилган, мазлумона шикоятини ёзган. Фақат, яна у икки-уч рисолани марам деб нашрига изн бермадим, хос бир қисм дўстларимга махсус қолгандирлар. Ҳукумат қўлга боқар ва зоирга диққат этар. Қалбга боқмоқ, яширин ва хусусий ишларга боқмоқ аққи йўқдирки, аркас қалбида ва хонасида истаганини қила олар ва подшоларни ёмонлар, ёқтирмас.

Жумладан: Етти сана аввал, али янги азон чиқмасдан, бир қисм маъмурлар салламга, ам хусусий Шофеийча ибодатимга мудоала этмоқ исташларига муқобил, бир қисқа рисола ёзилди. Бир замон сўнгра янги азон чиқди. Мен у рисолани марам дедим, ёйилишини ман этдим. Ҳам, жумладан, Дор-ул Ҳикмат-ул Исломияда бўлганим замон, тасаттур оятига қарши Оврупадан келган эътирозга қарши бир жавоб ёзган эдим. Бундан бир сана аввал, эски чоп этилган рисолаларимдан олинган ва "Ўн Еттинчи Ёғду" номли рисоланинг бир масаласи бўлиб қайд этилган ва сўнгра "Йигирма Тўртинчи Ёғду" исмини олган қисқача Тасаттур Рисоласи, олдиндаги қонунларга тегилмаслик учун, у Тасаттур Рисоласини сатр этдим. Нима бўлганда ам, хатолик ила бир жойга юборилган. Ҳам у рисола маданиятнинг, Қуръоннинг оятига қилган эътирозга қарши мускит ва илмий бир жавобдир. Бу илмий уррият жумурият замонида албатта қайд остига олинолмас.

Бешинчи Далил: Тўққиз санадир, бир қишлоқда инзивони ихтиёр этганим ва ижтимоий ва сиёсий аётдан четлашмоқ истаганим, ва бу дафа каби, мутааддид бошимга келган бутун исканжаларга тааммул этиб, дунё сиёсатига қўшилмаслик учун бу ўн санада еч мурожаат этмаганимдир. Агар мурожаат этсайдим, Барла ўрнига Истанбулда ўтира олардим. Ва балки, бу дафадаги ғаддорона тавқифимнинг сабаби мурожатсизликдан аразлаган ва ғурурларига тегилган Испарта Ҳокимининг ва укуматнинг баъзи маъмурларининг ғаразларидан ёки иқтидорсизликларидан чумолини фил қилиб, Доилия Ваколатини шубалантиришидир.

Ал- осил: Мен ила кўришган бутун дўстларим биларларки, сиёсатга қўшилмоқ эмас, ташаббус эмас, балки ўйлови ам асос мақсадимга ва руий аволимга ва иймоний муқаддас хизматимга мухолифдир, ва бўлолмайди. Менга нур берилган, сиёсат таёқи берилмаган. Бу олнинг бир икмати шудирки, иймон ақиқатларига муштоқ ва маъмурият маслагига кирган бир қанча зотларни бу ақиқатларга андишали ва танқидкорона қаратмаслик, улардан марум этмаслик учун, Жаноби Ҳақ қалбимга сиёсатга қарши шиддатли бир қочмоқ ва бир нафрат бергандир қаноатидаман.

Минг боши Мар ум Осим Бей сўроқ қилинди, агар рост айтса, Устозига зарар келар ва агар ёлғон айтса, қирқ саналик номускорона ва мустақимона аскарлигининг айсиятига жуда оғир келар дея ўйлаб, "Ё Раб, жонимни ол!" деб ўн дақиқада руини таслим айлади. Истиқомат шаиди бўлди. Ва дунёда еч бир қонуннинг хато деёлмайдиган бир муованати хайрияга ва бир тасдиққа хато таваум этганларнинг чиркин хатоларига қурбон бўлди. Ҳа, Рисола-и Нурдан тўлиқ дарс олган, бир сув ичар каби, осонча эркинлик рухсатномаси деб ўйлаган ажал шарбатини ичар. Агар мендан сўнгра дунёда қолган қардошларимнинг аламларини ўйламасайдим, мен ам, олийжаноб қардошим Осим Бей каби: "Ё Раб! Жонимни ам ол",- дер эдим. Нима бўлганда ам. Менинг иттиомланишимнинг сабабидан бўлган:

Учинчи Модда: Рисола-и Нурнинг укумат рухсати олинмасдан интишори ва иймоний иссиётни қувватлаштириши ила, келажакда балки укуматнинг эркин асосий қонун-қоидаларига тўсиқ чекар ва умумий амниятни бузар.

Жавоб: Рисола-и Нур нурдир. Нурдан зарар келмас, сиёсат таёқини ўн уч санадан бери қўлидан отгандир ва бу ватаннинг ва бу миллатнинг аётларининг пойдеворлари бўлган муқаддас ақиқатларни тасбит этар. Ва бу муборак миллатнинг юздан тўқсон тўққизига зарарсиз манфаати бўлганига парчаларини ўқиган бутун зотларни шоид эта оламан. Қани бири чиқсин, десин: "Бунда бир зарар кўрдим". Ва, Иккинчидан: Менинг босмахонам йўқ ва мутааддид котибларим йўқ. Биттасини зўрға топа оламан. Ва чиройли хатим йўқ. Ярим уммийман, бир соатда зўрға бир саифани жуда нуқсон ёзувим ила ёза оламан. Марум Осим Бей каби баъзи зотлар мен учун бир туфа бўлиб, гўзал ёзувлари ила ёрдам этдилар. Менинг жуда азин ғурбатимдаги хотираларимни ёздилар. Сўнгра у иймон нурларини дардига тўлиқ дармон топган бир қисм зотлар уларни ўқимоқ истадилар ва ўқидилар. Абадий аётларига тўлиқ бир тарёқ бўлганини аққаляқийн кўрдилар, ўзлари учун кўчириб олдилар.

Қўлингизга ўтган ва текширилаётган "Мундарижа Рисоласи" кўрсатадики, Рисола-и Нурнинг ар бир жузи бир Қуръон оятининг ақиқатини тафсир этар. Ва хусусан иймон рукнларига доир оятларни шундай очиқлик ила тафсир этарки, Оврупа файласуфларининг минг санадан бери Қуръонга қарши озирлаганлари ужум режаларини ва асосларини бузади. Ҳозирча қўлингизда "Кексалар Рисоласи"нинг Ўн Биринчи Умидида минглаб иймоний ва тавидий буронлардан битта бурон бор. Намуна учун унга қаранг. Диққат қилинг, даъвом тўғримидир, хатомидир, тушунасиз. Ҳам бу ватанга ва бу миллатга нақадар манфаатли бўлганини, намуна учун, Рисола-и Нурнинг парчаларидан бўлган "Иқтисод Рисоласи" ва хасталарга иймондан келган йигирма беш даволи рисола. Ва кексаларга иймондан келган ўн уч умид ва тасалли рисолалари бу муборак миллатнинг ярмидан зиёда бир бутун ташкил этган фақирлар, хасталар, кексалар тоифаларига ғоят қийматдор бир сарват хазинаси ва тарёқ ва зиё бўлганини инсоф ила боққан аркас қабул этар қаноатидаман.

Ҳам та қиқот вазифангизга ёрдам учун дейман: Мундарижа Рисоласи йигирма саналик рисолаларимнинг бир қисмининг мундарижасидир. Ичидаги рисолаларнинг бир қисмининг асллари Доруликматдан бошлар. Мундарижадаги рақамлар таълиф тартиби ила эмасдирлар. Масалан: Йигирма Иккинчи Сўз Биринчи Сўздан ам аввал таълиф этилган ва Йигирма Иккинчи Мактуб Биринчи Мактубдан ам аввал ёзилган. Булар каби кўп бор...

Учинчидан: Иймон илмидан иборат бўлган Рисола-и Нур парчалари амният ва осойишни таъмин ва таъсис этарлар. Ҳа, гўзал сажияларнинг ва яхши хислатларнинг асос ва манбаи бўлган иймон, албатта амниятни бузмас, таъмин этар. Иймонсизликдирки, сажиясизлиги ила амниятни бузар.

Ҳам буни билингизки, йигирма - ўттиз сана аввал бир газетада кўрдимки, Инглизларнинг бир Мустамлакалар Нозири деган: "Бу Қуръон Мусулмонларнинг қўлида бор экан биз уларга ақиқий оким бўлолмаймиз. Бунинг йўқотилишига ва чиритилишига аракат қилишимиз керак". Хуллас, бу кофир муанниднинг бу сўзи ўттиз санадир назаримни Оврупа файласуфларига ўгирганидан, нафсимдан сўнгра улар ила курашмоқдаман. Доилияга кўп қаралмаётирман ва доилдаги қусурни Оврупанинг хатоси, ифсодидир дейман. Оврупа Файласуфларига иддат этмоқдаман, уларни урмоқдаман. Фалиллаиламд, Рисола-и Нур у муаннид кофирнинг хаёлини синдиргани каби, моддиюн, табииюн файласуфларини батамом жим қилар бир вазиятга киргандир. Дунёда, қайси шаклда бўлса бўлсин, еч бир укумат йўқдирки, ўз мамлакатининг бундай муборак махсулини ва тебранмас маънавий қувватининг маъданини таъқиқласин ва ноширини макум айласин! Оврупада роибларнинг эркинлиги кўрсатмоқдаки, еч бир қонун тарки дунё қилганларга ва охиратга ва иймонга ўз-ўзига аракат қилганларга тегилмас.

Ал- осил: Ўн сана қадар сабабсиз бир сургунга макум, итилотдан, мухобарадан ман этилган ғурбатзада бир кекса одамнинг абадий саодатнинг калити бўлган иймонига доир илмий хотираларини ёзишини, дунёда еч бир қонун унга мумкин эмас деёлмас ва демас қаноатидаман. Ва озирга қадар еч бир олим тарафидан танқид этилмаслиги, албатта у хотаралар айни ақ ва мази ақиқат бўлганини исбот этар.

Менинг итти омим ва тавқифимга сабаб кўрсатилган,

Тўртинчи Модда: Бутун давлатда ман этилган тариқат дарсини бермоқ ила хабар берилган бўлмоқлигимдир.

Жавоб: Биринчидан, қўлингиздаги бутун китобларим шо иддирларки, мен иймон ақиқатлари ила машғулман. Ҳам мутааддид рисолаларда ёзганманки: "Тариқат замони эмас, балки иймонни қутқармоқ замонидир. Тариқатсиз Жаннатга кетган жуда кўп, фақат иймонсиз Жаннатга кирадиган йўқ. Шунинг учун иймонга хизмат қилмоқ замонидир" дея баён этганман.

Иккинчидан: Ўн санадир Испарта Вилоятидаман. Бири чиқсин, менга: "Тариқат дарси берган" десин. Ҳа, баъзи хос охират қардошларимга иймон илмлари ва юксак ақиқатлар дарсини домлалик эътибори ила берганман. Бу тариқат таълими эмас, балки ақиқат тадрисидир. Ёлғиз бу қадар бор. Мен Шофеъийман, намоздан кейинги тасбеотим Ханафий тасбеотидан бироз фарқлидир. Ҳам, шом намозидан хуфтон намозига қадар ва бомдоддан аввал, еч кимни қабул этмаслик шарти ила, ўз-ўзимга гуноларимдан истиғфор ва оятлар ўқимоқ каби нарсалар ила машғуллигим бор. Ўйлайманки, дунёда еч бир қонун бу олга мумкин эмас деёлмас. Бу тариқат масаласи муносабати ила укумат ва макама маъмурлари тарафидан мендан сўралмоқда:

-Нима билан яшамоқдасан?

Жавоб: Тўққиз сана яшаганим Барла халқининг мушо адаси ила, шиддатли иқтисод баракаси ила ва тўлиқ қаноат хазинаси ила. Аксар кунларда ар бир кун юз сўм ила, баъзан янада оз бир харажат ила яшаганимни мен билан кўришган дўстларим биларлар. Ҳатто етти сана мобайнида кўйлак, кошув каби нарсаларга етти банкнот ила идора этдим.

Ҳам қўлингизда бўлган тарихча-и аётимнинг шаодати ила, бутун аётимда халқларнинг адя ва садақаларидан чекиниб, энг содиқ дўстларимнинг хотирларини ранжида этиб адясини рад этганман. Агар мажбурият ила адя олган бўлсам, муқобилини бермоқ шарти ила олганимни менга хизмат этган дўстларим биларлар. Дор-ул Ҳикмат-ул Исломияда олган маошимдан кўпини у замон ёзган китобларимнинг чопига сарф этдим. Оз бир қисмини ажга бормоқ учун сақладим. Мана ўша жузъий пул иқтисод ва қаноат баракаси ила ўн сана менга кифоя келди ва юз сувимни тўктирмади, али у муборак пулдан бироз бор.

Эй акамлар айъати! Бу узун ифодаларимни тингламоқдан зерикмаслик керакдир. Чунки, йигирма - ўттиз китоб менинг тавқифномамнинг варақлари ичига кирганлар. Бу қадар айблов варақларимга қарши, албатта бу узун ифода қисқа қолар. Мен ўн уч санадир дунё сиёсатига қўшилмаганимдан, қонунларни билмайман. Ҳам ўзимни мудофаа учун алдатишга таназзул этмаганимга тарихча-и аётим шоиддир. Мен вазиятнинг ақиқатини бўлгани каби баён этдим. Сизнинг виждонингиз бор ва қонунларнинг ғадрсиз татбиқ жиатларини биласиз, ақимда укмингизни берасиз. Буни ам билингки: Баъзи иқтидорсиз маъмурларнинг иқтидорсизликларидан ёки шубаларидан ёки эчки ва бўри баонаси навидан ёки ўзларига мартаба бермоқ ёки укуматни мамнун қилмоқ фикри ила, янги эркинлик қонунларининг татбиқларига замин озирламоқ ийлаларидан, ақимда дурбин ила боқиб чумолини фил қилиб кўрсатдилар. Сизлардан умидимиз шудирки, иқтидорингиздан уларнинг шубаларининг филини чумоли бўлганини кўрсатмоқдир. Яъни уларнинг дурбинларини аксига ўгириб боқарсиз...

Ҳам бир илтимосим бор: Мусодара этилган китобларимнинг, минг лирадан зиёда менча қийматлари бор. Менга қайтариб берингиз. Уларнинг му им бир қисми ўн икки сана аввал Анқара кутубхонасига ифтихор ва ташаккур ила қабул этилганини кутубхона нозири газета ила эълон этгандир. Ҳозирча аётимга укмлари ўтган айъатингизнинг фикри ила, бу ифодамнинг бир суратини прокурорга бериб мени бу зарарга тиққанларга қарши даъво очмоқ, ва бир суратини Доилия Ваколатига, ва бир суратини ам Депутатлар Кенгашига бермоқ истайман.

ЮҚОРИДАГИ МУДОФААЛАРИМНИНГ БИРИНЧИ ҚЎШИМЧАСИ

Мени гапиртирган зотнинг ва акамлар айъатининг диққат назарларига! Аввалги ифодамга уч моддани илова этмоқдаман.

Биринчи Модда: Бизни айратда қолдирган ва ғоят чалкаштирган ва бир ғаразни ис эттирган ва айниқса ечдан бир иттиом сабаби ижод этмоқ навидан, тиришиб, бир жамият ва ташкилот бормиш каби сўрамоқдалар. "Бу ташкилотни қилмоқ учун қаердан пул олмоқдасиз?" демоқдалар.

Жавоб: Биринчидан, мен ам сўраганлардан сўрамоқдаман: Бундай бир сиёсий жамиятнинг бизнинг тарафимиздан вужудига доир қайси ужжат, қайси ишоралар бор. Ва пул ила ташкилот қилганимизга қайси далил, қайси ужжат топганларки, бу қадар тиришиб сўрамоқдалар? Мен ўн санадир Испарта Вилоятида шиддатли тарассуд остида бўлганман. Бир-икки хизматкор ва ўн кунда бир-икки йўлчидан бошқа одамларни кўрмаган ғариб, кимсасиз, дунёдан безган, сиёсатдан ғоят шиддат ила нафрат этган, ва қувватли сиёсий мухолиф жамиятларнинг нақадар аксул амаллар ила зарарли ва натижасиз қолганини такрорли мушоадалар ила кўрган. Ва ўз қавм ва минглаб дўстлари ичида энг муим фурсатда, сиёсий жамият ва жараёнларни рад этган ва қўшилмаган. Ва тақиқий иймоннинг ғоят муқаддас ва еч бир нарса ила задаланиши жоиз бўлмаган хизматни бузмоқ ва сиёсий ғараз ила чиритишни энг буюк бир жиноят деб билиб шайтондан қочар каби сиёсатдан қочган ва ўн санадан бери "Аъузубиллаи минаш шайтони вас сиёсати" ўзига дастур қилган. Ва ийлани ийласизликда топган, асабий ва парвосиз сирларини фош этган, ўн сана катта Испарта Вилоятининг ассос ва жассос маъмурларига бундай ташкилот сездирмаган бу одамдан, "Бундай бир ташкилот бор ва сиёсий бир ийла қилмоқдасиз" деганларга қарши, ёлғиз мен эмас, балки Испарта Вилояти ва бутун мени таниганлар, балки бутун ақл ва виждон али уларнинг бўтонларини нафрат ила қаршилар ва "Ғаразкор режалар ила уни айбламоқдасиз" деяжаклар.

Иккинчидан: Масаламиз иймондир. Иймон ухуввати ила бу мамлакатда ва Испартанинг юздан тўқсон тўққиз одамлари ила ухувватимиз бор. Ҳолбуки жамият эса, аксар ичида камчиликнинг иттифоғидир. Бир одамга қарши тўқсон тўққиз одам жамият бўлмас. Магар, ғоят инсофсиз бир динсиз, аркасни (асло) ўзи каби динсиз деб ўйлаб, бу муборак ва диндор миллатни тақир этмоқ нияти ила бундай хабарни тарқатар...

Учинчидан: Мен каби жуда жиддий бир му аббат ила Турк Миллатини севган ва Қуръоннинг саносига мазариятлари жиати ила Турк Миллатини жуда кўп тақдир этган ва олти юз санадан бери бутун дунёга қарши қўйган ва Қуръоннинг байроқдори бўлган бу миллатга қарши ғоят шиддатли тарафдор бўлган ва минг Туркнинг шаодати ила, минг миллатчи Туркчилар қадар Турк Миллатига феълан хизмат қилган ва қийматдор ўттиз-қирқ Турк ёшларни намозсиз ўттиз минг амшаарларига таржи этмоқ ила бу ғурбатни ихтиёр этган ва домлалик айсияти ила иззати илмияни муофаза этган ва иймон ақиқатларини жуда кенг бир суратда дарс берган бир инсоннинг ўн сана ва балки йигирма-ўттиз сана мобайнида, йигирма-ўттиз эмас, балки юз, балки минглаб талабаси ёлғиз иймон ва ақиқат ва охират нуқтасида у ила фидокорона боғланса ва охират қардоши бўлсалар кўпмидир ва зарари-ми бор? Ҳеч виждон ва инсоф али буларни танқидга изн берарми? Ва буларга сиёсий жамият назари ила боқа оларми?

Тўртинчидан: Ўн сана мобайнида юз банкнот ила идора этган ва кунда баъзан қирқ сўм ила кун кечирган ва етмиш ямоқли бир чакмонни етти сана кийган бир одам ақида: "Қаердан пул олиб яшамоқдасан ва ташкилот қилмоқдасан?" деганлар, нақадар инсофдан узоқ тушганларини инсоф али англар.

Иккинчи Модда: Манаман Ҳодисасининг бир ёлғончи тақлидини қилиб, миллатга да шат бериб, эркинлик қонунларини осонлик билан татбиқ этмоқ дасисаси ила укуматни алдатиб, гўё "Ҳукуматнинг эркинлик қонунларини қабул эттиришига ёрдам этмоқда" найранги ила, мени Барладан Испартага жабран жалб этдилар. Қарадилар, мен ундай фитналарга восита бўлолмайман ва ундай ар жиатдан ватанга, миллатга, динга зарарли бўлган натижасиз ташаббусларга еч бир майлим йўқдир, тушундиларки у вақт режаларини алмаштирдилар. Менинг ёқтирмаган бир ёлғончи шуратимдан фойдаланиб, еч хотир ва хаёлимизга келмаган найранглар ила бошимизга Манаман ақсиз одисасининг бир мавум тақлидини ўтказдилар. Ҳам миллатга, ам укуматга, ам маъсум, банди бир қанча ватандошларга катта зарар бердилар. Ҳозир ёлғонлари майдонга чиққан сари, бўрининг эчкига баона топиши навидан баоналарни топиб, адлия маъмурларини адаштирмоқ истамоқдалар. Адлия маъмурларининг бу масалада жуда диққатга ва этиётга мутож бўлганликларини миллий мудофаа уқуқим нуқтасида хотирлатмоқдаман. Асл айбланадиганлар улардирки, укуматнинг баъзи вакилларига хушомадгўйлик қилиб ва сохтакорлик ила, бир ёлғончи жамият ниқоби остида баъзи софдил маъсумларни, бечораларни аяжонлантириб кичик бир одиса чиқарар, сўнгра шайтон каби чумолини фил кўрсатиб, укуматни адаштирар, кўп маъсумларни эздирар, мамлакатга катта зарар берар, айбни бошқаларга юклар. Хуллас, бу масаламиз айнан бундайдир.

Учинчи Модда: Ҳукуматнинг доиралари ичида энг зиёда урриятини муофаза этишга ва хорижий таъсирлардан энг зиёда бетарафона, иссиётсиз боқмоқ ила мукаллаф бўлган албатта макамадир. Мен макаманинг тўлиқ бир урриятига таянган олда, уррият ила, уррият уқуқимни бу сурат ила мудофаа этишга аққим бордир. Ҳа, ар ерда адлияда мол ва жон масалалари бор. Агар, акам шахсий иддат этиб бир қотилни қатл этса, у акам қотил бўлар. Демак, адлия маъмурлари иссиётдан ва хорижий таъсирлардан бутун-бутун холи ва эркин бўлмаса, суратан адолат ичида мудиш гуноларга кирмоқ этимоли бор. Ҳам қотилларнинг, кимсасизларнинг ва мухолифларнинг ам бир аққи бор. Ва аққини қидирмоқ учун, ғоят бетарафона бир маржи истарлар. Адолат нуқтасидан тарафгирлик фикрини бериб, адолатнинг моиятини зулмга айлантирган, ақимда сарф этилган бир таъбирдирки, Испартада ва бу ерда баъзи сўроқларда исмим Саид Нурсий экан, ар такрорида Саид Курдий ва бу Курд дея мени шуйдай ёд этмоқдалар. Шу билан, ам охират қардошларимнинг миллий амиятларига илишиб менга қарши бир ис уйғотмоқ, ам макама ва адолатининг моиятига бутун-бутун зид ва мухолиф бир жараён бермоқдир. Ҳа, акам ва макама тарафгирлик шубасидан мубарро ва ғоят бетарафона қараши биринчи адолат шарти бўлганига доир минглаб тарихий воқеалардан, Ҳазрат Али Розияллоу Аннинг халифалиги замонида бир яудий ила макамада баробар ўтиришлари ва кўп подшоларнинг оддий одамлар ила адолат макамасида кўрилиши каби кўп тарихий одисалар бор экан, мен ақимда бир бегоналик иссини берган ва адолат назарини адаштирмоқ истаган одамларга дейман:

Эй жаноблар! Мен амма нарсадан аввал Мусулмонман ва Курдистонда дунёга келдим. Фақат Туркларга хизмат қилдим ва юздан тўқсон тўққиз манфаатли хизматим Туркларга бўлган ва энг кўп аётим Турклар ичида ўтган ва энг содиқ ва энг холис қардошларим Турклардан чиққан ва Исломият қўшинларининг энг қарамони Турклар бўлганидан, Қуръоний маслагим жиати ила, ар миллатдан зиёда Туркларни севмоқ ва тарафдор бўлмоқ муқаддас хизматимнинг тақозоси бўлганидан, менга Курд деган ва ўзини миллатпарвар кўрсатган одамларнинг минги қадар Турк Миллатига хизмат қилганимни ақиқий ва қарамон минг Турк ёшларини шоид кўрсата оламан.

Ҳам, акамлар айъатининг қўлларида бўлган ўттиз-қирқ китобимни, хусусан Иқтисод, Кексалар, Хасталар Рисолаларини шоид этаманки: Турк Миллатининг бешдан тўрт қисмини ташкил этган мусибатзада, фақирлар ва хасталар ва диндор тақводорлар тоифаларига минг Туркчи қадар хизмат қилган у китоблар Курдларнинг қўлларида эмас, балки Турк ёшларининг қўлларидадирлар. Ҳакамлар айъатининг изни ила, бизни бу балога тиққан ва укуматнинг муим баъзи вакилларини алдатган ва миллатпарварлик пардаси остида ийлаларни айлантирган мулид золимларга дейман:

Эй жаноблар! Мен ақимда аниқ қилинмаган ва аниқ қилинса ам бир айб ташкил этмаган ва айб бўлса ам ёлғиз мени масъул этган бир модда юзидан қирқдан ортиқ Туркнинг энг қийматдор ёшларини ва энг мутарам кексаларини, катта бир жиноят қилганлар каби бу балога отмоқ миллатпарварликмидир? Ҳа, сабабсиз бундай исканжали қамоққа тушганлар ичида Турк ёшларининг мадори ифтихори бўладиган бир қисм зотлар борки, {(Ҳошия) У зотлар макамани ман қилиб, икки ойлик машаққатли қамоқдан сўнг бўшатилгандирлар.} узоқдан қийматини ис этиб, унга ёлғиз бир салом ёки иймоний бир рисола юборишим ила, уни бир қотил каби бола ва чақалари ичидан олиб бу балога отмоқ миллатчиликмидир? Менки, сизнинг назарингизда бегона миллатданман дейман. Бу қамалган жавонмард ва мутарам Турк ёшлари ва кексалари ичида шундайлари борки, уларнинг бир донасини ўз миллатимдан юз одамга алмаштирмайман. Ичида шундайлари борки, ўн сана менга зулм қилган маъмурларга, беш санадан бери уларнинг хотирлари учун, у золимларга баддуони ташладим. Ва уларнинг ичида шундайлари борки, олий сажияларнинг энг холис намуналарини у олийжаноб Турк дўстларда мукаммал айрат ва тақдир ила кўрдим. Ва Турк Миллатининг устунлик сирини улар ила англадим. Мен виждоним ила ва кўп аломатлар ила ишонтираманки, агар бу маъсум қамалганлар ададича вужудларим бўлсайди ва ёхуд уларнинг умумига келган ар нави машаққатларини олиб билсайдим, қасам ичаманки, ифтихор билан у қийматдор зотларга бадал чекмоқ истардим. Менинг буларга қарши бу иссим уларнинг қиймати зотиялари учундир, бўлмаса шахсимга қарши фойдаси тегилиши эмасдир. Чунки бир қисмини энди кўрмоқдаман. Бир қисми, балки у мендан фойда кўрган, мен ундан зарар кўрганман. Фақат минглаб зарар кўрсам, яна уларнинг қиймати назаримда тушмас.

Хуллас, эй Туркчилик даъво этган мул ид золимлар! Турк Миллатининг мадори ифтихори бўла оладиган бу қадар зотларни ғоят оддий ва аамиятсиз баоналар ила, сизнинг таъбирингиз ила, мен каби бир Курд юзидан паришон этмоқ, туширмоқ миллатчиликмидир? Туркчиликмидир? Ватанпарварликмидир? Қани, у инсофсиз виждонингизга авола этаман.

Хуллас, одил ма кама уларнинг маъсумсизлигини англамоқ ила кўпларини бўшаттирди. Агар ўртада бир айб бўлса, у айб меникидир. Улар олийжанобликларидан, мен каби ғариб бир кекса домлага ўчоқ ёқмоқ, сув келтирмоқ, овқат пиширмоқ ва ўзимга махсус бир рисоламни оқламада ёзмоқ каби жузъий ишларимни ёлғиз Лилло учун қилганлар ва менинг хотирим учун хотира дафтарим укмида бўлган у икки рисоламнинг охирларида, бир хотира бўлиш учун имзоларини қўйганлар. Ажабо, дунёда бундайларни бундай баоналар ила сўроқлайдиган бир қонун, бир усул ва бир фойда борми?

Эй акамлар айъати! Келадиган баёнотимда, балки вазифангизча кераксиз нарсалар топилажак. Фақат бу масалалар ила умум мамлакат, балки дунё алоқадордир. Ёлғиз сиз эмас, улар ам маънан тингламоқдалар. Ҳам баёнотимда интизомсизлик кўражаксиз. Сабаби эса, муим бир аққим менга берилмади. Менинг чиройли хатим йўқ. Кўп илтимос қилдимки, бу аёт-мамот масаласидир, бир ёзувчи менга берингиз, токи аққимни мудофаа учун бир илтимоснома ёздирай. Бермадилар. Балки мени икки ой ғоят инсофсизчасига бутун-бутун гапиришдан ман этдилар. Шунинг учун ғоят нуқсон ва чалкаш ёзувим ила интизомли ёзолмадим. Хуллас, охир баёнотим будир:

Агар фарзи ма ол бўлиб, муфсидларнинг, мухбирларнинг хабар берганлари каби, Рисола-и Нур укуматнинг бир тур сиёсати ила ва баъзи қонунлари ила уйғун тушмайди, муораза этади. Балки бошқа сиёсий қаноатлардир ва бошқа-бошқа фикрлардир, ва умум рисолалар иймондан эмас, балки сиёсатдан бас этар дея ғоят зоир бир бўтон фараз ва қабул этилса, жавобан дейман: Модомики урриятнинг энг кенг шакли жумуриятдир ва модомики укумат эса жумуриятнинг энг эркин суратини қабул этгандир, албатта ақиқий ва қатъий ва рад этилмас илмий қаноатни ва тўғри фикрларни осойишга тегилмаслик шарти ила, жумуриятнинг уррияти у илмий урриятни истибдод остига ололмас ва уни бир айб танимас. Ҳа, дунёда еч бир укумат бормидирки, бутун миллати биргина сиёсий қаноатда бўлсин. Қани, фарзи маол бўлиб, мен парда остида ўз-ўзимга сиёсий қаноатимни ёзганман ва бир қисм хос дўстларимга кўрсатганман, бунда айб бор деган қонунларни эшитмаганман. Ҳолбуки Рисола-и Нур иймон нуридан бас этар, сиёсат зулматига сукут этмаган ва таназзул этмас.

Агар фаразан, лаик жум уриятнинг моиятини билмаган бир динсиз деса: "Сенинг рисолаларинг қувватли бир диний жараён бермоқда, ладиний жумуриятнинг асосий қонун-қоидаларига муораза этмоқда".

Агар инсониятнинг мо иятини айвониятнинг энг бадбахт ва энг паст даражасида талаққий ва дунёни доимий ва лоязал таваум ва инсонни боқий ва лоямут таайюл этган бир сархуш виждонсиз тарафидан дейилса: "Сенинг бутун рисолаларинг иймоний жуда қувватли дарс беради. Дунёдан совутади. Назарни охиратга ўгиради. Биз эса бутун қувват ва диққат ва зенимиз ила дунё аётига мутаважжи бўлишимиз ила бу замонда яшай оламиз. Чунки озир яшамоқ ва душманлардан сақланмоқ жуда мушкуллашгандир".

Жавоб: Та қиқий иймоннинг дарслари, гарчи назарни охиратга боқтиради. Фақат дунёни у охиратнинг экинзор ва бозори ва бир фабрикаси кўрсатмоқ ила, янада зиёда дунё аёти учун ишлаттирар. Ҳам, иймонсизликдаги мудиш бир суратда синган маънавий қувватни ғоят қувватли бир тарзда қозонтирар. Ва маъюсият ичида тамбаллик ва лоқайдликка тушганларни шавқ ва ғайратга, саъйга чорлар, ишлаттирар. Ажабо, бу дунёда яшамоқ истаганлар бундай дунёвий аётнинг лаззатини, ам ишлашга шавқни, ам адсиз мусибатларига қарши таянишга мадор маънавий қувватини таъмин этган ва эътироз қабул этмаган далиллар ила исбот этилган тақиқий иймоннинг дарсларига таъқиқ дея оладиган бир қонуннинг вужудини қабул этарларми ва шундай бир қонун бўлиши мумкинми?

Агар миллат идораси ва мамлакат осойишининг ақиқий асосларини билмаган бир жоил амиятфуруш деса: "Сенинг рисолаларинг осойишни бузганларга ва идорани чалкаштирганларга бир мадор бўлиши мумкин жиати ила ва сен ам этиётсизлик қилиб озирги идорага эътироз этсанг, рисолаларнинг қуввати ила бир машаққат яратмоқ этимоли ила сенга илишмоқдамиз".

Жавоб: Рисола-и Нурдан дарс олган, албатта, кўп маъсумларнинг қонини ва уқуқини зое этган фитналарга кирмас ва айниқса тажрибалари ила, мукарраран натижасиз ва зарарли қолган фитналарга еч бир жиат ила яқинлашмас. Ва бу ўн санадаги ўн фитналарга Рисола-и Нурнинг шогирдларининг ўндан бириси, балки асло еч бириси қўшилмагани кўрсатарки, рисолалар бу фитналарга зид ва осойишни таъминга мадордирлар. Ажабо, идора ва осойишни муофаза жиатидан минг иймонли одамми, бўлмаса ўн динсиз бебош янада осонмидир? Ҳа, иймон гўзал сажиялар бермоқ ила ам марамат иссини, ам зарар бермоқдан сақланмоқ майлини берар. Аммо менинг этиётсизлигим эса, бу ўн уч санадир имкон доирасида нақадар қўлимдан келган бўлса укуматнинг диққат назарини жалб этмаслик ва у ила овора бўлмаслик ва ишларига қўшилмаслик учун Испарта Вилоятига маълум бўлган ориқо бир суратда мунзавиёна ва мардумгиризона ва мушфиқкорона ва сиёсатдан мучтанибона яшаганимни бу мамлакат билар.

Эй мени бу балога йўлиқтирган инсофсизлар! Тушунилмоқдаки, осойишга қарши аракат этмаганимдан мендан ғазабландингиз, иддат этдингиз. Осойишга душманлик томири ила мени тавқиф эттирдингиз. Ҳа, осойишни бузмоқ ва идорани чалкаштирмоқ истаганлар мен аққимда укуматни алдатиб, адлияни кераксиз машғул қилиб мени тавқиф эттиргандирлар. Улар ақида эмас ёлғиз биз, балки мамлакат номига, бошда прокурор бўлиб акамлар айъатига даъво этиши керак.

Агар дейилса: "Сен вазифасизсан, миллатнинг урматини қабул этиб вазифадорлар каби диний дарс беролмайсан. Ҳам, диний дарс берадиган расмий бир доира бор, унинг рухсати лозимдир".

Жавоб: Биринчидан, менинг босмахонам ва котибларим йўқдирки, нашр вазифасини қилсин. Бизники хусусийдир. Хусусий ишларга, хусусан иймоний ва виждоний бўлса, виждон эркинлиги дастури унинг эркинлигини таъмин этар.

Иккинчидан: Итти од укумати иттифоқлари ила, Дор-ул Ҳикмат-ул Исломияда Оврупага қарши Ислом ақиқатларини исбот этадиган ва миллатга дарс берадиган бир вазифа ила вазифалантиришлари ва Диёнат Раёсатининг Ванда мени воиз тайин этиши ва озирга қадар юз рисоладан зиёда асарларим олимлар қўлларида кезиши ва танқид этилмаслиги исбот этарки, миллатга дарс беришга аққим бор!

Бу баёнотимга мавзудан хориж тафсилот назари ила боқмаслик керакдир. Чунки Рисола-и Нурнинг юздан зиёда рисолалари менинг авроқи тавқифиям укмига ўтганидан, ам акамлар айъати тадқиқ ила мукаллафдир, ам мен изо ва жавоб беришга Қуръонга ва Ислом Оламига ва истиқболга алоқадорлиги жиати ила мажбурман. Модомики бир масаланинг тўлиқ танаввури, ар олда узоқ ва яқин бутун этимолларни баён этмоқ ила бўлар. Масаламизга оид узоқ бир этимолни баён этишга этиёж бор. Шундайки:

Агар динсизликни ва куфрни ўзига маслак деб қабул қилган бадбахт бир қисм одамлар бир сиёсий мақсаднинг пардаси остида укуматнинг баъзи раислари орасига кириб уларни алдатсалар ёки маъмурият маслагига кирсалар ва Рисола-и Нурни дасисалар ила имо ва мени тадидлари ила сустирмоқ учун десалар: "Таассуб замони ўтди. Мозийни унутмоқ ва истиқболга бутун қувватимиз ила мутаважжи бўлмоқ лозим келаркан, сенинг иртижокорона бир суратда диний ва иймоний қувватли дарс беришинг ишимизга тўғри келмас!...

Жавоб: Биринчидан, у мозий деб ўйланган замон эса истиқболга инқилоб этган. Ва ақиқий истиқбол удир. Ва у ерга борамиз.

Иккинчидан: Рисола-и Нур, тафсир бўлиш айсияти ила, Қуръони Ҳаким ила боғланган. Қуръон эса Ер Куррасини Аршга боғлаган, умумий жозиба каби бир жозибадор ақиқатдир. Осиёда укм этганлар Қуръоннинг Рисола-и Нур каби тафсири ила мубораза этолмаслар. Балки мусолаа этарлар, ундан истифода этарлар ва имоя этарлар.

Аммо менинг жим ўтиришим эса, модомики оддий бир кашф йўлида ва а амиятсиз бир сиёсий фикр ортида ва дунёвий бир айсият юзидан кўп иззат алининг бошлари фидо этилса, албатта катта Жаннатнинг баоси бўладиган бир сарват ва абадий аётни қозонтирадиган бир оби аёт ва бутун файласуфларни айратда қолдирадиган бир кашфиёт йўлида, вужудим зарралари ададича бошларим бўлса ва фидо этилиши лозим келса, шубасиз фидо этилар. Ҳам, мени тадид ёки имо сурати ила жим қилмоқ бир тил ўрнига минг тил гапиртиражак. Йигирма санадан бери руларга ерлашган Рисола-и Нур жим бўлган бир тилимга бадал минглаб тилларни гапиртиришини Раийми Зулжалолдан умидворман.

Дейдиларки: "Сен шапкани бошингга қўймайсан, ма кама каби жуда расмий ерларда бошингни очмайсан. Демак, у қонунларни рад этмоқдасан. У қонунларни рад этмоқнинг жазоси шиддатлидир!"

Жавоб: Бир қонунни рад этмоқ бошқадир ва у қонун ила амал этмаслик бутун-бутун бошқадир. Аввалгининг жазоси иъдом бўлса, бунинг жазоси ё бир кун қамоқ ва бир лира пуллик жазо ёки бир танбе ёки бир оголантиришдир. Мен у қонунлар ила амал этмайман, ам амал этмоқ ила ам мукаллаф бўлолмайман. Чунки мунзавий яшайман. Бу қонунлар хусусий манзилларга кирмас.

Бир эслатма: Бу икки ойдир ғоят диққат ила ва майин элак ила эламоқ сурати ила ам Испарта, ам Эскишаар макамалари, ам Доилия Ваколати ўн санадан бери йиғилган марам китобларимни ва хусусий мактубларимни мусодара этиб текширганлари олда яширин бир комитет ва жамият каби айблаш сабаби еч бир модда аниқламаганларини эътироф ила баробар, али тадқиққа давом этмоқдалар. Мен ам дейман:

Эй жаноблар! Бе уда чарчамангиз... Агар қидирганингиз бўлса, еч бир учини бу қадар замон тополмаганингиздан, билингизки, уни идора этган шундай ажиб бир дао бордирки, мағлуб этилмас ва муқобала этилмас. Ягона чора, унинг ила мусолаадир. Бўлмаса, бу қадар маъсумларга зарар бермоқ ва эзмоқ етар! Балки Ғайратуллога тегилар, қимматчилик (қаатчилик) ва вабо каби балоларга васила бўлар. Ҳолбуки мен каби асабий ва энг яширин бўлган сирини бегона одамларга чекинмасдан айтган ва Ҳарбий Трибуналда машур ва жуда мардона ва фидокорона мудофаани қилган, ва кексалик замонида энг зиёда оқибати таликали ва мажул саргузаштлардан сақланишга маслак жиатидан мажбур бўлган бир одамга бундай еч кашф этилмайдиган комитетчиликни иснод этмоқ амоқлик даражасида бир софдилликдир, ва ёхуд бир ийладир.

Ҳакамлар айъатидан бир аққимни истайман. Мендан мусодара этилган китобларимнинг менча минг лирадан зиёда қийматлари бор. Ва уларнинг муим бир қисми ўн икки сана аввал Анқара кутубхонасида ифтихор ва ташаккур ила қабул этилган. Хусусан, ёлғиз ухровий ва иймоний бўлган Ўн Тўққизинчи Мактуб ила Йигирма Тўққизинчи Сўзнинг мен учун кўп аамиятлари бор. Менинг маънавий сарватим ва аётим натижасидирлар. Ва иъжози Қуръоннинг ўн қисмидан бир қисмининг жилвасини кўзга кўрсатганлари учун фавқулодда менингча қийматлари бор. Ҳам уларни ўзимга махсус бўлиб ёздириб порлаттирганман. Ҳам кексалигимнинг ғоят азин хотираларига доир бўлган Кексалар Рисоласининг уч-тўрт нусхаларидан бир донасини ўзимга махсус ёздирган эдим. Модомики айблайдиган еч бир дунёвий модда ичларида йўқдир, уларни ва арабий рисолаларимни менга қайтариб беришингизни бутун руим ила истайман. Қамоқда ва қабрда ам бўлсам, у китобларим бу ғариб дунёнинг менга юклаган беш аламли ва азин ғурбатларда дўстларим ва биродарларимдирлар. Уларни мендан айирмоқ ила тааммулсиз бир олтинчи ғурбатга тушаман ва бу жуда оғир ғурбатнинг тазйиғидан чиққан олардан сақланишингиз керак.

