Risale-i Nur

Insonning jihozlar jihatidan boyligining siri, aql va fikrini ishlatib hislar, tuygʻularni rivojlantirgan, kengaytirgan. Va ehtiyojlarining koʻpligi tufayli unda turli-tuman hissiyot paydo boʻlgan. Hissiyotlari rang-baranglashgan. Tabiatiga barcha hislar oʻrnatilgani sababidan juda koʻp maqsadlar, orzularga manbadir. Uning fitriy vazifalari juda koʻp boʻlgani uchun hissiyotlari haddan ziyod kengaygan. Va barcha turdagi ibodatlarni qila oladigan tabiatda yaratilgan. Va unga komillik urugʻlarini ichida jamlagan iste'dod berilgan. Demak, buncha boy jihozlar va koʻp sarmoyalar, albatta shu vaqtinchalik dunyoviy hayot uchun berilmagan. Insonning asl vazifasi:

oxiratni qozonish uchun sa'y harakat qilish,

Allohga ojizlik va faqirlik va kamchiliklarini ibodat bilan e'lon qilish,

mavjudotning tasbehotini yuqoridan mulohaza qilib tasdiqlash,

ne'matlar ichida Rahmoniy madadni koʻrib shukr qilish,

har bir yaratilgan narsadagi Rabboniy qudrat moʻ'jizalarini ibrat nazari ila tafakkur qilishdan iborat.

Ey dunyoparast, dunyoviy hayotga oshiq va ahsani taqvim siridan gʻaflatda qolgan inson! Bu dunyoning mohiyati nimadan iboratligini koʻrib, meni boshqa insonga aylantirgan shu misoliy voqeani tingla:

Koʻrdimki, men bir yoʻlovchiman. Uzoq bir yoʻlga ketyapman. Ya'ni yuborilyapman. Xoʻjayinim men uchun ajratgan oltmish oltindan, boʻlib-boʻlib pul bergan edi. Men u puldan sarflab, kayfu safo qiladigan bir karvonsaroyga keldim. U karvonsaroyda bir kechada oʻn oltinni qimor-simorga, kayfu safoga va shuhratparastlik uchun sarfladim. Ertalab qoʻlimda hech qanday pul qolmadi. Bir tijorat qilolmadim. Boradigan joyimga kerakli narsalarni ham ololmadim. U puldan menga faqat alamlar, gunohlar va kayfu safolardan kelgan yara-chaqalar, gʻam-gʻussalar qolgan edi. Birdan bu mahzun holimda bir odam paydo boʻldi. Menga: "Butun sarmoyangni zoye ketkazding, jazoga loyiq boʻlding. Boradigan joyingga ham kasod boʻlib, qoʻling boʻsh ketasan. Aqling boʻlsa, tavba eshigi ochiq. Bundan keyin qolgan oʻn besh oltindan xar safar qoʻlingga berilganda yarmini ehtiyot qilib asrab qoʻy. Faqat, boradigan joyingda kerak boʻladigan ba'zi narsalarni ol", dedi. Qarasam, nafsim rozi boʻlmayapti. "Uchdan birini" dedi. Unga ham nafsim itoat etmadi. Soʻngra toʻrtdan birini dedi. Qarasam, nafsim mubtalo boʻlgan odatini tark etmayapti. U odam jahl bilan yuzini oʻgirib ketdi.

Birdan holat oʻzgardi. Qarasam, men tunel ichidan pastga qulab tushayotgandek tezlik bilan ketayotgan bir poezd ichidaman. Shoshib qoldim. Ammo, nachoraki, umuman qochishning iloji yoʻq edi. Gʻaroyib tarzda u poyezdning ikki tarafida juda jozibador chechaklar, shirin mevalar koʻrinib turardi. Men tajribasi oz, aqlsizlar kabi ularga qoʻlimni uzatdim. U gullarni uzishga va mevalarni olish uchun harakat qildim. Ular tikanli boʻlgani uchun qoʻl uzatganda qoʻlimga kirib, qonatar edi. Poyezd yurgan sari ortda qolarkan, qoʻlimni tilib qonatib, menga juda qimmatga tushayotgan edi. Birdan poyezdning bir xizmatchisi kelib: "Besh tiyin ber, senga u chechak va mevalardan istaganingcha olib beraman. Aks holda, qoʻlingning tilinishi oqibatida yuz tiyin zarar koʻrasan. Ham jazosi bor, ruxsatsiz uzolmaysan", dedi.

Siqilib, qachon tunel bitarkan deb boshimni chiqarib oldinga qaradim. Qarasam, tunel eshigi oʻrnida juda koʻp tuynuklar koʻrinmoqda. U uzun poyezddan u tuynuklarga odamlar otilmoqda. Roʻparamda bir tuynuk koʻrdim. Ikki tarafida ikki mozor toshi qoʻyilgan. Diqqat e'tibor bilan qaradim. U mozor toshida katta harflar bilan "Said" ismi yozilganini koʻrdim. Taassuf va hayratimdan "Ey voh" deb yubordim. Birdan u karvonsaroy eshigida menga nasihat qilgan zotning ovozini eshitdim. U "Es hushingni yigʻdingmi?", dedi. Men:" Ha, yigʻdim, faqat quvvat qolmadi, chora yoʻq", dedim. U "Tavba qil, tavakkal et", dedi. "Qildim!", dedim.

Oʻzimga keldim... Eski Said oʻrniga Yangi Saidga oʻzgarganimni koʻrdim.

U xayoliy voqeani Alloh xayrli qilsin. Bir-ikki qismini men ta'bir qilaman, boshqa jihatlarni sen oʻzing ta'bir et.

Safar - ruhlar olamidan, rahmi modardan, yoshlikdan, keksalikdan, qabrdan, barzohdan, hashr maydonidan, sirot koʻprigidan oʻtgan abadiylikka qarab ketgan bir safardir. Oltmish oltin esa oltmish yillik umr boʻlib, bu voqeani koʻrgan vaqtimda oʻzimni qirq besh yoshda taxmin qilgan edim. Hujjatim yoʻq, faqat qolgan oʻn beshidan yarmini oxiratga sarf qilish uchun Qur'oni Hakimning xolis bir talabasi meni irshod etdi. Karvonsaroy esa men uchun Istanbul emish.

Poyezd esa vaqtdir. Xar bir yil bir vagondir. Tunel esa dunyoviy hayotdir. Tikanli gullar va mevalar esa halol boʻlmagan lazzatlardir va harom qilingan nafsoniy oʻyin-kulgilar boʻlib, ularni totganda tugashini oʻylab alam chekish qalbni qonatadi. Ayrilganda pora pora qiladi. Ham jazo chektiradi. Poyezd xizmatchisi: "Besh tiyin ber, ulardan istaganingcha beraman", degan edi. Uning ta'biri shuki: Insonning halol mehnati bilan shar'iy doirada olgan zavqlar, lazzatlari rohatlanish uchun kifoyadir. Haromga kirishga ehtiyoj qoldirmaydi. Boshqa jihatlarni oʻzing ta'bir qil.

Toʻrtinchi hikmat: Inson shu koinot ichida juda nozik va bir erka bolaga oʻxshaydi. Zaifligida buyuk bir quvvat va ojizligida buyuk bir kuch bor. Chunki zaiflikning quvvati va ojizlikning qudrati bilan shu mavjudot unga boʻysungan. Agar inson oʻzining zaifligini anglab soʻz bilan, hol bilan, harakat bilan duo qilsa va ojizligini bilib, madad tilasa, boshqalarning unga tobe' qilinganini shukrini ado qilish bilan birga, orzusiga yetadi va maqsadlari unga tobe' boʻladiki, oʻz iqtidori bilan uning yuzdan biriga ham muvaffaq boʻlolmaydi. Faqat ba'zan hol tili duosi bilan hosil boʻlgan bir istagini yanglish holda oʻz iqtidoridan deb biladi. Masalan: Tovuq bolasining zaifligidagi quvvat, tovuqni arslonga tashlattiradi. Yangi tugʻilgan arslon bolasi vahshiy va och arslonni oʻziga boʻysundirib, uni och qoldirib, oʻzi toʻq boʻladi. Mana diqqat qilish kerak boʻlgan, zaiflikdagi bir quvvat va tomosha qilishga munosib bir rahmat jilvasi.

Erka bola yigʻlashi orqali yo soʻrab, yo mahzun holi bilan istaklariga shunday yetadi va kuchlilar unga tobe' boʻladiki, u istaklarini mingdan biriga ming marta kuchli boʻlgan taqdirda ham yetisha olmaydi. Demak, zaiflik va ojizlik oʻzlariga nisbatan shafqat va himoyalashni harakatga keltirgani uchun kichik barmogʻi bilan qahramonlarni oʻziga boʻysundiradi. Endi, shunday bir bola, oʻsha shafqatni inkor etib va u himoyani ayblab, ahmoqona bir gʻurur bilan: "Men bularni oʻz kuchim bilan boʻyinsundiryapman", desa, albatta, bir tarsaki yeydi.

Inson ham Xoliqining rahmatini inkor qiladigan va hikmatini ayblaydigan tarzda ne'matlariga noshukrlik qilib Qorun kabi اِنَّمَا اُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ ya'ni: "Men oʻz ilmim bilan, oʻz iqtidorim bilan erishdim", deb aytsa, albatta oʻzini azobga loyiq qiladi.

Demak, ushbu koʻrinib turgan insoniyat sultonligi va bashariyat taraqqiyoti va madaniyat kamoloti chaqirish bilan, gʻalaba bilan, kurash bilan emas, balki uning zaifligi uchun itoat ettirilgan, ojizligi uchun koʻmak qilingan, faqirligi uchun ehson etilgan, ilmsizligi uchun ilhom qilingan, ehtiyoji uchun ikrom etilgan. Sultonlikning sababi quvvat va ilmiy iqtidor emas, balki Rabboniy shafqat va marhamat, Ilohiy rahmat va hikmat boʻlib, narsalar unga itoat ettirilgan. Koʻzi yoʻq chayon va oyoqsiz bir ilon kabi hasharotga magʻlub boʻlgan insonga kichik bir qurtdan ipakni kiydirgan va zaxarli ari orqali asal yedirgan narsa uning iqtidori emas, balki zaifligining samarasi boʻlgan Rabboniy boʻysundiruv va Rahmoniy ikromdir.

Ey inson! Modomiki bu haqiqat ekan, gʻururni va xudbinlikni tashla. Allohning dargohida ojizliging va zaifligingni madad tili bilan, faqirliging va hojatingni tazarruʻ va duo tili bilan e'lon qil va banda ekaningni koʻrsat. Va حَسْبُنَا اللّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ deb yuksal.

"Men hech kimman, bu koinot bir Hakiymi Mutlaq tarafidan men uchun qasddan boʻysundirilishi uchun, mendan umumiy shukr talab qilish uchun qanday ahamiyatim bor?" dema.

Chunki sen, garchi nafsing va surating e'tibori bilan hech kim emassan. Lekin vazifa va martaba nuqtasida sen bu hashamatli koinotning diqqatli bir tomoshabini, shu hikmatli mavjudotning ma'noli gapiruvchi tili va bu olam kitobining idrokli oʻquvchisi va tasbeh qilayotgan maxluqotning hayratli nazoratchisi va ibodat qilgan bu sanʻat asarlarining hurmatli bir ustaboshisi hisoblanasan.

Ha, ey inson! Sen oʻsimlikka oʻxshash jisming va hayvoniy nafsing e'tibori bilan kichik bir boʻlak, past bir parcha, faqir bir maxluq, zaif bir hayvonsanki, butun dahshatli oʻtkinchi mavjudotning toʻlqinlari ichida chayqalib ketyapsan. Faqat Allohning muhabbatining ziyosini ichiga olgan iymonning nuri bilan nurli Islom tarbiyasi bilan kamolga yetib insoniyat jihatida qulliging ichida bir sultonsan va alohidaliging ichida bir kattasan, kichikliging ichida bir olamsan va pastliging ichida maqoming shunday buyuk va nazorating doirasi keng nazoratchisanki, "Mening Rabbi Rahiymim dunyoni menga bir uy qildi. Oy va quyoshni uyimga chiroq va bahorni bir dasta gul va yozni bir ne'mat dasturxoni va hayvonotni menga xizmatkor qildi. Va nabototni u xonamning ziynatli lavozimoti qilgan!" deya olasan.

Xullas kalom: Agar sen nafs va shaytonni tinglasang, eng tuban daraja - asfali sofiliynga tushasan. Agar Allohni va Qur'onni tinglasang, eng oliy martaba a'loyi illiyyinga chiqib, Koinotning goʻzal bir namunasi, surati, shaklu shamoili boʻlasan.

Beshinchi hikmat: Inson, bu dunyoga bir xodim va mehmon qilib yuborilib, unga juda muhim iste'dod berilgan. Iste'dodlarga koʻra muhim vazifalar berilgan. Insonni u maqsadga va u vazifalarni bajarishi uchun juda qiziqtirgan va qattiq qoʻrqitilgan. Boshqa joyda aytganimizdek insonning vazifasi va qiladigan ibodatining asoslarini xulosalaymiz. Toki «ahsani taqvim» siri anglashilsin.

Xullas, inson bu dunyoga kelgandan keyin ikki turdagi ibodati bor: Biri - yashirin turdagi ibodati, tafakkuri. Ikkinchi turi - ibodatga bel bogʻlab, yolvorish bilan, munojot qilishi.

Birinchi jihat shuki: Olam mamlakatida koʻringan, Allohning mukammal tarbiyasiga boʻysunib, tasdiqlab, qabul qilib va komilligiga va goʻzalligiga lol qolib, kuzatishdir.

Soʻng, Allohning Ilohiy muqaddas ismlarining naqshlaridan chizilgan san'atlarni bir-birining ibrat nazarlariga koʻrsatib dallollik va e'lon qilishdir.

Soʻng, xar biri bittadan yashirin ma'naviy xazina boʻlgan Rabboniy ismlarning javharlarini aql tarozusi bilan tortib, qalb bilan taqdirlab qiymat berishdir.

Soʻng qudrat qalamining maktublari boʻlgan mavjudot sahifalarini, Yer va Osmon varaqlarini mutolaa qilib hayratlanib tafakkur qilishdir.

Soʻng, mavjudotdagi bezak va nozik san'atlarni yoqtirib tomosha qilib, ularning cheksiz goʻzal Ustasining ilmini yaxshi koʻrib, ularning U zotning huzuriga chiqishga va iltifotiga erishishga urinishdir.

Ikkinchi jihat, ibodatga bel bogʻlab, yolvorish bilan, munojot qilish boʻlib, san'atdan San'atkorga oʻtib, bir buyuk Usta oʻz moʻ'jiviy san'atlari bilan oʻzini tanittirish va bildirishni xohlayotganini koʻradi. U javoban iymon bilan, ma'rifat bilan javob beradi.

Soʻng: Bir Rabbi Rahiymning rahmatining goʻzal mevalari bilan oʻzini sevdirshni xohlayotganini koʻradi, sezadi, biladi. U javoban faqatgina Uni sevish bilan, yolgʻiz unga qullik qilish bilan oʻzini Unga sevdiradi.

Soʻng: Bir Karamli zot moddiy va ma'naviy shirin ne'matlari bilan uni parvarish qilayotganini koʻradi. U javoban harakati, holati, soʻzi bilan, hatto qoʻlidan kelsa butun vujudi bilan, a'zolari bilan shukr va hamdu sano etadi.

Soʻng: Shu mavjudotning oynalarida buyuklik va mukammaligini va jalol va jamolini koʻrsatib diqqat e'tiborni oʻziga tortayotgan Jamili Jalilni koʻradi. U javoban «Allohu Akbar, Subhanalloh», deb, xokisorlik va muhabbat bilan sajda qiladi.

Soʻng: Cheksiz bir saxovat ichida nihoyatsiz boyligini, xazinalarini koʻrsatayotgan Gʻaniyi Mutlaqni koʻrdi. U javoban ta'zim va hamdu sano aytib, oʻzining faqirligi bilan soʻraydi, istaydi.

Soʻng: Yer yuzini bir koʻrgazma qilgan, butun antiqa san'atlarini u yerda namoyish qilayotgan Fotiri Zuljalolni koʻrdi. U javoban lol qolib «Mashaalloh» deydi, tan berib «Barakalloh» deydi, hayratlanib «Subhanalloh» deydi, ulugʻlab «Allohu Akbar» deydi.

Soʻng: Koʻradiki Yakkayu yagona zot shu koinot saroyida taqlid qilinmas muhrlari bilan, Oʻziga maxsus tamgʻalari bilan, unga oid nishonlari bilan, xos farmonlari bilan butun mavjudotga Oʻzinig birligini bildirgan Vahdat tamgʻasini qoʻymoqda va tavhidning oyatini naqsh etmoqda va olam ufqlarining har tarafida Birligining bayrogʻini tikmoqda va tarbiyachi Zotligini e'lon etmoqda. Buni koʻrgan inson unga qarata tasdiq bilan, iymon bilan, tavhid bilan, zakovat bilan, shahodat bilan, ibodat bilan javob beryapti.

Inson bu turdagi ibodat va tafakkurlar bilan haqiqiy inson boʻladi. Ahsoni taqvimda ekanini koʻrsatadi. Iymonning quvvati va barakoti bilan omonatga loyiq, {(*):} Yer yuzidagi barcha mavjudotning omonatga loyiq sultoni boʻladi.

Ey ahsani taqvimda yaratilgan va erku ixtiyorini suiste'mol qilib asfali sofiliynga yoʻl olgan gʻofil inson! Meni tingla. Men ham sen kabi yoshlik sarxushligi bilan gʻaflat ichida dunyoni yaxshi va goʻzal koʻrib, yoshlik mastligidan keksalik tongida uygʻongan vaqtim, moddiy dunyoning yuzini naqadar xunuk ekanini koʻrganimni va oxiratga qaragan haqiqiy yuzi naqadar goʻzal ekanini Oʻn Yettinchi Soʻzning Ikkinchi Maqomidagi ikki haqiqat lavhalarida yozganman, oʻshanga qara, sen ham koʻr.

YIGIRMA TOʻRTINCHI SOʻZ

Shu oyati jalilaning nuroniy daraxtining koʻp haqiqatlaridan bir haqiqatining besh shoxiga ishora qilamiz.

BIRINCHI SHOX: Bir sultonning oʻz hukumatining doiralarida turli unvonlari va xalq tabaqalarida boshqa-boshqa nom va vasflari, saltanatining martabalarida farqli ism va ishoratlari bor. Masalan: Adliya doirasida "adolatli sudʻya", boshqaruv idoralarida "sulton", harbiy idorada "bosh qoʻmondon", ilmiy doirada "xalifa"... Bunga qiyosan boshqa ism va unvonlarini bilsang, bir podshoh saltanatining doiralarida va hukumat tabaqasi martabalarida ming ism va unvonga sohib boʻlishi mumkinligini anglaysan. Oʻsha hokim goʻyo xar bir doirada ma'naviy shaxsiyati orqali telefoni bilan mavjud va hozirdir, mavjud va biladi. Xar bir tabaqada qonuni bilan, nizomi bilan, vakili bilan bilinadi, kuzatadi, koʻrinadi, koʻradi. Xar bir martabada parda orqasida hukmi bilan, ilmi bilan, kuchi bilan tasarruf qiladi, basirdir, boshqaradi, qaraydi. Xuddi shuning kabi:

Azal Abad Sultoni boʻlgan Rabbul Olamiyn uchun:

rububiyatining martabalarida turli tuman, lekin bir-biriga yuzlangan holat va nomlari,

uluhiyatining doiralarida turli tuman, lekin bir-biri ichida koʻrinadigan ism va nishonlari,

hashamatli ijrootida turli tuman, lekin bir-biriga oʻxshash akslari va jilvalari,

qudratining tasarrufotida turli tuman, lekin bir-birini his ettiradigan unvonlari bor.

sifatlarining tajalliylarida turli tuman, lekin bir-birini koʻrsatadigan muqaddas zuhuroti bor.

ishlarining jilvalarida turli tuman, lekin bir-birini mukammallashtiradigan hikmatli tasarrufoti bor.

rang-barang san'atida va turli sanʻat asarlarida turli tuman, lekin bir-birini tomosha qiladigan hashamatli rububiyati bordir.

Shu bilan birga koinotning har bir olamida, har bir toifasida Asmoi Husnadan bir ismning unvoni tajalliy etadi. U ism u doirada hokimdir. Boshqa ismlar u yerda unga tobe'dirlar, balki uning ichida boʻladi. Maxluqotning xar bir tabaqasida oz va koʻp, kichik va katta, xos va umumiy xos bir tajalliy, xos rububiyat, xos ism bilan jilvasi bor. Ya'ni, ismning hamma narsani qamragan va umumiy boʻlsada bir narsaga shunday bir maqsad va ahamiyat bilan yuzlanadiki, goʻyo u ism yolgʻiz u narsaga xosdir.

Shu bilan barobar Xoliqi Zuljalol hamma narsaga yaqin boʻlgani holda, yetmish mingga yaqin nuroniy pardalari bor. Masalan senda tajalliy etgan Xoliq ismining maxluqlaridagi kichik martabasidan, to butun koinotning Xoliqi boʻlgan martaba-i kubro va unvoni a'zamgacha koʻp pardalar borligini qiyos qil. Demak butun koinotni orqada qoldirmoq sharti bilan maxluqlarining eshigidan Xoliq ismining eng oxirgi nuqtasiga yetishasan, sifatlar doirasiga yaqinlashasan.

Modomiki pardalarning bir-biriga tomosha qiladigan derazalari bor va ismlar bir-biri ichida koʻrinadi, faoliyatlar bir-biriga yuzlangan, akslar bir-birining ichiga kiradi, unvonlar bir-birini eslatadi, zuhurot bir-biriga oʻxshaydi, tasarruflar bir-biriga yordam berib toʻldiradi, rububiyatning turli tarbiyalari bir-biriga yordam berib koʻmaklashar ekan, albatta Janobi Haqni bir ism bilan, bir unvon bilan, bir rububiyat bilan va hokazo, tanisa, boshqa unvonlarni, rububiyatlarni, faoliyatlarni ichida inkor qilmasligini taqozo qiladi. Balki har bir ismning jilvasidan boshqa ismlarga yoʻl olmasa zarar qiladi. Masalan: Qodiyr va Xoliq ismining izini koʻrsa, Aliym ismini koʻrmasa, gʻaflat va tabiat zalolatiga tushadi. Balki uning nazari doimo qarshisida هُوَ هُوَ اللّهُ ni oʻqishini, koʻrishini, qulogʻi hamma narsada قُلْ هُوَ اللّهُ اَحَدٌ tinglashini, eshitishini, tili لَا اِلهَ اِلَّا هُو بَرَابَرْ مِيزَنَدْ عَالَمْ deyishini, e'lon qilishini keltirib chiqaradi. Demak, Qur'oni Mubiyn اَللّهُ لَا اِلهَ اِلَّا هُوَ لَهُ الْاَسْمَاءُ الْحُسْنَى farmoni bilan zikr qilgan haqiqatlarimizga ishora qiladi.

Agar bu yuksak haqiqatlarni yaqindan tomosha qilishni xohlasang, bor, toʻfonli dengizdan, zilzilali zamindan soʻra. "Nima deyapsiz?" degin. Albatta "Yo Jaliyl, Yo Jaliyl, Yo Aziz, Yo Jabbor" deganlarini eshitasan. Soʻng dengiz ichida va zamin yuzida marhamat va shafqat bilan tarbiya etilgan kichik hayvonlardan va bolalardan soʻra, "Nima deyapsiz?" degin. Albatta, "Yo Jamiyl, Yo Jamiyl, Yo Rahiym, Yo Rahiym" deydi.

{(Izoh) Hatto bir kun mushuklarga qaradim. Ovqatlarini yedilar, oʻynadilar, yotdilar. Xotiramga: "Bu vazifasiz jonivorchalarga nima uchun muborak deyiladi?" degan fikr keldi. Soʻng kechasi yotish uchun choʻzildim. Qarasam, mushuklardan biri keldi, yostigʻimga tayandi, ogʻzini qulogʻimga keltirdi. Tushunarli qilib, "Yo Rahiym, Yo Rahiym, Yo Rahiym, Yo Rahiym " deb goʻyo xotiramga kelgan e'tiroz va haqoratni toifasi nomidan rad qilib, yuzimga urdi. Aqlimga, "Ajabo, bu zikr faqat bu mushukka maxsusmi? Yoʻqsa umumiy toifasi zikr qiladimi? Eshitish faqat men kabi haqsiz e'tirozchiga maxsusmi? Yoʻqsa hamma ham diqqat qilsa bir daraja eshita oladimi?" degan savol keldi. Ertalab boshqa mushuklarni tingladim. Garchi u kabi ochiq boʻlmasada, turli darajada ayni zikrni takror etmoqdalar. Boshida hir-hirlari orqasida "Yo Rahiym" bilinadi. Bora-bora hir-hirlari, mir-mirlari ayni "Yo Rahiym" boʻladi. Maxrajsiz, yaqqol hazin zikr boʻladi. Ogʻzini yopib, goʻzal shaklda "Yo Rahiym"ni qaytaradi. Yonimga kelgan qardoshlarga aytib berdim qildim. Ular ham e'tibor berishdi, "Bir daraja eshityapmiz" deyishdi. Soʻng qalbimga, "Ajabo bu ismning xos qilinish sababi nima? Nima uchun inson she'vasi bilan zikr qiladi, hayvon tili bilan qilmaydi?" degan savol keldi. Qalbimga, bu hayvonlar bola kabi juda nozli, nozik va insonga bir doʻst boʻlgani uchun, koʻp shafqat va marhamatga muhtojdir. Erkalangan vaqti taʻbiga oʻtirgan iltifotlarni koʻrgan vaqti ne'matga hamd sifatida it harakatlarinng tersiga sabablarni tashlab yolgʻiz oʻz Xoliqi Rahiymining rahmatini oʻz olamida e'lon qiladi. Uyqu gʻaflatida boʻlgan insonlarni ogohlantirib, "Yo Rahiym" nidosi bilan kimdan madad kelishini va kimdan rahmat kutilishini sababparastlarga eslatishadi.}

Samoni tingla, "Yo Jaliyli Zuljamol" deyayotganini eshit. Yerga quloq sol, "Yo Jamiyli Zuljalol" deyapti. Hayvonlarga diqqat qil, "Yo Rahmon, Yo Razzoq" demoqdalar. Bahordan soʻra, "Yo Hannon, Yo Rahmon, Yo Rahiym, Yo Kariym, Yo Latif, Yo Atuf, Yo Musavvir, Yo Munavvir, Yo Muhsin, Yo Muzayyin" kabi koʻp ismlarni zikr qilayotganini eshitasan.

Inson boʻlgan bir insondan soʻra. Boq qanday butun asmoyi husnani oʻqimoqda va yuzida yozilgan. Sen ham diqqat etsang oʻqiy olasan. Goʻyo koinot azim bir musiqa-i zikriyadir. Eng kichik ohang eng baland ohanglarga qoʻshilmoq bilan hashamatli bir latofat bermoqda. Va hakozo qiyos et. Faqat garchi inson butun ismlarga mazhardir, faqat koinotning turli-tuman boʻlishini va maloikalarning har xil ibodatini keltirib chiqargan ismlarning har xilligi insonlarning ham bir daraja turli xil boʻlishiga sabab boʻlgandir. Anbiyolarning boshqa-boshqa shariatlari, avliyolarning boshqa-boshqa tariqatlari, asfiyolarning turli-tuman mashrablari shu sirdan kelib chiqqandir. Masalan Iso Alayhissalom boshqa ismlar bilan barobar Qodiyr ismi unda yanada gʻolibdir. Ishq ahlida Vadud ismi va tafakkur ahlida Hakiym ismi yanada ziyoda hokimdir.

Xullas, qanday agar bir odam ham muallim, ham zobit, ham adliya kotibi, ham mulkiya nazoratchisi boʻlsa, uning har bir doirada bittadan nisbati, bittadan vazifasi, bittadan xizmati, bittadan maoshi, bittadan mas'uliyati, bittadan taraqqiyoti va muvaffaqiyatsizligiga sabab bittadan dushman va raqiblari boʻladi. Va podshohga qarshi koʻp unvonlar bilan koʻrinadi va koʻrar. Va koʻp lisonlar bilan undan madad istar. Va amirining koʻp unvonlariga murojaat etar. Va dushmanlarning yomonligidan qutulmoq uchun yordamini koʻp suratlar bilan talab etar. Xuddi shuning kabi koʻp ismlarga mazhar va koʻp vazifalar bilan vazifador va koʻp dushmanlarga mubtalo boʻlgan inson munojotida, istiozasida koʻp ismlarni zikr etar. Qandayki inson navining madori faxri va soʻzsiz eng haqiqiy komil inson boʻlgan Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalam Javshan-ul Kabir nomli munojotida ming bir ismi bilan duo qiladi, olovdan panoh soʻraydi. Ushbu sirga binoan

surasi uch unvon bilan istiozani amr qiladi va بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ da uch ismi bilan yordam istashni koʻrsatadi.

IKKINCHI SHOX: Koʻp sirlarning kalitini ichiga olgan ikki sirni bayon qiladi.

Birinchi Sir: "Avliyolar nima uchun iymon asoslarida ittifoq etganlari holda, qalb koʻzi bilan koʻrgan narsalarida, kashflarida koʻp xilof qilishadi. Shuhud darajasidagi kashflari ba'zan voqe'likka zid va haqiqatga muxolif chiqadi? Nima uchun fikr va nazar ahli xar biri qat'iy burhon bilan haq qabul qilgan fikrlarida haqiqatni bir-biriga zid suratda koʻradi va koʻrsatadilar. Bir haqiqat nima uchun koʻp ranglarga kiradi?"

Ikkinchi Sir: "Oʻtgan Paygʻambarlar nima uchun jismoniy hashr kabi bir qism iymon asoslarini bir daraja qisqacha qoldirganlar, Qur'on kabi tafsilot bermaganlar? Ummatlaridan bir qismi keyinchalik qisqac qolgan asosni inkor qilishgacha borib yetishgan? Nima uchun haqiqiy orif boʻlgan avliyolarning bir qanchasi faqat tavhidda oldinga ketgan. Hatto haqqalyaqiyn darajasiga qadar borishsada, bir qancha iymon asoslari ularning tutgan yoʻllarida juda oz va qisqac suratda koʻrinadi. Shuning uchun, ularga ergashganlar kelajakda iymon asosiga lozim boʻlgan ahamiyatni bermagan. Hatto ba'zilari adashgan.

Modomiki haqiqiy kamol, iymon asoslarining barchasining inkishofi orqali erishilar ekan nima uchun haqiqat ahli ba'zisida juda ilgari va bir qismida juda orqada qolishgan. Xolbuki butun Ismlarning eng buyuk martabalariga sazovor boʻlgan zot, butun anbiyolarning sarvari boʻlgan Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam va butun muqaddas kitoblarning raisi anvari boʻlgan Qur'oni Hakim butun iymon asoslarini ochiq suratda juda jiddiy ifodada va qasddan tafsil etgan?"

Chunki haqiqatda, asl toʻliq kamol shunday. Bu sirning hikmati shuki:

Inson butun Ismlarga sazovor va butun kamolotga iste'dodlidir. Lekin iqtidori oz, ixtiyori kichik, iste'dodi xar hil, orzulari turli boʻlgani holda minglab pardalar, barzohlar ichida haqiqatni qidiradi. Shuning uchun haqiqatni kashf qilish va haqni koʻrishida oʻrtaga toʻsiqlar tushadi. Ba'zilar undan oʻta olmaydi.

Qobiliyatlar turlicha boʻladi. Ba'zilarning qobiliyati ba'zi iymon asoslarini taraqqiy ettirishga manba boʻlmaydi. Asmoi Husna jilvalarining ranglari sazovor boʻlgan kishiga koʻra turlanadi, boshqa-boshqa boʻladi. Ba'zi zotlar bir ismning toʻliq jilvasiga sabab boʻla olmaydi.

Kulliyat, juz'iyat, zilliyat va asliyat e'tibori bilan ismlarning jilvasi turlicha surat oladi. Ba'zan iste'dod juz'iyatdan oʻta olmaydi va soyadan chiqa olmaydi. Iste'dodga koʻra ba'zan bir ism gʻolib boʻladi, faqat oʻz hukmini ijro qiladi. U iste'dodda uning boshqaruvi hukumron boʻladi.

Bu chuqur sirga va keng hikmatga sirli, keng va haqiqat bilan bir daraja qorishiq misol bilan ba'zi ishoralar qilamiz. Masalan: Zahro ismli naqshli bir gul, oyga oshiq tirik tomchi, quyoshga yuzlangan sof sizmani faraz qilamiz. Xar birining bir idroki, kamoli bor. Kamolga ishtiyoqi bor. Bu uch narsada koʻp haqiqatlarga ishora qilish bilan birga, nafs, aql va qalbning suluklariga ishora qiladi. Bu uch tabaqa haqiqat ahliga misol.

{(Izoh) Har tabaqada ham uch toifa bor. Tamsildagi uch misol har tabaqadagi u uch toifaga, balki toʻqqiz toifaga boqar. Boʻlmasa uch tabaqaga emas.}

Birinchisi: Fikr ahli, avliyolar, paygʻambarlarning ishoralaridir.

Ikkinchisi: Jismoniy jihozlar bilan kamoliga harakat qilib haqiqatga ketganlarni, nafsning poklab va aqlni qoʻllab harakat qilib haqiqatga borganlarni va qalbni poklab, iymon va taslimiyat bilan haqiqatga ketganlarning misollaridir.

Uchinchisi: Anoniyat-menlikni tashlamagan, qilgan ishlariga shoʻngʻigan va faqat dalil bilan haqiqatga brogan, ilm va hikmat bilan, aql va ma'rifat bilan haqiqatni qidirgan, iymon va Qur'on bilan, faqr va qullik bilan haqiqatga tez borgfan turli iste'doddagi uch toifaning qarama qarshiligining hikmatlariga ishora qilgan misollardir.

Bu uch tabaqaning taraqqiy etishidagi sirni va keng hikmatni "Zuhra", "Qatra", "Rashxa" nomli misol bilan bir daraja koʻrsatamiz. Masalan: Quyoshning oʻz Xoliqining izni va amri bilan uch turdagi tajalliysi, aksi va fayz berishi bor: Biri gullarga, keyingisi Oy va sayyoralarga, uchinchisi shisha va suv kabi shaffof narsalarga bergan turli akslardir.

Birinchisi uchga boʻlinadi:

Biri: Kulliy va umumiy tajalliy va aks boʻlib, butun gullarga birdan fayz berishi.

Ikkinchisi: Xos tajalliy boʻlib, xar bir turga koʻra xususiy aksi bor.

Keyingisi: Kichik tajalliy boʻlib, xar bir gulning shaxsiyatiga koʻra fayz berishidir. Bu misolimiz oʻsha soʻzga asosan, gullarning bezangan ranglari Quyoshning ziyosidagi yetti rangning aks etishdagi oʻzgarishidan kelib chiqadi. Bu soʻzga koʻra gullar ham Quyoshning bir tur oynalaridir.

Ikkinchisi: Quyoshning oy va sayyoralarga Fotiri Hakiymning izni bilan bergan nur va fayzdir. Bu kulliy, keng fayz va nurdan soʻng oy, ziyoning soyasi hisoblangan nurni Quyoshdan kulliy suratda istifoda qiladi, soʻng xususiy tarzda dengizlar, havo, shaffof tuproqqa, juz'iy suratda dengizning pufakchalariga va shaffof tuproqqa va havoning zarralari foyda va fayz berishidir.

Uchinchisi: Quyoshning Allohning amri bilan fazoni va dengizlarning yuzlarini oyna qilib sof, umumiy va soyasiz aksi bor. Soʻng quyosh dengizning pufakchalari, suvning tomchilari, havoning sizishlari va qor shishachalarining xar biriga juz'iy aksni, kichik timsolini beradi.

Quyoshning har bir gulga va oyga nisbatan xar bir tomchi, xar bir sizma mazkur uch jihatda ikki yoʻl bilan yuzlanadi va fayz beradi:

Birinchi yoʻl: Oʻzi toʻgʻridan-toʻgʻri toʻsiqsiz, hijobsiz. Bu yoʻl nubuvvatning yoʻlini koʻrsatadi.

Ikkinchi yoʻl: Toʻsiqlar vositalik qiladi. Oyna va sazovor boʻlgan narsalarning qobiliyatlari quyoshning jilvalariga rang beradi. Bu yoʻl valiylik yoʻlini koʻrsatadi.

"Zuahra", "Qatra", "Rashha"larning xar biri avvalgi yoʻlda: "Men umum olam quyoshining bir oynasiman", deyishi mumkin. Lekin ikkinchi yoʻlda unday deya olmaydi. Balki "Men oʻz quyoshimning oynasiman yoki sinfimga tajalliy etgan quyoshning oynasiman" deydi. Chunki Quyoshni shunday taniydi. Butun olamga qaraydighan quyoshni koʻra olmaydi.

Xolbuki oʻsha shaxsning, sinfining yoki jinsining quyoshi unga tor dahliz ichida chegaralangan qayd ostida koʻrinadi. Shuning uchun qaydsiz, cheklovsiz, mutlaq quyoshning izlarini chegaralangan quyosh deb boʻlmaydi. Butun yer yuzini isitish, oydinlatish, barcha nabotot, hayvonotning hayotlarini harakatlantirish, sayyoralarni atrofida aylantirish kabi hashamatli ishlarni qalb koʻzi bilan koʻrib tor qayd va chegaralangan dahliz ichida koʻrgan quyoshdan deya olmaydi. Balki u ajoyib ishlarni, agar biz idrokli deb faraz qilgan uch narsa, qayd ostida koʻrgan quyoshniki desa ham, faqatgina aqliy va iymoniy tarzda va chegaralangan, ayni mutlaq boʻlganini bir taslimiyat orqali aytishi mumkin. Lekin u, inson kabi biz aqlli deb faraz qilgan "Zuhra", "Qatra", "Rashxa"larni bu ishlarni, ya'ni juda katta ishlarni quyoshdab deb bilishi aqliydir, tajriba orqali xulosa qilinmagan. Balki ba'zan iymoniy hukmlari koinotda kuzatilgan narsalarga toʻqnashadi. Ishonish juda qiyin boʻladi.

Demak, haqiqatga tor kelgan va ba'zi burchaklarida haqiqatning a'zolari koʻringan va haqiqatga qoʻshilgan ushbu misol ichiga uchovimiz ham kirishimiz kerak. Uchalamiz ham oʻzimizni "Zuhra", "Qatra", "Rashha" deb faraz qilamiz. Chunki biz ularda faraz qilgan idrok etarli kelmayapti. Aqlimizni ham ularga qoʻshishimiz kerak. Ya'ni ular moddiy quyoshlaridan qanday fayz olsalar, biz ham ma'naviy quyoshimizdan shunday olishimizni tushunishimiz kerak.

Ey dunyoni unutmagan va moddiylik bilan mashgʻul boʻlgan va nafsi qattiqlashgan birodar! Sen "Zuhra" boʻl. "Zuhra" guli quyoshning tarqalgan ziyodan rang oladi. U bir rang ichida quyoshning timsolini aralashtirib ziynatli surat kiyadi. Sening iste'doding ham unga oʻxshaydi. Sabablarga shoʻngʻigan Eski Said kabi maktabli faylasuf esa oyga oshiq boʻlgan "Qatra" boʻlsinki, unga oy quyoshdan olgan ziyoning soyasini beradi va koʻz qorachigʻiga nur berar. U ham oʻsha nur bilan porlaydi. Lekin "Qatra" oʻsha nur orqali faqat oyni koʻradi. Quyoshni koʻra olmaydi, balki iymoni bilan koʻrishi mumkin.

Hamma narsani toʻgʻridan-toʻgʻri Janobi Haqdan bilgan, sabablarni parda qabul qilgan faqir odam ham "Rashxa" boʻlsin. Shunday bir " Rashxa"ki, tayanib "Zuhra" kabi oʻziga ishonishi uchun faqir, hech narsasi yoʻq. U orqali koʻrinishi uchn hech qanday rangi yoʻq. Yuzlanish uchn boshqa narsalarni ham tanimaydi. Xolis samimiyligi bor, toʻgʻridan-toʻgʻri quyoshning timsolini koʻz qorachigʻida saqlaydi. Modomiki biz ushbu uch narsa oʻrnida boʻldik. Oʻzimizga qarashimiz kerak. Nimamiz bor? Nima qilamiz?

Bir Zoti Kariym ehsoni bilan bizni koʻp ziynat beryapti, nurlantiryapti va tarbiya qilayotganini koʻryapmiz. Inson esa ehson qilganga mahliyo boʻladi. Mahliyo boʻlishga loyiq boʻlgan zotga yaqinlashishni istaydi va koʻrishni xohlaydi. Shunday ekan, xar birimiz iste'dodimizga koʻra oʻsha muhabbat jozibasi bilan yoʻl olamiz.

Ey zahro guliga oʻxshagan! Sen ketyapsan. Lekin gul boʻlib bor. Mana ketding. Taraqqiy eta-eta, qamrovli martabaga kelding. Goʻyo butun gullarning oʻrniga oʻtding. Xolbuki zahro xira bir oynadir. Unda ziyodagi yetti rang tarqaladi va sinar. Quyoshning aksini yashiradi. Sen sevgan quyoshning yuzini koʻrishga muvaffaq boʻla olmaysan. Chunki cheklangan ranglar, xususiyatlar tarqatadi, parda tortadi, koʻrsatmaydi. Sen shu holda suratlarning, toʻsiqlarning oʻrtaga tushishi orqali paydo boʻlgan ayriliqdan qutula olmaysan. Lekin bir shart bilan qutulishing mumkin, sen oʻz nafsing muhabbatiga shoʻngʻigan boshingni koʻtarasan va nafsing yaxshiliklari bilan lazzatlangan va faxrlangan nazaringni tortasan, osmondagi quyoshning yuziga otasan. Pastga egilgan rizqni jalb qilish uchun tuproqqa qaragan yuzingni yuqoridagi quyoshga qaratasan. Chunki sen uning oynasisan. Vazifang oynalik qilish. Bilsang, bilmasang rahmat xazinasi eshigi boʻlgan tuproq tarafidan sening rizqing keladi.

Bir gul quyoshning kichkina bir oynasidir. Shu katta quyosh ham samo dengizida Shamsi Azaliyning "Nur" ismidan tajalliy etgan bir yogʻduning tomchi misol bir oynasidir. Ey insoniy qalb! Sen quyoshning oynasi boʻlganingni bu orqali bil. Bu shartni qilgandan soʻng kamol topasan. Lekin quyoshni haqiqatda qanday boʻlsa, shunday koʻra olmaysan. Haqiqatni ochiq tushuna olmaysan. Balki sifatlaringning ranglari unga rang beradi va qattiq durbining bir surat kiydiradi. Chegaralangan qobiliyating qayd ostiga oladi.

Endi sen ham, ey tomchi ichiga kirgan hikmatli faylasuf! Fikringning tomchisining durbini bilan, falsafangning narvoni bilan oygacha taraqqiy etding, unga kirding. Uning qattiq, qorongʻuligini koʻr. Na ziyosi bor, na hayoti. Sening harakating behuda, ilming foydasiz ketdi. Sen umidsizligingning zulmatidan, kimsasizliging qoʻrquvidan, habis-yomon ruhlarning bezovta qilishlaridan va qoʻrquv dahshatidan, tabiat kechasini tark qilib haqiqat quyoshiga yoʻnalsang, bu kecha nurlari kunduz quyoshi nurlarining soyalari ekaniga hech shubhasiz ishonsang qutulasan.

Bu shartni qilgandan soʻng kamol topasan. Faqir va qorongʻu oy oʻrniga xashamatli quyoshni topasan. Lekin sen ham boshqa doʻsting kabi quyoshni sof koʻra olmaysan. Balki aqling va falsafang doʻstlik va odat qilgan pardalari orqasida, ilm va hikmatning toʻqigan toʻsiqlari ostida va qobiliyating bergan rang ichida koʻrasan.

Rashxa misol uchinchi doʻstingiz ham faqirdir, ham rangsizdir. Quyoshning harorati bilan tez bugʻlanadi, anoniyatini tashlaydi, bugʻga minadi, havoga chiqadi. Ichidagi nursiz modda ishq otashi bilan olovlanadi, ziyo bilan nurga aylanadi. Ziyoning jilvalaridan kelgan shu'laga yopishadi, yaqinlashadi.

Ey Rashha misol! Modomiki quyoshga toʻgʻridan-toʻgʻri oyna boʻlayotgan ekansan qaysi martabada boʻlsang boʻl, quyoshga aynalyaqiyn bir tarzda sof qaratilgan bir tuynuk, bir deraza topasan. Quyoshning ham ajoyib ishlarini undan deb bilishda qiyinchilik koʻrmaysan. Unga loyiq hashamatli vasflarini ikkilanmasdan bilasan. Uning saltanatining buyuk ishlarini undan deb bilishda hech narsa qoʻlingdan tutib undan voz kechira olmaydi. Na toʻsiqlarnig torligi, na qobiliyatlarning chegaralangani, na oynalarning kichikligi seni adashtirmaydi. Haqiqatga zid yoʻnaltirmaydi. Chunki sen sof, xolis, toʻgʻridan-toʻgʻri unga qaraganing uchun sazovor boʻlgan narsalarda koʻringan va oynalarda kuzatilgan narsa quyosh emas, balki bir turdagi jilvalaridir, bir tur rangli akslaridir. Akslar uning unvonlari boʻlsada, butun hashamati ishlarini koʻrsata olmaydi.

Ushbu haqiqat bilan aralash misolda uch turli tuman yoʻl bilan kamolga boriladi. Va u kamolotlarning fazilatlari va koʻrish darajasining tafsilotida ular turlicha boʻladi. Lekin natijada va haqqa ishonib itoat qilish va haqiqatni tasdiqlashda ittifoq qilishadi. Tun odami umuman quyoshni koʻrmagani, faqat oyning oynasida bir soyasini koʻrgani uchun quyoshga tegishli hashamatli ziyoni, buyuk jozibani aqliga sigʻdira olmaydi. Balki koʻrganlarga taslim boʻlib taqlid qiladi. Xuddi shuning kabi, Varosati Ahmadiya (S.A.V.) bilan Qodiyr va Muhyi kabi ismlarning eng buyuk martabasiga yetishmagan kimsa hashri a'zamni va qiyomati kubroni taqlidan qabul qiladi, "Aqliy masala emas" deydi. Chunki hashr va qiyomatning haqiqati, ismi a'zamning va ba'zi ismlarning eng buyuk darajasiga sazovor. Kimning nazari u yerga chiqmasa, taqlidga majbur. Kimning fikri u yerga yetsa, hashr va qiyomatni kecha-kunduz, qish va bahor darajasida osonlik bilan koʻradi, qalban ishonib qabul qiladi.

Ushbu sirga binoan, Qur'on hashr va qiyomatni eng ulugʻ martabada, eng komil tafsilot bilan zikr qiladi va ismi a'zamga sazovor boʻlgan Paygʻambarimiz Alayhissalotu Vassalam dars beradi. Eski paygʻambarlar esa irshod hikmatining taqozosi bilan bir daraja sodda va ibtidoiy holda boʻlgan ummatlariga hashrni eng a'zam darajada, eng keng tafsilot bilan dars bermaganlar. Ushbu sirdan, bir qism avliyolar ba'zi iymon asoslarini eng buyuk martabasida koʻrmagan yoki koʻra olmagan. Shuning uchun, ma'rifatullohda turlicha oriflar darajasi bor. Bular kabi koʻp sirlar bu haqiqatdan yuzagha chiqadi.

Bu tamsil ham bir daraja haqiqatni his ettirganidan, ham haqiqat juda keng va juda chuqur boʻlgani uchun biz ham misol bilan kifoyalanamiz. Haddimiz va toqatimizdan yuqori boʻlgan sirlarga kirishmaymiz.

UCHINCHI SHOX: Qiyomat alomatlaridan va oxirzamon voqealaridan va ba'zi amallarning fazilat va savoblaridan bahs etgan hadisi shariflar chiroyli tushunilmagani bois aqllariga ishongan bir qism ilm ahli ularning bir qanchasini zaif yoki mavzu' degan. Iymoni zaif va menligi kuchli qismi esa inkor qilishgacha borishgan. Hozir tafsilga kirishmaymiz. Faqat "Oʻn Ikki Asosni" bayon qilamiz.

Birinchi Asos: Yigirmanchi Soʻzning oxiridagi savol va javobda izoh etgan masalamizdir. Qisqasi quyidagicha, din imtihondir, bir tajribadir. Oliy ruhlarni yomon ruhlardan ajratadi. Shunday ekan oldinda barchaga koʻz bilan koʻriladigan voqealarni shunday tarzda aytadiki na batamom majhul qoladi, na barcha istar-istamas tasdiqlashga majbur boʻlishi uchun yaqqol koʻrinadi. Aqlga eshikni ochadi, ixtiyorni qoʻlidan olmaydi. Agar bir Qiyomat alomati ochiq ravshan koʻrinsa, hamma tasdiqlashga majbur boʻlsa, koʻmir kabi iste'dod olmosdek iste'dod bilan ayni saviyada qoladi. Taklif siri va imtihon natijasi zoye boʻladi. Shuning uchun Mahdiy va Sufyon masalalari kabi koʻp masalalarda koʻp ixtilof chiqqan. Rivoyatlar ham xar hildir, bir-biriga zid hukmlar boʻlgan.

Ikkinchi Asos: Islomiy masalalarning tabaqalari bor. Biri qat'iy burhon istasa, boshqasi kuchli ishonch bilan kifoyalanadi. Keyingisi faqat misol sifatida qabul qilinadi, uni rad qilmaslik kerak. Shunday ekan, iymon asoslaridan boʻlmagan far'iy masalalar yoki davr hodisalarining xar birida aniq ishonch bilan qat'iy burhon istalmaydi. Balki rad qilmaslik va taslimiyat bilan tegmaslik kerak.

Uchinchi Asos: Sahobalar davrida Bani Isroil va Nasroniy ulamolaridan koʻpi Islomiyatga kirgan. Eski ma'lumotlari ham ular bilan birga musulmon boʻlgan. Avvalgi ba'zi haqiqatga zid ma'lumotlari Islomiyatning moli deb oʻylangan.

Toʻrtinchi Asos: Hadisi Sharif roviylarining ba'zi soʻzlari yoki oʻzlari tanlagan maʻnoni hadisning matnidan deb oʻylangan. Inson xatodan xoli boʻlmagani uchun ba'zi haqiqatga zid chiqarilgan yashirin ma'nolarni yoki soʻzlarni hadis deb oʻylab zaifligiga hukm etilgan.

Beshinchi Asos: اِنَّ فِى اُمَّتِى مُحَدَّثُونَ ya'ni مُلْهَمُونَ siriga asosan ba'zi kashf ahli va avliyolardan boʻlgan Alloh ilhomga sazovor qilgan muhaddislar ilhom qilingan ba'zi ma'nolarni hadis deb oʻylangan. Xolbuki avliyolar ilhomi (ba'zi kamchiliklar bilan) xato boʻlishi mumkin. Bu turda bir qism haqiqatga zid chiqishi mumkin.

Oltinchi Asos: Insonlar orasida mashhur boʻlgan ba'zi hikoyalar mavjudki, zarbul masalga aylangan. Haqiqiy ma'nosiga e'tibor berilmaydi. Qaysi maqsad uchun yoʻnaltirilganiga qaraladi. Insonlar orasida tanilgan ba'zi qissa va hikoyalarni Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam irshod maqsadida misol va kinoya turidan aytganlar. Bhu navʻ masalalarning haqiqiy ma'nosida kamchilik boʻlsa, u insonlarning urf-odatilariga oiddir va maʻlum va omma ishonchiga oid.

Yettinchi Asos: Juda koʻp tashbeh va misollar mavjudki, davr oʻtishi bilan yoki ilmning qoʻlidan jahlning qoʻliga oʻtishi orqali moddiy haqiqat deb qabul qilingan. Xatoga qilgan. Masalan: "Hoʻkiz" va "Baliq" ismli, misol olamida savr va hut timsolida quruqlik va dengiz hayvonlari nozirlaridan Allohning ikki farishtasi xuddiki katta hoʻkiz va jismoniy baliq deb tasavvir qilish natijasida hadisga e'tiroz bildirilgan.

Yana masalan, bir kuni Nabiyimiz huzurlarida bir baland ovoz eshitiladi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam: "Bu ovoz yetmish yildan beri yumalab, endi Jahannamning tubiga tushgan toshning ovozi" dedilar. Bu hadisni eshitgan, haqiqatga yetmagan kimsa inkor qiladi. Bu hodisadan yigirma daqiqa oʻtib, bir kishi kelib Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga: "Mashhur munofiq yigirma daqiqa avval oʻldi", degani qat'iyan sobit. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam yetmish yoshga kirgan munofiq Jahannamning bir toshi boʻlib butun umri qulashdan, asfali sofiliynga kufrga tushishdan iborat ekanini oʻta balogʻatli suratda bayon etganlar. Janobi Haq vafot daqiqasi ovozni eshittirib, bunga ishora qilgan.

Sakkizinchi Asos: Janobi Hakiymi Mutlaq ushbu sinov diyori va imtihon maydonida juda muhim narsalarni koʻp narsalar ichida yashirgan. Yashirishiga koʻp hikmatlar, koʻp foydalar bogʻliq. Masalan: Qadr kechasini butun ramazonga, duo ijobati soatini Juma kuniga, maqbul valiysini insonlar ichiga, ajalni umr ichida va qiyomatning vaqtini dunyo umri ichiga yashirgan. Chunki insonning ajali aniq boʻlsa, yarim umrigacha mutlaq gʻaflatda, yarmidan soʻng doryogʻochiga qadam-baqadam borgandek dahshat beradi.

Xolbuki oxirat va dunyo muvozanatini muhofaza qilish va xar doim xavfu umid orasida boʻlishning foydasi, xar daqiqa ham oʻlish ham yashash mumkin ekanini taqozo qiladi. Demak noaniq tarzdagi yigirma yillik noaniq umr, ming yil muayyan umrdan ustundir.

Qiyomat ham katta insoni boʻlgan dunyoning ajalidir. Agar vaqti aniq qilinganida, butun ilk va oʻrta asrlar mutlaq gʻaflatga shoʻngʻir va keyingi asrlar daxshatda qolar edi. Inson shaxsiy hayoti bilan uyi va qishlogʻini hayoti bilan aloqador boʻlganidek ijtimoiy va sinf hayoti bilan yer kurrasi va dunyoning yashashi bilan ham aloqadordir. Qur'on اِقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ deydi. "Qiyomat yaqin" deb farmon qiladi. Ming yil oʻtgandan keyin ham kelmasligi, yaqinligiga halal bermaydi. Chunki qiyomat dunyoning ajalidir. Dunyoning umriga nisbatan ming yoki ikki ming yil bir yilga nisbat berilsa bir-ikki kun yoki bir-ikki daqiqa kabi. Qiyomat soati - umriga nisbat berilib uzoq deyish uchun faqat insoniyatning ajali emas. Shuning uchunki, Hakiymi Mutlaq qiyomatni beshta gʻayb sifatida ilmida saqlaydi. Bu yashirin saqlash siridan xar bir asr, hatto haqiqatni koʻrgan asr hisoblangan Saodat Asri ham doim qiyomatdan qoʻrqqan. Hatto ba'zilari, "Shartlari ana-ana chiqdi" deyishgan.

Xullas, bu haqiqatni bilmagan insofsiz insonlar: "Nima uchun oxiratning tafsilotini dars olgan uygʻoq qalbli, keskin nazarli Sahobalarning fikrlari ming yil haqiqatdan uzoq boʻlgandek dunyoviy istiqbolda ming toʻrt yuz yil keyin keladigan haqiqatni asrlariga yaqin deb oʻylaganlar?" deyishadi.

Javob: Chunki Sahobalar paygʻambarlik suhbatining fayzidan hammadan koʻra koʻproq oxirat yurtini tushunib, dunyoning fanosini bilib, qiyomatning yashirin soatidagi Ilohiy hikmatni anglab, shaxsiy ajal kabi dunyoning ajaliga ham doim muntazir boʻlishgan, oxiratlari uchun jiddiy harakat qilganlar.

Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam "Qiyomatni kutinglar, intizor boʻlinglar" takrorlashi bu hikmatdan kelib chiqqan Nabaviy irshoddir. Yoʻqsa haqiqatdan uzoq boʻlishi uchun muayyan voqe'likka doir vahiyning hukmi bilan emas. Illat boshqa, hikmat boshqadir.

Xullas, Paygʻambar Alayhissalotu Vassalamning bu turdagi soʻzlari yashirin saqlash hikmatidan kelib chiqadi. Ushbu sirga asosan Mahdiy, Sufyon kabi oxirzamonda keladigan shaxslarni ancha avval, hatto Tobe'inlar zamonida ham kutiashgan, yetishish umidida boʻlganlar. Hatto ba'zi avliyolar "Ular oʻtgan" degan. Vaqti mavhum qolishini, qiyomat kabi Ilohiy hikmat taqozo qiladi. Chunki xar davr, xar bir asr ma'naviy quvvatning quvvatlanishiga sabab boʻladigan va umidsizlikdan qutqaradigan "Mahdiy" ma'nosiga muhtojdir. Bu ma'noda xar asrning hissasi boʻlishi lozim. Xar asr gʻaflat ichida yomonliklarga ergashmaslik va loqaydlik bilan nafsning tizginini qoʻyib yubormaslik uchun munofiqlikk bosh boʻladigan daxshatli shaxslardan saqlanish va qoʻrqish kerak. Agar tayin etilganida umumiy irshod foydasi zoye boʻlar edi.

Mahdiy kabi shaxslar haqidagi rivoyatlarning ixtiloflari sababi va siri shuki, hadislarni sharh qilganlar hadis matnlarini sharh va istinbotlariga tatbiq qilganlar. Masalan: Saltanat markazi oʻshanda Shomda yoki Madinada boʻlgani uchun Mahdiy yoki Sufyon hodisalarini saltanat markazi atrofida boʻlgan Basra, Kufa, Shom kabi yerlarda chiqishini tasavvur qilib sharhlaganlar. Hamda ularning ma'naviy shaxsiga yoki vakil boʻlgan jamoatiga oid buyuk asarlarni shaxsida deb oylab, shunday tafsir etganlarki, gʻaroyib shaxslar chiqqan vaqti butun xalq ularni taniydigandek shakl berishgan. Xolbuki, bu dunyo tajriba maydoni degan edik. Aqlga eshik ochiladi, lekin ixtiyori qoʻlidan olinmaydi. Shunday ekan shaxslar, hatto daxshatli Dajjol ham chiqqan vaqti koʻpchilik, hatto oʻzi ham boshida Dajjol ekanini bilmaydi. Balki oxirzamon shaxslarini iymon nuri bilan tanish mumkin.

Qiyomat alomatidan boʻlgan Dajjol haqida hadisi sharifda "Birinchi kuni bir yil, ikkinchi kuni bir oy, uchinchi kuni bir hafta, toʻrtinchi kuni boshqa kunlar kabidir. Chiqqan vaqti dunyo eshitadi. Qirq kunda dunyoni aylanadi", deb rivoyat qilinadi. Insofsiz odamlar bu rivoyatni imkonsiz degan. (Hudo saqlasin) bu rivoyatni inkor va bekor qilishgacha borib yetishgan. Xolbuki وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللّهِ haqiqati quyidagicha:

Kufr olamining eng qattigʻi boʻlgan shimolda tabiatparastlarning kufriy fikridan sizilgan katta bir jarayonning boshiga keladigan va uluhiyatni inkor qiladigan shaxsning shimol tomondan chiqishiga ishora qilishda va unda bir hikmat ramzi bor. Shimoliy qutbga yaqin doirada butun yil bir kecha bir kunduzdir. Olti oyi kecha, olti oyi kunduzdir. "Dajjolning bir kuni bir yil". Oʻsha doira yaqinida chiqishiga ishoradir. "Ikkinchi kuni bir oydir", deyishdan murod, shimoldan bu tarafga kelganda ba'zan yozning bir oyida quyosh botmaydi. Bu esa Dajjol shimoldan chiqib madaniyat olami tarafiga tajovuz qilishiga ishoradir. Kunni Dajjolga tayantirish orqali bu maʻnoga ishora qiladi. Yana bu tomonga kelinsa bir haftasida quyosh botmaydi. Yana kela-kela chiqish va botish oʻrtasida uch soat farq qiladi. Men Russiyada asirlikda ekan shunday yerda boʻldim. Bizga yaqin bir hafta quyosh botmaydigan yer bor edi. Aylanish uchun u yerga borishar edi. "Dajjolning chiqqan payti butun dunyo eshitadi" masalasini telegraf va radio hal qilgan. Qirq kunda aylanishini esa markabi boʻlgan poyezd va tayyora hal qilgandir. Eskidan bu ikki qaydni imkonsiz deb bilgan din dushmanlari hozir oddiy qabul qilishyapti!

Qiyomat alomatidan boʻlgan Yajuj Majuj va Saddga doir bir risolada bir daraja tafsilotli yozganim sabab, unga havola qilib bu erda faqat ilova qilamiz: Eskidan Manchjur, Moʻgʻil unvoni bilan bashariyat jamoatlarini zeru-zabar qilgan toifalar va Chin devorining qurilishiga sabab boʻlganlar qiyomatga yaqin yana anarxistlik kabi fikr bilan bashariyat madaniyatini zeru-zabar qilishlari rivoyatlarda mavjud. Ba'zi din dushmanlari: "Buncha daxshatli ishlarni qilgan va qiladigan toifalar qayerda?" deyishgan.

Javob: Chigirtka kabi ofat bir mavsumda juda koʻp miqdorda boʻladi. Mavsum oʻzgarganda mamlakatni fasodga uchratgan koʻp sonli toifalarning haqiqatlari baʻzi oz sonli maxluqlarda saqlanadi. Vaqti kelishi bilan oʻsha juda koʻp sonli buzgʻunchilik Allohning amri bilan oz sonli maxluqlardan boshlanadi. Goʻyo ularning milliy shaxsi noziklashadi, uzilmaydi. Yana mavsumi kelishi bilan paydo boʻladi.

Aynan shuning kabi, bir davrda dunyoni ostin-ustun qilgan toifalar Allohning izni bilan mavsumi kelgan payti bashariyat madaniyatini ostin-ustun qiladi. Lekin ularni harakatga keltirganlar boshqa suratda yuzaga chiqadi.

Toʻqqizinchi Asos: Iymoniy masalalarning bir qismining natijalari chegaralangan va tor olamga tegishli. Boshqa bir qismi keng va mutlaq oxirat olamiga tegishli. Amallarning fazilat va savobiga doir hadisi shariflarning bir qismi targʻib va qoʻrqitishga munosib ta'sir qilishi uchun balogʻatli uslubda kelgani uchun, e'tiborsiz kimsalar ularni mubolagʻali deb oʻylagan. Xolbuki barchasi ayni haq va toʻliq haqiqat boʻlgani uchun ichida aldash va mubolagʻa yoʻq. Jumladan, insofsizlarning aqlini eng koʻp band qilgan uchbu hadis:

(av kama qol) ma'noyi sharifi: "Duyoning Janobi Haqning nazdida chivin qanotichalik qiymati boʻlganida, kofirlar bir qultum suv ham ichmas edi".

Haqiqati quyidagicha: عِنْدَ اللّهِ ta'biri, baqo olamidan demakdir. Modomiki baqo olamidagi bir chivin qanotichalik nur abadiy ekan, yer yuzini toʻldiradigan vaqtinchalik nurdan ham koʻpdir. Demak katta dunyoni bir chivin qanoti qiyoslash emas, balki harkimning qisqacha umriga joylashgan xususiy dunyosini baqo olamidan bir chivin qanoti qadar doimiy Ilohiy fayzga va Ilohiy ehsonga taqqoslashga kelmagani demakdir.

Dunyoning ikki yuzi, balki uch yuzi bor. Biri, Janobi Haqning ismlarining oynalaridir. Keyingisi oxiratga yuzlangan, oxirat ekinzoridir. Uchinchisi fanoga, yoʻqlikka qaraydi. Biz bilgan dunyo - Alloh rozi boʻlmagan zalolat ahlining dunyosidir.

Demak asmoyi husnaning oynalari, Samadoniy maktublar va oxiratning ekinzori boʻlgan katta dunyo emas, balki oxiratga zid va butun xatolarning asosi, balolarning manbai boʻlgan dunyoparastlarning dunyosining oxirat olamida iymon ahliga berilgan bir abadiy zarrasiga yeta olmasligiga ishoradir.

Ushbu eng toʻgʻri va jiddiy haqiqat qayerda, insofsiz dindan chiqqanlarning chiqargan ma'no qayerda? Insofsiz dindan dushmanlari juda mubolagʻa, qattiq yolgʻon degan tasavvuri qayerda?

Yana masalan: Insofsiz dinsizlar mubolagʻa deb oʻylagan hatto imkonsiz mubolagʻa va yolgʻon deb oʻylagan narsalaridan biri amallarning savobiga doir va ba'zi suralarning fazilatlari haqida kelgan rivoyatlardir. Masalan: "Fotihaning Qur'on qadar savobi bor". "Ixlos surasi Qur'onning uchdan biridir", "Iza Zulzilatil arzu surasi chorak Qurʻonga teng", "Qul ya ayyuhal kafirun chorak Qurʻon", "Yosin surasi oʻn Qur'onga teng" ekaniga rivoyat bordir. Insofsiz va diqqatsiz kimsalar: "Bu imkonsiz. Chunki Qur'on ichida Yosindan boshqa fazilatli suralar ham bor. Shuning uchun ma'nosiz", deyishgan.

Javob: Uning haqiqati quyidagicha: Qur'oni Hakimning xar bir harfining bir savobi bor, bir hasanadir. Allohning fazlidan u harflarning savobi koʻkaradi, ba'zan oʻn, ba'zan yetmish, ba'zan yetti yuz (Oyat-ul Kursi harflari kabi), ba'zan bir ming besh yuz (Surayi Ixlosning harflari kabi), ba'zan oʻn mingga chiqadi (Baroat kechasi oʻqilgan oyatlar va maqbul vaqtlarga toʻgri kelganlar kabi) ba'zan esa oʻttiz ming (masalan koʻknori urugʻining koʻpligi kabi, Layla-i Qadrda oʻqilgan oyatlar kabi). Kecha ming oyga teng kelishining ishorasi bilan bir harfining u kechada oʻttiz ming savobi boʻlishi anglashiladi. Demak, Qur'oni Hakim savobni koʻpaytirishi bilan birga albatta muvozana qilinmaydi va kelmaydi ham. Balki asl savob bilan ba'zi suralar muvozana qilinishi mumkin.

Masalan: Makajoʻxori ekinzori faraz qilaylik, unga ming dona ekilgan. Ba'zi tuxumlari yettita boshoq bergan faraz etsak, xar bir boshoqda yuztadan dona boʻlsa, bir urugʻ butun ekinzorning uchdan ikkisiga teng keladi. Masalan: Biri esa oʻn boshoq bergan, har birida ikki yuztadan dona bergan, shunda bir urugʻ asl ekinzordagi urugʻlarning ikki barobari qadar boʻladi. Va hokazo qiyos qil.

Hozir Qur'oni Hakimni nuroniy, muqaddas samoviy bir ekinzor tasavvur qilamiz. Xar bir harfi asl savobi bilan bittadan urugʻ hukmidadir. Ularning boshoqlari hisobga olinmaydi. Yosin, Ixlos, Fotiha, Qul ya ayyuhal kafirun, Iza zulzilatil-arzu kabi boshqa fazilatlariga doir rivoyat etilgan sura va oyatlar bilan taqqoslanishi mumkin.

Masalan: Qur'oni Hakimning uch yuz ming olti yuz yigirmata harfi bor. Ixlos surasi bismilloh bilan birga oltmish toʻqqiz. Uch marta oltmish toʻqqiz ikki yuz yettita harf boʻladi. Demak Ixlos surasining xar bir harfining hasanalari bir yarim mingga yaqin. Yosin surasining harflari hisoblansa, Qur'oni Hakimning butun harflariga nisbat etilsa va oʻn marta ortiq boʻlishi nazarga olinsa shunday bir natija chiqadiki: Yosini Sharifning xar bir harfining taqriban besh yuzga yaqin savobi bor. Ya'ni oʻshancha hasana sanalishi mumkin. Bunga qiyosan boshqalarini ham tatbiq qilsang, naqadar latif, goʻzal, toʻgʻri va yolgʻoni yoʻq haqiqat ekanini tushunasan.

Oʻninchi Asos: Aksar maxluqot toifalarida boʻlgani kabi basharning fe'l va amallarida ba'zi gʻaroyib kimsalar chiqadi. Agar ular yaxshilikda ilgarilagan boʻlsa, u sinflarning iftixor sababidir, tersi esa badbaxtliklari sababidir. Yashirinadi ham. Xuddiki ma'naviy shaxslar, maqsad oʻrniga oʻtadi. Boshqa kishilarning xar biri u boʻlishga harakat qiladi va u boʻlishi ehtimoli bor. Demak mukammal gʻaroyib kishi mutlaq, noaniq boʻlsada hamma joyda boʻlishi mumkin. Shu mavhum boʻlgani uchun mantiqan mumkin boʻlgan umumiyligiga hukm qilish mumkin. Ya'ni, xar bir amal shunday bir natija berishi mumkin. Masalan, "Kim ikki rakat namozni falon vaqtda oʻqisa, bir haj savobichalik boʻladi", deyilgan. Demak, ikki rakat namoz ba'zi vaqtlarda bir hajga teng kelishi haqiqatdir. Xar ikki rakat namozda bu ma'no umumiy maʻnoda mumkindir.

Demak, shu turdagi rivoyatlar, amalda sodir boʻlgan doimiy va qamrovli emas. Chunki modomiki qabulning shartlari bor, kulliyat va doimiylikdan chiqar ekan. Balki yo amalda vaqtinchalik, mutlaq yoki ehtimol boʻlgan, qamrovli ekan. Demak bu tur hadislardagi qamrov imkon e'tibori bilan.

Masalan: "Gʻiybat qatlga teng". Demak gʻiybatda shunday kishi mavjudki, qotil kabi bir oʻldiruvchi zahardan yanada zararli. Masalan: "Goʻzal soʻz bir qulni ozod qilish kabi azim sadaqaning oʻrniga oʻtadi". Targʻib va tashviq uchun noaniq mukammal kishi mutlaq suratda hamma yerda boʻlishining imkonini amalda koʻrsatish orqali xayrga shavqni orttirish va shar-yomonlikdan nafrat qilishga yoʻnaltirishdab iborat.

Bu olamning tarozisi bilan abadiy olamning narsalari tortilmaydi. Bu yerning eng kattasi u yerning eng kichigiga teng kela olmaydi. Amallarning savobi oʻsha olamga yuzlangani uchun dunyoviy nazarimiz unga tor keladi. Aqlimizga sigʻdira olmaymiz. Masalan:

ya'ni:

Insofsiz va diqqatsizlarning e'tiborini juda koʻr tortgan shu kabi rivoyatlardir. Ularning haqiqati quyidagicha:

Dunyoda tor nazarimiz bilan, kalta fikrimiz bilan Muso va Xorun Alayhissalomlarning savoblarini qay daraja tasavvur etamiz, bilamiz. Abadiyat olamida Rahiymi Mutlaq abadiy saodatda cheksiz ehtiyoj ichidagi quliga bitta virdga teng beradigan savob haqiqati, ikki zotning savoblariga faqat ilmimiz doirasidagi va biz tahmin qilgan savoblariga teng boʻlishi mumkin.

Masalan: Badaviy, vahshiy odam hech qachon podshohni koʻrmagan. Saltanat hashamatini bilmaydi. Bir qishloqda ogʻani qanday tasavvur qilsa chegaralangan fikri bilan podshohni undan kattaroq bir ogʻa deb biladi. Hatto bizda sodda-til bir toifa bor, eski vaqtlar: "Podshoh oʻz oʻchogʻi oldida, qozonining boshida pishirgan yovgʻon shoʻrvasi yonida nima qilsa, bizning ogʻamiz uni biladi"m deyishar edi. Demak ular podshohni shunchalik tor vaziyatda va oddiy suratda tasavvur qilishar edi. Oʻz yovgʻon shoʻrvasini oʻzi pishiradi, xuddiki bir yuz boshi hashamatida faraz qilishar edi. Hozir birov ulardan biriga: "Sen bugun men uchun bu ishni qilsang, senga bilgan podshohingning hashamatichalik hashamatlik beraman. Ya'ni yuz boshinikidek daraja beraman", desa u soʻz haqiqatdir. Chunki uning tor fikri doirasiga kirgan podshohning hashamati faqat yuz boshinichalik shavkatdir.

Demak, dunyo nazari bilan tor fikrimiz orqali oxiratga yuzlangan savob haqiqatlarini badaviy odamchalik ham oʻylay olmaymiz. Hazrati Muso (A.S.) va Xorunning (A.S.) biz bilmagan haqiqiy savoblari tenglashtirilmaydi, (chunki tashbeh qoidasiga koʻra bilinmagan narsani ma'lum narsaga qiyos qilinadi) balki qiyoslangan, bizga ma'lum boʻlgan va biz taxminim qilgan savoblari bilan bir moʻ'min qulning bir zikri evaziga biz bilmagan haqiqiy savobidir.

Dengiz yuzi bilan tomchining koʻz qorachigʻi quyoshning toʻliq aksini olishda ikkisi ham teng. Farq sifatdadir. Hazrati Muso (A.S.) va Xorunning (A.S.) dengiz misol ruhlarining oynasiga aks etgan savobning mohiyati, bir tomchi hisoblangan moʻ'min qulning bir oyatdan olgan savobining mohiyatidadir. Mohiyatiga koʻra, miqdorga koʻra bir-biriga teng. Sifat esa qobiliyatga tobe'. Ba'zan bir soʻz, bitta tasbeh oltmish yil xizmat bilan ham ochilmagan saodat xazinasini ochadi.

Demak ba'zi holatlar, bitta oyat bir Qur'onchalik foyda beradi. Ismi a'zamga sazovor boʻlgan Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning bir oyatdan olgan Ilohiy fayz, balki bir paygʻambarning olgan barcha fayzichalik boʻlishi mumkin. Varosati Ahmadiya bilan ismi a'zam soyasiga sazovor boʻgan moʻ'min oʻz qobiliyati miqdoricha bir Nabiyning fayzi qadar savob oladi deyilsa haqiqatga xilof boʻlmaydi.

Hamda savob va fazilatning manbai nur olamidadir. U olamdagi bir dunyo bir zarraga sigʻishi mumkin. Bir zarrachalik shishada samovot yulduzlari bilan birga koʻringani kabi, xolis niyat bilan shaffofiyat paydo qilgan zikrda yoki oyatda samovot kabi nuroniy savob va fazilat joylashishi mumkin.

Xullas kalom: Ey insofsiz, e'tiborsiz va iymoni zaif, falsafasi quvvatli, xudbin, tanqidchi odam! Ushbu "Oʻn Asos"ni nazarga ol. Soʻng haqiqatga zid va qat'iyligiga ters koʻrgan bir rivoyatni bahona qilib hadisi shariflar va natijada Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning ismat-gunohdan pokligi martabasiga zarar beradigan e'tiroz barmogʻingni uzatma! Chunki avvalo u "Oʻn Asos"ning oʻn doirasi seni inkordan voz kechiradi. "Haqiqiy nuqson boʻlsa bizga oiddir" derlar, hadisga oid emas. "Agar haqiqiy boʻlmasa, sening xato tushunishigga oiddir", deyiladi. Demak, inkor va rad qilish uchun ushbu "Oʻn Asos"ni yolgʻonga chiqarish va yoʻq qilish kerak boʻladi. Endi insofing boʻlsa bu "Oʻn Usul"ni mukammal e'tibor bilan tushungandan soʻng, aqlning haqiqatga zid koʻrgan bir hadisni inkor qilma! "Yo bir sharhi, yo bir ta'vili, yo bir ta'biri bordir" de, teginma.

Oʻn Birinchi Asos: Qur'oni Hakimning mutashobih oyatlari ta'vilga muhtoj yoki mutlaq taslim boʻlishni taqozo qiladi. Hadislarning ham Qur'onning mutashabehoti kabi mushkullari bor. Ba'zan juda diqqatli tafsirga va ta'bir kerak boʻladi. Oʻtgan misollardan kifoyalanishingiz mumkin.

Xushyor odam yotgan odamning tushini ta'bir qilgani kabi, ba'zan uyqudagi odam yonida uygʻoqlarning gaplarini eshitadi, lekin oʻz uyqu olamiga tatbiq qilib boshqa tarzda ma'no beradi, ta'bir qiladi. Xuddi shuning kabi: Ey gʻaflat va falsafa uyqusi ichida uxlatilgan insofsiz odam! مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى va تَنَامُ عَيْنِى وَلَا يَنَامُ قَلْبِى sirrining hukmiga sazovor va haqiqiy xushyor, uygʻoq zotning koʻrganini sen oʻz tushingda inkor qilish emas, ta'bir et. Uyquning haqiqatida baʻzan tushda bir odamni chivin tishlasa, mudhish urushda yara oldim deb oʻylaydi. Undan soʻralsa, "Haqiqatdan men yaralandim. Menga oʻq, miltiq otildi." deydi. Yonida oʻtirganlar uning uyqusidagi iztirobiga kuladi. Demak, bu uyquga aralashgan gʻaflat nazari va falsafa fikri, albatta nubuvvat haqiqatlariga oʻlchov boʻla olmaydi.

Oʻn Ikkinchi Asos: Nubuvvat nazari, tavhid va iymon - vahdatga, oxiratga, uluhiyatga tegishli boʻlgani uchun, haqiqatlarni unga koʻra koʻradi. Falsafa va hikmat bilan shigʻullanganlarning nazari koʻplikka, sabablarga, tabiatga qaragani uchun, unga asoslanib koʻradi. Nuqtai nazar bir-biridan juda uzoq.

Falsafa bilan shugʻullanganlarning eng katta bir maqsadi, Usuli Din ulamosi va Kalom Ilmi olimlarining maqsadi ichida koʻrinmaydigan darajada kichik va ahamiyatsizdir.

Shuning uchun, mavjudot mohiyatining tafsiloti va nozik holarida hikmat ahli ancha oldinlagan. Lekin ular haqiqiy hikmat boʻlgan Ilohiy va uxroviy oliy ilmlarda shu qadar orqadaki, eng oddiy moʻ'mindan ham ancha pastdadir. Bu sirni tushunmaganlar Islom haqqiatli olimlarini faylasuflarga nisbatan orqada deb oʻylashadi. Xolbuki ularning aqli koʻziga tushgan, koʻplikda bugʻilgan. Varosati nubuvvat bilan muqaddas oliy maqsadlarga yetganlarga tenglashishga ularning nima haddi bor?!

Bir narsa ikki nazar bilan qaralganda ikki farqli haqiqatni koʻrsatadi. Ikkisi ham haqiqat boʻlishi mumkin. Fanning hech bir qat'iy haqiqati Qur'onning muqaddas haqiqatlariga e'tiroz bildira olmaydi. Fanning qisqa qoʻli uning pok va yuksak etagiga erisha olmaydi. Namuna sifatida bir misol keltiramiz:

Masalan, Yer Kurrasi hikmat ahli nazaridan boqilsa haqiqati quyidagicha:

Quyosh atrofida oʻrtacha kattalikda bir sayyora kabi sanoqsiz yulduzlar aylanar. Yulduzlarga nisbatan kichik bir maxluq... lekin Qur'on ahli nazari bilan qaralganda, Oʻn Beshinchi Soʻzda izohlangani kabi, haqiqati quyidagicha:

Olamning mevasi boʻlgan inson:

eng qamrovli, eng tengsiz,

eng ojiz, eng aziz, eng zaif, eng latif qudrat moʻ'jizasi boʻlgani uchun,

beshik va maskani boʻlgan YER YUZI samoga nisbatan moddatan kichikligi va haqorati bilan birga ma'nan va san'at jihatidan butun koinotning qalbi, markazi,

butun san'at moʻ'jizalarining namoyishgohi, koʻrgazmasi,

butun Asmosining tajalliylariga sazovor, jamlangan nuqtasi,

nihoyatsiz Rabboniy faoliyatning toʻplangan joyi, aks etgan yeri,

cheksiz Ilohiy yaratuvchilikning, xususan nabotot va hayvonotning koʻp sonli kichik turlaridan juda unumdor ijodning orbitasi, bozori,

juda keng oxirat olamlaridagi sanʻat asarlarining kichik miqyosdagi namuna yeri,

abadiy toʻqimalarning tez ishlagan uskunasi,

sarmadiy-doimiy manzaralarning tez almashgan taqlid qiladigan joyi,

doimiy jannat bogʻlarining urugʻchalarining tezlik bilan nish urgan tor va vaqtinchalik ekinzori,

va tarbiya oladigan joyidir.

Demak, yerning bunday ma'naviy azamatidan va san'at jihatidan ahamiyatidan Qur'oni Hakim samovotga nisbatan katta bir daraxtning kichik mevasi hisoblangan yerni butun samovotga nisbatan kichkina qalbni katta qolipga nisbatan teng tutmoqda. Uni bir pallaga, butun samovotni bir pallaga qoʻymoqda, takror-takror رَبُّ السَّموَاتِ وَ الْاَرْضِ demoqda.

Boshqa masalalarni bunga qiyos qil va tushun: Falsafaning ruhsiz, soʻniq haqiqatlari Qur'onning porloq, ruhli haqiqatlari bilan toʻqnasha olmaydi. Nuqta-i nazar turli tuman boʻlgani uchun ayri ayri koʻrinadi.

TOʻRTINCHI SHOX:

Quyida bu buyuk va keng oyatning xazinasidan faqat bir javharini koʻrsatamiz:

Qur'oni Hakim bildiradiki: Arshdan yerga, yulduzlardan chivinlarga, farishtalardan baliqlarga, sayyoralardan zarralarga qadar hamma narsa Janobi Haqqa sajda va ibodat qiladi, hamd va tasbeh aytadi. Lekin ular sazovor boʻlgan Asmoga va qobiliyatlariga koʻra boshqa-boshqa, turli-tuman ibodat qilishadi. Biz ularning ibodatlarining turliligining bir navʻini bir misol bilan bayon qilamiz. Masalan: وَ لِلّهِ الْمَثَلُ الْاَعْلَى Buyuk bir Malik-ul Mulk katta bir shaharni yoki muhtasham bir saroyni qurgan vaqti, u zot toʻrt turdagi ishchini ishlatadi va qoʻllanadi:

Birinchi navʻ: Uning xizmatchi va qullaridir. Bu navʻning na maoshi bor na xizmat haqqi bor. Balki ular sayyidlarining amri bilan ishlagani xar amalda oʻta latif zavq va xush shavq olishadi. Sayyidlarini madh va vasf qilib nima desa, ularning zavqini va shavqini koʻpaytiradi. Ular muqaddas sayyidlariga bogʻliqliklarini buyuk sharaf deb bilib u bilan qanoat qiladi. Hamma ishlarga sayyiddining nomi bilan, Unning uchun, Uning nazari bilan qaraganlari uchun ma'naviy lazzat olishadi. Xizmat haqqi, martabaga va maoshga muhtoj emas.

Ikkinchi qism, ba'zi omi xizmatkorlar. Ular nima uchun ishlayotganini bilishmaydi. Balki Moliki Ziyshon ularni qoʻllanadi, oʻz fikri va ilmi bilan ishlatadi. Ularga loyiq kichik xizmat haqqi ham beradi. U xizmatkorlar qilgan amallarida qanchalab umumiy maqsadlar, oliy foydalar bogʻlanganini bilishmaydi. Hatto ba'zilari, amallarining faqat oʻzlariga oid va xizmat haqqi va maoshidan boshqa maqsadi yoʻq deb oʻylaydi.

Uchinchi qism: Molikul Mulkning bir qism hayvonlari bor. Ularni shahar, saroy binosida ba'zi ishlarda ishlatadi. Ularga faqat bir yem beradi. Ularning iste'dodlariga muvofiq ishlarda ishlashlari ularga lazzat beradi. Chunki qobiliyat, iste'dod harakat va amal suratiga kirsa, kengayib nafas oladi, lazzat beradi. Bu sirdan, ular butun faoliyatlarida lazzat olishadi. Bu turdagi xizmatkorlarining xizmat haqqi va maoshlari faqat yem va mazkur ma'naviy lazzatdan iborat. U bilan qanoatlanishadi.

Toʻrtinchi qism: Shunday ishchilardirki, nima qilayotganini, nima uchun ishlayotganini, kim uchun ishlayotganini, boshqa ishchilar nima uchun ishlayatogani va Molikul Mulkning maqsadi nimaligi, nima uchun ishlatayotganini bilishadi. Bu turdagi ishchilar boshqa ishchilarga rais va nazorat qilishadi. Ularning darajalar va martabalariga koʻra daraja-daraja maoshlari bor.

Aynan shuning kabi, Osmonlar va Yerning Moliki Zuljaloli, dunyo va oxiratning Boniyi Zuljamoli boʻlgan Rabbul Olamiyn (ehtiyoj uchun emas, chunki hamma narsaning Xoliqi udir) balki izzati, azamati va rububiyatning xususiyatlari kabi ba'zi hikmatlar uchun koinot saroyida sabablar doirasi ichida ham farishtalarni ham hayvonlarni ham jonsiz borliqlar va nabototni ham insonlarni ishlatmoqda. Oʻziga ibodat qildiryapti. Bu toʻrt sinfni turli ubudiyat vazifasi bilan mukallaf qilgan.

Birinchi Qism: Misoldagi xizmatchilarga oʻrnak farishtalardir. Farishtalarda jiddu jahd bilan taraqqiy etish yoʻq. Balki har birining oʻzgarmas maqomi, muayyan martabasi bor. Ularning qiladigan ishi ichida maxsus lazzat bor. Ibodatlari ichida darajalariga koʻra fayz olishadi. Demak u xizmatkorlarning mukofoti xizmatining ichida. Inson suv, havo, ziyo va ozuqa bilan ozuqalanib lazzatlanganidek farishtalar ham zikr, tasbeh, hamd, ibodat, ma'rifat va muhabbatning nurlari bilan ozuqalanib lazzatlanadi. Chunki ular nurdan yaratilgani uchun ozuqlanishlariga nur kifoya qiladi. Hatto nurga yaqin boʻlgan goʻzal hidlar ham ularning jihatda ozuqasi hisoblanib, undan xushlanadilar. Ha, yaxshi ruhlar yaxshi hidlarni sevadi.

Farishtalar, Ma'budlarining amri bilan ishlagan ishlarida, U uchun ishlagan vazifalarida, Uning nomi bilan qilgan xizmatlarida, Uning nazari bilan qilgan nazoratlarida, Uning bogʻliqligi bilan erishgan sharaflarida, Uning mulk va malakutini mutoala qilib olgan rohati, Uning jamol va jalol tajalliylarini koʻrib qozongan ne'mat olishlarida shunday buyuk saodat borki, bashar aqli buni anglamaydi, malak boʻlmagan bila olmaydi.

Farishtalarning bir qismi obiddir, boshqa bir qismining qulligi amaldadir. Yer yuzi farishtalarining ishchi qismi jihatda inson kabi. Ta'bir joiz boʻlsa, bir jihatda choʻponlik qiladi. Bir turi esa dehqonchilik qiladi. Ya'ni roʻyi zamin umumiy ekinzordir. Ichidagi butun hayvonot toifalariga Xoliqi Zuljalolning amri bilan, izni bilan, hisobi bilan, kuch va quvvati bilan tayinlangan farishta nazorat qiladi. Undan ham kichik xar bir sinf hayvonotga maxsus bir navʻ choʻponlik qiladigan muakkal farishta bor. Roʻyi zamin ekinzordir, unda butun nabotot ekiladi. Hammasini Janobi Haqning nomi bilan, quvvati bilan nazorat qiladigan muakkal farishta bor. Undan ham pastroq maxsus bir toifaga nazorat qilib Janobi Haqqa ibodat va tasbeh qiladigan farishtalar bor. Razzoqiyat arshini tashuvchilaridan boʻlgan Hazrati Mikoil Alayhissalom ularning eng katta nazoratchisidir.

Farishtalarning choʻpon va dehqonlar darajasidagilaring insonlarga oʻxshashligi yoʻq. Chunki ularning nazoratlari faqat Janobi Haq ichun va Uning nomi bilan, quvvati va amri bilan boʻladi. Balki nazorati faqat rububiyat tajalliylarini, biriktirilgan sinfida koʻrish, qudrat va rahmatning jilvalarini u turda mutolaa qilish va Ilohiy amrlarni u navʻga ilhom qilish va u turning ixtiyoriy ishlarini tartibga solishdan iborat. Va xususan zaminning ekinzoridagi nabototlarga nazoratlari ularning ma'naviy tasbehotlarini farishta tili bilan misol qilish va ularning hayotlari bilan Fotiri Zuljalolga qarshi taqdim etgan ma'naviy tahiyyotlarini malak lisoni bilan e'lon qilmoq, ularga berilgan jihozlarni goʻzal iste'mol qilish va ba'zi maqsadlarga qaratish va bir navʻ tartibga solishdan iborat.

Farishtalarning bu xizmatlari juz'iy ixtiyorlari bilan bir navʻ kasbdir. Balki bir turdagi qullik va ibodatdir. Haqiqiy tasarruflari yoʻq. Chunki hamma narsada Xoliqi Kulli Shayga xos bir muxr bor. Boshqalar ijodga qoʻlini aralashtira olmaydi. Demak, farishtalarning bu turdagi amallari ularning ibodati hisoblanadi. Inson kabi odatlari emas.

Va bu koinot saroyida ikkinchi qism - ishchi hayvonlardir. Hayvonlar ham ishtaha sohibi bir nafs va kichik ixtiyori boʻlgani uchun amallari xolisan Alloh uchun boʻlmaydi. Bir daraja nafslariga ham hissa chiqaradi. Shuning uchun Malikul Mulki Zuljaloli val Ikrom kariym boʻlgani ularning nafslariga bir hissa berish uchun amallari evaziga ularga maosh ehson qiladi. Masalan: Mashhur bulbul {(Izoh) Bulbul shoirona gapirgani uchun bu mavzuimiz bir oz shoirona boʻldi. Lekin xayol emas, haqiqatdir.} gulning ishqi bilan tanilgan bu hayvonchani Fotiri Hakiym ishlatadi. Besh maqsad uchun iste'mol qiladi:

Birinchisi: Hayvonlar qabilalari nomidan nabotot toifalariga nisbatan qattiq munosabatni e'lon qilish vazifasi yuklangan.

Ikkinchisi: Rahmonning rizqqa muhtoj musofirlari hisoblangan hayvonot tarafidan Rabboniy xatib boʻlib, Razzoqi Kariym tomonidan yuborilgan hadyalarni olqishlash va sevinchni e'lon qilish ishi berilgan.

Uchinchisi: Oʻsha turdan boʻlgan maxluqlarga yordam berishga yuborilgan nabototga goʻzal kutib olishni barchaning oldida izhor qilish.

Toʻrtinchisi: Hayvon turlarining nabototga ishq darajasiga yetgan qattiq ehtiyojining nabototning chiroyli yuziga nisbatan muborak boshlari ustida bayon qilish.

Beshinchisi: Malik-ul Mulki Zuljaloli Val-jamoli Val-ikromning marhamat dargohiga eng latif bir tasbehni eng nozik shavq ichida gul kabi eng latif yuzga taqdim qilishdan iborat.

Ushbu besh maqsadlar kabi boshqa ma'nolar ham bor. Bu ma'nolar va shu maqsadlar bulbulning Haq Subhonahu va Taolo uchun qilgan amalining gʻoyasidir. Bulbul oʻz tili bilan gapiradi. Biz bu ma'nolarni uning hazin soʻzlaridan anglaymiz, farishtalar va ruhoniy borliqlarning tushungani kabi... Oʻzi oʻz ohanglarining ma'nosini tamoman bilmasada, tushunishimizga zarari yoʻq. "Tinglagan gapirgandan yaxshiroq tushunadi" soʻzi mashxur. Ham bulbul tafsiloti bilan bilmasligi bu gʻoyalarning yoʻqligiga dalolat qilmaydi. Loaqal, soat kabi senga vaqtlarni bildiradi, oʻzi nima qilayotganini bilmaydi. Bilmasligi sening bilishingga zarar qilmaydi.

Bulbulning tabassum qilgan va kulgan goʻzal gul chechaklarini koʻrib, olgan zavqi ular bilan suhbatlashish, gaplashish va dardlarini toʻkish orqali olgan lazzat uning oz maoshidir. Demak uning hazin ohanglari hayvoniy ogʻriq chekmoqdan kelgan shikoyatlar emas, balki Rahmoniy ehsondan kelgan tashakkurlardir.

Bulbulga asal arini, erkak turni, oʻrgimchak va chumolini, ya'ni ari va nasl qoldirish vositasi boʻlgan erkak hayvon, oʻrgimchak, chumoli, hasharotlar va kichik hayvonlarning bulbullarini qiyosla. Ularning xar birining amallarini bulbulniki kabi koʻp maqsadlari bor. Ular uchun ham oz maosh hisoblangan maxsus lazzat, xizmatining ichida joylashtirilgan. Oʻsha zavq bilan Rabboniy san'atdagi muhim maqsadlarga xizmat qilishadi. Bir Sultonning kemasida askar rulni boshqarib oz maosh olgani kabi, Alloh xizmatida boʻlgan bu hayvonlarning kichik maoshlari bor.

Bulbul mavzuiga bir qoʻshimcha: Bu e'lon va dallollik va tasbehotning ohanglari bilan kuy kuylash bulbulga maxsus deb oʻylama. Balki koʻpchilik turlarning xar bir sinfining bulbul misoli bir sinfi bor. Oʻsha turning eng latif hissiyotini eng nozik tasbeh bilan eng latif sayrashi orqali koʻrsatadigan latif vakili yoki vakillari boʻladi. Xususan chivin va hasharotlarning bulbullari ham koʻpdir, ham turli-tuman boʻlib, ular butun qulogʻi bor hayvonlarning eng kichik hayvondan eng kattasigacha ularning boshida tasbehlarini goʻzal sayrashlari orqali ularga eshittirib ularni lazzatlantirishadi. Ulardan bir qismi tun mavjudotlaridir. Ular kechada sukutga shoʻngʻigan va sukunatga kirgan butun kichik hayvonlarning qasidaxon doʻstlari kechaning sukunatida va mavjudotning sukutida shirin soʻzli nutqxonlaridir.

Hilvat majlisidagi xufyona zikr doirasida qutblar boʻlib, xar biri uni tinglaydi, oʻz qalblari bilan Fotiri Zuljalollariga bir navʻ zikr va tasbeh aytadilar. Boshqa bir qismi kunduz yashaydiganlar. Kunduzi daraxtlar minbarida, butun jonzotlarning boshida, yoz va bahor mavsumlarida yuksak ovozlari bilan, latif ohanglar ila navoli tasbehot orqali Rahmonir Rahimning rahmatini e'lon qilishadi. Goʻyo jahriy zikr halqasining raisi kabi eshitganlarning jazavalarini harakatga keltirishadi. Eshitganlarning xar biri maxsus tili va xususiy ovozi bilan Fotiri Zuljalolining zikrini boshlashadi. Demak, xar bir navʻ mavjudotning, hatto yulduzlarning ham zikrboshi va nur sochar bulbuli bor. Lekin butun bulbullarning eng afzali, eng ashrafi, eng munavvari, eng yaqqoli, eng azimi, eng karimi va ovozi eng yuksak, eng porloq vafsli va eng mukammal zikr qiluvchisi, eng umumiy sukr qiluvchisi, mohiyati eng mukammali, surati eng goʻzali, koinot boʻstonida, yer va samovotning butun mavjudotini latif kuylari bilan, shirin ohanglari bilan, yuksak tasbehoti bilan joʻshtirgan va jazavaga keltirgan, insoniyatning shon sharafli andalibi va bani Odamning Qur'on sohibi bulbuli - Muhammadi Arabiydir.

Natija: Koinot saroyida xizmat qilgan hayvonlar mukammal itoat bilan koinotda oʻrnatilgan qonunlarga amal qilib, fitratlaridagi gʻoyalarni goʻzal jihatda va Janobi Haqning nomi bilan izhor qilib hayot vazifalarini tengsiz tarzda Janobi Haqning quvvati bilan ishlab, qilgan tasbeh va ibodatlari ularning hadya va tahiyyotlari boʻlib, Fotiri Zuljalol va Hayot ehson qilgan Zotning dargohiga taqdim etishadi.

Uchinchi qism ishchilar: Nabotot va jonsiz borliqlar. Ularning kichik ixtiyorlari boʻlmagani uchun maoshlari yoʻq. Amallarini xolisan Alloh uchun va Janobi Haqning irodasi, ismi, hisobiga, havl va qudrati bilan bajarishadi. Lekin nabototning ishlaridan ularning urchish va koʻpayish vazifasida, mevalarning tarbiyasida bir tur lazzatlanishadi. Umuman azob chekmaydilar. Hayvon erkin boʻlgani uchun lazzat bilan birga azobi ham bor. Jonsiz narsalar va nabototning amallarida ixtiyor boʻlmagani uchun, samaralari ixtiyor sohibi hayvonlarning amallardan mukammalroq boʻladi. Ixtiyor sohiblarining ichida ari va unga oʻxshaganlar kabi vahiy va ilhom bilan nurlanganlarning amallari juz'iy ixtiyoriga ishonganlarning amallaridan mukammalroq boʻladi.

Yer yuzi ekinzorida nabototning xar bir toifasi hol lisoni va iste'dod tili bilan Fotiri Hakiymdan: "Yo Rabbana! Bizga quvvat ber. Yer yuzining xar bir tarafida toifamizning bayrogʻini oʻrnatib rububiyatingning saltanatini tilimiz bilan e'lon qilaylik. Roʻyi zamin masjidining xar bir burchagida senga ibodat qilish uchun bizga tavfiq ber. Yer yuzi namoyish joyining xar tomonida Asmoyi Husnangning naqshlarini, sening tengsiz va antiqa san'atlaringni oʻz tilimiz bilan koʻrsatish uchun bizga bir rivoj va sayohatga iqtidor ber" deb istaydilar, duo qiladilar. Fotiri Hakiym ularning ma'naviy duolarini qabul qilib, bir toifaning urugʻlariga qildan qanotchalar beradi, xar tarafga uchib ketadi. Toifalari nomidan Allohning ismlarini oʻqitishadi (aksar tikanli nabotot va bir qism sariq gullarning urugʻlari kabi).

Bir qismiga esa insonga kerakli yoki taʻbiga oʻtiradigan goʻzal ta'm beradi. Insonni unga xizmatkor qilib xar tomonga ekadi. Ba'zi toifalarning esa, hazm boʻlmaydigan qattiq suyak ustida hayvonlar yutadigan bir ta'm beradi. Hayvonlar uni koʻp joylarga tarqatadi. Ba'zilarga changalchalarni beradi, xar tekkan narsaga yopishadi. Boshqa joylarga borib toifasining bayrogʻini oʻrnatadi, Sone'i Zuljalolning antiqa san'atini namoyon qiladilar. Bir qanchasiga esa yovvoyi bodring deyilgan nabotot kabi sochma miltiq kabi quvvat beradi. Vaqti kelganda uning bodringchaga oʻxshagan mevasi tushadi, sochmalar kabi bir necha metrgacha urugʻlarini otadi, ekadi. Fotiri Zuljalolning zikr va tasbehini koʻp tillar bilan aytishga harakat qiladi va hokazo qiyos et...

Fotiri Hakiym va Qodiyri Aliym mukammal intizom bilan hamma narsani goʻzal yaratgan, goʻzal jihozlagan. Goʻzal maqsadlar sari yoʻnaltirgan, goʻzal vazifalar yuklagan, goʻzal tasbehot ayttimoqda, goʻzal ibodat ettiryapti. Ey inson! Inson boʻlsang, ushbu goʻzal ishlarga tabiatni, tasodifni, gʻoyasizlikni, zalolatni aralashtirma, xunuklashtirma, chirkin qilma, xunuk boʻlma.

Toʻrtinchi qism: Insondir. Koinot saroyida bir navʻ xizmatchi hisoblangan insonlar ham farishtalarga oʻxshaydi, ham hayvonotga oʻxshaydi. Farishtalarga umumiy qullikda, qamrovli nazoratda, keng ma'rifatda, rububiyatning dalloligida oʻxshaydi. Balki inson yanada qamrovliroq. Lekin insonning yomonlik qiladigan va ishtahali nafsi boʻlgani uchun, farishtalarning aksiga juda muhim taraqqiyot va tubanlikka sazovor. Inson amalida nafsi uchun lazzat va oʻzi uchun hissa qidirgani uchun hayvonga oʻxshaydi. Shunday ekan insonning ikki maoshi bor: Biri, kichik, hayvoniy, naqd maosh. Ikkinchisi, malakiydir, kulliydir, keyinga qoldirilgandir. Insonning vazifasi bilan maoshi, taraqqiyot va tubanlashishi oʻtgan yigirma uch adad Soʻzlarda qisman aytildi. Xususan Oʻn Birinchi va Yigirma Uchinchi Soʻzda koʻproq bayon etilgan. Shuning bois bu yerda qisqa qilib, eshikni yopamiz. Arhamurrohiymdan bizga rahmat eshiklarini ochishini va bu Soʻzni tugatishga tavfiqini rafiq aylashini niyoz qilib, kanchilik va xatomizning avfini talab bilan tamomlaymiz.

BESHINCHI SHOX: Beshinchi shoxning "Besh Meva"si bor.

Birinchi Meva: Ey nafsning orzu istaklarga mubtalo nafsim, ey dunyoparast doʻstim! Muhabbat koinot borligining sababidir. Koinotning robitasi hamdir. Ham koinot nuri, ham hayotidir. Inson koinotning eng qamrovli mevasi boʻlgani uchun koinotni qamraydigan muhabbat, u mevaning urugʻi boʻlgan qalbiga qoʻyilgan. U bunday cheksiz muhabbatga loyiq boʻladigan nihoyatsiz kamol sohibi boʻlishi mumkin.

Ey nafs va ey doʻstim! Insonning fitratiga xavfga va muhabbatga vosita boʻladigan ikki jihoz oʻrnatilgan. Aniqki muhabbat va xavf yo xalqqa yoki Xoliqqa qaraydi. Odamlardan xavf azob beruvchi musibatdir. Ularga muhabbat esa baloli musibatdir. Chunki sen marhamatsiz yoki yolvorishingni qabul qilmaydigan kimsalardan qoʻrqasan. Demak xavf azob beruvchi balodir. Muhabbatga kelsak, sevgan narsang yo seni tanimaydi, Allohga topshirdik demasdan ketadi (yoshliging va moling kabi) yoki muhabbating uchun seni tahqirlaydi.

Majoziy ishqlarda yuzdan toʻqson toʻqqizi ma'shuqidan shikoyat qilayotganini koʻrmayapsanmi?! Chunki Samad oynasi boʻlgan qalbning ichi bilan sanamga oʻxshagan dunyoviy mahbublarga mahliyo boʻlish mahbublar nazdida xunuk b oʻlib, sovuq qaraladi, rad qiladi. Chunki tabiat fitriy va loyiq boʻlmagan narsani rad qiladi, tashlaydi. (Shahvoniy sevgilar mavzuimizdan xorij).

Demak sevgan narsalaring yo seni tanimaydi, yo seni tahqirlaydi yoki senga doʻstlik qilmaydi. Sening istaging aksiga yuz burib ketadi. Modomiki shunday ekan bu xavf va muhabbatni shunday zotga yoʻnaltirginki, sening xavfing lazzatli kamtarlik boʻlsin. Muhabbating xor boʻlmagan saodatga aylansin.

Xoliqi Zuljalolingdan qoʻrqish, Uning rahmatining shafqatiga yoʻl topib iltijo qilish demakdir. Xavf bir qamchidir, Uning rahmatining quchogʻiga haydaydi. Ma'lumki, bir ona, masalan bir bolani qoʻrqitib siynasiga tortadi. Oʻsha qoʻrquv u bolaga oʻta lazzatlidir. Chunki shafqat siynasiga tortadi. Xolbuki, butun volidalarning shafqati Alloh rahmatining yogʻdusidir. Demak Allohdan qoʻrqishda azim lazzat bor. Modomiki Allohdan qoʻrqish shunday lazzati boʻlsa, Allohga muhabbatda naqadar cheksiz lazzat borligi ma'lum boʻladi. Allohdan qoʻrqqan odam boshqalarning gʻaflatli, baloli xavfidan qutuladi. Alloh hisobiga boʻlgani uchun maxluqotni sevishi ham firoqli, azobli boʻlmaydi.

Inson avvalo nafsini sevar. Soʻng yaqinlarini, soʻng millatini, soʻng jonli maxluqlarni, soʻng koinotni, dunyoni sevadi. Bu doiralarning xar biriga aloqadordir. Ularning lazzatlari bilan lazzat oladi, azoblari bilan azob chekishi mumkin. Xolbuki ushbu ostin-ustun olamda va shamol esishida hech narsa oʻz joyida qolmagani uchun bechora inson qalbi xar doim yaralanadi. Qoʻliga kelgan narsalar ketib qoʻllarini tiladi, balki qoʻporadi. Doimo iztirobda qoladi, yoki gʻaflat bilan sarxush boʻladi. Modomiki shunday ekan, ey nafs! Aqling boʻlsa, butun u muhabbatlarni toʻpla, haqiqiy sohibiga ber, bu balolardan qutul. Cheksiz muhabbatlar nihoyatsiz kamol va jamol Sohibiga maxsusdir. Qachon haqiqiy sohibiga qaratsang butun ashyolarni uning nomi bilan va uning oynasi jihatida iztirobsiz sevishing mumkin. Demak, muhabbat toʻgʻridan toʻgʻri koinotga sarf etilmasligi kerak. Yoʻqsa eng laziz bir ne'mat boʻlsada eng azob beruvchi jazo boʻladi.

Yana boshqa va eng muhimi tomoni quyidagicha, ey nafs! Sen muhabbatingni oʻz nafsingga sarflayapsan. Oʻz nafsingni oʻzingga ma'bud va mahbub qilmoqdasan. Hamma narsani nafsingga fido qilyapsan, xuddiki bir navʻ rab deb tasavvur qilyapsan.

Xolbuki, muhabbatning sababi yo kamoldir, chunki kamol seviladi, yo manfaat yoki lazzatdir va yoki yaxshilik yo bular kabi sabab uchun muhabbat koʻrsatiladi. Endi, ey nafs! Bir qancha Soʻzlarda - asl mohiyating kamchilik, nuqson, faqirlik, ojizlikdan iboratligini, qorongʻulikning darajasi nisbatida nur porlashini, ziddiyat hisobida sen ular bilan Fotiri Zuljalolning kamol, jamol, qudrat va rahmatiga oynadorlik qilayotganingni qat'iy isbotlaganmiz.

Demak, ey nafs! Nafsingga muhabbat emas, balki adovat qilishing yo achinishing yoki ishonch hosil qilgandan soʻng shavqat qilishing kerak. Agar nafsingni sevsang (chunki nafsing lazzat va manfaatning manbaidir, sen ham lazzat va manfaatning zavqiga maftunsan) zarra hukmida boʻlgan lazzat va nafsiy manfaatni cheksiz lazzat va manfaatlardan ustun qoʻyma. Tilla qoʻngʻiz kabi boʻlma. Chunki u butun doʻstlari va sevgan narsalarni qorongʻulikning qoʻrquviga gʻarq qiladi, nafsida bir yogʻducha bilan qanoat qiladi. Chunki nafsiy lazzat va manfaating bilan birga barcha aloqador boʻlgan, sen butun manfaatlari bilan foydalangan, saodatlari bilan bahtiyor boʻlgan mavjudotlarning, butun koinotning manfaatlari, ne'matlari, iltifotiga tobe' boʻlgan Mahbubi Azaliyni sevmoqliging lozim. Shunda ham oʻzingning, ham ularning butun saodatlari bilan lazzat olasan. Mutlaq Kamolning muhabbatidan olgan nihoyatsiz lazzat ham olasan.

Zotan senda oʻz nafsingga shiddatli muhabbating aslida Uning zotiga yuzlangan muhabbat hisoblanadi. Sen suiiste'mol qilib oʻzingga sarf qilyapsan. Shunday ekan nafsingdagi menlikni yirt, "Huva"ni koʻrsat va koinotga tarqalgan butun muhabbatlaring Uning Asmo va Sifatlari uchun berilgan muhabbatdir. Sen suiiste'mol qilgansan, jazosini ham chekyapsan. Chunki oʻrnida sarf qilinmagan manʻ qilingan muhabbatning jazosi marhamatsiz musibatdir. Rahmonir Rahiym ismi bilan, huriylar bilan bezalgan Jannat kabi butun orzularingni qamragan bir maskanni jismoniy havaslaringga tayyorlagan va boshqa ismlari bilan ruhing, qalbing, sirring, aqling va boshqa latifa-hislaringning orzulariga yetkazadigan abadiy ehsonlarini Jannatda senga muhayyo qilgan. Xar bir ismida koʻp ma'naviy ehson va karam xazinasi boʻlgan Mahbubi Azaliyning, albatta bir zarra muhabbati koinotga teng. Koinot uning juz'iy muhabbatining tajalliyiga teng kela olmaydi. Shunday ekan Mahbubi Azaliyning oʻz Habibiga ayttirgan ushbu azaliy farmonni tingla, ergash:

Ikkinchi Meva: Ey nafs! Qullik kelajakda beriladigan mukofotning boshlangʻichi emas, balki sobiq ne'matlarning natijasidir. Biz haqqimizni olganmiz! Unga koʻra ustimizga xizmat va qullik vazifasi yuklangan. Chunki ey nafs! Toʻliq xayr boʻlgan vujudni senga kiydirgan Xoliqi Zuljalol senga ishtahali me'da berib Razzoq ismi bilan butun taomlarni ne'mat dasturxoni ichida oldingga qoʻygan.

Soʻng senga hassos hayot bergan. Hayot esa me'da kabi rizqqa muhtoj. Koʻz, quloq kabi butun tuygʻularing qoʻllar kabi roʻyi zamin qadar keng ne'mat dasturxoni ularning oldiga yozgan.

Soʻng senga koʻp ma'naviy rizq va ne'matlar istagan insoniyatni bergani uchun, mulk va malakut olami kabi keng bir ne'mat dasturxoni insoniyat me'dasining oldiga va aqlning qoʻli yetadigan nisbatda ochgandir.

Soʻng senga nihoyatsiz ne'matlarni istagan, cheksiz rahmatning mevalari bilan ozuqlangan, buyuk insoniyat hisoblangan Islomiyat va iymonni bergan. Shuning uchun senga ehtimol doirasi bilan birga Asmoyi Husna va Muqaddas Sifatlarining doirasiga olgan ne'mat dasturxonini, saodatni va lazzatni oshgan.

Soʻng senga iymonning bir nuri boʻlgan muhabbatni berib cheksiz ne'mat dasturxonini, saodat va lazzatni ehson qilgandir. Ya'ni, jismoniyating e'tibori bilan sen kichik, zaif, ojiz, xor, chegaralangan, cheklov ostidagi bir boʻlaksan. Uning ehsoni bilan kichik bir boʻlakdan butun va nuroniy umumga aylanding. Chunki senga hayotni berish orqali boʻlaklikdan bir jihatda butunlikka, insonlikni berish orqali haqiqiy kulliyatga, Islomiyatni berish bilan yuksak va nuroniy kulliyatga, ma'rifat va muhabbatni berish orqali meng nurga chiqargan.

Xullas, ey nafs! Sen bu haqni olgansan. Qullik kabi lazzatli, ne'matli, rohatli, yengil xizmatga mukallaf-yuklangansan. Lekin bunga ham tanballik qilyapsan. Agar chala-chulpa qilsangda, goʻyo eski haqlar yetmayotgandek, juda katta narsalarni bosim qilib xohlayapsan. "Nima uchun duoim qabul boʻlmadi" deb, nozlanmoqdasan. Sening noz emas, niyoz-duo qilishing kerak. Janobi Haq Jannatni va abadiy saodatni oʻz fazl va karami bilan ehson qiladi. Sen doim rahmat va karamiga iltijo qil. Unga ishon va ushbu farmonni tingla:

Agar: "Bu kulliy cheksiz ne'matlarga cheklangan va kichik shukrim bilan qanday javob berishim mumkin?" desang.

Javob: Kulliy niyat bilan, hadsiz e'tiqod bilan. Masalan: Bir odam besh tiyinlik hadya bilan bir podshohning huzuriga kirib, qabul koʻrgan odamlardan xar biri millionlarga teng hadyalar kelgani, u yerda qator turganini koʻradi. Qalbiga, "Mening hadyam hechdir, nima qilay?" degan fikr keladi. Shunda "Ey sayyidim! Butun ushbu qiymatli hadyalarni oʻz nomimdan senga taqdim qilaman. Chunki sen ularga loyiqsan. Agar iqtidorim boʻlganida, senga bularning bir mislini hadya qilar edim", deydi.

Umuman ehtiyoji boʻlmagan va xalqining sadoqat va hurmatlari darajasiga ishorat sifatida hadyalarini qabul qilgan podshoh, bechoraning katta, umumiy niyatini, orzusini, goʻzal va yuksak e'tiqod layoqatini eng buyuk hadya kabi qabul qiladi. Aynan shuning kabi: Ojiz bir qul namozida "Attahiyyatu lillah" deydi, ya'ni: Butun maxluqot oʻz hayotlari bilan senga taqdim qilgan qullik hadyalarini, men oʻz hisobimdan, umumini senga taqdim qilaman. Agar qoʻlimdan kelganida, senga ular qadar tahiyyalar taqdim etar edim. Sen ularga ham yanada ortigʻiga ham loyiqsan", deydi. Bu niyat va e'tiqod juda keng kulliy shukrdir.

Nabototning danaklari va urugʻlari ularning niyatlaridir. Masalan: Qovun qalbida urugʻlar suratida "Ey Xoliqim! Sening Asmoyi Husnangning naqshlarini yerning bir qancha joylarida e'lon qilishni istardim", deb ming niyat qiladi. Janobi Haq keladigan narsalarning qanday kelishlarini bilgani uchun ularning niyatlarini amaliy ibodat sofatida qabul qiladi. "Moʻ'minning niyati amalidan xayrlidir", hadisi bu sirga ishora qiladi.

kabi sanoqsiz tasbeh qilishning hikmati bu sirdan tushuniladi.

Masalan, bir zobit butun askarlarining butun xizmatlarini oʻz nomidan podshohga taqdim etadi. Xuddi shuning kabi: Maxluqotga zobitlik qilgan, hayvonot va nabototga qoʻmondonlik qilgan, Yer mavjudotiga xalifalik qilishga iste'dodli boʻlgan va oʻz xususiy olamida oʻzini harkasga vakil deb oʻylagan

inson, اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعِينُ deydi. Butun xalqning ibodatlarini va yordam istashlarini oʻz nomidan Ma'budi Zuljalolga taqdim etadi. Yana

deydi. Butun mavjudotni oʻz hisobidan gapirtiradi.

deydi. Hamma narsa nomidan salavot keltiradi. Chunki hamma narsa Nuri Ahmadiy (S.A.V.) bilan aloqadordir. Xullas tasbehotda, salavotlarda hadsiz adadlarning hikmatini angla.

Uchinchi Meva: Ey nafs! Qisqa umrda cheksiz uxroviy amal istasang, xar bir umr daqiqangni bir umrchalik foydali qilishni xohlasang, odatingni ibodatga va gʻaflatingni huzurga aylantirishni sevsang, Sunnati Saniyaga ergashgin. Chunki bir shar'iy muomalaga amal qilgan payting bir navʻ huzur beradi. Bir tur ibodat boʻladi. Koʻp uxroviy mevalar beradi.

Masalan: Bir narsani sotib olding. Shar'iy berdim va oldim ifodalarini tatbiq qilgan daqiqangda oddiy oldi-berding ibodatga aylanadi. Shar'iy hukmni eslash bir vahiyni oʻylashga olib boradi. U esa Shariat Sohibini eslab, Allohga yoʻnaltiradi. U esa huzur berar. Demak Sunnati Saniyaga amal qilinganda bu foniy umrning boqiy mevalar beradi va bir abadiy hayotga asos boʻladigan foydalar qoʻlga kiritiladi.

farmonini tingla. Shariat va Sunnati Saniyaning hukmlari ichida jilvalari yoyilgan Asmoyi Husnaning xar bir ismining tajalliysining fayziga butunlay sazovor boʻlishga harakat qil.

Toʻrtinchi Meva: Ey nafs! Dunyo ahliga, xususan kayf-safoga berilganlarga, xususan inkor qiluvchilarga qarab sohta ziynat va aldovchi xarom lazzatlariga aldanib taqlid qilma. Chunki sen ularni taqlid qilsang ham, ular kabi boʻla olmaysan. Juda tubanlashasan. Hayvon ham boʻla olmaysan. Chunki boshingdagi aql mash'um asbob boʻladi. Boshingni doim savalaydi. Masalan, bir saroy boʻlsa, katta doirasida katta bir elektr chirogʻi mavjud. Undan boʻlaklarga ajralgan va bogʻlangan oz-oz elektrlar kichik manzillarga taqsimlangan. Birov shu katta elektr chirogʻining tugmasini burab yorugʻolikni oʻchirsa, butun manzillar zimiston qorongʻulik ichiga qoladi va qoʻrquvga tushadi. Boshqa saroyning xar manzilida katta elektr chirogʻiga bogʻlanmagan kichik elektr chiroqlari mavjud. Saroy sohibi katta elektr chirogʻining tugmasini burab oʻchirsa ham boshqa manzillarda chiroq boʻladi. U orqali ishini qiladi, oʻgʻrilar foydalana olmaydi.

Ey nafsim! Birinchi saroy bir musulmondir. Hazrati Paygʻambar Alayhissalotu Vassalam, uning qalbida katta elektr chirogʻidir. Agar uni unutsa, Alloh saqlasin, qalbidan uni chiqarsa, boshqa hech bir paygʻambarni qabul qilmaydi. Balki ruhida hech qanday kamolotga joy qolmaydi. Hatto Rabbini ham tanimaydi. Mohiyatidagi butun manzillar va latifalar zimistonda qoladi, qalbida daxshatli buzgʻunchilik va qoʻrquv paydo boʻladi. Ajabo, daxshatli buzgʻunchilik va qoʻrquavga nimani qoʻlga kiritib doʻstlik qila olasan? Qaysi manfaatni topib buzgʻunchilik zararini ta'mirlay olasan?

Ajnabiylar ikkinchi saroyga oʻxshaydi, Hazrati Paygʻambar Alayhissalotu Vassalamning nurini qalbidan chiqarsa ham, oʻzlaricha ba'zi nurlar qoladi yoki qoladi deb oʻylaydi. Ularning ma'naviy axloqiy kamolotiga asos boʻladigan bir jihatda imomlari Hazrati Muso va Iso Alayhimassalomga va Xoliqlariga bir tur e'tiqodlari qoladi.

Ey nafsi ammora! Agar, "Men, ajnabiy emas, hayvon boʻlishni istayman", desang. Senga necha marta aytgan edim: "Hayvon kabi ham boʻla olmaysan. Chunki boshingda aql boʻlgani uchun, u oʻtgan davr azoblari va kelajak qoʻrquvlarining ta'ziri bilan yuzingga, koʻzingga, boshingga urib kaltaklaydi. Bir lazzat ichiga ming azob qoʻshadi. Hayvon esa azob chekmay goʻzal lazzat oladi, zavqlanadi. Shunday ekan, avvalo aqlingni chiqarib ot, soʻng hayvon boʻl. كَالْاَنْعَامِ بَلْ هُمْ اَضَلُّ adab taʻzirini ye."

Beshinchi Meva: Ey nafs! Takror batakror aytganimiz kabi, inson yaratilish daraxtining mevasi hisoblanadi. Meva kabi eng uzoq, eng qamrovli, umumga qaraydi, hammaning birlik jihatini saqlaydigan qalb urugʻiga ega, yuzi koʻplikka, fanoga, dunyoga qaragan maxluqdir. Qullik esa uning yuzini fanodan baqoga, xalqdan Haqqa, koʻplikdan birlik-vahdatga, oxirdan boshlangʻichga qaratgan ulashtiruvchi ip, yoki boshlangʻich va tugash oʻrtasidagi qovushish nuqtasidir.

Urugʻ boʻladigan qiymatli idrokli meva, daraxt ostidagi ruh sohiblariga qarasa, goʻzalligiga ishonsa, oʻzini ularning qoʻliga tashlasa yoki gʻaflat bosib tushsa, ularning qoʻliga tushadi, boʻlinadi, oddiy meva kabi zoye ketadi. Agar u tayanch nuqtasini topsa, ichidagi urugʻ, butun daraxtning birlik tarafini tutib, daraxtning saqlanishi va haqiqati davom etishiga vosita boʻlishini oʻylasa, bir meva ichida bitta urugʻ doimiy, boqiy umr ichida umumiy haqiqatga sazovor boʻladi.

Xuddi shuning kabi: Inson, agar koʻplikka shoʻngʻib koinot ichida boʻgʻilib dunyoning muhabbatidan oʻzini yoʻqotib, foniy narsalarning tabassumlariga aldansa, ularning quchoqlariga kirsa, albatta cheksiz zarar koʻradi. Ham hech ham foniy ham yoʻqlikka tushadi. Ma'nan oʻzini ham qatl qiladi.

Agar Qur'on tilidan qalb qulogʻi bilan iymon darslarini eshitib boshini koʻtarsa, yakkalik-vahdatga yoʻnalgan boʻlsa, qullikning me'roji bilan kamolot arshiga chiqadi. Boqiy insonga aylanadi.

Ey nafsim! Modomiki bu haqiqat ekan va modomiki Ibrohim (A.S.) kabi لَا اُحِبُّ الْآفِلِينَ degin va yuzingni Mahbubi Boqiyga oʻgir, men kabi shunday yigʻla:

(Bu yerdagi Forsiy baytlar Oʻn Yettinchi Soʻzning ikkinchi maqomida boʻlgani uchun bu yerga kiritilmadi.)

Yigirma Beshinchi Soʻz

Qoʻlda Qur'on kabi bir boqiy moʻ'jiza mavjud,

Boshqa burhon qidirish aqlimga koʻplik qiladi.

Qoʻlda Qur'on kabi haqiqat burhoni boʻlsa,

Munkirlarni mot qilishga koʻnglimga ogʻirlik keladimi?

(Bu Soʻzning boshida besh shu'lani yozishni niyat qildik. Lekin Birinchi Shu'laning oxirida eski harflar bilan nashr qilishga oʻta tez yozishga majbur boʻldik. Hatto ba'zi kunlar yigirma-oʻttiz sahifani ikki-uch soatda yozar edik. Shuning uchun uch shu'lani qisqacha, xulosa shaklida yozib ikki shu'lani hozircha tark etdik. Menga oid kamchiliklar, nuqsonlar, qiyinlashtirish va xatolarga insof va afv nazari bilan qarashlarini qardoshlarimizdan kutamiz.)

Ushbu Qur'on Moʻ'jizalari Risolasidagi aksar oyatlarning xar biri yo dinsizlar tomonidan tanqidga sabab boʻlgan yoki fan mutaxassislari tarafidan e'tirozga uchragan. Yoki jin va insiy shaytonlarning vasvasa va shubhalariga uchragan oyatlardir. Ushbu "Yigirma Beshinchi Soʻz" u oyatlarning haqiqatlarini va hikmatlrini bayon qilganki, dinsizlar va bilim mutaxassislari kamchilik deb oʻylagan tomonlar i'jozning yogʻdulari va Qur'onning mukammal balogʻatining asoslari boʻlgan ilmiy qoidalari bilan isbot etilgan. Mavzuni bulgʻamaslik va buzmaslik uchun ularning shubhalari aytilmasdan, qat'iy javob berilgan.

kabi. Faqat Yigirmanchi Soʻzning Birinchi Maqomida uch-toʻrt oyatlarda shubhalar aytilgan. Bu Qur'on Moʻ'jizalari Risolasi gʻoyat muxtasar va tez yozilgan boʻlsada, balogʻat ilmi va arab tili ilmlari nuqtasida olimlarni hayratda qoldiradigan darajada olimona, chuqur va quvvatli tarzda bayon qilingan. Garchi hamma mavzuini e'tibor berib oʻqiganlar toʻliq tushunmasada, foyda olmasada, bu bogʻda hammaning ahamiyatli hissasi bor. Juda shoshilinch va chalkash sahroitda ta'lif etilgani uchun ifoda va iborasida kamchilik boʻlishi bilan birga ilm nuqtasida juda ahamiyatli masalalarning haqiqatini bayon qilgan.

Moʻ'jizalar xazinasi va Hz.Muhammadning (S.A.V.) eng buyuk moʻ'jizasi boʻlgan Qur'oni Hakiymi Moʻ'jizul Bayonning hadsiz i'jozining qirqqa yaqin jihatlariga arabiy risolalarimda va arabiy Risola-i Nurda va "Ishoratu-l I'joz" nomli tafsirimda va oʻtgan yigirma toʻrt Soʻzlarda ishoralar qilganmiz. Hozir ulardan faqat besh jihatini bir daraja bayon qilamiz va boshqa jihatlarni ichiga qisqacha kiritib, bir muqaddima bilan uning ta'rif va mohiyatiga ishora qilamiz.

Muqaddima uch qismdan iborat.

Birinchi qism: Qur'on nima? Ta'rifi qanday?

Javob: (Oʻn Toʻqqizinchi Soʻzda bayon etilgani va boshqa soʻzlarda isbotlangani kabi)

Qur'on -

bu koinot buyuk kitobining azaliy tarjimasi,

koinotda oʻrnatilgan qonunlarni oʻqigan turli-tuman dalillarning abadiy tarjimoni,

gʻayb va shahodat olami kitobining mufassiri,

yer va osmonda yashirin Alloh ismlarining ma'naviy xazinalarining kashf qiluvchisi,

hodisalar satrlari ostida yashirin haqiqatlarning kaliti,

shahodat olamida gʻayb olamining lisoni,

ushbu shahodat olami pardasi orqasidagi gʻayb olamidan kelgan abadiy Rahmoniy iltifotlar va azaliy Subhoniy xitobning xazinasi,

Islomiyat ma'naviy olamining quyoshi, poydevori, andozasi,

oxirat olamlarining muqaddas xaritasi,

Allohning zoti, sifatlari, ismlari va ishlarini sharhlagan soʻzi, ochiq tafsiri, qat'iy burhoni, porloq tarjimoni,

insoniyat olamining murabbiyi,

insoniyati kubro boʻlgan Islomiyatning suv va ziyosi,

bashariyatning haqiqiy hikmati,

insoniyatni saodatga yoʻnaltirgan haqiqiy murshidi va hidoyatga boshlovchisi,

insonga esa shariat kitobi, ham duo kitobi, ham hikmat kitobi, ham qullik kitobi, ham amr va da'vat kitobi, ham zikr kitobi, ham fikr kitobi, ham butun insoniyatning butun ma'naviy ehtiyojlariga manbaʻ boʻladigan koʻp kitoblarni ichiga olgan yagona, qamrovli muqaddas kitobdir.

butun avliyo, siddiqiyn, oriflar va haqiqatlarni tadqiq qilib, dalillari bilan biladigan olimlarning turli yoʻllari va ayri-ayri yoʻllarining xar biridagi yoʻnalishning lazzatlariga loyiq va mashrabni oydinlatadigan, xar bir yoʻlning maqsadiga muvofiq va uni tasvirlaydigan risolalarni koʻrsatgan muqaddas kutubxona boʻlgan Samoviy Kitobdir.

Ikkinchi qism va ta'rifning davomi: Qur'on -

arshi a'zamdan, ismi a'zamdan, har ismning eng buyuk martabasidan kelgani uchun,

(Oʻn Ikkinchi Soʻzda bayon va isbot etilgani kabi) Qur'on butun olamlarning Rabbi boʻlgan Allohning kalomidir.

Ham butun mavjudotning Ilohi unvoni bilan Allohning farmonidir.

Ham butun Samovot va Arzning Xoliqi nomidan bir xitobdir.

Ham mutlaq rububiyat jihatida suhbatdir.

Ham umumiy Subhoniy saltanat tomonidan azaliy xutbadir.

Ham hamma narsani qamragan keng rahmat nuqta-i nazaridan Rabboniy iltifotlar daftaridir.

Ham uluhiyat hashamatining azamati e'tibori bilan boshlanishida ba'zan kalit soʻz boʻlgan bir xabarlashish majmuasidir.

Ham Ismi A'zamning qmrovidan nozil boʻlgan Arshi A'zamning qamragan butun maydoniga yuzlangan va boshqargan hikmat yoygan Muqaddas Kitobdir.

Bu sirga asosan Qur'onga "Kalomulloh" unvoni kamoli loyiqlik bilan berilgan va doim beriladi. Boshqa anbiyolarning kitob va sahifalarning darajasi Qur'ondan soʻng keladi. Boshqa nihoyatsiz Ilohiy Kalomlarning esa bir qismi xos bir e'tibor bilan, juz'iy bir unvon bilan, xususiy bir tajalliy ila, juz'iy ism bilan, xos rububiyat ila, maxsus saltanat va xususiy rahmat orqali yuzaga chiqqan ilhomlar suratidagi suhbatdir. Farishtalar, insoniyat va hayvonotning ilhomlari umumiy va xususiyligi e'tibori bilan juda farqlidir.

Uchinchi Qism: Qur'on -

asrlari xar hil butun anbiyolarning kitoblarini,

yoʻnalishi farqli boʻlgan butun avliyolarning risolalarini,

yoʻllari turlicha butun asfiyolarning asarlarini qisqacha oʻz ichiga olgan,

olti tomoni porloq,

gumon va shubhalarning zulmatidan musaffo, tayanch nuqtasi ochiq ravshan samoviy vahiy va azaliy kalom,

nishoni va maqsadi shubhasiz abadiy saodat,

ichi shaksiz xolis hidoyat,

usti albatta iymon nurlari,

osti bilish aniqligida dalil va burhon,

oʻng tomoni tajriba bilan qalb va vijdon taslimi,

chap tomoni koʻrish aniqligida aql va idrok taslimi,

mevasi sezish aniqligida Rahmon rahmati va Jannat yurtlari,

maqomi va qiymati togʻri sezgi orqali farishtalar, inson va jinlar qabul qilgan Samoviy kitobdir.

Qur'onning ta'rifiga doir uch qismdagi sifatlarning xar biri boshqa joylarda qat'iy isbotlangan yoki isbot qilinadi. Da'vomiz yolgʻiz emas, xar biri qat'iy burhon bilan isbotlangan.

BIRINCHI YOGʻDU: Bu shu'laning uch shuasi bor.

BIRINCHI SHUʻLA: Qurʻonning i'joz darajasidagi balogʻatidir.

Balogʻat - nazmning ravonligi, matonatining goʻzalligidan, uslublarining tengsizligi, gʻarib va mustahsanligidan, bayonining hashamati, ustunligi va pokligidan, ma'nolarining quvvat va haqqoniyatidan, lafzining fasohatidan, osonlikdan tavallud etgan gʻaroyib balogʻat boʻlib, bani Odamning eng dohiy adiblarini, eng gʻaroyib xatiblarini, eng chuqur ilmli olimlarini gap orqali kurashga chaqirib bir ming uch yuz yildan beri maydonga chaqirmoqda.

Ularning hislariga shiddat bilan tegmoqda. Kurashga chaqirganiga qaramay, kibr va gʻururlaridan boshini samovotga urgan dohiylar ogʻiz ocha olmasdan butunlay xorlik bilan boʻyin egdi.

Endi balogʻatidagi i'joz jihatiga ikki tarzda ishora qilamiz:

Birinchi tarz: I'jozi bor va mavjud. Chunki Jaziratul Arab aholisi u asrda aksariyati ummiy-savodsiz edi. Ummiyliklari uchun faxrlanadigan narsalarini, tarixiy voqealarini va axloq goʻzalligiga yordam beradigan zarbul masallarini yozish oʻrniga she'r va balogʻat qaydi orqali muhofaza etishar edi. Ma'noli kalom, she'r va balogʻat jozibasi bilan avvalgilardan kelajak nasllarga xotirada qolib ketar edi.

Bu fitriy ehtiyoj natijasida u qavmning ma'naviy tijorat bozorlarida juda rivojlangan narsa fasohat va balogʻat edi. Hatto bir qabilaning balogʻatli adibi eng buyuk milliy qahramoni kabi edi. U bilan qattiq faxrlanishar edi.

Islomiyatdan soʻng olamni zakovati bilan boshqargan aqlli qavm eng rivojlangan va faxrlanish sabalari va qattiq ehtiyoji boʻlgan balogʻatda dunyodagi boshqa xalqlardan ancha oldinda va eng yuksak martabada edilar. Balogʻat shu qadar qiymatli ediki, bir adibning bir soʻzi uchun ikki qavm katta urush qilar va bir gapi bilan yarashar edilar. Hatto ularning ichida "Muallaqoti Sab'a" nomli yetti adibning yetti qasidasini oltin bilan Ka'baning devorlariga yozishgan, u bilan faxrlanar edilar.

Shunday davrda, balogʻat eng rivojlangan onda Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon nozil boʻldi. Muso Alayhissalom davrida sehr va Iso Alayhissalom zamonida tib rivojda edi. Moʻ'jizalarning muhimi oʻsha turdan keldi. Oʻsha payt Qurʻo arab balogʻat ustalarini eng qisqa surasiga javob berishga chaqirdi:

farmoni bilan ularga qarshi chiqadi. Yana "Iymon keltirmasangiz mal'unsiz. Jahannamga kirasiz", deydi. Tuygʻulariga shiddat bilan uradi. Gʻururlarini dahshatli suratda sindiradi. Kibrli aqllarini yer bilan bir qiladi. Ularni boshida abadiy qatl orqali, soʻng Jahannamda abadiy qatl bilan birga dunyoviy qatlga ham mahkum qiladi. "Yo soʻz bilan kurashing yoki jon va molingiz halokatda", deydi.

Agar soʻz bilan kurash mumkin boʻlganida, bir-ikki satr orqali qarshi chiqib da'vosini yoʻq qilish, rohat bir chora bor ekan, eng tahlikali, eng mushkul harb yoʻli tanlashi mumkinmidi hech?! Ha, u zakovatli qavm, siyosiy millat, bir vaqtlar olamni siyosat bilan boshqarib, eng qisqa, tinch va yengil yoʻlni tark etishi mumkinmi?! Eng tahlikali va butun molu jonini baloga qoʻyadigan uzun yoʻlni ixtiyor qilishini qabul qilish mumkinmi?! Chunki bir adib bir qancha harflar bilan soʻz bilan kurasha olganida, Qur'on, qilgan da'vosidan voz kechar edi. Ular ham moddiy va ma'naviy halokatdan qutular edilar. Lekin urush kabi daxshatli, uzun yoʻlni tanladilar. Demak, soʻz bilan kurash mumkin emas edi, imkoni yoʻq edi. Shuning uchun qilich bilan urushishga majbur boʻldilar.

Qur'onni oʻxshatish, taqlidini qilish uchun oʻta shiddatli ikki sabab bor edi. Biri dushmanning kurashish xirsi. Keyingisi doʻstlarining taqlid qilishga shavqi. Bu ikki shiddatli sabab ostida millionlab arabiy kitoblar yozilgan. Lekin hech biri unga oʻxshamaydi. Olim boʻlsin, omi boʻlsin xar kim unga va ularni oʻqisa qat'iyan "Qur'on bularga oʻxshamaydi. Hech biri uni oʻxshata olmaydi", deydi. Demak, yo Qur'on hammasidan pastda, bu esa butun doʻst va dushmanlarning ittifoqi bilan botildir, imkoni yoʻq yoki Qur'on yozilgan barcha kitoblardan ustundir.

Agar: Hech kim soʻz bilan kurashga tashabbus qilmadi? Maydonga chiqishga hech kim oʻziga ishona olmadi? Bir-birlarining yordami ham foyda bermadimi? Buni qanday bilamiz? desang.

Javob: Agar soʻz bilan kurash mumkin boʻlganida, xar holda qat'iy tashabbus qilinar edi. Chunki izzat va nomus masalasi, jon va mol tahlikasi bor edi. Agar tashabbus qilinganida, xar holda juda koʻp qat'iy tarafdorlar topilar edi. Chunki haqqa dushman va qaysar doim koʻp edi. Agar tarafdor topganida, xar holda mashxur boʻlar edi. Chunki kichik bir urush insonlarning hayratini jalb qilib dostonlarda mashxur boʻladi. Shunday ajib urush va hodisalar yashirin qolmaydi.

Islomiyatga qarshi eng xunuk va eng yomon narsalargacha naql qilinadi, mashhur boʻladi. Xolbuki muorazaga doir Musaylimai kazzobning bir-ikki ifodasidan boshqa xabar naql qilinmagan. Musaylimada ham garchi balogʻat boʻlsada, hadsiz husnu jamolga sohib boʻlgan Qur'onning bayoniga nisbat etilgani uchun uning soʻzlari telbalik suratida tarixlarda qolgan. Qur'onning balogʻatidagi i'joz qat'iyan ikki karra ikki toʻrt darajasida mavjudki, jarayon shunday davom etgan.

Ikkinchi Surat: Balogʻatidagi Qur'on i'jozining hikmatini Besh Nuqtada bayon qilamiz.

Birinchi Nuqta: Qur'onning nazmida gʻaroyib ravonlik bor. U nazmdagi ravonlik va matonatga kelsak "Ishoratul I'joz" nomli asar boshdan oxirigacha nazmiy ravonlikni bayon qilgan. Soatning soniya, daqiqa, soat belgilari va bir-birining nizomini toʻldirgan narsa nima boʻlsa, Qur'oni Hakimning xar bir jumladasigi, qismlaridagi nazm, soʻzlaridagi nizom va jumlalarining bir-biriga munosabatidagi intizomni "Ishorat-ul I'joz"da oxirigacha bayon etilgan. Kim istasa uni oʻqishi va bu nazmdagi gʻaroyib ravonlikni koʻrishi mumkin. Bir jumlaning boʻlimlaridagi nazmni koʻrsatish uchun faqat bir-ikki misol, zikr etamiz.

Masalan:

Bu jumlada azobni dahshatli qilib koʻrsatish uchun hatto eng ozining shiddatli ta'sirini ifodalab koʻrsatadi. Demak, kamaytirishni ifodalagan jumlaning barcha boʻlimlari ham bu kamaytirishga qarab unga quvvat beradi. لَئِنْ lafzi shubhalantirushdir. Shak ozlikka qaraydi. مَسَّ lafzi ozgina tegish. Yana ozlikni ifoda qiladi. نَفْحَةٌ lafzi, moddasi hidcha boʻlib ozlikni ifodalaganidek, siygʻasi birga dalolat qiladi. Masdari marra sarf ilmining ta'biri bilan birgina demakdir, ozlikni ifodalaydi. نَفْحَةٌ dagi tanvini tankiriy kamaytirish uchun boʻlib, shu qadar kichikki, bilinilmaydi demakdir. مِنْ lafzi boʻlish uchun, bir parcha demakdir. Ozlikni ifodalaydi. عَذَابِ lafzi kuchli qiynoq, shiddatli azobga nisbatan yengil jazo boʻlib, ozlikka ishora qiladi. رَبِّكَ lafzi Qahhor, Jabbor, Muntaqim oʻrniga yana shafqatni his ettirib, ozlikka ishora qiladi. Demak, "Agar bu qadar ozlikdagi bir boʻlak azob shunchalik ta'sirli boʻlsa, Allohning shiddatli azobi naqadar dahshatli boʻlishini qiyoslang", deb ifoda qiladi. Bu jumlada kichik qismlar bir-biriga qarab yordam beradi. Umumiy maqsadni xar biri oʻz tili bilan quvvatlaydi. Bu misol bir daraja lafz va maqsadga yuzlangan.

Ikkinchi misol: وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ Bu jumlaning qismlari sadaqaning qabul qilinish shartlarining beshtasiga ishora qiladi.

Birinchi shart: Sadaqani muhtoj boʻlmaydigan darajada sadaqa berish boʻlib, shartni وَمِمَّا lafzidagi مِنْ boʻlish bilan ifodalaydi.

Ikkinchi shart: Alidan olib Valiga berish emas, balki oʻz molidan berish. Bu shartni زَقْنَاهُمْ lafzi ifoda etadi. "Sizga rizq boʻlgan narsalardan bering" deyapti.

Uchinchi shart: Minnat qilmaslik. Bu shartga رَزَقْنَا dagi نَا lafzi ishora qiladi. Ya'ni "Men sizga rizqni beryapman. Mening molimdan mening qulimga berishda minnat yoʻq." deyapti.

Toʻrtinchi shart: Tirikchiligiga sarflaydigan odamga berish. Boʻlmasa kayf-safoga sarf qiladiganlarga berilgan sadaqa maqbul boʻlmaydi. Bu shartga يُنْفِقُونَ lafzi ishora qiladi.

Beshinchi shart: Alloh uchun berish boʻlib, uni رَزَقْنَاهُمْ ifoda qilmoqda. Ya'ni "Mol menikidir, mening nomim bilan berishingiz kerak" deyapti. Bu shartlar bilan barobar kengaytirish ham bor. Ya'ni: Sadaqa mol bilan boʻlgani kabi, ilm bilan ham boʻladi, soʻz bilan, amal bilan, nasihat bilan ham boʻladi. Bu qismlarga مِمَّا lafzidagi مَا umumiyati bilan ishora qiladi. Bu jumla shaxsan oʻzi ishora qiladi. Chunki mutlaqdir, umumni ifoda qiladi.

Demak, sadaqani ifodalagan bu qisqacha jumlada besh shart bilan birga keng doirasini aqlga ehson qiladi. Shakli bilan his ettiradi. Boʻlakda esa juda koʻp nazmlar bor. Soʻzlarning ham bir-biriga aynan, keng, nazmiy doirasi bor.

Kalomlarning ham, masalan: قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ da olti jumla bor. Uchi musbat, uchi manfiy. Olti tavhid martabasini isbotlash bilan birga shirkning olti turini rad qiladi. Xar bir jumlasi boshqa jumlalarga ham dalil boʻladi, ham natija boʻladi. Chunki xar bir jumlaning ikki ma'nosi bor. Bir ma'no bilan natija boʻladi, bir ma'no bilan esa dalil boʻladi. Demak Ixlos Surasida oʻttiz Ixlos Surasi qadar muntazam, bir-birini isbotlaydigan dalillardan tashkil topgan suralar bor. Masalan:

Yana:

Yana:

Yana sen bunga koʻra qiyos et...

Masalan: الٓمٓ ٭ ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ Bu toʻrt jumlaning xar birining ikki ma'nosi bor. Bir ma'no bilan keyingi jumlalarga dalildir. Boshqa ma'no bilan ularga natijadir. Oʻn olti munosabat aloqalaridan bir i'joziy nazmiy naqsh hosil boʻladi. "Ishoratul I'joz"da shunday bir tarzda bayon qilinganki, bir i'joziy nazmiy naqshni tashkil qiladi. Oʻn Uchinchi Soʻzda bayon etilgani kabi, goʻyo aksar Qur'on oyatlarining xar biri aksariyat oyatlarning xar biriga qaraydi bir koʻzi va yuzlangan yuzi boʻlib, ularga munosabatning ma'naviy iplarini uzatadi. Bittadan i'joz naqshini toʻqiydi. Xullas, "Ishoratul I'joz" boshdan oxirigacha ushbu nazmiy ravonlikni sharh etgan.

Ikkinchi Nuqta: Ma'nosidagi gʻaroyib balogʻat. Oʻn Uchinchi Soʻzda bayon qilingan ushbu misolga qara: Masalan:

oyatidagi ma'naviy balogʻat lazzatini olishni istasang, oʻzingni Qur'on Nuridan avval johiliyat asrida, badaviylik choʻlida faraz qil. Hamma narsa johillik va gʻaflat zulmati ostida tabiatning oʻtmas va qattiq pardasiga oʻralgan onda Qur'onning samoviy lisonidan

yoki

kabi oyatlarni eshit, qara! Oʻlgan yoki yotgan olamdagi mavjudot سَبَّحَ , تُسَبِّحُ sadosi bilan eshitganlarning zehnida tirilishi, xushyor boʻlishi, turib zikr qilishi, qorongʻu osmonda oʻlik olov boʻlagi boʻlgan yulduzlar va yerda abgor maxluqlar تُسَبِّحُ hayqirigʻi va nuri bilan eshitganlarning nazarida koʻk yuzi kabi bir ogʻiz, butun yulduzlar hikmatli soʻzlar va haqiqatlarni koʻrsatgan nur boʻladi. Yer kurrasi bosh, quruqlik va dengiz tillar, butun hayvonot va nabotot oʻzini Allohni tasbeh qiluvchi soʻzlar suratida koʻrsatadi. Masalan: Oʻn Beshinchi Soʻzda isbotlangan bu misolga qara:

oyatlarini tingla, nima deyotganiga qara.

"Ey ojizlik va kichikligi ichida magʻrur, qaysar, zaiflik va faqirligi ichra sarkash va oʻjar inson va jinlar! Amrlarimga itoat qilmasangiz, qani qoʻlingizdan kelsa mulkimning hududidan chiqing! Yulduzlar, oylar, quyoshlar, buyrugʻiga muntazir askarlari kabi amrlariga itoat qiladigan Sultonning amrlariga qarshi chiqishga qanday jasorat qilasiz. Tugʻyoningiz bilan shunday azamatli mute' askarlari boʻlgan Hakiymi Zuljalolga qarshi qarshi chiqyapsiz. Farazan shaytonlaringiz chiday olsalar, ularni togʻ kabi zambarak oʻqlari bilan toshboʻron qilinadi.

Askarlaridan shundaylari borki, siz kabi kichik ojiz maxluqlar emas, balki farazan togʻ va yer kattaligidagi kofir dushman boʻlganingizda ham, yer va togʻ kattaligidagi yulduzlarni, olovli temirlarni sizga otadigan, sizni pachagʻlab tashlaydigan Maliki Zuljalolning mamlakatida inkoringiz bilan isyon qilyapsiz. Agar kerak boʻlsa yerni yuzingizga uradigan, zambarak oʻqlari kabi toʻplar misoli yuzlduzlarni ustingizga Allohning izni bilan yogʻdiradigan maxluqlar boʻglangan qonunni buzmoqdasiz.

Yana boshqa oyatlarning ma'nolaridagi quvvat, balogʻat va ifodasining yuksakligini bularga qiyosla.

Uchinchi Nuqta: Uslubidagi gʻaroyib goʻzallikdir. Ha, Qur'onning uslublari ham gʻarib, ham tenggi yoʻq, ham ajib, ham ishontiruvchidir. Hech narsani, hech bir kishini taqlid qilmagan, hech kim ham uni taqlid qila olmaydi. Qanday kelgan boʻlsa, u uslublar tarovatini, yoshligini, gʻaribligini doimo muhofaza etgan va etmoqda. Jumladan, bir qancha suralarning boshida kalit soʻz kabi الٓمٓ، الٓرٰ، طٰهٰ، يٰسٓ، حٰمٓ عٓسٓقٓ kabi muqattatot harflaridagi tenggi yoʻq uslubi besh-olti i'joz shu'lalarini ichiga olganini "Ishorat-ul I'joz"da yozganmiz.