Шундайки: Бу масалада ёлғиз шахсим мадори ба с эмаски, сиз мени оқламоқ ила ва вазиятнинг аслидан хабардор бўлишингиз ила масала ал бўлсин. Чунки, илм али ва тақво алининг маънавий шахси бу масалада миллат назарига айбламоқ остига киргани ва укуматга ам тақво ва илм алига қарши бир амниятсизлик келгани ва тақво ва илм али таликали ва зарарли ташаббуслардан қандай сақланишини билиши лозим бўлгани учун, менинг мудофаамнинг ўзим қаламга олганим бу сўнг қисмини, ар олда янги арфлар ила, матбуот воситаси ила интишорини истайман. Токи тақво али ва илм али найрангларга алданмасдан, зарарли, таликали ташаббусларга яқинлашмасинлар. Ва укуматнинг маънавий шахси миллат назарида айбланишдан қутулсин. Ва укумат ам илм али ақида амният этсин ва бу тушунмовчилик барам топсин. Ва укуматга ва миллатга ва ватанга жуда зарарли бўлган бу каби одисалар ва тушунмовчилик ортиқ такрорланмасин.

Дар ақиқат, бундан тўққиз сана аввал Ўнинчи Сўз, саккиз юз нуса ёйилиши ила залолат алининг қалбларидаги ашр инкорини қалбларида сиқиб лисонига келтиришга имконият бермади, оғизларини ёпди ва ориқо буронларини кўзларига суқди. Ҳа, Ўнинчи Сўз, ашр каби бир азим рукн, иймоннинг атрофида пўлатдан совут бўлди, залолат алини жим қилди. Албатта Жумурият Ҳукумати бундан мамнун бўлдики, депутатларнинг ва окимларнинг ва катта маъмурларнинг қўлларида тўлиқ бир эркинлик ила Ўнинчи Сўзнинг нусхалари кезди.

Тўрт ойдан бери бу аёт-мамот масаласида, еч бир ердан менинг ачинадиган олим бир мактуб ила ам сўралмагани. Ва мен аққимда халқни нафрат этадиган бир суратда кўрсатмоқ ила омманинг нафратини менга қарши жалб этиб бутун-бутун осонликлар ва ёрдамлашишдан марум қолган, ғариб ва кимсасиз олимни тасвир этган, эътирозномамда изо этганим бир икоя:

Бир замон бир подшо мубтало бўлган бир хасталикнинг давоси бир боланинг қони экан! У боланинг отаси болани, қозининг фатвоси ила бир пул муқобилида подшога берган. Бола мажлисда йиғламоқ ва шикоят ўрнига кулган. Сўраганлар:

-Нима учун ёрдам сўрамаётирсан, шикоят этмаётирсан, кулмоқдасан?

Деганки:

-Инсон мусибатга гирифтор бўлган вақт аввал отасига, сўнгра қозига, сўнгра подшо га шикоят этар. Менинг отам мени кесилмоқ учун сотмоқда. Мана, қози ам ўлишимга қарор бермоқда. Мана, подшо менинг қонимни истамоқда... Бу антиқа ва жуда ғариб ва шакли жуда чиркин ва еч кўрилмаган бу олга қарши фақат кулмоқ ила муқобала этилар.

Хуллас, эй Шукру Кая Бей! Биз ам у бола укмига ўтдик. Дардимизни аввал мааллий укуматдаги окимга, сўнгра макама адолатига, сўнгра Доилия Ваколатига мурожаат этиб мазлумиятимизни баён этиб золимлардан бизни қутқармоқ учун олимизни билдирмоқ вазият тақозоси экан, кўрдикки: Энг сўнг шикоятимизни тинглайдиган Доилия Вакилининг аққимизда тушган аслсиз шубаларига бир ақиқат ранги бермоқ ва хатосини ёпмоқ фикри ила хатосида тиришиши янада катта бир хато бўлганини ўйламаганидан, дучор бўлган ғурур хасталигига қонимизни истаб, бизни аслсиз баоналар ила паришон этмоқ истамоқда. Биз ам Шукру Каянинг шахсини Доилия Вакили бўлган Шукру Кая Бейга шикоят этмоқдамиз.

{(Ҳошия) Шукру Каянинг қай даража аслсиз шуб ага тушиб ғараз этганига далил шудирки: Мен каби кимсасиз ва уч - тўрт бечора биродарларимни макамага бермоқ учун, ўзи Анқарадан юз жандарма ва ўн беш-йигирма полициячи баробар олиб, гўё Испартадаги жандарма қуввати ва бир фирқа аскар кифоя келмас экан каби атрофга бир дашат беришидир. Ажабо, биргина полициячининг ва биргина жандарманинг қўли ила қилинадиган бир вазифани миллатга икки - уч минг лира зарар бердириб, сўнгра бўшатилган бечора маъсумларни Испартадан то Эскишаарга беш юз лира ташишга сарф эттирмоқ ва у бечораларни мингларча зарарларга дучор қилмоқдан бошқа ижтимоий аёт орасидаги мавқеларини ларзаларга дучор этмоқ каби муим одисаларни ижод этмоқ ила қай даража Доилия Ваколатининг идора этишига ва осойишни таъминга ва бу бечора миллатнинг истироат ила ишлашларига зарар берганини кўрсатмоқда. Демак, билиб туриб, ечдан катта бир одисани ижод этмоқ ғарази ила у вазиятни кўрсатган, битта чумолини юзта фил қилиб, доилия энг зиёда сукунатга мутож бўлган бир замонда бундай ар тарафни ларзага соладиган бир вазиятни ижод этмоқ ва қонунсиз қонун номига амал этмоқ қонунча муим бир гуно қилганини даъво қилиб, Шукру Каянинг шахсини Доилия Вакили бўлган Шукру Кая Бейга шикоят этмоқдамиз.}

Агар эркинликни тўлиқ му офаза этмоқ истаган ва еч бир таъсир қаршисида мағлуб бўлмаган ва виждонларидаги адолат исси ила укм этган бу макама, бизни Шукру Кая Бейнинг шахси ақида тинглашларини билсайдим, энг аввал биз Шукру Каянинг шахсига қарши даъво очардик. Чунки бир санадан бери ар кун ёки ар афта аққимизда рапорт иста-иста бизга қарши жосусларнинг, зобиталарнинг диққат назарини жалб эттириб, қурбон қўйи каби кесмоқ учун бизни боқтираётган эди. Макама эса, адолатдан бошқа еч бир нарса ўйламаслик лозим келаркан ва ақиқатдан макама ичидаги зотлар ам адолатга тўлиқ боғлиқ бўлганликлари олда, юксак мақомдаги Шукру Кая каби шахснинг таъсирларига қарши чидамаганлари учун, бизни бўшата олмасдан паришон этмоқдалар. Мааллий укумат бўлган Испарта Ҳокими ва зобитаси эса, аркасдан зиёда бизни ва Испартали бечора, маъсум қамалганларни имоя этмоқ ва бир он аввал қутулишларига аракат қилишлари виждоний вазифалари экан, аксинча жуда маъносиз ва аслсиз баоналар ила Испарта қамалганларининг, хусусан мутож ва фақирларнинг арзоқларини бердирмасдан, очлик ила фақирликка тушишлари учун уларни эздиришга уринмоқдалар. Хуллас, бу олга шикоят эмас, балки йиғлашнинг ниоят даражасини кўрсатган бу аянчли олга у бола каби кулмоқ ила муқобала этмоқдамиз ва таваккал қилиб, ишимизни Азизи Жабборга авола этмоқдамиз.

Маъсум Қардошларимнинг Мазлумиятидан Келган Фарёдларининг Эшитилмагани ва Менинг ам Улар Ила Гапиртирилмаганим Бир Замонда, Уларнинг Маъюсиятларига Бир Тасалли Бермоқ учун Ёзган Бир Ифодамдир

Ҳофизи Зулжалолнинг ифз ва имоясига боқингизки, масаламиз муносабати ила Рисола-и Нурнинг рисолалари ададига мувофиқ бўлиб, бир юз йигирмадан ортиқ одамнинг марам варақлари ила сўроқ қилинганлари олда, ва ажнабийларнинг ийлалари ила ва мухолиф комитетчиларнинг найранглари ила мавжуд ва ёйилган кўп сонли жамиятларнинг еч бириси ила Рисола-и Нурнинг еч бир шогирдининг муносабатдорлигини кўрсатадиган еч бир модда топилмаслиги ғоят зоир ва порлоқ бир имоя-и Раббониядир. Муофаза-и Илоияга ва Имом Али (Р.А.) ва Ғавси Аъзам (Қ.С.) Рисола-и Нурга оид ғайбий кароматларини жиддий равишда қўллаб қувватлаган бир инояти Рамониядир. Қирқ иккилик бир замбарак ўқини қирқ икки маъсум ва мазлум қардошларимизнинг даргои Илоияга очилган қўллари ила тўлдириб, орқа қайтариб, отганларнинг бошларида маънан портлаттирди. Бизларга ёлғиз аамиятсиз, савобли, енгил бир нечта яра-чақадан бошқа бўлмади. Бундай бир санадан бери тўлдирилган бир замбаракдан бундай жуда оз зарар ила қутулмоқ ориқодир. Бундай жуда буюк бир неъматга қарши шукр ва сурур ва севинч ила муқобала этмоқ керакдир. Бундан сўнграки аётимиз бизга оид бўлолмас, чунки фасодчиларнинг режаларига кўра, юзда-юз мав эди. Демак, бундан сўнграки аётни ўзимизга эмас, балки ақ ва ақиқатга вақф этишимиз керак. Шикоят эмас, шукр эттирадиган раматнинг изини, юзини, моиятини кўришга аракат қилишимиз керак.

Ғариб ва менга жуда ам оғир келган ва уч кунда бир стакан айрон ва бир стакан сутдан бошқа бир нарса едирмаган грипп касаллигининг учинчи кунида, бирдан хотирамга эслатилди. Мен ам у хотирани табаррук учун, макамадаги мудофаамнинг бир муқаддимаси сифатида ёздим. Шиддат ва нуқсони бўлса, хасталигимга оиддир. Ҳа, юз одам мудофаа этадиган бир ақиқатни бир ўзим мудофаага мажбур бўлганимдан, зен чарчоқлиги ва паришониятга ва янада кўп машаққатли авол ичида ақиқатни тўғри бўлиб, бўлгани каби, бу қадар баён эта олдим.

(Сўнг мудофаатга кейинчалик бир икматга биноан қўшилган бир муқаддимадир.)

Мудофаамнинг бутун вазиятларида яширин ва муд иш бир комитетга қарши мубораза вазиятини кўрсатган ифода тарзимдаги мақсадим шудир:

Қандайки Жум урият Ҳукумати "Динни дунёдан ажратиб бетарафона қолмоқ" асосий қонун-қоидасини қабул этган. Динсизларга динсизликлари учун тегилмагани каби, диндорларга ам диндорликлари учун тегилмаслиги у асосий қонун-қоиданинг керакли шартларидандир. Худди шунинг каби, мен ам бетараф ва урриятпарвар бўлиши лозим келган Жумурият Ҳукуматининг динсизликка тарафдор ва найранглар қилган ва укуматнинг маъмурларини алдатган яширин манфий комитетлардан айрилиб, укуматнинг улардан узоқ бўлишини истайман, у найрангчилар ила мубораза этмоқдаман. У комитетлардан, тасодиф ила укуматнинг маъмуриятига кирганлар, жиддий диндорларга тақмоқ учун икки баона қўлида тутган, ғараз этган диндорларига тақмоқдалар ва укуматни алдашга аракат қилмоқдалар. У икки баонанинг бириси: У мулидларнинг динсизлигига мойиллик кўрсатмаслик маъноси ила "Эскичилик" баонасини тақмоқда. Бошқаси: Йўқ ва асло! динзликни бу Ислом Ҳукуматининг айни сиёсати деб ўйламаганимиз маъносида "Динни сиёсатга қурол этмоқ" баонаси ила доғламоқ истамоқдалар.

{(Ҳошия) Яъни: "Ҳукумат бир сиёсат таъқиб этмаётир, йўқ, асло йўқ! Ҳукуматнинг сиёсати динсизликдир" дея ўйлаган у мул идларнинг назарида менинг, Қуръони Ҳакимнинг қатъий укмларидан сизиб чиққан Рисола-и Нур ила таъқиб этганим иймон ақиқатларига хизматимни мухолиф бир сиёсат демоқ ила дунёда энг чиркин бир бўтонни қилар.}

Ҳа, Жум урият Ҳукумати у яширин муфсидларнинг ватанга ва миллатга зарарли фикрларини албатта оммалаштирмас ва тарафдор бўлолмас. Ман этмоқ жумурият қонунларининг тақозосидир. Ва шундай муфсидларга тарафдорлик ила жумуриятнинг асосли қонун-қоидаларига тўлиқ зид кетолмас. Жумурият Ҳукумати биз билан у муфсидлар мобайнида акам укмини олсин. Қайсимиз золим бўлсак ва тажовуз этаётган бўлсак, у вақт акам укмини берсин ва акамлик нуқтасида укмини ижро этсин.

Ҳа, инкор этилмаски, коинотда динсизлик ила диндорлик Одам замонидан бери жараён этиб келмоқда ва қиёматга қадар кетажакдир. Бу масаламизнинг мо иятидан воқиф бўлган аркас бизга бўлган бу ужумнинг тўғридан тўғрига динсизлик исобига диндорликка бир ужум бўлганини тушунар. Аксар файласуфларнинг Ғарбда ва Оврупада зуури ва кўпчилик пайғамбарларнинг Шарқда ва Осиёда чиқишлари Қадари Азалийнинг бир ишора ва рамзидирки, Осиёда оким, ғолиб дин жараёнидир. Албатта, Осиёнинг олдинги қўмондони бўлган бу Жумурият Ҳукумати Осиёнинг бу фитрий хусусиятидан ва маъданидан истифода этажак. Ва бетарафона қоидасини динсизлик тарафига эмас, балки диндорлик тарафига мойил эттиражакдир.

Иккинчи Модда: Рисола-и Нурнинг парчаларида қонун моддаларига муориз масалалар бўлиши ўртага қўйилиши мумкин. Бу жи ат макамага оиддир. Фақат Рисола-и Нур ўз боши ила юз маънавий кашфиётни ўз ичига олган бир асардир. Бу кашфиётнинг биттасини ам, кашшофнинг кашф аққини муофаза этмоқ ила, зиёнга дучор этмаслик лозим келар. Кашфиётнинг аамияти ақиқат али ва илм али ва адиблар ўртасида ғоят буюкдир ва аамияти бор. Бир киши бошқасининг кашфиётини ўзига мол қилолмас. Агар қилса, унга қарши даъво очмоқ бутун мамлакатларда жорий бўлган бир қонундир. Олдинда укуматнинг рухсатини қўлга киритмоқ сурати ила нашр этмоқ истаганим ва йигирма-ўттиз санадан бери кашф ва таълифига аракат қилганим ва эллик санадан бери давом этган тадқиқот ва фикрий мужоадалар ва мухталиф манбалардаги тинтув ва саъйларимнинг натижаси ва самараси бўлиб ёзганим ва маънавий юз кашфиётни кўрсатган ва мингларча ақиқатларни ичига олган юздан зиёда рисоладан иборат бўлган Рисола-и Нурнинг таълифидан сўнгра нашр этилган, баъзи қонунларга уйғун келмаган, ўн беш нуқтасини ўртага отиб тумат қилинган бир вазиятга қўймоқ бу ақиқатларнинг ва менинг уларга тааллуқ этган уқуқларимнинг йўқолишини келтириб чиқармоқ ила баробар, бошқанинг адабий ўғрилик ва ўғрилигига ва тамаллук ва ўзига мол этишига замин озирлаганидан, бу бобда аммасидан олдин ва ар нарсадан зиёда ақиқат номига ва уқуқ исобига аққимнинг муофазаси одил макамангизнинг назарга оладигани илк жиатдир. Ва бир гуно воситаси бўлмоқ тавауми ила мусодара этилган рисолаларим ичига олган ақиқатлар, фан ва фалсафа алига ва Академик Муаққиқларга қарши исботимга мадор бўлмоқ учун қўлимда бўлиши лозим келишидан, бу кашфиёт ва илмий мунозаралар устида тайёрлигимни аниқ қилмоқ учун тарафимга қайтарилишини истайман. Мени макум этсангиз ам, улар макум бўлолмас.

Ва қамоқда ам менинг биродарим бўлишлари керак. Макамаларнинг ақни ўрнига келтирмоқ жиатидаги айсиятига, шарафига муим бир камчилик, балки зид бўлган ғаразкорларнинг талқинотига эргашишга, албатта адолат макамаси таназзул этмаяжак ва ғаразкорларнинг ийлаларини натижасиз қолдиражакдир. Ва адолатдан ва ақни ўрнига келтирмоқдан янада буюк бир мақом вазифа жиатида танимаган макаманинг, ар турли таъсирлардан эркин бўлиб вазифасини қиладиган асос адолатнинг зарурати бўлганига таянган олда, шахсим номига эмас, балки кўп ақиқатларнинг ва бир қанча маъсум уқуқларнинг ўзига боғлиқ бўлган бир олий ақиқат номига, ақидаги аслсиз шубаларини бир он аввал Рисола-и Нурнинг урриятини эълон этмоқ ила олиб ташламоқдир.

Учинчи Модда: Бизга иснод этилган мав ум айб эса, умумий бир таъбир ила ва қуюди итирозия назарга олинмасдан, Жазо Қонунининг бир юз олтмиш учинчи моддаси, ёлғиз зоирига ва умумиятига тегдириб, макумиятим истилзом этилмоқ истанилгани англашилмоқда. Бизга иснод этилган бир қанча модданинг қатъий ва ақиқий жавоблари қайдингизга ўтган мудофааларимда бўлмоқ ила баробар, ўн ёки ўн беш нуқта юзидан, маънавий юз кашфиётни ичига олган, юзлаб муим ақиқатларни жамлаган юздан зиёда жуздан иборат бўлган Рисола-и Нур мукофот ва тақдир ўрнига жазолантирмоқ ва танқид ила қаршилангандир. Макамангиздан бу аққимни ва Рисола-и Нурнинг уррият аққини истамоқ буюк бир аққимдир. Бу жиатнинг ал қилиниши ва натижалантирилиши лозим ва зарурийдир.

Тўртинчи Модда: Ҳозирга қадар менга ужум этган ва укуматни бизга қарши ўгирган кишиларнинг ғаразкор бўлганликлари ва ёлғиз ғараз ила ёпишганлари бу билан тушунилмоқдаки, бизни урмоқ учун ар эшикка бош урдилар. Аввало, "Тариқатчилик" (бир нарса тополмадилар), сўнгра "Жамиятчилик", сўнгра "Сиёсатчилик ва инқилобга мухолиф аракат ва мухолиф комитетчилик ва рухсатсиз нашриётчилик" каби кўп жиатлар ила айбламоқ ва бизни урмоқ учун уринганликлари олда, буларнинг еч бирида тутинадиган бир аломат тополмаганликларидан, энг ниоят бир қонун моддасининг, қуюди итирозияни назарга олмасдан, зоирий умумиятидан истифода этиб, еч бир ақл соиби қабул этмайдиган ва уларга ақ бермайдиган бир нуқта ила бизни айбламоқ ва макум этмоқ истайдилар. Ҳа, бас этадиганимиз нуқтани дунёда еч бир ақл соиби ақиқат бўлиб қабул этмас, ва зарра миқдор инсофи бўлган "Бўтондир" деяжак. У нуқта шудир:

"Саиди Курдий динни сиёсатга қурол қилмоқда!" таъбиридир. Бу таъбирдаги айбловни чиритадиган ўн беш-йигирма далилдан зиёда ва беш-ўн қадари мудофааларимда қайдингизга ўтказилганлардан бириси шудирки:

Юзлаб шо идларнинг шаодати ила исбот этишга озир бўлганим шу баён этадиганим олим у айбловни асоси ила чиритмоқда. Шундайки:

Тўққиз сана ўтирганим Барла Қишлоғи халқининг мушо адаси ила ва тўққиз ой истиқомат этганим Испартадаги дўстларимнинг шаодатлари ила ва мени яқиндан таниган дўстларимнинг шоидликлари ила, ўн уч санадирки, сиёсат лисони бўлган еч бир газетани на ўқидим ва на тингладим ва на истадим. Ҳатто бир қанча одисада шахсим ила алоқадор деб ўйланган ва аркасни мароққа чорлаган воқеалардан бас этган газеталарни ўқимоқ орзуси топилмади ва ўқимадим ва ўқитмайман.

Ўн беш моддадан бошқа бутун масалаларни, охиратимга ва иймонимга ва ақиқатга мутаважжи бўлган укуматнинг тадқиқоти омиқоси ила тазоур этган Рисола-и Нур ила, Саид динни сиёсатга қурол қилмоқда, яъни коинотда юксак ва муқаддас таниган бир муқаддас ақиқат бўлган Ҳақ динини ва тақиқий иймонни сиёсатга, яъни ихтилолкорона, энг таликали ва энг гуноли ва кўп уқуқнинг зое бўлишига сабабият берган натижасиз, суфлий бир мақсадга қурол этган дейиларми?.. Бундай деганлар нақадар ақл ва инсоф ва виждон доирасидан узоқ тушганлари ва узоқ укм этганлари англашилмасми? Албатта, адолат макамаси бундай аслсиз бу шуба ва айбловларни даф этиб, аққимизда ақни ўрнига келтиражакдир. Гарчи қонунларни билмаслик аксарга кўра бир узр ташкил этмас. Фақат ақсиз бўлиб, узоқ бир қишлоқда, тарассуд остида, бегона бир ерда, шиддат ила дунёдан нафратлантириб, сургун ила истиқомат эттириб, доимо тарассуд ила машаққат берилган бир одамнинг қонунларни билмаслиги, албатта инсоф алининг назарида бир узр ташкил этар.

Хуллас, мен у одамман. Ва мени хато бир шуб а ила сўроқлаганлари қонун моддаларининг еч бирини билмасдим. Ҳатто янги арфлар ила имзомни қўёлмас эдим. Баъзан хизматчимдан бошқа, ўн кунда бир одам ила кўришмадим. Ҳаркас менга ёрдамдан қочар. Адвокат ёллашга иқтидорим йўқ. Бутун аётимда "Энг манфаатли ва энг яхши ийла, ийласизлик бўлгани" дастур бўлганидан, бутун мудофааларимда ақ ва ақиқат ва сидқ ва тўғрилик асосини таъқиб этдим. Бу ақиқатга биноан, мудофааларимда ва ёхуд баъзан нодиран бир-икки рисолаларимда, озирги замоннинг қонунларига ва расмий маросимларига тавофуқ этмаган ифодаларимга кечиримли назар ила боқмоқ адолатнинг муқтазиёт ва ижобатидандир. Менинг мудофааларимда мужмал қолган нуқталар айбномага қарши ёзган эътирозномамда бордир ва эътирозномамда мужмал қолган нуқталарнинг мудофааларимда изолари бордир. Бир-бирини мукаммаллаштирар. Бир юз олтмиш учинчи Қонун Моддаси ичига олган маънан қуюди итирозия ила баробар ва қонунни жорий қилганнинг ирода этгани мақсад, осойишнинг бузилишига мадор бўлмаслик бўлганига биноан, осойишни бузишга ишора ва далолат этадиган еч бир аломат ва сизмалар менинг ва рисолаларимнинг юзида кўрилмагани ва қайдингизга ўтган мудофааларимда йигирма дафа қатъий бир суратда бу қонуннинг масаламиз ила алоқаси бўлмаганини ва қатъиян жазони керактирган бир жиат бўлмаганини исбот этганим олда, нима бўлганда ам, бошланғичдаги шубаларнинг таъсирлари ила, у қонун моддаси ила бизни айбламоқ учун мазкур моддани олдин сурмоқ еч бир жиат ила адолат обрўйига ярашмаганидан, бароатимни талаб этиб, энг сўнг сўзим:

Эй акамлар айъати ва эй прокурор! Бу айбномада айбланиш сабаби ар бир моддага қарши, сўроқ доирасида қайдингизга ўтган мудофааларимда жавоблари бордир. Хусусан, "Сўнг Мудофааларим" номидаги ўттиз беш саифалик бир мудофааномани эътироз ўрнига сизга тақдим этмоқдаман. Бу нуқтага адолат назари ва инсофни ўгирмоқ учун дейманки:

Ўн санадан бери Испарта Вилоятида, мазлум бир суратда, тазйиқ остида ички осойиш ва умумий амниятга зарар берадиган еч бир аломат, еч бир тарашшуот бўлмагани олда, ички амниятни бузмоқ ташаббуси ила айбланишимга қайси инсоф, қайси виждон рухсат берар? Агар бир юз олтмиш учинчи қонун моддаси маъноси биз аққимизда ам татбиқ жиати каби маъно берилса, у вақт бошда Диёнат Раёсати, бутун имомлар, хатиблар ва воизларга ташмил этмоқ лозим келар. Чунки диний аётни талқин қилишда улар ила баробармиз. Агар диний талқинлар ички амниятни мутлақо бузмоқ каби маъносиз бир фикр илгари сурилса, умумга шомил бўлар. Ҳа, менда улардан устун бир жиат борки, у ам қатъият ила, шубасиз шаксиз иймон ақиқатларини изо этмоқдир. Бу эса, фарзи маол бўлиб, умум дин алига бир эътироз келса, бу ол бизни эътироздан қутқаришга васила бўлар. Мен аққимда бу қадар тақиқот ила баробар али аниқ қилинмаган ва аниқ қилинса ам, ақиқий адолат нуқтасида бир айб ташкил этмаган ва бир айб ташкил этса ам, ёлғиз мени масъул этган бир модда юзидан йигирма қадар маъсум ва бегуно кишиларни бола чақасидан, ишидан тўхтатиб қамоқда паришон этмоқ, албатта адлиянинг адолат назарига уйғун келмас. Мен ила оддий бир муносабати бўлган кўп бечора маъсумлар қамалиш ила муим зарарларга дучор бўлдилар.

Шарқ одисаси муносабати ила сургун қилинишим, айбномада иштирокни ис эттирган жиат ила жавоб бермоқдаманки: Ҳукуматнинг ужжатлар тўпламида менинг куням остида еч бир шарлар йўқдир. Ёлғиз этиёт юзидан сургун қилинганим укуматча собит бўлгандир. Мен у замон ам, озирги каби мунзавий яшар эдим. Бир тоғнинг ғорида бир хизматчи ила ёлғиз ўтираркан, мени тутиб, ўн сана сабабсиз, мурожаат этмаганим учун, тўққиз сана бир қишлоқда, бир сана ам Испартада истиқоматга макум этиб, охирида бу мусибатга гирифтор этдилар.

"Барлада экан муносабат қурган, узоғида ва яқинида бўлган бу шахсларнинг моддий ва маънавий ёрдамларини таъмин этиб фаолиятга киришган ва бутунига Рисола-и Нур отини берган ва қисм-қисм ёздирган бу асарларини мухталиф воситалар ила яширин-яширин кўпайтириш Анталия, Ойдин, Милас, Эғирдир, Динор ва Ван каби минтақаларда, одамларининг далолати ила ёйган ва эшиттирган бу асарлардан давлатнинг ички амниятини буза оладиган бўлганларига ма рам ва ярим марам деб ишоралар қўйган ва бу сурат ила мақсад қилган ғоясини ўзининг ам қабул ва изор этган бўлган" ақидаги ифодага қарши шу қатъий ва изоли жавобнинг сизнинг аввалча қайдингизга ўтган "Сўнг Мудофаа" номидаги ўттиз беш саифалик мудофаамни эътирознома сифатида тақдим ила баробар дейманки:

Юз минг марта асло!... Иймон илмини ризо-и Ило ийдан бошқа бир нарсага восита этмаганман ва этолмайман ва еч кимнинг ам аққи йўқдирки, эта олсин. Ва Рисола-и Нур номи остидаги бир юз йигирма беш рисола йигирма сана мобайнида таълиф этилган.

Ма рам деганимиз рисолалар эса, уч донаси бизга ғурур ва риёга мадор бўлмаслиги учун марам деганман. Ҳозир эса у сатри марамнинг бир бурчагини фош этишга мажбур бўлиб дейманки: У марамлардан бириси Каромати Ғавсия, иккинчиси Каромати Алавия, учинчиси ихлос сирига оид рисолалардирки, у икки каромат менинг аддимдан юз даража ортиқ ва хизмати Қуръониямни тақдир суратида Ҳазрати Али ила Ҳазрати Ғавснинг ишораларидир. Ва риёдан, ғурурдан, анониятдан қутқарадиган ихлос сирига доир рисолага, энг хос қардошларимга махсус бўлиб, марам дейилгандир. Ички осойиш ила буларнинг не муносабати борки, улар айбланиш сабаби бўлмоқдалар!

Иккинчи қисм ма рамлар эса, "Дор-ул Ҳикмат" да ва тўққиз сана аввал Оврупа эътирозларига ва Доктор Абдулло Жавдатнинг динсизча ужумларига қарши ёзган бир-икки рисолам, ва баъзи маъмурларнинг менга инсофсизчасига ва ғаддорона тажовузларига қарши шикоят суратида ёзган икки кичик рисоламдирки, сўнг мудофааларимда бас этган эдим. Бу тўрт рисоланинг таълифидан бир замон сўнгра, эркинлик қонунларига ва укуматнинг ишига еч бир жиатда қўшилмаслик учун, уларнинг нашрини ман этиб, "Марамдир" деганман, энг хос бир-икки қардошимга махсус қолгандир. Далилим ам шудирки: Бу қадар қидирувларингизда у марам дейилган рисолаларнинг еч бир ерда топилмаслигидир. Ёлғиз умумининг мударижаси қўлингизга ўтган, у мундарижага кўра бу нуқталардан тушунтиришга лузум кўрилган. Мен ам жавоб берганман, у жавоб ам қайдингизга ўтгандир.

Айбномада, кўпгина минтақалар, ва Рисола-и Нурнинг ёйилиш ва эшитилишига одамлар воситаси ила аракат қилганим баён этилмоқда. Жавобан дейманки:

Мен бир қишлоқда, ғурбатда, кимсасиз, дуруст хатим йўқ экан, тарассуд остида, аркас менинг ёрдамимдан чекинаркан, ёлғиз ғоят оз сонли тўрт-беш дўстимга бир туфа бўлиб иймоний масалалар ила боғлиқ хотираларимни юборганимга "Ёйиш ва эшиттиришга аракат қилмоқда" демоқ нақадар ақиқатга хилоф бўлганини албатта тақдир этарсиз. Мен каби аддидан жуда ортиқ омманинг эътиборига мазар бир инсоннинг, ўн беш сана Ванда тадрис ила машғул бўлганим олда, биргина дўстимга бир-икки иймоний рисолаларимни юбормоқ ила бунга қандай нашриёт дейилар? Менинг босмахонам йўқ, котибларим йўқ, дуруст хатим йўқ, албатта нашриёт қилолмадим. Демак, Рисола-и Нур жозибадордир, ўз ўзига интишор этмоқда. Ёлғиз бу қадар борки, "Ўнинчи Сўз" номли ашрга доир бўлган рисолани, али янги арфлар чиқмасдан аввал чоп эттирдик. Ҳукуматнинг катта маъмурларининг ва депутатларининг ва окимларининг қўлларига ўтди, еч ким эътироз этмади. Ундан саккиз юз нусха интишор этди. Унинг интишори муносабати ила, у каби ёлғиз ухровий ва иймоний бир қисм рисолалар ўз-ўзига бир қисм инсонларнинг қўлига ўтди. Албатта ихтиёрсиз, ўз-ўзига бу интишор менинг ёқди. Мен ам баъзи хусусий мактубларимда бу тақдиримни ташвиқ тарзида ёзганман. Бу уч ойдир, бу қадар таарриёти омиқо натижасида, улкан бир мамлакатда, ўн беш-йигирма одамнинг қўлларида китобларимни топганлар. Мен каби ўттиз сана таълифот ва тадрисот ила умри ўтган бир одамнинг, йигирма хусусий дўстида баъзи хусусий рисолалари бўлиши не сурат ила нашриёт бўлар? "У нашриёт ила қандай бир мақсадни таъқиб эта олар?" дейилар.

Жаноблар! Агар мен дунёвий ва ёхуд сиёсий бир мақсадни таъқиб этсайдим, бу ўн сана мобайнида, ўн беш-йигирма эмас, юз минг одамлар ила алоқадорлигим тазо ур этар эди. Нима бўлганда ам, бу нуқтага доир сўнг мудофааларимда янада ортиқ изоот ва тафсилот бордир.

оятларининг эскидан бери маданиятнинг эътирозига қарши бутун тафсирларда бўлган бир ақиқат ва ғоят қатъий ва шубасиз бир илмий жавоб айбномада менга қарши қандай истеъмол этила олар?

Айбномада, яна Мундарижадан нақлан, уруфи Қуръония ва зикриянинг таржималари ерларини тутмаганликларидан танқидга сабаб баён этилмоқда. Бу масала саккиз сана муқаддам бўлган бир масаладир ва еч бир эътироз қабул этмас бир илмий ақиқатдир. Ундан анча замон сўнгра, бу замоннинг баъзи муқтазиётига кўра таржима этилишининг укуматча қабули не сурат ила у илмий ақиқатни менга қарши ўгирар.

Масжидимизнинг ёпилиши муносабати ила, тўрт нуқтадан иборат, менга ва шиёна зулм қилган ноия мудири ила бир нечта дўсти ва туман амалдорининг шахсларига ва маъмуриятларининг суиистеъмолларига қарши бир шикоятномадирки, у рисолани еч кимга бермадим. Чунки еч кимда топилмагандир.

Ўнинчи Сўзнинг тавофуқларидандирки, Ўнинчи Сўзнинг сатрлари ам таълиф тарихига, ам динни дунёдан ажратган ладиний жумуриятнинг эълонига тавофуқ этмоқдаки, ашрнинг инкорига бир аломатдир. Яъни у ифоданинг маъноси будир: "Модомики жумурият динга, динсизликка тегилмаётир, асосий қонун-қоидалари ила бетарафона қолмоқда, залолат ва илод али жумуриятнинг бу бетарафлигидан истифода этмоқ ила ашрнинг инкорини изор этишлари этимол доилидадир" демакдир. Бўлмаса укуматга бир ужум эмасдир, балки укуматнинг бетарафона вазиятига ишорадир. Дарақиқат, бундан тўққиз сана аввал, Ўнинчи Сўз саккиз юз нусха ёйилиши ила, залолат алининг қалбларидаги ашр инкорини қалбларида сиқди, лисонларига келтиришларига имконият бермади, оғизларини ёпди. Ўнинчи Сўзнинг ориқо буронларини кўзларига суқди.

Ҳа, Ўнинчи Сўз ашр каби бир иймоннинг буюк асосининг атрофида тортилган бир қалъа бўлди ва залолат алини жим қилди. Албатта Жумурият Ҳукумати бундан мамнун бўлдики, мажлисдаги депутатларнинг ва окимларнинг ва катта маъмурларнинг қўлларида тўлиқ эркинлик ила кезди.

Оврупа маданият ва фалсафаси номига ва балки Инглизларнинг сиёсатни бузиш исобига Тасаттур Оятига қилган эътирозга қарши, ғоят қувватли ва оғиз очтирмайдиган бир илмий жавобдир. Бундай бир илмий жавоб бундан ўн беш сана аввал эмас, ар замон тақдир ила қаршиланар. Бу илмий урриятни, албатта урриятпарвар бир Жумурият Ҳукумати чекламас.

Эй акамлар айъати! Рисола-и Нурнинг ғояси дунё бўлса эди ёки дунёвий бир мақсад ичида ният этилса эди, бир юз йигирма рисола ичида назарингизда ўн минглаб танқидга сабаб нуқталар топилар эди. Бундай бир юз йигирма минг ширин мевалар ичида, сизча сулфат тузи каби аччиқ бўлган ёлғиз ўн беш мевалар топилиши ила у муборак боғни таъқиқламоқ ва боғ соибини масъул этмоқ жоиз бўлиши мумкинми? Адолатпарвар бўлган виждонингизга авола этаман. Мен сўнг мудофааларимда баён этганманки, ўттиз санадир Оврупа файласуфларига ва Оврупа файласуфлари исобига доилда, ажнабий найранглари исобига ишлаётган мулидларга қарши муораза этиб жавоб берганман ва бермоқдаман. Мухотобим, аксарият ила нафсимдан сўнгра улар бўлганини рисолаларимни таъқиб этган англар. Ҳозир мен сизлардан сўрамоқдаман: Бундай Оврупа файласуфларининг бошига ва ажнабий ийлалари исобига ишлаётган динсиз ар бир мулиднинг юзига туширганим кучли илмий бир таъзир қайси сурат ила укумат исобига ўтади? Бундайларга оид бўлган таъзирни укумат исобига олмоқ бизнинг ақлимизга сиғмайди ва этимол ам бермаймиз. Ҳукумат номига ва қонун исобига бу ақли илмий таъзирларни маъсулият сабаби этмоқ эмас, балки Жумурият Ҳукуматининг урриятпарварлиги бу таъзирларни олқишлар.

(Уч кун муддат ила таблиғ этилган айбномага қарши эътирознома ёзмоқ)

Биринчи куни кеч келгани учун оқшомга қадар зўрға ўқилди. Иккинчи кун катта қисми таржима қилинди. Фақат беш-олти соат фурсат топиб, тез бу узун эътирозномани ёздим. Аввалги мудофааларимда деганим каби: Қонунларни, хусусан озирги расмий ишларни билмаганимдан, кўпдан бери инсонлар ила гаплашиб кўришишдан ман этилганимдан ва тўрт - беш соатда ёзилган узун эътирознома, албатта жуда чалкаш ва нуқсон бўлажакдир. Афв назари ила қарашингизни истайман.

Олтмишдан ортиқ са ифадан иборат бўлган айбловчи қарорномадаги ўн икки саифалик шахсимга оид қисмига қарши мудофаамдир:

Қарорномада менга қарши зикр этилган моддаларга қарши ма каманинг қайдига ўтган мудофааларимда қатъий жавоблари бордир. Бу қарорнома номидаги аслсиз ва шубали айбномага қарши ўн тўққиз саифадан иборат эътирозномамни ва йигирма тўққиз саифадан иборат сўнг мудофааларимни кўрсатмоқдаман. Бу икки мудофаа терговчиларнинг қарорномаларининг бутун айблаш нуқталарини ва асос айбловларини қатъий бир суратда рад ила чиритади, аслсиз бўлганини кўрсатади. Ёлғиз бу ерда, бу қарорнома таянган ва айбланганларнинг қаердан англадикларини, бу аслсиз айблашни қаердан иқтибос этганларини кўрсатадиган "Беш Қоида" сифатида айтаман.

Биринчиси: Рисола-и Нурнинг, бир юз йигирма парчасидан икки, уч, тўрт парчасида ўн беш ифодани ба она қилиб, мени ва Рисола-и Нурни укуматнинг қонун-қоидаларига мухолиф ва режимига қарши муориз ва ички амниятни бузишга ташаббус айблови ила ғоят аслсиз бир даъвога жавоб:

Мен ам дейман: Ажабо, умум Оврупанинг умумий моли бўлган маданият ва ёлғиз бу замон илжоотига биноан Жумурият Ҳукуматининг у маданиятнинг бир қисм қонунларини қабул этиши ила, у маданиятнинг манфаати эмас, балки нуқсонли қисмига, ақоиқи Қуръония исобига бўлган илмий мудофааларимга қайси сурат ила "Ҳукуматнинг қонун-қоидасига ва укуматнинг режимига мухолиф" ва "Ҳукуматнинг инқилобига қарши аракат" номи берилмоқда? Ажабо, бу Жумурият Ҳукумати Оврупа маданиятининг нуқсонли қисмининг даъво вакиллигига таназзул этарми? У нуқсонли маданиятнинг Исломиятга мухолиф қонунлари эски замондан бери укуматнинг ғоясимидир? Ҳукуматга муориз вазият олмоқ қаерда, бу бир қисм нуқсонли маданият қонунларига қарши ақоиқи Қуръонияни илмий бир суратда мудофаа этмоқ қаерда? Қуръони Ҳакимнинг қатъий оятлари ила, бир минг уч юз санадан бери, миллионлаб тафсирларида ва шу онда кутубхоналарда тўла тафсирларда

ила охир каби оятларнинг муқаддас ақиқатларини Оврупа файласуфларининг эътироз ва тажовузларига қарши ўттиз санадан бери ёзган илмий мудофааларимни "Ҳукуматнинг инқилобига, қонун-қоидаларига ва режимига мухолиф қасди бор" дея мени айбламоқ шундай бир зоир ғараз ва шундай бир асоссиз шубадирки, бу ердаги одил макамага тааллуқ этмасайди, мудофаа ва жавоб беришни лойиқ кўрмас эдим.

Ҳам ажабо, эскидан бери бу ватан ва миллатга зарар нияти ила, Оврупанинг динсиз комитетлари исобига ва Рум, Арманийлар жамияти воситаси ила динсизлик ва ихтилоф ва фасод тухумларини сочган мулидларга қарши илмий мудофааларим қайси сурат ила укуматга қарши олинмоқда? Ва қайси сабаб ила укуматга бир ужум маъноси берилмоқда? Қайси инсоф ила бундай динсизликни укуматга мол этиб айбланмоқда? Жумурият Ҳукуматининг қувватли асослари бундай динсизларга қарши бўлгани олда, динсизликни укуматнинг баъзи қонун-қоидаларига мол этиб, менинг ватан ва миллат ва укумат исобига шундай бузғунчиларга қарши йигирма санадан бери ғолибона илмий мудофааларимга "Динни сиёсатга қурол ва укуматга қарши ташвиқ" маъносини бермоқ, қайси инсоф қабул этар ва қайси виждон рози бўлар?

Ҳа, бу ма камага эмас, балки бутун дунёга эълон этмоқдаман: Мен муқаддас иймоний ақиқатларни Оврупа файласуфларига ва айниқса динсиз файласуфларга ва айниқса сиёсатни динсизликка қурол қилганларга ва осойишни маънан бузганларга қарши мудофаа этганман ва этмоқдаман.

Мен Жум урият Ҳукуматини замон мажбурлашишига кўра бир қисм Маданий Қонунни қабул этган ва ватан ва миллатга зарар берган динсизлик жараёнларига изн бермаган бир Исломий укумат биламан. Қарорнома номидаги айбномада, вазифасини қилган терговчиларга эмас, балки терговчилар таянган мулид золимларнинг шуба ва ийлаларига қарши дейман:

Сиз мени: "Динни сиёсатга қурол қилмоқ" ила айбламоқдасиз. Ва у айблов зо ир бир бўтон бўлгани ва асоссиз, чирик бўлганини юз қатъий далил ила исбот этмоқ ила баробар, бу оғир бўтонингизга муқобил, мен ам сизни сиёсатни динсизликка қурол этмоқ истамоқдасиз дея айбламоқдаман!

Бир замон жарбазали бир подшо адолат нияти ила кўп зулм қилаётган экан, бир муаққиқ олим унга деган: "Эй оким! Сен раиятингга адолат номи ила зулм этмоқдасан. Чунки танқидкорона жарбазали назаринг замон жиатидан фарқли нуқсонларни бирдан тўплаб, бир замонда тасаввур этиб, соибини шиддатли бир жазога солмоқдасан. Ҳам бир қавмнинг фарқли фардларидан вужудга келган нуқсонлари у танқидкор жарбазали назарингда тўплайсан. Сўнгра у парда ила у тоифанинг ар бир фардига қарши бир нафрат, бир иддат сизга келар. Ҳақсиз бўлиб уларга урасан. Ҳа, сенинг бир сана мобайнида отган тукуругинг бир кунда сендан чиқсайди, ичида бўғилардинг. Фарқли замонда истеъмол этганинг безгак дориси каби аччиқ дориларни бир кунда бир неча киши истеъмол этса, аммасини ам ўлдира олар". Хуллас айни шунинг каби, маосиннинг ўрталарида бўлиши ила, ора-сира содир бўлган нуқсонларни сатр этмоқ лозим келаркан, сен раиятингга қарши нуқсонларни йўқотган маосинни ўйламасдан, жарбазали назаринг ила фарқли нуқсонларни тўплаб, оғир жазо бермоқдасан. Хуллас у подшо у муаққиқ олимнинг танбелари ила адолат номига қилган зулмидан қутулди.

Яширин бир қувват билиб туриб мени ма кум этмоқ истамоқда. Ва ар баонани топиб, минг дарадан сув келтириш каби ар бир чорага мурожаат этиб, бўрининг эчкига баонасидан янада ғариб баоналар ила мени айбламоқ ва макум эттирилмоқ истанилганимни ис этмоқдаман. Масалан, уч ойдир бу калимани такрор этмоқдалар: "Саиди Курдий динни сиёсатга қурол қилмоқда!" Мен ам бутун муқаддас нарсалар билан қасам ичаманки: Минг сиёсатим бўлса, иймон ақиқатларига фидо этмоқдаман. Мен қандай иймон ақиқатларини дунё сиёсатига қурол қила оламан? Мен юз ерда бу айбловни чиритганим олда, яна маъносиз нақарот каби такрор этиб олдин сурмоқдалар. Демак, билиб туриб ва ар олда мени масъул этмоқ орзусидадирлар. Мен ам, бизга қарши мулид золимларни, сиёсатни динсизликка қурол этишлари ила айблайман. Ва уларнинг айблаш сабаби бўлган бу мудиш маънони билдирмаслик учун менга иснод этганлари: "Саид динни сиёсатга қурол қилмоқда" жумласи ила сатрга уринмоқдалар. Модомики шундайдир, ар олда мени макум этмоқ истамоқдалар. Мен ам дунё алига дейман: Бу кексаликдаги бир - икки саналик умр учун кераксиз тазаллулга таназзул этмайман.

Бешинчи Қоида: "Тўрт Нуқта" дир..

Биринчи Нуқта: Қарорномада калималар устида ўйналмоқда. Бир калиманинг, қасдий бўлмагани олда, бир маъносида тариз чиқармоқдалар. Ҳолбуки, Рисола-и Нурда ғоя бутун-бутун бошқа бўлганидан, калималаридаги қасдга яқин бўлмаган таризлар эмас, балки тасрилар ам бўлса, хуш қаршилар ва афвга лойиқдир. Бу нуқтани изо этган бу мисол миқёсдир. Масалан:

Мен бир мақсадимни ғоя қилиб йўлимда югуриб кетмоқдаман. Ихтиёрсиз, йўлимда югураркан катта бир одамга урилиб, у одам ерга тушса. Десам: "Афандим, кечир! Мен мақсадимга кетаётган эдим. Билмасдан урилдим". Албатта афв этар ва ранжимас. Агар қасдий бўлиб бир бармоғни у одамга безовта қилиш суратида қулоғига тегдирсам, ақорат деб қабул қилади ва мендан ранжийди.

Рисола-и Нурнинг ғояси иймон ва охират бўлганидан, илмий ва фикрий аракатларида дунё алининг сиёсатига урилса ва шиддатли сўзлар топилса, хуш қаршилаш ва афвга лойиқдир. Мақсадимиз сизга тегилмоқ эмасдир, ғоямизга кетмоқдамиз.

Дунёда еч мисли кўрилмаган бир ақсизликка маъруз қолдим.

Шундайки:

Охирги мудофааларим ва уч эътирозномам ила йигирма жи ат ила қатъий далилар ила ёзилган бир юз олтмиш учинчи модданинг менга алоқаси бўлмаганини ва йигирма санада ёзилган бир юз йигирма рисоламнинг ичида ўзларича танқидга сабаб йигирма калимадан паст оз сонли бир нечта нуқта топилиши ила, бошқа-бошқа вақтларда ёзилган қийматдор ва манфаатли ва ухровий ва Оврупа файласуфларининг динсиз ва мулид шогирдларига қарши, Дор-ул Ҳикмат-ул Исломиянинг аъзолиги муносабати ила, ақиқий ва илмий мудофааларим кўп вақт сўнгра замон мажбурлашига кўра қабул этилган Маданий Қонуннинг баъзи моддаларига юз минг калималар ичида ўн-ўн беш калиманинг мувофиқ келмаслиги сабаби ила ам менинг макумиятим талаб этилган, ам муим маънавий кашфларни ўз ичига олган бир юз йигирма китоб бўлган Рисола-и Нурнинг қўлда бўлган нусхалари мусодара этилган ва макама натижасида бутун илмий ва мантиқий ва қонуний даъво ва мудофааларим керактирувчи сабаблар кўрсатилмасдан сабабсиз ва қонунсиз рад этилгандир.

Бир юз олтмиш учинчи қонун моддаси осойишни буза оладиган диний иссиётни аракатлантирганлар маъносида бўлган шу қонуннинг, албатта бу адсиз кенглик ичида бир тафсири бор. Албатта қуюди итирозияси топилажак. Бўлмаса бу модда, бу кенг маъно ила мени макум этгани каби, бутун диёнат алини ва бошда Диёнат Раёсати бўлиб, бутун воизларга ва бутун имомларга менга ташмил этилгани каби ташмил этилиши мумкин. Чунки юз саифадан ортиқ қатъий ва ақиқий мудофааларим ила баробар, менга алоқадор бўла оладиган бир маъно берилмоқдаки, у маъно ар насиат этган кишига ва атто бир дўстини яхшиликка чорламоқ учун иршод этган аркасни укми доираси остига олиши мумкин. Бу қонун моддасининг маъноси шу бўлмоқ керакдирки, таассуб пардаси остида мухолиф бир сиёсатни таъқиб ва маданият тараққиётига тўсиқ қўйганларга тўсиқ қўймоқ учундир. Бу моддани бу маънода кўп қатъий далиллар ила исбот этганмизки, бизга бир алоқадор жойи йўқдир.

Ҳа, бу модда бу маънода, тафсирсиз ва қуюди и тирозиясиз ва ғаразкор, истаган одамларини унинг ила уришига уйғун, удудсиз бир маънода бўлолмас. Ҳа, мен ўн сана назорат ва диқат остида ва йигирма санада таълиф этганим бир юз йигирма рисола ила бу қадар аққимдаги тадқиқоти омиқо натижасида жузъий бир даража осойишни бузган бир аломат, на менда ва на у рисолаларни ўқиганларда топилмагани олда ва йигирма жиат ила исбот этганим ва мени яқиндан таниган зотларнинг шаодати ила, ўн уч санадан бери шайтондан қочар каби сиёсатдан қочганимни ва укуматнинг ишига қўшилмаганимни ва башар тааммулидан устун исканжаларга тааммул этиб дунёга қўшилмаганим ва иймон хизматини бу дунёда энг буюк мақсад қабул этганим олда, "Саид динни сиёсатга қурол қилиб, осойишни бузишга ташаббус ният этмоқда дея, мени бир юз олтмиш учинчи моддага алоқадор қилмоқ, макум этмоқ бутун рўйи заминдаги адлия ва макамаларнинг айсиятига тегиладиган ва диққат назарини жалб этадиган еч кўрилмаган бир адлиявий одисадир қаноатидаман.

Хуллас, жа онгир укмдорларнинг ва қарамон қўмондонларнинг кичик макамаларда тиз чўкиб мукаммал бўйсуниш ила итоат кўрсатишлари, макаманинг еч бир жиат ила задаланмаяжак бир айсият ва шарафининг мавжудиятини исбот этар. Хуллас, макамаларнинг бу юксак ва маънавий айсиятига таяниб, уқуқимни уррият ила мудофаа этмоқдаман. Бир мақола ичидаги зарарли кўрилган тўрт-беш калима ман этилгандан сўнгра қолганининг нашрига изн бериларкан, бир юз йигирма китобнинг бир-биридан бошқа ва бошқа-бошқа замонларда таълиф этилгани олда, ёлғиз бир-икки рисолада озирги назарларга зарарли таваум этилган ўн беш калима юзидан, бир юз ўн беш маъсум ва манфаатдор ва муим бир қисми Анқара кутубхонасида мавжуд бўлиб ифтихор ила қабул этилган китобларнинг қўлга ўтганларининг мусодара ила макум этилиши, рўйи заминдаги адлиянинг шарафига албатта тегиладиган моиятдадир. Албатта Олий Суд бу айсият ва шарафни имоя қилар.

Бир минг уч юз эллик санада ва ар асрда уч юз эллик миллион инсонларнинг ижтимоий аётида энг муқаддас ва ақиқий ва ақиқатли бир дастури Илоийнинг уч юз эллик минг тафсирларнинг тасдиғига ва айнан укмларига таянган олда, ва бутун аждодимизнинг руларига урматан, иъжози Қуръонни Оврупа мулидларига қарши кўрсатмоқ учун икки насси оятни ўн беш сана аввал ва ўн сана аввал ва тўққиз сана аввал уч китобимда зикр этганим, мени озирги шароит доилида ва соғлик аволим нуқтасида яшай олмайдиганим бир мабусиятга макум этиб ва демакки, бир жиатда худди иъдомимга укм этган ва бир юз ўн беш рисоламни бу каби бир - икки масала юзидан макум этган ақсиз бир қарорни, албатта рўйи заминда адолат бўлса, бу қарорни рад ва бу укмни бекор қилажакдир.

Энг зиёда бизни ғоят айрат ила ниоят бир маъюсиятга туширган шудирки: Испартада чумолини фил қилиб, еч бир ақиқатга таянмаган шуба ва хабарларга биноан аққимда берган қарорларига қарши мазабимизда ёлғонга еч бир жиат ила изн берилмаганидан, менга қарши ам бўлса, ақ ва тўғри айтмоқ мажбурияти ила, бир юз йигирма саифа қувватли ва мантиқий далиллар ила ўзимни мудофаа этганим ва бу қонун ила еч бир жиат ила алоқам бўлмаганини исбот этганим олда, бу мудофааларимни ва исботимни еч назарга олмасдан, таълиф тарихи ила кўпайтирмоқ тарихларини, атто бир шахсга юборганим тарихларни ам бир-бирига ийла ила чалкаштириб ва йигирма саналик ишни бир сана мобайнида бўлмиш каби кўриб нақарот каби, Испартадаги шубали қарори ам терговчиларнинг қарорномасида, ам прокуратуранинг айбномасида, ам бизни макум этган макаманинг сўнг қарорида айнан, ақли мудофааларимиз назарга олинмасдан такрор этилган ва бизни макум этгандирлар. Ҳақ ва ақиқат алини титратган бу ақсизликнинг бир он аввал бартараф этилиши ва Рисола-и Нурнинг маъсумиятининг эълонини шиддат ила адлиянинг энг юксак мақоми бўлган макамадан кутаман. Агар жуда ақли ва қувватли бу фарёдимни, фарзи маол бўлиб, адлиянинг юксак мақоми эшитиб тингламаса, қувватли умидсизлигимдан дейман:

Эй мени бу балога йўллаб, бу одисани ижод этган мулид золимлар! Модомики ва ар олда маънан ва моддатан мени иъдом этишга ният этгандингиз, нима учун умум мазлумларнинг ва бечораларнинг уқуқларини муофаза этган адлиянинг жуда аамиятли айсиятини зарарга йўлиқтиражак ийлалар ила, найранглар ила адлиянинг қўли ила юрдингиз? Тўғридан тўғрига қаршимда мардона чиқиб, "Сенинг вужудингни бу дунёда истамаймиз" айтишингиз керак эди.

Терговчиларнинг тўрт ойга яқин бир замонда, бир юз ўн етти одамнинг сўроқланиши ва та қиқоти ила, машғул бўлган бир масаласини бир ярим кунда Оғир Жазо Макамаси ғоят сатий бир назар ила боқиб, уларнинг ичидаги нуқсон ва хатоларни кўрмасдан, ва айниқса академиклар айъати қаршисида изо ва исбот этишимни даъво этганим Рисола-и Нурдаги муим маънавий кашфларга оид илмий мудофааларим керактирувчи сабаблар ила рад ва инкор қилинмасдан, сатий бир назар ила укмда шошилганликларидан, ақпараст ва адолатпарвар бўлишларига, бу сатий назар сабаби ила жуда хато бўлган бу қарорнинг қонуний тўғрилиги бўлмаганидан, мужиби тадқиқ ва накздир.

НАТИЖА: Бу бобда текширув ужжатининг ва айниқса мусодара этилган чоп қилинган ва чоп қилинмаган рисолаларимнинг тадқиқ ва мутолаасидан тушунилишидан, илмий ва мантиқий ва қонуний бутун эътирозлар ва мудофааларим диққат назарига олинмаган. Керак бўлса Тергов Бошқармасича ва керак бўлса макамача керактирувчи сабаблар кўрсатилмасдан, далилсиз ва қонунсиз, шахсий мутолаалар ила очиқдан рад этилган ва бу сабаб ила ўттиз санадир Оврупа файласуфларига ва маданиятнинг бузуқ қисмига қарши Турк - Ислом уқуқини мудофаа этган ва коинот тилсимининг муаммосини очган ва маънавий кашфиётларни ўз ичига олган рисолаларим мусодара қилингандан бошқа, соғлик аволим нуқтасида тааммул этолмайдиганим жисмоний жазо ила макум этилган бўлганимдан, керак бўлса юқорида баён қилинган сабаблар ва керак бўлса айбномага қарши берган эътирозномам ва сўнг макама жараёнида асосга доир беш қоидани ичига олган таририй тақдим этган иккинчи эътирозномам ва сўнг мудофааларимда тафсилан изоларга ва илмий ва қонуний сабабларга ва тадқиқ жараёнида тасодиф айтадиганингиз қонуний нуқсонликларга биноан, жуда очиқ ва яққол бир суратда жабрланганимни истилзом этган бу укмингизнинг бекор қилиниши ила адолатнинг изорини айъатингиздан кутаман.

дер, таваккал ила Жаноби Ҳаққа илтижо қиламан.

Собиқ юздан ортиқ са ифадан иборат етти босқич мудофааларим кўплаб марта макамада ўқинмоқ ила баробар, кўпгина макаманинг дафтарларида қайд этилган бу келадиган таси лойиаси эса, али темйиз варақларимиз келмаганидан ўқинмаган ва қайдга ўтмагандир, албатта яқинда у ам қайд этилар.

Темйиз Ма камасининг даъвомизни бекор қилмасдан тасдиқи тақдирида, даъвонинг тасии учун вакиллар айъатига ёзилган бир арзиолдир.

(У ерда зо иран кўрилажак шикоят эса, укуматга шикоят этмоқдир, ва танқидлар укуматни алдашга уринган ийлачиларни танқид этмоқдир.)

Эй а ли олу ақд! Дунёда ўхшаши нодир бўлган бир ақсизликка гирифтор этилдим. Бу ақсизликка қарши сукут этмоқ аққа қарши бир урматсизлик бўлганидан, мажбур бўлиб ғоят аамиятли бир ақиқатни фош этишга мажбурман. Дейманки:

Ё менинг иъдомимни ва бир юз бир сана жазони истилзом этажак айбимни қонун доирасида кўрсатингиз, ва ёхуд бутун-бутун девона бўлганимни исбот этингиз, ва ёхуд менинг ва рисолаларимнинг ва дўстларимнинг тўлиқ эркинлигимизни бериб, зарар ва зиёнимизни сабабчиларидан олингиз.

{(Ҳошия) Темйиз ма камасидан даъвомизни бекор қилиш ўрнига тасдиқ келгани тақдирда, вакиллар айъатига ва ам Депутатлар Кенгашига, ам Доилия Ваколатига ва ам Адлия Назоратига бермоқ учун даъвомизни таси муносабати ила ёзилган бир лойиадир. Агар бу ақли дардимни ва аамиятли аққимни бу маржиларга тинглаттира олмасам, бу аёт билан видолашмоқ менга вожиб бўлар. Чунки сукутим ила шахсий бир аққим ила баробар, минглаб мутарам уқуқ зое бўлар.}

Ҳа, ар бир укуматнинг бир қонуни, бир усули бор, у қонунга кўра жазо берилар. Жумурият Ҳукуматининг қонунлари ила мени ва дўстларимни энг оғир бир жазога ақдор этажак сабаблар топилмаса, албатта тақдир ва мукофот ва кечирим сўраш ила баробар, тўлиқ урриятимизни бермоқ лозим келар. Чунки майдондаги ғоят аамиятли хизмати Қуръониям агар укуматга қарши бўлса, бундай бир саналик менга жазо, бир нечта дўстимга олти ойдан макумият ила бўлолмас. Балки бир юз бир сана ва иъдом каби менга жазо ва энг оғир жазолари ам мен ила жиддий хизматимга боғланганларга бермоқ лозим келар. Агар хизматимиз укуматга қарши бўлмаса, у вақт жазо, қамоқ, иттиом эмас, балки тақдир, мукофот ила қаршиланмоқ лозим келар. Чунки, бир хизматки, бир юз йигирма рисола у хизматнинг таржимонлари бўлган. Ва у хизмат ила катта Оврупа файласуфларига бас келиб, асослари зиру забар этилган. Албатта у таъсирли хизмат ё доилда ғоят мудиш бир натижа берар, ва ёхуд ғоят манфаатли ва юксак ва илмий бир самара беражак. Шунинг учун кўз бўямоқ навида ва омманинг фикрини алдатмоқ тарзида ва аққимизда золимларнинг ийлаларини, ёлғонларини сатр этмоқ суратида, бола ўйинчоғи каби менга бир сана жазо берилмас. Менинг ўхшашим ё иъдом бўлар, дорёғочига фахрланиб чиқарлар, ва ёхуд лойиқ бўлган мақомида эркин қоларлар.

Ҳа, минглаб лира қийматида олмосларни ўғирлай олган мо ир бир ўғри ўн тийинлик бир шиша парчасига ўғрилик қилмоқ ила олмос ўғирлаган каби айни жазога ўзини макум этмоқ дунёда еч бир ўғрининг, балки еч бир идрок соибининг иши эмасдир. Бундай бир ўғри айёр бўлар. Бундай ниоят даражада аблаона аракат этмас.

Эй жаноблар! Қани, шуб ангиз каби мен у ўғри каби бўлдим. Мен Испарта ноияларида паришон, бир қишлоқда тўққиз сана инзивода бўлган ва озир мен ила баробар ғоят енгил бир жазога макум бўлган софдил беш-ўн бечораларнинг фикрларини укуматга қарши ўгирмоқ ила, ўзини ва аётининг ғояси бўлган рисолаларини таликага отмоқдан кўра, эски замонда бўлгани каби, Анқарада ёки Истанбулда катта бир маъмуриятда ўтириб, минглаб одамни таъқиб этганим мақсадга ўгира олардим. У вақт бундай залилона макумият эмас, балки маслагимга ва хизматимга муносиб бир иззат ила дунёга қўшила олардим. Ҳа, фахр ва мақтаниш нияти ила эмас, балки мажбурият ва мажубият ила, худфурушона эски бир қисм риёкорлигимни хотирлатмоқ ила мени аамиятсиз, вужудидан истифода этилмас, оддий мартабага сукут эттирмоқ истаганларнинг хатоларини кўрсатмоқ учун дейман:

"Икки Мусибат Мактубининг Ша одатномаси" номли чоп этилган эски мудофааларимни кўрганларнинг тасдиғи ила, Ўттиз Биринчи Март Ҳодисасида бир нутқ ила исён этган саккиз батальонни итоатга келтирган, ва бир вақт газеталарнинг ёзганлари каби, Истиқлол Урушида "Хутувоти Ситта" номли бир мақола ила Истанбулдаги олимлар фикрларини Инглизга қарши ўгириб, миллий аракат томонида аамиятли хизмат этган, ва Авлиё Софияда минглаб одамга нутқини тинглаттирган ва Анқарадаги Депутатлар Кенгашининг шиддатли олқишлашиши ила қаршиланган ва бир юз эллик минг банкнот бир юз олтмиш уч депутатнинг имзоси ила Мадраса ва Дор-ул Фунунга тасисотни қабул эттирган, ва раиси жумурнинг иддатига қарши, девони раёсатда

{(Ҳошия) Эски Саид сўз истайди, дейдики: "Ўн уч санадир мени гапиртирмадингиз. Ҳозир, модомики мени назарга олиб, сизни айблов остига олмоқдалар ва сиздан қўрқмоқдалар, албатта менинг улар ила гапиришим лозим келмоқда. Гарчи менлик, аноният чиркиндир, фақат мағрур ва муаннид анониятлиларга қарши, ақли бир суратда ва ёлғиз ўзини мудофаа ва муофаза этмоқ учун менлик кўрсатмоқ лозим келади. Шунинг учун, Янги Саид каби, мавият ила, мулойимона гапира олмайман". Мен ам унга сўз бердим. Фақат анониятларига, мақтанишларига иштирок этмайман.}

мукаммал матонат ила сустлик қилмасдан муқобала этиб, намозга даъват этган, ва Дор-ул Ҳикмат-ул Исломияда итти од укуматининг иттифоғи ила, Исломият икматини Оврупа файласуфларига таъсирли бир суратда қабул эттирмоқ вазифасига лойиқ кўринган, ва уруш жабасида ёзган ва озир мусодара этилган "Ишорат-ул Иъжоз" у замоннинг бош қўмондони бўлган Анвар Пошшога шу даража қийматдор кўринганки, еч кимга қилмаган бир урмат ила, истиқболига югурган у уруш адясининг хайрига, шарафига иссадор бўлмоқ фикри ила, Ишорат-ул Иъжознинг чопи учун қоғозини бериб, муаллифининг урушдаги мужоадалари тақдиркорона ёд этилган бир одам бундай оддий бир от ўғриси ва ёхуд қиз қочирувчи ва бир чўнтаккесар каби энг паст бир жиноят ила ўзини булғатиб, илмнинг иззатини ва хизматининг муқаддаслигини ва қийматдор минглаб дўстларини разил этиб сукут этолмаски, сиз уни бир саналик жазо ила макум этиб, оддий бир эчки, қўй ўғриси каби муомала этасиз... Ва сабабсиз, ўн сана машаққатли бир тарассуд ила азият бергандан сўнгра озир ам бир йил қамоқ ила баробар, бир сана яна назорат остида тутмоқ сурати ила (подшонинг тааккумини кўтаролмагани олда) ғаразкор бир жосуснинг ёки оддий бир полициячининг тааккуми остида азоб кўришдан кўра, иъдом этилишини янада яхши кўрар. Агар бундай бир одам дунёга қўшилса эди ва қўшилишга орзуси бўлса эди ва муқаддас хизмати изн берса эди, Манаман Ҳодисасининг ва Шайх Саид воқеасининг ўнлаб мисли бўладиган бир тарзда қўшилар эди. Дунёга эшиттирадиган бир замбарак садоси бир чивин садосига тушмас эди.

Ҳа, Жум урият Ҳукуматининг диққат назарига арз этаманки, мени бу балога чорлаган яширин комитетнинг қилган тадбирлари ва қилган ташвиқот ва ийлалари бу олни кўрсатмоқда. Чунки еч бир одисада кўрилмаган бир тарзда умумий бир ташвиқот, бир ийла ва бир дашат бизга қарши ўгирилганига далил шудирки: Олти ойдир, юз минг дўстим бор экан, еч бири менга бир мактуб ёза олмади, бир салом юбора олмади. Ҳукуматни алдашга уринган найрангчиларнинг хабарлари ила Шарқий Вилоятлардан то Ғарбий Вилоятларга қадар ар ерда сўроқлашлар, қидирувлар давом этганидир. Мана, найрангчилар ўгирган режалари мен каби минглаб одамни энг оғир жазога соладиган бир одисага кўра тартиб этилган. Ҳолбуки энг оддий бир одамнинг энг оддий бир ўғирлиги каби бир одисани эслатадиган бир жазо вазиятини натижа берди. Бир юз ўн беш одамдан ўн беш маъсумларга беш-олти ой жазо берилди.

Ажабо, дунёда еч бир ақл соиби, қўлида ғоят кескин олмос қилич бўлса, мудиш бир арслоннинг ёки аждаронинг думига енгилгина тегиздириб ўзига ужум қилдирарми? Агар мақсади имояланмоқ ёки урушмоқ бўлса, қилични бошқа ерга авола этар. Хуллас, сизнинг назарингизда ва шубангизда мени у одам каби ўйлагансизки, мени бу тарзда жазога, макумиятга солдингиз. Агар бу даража идрокка хилоф ва ақлга мухолиф аракат қилаётган бўлсам, катта мамлакатга дашат бериб ташвиқот ила омманинг фикрини менга қарши ўгирмоқ эмас, балки оддий бир девона каби девонахонага юборилишим лозим келар. Агар берганингиз аамиятга муқобил бир одам бўлсам, албатта арслонни ўзига ташлаттирмоқ ва аждарони ўзига ужум эттирмоқ учун у кескин қилични уларнинг думларига узатмас, балки мумкин бўлгани қадар ўзини муофаза этажак... Қандайки ўн сана ихтиёрий бир инзивони ихтиёр этиб, башар тоқатидан устун машаққатларга тааммул этиб, укуматнинг ишига еч бир жиат ила қўшилмадим ва қўшилмоқ орзу этмадим.. Чунки муқаддас хизматим мени ман этади.

Эй эй а ли олу ақд! Ажабо, еч мумкинмидирки, йигирма сана аввал газеталарнинг ёзгани каби, бир мақола ила ўттиз минг одамни ўз фикрига ўгирган, ва катта Ҳаракат Қўшинининг диққат назарини ўзига ўгирган ва Инглиз Бош Попининг олти юз калима ила истаган саволларига олти калима ила жавоб берган ва бидояти урриятда энг машур бир дипломат каби нутқ сўзлаган бир одамнинг бир юз йигирма рисоласида дунёга, сиёсатга боқажак ёлғиз ўн беш калима-ми топилар? Ҳеч бир ақл қабул этармики, бу одам сиёсатни таъқиб этмоқда ва мақсади дунёдир ва укуматга илишмоқдир? Агар фикри сиёсат ва укуматга илишмоқ бўлса эди, бундай бир одам биргина рисоласида сариан, ишоратан юз ерда мақсадини сездиражакди. Ажабо, у одамнинг мақсади сиёсатча танқид бўлса эди, ёлғиз тасаттур ва меъросхўрликка доир эски замондан бери жорий бир-икки дастурдан бошқа танқидга сабаб топмас-ми эди? Ҳа, катта бир инқилобни қилган бир укуматнинг режимига мухолиф бир сиёсий фикрни таъқиб этган бир одам, бир-икки маълум моддалар эмас, юз минглаб танқид моддаси топа оларди. Гўё Жумурият Ҳукуматининг ёлғиз инқилобий, бир-икки кичик масаласидир. Мен ам уни еч бир танқид мақсадим бўлмагани олда, эски ёзган бир-икки китобимда зикр этганим бир-икки калима бор экан дея укуматнинг режимига ва инқилобига ужум этмоқда дейилган. Хуллас, мен ам сўрамоқдаман: Бундай энг оддий бир жазога мадор бўлолмаган илмий бир моддага катта бир мамлакатни машғул этиб андиша берадиган бир шакл бериларми?...

Хуллас, мени ва беш-ўн дўстларимни бу оддий, а амиятсиз жазога солмоқ умум мамлакатда бизга қарши бир шиддатли ташвиқот ва миллатни қўрқитиб биздан нафрат эттирмоқ ва Доилия Нозири муим бир қувват ила, Испартада биргина аскарнинг бажарадиган ишини қилмоқ учун Испартага жалб этилиши ва Вакиллар Ҳайъати Раиси Исмат Шарқий Вилоятларга у муносабат ила кетиши ва икки ой менинг қамоқда бутун-бутун гапиришдан ман этилишим ва бу ғурбатда, кимсасизликда, еч киши олимни сўрамоқ ва салом юборишга рухсат берилмаслик кўрсатмоқдаки, тоғ каби бир дарахтда нахўт каби биргина мева сақлаб, маъносиз, икматсиз, қонунсиз бир вазиятдирки, Жумурият Ҳукумати каби энг зиёда қонунпараст ва қонуний бир укумат эмас, балки икмат ила иш кўрмоқ маъноси ила укумат номи берилган дунёда еч бир укуматнинг иши бўлолмас. Мен уқуқимни қонун доирасида истайман. Қонун номига қонунсизлик этганларни жиноят ила айблайман. Бундай қотилларнинг кайфларини, албатта Жумурият Ҳукуматининг қонунлари рад этар ва уқуқимни қайтариб берар умидидаман.

Эскиша ар қамоғида

тажриди мутлақда

Саид Нурсий

Кўплар тарафидан сўралган ва маънан келган бир саволга жавобдир.

(Шу жавобни бермоқ мен учун нохуш, буни орзу қилмайман. Ҳар нарсамни Жаноби Ҳақнинг таваккалига боғлагандим. Бироқ, мени ўз олимда ва оламимда тинч қўймаганлари ва юзимни дунёга бурганлари учун, Янги Саид эмас, мажбуран Эски Саид тили билан, шахсим учун эмас, балки дўстларимни ва "Сўзлар"имни дунё алининг ваима ва азиятларидан қутқармоқ учун ақиқий олатни ам дўстларимга, ам дунё алига ва укм алига баён этмоқ учун "Беш Нуқта"ни баён қилмоқдаман.)

БИРИНЧИ НУҚТА. Дейдиларки: "Нима учун сиёсатдан узоқлашдинг? Ҳеч яқинлашмаётирсан?"

Жавоб: "Тўққиз-ўн йил аввалги Эски Саид бир даража сиёсатга кирди. Балки сиёсат воситаси билан динга ва илмга хизмат қиламан дея бе уда чарчади. Ва кўрдики, у йўл шубали ва мушкул ва менга нисбатан фузулиёна, ам энг керакли хизматга монелик қилувчи ва хатарли бир йўлдир. Кўпи ёлғончилик ва ўзи билмай ажнабийлар қўлида қурол бўлиб қолиш этимоли бор. Ҳам сиёсатга кирган ё мувофиқ бўлади, ё мухолиф бўлади. Агар мувофиқ бўлса, модомики маъмур ва вакил эмасман, у олда сиёсатчилик мен учун кераксиз ва фойдасиз бир нарсадир. Менга этиёж йўқки, беуда аралашсам. Агар мухолиф сиёсатга кирсам, ё фикр ила ва ё қувват ила қўшилишим керак бўлади. Агар фикр билан бўлса менга этиёж йўқ. Чунки масалалар аён, ар ким мен билганча билади. Беуда жағ урмоқ маъносиздир.

ИККИНЧИ НУҚТА. Янги Саид нима учун бу қадар шиддат ила ўзини сиёсатдан тортаётир?

Жавоб: Миллиардлаб йиллардан зиёда бўлган абадий аёт учун аракат қилишни ва уни қозонишни дунёвий аётнинг гумонли бир-икки йилига беуда ва маъносиз уриниш ила фидо этмаслик учун. Ҳам энг муим, энг керакли, энг соф ва энг ақиқатли бўлган иймон ва Қуръон хизмати учун шиддат ила сиёсатдан қочмоқда. Чунки дейдики: "Мен кексаймоқдаман. Бундан буён қанча йил яшашимни билмайман. Шундай экан, мен учун энг муим иш абадий аёт учун аракат қилмоқдир. Абадий аётни қозонишнинг энг биринчи воситаси ва абадий саодатнинг калити иймондир. Ана шуни қўлга киритмоқ лозимдир. Бироқ илм эътибори ила инсонларга ам бир манфаат етказиш учун шаръан хизматга буюрилганимдан, хизмат қилишни истайман.

Аммо у хизмат ё ижтимоий ва дунёвий аётга оид бўлади, бу эса қўлимдан келмайди. Ҳам алғов-далғов бир замонда соғлом хизмат қилиб бўлмас. Шунинг учун у жиатни ташлаб, энг муим, энг керакли, энг саломатли бўлган иймонга хизмат жиатини танладим. Ўз нафсимга қозонганим иймон ақиқатларини ва нафсимда тажриба қилиб кўрган маънавий даволарни бошқа инсонлар ам қўлга киритиши учун у эшикни очиқ қолдирмоқдаман. Балки Жаноби Ҳақ бу хизматни қабул қилар ва эски гуноларимга каффорат қилар. Бу хизматга шайтони ражиймдан бошқа еч кимсанинг -мўмин бўлсин, кофир бўлсин, сиддиқ бўлсин, динсиз бўлсин -қарши чиқишга аққи йўқ. Чунки иймонсизлик бошқа нарсаларга ўхшамайди. Зулмда, фисқда, катта гуноларда биттадан жирканч шайтоний лаззат бўлиши мумкин. Бироқ, иймонсизликда еч бир лаззат жиати йўқ. Алам ичра аламдир, зулмат ичра зулматдир, азоб ичра азобдир.

Хуллас, бундай адсиз бир абадий аёт учун ишлашни ва иймондек муқаддас бир нурга хизматни ташлаб, кексалик чоғида кераксиз таликали сиёсат ўйинчоқларига берилмоқ, наотки, мендек алоқаси узилган ва ёлғиз ва эски гуноларига каффорат излашга мажбур бир одамда бўлса... Бу нарса нақадар ақлга хилоф, нақадар икматга хилоф, нечоғлиқ девоналик эканини девоналар ам англаб етадилар.

Аммо, Қуръон ва иймоннинг хизмати нима учун мени ман қилишини сўрасанг, мен эса дейманки: Иймон ва Қуръон ақиқатлари биттадан олмос укмида бўлгани олда, сиёсат билан қўшилган бўлсайдим, қўлимдаги у олмослар алданиши осон бўлган авом тарафидан, "Ажабо, тарафдор қозонмоқ учун бир сиёсий ташвиқот эмасмикин?" деб ўйланади. Ул олмосларга оддий шишалар назари билан қарашлари мумкин. У олда, мен шу сиёсатга қўл уриш билан ул олмосларга зулм қилган ва қийматларини туширган бўламан. Хуллас, эй дунё али! Нима учун мен билан ўчакишаётирсиз? Мени ўз олимга қўймаётирсиз?

Агар десангизки: Шайхлар баъзан ишимизга аралашадилар. Сени ам баъзан шайх дейдилар.

Мен эса дейман: Ҳой афандилар! Мен шайх эмасман, мен мударрисман. Бунга далил: тўрт йилдирки, бу ердаман. Бирорта одамга тариқат дарсини берсайдим, шуб аланишга аққингиз бўларди. Балки ёнимга келган ар кимга дейманки, "Иймон лозим, Исломият лозим, тариқат замони эмас".

Агар десангизки: Сени Саиди Курдий дейдилар. Балки сенда миллатчилик фикри бордир. Бу бизга тўғри келмайди.

УЧИНЧИ НУҚТА: Ҳолимни, истиро атимни ўйлаган ва ар мусибатга сабр ила сукут сақлашимдан таажжубга тушган дўстларимнинг шундай бир саволлари борки, дейдилар: "Сенга келган заматларга, қийинчиликларга қандай чидамоқдасан? Ҳолбуки, авваллари жуда қизиққон ва иззатли эдинг, арзимас бир ақоратга чидаб туролмасдинг?"

Жавоб: Иккита кичик одисани ва икояни тинглангиз, жавобини топасиз.

Биринчи икоя: Икки йил аввал бир мудир бесабаб мени орқамдан камситадиган, ақоратли сўзлар сўзлаган экан. Кейинроқ буни менга айтдилар. Менда Эски Саиднинг исси уйғониб, бир соатча менга ёмон таъсир қилди. Сўнгра Жаноби Ҳақнинг рамати ила шундай бир ақиқат қалбга келди, сиқилишимни кетказиб, менга у одамни кечиртирди. Ул ақиқат шуки:

Нафсимга дедим: Агар унинг ақорати ва баён қилган қусурлар шахсимга ва нафсимга оид бўлса, Алло ундан рози бўлсинки, менинг нафсимнинг айбларини айтган бўлади. Агар тўғри айтган бўлса, мени нафсимни тарбия қилишга ундаган бўлади ва мени ғурурдан қутулишимга ёрдам бўлади. Агар ёлғон сўзлаган бўлса, мени риёдан ва риёнинг асоси бўлмиш сохта шуратдан қутулишимга ёрдам бўлади. Ҳа, мен нафсим билан муроса қилмаганман. Чунки тарбиялаб бўлмаганман. Менинг бўйнимда ва ё қўйнимда чаён борлигини биров айтса ва ё кўрсатса, ундан ранжимоқ эмас, мамнун бўлмоғим лозим бўлади.

Агар ул одамнинг ақоратлари менинг иймонга ва Қуръонга хизматкорлик сифатимга оид бўлса, у менга оид эмас. У одамни мени хизмат эттираётган Соиби Қуръонга авола этаман. У Азиздир, Ҳакиймдир.

Агар бор-йўғи мени сўкмоқ, ақоратламоқ ва бадном қилмоқ навидан бўлса, у ам менга оид эмас. Мен сургун ва асир ва ғариб ва қўлим боғлиқ бўлганидан, обрўйимни ўз қўлим билан тиклашга уринишим ноўриндир. Балки мен мусофир бўлган ва назорат остида юрган шу қишлоқ, сўнг туман, сўнг вилоят окимларига оиддир. Бир инсоннинг қўлидаги асирини ақорат қилмоқ соибига оид бўлади, у мудофаа этади. Модомики ақиқат бундай экан, қалбим истироат этди.

дедим. У воқеани бўлмагандек исобладим, унутдим. Аммо афсус, кейинроқ маълум бўлдики, Қуръон уни кечирмабди...

Иккинчи икоя: Шу йили эшитдимки, бир одиса бўлибди. Ўша одиса бўлиб ўтгач, бўлган воқеани фақат қисқагина мазмунини эшитганим олда, ўша воқеага жиддий алоқам бордек муомала кўрдим. Зотан еч ким билан хабарлашмас эдим, бўлса ам жуда камдан-кам ўлароқ, бир иймоний масалани бир дўстимга ёзардим. Ҳатто тўрт йилда укамга биргина мактуб ёздим. Ва инсонларга аралашиб юришдан мен ўзимни ман қилардим, яна дунё али ам мени ман қиларди. Ёлғиз бир-икки абобим билан афтада бир-икки марта кўриша олардим. Қишлоққа келган мусофирлар эса ойда бир-иккитаси, баъзан бир-икки дақиқага, охиратга доир бир масалада мен билан кўришарди. Бу ғурбат олимда ғариб, ёлғиз, кимсасиз, нафақа учун ишлаш мен кабиларга мувофиқ бўлмаган бир қишлоқда ар нарсадан, ар кимсадан ман этилдим. Ҳатто тўрт йил аввал хароб бўлган бир масжидни таъмирлатдим. Мамлакатимда имомлик ва воизлик қилишга ужжатим қўлимда бўлганидан, ўша жомеъда тўрт йилдан бери (Алло қабул этсин) имомлик қилганим олда, ўтган шу муборак Рамазонда масжидга боролмадим. Баъзан намозимни ёлғиз ўқидим. Жамоат билан ўқилган намознинг йигирма беш савобидан марум қолдим.

Бошимга тушган мана шу икки одисага ам, айнан икки йил аввал ўша маъмурнинг менга қарши муомаласига кўрсатганим сабр ва бардошимни яна кўрсатдим. Иншаалло, шундай давом этаман. Ҳам шундай деб ўйлайман ва дейманки: "Агар дунё али тарафидан бошимга солинган шу азият, шу қийинчилик, шу тазйиқ менинг айбли ва нуқсонли нафсимга бўлса, уларга даъвоим йўқ. Менинг нафсим балки шу билан исло бўлар. Ҳам унинг гуноларига каффорат бўлади. Бу дунё мусофирхонасининг сафосини кўп кўрдим, озгина жафосини кўрсам, яна шукр қиламан.

Агар иймонга ва Қуръонга хизматкорлик жи атим туфайли дунё али менга тазйиқ ўтказаётган бўлса, бунинг мудофааси менга оид эмас. Уни Азизи Жабборга авола этаман.

Агар мақсадлари сохта ва риёга сабабчи ва ихлосни синдирувчи бўлган бир сохта шу ратни синдирмоқ учун омманинг эътиборини аққимда бузмоқ бўлса, уларга рамат. Чунки омманинг эътиборига сазовор бўлмоқ ва халқнинг назарида шурат қозонмоқ мен каби одамларга зарар деб исоблайман. Менга яқин юрганлар мени биладиларки, ўз шахсимга урмат истамайман, балки нафратланаман. Ҳатто қийматдор муим бир дўстимни аддан зиёда менга урмати учун, янглишмасам эллик марта койиганман.

Агар мени бадном қилишдан ва омманинг назаридан туширишдан, иззатимни тўкишдан кўзлаган мақсадлари мен таржимони бўлган ушбу иймон ва Қуръон ақиқатларини яксон қилмоқ бўлса, беудадир. Зеро Қуръон юлдузларига парда тортиб бўлмас. "Кўзини юмган ёлғиз ўзи кўрмайди, бошқалар учун қоронғи қилолмас".