Jumladan: Suralarning boshida zikr etilgan harflarning bilingan qismlari - jahriy oʻqiladigan harflar, yashirib oʻqiladigan harflar, sukun bilan oʻqiladigan harflar, jazm bilan oʻqiladigan harflar, zalaqo haarflari, qalqala kabi koʻp qismlarning xar bir qismidan yarmini olgan. Boʻlinmaydigan yerngil harflarning yarmidan koʻprogʻi, qalin oʻqiladigan harflarning yarmidan kamrogʻi butun qismlarini ikkiga boʻlgan. Ushbu aralash va bir-biri ichidagi qismlar va ikki yuz ehtimol ichida qarorsiz, faqat yashirin va fikran bilinmaydigan bitta yoʻl orqali hammasini ayirish mumkin boʻlsada, u yoʻlda, keng masofada gap gapirish bashar fikrining ishi boʻla olmaydi. Tasodif hech aralasha olmaydi.

Demak, bir Ilohiy kalit soʻz boʻlgan suralarning boshidagi harflar bu kabi yana besh-olti i'joz shu'lalarini koʻrsatib, harflar sirlari ilmi olimlari bilan avliyolarning haqiqatlarni dalillari bilan birgan olimlar muqattatotdan koʻp sirlar chiqarganlar va shunday haqiqatlar topganlarki, ularning nazdida muqattatotning bir oʻzi oʻta porloq moʻ'jiza hisoblanadi. Ularning sirlariga ahl boʻlmaganimiz va barchaning koʻzi koʻradigan darajada isbot qila olmaganimiz uchun u eshikni ochmaymiz. "Ishorat-ul I'joz"da bularga doir bayon qilingan besh-olti i'joz shu'lalariga havola qilib qanoat qilamiz.

Endi Qur'onning uslublariga sura e'tibori bilan, maqsad e'tibori bilan, oyatlar, kalom va soʻz e'tibori bilan ishoralar qilamiz. Masalan:

Amma Surasiga diqqat qilinsa badi' uslub bilan oxiratni, hashrni, Jannat va Jahannamning vaziyatlarini koʻrsatadiki, dunyodagi Allohning faoliyatlar, Rabboniy asarlarni uxroviy holatlarga bir-bir qarab isbotlab qalbni ishontiradi. Bu suradagi uslubning izohi uzun boʻlgani uchun faqat bir-ikki nuqtasiga ishora qilamiz:

Suraning boshida Qiyomat kunini isbotlash uchun: "Sizga zaminni goʻzal toʻshalgan beshik, togʻlarni uyingiz va hayotingizga boylik yashirilgan tirgak, xazinali ustun, sizni bir-birini sevadigan, doʻstlik qiladigan juft, kechani istiroxat bilan uxlashingizga yopingʻich, kunduzni turikchilik maydoni, Quyoshni nur sochadigan, isitadigan chiroq, bulutlarni obi hayot chashmasi qilib suvni oqizdim. Oddiy bir suvdan butun rizqlaringizni tashigan barcha gulli, mevali turli narsalarni oson va qisqa vaqtda ijod qilamiz. Shunday ekan, yavmul fasl (yaxshilardan yomonlarning ajraladigan) qiyomat sizni kutmoqda. U kunni keltirish bizga ogʻir emas".

Bundan keyin qiyomatda togʻlarning tarqalishi, samovotning maydalanishi, Jahannamning tayyorlanishi va Jannat ahliga bogʻ va boʻston berishini yashirin suratda isbot qilishga ishora qiladi. Ma'nan "Modomiki koʻz oʻngimizda, bu ishlarni togʻ va zaminda qilar ekan, oxiratda ham ularga oʻxshash ishlarni qiladi", deydi. Demak suraning boshidagi "togʻ" qiyomatdagi togʻlarning holatiga qaraydi. Bogʻ esa oxirda va oxiratdagi bogʻchaga va bogʻga yuzlangan. Boshqa nuqtalarni bunga qiyos qil, naqadar goʻzal va oliy uslubi borligini koʻr. Masalan:

oyatning toʻligʻi oliy uslubda bashar farzandidagi Allohning ishlarilarini, kecha va kunduzning aylanishidagi Ilohiy tajalliylarni, yil mavsumlaridagi Rabboniy tasarruflarni, yer yuzida hayot-mamot, hashr va dunyodagi borliqlarning yangidan tiriltirilib tarqatilishdagi Rabboniy ijrootlarni shunday yuksak uslub bilan bayon qiladiki, e'tibor berganlarning aqllarini zabt etadi. Porloq va yuksak, keng uslubi bir oz diqqat orqali koʻringani uchun, hozircha u xazinani ochmaymiz.

Masalan:

Osmon va zaminning Janobi Haqning amriga boʻyin egish darajasi va itoatlarini shunday oliy bir uslub bilan bayon qiladiki:

Katta bir qoʻmondon urushga, oʻquv amaliyoti, askarlikka olish qismlari kabi urushga kerak ishlar uchun ikki doirani tashkil qilgan. U urush, oʻsha muomala ishi bitgandan soʻng ikki doirani boshqa ishlarda ishlatish va oʻzgartirib iste'mol qilish uchun katta qoʻmondon ikki doiraga yuzlanadi. U doiralarning xar biri xodimlarining tili bilan yoki nutqqa kelib oʻz tili bilan: "Ey qoʻmondonim! Biroz muhlat bering, eski ishlarning mayda-chudalarini, axlatlarini tozalab tashqari chiqaray, soʻng tashrif qiling. Mana, otib amringizga tayyor turibmiz. Marhamat, nima qilsangiz qiling. Amringizga muntazirmiz. Sening qilgan ishlaring butun haq, goʻzal, foydadir", deydi.

Xuddi shuning kabi, samovot va yer ikki taklif doirasi, tajriba va imtihon uchun ochilgan. Muddat bitgandan soʻng osmonlar va yer taklif doirasiga oid ashyolarni Allohning amri bilan bartaraf qiladi. "Yo Rabbana! Marhamat, nima uchun bizni ishlatsang ishlat. Haqqimiz senga oiddir. Xar bir qilgan ishing haq", deyishadi. Jumlalaridagi uslubning hashamatiga qara, e'tibor ber.

Yana masalan:

Bu oyatning balogʻatining dengizidan bir tomchiga ishora qilib bir uslubini bir misol oynasida koʻrsatamiz. Bir urushda qoʻmondon gʻalabadan soʻng oʻq otgan qoʻshiniga "Otishni toʻxtat!" va hujum qilgan boshqa bir qoʻshiniga "Toʻxta!" deb buyruq beradi. Oʻsha onda otish toʻxtaydi, hujum toʻxtaydi. "Ish tugadi, istilo qildik. Bayrogʻimiz dushmanning markazlarida yuksak qal'alarining boshiga oʻrnatildi. Asfali sofiliynga ketgan adabsiz zolimlar jazosini topdi", deydi.

Aynan shuning kabi, Podshohi Bemisol Nuh (A.S.) qavmini yoʻq qilish uchun samovot va yerga buyruq bergan. Vazisini qilgandan soʻng: "Ey yer! Suvingni yut. Ey samo! Toʻxta, ishing bitdi", deydi. Suv chekildi. Togʻ boshida Allohning xodimi chodir vazifasini bajargan kemasi qurildi. Zolimlar jazolarini topdi.

Bu uslubning yuksakligiga qara. "Zamin va osmon ikki mute' askar kabi buyruqqa boʻsunadi, itoat etadi", deydi. Bu uslub ishora qiladiki, insonning isyonidan koinot gʻazablanadi. Samovot va yerning jahli chiqadi va shu ishora bilan: "Yer va osmon ikki mute' askar kabi amrlariga muntazir zotga isyon qilinmaydi, qilinmasligi kerak", deydi. Daxshatli ta'qiqni ifoda etadi.

Toʻfon kabi bir umumiy hodisani butun natijalari bilan, haqiqatlari bilan bir nechta jumlada ijozli, i'jozli, jamolli, qisqa tarzda bayon qialdi. Dengizning boshqa tomchilarini bu tomchiga qiyos qil.

Kalimalarning derazalari bilan koʻrsatgan uslubga qara. Masalan:

dagi كَالْعُرْجُونِ الْقَديِمِ soʻziga qara. Naqadar latif bir uslubni koʻrsatadi. Oyning bir manzili borki, surayyo yulduzlarining doirasidir. Oyni hilol vaqtida xurmoning eskirgan oq shoxiga oʻxshatadi. Bu oʻxshatish orqali samoning yashil pardasi orqasida goʻyo bir daraxt mavjudki oq, oʻtkir, nuroniy bir shoxi pardani yirtib boshini chiqargan. Surayyo oʻsha shoxning bir shingili kabi, boshqa yulduzlar u yashirin xilqat daraxtining nurli mevasi boʻlib eshitgan odamning hayoliy koʻziga koʻrsatib, yashash vositalarining eng muhimi xurmo daraxti boʻlgan sahroda yashovchilarning nazarida naqadar munosib, goʻzal, latif, yuksak bir uslubni ifodalaganini zavqing boʻlsa tushunasan.

Masalan: Oʻn Toʻqqizinchi Soʻzning oxirida isbotlangani kabi,

dagi تَجْرِى kalimasi shunday yuksak bir uslubga deraza ochar. تَجْرِى lafzi bilan, ya'ni "Quyosh aylanadi" ta'biri bilan qish va yoz, kecha va kunduzning aylanishidagi Alloh muntazam qudratining tasarruflarini eslatib, Sone'ning azamatini anglatadi va e'tiborni mavsumlarning sahifalarida qudrat qalami yozgan Samadoniy maktublarga qaratadi. Xoliqi Zuljalolning hikmatini bildiradi.

وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا Ya'ni, chiroq ta'biri bilan shunday bir uslubga deraza ochadi. Bu olam bir saroy va ichidagi narsalar inson va jonzotlarga tayyorlangan ziynatlar, taomlar va kerakli narsalar ekani, quyosh esa buyurqqa boʻysunadigan nur sochuvchi ekanini eslatadi. Sone'ning hashamatini va Xoliqning ehsonini anglatib tavhidga bir dalil koʻrsatadi. Mushriklarning eng muhim, eng porloq ma'bud deb oʻylagan quyoshlari, buyurqqa boʻysunadigan bir chiroq, jonsiz bir maxluqdir. Demak "siroj" ta'birida Xoliqning rububiyatining buyukligidagi rahmatini eslatadi. Rahmatning kengligidagi ehsonini bildiradi. Bu orqali saltanatining hashamatidagi karamini his ettiradi. Bu orqali vahdoniyatni tushuntiradi va ma'nan: "Oʻlik, buyurqqa boʻysunadigan chiroq hech bir jihatdan ibodatga loyiq emas", deydi.

تَجْرِى jarayoni ta'birida kecha-kunduzning, qish va yozning aylanishlaridagi ajib muntazam tasarruflarni eslatadi va bu orqali rububiyatida yagona Sone' qudratining azamatini bildiradi. Demak, quyosh va oy mavzularidan basharning fikrini kecha va kunduz, qish va yoz sahifalariga qaratadi va ularda yozilgan hodisalarning satrlariga e'tiborni jalb qiladi. Qur'on quyosh quyosh boʻlgani uchun gapirmaydi. Balki uni nurlantirgan zot uchun gapiradi. Quyoshning insonga keraksiz mohiyatini aytmaydi. Balki Quyoshning vazifasini, Rabboniy san'atning intizomiga zambarak va Rabboniy xilqatning nizomiga markaz, Naqqoshi Azaliyning kecha-kunduz iplari bilan toʻqigan narsalaridagi Rabboniy san'atning tartibiga toʻqima uskuna vazifasini bajaryapti.

Boshqa Qur'on soʻzlarini bularga qiyos qil. Xuddi oddiy, odatlangan soʻz boʻlib, latif ma'nolarning xazinalariga kalit vazifasini bajarmoqda.

Koʻplab Qur'on uslublarining oʻtgan tarzlarda yuksak va porloq boʻlgani uchun, ba'zan bir badaviy arab bitta kalomga maftun boʻlgan. Musulmon boʻlmasada sajda qilgan. Bir badaviy فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ kalomini eshitgan oni sajda qilgan. Unga "Musulmon boʻldingmi?" deyishganda, "Yoʻq, men bu kalomning balogʻatiga sajda qildim", degan.

Toʻrtinchi Nuqta: Lafzidagi gʻaroyib fasohatidir. Qur'on ma'nan bayon uslubi jihatidan favqulodda balogʻatli boʻlgani kabi, lafzida oʻta ravon fasohati bor. Fasohatning qat'iy borligiga zeriktirmasligi dalildir. Fasohatning hikmatiga bayon va ma'no fanining dohiy olimlarining guvohligi yaqqol dalildir. Minglab marta takrorlansa zeriktirmaydi, balki lazzat beradi. Kichik oddiy bir bolaning xotirasiga ogʻirlik qilmaydi, yodlay oladi. Juda dardman, oz soʻzdan aziyat koʻrgan quloqqa noxush emas, xush keladi. Sakarotdago odamning aqliga sharbat boʻladi. Qur'onning xush ovozi uning qulogʻi va aqlida, aynan ogʻzida va aqlida zamzam suvi kabi shirin keladi. Zeriktirmasligining hikmat siri quyidagicha: Qur'on qalblarga qut va ozuqa, aqllarga quvvat va boylikdir, ruhga suv va ziyo, nafslarga davo va shifo boʻlgani uchun zeriktirmaydi. Xar kun non yeymiz, zerikmaymiz. Lekin eng goʻzal mevani xar kun yesak, zeriktiradi. Demak, Qur'on haq va haqiqat, sidq va hidoyat, gʻaroyib bir fasohat boʻlgani uchun, zeriktirmaydi, doimo yoshligini muhofaza qilgani kabi tarovatini, halovatini ham muhofaza etadi. Hatto Qurayshiy raislaridan mudaqqiq bir baligʻ mushriklar tomonidan Qur'onni tinglash uchun borgan. Tinglagan, qaytib kelganida: "Bu kalomning shunday halovati va tarovati borki, bashar kalomiga oʻxshamaydi. Men shoirlarni, kohinlarni bilaman. Bu, ularning hech bir soʻziga oʻxshamaydi. Koʻpi bilan tobelarimizni aldash uchun sehr deyishimiz kerak", degan. Demak, Qur'oni Hakimning eng qaysar dushmanlari ham fasohatidan hayratda qolgan.

Qur'oni Hakimning oyatlarida, kalomlarida, jumlalarida fasohatning sabablarini izohlasak juda uzun boʻladi. Shuning uchun gapni qisqartirib, faqat namuna sifatida bir oyatdagi hijo harflari tuzilishidagi ravonlik va lafziy fasohatni va undan porlagan i'joz shu'lasini koʻrsatamiz.

toʻliq oyatda barcha hijo harflari mavjud. Siquvchi, ogʻir butun harflarning boʻlimlari birga boʻlsada ravonligini buzmagan. Balki tarovat va farqli torlardan uygʻun, bir-biriga tayangan fasohat ohangini qoʻshganini koʻr. Bu i'joz shu'lasiga e'tibor ber, hijo harflaridan "ye" bilan "alif" eng yengil va bir-biri bilan almashgani uchun ikki qardosh kabi xar birisi yigirma bir karra takrorlangan. "Mim" bilan "nun" {(Izoh1) Tanvin ham nundir.} bir-birining qardoshi va bir-birining oʻrniga oʻtgani uchun xar biri oʻttiz uch martadan zikr qilingan. ص، س، ش mahrajda, sifatda, ovozda qardosh boʻlgani uchun xar biri uch marta, ع، غ qardosh boʻlsada yengilroq ع olti marta, غ ogʻirligi uchun yarmicha, uch marta zikr etilgandir. ط، ظ، ذ، ز mahrajda, sifatda, ovozda qardosh boʻlgani uchun xar biri ikki martadan, "lom" va "alif" bilan birga ikkisi لا suratida birlashgan. "Alif" لا suratida hissasi "lom"ning yarmidir. Shuning uchun "lom" qirq ikki marta, "alif" uning yarmicha yigirma bir marta zikr etilgan. "Hamza" "he" bilan mahrajda qardosh boʻlgani uchun hamza {(Izoh2) Hamza oʻqiladigan va oʻqilmaydigan yigirma beshdir. Hamzanig harakatsiz qardoshi alifdan uch daraja yuqori. Chunki haraka uchdir.} oʻn uch, "he" yanada bir daraja yengilroq boʻlgani uchun oʻn toʻrt marta, ق، ف، ك qardosh boʻlgani uchun ق ning bir nuqtasi ortiq boʻlgani uchun ق oʻn, ف toʻqqiz, ك toʻqqiz, ب toʻqqiz, ت oʻn ikki, "ta"ning darajasi uch boʻlgani uchun oʻn ikki marta zikr etilgan. ر "lom"ning qardoshidir. Lekin abjad hisobida ر ikki yuz, "lom" oʻttiz boʻladi. Olti daraja yuqori chiqqani uchun olti daraja past tushgan. ر ning talaffuzi takrorlanganidan ogʻir boʻlib faqat olti marta zikr etilgan. خ، ح، ث، ض ogʻirligi va ba'zi munosabati uchun bir martadan zikr etilgan. "Vov" "he"dan va "hamza"dan yengilroq va "ye" va "alif"dan ogʻirroq boʻlgani uchun oʻn yetti marta, ogʻir hamzadan toʻrt daraja yuqori, yengil alifdan toʻrt daraja past zikr etilgan.

Xullas, bu harflarni zikr qilishda ushbu gʻaroyib intizomli joylashish va yashirin munosabat orqali, goʻzal tartib, hassos va nozik nazm va uygʻunlik bilan ikki karra ikki toʻrt aniqligida koʻrsatadiki, buni qilish bashar fikrining haddi emas. Tasodif esa unga aralashishi imkonsiz. Demak, bu harflarning joylashivuidagi ajib intizom va gʻarib nizom ravonlik va lafziy fasohatga sabab boʻlgani kabi, yana koʻp yashirin hikmatlari boʻlishi mumkin. Modomiki harflarida bunday intizom qoʻyilgan ekan, albatta soʻzlarida, jumlalarida, ma'nolarida sirli bir intizom, nurli uygʻunlik oʻrnatilganki, koʻz koʻrsa "Mashaalloh", aql tushunsa "Barakalloh" deydi.

Beshinchi Nuqta: Bayonidagi hashamat. Ya'ni, ustunlik, matonat va haybatdir. Nazmida kuchli ravon ifoda, lafzida fasohat, ma'nosida balogʻat mavjud, uslubida oʻxshahi yoʻq ekan, bayonida ham yuksak usutnlik bor. Ha, targʻib va qoʻrqitish, madh va yomonlash, isbot va irshod, ishontirish va anglatish kabi soʻzning barcha qismlarida va xitob tabaqalarida Qur'on bayonlari eng yuksak martabadadir.

Masalan: Targʻib va tashviq maqomiga hadsiz misollaridan, masalan

هَلْ اَتٰى عَلَى الْاِنْسَانِ surasidagi bayonoti, {(Izoh1) Bayon uslubi suraning ma'nosining libosini kiygan.} obi kavsar kabi xush, salsabil chashmasi kabi ravon oqar, jannat mevalari kabi shirin, huriy libosi kabi goʻzaldir.

Qoʻrqitish va tahdid maqomida juda koʻp misollaridan masalan: هَلْ اَتٰيكَ حَدِيثُ الْغاَشِيَةِ surasining boshida Qur'onning bayonlari zalolat ahlining qulogʻiga qaynagan qalay kabi, miyasiga yoqqan olov kabi, tiliga yongan zaqqum kabi, yuziga tashlangan jahannam kabi, me'dasiga achchiq, tikanli daraxt kabi ta'sir qiladi. Bir zotning tahdidini koʻrsatgan Jahannam kabi bir azob xodimi jahlidan va gʻazabidan maydalanib ketishi va تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ deyishi, dedirishi u zotning qoʻrqitishi qay daraja dahshatli ekanini koʻrsatadi.

Madh maqomining minglab misollaridan boshida "Alhamdulillah" besh surada Qur'on bayonlari quyoshdek porloq, {(Izoh2) Shu ta'birlarda u suralardagi baxslarga ishora bor.} yulduzdek ziynatli, samovot va zamin kabi hashamatli, farishtalar kabi sevimli, dunyoda bolalarga rahmat kabi shafqatli, oxiratda Jannat kabi goʻzaldir.

Yomonlash va ta'qiqlash maqomida minglab misollaridan masalan:

oyatida yomonlashni olti daraja yomonlaydi. Gʻiybatdan shiddat bilan olti daraja manʻ qiladi. Ma'lumki, oyatning boshidagi hamza soʻrash (ajabo) ma'nosida. Bu soʻrash ma'nosi suvdek oyatning butun soʻzlariga kiradi. Birinchi hamza orqali: (Ajabo) savol javob joyi boʻlgan aqlingiz yoʻqmi, bu daraja xunuk narsani tushunmayapti, deydi. Ikkinchisi: يُحِبُّ lafzi bilan: Ajabo, sevish, nafratlanish joyi boʻlgan qalbingiz buzilganmi, eng nafrat etiladigan bir ishni sevayapti, deydi. Uchinchisi: اَحَدُكُمْ soʻzi orqali: Jamoatdan hayotini olgan ijtimoiy va madaniy hayotingiz nima boʻlganki, hayotingizni zaharlagan bir amalni qabul qilyapti, deydi. Toʻrtinchisi: اَنْ يَاْكُلَ لَحْمَ kalomi bilan: Insonligingizga nima boʻlganki, jonvorlarcha doʻstingizni tish bilan maydalayapsiz, deydi. Beshinchisi: اَخِيهِ kalimasi bilan: Hech sinfiy shafqatingiz, hech siylai rahmingiz yoʻqmiki, koʻp jihatlarda bilan doʻstingiz boʻlgan bir mazlumning ma'naviy shaxsini insofsizcha tishlayapsiz, deydi. Hech aqlingiz yoʻqmiki, oʻz a'zoingizni oʻz tishingiz bilan telba kabi kabi tishlayapsiz, deydi. Oltinchisi: مَيْتًا kalomi bilan: Vijdoningiz qayerda? Fitratingiz buzilganmi. Eng muhtaram doʻstining goʻshtini yeyish kabi eng nafratli ish qilinyapti, deydi. Demak yomonlash va gʻiybat aqlan, qalban, insoniyat jihatidan, vijdonan, tabiatan, shajara va milliyatan yomondir. Endi qara! Bu oyat ijoz bilan olti martaba ayblashni yomonlab, gunohdan moʻjizali tartibda olti daraja manʻ qiladi.

Isbot maqomida minglab misollaridan masalan:

oyatida hashrni isbot qilib, aqlga sigʻdirmaslikni ketkizish uchun shunday tarzda bayon qiladiki, undan ustun isbot boʻla olmaydi.

Oʻninchi Soʻzning Toʻqqizinchi Haqiqatida va Yigirma Ikkinchi Soʻzning Oltinchi Yogʻdusida isbot va izohlangani kabi, bashar e'tiboriga xar bahorda yer yuzining tiriltirilishi misolida uch yuz ming tarzda hashrning namunalarini oʻta chalkash va bir-biriga aralashgani holda qattiq intizomli va ajratilganini koʻrsatadi. Ularni bu shaklda qilgan zotga hashr va qiyomat ogʻir emas deydi.

Zamin sahifasida yuz minglab sinflarni birgalikda bir-biri ichida qudrat qalami bilan xatosiz, kamchiliksiz yozish bitta Vohidi Ahadning muhri boʻlgani uchun bu oyat orqali vahdoniyatni quyoshdek isbotlash bilan birga, qiyomat va hashrni quyoshning chiqishi va botishi kabi oson va qat'iy koʻrsatadi. كَيْفَ lafzidagi holat nuqtasida shu haqiqatni koʻrsatgani kabi, koʻp suralarda batafsil zikr qiladi.

Masalan: قٓ ٭ وَالْقُرْاٰنِ الْمَجيِدِ surasida porloq, goʻzal, shirin va yuksak bir bayon bilan hashrni isbotlaydiki, bahorning kelishi kabi qat'iy suratda ishontiradi. Xullas, kofirlarning chirigan suyaklarning tirilishini inkor etib "Bu ajibdir, boʻlishi mumkin emas", deyishlariga javoban

oyatning toʻligʻi كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ ga qadar farmon etganiga qara. Bayoni suvdek oquvchi, yulduzlar kabi porlaydi. Qalbga xurmo kabi ham lazzat ham zavq beradi ham rizq boʻladi.

Isbot maqomining eng latif misollaridan:

deydi. Ya'ni, "Hikmatli Qur'onga qasam ichaman. Sen Rasullardansan". Bu qasam, risolatning hujjati shu daraja aniq va haqki, haqqoniyatda ta'zim va hurmat maqomiga chiqqanki, u bilan qasam ichilayotganiga ishora qiladi. Bu ishora orqali, "Sen rasulsan. Chunki qoʻlingda Qur'on bor. Qur'on esa haqdir va Haqning kalomidir. Chunki ichida haqiqiy hikmat, ustida i'joz muhri bor", deydi.

Yana isbot maqomining ijozli va i'jozli misollaridan:

Ya'ni inson: "Chirigan suyaklarni kim tiriltiradi?" deydi. Sen: "Kim ularni ilk marta insho qilib hayot bergan boʻlsa, u tiriltiradi", deydi.

Oʻninchi Soʻzning Toʻqqizinchi Haqiqatining uchinchi misolida tasvir etilagani kabi, bir kishi bir kunda koʻz oʻngingda katta bir qoʻshinni yangidan tashkil etganini koʻrib birov, "Shu kishi askarlari istirohatga tarqalgan qoʻshinni bir burgʻu bilan toʻplaydi. Lashkar nizomi ostiga keltiradi" desa, sen ey inson "Ishonmayman"desang, naqadar telbalarcha inkor ekanini bilasan.

Aynan shuning kabi hechdan, yangidan qoʻshinga oʻxshagan butun hayvonot va boshqa jonzotlarning batal'on kabi jasadlarini mukammal intizom bilan, hikmat me'zoni bilan u badanlarning zarralari va latif tuygʻularini "Kun Fayakun" amri bilan qayd qilib joylashtirgan va xar asrda, hatto xar bahorda yer yuzida yuz minglab qoʻshin kabi jonlilar sinflarini, toifalarini ijod qilgan bir Zoti Qodiyri Aliym "batal'on kabi bir jasadning nizomi ostiga kirib bir-biri bilan tanishgan asos zarralarini va asliy jihozlarni bir hayqirish orqali Isrofil Surining burgʻusi bilan qanday toʻplay oladi?" deb aqliga sigʻdira olmasdan soʻrashi oʻrinlimi? Soʻralsa, ablahcha telbalik boʻladi.

Irshod maqomida Qur'on bayonlari shu daraja ta'sirli, nozik va shu daraja doʻst va shafqatliki, shavq bilan ruhni, zavq bilan qalbni, qiziqish bilan aqlni va yosh bilan koʻzni toʻldiradi. Minglab misollaridan faqat:

toʻliq oyati Yigirmanchi Soʻzning Birinchi Maqomida uchinchi oyat qismida isbot va izoh etilgani kabi bani Isroilga, "Muso Alayhissalomning hassasidek bir moʻ'jizasiga qattiq tosh oʻn ikki koʻzidan chashma kabi yosh oqitganiga qaramay, sizga nima boʻlganki, Muso Alayhissalomning butun moʻ'jizalariga qarshi loqayd qolib koʻzingiz quruq, yoshsiz, qalbingiz qattiq, olovsiz turibdi?" deydi. U soʻzda bu irshodiy ma'no izoh etilgani uchun u yerga havola etib shu yerda tugataman.

Narigi tomonni mot qilish maqomida minglab misollaridan faqat ushbu ikki misolga qara. Birinchi misol:

Ya'ni: "Agar bir shubhangiz boʻlsa, sizga yordam beradigan, guvohlik qiladigan barcha kattalaringiz va tarafdorlaringizni chaqiring. Bitta surasiga nazira keltiring", deydi. "Ishorat-ul I'joz"da izohlangan va isbot etilagani uchun bu yerda faqat xulosasiga ishora qilamiz.

Qur'oni Moʻ'jizu-l Bayon: "Ey inson va jinlar! Agar Qur'on Allohning kalomi ekaniga shubhangiz boʻlsa, bir bashar kalomi deb oʻylasangiz, qani, mana maydon, keling! Unga Muhammadu-l Amin degan zotingiz kabi oʻqish yozishni bilmaydigan, qiroat va kitobat koʻrmagan bir ummiydan Qur'on kabi bir kitob keltiring, qoʻying. Agar qila olmasangiz, ummiy boʻlmasin, eng mashhur bir adib, olim boʻlsin. Buni ham qila olmasangiz, bitta boʻlmasin, butun balogʻat mutaxassislaringiz, xatiblaringiz, balki oʻtgan barcha balogʻatchilarning goʻzal asarlarini, keladigan butun adiblarning yordamini va ilohlaringizning himmatlarini birgalikda oling. Butun quvvatingiz bilan harakat qilinglar Qur'onga bir nazira qiling. Buni ham qila olmasangiz, taqlid qilib boʻlmaydigan Qur'on haqiqatlari va koʻp ma'naviy moʻ'jizalaridan qat'iy nazar, faqat nazmidagi balogʻatiga nazira sifatida bir asar yozing" deydi.

فَاْتوُا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياَتٍ gʻalabasi bilan: "Qani, sizdan ma'noning toʻgʻri boʻlishini istamayman. Tuhmat, yolgʻonlar va botil hikoyalar boʻlsin. Buni ham qila olmayotirsiz. Qani butun Qur'onchalik boʻlmasin, faqat بِعَشْرِ سُوَرٍ oʻn surasiga nazira keltiring. Buni ham qila olmayapsiz. Bitta surasiga nazira keltiring. Bu ham koʻp. Qisqa bir surasiga bir nazira koʻrsating. Buni ham qilmasangiz va qila olmasangiz. Bu qadar muhtoj boʻlib, chunki e'tibor va nomusingiz, izzatingiz va diningiz, hamiyat va sharafingiz, jon va molingiz, dunyo va oxiratingiz bunga nazira keltirsa qutuladi. Yoʻqsa dunyoda haysiyatsiz, nomussiz, dinsiz, sharafsiz, xorlik ichida, jon va molingiz halokatda mavh boʻlib va oxiratda

ishorasi orqali jahannamda abadiy qamoqqa mahkum boʻlasiz. Sanamlaringiz bilan birga olovga oʻtinlik qilasiz. Modomiki ojizligingizni sakkiz martaba tushungan ekansiz. Albatta Qur'on sakkiz marta moʻ'jiza ekanini bilishingiz kerak. Yo iymonga keling yoki jim turing, Jahannamga keting!" deydi. Xullas, Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning dalil bilan mot qilish maqomidagi magʻlub qilishiga qara va:

لَيْسَ بَعْدَ بَيَانِ الْقُرْاٰنِ بَياَنٌ deign.

Ha, Qur'onning bayonidan soʻng bayon boʻla olmaydi va hojat qolmaydi.

Bu oyatning minglab haqiqatlaridan faqat tushuntirish bayoniga misol uchun haqiqatini izohlaymiz. اَمْ ، اَمْ lafzi bilan oʻn besh tabaqa taajjubli inkor savoli bilan zalolat ahlining butun boʻlaklarini mot qiladi va shubhalarning barcha asoslarini yopadi. Zalolat ahli uchun ichiga kirib saqlanadigan shaytoniy tuynuk qoldirmay, yopyapti. Ostiga kirib yashirinadigan zalolat pardasi qoldirmay, yirtadi. Ilonlaridan hech bir ilonni qoldirmay, boshini ezadi. Xar bir boʻlakda bir toifaning kufriy fikr xuloslarini yo qisqa ta'bir bilan yoʻq qiladi yoki ochiq botil boʻlgani uchun sukut bilan ochiq botilga havola qiladi yoki boshqa oyatlarda tafsilotli rad etilgani uchun bu yerda qisqacha ishora qiladi. Masalan: Birinchi ifoda

oyatiga ishora qiladi. Oʻn beshinchi ifoda esa

oyatiga ramzi bor.

Boshqa ifodalarni bunga qiyosla. Boshda, "Allohning hukmlarini yetkaz. Sen kohin emassan. Chunki kohinning soʻzlari chalkash va taxminiydir. Seniki haq va aniq. Majnun emassan, dushmaning ham aqlingning kamoliga guvohlik qiladi.

Ayo, muhokamasiz omi kofirlar kabi senga shoir deydilarmi ajabo?! Sening halokatingni kutishyaptimi?! Sen, "Kutinglar. Men ham kutyapman", degin. Porloq buyuk haqiqatlaring she'rning hayollaridan pok va ziynatlariga ehtiyoji yoʻq.

أَمْ تَاْمُرُهُمْ اَحْلَامُهُمْ بِهٰذَا Yoki aqllariga ishongan aqlsiz faylasuflar kabi, "aqlimiz bizga yetadi", deb senga ergashishdan chekinadilarmi ajabo?! Aql esa senga ergashishni amr qiladi. Chunki barcha gaplaring aqlga uygʻun. Lekin aqlning bir oʻzi unga yeta olmaydi.

اَمْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ Yoki inkorlariga sabab osiy zolimlar kabi Haqqa bosh egmasliklarimi! Xolbuki jabbor zolimlarning raislari boʻlgan Fir'avnlarning, Namrudlarning oqibatlari ma'lum.

اَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لَا يُؤْمِنُونَ Va yoki, yolgʻonchi, vijdonsiz munofiqlar kabi "Qur'on sening soʻzlaring" deb senga tuhmat qilishyaptimi?! Xolbuki, hozirgacha senga Muhammadul Amin deb ichlarida seni eng toʻgʻri soʻzli bilar edilar. Demak ularning iymon keltirish niyati yoʻq. Yoʻqsa Qur'onning basharning asarlari ichida bir oʻxshashini topishsin.

اَم خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَىْءٍ Va yoki koinotni foydasiz va maqsadsiz yaratilganini e'tiqod qilgan abas bilan shugʻullangan faylasuflar kabi oʻzlarini qarovsiz, egasiz, hikmatsiz, maqsadsiz, vazifasiz, Xoliqsiz deb oʻylaydilarmi?! Ajabo, koʻzlari koʻr boʻlganlar koinot boshdan oxirigacha hikmatlar bilan bezalgan va maqsadlar bilan meva berishi va mavjudot zarralardan quyoshlargacha vazifalar bilan mashgʻul ekani va Ilohiy amrlarga boʻysunganini koʻrishmaydimi?!

اَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ Va yoxud Fir'avnlashgan moddaparastlar kabi "Oʻz-oʻzidan boʻlyapti. Oʻz-oʻzini ozuqlantiryapti. Oʻziga kerakli hamma narsani yaratmoqda", deb fikr yuritib, iymondan, qullikdan qilmayapti. Demak oʻzlarini bittadan Xoliq deb oʻylayapti. Xolbuki bir narsaning Xoliqi xar bir narsaning Xoliqi boʻlishi kerak boʻladi. Demak kibr va gʻururlari ularni oʻta ahmoqlashtirganki, bir chivinga, mikrobga mutlaq magʻlub ojizni, bir Qodiyri Mutlaq deb oʻylayapti.

Modomiki aqldan, insoniyatdan bu daraja uzoqlashgan ekan, hayvondan, balki jonsizlardan ham tubandir. Shunday ekan, ularning inkoridan xafa boʻlma. Bularni bir navʻ zararli hayvon va chirkin moddalar qatoriga qoʻsh. Qarama, ahamiyat berma.

yoki, Xoliqni inkor qilgan fikrsiz, ahmoq munkir kabi Allohni inkor qilgani uchun, Qur'onni tinglamayaptimi?! Shunday boʻlsa, samovot va yerning vujudlarini inkor qilishsin yoki "Biz ijod qildik" deyishsin. Aqlning tarozisidan batamom chiqib, telbalik ahmoqligiga kirishsin. Chunki osmonda yulduzlar, zaminda gullar qadar tavhid burhonlari koʻrinyapti, oʻqilyapti. Demak ishonish va haqni tan olishqa niyatlari yoʻq. "Bir harf kotibsiz boʻlmaydi" qoidasini bilib ham, bir harfida bir kitob yozilgan ushbu koinot kitobini, qanday qilib kotibsiz deb oʻylashyapti.

اَمْ عِنْدَهُمْ خَزَائِنُ رَبِّكَ yoki, Janobi Haqning ixtiyorini inkor qilgan bir qancha zalolatdagi faylasuflar kabi va Brahmanlar kabi paygʻambarlik asosini inkor qilishyaptimi? Senga iymon keltirishmayapti. Demak, butun mavjudotda kuzatilgan, ixtiyor va irodani koʻrsatgan butun hikmat koʻrinishi, maqsad, intizom, foyda, rahmat va inoyat belgilarini va butun anbiyolarning barcha moʻ'jizalarini inkor qilishsin yoki "Maxluqotga berilgan ehsonlarning xazinalari huzurimizda va qoʻlimizda" deyishsin. Xitob qila omasligini koʻrsatsinlar. Sen ularning inkoridan xafa boʻlma. Allohning aqlsiz hayvonlari koʻp, degin.

اَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ yoki, aqlni hokim qilgan hakimlar kabi, Moʻ'tazila kabi oʻzlarini Xoliqning ishlariga nazoratchi va taftishchi deb oʻylab Xoliqi Zuljalolni javobgar qilishni istayaptilarmi? Qat'iyan umidsiz boʻlma. Unday xudbinlarning inkorlaridan hech narsa chiqmaydi. Sen ularga e'tibor berma.

yoki, jin va shaytonlarga ergashib kohinlar, sehrgarlar kabi gʻayb olamiga boshqa yoʻl topilgan deb oʻylaydilarmi? Shunday boʻlsa, shaytonlariga yopilgan samovotga chiqiladigan narvonlari bor deb oʻylab, sening samoviy xabarlaringni yolgʻonga chiqarishyaptimi? Unday yolgʻonchilarning inkorlari yoʻq hisobida.

yoki, oʻn aql va sinflarning rabbi nomi bilan sheriklari borligini e'tiqod qilgan mushrik falsafa kabi, yulduzlar va farishtalarga bir navʻ ilohlik nisbat bergan yuduzparastlar kabi Janobi Haqqa farzand nisbat qilgan dinsiz va zalolatdagilar kabi Zoti Ahad va Samadning borligining vojibligiga, vahdat-yakkaligiga, samadiyatiga, mutlaq behojatligiga zid boʻlgan farzand nisbat berish va farishtalarning qulligiga, maʻsumligiga va jinsiyatiga zid boʻlgan ayol jinsiga nisbat qiladilarmi?! Oʻzlariga shafoatchi deb oʻylab, senga tobe boʻlishmaydimi?!

Inson kabi imkon dohilidagi, foniy, sinfining davom etishiga muhtoj, jismoniy va parchalanadigan, koʻpayishga iste'dodli va ojiz, dunyoparast, yordamchi vorisga ishtiyoqmand maxluqlar uchun koʻpayish va yordamlashish vositasi, hayot va baqo robitasi boʻlgan nasl yetishtirish, albatta va qatʻiyyan borligi vojib va doim, baqosi azaliy va abadiy boʻlgan Zot jismoniyatdan ozoda va yuksak, mohiyati boʻlinish va koʻpayishdan munazzah-pok va mubarro-uzoq, qudrati ojizlikdan muqaddas va tengsiz Zoti Zuljalolga avlod nisbat qilish, ham u ojiz, imkon dohilida boʻlgan, miskin insonlar ham yoqtirmaganlari va magʻrur izzatiga munosib koʻrmaganlari bir navi avlod ya'ni hadsiz qizlarni nisbat etmoq shunday bir safsatadir va shunday bir devonalik xazayonidirki, u fikrda boʻlgan hariflarning yolgʻonlari, inkorlari hechdir. Ularga e'tibor berma. Xar bir ahmoqning safsatasiga, xar devonaning telbaligiga quloq solinmaydi.

yoki, xirsga, baxillikka oʻrgangan osiy, zolim dunyoparastlar kabi sening takliflaringni ogʻir koʻrib, sendan qochyaptilarmi?! Sen mukofotingni, haqqingni yolgʻiz Allohdan istayotganingni, ularga Janobi Haq tomonidan berilganini bilishmaydimi?! U mollardan ham baraka ham faqirlarning hasad va badduolaridan qutulish uchun yo oʻndan yoki qirqdan birini oʻz faqirlariga berishni ogʻirmiki, zakot amrini ogʻir koʻrib Islomiyatdan chekinishyapti?! Ularning yolgʻonlari ahamiyatsiz boʻlishi bilan birga, ular javob emas ta'zirga loyiq.

اَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبوُنَ yoki, gʻaybni bilishni da'vo qilgan Buddistlar kabi va gʻaybiy ishlarga doir taxminlarini aniq deb oʻylagan aqlfurushlar kabi sening gʻaybiy xabarlaringni yoqtirmayotilarmi?! Gʻaybiy kitoblari bormiki, sening gʻaybiy kitobingni qabul qilishmayapti. Shunday boʻlsa, vahiyga sazovor boʻlgan rasullardan boshqa hech kimga ochilmagan va oʻzicha unga kirishga hech kimning haddi boʻlmagan gʻayb olamini qoʻlga kiritgan, ochiq deb oʻylab undan ma'lumot olib yozyapmiz deb oʻylayaptilarmi?! Haddidan hadsiz tajovuz etgan magʻrur xudbinlarning yolgʻonga chiqarishi seni umidsiz qilmasin. Chunki yaqinda sening haqiqatlaring ularning xayollarini ostin-ustun qiladi.

yoki, fitrati buzilgan, vijdoni chirigan yolgʻonchi munofiqlar, ayyor dinsizlar kabi qoʻlga kirita olmagan hidoyatdan odamlarni aldab qaytarib, hiyla qilib uzoqlshtirishni istaydilarmi?! Senga qarshi goh kohin, goh majnun, goh sehrgar deb, oʻzlari ishonmasada boshqalarini ishontirishni xohlashyaptimi?! Hiylaboz yolgʻonchilarni inson hisoblab hiylalalridan, inkorlaridan xafa boʻlib umidsiz boʻlma. Balki yanada koʻproq gʻayrat qil. Chunki ular oʻz nafslariga hiyla qiladi, oʻzlariga zarar qiladi, yomonlikda muvaffaqiyati vaqtincha va muhlat berish va Allohning bir makridir.

yoki yaxshilik yaratuvchisi va yomonlik yaratuvchisi degan ikki turdagi iloh deb tasavvur qilgan Majusiylar kabi va boshqa-boshqa sabablarga bir navʻ Iloh degan va ularni oʻzlariga tayanch nuqtasi xayol qilgan sababparstlar, sanamparastlar kabi boshqa ilohlarga tayanib senga qarshi chiqishyaptimi? Sendan ehtiyoj sezmayapyilarmi?!

Xullas, haqiqatlar silsilasi boʻlgan shu oyatlarning yuzlab javharlaridan faqat dalil bilan isbotlash va mot qilishga doir bayonga doir bitta javharini qisqacha bayon qildik. Agar iqtidorim boʻlganida, bir nechta javharlarini yana koʻrsatganimda sen "Bu oyatlar bir oʻzi bir moʻ'jiza", der eding.

Ammo ifhom va ta'limdagi Qur'on bayonlari shu qadar gʻaroyib, shu daraja latofatli va ravonki, uning bayonidan eng oddiy bir omi, eng chuqur haqiqatni oson tushunadi. Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon koʻp chuqur haqiqatlarni hammaning qarashiga yumshoq, ommaning hissini ranjida qilmaydigan, avom fikrini bezovta qilib charchatmaydigan suratda oddiy va zohiran aytmoqda, dars bermoqda. Bir bola bilan gaplashilsa, bolalarcha ta'birlar ishlatgani kabi: تَنَزُّلَاتٌ اِلٰهِيَّةٌ اِلٰى عُقُولِ الْبَشَرِ deyilgan gapiruvchi uslubida soʻzi bilan tinglovchining darajasiga tushib gaplashgan Qur'onning uslublari eng chuqur ilmli olimlarning fikrlari bilan yeta olmagan chuqur Ilohiy haqiqatlar va Rabboniy sirlarni mutashabih oyatlar suratida bir qism tashbehlar va misollar bilan eng ummiy omiga anglatadi. Masalan: اَلرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى misol bilan Allohning rububiyatini saltanat misolida, olamning tadbirida rububiyat martabasini Sultonning saltanat taxtida turib hukumatni boshqargani kabi bir misolda koʻrsatmoqda.

Qur'on bu koinot Xoliqi Zuljalolining kalomi boʻlib, rububiyatining eng buyuk martabasidan chiqib, umum martabalar ustiga kelib, bu martabalarga chiqqanlarni irshod qilib, yetmish ming pardalardan oʻtib, pardalarga qarab nurlantirib, fahm va zakovat jihatidan ming turdagi tabaqa tinglovchilarga fayzini tarqatib, nurini yoyib qobiliyat jihatidan turli asrlar, davrlar ustida yashagan va ma'nolarini oʻrtaga toʻkin yoyib, mukammal yoshligi, yangiligidan zarra qadar zoye qilmasdan gʻoyat tarovati, juda latofatini saqlab juda yengil tarzda, imkonsiz darajada oson suratda xar bir omi tushunadigan dars bergani kabi, ayni darsda, ayni soʻzlar bilan tushunishi farqli va juda koʻp darajalari bir-biridan uzoq tabaqalarga ham dars berib qanoatlantirgan, toʻydirgan moʻ'jizali kitobning qaysi tomoniga qaralsa, albatta bir i'joz shu'lasini koʻrish mumkin.

Natija: "Alhamdulillah" kabi Qur'oniy lafz oʻqilgan payti togʻning qulogʻi boʻlgan gʻorni toʻldirgani kabi, ayni lafz chivinning kichkina quloqchasiga ham toʻliq joylashadi. Aynan shuning kabi: Qur'onning ma'nolari togʻ kabi aqllarni toʻydirganidek, chivin kabi kichkina sodda aqllarga ham ayni soʻzlar bilan ta'lim beradi, qondirar. Zero Qur'on butun insonlar jinlarning butun tabaqalarini iymonga da'vat qiladi.

Barchasiga iymon ilmlarini ta'lim beradi, isbotlaydi. Shunday ekan, avomning eng ummiyi xoslarning eng xosiga yelkama-yelka, tizzama-tizza turib, birgalikda Qur'oniy darsni tinglab foydalanishadi. Demak Qur'oni Karim shunday Samoviy dasturxonki, minglab tabaqalarda boʻlgan fikrlar, aqllar, qalblar va ruhlar undan ozuqalarini topmoqda, ishtahalarini ochgan narsalarni olmoqda. Istaklari berilyapti.

Hatto juda koʻp eshiklari yopiq qolib kelajakda keladiganlarga qoldirilgan. Bu maqomga misol istasang, butun Qur'on boshdan oxirigacha bu maqomning misollaridir. Ha, butun mujtahidlar, siddiqlar, Islom faylasuflari, haqqiaqatni dalillari bilan biladigan allomalar, fiqh ilmi ulamolari, kalom mutaxassislari, orif avliyolar, oshiq qutblar, mudaqqiq olimlar va avom musulmonlar kabi Qur'onning talabalari, darsini tinglaganlar bir ovozdan: "Darsimizni goʻzal ravishda tushunyapmiz", deyishyapti. Demak, boshqa maqomlar kabi tushuntirish va ta'lim berish maqomida ham Qur'onning i'joz yogʻdulari porlamoqda.

IKKINCHI SHUʻLA: Qur'onning gʻaroyib qamrovidir. Bu shuʻlaning besh yogʻdusi bor.

Birinchi Yogʻdu: Lafzidagi qaamrovi. Albatta avvalgi Soʻzlar va bu Soʻzda zikr qilingan oyatlarning qamrovi yaqqol koʻrinmoqda. Ha

hadisi ishora qilgani kabi, Qur'on lafzlari shunday bir tarzda qoʻyilganki, xar bir kalomning, hatto xar bir soʻzning, hatto xar bir harfning, hatto ba'zan bir sukutning ham koʻp jihatlari bor. Xar bir tinglovchi hissasini ayri ayri eshikdan beradi.

Masalan: وَالْجِبَالَ اَوْتاَداً ya'ni, "Togʻlarni zaminingizga qoziq va tirgak qildim", degan kalomi.

Omining bu kalomdan oladigan hissasi: Zohiran yerga qoqilgan qoziqlar kabi koʻringan togʻlarni koʻradi, ulardagi manfaat va ne'matlarini oʻylaydi, Xoliqiga shukr qiladi.

Shoirning bu kalomdan hissasi: Zamin bir poydevor va samo qubbasi ustida qoʻyilgan yashil va elektr chiroqlari bilan bezalgan bir muhtasham chodir, ufqni doira suratida va samoning etaklari boshida koʻringan togʻlarni chodirning qoziqlari misolida faraz qiladi. Sone'i Zuljaloliga hayrat bilan mahliyo boʻladi.

Chodirda yashovchi adibning bu kalomdan oladigan nasibasi: Zamin yuzini choʻl va sahro, togʻlarning silsilalarini juda koʻp va farqli badaviy chodirlariga oʻxshatadi. Goʻyo tuproq tabaqasi yuksak tirgaklar ustida toʻshalgan. Tirgaklarning oʻtkir uchlari tuproq pardasini yuqoriga koʻtargan, bir-biriga yuzlangan juda koʻp turdagi maxluqotning maskani sifatida tasavvur qiladi. U buyuk, azamatli maxluqlarni yer yuzida chodirlar kabi osonlik qurgan va qoʻygan Fotiri Zuljaloliga hayrat sajdasi qiladi.

Joʻgʻrofiyachi adibning u kalomdan hissasi: Yer kurrasi havo yoki efir okeanida suzgan kema va togʻlarni u kemaning ustida joylashtirgan muvozanatini saqlash uchun qoqilgan qoziqlar va tirgaklar shaklida tafakkur qiladi. Katta yer kurrasini tartibli kema kabi yaratib, bizni ichiga qoʻyib, olamatrofida aylantirgan Qodiyri Zulkamolga سُبْحَانَكَ مَا اَعْظَمَ شَانَكَ deydi.

Madaniyat va ijtimoiy sohadagi mutaxassis hakimining bu kalomdan hissasi: Zaminni uy, uning tirgagi hayvonlar hayoti, hayvonlar hayotining tirgagi boʻlgan hayot shartlari hisoblangan suv, havo va tuproqdir. Suv, havo va tuproqning tirgagi va qozigʻi togʻlar hisoblanadi. Chunki togʻlar suvning xazinasi, havoning tarogʻi (zararli gazlarni choʻktirib, havoni tozalaydigan) va homiyi (botqoqlik va dengiz istilosidan muhofaza qiladi) boʻlib, inson hayotiga kerakli boshqa narsalarning xazinasi sifatida tushunadi. Katta togʻlarni bu orqali hayotimiz uyi boʻlgan zaminga tirgak qilgan va tirikchiligimizga xazinador tayinlagan Sone'i Zuljaloli val Ikromga kamoli ta'zim bilan hamdu sano qiladi.

Fizika mutaxassis boʻlgan faylasufining bu kalomdan hissasi shuki: Yer kurrasining qornida ba'zi oʻzgarishlar va toʻplanishlar natijasida hosil boʻlgan zilzila va silkinishlarni togʻlarning chiqishi orqali tinchlangani, asosi, oʻqida barqaror turishi va zilzila chalqanganda aylanish doirasidan chiqmasligiga sabab boʻlgan togʻlarning chiqishi ekani, zaminning jahli va gʻazabi togʻlarning tuynuklaridan nafas olib, tinchlanganini fahmlaydi, tamoman iymonga keladi. "Al hikmatu lillah" deydi.

Masalan

dagi رَتْقًا kalimasi falsafa tadqiqoti bilan kirlanmagan olimga quyidagicha anglatadi: Samo porloq, bulutsiz, zamin esa quruq va hayotsiz, tavalludga qobiliyatsiz holda boʻlgan vaqti, osmonni yomgʻir bilan, zaminni oʻsimliklar bilan egallab bir navʻ uylanish va koʻpayish suratida butun jonlilarni suvdan yaratish shunday bir Qodiyri Zuljalolning ishiki, roʻyi zamin uning kichik bir boʻstoni va samoning yuz pardasi boʻlgan bulutlar uning bogʻida dastmol deb anglaydir, qudratining azamatiga sajda qiladi.

Haqiqatlarni izlanib dalillari bilanm bilgan hakimga u kalima shunday ma'no beradi: Yaratilishning boshida samo va arz shaklsiz yigʻin, manfaatsiz hoʻl xamir, bolasiz, maxluqotsiz yigʻilgan moddalardan iborat boʻlgan vaqti, Fotiri Hakiym ularni ochib, yoyib goʻzal shakl va manfaatli surat, ziynatli va koʻp maxluqotga manba qilganini anglaydi. Hikmatining kengligiga hayron boʻladi.

Yangi davrning faylasuflariga bu kalima shunday ma'no beradiki: Quyosh sistemasini tashkil qilgan yer kurramiz, boshqa sayyoralar, boshlangʻinchda Quyosh bilan birlashgan boʻlib, ochilmagan xamir shaklida boʻlgan vaqti, Qodiyri Qayyum uni ochib, sayyoralarni bir-bir joylariga joylashtirib, Quyoshni joyida qoldirib, zaminimizni bu yerga keltirib, zaminga tuproq yoyib, samodan yomgʻir yogʻdirib, Quyoshdan ziyo sochtirib dunyoni jonlantirib bizlarni ichiga qoʻyganini anglab, kallasini tabiat botqoqligidan chiqaradi va "Amantu billahil Vahid-il Ahad" deydi.

Masalan: وَالشَّمْسُ تَجْرِى لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا dagi "Lom" ham oʻz ma'nosini, ham "fi" ma'nosini, ham "bilan" ma'nosini ifodalaydi. لِمُسْتَقَرٍّ ning "Lom"ini avom "bilan" ma'nosida koʻrib tushunadiki, sizga nisbatan nur taratuvchi, isituvchi, harakatlanadigan chiroq boʻlgan Quyosh, albatta bir kun sayri bitadi, qaror joyiga yetadi, sizga foydasi tegmaydigan bir surat oladi, deb tushunadi. U ham Xoliqi Zuljalolning quyoshga bogʻlagan buyuk ne'matlarni tushunib "Subhanalloh, Alhamdulillah" deydi.

Olimga ham "Lom"ni "bilan" ma'nosida koʻrsatadi. Lekin u Rabboniy toʻqimalarning bir mokkisi boʻlgan kecha-kunduz sahifalarida yozilgan Samadoniy maktublarning siyohi, nur siyohdoni suratida tasavvur qilib, quyoshning koʻrinishdagi aylanishi, alomat boʻlgan va ishora qilgan olamning intizomini tushunib, Sone'i Hakiymning san'atiga "Mashaalloh", hikmatiga "Barakalloh" deb sajda qiladi.

Astronom bir faylasufga "lom"ni "fi" ma'nosida shunday anglatadi: Quyosh oʻz markazida va oʻqi ustida zambarak kabi aylanib, tizimini Allohning amri bilan tartiblab harakatlantiradi. Eng katta soatni yaratib tartibga slogan tartiblagan Sone'i Zuljaloliga kamoli hayrat va tahsin bilan "Al azamatu lillah val qudratu lillah" deydi, falsafani uloqtiradi, Qur'on hikmatiga kiradi.

Diqqatli hakimga "lom"ni ham maqsad ma'nosida, ham ravish ma'nosida keltirib anglatadiki: "Sone'i Hakiym ishlariga zohiriy sabablarni parda qilgani uchun, umumiy tortishish qonuni nomli Allohning bir qonuni bilan sopqon toshlari kabi sayyoralarni quyoshga bogʻlagan va sayyoralarni tortish kuchi bilan farqli, lekin intizom bilan harakat qildirib, hikmati doirasida aylantiradi va tortishish kuchini yuzaga keltirish uchun Quyoshning oʻz markazida harakatini zohiriy bir sabab etgan. Demak لِمُسْتَقَرٍّ ma'nosi: فِى مُسْتَقَرٍّ لَهَا لِاِسْتِقْرَارِ مَنْظُومَتِهَا ya'ni, oʻz qarorgohi ichida tizimining barqaror turishi va nizomi uchun harakatlanadi. Chunki harakat haroratni, harorat quvvatni, quvvat tortishish kuchini zohiran vujudga keltirib, Allohning tartibi, Rabboniy qonundir. Demak, hakim shunday hikmatni Qur'onning bir harfidan fahmlagan payti, "Alhamdulillah. Haq hikmat Qur'onda, falsafani besh tiyinga olmayman", deydi.

Shoirona fikr va qalb sohibi "lom" va istiqror-joylashishdan shunday ma'no chiqaradi: "Quyosh nuroniy bir daraxtdir. Sayyoralar uning harakatlanuvchi mevalari... Daraxtlarning aksiga, mevalari tushmasligi uchun quyosh silkinadi. Agar silkinmasa, tushib tarqalib ketadi". Yana shuni oʻylaydi: "Quyosh majzub bir zikrboshidir. Zikr halqasining markazida jazavali zikr aytadi va ayttiradi". Bir risolada shu ma'noga doir shunday degan edim:

"Ha, quyosh bir mevalidir, sayyor emishlari tushmasligi uchun silkinadi.

Agar toʻxtab, sukunat aylasa, tortishish qochar, fazoda yigʻlar intizomli majzublari".

Yana masalan اُولٰٓئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ da bir sukut bor, bir umumiylashtirish bor. Xar kim istagan narsasini ichida topishi uchun nimaga zafar qozonishlarini tayinlamagan. Uzun boʻlishi uchun soʻzni oz gapiradi. Chunki bir qism tinglovchilarning maqsadi olovdan qutulishdir. Bir qismi faqat Jannatni oʻylaydi. Bir qismi oxirat saodatini orzu qiladi. Bir qism faqat Allohning roziligini umid qiladi. Bir qismi Alloh jamolini koʻrishni nishon deb biladi va hokazo. Bu kabi juda koʻp joylarda umumiy boʻlishi uchun Qur'on soʻzni mutlaq qoldiradi. Koʻp maʻnolarni ifodalashi uchun oʻrtadan oladi. Hammaning hissasi boʻlishi uchun qisqa qoldiradi. Masalan اَلْمُفْلِحُونَ deydi. Nimaga xursand boʻlishlarini tayinlamaydi. Goʻyo sukut orqali: "Ey musulmonlar! Sizga hushxabar. Ey taqvodor! Sen Jahannamdan omon qolasan. Ey solih! Sen Jannatga salomatlik bilan kirasan. Ey orif! Sen Allohning roziligiga noil boʻlasan. Ey oshiq! Sen Allohning jamoliga sazovor boʻlasan." va hokazo.

Qur'on lafzning qamrovi bilan kalom, soʻz, harflar va sukutlarning xar birining minglab misollaridan faqat namuna sifatida bittadan misol keltirdik. Oyatlarni va qissalarni bularga qiyos qiling.

Masalan: فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ oyatining shu qadar jihatlari va shu daraja martabalari borki, butun valiylarning tabaqalari butun suluklarida va martabalarda bu oyatga ehtiyoj tuyib, undan oʻz martabasiga loyiq ma'naviy ozuqa, yangi ma'no olishgan. Chunki "Alloh" barcha Asmopni oʻzida toʻplagan Ism boʻlgani uchun unda Asmoyi Husna adadicha tavhidlar mavjud.

va hokazo.

Yana masalan: Qur'oniy qissalardan Muso Alayhissalom qissasining xuddi Muso Alayhissalom hassasi kabi minglab foydalari bor. U qissada ham Paygʻambar Alayhissalotu Vassalamni taskin va tasalli berish ham kofirlarni tahdid qilish ham munofiqlarni yomonlash ham Yahudiylarga tanqid qilish kabi koʻp maqsadlari, juda koʻp jihatlari bor. Shuning uchun suralarda takrorlangan. Hamma joyda butun maqsadlarni ifodalab, faqat bittasi asl maqsad boʻladi, boshqalari unga tobe qoladi.

Agar: "Qur'on oʻtgan misollardagi butun ma'nolarni iroda qilgan va ishora qilayotganini qanday bilamiz?" desang.

Javob: Modomiki Qur'on azaliy bir xutba, farqli, tabaqa-tabaqa boʻlib asrlar ustida va orqasida turib tizilgan butun bani Odamga xitob qilayotgan, dars berayotgan ekan, albatta farqli dunyoqarashlarga koʻra koʻp ma'nolarni iroda qiladigan va irodasiga alomatlarni tayin qiladi.

"Ishoratu-l I'joz"da bu yerdagi ma'nolar kabi Qur'on kalimalarining koʻp ma'nolarini Sarf va Nahv ilmining qoidalari bilan, Bayon ilmi va Ma'no fanining dasturlari bilan, Balogʻat fanining qonunlari bilan isbotlangan. Shu bilan birga arab tili ilmlariga koʻra sahih, usuli din - aqoid ilmiga koʻra haq boʻlish sharti bilan, Ma'no fani asosida qabul qilingan, Bayon ilmiga asosan munosib va balogʻat ilmiga koʻra butun mustahsan jihatlar va ma'nolar, ijtihod, tafsir, usuli din - aqoid va usuli fiqh ahlining ijmo'i bilan va ixtiloflarining shahodati bilan Qur'onning ma'nolaridandir.

U ma'nolarga darajalariga koʻra ishoralar qoʻygan. Yo lafziy yoki ma'noga oid. Ma'noga oidi yo siyoq yoki kalom siboqidan yoki boshqa oyatdan alomatlar ma'noga ishora qiladi. Bir qismi yigirma, oʻttiz, qirq, oltmish, hatto sakson jild boʻlib haqiqatlarni izlangan va dalillari bilan biladigan ulamolar tomonidan yozilgan yuz minglab tafsirlar Qur'onning qamrovi va lafzining gʻaroyibligiga qat'iy ochiq dalil boʻladi. Nima boʻlganda ham... Biz bu soʻzda xar bir ma'noga dalolat qilgan ishorani qonuni bilan, qoidasi bilan koʻrsatadigan soʻz juda uzayadi. Shuning uchun gapni qisqartirib, qisman "Ishorat-ul I'joz"ga havola qilamiz.

Ikkinchi Yogʻdu: Ma'nosidagi gʻaroyib qamrov. Ha, Qur'on butun mujtahidlarning manbalarini, butun oriflarning lazzat turlarini, butun qovushganlarning yoʻnalishlarini, butun komillarning yoʻllarini, butun haqiqatlarni izlangan va dalillari bilan biladigan ulamolarning mazhablarini, ma'nosining xazinasidan ehson qilish bilan birga, doim ularga rahbar va taraqqiy etishlarida xar vaqt murshid boʻlib, tuganmas xazinasidan ularning yoʻllariga nurlar sochganini hammalari tasdiqlaydi va muttafiqan alayhdir.

Uchinchi Yogʻdu: Ilmidagi gʻaroyib qamrovidir. Qur'on shariatning xar hil va koʻp ilmlarini, haqiqatning turli-tuman va koʻp sonli ilmlarini, tariqatning farqli va hadsiz ilmlarini oʻz ilmining dengizidan oqizgani kabi, imkon olamining haqiqiy hikmatini, hech oʻzgarmaydigan, borligi shart va vasflarining ziddi tasavvur qilinmaydigan Ilohlik doirasining haqiqiy ilmlarini, oxirat doirasining nozik masalalarini oʻzioning dengizidan muntazam ravishda va koʻp oqizyapti. Bu yogʻduga misol keltirilsa, bir jild yozmoq kerak boʻladi. Shunday eklan, faqat namuna sifatida yigirma besh adad Soʻzlarni koʻrsatamiz. Yigirma besh adad Soʻzlarning barchasi toʻgʻri haqiqatlari Qur'onning ilm dengizidan faqat yigirma besh tomchidir. Ularda kamchilik boʻlsa, mening nuqsonli fahmimga oid.

Toʻrtinchi Yogʻdu: Mavzularidagi gʻaroyib qamrovdir. Inson va insonning vazifasi koinot va koinot Xoliqining, yer va osmonlarning, dunyo va oxiratning, oʻtmish va kelajakning, azal va abadning umumiy bahslarini jamlash bilan birga nutfadan yaratishdan qabrga kirishgacha, yeyish, yotish odobidan qazo va qadar mavzularigacha, olti kunda olamni yaratilishidan وَالْمُرْسَلَاتِ، وَالذَّارِيَاتِ qasamlari bilan ishora qilingan shamollarning esishidagi vazifalarigacha,

ishorasi bilan insonning qalbiga va irodasiga aralashishdan

ya'ni, butun samovotni bir qabzasida tutishigacha,

zaminning gul, uzum va xurmosidan

orqali ifodalangan ajib haqiqatga qadar va osmonning

holatidagi vaziyatidan tutun bilan yorilishiga va yulduzlarning tushib cheksiz fazoda tarqalishigacha, dunyoning imtihon uchun ochilishidan yopilishiga qadar, oxiratning birinchi manzili boʻlgan qabrdan, soʻng barzohdan, hashrdan, koʻprikdan Jannatga, abadiy saodatgacha, oʻtgan zamonning hodisalaridan, Hazrati Odam jasadining yaratilishidan, ikki oʻgʻlining urushidan Toʻfongacha, Fir'avn qavmining gʻarqigacha, aksar paygʻambarlarning muhim hodisalarigacha اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ ishora qilgan azaliy hodisadan

oyati ifoda etgan abadiy voqealarga qadar barcha asosiy va muhim mavzularni shunday tarzda bayon qiladiki, u bayon butun koinotni bir saroy kabi boshqargan, dunyo va oxiratni ikki uy kabi ochib yopgan, zaminni bir bogʻcha, osmonni chiroqlar bilan bezatilgan tom kabi tasarruf etgan, moziy va istiqbolni bir kecha va kunduz kabi kishi e'tiboriga tayyor ikki sahifa qilib tomosha qilgan, azal va abad, kecha va bugun kabi hodisalar silsilasining ikki tarafi birlashgan, bogʻliqlik paydo qilgan suratda hozirgi vaqt kabi ularga qaragan bir Zoti Zuljalolga yarashadigan bayon tarzidir. Bir usta qurgan va boshqargan ikki uydan bahs yuritadi. Dasturi va ishlarining roʻyxat va mundarijasini tuzadi.

Qur'on ham bu koinotni yaratgan, boshqargan, ishlarining roʻyxati va mundarijasini (ta'bir joiz boʻlsa) dasturini yozgan, koʻrsatgan bir Zotning bayoniga yarashadigan tarzdadir. Hech bir jihatda soxtakorlik va sun'iy harakat belgisi koʻrinmaydi. Hech qanday taqlid dogʻi yoki boshqasi uchun oʻzini uning oʻrnida faraz qilib gaplashgandek hiylaning alomati boʻlmagani kabi butun jiddiyati bilan, butun pokligi bilan, butun samimiyligi bilan sof, nurli, porloq bayoni kunduzning ziyosi "Quyoshdan keldim" deganidek, Qur'on ham, "Men Olam Xoliqining bayoniman va kalomiman", deydi.

Bu dunyoni antiqa san'atlar bilan bezagan, lazzatli ne'matlar bilan toʻldirgan, san'at bilan, ne'mat bilan oziqlantirib san'atining gʻaroyibotlari bilan shu daraja qiymatli ne'matlarini dunyo yuziga sochgan, navbat bilan tartiblagan va zamin yuzida yoygan, goʻzal tizgan dunyoni taqdir va tahsin sadolari bilan, hamd va tashakkur ohanglari bilan toʻldirgan, zaminni bir zikrxona, masjid, Allohning san'atlarining bir tomoshagohiga aylantirgan Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon bir Sone', bir Mun'imdan boshqa kimga yarashadi va kimning kalomi boʻlishi mumkin? Undan boshqa kim unga sohib boʻla oladi? Undan boshqa kimning soʻzi boʻlishi mumkin? Dunyoni nurlantirgan ziyo Quyoshdan boshqa nimaga yarashadi? Koinot tilsimini kashf qilib olamni nurlantirgan Qur'on bayoni Shamsi Azaliydan boshqa kimning nuri boʻladi? Unga nazira keltirishga, taqlid qilishga kimning haddi sigʻadi?!

qqa chiqaradimi?!

Beshinchi Yogʻdu: Qur'onning uslub va ijozidagi gʻaroyib qamrovidir. Bunda "Besh Nur" bor.

Birinchi Nur: Qur'on uslubining ajib bir qamrovi borki, bitta sura, buyuk Qur'on dengizini ichiga oladi. Bitta oyat, suraning xazinasini ichiga oladi. Koʻpchilik oyatlarning xar biri kichik suralar, koʻpchilik suralarning xar biri kichik Qur'ondir.

Bu moʻjizali ijozning buyuk irshod lutfi va goʻzal bir osonlashtirishdir. Chunki hamma xar doim Qur'onga muhtoj boʻladi, lekin yo ahmoqligidan yoki boshqa sabablarga binoan xar vaqt butun Qur'onni oʻqimaydi. Oʻqishga vaqt va fursat topa olmagan odamlar Qur'ondan mahrum qolmasligi uchun xar bir sura kichik Qur'onlat oʻrniga, hatto xar bir uzun oyat qisqa suralar maqomiga oʻtar. Hatto Qur'on Fotihada, Fotiha Bismillohda joylashganiga kashf ahli ittifoq qilgan. Bu haqiqatga burhon esa tahqiq ahlining ijmo'idir.

Ikkinchi Nur: Qur'on oyatlari amr va ta'qiq, va'd va va'id, targʻib va qoʻrqitish, uzoqlashtirish va irshod, qissalar va hikoyalar, Ilohiy maorif va hukmlar, qonunlar va koinot ilmlari, shaxsiy, ijtimoiy, qalbiy, ma'naviy va uxroviy hayot shartlari kabi barcha kalom tabaqalari, haqiqiy ilmlar va inson ehtiyojlariga dalolat qilib, ishorasi orqali qamragani bilan birga, خُذْ مَا شِئْتَ لِمَا شِئْتَ ya'ni, "Istagan hamma narsang uchun Qur'ondan nima istasang ol", ifoda etgan ma'no shu daraja toʻgʻriligi bilan qabul qilinganki, haqiqat ahli oʻrtasida zarbul masal holiga kelgan. Qur'on oyatlarida shunday qamrov borki, xar dardga davo, xar ehtiyojga ozuqa boʻladi. Ha, shunday boʻlishi hem kerak. Chunki bardavom taraqqiy etib martabalarni oshib oʻtgan butun kamol ahli tabaqalarining mutlaq rahbari, albatta bu xususiyatlarga sohib boʻlishi shart.

Uchinchi Nur: Qur'onning moʻjizali ijozidir. Goho, uzun bir silsilaning ikki tarafini silsilani goʻzal ravishda koʻrsatib zikr qiladi. Gohida, bir kalimaning ichiga ochiq oydin, ishora navidan, ramz bilan, imo orqali bir da'voning koʻp burhonlarini joylashtiradi. Masalan:

da oyatlar va vahdoniyat dalillarining silsilasini tashkil qilgan koinot yaratilish silsilasining boshlangʻich va intihosini zikr qilib ikkinchi silsilani koʻrsatadi, birinchi silsilani oʻqitadi.

Bir Sone'i Hakiymga shahodat qilgan olam sahifalalarining birinchi darajasi samovot va arz yaratilishlarining ilk holidir. Soʻng osmonlarni yulduzlar bilan bezash orqali zaminni jonzotlar bilan jonlantirishi, soʻng Quyosh va Oyning itoat ettirishi orqali mavsumlarning almashishi, soʻng kecha va kunduzning bir birining oʻrniga kelishi va aylanishi ichidagi ishlar silsilasi. Yana bora-bora koʻplik eng koʻp yoyilgan yerda siymolar va ovozlarning xususiyatiga, imtiyoziga va shaxslanishlarigacha... Modomiki intizomdan eng uzoq va tasodif aralashgan odamlarning siymolaridagi shaxslarga ajratilishida hayratga soladigan hikmatli intizom boʻlsa, ustida oʻta san'atkor hakimning qalami ishlagani koʻrsatilsa, albatta intizomlari zohiriy boshqa sahifalar oʻz-oʻzidan anglashiladi, naqqoshini koʻrsatadi. Yana modomiki katta samovot va yer yaratilishlarining ilk holida san'at va hikmat belgilari kuzatilayotgan ekan, albatta koinot saroyining binosida poydevor boʻlib osmonlar va zaminni hikmat bilan qoʻygan Sone'ning boshqa qismlarida san'at asari, hikmat naqshi ochiq oydin koʻrinadi. Bu oyat yashirinni izhor qiladi, ochiq narsani yashirib juda goʻzal bir ijoz qoʻygan. Haqiqatdan:

dan

gacha olti marta وَمِنْ اٰيَاتِهِ، وَمِنْ اٰيَاتِهِ bilan boshlangan burhonlar silsilasi javohirlar silsilasi, nur silsilasi, i'joz silsilasi, ijoz silsilasidir. Qalb, bu xazinalarda yashirin olmoslarni koʻrsatishni istaydi. Lekin nima qilay, maqom koʻtarmaydi. Boshqa vaqtga qoldirib, u eshikni hozir ochmayman.

Yana masalan:

kalomi bilan يُوسُفُ soʻzi oʻrtasida quyidagilar bor:

Demak besh jumlani bir jumlada toʻplab ijoz-qisqa gap bilan koʻp maʻnolarni tishintirsada ochiq ravshanligini buzmagan, tushunishni qiyinlashtirmagan.

Yana masalan:

osiy inson, "Chirigan suyaklarni kim tiriltiradi" deya qarshi chiqqandek inkoriga qarshi Qur'on, "Ilk boshda kim yaratgan boʻlsa, u tiriltiradi. Yaratgan zot esa xar bir narsani xar holatida biladi. Sizga yashil daraxtdan olov chiqargan zot chirigan suyakka hayot bera oladi ham", deydi. Bu kalom tiriltirish da'vosiga koʻpgina jihatlardan qaraydi, isbot etadi.