ТЎРТИНЧИ НУҚТА. Ва имали бир неча саволнинг жавобидир.

Биринчиси: Дунё а ли менга дейдики: "Нима билан яшамоқдасан? Ишламай қандай кун кўрмоқдасан? Мамлакатимизда танбаллик қилиб ўтирганларни ва бошқаларнинг менати исобидан кун кечирганларнинг бўлишини истамаймиз".

Жавоб: Мен иқтисод ва барака ила яшамоқдаман. Раззоқимдан бошқа еч кимнинг миннатини олмаганман ва олмасликка қарор берганман. Ҳа, кунини юз тийин, балки қирқ тийин билан ўтказган бир одам бошқанинг миннатини олмайди. Шу масалани изолашни еч холамас эдим. Балки бир ғурурни ва манманликни билдирар деган фикр туфайли баён қилиш менга жуда нохушдир. Бироқ, модомики дунё али ваимали бир суратда сўраётган эканлар, мен ам дейманки: Болалигимдан бери халқнинг молини қабул қилмаслик -атто закот ам бўлса - амда маошни қабул қилмаслик - ёлғиз бир-икки йил Дор-ул Ҳикмат-ул Исломияда, дўстларимнинг қистови билан қабул қилишга мажбур бўлдим ва у пулни ам маънан миллатга қайтариб бердик- ам дунё тирикчилиги учун миннат остига кирмаслик бутун умримдаги бир аёт дастуримдир. Юртдошларим ва бошқа ерларда мени таниганлар буни биладилар. Шу беш йилдан бери сургундалик чоғимда, кўп дўстлар менга адяларини қабул эттириш учун кўп уриндилар. Қабул қилмадим.

"Ундай бўлса қандай кун кечирасан?" дейилса, дейманки:

Демак биринчиси: Шу олти ойдан бери ўттиз олтита нон чиқадиган бир кило буғдой менга кифоя қилди. Яна бор, битмаган. Қачонгача етади {(Ҳошия) Бир йилга етди.} билмайман.

Иккинчиси: Шу муборак Рамазонда ёлғиз икки хонадондан менга таом чиқди, иккиси ам мени хаста қилди. Англадимки, ўзгаларнинг таомини ейишдан ман қилинмоқдаман. Қолганига, бутун Рамазонда менинг рўзғоримни кўрган бир муборак хонадон ва ул хонадон соиби бўлмиш содиқ дўстим Абдулло Човушнинг хабари ва шаодатига кўра; учта нон, бир ўққа гуруч менга кифоя қилган. Ҳатто у гуруч Рамазондан ўн беш кун ўтгач битган.

Учинчиси: Тоғда уч ой бўлганимизда, менга ва ме монларимга бир ўққа сариёғ -ар куни нон билан ейиш шарти ила- кифоя қилди. Ҳатто, Сулаймон исмли муборак бир мемоним бор эди. Менинг ноним ам, уники ам битаётган эди. Чоршанба куни эди. Унга дедим:

-Бориб нон келтир.

Ҳар тарафимизда икки соатлик масофада еч киши йўқ эдики, у ердан нон олинса.

-Жума кечаси сенинг ёнингда шу тоғда бирга дуо қилиш орзуим бор эди, - деди. Мен ам дедим:

-Таваккална алалло , қолақол.

Сўнгра, еч муносабати бўлмагани олда ва бир баона ам йўқ эди-ки, иккимиз юра-юра бир тоғнинг тепасига чиқдик. Қумғонда озгина сув бор эди. Озгина шакар билан чойимиз ам бор эди. Мен унга дедим:

-Қардошим, озгина чой дамла.

У ишга киришди. Мен эса дарага қараган бир қатрон дарахтининг тагига ўтирдим. Афсуслана шундай ўйладим: "Моғорлаган бир бўлак нонимиз бор, бу оқшом зўрға иккимизга етади. Икки кун нима қиларкинмиз ва бу софдил одамга нима дейман?" - дея ўйлаётган эдимки, бирданига бошим айланиб кетгандек, беихтиёр бошимни бурдим. Кўрдимки, катта бир нон қатрон дарахтининг тепасида, шохлари орасидан бизга қараб турарди. Мен дедим:

-Сулаймон, хушхабар! Жаноби Ҳақ бизга ризқ берди.

У нонни олдик. Назар солсак, қушлар ва ёввойи айвонларнинг еч бири тегмаган... Йигирма-ўттиз кундан бери еч бир инсон у тепага чиқмаганди. У нон иккимизга икки кунга кифоя қилди. Биз еб тугататишимиз арафасида, тўрт йилдан бери содиқ бир сиддиқим бўлган мустақим Сулаймон нон билан пастдан чиқиб келди.

Тўртинчиси: Бу устимдаги чакмонни етти йил аввал эски олда олгандим. Беш йилдан бери кўйлак, ич кийим, ковуш, пайпоқ учун тўрт ярим лира сарфладим. Иқтисод баракаси ва Илоий рамат менга кифоя бўлди.

Мана шу намуналар каби кўп воқеалар бор. Бу қишлоқ халқи кўпини биладилар. Аммо, зин ор буларни фахр учун зикр қилмоқда деб ўйламанглар, балки мажбур бўлдим. Ҳам, мен учун бирон манфаатга сабаб бўлади деб тушунманглар. Бу баракалар ё ёнимга келган холис дўстларимга эсондир ва ё Қуръон хизматига бир икромдир ва ё иқтисоднинг баракали бир манфаатидир ва ёхуд "Ё Раийм, ё Раийм" дея зикр қилган ва ёнимда бўлган тўрт мушукнинг ризқларидирки, барака суратида келади, мен ам ундан фойдаланмоқдаман. Ҳа, азин мир-мирларини диққат ила тингласанг, "Ё Раийм, ё Раийм" деганларини англайсан.

Мушук ба си келди, товуқни хотирага келтирди. Бир товуғим бор. Шу қишда тухум машинаси каби жуда оз оралиқ билан ар кун рамат хазинасидан менга бир тухум келтирарди. Бир куни иккита тухум қўйди, мен кўриб айратда қолдим. Дўстларимдан сўрадим: "Шунақаси ам бўладими?"- дедим. Дедиларки: "Балки бир Илоий эсондир".

Ҳам яна, шу товуқнинг ёзда очган кичик бир жўжаси бор эди. Рамазони Шарифнинг бошида тухумга кирди. Қирқ кун давом этди. Ҳам ўзи кичик, ам яна қишда, ам Рамазонда -бу муборак олни бир Раббоний икром эканига на менинг, на менга хизмат қилганларнинг шубалари қолмади. Ҳам қачонки онаси тўхтатганда жўжаси бошлади, мени тухумсиз қолдирмади.

Иккинчи ва имали савол. Дунё али дейдиларки: "Сени дунёмизга аралашмаслигингга қандай ишонамиз?" Сени эркин қўйсак балки дунёмизга аралашарсан. Ҳам айёрлик қилмаётганингни қандай биламиз? Ўзингни тарки-дунё қилган кўрсатиб, халқнинг молини зоиран олмай, аслида яширинча олишдек бир айёрлик қилмаганингни қандай биламиз?

Жавоб: Йигирма йил аввал арбий трибуналда ва мустақилликдан аввалроқ кўпларга маълум ол-аволимни ва "Икки мусибат мактабининг шаодатномаси" номли ўша даврда арбий трибуналда қилган мудофаам қатъий кўрсатадики, айёрлик тугул, балки энг оддий бир ийлага ам таназзул этмаган бир тарзда аёт кечирганман. Агар ийла бўлсайди, бу беш йил мобайнида хушомадгўйларча мурожаат қилган бўларди. Ҳийлали одам ўзини севдиради, ўзини тортмайди. Доимо чалғитиб алдашга уринади. Ҳолбуки, менга қилинган энг мудиш ужумларга ва танқидларга муқобил паст келиб таназзул этмадим. "Таваккалту алалло" дея дунё алидан юз ўгирдим. Ҳамда, охиратни билган ва дунёнинг ақиқатини кашф этган одам, ақли бўлса, пушаймон бўлмайди. Такрор дунёга қайрилиб, у билан овора бўлмайди. Эллик йилдан сўнгра алоқасиз, ёлғиз бир одам абадий аётини дунёнинг бир-икки йиллик сафсаталарига, найрангларига фидо этмайди. Фидо қилса айёр бўлмайди, балки абла бир девона бўлади. Абла бир девонанинг қўлидан нима ам келадики, у билан овора бўлинса.

Учинчи ва имали савол. Дунё али дейдиларки: Сен бизни севасанми? Ёқтирасанми? Агар севсанг, нима учун биздан норози бўлиб, қўшилмаётирсан? Агар бизни маъқул кўрмасанг, демак бизга душмансан. Биз душманларимизни эзамиз?"

Жавоб: Мен сизни эмас, балки дунёингизни севсайдим, дунёдан ўзимни тортмасдим. На сизни, на дунёингизни яхши кўрмайман. Фақат аралашмайман. Чунки мен бошқа мақсаддаман. Менинг қалбимни бошқа масалалар тўлдирган, ўзга нарсаларни ўйлашга қалбимда ўрин қолдирмаган. Сизнинг вазифангиз қўлга боқмоқдир, қалбга боқмоқ эмас. Чунки идорангизни, осойишингизни истамоқдасиз. Қўл аралашмаётган экан, нима аққингиз борки, еч лойиқ бўлмаганингиз олда, "қалб ам бизни севсин" дейишга... Қалбга суқулишга... Ҳа, масалан, мен бу қиш ичида баорни орзу ва умид қила оламан, бироқ ирода қилолмайман. Келтиришга ташаббус қилолмайман. Айнан шунингдек, озирги оламнинг ислоини истайман, дуо қиламан ва дунё алининг исло бўлишини орзу қиламан, бироқ ирода қилолмайман, чунки қўлимдан келмайди. Ўзимга қолса ташаббус қилолмайман, чунки на вазифамдир ва на иқтидорим бор.

Тўртинчи шуб али савол: Дунё али дейдиларки: "Шунчалар балолар кўрдикки, еч кимга ишонч қолмади. Сенга қандай ишона оламизки, фурсат қўлингга ўтса, озир холаганинг каби аралашмайсан?"

Жавоб: Аввалги нуқталар сизга ишонч бериши керак. Шу билан бирга шуни билингки, юртимда, талаба ва ақраболарим ичида, мени тинглаганлар орасида, аяжонли одисалар ичида бўлганимда дунёингизга аралашмаганим олда, ғурбат диёрида ва ёлғиз, бир ўзи, ғариб, заиф, ожиз, бор қуввати ила охиратга юзланган, инсонларга аралашишдан, хабарлашишдан тўсилган, иймон ва охират муносабати ила узоқдаги баъзи охират алинигина дўст деб топган ва бошқа ар кимга бегона ва ар ким унга бегона назари билан қараган бир инсон сизнинг самарасиз, таликали дунёингизга аралашса, ўта кетган девона бўлиши керак...

БЕШИНЧИ НУҚТА: Бешта кичик масалага доирдир.

Биринчиси: Дунё а ли менга дейдиларки: "Бизнинг маданият усулимизни, аёт тарзимизни ва кийиниш қиёфамизни нима учун сен ўзингга татбиқ қилмаётирсан?" Демак, бизга душман экансан-да?"

Мен эса дейман: Ҳой жаноблар! Қайси уқуқ ила менга маданият усулингизни таклиф этмоқдасиз? Ҳолбуки, сиз мени маданият уқуқидан марум қилган каби, ноақ беш йил бир қишлоқда одамлар билан кўришишдан ва аралашиб юришдан ман этиб, шу тарзда истиқомат қилдирдингиз. Сургундагиларнинг ар бирини шаарларда дўст ва ақраболари билан кўриштирдингиз, сўнгра рухсатини берганингиз олда, сабабсиз мени яккалаб қўйиб, бир-икки мартадан ташқари еч бир амшаарим билан кўриштирмадингиз. Демак, мени шу миллатнинг вакили ва фуқароси деб исобламайсиз. Қандай қилиб маданият қонунларингизни татбиқ қилишни менга таклиф қилмоқдасиз? Дунёни менга зиндон қилдингиз. Зиндондаги одамга бундай нарсалар таклиф қилинмайди. Сиз менга дунё эшигини беркитдингиз, мен охират эшигини қоқдим, Илоий рамат очди. Охират эшигида турган одамга дунёнинг чалкаш усул ва одатлари қандай таклиф этилади? Қачон мени озод этиб, мамлакатимга қайтариб, уқуқимни берсангиз, шундан кейингина усулингизни татбиқини исташингиз мумкин.

Иккинчи масала: Дунё а ли дейдиларки: "Бизга диний укмларни ва иймон ақиқатларини таълим берадиган расмий бир доирамиз бор. Сен қай салоият билан динни ёймоқдасан? Сен модомики сургунга макум экансан, бу ишларга аралашишга аққинг йўқ".

Жавоб: Ҳақ ва ақиқатни чеклаб бўлмайди! Иймон ва Қуръонни қандай қилиб чеклаб қўйиш мумкин. Сиз дунёингиз усулини, қонунини чеклашингиз мумкин, аммо иймон ақиқатларини ва Қуръон асосларини расмий шаклда ва ажр эвазига дунё муомалалари суратига солиб бўлмайди. Балки Илоий ваий бўлган у икматлар холис ният билан ва дунёдан ва нафсоний хоишлардан тийилиш билан у файзлар келиши мумкин. Ҳамда сизнинг ўша расмий доирангиз ам мени ўз юртимда воиз деб қабул қилди, тайинлади. Мен ул воизликни қабул қилдим, лекин маошини тарк этдим. Қўлимда ужжатим бор. Воизлик, имомлик ужжати билан ар ерда ишлай оламан. Чунки менинг сургуним ноақ бўлган. Ҳам модомики сургундагилар уйларига қайтарилган эканлар, эски ужжатларимнинг укми давом этади.

Иккинчидан: Мен ёзган иймон ақиқатларини тўғридан-тўғри нафсимга хитоб қилганман. Ҳар кимни даъват қилмайман. Балки рулари мутож ва қалблари ярали бўлганлар ул Қуръоний даволарни излаб топмоқдалар. Фақат тирикчилигим учун, янги арф чиқмасдан аввал, ашрга доир бир рисолани чоп эттирдим. Бундан ам, менга қарши бўлган ноинсоф эски оким у рисолани тадқиқ қилиб чиқиб, танқид қиладиган бир жиат тополмагани учун тегилолмади.

Учинчи масала: Менинг баъзи дўстларим, дунё а ли менга шубали қараганлари учун, дунё алига хуш кўринмоқ учун мендан зоиран воз кечадилар, атто танқид қиладилар. Ҳолбуки, айёр дунё али буларнинг воз кечишларини ва мендан четлаб юришларини, ул дунё алига садоқатлиликда эмас, балки бир нави риёкорликда, виждонсизликда қабул қилиб, ўша дўстларимга қарши ёмон назар билан қарайдилар.

Мен эса дейманки: Эй охират дўстларим! Менинг Қуръонга хизматкорлик жи атимдан воз кечиб қочмангиз. Чунки, иншаалло, мен сабабли сизга зарар келмайди. Агар, фараз қилсакки, сизга мусибат келадиган ва ё зулм қилинадиган бўлса, мендан воз кечиш билан ундан қутулолмайсиз. У олатингиз билан мусибатга ва даккига янада зиёда лойиқроқ бўласиз. Ўзи нима ам борки, ваимага тушмоқдасиз?..

Тўртинчи масала: Шу сургундалик давримда кўрмоқдаманки, худфуруш ва сиёсат ботқоғига тушган баъзи инсонлар менга тарафкашона, рақибона назар билан қарамоқдалар. Гўё мен ам улар каби дунё жараёнларига алоқадордек.

Ҳой афандилар! Мен иймоннинг жараёнидаман. Қаршимда иймонсизлик жараёни бор. Бошқа жараёнлар билан алоқам йўқ. У одамлардан ажр эвазига ишлаётганлар балки ўзини бир даража маъзур деб билар. Аммо ажрсиз, амият номидан менга қарши тарафкашона ва рақибона вазият олмоқ ва ужум қилмоқ ва азият бермоқ ғоят ёмон бир хатодир.

Чунки аввал исботлангани каби, дунё сиёсатлари билан еч алоқам йўқ. Бутун вақтимни ва аётимни иймон ва Қуръон ақиқатларига бахшида этганман ва вақф қилганман. Модомики шундай экан, менга азият бериб рақибона ужум қилган одам билсинки, бу муомаласи динсизлик ва иймонсизлик номидан иймонга ужум қилиш укмига ўтади.

Дунё -модомики фонийдир;

- ам модомики умр қисқадир;

- ам модомики зарур вазифалар кўпдир;

- ам модомики абадий аёт бу ерда қозонилажак;

- ам модомики дунё соибсиз эмас;

- ам модомики шу дунё мусофирхонасининг ғоят Ҳакийм ва Карийм бир Мудаббири бор;

- ам модомики на яхшилик ва на ёмонлик жазосиз қолмаяжак;

- ам модомики зарарсиз йўл зарарли йўлдан афзалдир;

- ам модомики дунёвий дўстлар ва мартабалар қабр эшигига қадардир, албатта, энг бахтиёр удирки:

Дунё деб охиратни унутмасин, охиратини дунёга фидо қилмасин, абадий аётини дунё аётини деб бузмасин, маъносиз нарсалар билан умрини зое қилмасин, ўзини мусофир исоблаб, мусофирхона соибининг амрларига кўра аракат қилсин, саломат ила қабр эшигини очиб, абадий саодатга кирсин.

{(Ҳошия) Шу "модомикилар" учундирки, шахсимга қарши қилинган зулмларга, сиқувларга парво қилмаётирман ва а амият бермаётирман. "Ташвишланишга арзимайди" дея дунёга қўшилмаётирман.}

Дунё а ли мен каби ожиз, ғариб бир одамдан сабабсиз ваимага тушиб, минглаб одам қувватига эга деб хаёл қилиб, мени кўп таъқиқлар остига олганлар. Барланинг бир маалласи бўлган Бадрада ва Барланинг бир тоғида бир-икки кеча қолишимга рухсат бермаганлар. Эшитдимки, "Саид эллик минг аскар қувватидадир, шунинг учун эркин қўймаётирмиз", дейдилар.

Мен ам дейманки: "Эй бадбахт дунё али! Бор қувватингизни дунё учун ишлатганингиз олда, нега дунёнинг ишини али ам билмайсиз? Девона каби мулоаза қилмоқдасиз? Агар қўрқувингиз шахсимдан бўлса, эллик минг аскар эмас, балки бир аскар мендан кўра зиёда ишлар қила олар. Яъни, уйимнинг эшигида туриб, менга "Чиқмайсан!" дея олар.

Агар қўрқувингиз маслагимдан ва Қуръоннинг ходимилигимдан ва иймонимдаги маънавий қувватимдан бўлса, эллик минг аскар эмас, янглишдингиз, маслак эътиборига кўра эллик миллион қувватидаман, бохабар бўлинг! Чунки Қуръони Ҳакимнинг қуввати билан сизнинг динсизларингиз билан қўшиб бутун Оврупани майдонга чақираман. Мен нашр этган бутун иймон нурлари ила Уларнинг мусбат фанлар ва табиат деб атаётган муста кам қалъаларини чил парчин қилганман. Уларнинг энг буюк динсиз файласуфларини айвондан паст қилганман. Динсизларингиз ам қўшилиб бутун Оврупа тўпланса, Аллонинг тавфиқи ила, мени бу маслагимдан қайтаролмайдилар, иншаалло мағлуб қилолмайдилар!

Модомики шундай экан, мен сизнинг дунёингизга аралашмаётган эканман, сиз ам менинг охиратимга аралашмангиз! Аралашсангиз ам беудадир!

Тақдири Худо қувваи бозу ила қайтмас

Бир ишиқки, Мавло ёқа, пуфламак ила сўнмас.

Мен ақимда, мустасно бир суратда, дунё али аддан ташқари ваима қилиб, гўё қўрқадилар. Менда кўрилмаган ва кўрилса ам сиёсий айбни ташкил этмаган ва тумат қилиниши тўғри бўлмаган: шайхлик, буюклик, олийнасаблик, қабила соиби, нуфузли, тобелари кўп, амшаарлари билан кўришмоқ, дунё аволи билан алоқадор бўлмоқ, атто сиёсатга кирмоқ, атто мухолиф бўлмоқ каби менда бўлмаган сифатларни бор деб хаёл қилиб, ваимага тушганлар. Ҳатто ибсда ва ташқаридаги, яъни улар фикрича афв қилиб бўлмайдиганларни ам афв этишни музокара қилишаётган бир паллада, мени деярли ар нарсадан ман этдилар. Фано ва фоний бир одамнинг гўзал ва боқий шундай бир сўзи бор:

Зулмнинг замбараги, тўпи, қалъаси бўлса,

Ҳақнинг букилмас қўли, қайтмас юзи бордир.

Мен эса дейман:

А ли дунёнинг укми, шавкати, қуввати бўлса,

Қуръоннинг файзи ила ходимида ам,

Янглишмас илми, ўчмас сўзи бордир,

Чарчамас қалби, сўнмас нури бордир.

Кўп дўстлар билан бирга, менга назорат қилган бир қўмондон қайта-қайта савол бердиларки: "Нима учун рухсатнома олиш учун мурожаат этмаётирсан? Ариза бермаётирсан?"

Жавоб: Беш-олти сабаб учун мурожаат этмаётирман ва этолмаётирман.

Биринчиси: Мен дунё а лининг дунёсига аралашмаганманки, уларнинг макуми бўлсам, уларга мурожаат этсам. Мен Илоий тақдирнинг макумиман ва унинг олдида айбим бор, унга мурожаат этаман.

Иккинчиси: Бу дунё тез ўзгариб турувчи бир мусофирхона эканини қатъиян иймон келтириб билдим. Шунинг учун ақиқий ватан эмас, ар ер бирдир. Модомики ватанимда боқий қолмас эканман, беуда у томон талпинмоқ, у ерга бормоқ еч нарсага ярамайди. Модомики ар ер мусофирхона экан, агар мусофирхона соибининг рамати ёр бўлса ар ким ёрдир, хар ер ярайди. Агар ёр бўлмаса, ар ер қалбга тордир, ар ким душмандир.

Учинчиси: Мурожаат қонун доирасида бўлади. Ҳолбуки шу олти ойдан бери менга нисбатан муомалалари ўзбошимча ва ноқонунийдир. Сургун Қонунига кўра менга муомала қилинмади. Маданият уқуқларидан ва балки дунёвий уқуқлардан марум қилинган одам тарзида менга қарадилар. Бундай ноқонуний муомалалар қилганларга қонун номидан мурожаат қилмоқ маъносиз бўлади.

Тўрттинчиси: Шу йил бу ернинг мудири менинг номимдан Барланинг бир ма алласи укмида бўлган Бадра қишлоғида аво алмаштириш учун бир неча кун қолишимни сўраб, мурожаат этди. Рухсат бермадилар. Бундай аамиятсиз этиёжимга рад жавобини берганларга қандай мурожаат этиб бўлади? Мурожаат этилса зиллат ичра фойдасиз бир тазаллул бўлади.

Бешинчиси: Ҳақсизликни ақ деб даъво қилганларга ақ даъво қилмоқ ва уларга мурожаат этмоқ бир ақсизликдир ва аққа нисбатан урматсизликдир. Мен бу ақсизликни ва аққа нисбатан урматсизлик қилишни истамайман, вассалом.

Олтинчиси: Дунё а лининг менга берган азиятлари сиёсат учун эмасдир. Чунки улар ам биладиларки, сиёсатга аралашмайман, сиёсатдан қочаман. Балки, билиб ё билмай, динсизлар фойдасига, менинг динга боғлиқлигим туфайли менга азоб бермоқдалар. Шундай экан, уларга мурожаат этмоқ диндан пушаймон бўлмоқ ва динсизлик маслагини қўлламоқ демакдир.

Ҳам яна, мен уларга мурожаат ва мойиллик қилсам, одил бўлган Ило ий тақдир мени уларнинг қўли билан азоблайди. Чунки улар мени динга боғлиқлигим туфайли озор бермоқдалар. Тақдир эса менинг диндаги ва ихлосдаги нуқсонларим ва ора-сира риёкорликларим борлиги туфайли мени жазоламоқда. Шундай экан, озирча у қийинчиликдан қутулишнинг чораси йўқ. Агар дунё алига мурожаат этсам, Тақдир дейди: "Эй риёкор! Бу мурожаатингнинг жазосини чек!" Агар мурожаат этмасам, дунё али дейди: "Бизни тан олмаётирсан, қийноқда қол!"

Еттинчи сабаб: Маълумки, бир маъмурнинг вазифаси ижтимоий айъатга зарарли шахсларга йўл бермаслик ва фойдали инсонларга ёрдам бермоқдир. Ҳолбуки, мени назорати остига олган маъмур, қабр эшигида турган, мусофир бир кекса одамга мен "Ла илаа иллалло" калимасидаги иймоннинг латиф бир завқини изо қилаётган вақтим, худди бир катта жиноят устида ушлагандек, кўпдан бери ёнимга келмагани олда, худди мен бир гуно иш қилаётгандек, ўша вақт ёнимга келди. Ихлос билан тинглаётган ул бечорани ам марум қилди. Мени ам ғазабга келтирди. Ҳолбуки, бу ерда баъзи одамлар бор бўлиб, у буларга аамият бермасди. Ҳатто, бу одамлар беадабликлар қилиб ва қишлоқнинг ижтимоий аётини заарлайдиган вазиятга келганларида, у буларга илтифот қилиб, тақдирлай бошлади.

Ҳам яна маълумдирки, зиндондаги юзта жинояти бўлган бир одам, назорат қилувчи хо бошлиқ бўлсин, хо аскар бўлсин, ар доим у билан кўриша олади. Ҳолбуки, бир йилдирки, ам раис, ам укумат назоратчиси қилиб тайинланган икки муим зот неча бор хонамнинг олдидан ўтиб юрганлари олда, ечам ва асло на мен билан кўришдилар, на олимни сўрадилар.

Мен аввалига ўйлагандимки, адоватлари борлигидан яқинлашмаётирлар. Сўнгра маълум бўлдики, ва имага тушганларидан, гўё мен уларни еб қўядигандек қочаётган эканлар. Мана шу одамлардек ходимлари ва маъмурлари бўлган укуматни укумат дея маржи деб таниб мурожаат этмоқ ақлдан эмас, беудага хор бўлишдир.

Эски Саид бўлганда эди, Антара каби шундай деган бўларди:

Эски Саид йўқ. Янги Саид эса дунё а ли билан кўришишни маъносиз деб билади. "Дунёлари бошларини есин! Нима қилсалар қилсинлар! Макама-и Куброда улар билан бирга муокама бўламиз!"- дейди, сукут сақлайди.

Мурожаат қилмаганим сабабларидан саккизинчиси: "Ношаръий бир му аббатнинг натижаси мараматсиз бир адоватдир" дейилган қоидага кўра, одил бўлган Илоий тақдир, лойиқ бўлмасалар-да, мен майл кўрсатган шу дунё алининг золим қўли билан мени азоблаётир. Мен ам бу азобга ақдорман деб сукут сақлаётирман. Чунки Жаон урушида Кўнгиллилар полкининг қўмондони ўлароқ икки йил уришдим, жанг қилдим. Армия қўмондони ва Анвар Пошшонинг тақдирлашлари остида қийматли талабаларимни, дўстларимни фидо этдим. Яраланиб асир тушдим.

Асирликдан қайтгач, "Хутувоти Ситта" каби асарларим билан ўзимни та ликага солиб, Инглизларнинг Истамбулга ужум қилаётган онида, Инглизларнинг бошларига урдим. Ҳозирда мени исканжали ва сабабсиз асирликка олганларга ёрдам қилгандим.

Улар ам менга ўша ёрдамимнинг қаршилигини бу тарзда бераётирлар. Уч йил давомида Русиядаги асирликда чеккан замат ва қийинчиликларимни бу ерда бу "дўстларим" менга уч ойда чектирдилар. Ҳолбуки, руслар менга Курд Кўнгиллилари қўмондони суратида, амда казакларни ва асирларни ўлдирган ғаддор одам назарида қараганлари олда, мени дарсдан ман этмадилар. Ҳибсдошларим бўлган тўқсон асир зобитларнинг аксарият қисмига дарс берардим. Бир марта рус қўмондони келди, тинглади. Туркча билмагани учун сиёсий дарс деб ўйлади ва бир гал ман қилди. Сўнгра яна изн берди. Яна айни ўша казарманинг бир хонасини масжид қилдик. Мен имомлик қилардим. Ҳеч қаршилик қилмадилар ва тўпланишдан ман қилмадилар. Мени бошқалар билан кўришиб туришдан марум қилмадилар.

Ҳолбуки, бу "дўстларим", гўё ватандошларим ва диндошларим ва уларнинг иймоний манфаатлари учун мен жон куйдирган одамлар, еч бир сабаб бўлмай туриб, сиёсатдан ва дунёдан алоқамни узганимни била туриб, уч йил эмас, олти йил мени азобли асорат остига олдилар, мулоқотдан ман этдилар. Ҳужжатим бўлгани олда, дарс беришдан, атто хонамда хусусий дарс қилишимни ам ман этдилар. Мактуб орқали алоқадан ам тўсдилар. Ҳатто ужжатим бўлгани олда, ўзим таъмирлаган ва тўрт йил имомлик қилган масжидимдан мени ман этдилар. Энди яна жамоат савобидан марум қилмоқ учун, доимий жамоатим ва охират қардошларим бўлган махсус уч одамга ам имомлик қилишимни қабул этмаётирлар.

Ҳам ўзим истамаганим олда, биров мени яхши деса, менга назорат қилаётган маъмурнинг ғаши келиб, ғазаби қайнайди. "Нуфузини синдираман" дея виждонсизларча тадбирлар қилмоқда.

Хуллас, одам бундай вазиятда Жаноби Ҳақдан бошқа кимга мурожаат этиши мумкин? Ҳокимнинг ўзи қораловчи бўлса, албатта унга шикоят қилинмайди. Қани кел сен айтчи, бу олга нима десак бўлади? Сен нима десанг де. Мен дейманки, бу "дўстларим" ичида кўп мунофиқлар бор. Мунофиқ кофирдан баттардир. Шунинг учун кофир Рус менга чектирмаганини чектирмоқдалар...

Ҳой бадбахтлар! Мен сизга нима қилдим ва нима қилмоқдаман? Иймонингизни қутулиши ва абадий саодатингиз учун хизмат қилмоқдаман! Демак, хизматим холис ва Алло учун бўлмабди-ки, аксул-амал бўлмоқда. Сизлар бунга жавобан, ар фурсатда мени ранжитмоқдасиз. Албатта Макама-и Куброда сиз билан кўришажакмиз.

дейман.

Саид Нурсий

* * *

Тўртинчи Қисм

Бадиуззамон Саид Нурсий Эскиша ар қамоғидан чиққандан сўнг Қастамўну Вилоятига сургун этилади. Узун бир муддат полисхонада ўтиришга мажбур этилгандан сўнг, полисхонанинг тўғри қаршисида, доимий бир тарассуд остида бўлган бир уйга ерлаштирилади.

У ерда саккиз сана оғир бир истибдод ва кўз ибси остида бир сургун аёти ўтказтирилади. Фақат у қатъиян бўш турмайди, Қуръон нурларини ёйишга яширинча давом этади. Айниқса Инаболуда жуда фидокор ва фаол талабалари етишади. Айнан Испарта Талабалари каби, шавқ ила Рисола-и Нурни ёзишни ва атрофга парда остида нашр этишни бошлайдилар. Қораденгиз атрофида ам Рисола-и Нур асарлари шундай қилиб буюк бир рағбат кўришни бошлайди.

Устоз Ҳазратлари Қастамўнуда экан, Испартадаги талабалари ила доимо алоқадор эди. У изни Ило ий ила билар эдики, Рисола-и Нурни дунёга эълон ва нашр этадиган фидокорлардан ва ноширлардан катта қисми Испартадан чиқажак.. ёки Испарта марказидаги хизмат ила бу буюк вазифа адо этилажак.

Рисола-и Нур Шогирдлари севгили Устозларининг ол ва истироати ила жуда алоқадордирлар. Мушфиқ Устозларидан ва Нурчи қардошларининг Рисола-и Нур хизматларидан тез-тез хабар олишни орзу этарлар.

Бадиуззамон Саид Нурсий йигирма етти сана мобайнида Нур Талабаларига хитобан илмий, иймоний, Исломий мавзуларда ва хизмати иймонияга доир баъзи мактублар ёзгандир. Нур Талабалари ам жуда муштоқ бўлганлари бу мактубларни қўл ёзувлари ила кўпайтириб нашр этгандирлар. Дин душманларининг, почталардан Нур Рисолаларини ва мактубларини юборишни таъқиқ этадиган даражага борган шиддатли тазйиқлари замонида бу мактубларни ва Нур рисолаларини Нур Талабалари қишлоқдан қишлоққа, шаардан шаарга, вилоятдан вилоятга этгандирлар. Ҳатто ўз ораларида "Нур Почтачилари" майдонга келтиргандирлар. Бутун руу жонлари ила кўнгилли бўлган бу Нур Почтачилари бу хизматнинг энг муқаддас бир вазифа бўлганига ишонгандирлар. Ғоят аамиятли ва ақиқатли бўлгани қадар ғоят гўзал бўлган ва Рисола-и Нурнинг "Илова Мактублари" исмини олган бу мактублар Нур Талабаларининг руий бир қанча этиёжларини қондиргандир. Ҳам Рисола-и Нур Талабаларига Қуръон ва иймон хизматида биттадан рабар укмига ўтган, ам Исломият душманларининг бутун-бутун ёлғон ва уйдирма ташвиқотларига алданмаслик ва хушёрликка чақириш хусусида уйғотувчи бир таъсир ўртага келтиргандир. Ва бу сурат ила ам, динсизликнинг у вақтинчалик дабдабали салтанати даврида, кўп кишилар умидсизликка ва тамбаликка туширилган у қоронғу кунларда, қалбларга роат ва сурур берган ва иймон хизмати учун фаолият ишқини ерлаштиргандир. Ва шундай қилиб мўъминларни умидсизликдан қутқариб, Исломиятнинг Рисола-и Нур ила истиқболдаги порлоқ зафарларига ишоралар этиб хушхабарлар бергандир.

Ҳа, у нуроний Илова Мактубларики, ру ларни, қалбларни жазб ва фат этган, ақлларни итоат эттирган ақиқатлар ила тўладир. Бу Илова Мактубларидан баъзилари олдинда ўрни келганда киргизилажакдир. Устоз Ҳазратларининг Қастамўнудаги аётига доир маълумотни Қастамўнудан ёзган мактубларининг бир қисмидан баъзи парчалар олмоқ ила ва у ердаги холис ва содиқ Нур Талабаларининг мактубларидан бир нечта мактубни бу тарихчага киргизмоқ сурати ила тақдим этамиз. Пастда ёзилган мактублар беш юз саифадан зиёда бўлган Қастамўну Иловаларидан Устознинг Қастамўнудан Испартадаги талабаларига юборган мактубларидан беш-ўн мактубдир. Бу мактубларда Устоз Ҳазратлари талабаларига қўл ёзуви ила рисолаларни ёзишларининг, нашр этишларининг аамиятини, Рисола-и Нур Талабаларининг озирча жузъий каби кўринган хизматларининг, ақиқатда, коинотда энг муаззам масала бўлганини ва бир кун бу мамлкатда Рисола-и Нурнинг нури ила кенг доирада футуот бўлишини хушхабар бермоқда, Рисола-и Нур доирасининг ва нашриётининг пойдеворларини, асосларини қўймоқда ва қувватлантирмоқдадир.

Азиз, сиддиқ қардошларим,

Рисола-и Нурнинг хизматидаги аксар шогирдлари биттадан бир каромат ва икроми Ило ий ис этганлари каби, бу ожиз қардошингиз, жуда мутож бўлгани учун кўп навларини ва турларини ис этади. Ва бу қаторларда, бу атрофдаги шогирдлар қасам ила эътироф этмоқдаларки: "Биз Нурнинг хизматида бўлган сари, ам маишат жиатидан, ам қалб истироати жиатидан бир кенглик, бир фаро зоир бир суратда ис этамиз." Мен ўзимча шу қадар ис этаманки, нафс ва шайтоним у бадоатга қарши айрат этиб жим бўлдилар.

Саид Нурсий

Охират қардошларимга му им бир эслатма:

Икки Моддадир.

Биринчиси : Рисола-и Нурга боғланган кишининг энг а амиятли вазифаси уни ёзмоқ ёки ёздирмоқдир ва ёйилишига ёрдам этмоқдир. Уни ёзган ва ёздирган ва ўқиган "Рисола-и Нур Талабаси" унвонини олар. Ва у унвон остида ар йигирма тўрт соатда менинг лисоним ила балки юз марта, баъзан янада зиёда хайрли дуоларимда ва маънавий ютуқларимда иссадор бўлмоқ ила баробар, мен каби дуо этган қийматдор минглаб қардошларнинг ва Рисола-и Нур талабаларининг дуоларига ва қозончларига ам иссадор бўлар. Ҳам тўрт жиат ила тўрт нави мақбул ибодат укмида бўлган китобатида ам иймонини қувватлантирмоқ, ам бошқаларининг иймонларини таликадан қутқаришга аракат қилмоқ, ам Ҳадиснинг укми ила "Бир соат тафаккур баъзан бир сана қадар бир ибодат укмига ўтган" иймоний тафаккурни қўлга киритмоқ ва кириттирмоқ, ам дуруст хати бўлмаган ва вазияти жуда оғир бўлган устозига ёрдам бермоқ ила асанотига иштирок этмоқ каби кўп фойдаларни қўлга кирита олар. Мен қасам ила ишонтираманки: Бир кичик рисолани ўзига билиб ёзган одам менга буюк бир адя берган укмига ўтар. Балки ар бир саифаси бир ўққа шакар қадар мени мамнун этар.

Иккинчи Модда: Афсуски Рисола-и Нурнинг иймонсиз ва мар аматсиз жинний ва инсий душманлари унинг пўлат каби метин қалъаларига, олмос қиличи каби қувватли ужжатларига муқобала этолмаганликларидан, жуда яширин дасисалар ва яширин воситалар ила, хабарлари бўлмасдан, ёзганларнинг шавқларини синдирмоқ ва зерикиш бермоқ ва ёзувдан воз кечирмоқ жиатида шайтончасига ужум этиб зарба урмоқдалар. Хусусан бу ерда этиёж жуда кўп ва ёзувчилар жуда оз, душманлар жуда диққатли, қисман талабалар таянчсиз бўлганидан, бу мамлакатни у нурлардан бир даража марум этмоқдалар.

Мен ила ақиқат машрабида субат этмоқ ва кўришмоқ истаган одам қайси Рисолани очса, мен ила эмас, ходими Қуръон бўлган устози ила кўришар ва иймон ақиқатларидан завқ ила бир дарс олиши мумкин.

Ҳа, баъзи вақт бўларки, бир аскар қилган хизмати учун бир маршалдан баланд бўлар, минглаб даража қиймат олар.

Ўн Тўққизинчи Сўзнинг охирида баён этилган Қуръондаги такрорнинг аксар икматлари Рисола-и Нурда ам жараён этади. Айниқса, иккинчи икмати бутуни ила бордир. У икмат шудирки: Ҳаркас ар вақт Қуръонга мутождир. Фақат аркас ар вақт бутун Қуръонни ўқишга муқтадир бўлолмас. Фақат бир Сурага, кўпинча муқтадир бўлар. Шунинг учун, энг муим Қуръон мақсадлари аксар узун сураларда киргизилиб, ар бир сура бир кичик Қуръон укмига ўтган. Демак, еч кимни марум этмаслик учун, Ҳашр ва Тавид ва Қисса-и Мусо каби баъзи мақсадлар такрор этилган. Айни аамиятли икмат учундирки, баъзи пайтлар хабарим бўлмасдан, ихтиёрим ва розилигим бўлмагани олда, баъзи нозик иймон ақиқатлари ва қувватли ужжатлари кўпгина рисолаларда такрор этилган. Мен кўп айрат этардим: "Нима учун улар менга унуттирилган?" Сўнгра қатъий бир суратда билдимки, аркас бу замонда Рисола-и Нурга мутождир. Фақат умумини қўлга киритолмас, қўлга киритса ам, тўлиқ ўқий олмас, фақат кичик бир Рисола-и Нур укмига ўтган бир қамровли рисолани қўлга киритиши мумкин. Ва аксар вақтларда, мутож бўлган масалаларини ундан ўқий олар ва озуқа каби ар замон этиёж такорлангани каби, у ам мутолаасини такрор этар.

Саид Нурсий

Шафқати инсония мар амати Раббониянинг бир жилваси бўлганидан, албатта раматнинг даражасидан ошмаслик ва Раматан лил оламин Зотнинг мартаба-и шафқатидан тошмаслик керакдир. Агар ошса ва тошса, у шафқат албатта марамат ва шафқат эмасдир. Балки залолатга ва динсизликка булғанган бир марази руий ва бир сақами қалбийдир. Масалан: Кофир ва мунофиқларнинг Жааннамда ёнишларини ва азоб ва жиод каби одисаларни ўз шафқатига сиғиштирмаслик ва шарлашга киришмоқ Қуръоннинг ва самовий динларнинг катта бир қисмини инкор ва ёлғонламоқ бўлгани каби, буюк бир зулм ва ғоят даражада бир мараматсизликдир. Чунки, маъсум айвонларни парчалаган жониворларга имоякорона шафқат этмоқ у бечора айвонларга шиддатли бир ғадр ва ваший бир виждонсизликдир.

Ва минглаб мусулмонларнинг абадий аётларини мав этган ва юзлаб иймон алининг ёмон оқибатига ва мудиш гуноларга чорлаган одамларга шафқаткорона тарафдор бўлмоқ ва мараматкорона жазодан қутулишларига дуо этмоқ, албатта у мазлум иймон алига дашатли бир мараматсизликдир ва чиркин бир ғадрдир. Рисола-и Нурда қатъият ила исбот этилганки, куфр ва залолат коинотга буюк бир тақир ва мавжудотга буюк бир зулмдир ва раматнинг йўқолишига ва балоларнинг нузулига василадир. Ҳатто денгиз тубида балиқлар жиноятчилардан шикоят этарларки, "Истироатимизнинг йўқолишига сабаб бўлдилар" дея саи ривоят бордир. У олда, кофирнинг ва мунофиқнинг азоб чекишига ачиниб шафқат этган одамлар шафқатга лойиқ адсиз маъсумларга ачинмаётирлар.