Avvalo, shu kalomi orqali insonga qilingan ehsonlar silsilasini boshlaydi, harakatlantiradi, yodga soladi. Boshqa oyatlarda izoh etgani uchun qisqa keltiradi, aqlga havola qiladi. Ya'ni, sizga daraxtdan mevani, olovni, oʻtdan rizqlar va tuhumlarni, tuproqdan urugʻlarni va nabototni bergani kabi, zaminni sizga xush (ichiga xar bir ozuqangiz qoʻyilgan) bir beshik, olamni goʻzal va ichida barcha kerakli narsalaringiz boʻlgan saroy qilgan Zotdan qochib oʻz-oʻzingiz qolib, yoʻqlikka ketib yashinish mumkin emas. Vazifasiz qolib qabrga kirib uygʻontilmaslik sharti bilan bemalol yota olmaysiz. Soʻng u da'voning bir daliliga ishora qiladi: اَلشَّجَرِ الْاَخْضَرِ نَارًا kalimasi orqali ramzan: "Ey hashrni inkor qilgan odam! Daraxtlarga qara! Qishda oʻlgan suyaklar kabi bahorda hadsiz daraxtlarni tiriltirgan, yashillik bergan, hatto xar bir daraxtda yaproq, gul va mevalar koʻrinishida uch hashrning namunasini koʻrsatgan Zotga inkor bilan aqlga qigʻdira olmay, qudratiga qarshi chiqilmaydi", deydi. Soʻng bir dalilga yana ishora qilib, "Sizga daraxt kabi nursiz, dagʻal, qorongʻu bir moddadan olov kabi latif, yengil, nuroniy moddani chiqargan zotdan, oʻtin kabi suyaklarga olov kabi hayot, nurdek idrok berishini qanday qilib aqlingizga sigʻdira olmaysiz?" Soʻng yana bir dalilni koʻrsatib, "Badaviylar uchun gugurt oʻrniga olov chiqargan mashhur daraxtning yashil holida ikki shoxi bir-biriga surilgan vaqti olovni yaratgan, namligi bilan yashil, harorati bilan quruqlashgan ikki zid tabiatni jamlab, uni bunga asos qilib, xar bir narsa, hatto asosiy unsurlar va asos yaratilishlar uning amriga qaraydi, uning quvvati bilan harakat qiladi, hech biri oʻz-oʻzidan tabiati bilan harakat qilmaganini koʻrsatgan zotdan, tuproqdan qilingan, soʻng yana tuproqqa qaytgan insonni yana tuproqdan chiqarishi aqlga sigʻadi. Isyon bilan unga qarshi chiqilmaydi. Soʻng Hazrati Muso Alayhissalomning mashhur daraxtini eslaydi. Hz.Muhammad Alayhissalotu Vassalamning da'vosi Muso Alayhissalomning ham da'vosidir. Paygʻambarlarning ittifoqiga yashirin imo qilib, bu kalimaning ijoziga yana bir latofat qoʻshadi.

Toʻrtinchi Nur: Qur'onning ijozi shu daraja qamrovli va gʻaroyibki, e'tibor berilsa, ba'zan bir dengizni bir idishda koʻrsatayotganday juda keng, juda uzun va kulliy dasturlarni, umumiy qonunlarni sodda va avom dunyoqarashiga marhamat sifatida sodda tarzda, xususiy hodisa orqali koʻrsatadi. Minglab misollaridan faqat ikki misoliga ishora qilamiz.

Birinchi Misol: Yigirmanchi Soʻzning Birinchi Maqomida uch oyat tafsilotli bayon qilingan. Hz.Odamning shaxsiga ismlarni ta'lim berish unvoni bilan insonga ilhom qilingan butun ilmlar va fanlarning ta'lim berilganini ifodalaydi. Odamga maloikalarning sajda qilishi va shaytonning sajda qilmasligi hodisasi orqali inson sinfiga baliqdan farishtagacha aksar mavjudot boʻysungani kabi, ilondan shaytonga qadar zararli maxluqotning esa unga itoat qilmasdan dushmanlik qilganini ifoda etadi.

Muso (A.S.) qavmi bir sigirni soʻyish orqali Misr sigirparastligidan olingan va "Sigir" voqe'asida ta'sirini koʻrsatgan sigirparastlik mafkurasini Muso Alayhissalomning pichogʻi bilan soʻyilganini ifoda qiladi. Toshdan suv chiqishi, daryo oqishi va atrofga tarqalishi jarayoni orqali tuproq tabaqasi ostidagi tosh tabaqasi suv tomirlariga xazinadorlik va tuproqqa onalik qilganini ifoda qiladi.

Ikkinchi Misol: Qur'onda koʻp takrorlangan Muso Alayhisalom qissasining jumlalari va boʻlimlarining xar bir jumlasi, hatto xar bir boʻlagi bir umumiy dasturning uchi boʻlib koʻrsatilgan va oʻsha dasturni ifoda etadi. Masalan, يَا هَامَانُ ابْنِ لِى صَرْحًا Fir'avn vaziriga amr qiladi: "Menga yuksak bir minora qur, samovot holatini kuzatib tomosha qilaman. Uning holatlaridan Musoning (A.S.) da'vo qilganidek samoda tasarruf qilgan bir Iloh bormikin, qani?" Mana صَرْحًا soʻzi bilan bu juz'iy hodisa orqali togʻsiz choʻldagi togʻlarni orzulagan, Xoliqni tanimagani uchun tabiatparast boʻlib rablik da'vo qilgan, jabarut asarlarini koʻrsatish orqali nomini davom ettirgan, shuhratparast boʻlib togʻmisol mashxur ehromlarni qurdirgan, sehr va ruhning koʻchishiga ishonib, oʻliklarini mumiya qilib, togʻdek mozorlarda saqlagan Misr fir'avnlarining an'anasida hukm surgan ajib bir dasturni ifoda qiladi. Masalan:

فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ Gʻarq boʻlgan Fir'avnga: "Bugun sening gʻarq boʻlgan jasadingga najot beraman" degan unvon orqali umum Fir'avnlarning ruh koʻchish tushunchasiga binoan janozalarini mumiyalash orqali moziydan olib istiqboldagi kelajak nasllarning tomoshagohiga joʻnatib oʻlgan, ibratli hayot dasturlarini ifodalash bilan birga, ushbu oxirgi asrda gʻarq boʻlgan Fir'avnning jasadi deb kashf qilingan bir jasad, gʻarq boʻlgan dengizidan sohilga chiqarib trashlanishini, davr dengizidan asrlarning mavjlari ustida bu asr sohiliga chiqarilishini, moʻ'jizali gʻaybiy ishorani, i'joz shu'lasini va bu soʻz moʻ'jiza ekanini ifodalaydi.

Ham masalan:

Bani Isroil oʻgʻillarining oʻldirilib, xotin va qizlarini hayotda qoldirish, bir Fir'avn davrida qilingan voqe'a unvoni orqali Yahudiy millatining aksar yurtlarda xar asrda uchragan koʻp qatliomlarini, xotin va qizlarning xarom kayf safo hayotida oʻynagan rollarini ifoda qiladi.

Yahudiylarga yuzlangan bu ikki Qur'oniy hukm bu millatning insonning ijtimoiy hayotida hiylakorlik qilib aylantirgan ikki mudhish umumiy dasturni ichiga olabi. Bashariyat ijtimoiy hayotini titratgan va ish va ish kuchini sarmoya bilan urushtirib faqirlarni boylarga dushman qilgan, haddan ortiq sudxoʻrlik qilib banklarni tashkil qilishga sabab boʻlgan, hiyla va makr bilan mol jamlagan millat boʻlgani kabi, mahrum qolganlar va doimo zulm koʻrgan hukumatlardan va gʻoliblardan qasos olish uchun xar qanday fasod komitetlariga qoʻshilgan va xar qanday isyonga qoʻshilganlar yana bu millat boʻlganini ifoda etadi.

Masalan: فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ "Agar toʻgʻri boʻlsangiz, oʻlimni istang. Xolbuki hech istamaysiz". Majlisi nabaviyda kichik bir jamoatning kichik hodisa unvonida inson millatlari ichida yashash xirsi va oʻlimdan qoʻrqishda eng mashhur boʻlgan Yahudiy millatining qiyomatgacha holat tili oʻlimni istamasligini va hayot xirsini tashlamasliklarini ifoda etadi.

Masalan: وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ unvoni bilan bu millatning kelajakdagi taqdirini umumiy suratda ifodalaydi. Ularning axloqida va taqdirida joylashgan bunday mudhish dastur uchun, Qur'on ularga qarshi juda shiddatli muomala qilmoqda. Daxshatli adablantirish ta'zirini bermoqda. Bu misollardan Muso Alayhissalom qissasi va Bani Isroilning boshqa juzlarini va boshqa qissalarini ushbu qissaga qiyosla. Endi ushbu Toʻrtinchi Nurdagi moʻjizani ijoz shu'lasi kabi Qur'onning oddiy kalimalarining va juz'iy qismlarining orqasida juda koʻp i'joz yogʻdulari bordir. Donoga ishora kifoya.

Beshinchi Nur: Qur'onning maqsadlari, masalalari, ma'nolari, uslublari, latifalar va goʻzalliklarning barchasini gʻaroyib tarzda oʻz ichiga olgan. Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning suralariga, oyatlariga va xususan suralarning boshlanishi, oyatlarning boshlangʻich va toʻxtash joylariga e'tibor berilsa, balogʻatlarning butun turlarini, kalom fazilatlarining butun qismlarini, yuksak uslublarning butun sinflarini, axloq goʻzalliklarining butun aʻzolarini, koinot ilmlarining butun xulosalarini, Ilohiy maorifning butun mundarijalarini, shaxsiy va ijtimoiy hayotning barcha foydali dasturlarini va koinot yuksak hikmatining hamma nuroniy qonunlarini jamlash bilan birga hech qanday chalkashlik asari kuzatilmaydi.

Darhaqiqat, buncha turli tomonlarni bir yerda toʻplab tortishuv, chalkashlik chiqmasligi faqatgina qahrli i'joz nizomining ishi boʻladi. Butun qamrov ichida intizom bilan birga oʻtgan yigirma toʻrt adad Soʻzda izoh va isbot etilgani kabi, bilmay turib oʻzini biladigan deb hisoblash manbai boʻlgan koʻnikish pardalarini keskin bayonoti bilan yirtish, odat pardalari ostida yashiringan gʻaroyib ishlarni chiqarib koʻrsatish, zalolatning manbai boʻlgan tabiat togʻutini burhonning olmos qilichi bilan maydalash, gʻaflat uyqusining qalin tabaqalarini chaqmoq misol na'ralari bilan tarqatish, bashariyat falsafasi va inson hikmatini ojiz qoldirgan koinotning mushkul tilsimini va olam yaratilishining ajib muammosini fath va kashf etish, albatta haqiqatni koʻrgan, gʻaybni bilgan, hidoyat bergan, haqni koʻrsatgan Qur'on kabi moʻ'jiza koʻrsatganning gʻaroyib ishlaridir.

Qur'onning oyatlariga insof bilan e'tibor berilsa, boshqa kitoblar kabi bir-ikki maqsadga yoʻnalgan tadrijiy fikr silsilasiga oʻxshamaydi. Balki, dafʻatan va oniy holati bor. Qalbga qoʻyiladigan rivoji bor. Birga kelgan xar bir toifasi mustaqil boʻlib, uzoq joydan va oʻta jiddiy va ahamiyatli bir urushning bir-bir, qisqa-qisqa suratda kelganining belgisi bor. Koinot Xoliqidan boshqa kim bu daraja koinot va koinot yaratuvchisi bilan jiddiy aloqador urush qila oladi?! Haddidan cheksiz daraja oshib Xoliqi Zuljalolni oʻz ixtiyori bilan gapirtirishga, koinotni toʻgʻri gapirtirishga kimning haddi sigʻadi.

Qur'onda koinot Sone'ining juda jiddiy, haqiqiy, yuksak, haq xitobi va gapirtirishi koʻrinmoqda. Taqlid qilgan boʻlish ehtimolini imo qiladigan hech qanday belgi yoʻq. U gapiradi va gapirtiradi. Farazan Musaylima kabi haddidan hadsiz daraja oshib taqlid qilishi, izzat va azamat sohibi boʻlgan Xoliqi Zuljalolini oʻz aqlidan gapirtirsa, koinotni u bilan gaplashtirsa, albatta minglab taqlid belgilari va minglab soxtakorlik alomatlari topiladi. Chunki eng past holida eng yuksak holatga kirganlarning xar bir harakati taqlidchi ekanini koʻrsatadi. Bu haqiqatni qasam bilan e'lon qilgan

ga qara, diqqat qil...

UCHINCHI SHUʻLA: Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning gʻaybiy xabarlari va xar asrda yoshligini muhofaza qilishi va insonlarning xar tabaqasiga muvofiq kelish i'jozidir. Bu Shuʻlaning "Uch Jilva"si bor.

Birinchi Jilva: Gʻaybiy xabarlaridir. Bu jilvaning "Uch Shavqi" bor.

Birinchi Shavq: Moziyga oid gʻaybiy xabarlaridir. Qur'oni Hakim ittifoq bilan ummiy va ishonchli Zotning tilidan Hz. Odam zamonidan Asri Saodatgacha anbiyolarning muhim holatlarini, ahamiyatli voqealarini shunday bir tarzda zikr qiladiki, Tavrot va Injil kabi kitoblarning tasdigʻi ostida oʻta quvvat va jiddiyat bilan xabar beradi. Oʻtmishdagi eski Muqaddas Kitoblarning ittifoq qilgan nuqtalarida uygʻunlik qilgan. Ixtilof qilgan mavzularini toʻgʻrilab voqe'aning aslini tushuntiradi. Demak, Qur'onning gʻaybni koʻrgan nazari moziy ahvolini oʻtmishdagi eski Muqaddas Kitoblarning barchasidan ustun koʻradiki, ittifoq qilgan masalalarda tasdiqlab ularni toʻgʻriligiga guvohlik beradi. Ixtilof qilgan masalalarda toʻgʻrilab ularga toʻgʻrilovchi boʻladi.

Qur'onning voqealari va moziy holatlariga doir xabarlar aql bilan xabar beriladigan aqliy ish emas. Balki samoga bogʻliq naqldir. Naql esa oqish va yozishni biladiganlarga maxsus. Doʻst va dushmanning ittifoqi bilan oqishni, yozishni bilmaydigan, ishonchliligi bilan tanilgan, ummiy laqabi bilan vasflangan zotga nozil boʻladi. U zot moziy holatlarini shunday suratda xabar beradilarki, huddi koʻrayotganday gapirganlar. Chunki uzun hodisaning hayot manbai va ruhini oladi. Maqsadiga muqaddima qiladi. Demak Qur'ondagi natijalar, xulosalar koʻrsatadiki, ularni bilgdirgan butun oʻtmishni barcha holatlari bilan koʻradi. Chunki bir zotning bir fanda yoki bir ishda mutaxassis ekani, xulosa bilan, ishining natijasi bilan, shaxslarning mahorat va malakalarini koʻrsatgani kabi, Qur'onda zikr etilgan voqealarning xulosalari va ruhlari koʻrsatadiki, ularni soʻzlagan zot butun voqealarni qamraagan, koʻryapti, (ta'bir joiz boʻlsa) favqulodda mahorat bilan xabar bermoqda.

Ikkinchi Shavq: Kelajakka oid gʻaybiy xabarlari. Bu turdagi xabarlarning koʻp turlari bor. Birinchi qismi xususiydir. U kashf ahli va avliyolarga maxsus. Masalan: Muhyiddini Arab (Q.S.) الٓمٓ ٭ غُلِبَتِ الرُّومُ surasida juda koʻp gʻaybiy xabarlarni topgan. Imomi Rabboniy suralarning boshidagi muqattatot harflari orqali koʻp gʻaybiy ishlarning ishoralarini va xabarlarini koʻrgan va hokazo. Botin ulamolari uchun Qur'on boshdan oxirigacha gʻaybiy xabarlar navidandir. Biz esa umumga oid qismiga ishora qilamiz. Buning ham juda koʻp tabaqalari bor. Biz faqat bir tabaqadan bahs yuritamiz. Qur'oni Hakim Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga qarata aytilgan:

{(Izoh) Gʻaybdan xabar bergan oyatlar juda koʻp tafsirlarda izoh etilgani va eski harf bilan nashr qilinish niyati, muallifini shoshirish xatosi sababli bu yerda izohsiz va qiymatli xazinalar yopiq qoldi.}

koʻp oyatlar ifodalagan gʻaybiy xabarlar boʻlib, aytilganidek toʻgʻri chiqqan. Juda koʻp e'tiroz va tanqidlarga uchragan va eng kichik bir xatosi tufayli da'vosini yoʻqotadigan bir Zotning tilidan ikkilanmay, mukammal jiddiyat va ishonch bilan, kuchli ishonchni his ettirgan gʻaybiy xabar u Zot Azaliy Ustozidan dars olhandan soʻngra soʻzlayotganini qat'iyan koʻrsatadi.

Uchinchi Shavq: Ilohiy haqiqatlarga va yaratilishga bogʻliq haqiqatlarga va oxiratga oid ishlarga doir gʻaybiy xabarlaridir. Ha, Qur'onning Ilohiy haqiqatlarga doir bayonlari va koinot tilsimini fath etib, olam yaratilishining muammosini ochgan, yaratilishga oid bayonlari gʻaybiy xabarlarning eng muhimidir. Chunki gʻaybiy haqiqatlarni cheksiz zalolat yoʻllari ichida istiqomatda yurib toppish, inson aqlining ishi emas va boʻla olmaydi. Basharning eng dohiy olimlari bu masalalarning eng kichigiga ham aqli yeta olmagani ma'lum.

Qur'on koʻrsatgan Ilohiy haqiqatlar va yaratilishga oid haqiqatlarni bayon qilgandan soʻng, qalb farogʻati va nafsni poklagandan soʻng, ruhning taraqqiyoti va aqlni mukammallashtirgandan soʻng inson aqli "Sadaqta" deb haqiqatlarni qabul qiladi. Qur'onga "Barakalloh" der. Bu boʻlimni qisman Oʻn Birinchi Soʻzda izoh va isboti bor. Takrorlashga hojat yoʻq. Ammo uxroviy va barzohiy holatlar, garchi inson aqli bir oʻzi yeta olmaydi, koʻra olmaydi. Lekin Qur'on koʻrsatgan yoʻllari bilan ularni koʻrish darajasida isbotlaydi. Oʻninchi Soʻzda Qur'onning bu gʻaybiy xabarlari qay daraja toʻgʻri va haqligi izoh va isbot etilgan. Unga murojat qil.

Ikkinchi Jilva: Qur'onning yoshligidir. Xar asrda yangidan nozil boʻlgandek yangiligini, yoshligini muhofaza qiladi. Qur'on azaliy bir xutba boʻlib, barcha asrlardagi insonlarning hamma tabaqalariga birdan xitob etgani uchun doimiy yosh qolishi lozim. Shunday koʻrilgan va koʻrinmoqda. Hatto tushuncha jihatidan farqli va iste'dod jihatidan bir-biriga zid boʻlgan asrlarda xar bir asrga koʻra goʻyo oʻsha asrga xos yuzlangan, qaratadi va dars beradi. Insonning ish va qonunlari bashar kabi qariydi, almashadi, oʻzgartiriladi. Lekin Qur'onning hukm va qonunlari shu qadar sobit va sogʻlomlki, asrlar oʻtishi orqali yanada koʻproq quvvatini koʻrsatmoqda. Oʻziga qattiq ishongan va Qur'onning soʻzlariga qarshi qulogʻini yopgan hozirgi asr va bu asrning ahli kitob insonlari Qur'onning يَآ اَهْلَ الْكِتَابِ ٭ يَآ اَهْلَ الْكِتَابِ degan irshod qilgan xitobiga shu qadar muhtojki, goʻyo u xitob toʻgʻridan-toʻgʻri bu asrga qaratilgan va يَآ اَهْلَ الْكِتَابِ lafzi "Ya ahlal maktab" ma'nosini ham oʻz ichiga oladi. Butun shiddati bilan, tamoman yangiligi bilan, toʻliq yoshligi bilan

hayqirigʻini dunyoning hamma tomoniga yoymoqda.

Masalan: Shaxslar, jamoatlar qarama qarshi shiqishdan ojiz qolgan Qur'onga qarshi butun bashariyatning va balki jinlarning ham fikrlarining natijasi boʻlgan zamonaviy madaniyat Qur'onga qarshi dushmanga aylangan. Qur'on i'joziga qarshi sehrlari bilan qarshi chiqyaptilar. Hozir bu mudhish yangi dushmanga qarshi Qur'onning i'jozini

oyatining da'vosini isbotlash uchun madaniyatning kurash suratida joriy qilgan asoslari va dasturlarini Qur'on asoslari bilan solishtiramiz.

Birinchi darajada: Birinchi Soʻzdan Yigirma Beshinchi Soʻzgacha taqqoslash va mezonlar, bu Soʻzlarning haqiqatlari va boshidagi oyatlar ikki karra iki toʻrt aniqligida madaniyatga qarshi Qur'onning i'jozi va gʻalabasini isbotlaydi.

Ikkinchi darajada: Oʻn Ikkinchi Soʻzda isbot etilgani kabi, bir qancha dasturlarini xulosalash. Demak, zamonaviy madaniyat falsafasi bilan insonning ijtimoiy hayotida tayanch nuqtasini "kuch" deb biladi. Nishonni "manfaat" bilar. Hayot dasturini "kurash" deb qabul qiladi. Jamoatlarning aloqasini "irqchilik va manfiy milliyat" deb biladi. Gʻoyasi - nafsning istaklarini qondirish va inson ehtiyojini koʻpaytirish uchun ba'zi "xarom oʻyin kulgular"dir. Xolbuki: Kuch - tajovuz qiladi. Manfaat - xar qanday istakni qoʻlga kirita olmagani uchun urushsh qiladi. Kurash dasturining ishi toʻqnashishdan iborat. Irqchilik - boshqalarni boʻysundirish bilan ozuqlangani uchun tajovuz hisoblanadi. Demak, madaniyatning bu dasturlari butun yaxshiligi bilan birga insonning faqat yigirma foiziga bir jihatda yuzaki baht-saodat berib saksonini tashvishga, faqirlikka solgan.

Ammo Qur'onning hikmatining, tayanch nuqtasi kuch oʻrniga "haq" deydi. Maqsadda manfaat oʻrniga "fazilat va Allohning roziligi"ni qabul qilgan. Hayot kurashdan iborat dasturi oʻrniga "yordamlashish dasturini" asos olgan. Jamoatlarning aloqalarida irqchilik va millatchilik oʻrniga "din, sinf va vatan robitasini" qabul qiladi. Maqsadi "nafsoniy kayf safoning xarom tajovuzlariga toʻsiq qoʻyib ruhni taraqqiy ettirishga tashviq qiladi, oliy hislarni qondiradi va insonni insoniyat kamolotiga chorlab inson qilish"dan iborat. Haqning ishi ittifoqdir. Fazilat - bir-biriga tayanish. Yordamlashish - bir-biriga madad berish. Din qardoshlikka, birlashihsga chaqiradi. Nafsi ammorani jilovlash, ruhni kamolotga chiqarish bilan erkin qoldirishning natijasi - ikki dunyo saodatidir. Demak, zamonaviy madaniyat Islomdan oldingi haq dinlardan, boxusus Qur'onning irshodlaridan olgan yaxshilik bilan birga, haqiqatda Qur'onga qarshi magʻlub boʻlgan.

Uchinchi daraja: Minglab masalalaridan faqat namuna sifatida uch-toʻrt masalani koʻrsatamiz. Qur'onning dasturlari, qonunlari azaldan kelgan, abadga ketadi. Madaniyatning qonunlari kabi keksayib oʻlimga mahkum emas. Doimo yosh, quvvatlidir. Masalan: Madaniyatning butun xayriya jamiyatlari bilan, butun zolim tartib-qoidalari bilan, butun axloqiy tarbiya joylari bilan Qur'oni Hakimning ikki masalasiga qarshi chiqa olmasdan magʻlub boʻlgan. Masalan:

Qur'onning ushbu i'jozli gʻalabasini quyida bir muqaddima bilan bayon qilamiz.

"Ishorat-ul I'joz"da isbot etilgani kabi butun bashariyat ixtilollarining ma'dani bir soʻz boʻlgani kabi butun yomon axloqlarning manbai ham bir kalimadir.

Birinchi kalima: "Men toʻq boʻlay, boshqasi ochlikdan oʻlsa, menga nima".

Ikkinchi kalima: "Sen ishla, men yeyman".

Bashariyat ijtimoiy hayotida xos va avom, ya'ni boylar va faqirlar muvozati boʻlsa osoyishta yashaydi. Muvozanatning asosi quyidagicha:

Xoslar tabaqasi marhamat va shafqat qilishi, pastdagilar esa hurmat va itoat etishidir. Hozir birinchi kalima xoslar tabaqasini zulmga, axloqsizlikka, marhamatsizlikka yoʻnaltirgan. Ikkinchi kalima avomni kinga, hasadga, dushmanlikka yoʻllab, insoniyat osoyishtaligini bir necha asrdan beri ketkazgan. Shuning kabi bu asrda gʻayrat, sarmoya bilan kurashishning natijasida hammaga ma'lum boʻlgan Ovrupa katta hodisalari maydonga keldi.

Demak, madaniyat butun xayriya jamiyatlari, axloqiy maktablari va qattiq tartib-qoidalari bilan insoniyatning bu ikki tabaqasini kelishtira olmagani kabi, insonning ijtimoiy hayotining ikki mudhish yarasini davolay olmadi. Qur'on "zakotning shart boʻlishi" orqqali birinchi kalimani ildizi bilan sugʻurib tashlaydi, davolaydi. Ikkinchi kalimaning asosini "sudxoʻrlikning harom boʻlishi" orqali sugʻurib tashlab, davolaydi. Ha, Qur'on oyatlari dunyo eshigida turib sudxoʻrlikka mumkin emas deydi. "Urush eshigini yopish uchun bank eshigini yoping" deb insonlarga farmon qiladi. Shogirdlariga "Kirmanglar", deb amr qiladi.

Ikkinchi Asos: Madaniyat koʻp xotinlikni qabul qilmaydi. Qur'onning bu hukmini oʻziga, hikmatga zid va inson manfaatiga ters deb qabul qiladi. Agar uylanishdagi hikmat faqat jinsiy munosabat boʻlsa, koʻpayish bilaks boʻlishi kerak. Lekin butun hayvonotning guvohligi va uylangan nabototning tasdigʻi bilan aniqlanganki, uylanishning hikmat va maqsadi nasl yetishtirishdir. Jinsiy munosabat lazzati esa u vazifani bajartirish uchun rahmat tarafidan berilgan kichik bir haqdir. Modomiki hikmatan, haqiqatan uylanish nasl uchun ekan, sinfning davom etishi uchun ekan, albatta, bir yilda faqat bir marta tugʻishga qobiliyatli, oyning faqat yarmida homilador boʻlish mumkin boʻlgan, ellik yoshda umidsizlikka tushgan bir xotin aksar vaqtda yuz yilgacha urugʻlanishga qobiliyatli bir erkakka yetarli boʻlmagani uchun, madaniyat juda koʻp fohishaxonalarni qabul qilishga majbur.

Uchinchi Asos: Muhokamasiz madaniyat, Qur'on xotinga uchdan bir bergani uchun oyatni tanqid qiladi. Lekin ijtimoiy hayotda aksar hukmlar koʻpchilik manfaatini koʻzlagani uchun, aksariyat fikricha bir xotin oʻzini himoya qiladigan erkakni topadi. Erkak esa unga yuk boʻladigan va nafaqasini qoldiradigan ayol bilan birga yashashga majbur boʻladi. Xullas, bu suratda ayol otasidan merosning yarmini olsa, eri qolganini ta'minlaydi. Erkak otasidan ikki boʻlak olsa, birini ayolining boshqaruviga beradi, singlisiga teng keladi. Qur'onning adolati buni taqozo qiladi, hukm qilgan.

{(Izoh1) Mahkamaga qarshi va uni mot qilgan Shikoyat Arizasining mudofaasidan bir boʻlim. Bu joyga izoh boʻlgan.

Adliyaning mahkamasiga quyidagilarni aytaman: Bir ming uch yuz ellik yil ichida va xar asrda uch yuz ellik million insonlarning ijtimoiy hayotida eng muqaddas va haqiqatli Ilohiy dasturni uch yuz ellik ming tafsirning tasdiqlariga va ittifoqlariga tayangan holda, bir ming uch yuz ellik yil mobaynida oʻtgan ajdodlarimizning e'tiqodlariga iqtido qilib tafsir qilgan odamni mahkum etgan haqsiz bir qarorni, albatta roʻyi zaminda adolat boʻlsa rad qiladi va bu hukmni bekor etishi kerak!"}

Toʻrtinchi Asos: Qur'on sanamparastlikni shiddat bilan manʻ qilgani kabi, uning bir navʻ taqlidi boʻlgan suratparastlikni ham manʻ qiladi. Madaniyat esa suratlarni oʻz taraqqiyotidan sanab Qur'onga qarshi chiqishni istagan. Xolbuki soyali soyasiz suratlar yo tosh holiga kelgan zulm yo jasad holiga kirgan bir riyodir yoki jismlashgan ehtiros boʻlib, insonni zulmga, riyoga va havasni qamchilab orzu istaklarga tashviq qiladi.

Qur'on marhamat orqali ayollarning hurmatini saqlash uchun, sharmandali havaslarning oyogʻi ostida shafqat ma'danlari xor boʻlmasligi uchun hayo pardasini taqishini amr qiladi. Yana havaslar vositalari, ahamiyatsiz molga aylanmasligi ham bor. {(Izoh2) Ayollar tasattur-yopinishi haqida Oʻttiz Birinchi Maktubning Yigirma Toʻrtinchi Yogʻdusi oʻta qat'iy suratda isbotlaganki: Tasattur ayollar uchun fitriydir. Tasatturni olib tashlash fitratga ziddir.} Madaniyat esa xotinlarni inlaridan chiqarib, pardalarini yirtib, insonni ham boshdan chiqargandir. Xolbuki oila hayoti ayol-erkak oʻrtasida oʻzaro hurmat va muhabbat bilan davom etadi. Ochiq-sochiqlik esa samimiy hurmat va muhabbatni yoʻq qilib oilaviy hayotni zaxarlagan. Xususan surat-parastlik axloqni yomon silkitgani va ruhning tubanlashishiga sabab boʻlganini quyidagicha tushunish mumkin:

Marhuma va rahmatga muhtoj bir goʻzal ayol mayyitiga shahvat va nafsoniy nazar bilan qarash axloqni qanchalik xarob qilgani kabi, oʻlgan ayollarning suratlariga yoki sogʻ xotinlarning kichik oligi hisoblangan suratlariga havas bilan qarash insonning oliy hislarini chuqur silkitadi, buzadi.

Bu uch misol kabi minglab Qur'on masalalarining xar biri bashariyat saodatini dunyoda ta'minlashga xizmat qilish bilan birga abadiy hayotiga ham xizmat qiladi. Boshqa masalalarni mazkur masalalarga qiyos qil.

Zamonaviy madaniyat, Qur'onning bashariyatning ijtimoiy hayotiga oid dasturlariga magʻlub boʻlib, Qur'onning ma'naviy i'joziga qarshi haqiqat nuqtasida qashshoqlikka tushadi. Xuddi shuning kabi, yigirma besh adad Soʻzda madaniyatning ruhi boʻlgan Ovrupa falsafasi va bashariyat hikmatini, Qur'onning hikmati bilan mezonlar orqali ikki taqqoslanganda falsafa hikmati ojiz va Qur'on hikmatining moʻ'jiza ekani qat'iyan isbotlangan. Oʻn Birinchi va Oʻn Ikkinchi Soʻzlarda falsafa hikmatining ojizligi, qashshoqligi va Qur'on hikmatining i'jozi va boyligi isbotlangan, murojaat qilishing mumkin.

Zamonaviy madaniyat hikmati Qur'onning ilmiy va amaliy i'joziga qarshi magʻlub boʻlayotgani kabi madaniyatning adabiyot va balogʻati ham Qur'onning odob va balogʻatiga qarshi nisbati quyidagicha:

Yetim bolaning zulmatli huzun bilan umidsiz yigʻlashi, tuban sarxush aroqxoʻrning yigʻi sadosiga (ashula demak) oʻxshagan yuksak oshiqning vaqtinchalik bir ayriliqdan ishtiyoq bilan, umidli huzun ichidagi gʻinosi (ashulasi), zafar yoki urushga va yuksak fidokorliklarga chaqirish uchun tashviq bilan vatan qasidalariga nisbati kabidir. Chunki odob va balogʻat ta'siri uslub qandayligiga koʻra yo huzun beradi, yo sevinch beradi. Huzun ikki qismdan iborat: Yo doʻsti yoʻqligidan, ya'ni ahbobsizlikdan, sohibsizlikdan kelgan qorongʻu huzun boʻlib, zalolat aralash, tabiatparast, gʻaflat ichidagi madaniyat adabiyoti bergan huzndir.

Ikkinchi huzun doʻstlardan ayrilishdan keladi, ya'ni dostlar bor, firogʻida ishtiyoqli huzun beradi. Demak, huzun Qur'onning hidoyat beruvchi, nurafshon bergan huznidir. Sevinch ham ikki qismdan iborat: Biri nafsni havaslarga tashviq qiladi. U esa teatrchi, kinochi, romanchi madaniyat adabiyotining ishidir.

Ikkinchi sevinch nafsni lol qilib, ruhni, qalbni, aqlni, sirni yuksaklarga, asl vatanlariga, abadiy joyiga, uxroviy doʻstlariga yetish uchun latif va odobli, ma'sum tashviq boʻlib, Jannat va abadiy saodat, insonni ru'yati jamolullohga chorlagan va shavqqa keltirgan Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning bergan sevinchidir.

oyati ifodalagan etgan azim ma'no va buyuk haqiqat kaltafahm kimsalar va e'tiborsiz odamlar mubolagʻali balogʻat uchun imkonsiz surat deb oʻylashadi. Aslo! Mubolagʻa emas, imkonsiz surat emas, ayni haqiqat boʻlgan balogʻat, mumkin va mavjud bir suratdadir.

Uning bir jihati quyidagicha ya'ni, Qur'ondan sizib chiqmagan va Qur'onga tegishli boʻlmagan inson va jinlarning barcha goʻzal soʻzlari toʻplansa ham Qur'onni oʻxshatolmas demakdir. Yeta olmagan ham, koʻrsatilmaydi ham.

Ikkinchi jihati quyidagicha: Jin va insonlar, hatto shaytonlar fikrlarining natijasi va ishlarining yakuniy natijasi hisoblangan madaniyat, falsafa hikmati va ajnabiy adabiyot Qur'onning ahkom va hikmat va balogʻatiga qarshi ojiz darajasida demakdir. Buning namunasini koʻrsatdik.

Uchinchi Jilva: Qur'oni Hakim xar asrdagi basharning xar bir tabaqasiga goʻyo toʻgʻridan-toʻgʻri xususiy yuzlangandek, xitob qilyapti. Butun bani Odamga butun tabaqalari bilan eng yuksak va eng nozik ilm boʻlgan iymonga va eng keng va nuroniy fan hisoblangan ma'rifatullohga, eng ahamiyatli va turli-tuman maorif boʻlgan Islom hukmlariga da'vat qilgan, dars bergan Qur'on boʻlsa, xar bir sinfga, xar toifaga muvofiq dars bermogʻi kerak. Xolbuki dars bir, turli tuman emas. Shunday ekan, ayni darsda tabaqalar boʻlishi lozim. Darajaga koʻra xar biri Qur'onning pardalaridan bir pardadan dars hissasini oladi. Bu haqiqatning koʻp namunalarini zikr etganmiz. Ularga murojaat etilishi mumkin. Faqat bu yerda bir-ikki juzʻining va faqat bir-ikki tabaqasining tushunish hissasiga ishora qilamiz:

Masalan:

koʻp sonli tabaqadan iborat avomning bundan tushunish hissasi quyidagicha:

"Janobi Haq otadan, va oʻgʻildan, doʻstlardan va zavjadan munazzahdir". Yanada oʻrtaroq tabaqa undan "Iso Alayhissalomning, farishtalarning, tavallud topadigan narsalarning uluhiyatini inkor qilish"ni tushunadi. Chunki imkonsiz narsani inkor qilish zohiran foydasiz boʻlgani uchun balogʻatda foydaga sabab boʻladigan bir hukm asosi murod boʻladi.

Xullas, jismoniyatga maxsus oʻgʻil va otani rad qilishdan murod esa, oʻgʻli, otasi va tengi boʻlganlarning ilohligini rad qilish va ma'bud boʻlishga loyiq emasligini koʻrsatishdan iborat. Shu sirga asosan, Ixlos Surasi xarkimga va xar doim foyda beradi.

Yana bir oz yuqoriroq tabaqaning tushunish hissasi: "Janobi Haq mavjudotga tugʻish va tavalludni his ettiradigan butun aloqalardan munazzahdir. Sherikdan, yordamchidan va oʻrtoqdan mubarro-yuksakdir. Balki mavjudotga nisbati Yaratishdir. "Kun fayakun amri" bilan azaliy irodasi orqali, ixtiyori bilan ijod qiladi. Majburiy, chorasiz va gʻayri ixtiyoriy boʻladigan kabi mukammalikka zid xar qanday aloqadan munazzah-pokdir".

Yanada yuksak tabaqaning tushunish hissasi quyidagicha: Janobi Haq azaliydir, abadiydir, avval va oxirdir. Hech bir jihatda na zotida, na sifatida, na ishlarida naziri, tengi, oʻxshashi, misli, misoli, oʻrnagi yoʻq! Yolgʻiz ishlari, faoliyatlarida tashbehni ifoda etgan masal bor: وَ للهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى Bu tabaqalarga oriflar tabaqasi, ishq ahli tabaqasi, siddiqlar tabaqasi kabi turli tuman his sohiblarini qiyos qilishing mumkin.

Ikkinchi misol: Masalan,

Birinchi tabaqaning bundan tushunish hissasi quyidagicha: "Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning xizmatkori yoki "Valadim" degan xitobiga sazovor boʻlgan Zayd (r.a.) izzatli zavjasini oʻziga teng topmagani uchun taloq qilgan. Allohning amri bilan Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam olgan. Oyat: "Paygʻambar sizga bolam desa, risolat jihati bilan aytadi. Shaxsiyat e'tibori bilan otangiz emas. Shuning uchun olgan xotinlari unga munosib boʻladi", deydi.

Ikkinchi tabaqaning tushunish hissasi shuki: Bir buyuk amir xalqiga otalarcha shafqat bilan qaraydi. Agar oʻsha amir zohir va botin Ruhoniy Podshohi boʻlsa, marhamati otaning yuz marta shafqatidan yuksak boʻlgani uchun xalq uning haqiqiy farzandi kabi unga ota nazari bilan qaraydi. Ota nazari juft nazariga aylanmagani uchun, qiz nazari ham zavja nazariga oson almashmagani bois, xalqning tasavvurida Paygʻambar (S.A.V.) moʻ'minlarning qizlarini olishi bu sirga uygʻun kelmagani uchun Qur'on: "Paygʻambar (S.A.V.) Allohning marhamati nazari bilan sizga shafqat qiladi, otalarcha muomala qiladi. Risolat nomidan siz uning avlodi kabisiz. Lekin insonlik shaxsiyati e'tibori bilan otangiz emaski, sizdan xotin olishi munosib boʻlmasa", deydi.

Uchinchi qism quyidagicha tushunadi: Paygʻambarga (SA.V.) bogʻlanib uning kamolotiga tayanib uning otalarcha shafqatiga ishonib kamchilik va gunoh qilmasligingiz kerak demakdir. Ha, koʻplar borki, kattalari va murshidlariga ishonib tanballik qiladi. Hatto ba'zan "Namozimiz oʻqilgan", deyishadi (bir qism Alaviylar kabi).

Toʻrtinchi Nuqta: Bir tabaqa bu oyatdan quyidagi gʻaybiy ishorani tushunadi: Paygʻambarning (S.A.V.) erkak bolalari balogʻatga yetmasdan, erkak nasli bir hikmatga binoan qolmadi. Faqat "erkaklar" ta'birining ifodasi orqali, xotinlarning otasi ekaniga ishora qilgani bois, nasli ayollardan davom etadi. Falillahilhamd, Hazrati Fotimaning muborak nasli Hasan va Husayn kabi ikki nuroniy silsilaning munavvari toʻlinoyi, Nubuvvat quyishining ma'naviy va moddiy naslini davom ettirmoqda.

(Birinchi Shu'la uch Nur bilan xotima topdi.)

IKKINCHI SHU'LA: Ikiknchi Shu'laning "Uch Nur"i bor.

Birinchi Nur: Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning hay'ati majmuasida xolis bir salosat, oliy bir salomat, metin bir tasonud, mahkam bir tanosub, jumlalari va shakllari mobaynida kuchli bir taovun, va oyatlar va maqsadlari mobaynida yuksak bir tajovub boʻlganini Bayon Ilmi va Ma'no Fani va Bayon Fanining Zamaxshariy, Sakkokiy, Abdulqoxiri Jurjoniy kabi minglab dohiy imomlarning shahodati bilan sobit boʻlgani holda, u tajovub va taovun va tasonudni va salosat va salomatni sindiradigan, buzadigan sakkiz-toʻqqiz muhim sabablar bor ekan, u sabablar buzishga emas, balki salosatiga, salomatiga, tasonudiga quvvat bergandir. Yolgʻiz, u sabablar bir daraja hukmini ijro etib, boshlarini nizom va salosat pardasidan chiqarganlar. Faqat qandayki bir maromli, tekis bir daraxtning gavdasidan bir qism chiqintilar, uchchalar chiqar. Lekin daraxtning uygʻunligini buzmoq uchun chiqmaydilar. Balki, u daraxtning ziynatli takammuliga va jamoliga mador boʻlgan mevani bermoq uchun chiqadilar. Aynan shuning kabi, shu sabablar ham Qur'on nazmining salosatiga qiymatdor ma'nolarni ifoda uchun uchli boshlarini chiqaradilar. Xullas, u Qur'oni Mubin yigirma yilda hojatlarning mavqe'lari e'tibori bilan boʻlak-boʻlak boʻlib, tarqoq parcha-parcha nozil boʻlgani holda, shunday bir toʻliq bir uygʻunligi bordirki, goʻyo bir martada nozil boʻlgan kabi bir munosabat koʻrsatadi.

Ham u Qur'on yigirma yilda ham muxtalif, bir-biridan farqli nozil boʻlish sabablariga koʻra kelgani holda, tasonudning kamolini shunday koʻrsatadiki, goʻyo bir sababi vohid bilan nozil boʻlgandir. Ham u Qur'on bir-biridan farqli va takrorli savollarning javobi boʻlib kelgani holda, nihoyat uygʻunlik va ittihodni koʻrsatadi. Goʻyo bir savoli vohidning javobidir. Ham Qur'on bir-biriga zid boʻlgan koʻpgina hodisalarning hukmlarini bayon uchun kelgani holda, shunday bir mukammal intizomni koʻrsatadiki, goʻyo bir hodisa-i vohidning bayonidir. Ham Qur'on bir-biriga muxolif, turli-tuman holatda hadsiz muxotoblarning faxmlariga munosib uslublarda tanazzuloti kalomiya bilan nozil boʻlgani holda, shunday bir goʻzal oʻxshashlik va goʻzal bir salosat koʻrsatadiki, goʻyo holat birdir, bir tushunish darajasidir, suv kabi oqadigan bir salosat koʻrsatadi. Ham u Qur'on bir-biridan uzoq boʻlgan koʻpgina muxotoblarning sinflariga yuzlangan mutakallim boʻlgani holda, shunday bayonining bir yengilligi, nizomining bir jazolati, anglatishdagi bir tushunarlilik borki, goʻyo muxotobi bir sinfdir. Hatto har bir sinf oʻylarki, shaxsan muxotob yolgʻiz oʻzidir. Ham Qur'on bir-biridan farqli daraja-daraja oldinlagan irshodiy ba'zi gʻoyalarga yetishtirmoq va hidoyat etmoq uchun nozil boʻlgani holda, shunday bir mukammal istiqomat, shunday bir muvozanat diqqati, shunday bir intizom goʻzalligi bordirki, goʻyo maqsad birdir. Xullas, bu sabablar qorishiqlikning sababi ekan, Qur'on bayonining i'jozida, salosat va uygʻunligida ishlattirilgandirlar. Ha, qalbi xastaliksiz, aqli mustaqim, vijdoni marazsiz, zavqi salim har odam Qur'onning bayonida goʻzal bir salosat, ra'no bir tanosub, xush bir ohang, tengsiz bir fasohat koʻrar. Ham koʻrishida salim bir koʻzi boʻlgan koʻradiki, Qur'onda shunday bir koʻz bordirki, u koʻz butun koinotni zohir va botini bilan yaqqol, koʻz oʻngida bir sahifa kabi koʻrar, istagani kabi aylantirar, istagani bir tarzda u sahifaning ma'nolarini aytar. Shu Birinchi Nurning haqiqatini misollar bilan ochiqlasak, bir nechta jildli kitob lozim. Unday boʻlsa, boshqa arabcha risolamda va "Ishorat-ul I'joz"da va shu yigirma besh adad Soʻzlarda shu haqiqatning isbotiga doir boʻlgan izohlar bilan qanoat qilib misol sifatida Qur'onning tamomini birdan koʻrsataman.

Ikkinchi Nuri: Qur'oni Hakimning oyatlarining xotimalarida koʻrsatgan xulosalar va asmoyi husna jihatidagi tengsiz uslubida boʻlgan moʻ'jizaviy ustunligiga doir.

ESLATMA:Ushbu Ikkinchi Nurda koʻp oyatlar keladi. Ular faqat Ikkinchi Nurning misollari emas, balki oʻtgan masalalar va shuʻlalarning misollari ham boʻladi. Ularni loyigʻidek izohlansa juda uzun boʻladi. Hozircha soddalashtirishga va qisqartirishga majburman. Shuning uchun oʻta muxtasar tarzda i'jozning buyuk sirining misollaridan boʻlgan oyatlarga ishora qilib, tafsilotini boshqa vaqtga qoldirdik.

Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon oyatlarning xotimalarida koʻpincha ba'zi xulosalarni zikr etadi. Bu xulosalar yo asmoyi husnani yoki ma'nolarini ichiga oladi yoki tafakkurga yoʻnaltirish uchun aqlga havola qiladi va yoki Qur'onning maqsadlaridan umumiy qoidani ichiga oladi. Oyatni ta'kid va quvvatlash uchun xulosalar qiladi. Bu xulosalarda Qur'onning yuksak hikmatidan ba'zi ishoralar va Alloh hidoyatining obi hayotidan ba'zi qatralar, Qur'on i'jozining chaqmoqlaridan ba'zi uchqunlar bor. Bu yerda juda koʻp ishoralardan faqat oʻntasini qisqacha zikr qilamiz. Juda koʻp misollaridan bittadan misol va xar bir misolning juda koʻp haqiqatlarining xar birida bir haqiqatning qisqacha ma'nosiga ishora qilamiz. Ushbu oʻn ishoraning koʻp aksar oyatlarda toʻplangan holda haqiqiy i'joz naqshini tashkil qiladi. Misol sifatida keltirgan oyatlarimizning koʻpi aksar ishoralarga misoldir. Biz xar oyatdan bir ishora koʻrsatamiz xolos. Misol keltiradigan oyatlarimizdan eski Soʻzlarda bahsi yuritilganlarning faqat ma'nosiga yengil ishora qilamiz.

Ifoda Goʻzalligidagi Birinchi Ustunlik: Qur'oni Hakim i'jozkor bayonlari bilan Sone'i Zuljalolning ishlari va asarlarini e'tiborga havola qiladi, namoyon qiladi. Soʻng asarlar va ishlarida asmoyi Ilohiyni chiqaradi. Yoki hashr va tavhid kabi Qur'onning asl maqsadlarini isbotlaydi. Birinchi ma'noning misollaridan masalan:

Ikkinchi qismning misollaridan masalan:

oyatning toʻligʻicha...

gacha...

Birinchi oyatda asarlarni namoyon qilib bir natijaning, muhim istakning muqaddimalari kabi, ilm va qudratga maqsad va nizomlari bilan guvohli qilgan eng azim asarlarni goʻzal shaklda aytadi. Aliym ismini chiqaradi. Ikkinchi oyatda Birinchi Shu'laning Birinchi Yogʻdusining Uchinchi Nuqtasida bir daraja izohlangani kabi Janobi Haqning buyuk ishlarini, azim asarlarini zikr etib, oxiri qiyomat kunida boʻladigan hashrni natija sifatida zikr qilmoqda.

Ikkinchi Balogʻat Hikmati: Qur'on inson nazariga Ilohiy san'atlarning toʻqimalarini ochadi, koʻrsatadi. Soʻng xulosada ularni Ismlar ichida chiqaradi yoki aqlga havola qiladi. Birinchining misollaridan masalan:

Xullas boshda: "Osmon va zaminni rizqimizga ikki xazina kabi muhayyo qilib u yerdan yomgʻirni, bu yerdan ekinlarni chiqargan kim? Biror kishi Allohdan boshqa katta samo va zaminni ikki mute xazinadorga aylantira oladimi? Shunday ekan, shukr unga oiddir", deydi.

Ikkinchi ifodada aytadiki: "Sizning a'zolaringiz ichida eng qiymatlisi koʻz va quloqlaringizning sohibi kim? Qaysi joy va doʻkondan oldingiz? Bu latif qiymatli koʻz va quloqni beradigan zot faqat Rabbingizdir. Sizni ijod qilib tarbiya qilgan U boʻlib, bularni sizga bergan. Shunday ekan yolgʻiz Rab udir, Ma'bud ham u boʻladi".

Uchinchi ifodada: "Oʻlgan yerni tiriltirib, yuz minglab oʻlgan toifalarni kim tiriltirgan? Bu ishni Haqdan boshqa va butun koinotning Xoliqidan boshqa kim qila oladi? Albatta u qiladi. U tiriltiradi. Modomiki Xaqdir, huquqni zoye qilmaydi. Sizni bir buyuk mahkamaga yuboradi. Yerni tiriltirgani kabi, sizni ham ihyo etadi", deydi.

Toʻrtinchi ifodada: "Bu azim koinotni saroy, shahar kabi mukammal intizom bilan boshqarib tadbir qilgan Allohdan boshqa kim boʻla oladi? Modomiki Allohdan boshqa hech kim olmas ekan, katta koinotni butun jismlari bilan oʻta oson boshqargan qudrat shu daraja nuqsonsiz, soʻngsiz boʻlib, hech qanday sherikka, ishtirokka, koʻmak va yordamga ehtiyoji boʻl,aydi. Katta koinotni boshqargan Zot kichik maxluqlarni boshqa qoʻllarga qoldirmaydi.

Demak, istar-istamas "Alloh" deysiz", deydi. Xullas, birinchi va toʻrtinchi ifoda "Alloh" deydi, ikkinchi ifoda "Rab" deydi, uchinchi ifoda "Al-Haq" deydi. فَذٰلِكُمُ اللهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ naqadar moʻ'jizali ekanini anglab yet. Demak, Janobi Haqning azim tasarruflarini, qudratining muhim toʻqimalarini zikr etadi. Soʻng azim asarlarning, toʻqimalarning dastgohi فَذٰلِكُمُ اللهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ deydi. Ya'ni "Haq", "Rab" va "Alloh" ismlarini zikr qilib azim tasarruflarning manbaini koʻrsatadi.

Janobi Haqning mukammal qudratini, rububiyatining azamatini koʻrsatgan,

vahdoniyatiga shahodat qilgan samovot va yerning yaratilishidagi uluhiyat saltanatining tajalliysi,

kecha-kunduzning almashishidagi rububiyat tajalliysi,

inson ijtimoiy hayotiga eng katta vosita hisoblangan kemani dengizda itoat ettirgan rahmat tajalliysi,

oʻlgan zaminga samodan obi hayotni yuborib zaminni yuz ming toifalari bilan tiriltirib ajoyib bir mahshar suratiga keltirishdagi qudrat azamatining tajalliysi,

zaminda sanoqsiz turdagi hayvonlarni oddiy tuproqdan yaratishdagi rahmat va qudrat tajalliysi,

shamollarni oʻsimliklar va hayvonlarning nafas olish va changlanishlariga xizmat va azim vazifalar yuklagan,

tadbir va nafas olishga uygʻun holatga keltirish uchun harakatlantirish va idorasidagi rahmat va hikmat tajalliysi,

zamin va osmon oʻrtasida rahmat vositasi boʻlgan bulutlarni ajoyib mahshar kabi muallaq holda toʻplab tarqatish, bir qoʻshin kabi istirohat ettirib vazifasini bajarishga chaqirish kabi,

boʻysundirishidagi rububiyat tajalliysi kabi san'at toʻqimalarini sanab oʻtgandan soʻng aqlni ularning haqiqatlariga va tafsilotiga chorlab tafakkur ettirish uchun لَاٰياَتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ deydi. Bu orqali idrokni uygʻotish uchun aqlga havola qiladi.

Ifoda Goʻzalligidagi Uchinchi Ustunlik: Ba'zan Qur'on Janobi Haqning ishlarini tafsilotli aytadi. Soʻng bir xotima bilan qisqartiradi. Tafsiloti bilan bildiradi, qisqalik orqali toʻxtatadi, bogʻlaydi. Masalan:

Hazrati Yusuf va ajdodiga berilgan ne'matlarni bu oyat orqali ishora qiladi. "Sizni butun insonlar ichida paygʻambarlik maqomi bilan yuksaltgan, butun paygʻambarlar silsilasini silsilangizga bogʻlab, silsilangizni bashariyat ichida butun silsilaning sardori qildi. Honadoningizni Ilohiy ilmlar va Rabboniy hikmatlarning ta'lim va hidoyat hujrasi suratiga keltirdi. Sizda ilm va hikmat bilan dunyoning saodatli saltanatini, oxiratning abadiy saodati bilan birlashtirdi. Seni ilm va hikmat bilan Misrga ham aziz rais, ham oliy nabiy, ham hakim murshid qildi", deb Allohning ne'matini zikr qiladi, sanab chiqib, ilm va hikmat bilan uni, ota-bobolarini tanlanganlardan qilganini zikr etmoqda. Soʻng "Sening Rabbing Aliym va Hakimdir" deydi. "Uning rububiyati va hikmati, seni va ota bobolaringni Aliym, Hakim ismiga sazovor qilishini taqozo qiladi". Ne'matlarni izohlab xotima bilan xulosalaydi.

Yana masalan:

oyati Janobi Haqning insoniyat ijtimoiy hayotidagi tasarruflarini shunday koʻrsatadiki, izzat va xorlik, faqirlik va boylik toʻgʻridan-toʻgʻri Janobi Haqning istagiga va irodasiga bogʻliq. Demak koʻp tabaqalarining eng tarqoq tasarruflariga qadar Allohning istak va taqdiri bilan amalga oshadi. Tasodif aralasha olmaydi. Bu hukmni bergandan soʻng insoniyat hayotida eng muhim ish uning rizqidir. Bu oyat basharning rizqini toʻgʻridan-toʻgʻri Razzoqi Haqiqiyning Rahmat xazinasidan yuborganini bir-ikki muqaddima bilan isbotlaydi. "Rizqingiz yerning hayotiga bogʻliq. Yerning tirilishi esa bahorga qaraydi. Bahor esa quyosh va oyni itoat ettirgan, kecha va kunduzni aylantirgan zotning qoʻlidadir. Shunday ekan bir olmani insonga haqiqiy rizq qilib, butun yer yuzini barcha mevalar bilan toʻldirgan Zot bera oladi. Unga haqiqiy Razzoq boʻladi", deydi. Soʻng:

deydi. Bu jumlada u tafsilotli ishlarni qisqartiradi va isbotlaydi. Ya'ni "Sizga hisobsiz rizq bergan u boʻlib, bu ishlarni u qiladi".

Toʻrtinchi Balogʻat Hikmati: Qur'on goho Allohning maxluqotini bir tartib bilan zikr qiladi soʻng maxluqot ichida nizom, mezon borligini va uning samaralarini koʻrsatib goʻyo shaffofiyat, porloqlik beradi. Soʻng oyna misol tartibidan Allohning ismlarining jilvasini koʻrsatadi. Goʻyo sanalgan maxluqot soʻz, bu Ismlar uning ma'nolari yoki mevalarning urugʻlari yoxud xulosalaridir. Masalan:

Qur'on inson yaratilishining ajib, gʻarib, tengsiz, intizomli, oʻlchovli holatlarini oyna-misol bir tarzda zikr qilib tartiblaganki,

ichida oʻz-oʻziga koʻrinmoqda va oʻzini ayttirmoqda. Hatto vahiyning bir kotibi bu oyatni yozar ekan, hali bu kalima kelmasdan avval aytgandir. "Ajabo, menga ham vahiy keldimi" degan oʻyda qolgan. Xolbuki avvalgi kalomning mukammal nizomi, shaffofligi va uygʻunligi oʻzini kelmasdan koʻrsatgan.

Yana masalan:

Qur'on shu oyatda Alloh qudratining azamati va rububiyat saltanatini Quyosh, Oy va yulduzlar uning amrbardor askarlari kabi amriga tayyor, kecha va kunduzni ikki oq va qora ip yoki bir-birining orqasida aylantirgan ikki tasma kabi rububiyat oyatlarini koinot sahifalarida yozgan va rububiyat arshida turgan bir Qodiyri Zuljalolni koʻrsatadi. Kim eshitsa "Barakalloh, Mashaalloh, Fatabarakallohu Robbul Alamin" deyishni istaydi. Demak تَبَارَكَ اللهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ avvalgi oyatning xulosasi, urugʻi, mevasi va obi hayoti oʻrniga oʻtadi.

Ifoda Goʻzalligigdagi Beshinchi Ustunlik: Qur'on ba'zan oʻzgaradigan va turli kayfiyatga sabab boʻladigan kichik moddiy narsalarni zikr qialdi. Ularni oʻzgarmas asos haqiqatlar suratiga aylantirish uchun oʻzgarmas, nuroniy, kulliy ismlar bilan qisqartiradi, bogʻlaydi. Yoki tafakkurga va ibratga tashviq qiladigan xulosa bilan xotima qiladi. Birinchi ma'noning misollaridan masalan:

Bu oyat avvalo: "Hazrati Odamning xalifalik masalasida farishtalardan ustunligiga sabab uning ilmi ekani"ni kichik hodisa orqali zikr qiladi. Soʻng maloikalarning Hazrati Odamga ilm nuqtasida magʻlub boʻlganini aytadi. Keyin bu ikki voqe'ani ikki umuiy ism bilan xulosalaydi. Ya'ni, اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ "Sen Aliym va Hakim boʻlganing uchun Odamga ta'lim berding, bizga gʻolib boʻldi. Hakim boʻlganing uchun bizga iste'dodimizga koʻra beryapsan. Uning iste'dodiga koʻra ustun qilding", deydi.

Ikkinchi ma'noning misollaridan masalan:

oyatning toʻligʻi.

Bu oyatlar Janobi Haqning qoʻy, echki, sigir, tuya kabi maxluqlarini insonlarga xolis, sof, laziz bir sut chashmasi, uzum va xurmo kabi san'atli asarlarni esa insonlarga latif, laziz, shirin ne'mat tuvaklari va qozonlari, ari kabi kichik moʻ'jiza qudratini shifoli, shirin va goʻzal sharbatchi qilganini koʻrsatgandan soʻng tafakkurga, ibratga, boshqa narsalarga ham qiyoslashga tashviq uchun

der, xotima beradi.

Oltinchi Balogʻat Hikmati: Goho oyat rububiyat hukmlarini keng koʻplikka yoyadi, soʻng birlik jihatida vahdat robitasi bilan birlashtiradi yoki kulliy qoida ichiga joylashtiradi. Masalan:

Oyatul Kursiyda oʻn jumla bilan oʻn tavhid tabaqasini turli ranglarda isbotlab مَنْ ذاَ الَّذِى يَشْفَعُ عِنْدَهُ اِلَّا بِاِذْنِهِ jumlasi orqali oʻta keskin shiddat bilan shirkni va boshqaning aralashuvini kesib otadi. Bu oyat Ismi A'zamga sazovor boʻlgani uchun, Ilohiy haqiqatlarga oid ma'nolari a'zamiy darajadadir. Rububiyat tasarrufini a'zamiyat darajasida koʻrsatmoqda. Butun samovot va yerga birdan yuzlangan uluhiyat tadbirini eng a'zamiy darajada butunini qamragan hofiziyatni zikr qilgandan soʻng vahdat robitasi va birlik jihati a'zamiy tajalliylarning manbalarini وَهُوَ الْعَلِىُّ الْعَظِيمُ bilan xulosa qiladi.

Yana masalan:

Bu oyatlar avvalo:

Janobi Haqning insonga ushbu katta koinotni saroy kabi yaratib,

osmondan zaminga obi hayotni yuborib,

insonlarga rizqni yetishtirish uchun zamin va osmonni ikki xizmatkor qilgani kabi,

boshqa taraflaridagi xar qanday mevalaridan xar bir odamga foydalanish imkoni berish,

insonlarga harakatlarining samaralarini almashtirib xar qanday tirikchilik vositasini ta'minlash uchun kemani insonga boʻysundirgan.

Ya'ni dengizga, shamolga, daraxtga shunday vaziyat berganki, shamol qamchi, kema ot, dengiz uning oyogʻi ostida choʻl kabi turadi.

Insonlarni kema vositasida zaminga munosabatdor qilish bilan birga irmoqlarni, katta daryolarni insonning fitriy toshish vositalari qilib itoat ettirish,

Quyosh bilan Oyni sayr ettirib mavsumlarni va ularda almashgan Mun'imi Haqiqiyning rang barang ne'matlarini berish uchun ikki boʻysungan xizmatkor qilish,

buyuk jovonni aylantirish uchun ikki rulchi qilib yaratgan.

Kecha va kunduzni insonga boʻysundirgan, ya'ni kechani istirohat uchun uyquga yopinchiq, kunduzni tirikchiliklariga tijorat joyi qilib itoat ettirgan.

Xullas, Allohning ne'matlarini sanab oʻtgandan soʻng, insonga berilgan ne'matlarning naqadar keng doirasi berilganini koʻrsatib, u doirada qay daraja hadsiz ne'matlarga toʻlaligini

xulosasi bilan koʻrsatadi. Iste'dod va tabiiy ehtiyoj tili bilan inson nima istagan boʻlsa, hammasi berilgan. Insonga berilgan Allohning ne'matlari sanash bilan bitmaydi, tugamaydi. Modomiki insonning ne'mat dasturxoni osmonlar va yer boʻlsa va u dasturxondagi ne'matlardan bir qismi quyosh, oy, kecha, kunduz kabi narsalar boʻlsa, albatta insonga yuzlangan ne'matlar haddu hisobga kelmaydi.

Yettinchi Balogʻat Siri: Goho oyat zohiriy sababni, ijodning qobiliyatidan ajratish va uzoq koʻrsatlashtirish, sabab faqat zohiriy parda ekani anglashilishi uchun natijaning maqsadlarini, samaralarini koʻrsatadi. Chunki oʻta hikmatli maqsadlar va muhim samaralarni iroda qilish oʻta Aliym, Hakim zotning ishi boʻlishi kerak. Sababi esa idroksiz, jonsizdir. Samara va maqsadlarni aytish orqali oyat, sabablar zohiran va vujudda natijalar bilan bogʻlangan va bitishgan koʻrinadi deydi. Lekin haqiqatda orasida uzoq bir masofa bor. Sababdan natijaning ijodigacha shu daraja uzoqlik borki, eng katta sababning qoʻli eng oddiy bir natijani ijod qilishga yeta olmaydi.

Xullas, sabab va natija orasidagi uzun masofada Allohning ismlari yulduzlar kabi koʻrinadi. Chiqish joyi oʻsha ma'naviy masofadir. Zohiran togʻlarning ufq doirasida samoning etaklari bitishgan va tekkan boʻladi. Xolbuki togʻning ufq doirasidan samoning etagigacha barcha yulduzlarning chiqish joyi va boshqa narsalarning maskanlari boʻlgan katta masofa boʻlgani kabi, sabablar bilan natija oʻrtasida shunday ma'naviy bir masofa borki, iymonning durbini bilan, Qur'onning nuri bilan koʻrinadi. Masalan:

Bu oyati karima Allohning qudrat moʻ'jizalarini hikmat tartibi bilan zikr qilib sabalarni natijaga bogʻlab eng oxirda مَتَاعًا لَكُمْ lafzi bilan maqsadni koʻrsatadi. U bir-biriga bogʻliq sabablar va natijalar ichida uni koʻrgan va kuzatgan yashirin tasarruf qiluvchi borligini va sabalar uning pardasi ekanini isbotlaydi. مَتَاعًا لَكُمْ وَ لِاَنْعَامِكُمْ ta'biri bilan butun sabablarni ijod qobiliyatidan ajratadi. Ma'nan: "Siz va hayvonlaringizga rizqni yetkazish uchun suv samodan kelyapti. Suvda sizga va hayvonlaringizga achinib, shafqat qilib, rizq yetkazish qobiliyati boʻlmagani uchuin suv kelmaydi, yuboriladi demakdir.

Tuproq nabototi bilan ochilib, rizqingiz u yerdan kelmoqda. Hissiz, idroksiz tuproq rizqingizni oʻylab shafqat qilish qobiliyatidan juda uzoq boʻlgani uchun, oʻz-oʻzidan ochilmaydi, bir zot u eshikni ochmoqda, ne'matlarni qoʻlingizga beryapti. Oʻtlar daraxtlar esa rizqingizni oʻylab sizga marhamat qilib mevalarni, donlarni yetishtirishdan juda uzoqda boʻlgani uchun, oyat ularning bir Hakiymi Rahiymning parda orqasidan uzatgan iplar va arqonlari ekani, ne'matlarini ularga taqqanini, jonzotlarga uzatayotganini koʻrsatadi. Bu bayonlardan Rahiym, Razzoq, Mun'im, Kariym kabi koʻp ismlarning chiqish joylari koʻrinmoqda. Yana masalan:

oyati rububiyat moʻ'jizalarining eng muhimlaridan va rahmat xazinasining eng ajib pardasi boʻlgan bulutlarni tashkil topishida yomgʻir yogʻdirishdagi ajib tasarruflarni bayon qilar ekan, goʻyo bulut parchalari havo tabaqasida tarqalib yashiringan vaqt, dam olishga chiqqan askarlarning bir sur ovozi bilan toʻplangani kabi Allohning amri bilan toʻplanadi, bulut tashkil qiladi.

Soʻng kichik-kichik toifalar bir qoʻshin tashkil qilgandek, boʻlak-boʻlak bulutlarni birlashtirib, butun jonzotlarga bulut boʻlaklaridan (qiyomatda sayyor togʻlar kattaligida, shaklida, namlik va oqlik jihatida qor va doʻl sifatidagi) obi hayotni yuboryapti. Faqat bu joʻnatishda bir iroda, bir qasd mavjud. Ehtiyojga koʻra kelyapti, demak yuborilmoqda. Osmon porloq, sof, hech narsa yoʻq ekan ajoyib mahshari kabi togʻdek boʻlaklar oʻz-oʻzidan toʻplanmas ekan, jonzotlarni tanigan bir zot, joʻnatayotgani aniq. Bu ma'naviy masofada Qodiyr, Aliym, Mutasarrif, Mudabbir, Murabbiy, Mugʻis, Muhyi kabi ismlarning chiqish joyi koʻrinmoqda.

Ifoda Goʻzalligining Sakkizinchi Ustunligi: Qur'on goho Janobi Haqning oxiratda gʻaroyib ishlarini qalbga qabul ettirish uchun tayyorgarlik uchun, zehnni tasdiqqa muhayyo qilishga bir tayyorlaash suratida dunyodagi ajoyib ishlarini zikr qiladi yoki kelejak va Allohning ajoyib uxroviy ishlarini shunday bir suratda zikr etarki, biz uning koʻp oʻxshashlari bilan bilamiz. Masalan:

suraning toʻliq holicha. Bu mavzuda hashr masalasida Qur'oni Hakim hashrni isbotlash uchun yetti-sakkiz suratda, turli tarzda isbotlaydi. Avvalo ilk yaratilishni e'tiborga taqdim qiladi. "Nutfadan alaqqa, alaqdan mudgʻaga, mudgʻadan inson yaratilishigacha vujudga kelishingizni koʻryapsiz. Qanday qilib, oʻlimdan keyingi tirilishni inkor qilyapsiz. Bu oʻshaning oʻxshashi, balki undan ham oson". Janobi Haq insonga qilgan buyuk ehsonlarni

kalimasi bilan ishora qilib "Sizga ne'mat bergan zot sizni qarovsiz-egasiz qoldirmaydiki, qabrga kirib turmasdan yotsangiz", deydi. Yana ramzan: "Oʻlgan daraxtlarning tirilib yashillanishini koʻryapsiz. Oʻtin kabi suyaklarning hayot topishini qiyos qila olmasdan aqlga sigʻdira olmayapsiz. Samovot va yerni yaratgan Zot samovot va yerning mevasi boʻlgan insonning hayot va oʻlimidan ojiz qoladimi?! Katta daraxtni boshqargan, daraxtning mevasiga ahamiyat bermasdan boshqaning qoʻliga berib qoʻyadimi?! Butun daraxtning natijasini tark etish orqali, butun jihozlari bilan hikmat bilan shimilgan yaratilish shajarasini foydasiz va behuda qiladi deb oʻylaysizmi?!" deydi. "Hashrda sizni tiriltiradigan zot shunday zotki, butun koinot amriga tayyor askar hukmidadir. "Kun fayakun" amriga toʻliq itoat bilan bosh egadi. Bir bahorni yaratish Unga bir gulchalik osondir. Butun hayvonotni ijod qilish qudratiga chivinni ijod qilish qadar oson boʻlgan Zotdir. Bu zotga مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ deb qudratiga qarshi Uni ojiz deb, qarshi chiqilmaydi. Soʻng فَسُبْحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ ta'biri bilan: Hamma narsaning tizgini qoʻlida, hamma narsaning kaliti yonida, kecha va kunduzni, qish va yozni kitob sahifalari kabi oson aylantiradigan. Dunyo va oxiratni ikki manzil kabi buni yopadigan, uni ochadigan bir Qodiyri Zuljaloldir", deydi. Modomiki shunday ekan, butun dalillarning natijasi sifatida وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ Ya'ni: "Sizni qabrdan tiriltirib, hashrga keltirib, kibriyo huzurida hisob-kitob qiladi", deydi. Bu oyatlar zehnni hashrni qabul qilishga muhayyo, qalbni tayyor qiladi. Chunki unga oʻxshagan namunalarini dunyoviy ishlar orqali ham koʻrsatdi.

Gohihda esa, uxroviy ishlarini aqlga sigʻdira olmay inkorga joy qolmasligi uchun, dunyodagi mislini bildiradi. Masalan: اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ toliq holida va اِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ oyatning toʻligʻi va اِذَا السَّمَآءُ انْشَقَّتْ

Xullas, bu suralarda qiyomat va hashrdagi azim inqiloblarni, rububiyat tasarruflarini shunday tarzda zikr qiladiki, inson ularning oʻxshashlarini dunyoda, masalan kuzda, bahorda koʻrgani uchun, qalbga dahshat berib aqlga sigʻmagan inqiloblarni oson qabul qiladi. Bu uch suraning qisqacha ma'nosiga ishora qilsak juda ham uzun boʻladi. Shuning uchun bir kalimani namuna sifatida koʻrsatamiz. Masalan: اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ kalimasi, hashrda hammaning butun amallari bir sahifa ichida yozilgan holda nashr etilishini korsatadi. Bu masala oʻz-oʻzidan juda ajoyib boʻlganidan aql unga yoʻl topa olmaydi. Lekin suraning ishora qilganidek bahoriy hashrda boshqa nuqtalarning oʻxshashi boʻlgani kabi, bu sahifalarning nashrining nazirasi juda zohir. Chunki xar bir mevador daraxt yoki gulli bir oʻtning ham amallari bor, ishlari bor, vazifalari bor, Allohning ismlarini qay shaklda koʻrsatib tasbehot aytgan boʻlsa shunday qulligi bor. Demak, uning butun amallari hayot tarixlari bilan birga barcha urugʻlarida, danakachalarida yozilib boshqa bahorda, boshqa zaminda chiqadi. Koʻrsatgan shakl va surat tili bilan oʻta ochiq suratda otalari va ajdodlarining amallarini zikr qilgani kabi shox, shoda, yaproq, gul va mevalari bilan amallar sahifalarini nashr qiladi.

Koʻz oʻngimizda Hakimona, Hafiyzona, Mudabbirona, Murabbiyona, Latifona ishni qilgan Zot, اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ deydi. Boshqa nuqtalarni bunga qiyosla, Kuching yetsa xulosa qil. Senga yordam boʻlishi uchun shuni ham aytamiz.

Bu kalom "Takvir" lafzi bilan, ya'ni oʻramoq va toʻplamoq ma'nosi bilan porloq tamsilga ishora qilgani kabi, unga oʻxshaganlarni ham imo qiladi.

Birinchisi: Ha, Janobi Haq yoʻqlik, efir va samo pardalarini ochib, Quyosh kabi dunyoni nurlantirib, rahmat xazinasidan olmos misol bir chiroqni chiqarib dunyoga koʻrsatdi. Dunyo yopilgandan soʻng u olmosni pardalariga oʻrab oladi.

Ikkinchi: Yoki ziyo molini nashr qilish va zaminning boshiga ziyoni zulmatga navbat bilan oʻrash vazifasi yuklangan bir xodim boʻlganini va xar kecha unga molini toʻplatib yashirgani kabi, gohida bulut pardasi bilan kamroq oldi-berdi qiladi, goho Oy uning yuziga parda boʻladi, muomalasini bir daraja tortadi, molini va muomalalar daftarlarini toʻplagani kabi, albatta oʻsha xodim bir kuni ishdan chiqadi. Hatto hech qanday vazifadan boʻshash sababi boʻlmasa ham, hozircha kichik, lekin kattalashishga yuz tutgan yuzidagi ikki dogʻi kattalashib, Quyosh Yerning boshiga Allohning izni bilan oʻragan ziyoni Allohning amri bilan qaytib oladi, quyoshning boshiga oʻrab, "Qani, Yerda ishing qolmadi", deydi. "Jahannamga bor, senga ibodat qilib sen kabi amrga boʻysungan xodimni sadoqatsizlik bilan haqoratlaganlarni yoq", deydi. اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ farmonini qora dogʻli yuzi bilan yuzma yuz oʻqiydi.

Toʻqqizinchi Balogʻat Hikmati: Qur'oni Hakim gohida ba'zi kichik maqsadlarni zikr qiladi. Soʻng u orqali e'tiborni umumiy maqomlarga qaratish uchun kichik maqsadni umumiy qoida hukmida boʻlgan Asmoyi Husna bilan bildirib joylashtiradi, izlanib toʻgriligini isbotlaydi. Masalan:

Xullas, Qur'on: "Janobi Haq Sami'i Mutlaqdir, hamma narsani eshitadi. Hatto eng kichik mojaro boʻlgan va juftidan shikoyat qilgan ayolning kurashini Haq ismi bilan eshitadi. Rahmatning eng latif jilvasiga sazovor va shafqatning eng fidokor haqiqatiga ma'dan boʻlgan ayolning haqli boʻlib juftidan da'vosini va Janobi Haqqa shikoyatini katta ishlar suratida Rahiym ismi orqali ahamiyat bilan eshitadi. Haq ismi bilan jiddiy ravishda qaraydi", deydi. Bu juz'iy maqsadni umumiylashtirish uchun maxluqotning eng kichik hodisasini eshitgan, koʻrgan, koinotning imkon doirasidan xorij boʻlgan zot, albatta hamma narsani eshitadigan, hamma narsani koʻradigan zot boʻlishi lozim boʻladi. Koinotga Rab boʻlgan Zot, koinot ichida kichik mazlum maxluqlarning dardlarini koʻrishi, faryodlarini eshitishi kerak boʻladi. Dardlarini koʻrmagan, faryodlarini eshitmagan zot "Rab" boʻla olmaydi. Shunday ekanاِنَّ اللهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ jumlasi bilan ikki buyuk haqiqatni joylashtiradi.

Yana masalan:

Qur'on Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning me'rojining boshlanishi boʻlgan Masjidi Haromdan Masjidi Aqsoga boʻlgan sayrini zikr qilgandan soʻng اِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ deydi. اِنَّهُ dagi olmosh yo Janobi Haqqadir yoki Paygʻambargadir. Paygʻambarga koʻra boʻlsa, shunday boʻladiki: "Bu juz'iy sayohatda umumiy bir sayr, kulliy yuksalish borki, Sidratul Muntahogacha, Qobi Qavsaynga qadar Ismlarning kulliy martabalarida koʻziga, qulogʻiga tazohur etgan Rabboniy oyatlarni va Ilohiy san'at ajoyibotlarini eshitgan, koʻrgan", deydi. Kichik, juz'iy sayohatni kulliy va ajoyib narsalar yigʻilgan joyga, sayohatning kaliti sifatida koʻrsatadi.

Agar olmosh Janobi Haqqa oid boʻlsa, "Bir qulini sayohat orqali huzuriga chaqirib vazifa yuklash uchun Masjidi Haromdam anbiyolar toʻplangan Masjidi Aqsoga yuborib, anbiyolar bilan koʻrishtirib, butun anbiyolarning usuli dinlariga mutlaq voris ekanini koʻrsatgandan soʻng, Qobi Qavsayngacha mulku malakutida aylantirdi". Garchi u zot bir qul boʻlib, kichik me'rojda sayohat qilsada, bu qul bilan birga butun koinotga taalluqli omonat bor. Koinotning rangini oʻzgartiradigan nur u zot bilan birgadir. Yana abadiy saodatning eshigini ochadigan kalit u zotda boʻlgani uchun Janobi Haq oʻz zotini, omonat, nur, kalitning jahonshumul hikmatlarini koʻrsatish uchun butun ashyoni eshitadigan va koʻradigan sifati bilan vasflaydi.

Yana masalan:

Bu surada "Samovot va arzning Fotiri Zuljaloli samovot va arzni bezab kamolot asarlarini koʻrsatish orqali hadsiz tomoshabinlarini Fotiriga sanoqsiz madhu sanolar ayttiryapti. Va hadsiz ne'matlar bilan bezatilganki, samo va zamin barcha ne'matlarning va ne'mat olganlarning tili bilan Fotiri Rahmonini cheksiz maqtashadi va hamd aytishadi", degandan soʻng, Yerning shaharlari va yurtlari ichida Fotirning bergan jihozlar va qanotlari bilan sayru sayohat qilgan insonlar, hayvonlar va qushlar kabi samoviy saroylar boʻlgan yulduzlar va yuksak vatani boʻlgan burjlarda aylanish va uchish uchun aholisi boʻlgan malaklariga qanot bergan Zoti Zuljalol, albatta hamma narsaga qodir boʻlishi kerak boʻladi. Chivinga bir mevadan boshqa mevaga, bir kichik qushga bir daraxtdan bir daraxtga uchish qanotini bergan Zot, Zuhrodan Mushtariyga, Mushtariydan Zuholga uchadigan qanotlarni beradi.

Farishtalar zamin yashovchilari kabi kichik emas, muayyan makon ularni chegaralamaydi. Bir vaqtda toʻrt yoki yanada koʻproq yulduzlarda boʻlganiga ishora qilgan مَثْنٰى وَثُلٰثَ وَرُبَاعَ kalimalari bilan izohlaydi. Demak, shu juz'iy hodisa "Maloikalarni qanotlar bilan jihozlash" ta'biri bilan oʻta kulliy va umumiy qudrat azamatining dastgohiga ishora qilib, اِنَّ اللهَ عَلٰى كُلِّ شَئٍْ قَدِيرٌ xotimasi bilan dalillarni izlanib aniqlaydi.

Oʻninchi Balogʻat Nuktasi: Gohida oyat insonning isyon qilganini zikr qiladi, qattiq tahdid bilan manʻ qiladi. Soʻng tahdid shiddati ya'sga va umidsiz boʻlmasligi uchun rahmatiga ishora qilgan bir qancha ismlar bilan xotima qialdi, tasalli beradi. Masalan:

Bu oyat aytadiki: "Ayt: Agar aytganingiz kabi mulkida sheridi boʻlganida, albatta rububiyat arshiga qoʻl uzatib aralashish belgisi koʻrinadigan darajada intizomsizlik boʻlar edi. Xolbuki yetti tabaqa samovotdan mikroskopik jonzotlargacha xar bir maxluq umumiy boʻlsin boʻlak boʻlsin, kichik boʻlsin katta boʻlsin sazovor boʻlgan butun ismlarining jilva va naqshlarining tili bilan Asmoyi Husnaning Musammoi Zuljaloliga tasbeh aytib, sherik va nazirdan tanzih etmoqdalar.

Osmon quyoshlar, yulduzlar deyilgan nurafshon kalimalari bilan, hikmat va intizomi bilan uni taqdis etadi, vahdatiga shahodat qiladi. Havo tabaqasi ham bulutlar, chaqmoq, momaqaldiroq va tomchilarning soʻzlari orqali uni tasbeh, taqdis va vahdoniyatiga shahodat qiladi.

Xuddi shuning kabi, zamin hayvonot, nabotot va mavjudot deyilgan tirik kalimalari bilan Xoliqi Zuljalolini tasbeh aytishi va tavhid-yakkalash bilan birga, xar bir daraxtni yaproq, gul va mevalarning soʻzlari bilan yana tasbeh aytib birligiga shahodat qiladi. Xuddi shuning kabi eng kichik maxluq, eng juz'iy san'atli asar kichikligi va juz'iy boʻlishi bilan birga undagi naqshlar va xususiyati ishorasi bilan Allohning juda koʻp kulliy ismlarni koʻrsatish orqali Musammoi Zuljalolga tasbeh aytib vahdoniyatiga shahodat qiladi.

Demak, butun koinot birdan, bir til bilan, birgalikda Xoliqi Zuljaloliga tasbeh aytadi, vahdoniyatiga shahodat qilib, vazifasiga asoslangan qullik vazifasini mukammal itoat bilan baajaradi. Koinotning xulosasi, natijasi, nozli xalifasi va nozanin bir mevasi boʻlgan inson ularning aksiga, ziddiga keltirgan kufr va shirklarining naqadar xunukligini, qay daraja jazoga loyiq ekanini ifodalab batamom umidsizlikka tushirmaslik uchun ham bu kabi nihoyatsiz jinoyatga, hadsiz xunuk isyonga Qaxxori Zuljalol yoʻl qoʻyib, koinotni uning boshiga xarob etmaganining hikmatini koʻrsatish uchun اِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا deydi. Bu xotima orqali muhlat berilganining hikmatini koʻrsatib, umid eshigini ochiq qoldiradi.

Ushbu oʻn i'joz ishoralaridan oyatlarning xotimalaridagi xulosalarda koʻp hidoyat tomchilari bilan birga koʻp i'joz yogʻdulari borligini, balogʻat olimlarinign eng buyuk dohiylari ushbu tenggi yoʻq uslublarga mukammal hayrat va tahsinlaridan barmoqlarini, lablarini tishlaganini "Ma haza kalamu bashar", deganini angla. اِنْ هُوَ اِلَّا وَحْىٌ يُوحٰى oyatiga haqqalyaqiyn iymon keltirishgan. Demak ba'zi oyatlarda aytilgan barcha ishoralar bilan birga mavzuimizga kirmagan boshqa koʻp ustun tomonlarni ham ichiga oladiki, ularning toʻplamidagi i'joz naqshini koʻr ham koʻradi.

Ikkinchi Shu'laning Uchinchi Nuri quyidagicha: Qur'on boshqa kalomlar bilan qiyos qilinmaydi. Chunki kalomning tabaqalari yuksaklik, quvvat va goʻzalligi jihatidan toʻrt manbai bor: Biri soʻzlovchi, biri tinglovchi, biri maqsad, biri maqomdir. Adiblarning xato qilib faqat maqom koʻrsatganidek emas. Shunday ekan soʻzda "Kim aytgan? Kimga aytgan? Nima uchun aytgan? Qay maqomda aytgan?" boʻlsa qara. Faqat soʻzga qarab turma. Modomiki kalom kuchini, husnini bu toʻrt manbadan oladi.

Qur'onning manbalariga e'tibor berilsa balogʻat darajasi, yuksakligi va goʻzalligi anglashiladi. Modomiki kalom soʻzlovchiga qarar ekan, agar kalom amr va ta'qiq boʻlsa, soʻzlovchining darajasiga koʻra iroda va qudratni ham ichiga oladi. Demak soʻz qarshilik koʻrmaydi, moddiy elektr kabi ta'sir qiladi, kalomning yuksaklik va quvvati oʻsha nisbatda koʻrinadi. Masalan:

ya'ni "Ey yer! Vazifang tugadi, suvingni yut. Ey samo! Hojat qolmadi, yomgʻirni toʻxtat".

Masalan:

ya'ni "Ey yer! Ey samo! Istar-istamas keling, hikmat va qudratimga rom boʻling. Yoʻqlikdan chiqib, vujudda san'atim tomosha joyiga keling", dedi. Ular: "Biz kamoli itoat bilan kelyapmiz. Bizga koʻrsatgan xar qanday vazifani sening quvvating bilan bajaramiz" deydi.

Quvvat va irodani ichiga olgan ushbu haqiqiy va nufuzli amrlarning kuch va yuksakligiga qara. Soʻng insonlarning

kabi jonsiz narsalarga amr shaklida boʻlmagʻur gap gapirishi ikki amr bilan qiyos qilinishi mumkinmi hech?!

Ha, istakdan kelib chiqqan orzular va bu orzulardan chiqqan keraksiz amrlar qayerda, amirlik haqiqati bilan vasflangan amirning ish ustidagi amrining haqiqati qayerda?! Ha, amri taʻsirli buyuk amirning mute' va katta qoʻshniga "Qadam tashla" amri qayerda? Bu amr oddiy askardan eshitilganda, ikki amr suratan bir hil, lekin oʻrtada ma'nan bir askar bilan bir qoʻshin qoʻmondonichalik farq bor.

Masalan:

Yana: وَاِذْ قُلْنَا لِلْمَلٰٓئِكَةِ اسْجُدُوا لِاٰدَمَ

Bu ikki oyatda ikki amrning quvvat va yuksakligiga qara, soʻng insonning amrlar turidagi kalomiga boq. Tilla qoʻngʻizning quyoshga nisbati kabi boʻlmaydilarmi ajabo?! Haqiqiy malikning ish ustidagi tasviri, haqiqiy san'atkorning ishlagan vaqti san'atiga doir qilgan bayonlarini, haqiqiy bir moʻ'minning ehson qilayotib bayon qilgan ehsonlari, ya'ni gap bilan amalni birlashtirish, oʻz ishini ham koʻzga, ham quloqqa tasvirlash uchun, "Qarang! Buni qildim, shunday qilyapman. Buni shuning uchun qildim. Bu bunday boʻladi, shuning uchun buni bunday qilyapman", deydi. Masalan:

Qur'onning samosida

bu Suraning burjida porlagan yulduz misol Jannat mevalari kabi tasvirlarni,

bu ishlarning ichidagi balogʻat intizomi bilan,

hashrning koʻp tabaqa dalillarini zikr qilish natijasida hashrni كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ ta'biri bilan isbotlash,

suraning boshida hashrni inkor etganlarni mot qilish qayerdayu, insonlarning ularga biro z tegishli boʻlgan kichik ishini gapirishi qayerda?!

Taqlid suratida gul rasmlari haqiqiy, hayotdor gullarga nisbati darajasida boʻla olmaydi. اَفَلَمْ يَنْظُرُوا dan كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ gacha ma'nosini chiroyli gapirsak juda uzun boʻladi. Faqat bir ishora qilib oʻtamiz:

Suraning boshida kofirlar hashrni inkor etgani uchun Qur'on ularni hashrning qabuliga majburlash uchun shunday muqaddima qiladi: "Ustingizdagi samoni biz qanday kayfiyatda, naqadar muntazam, muhtasham suratda bino etganmizga qaramaysizmi?! Yulduzlar bilan, Oy va Quyosh bilan bezaganimizni, hech qanday kamchilik va nuqsoniyat qoldirmaganimizni koʻrmayapsizmi?! Zaminni sizga qanday sifatda yoyganmizni, naqadar hikmat bilan toʻshaganmizni koʻrmayapsizmi?! Yerga togʻlarni joylashtirganimizni, dengizning istilosidan muhofaza qilganimizni koʻrmayapsizmi?! Yerda qanchalab xar bir sinfdan goʻzal, rang-barang juft koʻkatlarni, nabototni yaratganimizni, uning xar tomonini goʻzal narsalar bilan goʻzallashtirganimizni koʻrmayapsizmi?! Osmondan barakali suvni qanday sifatda yuborayotganimizni, oʻsha suv bilan bogʻ va boʻstonlarni, ekinlarni, yuksak laziz mevali xurmo kabi daraxtlarni yaratib u orqali bandalarimga rizqni yuborayotganimni, yetkazayotganimni koʻrmayapsizmi?! Suv bilan oʻlgan yurtni tiriltirayotganimni, minglab dunyoviy qayta tirilishlarni ijod qilayotganimni koʻrmayapsizmi?! Bu nabototni qudratim bilan oʻlgan yurtdan chiqarayotgan boʻlsam, sizning hashrdagi chiqishingiz ham shunday. Qiyomatda yer oʻladi, siz sogʻ salomat boʻlib chiqasiz".

Bu oyatning hashrni isbotlashda bayonining ravonligi (mingdan biriga zoʻrgʻa ishora qila oldik) qayerda, insonlarning bir da'vo uchun aytgan soʻzlari qayerda?!

Bu risolaning boshidan bu yergacha tekshirish uchun betaraf muhokama suratida Qur'onning i'jozini qaysar dushmanga qabul ettirish uchun Qur'onning koʻp huquqini yashirin qoldirdik. Shunday qilmaganimizda u quyoshni mumlar qatoriga keltirib taqqoslagan boʻlar edik. Tekshirish vazifasini tugatib, porloq suratda i'jozini isbotladi. Endi esa tekshirish uchun emas, haqiqatga bir-ikki soʻz bilan Qur'onning taqqoslanmas haqiqiy maqomiga ishora qilamiz:

Boshqa kalomlarning Qur'onning oyatlariga nisbati - yilduzlar bilan ularning shishalarda koʻringan kichkina akslari nisbati kabidir. Xar biri sobit haqiqatlarni tasvir etgan, koʻrsatgan Qur'onning soʻzlari qayerdayu, inson fikri va tuygʻularining oynachalarida soʻzlari bilan rasmini chizgan ma'nolar qayerda?!

Ha, hidoyat nurlarini ilhom qilgan, quyosh va oyning Xoliqi Zuljalolining kalomi boʻlgan Qur'onning farishta misol jonli soʻzlari qayerdayu, basharning havaslarini uygʻotish uchun sehrli nafslari bilan, uydirmalari bilan tishlaydigan soʻzlari qayerda?! Ha, tishlaydigan hasharot va qurtlarning muborak farishta va nuroniy ruhoniylarga nisbati qanday boʻlsa, inson soʻzlari Qur'onning soʻzlariga nisbatidadir. Bu haqiqatlarni Yigirma Beshinchi Soʻz bilan birga oʻtgan Yigirma Toʻrt adad Soʻzlar isbotlagan. Da'voimiz yolgʻiz emas, uning burhoni esa aytilgan natijadir.

Xar biri hidoyat javharlarining sadaflari, iymon haqiqatlarining manbalari, Islom asoslarining ma'danlari, toʻgʻridan toʻgʻri Arshur Rahmondan kelgan, koinot tashqarisidan va xorijidan insonga tushgan, ilm, qudrat va irodani ichiga olgan, azaliy xitob hisoblangan Qur'onning lafzlari qayerdayu, insonning nafsiga qul, havaslariga tobe', ma'nosiz, hoy-havaslariga mahliyo boʻlgan lafzlari qayerda?!

Qur'on - tubo daraxti hisoblanib Islom olamini butun ma'naviyati bilan, shiorlari va kamoloti bilan, dastur va hukmlari bilan yaproqlar suratida nashr qilib asfiyo va avliyolarini gullar oʻrnida daraxtning obi hayoti bilan toza, goʻzal koʻrsatib, butun kamoloti, koinotga oid va Ilohiy haqiqatlarni samara berib, mevalaridagi koʻp urugʻlari amaliy uslub, dastur qilib, mevador daraxt oʻrnida bir-biriga bogʻlangan haqiqatlarni koʻrsatgan Qur'on qayerdayu, insonning biz bilgan kalomi qayerda?! Yer qayerdayu, surayyo yulduz tizimi qayerda?!

Bir ming uch yuz ellik yildan beri Qur'oni Hakimning butun haqiqatlarini koinot bozorida ochib namoyon qilyapti. Xar kim, xar millat, xar mamlakat uning javharlaridan, haqiqatlaridan olgan va olmoqda. Xolbuki na ulfat, na toʻkinlik, na vaqt oʻtishi, na katta oʻzgarishlar uning qiymatli haqiqatlariga, uning goʻzal uslublariga halal bergan, keksaytirgan, quritgan, qiymatdan tushirgan, husnini soʻndirgan. Shuning oʻzi bir moʻ'jizadir.

Hozir birov chiqib, Qur'onning keltirgan haqiqatlardan bir qismiga oʻzboshimcha bolalarcha tartibga solsa, Qur'onning ba'zi oyatlariga qarshi chiqish uchun nisbat qilsa, "Qur'onga yaqin soʻz aytdim" desa, ahmoqona gap boʻladi. Masalan bir usta toshlari turlicha javharlardan muhtasham saroyni qurgan va u toshlarning tuzilishida butun saroyning oliy naqshlariga qaragan mezonli naqshlar bilan bezagan. Aqli oliy naqshlarga yetmaydigan, saroyning butun javhar va ziynatlaridan bebahra, oddiy uylarning ustasi u saroyga kirib uning san'atini, qiymatdor toshlardagi yuksak naqshlarni buzib bolalarcha oʻzboshimchalik qilib oddiy bir uyning holatiga koʻra bir tartib, surat beradi. Bolalarning e'tiboriga chiroyli koʻrinadigan ba'zi munchoqlarni taqib, "Qaranglar! Saroyning ustasidan ham koʻproq mahoratim, boyligim va qiymatli ziynatlarim bor" desa, telbalarcha gapirgan soxtakor ishining nisbatiga oʻxshaydi.

UCHINCHI SHU'LA: Uch ziyosi bor.

BIRINCHI ZIYO: Qur'oni Moʻ'jizul Bayonning buyuk bir i'joz jihati Oʻn Uchinchi Soʻzda bayon qililgan. Qardoshlari boʻlgan boshqa i'joz jihatlari qatoriga kirish uchun bu maqomga olindi. Qur'onning xar bir oyati porloq yulduzlar kabi i'joz va hidoyat nurini yoyib, kufr va gʻaflat zulmatini tarqatganini koʻrish va zavq olishni istasang, oʻzingni Qur'onning nozil boʻlishidan avvalgi johiliyat asrida va u badaviylik sahrosida faraz qil. Hamma narsa johillik va gʻaflat zulmati ostida oʻlik va jonsiz tabiat pardasiga oʻralgan paytda birdan Qur'onning yuksak tilidan

kabi oyatlarni eshit, qara. Oʻlgan yoki yotgan olam mavjudoti سَبَّحَ، يُسَبِّحُ sadosi bilan eshitganlarning zehnida tirilayapti, xushyor boʻlayapti, qiyom turib zikr qilayapti. Qorongʻu samoda jonsiz olov boʻlaklari boʻlgan yulduzlar va yerdagi abgor maxluqot تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ hayqirigʻi eshitganlarning nazarida goʻzalligini - samo bir ogʻiz, butun yulduzlar hikmatli kalima, haqiqatni koʻrsatgan nur, yer bir bosh, quruqlik va dengiz til, butun hayvonot va nabotot tasbeh aytgan kalima suratida koʻrsatadi. Agar bugundan u davrga qarasang, mazkur zavqning nozik tomonlarini koʻrolmaysan.

Oʻsha davrdan beri nurini sochgan va davr oʻtishi bilan hammaga ma'lum ilmlar hisoblangan, Islomning boshqa nurli haqiqatlari bilan porlagan, Qur'onning quyoshi bilan kunduz rangini olgan holatda, yoki yuzaki va oddiy koʻnikish pardasi bilan qarasang, albatta xar bir oyatning naqadar shirin i'joz ohangi ichida qanchalab zulmatlarni tarqatganini loyigʻidek koʻra olmaysan va bir qancha i'joz turlari ichida bu tur i'jozining zavqini ola olmaysan.

Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning eng yuksak i'joz darajasiga qarashni istasang, ushbu misol durbini bilan qara:

Gʻoyat buyuk, gʻarib va keng yoyilgan ajib bir daraxt faraz qilaylik. U keng gʻayb pardasi ostida yopiq tabaqa ichida yashiringan. Ma'lumki daraxtga insonning a'zolari kabi shoxlari, mevalari, yaproqlari, gullari kabi butun a'zolari orasida munosabat, uygʻunlik, muvozanat lozim. Xar bir qismi daraxtning mohiyatiga koʻra shakl oladi, surat beriladi. Birov chiqib hech kim bilmaydigan (hali ham bilmagan) daraxtning xar bir a'zosining rasmini chizsa, hudud belgilasa, shoxdan mevaga, mevadan yaproqqa uygʻunlik bilan surat chizsa va bir-biridan juda uzoq boshlangʻich va tugashining oʻrtasida a'zolarining ayni shakl va suratini koʻrsatadigan uygʻun rasmlar bilan toʻldirsa, rassomning gʻaybiy daraxtni gʻaybni biladigan nazari bilan toʻliq koʻrgani, qamragani, soʻng tasvirlaganiga albatta shubha qolmaydi.

Aynan shuning kabi, Qur'oni Moʻ'jizul Bayon ham yaratilgan narsalarning haqiqatiga doir (bu haqiqat - dunyoning ibtidosidan oxiratning eng nihoyatigacha uzangan va arshdan yerga, zarradan quyoshgacha yoyilgan yaratilish daraxtining haqiqatiga doir) Qur'onning bayonlari shu qadar uygʻunlikni muhofaza qilgan va xar bir a'zo va mevaga loyiq surat berganki, butun olimlar izlanishlarining oxirida Qur'onni tasvirlashga "Mashaalloh, Barakalloh" deb, "Koinot tilsimini va yaratilish muammosini kashf qilgan va egallagan yolgʻiz sensan ey Qur'oni Karim!" deyishgan.

وَ للهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى misolda kamchilik yoʻq, Allohning ism va sifatlari va Rabboniy ish va fe'llari bir nurli tubo daraxti sifatida misol qilish orqali nuroniy daraxtning kattalik doirasi azaldan abadgacha uzanib ketadi. Kibriyo hududi cheksiz nihoyatsiz fazoda yoyilib ihota qiladi. Ijroot hududi

hududidan

hududigacha yoyilgan nuroniy haqiqatni butun shox va shabbalari bilan, maqsad va mevalari bilan bir-biriga shu qadar uygʻun, bir-biriga loyiq, bir-birini sindirmaydigan, bir-birining hukmini buzmaydigan, bir-biridan qoʻrqmaydigan suratda ism, sifat, ish va fe'llarning haqiqatlarini bayon qiladiki, butun kashf va haqiqat ahli, malakut doirasida ijro qilgan butun irfon va hikmat sohiblari Qur'on bayonlariga "Subhanalloh" deb, "Naqadar toʻgʻri, naqadar muvofiq, naqadar goʻzal, naqadar loyiq" deb tasdiqlaydilar.

Masalan:

Butun imkon-koinot doirasi va vujub-Ilohlik doirasiga qaragan

ikki buyuk daraxtning bir shoxi hisoblangan iymonning olti rukni va ularning shox va shabbalarining eng nozik meva va gullari orasida shu qadar uygʻunlikni koʻzlab tasvirlaydi,

shu daraja muvozanat suratida ta'riflaydi,

shu daraja munosabat tarzida izhor etadiki,

bashar aqli uni idrok qilishdan ojiz va husniga qarshi hayron boʻladi.

iymon shoxining shodasi hukmida boʻlgan Islomiyatning besh rukni oralasida,

ruknlarning to eng nozik tafsilotlari, eng kichik odobi, eng uzoq maqsadlari, eng chuqur hikmatlari va eng juz'iy samaralarigacha orasida uygʻunlikning goʻzalligi,

mukammal munosabat va toʻliq muvozanat muhofaza etganiga dalil shuki - hamma narsani oʻz ichiga olgan Qur'onning hukmlari, tomonlari, ishora va ramzlaridan chiqqan buyuk Islomi shariatining mukammal intizomi, muvozanati va uygʻunligining goʻzalligi va sogʻlomligi rad qilinmas adolatli guvoh, shubha keltirmas qat'iy burhondir.

Demak, Qur'onning bayonlari insonning juz'iy ilmiga, boxusus bir ummiyning ilmiga tayanmagan. Balki bepoyon ilmga tayanadi va butun ashyoni birdan koʻradigan, azal va abad orasidagi barcha haqiqatlarni bir onda mushohada etadigan bir Zotning kalomidir. Amanna...

IKKINCHI ZIYO: Qur'on hikmatining qarshisiga kurash maydoniga chiqqan bashariyat falsafasining Qur'on hikmatiga qarshi qay daraja tubanlashganini Oʻn Ikkinchi Soʻzda izohlaganmiz, misol bilan tasvir qilganmiz va boshqa Soʻzlarda isbotlaganimiz uchun, ularga havola qilib hozircha boshqa bir tomondan kichik taqqos qilamiz:

Insonlarning falsafasi va hikmati dunyoni sobit-oʻzgarmas deb qaraydi. Mavjudotning mohiyatini, xosiyatlarini batafsil tushuntiradi. Sone'-Sanʻatkoriga nisbatan vazifalarini gapirsa ham, qisqacha bahs yuritadi. Odatda koinot kitobining faqat naqsh va harflaridan bahs yuritadi, ma'nosiga ahamiyat bermaydi.

Qur'on esa dunyoga oʻtkinchi, oqadigan, aldaydigan, sayr qiladigan, qarorsiz, almashadigan narsa sifatida qaraydi. Mavjudotlarning mohiyatidan, zohiriy va moddiy xosiyatlaridan qisqacha bahs yuritadi. Lekin Sone' tomonidan qullik vazifasi yuklangani, Sone'ning Asmosiga qay jihatda va qanday dalolat qilishini va Allohning koinoptga oʻrnatgan qonuinlariga itoatlarini batafsil zikr qiladi.

Bashariyat falsafasi bilan Qur'on hikmatining ushbu tafsiloti va qisqaligi xususidagi farqlariga qarasak, ayni haq va haqiqat qaysi biri ekanini koʻramiz. Qoʻlimizdagi soat suratan sobit koʻrinadi. Lekin ichidagi charxlarning harakati bilan doimiy zilzila, olat va charxlari iztirob chekadi. Aynan shuning kabi Alloh qudratining eng katta soati boʻlgan bu dunyo zohiran sobit boʻlsada, doim zilzila va almashishda, fano va zavolga qarab yumalaydi. Ha,

Dunyoga vaqt bilan chegaralangani uchun, kecha va kunduz eng katta soatning soniyalarini sanagan ikki boshli mil hisobidadir. Yil uning daqiqalarini sanagan mil holatidadir. Asr esa soatlarini sanagan bir ignadir. Vaqt dunyoni zavol toʻlqinlari ustiga otadi. Moziy va kelajakni yoʻqlikka tashlab, faqat hozirgi zamonni vujudda qoldiradi.

Hozirgi zamonning dunyoga bergan shakli bilan birga makon e'tibori bilan yana dunyo zilzilali, sobit turmagan soat hisoblanadi. Chunki osmonning makoni tez oʻzgargani uchun bir holdan ikkinchi holga tez oʻtgani uchun ba'zan bulutlar bir necha marta toʻlib boʻshalib, soniya sanagan milning oʻzgarish surati hukmida bir oʻzgarish beradi. Dunyo uyining asosi boʻlgan yerning makoni esa yuzi oʻlim va hayotda, nabot va hayvonlarda juda tez oʻzgargani uchun daqiqalarni sanagan bir mil boʻlib dunyoning bu jihati oʻtkinchiligini koʻrsatadi.

Zamin yuzi e'tibori bilan bunday boʻlgani kabi, botinidagi inqiloblar va zilzilalar natijasida togʻlarning chiqishi va oy tutilishi soatlarni sanagan mil kabi dunyoning ogʻir oʻtishini koʻrsatadi. Dunyo uyining shipi boʻlgan samo makoni yulduzlarning harakati bilan, dumli yulduzlarning chiqishi bilan, Quyosh va Oyning tutilishi bilan, yulduzlarning uchishi kabi oʻzgarishlar samovot ham sobit emasligi, qarilikka, xarob boʻlishga qarab ketayotganini koʻrsatadi. Lekin uning oʻzgarishi haftalik soatda kunlarni sanagan bir mil kabi ogʻir va kech boʻladi. Faqat har holda oʻtkinchi, zavol toppish va xarob boʻlishga qarab yurganini koʻrsatadi. Dunyo dunyolik jihatida ushbu yetti rukn ustida qurilgan. Bu ruknlar doim uni tebratadi. Lekin tebrangan va harakatlangan dunyo Sone'iga qaragan vaqti, harakat va oʻzgarishlar qudrat qalamining Samadoniy maktublarni yozgan qalami boʻladi. Holatlarning almashishi esa Alloh ismlari shuunlari jilvalarini turli tuman vasflar bilan koʻrsatgan yangilangan oynalaridir.

Dunyo dunyo e'tibori bilan ham fanoga ketadi ham oʻlishga yuguradi ham zilzila ichidadir. Haqiqatda oqar suv kabi rihlat qilib, gʻaflat bilan suratan qotgan, tabiat fikri bilan nursizlik va xiralik paydo qilib oxiratga parda boʻlgan.

Xato yoʻldagi falsafa tadqiqotlari bilan, fizika fani bilan va tuban madaniyatning jozibador nafsoniy xarom oʻyinlari bilan, sarxush istaklari bilan dunyoni yanada qattiqlashtirib gʻaflatni qalinlashtirgan, dogʻlar bilan kirini qalinlashtirib Sone'ni va oxiratni unuttiradi. Ammo Qur'on bu haqiqatdagi dunyoni dunyo jihatida

oyatlari bilan paxta kabi uloqtiradi, otadi.

kabi bayonlari bilan dunyoga shaffoflik beradi va kirini ketkazadi.

kabi nurafshon nurlari bilan jonsiz dunyoni eritar.

oʻlimga aralashgan ta'birlari bilan dunyoning mavhum abadiyatini mayda-mayda qiladi.

Osmon gumburlashi kabi hayqiriqlari bilan tabiat dunyoqarashi vujudga keltirgan gʻaflatni tarqatadi. Qur'onning boshdan oxirigacha koinotga qaragan oyatlari shu asosga koʻra ketar. Dunyo haqiqatini boridek ochadi, koʻrsatadi. Xunuk dunyoni naqadar chirkin ekanini koʻrsatib, insonning yuzini undan oʻgirtiradi, Sone'ga yuzlangan goʻzal dunyoning chiroyli yuzini koʻrsatadi. Basharning koʻzini unga tiktiradi. Haqiqiy hikmatni dars beradi. Koinot kitobining ma'nolarini ta'lim beradi. Harflari va naqshlariga kam boqar. Sarxush falsafa kabi xunuk tomoniga oshiq boʻlib, ma'noni unuttirib, harflarning naqshlari bilan insonlarning vaqtini bekorchi ishlarga sarf qilmaydi.

UCHINCHI ZIYO: Ikkinchi Ziyoda bashariyat hikmatining Qur'on hikmatiga nisbatan tubanligiga va Qur'on hikmatining i'joziga ishora qildik. Endi bu boʻlimda Qur'onning shogirdlari boʻlgan asfiyo, avliyo va olimlarning munavvar qismi boʻlgan ishrokiyun faylasuflarining hikmatlari bilan Qur'onning hikmati oldida darajasini koʻrsatib, Qur'onning i'joziga muxtasar ishora qilamiz:

Qur'oni Hakimning yuksakligiga eng sodiq dalil, haqqoniyatiga eng zohir burhon va i'joziga eng quvvatli bir alomat shuki: Qur'on butun tavhid boʻlimlarining barcha martabalarini hamma kerakli narsalari bilan saqlab bayon orqali muvozanatini buzmagan, muhofaza qilgan. Butun Ilohiy oliy haqiqatlarning muvozanatini ham muhofaza etgan. Barcha Asmoyi Husnaning taqozo qilgan ahkomlarni jamlagan va ahkomlarning uygʻunligini muhofaza etgan ham. Rububiyat va uluhiyatning ishlarini ham mukammal muvozanat bilan jamlagan. Bu muhofaza, muvozanat va jamlash bir xususiyatdir. Insonning asarida qatʻiyyan mavjud emas va insoniyat buyuklarining fikrlarining xulosasida topilmaydi. Na malakutga oʻtgan avliyolarning asarlarida, na ishlarning botinini bilgan hakimlarning kitobida, na gʻayb olamiga taʻsir qilgan ruhoniylarning ilmlarida topiladi.

Goʻyo bir ishni taqsimlash uchun xar bir qismni haqiqatning eng buyuk daraxtidan faqat bir-ikki shoxiga yopishadi, uning mevasi bilan, yaprogʻi bilan ovora boʻladi. Boshqasidan yo xabari yoʻq, yoki qaramaydi. Mutlaq haqiqat chegaralangan nazarlar bilan qamralmaydi. Qamrash uchun Qur'on kabi kulliy nazar lozim. Qur'ondan boshqa kitoblar Qur'ondan dars olishiga qaramay, kulliy haqiqatni juz'iy zehni bilan faqat bir-ikki tarafini toʻliq koʻradi, u bilan mashgʻul boʻladi, unda qamaladi. Yo ifrot-haddidan ortiq yoki tafrit-kam qarash orqali haqiqatlarning muvozanatini buzib uygʻunligini yoʻqotadi. Bu haqiqat Yigirma Toʻrtinchi Soʻzning Ikkinchi Shoxida ajib bir tamsil bilan izohlangan. Endi esa boshqa misol bilan bu masalaga ishora qilamiz. Masalan:

Bir dengizda hisobsiz javharlarga toʻla bir xazinaning boʻlganini faraz qilaylik. Gʻavvos shoʻngʻuvchilar xazinaning javharlarini qidirish uchun shoʻngʻiydi. Koʻzi yopiq boʻlgani uchun qoʻl yordamida qidirishadi. Bir qismining qoʻliga uzun olmos tushadi. Gʻavvos butun xazina uzun xoda kabi olmosdan iborat deb oʻylaydi. Doʻstlaridan boshqa javhar turlarini eshitgan vaqti, ular uning olmosining tobelari, halqalari va naqshlari deydi. Boshqa shongʻiganlar aylana yoqut, keyingisi toʻrtburchak qahrabo topadi va hokazo... Xar biri qoʻli bilan olgan javharni xazinaning asli va eng katta qismi deb ishonib, eshitgan olmoslarini xazinaning ortiqchasi va boʻlaklari deb oʻylaydi. Oʻshanda haqiqatning muvozanati buziladi. Uygʻunlik ham ketadi. Koʻp haqiqatlarning rangi almashadi. Haqiqatning haqiqiy rangini koʻrish uchun sharh qilishga va qiyinchilikka uchraydi. Hatto ba'zan inkor va rad qilishgacha borib yetadi. Ishrokiyun faylasuflarining kitoblariga va Sunnatning mezoni bilan tortmasdan kashf va koʻrganlariga tayangan tariqatchilarning kitoblarini chuqur oʻrgangan kishi bu hukm-xulosamizni shubhasiz tasdiqlaydi. Demak, Qur'on haqiqatlari va Qur'onning darsidan olingani (chunki Qur'on emas) uchun nuqsonlidir.

Haqiqatlar dengizi boʻlgan Qur'onning oyatlari esa dengiz ichidagi xazinaning gʻavvosidir. Lekin ularning koʻzi ochiq, xazinani qamrab oladi. Xazinada nima bor yoʻqligini koʻradi. U xazinani shunday uygʻunlik, intizom va ravonlik bilan vasf qiladi, bayon etadi, haqiqiy husnu jamolini koʻrsatadi. Masalan:

oyati ifodalagan rububiyat azamatini koʻrgani kabi,

oyatlari ifoda qilganlari rahmatning qamrovini koʻryapti, koʻrsatyapti. Yana

oyati ifodalagan yaratuvchilikning kengligini koʻrib, koʻrsatgani kabi,

oyati ifoda etgan tasarrufning kengligini va rububiyat qamrovini koʻrib, koʻrsatadi.

oyati ifoda qilgan buyuk haqiqat bilan

ifodalagan karimona haqiqatlarni

oyati ifodalagan amirona, hikmatli azim haqiqatni koʻradi, koʻrsatadi.

ifoda etgan mudabbirona, rahimona haqiqatni

ifoda qilgan buyuk haqiqat bilan

ifodalagan raqibona haqiqatni

ifoda qilgan keng haqiqat kabi

ifodalagan juda yaqinligini

ishora qilgan yuksak haqiqatni

ifodalagan haqiqatlarni ichiga toʻplagandek butun uxroviy va dunyoviy, ilmiy va amaliy, iymonning olti shartining xar birini tafsilotli va Islomning besh shartining xar birini qasddan va jiddiy, ikki dunyo saodatini ta'minlagan butun dasturlarni koʻradi, koʻrsatadi. Muvozanatini muhofaza qilib, uygʻunligini davom ettirib, butun haqiqatlarning uygʻunligidan hosil boʻlgan husn va jamolning manba'laridan Qur'onning bir ma'naviy i'jozi kelib chiqadi.

Bu buyuk sir sababli, Kalom ilmi olimlari Qur'onning shogirdi boʻlsada, bir qismi iymon shartlariga doir oʻnlab jild, minglab asar yozganiga qaramay, Moʻ'tazila kabi aqlni naqldan afzal koʻrgani uchun Qur'onning oʻn oyatichalik ochiq ifoda, qat'iy isbot va jiddiy xulosa qila olmagan.

Ular huddi uzoq togʻlar ostida yer osti suv yoʻllari ochib, quvurlar bilan olamning chetiga qadar sabablar silsilasi bilan borib u yerda silsilani uzishgan. Soʻng obi hayot boʻlgan Allohning ma'rifati va Vojibul Vujudning vujudini isbot qilishadi. Oyati karima esa xar biri Asoyi Muso kabi hamma joyda suv chiqara oladi, xar bire narsadan bir dereza ochadi, Sone'i Zuljalolni tanitadi. Qur'onning dengizidan sizilgan Arabiy "Qatra" risolasida va boshqa Soʻzlarda bu haqiqat amaliy isbotlangan va koʻrsatganmiz.

Bu sirga asosan ishlarning botiniy tomoniga borib, Sunnati Saniyaga ergashmasdan, koʻrganlariga ishonib, yarim yoʻlda qaytgan va bir jamoatning raisi boʻlib, firqa tashkil qilgan zalolatdagi firqalarning butun imomlari, haqiqatlarning uygʻunligini, muvozanatini muhofaza qila olmagani bois, bid'atga, zalolatga tushib jamoasini xato yoʻlga olib ketishgan. Ularning butun ojizliklari Qur'on oyatlarining i'jozini koʻrsatadi.

Xotima

Qur'onning i'joz yogʻdularidan ikki i'joz yogʻdusi Oʻn Toʻqqizinchi Soʻzning Oʻn Toʻrtinchi Tomchisida oʻtgan. Kamchilik deb oʻylangan takrorlanishni va koinot ilmida qisqa kelganing xar biri i'joz yogʻdularining manbaidir. Qur'onda paygʻambarlar moʻ'jizalari yuzida porlagan Qur'onning i'joz yogʻdusi Yigirmanchi Soʻzning Ikkinchi Maqomida keng koʻrsatilgan. Yana bular kabi boshqa Soʻzlarda va arab tilidagi risolalarimda koʻp i'joz yogʻdulari zikr etilib, ular bilan kifoyalanib faqat shuni aytamiz.

Yana bir Qur'on moʻ'jizasi shuki: Butun paygʻambarlar moʻ'jizasi Qur'onning bir i'joz naqshini koʻrsatgani kabi Qur'on butun moʻ'jizalari bilan moʻ'jiza-i Ahmadiya (S.A.V.)dir va butun moʻ'jizoti Ahmadiya (S.A.V.) Qur'onning bir moʻ'jizasi boʻlib, Qur'onning Janobi Haqqa aloqasini koʻrsatadi va aloqaning yuzaga chiqishi orqali xar bir kalimasi bir moʻ'jiza boʻladi. Oʻshanda bitta kalima, urugʻ kabi maʻnan haqiqatlar daraxtini ichiga oladi. Qalbning markazi kabi eng katta haqiqatning butun a'zolariga munosabatdor boʻladi. Bepoyon ilm va nihoyatsiz irodaga tayangani uchun, harflari, koʻrinishi, vaziyati, mavqe'i bilan hadsiz ashyolarga qaraydi. Ushbu sir sababli, harf ilmi olimlari Qur'onning bir harfidan bir sahifa qadar sirlar topganini da'vo qilishgan va da'volarini oʻsha fanning ahliga isbot qilishadi.

Risolaning boshidan bu yergacha barcha shu'lalarni, shualarni, yogʻdularni, nurlarni, ziyolarni nazarga toʻpla, birdan qara. Boshdagi da'vo hozir qat'iy natija boʻlib, ya'ni

oyatini yuksak bir sado bilan oʻqib e'lon qilishyapti.

BIRINCHI ILOVA

Soʻng, bu dunyoda hayotning maqsadi va hayotning hayoti iymon ekanini bilgan tolmas va toʻymas yoʻlovchi oʻz-oʻziga, "Biz qidirgan Zotning soʻzi va kalomi deyilgan, bu dunyoda eng mashhur, eng porloq, eng hokim va unga taslim boʻlmagan barchani xar asrda kurashga chorlagan Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon nomli kitobga murojaat qilib, u nima deyayotganini bilaylik. Lekin avvalo, bu kitob Xoliqimizning kitobi ekanini isbotlash kerak", deb tadqiqotni boshladi.

Sayyoh suhbu davrda boʻlgani sabab, avvalo Qur'onning ma'naviy i'jozining yogʻdulari boʻlgan Risola-i Nurga qaradi. Uning yuz oʻttiz risolalari, Furqoniy oyatlarining hikmatlari, nurlari va asosli tafsirlari ekanini koʻrdi. Bunchalik qaysar va dinsiz asrda Risola-i Nur xar tarafga Qur'oniy haqiqatlarni mujohidona yoysada, qarshisiga hech kimning chiqa olmagani, uning ustozi, manbai, murojaat qilgan joyi va quyoshi boʻlgan Qur'on samoviy, bashar kalomi emasligini isbotlaydi. Hatto Rasoilun Nurning yuzlab hujjatlaridan bitta Qur'oniy hujjati boʻlgan "Yigirma beshinchi Soʻz" va "Oʻn toʻqqizinchi Maktub"ning oxiri Qur'onning qirq jihatdan moʻ'jiza ekanini shunday isbot qilganki, kim koʻrgan boʻlsa tanqid qilish va e'tiroz bildirish u yoqda tursin, balki isbotlariga mahliyo boʻlgan, tan berib juda koʻp maqtagan. Qur'onning i'joz tomonini va haq Kalomulloh ekanligini isbotlashni Risolatun Nurga havola qilib, faqat qisqa ishora orqali buyukligini koʻrsatadigan bir necha nuqtaga e'tibor berdi.

Birinchi nuqta: Qur'on butun moʻ'jizalari bilan va haqqoniyatiga dalil boʻlgan butun haqiqatlari bilan Muhammad alayhissalotu vassalomning bir moʻ'jizasidir. Xuddi shuning kabi, Muhammad alayhissalotu vassalom ham butun moʻ'jizalari bilan va nubuvvatining dalillari va ilmiy kamoloti bilan Qur'onning moʻ'jizasidirlar va Qur'on Kalomulloh ekanligining bir qat'iy hujjatidirlar.

Ikkinchi nuqta: Qur'on bu dunyoda nuroniy, saodatli va haqiqatli bir suratda ijtimoiy hayotni oʻzgartirish bilan birga, insonlarning ham nafslarida, ham qalblarida, ham ruhlarida, ham aqllarida, ham shaxsiy hayotlarida, ham ijtimoiy hayotlarida, ham siyosiy hayotlarida shunday bir inqilob qilgan, davom ettirgan va boshqarganki, oʻn toʻrt asr ichida xar daqiqada olti ming olti yuz oltmish olti oyati kamoli ehtirom bilan, hech boʻlmasa yuz milliondan ortiq insonlarning tillarida oʻqilmoqda va insonlarni tarbiyalashtirmoqda, nafslarini poklab, qalblarini soflashtirmoqda. Ruhlarga kengayish va taraqqiy, aqllarga istiqomat, nur va hayotga hayot va saodat bermoqda. Albatta bunday bir kitobning misli yoʻq, gʻaroyib, favqulotda va moʻ'jizadir.

Uchinchi nuqta: Qur'on u asrdan to hozirga qadar shunday bir balogʻat koʻrsatganki, Ka'baning devorida oltin bilan yozilgan eng mashhur adiblarning "Muallaqoti sab'a" nomi bilan mashhur boʻlgan qasidalarini shu darajaga tushurdiki, Labidning qizi otasining qasidasini Ka'ba devoridan tushirayotib shunday degan: "Oyatlar qarshisida buning qiymati qolmadi."

Yana, badaviy bir adib فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ oyati oʻqilayotganda, uni eshitgan payti sajdaga yiqildi. Undan soʻradilar: "Sen musulmon boʻldingmi?" U aytdi: "Yoʻq, men bu oyatning balogʻatiga sajda qildim."

Yana, ilmi balogʻatning dohiylaridan Abdulqohir Jurjoniy va Sakkokiy va Zamaxshariy kabi minglab dohiy imomlar va bilimli adiblar ijmo' va ittifoq bilan: "Qur'onning balogʻati toqati bashardan tashqaridadir, kuchi yetmaydi", deb xulosa qilganlar.

Yana, oʻsha davrdan beri davomli ravishda kurash maydoniga chaqirib, magʻrur va oʻziga ishongan adiblar va balogʻat olimlarining menligiga tegib, gʻururlarini sindiradigan tarzda: "Yo bittagina suraning mislini keltiringlar yoki dunyoyu oxiratda halokat va xorlikni qabul qilinglar", deb e'lon qilganiga qaramay, oʻsha asrning muannid balogʻatchilari qisqa gap bilan kurashish yoʻlini tashlab bitta suraning mislini keltirmay, juda ham uzun, jon va mollarini tahlikaga otgan urush yoʻlini tanlashi qisqa yoʻldan borish mumkin emasligini isbotlaydi.

Yana, Qur'onning doʻstlari Qur'onga oʻxshash va taqlid qilish shavqi bilan dushmanlari esa Qur'onga javob va tanqid qilish qasdida, oʻsha davrdan beri yozgan, yozilgan va fikrlar birlashishi orqali taraqqiy etgan millionlab arabiy kitoblar mavjud. Ularning hech biri unga yeta olmaganini, hatto eng oddiy odam ham eshitganda albatta: "Qur'on ularga oʻxshamaydi va ularning martabasida emas." deydi. Yo ulardan pastda yoki barchasining ustida boʻladi. Pastda ekanini dunyoda biror inson, hech bir kofir, hatto bir ahmoq ayta olmaydi. Demak balogʻat martabasi barchasidan ustundir.

Hatto bir odam

oyatini oʻqib, "Bu oyatning gʻaroyib balogʻatini koʻra olmayapman", deganida unga, "Sen ham sayyoh kabi oʻsha davrga bor, u yerda tingla", deb javoib berildi. U oʻzini Qur'ondan avval oʻsha yerdaman deb xayol qildi. Olam mavjudoti abgor, qorongʻu, jonsiz, shuursiz va vazifasiz boʻlib, xoli, cheksiz, hududsiz fazoda, beqaror, foniy dunyoda turganini koʻrdi. Birdan, Qur'on tilidan bu oyatni tingladi. Oyat koinot ustidan, dunyo yuzidan parda ochdi va nurlantirdi. Bu azaliy nutq va bardavom farmon asrlar silsilasiga tizilgan shuur sohiblariga dars berib, koinot bir katta masjidi singari, boshda samovot va zamin, barcha maxluqotni tirik zikr va tasbehda, ish ustida joʻshu xurush bilan bahtiyor va xursand kayfiyatga keltirganini koʻrdi. Bu oyatning balogʻat darajasini his etib, boshqa oyatlarni bunga qiyoslab, Qur'onning balogʻat nagʻmasini yerning yarmini va bashariyatning beshdan birini egallab, saltanatning ehtishomini kamoli ehtirom bilan oʻn toʻrt asr uzluksiz davom etayotganining minglab hikmatlaridan bir hikmatini angladi.

Toʻrtinchi nuqta: Qur'on shunday haqiqatli halovat koʻrsatganki, eng shirin narsadan ham zeriktiradigan koʻp takrorlanish, Qur'onni tilovat qilganlar uchun zeriktirish emas, balki qalbi aynimagan va zavqi buzilmagan odamlarga tilovatini takrorlash halovatini koʻpaytiradi. Bu eski davrdan beri hammaning nazdida tasdiqlangan, zarbulmasal boʻlib qolgan.

Yana, shunday bir ifor, yoshlik, navqironlik va hayrat berganki, oʻn toʻrt asrdan beri xar kimning qoʻliga oson kelib, endi nozil boʻlgandek iforini muhofaza qiladi. Xar bir asr, oʻziga xitob qilayotgandek navqironlikda qabul qilgan. Xar ilmiy toifa undan xar doim foydalanish uchun oldida juda koʻp va akasariyat vatlar yonlarida saqlagani, ifoda uslubiga ergashib, iqtido qilib, oʻsha uslubidagi va bayon tarzidagi hayrat beruvchiligini oʻzidek muhofaza qiladi.

Beshinchisi: Qur'onning bir qanoti moziyda, bir qanoti istiqbolda. Ildizi va bir qanoti eski Paygʻambarlar ittifoq qilgan haqiqatlaridir. Qurʻon ularni tasdiqlaydi va qoʻllab-quvvatlaydi. Ular ham tavofuq-uygʻun holat tili bilan uni tasdiqlaydi. Xuddi shuningdek: Avliyo, asfiyo kabi undan hayot olgan samaralar va hayotdor komillashishlari bilan muborak shajaralarining tirik, fayzli va haqiqat sababi ekaniga dalolat qiladi. Ikkinchi qanotining himoyasida yetishgan va yashagan valiylikning butun haq tariqatlari va Islomiyatning butun haqiqatli ilmlari, Qur'onning ayni haq va haqiqatlar majmuasi va qamrovida tenggi yoʻq gʻaroyiblikda ekaniga guvohlik beradi.

Oltinchisi: Qur'onning olti jihati nuroniydir. Uning sidq va haqqoniyatini koʻrsatadi. Darhaqqiat:

Ostida - hujjat va burhon tirgaklari, ustida -i'joz yogʻdusi tamgʻalari, oldida va nishonida - ikki dunyo saodati hadyalari, orqasida - tayanch nuqtasi boʻlgan samoviy vahiy haqiqatlari, oʻngida - istiqomatdagi sanoqsiz kishilarning dalillar bilan tasdigʻi, chapida - salim qalblar va pok vijdonlarning jiddiy ishonishi va samimiy berilish va taslimlari, Qur'onning favqulotda, gʻaroyib, metin va yengilmas dunyoning samoga oid qalʻasi ekanini isbotlaydi.

Shuningdek,

olti maqomdan ham uning ayni haq va sodiq ekani,

basharning kalomi va yanglishi yoʻqligini tasdiqlagan avvalo,

bu koinotda doimo goʻzallikni izhor,

yaxshilikni va toʻgʻrilikni himoya,

soxtakor va tuhmatchilarni yoʻq qilish va ketkazish qonunini faoliyat dasturi qilgan - koinotning Mutasarrifidir. U Qur'onga olamda eng maqbul, eng yuksak, eng hokimona bir hurmat maqomi va muvaffaqiyat martabasi berib, tasdiqlagan va qoʻllab quvvatlagan.

Shuningdek,

Islomiyatning manbai va Qur'onning tarjimoni boʻlmish Zotning (alayhissalotu vassalom) hammadan koʻra koʻp e'tiqod qilishi va ehtirom koʻrsatishi,

Nozil boʻlayotgan paytda uyqu kabi holatda boʻlishlari,

boshqa kalomlarning unga yeta olmasligi va bir daraja oʻxshamasligi,

ummiyliklari bilan birga oʻtmish va kelajakdagi koinotdagi haqiqiy hodisalarni gʻaybiy Qur'on bilan ikkilanmasdan va toʻliq ishonch bilan bayon qilishlari,

koʻp diqqatli koʻzlarning nazari ostida hech qanday hiyla, hech bir xato kuzatilmagan tarjimonning, butun kuchi bilan Qur'onning xar bir hukmiga iymon keltirib tasdiqlashlari,

hech narsa u zotni boʻshashtirmagani - Qur'onning samoviy, haqqoniyatli va Xoliqi Rahimining muborak kalomi ekanini qoʻllab qivvatlaydi.

Yana,

insoniyatning beshdan biri, balki aksariyati koʻz oʻngida uni mahkam tutib, dindorona bogʻlanishi,

haq ha haqiqatni sevib va ishtiyoq bilan quloq solishi,

koʻp belgilar, voqealar va kashflarning guvohligiga koʻra jin, farishta va ruhoniylarning tilovat qilingan vaqti parvona kabi atrofida haqiqatni sevib yigʻilishi, Qur'onning butun koinot nazdida maqbuliyatiga va eng yuksak bir maqomda ekanligining tasdigʻidir.

Yana,

bashariyatning barcha tabaqalari, eng nodon va omidan eng zakiy va olimgacha xar biri, Qur'onning darsidan toʻliq hissa olishi,

eng chuqur haqiqatlarni tushunishlari,

yuzlab fan va Islomiy ilmlarning xususan katta shariatining buyuk mujtahidlari, aqoid va kalom ilmining dohiy ulamolari kabi,

har toifa oʻz ilmlariga oid butun ehtiyojlarini va javoblarini Qur'ondan chiqarib olishlari, Qur'onning haq manbai va haqiqat ma'dani ekaniga bir tasdiqdir.

Yana,

adabiyotda eng ilgʻor Arab adiblari (Islomiyatga kirmaganlar) hozirgacha bahslashishga juda qattiq muhtoj boʻlishsada, Qur'on i'jozining yetti katta vajhi boʻlib, faqat bitta jihati boʻlgan balogʻatining, (bittagina suraning) mislini keltirishdan tortinishlari,

hozirgacha kelgan va bahslashish bilan shuhrat qozonishni istagan mashhur balogʻat ulamosi va dohiy olimlar uning hech bir i'joz tomoniga qarshi chiqa olmagani va ojizona sukut saqlashlari, Qur'onning moʻ'jiza va bashar toqatining ustida ekaniga bir tasdiq hisoblanadi.

Darhaqiqat, bir kalom "Kim tomonidan, kimga kelgan va nima uchun?" degan savol bilan qiymati, ulugʻligi va balogʻatining yuzaga chiqishi nuqtai nazaridan Qur'onning misli yoʻq va unga yetib boʻlmaydi.

Chunki Qur'on -

butun olamlarning Rabbi va Xoliqining xitobi va nutqi,

hech bir jihatda taqlidni va soxtakorlikni koʻrsatadigan belgisi yoʻq xitobi,

butun insonlar, balki butun maxluqot uchun elchi va navi basharning eng mashhur va nomdor tinglovchisi va uning quvvat va keng iymoni buyuk Islomiyatni tashkil etib, sohibini Qobi Qavsayn maqomiga chiqarib muxotabi Samodoniyaga sazovorligi orqali nozil boʻlgan,

ikki dunyo saodatiga doir, koinot yaratilishining natijalariga va undagi Rabboniy maqsadlarga oid masalalarni tinglagan zotning butun Islomiy haqiqatlar mujassam eng yuksak va juda keng iymonini bayon va izohlagan,

xarita, soat, uy kabi ulkan koinotning xar tarafini koʻrsatib aylantirib,

ularni yasagan San'atkorni holati bilan ifodalagan va ta'lim bergan Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning albatta oʻxshashini keltirish mumkin emas va i'joz darajasiga yetib boʻlmaydi.

Yana,

Qur'onni tafsir qilgan va bir qismi oʻttiz-qirq, hatto yetmish jild tafsir yozgan yuksak zakovatli mudaqqiq minglab bilimli ulamolar hujjatlari va dalillari bilan bayon qilgan Qur'ondagi sanoqsiz xususiyatlar, hikmatlar, xosiyatlar, sirlar, oliy ma'nolar va gʻaybiy ishlarning xar turining juda koʻp gʻaybiy xabarlarini izhor va isbot qilishlari,

xususan Risola-i Nurning bir yuz oʻttiz kitobining xar biri Qur'onning bir xususiyatini, bir hikmatini qat'iy burhonlar bilan isbotlashi,

boxusus "Moʻ'jizoti Qur'oniya" risolasi poyezd va tayyora kabi madaniyat yutuqlarining koʻp narsalarini Qur'ondan chiqargan "Yigirmanchi Soʻz"ning Ikkinchi maqomi,

Risola-i Nurga va elektrga ishora qilgan oyatlarning ishoralarini bildirgan "Ishoroti Qur'oniya" nomli "Birinchi Shu'la",

Qur'on harflarining naqadar tartibli, sirli va ma'noli ekanini koʻrsatgan "Rumuzoti Samoniya" nomli sakkiz kichik risolalar,

Fath Surasining oxirgi oyati besh tomonlama gʻaybiy xabarlar jihatidan moʻ'jiza ekanini isbotlagan kichik bir risola kabi,

Risola-i Nurning xar bir juzi Qur'onning bir haqiqatini, bir nurini izhor qilishi,

Qur'onning tenggi yoʻqligi, moʻ'jiza va gʻaroyib ekaniga,

ushbu shahodat olamida gʻayb olamining tili,

va bir Allamul Gʻuyubning kalomi ekaniga bir tasdiqdir.

Mazkur, olti nuqtada, olti jihatda va olti maqomda ishora qilingan Qur'onning xususiyatlari va xosiyatlari borligi uchun, dunyo sayyohi:

hokimiyatining nuroniy hashamati va azamatli muqaddas saltanati asrlarni yoritib, zamin yuzini ham bir ming uch yuz yildan beri nurlantirib, kamoli ehtirom bilan davom etishi kabi,

yana oʻsha xosiyatlari borligi uchun Qur'onning har bir harfi hech boʻlmasa oʻn savobi va oʻn hasanasi borligi, oʻn boqiy meva berishi,

hatto bir qism oyatlar va suralarning xar bir harfi yuz, ming va undan ham koʻproq meva berishi,

muborak vaqtlarda xar harfning nuri, savobi va qiymati oʻndan yuzlarga chiqishi kabi... qudsiy imtiyozlarni qozongan, deb angladi va qalbiga:

Xar jihatdan moʻ'jizali Qur'on, suralarining ijmo'i va oyatlarining ittifoqi bilan, surlari va nurlarining muvofiqligi bilan, samaralari va asarlarining uygʻunligi bilan yakka Vojibul Vujudning borligiga, yagonaligiga, sifatlari va Asmosiga dalillar bilan isbotlab shunday shahodat qilganki, butun ahli iymonning hadsiz guvohligi uning shahodatidan sizib chiqqan, dedi.

Yoʻlovchining Qur'ondan olgan tavhid va iymon darsiga qisqa bir ishora sifatida Birinchi maqomning Oʻn yettinchi martabasida:

deyilgan.

Oʻn Birinchi Shuʻla Boʻlgan Meva Risolasining

Qur'ondagi takrorlanishlarga qilingan e'tirozlarga qarshi juda kuchli javobdir.

Aziz siddiq qardoshlarim!

Garchi, bu masala abgor holatim sababli tarqoq va latofatsiz chiqqan boʻlsada, bu tarqoq iboralar ostida juda qiymatli bir tur i'jozni qat'iyan koʻrdim. Afsuski ifodalashga qodir boʻla olmadim. Iboralari xar qancha soʻniq boʻlsa ham, Qur'onga oid boʻlgani uchun tafakkuriy ibodat, muqaddas, yuksak, porloq bir javharning sadafidir. Yirtiq libosiga emas, qoʻlidagi olmosga qaralsin. Agar munosib boʻlsa, "Oʻninchi Masala" qilinglar, boʻlmasa, sizning tabrik maktublaringizga javob maktubi deb qabul qilinglar. Hamda ushbu oʻta xasta, abgor va ozuqasiz holda, bir-ikki kun Ramazonda, majbur vaziyatda, oʻta muxtasar, qisqa va bir jumlada koʻp haqiqatlarni va turli hujjatlarni ichiga kiritib yozdim. Aybga buyurmaysiz.

{(1) Dengizli qamoqxonasining mevasi "Oʻninchi Masala" boʻlib, Amirtogʻining va bu Ramazoni Sharifning kichik nurli chechagi hisoblanadi. Qur'on oyatlarining takrorlanishining bir hikmatini bayon qilish orqali, ahli zalolatning chirigan va zaxarli tushunchalarini yoʻq qiladi.}

Aziz, siddiq qardoshlarim!

Ramazoni Sharifda Qur'oni Moʻ'jizul Bayonni oʻqiyotib, Risola-i Nurga ishoralari Birinchi Shu'lada bayon qilingan oʻttiz uch oyatdan qaysi biri kelsa qaradim. Oyatning sahifasi, varagʻi va qissasi ma'lum darajada Risola-i Nurga va shogirdlariga (qissadan hissa olish tomondan) yuzlangan. Xususan Nur Surasidan nur oyati oʻnta barmoq bilan Risola-i Nurga yuzlangani kabi, orqasidagi zulmat oyatlari toʻliq dushmanlarga qaramoqda va ularga tegishli hissasi koʻproq. Goʻyo, u maqom juz'iyatdan chiqib kulliyat kasb etmoqda va bizning asrimizda u kulliyning toʻliq bir aʻzosi Risola-i Nur va uning shogirdlaridir deya his qildim.

Ha, Qur'onning xitobi, avvalo Mutakallimi Azaliyning butun borliqqa egaligi, boshqaruvi va tarbiyasining keng maqomidan, bashariyat, balki koinot nomidan tinglovchi boʻlgan Zotning keng maqomidan, umum baniy Odamning butun asrlarda irshodlarining oʻta keng maqomidan, dunyo va oxiratning, yer va samovotning, azal va abadning, Koinot Xoliqining tarbiya qilib boshqarishiga va butun maxluqotning tadbir qilishga doir Ilohiy qonunlarning juda yuksak qamrovli bayonotining keng maqomidan olgan kenglik, ulugʻlik va qamrov jihatidan u xitob, shunday bir yuksak i'jozni va egallaganini koʻrsatadiki Qur'on darsining tinglovchilaridan eng katta toifa hisoblangan avom tabaqasi ham tushunadigan zohiriy va oddiy martabasi ham eng yuksak tabaqani ham toʻliq hissador qiladi.

Goʻyo, qissadan faqat bir hissa va tarixiy hikoyadan bir ibratgina emas, balki umumiy dasturning aʻzolari sifatida xar asr va xar tabaqaga xitob qilib yangi nozil boʻlayotgandek, xossatan koʻp takrorlangan اَلظَّالِم۪ينَ اَلظَّالِم۪ينَdegan tahdidlari va zulmlarining jazosi boʻlgan samoviy va arziy musibatlarni shiddat bilan bayon qilishi, bu asrning tenggi zulmlariga Od va Samud qavmlari va Fir'avnning boshiga kelgan azoblar bilan qaratadi va mazlum ahli iymonga Ibrohim (A.S.) va Muso (A.S.) kabi anbiyoning najotlari bilan tasalli beradi.

Gʻaflat va zalolat tasavvurida - qoʻrqinchli va dahshatli yoʻqlik oʻlkasi, azobli va yoʻq boʻlib ketgan qabriston boʻlgan butun moziy,

oʻlgan davrlar va asrlar, jonli ibrat sahifasi va boshidan oxirigacha ruhli, hayotdor ajib olam, mavjud va biz bilan munosabatda boʻlgan Rabboniy mamlakat suratida kino pardalari kabi,

goh bizni u zamonlarga, goh u zamonlarni oldimizga keltirib,

xar asrga va xar tabaqaga koʻrsatib yuksak bir i'joz bilan darsini bergan Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon, huddi shu i'joz bilan, zalolat tasavvurida jonsiz, abgor, sanoqsiz oʻlik qoʻrqinchli joy boʻlgan, firoq va zavolda yumalayotgan koinotni Samadoniy kitob, Rahmoniy shahar, Rabboniy sanʻatlarning koʻrgazmasi sifatida oʻlgan ashyolarni jonlantirib,

vazifa yuklangan xodim suratida bir-biri bilan gaplashtirib,

bir-biriga yordam berdirib,

insoniyatga, jinlar va farishtalarga haqiqiy, nurli va zavqli hikmat darslarini bergan Qur'oni Azimushshon,

albatta xar harfida oʻn, yuz va ba'zan ming va minglab savob boʻlishi,

butun jin va insonlar toʻplansa uning mislini keltirolmasligi,

butun baniy Odam va koinot bilan juda oʻrinli suhbati,

xar doim millionlab hofizlarning qalblarida zavq bilan yozilishi,

qayta qayta va koʻp takrorlanishi bilan zeriktirmasligi,

koʻp aralash joylari va jumlalari borligi bilan birga bolalarning nozik va sodda boshlarida mukammal joylashishi,

hastalarning, ozgina gapdan taʻsirlanadigan va sakarotda boʻlganlarning qulogʻiga zamzam suvi misoli xush kelishi kabi qudsiy imtiyozlarni qozonadi va ikki jahonning saodatlarini oʻz shogirdlariga qozontiradi.

Tarjimonining ummiylik martabasiga toʻliq rioya qilish maqsadida,

hech qanday qiyinchilik, hech bir qalbakilik, xoʻjakoʻrsinga umuman yoʻl qoʻymasdan,

fitriy ravonligi va toʻgʻridan-toʻgʻri samodan kelganini,

eng katta avom tabaqasining sodda dunyoqarashiga mos kalom saviyasi bilan,

eng koʻp samo va yer kabi eng zohiriy va oshkor sahifalarini ochib,

koʻnikilgan narsalar ostidagi gʻaroyib qudrat moʻ'jizalarini,

ma'noli hikmat satrlarini dars berish orqali irshod kutfida goʻzal i'jozni koʻrsatadi.

Takrorni taqozo qilgan duo va da'vat, zikr va tavhid kitobi ham ekanini bildirish maqsadida goʻzal, shirin takrorlari bilan bitta jumlada va bir qissada turli tuman ma'nolarni boshqa-boshqa tinglivchi tabaqalariga tushuntirishda, juz'iy va oddiy hodisada eng juz'iy va ahamiyatsiz narsalar ham marhamat nazarida va tadbir doirasi va boshqaruvida ekanini bildirish maqsadida, Islomiyatning ta'sisi va Shariatning tadvin-tizimlashtirishda sahobalarning juz'iy hodisalarini ham ahamiyatga olishida, kulliy dasturlarning borligi, umumiy Islomiyat va shariatning ta'sisida kichik hodisalar, urugʻlar misoli juda ahamiyatli mevalarni bergani ham bir navʻ i'jozini koʻrsatadi.

Darhaqiqat, ehtiyojning takrorlanishi takrorlanishni taqozo qiladi. Shunga koʻra, yigirma yil mobaynida juda koʻp takrorlangan savollarga javob sifatida turli-tuman tabaqalarga dars beradigan, va katta koinotni parcha-parcha qilib qiyomatda shaklini oʻzgartirib dunyoni olib tashlab uning oʻrniga azamatli oxiratni quradigan, zarralardan yulduzlargacha butun individual narsalar va turlar sinflarning yakka Zotning qoʻlida va tasarrufida ekanligini isbotlaydigan, bashariyatning koinot, yer va samovotni, unsurlarni jahlini chiqaradigan va gʻazablantiradigan zulmlariga (koinotning yaratilish gʻoyasini buzgani uchun) Ilohiy gʻazab va Rabboniy hiddat-jahlni koʻrsatadigan sanoqsiz gʻaroyib, benihoya dahshatli, keng inqilobni ta'sis qilishda minglab natijalar quvvatidagi ba'zi jumlalarni va hadsiz dalillarning natijasi boʻlgan ba'zi oyatlarni takrorlash kamchilik emas, balki juda kuchli i'joz va juda yuksak balogʻat va vaziyat taqozosiga juda muvofiq ravonlik va fasohatdir.

Masalan: Bir oyat boʻlib, bir yuz oʻn toʻrt marta takrorlangan «Bismillahir Rohmanir Rohiym» jumlasi, ( Risola-i Nurning Oʻn Toʻrtinchi Yogʻdusida bayon qilingani kabi) arshni yerga bogʻlagan, koinotni nurlantirgan va xar bir kishi xar daqiqada muhtoj boʻlgan shunday haqiqatki, million marta takrorlansa ham ehtiyoj tugamaydi. Nafaqat non kabi xar kun, balki havo va ziyo kabi xar daqiqa ehtiyoj va ishtiyoq bor.

Yana, masalan: طٰسٓمٓ surasida sakkiz marta takrorlangan اِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَز۪يزُ الرَّح۪يمُ oyati, surada hikoya qilingan paygʻambarlarning najotlari va qavmlarining azoblarini, koinotning yaratilish natijasi uchun va Allohning butun koinotni boshqarib tarbiya qilishi uchun minglab haqiqat kuchidagi boʻlgan oyatni takrorlab, Rabboniy izzat zolim qavmlarning azobini va Ilohiy rahimiyat esa anbiyolarning najotlarini taqozo qilganini dars berish uchun ming martalab takrorlansa ham ehtiyoj va ishtiyoq tugamaydi, i'jozli va ijozli ulugʻ balogʻat hisoblanadi.

Yana, masalan: Rahmon surasida takrorlangan فَبِاَىِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ oyati bilan Mursalot surasida وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّب۪ينَ , jin va bashariyatning, koinotni gʻazablantiradigan, yer va samovotni jahlini chiqaradigan, olam yaratilishining natijalarini buzadigan, Allohning saltanatining hashamatini inkor va mensimay javob beradigan kufr va kufronlari haqida, zulmlari va butun maxluqotning huquqlariga tajovuzlari haqida asrlarga, yer va samovotga tahdid qilib hayqirgan ushbu ikki oyat, minglab haqiqatlarga aloqali va minglab masalalar quvvatida boʻlgan umumiy darsda ming marotaba takrorlansa ham oʻrnida va balogʻatning jalolli bir i'joz va jamolli bir ijozidir.

Yana, masalan: Qur'onning haqiqiy, bir navʻ toʻliq munojoti va Qur'ondan chiqqan bir tur xulosasi boʻlgan Javshan-ul Kabir nomli Paygʻambariy (A.S.V.) munojotda

jumlasining yuz marta takrorlanishida - tavhid kabi koinotdagi eng katta haqiqat, tasbeh va taqdis-poklash kabi maxluqotning rububiyatga javoban uch muazzam vazifasining eng ahamiyatli bir vazifasi, shaqovati abadiydan qutulish kabi insoniyatning eng daxshatli masalasi, qullik va bashariy ojizlikning eng kerakli natijasi mavjud boʻlgani uchun minglab marta takror qilinsa ham ozdir.

Qur'oniy takrorlanishlar bu kabi asoslarga tayanadi. Hatto ba'zan bir sahifada vaziyat taqozosi, tushunish ehtiyoji va bayon balogʻati jihatidan yigirma marta ochiq va zimnan-yashirin tavhid haqiqatini ifodalaydi. Zeriktirish emas, balki quvvat, shavq va halovat beradi. Risola-i Nurda, Qur'oniy takrorlanishlar naqadar oʻrinli, munosib va balogʻat jihatidan maqbul ekani hujjatlari bilan bayon etilgan.

Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning Makkiy suralari bilan Madaniy suralari balogʻat va i'joz jihatidan, tafsil va xulosa tomonidan bir-biridan farqli ekanining siri va hikmati quyidagicha: Makkada birinchi safda tinglovchi va dushmanlar Quraysh mushriklari va ummiylar boʻlgani sababli, balogʻat jihatidan quvvatli oliy uslub va ijozli, ishontiradigan, qanoatlantiruvchi qisqalik, mustahkamlash uchun takror kerak boʻlgani uchun, aksariyat Makkiy suralar iymon ruknlari va tavhidning martabalarini juda kuchli, yuksak va i'jozli bir ijoz bilan ifodalagan va takrorlab, insonning dunyoga kelishi va qaytishi, Allohni va oxiratni, nafaqat bir sahifada, bir oyatda, bir jumlada, bir soʻzda, balki ba'zan bir harfda va taqdim-soʻzni oldingga olish, taʻxir-egani oxiriga qoldirish, ta'rif-aniqlashtirish, tankir-mavhum qoldirish, hazf-tushuntirmaslik, zikr-tushuntirish kabi holatlar orqali shunday quvvatli isbotlaydiki, balogʻat ilmining dohiy imomlari hayratda qolishgan.

Risola-i Nur, xususan Qur'onning qirq i'joz tomonini qisqacha isbotlagan Yigirma Beshinchi Soʻz zayllari bilan birga va Qur'onning nazmidagi i'joz jihatini gʻaroyib shaklda isbotlagan Risola-i Nurning arab tilidagi "Ishorot-ul I'joz" tafsiri amalda Makkiy sura va oyatlarda eng oliy balogʻat uslubi va eng yuksak i'jozi ijozi - qisqa soʻz orqali koʻp narsa ifodalash moʻjizasi borligini koʻrsatgan.

Ammo Madinada nozil boʻlgan sura va oyatlarining birinchi safdagi tinglovchi va dushmanlari, Allohni tasdiqlagan yahudiy va nasoro kabi ahli kitob boʻlgani uchun, balogʻat va irshod iqtizosi, vaziyat taqozosi va holning zarurati sababli sodda, ochiq va tafsilotli uslub bilan ahli kitobga qarata dinning yuksak usulini va iymonning ruknlarini emas, balki faxlanadigan shariatni, hukmlarini, tafsilotini, umumiy qonunlarning manbalari va sabablari boʻlgan individual narsalarni bayon qilish kerak boʻlgani uchun, sura va oyatlarda koʻpincha tafsilot, izoh va sodda uslub bilan bayon qilinib Qur'onga maxsus tenggi yoʻq bayon tarsi orqali, birdaniga kichik individual hodisa ichida yuksak, kuchli natija, xotima, hujjat va kichik sharʻiy hodisani umumiylashtiradigan, iymoni Billoh orqali ergashishni ta'minlaydigan tavhidga, Asmoga tegishli va uxraviy jumlani zikr qiladi. Maqomni nurlantiradi, yuksaklashtiradi, umumiylashtiradi. Risola-i Nur, oyatlarning oxirlarida aksariyat hollarda kelgan

kabi tavhidni yoki oxiratni ifodalagan natijalar va xotimalarda naqadar yuksak balogʻat, ustun tomonlar, ravonlik va hukmatlar borligini Yigirma Beshinchi Soʻzning Ikkinchi Shu'lasining Ikkinchi Nurida natija va xotimalarning juda koʻp hikmat va ustun tomonlarinign oʻntasini bayon qilingan. Xulosalarda bir buyuk moʻ'jiza borligini qaysar kimsalarga ham isbotlagan.

Qur'on shar'iy tafarruot-tafsilotlar va ijtimoiy qonunlarni bayon qilish ichida, tinglovchining e'tiborini eng yuksak va umumiy nuqtalarga koʻtarib, sodda uslubni ulugʻ uslubga, shariat darsidan tavhid darsiga aylantirib, Qur'onni esa shariat, ahkom va hikmat kitobi, aqida, iymon, zikr, fikr, duo va da'vat kitobi ekanini koʻrsatib, xar maqomda koʻp Qur'onning irshodiy maqsadlarini dars berishi orqali, Makkiy oyatlarning balogʻat tarzlaridan boshqacha va porloq moʻ'jizali ravonlik izhor qiladi. Ba'zan ikki soʻzda, masalan رَبُّ الْعَالَم۪ينَ va رَبُّكَ da, رَبُّكَ jumlasi bilan ahadiyat-ygonalikni va رَبُّ الْعَالَم۪ينَ bilan vohidiyat-yakkalikni bildiradi. Ahadiyat ichida vohidiyatni ifoda qiladi.

Hatto bir jumlada (koʻz qorachigʻida bir zarrani koʻrgani va joylashtirgani kabi) quyoshni ham huddi shu oyat bilan, ayni bolgʻa bilan osmonning koʻz qorachigʻida qoqadi va koʻkka koʻz qiladi.

Masalan:

oyatidan soʻng

oyatining orqasidan

deydi. "Zamin va osmonlarning hashamatli yaratilishida qalbga kelgan narsalarni ham biladi, boshqaradi" deyayotgandek tarzda bayonot bilan, sodda va ummiyat martabasini, avomning dunyoqarashini nazarda tutgan oddiy va juz'iy suhbat, shu tarzda ulugʻ, jozibali, umumiy va irshodli mukolamaga aylanadi.

Ahamiyatli bir savol: Ba'zan bir haqiqat, yuzaki nazarlarga koʻrinmagani sababli, ba'zi vaziyatlarda kichik va oddiy bir hodisa haqida yuksak tavhid natijasini yoki umumiy dasturni bayon qilishda aloqasi noaniq boʻlgani sababli, kamchilik deb tasavvur qilinadi. Masalan: "Hazrati Yusuf alayhissalom ukasini hiyla bilan olib qolishi" ichida

deb juda yuksak dasturning zikr qilinishi, balogʻat jihatidan aloqasi koʻrinmaydi. Buning siri va hikmati nima?

Javob: Xar bir kichik Qur'on hisoblangan aksar uzun va oʻrta suralarda, koʻp sahifa va maqomlarda faqat ikki-uch maqsad emas, balki Qur'onning mohiyati ham zikr, iymon va fikr kitobi, ham shariat, hikmat va irshod kitobi kabi koʻp kitoblarni va turli darslarni oʻz ichiga olib, Allohning rububiyatining hamma narsani qamraganini va hashmatli tajalliylarini ifodalagan buyuk koinot kitobining bir navʻ qiroati boʻlgan Qur'on, albatta xar maqomda, hatto ba'zan bir sahifada koʻp maqsadlarni nazarda tutib ma'rifatullohdan, tavhidning martabalaridan va iymon haqiqatlaridan dars beradi. Bunga binoan, boshqa maqomda, masalan zohiran zaif munosabat bilan boshqa bir mavzu ochadi va oʻsha zaif aloqaga juda koʻp kuchli munosabatlar qoʻshiladi. Oʻsha maqomga juda muvofiq boʻladi, balogʻat martabasi yuksaladi.

Ikkinchi savol: "Qur'onda ochiq, zimnan-yashirin va ishorat orqali oxirat va tavhidni, insonning mukofot olishi va jazolanishini minglab marotaba isbotlab koʻrsatishning va xar surada, xar sahifada, xar maqomda dars berishning hikmati nima?"

Javob: Imkonda doirasida (koinot), koinotning aylanishiga oid oʻzgarishlar, omonati kubro va yer xalifaligini zimmasiga olgan bashariyatning abadiy badbahtlik va saodati sabab boʻlgan vazifasiga doir eng ahamiyatli, eng buyuk, eng dahshatli masalalarining eng kattalarini dars berish va sanoqsiz shubhalarni ketkazish, oʻta shiddatli inkor va qaysarliklarni sindirish uchun, albatta daxshatli oʻzgarishlarni tasdiqlatish va ularga oʻxshagan buyuk va insonga juda kerakli va eng zaruriy masalalarni tasdiqlatish uchun Qur'on, minglab marotaba emas, balki millionlab marta e'tibor qaratsa ham isrof boʻlmaydi, Qur'onda millionlab karra takrorlash oʻrqali oʻsha mavzular oʻqiladi, zeriktirmaydi, ehtiyoj tugamaydi.

Masalan

oyati koʻrsatgan abadiy saodat bashoratining haqiqati, bechora insonga xar daqiqa oʻzini koʻrsatgan oʻlim haqiqatining abadiy qatlidan ham insonni ham dunyosini ham butun doʻstlarini qutqarib, abadiy saltanatni qozontirgani uchun, milliardlab marta takrorlansa va koinot qadar ahamiyat berilsa ham isrof boʻlmaydi, qiymatdan tushmaydi. Bu turdagi qiymatli sanoqsiz masalalarni dars bergan, koinotni bir uy kabi oʻzgartiradigan, shaklini buzadigan daxshatli oʻzgarishlarni ta'sis etishda qoniqtirishga, ishontirishga va isbotlashga qarata Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon, albatta ochiq, yashirin va ishorat orqali oʻsha masalalarga minglab marotaba e'tiborni qaratishi isrof emas, balki non, dori, havo va ziyo kabi zaruriy ehtiyojlar kabi ehsonini yangilaydi.

Yana masalan:

va

kabi tahdid oyatlarini Qur'on qattiq shiddat va gʻazab bilan, oʻta quvvat bilan va takrorlar orqali zikr qilishining hikmatiga kelsak. (Risola-i Nurda qat'iy isbotlanganidek) insonning kufri koinot va aksar maxluqotning huquqiga shunday bir tajovuzki, samovot va yerni gʻazablantiradi va unsurlarni jahlini chiqarib, toʻfonlar bilan zolimlarni kaltaklaydi.

oyati ochiq ravshan zolim inkor qiluvchilarga Jahannam shunday gʻazablanishi, jahlidan yorilish darajasiga kelishini aytadi.

Ushbu ommaviy jinoyat va hadsiz tajovuzga qarshi insonning kichiklik va ahamiyatsizligi jihatidan emas, balki zolim jinoyatining kattaligiga, kofirona tajovuzining daxshatiga qarshi Sultoni Koinot oʻz xalqining huquqining ahamiyatini va munkirlarning kufr va zulmidagi benihoyat xunukligini koʻrsatish hikmati bilan, oʻsha jinoyatni farmonida qattiq gʻazab va shiddat bilan va jazosini ming marta emas, balki millionlab va milliardlab takrorlasa ham isrof va kamchilik boʻlmaydi. Bu farmonni ming yildan beri yuz millionlab insonlar xar kun zerikmasdan kamoli ishtiyoq va ehtiyoj bilan oʻqimoqdalar.

Ha, xar kuni, xar doim, xar bir kishi uchun bir olam ketadi, yangi bir olamning eshigi ochiladi. Shu bois, xar bir oʻtkinchi olamini nurlantirish uchun ehtiyoj va ishtiyoq bilan "La ilaha illalloh" jumlasini ming martalab takrorlash orqali almashgan pardalarning xar biriga bir "La ilaha illalloh"ni chiroq qiladi. Shuningdek, juda koʻp oʻtkinchi pardalar va yangilanayotgan sayyor koinotlarni qorongʻulashtirmaslik va hayot oynasida aks etgan suratlarini xunuklashtirmaslik uchun, oʻz foydasiga guvoh boʻlishi mumkin boʻlgan mehmon vaziyatlarni oʻz zarariga guvoh qilmaslik uchun, jinoyatlarning jazosini va Podshohi Azaliyning shiddatli va qaysarlikni sindiradigan tahdidlarini, xar doim Qur'onni oʻqish orqali eslab, nafsining tugʻyonidan qutilishga harakat qilsinlar degan maqsadda, Qur'on juda moʻ'jizona takror qiladi.

Bu daraja quvvat, shiddat va takror bilan qilingan Qur'oniy tahdidlarni haqiqatsiz deb tasavvur qilishdan shayton ham qochadi. Ularga quloq solmagan inkor qiluvchilarga Jahannam azobi ayni adolatdir, deb koʻrsatadi.

Yana, masalan, Aso-i Muso kabi juda koʻp hikmatlari va foydalari boʻlgan Muso (as) qissasi va boshqa anbiyolarning qissalarini koʻp takrorlashda, risolati Ahmadiyaning (asv) haqqoniyatiga butun anbiyoning nubuvvatlarini hujjat sifatida koʻrsatib, ularning barchasini inkor qila olmagan kimsa, bu Zotning risolatini haqiqatan inkor qila olmaydi, degan maqsadda va xar kim xar doim butun Qur'onni oʻqishga qodir va muvaffaq boʻla olmagani sababli, xar bir uzun va oʻrta surani kichik Qur'onga aylantirish uchun ahamiyatli iymon ruknlari kabi qissalarni takrorlashi isrof emas, balki balogʻat taqozosidir. Muhammad (asv)ning paygʻambarligi butun bani Odamning eng buyuk hodisasi va koinotning eng azamatli masalasi ekanini dars berishdir.

Qur'onda Zoti Ahmadiyaga (a.s.v.) eng buyuk maqom berish va toʻrt iymon ruknlarini ichiga olib "La ilaha illalloh" rukniga teng tutilgan "Muhammadur Rasululloh" risolati Muhammadiya (a.s.v.) koinotning eng buyuk haqiqati, Zoti Ahmadiya (asv) butun maxluqotning eng sharaflisi va haqiqati Muhammadiya (a.s.v.) deb atalgan umumiy ma'naviy shaxsiyati, muqaddas maqomi ikki jahonning eng porloq quyoshi ekaniga va bu gʻaroyib maqomga loyiqligiga doir juda koʻp hujjatlari va alomatlari, Risola-i Nurda qat'iy isbotlangan. Mingtadan bittasi quyidagicha:

dasturiga asosan, butun ummatlarining hamma vaqtlarda qilgan hasanotining bir misli u Zotning daftari hasanotiga kirishi;

butun koinotning haqiqatlarini, keltirgan nuri bilan nurlantirishi;

nafaqat jinlar, insonlar, farishtalar va hayot egalarini, balki koinotni, samovot va yerni minnatdor qilishlari;

iste'dod tili bilan nabototning qilgan duolari va hayvonotning tabiiy ehtiyoj tili bilan qilgan duolari koʻz oʻngimizda amalda qabul boʻlishining guvohligi bilan,

millionlab, balki milliardlab tabiiy va rad etilmas duolari maqbul boʻlgan ummatining solihlari xar kuni u Zotga (Alayhissalotu vas Salom) salotu salom orqali qilayotgan rahmat duolari va ma'naviy daromadlari eng avvalo u Zotga (A.S.V.) bagʻishlashlari;

Qur'onning butun ummat tomonidan oʻqiladigan uch yuz ming harfining xar biri oʻn savobdan yuz, ming hasana va meva berishiga koʻra,

faqatgina qiroati Qur'on orqali amal daftariga cheksiz nurlar kirishi jihatidan:

u Zotning (A.S.V.) ma'naviy shaxsiyati boʻlgan haqiqati Muhammadiya (A.S.V.),

kelajaakda jannat tubo daraxti kabi boʻlishini Allomul Gʻuyub bilgan, koʻrgan va bu maqomga koʻra Qur'onida u azim ahamiyatni bergan va farmonida u Zotga ergashish orqali va sunnati saniyasiga tobe' boʻlish bilan shafoatiga sazovor boʻlishni eng ahamiyatli bir bashariy masala qilib koʻrsatgan;

hashamatli tubo daraxtining bir urugʻi boʻlmish inson shaxsiyatini va insonning boshlangʻich holatini ora-sira nazarga olishidir.

Qur'onning takror qilingan hahiqatlari bu qiymatda boʻlgani uchun, takrorlanishida quvvatli va keng ma'naviy moʻ'jiza mavjudligiga insonning salim tabiati guvohlik qiladi. Agar moddiyunlik vabosi bilan qalb marazi va vijdon xastaligiga mubtalo boʻlgan boʻlsa

qoidasiga doxil boʻladi.

Birinchisi: Bundan {(*) Bu risolaning ta'lif qilinishidan oʻn ikki yil avval.} oʻn ikki yil avval, eng daxshatli va qaysar bir dinsiz tarjimasi orqali Qur'onga qarshi suiqasd qila boshlabdi va "Nima ekani bilinishi uchun Qur'on tarjima qilinsin", deganini eshitdim. Ya'ni, keraksiz takrorlanishini hamma koʻrsin va tarjimasi uning oʻrniga oʻqilsin, deb daxshatli reja tuzibdi. Lekin Risola-i Nurning rad qilib boʻlmaydigan hujjatlari qat'iy isbotlaganki:

Qur'onning haqiqiy tarjimasi imkonsiz. Qur'onning ustun tonolari va hikmatlarini nahv-grammatik tili hisoblangan Arab tili oʻrniga boshqa tillar muhofaza qila olmaydi. Xar bir harfi oʻn adaddan mingtagacha savob bergan Qur'oniy kalimalarning moʻ'jizali va qamrovli soʻzlarining oʻrnini, basharning oddiy va qisman tarjimalari bosa olmaydi. Masjidlarda aslining oʻrnida oʻqilmaydi. Risola-i Nur buni xar tarafda yoyishi orqali oʻsha daxshatli rejani barbod qildi. Lekin oʻsha dinsizdan dars olgan munofiqlar yana shaytonning foydasiga, ahmoq bolalar kabi ahmoqona va telbalarcha, Qur'onning quyoshini puflab soʻndirishga urinayotgani bois, men juda ham tang, siquvchi va abgor holatda boʻlsamda ushbu Oʻninchi Masala yozdirildi, deb oʻylayman. Boshqalar bilan koʻrisha olmaganim uchun haqiqati holni bilmayman.

Ikkinchi Xoshiya: Dengizli qamogʻidan ozod boʻlganimizdan keyin mashxur shahar mehmonxonasining yuksak qavatida oʻtirgan edim. Oldimda goʻzal bogʻlarda juda koʻp terak daraxtlari zikr halqalari tarzida juda latif, shirin suratda, ham oʻzlari, ham shoxlari, ham yaproqlari shabadadan jozibadorona va jalb qiluvchi harakat bilan raqsga tushishlari, qardoshlarimdan ayriliq va yolgʻiz qolganim sababli mahzun va gʻamli qalbimga botdi.

Birdan kuz va qish mavsumi hayolga keldi va meni bir gʻaflat bosdi. Oʻsha kamoli sevinch bilan jilvalangan nozanin teraklarga va hayot egalariga shunchalik achindimki, koʻzim yoshga toʻldi. Koinotning goʻzal pardasi ortidagi oʻlishlarni, firoqlarni eslatish va his ettirish orqali koinotchalik firoqlarning, zavol topishlarning huzni boshimda toʻplandi.

Birdan, haqiqati Muhammadiya (A.S.V.) keltirgan nur yordamga keldi. Hadsiz huznlar va gʻamlarni, sururlarga aylantirdi. Hatto shu nurning, xar kim va xar ahli iymon kabi men uchun million fayzidan faqat oʻsha vaqtda, u vaziyatga tegishli yordami va tasalliysi uchun Zoti Muhammadiyaga (A.S.V.) javoban abadiyan minnatdor boʻldim:

Gʻaflat nazari muborak nozaninlarni vazifasiz, natijasiz bir mavsumda koʻrinib, harakatlari xursandchilikdan emas, balki goʻyo oʻlim va firoqdan titrab yoʻqlikka ketayotganini koʻrsatib, hamma kabi mendagi boqiylik ishqi, goʻzallik sevgisi, sinfimga shafqat, hayotga boʻlgan aloqamga sabab boʻlgan asablarimga shu daraja ogʻir botdiki, dunyoni ma'naviy jahannamga va aqlni azob uskunasiga aylantirgan paytda, pardani Muhammad alayhissalotu vassalom basharga hadya sifatida keltirgan nur koʻtardi: oʻlim, 'adam, yoʻqlik, vazifasizlik, behudalik, firoq, foniylik oʻrniga teraklarning xar birining yaproqlari sanogʻicha hikmatlari va ma'nolari, Risola-i Nurda isbot etilganidek, quyida uch qismga ayrilgan natijalari va vazifalari bor deya koʻrsatdi:

Birinchi qism natijalari: Sone'i Zuljalolning ismlariga yuzlangan. Masalan, bir usta gʻaroyib uskuna yasasa, uning qiymatini bilgan xar kim uni "Mashaalloh, borakalloh" deb olqishlagani kabi, uskunaning oʻzi ham, undan kutilgan natijalarni toʻligʻicha koʻrsatishi orqali, holatining tili bilan ustasini tabriklaydi, olqishlaydi. Xar ziyhayot va hamma narsa ana shunday uskuna hisoblanadi, Ustasini tabriklar bilan olqishlaydi.

Ikkinchi qism hikmatlari: Hayot egalari va shuur sohiblarining nazarlariga qaraydi. Ularga shirin mutolaa joyi, ma'rifat kitoblari boʻladi. Shuur sohiblarining zehnlarida ma'nolarini, suratlarini xotiralarida, misoliy lavhalarda, gʻayb olami daftarlarida vujud doirasida qoldirib, shahodat olamini tark etadi, gʻayb olamiga koʻchadi. Demak tashqi vujudni tashlaydi koʻp ma'naviy, gʻaybiy va ilmiy vujudlarni qozonadi.

Modomiki Alloh bor ekan va ilmi ihota qilar ekan, albatta haqiqatan iymon ahlining dunyosida 'adam, qatl, yoʻqlik, mahv, fano yoʻqdir. Kofir inkor qiluvchilarning dunyosi 'adam bilan, firoq bilan, yoʻqlik bilan, foniylikka toʻla. Bu haqiqatni, koʻpchilikning tilida yurgan «Kim uchun Alloh bor boʻlsa, unga hamma narsa bor. Kim uchun yoq boʻlsa, unga hamma narsa yoʻq, hechdir», zarbulmasali dars beradi.

Natija: Iymon oʻlim vaqtida insonni abadiy qatldan qutqargani kabi, xar bir insonning xususiy dunyosini ham qatldan va yoʻqlik zulmatlaridan qutqaradi. Kufr esa, xususan mutlaq kufr boʻlsa, ham oʻsha insonni ham xususiy dunyosini oʻlim bilan oʻldirib, ma'naviy jahannam zulmatlariga tashlaydi. Hayotining lazzatini achchiq zaxarlarga aylantiradi. Dunyoviy hayotni oxiratdan ustun qoʻyganlarning quloqlari qomatga kelsin. Kelishsin, bunga yo bir chora topsinlar, yoki iymonga kirsinlar. Bu dahshatli yoʻqotishdan qutulishsin!

Yigirma Oltinchi Soʻz

BIRINCHI BOʻLIM: Taqdir va juz'iy ixtiyor - Islomiyatning va iymonning eng oxirgi chegarasini koʻrsatgan, iymonning holatga oid va vijdoniy shoʻbalaridan. Ilmiy va nazariy emas. Ya'ni, moʻ'min hamma narsani, hatto ishini, nafsini Janobi Haqdan deb bila-bila, mukallaf boʻlgan narsalari va javobgarlikdan qutulmasligi uchun oldiga "Juz'iy ixtiyor" chiqadi. Unga "Mas'ul va mukallafsan", deydi. Soʻng, qilgan yaxshiliklari va komilligi bilan magʻrur boʻlmasligi uchun qarshisiga "Qadar" keladi. "Haddingni bil, qilgan sen emassan", deydi.

Qadar va juz'iy ixtiyor iymon va Islomiyatning oxirgi martabalaridadir. Qadar nafsni gʻururdan, juz'iy ixtiyor esa javobgar boʻlmaslikdan qutqarish uchun, iymoniy masalalarga kirgan. Qaysar nafsi ammora qilgan yomonliklarning javobgarligidan oʻzini qutqarish uchun qadarga yopishish, in'om qilingan yaxshiliklar bilan faxlanishi, gʻururlanishi, juz'iy ixtiyorga tayanishi qadar siriga va juz'iy ixtiyor hikmatiga batamom zid harakatga sabab boʻlgan ilmiy masalalar emas.

Ma'nan taraqqiy etmagan avom ichida qadarning ishlatilish joyi bor. Oʻtgan zamon va musibatlar uchun umidsizlik va huznning davosidir. Kayf safo va tanballikka sabab boʻlishi uchun gunohlar va kelajakka oid emas. Demak, taqdir masalasi taklif-burch va javobgarlikdan qutqarish uchun emas, balki faxr va gʻururdan qutqarish uchun iymonga kirgan. Juz'iy ixtiyor yomonlikka manba boʻlgani uchundirki, aqidaga doxil qilingan. Yaxshilikka asos boʻlib fir'avnlashish uchun emas.

Qur'on aytganidek, inson yomonligiga toʻliq javobgar. Chunki yomonlikni istagan u. Yomonlik buzgʻunchilik turidan boʻlgani uchun, inson bir yomonlik bilan koʻp buzgʻunchilik qilishi mumkin. Daxshatli jazoga loyiq boʻladi. Bir gugurt bilan uyni yoqish kabi.

Ammo yaxshi amallarda faxrlanishga haqqi yoʻq. Unda uning hissasi juda oz. Chunki yaxshi amallarni Allohning cheksiz rahmati istagan, Allohning qudrati taqozo qilgan va ijod qilgan. Istagan va javob bergan, chaqirgan va sabab boʻlgan, ikkisi ham Haqdan. Inson faqat duo, iymon, idrok, rizo bilan ularga sohib boʻladi.

Yomonlikni istagan insonning oʻzidir (yo iste'dod bilan, yo ixtiyor bilan). Oq, chiroyli quyoshning ziyosidan ba'zi moddalar qoralik va yomon hid olsada. Qoralik uning iste'dodiga oid. Lekin oʻsha yomonlikning koʻp foydalarni ichiga olgan Allohning bir qonuni bilan ijod qilgan yana Haqdir. Demak, sabab boʻlish va istash nafsdan boʻlib, javobgar hisoblanadi. Haqqa oid boʻlgan yaratish va ijod esa, yana boshqa goʻzal natija va mevalari boʻlgani uchun goʻzal, xayr hisoblanadi.

Ushbu sirga asosan: Yomonlik qilish shar-yomonlik, yomonlikni yaratish yomonlik emas. Juda koʻp foydalarni ichiga olgan yomgʻirdan zarar koʻrgan tanbal odam "Yomgʻir rahmat emas", deya olmaydi. Yaratish va ijodda bir oz yomonlik bilan koʻp xayr bor. Bir oz yomonlik uchun koʻp yaxshilikni tark etish yanada kattaroq yomonlik boʻladi. Shuning uchun oz yomonlik yaxshilik hisoblanadi.

Janobi Haqning ijodida yomonlik va xunuklik yoʻq. Yomonlik qulning ishiga va iste'dodiga oid. Allohning qadari natija va mevalar e'tibori bilan shardan va xunuklikdan munazzah. Xuddi shuning kabi, maqsad va sabab e'tibori bilan ham zulm va xunuklikdan muqaddasdir. Chunki qadar xaqiqiy maqsadga qaraydi, adolat qiladi. Insonlar koʻrgan zohiriy illatlarga asoslanadi, qadarning ayni adolatida zulmga tushadi. Masalan, sudya seni oʻgʻirlik bilan mahkum qilib, qamadi. Lekin sen oʻgʻri emassan. Faqat xech kim bilmaydigan yashirin odam oʻldirgansan. Allohning qadari esa seni qamoqqa mahkum qilgan. Qadar oʻsha yashirin qatling uchun mahkum qilib adolat qilgan. Sudʻya sen qilmagan oʻgʻrilikka binoan mahkum qilgani uchun zulm qilgandir.

Bir narsada ikki jihatda qadar va Alloh ijodining adolati va inson amalining zulmi koʻringani kabi, boshqa narsalarni bunga qiyosla. Demak, qadar va Allohning ijodi boshlangʻich va tugash, asos va tafsilot, maqsad va natijalar e'tibori bilan yomonlik, xunuklik va zulmdan munazzah-pokdir.

Agar, "Modomiki juz'iy ixtiyorning ijod qilishga qobiliyati yoʻq. Insonning qoʻlida haqiqatda boʻlmasada bor deb hisoblanadigan ishdan boshqa narsa yoʻq. Qanday qilib Qur'oni Moʻ'jizul Bayonda Samovot va Arzning Xoliqiga qarshi insonga osiy va dushman holati berilgan. Yer va Samovot Xoliqi undan azim shikoyatlar qiladi. Osiy insonga qarshi moʻ'min qulga yordam berishga oʻzini va farishtalarini dastaklaydi. Unga katta ahamiyat beradi", deb soʻralsa;

Javob, chunki kufr, isyon va yomonlik buzgʻunchilikdir, yoʻqlikdir. Katta buzgʻunchilik va cheksiz yoʻqliklar bir haqiqatda boʻlmasada bor deb hisoblanadigan ishga va yoʻqlikka bogʻlangan holda maydonga keladi. Katta kemaning rul boshqaruvchisi vazifasini bajarmasa kema gʻarq boʻlib butun xodimlar ishining natijalari yoʻqqa chiqadi. Buzgʻunchilik harakatsizlikka-yoʻqlikka bogʻlangan holda yuzaga keladi. Xuddi shuning kabi, kufr va ma'siyat - yoʻqlik va buzgʻunchilik turiga kirgani uchun juz'iy ixtiyor haqiqatda boʻlmasada bor deb hisoblanadigan ish bilan ularni harakatlantirib daxshatli natijalarga sabab boʻlishi mumkin. Kufr yomonlik hisoblansada, butun koinotni qiymatsizlik bilan va maqsadsizlik bilan haqorat qilgani uchun, vahdoniyat dalillarini koʻrsatgan butun mavjudotni yolgʻonga chiqarish, butun Asmoning tajalliylarini kamsitish hisoblangani uchun, butun koinot, mavjudot va Allohning ismlari uchun Janobi Haq kofirdan qattiq shikoyat qiladi. Daxshatli qoʻrqitishlari ayni hikmatdir va abadiy azob berish adolatning oʻzidir.

Modomiki inson kufr va isyon bilan buzgʻunchiliklar tomon yurar ekan. Kichik xizmat bilan juda koʻp ishlarni qiladi. Shuning uchun iymon ahli ularga qarshi Janobi Haqning azim inoyatiga muhtojdir. Chunki oʻnta quvvatli odam bir uyni muhofaza qilish va ta'mirlashni boʻyniga olsa, yaramas bir bolaning oʻsha uyni olov qoʻyishiga qarshi bolaning hokimiga, balki podshohiga murojaat qilish, yolvorishga majbur boʻlgani kabi, moʻ'minlar ham adabsiz isyonchilarga qarshi tayanish uchun Janobi Haqning koʻp inoyatiga muhtojdir.

Natija: Agar taqdir va juz'iy ixtiyordan gapirgan odam huzur va mukammal iymon sohibi boʻlsa, koinot va nafsini Janobi Haqdan deb biladi, uning tasarrufida deb biladi. Oʻshandagina qadardan va juz'iy ixtiyordan gapirishga haqqi bor. Chunki, nafsi va hamma narsani Janobi Haqdan bilib, juz'iy ixtiyorga tayanib javobgarlikni boʻyniga oladi. Yomonlikka manba ekanini qabul qilib, Rabbini taqdis etadi - poklaydi. Qullik doirasida qolib, Allohning yuklagan vazifalarini zimmasiga oladi. Yetgan komilligi va yaxshiliklari bilan gʻururlanmaslik uchun qadarga qaraydi, faxrlanish oʻrniga shukr qiladi. Boshiga kelgan musibatlarda qadarni koʻradi, sabr qiladi.

Agar qadar va juz'iy ixtiyordan gapirgan odam gʻaflat ahli boʻlsa, qadar va juz'iy ixtiyordan gapirishga haqqi yoʻq. Chunki nafsi ammorasi gʻaflat yoki zalolat sabab koinotni sabablardan deb tasavvur qilib, Allohning mulkini ularga taqsimlaydi, oʻzini oʻziga sohib deb biladi. Amalini oʻzidan va sabablardan deb biladi. Javobgarlik va kamchilikni qadarga yuklaydi. Janobi Xaqqa beriladigan juz'iy ixtiyor va nihoyat e'tibor markazida boʻladigan qadar mavzui ma'nosizdir. Bu faqat ularning hikmatiga batamom zid va javobgarlikdan qutulish uchun qilingan nafsning hiylalaridir.

IKKINCHI BOʻLIM: Ilm sohiblariga maxsus, {(Izoh) Ushbu ikkinchi qism eng chuqur va eng mushkul qadar siri masalasidir. Butun haqiqatni izlangan ulamolar fikriga koʻra bu Kalom ilmining eng ahamiyatli va munozarali aqidasi masalasidir. Risola-i Nur bu masalani toʻliq hal qilgan.} nozik ilmiy bir tadqiqdir.

Agar: "Qadar bilan juz'iy ixtiyor qanday bogʻlanishi mumkin?" deb soʻrasang,

Javob: Yetti jihat bilan...

BIRINCHISI: Albatta koinotning intizom va mezon tili bilan hikmat va adolatiga guvohlik qilgan Odili Hakiym insonga, savob va qattiq azobga sabab boʻladigan, mohiyati majhul juz'iy ixtiyor bergan. Odili Hakiymning juda koʻp hikmatini bilmaganimiz kabi, juz'iy ixtiyorning taqdirga qanday bogʻlanganini bilmasligimiz, uning yoʻqligiga dalolat qilmaydi.

IKKINCHISI: Xar kim oʻzida ixtiyor his qilishi aniq. Ixtiyorning borligini vijdonan biladi. Mavjudotning mohiyatini bilish ayri, vujudini bilish boshqadir. Koʻp narsalar borki, bizning tasavvurimizda borligi yaqqol boʻlsada, mohiyati majhul... Bu juz'iy ixtiyor oʻsha narsalar qatoriga kiradi. Hamma narsa ma'lumotimiz doirasida bilan chegaralanmagan. Bizning bilmasligimiz, uning yoʻqligiga dalolat qilmaydi.

UCHINCHISI: Juz'iy ixtiyor qadarga zid emas. Balki qadar ixtiyorni quvvatlaydi. Chunki qadar ilmi Ilohiyning bir turidir. Ilmi Ilohiy ixtiyorimizga taalluq qilgan. Shu bois ixtiyorni quvvatlaydi, yoʻq qilmaydi.

TOʻRTINCHISI: Qadar ilm turiga kiradi. Ilm ma'lumga tobeʻ. Ya'ni qanday boʻlsa, shunday taalluq etadi. Aksincha ma'lum ilmga tobeʻ emas. Ya'ni ilm dasturlari ma'lumni moddiy vujudni boshqarish uchun asos emas. Chunki ma'lumning oʻzi va moddiy vujudi boshqarishga qaraydi va qudratga tayanadi.

Azal ashyolarning vujudida asos tutilib unga koʻra bir majburiyat tasavvur qilish uchun moziy silsilasining bir uchi emas. Balki azal - moziy, hol va istiqbolni birdan tutadi, yuksakdan qaragan oyna kabi. Shunday ekan mumkinot doirasi (yaratilganlar olami) ichida uzanib ketgan zamonning moziy tarafida bir uchni tasavvur qilib, unga azal deb, azal ilmiga ashyoning tartib bilan kirishini va oʻzini uning tashqarisida deb oʻylashi, unga koʻra muhokama qilishi haqiqat emas.

Bu sirni kashfi qilish uchun ushbu misolga qara: Sening qoʻlingda bir oyna boʻlsa, oʻng tomoningdagi masofa - moziy, chap tomoningdagi masofa - kelajak deb faraz qilinsa, u oyna faqat oʻziga tengini tutadi. Soʻng ikki tarafni bitta tartib bilan tutadi, koʻpini tuta olmaydi. U oyna qanchalik past boʻlsa, shunchalik oz koʻradi. Agar u oyna bilan yuksakka chiqsa oynaning toʻgʻrisidagi doira kengayadi. Bora bora, ikki taraf ham masofani birdan, bir onda tutadi.

Bi holatda oynada koʻringan masofalarda jarayon etgan holatlar bir-biriga avval boʻlgan, keyin boʻladigan, muvofiq, zid deyilmaydi. Qadar, ilmi azaliydan boʻlgani uchun, ilmi azaliy hadisning ta'biri bilan kuzatiladigan eng yuqori joydan azaldan abadgacha hamma narsa, boʻlgan va boʻladiganni birdan tutadigan, qamraydigan yuksak maqomidir. Biz va bizning muhokamalarimiz moziy masofasida oyna tarzida boʻlishi uchun undan xorijda boʻlmaydi.

BESHINCHISI: Qadar sabab bilan natijaga taalluqli. Ya'ni, natija shu sabab bilan sodir boʻladi. Shunday ekan "Modomiki falon odamning oʻlishi falon vaqtda belgilangan. Juz'iy ixtiyor bilan miltiq otgan odamning nima aybi bor, otmaganida ham oʻlar edi", deyilmasin.

Savol: Nima uchun deyilmasin?

Javob: Chunki qadar uning oʻlishini narigining miltigʻi bilan ta'yin qilgan. Agar uning miltiq otmasligini faraz qilsang, unda qadar taalluqli emasligini faraz qilyapsan. Unda oʻlmasligini nima bilan xulosa qilasan? Yo Jabariylar kabi sababga boshqa, natijaga boshqa qadar tasavvur qilsang yoki Moʻ'tazila kabi qadarni inkor qilsang, Ahli Sunnat va Jamoatni tashlab zalolat firqasiga kirasan. Shunday ekan, biz haq ahli: "Miltiq otmaganida, oʻlishi bizningcha majhul", deymiz. Jabariylar: "Otmasa ham oʻlar edi", deydi. Moʻ'tazila: "Otmaganida, oʻlmas edi", deydi.

OLTINCHISI: {(Izoh) Juda mudaqqiq (diqqat bilan izlangan) olimlarga maxsus haqiqatdir.} Juz'iy ixtiyorning tamal asosi boʻlgan moyillik, Moturidiy aqidasiga koʻra haqiqatda yoʻq boʻlsada mavjud hisoblangan hodisa boʻlib, quldan deb bilinishi mumkin. Lekin Ash'ariy e'tiqodi unga mavjud nazari bilan qaragani uchun quldan deb bilmagan. Lekin oʻsha mayldagi tasarruf Ash'ariy aqidasiga koʻra haqiqatda yoʻq boʻlsada mavjud hisoblangan hodisadir. Shunday ekan oʻsha mayl, oʻsha tasarruf, nisbiy yaʻni boshqasiga koʻra borligi qabul qilingan ishdir. Aniq bir moddiy vujudi yoʻq. Haqiqatda boʻlmasada borligi qabul qilingan holat esa, borligi uchun oraga kerak boʻlishi, zarurat va lozim ekani kirib ixtiyorni olib tashlashi uchun bor boʻlishiga kerakli butun sabablarni taqozo qilmaydi. Balki haqiqatda boʻlmasada borligi qabul qilingan holatning natijasi ustunlik qiulsa, u yuzaga kelishi mumkin. Shunday ekan oʻsha onda uni tark qiladi. Qur'on unga u onda, "Bu yomonlikdir, qilma", deydi.

Agar qul ishlarining yaratuvchisi va ijodga iqtidori boʻlsa edi, ixtiyori boʻlmas edi. Chunki hikmat va usul ilmida مَالَمْ يَجِبْ لَمْ يُوجَدْ asosida "Bir narsa majburiy boʻlmasa, vujudga kelmaydi" qoidasi muqarrar. Ya'ni, bir narsaning bor boʻlishiga kerakli butun sabablar boʻladi, soʻng vujudga kela oladi. Barcha sabablar esa natijasini istar-istamas va shart boʻlishini taqozo qiladi. Unda ixtiyor kolmaydi.

Agar: Tanlangan nasra tanlovchisiz yuzaga kelish imkoni yoʻq. Xolbuki, haqiqatda boʻlmasdan bor deb hisoblangan insonning amalni, ba'zan qilish va ba'zan qilmaslik, agar kerakli tanlov sababi boʻlmasa, tanlangan narsa tanlovchisi boʻlishi mumkin. Bu esa kalom ilmi usulining eng muhim bir asosini buzadi? deb soʻrasang,

Javob: Bir narsaning boshqa tanlovlardan ustun boʻlgan xususiyati boʻlmasa ulardan ustun boʻlishi imkonsiz. {(Izoh) Tarajjuh boshqadir, tarjih etuvchi boshqadir, koʻp farq bor.} Ya'ni, tanlangan xususiyati boʻlmasa, sababsiz ustun boʻlishi imkonsiz. Tanlangan nasra tanlovchisiz yuzaga kelishi mumkin va amalda boʻlgan. Iroda bir sifatdir. Uning xususiyati bunday ishni qilish.

Agar desang: "Modomiki qatlni Alloh yaratgan ekan, nima uchun menga qotil deyiladi?

Javob: Chunki Sarf Ilmi qoidasiga asosan ega boshqasiga koʻra borligi qabul qilingan ish masdar-infinitivdan kelib chiqqan. Aniq ish masdardan kelib chiqib, boʻlinmaydi. Masdar - bizning qilgan ishimiz, qotil unvonini ham biz olamiz. Masdardan kelib chiqqan narsa Haqning maxluqidir. Javobgar boʻladigan narsa masdardan kelib chiqqan narsadan yuzaga kelmaydi.

YETTINCHISI: Insonning juz'iy irodasi va juz'iy ixtiyori zaif, haqiqatda boʻlmasada mavjud hisoblangan ish boʻlsada, Janobi Haq va Hokimi Mutlaq zaif juz'iy irodani kulliy irodasiga taʻalluqli oddiy sabab qilgan. Ya'ni ma'nan, "Ey qulim! Ixtiyoring bilan qaysi yoʻlni istasang, seni oʻsha yoʻlda yuritaman. Shunday ekan javobgarlik senga oid!" deydi.

Tashbehda xato boʻlmasin, sen iqtidorsiz bolani yelkangga olsang, tanlov haqqini berib "Qayerni istasang seni oʻsha yerga olib boraman", deding. Bola yuksak togʻni istadi, olib bording. Bola titradi yoki yiqildi. Albatta "Sen istading" deb, tanbeh berib, ta'zirini berasan. Janobi Haq Ahkamul Hakimiyn oʻta zaif qulning irodasini oddiy sabab qilib, kulliy irodasi unga qaraydi.

Natija: Ey inson! Sening qoʻlingda oʻta zaif, faqat yomonlik va buzgʻunchilik qilishda qoʻli juda uzun, hasanotda qoʻli juda qisqa juz'iy ixtiyor degan irodang bor. Uning qoʻliga duoni berginki, hasanot silsilasining bir mevasi boʻlgan Jannatga qoʻli yetsin va qoʻli bir guli boʻlgan abadiy saodatga uzansin. Ikkinchi qoʻliga istigʻforni berginki, uning qoʻli yomonlikdan qisqarsin va la'natlangan daraxtning mevasi boʻlgan Jahannam Zaqqumiga yetmasin.

Demak duo va tavakkal xayrga moyilikka buyuk quvvat bergani kabi, istigʻfor va tavba yomonlik ishtiyoqini kesadi, tajovuzlarini sindiradi.

UCHINCHI BOʻLIM: Qadarga iymon keltirish iymonning asoslariga kiradi. Ya'ni: "Hamma narsa Janobi Haqning taqdiri bilan amalga oshadi". Qadarga qat'iy dalillar shu qadar koʻpki, haddu-hisobi yoʻq. Biz oddiy va zohiriy iymon asosini qay daraja kuchli va kengligini bir muqaddima bilan koʻrsatamiz.

Muqaddima: Hamma narsa bor boʻlishidan avval va keyin yozilganini

kabi juda koʻp Qur'on oyatlari bildiradi. Koinot deyilgan qudratning buyuk Qur'onining-koinot oyatlari ham Qur'on hukmini, nizom, mezon, intizom, tasvir, bezash va ajralib turish kabi koinotda oʻrnatilgan qonunlar bilan tasdiqlaydi.

Koinot kitobining tartibli maktublari va oʻlchovli oyatlari hamma narsa yozilganiga guvohlik qiladi. Ammo bor boʻlishidan avval hamma narsa taqdir qilingan va yozilganiga dalil, butun ildizlar, danaklar, urugʻlar, miqdorlar va suratlar guvohdir. Chenki xar bir danak va urugʻlar "Kof Nun" uskunasidan chiqqan latif sandiqchalar hisoblanib, unga rasmi taqdir bilan chizilgan mundarija omonat sifatida berilgan. Qudrat u qadarning andozasiga koʻra zarralarni ishlatib, urugʻlar ustida katta qudrat moʻ'jizalarini bino qiladi. Demak, urugʻida daraxtning oʻzi boshiga keladigan butun hodisalari yozilgan. Chunki urugʻlar moddatan sodda, bir-birining ayni boʻlsada, moddatan hech narsa yoʻq.

Hamma narsaning oʻlchangan miqdori qadarni ochiq oydin koʻrsatadi. Qaysi jonzotga qaralsa, oʻta hikmatli va san'atli qolipdan chiqqandek miqdorda, shaklda boʻlib, miqdorni, suratni, shaklga kirish uchun yo gʻaroyib va oʻta egri-bugri moddiy qolip boʻlishi kerak yoki qadardan kelgan oʻlchovli, ilmiy, ma'naviy qolip bilan azaliya qudrati suratni va shaklni bichib kiydiradi.

Masalan: Daraxtga, hayvonga diqqat bilan qara. Jonsiz, kar, koʻr, idroksiz, bir-biriga oʻxshagan zarralar uning koʻkarishiga harakat qiladi. Ba'zi egri-bugri hududlarda meva va foydalarning oʻrnini taniydigan, koʻradigan, biladigandek turadi, kutadi. Soʻng boshqa joyda katta maqsad sari yoʻlini almashtiradi. Demak, zarralar qadardan kelgan ma'naviy miqdor va oʻsha miqdorning ma'naviy amri bilan harakatlanadi. Modomiki moddiy va koʻrinadigan ashyoda qadarning bu daraja tajalliylari bor ekan, albatta ashyoning vaqt oʻtishi bilan kiygan suratlari va qilgan harakatlari orqali hosil boʻlgan holatlar ham qadarning intizomiga tobe.

Urugʻda ham oshkora iroda va koinotda oʻrnatilgan qonunlarning unvoni boʻlgan "Kitobi Mubin"dan xabar bergan va ishora qilgan, ham nazariy holatda Allohning amr va ilmining unvoni boʻlgan "Imomi Mubin"dan xabar bergan va ramz qilgan qadarning ikki tajalliyi bor: Oshkora qadar esa urugʻning ichiga olgan daraxtning moddiy sifati, holati va koʻrinishlari boʻlib, koʻzga koʻrinadi. Nazariy tomondan esa urugʻda, undan yaratiladigan daraxtning hayot muddatida oʻtkazadigan holatlar, vaziyatlar, shakllar, harakatlar, tasbehotlari boʻlib, hayot yoʻli deb ta'bir etilgan vaqti-vaqti bilan almashgan holatlar, vaziyatlar, shakllar, amallar, daraxtning shoxlari, barglari kabi intizomli qadariy miqdori bor.

Modomiki eng oddiy va sodda ashyoda qadarning buncha tajalliyi bor ekan, albatta barcha ashyolarning vujudidan avval yozilganini ifodalaydi va bir oz diqqat qilinsa anglashiladi. Endi, vujudidan soʻng hamma narsaning hayot sarguzashti yozilganiga dalilga kelsak. Olamda "Kitobi Mubin" va "Imomi Mubin"dan xabar bergan butun mevalar va insondagi "Lavhi Mahfuz"dan xabar bergan va ishora qilgan xotira guvoh, nishonlar hisoblandi.

Xar bir mevaning qalbi hisoblangan urugʻida butun daraxtning hayot taqdiri, yoziladi. Insonning hayot sarguzashti bilan birga qisman olamning moziy hodisalari xotirasida shunday bir suratda yoziladiki, goʻyo bugʻdoy kichikligidagi xotirada qudrat qoʻli, qadar qalami bilan insonning amallari sahifasidan kichik hujjat chiqarib, hisoblashish vaqtida u orqali eslashi uchun insonning qoʻliga berib, aqlining choʻntagiga qoʻygan. Yana, Qodiyri Hakiym oʻtkinchi narsalarning suratini chizib boqiylashtiriushiga amin boʻlishi uchun bu fano va zavol ostin-ustunligida boqiylik uchun juda koʻp oynalar bor. Hofizi Aliym foniylarning ma'nolarini yozishi uchun boqiylik uhcun juda koʻp lavhalar bor.

Natija: Modomiki eng oddiy va eng past hayot darajasi boʻlgan nabotot hayoti bu daraja qadarning nizomiga tobe ekan, albatta eng yuksak hayot darajasida boʻlgan inson hayotining butun tafsilotlari qadarning oʻlchovi bilan chizilgan va qalami bilan yozilmoqda. Tomchilar bulutdan xabar bergani, irmoq suv manbaini koʻrsatagani, hujjatlar, passport hisoblangan mevalar, nutfalar, urugʻlar, suratlar, shakllar Kitobi Mubin nomli iroda va koinotda oʻrnatilgan qonunlarning daftarini va Imomoi Mubin deb nomlangan Allohning ilmining devoni-qayd daftari boʻlgan Lavhi Mahfuzni koʻrsatadi.

MAQSADNING NATIJASI: Modomiki xar bir jonzotning koʻkaradigan payti zarralari egri-bugri hududlarga boradi, turadi. Zarralar yoʻlini almashtiradi. U hududlarning oxirida hikmatlar, manfaatlar, foydali samaralar beradi. Ularning koʻringan miqdorining rasmi qadar qalami bilan chizilganini shubhasiz koʻrmoqdamiz.

Koʻringan, oshkor qadar, jonzotning ma'naviy holatlarida ham qadar qalami bilan chizilgan tartibli mevador hududlari, oxirlari borligini koʻrsatadi. Qudrat manbaʻ, qadar chizgichdir. Qudrat u ma'nolar kitobini u namuna ustida yozadi.

Modomiki moddiy-ma'naviy rasmi qadar qalami bilan chizilgan samarali chegaralar, hikmatli yakunlar boʻlganini qat'iyan tushunayapmiz. Albatta, xar bir jonzotning hayot muddatida oʻtkazadigan holat va harakatlarining rasmi qadar qalami bilan chizilgan. Chunki hayot yoʻli bir intizom va mezon bilan jarayon etadi. Surat almashtiradi, shakllar oladi. Modomiki barcha jonzotlarda qadar qalami hukmron ekan, albatta olamning eng mukammal mevasi, yerning xalifasi va omonati kubroning tashuvchisi boʻlgan insonning hayot yoʻli hamma narsadan koʻra koʻproq qadarning qonuniga tobeʻdir.

Agar: "Qadar bizni bogʻlagan, hurriyatimizni olib tashlagan. Kengayish va harakat qiladigan qalb va ruh uchun qadarga iymon ogʻirlik qilmaydimi, muammo boʻlmaydimi?" deb soʻrasang,

Javob: Qat'iyan va aslo! Muammo boʻlmagani kabi, nihoyatsiz yengillik, hotirjamlik, toʻkinlik va osoyishtalik bergan, ishonch va omonlikni ta'minlagan surur, nur beradi. Chunki inson qadarga iymon keltirmasa, bechora ruhning yelkasida kichik doirada juz'iy erkinlik, vaqtinchalik hurriyat ichida dunyochalik ogʻir yukni tashishga majbur boʻladi. Chunki inson butun koinotga aloqador. Nihoyatsiz maqsadlar va istaklari bor. Qudrati, irodasi, hurriyati milliondan biriga yetmagani uchun, chekkan ma'naviy gʻam tashvishining ogʻirligi naqadar mudhish va qoʻrqinchli ekanini anglashiladi.

Demak, qadarga iymon butun ogʻirlikni qadar kemasiga qoʻyadi, kamoli rohat, ruh va qalbning mukammal hurriyati bilan kamolotida erkin harakatlanishga yoʻl beradi. Faqat nafsi ammoraning kichik ozodligini yoʻqotadi, oʻzini firʻavn kabi iloh saviyasiga chiqadigan darajada buyuk koʻrishini, rabligini va xohlaganidek harakatini sindiradi.

Qadarga iymon shunchalik lazzatli, saodatliki, ta'rif etilmaydi. Yolgʻiz u lazzat va saodatga quyidagi misol orqali ishora qilamiz:

Ikki odam bir podshohning poytaxtiga boradi. Hayratlanarli narsalarning joyi boʻlgan podshohning xos saroyiga kirishadi. Biri podshohni bilmaydi. U yerda zoʻravlik bilan, oʻgʻrincha joylashishni istaydi. Lekin bogʻ, saroy taqozo qilgan boshq aruv, tadbir va daromad, uskunalarini ishlatish va gʻarib hayvonotning ozuqasini berish kabi qiyin ishlarni koʻrib, doimiy ravishda iztirob chekadi. Jannatdek bogʻ unga jahannamdek boʻladi. Hamma narsaga achinadi. Boshqara olmaydi. Nadomad bilan vaqtini oʻtkazadi. Soʻng u oʻgʻri, adabsiz odamni adabini berish uchun hibsga tashlanadi.

Ikkinchi odam podshohni taniydi, oʻzini unga musofir deb biladi. Bogʻda, saroydagi barcha ishlar bir qonun nizomi bilan jarayon etayotganini, hamma narsa bir dastur bilan kamoli yengillik bilan ishlayotganiga e'tiqod qiladi. Zahmat va qiyinchiliklarni podshohning qonuniga qoʻyib, kamoli huzur bilan jannat misol bogʻning butun lazzatlaridan foydalanib podshohning marhamatiga va boshqaruv qonunlarining goʻzalligiga tayanib, hamma narsani xush koʻradi, mukammal lazzat va saodat bilan hayotini oʻtkazadi.

sirini angla.

TOʻRTINCHI BOʻLIM: Ag یٹ "Birinchi Boʻlimda Qadarning hamma narsasi goʻzal, xayr. Undan kelgan yomonlik ham xayr. Xunuklik ham goʻzal ekanini isbotladingiz. Xolbuki dunyodagi musibatlar, balolar bu hukmni buzadi", desang,

Javob: Ey shiddatli shafqatidan alam his qilgan nafsim va birodarim! Vujud mutlaq xayr, yoʻqlik faqat yomonlik ekaniga butun yaxshiliklar va kamolotning vujudga qaytib kelishi, butun gunoh, musibat va kamchiliklarning asosi yoʻqlik ekani dalil boʻladi.

Modomiki yoʻqlik toʻliq yomonlik ekan, yoʻqlikka olib brogan yoki yoʻqlikni bildirgan holatlar ham yomonlikni ichiga oladi. Shuning uchun vujudning eng porloq nuri boʻlgan hayot xar hil hollar ichida aylanib kuchga kiradi. Bir-biridan farqli vaziyatlarga kirib soflashadi, va koʻp xususiyatlarni olib, kerakli samaralar beradi va koʻp holatlarga kirib, Hayot Began Zotning Asmosining naqshlarini goʻzal koʻrsatadi. Ushbu haqiqatga asosan jonzotlarga azob va musibatlar, mashaqqat va balolar suratida ba'zi holatlar yuzaga chiqadi, u hollar orqali hayotlariga borliq nurlari yangilanib yoʻqlik zulmatlari tarqalib hayotlari soflashadi. Chunki turish, qotib qolish, sukut, tanballik, istirohat, tartibli takrorlanish, sifat va hollarda yoʻqlik hisoblanadi. Hatto eng katta lazzat tartibli takrorlanganda yoʻqqa chiqadi.

Natija: Modomiki hayot Asmoyi Husnaning naqshlarini koʻrsatadi. Hayotning boshiga kelgan hamma narsa goʻzal. Masalan: Oʻta boy, juda san'atkor va koʻp ishlarda mohir zot san'at asarlarini, qiymatdor sarvatini koʻrsatish uchun oddiy miskin odamni haq evaziga modellik vazifasida ishlatadi. Bir soatda bezalgan, mohirlik bilan tikkan koʻylagini kiydiradi, kishining ustida xar hil ishlar qiladi va holatga soladi, oʻzgartiradi. Xar navʻ mahoratini koʻrsatish uchun kesadi, almashtiradi, uzatadi, qisqartiradi. Haq evaziga ishlagan miskin odam ustaga: "Menga zahmat beryapsiz. Egilgan, turgan holatga solyapsiz, meni goʻzallashtirgan koʻylakni kesib qisqartirib goʻzalligimni buzyapsiz", deyishga haqqi bormi? "Marhamatsizlik, insofsizlik qildingiz", deya oladimi?

Ushbu misol kabi Sone'i Zuljalol, Fotiri Bemisol jonzotlarga koʻz, qulok, aql, qalb kabi tuygʻular va latifalar bilan bezab kiydirgan vujud koʻylagini Asmoyi Husnaning naqshlarini koʻrsatish uchun koʻp hollar ichida aylantiradi, koʻp vaziyatlar almashtiradi. Azob, musibat, holatlar ba'zi Asmolarning hukmlarini koʻrsatish uchun hikmat yogʻdulari ichida ba'zi rahmat nurlari va rahmat nurlari ichida latif goʻzalliklar bor.

Xotima

Birinchi boʻlim: Modomiki ashyo bor va san'atli ekan, albatta bir ustasi mavjud. Yigirma Ikkinchi Soʻzda oʻta qat'iy isbotlangani kabi: Agar hamma narsa bir zotniki boʻlmasa, xar bir narsa butun ashyochalik mushkul va ogʻirlashadi. Agar hamma narsa bir zotniki boʻlsa, butun ashyo bir narsachalik oson va yengillashadi. Modomiki zamin va samoni bir zot qilgan, yaratgan ekan, albatta juda hikmatli va juda san'atkor zot zamin va samoning mevalari, natijalari va gʻoyalari boʻlgan jonzotlarni boshqalarga berib qoʻyib ishni buzmaydi. Boshqa qoʻllarga taslim etib butun hikmatli ishlarini foydasiz qilmaydi, yoʻqqa aylantirmaydi, shukr va ibodatlarini boshqasiga bermaydi.

Ikkinchi boʻlim: Sen, ey magʻrur nafsim! Uzum daraxtiga oʻxshaysan. Faxrlanma! Shingillarni daraxt oʻzi osmagan, ularni boshqa bir zot taqqan.

Uchinchi boʻlim: Sen, ey riyokor nafsim! "Dinga xizmat qilyapman", deb gʻururlanma.

siriga asosan: Poklanmaganing uchun, balki oʻzingni gunohkor kimsa deb bilishing kerak. Xizmatingni, qulligingni berib boʻlingan ne'matlarning shukri va fitrat va yaratilish vazifasi, san'at natijasi deb bil, gʻurur va riyodan qutul!

Toʻrtinchi boʻlim: Haqiqat ilmini, haqiqiy hikmatni istasang, Janobi Haqning ma'rifatini qozon. Chunki butun mavjudotning haqiqatlari Haq Ismining nurlari, Asmosining koʻrinishlari va Sifatlarining tajalliylaridirlar. Moddiy-ma'naviy, asl va keyindan paydo boʻlgan xar bir narsaning, xar bir insonning haqiqati Asmoning nuriga va haqiqatiga tayanadi. Yoʻqsa haqiqatsiz, ahamiyatsiz surat hisoblanadi.

Yigirmanchi Soʻzning oxirida bu sirga doir bir oz aytib oʻtilgan. Ey nafs! Agar bu dunyo hayotiga ishtiyoqmand boʻlsang, oʻlimdan qochsang, qat'iyan bilginki, hayot deb oʻylagan hollaring hozirgi turgan daqiqadir. Undan avval butun vaqting va ichidagi dunyoviy ashyo mayyit, oʻlgandir. Shu daqiqadan keyingi butun vaqting va uning ichidagi narsalar yoʻqlik, hechdir. Demak, sen ishongan moddiy hayoting faqat bir daqiqadir. Hatto bir qism tadqiq ahli "Bir soniya, balki oʻtib ketadigan ondir", degan. Bu sirga asosan ba'zi avliyolar dunyoning, dunyo jihatida yoʻqligiga hukm qilganlar. Modomiki shunday ekan, nafsoniy dunyoviy hayotni tashla. Qalb, ruh va sirning hayot darajalariga chiq, qara. Naqadar keng hayot doiralari bor. Senga mayyit boʻlgan moziy va istiqbol ular uchun tirikdir, hayot va mavjuddir. Ey nafsim! Modomiki shunday ekan, sen ham qalbim kabi yigʻla va bor ovozdan:

"Foniyman, foniy boʻlganni istamam.

Ojizman, ojiz boʻlganni istamam.

Ruhimni Rahmonga taslim ayladim, boshqasini istamam.

Istayman, faqat bir yori boqiy istayman.

Zarraman, faqat bir Shamsi Sarmad istayman.

Hech andar hechman, faqat bu mavjudotni birdan istayman".

Beshinchi boʻlim: Bu boʻlim Arab tilida kelgani uchun Arabcha yozildi. Bu Arab tilidagi boʻlim "Allohu Akbar" zikrida oʻttiz uch tafakkur martabasining bir martabasiga ishoradir.

Ilova

Janobi Xaqqa erishtiradigan yoʻllar juda koʻp. Barcha haq yoʻllar Qur'ondan olingan. Faqat tariqatlarning ba'zisi ba'zisidan qisqaroq, salomatliroq, umumiyroq boʻladi. Bu yoʻllar ichida nuqsonli fahmim bilan men Qur'ondan "Ojizlik, faqirlik, shafqat va tafakkur", yoʻlini istifoda qilganman.

Ojizlik ham ishq kabi, balki undan ham salomatli yoʻl boʻlib, qullik yoʻli bilan mahbubiyatgacha boradi.

Faqirlik Rahmon ismiga ulashtiradi.

Shafqat esa ishq kabi, balki yanada keskin va yanada keng yoʻl boʻlib Rahiym ismiga qovushtiradi.

Tafakkur ham ishq kabi, balki undan ham boy, porloqroq, kengroq yoʻl boʻlib, Hakiym ismiga vosil qiladi. Bu yoʻl xufyona yoʻllar kabi "Oʻn latifalar" kabi, oʻn qadam emas va jahriy tariqati kabi "Yetti Nafs" yetti martabaga tashlangan qadamlar emas, balki "Toʻrt Qadam"dan iborat.

Tariqatdan koʻra haqiqatdir, shariatdir. Xato tushunilmasin: Ojizlik, faqirlik va kamchiligini Janobi Xaqqa koʻrsatish kerak demakdir. Yoʻqsa ularni qilish yoki xalqqa koʻrsatish degani emas. Bu qisqa tariqatning doimiy zikri: Sunnatga ergashish, farzlarni bajarish, kabira gunohlarni tark etishdir. Xususan namozni ta'dili arkon bilan oʻqish, namozdan keyingi tasbehlarni aytishdir.

oyati ishora qiladi.

oyati ishora qiladi.

oyati ishora qiladi.

oyati ishora qiladi.

Ushbu toʻrt qadamning qisqa bir izohi quyidagicha:

oyati ishora qilgani kabi: Nafsni oqlamaslik kerak. Chunki inson yaratilishi va fitrati jihatidan nafsini yaxshi koʻradi. Balki, avvalo va shaxsan faqat oʻzini sevadi, boshqa hamma narsani nafsiga fido qiladi. Ma'budga loyiq tarzda nafsini madh qiladi. Ma'budga loyiq tanzih bilan nafsini kamchiliklardan poklaydi va oqlaydi. Qoʻldan kelganicha kamchiliklarni oʻziga loyiq koʻrmaydi va qabul qilmaydi. Nafsiga mahliyo boʻlgandek qattiq mudofaa qiladi. Hatto fitratida omonat boʻlib berilgan va Ma'budi Haqiqiyning hamd va tasbehi uchun oʻrnatilgan jihozlar va iste'dodni oʻz nafsiga sarflab مَنِ اتَّخَذَ اِلهَهُ هَوَيهُ siriga sazovor boʻladi. Oʻzini koʻradi, oʻziga ishonadi, oʻzini yoqtiradi. Bu martabada, shu qadamda oqlashi va poklashi: Uni oqlamaslik poklamaslikdir.

darsini bergani kabi: Oʻzini unutgan, oʻzidan xabari yoʻq nafsi ammora boʻlib, oʻlimni oʻylasa, boshqaga tegishli deydi. Fano va zavolni koʻrsa, oʻziga olmaydi, qiyinchilik va xizmat maqomida nafsini unutish, haq olishga kelganda va zavqlanadigan narsalardan foydalanishda nafsini oʻylash, qatti tarafgirlik qiladi. Bu joyda oqlanishi, poklanishi, tarbiyasi mazkur holatlarning aksini qilishdadir. Nafsni unutish ichida unutmaslik. Ya'ni huzur va ehtiroslarda unutish, oʻlim va xizmatda oʻylash kerak boʻladi.

darsini bergani kabi: Nafs doim yaxshilikni oʻzidan bilib faxr va gʻururga yoʻliga kiradi. Bu qadamda: Nafsida faqat kamchilik, nuqson, ojizlik va faqirlikni koʻrib, butun yaxshilik va kamolotini Fotiri Zuljalol tomonidan ehson etilgan ne'matlar ekanini anglab, faxrlanish oʻrniga shukr, maqtanish oʻrniga hamd qilish kerak boʻladi. Bu martabada poklash قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكَّيهَا siri asosida: Kamolini kamolsizlikda, qudratini ojizlikda, boyligini faqirlikda bilish kerak boʻladi.

darsini bergani kabi: Nafs oʻzini erkin, mustaqil va oʻzidan oʻzi mavjud deb biladi. Undan bir jihatda rububiyat daʻvo qiladi. Ma'budiga nisbatan adovat bilan isyonni tashiydi. Keladigan haqiqatni anglash orqali undan qutuladi. Haqiqat shundayki: Hamma narsa ismiy ma'nosi bilan foniy, yoʻqolgan, keyindan paydo boʻlgan, yoʻqdir. Lekin harfiy ma'no bilan va Sone'i Zuljalolning Ismlariga oynadorlik jihatida va vazifa yuklangani uchun shohid, koʻringan, bor qilgan, mavjuddir.

Bu maqomda oqlanishi va poklanishi quyidagicha: Vujudida yoʻqlik, yoʻqligida vujudi bor. Ya'ni oʻzini bilsa, vujud bersa koinotchalik yoʻqlik zulmati ichida boʻladi. Ya'ni shaxsiy vujudiga ishonib Mujidi Haqiqiydan gʻaflatda boʻlsa, tilla qoʻngʻiz kabi vujudining ziyosi cheksiz yoʻqlik zulmati va firoqlar ichida qoladi, bugʻiladi. Agar "men"ligʻini tashlab, oʻz nafsi yoʻq hisobida ekanini va Mujidi Haqiqiyning tajalliy oynasi boʻlganini koʻrsa, butun mavjudotni va soʻngsiz vujudni qozonadi. Chunki butun mavjudot Asmolarinign jilvalariga sazovor boʻlgan Zoti Vojib-ul Vujudni topgan kishi hamma narsani topadi.

Ushbu ojizlik, faqirlik, shafqat, tafakkur tariqatidagi toʻrt qadamning izohi haqiqatning ilmiga, shariatning haqiqatiga, Qur'onning hikmatiga doir yigirma olti adad Soʻzlarda oʻtgan. Bu yerda faqat bir-ikki nuqtaga qisqa bir ishora qilamiz:

Bu yoʻl qisqaroq. Chunki toʻrt qadam. Ojizlik qoʻlini nafsdan tortsa, toʻgʻridan-toʻgʻri Qodiyri Zuljalolga uzatadi. Xolbuki eng keskin tariq boʻlgan ishq, nafsdan qoʻlini tortadi, lekin majoziy oshiqqa uzatadi. U zavol topgandan soʻng Mahbubi Haqiqiyga boradi. Bu yoʻl esa salomatliroq. Chunki unda nafsning sarxush va baland parvoz da'volari yoʻq. Inson haddidan oshishi uchun oʻz nafsida ojizlik, faqirlik va kamchilikdan boshqa topmaydi.

Bu yoʻl umumiyroq va katta yoʻldir. Chunki koinotni Vahdatul Vujud ahli kabi doimiy huzur qozonish uchun yoʻqlikka mahkum deb oʻylab, "La mavjuda illa Hu" deb xulosa chiqarishga yoki Vahdatush Shuhud ahli kabi doimiy huzur uchun koinotni mutlaq unutish qamogʻiga hibsga mahkum deb hayol qilib, "La mashhuda illa Hu" deyishga majbur boʻlmaydi. Balki Qur'on yoʻlik va qamoqdan oshkora afv etgani uchun, u ham koʻrmaslikka olib, mavjudotni oʻzlari hisobiga xizmatdan boʻshatib, Fotiri Zuljalol uchun ishlatib, Asmoyi Husnasiga sazovor va oynalik vazifasida ishlatadi. Ularga harfiy ma'no nazari bilan qarab, mutlaq gʻaflatdan qutuladi, doimiy huzurga kiradi. Hamma narsada Janobi Haqqa yoʻl topishdir.

Xulosa: Mavjudotni, mavjudot hisobiga xizmatdan boʻshatib, ismiy ma'no bilan qaramaslik kerak.

YIGIRMA YETTINCHI SOʻZ

Besh-olti yil muqaddam Arabiy risolada ijtihodga doir bir masala yozgandim. Ikki qardoshimning istaklari bilan bu masalada haddidan oshganlarning haddini bildirish uchun shu soʻz oʻsha ijtihodiy masalaga doir yozildi.

Ijtihod eshigi ochiqdir. Faqat hozirgi zamonda unga kirishga "Oltita toʻsiq" bor.

Birinchisi: Qishda, boʻronlar qattiq kuchaygan vaqtda kichik teshiklar ham berkitiladi. Yangi eshiklar ochish esa hech bir jihatda aqldan emas. Katta sel hujum qilgan paytda ham, ta'mirlash uchun devorlarda teshik ochish gʻarq boʻlishga sabab boʻladi. Xuddi shuning kabi, bizning munkirot (Allohni inkor qilgan) davrda, ajnabiy odatlari hamma tomonni bosib olgan onda, bid'atlar koʻpaygan vaqtda va zalolat buzgʻunchiliklari hangomida ijtihod nomi ostida Islomiyat qasridan yangi eshiklar ochib, buzgʻunchilarning devordan kirishiga sabab boʻluvchi darchalar ochish Islomiyatga qilingan jinoyatdir.

Ikkinchisi: Dinning zaruriy asoslari bor, ularning ichiga ijtihod kira olmaydi. Chunki qat'iy va muayyandir. Bu zaruriy asoslar qut va ozuqa hisoblanadi. Hozirgi davrda ular tark qilina boshlangan, qat'iy ishonilmay qoʻyilgan, butun himmat va gʻayratni ularning qayta tiklanishiga hamda qayta tiriltirilishiga sarflash lozim boʻlib turgan paytda, Islomiyatning nazariyot qismida va salaflarning sof, xolisona ijtihodlari bilan barcha davrlarning ehtiyojlariga javob bera oladigan fikrlari borligiga qaramasdan ularni tashlab, oʻtkinchi hissiyotga berilib yangi ijtihod qilish bid'atli xiyonatdir.

Uchinchisi: Bu bamisoli, bozorda mavsumlarga koʻra bir matoning savdosi chaqqon boʻlgani kabi, vaqti-vaqti bilan bir mol rivoj topgani kabi, olam koʻrgazmasida, insonlarning ijtimoiy va madaniy bozorida xar asrda bir mato talab qilinib rivoj topadi. Bozorda koʻrsatiladi, unga ragʻbat jalb qilinadi, e'tibor unga qaratiladi, fikrlar u bilan mashgʻul boʻladi. Masalan, hozir siyosat matosi, dunyoviy hayotni ta'minlash hamda falsafaning rivojlangani kabi... Salafi solihiyn asrida va u zamon bozorida eng talab qilingan mato yeru osmonlar Yaratuvchisining rozi boʻladigan ishlarini va bizdan xohishlarini kalomidan anglab yetish hamda Qur'on va paygʻambarlik nuri bilan, berkitilmaydigan darajada ochilgan oxirat olamidagi abadiy saodatni qozontiradigan vositalarni qoʻlga kiritish edi.

U davrda fikrlar, qalblar, ruhlar bor kuchi bilan yerlar va osmonlar Rabbi rozi boʻladigan amallarini anglashga qaratilgan, insonlarning ijtimoiy suhbatlari, hodisalari, holatlari ham unga bogʻliq edi. Unga koʻra jarayon etgani uchun, xar kimning goʻzal bir iste'dodi boʻlsa, uning qalbi va fitrati oʻzi sezmagan holda hamma narsadan ma'rifat darsini olar edi. U davrda jarayon etgan voqe'alar, hodisalar va suhbatlardan ta'lim olardi. Goʻyo xar bir narsa unga muallim hisoblanib, uning fitrat va iste'dodiga - ijtihodga tayyorgarlik fikri tarbiyalanar edi. Hatto oʻsha fitriy dars shu daraja bilimli qilar ediki, kasbsiz ijtihodga qobiliyatli, olovsiz nurlantirar edi.

Bu tarzda tabiiy dars olgan iste'dod egasi ijtihodni oʻrganishga kirishganda gugurtga oʻxshagan iste'dodi "nurun ala nur" siriga sazovor boʻlar, tez va qisqa muddatda mujtahid boʻlardi.

Ammo hozirgi davrda Ovrupa madaniyatining bosimi, tabiatparastlik falsafasining hamma tomonga yoyilishi, dunyoviy hayot sharoitining ogʻirlashishi sababli fikrlar va qalblar abgor boʻlgan, himmat va inoyat boʻlinib ketgan. Zehnlar ma'naviyatga begonalashgan. Shuning uchun, hozir bir kishi toʻrt yoshida Qur'onni yod olib olimlar bilan bahslashgan Sufyon ibn Uyaynadek mujtahidning zakovatiga ega boʻlsa ham, u zotning ijtihodni oʻrgangan vaqtga nisbatan oʻn barobar koʻproq vaqtga muhtojdir. Sufyon (rh.a.) oʻn yilda ijtihodni tahsil olgan boʻlsalar, bu odam tahsil olish uchun yuz yilga muhtoj. Chunki Sufyon (rh.a.)ning tabiiy tahsili esini taniganidan boshlanadi. Asta sekin iste'dodi tayyor boʻladi, nurlanadi, hamma narsadan dars oladi, gugurtga oʻxshaydi. Ammo u zotga oʻxshash masalasida, hozirgi davr insoni zehni falsafada bugʻilgani, aqli siyosatga shoʻngʻigani va qalbi dunyoviy hayotda oʻzini yoʻqotgani uchun iste'dodi ijtihoddan uzoqlashgan. Albatta hozirgi fanlarda chuqurlashish nisbatida iste'dodi shar'iy ijtihod qobiliyatidan uzoqlashgan va dunyoviy fanlarda bilimi oshgani sayin ijtihodni qabul qilishda ortda qolgan. Shuning uchun "Men ham u kabi zakovatliman, nima uchun u zotnga yeta olmayman?" deya olmaydi va aytishga haqqi yoʻq va yeta olmaydi ham.