Рисола-и Нур Исломиятнинг ақиқатларига доир этиёжларга кифоя келади, бошқа асарларга этиёж қолдирмайди. Қатъий ва кўп тажрибалар ила тушунилганки: Иймонни қутқармоқ ва қувватлантирмоқ ва тақиқий қилишнинг энг қисқа ва энг осони Рисола-и Нурдадир. Ҳа, ўн беш сана ўрнига ўн беш афтада Рисола-и Нур у йўлни қисқартирар, тақиқий иймонга қовуштирар. Бу фақир қардошингиз йигирма сана аввал кўп ўқиш ила баъзан бир кунда бир жилд китобни англаб мутолаа этаркан, йигирма санага яқиндирки, Қуръон ва Қуръондан келган Рисола-и Нур менга кифоя келар эди. Биргина китобга ам мутож бўлмадим, бошқа китобларни ам ёнимда сақламадим. Рисола-и Нур жуда хилма-хил ақиқатларга доир бўлгани олда, таълифи замонида йигирма санадан бери мен мутож бўлмадим. Албатта сиз йигирма даража янада зиёда мутож бўлмаслигингиз лозим келади. Ҳам модомики мен сизларга қаноат этдим ва этмоқдаман, бошқаларга қарамаётирман ва машғул бўлмаётирман. Сиз ам Рисола-и Нурга қаноат этишингиз лозимдир, балки бу замонда алзамдир!..

Биринчи Асос : Иймон а лининг маъюсиятига қарши, истиқболда бир нур бор дея хушхабар берганидир. Бир исси қабл-ал вуқуъ ила Рисола-и Нурнинг истиқболда, дашатли бир замонда кўп иймон алининг иймонларини қувватлантириб қутқаришини ис этиб, у дурбин ила уррият инқилобидаги сиёсат доираларига боққан. Таъбирсиз, таъвилсиз татбиққа уринган, сиёсат ва қувват ва каммият нуқтасида ўйлаган, тўғри ис этган, фақат тўлиқ тўғри дея олмаган.

Иккинчи Асос: Эски Саид баъзи сиёсий инсонлар ва ориқо адибларнинг ис этганлари каби, жуда дашатли бир истибдодни ис этиб, унга (истибдодга) қарши жаба олгандилар. У исси қабл-ал вуқуъ, таъбир ва таъвилга мутож экан, билмасдан расмий, заиф ва исмий бир истибдод кўриб, у сиёсий ва доий адиблар унга қарши ужум кўрсатар эдилар. Ҳолбуки уларга дашат берган бир замон сўнгра келадиган истибдодларнинг заиф бир соясини асл деб ўйлаб шундай аракат қилганлар, шундай баён этганлар. Мақсад тўғри, фақат адаф хато. Хуллас, Эски Саид ам эски замонда бундай ажиб бир истибдодни ис этган, баъзи асарларида унга ужум ила баёноти бор. У мудиш ажиб истибдодга қарши машрута-и машруъани бир нажот воситаси кўрар эди. Ва "уррияти шаръия Қуръоннинг укмлари доирасидаги машварат ила, у мудиш мусибатни даф этар" дея ўйлаб ундай аракат қилган.

Ҳам "Мунозарат Рисоласи"нинг ру и ва асоси укмида бўлган хотимасидаги Мадрасат-уз заронинг ақиқати эса, истиқболда чиқадиган Рисола-и Нур Мадрасасига бир замин тайёрламоқ эдики, билмаган олида ихтиёрсиз бўлиб унга йўналтирилаётган эди. Бир исси қабл-ал вуқуъ ила у нуроний ақиқатни моддий суратда қидирар эди. Сўнгра у ақиқатнинг моддий жиати ам вужудга келишни бошлади. Султон Рашод (Марум) ўн тўққиз минг олтин лирани Ванда пойдевори отилган у Мадрасат-уз зарога берди, пойдевор отилди, фақат собиқ Жаон Уруши чиқди, орқа қолди. Беш-олти сана сўнгра Анқарага бордим, яна у ақиқат учун аракат қилдим. Икки юз депутатдан бир юз олтмиш уч депутатнинг имзолари ила у мадрасамизга бир юз эллик минг банкнот етказилиб, у тасисот қабул этилди. Фақат минг афсус, мадрасалар ёпилди, у ақиқат орқа қолди. Фақат Жаноби Ҳаққа адсиз шукр бўлсинки, у мадрасанинг маънавий моияти Испарта вилоятида таъсис этилди, Рисола-и Нурни тажассум эттирди.

Иншаалло , истиқболда Рисола-и Нур шогирдлари у олий ақиқатнинг моддий суратини ам таъсис этишга муваффақ бўлажаклар...

Саид Нурсий

Рисола-и Нурнинг юксак, қийматдор хизмати иймонияси уларга кифоя бўлиб қаноат берар эди. У шогирдларнинг ғоят кескин қалб басирати шундай бир ақиқатни тушунганки: Рисола-и Нур ила хизмат эса иймонни қутқаради. Тариқат ва шайхлик эса валийлик мартабалари қозонтиради. Бир одамнинг иймонини қутқармоқ эса ўн мўъминни валийлик даражасига чиқаришдан янада муим ва янада савоблидир. Чунки иймон абадий саодатни қозонтиргани учун бир мўъминга ер курраси қадар бир боқий салтанатни таъмин этар. Валийлик эса мўъминнинг Жаннатини кенгайтирар, порлаттирар. Бир одамни султон қилмоқ ўн одамни валий қилмоқдан янада савобли бир хизматдир.

Мана бу нозик сирни сенинг Испартали қардошларингнинг бир қисмининг ақллари кўрмаса ам, умумининг кескин қалблари кўрганки, мен каби бечора, гунокор бир одамнинг дўстлигини авлиёларга, агар бўлсайди, мужтаидларга ам таржи этдилар. Бу ақиқатга биноан, бу шаарга бир қутб, бир Ғавси Аъзам келса, "Сени ўн кунда валийлик даражасига чиқараман" деса, сен Рисола-и Нурни ташлаб унинг ёнига кетсанг, Испарта қарамонларига дўст бўлолмайсан!

Саид Нурсий

Рисола-и Нур Талабаларидан бир қисм қардошларимнинг менинг аддимдан жуда баланд усни зонларини тўғриламоқ учун эслатилган бир муоварадир.

Бундан қирқ сана аввал катта акам Мулло Абдулло (Раматулло Алай) ила бир муоварамни икоя этмоқдаман:

У мар ум акам буюк авлиёлардан Ҳазрат Зиёуддиннинг (қ.с.) хос муриди эди. Тариқат алича, муршиди ақида муфритона муаббат ва усни зон этса ам, мақбул кўрганлари учун, у марум акам дедики: "Ҳазрат Зиёуддин бутун илмларни билади, коинотда қутби аъзам каби ар нарсадан хабари бор". Мени у билан боғламоқ учун ориқо мақомларини баён этди. Мен ам у акамга дедимки : "Сен муболаға этмоқдасан. Мен уни кўрсам, кўп масалаларда уни илзом этишим мумкин. Ҳам сен мен қадар ақиқий уни севмайсан. Чунки коинотдаги илмларни биладиган бир қутби аъзам суратида хаёл этганинг бир Зиёуддинни севасан, яъни у унвон ила боғлиқсан, муаббат этасан. Агар ғайб пардаси очилса, ақиқати кўринса, сенинг муаббатинг ё зоил бўлар ва ёхуд тўртдан бирга тушар. Фақат мен у муборак зотни сен каби жуда жиддий севаман, тақдир этаман. Чунки, Суннати Сания доирасида, ақиқат маслагида, иймон алига холис ва таъсирли ва аамиятли бир рабардир. Шахсий мақоми кўринса, орқа чекилмоқ, воз кечмоқ, муаббатда нуқсон бўлмоқ эмас, аксинча янада зиёда урмат ва тақдир ила боғланаман. Демак, мен ақиқий бир Зиёуддинни, сен эса хаёлий бир Зиёуддинни севасан". Менин у акам инсофли ва мудаққиқ бир олим бўлгани учун, менинг нуқта-и назаримни қабул этиб тақдир этди.

Эй Рисола-и Нурнинг қийматли талабалари ва мендан янада бахтиёр ва фидокор қардошларим! Шахсиятим эътибори ила сизнинг зиёда усни зонингиз, балки сизга зарар бермас. Фақат сиз каби ақиқатбин зотлар вазифага, хизматга боқиб, у нуқтада қарашингиз керак. Парда очилса, менинг бошдан пастга қадар нуқсонлар ила қоришиқ моиятим кўринса, менга ачинажаксиниз. Сизни қардошлигимдан қочирмаслик учун, нуқсонларимни яширмоқдаман.

Саид Нурсий

Бир афта аввалги мактубингизга қарши усни зонингизни бир даража яралаган менинг жавобимнинг икмати шудирки:

Бу замонда шундай фавқулодда оким жараёнлар борки, ар нарсани ўз исобига олгани учун фаразан ақиқий кутилган ва бир аср сўнгра келадиган у зот ам бу замонда келсайди, аракатларини у жараёнларга олдирмаслик учун, сиёсат оламидаги вазиятдан фароғат этажак ва адафини алмаштиражак дея тахмин қиламан.

Ҳам уч масала бор. Бири аёт, бири шариат, бири иймон. Ҳақиқат нуқтасида энг муими ва энг аъзами иймон масаласидир. Фақат озирги умумнинг назарида ва оламнинг оли илжоотида энг муим масала аёт ва шариат кўринганидан, у зот озир бўлса ам, уч масаланинг бирдан умум рўйи заминда вазиятларини алмаштирмоқ, нави башардаги жорий бўлган одатуллога мувофиқ келмаганидан, ар олда энг аъзам масалани асос қилиб, бошқа масалаларни асос қилмаяжак. Токи иймон хизмати софлигини умумнинг назарида бузмасин ва авомнинг тез алдана оладиган ақлларида у хизмат бошқа мақсадларга восита бўлмагани тааққуқ этсин.

Ҳам йигирма санадан бери тахрибкорона ашаддий зулм остида шу даража ахлоқ бузилган ва матонат ва садоқат йўқолганки, ўндан, балки йигирмадан бирисига эътимод этилмас. Бу ажиб олларга қарши фавқулодда сабот ва матонат ва садоқат ва амияти Исломия лозимдир. Бўлмаса натижаиз қолар, зарар берар. Демак, энг холис ва энг саломатли ва энг муим ва энг муваффақиятли хизмат Рисола-и Нур шогирдларининг доиралари ичидаги муқаддас хизматдир.

Саид Нурсий

Бу санаги Рамазони Шариф ам Ислом Олами учун, ам Рисола-и Нур шогирдлари учун ғоят ааммиятли ва жуда ам қийматлидир. Рисола-и Нур шогирдларининг "Ухровий амалларда шериклик" асос дастурлари сирича, ар бирисининг қозонгани миқдор қардошларига айни миқдор дафтари аъмолига ўтиши у дастурнинг ва рамати Илоиянинг муқтазоси бўлмоқ айсияти ила, Рисола-и Нур доирасига сидқ ва ихлос ила кирганларнинг қозончлари жуда азим ва куллийдир, ар бири минглаб исса олар. Иншаалло, дунёвий молларнинг иштироки каби бўлинмасдан ва айрилмасдан, ар бирисининг дафтари аъмолига айнан ўтиши бир одам келтирган бир чироқ минглаб ойналарнинг ар бирисига ўша чироқ бўлинмасдан кириши кабидир. Демак, Рисола-и Нурнинг содиқ шогирдларидан бириси Лайла-и Қадрнинг ақиқатини ва Рамазоннинг юксак мартабасини қозонса, умум ақиқий содиқ шогирдлар соиб ва иссадор бўлишини рамати Илоиянинг кенглигидан жуда қувватли умидвормиз.

Саид Нурсий

Биринчи Масала: Қардошларимиздан бирисининг намоз тасбе отида тамбаллик кўрсатишига биноан дедим: Намоздан сўнграки тасбеотлар тариқати Муаммадиядир (С.А.В.) ва Валояти Амадиянинг (С.А.В.) бир авродидир. У нуқтадан ааммияти буюкдир. Сўнгра бу калиманинг ақиқати шундай инкишоф этди:

Қандайки, рисолатга инқилоб этган Валояти А мадия бутун валийликлардан устундир, худди шунинг каби, у валийликнинг тариқати ва у Валояти Кубронинг махсус вирдлари бўлган намознинг охиридаги тасбеот шу даража бошқа тариқатлардан ва авродлардан устундир. Бу сир ам шундай инкишоф этди:

Бу асрнинг бир хоссаси шудирки, дунёвий аётни боқий аётдан билиб туриб устун қўйдиради. Яъни: Синадиган бир шиша парчасини боқий олмослардан билгани олда устун қўймоқ бир дастур укмига ўтган. Мен бундан жуда айрат этар эдим. Бу кунларда эслатилдики, қандайки бир инсоний аъзо хасталанса, яраланса бошқа аъзолар вазифаларини қисман ташлаб унинг ёрдамига югурар. Худди шунинг каби: аёт ирси ва аёт ифзи ва завқи ва ишқни ташиган ва инсоннинг фитратида киргизилган бир инсон жиозоти кўп сабаблар ила яраланган, бошқа латифаларни ўзи ила машғул этиб сукут эттиришга бошлаган, ақиқий вазифаларини уларга унуттиришга уринмоқда. Ҳам қандайки бир жозибадор сафиона ва сархушона дабдабали бир ўтириш бўлса, болалар ва бебошлар каби катта мақомларда бўлган инсонлар ва ўралган хонимлар ам у жозибага берилиб ақиқий вазифаларини тарк этиб иштирок этмоқдалар. Худди шунинг каби: Бу асрнинг инсоний аёти, хусусан ижтимоий аёти шундай дашатли, фақат жозибали ва аламли, фақат мароқли бир вазият олганки, инсоннинг улвий латифаларини, қалб ва ақлини нафси амморасининг орқасига тушириб парвона каби у фитна оташларига туширтирмоқда. Ҳа, дунёвий аётнинг муофазаси учун, зарурат даражасида бўлмоқ шарти ила, баъзи ухровий ишлардан вақтинчалик устун қўйилишига шаръий рухсат бор. Фақат ёлғиз бир этиёжга биноан, алокатга сабабият бермаган бир зарарга кўра устун қўйилмас, рухсат йўқдир. Ҳолбуки бу аср у инсоний томирни шу даража ривожлантирганки, кичик бир этиёж ва оддий бир дунёвий зарар юзидан олмос каби диний ишларни тарк этар. Ҳа, инсониятнинг яшамоқ томири ва аётни қўриқлаш жиози бу асрда исрофлар ила ва иқтисодсизлик ва қаноатсизлик ва ирс юзидан баракотнинг кўтарилиши ила ва фақирлик зарурат ва маишат зиёдалашиши ила, шу даража у томир яраланган ва задаланган ва доимо залолат али диққат назарини шу фоний аётга жалб эта-эта, шу даража диққат назарини ўзига жалб этганки, энг оддий бир аётий ожатни буюк бир диний масаладан устун туттиради. Бу ажиб асрнинг бу ажиб хасталигига ва дашатли маразига қарши Қуръони Мўъжиз-ул Баённинг тарёқ-мисол дармонларининг ношири бўлган Рисола-и Нур таяна олар ва унинг метин, тебранмас, саботкор, холис, содиқ, фидокор шогирдлари муқовамат этарлар. Ундай бўлса, ар нарсадан аввал унинг доирасига кириш керак. Садоқат ила, тўлиқ матонат ила ва жиддий ихлос ва тўлиқ эътимод ила унга ёпишмоқ лозимки, у ажиб хасталикнинг таъсиридан қутулсин.

Саид Нурсий

Ҳофиз Алининг ўз устози ақида, менинг аддимдан жуда кўп зиёда иснод этган мазият ва маъсумиятни, унинг маъсум лисони ила, аққимда мад бўлиб эмас, бир нави дуо бўлиб тасаввур этамиз. Ҳам Ҳофиз Алининг, Сав каби ерлар, қишлоқлар ва Испарта бир Мадраса-и Нурия укмига ўтиши ва Рисола-и Нурнинг содиқ шогирдлари ориқулода бўлиб кундан кунга юксалишлари ва танаввур этишлари бизларни, балки Анадолуни, балки Ислом Оламини масрур, бахтиёр этган бир ақиқатли хабар қабул этамиз. Охирдаги "Мухбири Содиқнинг хабар бергани каби, маънавий футуот қилмоқ ва зулматни тарқатмоқ замон ва замини амон-амон келмоқдадир" деган парчасига бутун руи жонимиз ила Рамати Илоиядан дуо ила ниёз этамиз, орзу қиламиз. Фақат биз Рисола-и Нур Шогирдлари эса вазифамиз хизматдир, вазифа-и Илоияга қўшилмаслик ва хизматимизни унинг вазифасига бино этмоқ ила бир нави тажриба қилмаслик ила баробар, каммиятга эмас, кайфиятга боқмоқ, ам кўпдан бери ахлоқнинг сукутига ва дунёвий аётни ар жиат ила ухровий аётга таржи эттиришга чорлаган дашатли сабаблар остида Рисола-и Нурнинг озирга қадар футуоти ва зиндиқонинг ва залолатнинг ужумларини синдириши ва юз минглаб бечораларнинг иймонларини қутқариши ва бири юзга ва баъзан мингга муқобил юзлаб ва минглаб ақиқий мўъмин талабаларни етиштириши Мухбири Содиқнинг хабарини айнан тасдиқ этган, одисалар ила исбот этган ва этмоқда. Ва иншаалло еч бир қувват Анадолунинг сийнасидан уни чиқара олмас. Токи охирзамонда, аётнинг кенг доирасининг асл соиблари, яъни Мадий ва шогирдлари Жаноби Ҳақнинг изни ила келар, у доирани кенгайтирирар ва у тухумлар сунбулланар. Бизлар ам қабримизда сайр этиб Аллога шукр этамиз.

Саид Нурсий

Азиз, сиддиқ қардошларим,

Аввалча дунёвий аётни ухровий аётдан устун қўйишга доир ёзилган икки парчага қўшимчадир.

Бу ажиб асрнинг дунёвий аётни оғирлаштириши ва яшаш шароитини оғирлаштириб кўпайтириши ва зарурий бўлмаган ожаларни урф-одат ила, ўргатмоқ ва мубтало этмоқ ила зарурий ожатлар даражасига келтириши ила аётни ва яшашни аркаснинг ар вақтда энг буюк мақсад ва ғояси қилгандир. У ила диний ва абадий ва ухровий аётга қарши ё тўсиқ тортар ёки иккинчи, учинчи даражада қолдирар. Бу хатонинг жазоси бўлиб шундай дашатли таъзир едики, дунёни бошига жааннам айлади. Хуллас, бу дашатли мусибатда, диёнат али ам буюк бир таликага тушмоқдалар ва қисман тушунмаётирлар.

Жумладан кўрдимки, диёнат а ли, тақво али бир қисм зотлар биз билан ғоят жиддий алоқадорлик пайдо этдилар. У бир-икки зотда кўрдимки, диёнатни истар ва қилинишини севар, токи дунёвий аётида муваффақ бўла олсин, иши рост келсин. Ҳатто тариқатни кашф ва каромат учун истар. Демак, охират орзусини ва диний вазифаларнинг ухровий меваларини дунё аётига бир тирсак, бир зинапоя каби қилади. Билмайдики ухровий саодат каби дунёвий саодатга ам мадор бўлган диний ақиқатларнинг дунёвий фойдалари ёлғиз таржи этувчи ва ташвиқ этувчи даражасида бўлиши мумкин. Агар иллат даражасига чиқса ва у хайрли амалнинг қилинишидаги мақсад у фойда бўлса, у амални йўқ этар, лоақал ихлоси синар, савоби қочар.

Саид Нурсий

Шафқат ва риққат шиддатидан ва бу қишнинг шиддатли совуғи ила баробар маънавий ва шиддатли бир совуқ ва башарият мусибатидан бечораларга келган фалокатлар, паришонликлар, очликлар шиддат ила риққатимга тегилди. Бирдан эслатилдики: Бундай мусибатларда кофир ам бўлса, ақида бир нави марамат ва мукофот бордирки, у мусибат унга нисбатан жуда арзон тушар. Бундай самовий мусибат маъсумлар ақида бир нави шаидлик укмига ўтади. Уч-тўрт ойдирки, дунёнинг вазиятидан ва урушидан еч бир хабарим йўқ экан, Оврупа ва Россиядаги бола-чақага ачиниб эсладим. У маънавий эслатма баён этган тақсимот бу аламли шафқатга бир малам бўлди. Шундайки:

У самовий мусибатдан золим қисмининг жиноятининг натижаси бўлиб келган фалокатдан вафот этган ва паришон бўлганлар, агар ўн беш ёшга қадар бўлганлар бўлса, қай динда бўлса бўлсин, ша ид укмидадир. Мусулмонлар каби буюк маънавий мукофотлари у мусибатни ечга туширар.

Ўн бешидан юқори бўлганлар, агар маъсум ва мазлум бўлса, мукофоти буюкдир, балки уни Жа аннамдан қутқарар. Чунки охирзамонда модомики фатрат даражасида дин ва Дини Муаммадий Алайиссалоту Вассаламга бир лоқайдлик пардаси келган ва модомики охир замонда Исо Ҳазратларининг (А.С.) ақиқий дини укм этажак, Исломият ила елкама-елка келажак. Албатта, озир фатрат каби қоронғуликда қолган Исо Ҳазратларига мансуб Насронийлар мазлумлари чеккан фалокатлари улар ақида бир нави шаидликдир деб бўлар. Хусусан кексалар ва мусибатзадалар, фақир ва заифлар мустабид буюк золимларнинг жабр ва шиддатлари остида мусибат чекмоқдалар. Албатта, у мусибат улар ақида маданиятнинг сафоатидан ва куфронидан ва фалсафанинг залолатидан ва куфридан келган гуноларга каффорат бўлмоқ ила баробар, юз даража уларга фойдадир дея ақиқатдан хабар олдим. Жаноби Арамурроимийнга адсиз шукр этдим ва у аламли аламдан ва шафқатдан тасалли топдим.

Агар у фалокатни кўрган, золимлар бўлса ва башарнинг паришониятини озирлаган ғаддорлар ва ўз манфаати учун инсон оламига оташ берган худгам, пасткаш инсий шайтонлар бўлса, тўлиқ ақдор ва тўлиқ адолати Раббониядир.

Агар у фалокатни чекканлар мазлумларнинг ёрдамига югурганлар ва башарият истиро ати учун ва диннинг асосларини ва самовий муқаддасотни ва инсоният уқуқини муофаза учун мужодала этганлар бўлса, албатта у фидокорликнинг маънавий ва ухровий натижаси шу қадар буюкдирки, у мусибатни улар ақида мадори шараф қилар, севдирар.

Саид Нурсий

Азиз,сиддиқ, муборак қардошларим,

Уч кун аввал, айнан, нурли адянгиз Қастамўнуга келадиган онида, тушда кўраётган эдимки:

Мақом ва рутбанинг юксалиши учун бизларга шо она фармон маънавий бир томондан келмоқда. Мукаммал урмат ила қўлларида тутиб бизга келтирмоқдалар.

Биз боқдикки у олий фармон Қуръони Азимушшон бўлиб чиқди. У олда, бу маъно қалбга келди: Демак, Қуръон юзидан Рисола-и Нурнинг маънавий шахси ва биз шогирдлари бир юксалиш ва тараққий фармонини ғайб оламидан оламиз. Ҳозир таъбири эса, у фармонни тамсил этган маъсумларнинг қалами ила маънавий Қуръоний тафсир олганимиздир. Бу тушнинг озирги таъбири чиқмасдан бир-икки соат аввал Файзи ила Амин кўрсатганлари таъбир ам ақдир ва аамиятлидир. Ҳам бу сурур ва севинч сабаби бўлган нуроний адяни бир исси қабл-ал вуқуъ ила менинг руим тўлиқ ис этган, ақлга хабар бермаган эдики, у келмасдан икки кун аввал Файзи ва Аминнинг ифодасида баён этилган, тушни кўрганим кечанинг кунида, эрталабдан оқшомга қадар ва иккинчи куни ам қисман еч кўрмаганим бир тарзда бир севинч бир сурур ис этиб, доимо бир баона ила севинчимни изор этиб ўттиз-қирқ марта табассум ила кулдим. Мен ва ам Файзи кўп таажжуб ва айрат этдик. Ўттиз кунда бир марта кулмаганнинг бир кунда ўттиз марта кулиши бизларни айратда қолдирди. Ҳозир тушунилдики, у сурур ва у севинч мазкур маънавий фармонни тамсил этган маъсумлар ва уммийларнинг қаламларининг ёзувлари келажак наслнинг аёт саифаларига Ислом Оламининг муқаддарот саифасига ва иймон али истиқболининг дафтарларига нашри анвор этадиган ва у маъсумларнинг холис ва соф амаллари ва хизматлари ила амалларимиз саифаларига асанотлари ёзилиб қайд этилишининг ва Рисола-и Нур Шогирдларининг муқаддаротининг масъудона давом эттиришининг хабарини берган, у али келмаган адядан келар эди. Менинг у азим тўпламдан иссамга тушган мингдан бир жузи руан ис этилган, мени масрурона аяжонга келтирганди. Ҳа, бундай юзлаб маъсумларнинг мақбул амаллари ва рад этилмас дуолари, бошқа қардошларимнинг дафтарларига ўтиши каби, мен каби бир гунокорнинг аммалари саифасига ам кириши минглаб сурур ва севинч берар. Бундай қоронғу бир замонда, бу оғир шароит остида, бундай маъсумона ва қарамонона аракат қилмоқ учун биз ам маъсумларни ва у уммийларни ва муаллимларини табрик, ам падар ва волидаларини табрик, ам қишлоқларини табрик, ам мамлакатларини, ам миллатларини, ам Анадолуни табрик этамиз. Муборак маъсумларнинг ва уммийларнинг ар бирига биттадан хусусий ташаккурнома ва табрикнома ёзмоқ қўлимдан келса эди, ёзар эдим. Ундай бўлса, бу орзумни феълан ёзилган каби қабул этсинлар. Мен уларнинг исмларини бир доира суратида ёзаман, дуо вақтида боқаман, ам уларни Рисола-и Нурнинг хос шогирдлари доирасига доил этиб бутун маънавий қозончларимга иссадор этаман. Мен тарафимдан уларнинг падар ва волидаларига ёки ақраболарига ва устозларига саломларимизни етказингиз. Жаноби Ҳақ уларни ва авлодларини дунёда ва охиратда масъуд айласин. Омин, омин, омин.

Саид Нурсий

Азиз қардошларим,

Иймон ақиқатлари ар нарсадан аввал бу замонда энг биринчи мақсад бўлмоқ ва бошқа нарсалар иккинчи, учинчи, тўртинчи даражада қолмоқ ва Рисола-и Нур ила уларга хизмат этмоқ энг биринчи вазифа ва мадор ва мароқ ва мақсуди биззот бўлмоқ лозим экан.. озирги оламнинг оли дунёвий аётни, хусусан ижтимоий аётни ва айниқса сиёсий аётни ва айниқса маданиятнинг сафоат ва залолатига жазо сифатида келган ғазаби Илоийнинг бир жилваси бўлган жаон урушининг тарафгирона, томирларни ва асабларни аяжонлантириб, қалбнинг ичига қадар, атто иймон ақиқатларининг олмослари даражасига, у зарарли, фоний орзуларни етиштирадиган даражада бу машъум аср шундай ривожлантирган ва ривожлантирмоқда ва шундай иссиётини эгаллаган ва эгалламоқдаки, Рисола-и Нур доираси хоридижа бўлган бир қисм сатий, балки да бир қисм заиф валийлар у сиёсий ва ижтимоий аётнинг алоқалари сабаби ила иймон ақиқатларининг укмини иккинчи, учинчи даражада қолдириб, у жараёнларнинг укмига тобеъ бўлиб амфикр бўлган мунофиқларни севар, ўзига мухолиф бўлган ақиқат алини, балки валийларни танқид ва адоват этар. Ҳатто диний иссиётларни у жараёнларга тобеъ қиларлар.

Хуллас, бу асрнинг бу ажиб та ликасига қарши Рисола-и Нурнинг хизмат ва машғулияти озирги сиёсатни ва жараёнларини шу даража назаримдан туширганки, бу жаон урушини тўрт ойдир мароқ этмадим, сўрамадим.

Ҳам, Рисола-и Нурнинг хос талабалари боқий олмослар укмида бўлган иймон ақиқатларининг вазифаси ичида экан, золимларнинг шахмат ўйинларига боқмоқ ила муқаддас вазифаларига сустлик бермаслик ва фикрларини булғамаслик керакдир. Жаноби Ҳақ бизга нур ва нуроний вазифа берган, уларга ам зулмли зулматли ўйинларни берган. Улар биздан истиғно этиб ёрдам бермаганлари ва қўлимиздаги муқаддас нурларга муштарий бўлмадиклари олда, уларнинг қоронғу ўйинларига вазифамизнинг зарарига боқишга таназзул этмоқ хатодир. Бизга ва мароқимизга доирамиз ичидаги маънавий завқлар ва иймоний нурлар кифоя ва етарлидир.

Саид Нурсий

Бу кунларда Рисола-и Нурга суиқасд этганларнинг ва сизларга машаққат берганларнинг ақларида менга берган бир иддат натижасида баддуога ташаббус этдим. Бирдан Испартага зулм қилолмадим, баддуо ўрнига: "Ё Раб! Испарта Рисола-и Нурнинг бир Мадрасатуз заросидир. У ердаги ёмон маъмурларни ам исло айла, ва усни оқибат бер" дея дуо айладим ва этмоқдаман.

Саид Нурсий

Азиз, сиддиқ, фидокор қардошларим,

Саид Нурсий

Азиз, сиддиқ қардошларим,

Ҳозир, бундан ўн дақиқа аввал жасурча, фақат қаламсиз икки одам Рисола-и Нур доирасига бири бирисини келтирди. Уларга дедимки: Бу доира берган буюк натижаларга муқобил тебранмас бир садоқат ва синмас бир матонат истар.

Испарта қа рамонлари кўрсатган ориқолар ва жаонписандона нур хизматларининг асоси ориқо садоқатлари ва фавқулодда матонатларидир. Бу матонатнинг биринчи сабаби иймон қуввати ва ихлос хислатидир. Иккинчи сабаби фитрий жасоратдир. Уларга: "Сиз жасорат ила ва йигитлик ила танингансизлар.. ва дунёга оид аамиятсиз нарсалар учун фидокорлик кўрсатсангиз, албатта Рисола-и Нурнинг муқаддас хизматида жаон қийматидаги ухровий натижаларига муқобил, мардона ва фидокорона жасорат кўрсатиб садоқатингизни муофаза этасиз" дедим. Улар ам тўлиқ қабул этдилар.

Саид Нурсий

Инсоният ва Исломият оламида уч муаззам масала бўлган иймон ва шариат ва аётдир. Ичларида энг муаззами иймон ақиқатлари бўлганидан, бу иймон ва Қуръон ақиқатлари бошқа жараёнларга, бошқа қувватларга тобеъ ва восита этилмаслиги ва олмос каби у Қуръоннинг ақиқатларини, динни дунёга сотган ёки восита этган одамларнинг назарида шиша парчаларига тушурмаслик ва энг муқаддас ва энг буюк вазифа бўлган иймонни қутқармоқ хизматини тўлиқ ўрнига келтирмоқ учун Рисола-и Нурнинг хос ва содиқ талабалари ғоят шиддат ва нафрат ила сиёсатдан қочадилар. Ҳатто сизнинг бу қардошингиз, сиз ам биласиз, бу ўн саккиз санадир, шу қадар мутож бўлганим олда сиёсатга, ижтимоий аётга тегилмаслик учун укуматга қарши бирига мурожаатим бўлмагани каби, бу саккиз-тўққиз ойдир, Ер Куррасининг бу аржу-маржини биргина марта на сўрадим ва на мароқ этдим.

Саид Нурсий

Эй қардошларим,

Сизлар биласизки, бизнинг маслагимизда менлик, аноният, шон ва шараф пардаси остида мақом со иби бўлмоқдан ўлдирувчи заар каби ундан қочамиз, уни сездирган олатдан шиддат ила сақланамиз. Албатта бу ерда, олти-етти сана кўзингиз ила ва йигирма санадан бери тақиқотингиз ила англамишсинизки, мен шахсимга қарши урмат ва мақом бермоқ истамайман. Сизларга у нуқтада шиддат ила танбе берганман. Менга аддимдан ортиқ мавқе бермангиз дея сиздан ранжимоқдаман. Ёлғиз, Қуръони Ҳакимнинг бу замонда бир маънавий мўъжизаси бўлган Рисола-и Нур исобига ва мен ам унинг бир шогирди бўлмоқ айсияти ила, унга қарши тасдиқкорона таслимни ва боғлиқликни шокирона қабул этаман. Хуллас, бу даража анониятдан ва менликдан ва шону шараф номи остидаги риёкорликдан қочишни аракат дастури қабул қилган одамларга қарши укумат алининг, идора али ва зобитанинг шубага тушишлари нақадар маъносиз ва кераксиз бўлганини девоналар ам англар.

Саид Нурсий

Азиз, сиддиқ қардошларим,

Бу кунларда Қуръони Ҳакимнинг назарида иймондан сўнгра энг зиёда асос тутилган тақво ва амали соли асосларини ўйладим. Тақво маниётдан ва гунолардан сақланмоқ ва амали соли амр доирасида аракат ва хайрот қозонмоқдир. Ҳар замон дафъи шарр жалби нафга устун бўлмоқ ила баробар, бу тахрибот ва сафоат ва жозибадор авасот замонида, бу тақво бўлган дафъи мафосид ва тарки кабоир уссул асос бўлиб, буюк бир устунлик касб этган. Бу замонда тахрибот ва манфий жараён дашатлангани учун, тақво бу тахриботга қарши энг буюк асосдир. Фарзларни қилган, катта гуноларни қилмаган қутулар. Бундай катта гунолар ичида амали солининг ихлос ила муваффақияти жуда оздир. Ҳам оз бир амали соли бу оғир шароит ичида кўп укмидадир. Ҳам тақво ичида бир нави амали соли бор. Чунки бир аромнинг тарки вожибдир, бир вожибни бажармоқ кўп суннатларга муқобил савоби бор. Бундай замонларда минглаб гунонинг ужум қилишида биргина сақланмоқ, оз бир амал ила, юзлаб гуноларнинг тарки ила юзлаб вожиб бажарган бўлар. Бу аамиятли нуқта ният ила, тақво номи ила ва гунодан сақланмоқ қасди ила, манфий ибодатдан келган аамиятли амали солиадир. Рисола-и Нур шогирдларининг бу замонда энг муим вазифалари тахриботга ва гуноларга қарши тақвони асос тутиб аракат қилмоқ керакдир. Модомики ар дақиқада, озирги ижтимоий аёт тарзида юзлаб гуно инсонга қарши келмоқда! Албатта, тақво ила ва сақланмоқ нияти ила юзлаб амали соли қилган укмидадир. Маълумдирки бир одамнинг бир кунда хароб этган бир саройни йигирма одам йигирма кунда қилолмас. Ва бир одамнинг тахриботига қарши йигирма одам ишламоқ лозим келаркан, озир минглаб тахриботчига муқобил, Рисола-и Нур каби бир таъмирчининг бу даража муқовамати ва таъсирлари жуда ориқодир. Агар бу икки мутақобил қувватлар бир савияда бўлсайди, унинг таъмирида мўъжизаворий муваффақият ва футуот кўрилар эди.

Жумладан, ижтимоий аётни идора этган энг муим асос бўлган урмат ва марамат ғоят тебранган. Баъзи ерларда ғоят аламли ва бечора кексалар, падар ва волидалар ақида дашатли натижалар бермоқда. Жаноби Ҳаққа шукрки, Рисола-и Нур бу мудиш тахриботга қарши кирган ерларида муқовамат этмоқда, таъмир этмоқда.

Садди Зулқарнайннинг тахриби ила Яжуж ва Мажужларнинг дунёни фасодга бериши каби, Шариати Му аммадия (С.А.В.) бўлган Садди Қуръонийнинг силкитилиши ила, Яжуж ва Мажуждан янада мудиш бўлган, ахлоқда ва аётда зулматли бир анархистлик ва зулмли бир динсизлик фасодни ва бузғунчиликни бошлайди. Рисола-и Нур Шогирдларининг бундай бир одисада маънавий мужоадалари, иншаалло саобалар замонидаги каби, оз амал ила жуда буюк савоб ва амали солиага мадор бўлар.

Азиз қардошларим,

"Гул" ва "Нур" ва "Мубораклар" ва "Мадраса-и Нурия" айъатлари ва уммий кексалар ва маъсумлар бошда бўлиб умум қардошларимизга ва хонимларимизга салом ва саломат ва саодатларига дуо этмоқдамиз.

Саид Нурсий

Жаноби Ҳаққа юз минглаб шукр бўлсинки, Рисола-и Нур ўз-ўзига ёйилмоқда, ар тарафда футуоти бор. Залолат алининг ийлалари уни сақламаётир, аксинча кўп динсизлар қуролларини таслим этмоқдалар. Ҳофиз Алининг айтгани каби, қўрқувлари жуда зиёдадир. Ҳозир динсизлик таассуби ила эмас, қўрқув жиати ила ёпишмоқдалар. У қўрқув Рисола-и Нур томон қайтажак иншаалло.

Саид Нурсий

Ҳам у эски дўст зотга, ам диққат алига ва сизларга баён этмоқдаманки: Қуръони Мўъжиз-ул Баённинг файзи ила Янги Саид иймон ақиқатларига доир шу даража мантиқий ва ақиқатли буронлар зикр этмоқдаки, Мусулмон олимларини эмас, балки энг муаннид Оврупа файласуфларини ам таслимга мажбур этади ва этмоқдадир. Аммо, Рисола-и Нурнинг қиймат ва аамиятига ишорий ва рамзий бир тарзда Ҳазрати Али (Р.А.) ва Ғавси Аъзамнинг (Қ.С.) хабарлари навидан, Қуръони Мўъжиз-ул Баённинг ам бу замонда бир маънавий мўъжизаси бўлган Рисола-и Нурга диққат назарини жалб этиши ишорий маъно табақасидан рамз ва имолари иъжозининг шаънидандир ва у ғайбий лисоннинг мўъжизакорона балоғатининг муқтазосидир. Ҳа, Эскишаар қамоқхонасида, дашатли бир замонда, муқаддас бир тасаллига жуда мутож бўлганимиз ангомда маънавий бир эслатма ила, "Рисола-и Нурнинг мақбулиятига доир эски авлиёлардан шоид келтирмоқдасан. Ҳолбуки;

сири ила, энг зиёда бу масалада сўз со иби Қуръондир. Ажабо, Рисола-и Нурни Қуръон қабул этарми? Унга не назар ила боқмоқда?" дейилди. У ажиб савол қаршисида бўлдим. Мен ам Қуръондан мадад истадим. Бирдан, ўттиз уч оятнинг очиқ маъносининг тафарруоти навидаги табақаларидан ишорий маъно табақасида ва у ишорий маъно куллиятида доил бир фарди Рисола-и Нур бўлганини ва киришига ва мадори имтиёзига бир қувватли ишора бўлганини бир соат мобайнида ис этдим ва бир қисмини бир даража изоли, бир қисмини қисқача кўрдим. Қаноатимча еч бир шак ва шуба ва бадгумонлик ва васваса қолмади.

Бир табақаси ам ишорий ва рамзий маънодир ва у ишорий маъно ам бир куллийдир, ар асрда жузъиётлари бор. Рисола-и Нур ам бу асрда у ишорий маъно табақасининг куллиятида бир фардидир ва у фарднинг қасддан бир мадори назар бўлганига ва аамиятли бир вазифа бажаришига аввалдан бери олимлар мобайнида жорий бир жифрий ва риёзий дастур ила ишоралар, балки ужжатлар кўрсатилган экан. Қуръон оятини ёки сароатини ранжитмоқ эмас, балки иъжоз ва балоғатига хизмат этмоқда. Бу нави ғайбий ишораларга эътироз этилмас. Ҳақиқат алининг ниоясиз Қуръон ишораларидан адду исобга келмаган истирожларини инкор этолмаган буни ам инкор этмаслиги керак ва этолмас. Аммо мен каби аамиятсиз бир одамнинг қўлида шундай аамиятли бир асарнинг чиқишини истиғроб ва истибъод этиб эътироз этган зот, агар буғдой донаси қадар бир қарағай уруғида тоғ каби қарағай дарахтини халқ айламак азамат ва қудрати Илоияга далил бўлганини ўйласа, албатта биз каби ажзи мутлақ, фақри мутлақда, шиддатли этиёж замонида бундай бир асарнинг зуури рамати Илоиянинг кенглигига далилдир дейишга мажбур бўлар. Мен сизни ва эътирозчиларни Рисола-и Нурнинг шарафи ва айсияти ила ишонтираманки, бу ишоралар ва авлиёларнинг имоли хабарлари, рамзлари, мени доимо шукрга ва амдга ва нуқсонларимдан истиғфорга чорлаган. Ҳеч бир дақиқа нафси амморага фахр ва ғурурга сабаб бўладиган бир аноният ва менлик бермаганини сизга бу йигирма саналик аётимнинг кўз ўнгида тарашшуоти ила исбот этмоқдаман. Ҳа, бу ақиқат ила баробар, инсон нуқсонлардан, нисёндан, хатодан холи эмас. Менинг билмаганим кўп нуқсонларим бор, балки да фикрим қўшилган, рисолада хатолар ам бўлган. Бу замонда ғоят қувватли ва ақиқатли миллионлаб фидокорлари бўлган машраблар, маслаклар бу дашатли залолат ужумига қарши зоиран мағлубиятга тушганлари олда, мен каби ярим уммий ва кимсасиз, доимо тарассуд остида, полиция қаршисида ва мудиш кўпгина жиатлар ила менга қарши ташвиқотлар ва аркасни қўрқитмоқ вазиятида бўлган бир бечора, у маслаклардан янада олдин, қувватли таянган Рисола-и Нурга соиб эмасдир. У асар унинг унари бўлолмас ва унинг ила ифтихор этолмас. Балки тўғридан-тўғрига Қуръони Ҳакимнинг бу замонда бир маънавий мўъжизасидир ва рамати Илоия тарафидан эсон этилгандир. У одам минглаб дўстлари ила баробар у Қуръоннинг адясига қўл отган. Нима бўлганда ам, биринчи таржимонлик вазифаси унга тушган. Унинг фикри ва илми ва заковатининг асари бўлмаганига далил, Рисола-и Нурнинг шундай парчалари борки, баъзан олти соатда, баъзан икки соатда, баъзан бир соатда ва баъзан да ўн дақиқада ёзилган рисолалар бор. Мен қасам ила ишонтираманки, Эски Саиднинг қувва-и офизаси баробар бўлмоқ шарти ила, у ўн дақиқалик ишни ўн соатда фикрим ила қилолмайман.