Toʻrtinchisi: Jismda koʻkarish uchun kengayish mayli boʻladi. Kengayish mayli (ichida boʻlgani tufayli) vujud va jism uchun rivojlanish boʻladi. Agar kengaytirish istagi tashqaridan boʻlsa, vujudning jildini yirtish, buzish boʻladi, kengayish emas. Xuddi shuningdek Islomiyat doirasiga salafi solihiyn kabi komil taqvo eshigi orqali va dinning zaruriy asoslariga boʻysunish yoʻli bilan kirganlarda kengayish mayli va ijtihod qilish xohishi boʻlsa, kamol va rivojlanish boʻladi. Yoʻqsa, zaruriy asoslarni tark etgan, dunyoviy hayotni oxirat hayotidan ustun qoʻygan va moddaparastlik falsafasi bilan bulgʻanib ketgan kimsada kengayish mayli va ijtihod xohishi boʻlsa, Islomiyat vujudini xarob qilishga va boʻynidagi shar'iy zanjirni chiqarishga sabab boʻladi.

Beshinchisi: Uch nuqtai nazar hozirgi davr ijtihodlarini yerga oid qiladi, samoviylikdan chiqaradi. Lekin shariat samoviy va shar'iy ijtihod uning yashirin hukmlarini izhor qilgani uchun samoviydir.

Birinchisi: Bir hukmning hikmati boshqa, maqsadi boshqadir. Hikmat va maqsad esa ustun qoʻyilishiga sababdir. Ehtiyojga, ijodga sabab emas. Maqsad esa vujudga sababdir. Masalan safarda namoz qasr qilinadi, (toʻrt rakaʻat farz oʻrniga) ikki rakat oʻqiladi. Bu shar'iy ruxsatning maqsadi safardir, hikmati esa mashaqqatdir. Safar boʻlsayu, mashaqqati umuman boʻlmasa ham namoz qasr qilinadi. Chunki maqsad bor. Lekin safar boʻlmasa, yuz mashaqqat boʻlsa ham, namozning qasr qilinishiga asos boʻla olmaydi. Bu haqiqatning aksiga, hozirgi davr nazari - foyda va hikmatni maqsad oʻrniga qoʻyib, unga koʻra hukm qiladi. Albatta bunday ijtihodlar arziy-yerga oiddir, samoviy emas.

Ikkinchisi: Hozirgi davr nazari avvalo va faqat dunyoviy farogʻatga qaraydi va hukmlari unga yoʻnalgan. Xolbuki Shariatning avvalo va faqatgina oxirat saodatiga yuzlangan, ikkinchi darajada (oxiratga vasila boʻlgani tufayli) dunyoning saodatiga nazar tashlaydi. Demak, bu davr nazari shariat ruhidan begonalashgan. Shunday ekan, Shariat nomidan ijtihod qila olmaydi.

ya'ni "Zarurat xaromni halol darajasiga keltiradi", qoidasi umumiy emas. Zarurat agar xarom yoʻli bilan kelmagan boʻlsa, xaromni halol qilishga sabab boʻladi. Suiiste'mol qilib, zarurat noshar'iy sabablar bilan kelgan boʻlsa xaromni halol qilmaydi, ruxsat qilingan hukmlarga sabab boʻla olmaydi, uzr tashkil qilmaydi. Masalan, bir odam suiiste'mol orqali xarom tarzda oʻzini sarxush qilsa, sodir qilgan ishlari, Shariat ulamolarining fikricha, oʻz zarariga ishaydi, uzrli hisoblanmaydi. Taloq qilsa, talogʻi haqiqiy boʻladi. Jinoyat qilsa, jazo oladi. Biroq ixtiyorini yomon yoʻlda qoʻllanmasa, taloq haqiqiy boʻlmaydi, jazo olmaydi. Masalan, bir odam ichkilikka zarurat darajasida mukkasidan mubtalo boʻlsa ham, "Zarurat, men uchun halol", deya olmaydi.

Bu davrda zarurat darajasiga kelgan va insonlarni mubtalo qilgan, ommaviy balo suratiga kirgan koʻp ishlar borki, sui ixtiyordan, noshar'iy mayllar va harom muomalalardan kelib chiqqani uchun, ruxsatli hukmlarga sabab boʻlib, xaromni halol qilishga asos boʻla olmaydi. Bu davr mujtahidlari oʻsha turdagi zaruratlarni Shar'iy hukmlarga asos qilgani uchun ijtihodlari arziy-yerga, havasga, falsafaga oid boʻlib, samoviy boʻla olmaydi, shar'iy emas. Xolbuki, Samovot va Yer Xoliqining Ilohiy hukmlarida tasarruf va bandalarining ibodatiga aralashish Uning ma'naviy izni boʻlmasa, qabul qilinmaydi. Masalan: Ba'zi gʻofillar xutba kabi ba'zi Islomiy shiorlarni Arab tilidan chiqarib, xar bir millatning oʻz tilida oʻqilishini ikki sababga binoan ma'qullashadi.

Birinchisi: "Hozirgi siyosat avom musulmonlarga bu yoʻl orqali tushuntirish". Lekin hozirgi siyosat ichiga shunchalik koʻp yolgʻon, hiyla va shaytonlik kirganki, shaytonlar vasvasasi hisobiga oʻtgan. Xolbuki, minbar Ilohiy vahiyning tabligʻ joyi boʻlgani uchun, siyosiy vasvasalar oliy maqomga chiqishga haqqi yoʻq.

Ikkinchi sabab: "Xutba ba'zi Qur'on suralarining nasihatlarining tushunilishi uchun". Agar Islom millati Islomiyatning zaruriyati va shubhasiz qoidalari va ma'lum hukmlarini aksariyat odamlar rioya qilib bajargainda, shariat nazariyasi, nozik masalalar va maxfiy nasihatlarni tushunish uchun bilgan tilida xutba oʻqishi va Qur'on suralarining - agar tarjima qilish mumkin boʻlganida {(Izoh) I'jozga doir Yigirma Beshinchi Soʻz Qur'onning haqiqiy tarjimasi mumkin emasligini koʻrsatgan.} balki mustahsan xush kutib olinar edi. Biroq namoz, zakot, roʻzaning vojibligi va qotillik, zino va sharobning xaromligi kabi Islomning ma'lum qat'iy hukmlari e'tibordan chetda qolmoqda. Avom insonlar ularning vojibligi va nomashru'ligi haqida dars olishga muhtoj emas. Balki tashviq va eslatma bilan muqaddas hukmlarni eslatib, Islomiyat tuygʻusi va iymon hissini harakatga keltirib ergashishlari uchun tashviq, eslatma va xotirlatib turishga muhtojdir. Xolbuki, bir omi qanchalik johil boʻlsa ham, Qur'ondan va Arabiy xutbadan quyidagi umumiy mazmunlarni tushunadi: "Xar kimga va menga ma'lum boʻlgan iymon ruknlarini va Islomiyatning asoslarini xatib va imom xotirlatadi, dars beradi, oʻqiydi", deydi. Qalbida ularga nisbatan ishtiyoq hosil boʻladi. Ajabo, koinotda, Arshi A'zamdan kelgan Qur'oni Hakimning i'jozli, anglatuvchi eslatmalariga, zikrlariga, tashviqlariga teng kela oladigan qanday iboralar bor?

Oltinchisi: Salafi solihiynning buyuk mujtahidlari nur va haqiqat asri boʻlgan sahobalar asriga yaqin boʻlganlari uchun, sof nur olib, xolis ijtihod qila olar edi. Bu davr mujtahidlari esa haqiqat kitobiga qanchalab pardalar orqasida va uzoq masofada qaraydi. Eng yaqqol bir harfini ham zoʻrgʻa koʻra oladilar.

Agar: "Sahobalar ham insondir. Xatodan, xilofdan xoli emas. Xolbuki, ijtihod va Islom hukmlarining asosi sahobalarning adolati va toʻgʻriligi hisoblanadi. Ummat hatto "Sahobalar toʻliq adolatli, toʻgʻri gapiradi", deya ittifoq qilishgan desang,

Javob: Ha, sahobalar mutlaq aksariyati haqqa oshiq, toʻgʻrilikka ishtiyoqmand, adolatga xohishli boʻlishgan. Chunki u asrda yolgʻonning va kizbning xunukligi butun chirkinligi bilan, sidq va toʻgʻrilikning goʻzalligi butun chiroyi bilan koʻrsatilganki, ikkisining oʻrtasidagi masofa Arshdan yergacha ochilgan. Oʻrtadagi farq Asfali sofiliyndagi Musaylimai Kazzobning tubanligidan A'loyi Illiyindagi Hazrati Paygʻambar Alayhissalotu Vassalomning sidq darajasigacha boʻlgan. Ha, Musaylimani Asfali Sofiliynga tushirgan kizb boʻlgani kabi, Muhammadul Amin Alayhissalotu Vassalomni A'loyi illiyinga chiqargan narsa sidq va toʻgʻrilikdir.

Demak, oliy hislarni joʻshtirgan, goʻzal xulqlarga mahliyo qilgan va Paygʻambarlik Quyoshining suhbat ziyosi bilan nurlangan sahobalar shu daraja xunuk va tubanlikka sabab boʻlgan va Musaylimaning masxara boʻlgan soxta uydirmalar doʻkonidagi yolgʻonga ixtiyori bilan qoʻllarini uzatishmagan. Kufrdan chekingandek kufrning doʻsti boʻlgan yolgʻondan chekinishgan. Goʻzal, faxrlanish, mubohlarga sabab, taraqqiy va saodatning eng yuksak darajasi, Faxri Risolatning oliy xazinasida eng qiymatli boʻlgan va goʻzalligining dabdabasi bilan insoniyat jamoatlarini nurlantirgan sidqqa, toʻgʻrilikka, haqqa, va ayniqsa shariat hukmlarini rivoyat qilish va yetkazishga, albatta qoʻllaridan kelgancha tolib, muvofiq va oshiq boʻlganlari qat'i, zaruriy, shubhasizdir. Lekin bu davrda yolgʻon va sidqning oʻrtasidagi masofa shunchalik qisqarganki, goʻyo yelkama-yelka holiga kelgan. Sidqdan yolgʻonga (oʻtmoq) juda oson boʻlib qolgan. Hatto siyosat tarrrgʻiboti vositasida yolgʻonchilik toʻgʻrilikdan ustun qoʻyilmoqda. Agar eng xunuk narsa eng goʻzal narsalar bilan birga bir doʻkonda bir narxga sotilsa, albatta juda oliy va haqiqat javhariga aylangan sidq va haq olmosi doʻkon sohibining ilmiga va soʻziga ishonib, koʻr-koʻrona olinmaydi.

Xotima

Asrlarga koʻra shariatlar oʻzgaradi. Balki bir asrda qavmlarga koʻra boshqa-boshqa shariatlar, paygʻambarlar kelishi mumkin va kelgan ham. Xotamul Anbiyodan soʻng Shariati Kubrosi xar asrda xar qavmga kifoya qilgani uhcun, hilma-hil shariatlarga ehtiyoj qolmagan. Biroq tafsilotda bir daraja turli turli mazhablarga ehtiyoj qolgan. Mavsumlarning oʻzgarishi orqali liboslar almashadi, mijozlarga koʻra dorilar oʻzgaradi. Shuning kabi, asrlarga koʻra shariatlar oʻzgaradi, millatlarning iste'dodiga koʻra hukmlar oʻzgaradi. Chunki, shar'iy hukmlarning tafsilot qismi insonlarning holatlariga bogʻliq. Unga koʻra keladi, darmon boʻladi. Avvalgi paygʻambarlar davrida inson tabaqalari bir-biridan juda uzoq, fe'l-atvorlari bir daraja qoʻpol, dagʻal, fikran ibtidoiy va badaviylikka yaqin boʻlgani sabab, oʻsha davrdagi shariatlar ularning holatiga muvofiq tarzda turlicha kelgan. Hatto bir qit'ada bir asrda boshqa-boshqa paygʻambarlar va shariatlar boʻlgan. Soʻng, oxirzamon Paygʻambarining kelishi orqali insonlar goʻyo ibtidoiy darajadan oʻrta maktab darajasiga taraqqiy etgani uchun koʻp inqiloblar va oʻzgarishlar orqali insoniyat qavmlari bir xil dars oladigan, bitta muallimni tinglaydigan, birgina shariatga amal qiladigan darajaga kelgani uchun, turli shariatlarga ehtiyoj qolmagan, boshqa-boshqa muallimning ham keragi boʻlmay qolgan. Biroq tamoman bir saviyaga kelmagani uchun mazhablar koʻpaygan. Agar insoniyatning aksariyati bitta oliy maktabning talabasi kabi bir xil ijtimoiy hayot kechirsa, bir saviyaga kelsa, shunda mazhablar ham birlashtirilishi mumkin. Lekin olamning hozirgi holati bunga yoʻl qoʻymagani bois mazhablar ham bir emas.

Agar: "Haq bitta boʻladi, qanday qilib toʻrt va oʻn ikki mazhabning xar hil hukmlari haq boʻlishi mumkin?" desang,

Javob: Bitta suv besh hil mijozli xastalarga koʻra besh xil hukm oladi. Biriga xastaligining mijoziga koʻra suv davodir, tibban vojib. Boshqa odamga xastaligi uchun zaxardek zararlidir, tibban xarom. Boshqa birovga oz zarar qiladi, unga tibban makrux. Keyingi odamga zararsiz, manfaati bor, tibban sunnat. Boshqa birovga esa na zarar, na manfaatdir, salomatlik bilan ichsin, unga tibban muboh. Bu yerda haq koʻpaydi. Beshi ham haq. Sen, "Suv faqat davo, faqat vojib, boshqa hukmi yoʻq", deya olasanmi?!

Shuning kabi, Ilohiy hukmlar, Alloh hikmatining mazhablarga chorlashi bilan ergashuvchilariga koʻra oʻzgaradi. Haq holda oʻzgarar va xar biri haq, foydali boʻladi. Masalan, Alloh hikmatining munosib koʻrishi bilan Imom Shofiiyga ergashganlarning aksariyat qismi Hanafiylarga nisbatan qishloqlarga va sahrolarga yaqinroq yashagani uchun jamoatni bir vujudga aylantiradigan ijtimoiy hayot noqis boʻlgani sabab, xar biri shaxsan oʻzi Qoziyul Hojat dargohida oʻz dardini aytishi va xususiy talabini istashi uchun imomning orqasida Fotihani yakka-yakka oʻqiydi. Bu ayni haq va hikmatning oʻzidir. Imomi A'zamga ergashganlarning aksariyat qismi esa, Islomiy hukumatlarning aksariyati bu mazhabni tanlagani uchun, madaniyatga, shaharlarga yaqinroq va ijtimoiy hayotga iste'dodi borligi uchun, bir jamoat bir shaxs hukmiga kirib, bir odam barchasining nomidan aytadi. Qolganlar qalban uni tasdiqlab va qalbini unga bogʻlaydi. Uning soʻzi barchaning soʻzi hukmiga oʻtgani uchun, Hanafiy Mazhabiga koʻra imomning orqasidan Fotiha oʻqilmaydi. Oʻqilmasligi ayni haq va hikmatning oʻzidir.

Yana masalan, modomiki shariat inson tabiatining tajovuzlariga toʻsiq boʻlgani uchun uni moʻ'tadillashtirib nafsi ammorani tarbiyalaydi. Albatta, aksariyat ergashuvchilari qishloqli, yarim badaviy va ogʻir mehnat bilan mashgʻul insonlardan iborat boʻlgan Shofiiy Mazhabiga koʻra: "Ayol kishiga tegib ketilsa tahorat buzilar, ozgina najosat zarar qiladi". Aksariyati ijtimoiy hayotga kirgan, yarim madaniy shaklini olgan insonlar tobe boʻlgan Hanafiy Mazhabiga koʻra: "Ayol kishiga tegib ketsa tahorat buzilmaydi, bir tangachalik najosatga fatvo bor".

Xullas, bir qora ishchi bilan bir janobni nazarga olamiz. Qora ishchi maishiy mehnat ichida boʻlgani uchun begona ayollar bilan aralashishga, tegilishga, oʻchoq yonida oʻtirishga va iflos narsalar ichida oʻralashib yurishga mubtalo boʻlgani uchun, san'at va tirikchilik sababli tabiat va nafsi ammorasi imkon topib tajovuz qilishi mumkin. Shuning uchun shariat ular haqida tajovuzlarga chek qoʻyish uchun qulogʻiga "Tahorat buziladi, tegib ketma. Namozingni yoʻqqa chiqaradi, bulgʻanma," degan ma'naviy samoviy sado jaranglatadi. Ammo narigi janob, nomusli boʻlish sharti bilan, ijtimoiy odatlari e'tibori bilan, umumiy axloqlar nomidan, begona ayollarga tegib yurishga mubtalo emas, iflos narsalarga ozodalik madaniyati nomidan oʻzini unchalik bulgʻamaydi. Shuning uchun shariat Hanafiy Mazhabi nomi ila unga manʻ qilmagan va azimat talabi qoʻymagan. Ruxsat tarafini koʻrsatib, yengillashtirgan. "Qoʻling tegib ketgan boʻlsa tahorating sinmaydi. Uyalib, gavjum joyda suv bilan poklanmaslikning zarari yoʻq. Bir tanga miqdorigacha fatvo bor," deya uni vasvasadan qutqaradi. Mana senga dengizdan ikki tomchi misol, ularga qiyosla. Me'zoni Shaʻroniy bilan shariat mezonlarini bu suratda muvozana qila olsang qil.

Yigirma Yettinchi Soʻzning Ilovasi

oyatning toʻligʻi...

Savol beryapsiz: "Bid'atlarning rivoji hangomida iymon va taqvo ahlidan bir qism solih insonlar sahobalar darajasida yoki ulardan ham afzal boʻlishi mumkin," degan baʻzi rivoyatlar bor. Bu rivoyatlar sahihmi? Sahih boʻlsa, haqiqati nima?

Javob: Paygʻambarlardan soʻng bashariyatning eng afzali sahobalar ekaniga Ahli Sunnat va Jamoat ittifoq qilgani qat'iy hujjatdir. Bu rivoyatlarning sahih qismi juz'iy fazilatlar haqidadir. Chunki juz'iy fazilatda va xususiy bir kamolda ustun boʻlmagan kishi ustun boʻlgandan ustun boʻlishi mumkin. Fath Surasining oxirida Rabboniy maqtovga sazovor, Tavrot, Injil va Qur'onning madhu sanosini olgan sahobalarga umumiy fazilatlar nuqtai nazaridan yetishib boʻlmaydi. Bu haqiqatning juda koʻp sabab va hikmatlaridan hozircha uch sababni oʻzida jamlagan uch hikmatni bayon qilamiz:

Birinchi Hikmat: Paygʻambarimiz (S.A.V.) suhbatlari shundayin iksir-darmonki, unda bir daqiqa boʻlgan kishi koʻp yillar davomida sayri suluk oʻrniga haqiqat nurlariga sazovor boʻladi. Chunki suhbatda rang va aksini olish bor. Ma'lumki, aks olish va ergashish orqali Paygʻambarimizning Buyuk Nuri bilan birga eng azim martabaga chiqish mumkin. Bamisoli bir sultonning xizmatkori va unga tobeligi orqali shunday bir mavqega chiqadiki, shoh unga chiqa olmaydi. Ushbu sir sabab eng buyuk valiylar ham sahoba darajasiga chiqa olmaydi.

Hatto Jaloliddini Suyutiy kabi uygʻoq holida koʻp marta Paygʻambarimiz (S.A.V.) suhbatlariga sazovor boʻlgan valiylar Rasuli Akram (S.A.V.) bilan hushyor holida koʻrishsalar va bu olamda suhbatiga musharraf boʻlsalar ham sahobalarga yeta olmaydilar. Chunki Sahobalarning suhbati Nubuvvati Ahmadiya (S.A.V.) nuri bilan, ya'ni Paygʻambar sifatida u kishi bilan suhbatlashishgan. Avliyolar esa Paygʻambarimiz (S.A.V.) vafotlaridan soʻng Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalomni koʻrishlari valoyati Ahmadiya (S.A.V.) nuri bilan suhbatdir.

Demak Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalomning ularning nazariga koʻrinishi va namoyon boʻlishlari valoyati Ahmadiya (S.A.V.) jihatidadir, nubuvvat e'tibori bilan emas. Modomiki shunday ekan, nubuvvat darajasi valiylik darajasidan naqadar yuksak boʻlsa, bu ikki suhbat ham shunchalik farq qilishi kerak boʻladi. Paygʻambarimizning (S.A.V.) suhbatlari qay daraja nuroniy bir iksir-darmon ekani, bir badaviy odam qizini tiriklayin koʻmadigan darajada vahshiy bagʻritosh holida kelib bir soat Paygʻambarimiz (S.A.V.) suhbatlariga musharraf boʻladi, qaytib chumolini ham bosmaydigan darajada rahmli shafqat qozonardi. Johil, vahshiy odam bir kun Paygʻambarimiz (S.A.V.) suhbatlarida boʻladi, soʻng Chin va Hind kabi mamlakatlarga borib, madaniyatli qavmlarga haqiqatlarda muallim va kamolotda rahbar boʻlgani orqali tushuniladi.

Ikkinchi Sabab: Yigirma Yettinchi Soʻzdagi ijtihod mavzuida bayon va isbot qilingani kabi, sahobalar inson kamolotining mutlaq eng a'lo darajasidadir. Chunki oʻsha davrda, Islomning azim inqilobida xayr va haq butun goʻzalligi bilan, yomonlik va botil butun xunukligi bilan koʻrilgan va moddatan his etilgan. Yomonlik va yaxshilik oʻrtasida shundayin farq hamda yolgʻon va sidq-toʻgʻrilik oʻrtasida shunday bir masofa ochilgan ediki, orasi kufr va iymonchalik, balki Jahannam va Jannatchalik uzoqlashgan edi. Yolgʻon, yomonlik va botilning dalloli, namunasi boʻlgan Musaylimai Kazzob va masxaraomuz gaplariga, fitratan oliy hislar sohibi va yuksak axloqlarga maftun hamda izzat va goʻzallikdan faxrlanishga moyil sahobalar, albatta ixtiyorlari bilan, yolgʻon va yomonlikka qoʻllarini uzatib, Musaylima darajasiga tushishmagan.

Sidq, xayr, haqning dalloli va namunasi Habibulloh (S.A.V.) kamoloti A'loyi Illiyinidagi maqomiga qarab, butun kuch va himmatlari bilan u tarafga borishni axloqlari taqozo qiladi. Masalan, ba'zan bashariyat madaniyati bozorida va insoniyat ijtimoiy hayoti doʻkonida ba'zi narsalarning mudhish natijalari va xunuk izlari oʻldiruvchi zaxar boʻkgani uchun xar kim uni sotib olish emas, balki butun kuvhi bilan undan nafratlanib qochadi, ba'zi narsalarning va ma'naviy matolarning goʻzal natijalari, qiymatli asarlari naf keltiruvchi malham va olmos kabi hammani oʻziga jalb qiladi. Xarkim qoʻlidan kelgancha ularni sotib olishga urinadi.

Shunga oʻxshab, Saodat Asrida insoniyat ijtimoiy hayotining bozorida yolgʻon, yomonlik va kufr kabi moddalar abadiy halokat kabi natijalarni va Musaylimai Kazzobdek past masxaralarni keltirib chiqargani uchun, oliy axloqlar va sharafli vazifalarga maftun boʻlgan sahobalar undan oʻldiruvchi zahardan qochgandek qochgani va nafratlangani yaqqol.

Abadiy saodat natijasini bergan va Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalom kabi nuroniy mevalar koʻrsatgan sidq, haq va iymonga eng foydali malham, eng qiymatdor olmos kabi, fitratlari sof va axloqlari yuksak sahobalar bor kuchlari bilan, hissiyot va tugʻulari bilan talabgor va ishtiyoqmand boʻlishgani muqarrar. Xolbuki u davrdan soʻng, borgan sari va kelib-kelib toʻgʻrilik va yolgʻon oʻrtasidagi masofa ozaya-ozaya yelkama-yelka masofaga keldi. Bir doʻkonda ikkisi birga sotila boshlagani kabi, ijtimoiy axloq buzildi. Siyosat targʻiboti yolgʻonga haddan tashqari rivoj berdi. Yolgʻonning daxshatli xunukligi yashirinib, toʻgʻrilikning porloq goʻzalligi koʻrinmay qolgan davrda sahobalarning adolat, sidq, oliylik va haqqoniyat xususidagi kuchi, matonati, taqvolariga yetishga yoki ularning darajalaridan oʻtib ketishga kimning haddi sigʻadi. Bu masalani bir daraja yoritadigan, boshimdan oʻtgan bir holimni bayon qilaman:

Bir vaqtlar qalbimga keldiki, nima uchun Muhyiddin Arabiy kabi xoriqo zotlar sahobalarga yetisha olmaydilar? Keyinroq namozda سُبْحَانَ رَبِّىَ الْاَعْلَى der ekanman, bu kalimaning ma'nosi ochildi. Toʻliq ma'nosi bilan emas, faqat bir oz haqiqati koʻrindi. Qalban, koshki birgina namozga bu kalima kabi muvaffaq boʻlganimda, bir yillik ibodatdan koʻra yaxshiroq boʻlar edi, dedim. Namozdan soʻng, u xotira va holat sahobalarning ibodatdagi darajalariga yetib boʻlmasligiga bir irshod ekanini angladim.

Ha, Qur'oni Hakimning nurlari bilan hosil boʻlgan azim ijtimoiy inqilobda, zidlar bir-biridan ayrilar ekan, yomonlar butun ergashuvchilari bilan, zulmatlari va ikir-chikirlari bilan, yaxshilik va kamolot butun nurlari va natijalari bilan qarama-qarshi kelgan holat va qoʻrqinchli davrda, xar zikr va tasbeh butun ma'nosining tabaqalarini ilk bor, tarovatli, yangi va yosh suratda ifoda etgan. Shuning kabi, u azim inqilobning shovqin-suroni ostidagi insonlarning butun hissiyotlarini, ma'naviy hislarini uygʻotgan, hatto vahima, hayol va sir kabi tuygʻular hushyor, uygʻoq boʻlib zikr, tasbehlardagi koʻplab ma'nolarni oʻz lazzatiga koʻra olagan, emgan.

Ushbu hikmatga binoan barcha hissiyotlari uygʻoq va latifalari hushyor sahobalar, iymon nurlarini va tasbehlarni oʻzida jamlagan muborak kalimalarni talaffuz etgan vaqti soʻzlarning butun ma'nolari bilan aytar va barcha latifalari bilan hissa olar edilar.

Oʻsha portlash va inqilobdan soʻng, borgan sari latifalar uyquga ketdi, hislar haqiqat nuqtasida gʻaflatga tushib, muborak kalimalar mevalar singari, bora-bora koʻnikib qolish pardasi ostida latofatini va tarovatini yoʻqotgan. Sathiylik tuygʻulari bilan qurayotgandek, oz bir namlik qoladi. U esa kuchli tafakkuriy jarrohlik bilangina avvalgi holi qaytarilishi mumkin. Shuning uchun, qirq daqiqada bir sahobaning qozongan fazilat va maqomiga boshqa odam qirq kunda, hatto qirq yilda zoʻrgʻa yetishi mumkin.

Uchinchi sabab: Oʻn Ikkinchi, Yigirma Toʻrtinchi va Yigirma Beshinchi Soʻzlarda isbot etilgani kabi, nubuvvatning valiylikka nisbati Quyosh bilan uning oynalarda koʻringan aksi kabidir. Nubuvvat doirasi valiylik doirasidan naqadar yuksak boʻlsa, nubuvvat doirasining xodimlari va u quyoshning yulduzlari boʻlgan sahobalar ham valiylik doirasidagi solih insonlardan shunchalik ustun boʻlishi lozim. Hatto eng buyuk valiylik -nubuvvat vorisligi va siddiqiyat ham sahobalarning valiyligidir. Bir valiy bu maqomga yetsa ham baribir ilk safdagi sahobalarning maqomiga yetisha olmaydi. Ushbu uchinchi sababning koʻplab jihatlaridan uchtasini bayon qilamiz:

Birinchi Jihat: Ijtihodda, ya'ni hukm chiqarishda, ya'ni Janobi Haqning rozi boʻladigan amallarni kalomidan anglashda sahobalarga yetib boʻlmaydi. Chunki oʻsha davrdagi buyuk Ilohiy inqilob, Rabbimiz rozi boʻladigan amallar va Ilohiy hukmlarni anglash ustida jarayon qilar edi. Barcha zehnlar hukm chiqarishga qaratilgan edi. Barcha qalblar: "Rabbimiz bizdan nimani istayai!" deya qiziqar edi.

Zamonning vaziyati bu holatni his qiladigan va sezadigan tarzda davom etgan. Suhbatlar bu ma'nolarni oʻzida jamlagan holda sodir boʻlar edi. Shuning uchun hamma narsa va xar bir holat va gaplashish, suhbat va hikoyalar butun ma'nolarni bir daraja dars beradigan tarzda jarayon etgani, hamda sahobalarning iste'dodini komillashtirgani, fikrlarini yoritgani uchun, ijtihod va hukm chiqarishda iste'dodi gugurt singari alanga olishga tayyor boʻlgani uchun, bir kunda yoki bir oyda qozongan ijtihod va hukm chiqarishdagi martabasini, u sahobaning iste'dod va zakovati darajasida boʻlgan boshqa bir odam hozirgi davrda oʻn yilda, balki yuz yilda ham qozona olmaydi. Chunki hozir abadiy saodat oʻrniga dunyo saodati e'tibor markazida. Insonlarning diqqati boshqa maqsadlarga yuzlangan.

Tavakkalsizlik ichida tirikchilik dardi, ruhga ahmoqlik hamda tabiat va moddaparastlik falsafasi aqlni koʻr qilgani uchun, insonning ijtimoiy muhiti shaxsning zehniga va iste'dodiga ijtihod xususida quvvat bermagani kabi, abgor, parishon qilyapti. Yigirma Yettinchi Soʻzning ijtihod mavzuida Sufyon Ibn Uyayna bilan uning zakovati darajasidagi odamning qiyoslanishida isbot qilganmizki, Sufyon (rh.a.)ning oʻn yilda qozongan martabasini narigi odam yuz yilda ham qozona olmaydi.

Ikkinchi jihat: Sahobalarning Allohga yaqinligi nuqtasidagi maqomlariga valiylik orqali yetishib boʻlmaydi. Chunki, Janobi Haq bizga eng yaqin va hamma narsadan ham koʻra koʻproq yaqindir. Biz esa Undan nihoyatsiz uzoqmiz. Unga yaqinlikni qozonmoq ikki yoʻl orqali boʻladi.

Birnchisi: Allohning oʻz quliga yaqinligining ochilishi orqali. Nubuvvatdagi yaqinlik unga taalluqli. Nubuvvatga vorislik va suhbati orqali sahobalar u sirga sazovor.

Ikkinchi surat: Uzoqligimiz tufayli martabalarni bosib oʻtib bir daraja yaqinlashish boʻlib, aksar valiylikning sayri suluki unga koʻra, anfusiy-ichki ruhiy va ofoqiy-tashqi sayr bu suratda jarayon etadi.

Birinchi surat faqat ilhom bilan boʻladi, saʻy harakat bilan emas. Oʻziga tortish, Rahmonning jalb qilishi va Allohning muhabbatiga erishishdir. Yoʻl qisqa, biroq oʻta mustahkam, juda yuksak, xolis va soyasi yoʻq.

Keyingisi saʻy harakat orqali boʻlib, uzun, soyasi bor. Ajoyib gʻaroyibotlari koʻp boʻlsada, qiymati Allohga yaqinlik jihatida avvalgiga yetisha olmaydi. Masalan, kechagi kunga bugun yetishmoqning ikki yoʻli bor.

Birinchisi: Vaqt oʻtishiga tobe' boʻlmasdan, muqaddas quvvat bilan, vaqt oʻlchovidan chiqib, kechani bugundek hozir koʻrish.

Ikkinchisi, bir yillik masofani bosib oʻtib, aylanib kechagi kunga kelish. Biroq baribir kechagi kunni qoʻlida tutib turolmaydi, uni tashlab ketadi. Shunga oʻxshab, zohirdan haqiqatga oʻtish, ikki suratda amalga oshadi.

Biri, toʻgʻridan-toʻgʻri haqiqatning tortishiga berilib, tariqatning barzohiga kirmay, zohirning oʻzida haqiqatni topish. Ikkinchisi: koʻp martabalardan sayri suluk tarzida oʻtish. Avliyolar, garchi fanoi nafsga muvaffaq boʻlib, nafsi ammorani oʻldirgan boʻlishsada, sahobalarga yetisha olmaydi. Chunki sahobalarning nafslari poklanib tarbiyalangan, nafsning mohiyatidagi koʻplab jihozlar orqali ibodatlarning barcha turlariga hamda shukr va hamdning turli hillariga koʻproq muvaffaq boʻlishgan. Nafsni oʻldirgandan soʻngra avliyolarning ibodatlari oddiylik paydo qiladi.

Uchinchi jihat: Amallardagi fazilat, savobli ishlar va oxiratga oid fazilatlar jihatidan sahobalarga yetishib boʻlmaydi. Chunki, bir askar ba'zi sharoitda muhim va xavfli joyda bir soat navbatda turganda bir yil ibodat qilganchalik fazilat qozonishi mumkin. Bir oʻq yeb eng kamida qirq kunda qozoniladigan valiylik darajasidek maqomga daqiqada chiqadi. Shunga oʻxshab, sahobalarning Islomiyatni ta'sis qilish, Qur'on hukmlarini yoyishdagi xizmatlari va Islomiyat uchun butun dunyoni jangga chaqirishlari shunchalik yuksakdirki, ularning bir daqiqasiga boshqalar bir yilda yeta olmaydi. Hatto barcha daqiqalari, (muqaddas xizmatda) shahid boʻlgan askarning daqiqalari kabidir deyish mumkin. Butun soatlari mudhish bir joyda bir soat navbatda turgan fidokor askarning navbatiga oʻxshab, amali oz, mukofoti koʻp, qiymati yuksakdir. Modomiki sahobalar Islomiyatni ta'sis qilish va Qur'on nurlarini yoyishda birinchi safni tashkil qilar ekan, اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ siriga koʻra ularga butun ummatning hasanotlaridan hissa berib turiladi. Ummatning

deyishi sahobalarning butun ummatning hasanotlaridan hissador ekanini koʻrsatadi. Yana masalan, daraxtning ildizidagi kichik xususiyat shoxlarida katta surat oladi, katta shoxdan ham kattaroq boʻladi. Boshlanishda kichik boʻlgan katta narsa borgan sari mukammallashadi. Markaziy nuqtaga yaqin igna uchi qadar koʻplik, keng doirada ba'zan bir metrga yaqin teng kelar.

Ushbu toʻrt misol kabi, sahobalar, Islomiyat nuroniy daraxtining ildizlaridan, asoslaridan boʻlganlari, Islomiyat binosining nuroniy chizmalarining boshlangʻichida boʻlganlari, Islomiyat jamoatining imomlaridan va sonining avvalida, Shamsi Nubuvvat va Siroji Haqiqatning markaziga yaqin boʻlganlari tufayli, oz amallari koʻp, kichik xizmatlari buyukdir. Ularga yetish uchun haqiqiy sahoba boʻlish kerak boʻladi.

Savol: Sahobalar Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalomni koʻrdilar, keyin iymon keltirdilar. Biz esa koʻrmasdan iymon keltirdik. Demak, iymonimiz ularnikidan quvvatliroq. Buning ustiga, iymonimizni quvvatliroq ekaniga dalolat qiluvchi rivoyat bor? deyilsa,

Javob: Sahobalar, oʻsha davrda olamdagi barcha fikrlar Islom haqiqatlariga qarshi va muxolif boʻlib turganda faqat inson suratida Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalomni koʻrib, ba'zan moʻ'jizasiz, iymon keltirdilarki, olamdagi umum fikrlar ularning iymonlarini tebrata olmas edi. Shubha tugul, ba'zilarini vasvasaga ham sola olmagan. Sizlar esa oʻz iymonlaringizni sahobalarning iymonlari bilan solishtiryapsiz.

Barcha Islomiy fikrlar sizning iymoningizga quvvat va hujjat ekaniga qaramay, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalomning paygʻambarlik nuroniy daraxtining urugʻi boʻlgan insoniy va jismoniy surati emas, balki barcha Islomiy nurlar va Qur'on haqiqatlari bilan nuroniy muhtasham ma'naviy shaxsini minglab moʻ'jizalar bilan oʻralganini aql koʻzi bilan koʻrsangiz ham, bir ovrupa faylasufining soʻzidan vasvasa va shubhaga tushgan iymoningiz qayoqda-yu, butun kufr olamining va Nasroniy va Yahudiy va faylasuflarning hujumlari qarshisida tebranmagan sahobalarning iymonlari qayoqda?!

Sahobalar iymonlarining quvvatini koʻrsatgan va iymonlaridan sizib chiqqan shiddatli taqvolari va solih amallarda komillari qayoqda-yu, ey davogar, sening oʻta zaifligingdan farzlarni toʻliq ado qila olmagan soʻniq iymoning qayoqda?!

Hadisda aytilgan, "Oxirzamonda meni koʻrmay iymon keltirgan maqbulroqdir" mazmunidagi rivoyat xususiy fazilatga doir. Ba'zi xos shaxslar haqidadir. Mavzuimiz esa umumiy fazilat va aksariyatga taʻalluqlidir.

Ikkinchi Savol: Avliyolar va komil insonlar dunyoni tark etgan. Hatto hadisda, "Dunyoga muhabbat barcha xatolarning boshlanishidir", deyilgan. Xolbuki, sahobalar dunyoga juda koʻp aralashgan. Dunyoni tark qilish uyoqda tursin, balki sahobalarning bir qanchasi oʻz davrining madaniy insonlaridan ancha ilgarilab ketgan. Eng oddiy sahobaning eng buyuk bir valiy qadar qiymati bor deganingizni qanday tushunsak boʻladi?

Javob: Oʻttiz Ikkinchi Soʻzning Ikkinchi va Uchinchi Qismlarida gʻoyat qat'iy isbot etilganki: Dunyoning Oxiratga qaragan yuzi bilan Ilohiy Ismlarga qaragan yuzini sevish kamchilikka emas, balki kamolotga sababdir. Dunyoning mazkur ikki yuzida qanchalik ilgarilasa, ibodat va ma'rifatullohda shunchalik ilgʻorlaydi. Sahobalarning dunyosi ana oʻsha ikki yuzga oid. Dunyoni oxirat ekinzori bilib, ekib bichganlar. Mavjudotni Ilohiy Asmoning oynasi bilib, ishtiyoq bilan tomosha qilib qaraganlar. Dunyoning yomon tomoni esa foniy yuzi boʻlib, insonning hoyu-havaslariga qaraydi.

Uchinchi Savol: Tariqatlar haqiqatlarning yoʻllaridir. Tariqatlarning eng mashhuri va eng yuksagi hamda katta yoʻl deb da'vo qilinadigan Naqshbandiy tariqatining qahramonlaridan va imomlarining ba'zilari oʻz tariqatlarini shunday ta'rif qilganlar:

Ya'ni, "Naqshbandiy tariqatida toʻrt narsadan voz kechish lozim: Dunyoni, oxiratni nafs uchun haqiqiy maqsad qilmaslik, vujudini unutish, gʻurur va faxrlanmaslik uchun ushbu tarklarni oʻylamaslik. Demak, haqiqiy ma'rifatulloh va insonning kamoloti mosivoni tark qilish orqali qoʻlga kiritiladi. Buni qanday tushunish kerak?

Javob: Agar inson faqat qalbdan iborat boʻlganida, barcha mosivoni tark, hatto Allohning Ism va Sifatlarni ham tark etishi, qalbni faqat Janobi Haqning zotiga bogʻlash kerak boʻlar edi. Biroq insonning aql, ruh, sir, nafs kabi juda koʻp vazifa yuklangan latifalari va hislari bor. Komil inson - barcha tuygʻulariga xos turli ibodat yoʻllarida haqiqat tomon yurib, sahobalardek keng doirada, boy suratda, qalb qoʻmondon singari, latifalar uning askarlari bilan maqsad sari qahramonona yurgizgan insondir. Qalb faqat oʻzini qutqarish uchun askarlarini tashlab yolgʻiz ketishi faxrlanadigan ish emas, balki chorasizlikning natijasidir.

Toʻrtinchi Savol: Oʻzni sahobalardan ustun qoʻyishlik da'vosi qayerdan chiqyapti? Kim chiqaryapti? Nima uchun hozirgi davrda bu masala haqida gapirilyapti? Hamda, buyuk mujtahidlarga tenglik da'vosi qayerdan kelib chiqyapti?

Javob: Bu masalani koʻtaruvchilar ikki toifadir. Birinchi toifa sof diyonat va ilm ahli boʻlib, ba'zi hadislarni koʻrgan va hozirgi davrda solih, taqvodorlarni tashviq va targʻib qilish uchun gapirishadi. Bu toifa insonlarga gapimiz yoʻq. Ular zotan ozchilik va tez uygʻonadi. Keyingi toifa esa oʻta mudxish magʻrur insonlar boʻlib, mazhabsizliklarini buyuk mujtahidlarga tenglik da'vosi ostida yoyishni va dinsizliklarini sahobalarga tenglik da'vosi ostida joriy qilishni istaydilar. Chunki avvalo, zalolatdagi kimsalar gunohlarga kirgan, qilishga koʻnikib qolgan, gunohga mone'lik qilgan shar'iy taklif-vazifalarni bajara olmaydi. Oʻziga bahona topish uchun: "Bu masalalar ijtihodiydir. Ularda mazhablar bir-biriga muxolif. Buning ustiga ular ham biz kabi insonlardir, xato qilishlari mumkin. Shunday ekan, biz ham ular kabi ijtihod qilamiz, istaganimizdek ibodatimizni qilamiz. Ularga tobe boʻlishga nima majburiyatimiz bor?" deydi. Bu badbaxtlar shaytoniy hiyla orqali boshini mazhablarning zanjiridan chiqaradi. Ularning bu da'volari naqadar e'tiborsiz naqadar asossiz ekani Yigirma Yettinchi Soʻzda qat'iy suratda koʻrsatilgani uchun, unga havola qilamiz.

Ikkinchidan, shu toifadagi zalolat ahli qarasa, mujtahidlar bilan ish bitmayapti. Chunki ularning zimmasida bor yoʻgʻi dinning nazariy qismi bor. Lekin, zalolat ahli dinning zaruriy asoslarini tark va oʻzgartirishni istaydi. "Ulardan ham yaxshiroqmiz" deyishsa ham masalasi bitmayapti. Chunki mujtahidlar nazariy qismga va qat'iy boʻlmagan tafsilotlarga aralasha oladi. Xolbuki, mazhabsiz zalolatdagilar dinning zaruriy asoslarida ham fikrlarni chalgʻitish va oʻzgartirib boʻlmaydigan masalalarni oʻzgartirish hamda Islomiyatning qat'iy ruknlariga qarshi chiqishni istagani uchun, albatta dinning zaruriy asoslarini tashuvchisi va ustunlari boʻlgan sahobalarga til tekkizishadi. Hayhot! Yigirma Yettinchi Soʻzda bular kabi inson suratidagi hayvonlar u yoqda tursin, haqiqiy insonlar va haqiqiy insonlarning eng komillari boʻlgan avliyolarning buyuklari sahobalarning eng kichigiga ham teng kela olmasligi gʻoyat qat'iy tarzda isbotlangan.

YIGIRMA SAKKIZINCHI SOʻZ

Bu soʻz Jannatga doirdir. Ushbu Soʻzning ikki maqomi bor. Birinchi Maqom Jannatning ba'zi goʻzalliklariga ishora qiladi. Oʻninchi Soʻzda oʻn ikki qat'iy haqiqat orqali qat'iy aniqlikda hamda bu Soʻzning Ikkinchi Maqomida Oʻninchi Soʻzning xulosasi va asosi uzun, juda metin arabiy qat'iy burhon orqali oʻta porloq tarzda mavjudligi isbotlangan Jannatning borligi tushuntirmaydi, balki bu maqomda faqat savol-javobga va tanqidga sabab boʻlgan Janntaning bir nechta holatlari gapiriladi. Agar tavfiqi Ilohiy yor boʻlsa, oʻsha muazzam haqiqatga doir azim bir soʻz keyinroq yoziladi, Inshaalloh.

Boqiy Jannatga doir ba'zi savollarga qisqa javoblardan iborat.

Jannatga doir Jannatdan ham goʻzal, hurlaridan ham goʻzal, Jannat chashmasidan ham shirin boʻlgan Qur'on oyatlarining bayoni hech kimning gapirishiga boshqa soʻz qoldirmagan. Biroq porloq, azaliy va abadiy, yuksak va goʻzal oyatlarni aqlga yaqinlashtirish uchun ba'zi zinapoyalarni, Qur'on jannatidan namuna sifatida ba'zi chechaklarning namunalaridan ba'zi nozik tomonlarini aytib oʻtamiz. Besh ramzli savol va javob orqali ishora qilamiz. Jannat barcha ma'naviy lazzatlarga asos boʻlganidek, barcha jismoniy lazzatlarga ham manbadir.

Savol: Kamchiligi bor, nuqsonli, oʻzgaruvchan, beqaror, azob chekadigan inson jismoniyatning abadiyat va Jannat bilan qanday aloqasi bor? Modomiki ruhning oliy lazzatlari bor ekan, unga kifoya qiladi. Jismoniy lazzatlar uchun jismoniy hashrning nima keragi bor?

Javob: Chunki, tuproq suvga, havoga, ziyoga nisbatan qattiq, qorongʻu hisoblansada, biroq Ilohiy san'atlarning barcha navʻlariga manba va zamin boʻlgani uchun, qolgan barcha unsurlardan ma'nan ustun boʻlgani kabi... qattiq boʻlgan inson nafsi qamrov siri orqali poklanish sharti bilan barcha insoniy tuygʻulardan ustun boʻlgani kabi... jismoniyat Alloh Ismlarining eng qamrovli, eng keng, eng boy tajalliy qiladigan oynasidir. Rahmat xazinalarining barcha ne'matlarini totadigan va oʻlchaydigan jihozlar jismoniyatdadir. Masalan, tildagi ta'm bilish hissi rizqning mazasini totishda taom navʻlarining sanogʻicha oʻlchovlarga ega boʻlmaganida, xar birini alohida-alohida his qilib tanimas, totib ajrata olmas edi.

Alloh Ismlarining aksar tajalliylarini his etib bilish, zavq olib tanish ham jismoniyatdadir. Gʻoyat hilma-hil va juda turli-tuman lazzatlarni his etadigan iste'dodlar yana jismoniyatdadir. Modomiki bu koinotning Sone'i koinot bilan butun rahmat xazinalarini tanitish, barcha Ismlarining tajalliylarini bildirish va barcha ehsonlarining navʻlarini tottirishni istaganini, koinotning harakatidan va insonning qamrovidan, Oʻn Birinchi Soʻzda isbotlanganidek, qat'iy anglashilmoqda.

Albatta ushbu koinot sayrining katta hovuzi, koinot dastgohi ishlab chiqargan mahsulotning buyuk koʻrgazma joyi, dunyo ekinzorining abadiy xazinasi boʻlgan saodat yeri bu koinotga bir daraja oʻxshaydi. Ham jismoniy, ham ruhoniy barcha asoslarini saqlab qoladi. Sone'i Hakiym va u Odili Rahiym albatta jismoniy a'zolarning vazifalariga ajr hamda xizmatlariga mukofot va maxsus ibodatlariga savob sifatida ularga loyiq lazzatlarini beradi. Yoʻqsa hikmat, adolat va rahmatiga zid holat boʻladiki, hech bir jihatda Uning Jamoli Rahmatiga va Kamoli Adolatiga uygʻun emas, muvofiq boʻla olmaydi.

Savol: Jism, agar tirik boʻlsa, badan a'zolari doimo tarkib va parchalanish jarayonida, inqirozga mahkum, abadiyatga sazovor boʻla olmaydi. Yemoq ichmoq inson hayotining davom etishi, er-xotinlikdagi muomalalar esa naslning davom etishi uchun boʻlib, bu olamda asos boʻlganlar. Abadiy olamda va uxroviy olamda bularga ehtiyoj yoʻq. Nima uchun Jannatning eng buyuk lazzatlari qatoriga kirgan?

Javob: Avvalo, bu olamda jonzotlar jismining inqiroz va oʻlimga mahkumligi kirim va chiqimlarning muvozanatsizligi sabablidir. Bolalikdan kamol yoshigacha kiradigan modda koʻpdir, undan soʻngra sarflanadigani koʻpayadi, muvozanat buziladi, u ham oʻladi. Abadiy olamda esa jism zarralari sobit qolib, tarkib va parchalanishga duchor emas. Yohud muvozanat sobit turadi, {(Izoh) Bu dunyoda inson va hayvon jismi zarralar uchun bir mehmonxona, saroy, maktab hisoblanib, jonsiz zarralar unga kiradi, tirik boʻlgan baqo olamiga zarra boʻlish uchun layoqat kasb etadi, chiqadi. Oxiratda esa, اِنَّ الدَّارَ الْاٰخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوَانُ siriga koʻra hayot nuri hamma uchun umumiy. Nurlanish uchun sayru-safarga, ta'limot va ta'limga ehtiyoj yoʻq. Zarralar oʻzgarmas, sobit qoladi.} kiradigan va sarflanadigan moddalar muvozanatdadir. Doimiy charxpalak kabi jonzotlar jismi lazzatlanish uchun jismoniy hayot dastgohining ishlattilishi bilan birga abadiylashadi. Yeyish, ichish va er-xotinlik muomalalari bu dunyoda ehtiyojdan kelib chiqadi, vazifa bajaradi, biroq u vazifa uchun oldindan ajr sifatida ichiga hilma-hil laziz lazzatlar qoʻyilganki, bu qolgan lazzatlardan ustun.

Modomiki, yeyish va nikoh bu dunyoda ajib va turli-tuman lazzatlarga sabab ekan, albatta lazzat va saodat joyi boʻlgan Jannatda oʻsha lazzatlar yuksak surat olib, dunyodagi vazifalarning oxiratdagi ajrini ham lazzat sifatida ustiga qoʻyib, dunyoviy ehtiyojni ham oxiratning yoqimli ishtahasi suratida qoʻshib, Jannatga loyiq va abadiyatga munosib, eng jamlovchi hayotdor lazzat manbai boʻladi.

siriga koʻra bu dunyoda jonsiz, ongsiz va hayotsiz moddalar u yerda ongli va tirik boʻladi. U yerning daraxtlari bu yerdagi insonlar kabi, u yerning toshlari bu yerdagi hayvonlar kabi buyruqlarni tushunadi va bajaradi. Sen bir daraxtga, "Menginaalon mevani keltir" desang, keltiradi. Falon toshga "Kel" desang, keladi. Modomiki tosh va daraxtlar bu daraja yuksak bir surat olar ekan, Jannat dunyodan naqadar ustun boʻlsa, albatta yemoq, ichmoq va nikoh ham haqiqiy jismoniy holatini saqlab qolish bilan birga, dunyoviy darajalaridan shu daraja yuksak suratda boʻlishini iqtizo qiladi.

Savol: اَلْمَرْءُ مَعَ مَنْ اَحَبَّ siriga koʻra, "Jannatda doʻst doʻsti bilan birga boʻladi". Xolbuki, oddiy badaviy odam, Nabiy bilan boʻlgan suhbatining bir daqiqasida U zotga nisbatan Alloh uchun muhabbat paydo qiladi. Shu muhabbati orqali jannatda Paygʻambar Alayhissalotu Vassalomning yonida boʻlishi kerak. Xolbuki Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalomning cheksiz fayzi, oddiy badaviyning fayzi bilan qanday teng kelishi mumkin?

Javob: Bir misol orqali ushbu yuksak haqiqatga bir ishora qilamiz.

Masalan, muhtasham zot nihoyatsiz goʻzal va hashamatli bir bogʻda, juda ziynatlangan bir sayrgohda oʻta buyuk ziyofatni shunday bir tarzda tayyorlaganki, unda til seza oladigan barcha laziz taomlar jamlangan, koʻzni quvontiradigan jami goʻzal narsalarni oʻz ichiga olgan, hayolga keladigan butun yoqimli gʻaroyibotlar toʻplangan va hokazo. Ichiga barcha zohiriy va botiniy hislarni xursand qiladigan hamma narsani qoʻygan.

Endi ikki doʻst bor. Birgalikda oʻsha ziyofatga boradi. Bir xonada dasturxon atrofida oʻtiradi. Biroq birining ta'm bilish hissi juda zaifl boʻlgani sabab ozgina lazzat oladi. Koʻzi yaxshi koʻrmaydi. Hid sezmaydi. Gʻaroyib san'atlarni tushunmaydi. Hayratomuz narsalarni farqlamaydi. Sayr yerining qobiliyati nisbatida zoʻrgʻa mingdan, balki milliondan biridan zavqlanib foydalanadi. Keyingisining esa barcha zohiriy va botiniy hislari, aql, qalb, his va tuygʻulari shunchalik mukammal va shu qadar ochilganki, sayrgohdagi barcha nozik, goʻzal, latif va gʻaroyib san'atlarni alohida-alohida his qilib doʻsti bilan yonma-yon lazzatlanadi.

Modomiki, shu besaranjom, alamli va tor shu dunyoda bunday boʻlar ekan. Eng kichik bilan eng katta narsa birgalikda boʻlsada, oralarida yerdan koʻkkacha farq bor. Bu albatta saodat va abadiyat joyi boʻlgan Jannatda, birinchi usulga binoan, doʻst doʻsti bilan birgalikda boʻlsada, xar biri Rahmoni Rahiymning dasturxonidan iste'dodlarining darajasi nisbatida hissasini oladi. Boshqa-boshqa Jannatlarda boʻlishsa ham, yonma-yon turishiga xalal bermaydi. Chunki Jannatning sakkiz tabaqasi biri-biridan yuksak boʻlib, hammasining tomi Arshi A'zamdir. Bamisoli, konussimon togʻning atrofida bir-biri ichida joylashgan, bir-biridan yuksak, ostidan choʻqqigacha, devor tarzidagi doiralar bor boʻlsa, ular bir-birining ustidadir, ammo quyoshni koʻrishda bir-biriga toʻsiq boʻlmaydi, bir-biridan oʻtadi, bir-biriga qarab turadi. Shunga oʻxshab, Jannatlar ham bunga yaqin ekaniga hadislarning hilma-hil rivoyatlari ishora qiladi.

Savol: Hadislarda, "Hurlar yetmish qavat koʻylak kiyganlari holda, oyoqlarining suyaklaridagi iliklari koʻrinib turadi" deb aytilgan. Bu nima degani? Ma'nosi nima? Qanday goʻzallik?

Javob: Ma'nosi juda goʻzal, goʻzalligi juda shirin. Bu xunuk, oʻlik, jonsiz va koʻpi poʻstloq boʻlgan dunyoda husn va jamol faqatgina koʻzga goʻzal koʻrinib, unga koʻnikishga toʻsiq boʻlmasa yetadi. Xolbuki goʻzal, tirik, ravnaqdor, butunlay poʻstloqsiz magʻz va qobiqsiz asl boʻlgan Jannatda koʻz kabi insonning barcha tuygʻulari, latifalari latif jinsdan iborat hurlardan hamda hurlardek va ulardan ham goʻzal boʻlgan, bu dunyodan borgan Jannatdagi dunyo ayollaridan hilma-hil zavqlarining hissasini, turli-tuman lazzatlarini olishni istaydilar.

Demak, hadis eng ustki koʻylakning goʻzalligidan to suyak ichidagi iliklargacha xar biri barcha hislarning, teygʻularning lazzat olish vositasi ekanini ishora qilyapti. "Hurlarning yetmish koʻylak kiyishlari va oyoqlarining suyaklaridagi iliklari koʻrinishi" iborasi orqali hadisi sharif, hurlarning - insonda naqadar husnparvar, zavqparast, ziynatga maftun va jamolga ishtiyoqmand tuygʻulari, hislari, quvvalari va latifalari boʻlsa, barchasini xursand qilib, toʻydiradigan va xar birini alohida-alohida baxtiyor qiladigan xar navʻ moddiy-ma'naviy ziynat va jamol goʻzalligiga ega ekaniga ishora qilyapti.

Demak, hurlar Jannat ziynatlaridan yetmish koʻylakni bir jinsdan boʻlmagani uchun bir-birini toʻsib qolmaydigan suratda kiyadi, oʻz vujudlaridan, nafs va jismlaridan, balki yetmish martabadan koʻra koʻproq hilma-hil husn va jamolning turlarini namoyon qiladilar.

ishorasining haqiqatini koʻrsatadilar. Yana hadisi sharif Jannatda keraksiz, poʻstloqli va befoyda moddalar boʻlmagani uchun, Jannat ahlining yeb ichganidan soʻng chiqindisi yoʻqligini bayon qiladi. Modomiki bu past darajali dunyoda eng oddiy jonzot boʻlgan daraxtlar koʻp oziqlansada chiqindisiz boʻladilaru, eng yuksak hayot tabaqasi boʻlgan Jannat ahli nega endi chiqindisiz boʻlmasin?!

Savol: Hadisi shariflarda, "Ba'zi Jannat ahliga dunyo kattaligidagi yer beriladi, yuz minglab qasr, yuz minglab hurlar ehson qilinadi", deyilgan. Bir odamga buncha narsalarning nima keragi bor, nima ehtiyoji bor, buni qanday tasavvur qilish mumkin va bu nima degani?

Javob: Agar inson faqatgina jonsiz vujuddan iborat boʻlsa yoki yolgʻiz me'dadan iborat oʻsimliksifat maxluq va yoki faqat cheklangan, ogʻir, vaqtinchalik va oddiy bir jismoniy borliq, hayvoniy jismdan iborat boʻlsa edi, aytilgan koʻp qasrlarga, koʻp hurlarga loyiq va ega boʻlmas edi.

Biroq, inson shunday qamrovli qudrat moʻ'jizasiki, hatto bu foniy dunyoda, shu qisqa umrda, toʻliq ochilmagan ba'zi tuygʻularining ehtiyoji uchun butun dunyoning saltanati, boyligi va lazzati berilsa, hirsi toʻymasligi aniq.

Xolbuki, abadiy saodat joyida, cheksiz iste'dodga ega, nihoyatsiz ehtiyojlar tili bilan, tuganmas orzular qoʻli bilan, cheksiz rahmatning eshigini qoqqan inson, albatta hadislarda bayon qilingan Ilohiy ehsonlarga sazovor boʻlishi aqlga toʻgʻri keladi, haq va haqiqatdir. Bu yuksak haqiqatga bir misol durbini bilan nazar solamiz:

Bu dara bogʻi kabi, {(Izoh) Sakkiz yil toʻliq sadoqat bilan bu faqirga xizmat qilgan Sulaymonning bogʻi boʻlib, bir yoki ikki soat ichida bu Soʻz u yerda yozildi.} Barlaning bogʻ va bogʻchalarining xar birining alohida-alohida egasi bor boʻlsada, Barlada ozuqasi bor-yoʻgʻi bir hovuch yem boʻlgan xar bir qush, xar bir chumchuq, xar bir ari, "Butun Barlaning bogʻ va boʻstonlari mening oromgohim va sayr joyim", deydi. Barlani zabt qilib, oʻz mulki doirasiga qoʻshib oladi. Boshqalarning ishtiroki uning bu ishini buzmaydi. Inson boʻlgan xar bir inson, "Mening Xoliqim bu dunyoni menga uy qilgan quyosh mening chirogʻim, yulduzlar mening elektr chiroqchalarim, yer yuzi gulu chechakli gilamlar bilan toʻshalgan bir beshigimdir," deya Allohga shukr qiladi. Boshqa maxluqotning ishtiroki uning bu hukmini bekor qilmaydi. Aksincha, maxluqot uning uyini bezaydi. Uyning ziynatlari hisobida. Ajabo, bu torgina dunyoda inson insoniylik e'tibori ila, hatto qush ham azim doirada bir navʻ egalik da'vo qilsa, ulkan ne'matga sazovor boʻlsayu, keng va abadiy saodat joyida besh yuz yil masoflik mulk ehson qilish qanday qilib aqlga sigʻmasligi mumkinmi?!

Bu qattiq, qorongʻu, tor dunyoda quyosh juda bir onda koʻp oynalarda koʻringani kabi,

nuroniy zot bir onda koʻp yerlarda boʻla olishi (Oʻn Oltinchi Soʻzda isbot etilgani kabi),

masalan, Hazrati Jabroil Alayhissalom ham mingta yulduzda bir onda

ham Arshda ham paygʻambarning huzurida

ham Allohning huzurida bir vaqtning oʻzida boʻlishi,

Hazrati Paygʻambar Alayhissalotu Vassalom hashrda bir onda ummatining aksariyat taqvodor qismi bilan koʻrishishi,

dunyoda hadsiz maqomlarda bir onda koʻrinishi,

avliyolarning abdol deb ataluvchi bir sinfi gʻariblari bir vaqtning oʻzida koʻp joylarda koʻrinishi,

avom insonlarning tushda ba'zan bir daqiqada bir yillik ishlar qila olishi va koʻrishi,

xar kim qalb, ruh, xayoli orqali bir onda juda koʻp joylar bilan bogʻlanib aloqador boʻlishi koʻrilgan va ma'lum boʻlgani bois,

albatta nuroniy, chegarasiz, keng va abadiy Jannatda jismlari ruh quvvatida, yengilligida va hayol tezligida boʻlgan Jannat ahli bir vaqtning oʻzida yuz minglab joylarda boʻladi,

yuz minglab hurlar bilan suhbatlashib, yuz ming tarzda lazzat olishi,

abadiy Jannatga, nihoyatsiz rahmatga loyiq. Muxbiri Sodiqning (S.A.V.) xabar berganidek haq va haqiqatdir. Shu bilan birga, ushbu kichkina aqlimizning tarozisi bilan u muazzam haqiqatlar tortilmaydi.

Oliy idroklar bu kichik aqlga kerakmas,

Zero bu tarozi u qadar yukni koʻtarmas.

Ikkinchi va Sakkizinchi Soʻzlarda isbotlanganidek - iymonda ma'naviy bir jannatning danagi mujassam. Kufrda esa ma'naviy bir jahannam urugʻini bor. Kufr Jahannamning urugʻi boʻlgani kabi Jahannam ham uning bir mevasidir. Kufr Jahannamga kirishga sabab boʻlgani kabi Jahannamning borligi va yaratilishiga ham sababdir. Chunki, kichik bir hokimning kichik izzati, kichik gʻayrati, kichik gʻazabi boʻlsa, bir beadab isyon qilib, "Meni adabimni bermaysan va bera olmaysan" desa. U yerda qamoqxona boʻlmasa ham, xar holu korda bir beadab uchun bir qamoqxona tashkil qiladi va uni ichiga tiqadi. Xolbuki kofir Jahannamni inkor qilish orqali benihoyat Izzat va Gʻayrat va Jalol Sohibi va gʻoyat buyuk va benihoyat Qodiyr bir Zotni yolgʻonga chiqaryapti va ojizligini aytmoqda, yolgʻon va ojizlik bilan aybblayapti, izzatini qattiq botayapti, gʻayratini dahshatli ayblayapti, jaloliga isyon qilyapti.

Albatta Jahannamning vujudga kelishiga hech qanday sabab yoʻqligi faraz qilinsa ham, bu daraja yolgʻonga chiqarish va ojizlik bilan ayblashlarni oʻz ichiga olgan kufr uchun Jahannam yaratiladi va kofir ichiga tiqiladi.

YIGIRMA TOʻQQIZINCHI SOʻZ

Muqaddima

Farishtalar va ruhoniy borliqlarning vujudi inson va hayvonlarning vujudi kabi qat'iydir. Ha, Oʻn Beshinchi Soʻzning Birinchi Zinapoyasida bayon etilgani kabi: Haqiqat - zamin kabi samovotning ham yashovchilari, idrokli xalqi boʻlishini, ular samovotga munosib boʻlishini haqiqat qatʻiyyan va hikmat aniq taqozo qiladi. Shariat tilida juda koʻp turda boʻlgan yashovchilarga - malaklar va ruhoniy borliqlar nomi berilgan. Ha, buni haqiqat taqozo qiladi. Chunki zaminimiz samoga nisbatan kichikligi va pastligi bilan birga idrokli maxluqlar bilan toʻldirilishi, ora-sira boʻshatib yangidan-yangi idroklilar bilan jonlantirilishi ishora qiladi, balki ochiqchasiga, bu muhtasham burjlar sohibi boʻlgan bezalgan qasrlar misoli, samovot ham vujud nurining nuri boʻlgan jonzotlar va jonzotlarning ziyosi boʻlgan ongli va idrokli maxluqlar bilan albatta toʻlaligini bildiradi.

U maxluqlar esa inson va jinlat kabi bu olam saroyining tomoshabinlari, shu koinot kitobining mutolaachilari va rububiyat saltanatining dallollaridir. Kulliy va umumiy qilliklari bilan koinotning buyuk va umumiy mavjudotining tasbehlarini aytadigan vakillardir.

Ha, bu koinotning holati ularning vujudlarini koʻrsatadi. Chunki koinotni haddu hisobga kelmagan nozik san'atli ziynatlar, ma'nodor goʻzalliklar va hikmatli naqshlar bilan bezab jihozlashi shaksiz uni tafakkur qiladigan, tahsin etuvchi va hayratda qolgan maqtovchilar nazarlarini taqozo qiladi, boʻlishini talab qiladi.

Husn albatta bir oshiq istaydi, taom esa och boʻlganga beriladi. Shunday ekan, ushbu cheksiz san'at goʻzalligi ichida ruhlarning ozuqasi va qalblarning ozigʻi albatta malaklar va ruhoniylarga yuzlanadi, koʻrsatadi. Modomiki bu nihoyatsiz ziynatlar cheksiz tafakkur va qullik vazifasini taqozo qilar ekan. Lekin inson va jinlat bu cheksiz vazifaga, shu hikmatli nazoratga, bunday keng qillikning faqat milliondan birini qila olar ekan, demak, bu cheksiz, juda muxtalif vazifalar va ibodatga - nihoyatsiz farishta sinflari, ruhoniy borliqlar jinslari kerakki, buyuk olam masjidini saflari bilan toʻldirib jonlantirsin.

Ha, koinotning hamma tomonida, xar bir doirasida ruhoniy borliqlar va farishtalar toifalariga bu qullik vazifasi yuklangan. Ba'zi hadislar rivoyatining ishorasi asosida va olam intizomining hikmati bilan: Bir qism aylanib yuradigan jonsiz jismlar, yulduzlar sayyorasidan yomgʻir tomchilarigacha, bir qism farishtalarning kema va markablari, deyish mumkin. Farishtalar Allohning izni bilan sayyoralarga minadi, shahodat olamini sayr qilib kezadi va markabining tasbehotini aytadi.

Bir qism tirik jismlar, bir hadisi sharifda "Jannat ahlining ruhlari barzoh olamida yashil qushlarning ichiga kirib Jannatda aylanadi" deb ishora qilgan "tuyurun hudrun" degan Jannat qushlaridan chivinlargacha, bir jins ruhlarning tayyoralari, deyish mumkin. Ularning ichiga Alloh amri bilan kiradi, jismoniyat olamlarini sayr qilib, tirik jasadlardagi koʻz, quloq kabi tuygʻulari bilan jismoniy olamdagi yaratilish moʻ'jizasini tomosha qiladi. Maxsus tasbehotlarini ado etishadi.

Demak, buni haqiqat taqozo qiladi, hikmat ham aynan shuni iqtizo qiladi. Chunki bu qattiq, ruhga oz munosabati boʻlgan tuproqdan, loyqa va hayot nuriga juda oz munosabati boʻlgan suvdan doim qizgʻin faoliyatdagi chegaralanmagan hayotni va nuroniyatli idrokli borliqlarni yaratgan Fotiri Hakimning, albatta ruhga juda loyiq va hayotga juda munosib nur dengizidan va hatto zulmat dengizidan, havodan, elektr kabi boshqa latif moddalardan bir qism idrokli maxluqlari bor. Ular juda koʻp sonda mavjud.

Birinchi Maqsad

Birinchi Asos

Vujud hayot bilan kamol topadi. Vujudning haqiqiy borligʻi hayot bilan ekani aniq. Hayot vujudning nuridir. Idrok hayotning ziyosidir. Hayot hamma narsaning boshi va asosidir. Hayot hamma narsani xar bir jonli narsaga beradi. Bir narsani butun narsalarga sohib hisobiga oʻtkazadi. Hayot bilan bir tirik mavjud "Ushbu butun ashyo meniki. Dunyo uyim. Koinot sohibim tomonidan berilgan mulkimdir", deya oladi.

Ziyo jismlarning koʻrilishiga sabab va ranglarning, bir soʻzga koʻra, borligining sababidir. Xuddi shuning kabi, hayot ham mavjudotning kashshofidir. Yuzaga chiqishiga sababdir. Kichik boʻlakni butun va umumiy holga keltiradi. Umumiy narsalarni esa bir boʻlakka sigʻdirishga sababdir. Va sanoqsiz ashyolarni sherik va birdam qilib bir butunga sabab, bir ruhga sazovor qilish kabi butun vujud kamolotiga sababdir. Hatto hayot koʻplik tabaqalarida bir tur Allohning yagonaligining tajalliyidir va koʻplikda Ahadiyatining bir oynasidir.

Qara, hayotsiz jism katta togʻ boʻlsa ham yetim, gʻarib, yolgʻizdir. Faqat oʻtirgan makoni va unga qoʻshilgan narsalar bilan munosabati bor. Boshqa koinotda nima boʻlsa togʻga nisbatan yoʻq. Chunki aloqador boʻlishi uchun na hayoti bor, munosabati boʻlishi uchun na idroki bor. Endi kichkina bir jismga qara, masalan asal ariga. Hayot unga kirgan on, butun koinot bilan shunday munosabat quradiki, xususan zamin gullari va nabototi bilan shunday tijorat kelishuvi bitadiki, "Yer yuzi mening bogʻchamdir, tijoratxonamdir", deydi.

Mana, jonzotlardagi mashhur zohiriy va botiniy tuygʻularidan boshqa his etilmaydigan yoʻnaltiruvchi va shavqqa keltiruvchi hislar bilan birga ari, dunyoning aksar sinflari bilan ixtisos, doʻstlik, almashuv va tasarrufga sohib boʻladi. Demak, hayot eng kichik jonzotga ta'sirini koʻrsatsa, albatta inson tabaqalari boʻlgan eng yuksak martabaga chiqish orqali kengayadi, ochiladi va nurlanadiki, hayotning ziyosi boʻlgan idrok bilan, aql bilan bir inson oʻz uyidagi honalarda yurgani kabi, jonzotlar oʻz aqli bilan yuksak, ruhoniy va jismoniy olamlarda aylanishadi. Ya'ni, idrokli va jonli maxluq ma'nan olamlarga musofir boʻlgani kabi, u olamlar ham idrokli maxluqning ruh oynasiga musofir boʻlib, surat va akslanib kiradi.

Hayot - Zoti Zuljalolning vahdatining eng porloq burhoni, ne'matining eng buyuk manbai, marhamatining eng latif tajalliyi, eng yashirin va bilinmas san'at bilan ishlangan naqshidir.

Yashirin va nozikdir. Chunki hayot navʻlarining eng pasti boʻlgan nabotot hayoti va uning eng birinchi darajasi boʻlgan urugʻdagi hayot yrygʻining ochilishi, ya'ni uygʻonib koʻkarishi ochiq, koʻp sonda, toʻkinlikda, koʻnikish ichida Hz. Odam (A.S.) davridan beri bashariyat hikmatining nazarida yashirin qolgan. Uning aslini basharning aqli haqiqiy holda kashf qilmagan.

Hayot shu qadar pok va tozadirki, ikki jihati, ya'ni mulk-tashqi va malakutiyat-ichki jihatlari toza, pok, shaffofdir. Qudrat qoʻli, sabablarning pardasini qoʻymasdan, toʻgʻridan-toʻgʻri ishga kirishadi. Lekin boshqa narsalardagi qiymatsiz ishlar va qudratning izzatiga uygʻun kelmagan nopok koʻrinishdagi holatlarga asos boʻlishi uchun zohiriy sabablarni parda qilgan.

Natija: Hayot boʻlmasa vujud vujud emas, yoʻqlikdan farqi yoʻq deyish mumkin. Hayot ruhning ziyosidir. Idrok hayotning nuridir. Modomiki hayot va idrok bu qadar ahamiyatli va modomiki bu olamda shubhasiz, eng mukammal va benuqson intizom, koinotda bir mukammallik, mahkam ravonlik kuzatilayotgan ekan, modomiki bu bechora abgor yer kurramiz, sargardon zaminimiz bu qadar haddu hisobga kelmas hayot egalari, ruh sohiblari va idroklilar bilan toʻla.

Albatta ishonchli sezgi bilan va qat'iy bilish orqali ushbu samoviy qasrlar va burjlarining ham oʻzlariga munosib jonli, idrokli yashovchilari borigini xulosa qilish mumkin. Baliq suvda yashagani kabi, quyoshning olovida ham nuroniy yashovchilar topiladi. Olov nurni yoqmaydi, balki otash nurga madad beradi.