У бир соатлик рисолани икки кунда истеъдодим ила, зе ним ила қилолмайман. У олти соатлик рисола бўлган Ўттизинчи Сўзни на мен, на энг мудаққиқ диндор файласуфлар олти кунда у тақиқотни қилолмас. Ва оказо... Демак, биз муфлис бўлганимиз олда, бой бир мужаварот дўконининг даллоли ва бир хизматчиси бўлганмиз.

Саид Нурсий

Азиз, сиддиқ қардошларим,

Бу кунларда бомдод намози тасбе отида Истанбулдаги кексанинг ғаразкорона ва шахсимга қарши чиркин ғийбати сабабли Эски Саид томири ила нафси амморам аяжонга келди. "Мазлумман, бу нави зулм чекилмас!" деди, интиқомини олмоқ истади. Бирдан қалбимга келди: "Балки Рисола-и Нурнинг Истанбулда нашрига бир васила бўлар. Сен модомики дунёвий аётингни ва ухровий аётингни ам Рисола-и Нурга фидо этмоқдасан, бу иззати нафс томирини ам фидо эт. Ҳам коинот яратилишининг сабаби Фахри Олам Алайиссалоту Вассаламга мажнун таъбири истеъмол этган инсонлар бўлгани каби, сенинг у қуёшга нисбатан заррача бир иззати нафсингнинг синишига аамият берма" дея эслатилди, менинг ам қалбим роат этди.

Саид Нурсий

Истанбул олимларининг энг буюги ва энг мудаққиқи ва кўп вақт Муфти-юл Аном бўлган эски фатво амини маш ур Али Ризо Афанди, Биринчи Шуадаги Қуръон Ишораларини ва Оят-ул Кубро каби рисолаларни кўргандан сўнгра, Рисола-и Нурнинг муим бир талабаси бўлган Ҳофиз Аминга деганки: "Бадиуззамон шу замонда Ислом Динига энг буюк бир хизмат айлаганини ва асарларининг тўлиқ тўғри бўлганини ва бундай бир замонда ва марумият ичида тўлиқ бир фароғати нафс этганини ва унинг Рисола-и Нури мужаддиди дин бўлганини қатъиян тасдиқ этаман. Жаноби Ҳақ уни муваффақ айласин, омин" деган.

Ҳам баъзиларнинг соқол қўймаганликларига эътирозлари муносабати ила, Мавлоно Жалолиддини Румийнинг оталари бўлган Султон-ул Уламонинг бир қиссаси ила уни мудофаа этиб: "Бадиуззамоннинг, албатта бир ижти оди бордир, эътироз этганлар ақсиздир" деган ва Ҳожа Мустафога (марум) амр этган: "Айтганимни ёз!"

Бадиуззамонга камоли урмат ила салом этаман. Таълифотингизнинг тугатилишига ирзи жон ила дуо этмоқдаман. Баъзи уламо-ус суънинг танқидига учраганингга хафа бўлма, зеро "Мевали дарахт тошланар" укми машурдир. Мужоадаларингизни давом этинг. Жаноби Ҳақ ва Файёзи Мутлақ тезда мурод ва матлубингизга муваффақи билхайр айласин, омин. Боқий Ҳақнинг бирлигига омонат бўлингиз.

Эски Фатво Амини

Али Ризо

Хуллас, бундай мудаққиқ ва илм ва шариат ва Қуръон жи атида бу замонда сўз соиби энг буюк олим бундай укм этган.

Азиз, сиддиқ, мудаққиқ, мустақим қардошларим,

даги буюклик дастурига эргашган олда ва мўъмин авомларининг шайхларига қарши усни зонларини синдирмаслик ила иймонларини тебратмасдан муофаза этмоқ ва Рисола-и Нурнинг рукнларини ақсиз эътирозларга қарши ақли, фақат зарарли иддатлардан қутқармоқ лузумига биноан ва илод алининг икки ақ али тоифасининг мобайнидаги хусуматдан фойдаланиб бирининг қуроли ила, эътирози ила бошқасини яралаб, бошқасининг далиллари ила ўқини чиритиб иккисини ерга урмоқ ва чиритмоқдан сақланиб, Рисола-и Нур шогирдлари бу мазкур тўрт асосга биноан, муоризларни иддат ва тааввур ила ва муқобала-и билмисл ила қаршиламасликлари керак. Ёлғиз ўзларини мудофаа учун, мусолаакорона, мадори эътироз нуқталарни изо этмоқ ва жавоб бермоқ керакдир. Чунки, бу замонда аноният жуда олдин кетган. Ҳаркас қомати миқдорида бир муз парчаси бўлган анониятини эритмасдан бузмайди, ўзини маъруз билади, ундан низо чиқади. Ҳақ али зарар этар, залолат али фойдаланади. Маълум эътироз одисаси имо этадики, олдинда машрабини жуда ёқтирган баъзи зотлар ва худгам баъзи сўфий-машраблар ва нафси амморасини тўлиқ ўлдирмаган ва уббу жо таликасидан қутулмаган баъзи иршод али ва ақ али Рисола-и Нурга ва шогирдларига қарши ўз машрабларини ва маслакларининг ривожини ва тобеъларининг усни таважжуларини муофаза нияти ила эътироз этажаклар. Балки дашатли муқобала этмоқ этимоли бор. Бундай одисаларнинг бўлишида бизларга совуққонлик ва тебранмаслик ва адоватга кирмаслик ва у муориз тоифанинг ам раисларини чиритмаслик керакдир.

Фош этмоқ хотирамга келмаган бир сирни фош этишга мажбур бўлдим.

Рисола-и Нурнинг маънавий шахси ва у маънавий шахсни тамсил этган хос шогирдларининг маънавий шахси "Фарид" мақомига маз ар бўлганлари учун, хусусий бир мамлакат қутбининг эмас, балки аксарият ила Ҳижозда бўлган Қутби Аъзамнинг тасарруфидан хориж бўлгани каби, унинг укми остига киришга ам мажбур эмас. Ҳар замонда бўлган икки имом каби, уни танишга мажбур бўлмайди. Мен эскидан Рисола-и Нурнинг маънавий шахсини у имомлардан бириси деб ўйлар эдим. Ҳозир англамоқдаманки: Ғавси Аъзамда "Қутбият" ва "Ғавсият" ила баробар "Фардият" ам бўлганидан, охирзамондаги шогирдлари боғланган Рисола-и Нур у фардият мақомининг мазаридир.

Бу яширишга лойиқ бўлган бу азим сирга биноан, Макка-и Мукаммарада ам, фарзи маол бўлиб, Рисола-и Нурга қарши бир эътироз Қутби Аъзамдан ам келса, Рисола-и Нур шогирдлари тебранмасдан, у муборак қутби аъзамнинг эътирозини илифот ва салом суратида қабул этиб, таважжуини ам қозонмоқ учун, эътирозга сабаб нуқталарни у буюк устозларига қарши изо этмоқ, қўлларини ўпмоқдир.

Эй қардошларим! Бу замонда шундай да шатли жараёнлар ва аётни ва жаонни силкитадиган одисалар ичида, адсиз бир матонат ва совуққонлик ва ниоясиз бир фидокорлик ташимоқ керакдир.

Саид Нурсий

Эй қардошларим!

Бу замонда, хусусан бу вақтларда Рисола-и Нурнинг шогирдлари тўлиқ бир матонат ва тасонуд ва диққат этишга мажбурдирлар. Лилла иламд, Испарта ва атрофи қарамонлари темир каби матонат кўрсатиши ила бошқа ерларга ам усни мисол бўлди.

Эй Хусрав! Таъсирли ва гўзал мактубингни олдим. Вазифангнинг бошига ўтишинг бизни фавқулодда масрур этди. Минглаб сафолар ила келдинг. Сен бу бир ярим сана моддий қаламинг ишламаганидан мароқ этма. Сенинг ўрнигга у кароматли қаламингнинг ёдгори бўлган Мўъжизоти А мадиянинг бири Шарқий Вилоятларда фаол бўлиб кезмоқда. Бошқа охирги ёзган нусха ам Истанбулда сенинг ўрнингда ишлаб, иншаалло футуот қилар.

Сен ёзган мўъжизали икки Қуръони Азимушшонинг бу атрофда, хусусан Рамазони Шарифда сенга қозонтирган савоблар, та син ва табрикларингни, иншаалло яқинда нашрга кириши ила, Ислом Оламидан сенинг руингга ёғажак рамат дуоларини ўйла. Аллога шукр эт.

Саид Нурсий

Азиз, сиддиқ қардошларим,

Мен, жуда қатъий бир суратда ва мингга яқин тажрибаларим натижасида қатъий қаноатим келган ва аксар кунларда ис этмоқдаманки, Рисола-и Нурнинг хизматида бўлганим кунда, хизматнинг даражасига кўра, қалбимда, баданимда, ақлимда, маишатимда бир инкишоф, кенглик, севинч, баракот кўрмоқдаман. Ва кўплари эътироф этмоқда, "Биз ам ис этмоқдамиз" дерлар. Ҳатто, сизга ўтган сана ёзганим каби, менинг жуда оз озуқа ила яшаганимнинг сири у баракот экан. Ҳам модомики Имом Шофеъийдан ривоят борки: "Холис талаба-и улумнинг ризқига мен кафолат эта оламан" деган. Чунки ризқларида кенглик ва баракот бўлар. Модомики ақиқат будир ва модомики холис талаба-и улум унвонига озир Нур Шогирдлари бу замонда тўлиқ лаёқат кўрсатганлар. Албатта, озир янги очлик ва қаатга муқобил, Рисола-и Нур хизматини ташламоқ ва маишат зарурати узри ила маишат орқасида югурмоқ ўрнига энг яхши чора шукр ва қаноат ва Рисола-и Нур талабалигига тўлиқ ёпишмоқдир.

Саид Нурсий

Рисола-и Нур ва ундан тўлиқ дарс олган шогирдлари дунё сиёсатларига эмас, балки бутун дунёга қарши ам Рисола-и Нурни восита этолмас ва озирга қадар ам этмаган. Биз дунё алининг дунёларига қўшилмаймиз... Биздан зарар таваум этмоқ девоналикдир.

Биринчидан: Қуръон бизни сиёсатдан ман этган, токи олмос каби ақиқатлари дунё али назарида шиша парчаларига тушмасин.

Иккинчидан: Шафқат, виждон, ақиқат бизни сиёсатдан ман этади. Чунки таъзирга ақдор динсиз мунофиқлар унда икки бўлса, улар ила боғлиқ етти-саккиз маъсум, бечора, бола-чақа, заиф, хаста ва кексалар бор. Бало, мусибат келса, у маъсумлар у балога тушажаклар, балки у икки мунофиқ динсиз янада оз зарар кўражак. Шунинг учун сиёсат йўли ила, идора ва осойишни бузиш тарзида натижанинг чиқиши ам шубали бўлгани олда киришдан Рисола-и Нурнинг моиятидаги шафқат, марамат, ақ ва ақиқат шогирдларини ман этади.

Учинчидан: Бу ватан, бу миллат ва бу ватандаги укумат али қай шаклда бўлса бўлсин, Рисола-и Нурга ашаддий этиёж ила мутождирлар. Қўрқмоқ ва ёхуд адоват этмоқ эмас, энг динсизлари ам унинг диндорона, ақпарастона дастурларига тарафдор бўлишлари керакдир. Магарки, бутун-бутун миллатга, ватанга, Исломият окимиятига хиёнат бўлмаса. Чунки, бу миллатнинг ва бу ватаннинг ижтимоий аётини анархистликдан қутқармоқ ва буюк таликалардан халос этмоқ учун беш асос лозимдир ва зарурийдир:

Биринчиси мар амат. Иккинчиси урмат. Учинчиси амният. Тўртинчиси аром - алолни билиб, аромдан чекилмоқ. Бешинчиси бебошликни ташлаб, итоат этмоқдир.

Хуллас, Рисола-и Нур ижтимоий аётга боққан вақт, бу беш асосни таъмин этиб осойишнинг пойдеворини тасбит ва таъмин этар. Рисола-и Нурга илишганлар қатъиян билсинларки, уларнинг илишиши анархистлик исобига ватан ва миллат ва осойишга душманликдир. Хуллас, бунинг бир хулосасини у жосусга айтдим, дедимки: "Сени юборганларга айт, ам деки: Ўн саккиз санадир бир марта ўз истироати учун укуматга мурожаат этмаган ва йигирма бир ойдир дунёни аржу марж этган урушлардан еч бир хабар олмаган ва жуда муим мақомларда жуда муим одамларнинг дўстона алоқаларини истиғно этиб қабул этмаган бир одамга ундан қўрқиб, шубага тушиб, дунёнгизга қўшилмоқ этимоли ила ваимага тушиб тарассудлар ила машаққат беришда қайси маъно бор, қайси фойда бор, қайси қонун бор? Девоналар ам биларларки, унга илишмоқ девоналикдир!" У жосус ам турди, кетди.

Саид Нурсий

Азиз қардошларим,

Бу дафа ёзувларингизда Ихлос Рисолаларини кўрганим учун, сизни у каби рисолаларнинг дарсига авола этиб, зиёда бир дарсга этиёж кўрмадим. Ёлғиз буни эслатмоқдаманки, маслагимиз ихлос сирига таяниб, иймон ақиқатлари бўлгани учун, дунё аётига, ижтимоий аётга мажбур бўлмасдан қўшилмаслик ва рақобатга, тарафгирликка ва муборазага чорлаган оллардан тажарруд этишга маслагимиз эътибори ила мажбурмиз. Минглаб таассуфки, озирги мудиш илонларнинг ужумига маъруз бечора илм али ва диёнат али, чивинларнинг чақиши каби жузъий нуқсонларни баона этиб, бир-бирини танқид ила илонларнинг ва зиндиқ мунофиқларнинг тахриботларига ва ўзларини уларнинг қўли ила ўлдиришига ёрдам этмоқдалар. Ғоят мухлис бир қардошимизнинг мактубида, бир кекса олим ва воизнинг Рисола-и Нурга зарар берадиган вазиятда бўлиши, мен каби минглаб нуқсонлари бўлган бир бечоранинг аамиятли узрга биноан, бир суннатни тарк этганим баонаси ила шахсимни чиритиб Рисола-и Нурга илишмоқ истаган.

Биринчидан: Ҳам у зот, ам сизлар билингизки, мен Рисола-и Нурнинг хизматкориман ва у дўконнинг бир даллолиман. Рисола-и Нур эса Арши Аъзамга боғлиқ бўлган Қуръони Азимушшон ила боғланган бир ақиқий тафсирдир. Менинг шахсимдаги нуқсонлар ила у булғанмас.

Иккинчидан: У воиз ва олим зотга мен тарафимдан салом айтингиз... Менинг шахсимга бўлган танқидини, эътирозини бошим устига қабул этаман. Сизлар ам у зотни ва у кабиларни муноқашага ва мунозарага чорламангиз, атто тажовуз этилса ам, баддуо ила ам муқобала этмангиз. Ким бўлса бўлсин, модомики иймони бор, у нуқтада қардошимиздир. Бизга душманлик ам этса, маслагимизча муқобала этолмаймиз. Чунки янада шиддатли душманлар ва илонлар бор. Қўлимизда нур бор, тўқмоқ йўқ! Нур оғритмас, ишиғи ила эркалар. Ва айниқса илм али бўлса, илмдан келган анонияти ам бўлса, анониятларини аракатлантирмангиз. Мумкин бўлгани қадар

дастурини ра бар этингиз. Ҳам у зот, модомики аввалча Рисола-и Нурга кирган ва ёзув ила ам иштирок этган, у доира ичидадир. Унинг фикран бир хатоси бўлса ам, афв этингиз. Улар каби диёнат али ва тариқатга мансуб мусулмонлар эмас, озир бу ажиб замонда иймони бўлган ва залолат фирқасидан ам бўлса, улар ила овора бўлмаслик ва Аллони таниган ва охиратни тасдиқ этган насроний ам бўлса, улар ила низога сабаб нуқталарни муноқашага сабаб этмасликни ам бу ажиб замон, ам маслагимиз, ам муқаддас хизматимиз тақозо этади.

Саид Нурсий

Рисола-и Нурнинг маслаги эса вазифасини қилар, Жаноби Ҳақнинг вазифасига қўшилмас. Вазифаси таблиғдир. Қабул эттирмоқ Жаноби Ҳақнинг вазифасидир. Ҳам миқдорга а амият берилмас. Сен у атрофда биргина Атифни топсанг, юзни топган кабидир, мароқ этма. Ҳам мумкин бўлгани қадар, хориждан келган бундай илишишларга аамият берма. Фақат этиёт ила, бу тамбаллик мавсуми ва ғафлат замони ва маишат дарди имтиони замонида жузъий бир машғулият ам аамиятлидир. Таваккуф эмас, муваффақиятсизлик, мағлубият йўқ. Рисола-и Нурнинг ар тарафда ғолибона футуоти бор.

Саид Нурсий

Азиз, сиддиқ қардошларим,

Рисола-и Нур дунё ишларига восита бўлолмас. Дунё ишларида қалқон қилинмас. Чунки, а амиятли бир тафаккурий ибодат бўлгани жиат ила, дунёвий мақсадлар қасддан ундан истанилмас. Истанилса, ихлос синар. У аамиятли ибодат шакли ўзгарар. Баъзи болалар каби, урушганлари вақт Қуръонни қалқон қилар. Бошига келган зарба Қуръонга келгани каби, Рисола-и Нур бундай муаннид душманларга қарши қалқон қилиб истеъмол этилмаслиги керак. Ҳа, Рисола-и Нурга илишганлар таъзир ерлар. Юзлаб одисалар шоиддир. Фақат Рисола-и Нур таъзирларда истеъмол этилмас ва ният ва қасд ила таъзирлар келмас. Чунки, ихлос сири ва убудият сирига зиддир. Бизлар бизларга зулм этганларни бизни имоя этган ва Рисола-и Нурда ишлаттирган Раббимизга авола этамиз...

Ҳа, дунёга оид ориқо натижалар, баъзи муим вирдлар каби, Рисола-и Нурда кўплаб содир бўлади. Фақат улар истанилмас, балки берилар. Иллат бўлолмас, бир фойда бўлиши мумкин. Агар истамоқ ила бўлса, иллат бўлар, ихлосни синдирар, у ибодатни қисман йўқ этар. Ҳа, Рисола-и Нурнинг шу қадар дашатли муаннидларга қарши ғолибона муқовамати ихлос сиридан, еч бир нарсага восита этилмаслигидан ва тўғридан-тўғрига абадий саодатга боқишидан ва иймоний хизматдан бошқа бир мақсад таъқиб этмаслигидан ва баъзи тариқат али аамият берган кашф ва шахсий кароматга аамият бермаслигидандир. Ва валояти кубро асоблари бўлган Саобийлар каби, варосати нубувват сири ила, ёлғиз иймон нурларини нашр этмоқ ва иймон алининг иймонларини қутқармоқдир. Ҳа, Рисола-и Нурнинг бу дашатли замонда қозонган икки муаққақ натижаси ар нарсадан устундир, бошқа нарсаларга ва мақомларга этиёж қолдирмайди..

Биринчи Натижаси: Садоқат ва қаноат ила Рисола-и Нур доирасига кирганлар иймон ила қабрга киришига ғоят қувватли аломатлар бор.

Иккинчи натижаси: Рисола-и Нур доирасида ихтиёримиз бўлмасдан тақаррур ва та аққуқ этган ухровий маънавий ширкат жиати ила, ар бир ақиқий содиқ шогирди минглаб тиллар ила, қалблар ила дуо этмоқ, истиғфор этмоқ, ибодат этмоқ ва баъзи малоика каби қирқ минг лисон ила тасбе этмоқдир. Ва Рамазони Шарифдаги Лайла-и Қадр ақиқати каби муқаддас, улвий ақиқатларни юз минг қўл ила қидирмоқдир. Хуллас, бу каби натижа учундирки, Рисола-и Нур шогирдлари хизмати нурияни валийлик мақомидан устун қўяр, кашф ва кароматни қидирмас, ва охират меваларини дунёда узишга уринмас. Вазифа-и Илоия бўлган муваффақият ва халққа қабул эттирмоқ ва ривож бермоқ ва ғалаба эттирмоқ ва ақдор бўлганлари шону-шараф ва завқлар ва иноятларга мазар этмоқ каби ўз вазифаларининг хорижида бўлган нарсаларга қўшилмаслар ва аракатини уларга бино этмаслар. Холисан, мухлисан ишларлар, "Вазифамиз хизматдир, у етар" дерлар.

Саид Нурсий

Саид Нурсий

Икки-уч кун аввал, Йигирма Иккинчи Сўз тас и этиларкан, тингладим, кўрдимки: Ичида ам куллий зикр, ам кенг фикр, ам касратли талил, ам қувватли иймоний дарс, ам ғафлатсиз узур, ам муқаддас икмат, ам юксак бир тафаккурий ибодат каби нурлар бор. Бир қисм шогирдларнинг ибодат нияти ила рисолаларни ё ёзмоқ ёки ўқимоқ ёки тинглашликнинг икматини билдим. Баракалло дедим, ақ бердим.

Саид Нурсий

Азиз, сиддиқ қардошларим,

Бу дафа мактуб ўрнида бу мевани юбормоқдамиз. Бир оятнинг ишорий маъносининг куллиятидан бир фарди урриятдан бу онга қадардир.

Азиз, сиддиқ қардошларим,

Рисола-и Нурнинг кичик ва маъсум шогирдларидан эллик-олтмиш талаба ёзган нусхалари бизга ам юборилган. Биз ам у парчаларни уч жилд ичида жам этдик. Ҳам у маъсум шогирдларнинг баъзиларини исмлари ила қайд этдик. Масалан: Умар ўн беш ёшда, Бекир тўққиз ёшда, Ҳусан ўн бир ёшда, Ҳофиз Наби ўн тўрт ёшда, Мустафо ўн тўрт ёшда, Мустафо ўн уч ёшда, Амад Зеки ўн уч ёшда, Али ўн икки ёшда, Ҳофиз Амад ўн икки ёшда... Бу ёшда яна кўп болалар бор, узун бўлмасин дея ёзилмади. Хуллас, бу маъсум болалар Рисола-и Нурдан олган дарсларининг ва ёзганларининг бир қисмини бизга юборганлар. Биз ам уларнинг исмларини бир жадвалга киргиздик. Буларнинг, бу замонда, бу жиддий аракатлари кўрсатмоқдаки, Рисола-и Нурда шундай маънавий бир завқ ва жозибадор бир нур борки, мактаблардаги болаларни ўқишга шавқ ила чорламоқ учун ижод этганлари ар нави хурсандчилик ва ташвиқларга ғалаба этажак бир лаззат, бир сурур, бир шавқ Рисола-и Нур бермоқдаки, болалар бундай аракат этмоқдалар. Ҳам бу ол кўрсатмоқдаки, Рисола-и Нур илдиз отмоқда. Иншаалло, ортиқ еч бир нарса уни қўпаролмаяжак. Келажак наслларда давом этажак. Айнан бу маъсум кичик шогирдлар каби, Рисола-и Нурнинг жозибадор доирасига кирган уммий кексаларнинг ам, қирқ-эллик ёшдан сўнгра Рисола-и Нурнинг хотири учун ёзишни бошлаб ёзганлари қирқ-эллик парчани икки-уч мажмуа ичида киргиздик. Бу уммий кексаларнинг ва қисман чўпон ва йигитларнинг, бу замонда, бу ажиб шароит ичида ар нарсадан устун қўйиб Рисола-и Нур ила бу суратда машғул бўлишлари кўрсатмоқдаки, бу замонда Рисола-и Нурга нондан зиёда этиёж борки, хирмончилар, деқонлар, чўпонлар, йигитлар зарурий этиёжлардан зиёда Рисола-и Нур ила машғул бўлишлари Рисола-и Нурнинг аққониятини кўрсатмоқдалар.

Бу жилдда оз, бошқа олти жилдда маъсумларнинг ва кекса уммийларнинг ёзувларининг тас иида кўп замат чекдим. Вақт изн бермаётган эди. Хотиримга келди ва маънан дейилдики: Зерикма, буларнинг ёзувлари тез ўқилмаганидан, шошқалоқларни аста-аста ўқишга мажбур этганидан, Рисола-и Нурнинг озуқа ва таом укмидаги ақиқатларидан ам ақл, ам қалб, ам ру, ам нафс, ам ис иссаларини олиб биладилар. Бўлмаса, ёлғиз ақл жузъий бир исса олар, бошқалар оғуқасиз қола оларлар. Рисола-и Нур бошқа илмлар ва китоблар каби ўқилмаслиги керак. Чунки ундаги тақиқий иймон илмлари бошқа илмларга ва маърифатларга ўхшамас. Ақлдан бошқа кўп инсоний латифаларнинг ам қувват ва нурларидир.

Ал- осил, маъсумларнинг ва уммий кексаларнинг нуқсон ёзувларида икки фойда бор:

Биринчиси, ўйлаб ва диққат ила ўқишга мажбур этмоқдир.

Иккинчиси, у маъсумона ва холисона, самимий ва ширин тилларидан, дарсларидан Рисола-и Нурнинг ширин ва чуқур масалаларини лаззатли бир айрат ила тингламоқ, дарс олмоқдир.

Саид Нурсий

Азиз, сиддиқ қардошларим,

Намоз тасбе отининг сирига кўра, қандайки намоздан сўнгра тасбе ва зикр ва талил ила хатма-и муаззама-и Муаммадия ва зикр ва тасбе этган ва рўйи замин қадар кенг бир алқа-и тамидоти Амадия доирасига тасаввуран ва ниятан кирмоқ мадори фуюзот бўлгани каби, мен ва биз ам Рисола-и Нурнинг кенг доира-и дарсида ва алқа-и анворида дарс олган ва ишлаган минглаб маъсум лисонларнинг муборак кексаларнинг дуоларига ва соли амалларига иссадор бўлмоқ ва дуоларига омин демоқ укмида бўлиб, улар ила таййи макон этиб ғайбан елкама-елка, тиззама-тизза бўлмоқ хаёли ила ва нияти ила ва тасаввури ила ўзимизни фавқулодда бахтиёр биламиз. Хусусан, охир умримда бундай қийматдор маънавий авлодларни ва юзлаб Абдуррамонларни топмоқ мен учун дунёда Жаннат аёти укмига ўтмоқда.

Ўтган Рамазони Шарифда, хасталик муносабати ила, ар бир қардошим менинг исобимга бир соат ишлашининг буюк бир натижасини айналяқийн ва аққаляқийн кўрганимдан, бундай дуолари рад этилмас маъсумларнинг ва муборак кексаларнинг ва устозларининг менинг исобимга бўлган дуолари ва ишлашлари менинг Рисола-и Нурга хизматимнинг ухровий бир боқий натижасини дунёда ам менга кўрсатди.

Қардошингиз

Саид Нурсий

Рисола-и Нур ўз содиқ ва саботкор шогирдларига қозонтирган жуда буюк фойда ва қозонч ва жуда ам қийматдор натижага муқобил, аққи бўлиб, у шогирдлардан тўлиқ ва холис бир садоқат ва доимий тебранмас бир сабот истар. Ҳа, Рисола-и Нур ўн беш санада мадрасада қозонилган қувватли тақиқий иймонни ўн беш афтада ва баъзиларга ўн беш кунда қозонтирганига, йигирма минг зот, тажрибалари ила шаодат этарлар. Ҳам "Ухровий амалларда шериклик" дастури ила, ар бир шогирдининг ар бир кунда минглаб холис лисонлари ила этилган мақбул дуолари ва минглаб салоат али ишлаган соли амалларининг мисл савобларини қозонтириб ар бир ақиқий содиқ ва саботкор шогирдларини амал жиатидан минглаб одам укмига келтирганига далил, кароматкорона ва тақдиркорона Имом Алининг уч хабари ва Ғавси Аъзам ғайбий кароматидаги тасинкорона ва тавшиқкорона башорати ва Қуръони Мўъжиз-ул Баённинг қувватли ишоралари у холис шогирдларнинг саодат али ва Жаннат али бўлишларини жуда қатъий исбот этарлар. Албатта, бундай бир қозонч ундай ақ истар. Модомики ақиқат будир, Рисола-и Нур доирасининг яқинида бўлган илм али ва тариқат али ва сўфий-машраб зотлар унинг жараёнига кирмоқ ва илм ва тариқатдан келган сармоялари ила унга қувват бермоқ ва кенгайишига аракат қилмоқ ва шогирдларини ташвиқ этмоқ ва бир муз парчаси бўлган анониятини тўлиқ бир овуз қозонмоқ учун у доирадаги оби аёт овузига отиб эритмоқ керакдир. Бўлмаса, бошқа бир йўл очмоқ ила ам у зарар қилар, ам бу мустақим ва метин Қуръон йўлига билмасдан зарар берар, балки зиндиқога билмасдан бир нави ёрдам исобига ўтар.

Саид Нурсий

Азиз, сиддиқ қардошларим,

мудаққас дастури ила, бир-бирининг ёрдамига дуолари ила ва маънавий қозончлари ила югурмоқдалар. Хуллас, биз бу муқаддас ва муаззам жамиятнинг фардлариданмиз ва хусусий вазифамиз ам Қуръоннинг иймоний ақиқатларини тақиқий бир суратда иймон алига билдириб, уларни ва ўзимизни иъдоми абадийдан ва доимий ибси мунфариддан қутқармоқдир. Бошқа дунёвий ва сиёсий ва ийлали жамият ва комитетлар ила муносабатимиз йўқдир ва таназзул этмаймиз.

Азиз, сиддиқ қардошларим,

Асло, асло дунё жараёнлари, хусусан сиёсат жараёнлари ва айниқса хорижга боққан жараёнлар сизни айрилишга отмасин, қаршингизда итти од этган залолат фирқаларига қарши сизни паришон этмасин,

дастури Ра моний ўрнига,

дастури шайтоний укм этиб, малак каби бир ақиқат қардошига адоват ва ал-аннос каби бир сиёсат дўстига муаббат ва тарафдорлик ила зулмига ризо кўрсатиб, жиноятига маънан шерик айламасин.

Ҳа, бу замондаги сиёсат қалбларни бузиб, асабий ру ларни азоб ичида қолдирар. Қалб саломатлиги ва ру истироати истаган одам сиёсатни ташлаши керак. Ҳа, озир ер куррасида аркас ё қалбан, ё руан, ё ақлан, ё баданан келган мусибатдан иссадорликдан азоб чекмоқда, паришондир. Айниқса залолат али ва ғафлат али марамати умумия-и Илоиядан ва Ҳикмати Томма-и Субониядан хабарсиз бўлганидан, риққати жинсия сабаби ила нави башар ила алоқадор бўлганидан, ўз аламидан бошқа нави башарнинг озирги аламли ва дашатли аламлари ила ам аламзада бўлиб азоб чекмоқда. Чунки, кераксиз ва бефойда бир суратда, ақиқий вазифаларини ва зарур ишларини ташлаб, офоқий ва сиёсий урушларга ва коинотнинг одисаларини мароқ ила тинглаб, қўшилиб, руларини эсанкираган, ақлларини кераксиз ишлар ила овора этганлар. "Зарарга рози бўлганга марамат этилмас" маъносида

асосий қоидаси ила, шафқат аққини ва марамат лаёқатини ўзларидан марум қилганлар. Уларга ачинилмас ва шафқат этилмас. Ва кераксиз бошларига бало келтирмоқдалар. Мен тахмин этаманки, бутун ер куррасининг бу ёнғинида ва тўфонларида қалбининг саломатини ва руининг истироатини муофаза этган ва қутқарган ёлғиз ақиқий иймон али ва таваккал ва ризо алидир. Бунинг ичида энг зиёда ўзини қутқарганлар, Рисола-и Нур доирасига садоқат ила кирганлардир. Чунки улар Рисола-и Нурдан олган тақиқий иймон дасрларининг нури ила, кўзи ила ар нарсада Рамати Илоиянинг изини, юзини кўриб, ар нарсада камоли икматини, жамоли адолатини мушоада этганларидан, камоли таслимият ва ризо ила Рубубияти Илоиянинг ижроотидан бўлган мусибатларни таслимият ила ва кулиб қаршилайдилар, ризо кўрсатадилар. Ва марамати Илоиядан янада олдин шафқатларини сурмайдиларки, алам ва азоб чексинлар. Хуллас, бу ақиқатга биноан, ёлғиз ухровий аётнинг эмас, балки дунёдаги аётнинг ам саодат ва лаззатини истаганлар, адсиз тажрибалар ила, Рисола-и Нурнинг иймоний ва Қуръоний дарсларида топа олар ва топмоқдалар.

Саид Нурсий

ҚАСТАМЎНУДА БАДИУЗЗАМОНГА САККИЗ САНА ХИЗМАТ ҚИЛГАН МАҲМАД ФАЙЗИ ИЛА ҚИЙМАТДОР БИР НУР ТАЛАБАСИ БЎЛГАН АМИННИНГ БИР МАКТУБИДИР

Жуда севгили, жуда қийматдор, жуда мушфиқ устозимиз афандимиз азратлари,

Аввало: Лайла-и Меърожингизни табрик этар, қўлларингиздан ўпар, қусуримизнинг афвини илтимос қилариз.

Устозимизнинг таржима-и олини мароқ этганларга деймизки:

Қуръони Ҳаким ўттиз уч оятларининг иъжозкор ишораси ила, Имом Али Розиялло у Ан Жалжалутия ва Аржузасида кароматкор далолати ила, Ғавси Аъзам Қуддиса Сирруу башораткор баёнлари ила, Устозимизнинг ақиқий таржима-и олини ва Рисола-и Нурнинг ақиқий моиятини баён этганлар.

Устозимизнинг маънавий шахсини билмоқ истаганлар Рисола-и Нурнинг Ишорати Қуръония ва Каромати Алавия ва Каромати Ғавсия рисолаларини ва Рисола-и Нурнинг бошқа парчаларини диққат ила тадқиқот қилишлари лозимдир. Ёлғиз бизнинг Устозимиз ақидаги қатъий қаноатимиз шудирки: Нур Исми ва Ҳаким Исмига мазарият ила, Қуръони Ҳакимнинг хазинасидан ноил бўлган ақиқатлар ва маорифни, тадиси неъмат мақсади ила башарга эълон этган бу аллома-и зифунун Бадиуззамон Ҳазратлари, ахлоқи Муаммадия Алайиссалоту Вассалам ила хулқланган, нафс ва аво барзоларидан ўтган, макорими ахлоқнинг энг мумтоз ва мустасно бир тимсоли мужассами бўлиб бу асрда бўлган. Ҳозирга қадар бутун аётида айратга лойиқ бир улувви иммат ва сукунат ва иффат ва мавият ичида яшаган. Қалб бойлиги, таваккал ва қаноати ориқулода, маишат ва қиёфаси жуда оддий ва макорими ахлоқи жуда фавқулодда, дунёга зарра қадар майл ва муаббат этмас.

Ҳам шундай бир тарзда иззати илмияни аётда муофаза этганки, асло еч кимга арзи ифтиқор этмаслик аётининг энг муим бир дастури бўлгандир. Дунё ўзларига таважжу этган бўлса ам, ундан юз ўгирган Устозимиз аёт этиёжларида Жаноби Ҳақнинг инояти ила, иффат ва поклигини доимо муофаза этар. Садақа, закот ва адяларни олмас. Яқийнан биламизки, Қастамўнуда бўлганлари замон, ўтирган уйларининг ижара ақини бермоқ учун кўрпаларини сотдилар да, яна еч бир сурат ила адя қабул этмадилар.

Ҳам Устозимиз такаллуф ва тааззумдан асло хушланмас ва талабаларининг ам такаллуф қайдидан ур бўлишларини амр этар. Ва дерларки: "Такаллуф шаръан ва икматан ёмондир, чунки такаллуф савдоси инсонни адди маруфни тажовузга чорлар. Мутакаллиф бўлганлар баъзан худбинона бир тазоур ва тафохур олати ва вақтинчалик совуқ бир риёкор вазиятни кўрсатишдан қутулмас. Ҳолбуки буларнинг иккиси ам ихлосни задалар".

Ҳам Устозимиз ғоят мутавозедир. Тафаввук ва тамайюз орзуларидан, шухрат савдоларидан зиёдаси ила тийиларлар. Ўзларига махсус пок машраби у каби жон сиқувчи нарсалардан олийдир. Ҳаркасга, хусусан кексаларга ва болаларга ва фақирларга юмшоқлик ва мулойимлик ила ухувваткорона бир холис муомалада бўларлар. Муборак юзларида мабо ат ва башошат ила қоришиқ бир нури виқор порлар. Ҳайбат ила баробар дўстлик ва яқинлик асарлари ам кўринар. Доимо мутабассум бўларлар. Фақат баъзан тажаллиётнинг муқтазоси бўлиб айбат ва жалол назари шу даража тазоур этарки, ортиқ у пайт ёнида бўлиб да сўз айтмоқ истаган одамнинг, одатда тили тутилар, не сўйламоқ истагани англашилмас. Бу ожизлар кўп марта бу олни мушоада этдик.

Устозимизнинг оз сўйламоқ одатидир. Фақат, сўйлаганини важиз сўйлар, ар олда икмат дастури бўлиб жуда маънодор ва жуда қамровли биттадан жамиюл калимдирлар.

Устозимиз на бировни ёмонлар ва на ёнида бировни ғийбат эттирар. Булардан асло хушланмас. Нуқсон ва хатоларни сатр этарлар. Ҳам шу қадар усни зонга соибдирки, атто ўзи ақида бир нолойиқ сўз таблиғ этганга: "Асло, бу ёлғондир. Бу сўзни айтди деганинг зот бундай айтмас",- дерлар.

Устозимизнинг нафс ила мужо адада бир русу ва ихтисоси бордирки, асло узузоти нафсонияларига хизмат этмаслар. Бир инсонга кифоя қилмаяжак қадар оз ерлар ва оз ухларлар. Кечалари эрталабга қадар диққат тортувчи бир оли ошиона ила убудиятда бўларлар. Ёз ва қиш бу одатлари ўзгармас. Таажжуд ва муножот ва вирдларини асло тарк этмаслар. Ҳатто бир Рамазони Шарифда жуда шиддатли хасталикда, олти кун бир нарса емасдан савми висол ичида убудиятдаги мужоадаларини тарк этмадилар. Қўшнилари ар замон дерларки: "Биз сизнинг Устозингизнинг саккиз сана ёз ва қиш кечалари, айни вақтларда эрталабга қадар азин ва муриқ садоси ила муножот овозларини тинглар ва бундай оралиқсиз давомли мужоадасига айратлар ичида қолардик".

Ҳам Устозимиз та орат ва шаръий тозаликка сўнг даража риоя этар, ар замон таоратли бўлар, асло муборак вақтини бўш кечирмас. Ё Рисола-и Нур таълифи ила ёки тасии ила машғул ёки Муножоти Жавшанияни қироат ва саждагои убудиятда қоим ёки тафаккури аъло-и Илоий барига ғарқ бўлган бўларди. Аксарият ила, ёз замони шаардан узоқ ўрмонли тоғ бор эди. Устозимиз ила у ерга борар эдик. Йўлда ам Рисола-и Нур таси этарлар, ам бу ожиз талабалари ўқиган рисолаларига диққат этарлар ва таси учун хатоларини айтарлар ва ёхуд эски таълиф этганларидан бирисидан дарс берарлар. Бу сурат ила йўлда ам муборак вақтини вазифа ила ўтказар эдилар. Ҳа, биз эътироф этамизки, Устозимизнинг нутқидаги латофат ва улфатидаги аловат шу даража файз бахш этардики, инсон эрталабдан оқшомга қадар у вазиятда дарс олса, йўл юрса, асло зерикмоқ этимоли йўқ эди.

Ҳам Устозимиз Рисола-и Нур хизматини ар нарсадан устун қўярлар ва дер эдиларки: "Йигирма санадир Қуръони Ҳакимдан ва Рисола-и Нурдан бошқа бир китобни на мутолаа этганман ва на ёнимда сақлаганман, Рисола-и Нур кифоя келмоқда". Ҳа, Файёзи Мутлақ тарафидан бутун ақоиқи Қуръония қалби мунавварига илом ва илқо-и куллий ила файзланар да, Қуръони Мўъжиз-ул Баёндан бошқа нимага мутож бўлар? Бундан шубаси бўлганлар Рисола-и Нурга диққат этсинлар. Жаноби Ҳақ Устозимизга Рисола-и Нурнинг таълифида шундай бир иқтидори бадиъ эсон этгандирки, бу аркасга насиб бўладиган хислатлардан эмасдир. У ориқо Нур Рисолалари, ар бири ғурбатда, хасталик ичида, тоғда, боғда, котибсиз тааммули мушкул ғоят оғир шароит доилида, зоирий қанча қийинчиликлар ила майдонга келган ва мўъминларнинг ёрдамига етишгандир. Фақат, Жаноби Ҳаққа шукр бўлсинки, инояти Илоия ориқо бир тарзда Устозимизга фавқулодда муваффақият эсон этгандир. Хуллас, бу сирдандирки, Жаноби Ҳақ унга коинотни бир китоби самовий ва ерни бир саифа каби кашф ва шууд ила биаққаляқийн ўқийдиган бир иқтидор берган, мази иноят ила бундай муқаддас бир асарга соиб қилгандир.

Ҳам Устозимизнинг ориқо оллари ва шоёни айрат ғаройиб аволлари, бошда Рисола-и Нур бўлиб жуда кўпдир. Ҳа, биз эътироф этамизки, Устозимиз бизнинг қалб хотираларимизни биздан зиёда ўқир, кўп марта хабаримиз бўлмаган бир масаладан бизларни шиддатли ташвишланиш ила оголантирарлар, бизни айратда қолдирарлар. Фақат кунлар ўтгандан сўнгра айнан Устозимиз оголантирган нарса ила қаршилашар, ақлимиз бошимизга келарди. Устозимиз ила тоғга кетганимиз замон, али шаарга қайтиш замони келмасдан, бирдан Устозимиз турарлар, бизга ам амр этардилар. Ҳикматини сўрамоқ истаганимизда: "Тез кетайлик, Рисола-и Нур хизмати учун бизни кутмоқдалар". Ҳақиқатдан, шаарга қайтганимизда, мутлақо муим бир Рисола-и Нур шогирди бизни кутаётган бўлар ёки бир неча марта келиб кетганини қўшнилар хабар берарларди. Яна бир кун, Мавлоно Холид (Қ.С.) Ҳазратларининг Кичик Ошиқ номли бир талабасининг наслидан муборак бир хоним,

ёнида {(Ҳошия) У хоним "Осия" дир.} кўп саналардан бери му офаза этган Мавлоно Ҳазратларининг яктагини Рамазони Шарифда табаррукан Устозимизнинг ёнида қолсин дея Файзи ила юборар. Устозимизнинг амон Амин қардошимизга ювмоқ учун амр этиб Жаноби Ҳаққа шукр этишни бошлар. Файзининг хотирига: "Бу хоним мен билан йигирма кун учун юборди! Устозим недан соиб чиқмоқда?" дея айратлар ичида қолар. Сўнгра у хонимни кўрар, у хоним Файзига дерки: "Устоз адяларни қабул этмаганидан, бу сурат ила балки қабул этар дея шундай айтган эдим. Фақат омонат унингдир, жонимиз ам фидо бўлсин" дер, у қардошимизни айратдан қутқарар. Ҳа, муборак Устозимизнинг у яктакни қабули Мавлоно Холиддан сўнгра вазифа-и тажаддуди диннинг ўзларига ўтишига бир аломат деб билганликларидандир, дерлар. Ҳамда шундай бўлмоқ лозим. Чунки Саи Ҳадисда:

буюрилган. Мавлоно Ҳазратларининг валодати бир минг бир юз тўқсон уч, Устозимиз Ҳазратларининг эса бир минг икки юз тўқсон учдир. Бу адиснинг тўлиқ изои Рисола-и Ғавсияда бордир.

Устозимиз ора-сира бизларга, хусусан Файзига латифа тарзида буюрар эдиларки: "Жазонгиз бор, таъзир еяжаксиз, қамоққа кетажаксиз..." дея Денгизли қамоғимизни бизга рамзан хабар бериб ам бизни оголантирар, ам қабл-ал вуқуъ бир муим одисани кашфан баён этар эдилар. Ҳақиқатдан кўп ўтмади, Устозимизнинг дегани чиқди.

Яна Денгизли қамоғи одисасидан аввал буюрдиларки: "Қардошларим, кўпдандир саккиз санадар ортиқ бир ерда қолмаганман. Ҳозир бу ерга келганимга саккиз сана бўлмоқда. Бу сана, ар олда ё вафот этаман ёки бошқа ерга нақл этаман",- дея Қастамўнудан кетишларини хабар берар эдилар.

Ҳам Денгизли қамоғи мусибатидан аввал Устозимиз буюрар эдиларки: "Қардошларим, Рисола-и Нурга бир нечта жи атда ужум ис этмоқдаман, зиёда этиёт этингиз". Ҳақиқатдан кўп ўтмади, Истанбулда бир кекса домла, билмасдан, бир Рисоланинг бир масаласига эътироз этади. Сўнгра эски фатво амини марум Али Ризо Афанди Ҳазратлари у домланинг эътирозини рад ва Рисола-и Нурнинг аққониятини тўлиқ тасдиқ этади.

Бир муддат сўнгра, бир айвон чўчиб, устозимизнинг оёғини жароатлайди. Ойларча, изтироблар ичида, убудият вазифасини ва Рисола-и Нурнинг муқаддас хизматини кўп қийинчиликлар ила адо эта олди. Сўнгра тоғда мудиш бир заарланишдан чиққан ғоят оғир суратда хаста экан, Денгизли қамоғи тавқифи майдонга чиқди. Фақат у фарди фарид, тааммули жуда мушкул бу дашатли олда ам иймон ва Қуръон хизматидаги метин азмини, ам убудиятдаги вазифаларини адога сўнг даража ғайрат этиб асло сустлик қилмасдан улул-азмона бир сабр ила сабот этар эди. Яна Устозимиз тавқифимиздан аввал дафаларча буюрар эдиларки: "Дунё али Рисола-и Нурга илишмасинлар, илишсалар, офатларнинг ужумига сабаб бўларлар". Ҳақиқатдан аркасча маълумдирки, Рисола-и Нур шогирдлари тавқиф этилар-этилмас ар тарафда офатлар, зилзилалар, хасталиклар бошларди, то Рисола-и Нурнинг аққонияти тасдиқ бўлиниб ватанга фойдали бўлгани эътироф этилгунгача кўп ерларда, жумладан, Қастамўнуда зилзила давом этди. Ҳатто Қастамўнунинг тарихий юксак қалъаси (ки баъзи рисолаларнинг мадрасаси укмига ўтди) Рисола-и Нурга ва муаллифи бўлган Устозимизга иштиёқ ва асратидан мотам тутиб, энг соғлом илдизли тошларини пастга отиб, Устозимизнинг ғайбий хабарини моддатан тасдиқ этгандир.

Устозимиз тавқифимиздан аввал буюрар эдиларки: "Рисола-и Нурга муд иш бир ужум режаси бор, фақат мароқ этмангиз. Хушхабар, Инояти Илоия ёрдамимизга етишажак. Шундайки:

Бугун ўқимоқ учун Ҳизби Аъзами Нурийни очган эдим, бирдан қаршимга:

ояти чиқди. Маънан, "Менга боқ!" деди. Мен ам боқдим. Кўрдимки, маъносининг кўп табақаларидан, хусусан ишорий ва жифрий маъноси ила ам қамоқ мусибатига, ам нажотимизга ишора ва бизга башорат этмоқда" буюрдилар. Хуллас, Денгизли макамаси бароат қарори бермасдан тўққиз ой аввал, шубасиз, бу оятнинг хазинасидан олган жаварини изор этиб, ам бу ояти кариманинг муим иъжоз нуктасини кашф, амда бу маънавий қувватга мутож заиф талабаларига хушхабар бермоқ ила бизларни масрур айлагандирлар. Бу оятнинг тўлиқ изои Денгизли Мудофаасида ва Иловаларидадир.

Замоннинг нодир нусхаси бўлган Устозимиз ғоят шижоатли ва метин ва улул-азмона бир фавқулодда жасоратга со иб бир лисон-ул ақдирки, ақ йўлида сўз сўйламоқдан чекинмас ва лавми лаимдан қўрқмаслар. Бир кун, "Бисмилло" ёзувли қабр тошларини зовурлар устига қўяркан кўрарлар. У ерда дунёча муим зотлар озир бўлганликлари олда, еч ким айтмаган ғоят аччиқ сўзлар ила у ақсиз ишга ва яна бошқа ақсиз ишларга ам садди садид бўлгандирлар.

Ҳам мамлакатимизда ар ким устозимизни ранжида этишга жасорат этган бўлса, Рисола-и Нурга зарар келтирган бўлса, мутлақо ёмон оқибатга дучор бўлгандирлар. Баъзилари ичига кириб ақллари бошларига келган бўлса ам, баъзилари бўлса жазоларини чеккандирлар. Бу воқеаларнинг баъзилари Иловаларда ёзилгандир.

Ал- осил: Муборак Устозимизнинг камол сифатларини ва аволининг гўзалликларини биз каби ожизларнинг аққи ила тасвир ва таъриф эта олишига имкон йўқдир. Холиқи Зулжалол Вал Жамол Ҳазратлари Устозимизни бир вужуди мустасно қилиб яратган ва тавфиқи Илоиясига мазар қилгандир. Не саодат унга-ки, унинг шахсан машғул бўлган ва аамият ила ташвиқ ва тавсия этган Рисола-и Нур ила хизмати Қуръония ва иймонияда бўлсин ва Рисола-и Нурдан дарсини олган бўлсин...

Рисола-и Нур Шогирдларидан

ФАЙЗИ, АМИН

Бадиуззамон Ҳазратлари Қастамўнуда экан, "Оят-ул Кубро" номи ила Жаноби Ҳақнинг борлигини, бирлигини, коинотдаги мавжудотнинг лисонлари ила исбот этган муаззам бир рисола ёзгандир.

Бу рисола учун устозимиз, " озирги дашатли тахриботга қарши бир ақиқати Қуръония ва бир садди аъзамдир" дегандир.

Қалбга келгани каби тез ёздирилган, биринчи қоралама ила қаноат қилингандир. Устоз, "Ёзган вақтим ирода ва ихтиёрим ила бўлмаганини ис этганимдан, ўз фикрим ила танзим ёки исло этишни мувофиқ кўрмадим" буюргандир.

Бу рисола илк дафа яширин равишда чоп эттирилганлиги учун, Устоз ва талабаларининг қамалишига сабаб бўлган бўлса ам, кейинчалик Денгизли ва Анқара Оғир Жазо Макамалари, икки саналик тадқиқотларидан сўнгра бароатларига ва рисолаларнинг қайратилишига иттифоқ ила қарор бергандирлар.

Бу Оят-ул Кубронинг тадқиқи натижасида Устоз ва талабаларининг бароат ила қамоқдан қутулишлари Имом Али (Р.А.) нинг бу дуосининг қабулини исбот этгандир.

Бу асрдаги залолат жараёнлари Мусулмонларнинг иймонларида шиддатли бир тахрибот қилмоқ ташаббусига қарши бу Ҳақиқати Қуръониянинг бир садди аъзам бўлиб мақом муносабати ила бу ерга киргизилиши мувофиқ кўрилди...

(Тав ид ақида икки мақомдан иборат Еттинчи Шуа бўлган Оят-ул Кубро Рисоласининг Иккинчи Мақомининг бир қисмидир.)

Бу муаззам оят каби жуда кўп Қуръон оятлари бу коинот Холиқини билдирмоқ жи атида ар вақт ва аркаснинг энг кўп айрат ила боқиб завқ ила мутолаа этган энг порлоқ бир тавид саифаси бўлган самовотни энг бошда зикр этишларидан, энг бошда ундан бошламоқ мувофиқдир.

Ҳа, бу дунё мамлакатига ва мусофирхонасига келган ар бир мусофир кўзини очиши билан кўрадики: Ғоят карамкорона бир зиёфатго ва ғоят санъаткорона бир намойишго ва ғоят ашаматкорона бир лашкарго ва таълимго ва ғоят айраткорона ва шавқлантирувчи бир сайронго ва томошаго ва ғоят маънодор ва икматпарварона бир мутолааго бўлган бу гўзал мусофирхонанинг соибини ва бу китоби кабирнинг муаллифини ва бу муташам мамлакатнинг султонини танимоқ ва билмоқ учун шиддат ила мароқ этаркан, энг бошда кўкларнинг нур жилоси ила ёзилган гўзал юзи кўринар: "Менга қара, қидирганингни сенга билдираман!" дер. У ам қарар, кўрарки:

Бир қисми Еримиздан минг марта катта ва у катталардан бир қисми замбарак ўқидан етмиш марта тез юз минглаб самовий жисмларни тиргаксиз туширмасдан сақлаган ва бир-бирига тўқнаштирмасдан фавқулодда тез ва баробар кездирган, ёғсиз сўндирмасдан доимо у адсиз чироқларни ёндирган ва еч бир шовқин ва ихтилол чиқармасдан у ниоясиз катта жисмларни идора этган ва Қуёш ва Ойнинг вазифалари каби еч исён эттирмасдан у жуда катта махлуқларни вазифалар ила ишлаттирган ва икки қутбнинг доирасидаги исоб рақамларига сиғмаган бир ниоясиз узоқлик ичида айни замонда, айни қудрат ва айни тарз ва айни мури фитрат ва айни суратда, баробар, нуқсонсиз тасарруф этган ва у жуда катта тажовузкор қувватларни ташиганларни тажовуз эттирмасдан қонунига итоат эттирган ва у ниоясиз гавжумликнинг синиқ бўлаклари каби кўкнинг юзини кирлатадиган ахлатларга майдон бермасдан жуда порлоқ ва жуда гўзал тозалаттирган ва бир мунтазам қўшин аракати каби манёвр ила кездирган ва ерни айлантириши ила у ашаматли манёврнинг бошқа бир суратда ақиқий ва хаёлий тарзларини ар кеча ва ар сана кино лавалари каби томошабин махлуқотига кўрсатган бир тазоури рубубият ва у рубубият фаолияти ичида кўринган тасир, тадбир, тадвир, танзим, танзиф, тавзифдан таркиб топган бир ақиқат бу азамати ва иотаси ила у самовот Холиқининг вужуби вужудига ва вадатига ва мавжудлиги самовотнинг мавжудлигидан янада зоир бўлганига шубасиз шаодат этар маъноси ила Биринчи Мақомнинг биринчи зинапоясида:

дейилгандир.

Сўнгра дунёга келган у йўлчи одам ва мусофирга кўк юзи дейилган ва ма шари ажойиб бўлган фазо шовқин ила гапириб бақиради: "Менга қара! Мароқ ила қидирганингни ва сени бу ерга юборганни мен билан билишинг ва топишинг мумкин" дер. У мусофир унинг аччиқ, фақат мараматли юзига боқар. Мудиш, фақат хушхабарли шовқинини тинглар, кўрарки:

Замин ила осмон ўртасида муаллақда сақланган булут ғоят акимона ва раимона бир тарзда замин боғчасини сувлар ва замин аолисига оби аёт келтирар ва ароратни (яъни яшамоқ оташининг шиддатини) меъёрий олга келтирар ва этиёжга кўра ар ернинг ёрдамига етишар. Ва бу вазифалар каби кўп вазифаларни қилмоқ ила баробар, мунтазам бир қўшиннинг тез амрларга кўра кўриниши ва яшириниши каби бирдан осмонни тўлдирган у каттакон булут ам яширинар, бутун қисмлари истироатга чекилар, еч бир асари кўрилмас. Сўнгра ёмғир "Қадам Бос!" амрини олгани онда бир соат, балки бир неча дақиқа ичида тўпланиб осмонни тўлдирар, бир қўмондоннинг амрини кутаётгандай турар.

Сўнгра у йўлчи осмондаги шамолга қараб кўрарки: Ҳаво шу қадар кўп вазифалар ила ғоят акимона ва каримона хизмат эттириларки, гўё у жонсиз авонинг идроксиз зарраларидан ар бир зарраси бу Коинот Султонидан келган амрларни тинглар, билар ва еч бирини орқа қолдирмасдан, у қўмондоннинг қуввати ила қилар ва интизом ила ўрнига келтирар бир вазият ила заминнинг бутун яшовчиларига нафас бермоқ ва жонзотларга керак бўлган арорат ва зиё ва электр каби моддаларни ва товушларни ташимоқ ва набототнинг чангланишига восита бўлмоқ каби кўп куллий вазифаларда ва хизматларда бир ғайбий қўл тарафидан ғоят идрокона ва олимона ва аётпарварона ишлаттирилмоқда.

Сўнгра ёмғирга боқар, кўрарки: У латиф ва тоза ва ширин ва ечдан ва ғайбий бир рамат хазинасидан юборилган қатраларда шу қадар рамоний адялар ва вазифалар борки, гўё рамат тажассум этиб қатралар суратида Раббоний хазинадан оқар маъносида бўлганидан ёмғирга "рамат" номи берилгандир.

Сўнгра чақмоққа боқар ва момақалдироқни тинглар, кўрарки жуда ажиб ва ғариб хизматларда ишлаттирилмоқдалар.

Сўнгра кўзини чекар, ақлига боқар, ўз-ўзига дерки: "Отилган пахта каби бу жонсиз, идроксиз булут албатта бизларни билмас ва бизга ачиниб ёрдамимизга ўз-ўзидан югурмас ва амрсиз майдонга чиқмас ва яширинмас, балки ғоят қодир ва ра им бир қўмондоннинг амри ила аракат этарки, бир из қолдирмасдан яширинар ва бирданига майдонга чиқар, иш бошига ўтар ва ғоят фаол ва мутаол ва ғоят жилвали ва ашаматли бир султоннинг фармони ила ва қуввати ила вақти-вақти билан аво оламини тўлдириб бўшатар ва доимо икмат ила ёзар ва танаффус ила бузар тахтасига ва мав ва исбот лавасига ва ашр ва қиёмат суратига айлантирар ва ғоят лутфкор ва эсонпарвар ва ғоят карамли ва рубубиятпарвар бир Ҳакийми Мудаббирнинг тадбири ила шамолга минар ва тоғлар каби ёмғир хазиналарини миндирар, мутож бўлган ерларга етишар. Гўё уларга ачиниб йиғлаб кўз ёшлари ила уларни гуллар билан кулдирар, қуёшнинг шиддатли оташини совутар ва мочалка каби боғларига сув сепар ва замин юзини ювар, тозалар".

Ҳам у мароқли йўлчи ўз ақлига дер: Бу жонсиз, аётсиз, идроксиз, доимо чалқанган, қарорсиз, тўфонли, нотинч, саботсиз, адафсиз шу авонинг пардаси ила ва зоирий сурати ила вужудга келган юз минглаб акимона ва раимона ва санъаткорона ишлар ва эсонлар ва ёрдамлар яққол равишда исбот этарки: Бу менаткаш шамолнинг ва бу сераракат хизматкорнинг ўзича еч бир аракати йўқ, балки ғоят қодир ва олим ва ғоят аким ва карим бир Амирнинг амри ила аракат этар. Гўё ар бир зарраси ар бир ишни билар ва у Амирнинг ар бир амрини англар ва тинглар бир аскар каби аво ичида жараён этган ар бир Раббоний амрни тинглар, итоат этарки, бутун айвонотнинг нафас олишига ва яшашига ва набототнинг чангланишига ва ўсишига ва аётига керакли моддаларнинг етиштирилишига ва булутларнинг юборилиши-ю идорасига ва оташсиз кемаларнинг сайру саёатига ва айниқса овозларнинг ва айниқса симсиз телефон ва телеграф ва радио ила гаплашишларнинг эришилишига ва бу хизматлар каби умумий ва куллий хизматлардан бошқа азот ва кислород каби икки оддий моддадан иборат бўлган авонинг зарраларини бир-бирининг мисли экан, замин юзида юз минглаб тарзда бўлган Раббоний санъатларда мукаммал интизом ила бир икмат қўли тарафидан ишлаттирилишини кўрмоқдаман.

Демак

оятининг ифода этиши ила шамолнинг тасрифи ила адсиз Раббоний хизматларда истеъмол ва булутларнинг тасири ила адсиз Рамоний ишларда истедом ва авони у суратда ижод этган фақат Вожиб-ул Вужуд ва Қодийри Кулли Шай ва Алийми Кулли Шай, бир Рабби Зулжалоли Вал Икромдир дея укм этар.

Сўнгра ёмғирга боқар, кўрарки: Ёмғирнинг доналари саноғича манфаатлар вдалатралари ададича ра моний жилвалар ва томчилари миқдорича икматлар ичида мавжуд. Ҳам у ширин ва латиф ва муборак қатралар шу қадар мунтазам ва гўзал халқ этиларки, хусусан ёз мавсумида келган дўл шу қадар мезон ва интизом ила юборилар ва тушарки, тўфонлар ила чалқанган ва катта нарсаларни тўқнаштирган шиддатли шамоллар уларнинг мувозана ва интизомларини бузмайди. Қатраларни бир-бирига уриб, бирлаштириб, зарарли жисмлар қилмайди. Ва булар каби кўп акимона ишларда ва айниқса жонзотларда ишлаттирилган содда ва жонсиз ва идроксиз водород ва кислород каби икки оддий моддадан таркиб топган бу сув юз минглаб икматли ва идрокли ва мухталиф хизматларда ва санъатларда ишлаттирилади. Демак, бу тажассум этган айни рамат бўлган ёмғир фақат бир Рамони Раиймнинг раматининг ғайбий хазинасида қилинар ва нузули ила

оятини моддатан тафсир этар.

Ҳа, ечдан бирдан ориқо бир шовқин ила осмонни гапиртирмоқ ва фавқулодда бир нур ва олов ила зулматли осмонни ишиқ ила тўлдирмоқ ва тоғ каби пахта мисол ва дўл ва қор ва сув тулумбаси укмида бўлган булутларни оташлантирмоқ каби икматли ва ғариб вазиятлар ила боши пастда ғофил инсоннинг бошига тўқмоқ каби урар: "Бошингни кўтар, ўзини таниттирмоқ истаган фаол ва қудратли бир зотнинг ориқо ишларига боқ! Сен ўз-ўзингга бўлмаганинг каби, бу одисалар ам ўз-ўзларига бўлолмаслар. Ҳар бириси кўп икматли вазифалар орқасида югуртирилмоқдалар. Бир Мудаббири Ҳакийм тарафидан ишлаттирмоқдалар." дея эслатадилар.

Хуллас, бу мароқли йўлчи бу осмонда булутни тас ирдан, шамолни тасрифдан, ёмғирни танзилдан ва аво одисаларини тадбирдан осил бўлган бир ақиқатнинг юксак ва ошкора шаодатини эшитар, "Аманту Билла" дер. Биринчи Мақомнинг иккинчи мартабасида:

ифодаси бу йўлчининг осмонга доир мазкур мушо адаларини ифода этар.

{(Эслатма) Биринчи Мақомда ўтган ўттиз уч тав ид мартабасини бир парча изо этмоқ истар эдим. Фақат озирги вазиятим ва олимнинг изнсизлиги жиати ила ёлғиз ғоят мухтасар буронларига ва маъносининг таржимасига қаноатга мажбур бўлдим. Рисола-и Нурнинг ўттиз, балки юз рисолаларида бу ўттиз уч мартаба далиллари ила, бошқа-бошқа тарзларда ар бир рисолада бир қисм мартабалар баён этилганидан, тафсили уларга авола этилган.}

Сўнгра у фикрий саё атга ўрганган у мутафаккир мусофирга Ер курраси ол лисони ила дерки: "Кўкда, фазода, авода нима кезмоқдасан? Кел, мен сенга қидирганингни таниттираман. Қиладиган вазифаларимга боқ ва саифаларимни ўқи!" У ам қарар, кўрарки: Ер мажзуб бир Мавлавий каби икки аракати ила кунларнинг, саналарнинг, мавсумларнинг майдонга келишига мадор бўлган бир доирани ашри аъзамнинг майдони атрофида чизмоқда. Ва жонзотларнинг юз минг навларини бутун ризқлари ва лозим нарсалари ила ичига олиб фазо денгизида мукаммал мувозана ва низом ила кездирган ва қуёш артофида саёат этган муташам ва мусаар бир сафинайи Раббониядир.

Сўнгра са ифаларига боқар, кўрарки: Бобларидаги ар бир саифаси минглаб ояти ила Ернинг Раббини таниттирмоқда. Умумини ўқимоқ учун вақт тополмаганидан, ёлғиз битта саифа бўлган жонзотларнинг баор фаслида ижод ва идорасига боқар, кўрарки: Юз минг навларнинг адсиз фардларининг суратлари оддий бир моддадан ғоят мунтазам очилмоқда ва ғоят раимона тарбия этилмоқда ва ғоят мўъжизона бир қисмининг тухумларига қанотчалар бериб, уларни учирмоқ сурати ила нашр эттирмоқда ва ғоят мудаббирона идора қилинмоқда ва ғоят мушфиқона иоша ва таомлантирмоқда ва ғоят раимона ва раззоқона адсиз ва турли-туман ва лаззатли ва ширин ризқларни ечдан ва қуруқ тупроқдан ва бир-бирининг мисли ва фарқлари жуда оз ва суяк каби илдизлардан, уруғлардан, сув қатраларидан етиштирилмоқда.

Ҳар ба орга бир вагон каби ғайб хазинасидан юз минг нави овқатлар ва лозим нарсалар мукаммал интизом ила юкланиб жонзотларга юборилмоқда. Ва айниқса у ризқ пакетлари ичида болаларга юборилган сут консервалари ва волидаларнинг шафқатли синаларида осилган шакарли сут тулумбачаларини юбормоқ шу қадар шафқат ва марамат ва икмат ичида кўринмоқдаки, шаксиз бир Рамони Раиймнинг ғоят мушфиқона ва мураббиёна раматининг бир жилваси ва эсони бўлганини исбот этар.

Ал- осил: Бу баор аёт саифаси ашри аъзамнинг юз минг намуналарини ва мисолларини кўрсатмоқ ила

оятини моддатан ғоят порлоқ тафсир этгани каби, бу оят ам бу саифанинг маъноларини мўъжизона ифода этар. Ва Ернинг бутун саифалари ила катталиги нисбатида ва қувватида "Ла илаа илла Ҳу" деганини англади.

Хуллас, Ер куррасининг йигирмадан зиёда катта са ифаларидан битта саифанинг йигирма жиатидан битта жиатининг мухтасар шаодати ила у йўлчининг бошқа жиатларнинг саифаларидаги мушоадалари маъносида ва у мушоадаларни ифода учун Биринчи Мақомнинг учинчи мартабасида бундай дейилган:

Сўнгра у мутафаккир йўлчи ар саифани ўқиган сари саодат калити бўлган иймони қувватланиб ва маънавий тараққиётнинг калити бўлган маърифати зиёдалашиб ва бутун камолотнинг асоси ва маъдани бўлган иймони билло ақиқати бир даража яна инкишоф этиб маънавий кўп завқларни ва лаззатларни бериши билан унинг мароқини шиддат ила аракатлантирганидан; само, осмон ва Ернинг мукаммал ва қатъий дарсларини тинглагани олда "Ҳал мин мазид" деб тураркан, денгизларнинг ва катта дарёларнинг жозибадорона жўшу хуруш ила зикрларини ва азин ва лазиз овозларини эшитар. Ҳол лисони ва қол лисони ила: "Бизга ам қара, бизни ам ўқи!" дерлар. У ам қарар, кўрарки: Ҳаётдорона доимо чалқанган ва тарқалмоқ ва тўкилмоқ ва истило этмоқ фитратида бўлган денгизлар Ерни ўраб, Ер билан баробар ғоят тез бир суратда бир йилда йигирма беш минг йиллик бир доирада югуртирилгани олда, на тарқаларлар, на тўкиларлар ва на қўшниларидаги тупроққа тажовуз этарлар. Демак, ғоят қудратли ва азаматли бир зотнинг амри ила ва қуввати ила турарлар, кезарлар, муофаза бўларлар.

Сўнгра денгизларнинг ичларига боқар, кўрарки: Ғоят гўзал ва зийнатли ва мунтазам жав арларидан бошқа минглаб тур айвонотнинг иоша ва идоралари ва туғилиш ва вафотлари шу қадар мунтазам, оддий бир қум ва аччиқ бир сувдан берилган ризқлари ва озуқалари шу қадар мукаммалдирки, шаксиз бир Қодийри Зулжалолнинг, бир Раийми Зулжамолнинг идора ва иошаси ила бўлганини исбот этар.

Сўнгра у мусофир дарёларга боқар, кўрарки: Манфаатлари ва вазифалари ва кирим ва сарфиётлари шу қадар акимона ва раимона бўлиб шаксиз исбот этарки, бутун ирмоқлар, булоқлар, сойлар, катта дарёлар бир Рамони Зулжалоли Вал Икромнинг рамати хазинасидан чиқмоқдалар ва оқмоқдалар. Ҳатто шу қадар фавқулодда тўпланар ва сарф этиларларки, "Тўрт дарё Жаннатдан оқадилар." дея ривоят этилган. Яъни зоирий сабаблардан анча устун бўлганликларидан, маънавий бир Жаннатнинг хазинасидан ва ёлғиз ғайбий ва туганмас бир манбанинг файзидан оқмоқдалар демакдир. Масалан: Мисрнинг қумистонини бир Жаннатга айлантирган Нили Муборак жануб тарафидан "Жабали Қамар" дейилган бир тоғдан доимо кичик бир денгиз каби тугамасдан оқади. Олти ойдаги сарфиёти тоғ шаклида тўпланса ва музлатилса, у тоғдан каттароқ бўлар. Ҳолбуки у тоғдан унга айрилган ер ва мазан олти қисмидан бир қисм бўлмас. Кирими эса у иссиқ минтақада жуда оз келган ва чанқаган тупроқ тез ютгани учун мазанга оз кетган ёмғир, албатта у кенг мувозанани муофаза этолмаслигидан, у Нили Муборак Ернинг одатидан устун бир ғайбий Жаннатдан чиқар дея ривояти ғоят маънодор ва гўзал бир ақиқатни ифода этади.

Хуллас, денгиз ва дарёларнинг денгизлар каби ақиқатларининг ва шаодатларининг мингдан бирисини кўрди. Ва умуми бирданига денгизларнинг катталиги нисбатида бир қувват ила "Ла илаа илла Ҳу" дер ва бу шаодатга денгизлар махлуқоти ададича шоидлар кўрсатар дея тушунди. Ва денгизларнинг ва дарёларнинг умум шаодатларини ирода этиб ифода этмоқ маъносида Биринчи Мақомнинг тўртинчи мартабасида:

дейилган.

Сўнгра тоғлар ва са ролар фикрий саёатда бўлган у йўлчини чақирадилар, "Саифаларимизни ам ўқи!" дейдилар. У ам қарар, кўрарки: Тоғларнинг куллий вазифалари ва умумий хизматлари шу қадар азаматли ва икматлидирларки, ақлларни айрат ичида қолдирар. Масалан: Тоғларнинг заминдан Раббоний амр ила чиқишлари ва заминнинг ичида ички ўзгаришлардан нашъат этган аяжонини ва ғазабини ва иддатини чиқишлари билан таскин этиб, замин у тоғларнинг уриб чиқиши ила ва тешиги ила нафас олиб, зарарли бўлган тебранишлардан ва зарарли зилзилалардан қутулиб, айланиш вазифасида яшовчиларининг истироатларини бузмайди.

Демак, қандайки кемаларни тебранишдан сақламоқ ва мувозаналарини му офаза учун уларнинг мачталари устида қурилган, худди шунинг каби тоғлар замин кемасига бу маънода хазинали мачталари бўлганликларини Қуръони Мўъжиз-ул Баён

каби кўп оятлар ила фармон этади.

Ҳам масалан, тоғларнинг ичида жонзотларга лозим бўлган ар нави манбалар, сувлар, маданлар, моддалар, дорилар шу қадар акимона ва мудаббирона ва каримона ва этиёткорона йиғилиб ва озирланиб ва тартибли қўйилганки, шаксиз қудрати ниоясиз бир Қодийрнинг ва икмати ниоясиз бир Ҳакиймнинг хазиналари ва омборлари ва хизматкорлари бўлганликларини исбот этарлар дея тушунди. Ва саро ва тоғларнинг тоғ қадар вазифа ва икматларидан бу икки жаварга бошқаларини қиёс этиб, тоғларнинг ва сароларнинг умум икматлари ила, хусусан этиёт йиғимлари жиати ила келтирган шаодатни ва айтганлари "Ла илаа илла Ҳу" тавидини тоғлар қувватида ва саботида ва саролар кенглигида ва катталигида кўрар, "Аманту Билла" дер.

Хуллас, бу маънони ифода учун Биринчи Мақомнинг бешинчи мартабасида:

дейилган.

Сўнгра у йўлчи тоғда ва са рода фикри ила кезаркан, дарахтлар ва наботот оламининг эшиги фикрига очилди. Уни ичкарига чақирдилар. "Кел, доирамизда ам кез, ёзувларимизни ам ўқи!" дедилар. У ам кирди, кўрдики: Ғоят муташам ва музайян бир талил ва тавид мажлиси ва бир зикр ва шукр халқасини ташкил этганлар. Бутун дарахтлар ва набототнинг турлари баробар бўлиб "Ла илаа иллалло" деётгандай ол лисонларидан англади. Чунки бутун мевадор дарахт ва набототлар мезонли ва фасоатли япроқларининг тиллари ила ва безалган ва жазолатли гулларининг сўзлари ила ва интизомли ва балоғатли меваларининг калималари ила баробар мусаббиона шаодат келтирганликларига ва "Ла илаа илла Ҳу" деганликларига далолат ва шаодат этган уч катта куллий ақиқатни кўрди:

Биринчиси: Жуда зо ир бир суратда қастли бир инъом ва икром ва ихтиёрий бир эсон ва имтинон маъноси ва ақиқати ар бирисида ис этилгани каби, мажмуида эса Қуёшнинг зууридаги зиёси каби кўринади.

Иккинчиси: Тасодифга аволаси еч бир имкон жиати бўлмаган қасдий ва акимона бир айирмоқ ва ажратмоқ, ихтиёрий ва раимона бир тазйин ва тасвир маъноси ва ақиқати у адсиз тур ва фардларда кундуз каби ошкора кўринади ва бир Сонеъи Ҳакиймнинг асарлари ва нақшлари бўлганликларини кўрсатади.

Учинчиси: У адсиз маснуъотнинг юз минг тур ва бошқа-бошқа тарз ва шаклда бўлган суратлари ғоят мунтазам, мезонли, зийнатли бўлиб, чекланган ва саноқли ва бир-бирининг мисли ва оддий ва ўлик ва бир-бирининг айни ёки оз фарқли ва қоришиқ бўлган уруғлардан, тухумчалардан у икки юз минг навларнинг фарқли ва интизомли, бошқа-бошқа, мувозанали, аётдор, икматли, янглишсиз, хатосиз бир вазиятда умум фардларининг суратларининг фати ва очилиши эса шундай бир ақиқатдирки, Қуёшдан янада порлоқдир ва баорнинг гуллари ва мевалари ва япроқлари ва мавжудоти саноғича у ақиқатни исбот этган шоидлар бор дея билди. "Аламдулиллаи аъла ниъматил ийман" деди.

Хуллас, бу мазкур ақиқатларни ва шаодатларни ифода маъноси ила Биринчи Мақомнинг олтинчи мартабасида:

дейилган.

Сўнгра фикрий саё атда бўлган у мароқли ва тараққий ила завқи ва шавқи ортган дунё йўлчиси баор боғидан бир баор қадар бир маърифат гулдастаси ва иймон олиб келаркан, айвонот ва қушлар оламининг эшиги ақиқатбин бўлган ақлига ва маърифат-ошно бўлган фикрига очилди. Юз минг бошқа-бошқа овозлар ила ва турли-туман тиллар ила уни ичкарига чақирдилар, "Марамат қилинг" дедилар. У ам кирди ва кўрдики: Бутун айвонот ва қушларнинг бутун навлари ва тоифалари ва миллатлари иттифоқ ила, қол лисони ва ол лисонлари ила "Ла илаа илла Ҳу" деб, замин юзини бир зикрхона ва муаззам бир талил мажлиси суратига айлантирганлар. Ҳар бири ўзи биттадан Раббоний қасида, биттадан Субоний калима ва маънодор биттадан Рамоний арф укмида Сонеъларини тавсиф этиб амду сано этаётган вазиятда кўрди. Гўё у айвонларнинг ва қушларнинг туйғулари ва ислари ва жиозлари ва аъзолари ва олатлари низомли ва ўлчовли калималардир ва мунтазам ва мукаммал сўзлардир. Улар булар билан Халлоқ ва Раззоқларига шукр ва вадониятига шаодат келтирганликларига қатъий далолат этган уч муаззам ва муит ақиқатларни мушоада этди.

Биринчиси: Ҳеч бир жи ат ила дайди тасодифга ва кўр қувватга ва идроксиз табиатга аволаси мумкин бўлмаган ечдан акимона ижод ва санъатпарварона ибдо ва ихтиёркорона ва олимона халқ ва иншо ва йигирма жиат ила илм ва икмат ва ироданинг жилвасини кўрсатган рулантирмоқ ва иё этмоқ ақиқатидирки, ру соиблари ададича шоидлари бўлган бир очиқ бурон бўлиб, Зоти Ҳаййи Қайюмнинг вужуби вужудига ва етти сифатига ва вадатига шаодат этар.

Иккинчиси: У адсиз маснуъларда бир-биридан сиймоча фарқли ва шаклча зийнатли ва миқдорча мезонли ва суратча интизомли бир тарздаги айиришдан, безашдан, тасвирдан шундай азаматли ва қувватли бир ақиқат кўринарки: Қодийри Кулли Шай ва Алийми Кулли Шайдан бошқа еч бир нарса бу ар жиат ила минглаб ориқоларни ва икматларни кўрсатган иотали феълга соиб бўлолмас ва еч бир имкон ва этимоли йўқ.

Учинчиси: Бир-бирининг мисли ва айни ёки оз фарқли ва бир-бирига ўхшаган чекланган ва чегараланган тухумлардан ва тухумчалардан ва нутфа дейилган сув қатраларидан у адсиз айвонларнинг юз минглаб тур тарзларда ва биттадан икмат мўъжизаси моиятида бўлган суратларини ғоят мунтазам ва мувозанали ва хатосиз бир айъатда очмоқ ва фат этмоқ шундай порлоқ бир ақиқатдирки, айвонлар ададича ужжатлар, далиллар у ақиқатни нурлантирар.

Хуллас, бу уч ақиқатнинг иттифоқи ила айвонларнинг бутун навлари баробар шундай бир "Ла илаа илла Ҳу" деб шаодат келтирадиларки, гўё замин катта бир инсон каби катталиги нисбатида "Ла илаа илла Ҳу" деб самовот алига эшиттирар моиятида кўрди ва тўлиқ дарс олди. Биринчи Мақомнинг еттинчи мартабасида бу мазкур ақиқатларни ифода маъноси ила:

дейилгандир.

Сўнгра у мутафаккир йўлчи Ило ий маърифатнинг адсиз мартабаларида ва ниоясиз завқларида ва нурларида янада олдин кетмоқ учун инсонлар оламига ва башар дунёсига кирмоқ истаркан, бошда анбиёлар бўлиб уни ичкарига даъват этдилар, у ам кирди. Энг аввал ўтган замоннинг манзилига боқди, кўрдики: Нави башарнинг энг нуроний ва энг мукаммали бўлган умум пайғамбарлар (Алайимуссалом) бил-ижмоъ баробар "Ла илаа илла Ҳу" деб зикр этмоқдалар ва порлоқ ва мусаддақ бўлган адсиз мўъжизаларининг қуввати ила тавидни даъво этмоқдалар ва башарни айвоният мартабасидан малакият даражасига чиқармоқ учун уларни иймони биллога даъват ила дарс бераётганларини кўрди. У ам у нуроний мадрасада тиз чўкиб дарсга ўтирди. Кўрдики: Машур инсонларнинг энг юксаклари ва номдорлари бўлган у устозларнинг ар бирисининг қўлида Холиқи Коинот тарафидан берилган тасдиқ нишони сифатида мўъжизалар бўлганидан, ар бирининг хабари ила башардан бир азим тоифа ва бир уммат тасдиқ этиб иймонга келганликларидан, у юз минг жиддий ва тўғри зотларнинг ижмоъ ва иттифоқ ила укм ва тасдиқ этганлари бир ақиқат нақадар қувватли ва қатъий бўлганини қиёс этиб билди. Ва бу қувват ила бу қадар мухбири содиқларнинг адсиз мўъжизалари ила имзо ва исбот этганлари бир ақиқатни инкор этган залолат али қай даража адсиз бир хато, бир жиноят этганларини ва нақадар адсиз бир азобга ақдор бўлганликларини тушунди ва уларни тасдиқ этиб иймон келтирганлар нақадар ақли ва ақиқатли бўлганликларини билди, иймон қудсиятининг буюк бир мартабаси яна унга кўринди.

Ҳа, анбиёларни (Алай имуссалом) Жаноби Хақ тарафидан феълан тасдиқ укмида бўлган адсиз мўъжизаларидан ва аққониятларини кўрсатган муоризларига келган самовий жуда кўп таъзирларидан ва ақ бўлганликларига далолат этган шахсий камолотларидан ва ақиқатли таълимотларидан ва тўғри бўлганликларига шаодат этган иймон қувватларидан ва тўлиқ жиддиятларидан ва фидокорликларидан ва қўлларида бўлган муқаддас китоб ва саифаларидан ва уларнинг йўллари тўғри ва ақ бўлганига шаодат этган иттиболари ила ақиқатга, камолотга, нурга етишган адсиз талабаларидан бошқа уларнинг ва у жуда жиддий мухбирларнинг мусбат масалаларда ижмоъи ва иттифоғи ва тавотури ва исботда тавофуқи ва тасонуди ва татобуқи шундай бир ужжатдир ва шундай бир қувватдирки, дунёда еч бир қувват қаршисига чиқолмас ва еч бир шуба ва иккиланиш қолдиролмас. Ва иймоннинг рукнларида умум анбиёларни (Алайимуссалом) тасдиқ ам доил бўлиши у тасдиқ буюк бир қувват манбаи бўлганини англади. Уларнинг дарсларидан кўп иймоний файз олди. Хуллас, бу йўлчининг мазкур дарсини ифода маъносида Биринчи Мақомнинг саккизинчи мартабасида:

дейилган.

Сўнгра иймоннинг қувватидан улвий бир ақиқат завқи олган у толиб сайё Анбиё Алайимуссаломнинг мажлисидан келаркан, олимларнинг илмаляқийн суратида қатъий ва қувватли далиллар ила Анбиёларнинг (Алайимуссалом) даъволарини исбот этган ва асфиё ва сиддиқийн дейилган мутабаир, мужтаид муаққиқлар уни дарсхоналарига чақирдилар. У ам кирди, кўрдики: Минглаб доий ва юз минглаб мудаққиқ ва юксак тақиқ али қил қадар бир шуба қолдирмаган тадқиқоти омиқолари ила, бошда вужуби вужуд ва вадат бўлиб мусбат иймоний масалаларни исбот этмоқдалар.

Ҳа, истеъдодлари ва маслаклари мухталиф бўлгани олда иймоннинг асос ва моиятида уларнинг муттафиқан иттифоқлари ва ар бирисининг қувватли ва яқиний буронларига таянишлари шундай бир ужжатдирки, уларнинг мажмуи қадар бир заковат ва иқтидор соиби бўлмоқ ва буронларининг умуми қадар бир бурон топмоқ мумкин бўлса, қаршиларига фақат шундай чиқиб бўлар. Бўлмаса у мункирлар ёлғиз жоиллик ва сўнг даражада жоиллик ва инкор ва исбот бўлмаган манфий масалаларда қайсарлик ва кўз ёпмоқ сурати ила қаршиларига чиқиб биладилар. Кўзини юмган ёлғиз ўзига кундузни кеча қилар. Бу сайё бу муташам ва кенг дарсхонада, бу мутарам ва мутабаир устозларнинг нашр этганлари нурлар заминнинг ярмисини минг санадан зиёда ишиқлантирганини билди. Ва шундай бир маънавий қувват топдики, бутун инкорчилар тўпланса уни қил қадар адаштирмас ва тебратмас. Хуллас, бу йўлчининг бу дарсхонадан олган дарсига бир қисқа ишора сифатида Биринчи Мақомнинг Тўққизинчи Мартабасида:

дейилган.

Сўнгра иймоннинг янада зиёда қувватланишида ва инкишофида ва илмаляқийн даражасидан айналяқийн мартабасига тараққийсидаги нурларни ва завқларни кўришга жуда муштоқ бўлган у мутафаккир йўлчи мадрасадан келаркан, адсиз кичик такяларнинг ва завияларнинг қўшилиши ила кенгайган ғоят файзли ва нурли ва саро кенглигида бир такя, бир хонго, бир зикрхона, бир иршодгода ва Ҳз. Муаммад (С.А.В.) катта йўлининг ва Унинг (С.А.В.) меърожининг соясида ақиқатга тиришган ва аққа эришган ва айналяқийнга етишган минглаб ва миллионлаб муқаддас муршидлар уни даргога чақирдилар. У ам кирди, кўрдики: У кашф ва каромат али бўлган муршидлар кашфиётларига ва мушоадаларига ва кароматларига таяниб бил-ижмоъ, иттифоқан "Ла илаа илла Ҳу" деб вужуби вужуд ва вадати Раббонияни коинотга эълон этмоқдалар. Қуёшнинг зиёсидаги етти ранг ила Қуёшни танимоқ каби етмиш ранг ила, балки асмойи усна ададича Шамси Азалийнинг зиёсидан тажаллий этган бошқа-бошқа нурли ранглар ва турли-туман зиёли бўёқлар ва бошқа-бошқа ақиқатли тариқатлар ва мухталиф тўғри маслаклар ва турли-туман ақли машрабларда бўлган у муқаддас доийларнинг ва нуроний орифларнинг ижмоъ ва иттифоқ ила имзо босганлари

бир ақиқат қай даража зоир ва яққол бўлганини айналяқийн мушоада этди ва анбиёларнинг (Алайимуссалом) ижмоъи ва асфиёларнинг иттифоғи ва авлиёларнинг тавофуқи ва бу уч ижмоънинг бирдан иттифоғини Қуёшни кўрсатган кундузнинг зиёсидан янада порлоқ кўрди. Хуллас, бу мусофирнинг такядан олган файзига қисқа бир ишора бўлиб Биринчи Мақомнинг ўнинчи мартабасида:

дейилган.

Сўнгра инсон камолотининг энг му ими ва энг буюги, балки бутун инсон камолотининг манбаи ва асоси иймони биллодан ва маърифатуллодан нашъат этган муаббатулло бўлганини билган у дунё сайёи бутун қуввати ила ва латифалари ила иймоннинг қувватида ва маърифатнинг инкишофида янада зиёда тараққий этишини истамоқ фикри ила бошини кўтарди ва самовотга боқди. Ўз ақлига дедики: "Модомики коинотда энг қийматдор нарса аётдир ва коинотнинг мавжудоти аётга мусаардир ва модомики жонзотларнинг энг қийматдори ру соибларидир ва ру соибларининг энг қийматдори идроклилардир ва модомики бу қийматдорлик учун Ер Курраси жонзотларни давомли равишда кўпайтирмоқ учун ар аср, ар йил тўлар бўшалар. Албатта ва ар олда бу муташам ва музайян бўлган самовотнинг ам ўзига муносиб аолиси ва яшовчиси, жонли ва рули ва идроклилари бордирки, Ҳз. Муаммаднинг (С.А.В.) узурида саобаларга кўринган Ҳазрати Жаброилнинг (А.С.) акс этиб кўриниши каби малоикаларни кўрмоқ ва улар билан гапирмоқ одисалари тавотур суратида эскидан бери нақл ва ривоят этилади. Ундай бўлса кошки мен самовот али ила ам кўришсайдим, улар қай фикрда бўлганликларини билсайдим. Чунки "Холиқи Коинот ақида энг муим сўз уларникидир" дея ўйларкан, бирдан самовий шундай бир овозни эшитди:

"Модомики биз билан кўришмоқ ва дарсимизни тингламоқ истайсан.. билки: Бошда Ҳазрати Му аммад Алайиссалоту Вассалам ва Қуръони Мўъжиз-ул Баён бўлиб бутун пайғамбарларга воситамиз ила келган иймоний масалаларга энг аввал биз иймон этганмиз. Ҳам инсонларга акс этиб кўринган ва бизлардан бўлган бутун яхши рулар истисносиз ва иттифоқ ила бу коинот Холиқининг вужуби вужудига ва вадатига ва муқаддас сифатларига шаодат этиб бир-бирига мувофиқ ва уйғун равишда хабар берганлар. Бу адсиз хабарларнинг тавофуғи ва уйғунлиги Қуёш каби сенга бир рабардир." деганларини билди ва унинг иймон нури порлади, заминдан кўкларга чиқди. Хуллас, бу йўлчининг малоикалардан олган дарсига қисқа бир ишора бўлиб Биринчи Мақомнинг ўн биринчи ва ўн иккинчи мартабаларида:

дейилгандир.

Сўнгра пур-мароқ ва пур-иштиёқ у мусофир ша одат олами ва жисмоний ва моддий жиатдан ва махсус тоифаларнинг тилларидан ва ол лисонларидан дарс олганидан, ғайб олами ва барзо оламида ам мутолаа ила бир саёат ва бир ақиқатни изламоқ орзу этаркан, ар инсон тоифасида бўлган ва коинотнинг меваси бўлган инсоннинг уруғи укмида бўлган ва кичиклиги ила баробар маънан коинот қадар кенгая оладиган мустақим ва мунаввар ақлларнинг, соғлом ва нуроний қалбларнинг эшиги очилди. Кўрдики, улар ғайб олами ва шаодат олами ўртасида инсоний барзолардир ва икки оламнинг бир-бири ила тегилишлари ва муомалалари инсонга нисбатан у нуқталарда бўлаётганини кўрганидан, ўз ақл ва қалбига дедики: Келинг, бу ўхшашингизнинг эшигидан ақиқатга кетган йўл янада қисқадир. Биз бошқа йўллардаги тиллардан дарс олганимиз каби эмас, балки иймон нуқтасидаги иттисофларидан ва кайфият ва рангларидан мутолаамиз ила фойдаланишимиз керак деди, мутолаани бошлади. Кўрдики:

Истеъдодлари ғоят мухталиф ва маз аблари бир-биридан узоқ ва мухолиф бўлган умум истиқоматли ва нурли ақлларнинг иймон ва тавиддаки иттисофкорона ва соғлом эътиқодлари тавофуқ ва саботкорона ва шубасиз қаноат ва яқийнларни уйғунлаштиради. Демак, ўзгармаган бир ақиқатга таяниб боғланганлар ва илдизлари метин бир ақиқатга кирган, узилмайди. Ундай бўлса буларнинг иймон нуқтасида ва вужуб ва тавидда ижмоълари еч узилмас бир нуроний занжирдир ва ақиқатга очилган ишиқли бир деразадир.

Ҳам кўрдики: Маслаклари бир-биридан узоқ ва машраблари бир-бирига зид бўлган у умум соғлом ва нуроний қалбларнинг иймон асосларидаги иттифоқона ва итминонкорона ва мунжазибона кашфиёт ва мушо адалари бир-бирига тавофуқ ва тавидда бир-бирига уйғун чиқмоқда. Демак, ақиқатга муқобил ва восил ва мутамассил бу кичкина биттадан арши маърифати Раббония ва бу жомеъ биттадан ойна-и Самадония бўлган нуроний қалблар ақиқат Қуёшига қарши очилган деразалардир ва умуми бирдан Қуёшга ойнадорик этган бир денгиз каби бир ойна-и аъзамдир. Буларнинг вужуби вужудда ва вадатда иттифоқлари ва ижмоълари еч адашмас ва адаштирмас бир рабари акмал ва бир муршиди акбардир. Чунки еч бир жиат ила еч бир имкон ва еч бир этимол йўқки, ақиқатдан бошқа бир ваима ва ақиқатсиз бир фикр ва аслсиз бир сифат бу қадар давомли ва соғлом шаклда бу жуда буюк ва кескин кўзларнинг умумини бирдан алдатсин, ис алдатишига йўлиқтирсин. Бунга этимол берган бузилган ва чириган бир ақлга бу коинотни инкор этган амоқ Софистлар ам рози бўлмаслар, рад этадилар дея тушунди. Ўз ақл ва қалби ила баробар "Аманту Билла" дедилар. Хуллас, бу йўлчининг мустақим ақллардан ва мунаввар қалблардан истифода этгани иймоний маърифатга қисқа бир ишора бўлиб Биринчи Мақомнинг ўн учинчи мартабасида

дейилган.

Сўнгра ғайб оламига яқиндан боққан ва ақл ва қалбда саё ат этган у йўлчи, ажабо ғайб олами нима дейди дея мароқ ила у эшикни ам шундай бир фикр ила қоқди. Яъни, модомики бу жисмоний шаодат оламида бу қадар зийнатли ва санъатли адсиз маснуълари ила ўзини таниттирмоқ ва бу қадар ширин ва безалган ва ниоясиз неъматлари ила ўзини севдирмоқ ва бу қадар мўъжизали ва маоратли исобсиз асарлари ила яширин камолотини билдирмоқ, қовлдан ва такаллумдан янада зоир бир тарзда феълан истаган ва ол лисони ила билдирган бир зот ғайб пардаси тарафида бўлгани яққол тушунилмоқда. Албатта ва ар олда, феълан ва олан бўлгани каби, қовлан ва такаллуман ам гапирар, ўзини таниттирар, севдирар. Ундай бўлса, ғайб олами жиатида уни унинг тазоурларидан билишимиз керак деди, қалби ичкарига кирди, ақл кўзи ила кўрдики:

Ғоят қувватли бир тазо урлар ила ваийларнинг ақиқати ғайб оламининг ар тарафида ар замонда укм этади. Коинотнинг ва махлуқотнинг шаодатларидан кўп қувватли бир шаодати вужуд ва тавид Аллам-ул Ғуюбдан ваий ва илом ақиқатлари ила келмоқда. Ўзини ва вужуд ва вадатини ёлғиз маснуъларининг шаодатларига қолдирмаётир. Ўзи ўзига лойиқ бир азалий калом ила гапирмоқда. Ҳар ерда илм ва қудрати ила озир ва нозирнинг каломи ам адсиздир ва каломининг маъноси уни билдиргани каби, гапириши ам уни сифати ила билдирмоқда.

Ҳа, юз минг Пайғамбарларнинг (Алай имуссалом) тавотурлари ила ва хабарларининг Илоий ваийга мазарият нуқтасида иттифоқлари ила ва нави башардан мутлақ аксариятнинг тасдиқ этгани ва рабари ва муқтадоси ва ваийнинг самаралари ва кўринган ваий бўлган муқаддас китоблар ва самовий саифаларнинг далил ва мўъжизалари ила ваий ақиқатининг тааққуқи ва субути яққоллик даражасига келганини билди ва ваийнинг ақиқати беш муқаддас ақиқатни ифода этади ва файзлантиради дея тушунди:

Иккинчиси: Ўзини таниттирмоқ учун коинотни бу қадар адсиз масрафлар ила бошдан охиригача ориқолар ичида яратган ва минглаб тиллар ила камолотини айттирган, албатта ўз сўзлари ила ам ўзини таниттиражак.

Учинчиси: Мавжудотнинг энг танлангани ва энг му тожи ва энг нозанини ва энг муштоқи бўлган ақиқий инсонларнинг муножотларига ва шукрларига феълан муқобала этгани каби, каломи ила ам муқобала этмоқ Холиқиятнинг шаънидир.

Тўртинчиси: Илм ила аётнинг зарурий бир лозими ва ишиқли бир тазоури бўлган гапирмоқ сифати, албатта иотали бир илмни ва сармадий бир аётни ташиган зотда иотали ва сармадий бир суратда бўлади.

Бешинчиси: Энг севимли ва му аббатли ва андишали ва таяниш нуқтасига энг мутож ва соибини ва эгасини топишга энг муштоқ, ам фақир ва ожиз бўлган махлуқотларига ожизлик ва иштиёқни, фақирлик ва этиёжни ва истиқбол андишасини ва муаббатни ва парастишни берган бир зот, албатта ўз вужудини уларга гапириши ила билдирмоғи улуиятнинг муқтазосидир. Хуллас, таназзули Илоий ва таарруфи Раббоний ва муқобала-и Рамоний ва муқолама-и Субоний ва ишъори Самадоний ақиқатларини ичига олган, умумий самовий ваийларнинг ижмоъ ила Вожиб-ул Вужуднинг вужудига ва вадатига далолатлари шундай бир ужжатдирки, кундуздаги Қуёшнинг нурларининг Қуёшга шаодатидан янада қувватлидир дея англади.

Сўнгра ил омлар жиатига боқди, кўрдики: Содиқ иломлар, гарчи бир жиатда ваийга ўхшайдилар ва бир нави муқолама-и Раббониядир, фақат икки фарқ бордир:

Биринчиси: Ил омдан кўп юксак бўлган ваийнинг аксари малоика воситаси ила ва иломнинг аксари воситасиз бўлишидир.

Масалан: Қандайки бир подшо нинг икки сурат ила гапириши ва амрлари бор. Бириси: Салтанат ашамати ва умумий окимият айсияти ила бир ёрдамчисини бир окимга юборар. У окимиятнинг ашаматини ва амрнинг аамиятини кўрсатмоқ учун баъзан восита ила баробар бир йиғилиш қилар. Сўнгра фармон билдирилар. Иккинчиси: Султонлик унвони ила ва подшолик умумий исми ила эмас, балки ўз шахси ила хусусий бир муносабатни ва жузъий бир муомаласи бўлган хос бир хизматчиси ила ёки бир оми раияти ила ва хусусий телефони ила хусусий гапиришидир.

Худди шунинг каби, Подшо и Азалийнинг умум оламларнинг Рабби исми ила ва коинот Холиқи унвони ила ваий ила ва ваийнинг хизматини бажарган шумулли иломлари ила гаплашиши бўлгани каби, ар бир фарднинг ва ар бир жонзотнинг Рабби ва Холиқи бўлмоқ айсияти ила хусусий бир суратда, фақат пардалар орқасида уларнинг қобилиятига кўра бир тарзи гаплашиши бор.

Иккинчи фарқ: Ва ий соясиздир, софдир, авасларга хосдир. Илом бўлса соялидир, ранглар қўшилар, умумийдир. Малоика иломлари ва инсон иломлари ва айвонот иломлари каби турли-туман ам жуда кўп турлари ила денгизларнинг қатралари қадар калимоти Раббониянинг кўпайишига мадор бир замин ташкил этади.

оятининг бир жи атини тафсир этишини тушунди.

Сўнгра ил омнинг моиятига ва икматига ва шаодатига боқди, кўрдики: Моияти ила икмати ва натижаси тўрт нурдан таркиб топган.

Биринчиси: Таваддуди Ило ий дейилган, ўзини махлуқотига феълан севдиргани каби, қовлан ва узуран ва субатан ам севдирмоқ вадудиятнинг ва рамониятнинг муқтазосидир.

Иккинчиси: Абдларининг дуоларига феълан жавоб бергани каби, қовлан ам пардалар орқасида ижобат этиши раимиятнинг шаънидир.

Учинчиси: Оғир балоларга ва шиддатли олларга тушган махлуқотларининг мадад исташларига ва фарёдларига ва тазарруотларига феълан ёрдам этгани каби, бир нави гапириши укмида бўлган иломий сўзлар ила ам ёрдамга етишиши рубубиятнинг лозимидир.

Тўртинчиси: Жуда ожиз ва жуда заиф ва жуда фақир ва жуда э тиёжли ва ўз соибини ва омийсини ва мудаббирини ва офизини топишга жуда кўп мутож ва муштоқ бўлган идрокли маснуъларига вужудини ва узурини ва имоясини феълан сездиргани каби, бир нави Раббоний сўзлашиш укмида саналган бир қисм содиқ иломлар пардасида ва махсус ва бир махлуққа боққан хос ва бир жиатда унинг қобилиятига кўра унинг қалб телефони ила, қовлан ам ўз узурини ва вужудини сездириши шафқати улуиятнинг ва рамати рубубиятнинг зарури ва вожиб бир муқтазосидир дея тушунди.

Сўнгра ил омнинг шаодатига қаради, кўрди: Қандайки Қуёшнинг, фаразан, онги ва аёти бўлса эди ва у олда зиёсидаги етти ранги етти сифати бўлса эди, у жиатда ишиғида бўлган шуалари ва жилвалари ила бир тарз гаплашиши бўлар эди. Ва бу вазиятда мисолининг ва аксининг шаффоф нарсаларда бўлиши ва ар ойна ва ар порлоқ нарсалар ва шиша парчалари ва пуфакчалар ва қатралар, атто шаффоф зарралар ила ар бирининг қобилиятига кўра гаплашиши ва уларнинг ожатига жавоб бериши ва бутун улар Қуёшнинг вужудига шаодат этиши ва еч бир иш бир ишга моне бўлмаслиги ва бир гаплашиши бошқа гаплашишга замат бермаслиги шубасиз кўриладигани каби.. айнан шунингдек: Азал ва абаднинг Зулжалол Султони ва бутун мавжудотнинг Зулжамол Холиқи Зишони бўлган Шамси Сармадийнинг сўзлашиши ам унинг илми ва қудрати каби куллий ва муит бўлиб, амма нарсанинг қобилиятига кўра тажаллий этиши, еч бир тилак бир тилакка, бир иш бир ишга, бир хитоб бир хитобга моне бўлмаслиги ва қориштирмаслиги шаксиз тушунилади. Ва бутун у жилвалар, у гаплашишлар, у иломлар биттадан биттадан ва баробар иттифоқ ила у Шамси Азалийнинг узурига ва вужуби вужудига ва вадатига ва аадиятига далолат ва шаодат этганларини айналяқийнга яқин бир илмаляқийн ила билди.

Хуллас, бу мароқли мусофирнинг ғайб оламидан олган маърифат дарсига қисқа бир ишора бўлиб, Биринчи Мақомнинг ўн тўртинчи ва ўн бешинчи мартабаларида

дейилгандир.

Сўнгра у дунё сайё и ўз ақлига дедики: Модомики бу коинотнинг мавжудоти ила Маликимни ва Холиқимни қидирмоқдаман. Албатта ар нарсадан аввал бу мавжудотнинг энг машури ва душманларининг тасдиғи ила ам энг мукаммали ва энг буюк қўмондони ва энг номдор окими ва сўзча энг юксаги ва ақлча энг порлоғи ва ўн тўрт асрни фазилати ила ва Қуръони ила ишиқлантирган Муаммади Арабий Алайиссалоту Вассаломни зиёрат этмоқ ва қидирганимни ундан сўрамоқ учун Саодат Асрига баробар кетишимиз керак деб, ақли ила баробар у асрга кирди. Кўрдики: У аср, ақиқатдан у зот (С.А.В.) ила бир башарият саодати асри бўлган. Чунки энг бадавий ва энг уммий бир қавмни келтирган нур воситаси ила қисқа бир замонда дунёга устоз ва оким айлади.

Ҳам ўз ақлига деди: Биз, энг аввал бу фавқулодда зотнинг (С.А.В.) бир даража қийматини ва сўзларининг аққониятини ва хабарларининг тўғрилигини билишимиз керак, сўнгра Холиқимизни ундан сўрашимиз керак деб қидиришни бошлади. Топган адсиз қатъий далилларидан бу ерда ёлғиз тўққиз куллийларга биттадан қисқа ишора этилади.

Иккинчиси: Қўлида бу коинот со ибининг бир фармони бўлгани ва у фармонни ар асрда уч юз миллиондан зиёда инсонларнинг қабул ва тасдиқ этганлари ва у фармон бўлган Қуръони Азимушшоннинг етти жиат ила айратланарли бўлишидир. Ва бу Қуръоннинг қирқ жиат ила мўъжиза бўлгани ва коинот Холиқининг сўзи бўлгани қувватли далиллари ила баробар, "Йигирма Бешинчи Сўз, Мўъжизоти Қуръония" номли ва Рисола-и Нурнинг бир Қуёши бўлган машур бир рисолада тафсилан баён этилишидан, уни унга авола этиб деди: Бундай айни ақ ва ақиқат бир фармоннинг таржимони ва етказувчиси бир зотда (С.А.В.) фармонга жиноят ва фармон соибига хиёнат укмида бўлган ёлғон бўлолмас ва топилолмас!..

Учинчиси: У зот (С.А.В.) шундай бир шариат ва бир Исломият ва бир убудият ва бир дуо ва бир даъват ва бир иймон ила майдонга чиққанки, уларнинг на мисли бор ва на да бўлар. Ва улардан янада мукаммал на бўлган ва на да бўлар. Чунки уммий бир зотда (С.А.В.) кўринган у шариат ўн тўрт асрни ва нави башарнинг бешдан бирини одилона, аққоният устида, мудаққиқона, адсиз қонунлари ила идора этиши ўхшаш қабул этмас. Ҳам уммий бир зотнинг (С.А.В.) ишлари ва сўзлари ва олларидан чиққан Исломият ар асрда уч юз миллион инсонларнинг рабари ва маржии ва ақлларининг муаллими ва муршиди ва қалбларининг нурлантирувчиси ва софлаштирувчиси ва нафсларининг мураббийси ва ислочиси ва руларининг юксалишларининг сабаби ва тараққиёт маъдани бўлиши жиати ила мисли бўлолмас ва бўлолмаган.

Ҳам динида бўлган бутун ибодатнинг бутун навларида энг олдин бўлиши ва аркасдан зиёда тақвода бўлиши ва Аллодан қўрқиши ва фавқулодда доимий курашлар ва дағдағалар ичида, айнан убудиятнинг энг нозик сирларига қадар риоя этиши ва еч кимни тақлид этмасдан ва тўлиқ маъноси ила ва мубтадиёна фақат энг мукаммал бўлиб, ам бошланиш ва охирни бирлаштириб қилиши, албатта мисли кўрилмас ва кўрилмаган.

Ҳам минглаб дуо ва муножотларидан Жавшан-ул Кабир ила шундай бир Раббоний маърифат ила шундай бир даражада Раббини васфлайдики, у замондан бери келган маърифат а ли ва авлиёлар, фикрларининг қўшилиши ила баробар, на у маърифат мартабасига ва на у васф даражасига етишолмаганлари кўрсатадики, дуода ам унинг мисли йўқдир. Рисола-и Муножотнинг бошида, Жавшан-ул Кабирнинг тўқсон тўққиз бўлагидан бир бўлагининг қисқача бир маъносининг баён этилган ерига боққан одам, Жавшаннинг ам мисли йўқдир деяжак.

Ҳам рисолат таблиғида ва инсонларни аққа даъватда шу даража матонат ва сабот ва жасорат кўрсатганки, катта давлатлар ва катта динлар, атто қавм ва қабиласи ва амакиси унга шиддатли адоват қилганлари олда, зарра миқдор бир иккиланиш, бир хавотир, бир қўрқоқлик асари кўрсатмаслиги ва бир ўзи бутун дунёга қарши чиқиши ва бошга ам чиқариши ва Исломиятни дунёнинг бошига ўтказиши исбот этарки, таблиғ ва даъватда ам мисли бўлмаган ва бўлолмас.

Ҳам иймонда шундай фавқулодда бир қувват ва айратланарли бир яқийн ва мўъжизали бир очилиш ва жаонни ишиқлантирган бир юксак эътиқод ташиганки, у замоннинг укмрони бўлган бутун фикрлари ва ақидалари ва файласуфларнинг икматлари ва руоний раисларнинг илмлари унга муориз ва мухолиф ва мункир бўлганлари олда, унинг на яқийнига, на эътиқодига, на ишончига, на қаноатига еч бир шуба, еч бир иккиланиш, еч бир заифлик, еч бир васваса бермаслиги ва маънавиятда ва иймоний мартабаларида тараққий этган бошда саобалар ва бутун авлиёлар унинг ар вақт иймон мартабасидан файз олишлари ва уни энг юксак даражада топишлари, шаксиз кўрсатадики, иймони ам тенгсиздир. Хуллас, бундай тенгсиз бир шариат ва мислсиз бир Исломият ва айратланарли бир убудият ва фавқулодда бир дуо ва жаонга қарши чиқадиган бир даъват ва мўъжизона бир иймон соибида, албатта еч бир жиат ила ёлғон бўлолмас ва алдатмас дея англади ва ақли ам тасдиқ этди.

Тўртинчиси: Анбиёларнинг (Алай имуссалом) бирлашиши, қандайки Илоий вужуд ва вадониятга ғоят қувватли бир далилдир. Худди шунинг каби, бу зотнинг (С.А.В.) тўғрилигига ва рисолатига ғоят соғлом бир шаодатдир. Чунки Анбиё Алайимуссаломнинг тўғриликларига ва пайғамбар бўлишларига мадор бўлган нақадар муқаддас сифатлар ва мўъжизалар ва вазифалар бўлса, у зотда (С.А.В.) энг олдинда бўлгани тарихча тасдиқ бўлгандир. Демак улар, қандайки сўзлашув тили ила Таврот, Инжил ва Забур ва Сууфларида бу зотнинг (С.А.В.) келишини хабар бериб инсонларга башорат берганларки, Муқаддас Китобларнинг у башоратли ишораларидан йигирмадан ортиқ ва жуда зоир бир қисми Ўн Тўққизинчи Мактубда чиройли баён ва исбот этилган. Худди шунинг каби, ол тиллари ила, яъни нубувватлари ила ва мўъжизалари ила ўз маслакларида ва вазифаларида энг олдин ва энг мукаммал бўлган бу зотни тасдиқ этиб, даъвосини имзо этадилар. Ва сўзлашув тили ва бирлашиш ила вадониятга далолат этганлари каби, ол тили ила ва иттифоқ ила бу зотнинг содиқиятига шаодат этадилар дея тушунди.

Бешинчиси: Бу зотнинг дастурлари ила ва тарбияси ва унга тобелик ила ва орқасидан кетишлари ила аққа, ақиқатга, камолотга, кароматга, кашфиётга, мушоадаларга етишган минглаб авлиё вадониятга далолат этганлари каби, устозлари бўлган бу зотнинг содиқиятига ва рисолатига бирлашиш ва иттифоқ ила шаодат этадилар. Ва ғайб оламидан берган хабарларнинг бир қисмини авлиёлик нури ила кўришлари ва умумини иймон нури ила ё илмаляқийн ёки айналяқийн ёки аққаляқийн суратида эътиқод ва тасдиқ этишлари устозлари бўлган бу зотнинг аққоният ва содиқияти даражасини Қуёш каби кўрсатганини кўрди.

Олтинчиси: Бу зотнинг уммийлиги билан баробар келтирган муқаддас ақиқатлари ва ихтиро этган олий илмлар ва кашф этган Илоий маърифатнинг дарси ила ва таълими ила илмий мартабада энг юксак мақомга етишган миллионлаб мудаққиқ асфиёлар ва муаққиқ сиддиқлар ва доий мўъмин файласуфлар бу зотнинг уссул асос даъвоси бўлган вадониятни қувватли буронлари ила иттифоқ ила исбот ва тасдиқ этганлари каби, бу энг буюк муаллимнинг ва бу энг буюк устознинг аққониятига ва сўзларининг ақиқат бўлганига иттифоқ ила шаодатлари кундуз каби бир рисолат ва содиқлигининг ужжатидир. Масалан: Рисола-и Нур юз парчаси ила бу зотнинг садоқатининг битта буронидир.

Еттинчиси: Ол ва Ас об номида нави башарнинг анбиёдан сўнгра фаросат ва заковат ва камолот ила энг машури ва энг мутарам ва энг номдори ва энг диндор ва энг кескин назарли азим тоифаси мукаммал мароқ ила ва ғоят диққат ва ниоят жиддият ила бу зотнинг бутун яширин ва ошкора олларини ва фикрларини ва вазиятларини суриштириш ва синаш ва синчиклашлари натижасида бу зотнинг дунёда энг содиқ ва энг юксак ва энг ақли ва ақиқатли бўлганига иттифоқ ила ва бирлашиш ила тебранмас тасдиқлари ва қувватли иймонлари Қуёшнинг зиёсига далолат этган кундуз каби бир далилдир дея тушунди.

Саккизинчиси: Бу коинот, қандайки ўзини ижод ва идора ва тартиб этган ва тасвир ва тақдир ва тадбир ила бир сарой каби, бир китоб каби, бир кўргазма каби, бир томошаго каби тасарруф этган Сонеъига ва котибига ва наққошига далолат этар. Шунинг каби, коинотнинг хилқатидаги Илоий мақсадларни биладиган ва билдирадиган ва ўзгаришларидаги Раббоний икматларини таълим этадиган ва вазифадорона аракатидаги натижаларни дарс берадиган ва моиятидаги қийматини ва ичидаги мавжудотнинг камолотини эълон этадиган ва у буюк китобнинг маъноларини ифода этадиган бир юксак даллол, бир тўғри кашшоф, бир муаққиқ устоз, бир содиқ муаллим истагани ва тақозо этгани ва ар олда бўлишига далолат этгани жиати ила, албатта бу вазифаларни аркасдан зиёда қилган бу зотнинг аққониятига ва бу коинот Холиқининг энг юксак ва содиқ бир маъмури бўлганига шаодат этганини билди.

Тўққизинчиси: Модомики бу санъатли ва икматли асарлари ила ўз унарларини ва санъаткорлигининг камолотини кўрсатмоқ ва бу безалган, зийнатли ниоясиз махлуқоти ила ўзини таниттирмоқ ва севдирмоқ ва бу лаззатли ва қийматли исобсиз неъматлари ила ўзига ташаккур ва амд эттирмоқ ва бу шафқатли ва имояли умумий тарбия ва таъминот ила, атто оғизларнинг энг нозик завқларини ва иштааларнинг ар навини қондирадиган бир суратда изор этилган Раббоний таомлантириш ва зиёфатлар ила ўз рубубиятига қарши миннатдорона ва муташаккирона ва парастишкорона ибодат эттирмоқ ва мавсумларнинг ўзгариши ва кеча-кундузнинг алмашиниши ва фарқланиши каби азаматли ва ашаматли тасарруфлар ва ишлар ва дашатли ва икматли фаолият ва Халлоқият ила ўз улуиятини изор этиб, у улуиятига қарши иймон ва таслим ва бўйин эгмоқ ва итоат эттирмоқ ва ар вақт яхшиликни ва яхшиларни имоя, ёмонликни ва ёмонларни кетказмоқ ва самовий таъзирлар ила золимларни ва ёлғончиларни йўқ этмоқ жиати ила аққоният ва адолатини кўрсатмоқ истаган парда орқасида бириси бор. Албатта ва ар олда, у ғайбий зотнинг ёнида энг севгили махлуқи ва энг тўғри абди ва унинг мазкур мақсадларига тўлиқ хизмат этиб, коинот яратилишининг тилсимини ва муаммосини ал ва кашф этган ва доимо у Холиқининг номига аракат этган ва ундан мадад истаган ва муваффақият истаган ва унинг тарафидан ёрдамга ва тавфиқга мазар бўлган ва Муаммади Қурайший дейилган бу зот бўлажак. (С.А.В.)

Ҳам ақлига деди: Модомики бу мазкур тўққиз ақиқатлар бу зотнинг сидқига шаодат этадилар, албатта бу одам бани одамнинг мадори шарафи ва бу оламнинг мадори ифтихоридир. Ва унга "Фахри Олам" ва "Шарафи Бани Одам" дейилиши жуда лойиқдир ва унинг қўлида бўлган Рамоннинг фармони бўлган Қуръони Мўъжиз-ул Баённинг маънавий салтанат ашаматининг Ернинг ярмини истилоси ва шахсий камолоти ва юксак хислатлари кўрсатадики, бу оламда энг муим зот удир, Холиқимиз ақида энг муим сўз унингдир.

Хуллас кел, боқ! Бу айратланарли зотнинг юзлаб очиқ ва яққол қатъий мўъжизаларининг қувватига ва динидаги минглаб олий ва асосли ақиқатларига таянган олда, бутун даъволарининг асоси ва бутун аётининг ғояси Вожиб-ул Вужуднинг вужудига ва вадатига ва сифатига ва исмларига далолат ва шаодат ва у Вожиб-ул Вужудни исбот ва эълон ва тушунтирмоқдир. Демак, бу коинотнинг маънавий Қуёши ва Холиқимизнинг энг порлоқ бир бурони бу Ҳабибулло дейилган зотдирки, унинг шаодатини қўллаган ва тасдиқ ва имзо этган алданмас ва алдатмас уч буюк бирлашиш бор:

Биринчиси: "Агар ғайб пардаси очилса, яқийним зиёдалашмайди",- деган Имоми Али (Розиялло у Ан) ва ерда экан Арши Аъзамни ва Исрофилнинг айкалининг азаматини томоша этган Ғавси Аъзам (Қ.С.) каби кескин назар ва ғайббин кўзлари бўлган минглаб қутблар ва буюк авлиёларни жамлаган ва Оли Муаммад номи ила оламнинг шухрат-шиори бўлган нуроний жамоатнинг бирлашиш ила тасдиқларидир.

Иккинчиси: Бадавий бир қавм ва уммий бир му итда, ижтимоий аётдан ва сиёсий фикрлардан холи ва китобсиз ва фатрат асрининг қоронғуликларида бўлган ва жуда оз бир замонда энг маданий ва маълумотли ва ижтимоий ва сиёсий аётда энг олдин бўлган миллатларга ва укуматларга устоз ва рабар ва элчи ва одил оким бўлиб, шарқдан ғарбга қадар жаонписандона идора этган ва "Саоба" номи ила дунёда номдор бўлган машур жамоатнинг иттифоқ ила жон ва молларини, падар ва қабилаларини фидо эттирган бир қувватли иймон ила тасдиқларидир.

Учинчиси: Ҳар асрда минглаб фардлари бўлган ва ар фанда доиёна олдин кетган ва кўпгина маслакларда ишлаган, умматида етишган адсиз муаққиқ ва мутабаир олимларининг буюк жамоатининг бир-бирига уйғунлик ила ва илмаляқийн даражасида тасдиқларидир.

Демак, бу зотнинг ва дониятга шаодати шахсий ва жузъий эмас, балки умумий ва куллий ва тебранмас ва бутун шайтонлар тўпланса, қаршисига еч бир жиат ила чиқолмас бир шаодатдир дея укм этди. Хуллас, Саодат Асрида ақли ила баробар саёат этган дунё мусофири ва аёт йўлчисининг у нуроний мадрасадан олган дарсига қисқа бир ишора бўлиб Биринчи Мақомнинг Ўн Олтинчи Мартабасида бундай:

дейилгандир.

Сўнгра бу дунёда аётнинг ғояси ва аётнинг аёти иймон бўлганини билган бу чарчамас ва тўқ бўлмас йўлчи ўз-ўзига дедики: "Қидирганимиз зотнинг сўзи ва каломи дейилган бу дунёда энг машур ва энг порлоқ ва энг аким ва унга таслим бўлмаган аркасга ар асрда қарши чиққан Қуръони Мўъжиз-ул Баён номли китобга мурожаат этиб, у нима демоқда, билайлик. Фақат энг аввал бу китоб бизнинг Холиқимизнинг китоби бўлганини исбот этмоқ лозимдир дея қидиришни бошлади.

Бу сайё бу замонда бўлгани муносабати ила энг аввал маънавий Қуръон иъжозининг ёғдулари бўлган Рисола-и Нурга боқди ва унинг бир юз ўттиз рисолалари Фурқон оятларининг нукталари ва ишиқлари ва асосли тафсирлари бўлганини кўрди. Ва Рисола-и Нур бу қадар муаннид ва мулид бир асрда ар тарафга Қуръон ақиқатларини мужоидона нашр этгани олда, қаршисига еч ким чиқолмаганидан исбот этарки, унинг устози ва манбаи ва маржии ва Қуёши бўлган Қуръон самовийдир, башар каломи эмасдир. Ҳатто Рисола-и Нурнинг юзлаб ужжатларидан битта Қуръон ужжати бўлган Йигирма Бешинчи Сўз ила Ўн Тўққизинчи Мактубнинг охири Қуръоннинг қирқ жиат ила мўъжиза бўлганини шундай исбот этганки, ким кўрган бўлса, танқид ва эътироз этмоқ эмас, балки исботларига айрон қолган, тақдирлаб кўп сано этган. Қуръоннинг иъжоз жиатини ва ақ Каломулло бўлганини исбот этмоқ жиатини Рисолат-ун Нурга авола этиб ёлғиз бир қисқа ишора ила буюклигини кўрсатган бир нечта нуқтага диққат этди.

Биринчи Нуқта: Қандайки Қуръон бутун мўъжизалари ила ва аққониятига далил бўлган бутун ақиқатлари ила Муаммад Алайиссалоту Вассаламнинг бир мўъжизасидир. Худди шунинг каби Муаммад Алайиссалоту Вассалам ам бутун мўъжизалари ила ва пайғамбарлигининг далиллари ила ва илмий камолоти ила Қуръоннинг бир мўъжизасидир ва Қуръон каломулло бўлганига бир қатъий ужжатидир.

Иккинчи Нуқта: Қуръон бу дунёда шундай нуроний ва саодатли ва ақиқатли бир суратда ижтимоий аётни ўзгартириши ила баробар инсонларнинг ам нафсларида, ам қалбларида, ам руларида, ам ақлларида, ам шахсий аётларида, ам ижтимоий аётларида, ам сиёсий аётларида шундай бир инқилоб қилган ва давом эттирган ва идора этганки, ўн тўрт аср муддатида ар дақиқада олти минг олти юз олтмиш олти оятлари мукаммал этиром ила еч бўлмаса юз миллиондан зиёда инсонларнинг тиллари ила ўқилмоқда ва инсонларни тарбия ва нафсларини оқлаб ва қалбларини тозаламоқда. Руларга инкишоф ва тараққий ва ақлларга истиқомат ва нур ва аётга аёт ва саодат бермоқда. Албатта, бундай бир китобнинг мисли йўқдир, ғаройибдир, фавқулоддадир, мўъжизадир.

Учинчи Нуқта: Қуръон у асрдан то озирга қадар шундай бир балоғат кўрсатганки, Каъбанинг деворида олтин ила ёзилган энг машур адибларнинг "Муаллақоти Сабъа" номи ила машур қасидаларини шу даражага туширдики, Лабиднинг қизи отасининг қасидасини Каъбадан тушираркан деган: "Оятга қарши бунинг қиймати қолмади".

Ҳам балоғат илмининг до ийларидан Абдулқохири Журжоний ва Саккокий ва Замахшарий каби минглаб доий имомлар ва мутафаннин адиблар ижмоъ ва иттифоқ ила қарор берганларки: "Қуръоннинг балоғати башар тоқатидан устундир, етишилмас".

Ҳам у замондан бери доимо муораза майдонига даъват этиб, мағрур ва анониятли адибларнинг ва балиғларнинг томирларига тегизиб, ғурурларини синдирадиган бир тарзда дер: "Ё битта суранинг мислини келтиринглар ва ёхуд дунёда ва охиратда алокат ва зиллатни қабул этинглар." дея эълон этгани олда, у асрнинг муаннид балиғлари битта суранинг мислини келтирмоқ ила қисқа бир йўл бўлган муоразани ташлаб, узун бўлган, жон ва молларини таликага отган уруш йўлини ихтиёр этишлари исбот этарки, у қисқа йўлда кетмоқ мумкин эмасдир.

Бу оят коинот устида, дунёнинг юзида шундай бир парда очди ва ишиқлантирдики, бу азалий нутқ ва бу сармадий фармон асрлар қаторларида тизилган идроклиларга дарс бериб кўрсатмоқдаки, бу коинот катта бир масжид укмида, бошда самовот ва ер бўлиб умум махлуқотни аётдорона зикр ва тасбеда ва вазифа бошида жўшиб тошиш ила масъудона ва мамнунона бир вазиятда сақламоқда дея мушоада этди ва бу оят балоғатининг даражасини завқ этиб бошқа оятларни бунга қиёс ила Қуръоннинг балоғат оанги Ернинг ярмини ва нави башарнинг бешдан бирини истило этиб ашамати салтанатни мукаммал этиром ила ўн тўрт аср тўхтамасдан давом этганининг минглаб икматларидан бир икматини тушунди.

Тўртинчи Нуқта: Қуръон шундай ақиқатли бир аловат кўрсатганки, энг ширин бир нарсадан ам зериктирган кўп такрор Қуръонни тиловат этганлар учун зериктирмоқ эмас, балки қалби чиримаган ва завқи бузилмаган одамларга тиловатининг такрори аловатини зиёдалаштиргани эски замондан бери аркасча шубасиз қабул қилинган бўлиб, зарбул масал укмига ўтган. Ҳам шундай бир янгилик ва ёшлик ва навқиронлик ва ғариблик кўрсатганки, ўн тўрт аср яшагани ва аркаснинг қўлига осонча киргани олда, озир нозил бўлган каби янгилигини муофаза этмоқда. Ҳар аср ўзига хитоб этаётгандай бир ёшликда кўрган. Ҳар илм тоифаси ундан ар вақт фойдаланмоқ учун касрат ила ва тўкинлик ила ёнларида сақлаганлари ва ифода услубига тобе ва иқтидо этганлари олда, у услубидаги ва баён тарзидаги ғариблигини айнан муофаза этмоқда.