Modomiki azaliy qudrat:

shubhasiz eng oddiy moddalardan, eng nursiz unsurlardan cheksiz hayot egasi va ruh sohibini yaratib,

qattiq ahamiyat bilan nursiz moddalarni hayot orqali latif moddalarga aylantiradi,

hayot nurini hamma narsada koʻp sonda sochmoqda,

idrok ziyosi bilan aksar narsalarni yoritmoqda.

Albatta u Qodiyri Hakiym bu kamchiliksiz qudrati, nuqsonsiz hikmati bilan nur kabi, efir kabi ruhga yaqin va munosib boʻlgan boshqa latif oquvchi moddalarni e'tiborsiz qoldirib hayotsiz qoldirmaydi, jonsiz qoʻymaydi, idroksiz tashlamaydi. Balki nuroniy moddadan, hatto zulmatdan, hatto efir moddasidan, hatto ma'nolardan, hatto havodan, hatto kalimalardan jonlilarni, idroklilarni koʻp sonda yaratadi. Hayvonotning juda koʻp turlari kabi turli tuman ruhoniy maxluqlarni u latif oquvchi moddalaridan yaratadi. Ularning bir qismi malaklar, bir qismi esa ruhoniy va jin navlaridir. Farishtalar va ruhoniy borliqlarning koʻp sonda boʻlishini qabul qilish qay daraja haqiqat, yaqqol va aqlga sigʻishini va Qur'onning bayon etgani kabi ularni qabul etmagan kimsa qay daraja haqiqatga xilof va hikmatga ters xurofot, zalolat, telbalik, devonalik ekanini quyidagi misol orqali koʻr:

Ikki odam, biri badaviy, vahshiy, keyingisi madaniy, aqli joyida birga hamroh boʻlib Istanbul kabi hashamatli shaharga borishadi. Madaniy, muhtasham shaharning uzoq burchagida xunuk, abgor, kichik uyga, fabrikaga uchraydilar. Ular uyning ishchi, muhtoj, miskin odamlar bilan toʻlaligini koʻrishadi. Odamlar ajib fabrika ichida ishlamoqda. Uyning atrofi ham ruh sohiblari va jonlilarga toʻla. Lekin ularning tirikchilik vositasi va xususiy hayot sharoitlari boʻlib, ularning bir qismi oʻtxoʻr, faqat nabotot bilan yashaydilar. Boshqa bir qismi baliq yeydi, baliqdan boshqa narsa yemaydi.

U ikki odam bu holatni koʻradi. Soʻng qaraydilar, uzoqda minglab ziynatlangan saroylar, oliy qasrlar koʻrinmoqda. Saroylarning oʻrtasida keng dastgoh va katta maydonlar bor. Ikki odam uzoqligi sababli yo koʻzi zaifligi bilan yoki saroy xalqining yashiringani sababli saroyning yashovchilari ikki odamga koʻrinmaydi.

Bu abgor uydagi hayot sharoiti saroylarda yoʻq. Vahshiy badaviy, hech shahar koʻrmagani uchun mazkur sabablarga binoan koʻrinmagani va bu yerdagi hayot sharoiti u yerda boʻlmagani uchun, "Saroylar yashovchilardan xoli, boʻsh, ichida ruh sohiblari yoʻq", deb, vahshiyligining eng axmoqona valdirashini koʻrsatadi. Ikkinchi odam, "Ey badbaxt, shu ahamiyatsiz, kichik uyni koʻryapsan, ruh sohiblari, ishchilar bilan toʻldirilgan va bir Zot borki ularni xar doim yangilayapti, ishlatyapti. Qara, ushbu uy atrofida boʻsh yer yoʻq. Tiriklar va ruh sohiblari bilan toʻldirilgan.

Ajabo, bizga uzoqdan koʻringan bu intizomli shaharning, hikmatli ziynatlarning, san'atli saroylarning oʻziga munosib oliy yashovchilari boʻlmasligi mumkinmi hech?! Albatta, saroylarning barchasi toʻla va ularda yashovchilarga koʻra boshqa hayot sharoitlari bor. Ha, oʻt oʻrniga balki pirog yer, baliq oʻrniga olmos yeyishlari mumkin. Uzoqligi yo koʻzing qobiliyatsizligi yoki ularning yashirin ekani bois senga koʻrinmasliklari ularning yoʻqligiga hech qachon dalil boʻla olmaydi. Koʻrinmasligi yoʻqligiga dalolat qilmaydi. Koʻrinmaslik boʻlmaslikka hujjat boʻla olmaydi.

Xullas, bu misol kabi yuksak yulduzlar va sayyor jismlar ichida yer kurrasining kichiklik va pastligi bilan birga bu qadar sanoqsiz ruh, idrok sohiblarining vatani boʻlishi, eng kichik va eng chirigan boʻlaklari ham hayot manbalari boʻlishi, kichik hayvonlarning toʻplanish joyi boʻlishi shak shubhasiz. Avvalo va ishoinchli sezgi orqali va qat'iy ishonch bilan, bu nihoyatsiz olam fazosi va shu muhtasham samovot, burjlari, yulduzlari bilan idrok sohiblari, hayot egalari, ruh sohiblariga toʻlaligiga dalolat qiladi, shahodat aylaydi, e'lon qiladi.

Olovdan, nurdan, otashdan, yorugʻlikdan, zulmatdan, havodan, ovozdan, xushboʻy hiddan, soʻzlardan, efirdan va hatto elektrdan va boshqa latif oquvchi moddalardan yaratilgan hayot egalari va ruh sohiblari va idrok sohiblari bilan Buyuk Islom Shariati, Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon "Malaklar va jinlar va ruhoniy borliqlar" deydi, nom beradi. Farishtalarning esa jismlarning turli jinslari kabi jinslari boshqa boshqa.

Albatta bir tomchi yomgʻirga muakkal boʻlgan farishta Quyoshga muakkal malakning jinsidan emas. Jin va ruhoniy borliqlarning ham juda koʻp turli jinslari bor.

Ushbu asos hikmatning xotimasi: Modda asos emasligi, vujud unga boʻysungani va tobeʻ boʻlishini tajribalar koʻrsatadi. Balki modda ma'no bilan mavjud. Ma'no hayotdir, ruhdir. Shubhasiz, modda, hamma narsa unga yoʻnalishi uchun sohib emas. Balki xodim, bir haqiqatning kamol topishiga xizmat qiladi. U haqiqat hayotdir. Uning asosi esa ruh. Shaksiz, modda, unga murojaat qilinishi, undan kamolot soʻraladigan hokim emas. Balki mahkumdir, bir asosning hukmiga tobe', u koʻrsatgan yoʻllar bilan harakat qiladi.

Oʻsha asos hayotdir, ruhdir, idrokdir. Albatta, modda, ishlar va kamolotni undan bilish, unga bino qilish uchun magʻz emas, asos emas, barqaror emas. Balki yorilishga, erishga, yirtilishga muhayyo koʻylak, bir qobiq, koʻpik va suratdir. Koʻzga koʻrinmagan mikroskopik hayvonning qancha oʻtkir tuygʻulari borki, birodarining ovozini eshitadigan, rizqini koʻradigan, juda hassos va keskin hislari mavjd. Bu holat, moddaning kichrayib mayinlashishi nisbatida hayot nishonlari koʻpayishi, ruh nuri quvvatlashishini koʻrsatadi. Goʻyo modda mayinlashish orqali, bizning moddiyligimizdan uzoqlashib ruh harorati, hayot nuri ruh olamiga, hayot olamiga, idrok olamiga yaqinlashayotganday yanada yaxshiroq tajalliy etadi. Xullas, modda pardasida bunchalik hayot, idrok va ruhning alomatlari boʻlsayu, parda ostidagi ich olami ruh va idrok sohiblari bilan toʻla boʻlmasligi mumkinmi hech?!

Bu moddiyot va shahodat olamidagi ma'noning, ruhning, hayotning va haqiqatning sanoqsiz belgialri, yogʻdulari va samaralarining manbai faqat moddaga va moddaning harakatiga qaratilib izohlanishining imkoni bormi?! Yoʻq, qat'iyan va aslo! Ushbu sanoqsiz belgilar va yogʻdular, moddiy ashyolar va shahodat olami, malakut va ruhlar olami ustiga tashlangan tantanali parda ekanini koʻrsatadi.

Ikkinchi Asos

Farishtalarning borligi, ruhoniy borliqlarning mavjudligi va haqligiga ma'naviy bir ittifoq bilan, ta'birda ixtiloflari bilan birga, butun aql egalari va naql qilganlar ham bilib, ham bilmasdan ittifoq qilgan deyish mumkin. Hatto moddiyotda rivojlangan Ishrokiyun faylasuflarining Arastu izdoshlari farishtalarning ma'nosini inkor qilmasdan: "Xar bir turning bir ruhoniy ma'naviy misoli bor", deyishadi. Farishtalarni bu shaklda ta'bir qilishgan. Eski faylasuflarning Ishrokiyun qismi ham farishta ma'nosida qabul qilishga majbur boʻlib, lekin xato qilib "Oʻn aql va Turlar Arbobi" deb nom berganlar. Butun toʻgʻri din sohiblari "togʻlarning farishtasi, dengizlarning farishtasi, yomgʻirlarning farishtasi " kabi xar turga koʻra bittadan vazifador farishta, vahiyning ilhomi va irshodi bilan borligini qabul qilib, u nomlar bilan atashadi.

Hatto aqli koʻziga tushgan va insoniyatdan, jonsizlar darajasiga ma'nan tubanlashgan moddaparast va tabiatparastlar ham farishtalarning ma'nosini inkor etolmasdan {(Izoh) Farishtalar ma'nosini va ruhoniyatning haqiqatini inkor qilishga imkon topa olmaganlar, balki fitratning nizomlaridan "Aylanib yureadigan kuch" deb "Kezib yuruvchi quvvatlar" nomini berib xato suratda tasvir qilib bir jihatdan tasdiqlashga majbur boʻlishgan. (Ey oʻzini aqlli oʻylagan!..)} "Aylanib yuradigan kuchlar" deb nomlab, bir jihatda qabul qilishga majbur boʻlishgan.

Ey farishtalar va ruhoniyatni qabul qilishda ikkilanayotgan bechora odam! Nimaga tayanyapsan? Qaysi haqiqatga ishonyapsanki, butun aql sohiblari ham bilib, ham bilmasdan farishtalar ma'nosining aniqligi, isbotlanishi va ruhoniy borliqlarni isbotlanishlari haqida ittifoqlariga qarshi chiqyapsan, qabul etmayapsan? Modomiki Birinchi Asosda isbot etilgani kabi, hayot mavjudotning kashshofidir, balki natijasi, xulosasidir. Butun aql sohiblari malaklar ma'nosining qabulida ma'nan ittifoqdalar va bizning zaminimiz bu qadar hayot egalari va ruh sohiblari bilan jonlantirilgan.

Demak shu fazo olami yashovchilardan, bu latif osmonlar joylashgan mazluqlardan xoli qolishi mumkinmi hech?! Yaratilishda joriy nizomlar, qonunlar koinotning tirik boʻlishiga yetarli degan hayol kelmasin. Chunki jarayon etayotgan nizomlar, hukmi ijrodagi qonunlar haqiqatda boʻlmasada mavjud hisoblanadigan ishlar, faraziy dasturlar, yoʻq hisoblanadi. Ularga vakillik qiladigan, ularni koʻrsatadigan, ularning tizginini qoʻlida tutadigan farishtalar deyilgan Allohning qullari boʻlmasa u nizomlarga, qonunlarga vujud tayinlanmaydi. Mohiyat koʻrsatilmaydi. Koʻzga koʻrinadigan haqiqat boʻla olmaydi. Xolbuki hayot koʻzga koʻrinadigan haqiqatdir. Faraziy ish koʻz koʻradigtan haqiqatga yuklanmaydi.

Natija: Modomiki hikmat bilan din ahli va aql, naql sohiblari ma'nan mavjudotning bu shahodat olamiga maxsus emasligiga ittifoq etgan, modomiki zohiriy shahodat olami qattiq va ruhlarning yaratilishiga muvofiq boʻlmasada, bu qadar ruh sohiblari bilan bezalgan ekan, albatta, vujud unga maxsus emas. Balki yanada koʻp vujud tabaqalari boʻlib, shahodat olami ularga nisbatan naqshli parda hisobida. Modomiki dengizning baliqqa nisbati kabi, ruhlarga muvofiq boʻlgan gʻayb va ma'no olami ruhlar bilan toʻla boʻlishni taqozo qiladi. Yana modomiki butun ishlar farishtalar ma'nosining borligʻiga shahodat qiladi. Albatta, shak-shubhasiz farishtalar vujudining va ruhoniy xaqiqatlarining eng goʻzal surati va salim aqllar qabul qiladigan va tahsin etadigan eng ma'qul kayfiyatini Qur'on sharh va bayon qilgan. Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon, "Farishtalar mukarram qullardir. Amrga muxolafat etmaydilar. Nima amr qilinsa uni qiladilar. Farishtalar nurli latif jismdan iborat.

Turli navʻlarga boʻlingan", deydi. Inson bir ummatdir, "Kalom" sifatidan kelgan Ilohiy Shariatning tashuvchilari, vakillari, akslaridir. Xuddi shuning kabi, farishtalar ham muazzam ummat boʻlib, ularning ishchi qismi "Iroda" sifatidan kelgan koinot qonunularini tashiydi, vakil va akslaridir. Muassiri Haqiqiy boʻlgan Qudrati Fotiraning va Azaliy Irodaning amrlariga tobeʻ, Allohning qullari boʻlib, yuksak yulduzlarning xar biri ularning masjidlari, ibodat joylari hisoblanadi.

Uchinchi Asos

Farishtalar va ruhoniy borliqlar masalasi shu masalalardanki: Bitta qismning borligi orqali bir butun isbotlanadi. Bitta shaxsning koʻrishi bilan umum sinfning vujudi ma'lum boʻladi. Chunki kim inkor qilsa, toʻliq inkor qiladi. Bir donasini qabul qilgan kishi sinfning umumini qabul qilishga majbur. Modomiki shunday ekan, qara: Butun toʻgʻri din sohiblari butun asrlarda Odam (A.S.) davrvidan hozirgacha farishtalarning mavjudligi va ruhoniy borliqlarning isbotlanganiga ittifoq qilganlar. Insonning toifalari bir-birini eslashi, gaplashishi va rivoyat qilishi kabi farishtalar bilan suhbatlashishga, ularning koʻrilganiga va ularni rivoyat qilishga birlashganini koʻrmayapsanmi, eshitmayapsanmi.

Ajabo, hech kim farishtalrni yaqqol koʻrimasa, shubhasiz bir shaxsning yoki koʻp insonlarning borligi qat'iy bilinmasa, ularning shaksiz, shubhasiz vujudlari his etilmasa, bunday ijmo' va ittifoq davom etishi, musbat va vujudiy hodisada, kuzatgan holda bardavom ravishda va tavotur suratidagi ittifoq davom etishi mumkinmi?!

Ushbu koʻpchilik e'tiqodinign ildizi qatʻiy dasturlar, tamal bilimlar va ochiq hodisalar boʻlmasligi mumkinmi hech?!

Asli yoʻq vahima butun insoniyat inqiloblarida, butun insoniy aqidalarda davom etishi, joylashishi mumkinmi hech?!

Haq din sohiblarining, shu azim ijmo'ning hujjati qat'iy ishonchli boʻlmasligi, bir koʻz bilan koʻrinadigan aniqlikda boʻlmasligi mumkinmi hech?!

U qat'iy ishonch va koʻrilgan aniqlik hadsiz belgilardan, ular esa kuzatilgan sanoqsiz voqealardan, voqealar esa shak-shubhasiz shart boʻlgan dasturlar va tamal bilimlarga tayanmasligi mumkinmi hech?! Shunday ekan, din sohiblaridagi umumiy e'tiqodlarning sababi va hujjati ma'naviy tavotur quvvatini ifodalagan juda koʻp sonda farishtalarni kuzatgani va ruhoniy borliqlarning koʻrganidan hosil boʻlgan shart boʻlgan dastur va tamal bilimlar, qat'iy asoslardir.

Bashariyat ijtimoiy hayoti samosining quyoshlari, yulduzlari, oylari hisobida boʻlgan paygʻambarlar va valiylar tavotur suratida, ma'naviy ijmo' quvvati bilan xabar berishgan, guvohlik qilgan farishtalar va ruhoniyatning vujudlari va kuzatilgani shubha qabul qilishi, shakka sabab boʻlishi hech mumkinmidir, ma'qulmi, qabulmi?!

Boxusus ular bu masalaning mutaxassisidir. Ma'lumki, ikki mutaxassis boshqa minglab kishilardan ustundir. Bu masalada isbot qilganlar hisoblanadi. Ma'lumdirki, ikki isbot qiluvchi minglab rad va inkor qiluvchidan ustundir. Xususan koinot samosida doim porlagan va hech qachon botmagan xaqiqat olamining quyoshlar quyoshi boʻlgan Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning xabarlari va risolat quyoshi boʻlgan Zoti Ahmadiyaning (S.A.V.) shahodati va koʻrgan narsalari, shubha qabul qilishi mumkinmi?! Modomiki bitta ruhoniy borliqning vujudi bir vaqtda isbotlansa, u sinfning umumiy isbotlanganini koʻrsatadi. Modomiki bu sinfning borligi isbotlangan ekan, albatta ularning shaklan isbotlanganining eng goʻzali, eng ma'quli, eng maqbuli Shariatning sharh qilgani, Qur'onning koʻrsatgani, Sohibi Me'rojning koʻrgani kabi boʻladi.

Toʻrtinchi Asos

Shu koinot mavjudotlariga nazari diqqat bilan qaralsa, kichik narsalar kabi katta ashyolarning ham ma'naviy shaxsi borligi, umumiy vazifasi koʻrinadi. Unda umumiy xizmatlar qilinadi. Masalan: Bir gul oʻzicha san'at naqshini koʻrsatib, hol tili bilan Fotir Asmosini zikr qilganidek, yer kurrasi bogʻi ham bir gul hisobidadir. Unda juda intizomli umumiy tasbeh aytish vasifasi bor. Bir meva bir intizom ichida e'lonlarni, tasbehlarni ifodalagani kabi, katta daraxtning umumiy surati bilan juda intizomli fitriy vazifasi va qulligi bor. Bir daraxt yaproq, meva va gullarining soʻzlari bilan bir tasbeh qilgani kabi, katta samovot dengizi ham kalimalari hisobida boʻlgan quyoshlar, yulduzlar va oylari bilan Fotiri Zuljaloliga tasbeh aytadi va Sone'i Zuljalollariga hamd etadi va hokazo...

Moddiy va jismoniy borliqlarning xar biri suratan jonsiz, idroksiz boʻlsada, rosmana jonli kabi va idroki bordek vazifalari va tasbehlari bor. Albatta, farishtalar ularning malakut olamidagi vakili boʻlib, tasbehlarini ifoda qiladi. Ular ham mulk va shahodat olamida farishtalarning timsollari, uylari, masjidlari hisobida.

Yigirma Toʻrtinchi Soʻzning Toʻrtinchi Shoxida bayon etilganidek, shu olam saroyining Sone'i Zuljaloli u saroy ichida ishlattirgan toʻrt qism ishchilarining birinchisi: Farishtya va ruhoniy borliqlar. Modomiki nabotot va jonsiz borliqlar bilmasdan va bir bilganning amrida maoshsiz, juda muhim xizmatda, hayvonot esa kichik maosh evaziga bilmasdan oʻta kulliy maqsadlarda xizmat qilayotgan ekan, inson keyinga qoldirilgan va darrov beriladigan ikki maosh evaziga Sone'i Zuljalolning maqsadlarini bilib, uygʻun harakat qilishi va hamma narsada nafsiga hissa chiqarishi va boshqa xizmatchilarga nazorat qilayotgani shubhasiz. Albatta, toʻrtinchi qism, balki eng birinchi qism boʻlgan xizmatkorlar, ishchilar boʻladi.

Ular insonga oʻxshaydiki, Sone'i Zuljalolning qamrovli maqsadlarini biladigan qullik bilan muvofiq harakat qilishadi. Insonning aksiga nafsning zavqidan va kichik maoshlardan xalos boʻlib faqat Sone'i Zuljalolning nazari, amri ostida, Unga yoʻnalib, U uchun, Uning nomi va yaqinligi bilan ixtisos bilan va bogʻlanish bilan hosil etganlari lazzat va kamol va zavq va saodatni yetarli koʻrib, xolisan muxlisan ishlaydilar. Jinslariga koʻra koinotdagi mavjudotning navlariga koʻra ibodat vazifalari turlanadi. Bir hukumatning muxtalif doiralarda muxtalif vazifadorlari kabi, saltanati rububiyat doiralarida ubudiyat va tasbehot vazifasi shunday turlanadi. Masalan: Hazrati Mikoil yer yuzi ekinzorida ekilgan Allohning san'atli asarlariga Janobi Haqning havli ila, quvvati ila, hisobi ila, amri bilan bir noziri umumiy hukmidadir. (Ta'bir joiz boʻlsa) umum dehqon farishtalarning raisidir. Ular Fotiri Zuljalolning izni, amri, quvvati va hikmati bilan umum hayvonotning ma'naviy choʻponlarining raisi, katta vazifadagi farishtasi bor.

Modomiki ushbu moddiy va jismoniy borliqlarning xar birining ustida qullik vazifasini bajarish va tasbeh aytish vazifalarini malakut olamida koʻrsatadigan, Allohning dargohiga bilib taqdim qiladigan vazifa yuklangan farishtalar boʻlishi kerak ekan, albatta, Muxbiri Sodiq rivoyat qilgan farishtalar haqidagi suratlar juda munosib va aqlga sigʻadi. Masalan: "Ba'zi farishtalarning qirq yoki qirq ming boshi bor. Xar boshda qirq ming ogʻzi bor, xar bir ogʻzida qirq ming til bilan qirq ming tasbeh aytadi", deganlar. Bu hadis haqiqatining bir ma'nosi va bir surati bor.

Ma'nosi quyidagicha: Farishtalarning ibodati ham juda intizomli, mukammal, oʻta umumiy, kengdir.

Bu haqiqatning surati esa: Ba'zi katta moddiy borliqlar boʻladiki, qirq ming bosh, qirq ming tarzda qullik vazifasini qiladi. Masalan: Samo quyoshlar bilan, yulduzlar bilan tasbeh aytadi. Zamin bitta maxluq boʻlsada, yuz ming bosh bilan, xar boshda yuz minglab ogʻiz bilan, xar ogʻizda yuz minglab til bilan qullik vazifasini qiladi va Allohga tasbeholar aytadi. Demak , Yer kurrasiga vazifadagi farishta malakut olamida bu ma'noni koʻrsatish uchun shunday koʻrilishi lozim.

Hatto men oʻrta darajada bir bodom daraxtini koʻrdim. Qirqqa yaqin boshi hisobida katta shoxlari bor. Soʻng bir shoxiga razm soldim, qirqqa yaqin til hisobida kichik shoxachalari bor. Soʻng kichik shoxining bir novdasiga qaradim, qirqta gul ochgan. Gullarga hikmat nazari bilan e'tibor berdim, xar bir gul ichida qirqqa yaqin nozik, intizomli popuklarni, ranglarni va san'atlarni koʻrdim. Ularing xar biri Sone'i Zuljalolning turli Ismlarining jilvasini va Ismini oʻqitdi.

Bodom daraxtining Sone'i Zuljaloli va Hakiymi Zuljamoli ushbu jonsiz daraxtga bu qadar vazifalarni yuklashi, uning ma'nosini bilgan, ifoda qilgan, koinotga e'lon etgan, Allohning dargohiga taqdim qilgan, unga munosib va ruhi hisobida bir vazifali farishtani mindirmasligi mumkinmi hech?!

Ey doʻstim! Bu yergacha bayonimiz qalbni qabul qilishga tayyorlash, nafsni taslim boʻlishga majburlash va aqlni basiratga keltirish uchun bir muqaddima edi. Agar uni bir daraja tushungan boʻlsang, farishtalar bilan koʻrishishni istasang tayyor tur. Yomon tushunchalardan tozalan.

Qur'on olami eshiklari ochiq. Qur'on "eshiklari ochilgan" jannat ekanini, kirib koʻr. Farishtalarni Qur'oniy Jannat ichida goʻzal suratda koʻr. Xar bir nozil boʻlgan oyat manzilardir.

Bu manzillarga qara:

sanolarini eshit.

Agar jinlar bilan koʻrishishni istasang:

qal'ali suraga kir, ularni koʻr, nima deyayotganini eshit? Ulardan ibrat ol. Qara:

deyishyapti.

Ikkinchi Maqsad

Muqaddima

Bir saroy yoki bir shahar haqida birov chiqib, "Bu saroy yoki shahar buzilib yangidan mustahkam suratda bino va ta'mir qilinadi" deb da'vo qilsa, albatta, uning da'vosiga qarshi olti savol kelib chiqadi:

Birinchisi: Nima uchun buziladi? Sabab va zaruriyat bormi?

Agar "Ha bor" deya isbotlasa,

Ikkinchi: Keyingi savol keladi: "Buni buzib, ta'mirlaydigan usta bunga qodirmi? Qila oladimi?

Agar "Ha, qila oladi" deb, isbotlasa,

Uchinchisi: Davomida: "Buzilishi mumkinmi? Soʻng buziladimi?" degan savol keladi,

Agar "Ha" deb buzilish imkonini, sodir boʻlishini isbotlasa, yana ikki savol oʻrtaga chiqadi:

"Ajabo, bu ajib saroy yoki shaharning yangidan ta'mirlanishi mumkinmi? Mumkin boʻlsa, ta'mirlanadimi, ajabo?"

Agar "Ha" deb ularni ham isbotlasa,

Bu masalaning shak-shubha va vasvasa kira olishiga hech bir jihatda hech bir burchagida tuynuk, boʻshliq qolmaydi.

Bu misol kabi dunyo saroyining, koinot shahrining buzilishi va ta'mirlanishi uchun zarurat bor. Qiluvchi va ustasi qodir. Buzilishi mumkin va sodir boʻladi. Ta'mirlanishi mumkin va amalga oshadi. Bu masalalar birinchi asosdan soʻng isbotlanadi.

BIRINCHI ASOS

Ruh qat'iyan boqiydir. Birinchi maqsaddagi farishtalar va ruhoniy borliqlarning mavjudligiga dalolat qilgan jami dalillar ushbu ruhning baqiyligiga ham dalildir. Menimcha bu masala shu qadar qat'iyki, boshqa bayonning keragi yoʻq. Barzoh, ruhlar olamida boʻlgan va oxiratga ketishni kutgan sanoqsiz boqiy ruhlar karvonlari bilan oʻrtamizdagi masofa shu qadar ingichka va qisqaki, burhon bilan koʻrsatishga ehtiyoj yoʻq. Haddu hisobga kelmagan shuhud va kashf ahlining ular bilan munosabati, hatto kashful qubur ahlining ularni koʻrishlari, hatto bir qancha avom insonlarning ham ular bilan gaplashishi va barchasi sodiq tushda ular bilan koʻrishi yanada tavoturlar suratida odatda insonning barchaga ma'lum ilmlari sirasiga kirgan. Lekin bu davrda moddaparastlik fikri hammani telba qilgani sabab, eng yaqqol narsada ham aqlga vasvasa beradi. Bunday vasvasalarni ketkazish uchun qalbiy qanoat va aqlan anglab yetishning juda koʻp manbalaridan, bir muqaddima bilan toʻrt manbaiga ishora qilamiz.

Oʻninchi Soʻzning Toʻrtinchi Haqiqatida isbotlangani kabi, abadiy, bardavom, tengsiz jamol, albatta oyna boʻlgan ishtiyoqmandining abadiy va boqiy boʻlishini taqozo qiladi. Nuqsonsiz, abadiy, mukammal san'at mutafakkir e'lon qiluvchining bardavom turishini talab qiladi. Nihoyatsiz rahmat va ehson ehtiyojmand shukr qiluvchilarining bardavom ne'mat olishini taqozo qiladi. Oyna boʻlgan ishtiyoqmand, e'lon qiluvchi mutafakkir, muhtoj boʻlgan shukr qiluvchi eng boshda inson ruhidir. Shunday ekan, abadul abod yoʻlida jamol, kamol, rahmatga rafiqlik qiladigan narsa boqiy qoladi.

Yana Oʻninchi Soʻzning Oltinchi Haqiqatida isbotlanganidek, inson ruhi emas, hatto eng oddiy mavjudot tabaqasi ham foniylik uchun yaratilmagan, bir navʻ boqiylikka sazovordir. Hatto ruhsiz, ahamiyatsiz gul ham zohiriy vujudidan ketsa ham, ming jihatdan bir navʻ boqiylikka sazovordir. Chunki surati sanoqsiz xotiralarda boqiy qoladi. Shakllanish qonuni yuzlab urugʻlarida baqo topib davom etadi.

Modomiki bir oz ruhga oʻxshagan gulning shakllanish qonuni, koʻrinish namunasi bir Hafiyzi Hakiym tomonidan boqiylashtirilayotgan ekan, tashvishli oʻzgarishlar ichida mukammal intizom bilan zarrachalar kabi urugʻlarda muhofaza qilinadi, boqiy qolar ekan, albatta, juda qamrovli va yuksak mohiyatga sohib va moddiy vijid kiydirilgan, idrok va hayot sohibi, nuroniy Allohning vositasiz ishlaydigan qonun hisoblangan inson ruhi qay daraja baqoga qat'iy sazovor, abadiyatga bogʻliq va bardavom aloqador ekanini tushunmasang, qanday qilib "Idrokli insonman" deya olasan?!

Ha, katta bir daraxtning bir daraja ruhga oʻxshagan dasturini va shakllanish qonunini bir nuqta kabi eng kichik urugʻda joylab, muhofaza qilgan Zoti Hakiymi Zuljalol, Zoti Hafiyzi Bezavol haqida "Vafot etganlarning ruhini qanday qilib muhofaza qiladi" deyish mumkinmi?!

BIRINCHI MANBA: Anfusiy-ichki manba. Ya'ni, xar kim hayoti va nafsiga e'tibor bersa, boqiy ruhni anglaydi. Xar bir ruh necha yil yashagan boʻlsa qanchalab badan almashtirganiga qaramay, shaksiz aynan boqiy qolgan. Shunday ekan, modomiki jasad kelib ketuvchi ekan, oʻlim bilan batamom yalangʻoch boʻlishi ruhning boqiyligiga ta'sir qilmaydi va mohiyatini buzmaydi. Hayoti davomida asta-asta jasad libosini almashtiradi xolos. Oʻlimda esa birdan yechiladi. Qat'iyyan, balki kuzatuv oraqali aniqlanganki, jasad ruh bilan qoim. Shunday ekan ruh u bilan qoim emas. Balki ruhning oʻzi qoim va hokim boʻlgani uchun, jasad istaganidek tarqalib toʻplanishi, ruhning mustaqilligiga xalal bermaydi. Balki jasad ruhning uyi va inidir, libosi emas. Balki ruhning libosi bir daraja sobit va latifligi ruhga munosib latif gʻilofi va misoliy badani bor. Shunday ekan oʻlganida batamom yalangʻoch boʻlmaydi, inidan chiqadi, misoliy badanini kiyadi.

IKKINCHI MANBA: Ofoqiy-tashqi manba. Ya'ni, koʻp kuzatuvlar va turli voqeʻalar va koʻp martalab munosabatlardan yuzaga kelgan tajribalarga tayangan xulosa. Ha, bir ruhning oʻlimdan soʻng boqiy qolishi tushunilsa, ruh sinfining barchasi boqiyligi lozim boʻladi. Chunki mantiq ilmida qoida borki: Zotiy xossa bitta kishida boʻlsa, barcha kishilarda ham uning borligiga xulosa qilinadi. Chunki zotiydir. Zotiy boʻlsa, xar bir kishida mavjud boʻladi. Xolbuki bir kishi emas, balki sanoqsiz, shu qadar hisobga, sanab boʻlmas kuzatuvlarga tayangan belgilar va ruhlarning boqiyligiga dalolat qilgan alomatlar shu daraja qat'iyki, bizga Yangi Dunyo, ya'ni Amerika bor va u yerda insonlar bor, u insonlarning borligiga shubhalanmaymiz. Xuddi shuning kabi, hozir malakut va ruhlar olamida oʻlgan, vafot etgan insonlarning ruhlari juda koʻp sonda mavjud va biz bilan munosabatdalar. Ma'naviy hadyalarimiz ularga boryapti, ularning nuroniy fayzlari esa bizga kelyapti.

Yana qat'iy qanoat bilan vijdonan his qilish muimkinki, inson oʻlgandan soʻng asosli jihati boqiy. U asos esa ruhdir. Ruh esa buzilmaydi va boʻlinmaydi. Chunki sodda, yakka. Xarob boʻlish, boʻlinish va buzilish esa koʻplik va tarkib etilgan narsalarga xos. Sobiqan bayon qilganimizdek, hayot koʻplikda yakkalik tarzini koʻrsatadi, bir navʻ boqiylikka sabab boʻladi. Demak, ruhda yakkalik va boqiylik asos boʻlib, undan koʻplikka tarqaladi. Ruhning foniyligi buzilish va parchalanish orqali boʻladi. Buzilish va parchalanishning kirisghiga esa vahdat yoʻl bermaydi, soddalik qoʻymaydi. Yoki qatl qilish orqali, qatlga esa bergan vujud ne'matiga juda ishtiyoqmand va loyiq inson ruhidan qaytarib olishiga Javvodi Mutlaqning cheksiz marhamati izn bermaydi va nihoyatsiz saxovati qoʻymaydi.

UCHINCHI MANBA: Ruh hayot sohibi, idrok egasi, nuroniy, xorijiy vujud kiydirilgan qamrovli, haqiqiy, umumiy boʻlishga iste'dodli Allohning toʻgridan toʻgʻri ishlaydigan qonundir. Xolbuki Uning eng zaif qonunlari sobit va boqiylikka sazovor. Chunki e'tibor berilsa, oʻzgaradigan barcha sinflarda sobit haqiqatlar borki, butun oʻzgarishlar, inqiloblar va hayot shakllari ichida aylanib suratlar almashtirib, oʻlmasdan yashab boqiy qolmoqda.

Demak, xar bir inson shaxsi mohiyatining qamrovi, kulliy idroki va umumiy tasavvurlari bilan bir shaxs boʻlsada, bir sinf hisoblanadi. Bir sinfga kelgan va joriy boʻlgan qonun inson shaxsida ham joriy.

Modomiki Fotiri Zuljalol insonni qamrovli oyna, umumiy qullik va yuksak bir mohiyat bilan yaratgan ekan, xar bir kishidagi ruh haqiqati yuz minglab surat almashtirsa ham, Allohning izni bilan oʻlmaydi, yashaydi, kelgani kabi ketadi. Shunday ekan, inson shaxsining haqiqiy idrok sohibi va jonlilik unsuri boʻlgan ruhi ham Allohning amri, izni va boqiylashtirishi bilan doimo boqiydir.

TOʻRTINCHI MANBA: Ruhga bir daraja oʻxshagan va ikkisi ham amr va iroda olamidan kelganidan, manbaʻligi bilan ruhga bir daraja muvofiq, lekin faqat hissiy vujudi boʻlmagan sinflarda hukmron qonunlarga razm solinsa va oʻsha nizomlarga qarasganda koʻrinadiki: Agar Allohning toʻgʻridan toʻgʻri amal qiladigan qonuni moddiy vujud kiyganida, u sinflarning ruhlari boʻlar edi.

Xolbuki u qonun bardavom boqiy. Doim davomli, sobitdir. Hech qanday oʻzgarishlar va inqiloblar ularning birligiga ta'sir qilmaydi, buzmaydi. Masalan: Bir anjir daraxti oʻlsa, tarqalsa, uning ruhi hisoblangan shakllanish qonuni zarra kabi urugʻida oʻlmasdan boqiy qoladi. Modomiki Allohning toʻgʻridan toʻgʻri ishlaydigan eng oddiy va zaif qonunlari boqiylik bilan, davomliligiga aloqador. Albatta inson ruhi faqat boqiylik bilan emas, balki abadul abad bilan aloqador boʻlishi lozim. Chunki ruh ham Qur'onning xabari, قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبِّى farmoni jalili bilan amr olamidan kelgan idroklilar va jonlilar qonuni boʻlib, azaliy qudrat unga moddiy vujud kiydirgan. Demak, iroda sifatidan va amr olamidan kelgan idroksiz qonunlar doim yoki aksariyat hollrda boqiy qolar ekan, aynan ularning bir jihatda qardoshi, ular kabi iroda sifatining tajalliysi va amr olamidan kelgan ruh - boqiylikka sazovor boʻlishi yanada qat'iyroq, loyiqroq. Chunki vujud sohibidir, koʻringan haqiqat sohibidir. Ulardan yanada ham sogʻlom, yuksakroq. Chunki idrok sohibidir. Ulardan koʻra bardavom, qiymatliroq. Chukni hayot sohibidir.

IKKINCHI ASOS

Abadiy saodat kerak. Uni beradigan Foili Zuljalol esa qodir. Olamning xarob boʻlishi va dunyo oʻlishi mumkin. Sodir boʻladi ham. Yangidan olamning tirilishi va hashr mumkindir. Sodir boʻladi ham.

Bu olti masalani bir-bir aql qanoat hosil qiladigan darajada muxtasar tarzda bayon qilamiz. Zotan Oʻninchi Soʻzda qalbni mukammal iymon darajasiga chiqaradigan darajada burhonlar zikr etilgan. Bu yerda esa faqat aqlni qondiradigan, mot qiladigan Eski Saidning "Nuqta Risolasi"dagi bayonoti tarzida tushuntiramiz.

Ha, abadiy saodatni kerakli qilgan narsa mavjud. Oʻsha zaruriyatning borligiga dalolat qilgan qat'iy burhonlar "Oʻn Manba va Asos"dan sizilgan xulosadir.

BIRINCHI ASOS: E'tibor berilsa, butun koinotda mukammal nizom, maqsadli intizom bor. Xar jihatda ixtiyor tomchilari va maqsadning yogʻdulari koʻrinadi. Hatto hamma narsada maqsad nuri, xar ishda iroda ziyosi, xar harakatda ixtiyor yogʻdusi, xar tarkibda hikmat shu'lalarining samarasining shahodati bilan e'tiborga tushadi. Agar abadiy saodat boʻlmasa, bu asosli nizom ma'nosiz va zaif shakldan iborat boʻlib qoladi. Yolgʻonchi, asossiz nizom boʻladi. Nizom va intizomning ruhi boʻlgan ma'naviyat, aloqa va munosabatlar behuda boʻladi. Demak, nizomni nizom qilgan abadiy saodatdir. Shunday ekan olam nizomi abadiy saodatga ishora qiladi.

IKKINCHI ASOS: Koinot yaratilishida mukammal hikmat bor. Ha, inoyati azaliyaning timsoli boʻlgan Allohning hikmati umum koinotga foydalarning munosibligi va hikmatlarning iltizomi tili bilan abadiy saodatni e'lon qiladi. Chunki abadiy saodat boʻlmasa, koinotda shubhasiz bor hikmatlarni, foydalarni kibrlanib inkor qilish kerak boʻladi. Oʻninchi Soʻzning Oʻninchi Haqiqati bu haqiqatni quyosh kabi koʻrsatgani uchun, u bilan kifoyalanib bu yerda toʻxtatamiz.

UCHINCHI ASOS: Aql, hikmat, umumiy xulosa va tajribaning shahodatlari bilan sobit boʻlgan mavjudot yaratilishidagi gʻoyasizlik va isrofning yoʻqligi abadiy saodatga ishora qiladi. Fitratda isrof va yaratilishda gʻoyasizlik boʻlmaganiga dalil - Sone'i Zuljalolning hamma narsaning yaratilishida eng qisqa yoʻlni, eng yaqin jihatni, eng yengil suratni, eng goʻzal sifatni ixtiyor qilishi, tanlashi, ba'zan bir narsaga yuztalab vazifa yuklashi va nozik narsaga ming meva va gʻoyalarni qoʻyishidir.

Modomiki isrof yoʻq va gʻoyasizlik mavjud emas ekan, albatta abadiy saodat boʻladi. Chunki qaytmaslik sharti bilan yoʻqlik hamma narsani gʻoyasiz qiladi, hamma narsa isrof boʻladi. Barcha fitratlarda, jumladan insonda Manfa'atul A'zo Faniniga asosan isrofning boʻlmasligi koʻrsatadiki, insondagi samoqsiz ma'naviy iste'dod va nihoyatsiz orzular, fikrlar, mayllar ham isrof qilinmaydi. Shunday ekan, insondagi asosli komillashish mayli kamolning borligini koʻrsatadi, saodat mayli esa abadiy saodatga nomzod boʻlganini qat'iyan e'lon qialdi. Shunday ekan insonning haqiqiy mohiyatini tashkil qilgan asosli ma'naviyat, yuksak orzular hikmatli mavjudotning aksiga isrof va gʻoyasiz boʻladi, quriydi, befoyda ketadi. Bu haqiqat Oʻninchi Soʻzning Oʻn Birinchi Haqiqatida isbotlangani uchun bu yerda tugatamiz.

TOʻRTINCHI ASOS: Juda koʻp sinflarda, hatto kecha va kunduzda, qish va bahorda, havo qatlamida, hatto insonning shaxsida, hayoti davomida almashtirgan badanlar va oʻlimga oʻxshagan uyqu orqali hashr va nashrga oʻxshash bir navʻ qiyomat, buyuk qiyomatning sodir boʻlishini his ettiradi, ramzan xabar beradi.

Ha, masalan, bizning haftalik soatimizning soniya, daqiqa, soat va kunlarini sanaydigan charxlariga oʻxshagan, Allohning dunyo degan katta soatidagi kun, yil, inson umri, dunyoning aylanishi bir-biriga muqaddima boʻlib bir-biridan xabar beradi, aylanib ishlaydi. Tundan soʻng nahorni, qishdan soʻng bahorni koʻrsatgani kabi, oʻlimdan soʻng qiyomat tonggi oʻsha dastgohdan, katta soatdan chiqishini ramzan xabar beradilar.

Bir shaxsning umri davomida boshiga kelgan bir qancha qiyomat turlari bor. Xar kecha bir navʻ oʻlib, xar nahor bir navʻ tirilish bilan hashr alomati koʻringani kabi, besh-olti yilda butun zarralarini almashtirib, hatto bir yilda ikki marta tadrijiy qiyomat va hashr taqlidini kechiradi. Hayvonot va nabotot navlari xar bahorda uch yuz mingdan koʻproq hashr, nashr va turga oid qiyomatni koʻradi.

Bu qadar belgilar va hashrning ishoralari va shuncha alomat va nashr ramzlari albatta buyuk qiyomatning sizmalari hisobida hashrga ishora qiladi. Bir Sone'i Hakiym tarafidan turlarda turning qiyomatini, ya'ni butun nabotot ildizlarini va bir qism hayvonlarni aynan bahorda tiriltirish, barglari, gullari va mevalari kabi boshqa bir qancha narsalarni aynan emas, misli bilan qaytarish orqali bir navʻ hashr va nashr qilish xar bir inson shaxsida umumiy qiyomat ichida shaxsiy qiyomatga dalil boʻladi. Chunki insonning bitta shaxsi boshqa turdagilarning bir sinfi hisobidadir. Chunki fikr nuri insonning amali va fikrlariga shunday kenglik berganki, oʻtmish va kelajakni qamraydi. Dunyoni yutsa ham toʻymaydi. Boshqa sinflarda aʻzolarning mohiyati kichik, qiymati shaxsiy, nazari chegaralangan, kamoli maxsus, lazzati va azobi oniydir. Basharning mohiyati esa ulugʻ, bahosi qiymatli, nazari umumiy, kamoli cheksiz, ma'naviy lazzati va azobi qisman doimiy.

Shunday ekan, shubhasiz boshqa navlarda takrorlangan bir tur qiyomatlar va hashrlar umumiy buyuk qiyomatda xar bir inson shaxsini aynan qaytarib tiriltirishiga shubhasiz ramz qiladi, xabar beradi. Oʻninchi Soʻzning Toʻqqizinchi Haqiqatida ikki karra ikki toʻrt aniqligida qat'iyan isbotlangani sabab bu yerda qisqartiramiz.

BESHINCHI ASOS: Haqiqatni izlanib dalillari bilan bilgan olimlar insonnign ruh javharida qoʻyilgan cheksiz iste'dod va u iste'dodda joylashtirilgan chegarasiz qobiliyatlar va u qobiliyatlardan kelib chiqqan hadsiz mayllar va u hadsiz mayllardan hosil boʻlgan nihoyatsiz orzular va u nihoyatsiz orzulardan tavallud etgan soʻngsiz fikrlar va inson tasavvurlari bu shahodat olamining orqasidagi abadiy saodatga qoʻlini uzatgan, unga koʻzini tikkan, u tarafga yuzlanganini koʻrmoqda. Hech yolgʻon gapirmagan fitrat va fitratdagi shu qat'iy, shiddatli va tebranmas abadiy saodat mayli, abadiy saodatning sodir boʻlishiga doir vijdon bir qat'iy xulosa beryapti. Oʻninchi Soʻzning Oʻn Birinchi Haqiqati bu haqiqatni kunduz kabi koʻrsatganidan tugatamiz.

OLTINCHI ASOS: "Rahmoni Rahiym" boʻlgan mavjudotning Sone'i Zuljamolining rahmati abadiy saodatni koʻrsatadi. Ha, ne'matni ne'mat qilgan, ne'matni qattiq jazodan xalos qilgan va mavjudotni abadiy firoq sababli faryodlardan qutqargan, abadiy saodatni rahmatining sha'nidan, bashardan ayamasin. Chunki butun ne'matlarning avvali, raisi, maqsadi, natijasi boʻlgan abadiy saodat berilmasa, dunyo oʻlgandan soʻng oxirat suratida tirilmasa, butun ne'matlar shiddatli jazolarga aylanadi. Bu esa shaksiz va majburiy umum koinotning shahodati bilan aniq va koʻringan Allohning rahmatining borligini inkor qilish kerak boʻladi. Xolbuki rahmat quyoshdan ham porloqroq sobit haqiqatdir.

Rahmatning jilvalaridan va latif asarlaridan boʻlgan ishq, shafqat va aql ne'matlariga e'tibor ber. Agar abadiy firoq va cheksiz ayriliq inson hayotiga kelishini faraz qilsang, latif muhabbat eng buyuk bir musibat boʻlashini, laziz shafqat eng katta bir illat boʻlishini, nuroniy aql eng buyuk balo boʻlishini koʻrasan. Demak, rahmat (chunki rahmatdir) abadiy hijronni haqiqiy muhabbatga qarshi chiqara olmaydi. Oʻninchi Soʻzning Ikkinchi Haqiqati bu haqiqatni gʻoyat goʻzal suratda koʻrsatgani uchun bu yerda qisqartirildi.

YETTINCHI ASOS: Koinotda koʻringan va bilingan butun latif tuygʻular, butun yaxshiliklar, butun kamolotlar, butun jozibalar, butun ishtiyoqlar, butun marhamatlar ma'nolar, mazmunlar, ma'naviy kalimalar boʻlib, koinotning Sone'i Zuljalolining lutf va marhamatining tajalliylarini, ehson va karamining jilvalarini zarurat darajasida, qalbga shaksiz koʻrsatadi, aqlning koʻziga suqadi. Modomiki olamda bir haqiqat bor ekan, shaksiz haqiqiy rahmat boʻladi. Modomiki haqiqiy rahmat bor ekan, abadiy saodat boʻladi. Oʻninchi Soʻzning Toʻrtinchi Haqiqati Ikkinchi Haqiqati bilan barobar bu haqiqatni kundek oydinlatgan.

SAKKIZINCHI ASOS: Insonning idrokli fitrati boʻlgan vijdoni, abadiy saodatga yuzlangan, uni koʻrsatadi. Ha, kim oʻz uygʻoq vijdonini tinglasa "Abad!.. abad!" degan ovozini eshitadi. Butun koinot u vijdonga berilsa ham, abadga boʻlgan ehtiyojining oʻrnini toʻldira olmaydi. Demak, vijdon abad uchun yaratilgan. Demak, vijdoniy tortishish kuchi va jalb qilish faqatgina haqiqiy maqsadning va jozibador haqiqatning tortishi orqali boʻladi. Oʻninchi Soʻzning Oʻn Birinchi Haqiqatining xotimasi bu haqiqatni koʻrsatgan.

TOʻQQIZINCHI ASOS: Sodiq, tasdiqlangan, ishonchli Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamning xabaridir. Ha, U zotning (S.A.V.) soʻzlari abadiy saodatning eshiklarini ochgan va Uning (S.A.V.) kalomlari abadiy saodatning oynalaridir. Zotan butun paygʻambarlarning (Alayhimussalam) ijmo'ini va butun avliyolarning tavoturini qoʻlida tutgan, butun quvvati bilan butun da'volari - tavhidi ilohiydan soʻng hashr va saodat nuqtasida jamlanadi. Ajabo, bu quvvatni oʻrnidan qoʻzgʻatadigan biror narsa bormi? Oʻninchi Soʻzning Oʻn Ikkinchi Haqiqati shu haqiqatni juda zohir bir suratda koʻrsatgan.

OʻNINCHI ASOS: Oʻn uch asrda yetti jihatdan i'jozini muhofaza qilgan va Yigirma Beshinchi Soʻzda isbotlangani kabi qirq adad i'joz navʻlari bilan moʻ'jiza boʻlgan Qur'oni Moʻ'jizul Bayonning qat'iy xabarlaridir. Ha, Qur'on xabari jismoniy hashrni kashf qiluvchidir. Bu yashirin olam tilsimi va koinot hikmati ramzining kalitidir. Qur'oni Moʻ'jizul Bayon ichiga olgan va takror-takror tafakkurga amr qilib e'tiborga havola qilgan minglab qat'iy aqliy dalillar bor. Jumladan: Bir misoliy qiyosni ichiga olgan

va

va bir adolat daliliga ishora etgan

kabi juda koʻp oyatlar bilan jismoniy hashrdagi abadiy saodatni koʻrsatadigan juda koʻp durbinlarni insonning e'tiboriga taqdim qilgan. Qur'onning boshqa oyatlar bilan izoh etgan

va

oyatidagi misoliy qiyosning xulosasini "Nuqta" risolasida quyidagicha bayon qilganmiz:

Inson vujudi holatdan holatga oʻtishi orqali ajib va muntazam oʻzgarishlar oʻtkazadi. Nutfadan alaqqa, alaqdan mudgʻaga, mudgʻadan azm va lahmga, azm va lahmdan yangi yaratilishga ya'ni inson suratiga aylanishi juda nozik dasturlarga tobeʻ. U davrlarning xar birining maxsus qonunlari, muayyan nizomlari va doimiy xarakatlari borki, oyna kabi ostida maqsad, iroda, ixtiyor, hikmatning jilvalarini koʻrsatadi.

Vujudni bu tarzda yaratgan Sone'i Hakiym xar yil bir libos kabi uni almashtiradi. Vujudning almashtirilishi va davom etishiga maydalangan jihozlarning oʻrnini toʻldiradigan, ishlaydigan yangi zarralarning kelishi uchun tarkibga muhtojdir. Badan hujayralari intizomli Ilohiy qonunlar bilan buzilgani sabab yana intizomli Rabboniy qonun bilan ta'mirlash uchun rizq nomi bilan latif bir moddani taqozo qiladi. Badan a'zolarining turli tuman hojatlari nisbatida Razzoqi Haqiqiy maxsus qonuni bilan taqsimlaydi va tarqatadi.

Endi U Razzoqi Hakiymning yuborgan latif moddalarning holatlariga qara, moddaning zarralari karvon kabi havo tabaqasida, tuproqda, suvda tarqalgan. Birdan harakat amrini olgandek maqsadli harakatni bildirgan kayfiyatda toʻplanadi. Goʻyo ulardan xar bir zarraga bir vazifa orqali muayyan makonga boorish uchun buyruq olgandek juda tartibli toʻplanadi. Ulaning vaziyatidan koʻrinadiki, bir Foili Muxtorning maxsus qonuni bilan chaqirilib, jonsizlar olamidan mavludlarga, ya'ni jonzotlar olamiga kiradi. Soʻng muayyan nizom, doimiy harakat va maxsus dasturlar bilan rizq sifatida bir badanga kirib, ichida toʻrt oshxonada pishirilgandan, toʻrt ajib oʻzgarishlarni oʻtkazgandan, toʻrtta suzgichdan suzilgandan soʻng badanning xar tarafiga yoyilib, butun muhtoj boʻlgan a'zolarning turli tuman, boshqa-boshqa ehtiyoj darajalariga koʻra Razzoqi Haqiqiyning inoyati va muntazam qonunlari bilan boʻlinadi.

Xullas, zarralarning qaysi biriga hikmat nazari bilan qarasang, basirat bilan, intizom bilan, eshitib, ilm bilan chaqirilgan zarraga koʻr ittifoq, qonunsiz tasodif, kar tabiat, idroksiz sabablar umuman aralasha olmasligini koʻrasan. Chunki xar biri keng maydonga yoyilgan unsurlardan badan hujayrasigacha qaysi holatga oʻtgan boʻlsa, uning muayyan qonunlariga goʻyo ixtiyori bilan amal qiladi, muntazam ravishda kiradi. Qaysi tabaqaga safar qilgan boʻlsa, shunday intizomli qadam tashlaydiki, shaksiz bir Saiqi Hakiymning amri bilan ketayotgani koʻrinadi.

Demak, intizomli holdan holga, tabaqadan tabaqaga tobora nishon va maqsadidan chalgʻimay kerakli joyga, masalan Tavfiqning koʻz qorachigʻiga Rabboniy amr bilan kiradi, oʻtiradi, ishlaydi. Bunda, ya'ni rizqlardagi rububiyatning namoyon boʻlishi koʻrsatadiki, boshida zarralar muayyan, vazifador edi, oʻsha joylarga nomzod edi. Goʻyo xar birining peshonasi va yuzida "Falon hujayraning rizqi boʻladi" deb yozilganday, intizomning borligi xar bir odamning peshonasiga qadar qalami bilan rizqi yozilganiga va rizqi ustida ismining yozilganiga ishora qiladi. Ajabo, bu daraja cheksiz qudrat va keng hikmat bilan roblik qilgan, zarralardan sayyoralargacha butun mavjudotni tasarrufi ostida tutgan, intizom va mezon doirasida aylantirgan Sone'i Zuljalol "Nash'ayi uxro"ni qilmasin yoki qila olmasligi mumkinmi?!

Koʻp Qur'on oyatlari hikmatli ilk yaratilishni insonning e'tiboriga taqdim qiladi. Hashr va qiyomatdagi nash'ayi uxroni unga misol qilib aqlga sigʻdirmaslikni ketkazar.

Ya'ni: "Sizlarni yoʻqdan bu daraja hikmatli suratda kim insho qilgan boʻlsa, sizni oxiratda tiriltiradigan zot ham U", deydi.

Yana

Ya'ni, "Sizning hashrda eski holatga qaytishingiz, tirilishingiz dunyodagi xilqatingizdan ham osonroq, qulayroqdir", deydi.

Bir lashkarning askarlari istirohat uchun tarqalsa, soʻng bir sur bilan chaqirilsa, lashkar bayrogʻi ostida juda oson toʻplanishlari yangidan bir lashkar tashkil qilishdan ham oson va juda qulaydir. Xuddi shuning kabi, "Bir badanda bir-biri bilan uyushib doʻst boʻlgan va munosabat paydo qilgan asos zarralar Hazrati Isrofil Alayhissalomning Suri bilan Xoliqi Zuljalolning amriga "Labbayk" deyishlari va toʻplanishlari aqlan birinchi ijoddan ham osonroq, mumkinroqdir. Butun zarralarning toʻplanishlari balki kerak boʻlmas. Urugʻlar va tuxumlar hisoblangan va hadisda "Ajzuz zanab" deb ta'bir etilgan asos moddalar va asos zarralar ikkinchi tirilish uchun yetarli asos, poydevordir. Sone'i Hakiym inson badanini ularning ustida bino qiladi.

Uchinchi

kabi oyatlar ishora qilgan adolat qiyosining xulosasi quyidagicha:

Olamda koʻp zolim, fojir, ayyor insonlar juda toʻkinlik va farogʻatda, mazlum va dindor odamlar qattiq zahmat va xorlikda umr oʻtkazayotganini koʻryapmiz. Soʻng oʻlim kelib, ikkisini ham teng qiladi. Agar bu tenglik cheksiz boʻlsa, oxiri boʻlmasa, zulm hisoblanadi. Zolbuki koinot shahodati bilan sobit boʻlgan Ilohiy adolat va hikmat bu zulmni hech bir jihat bilan qabul qilmagani uchun, birinchisi jazosini, ikkinchi mukofotini koʻrishi uchun, bu intizomsiz, abgor inson iste'dodiga munosib jazo va mukofot olib haqiqiy adolatga sabab boʻlishi, Rabboniy hikmatga sazovor va olamning hikmatli mavjudotining buyuk qardoshi boʻlishi uchun shaksiz oxiratni taqozo qiladi.

Bu dunyo inson ruhiga oʻrnatilgan sanoqsiz iste'dodlarning unishiga munosib joy emas. Demak, boshqa olamga yuboriladi. Ha, insonning javhari buyuk. Shunday ekan u abadga nomzod. Mohiyati yuksak, jinoyati ham katta. Boshqa mavjudotlarga oʻxshamaydi. Intizomi ham muhim. Intizomsiz boʻla olmaydi, e'tiborsiz qolmaydi, gʻoyasiz qoldirilmaydi, mutlaq foniylik bilan mahkum boʻlmaydi, mutlaq yoʻqlikka qocha olmaydi. Unga Jahannam ogʻzini ochgan, kutmoqda. Jannat esa shafqatli quchogʻini ochgan, kutmoqda. Oʻninchi Soʻzning Uchinchi Haqiqati ushbu ikkinchi misolimizni juda goʻzal shaklda koʻrsatgani uchun bu yerda tugatamiz.

Demak, misol uchun bu ikki oyati karima kabi juda koʻp aqliy latif burhonlarni ichiga olgan boshqa oyatlarni ham qiyos qil, tadqiq et. Ushbu oʻn manba va oʻn asos qat'iy xulosa, qat'iy burhonni keltirib chiqaradi. Va juda asosli xulosa va u juda quvvatli burhon hashr va qiyomatga illat va taqozo etganning vujudiga qat'iyan dalolat etganlari kabi, Sone'i Zuljalolning ham, Oʻninchi Soʻzda qat'iyan isbot etilgani kabi, Hakiym, Rahiym, Hafiyz, Odil kabi aksar Asmoyi Husnasi hashr va qiyomatning kelishini va abadiy saodatning vujudini taqozo qiladi. Abadiy saodatning sodir boʻlishiga qat'iy dalolat qiladilar. Demak, hashr va qiyomatga zarurat shu daraja quvvatli boʻlib, hech qanday shak va shubhaga sabab boʻlmaydi.

UCHINCHI ASOS

Qiladigan zot qodirdir. Hashrning zarurati shubhasiz mavjud ekan, hashrni keltiradigan zot ham oʻta muqtadirdir. Uning qudratida nuqson yoʻq. Eng katta va eng kichik narsalar unga nisbatan bir. Bir bahorni yaratish bir gulchalik oson. Ha, bir Qodiyrki: Bu olam, butun quyoshlari, yulduzlari, olamlari, zarralari va javharlari nihoyatsiz tillar bilan Uning azamati va qudratiga shahodat qiladi. Jimsoniy hashrni Uning qudratdan uzoq koʻrishga biror vahima va vasvasaning haqqi bormi?!

Shubhasiz bir Qodiyri Zuljalol:

bu olam ichida xar asrda yangi va intizomli dunyoni yaratgan,

hatto xar yil yangi sayyor, muntazam koinotni ijod qilgan,

hatto xar kun yangi muntazam olamni yaratgan,

doimo samovot va yer yuzida, bir-biri orqasida oʻtkinchi dunyolarni, koinotlarni mukammal hikmat bilan yaratgan, almashtirgan,

asrlar va yillar, balki kunlar sanogʻicha intizomli olamlarni davr ipiga osgan,

va u bilan qudratining azamatini koʻrsatgan,

va yuz ming turdagi hashrning naqshlari bilan bezagan katta bahor gulini Yer Kurrasining boshiga gul kabi taqqan,

shu orqali mukammal hikmatini, san'at goʻzalligini izhor etgan bir zotga nisbatan,

"Qiyomatni qanday keltiradi, bu dunyoni oxiratga qanday almashtiradi" deyish mumkinmi?!

Bu Qodiyrning mukammal qudratini, hech bir narsa unga ogʻir emasligini, eng katta narsa eng kichik narsa kabi uning qudratiga yengilligini, hadsiz aʻzolar bir aʻzo kabi qudratiga qulay ekanini quyidagi oyati karima e'lon qiladi:

Bu oyatning haqiqatini Oʻninchi Soʻzning Xotimasida qilsqacha, "Nuqta Risolasi" va Yigirmanchi Maktubda izohi bilan bayon qilganmiz. Bu maqom munosabati bilan uch masala suratida bir oz izohlaymiz.

Allohning qudrati zotiydir. Shunday ekan, ojizlik aralasha olmaydi. Ashyolarning botiniga taalluqlidir. Shunday ekan moneʻlar qoʻshila olmaydi. Nisbati qonuniy. Shunday ekan boʻlak butunga teng keladi va kichik narsa katta hisoblanadi. Bu uch masalani isbotlaymiz.

BIRINCHI MASALA: Zoti Aqdasi Ilohiyning Qudrati azaliysi zaruriy zotiy lozimidir. Ya'ni, zarurat darajasida zot uchun kerakli. Hech qanday ayrilish jihati yoʻq. Shunday ekan qudratning aksi boʻlgan ojizlik qudratni kerak qilgan zotga shaksiz loyiq boʻlmaydi. Agar boʻlsa ikki zidning birga boʻlishi kerak boʻladi. Modomiki ojizlik zotga loyiq boʻlmas ekan, shaksiz uning qudratiga aralasha olmaydi.

Modomiki ojizlik qudratning ichiga kira olmaydi, zotiy qudratda shaksiz martabalar boʻlmaydi. Chunki hamma narsaning vujud martabalari zidlarining aralashuvi orqali yuzaga chiqadi. Masalan: Haroratdagi martabalar sovuqlikning kirishi orqali, husndagi darajalar xunuklikning aralashishi bilan va hokazo qiyos qil... Lekin borligi bilan yoʻqligi Allohning yaratishiga bogʻliq boʻlgan narsalar haqiqiy va tabiiy zotiy ehtiyoj boʻlmagani uchun, imkon doirasiga bogʻliq narsalarda zidlar bir-biriga kirgan. Martabalar tavallud qilib, ixtiloflar orqali olamdagi oʻzgarishlar kelib chiqqan.

Modomiki Allohning azaliy qudratida martabalar yoʻq. Shunday ekan taqdir etilganlar ham, zarurat darajasida qudratga nisbati bir boʻladi. Eng katta narsa, eng kichikka teng, zarralar yulduzlarga oʻxshash boʻladi. Butun bashar hashri bitta nafsni tiriltirish kabi, bir bahorning ijodi bitta gulning san'atli qilinishi kabi Uning qudratiga oson. Agar sabablardan deb bilinsa, bitta gul bir bahor qadar ogʻir boʻladi.

Bu Soʻzning Ikkinchi Maqomining Toʻrtinchi "Allohu Akbar" martabasi oxirgi bandining izohida, Yigirma Ikkinchi Soʻzda, Yigirmanchi Maktubda va uning ilovasida isbot etilganki: Narsalarning yaratilishi Vohidi Ahaddan deb bilinsa, butun ashyolar bir narsa kabi oson boʻladi. Agar sabablarga berilsa, bir narsa butun narsalar qadar zahmatli, ogʻir boʻladi.

IKKINCHI MASALA: Allohning qudrati ashyolarning haqiqatiga taalluq etadi. Koinotning oyna kabi ikki yuzi bor. Biri mulk jihati, oynaning rangli tomoniga oʻxshaydi. Keyingisi malakutiyat jihati boʻlib, oynaning shaffof tomoniga oʻxshaydi. Mulk jihati zidlarning faoliyat joyi. Goʻzal-xunuk, xayr-shar, kichik-katta, qiyin-oson kabi ishlarning yuzaga chiqish joyidir. Shuning uchun: Sone'i Zuljalol qudrat qoʻli zohiriy aqlga koʻra past va noloyiq ishlarga shaxsan kirishgani koʻrinmasligi uchun zohiriy sabablarni qudratining tasarruflariga parda qilgan. Chunki buni azamat va izzat taqozo qiladi. Vositalar va sabablarga esa haqiqiy ta'sir bermagan. Chunki buni vahdati ahadiyat taqozo qiladi. Malakutiyat jihati hamma narsada porloq, tozadir. Aniqlanishning ranglari, xunukligi unga aralashmaydi. Bu jihat oʻz Xoliqiga vositasiz yuzlangan. Unda sabablarning tartibi, zanjiri yoʻq. Unga sababning asosi va bogʻliqligi kirmaydi. Egri-bugrisi yoʻq. Moneʻlar mudohala qila olmaydi. Zarra quyoshga qardosh boʻladi.

NATIJA: Uning qudrati ham oddiy, ham cheksiz, ham zotiydir. Qudratining taalluqli joyi esa ham vositasiz, ham dogʻsiz, ham isyonsizdir. Shunday ekan, qudrati doirasida katta-kichikka nisbatan takabburi yoʻq. Jamoat bir kishiga nisbatan ustun emas. Butun boʻlakka nisbatan qudratiga ortiqcha nozlana olmaydi.

UCHINCHI MASALA: Uning qudratining nisbati qonuniydir. Ya'ni, koʻpga-ozga, kattaga-kichikka teng. Bu tushunilishi qiyin masalani bir nechta misol bilan aqlga yaqinlashtiramiz.

Koinotda "shaffoflik", "ozaro javob", "muvozanat", "intizom", "mavhumlik", "itoat"lar alohida ish boʻlib koʻpi ozga, kattasi kichikka teng.

Birinchi misol: "Shaffoflik" sirini koʻrsatadi.

Masalan: Quyishning tajalliy fayzi boʻlgan timsoli va aksi dengiz yuzida va xar bir tomchisida ayni mohiyatni koʻrsatadi. Agar Yer Kurrasi quyoshga pardasiz turli shisha boʻlaklari tutilsa, uning aksi xar bir boʻlakda va butun zamin yuzida qiyinchiliksiz, boʻlinmasdan, nuqsonsiz bir boʻladi. Agar farazan quyosh yaratuvchi boʻlsa edi va fayzli ziyosini, aksining timsolini irodasi bilan bera olganida, butun zamin yuziga taratgan fayzi bir zarraga bergan fayzdan ogʻir boʻlmas edi.

Ikkinchi misol: "Oʻzaro javob berish" siridir. Masalan:

Jonli kishilar (ya'ni insonlardan) tarkib topgan katta doiraning markaziy nuqtasidagi kishining qoʻlida sham va doiradagi kishilarning qoʻlida oyna borligi faraz qilinsa, markaziy nuqta qamragan oynalariga bergan fayzi va aks jilvasi qiyinchiliksiz, boʻlinmasdan, nuqsonsiz nisbatda koʻrinadi.

Uchinchi misol: "Muvozanat" siridir. Masalan:

Haqiqiy, hassos va juda katta tarozi boʻlsa. Ikki pallasida ikki quyosh, yoki ikki yulduz, yoki ikki togʻ, yoki ikki tuxum, yoki ikki zarra, qaysisi boʻlsa boʻlsin, sarf qilinadigan ayni quvvat bilan hassos katta tarozining bir pallasi koʻkka, biri zaminga tushadi.

Toʻrtinchi misol: "Intizom" siridir. Masalan:

Eng azim kemani eng kichik oʻyinchoq kabi aylantirish mumkin boʻladi.

Beshinchi misol: "Mavhumlik" siridir. Masalan:

Aniqlanmaydigan bir mohiyat butun tafsilotiga eng kichigidan eng kattasiga, kamaytirmasdan, boʻlinmasdan bir qaraydi, kiradi. Zohiriy aniqlashlar jihatidagi xususiyatlar aralashsa ham chalkashtirmaydi. U oʻziga xos xususiyatlarning nazarini oʻzgartirmaydi. Masalan: Igna kabi bir baliq kit kabi oʻziga xos mohiyatga sohib. Bir mikrob bir karkidon kabi hayvoniy mohiyatni tashiydi.

Oltinchi misol: "Itoat" sirini koʻrsatadi. Masalan: Bir qoʻmondon, "Qadam bos" amri bilan bir askarni harakatlantirgani kabi, oʻsha buyruq bilan bir qoʻshinni ham harakatlantiradi. Bu itoatni koʻrsatgan misol sirining haqiqati shuki: Koinotda, tajribalar asosida hamma narsaning mukammallik nuqtasi bor. U narsaning oʻsha nuqtaga mayli bor. Haddan ortiq mayl ehtiyoj boʻladi. Haddan ortiq ehtiyoj ishtiyoq boʻladi. Haddan ortiq ishtiyoq tortishish boʻladi va tortishish, ishtiyoq, ehtiyoj, mayl - Janobi Haqning koinotga oʻrnatgan qonunlarining narsalarning mohiyati tomonidan urugʻlari va namuna xususiyatidir. Borligi va yoʻqligi Allohning bor qilishiga bogʻliq narsalarning mohiyatining mutlaq kamoli, mutlaq vujuddir. Xususiy kamoli iste'dodlarini hisdan amalga chiqargan maxsus bir vujuddir.

Demak, butun koinotning "Kun" amriga itoati bitta askar hisoblangan bir zarraning itoati kabidir. Allohning irodasidan kelgan "Kun" amri azaliyiga maxluqlarning itoati va boʻysunishida yana irodaning tajalliyi boʻlgan mayl, ehtiyoj, shavq va tortishish birdan, barobar qoʻyilgan. Latif suv nozik mayl bilan muzlash amrini olgan payti temirni maydalashi itoat sirining quvvatini koʻrsatadi.

Bu olti misol ham noqis, ham chegaralangan, ham zaif, ham haqiqiy ta'siri boʻlmagan imkon doxilidagi borliqlar quvvatida va ishida shubhasiz koʻrinsa, albatta ham cheksiz, ham azaliy, ham abadiy, ham butun koinotni mutlaq yoʻqlikdan ijod qilgan va butun aqllarni hayratda qoldirgan, buyuk ishlari bilan tajalliy etgan Allohning azaliy qudratiga nisbatan shubhasiz hamma narsa tengdir. Hech narsa unga ogʻir emas.

E'tiborsiz, bu olti sirning kichik mezonlari bilan u qudrat tortilmaydi va munosabatga kirmaydi. Faqat tushunishga yaqinlashtirish va aqlga sigʻdirmaslikni ketkazish uchun zikr etildi.

Uchinchi Asosning Natija va Xulosasi: Modomiki Allohning azaliy qudrati cheksiz, Zoti Aqdasga zaruriy, hamma narsaning dogʻsiz, pardasiz malakutiyat jihati unga yuzlangan, unga qaragan, ikki tarafning tengligidan iborat boʻlgan imkon e'tibori bilan muvozanatda, buyuk yaratilish qonuni boʻlgan fitrat nizomiga va yaratilish qonunlariga mute, moneʻlardan va turli tuman xususiyatlardan malakutiyat jihati pok va sof ekan, albatta eng katta narsa eng kichik narsa kabi Uning qudratiga nozlanmaydi, qarshilik qilmaydi. Shunday ekan hashrda butun ruh sohiblarining tiriltirilishi Uning qudratiga bir chivinning bahorda tiriltirilishidan koʻra ogʻirroq boʻlmaydi. Shunday ekan

farmoni mubolagʻasizdir, toʻgʻridir, haqdir. Shunday ekan muddaomiz boʻlgan "Yaratuvchi zor qodir, bu jihatda hech qanday moneʻ yoʻq" qoidasi qat'iy bir suratda isbotlandi.

Toʻrtinchi Asos

Qiyomat va hashr kerak va hashrni keltiradigan Zot qodir ekan, bu dunyoning qiyomat va hashrga qobiliyati bordir. Bu yerda boʻladi maʻ nosidagi muddaomizda toʻrt masala mavjud:

Birinchisi: Bu dunyo olamining oʻlishining mumkinligi.

Ikkinchisi: Oʻlimning amalga oshishi.

Uchinchisi: Harob boʻlgan, oʻlgan dunyoning oxirat suratida ta'mirlanishi va tirilishining imkoni borligi.

Toʻrtinchisi: Mumkin boʻlgan ta'mirlanish va qayta tirilishning sodir boʻlishidir.

Birinchi Masala: Koinotning oʻlimi mumkin. Chunki bir narsa mukammallashish qonuni ichiga kirsa, unda rivojlanish bor. Rivojlanish va oʻsish boʻlsa, unda tabiiy umr bor. Tabiiy umr boʻlsa, tabiiy ajali borligi aniq. Juda keng izlanish va tadqiqotlar bilan aniqlanganki, ashyolar oʻzini oʻlim panjasidan qutqara olmaydi.

Inson kichik bir olam boʻlib, yiqilishdan qutula olmaydi. Olam ham katta bir insondir, u ham oʻlimning panjasidan qutula olmaydi. U ham oʻladi, soʻng tiriladi yoki yotib keyin hashr tongida koʻzini ochadi. Yana koinotning kichraytirilgan nusxasi boʻlgan hayot daraxti, buzilish va boʻlinishdan oʻzini qutqara olmaydi. Xuddi shuning kabi: Yaratilish daraxtidan qismlarga ayrilgan koinot silsilasi ta'mir va yangilanish uchun buzilishdan, tarqalishdan oʻzini qutqara olmaydi. "Agar dunyoning tabiiy ajalidan avval Alloh irodasining izni bilan unga tashqi xastalik yoki buzgʻunchi hodisa kelmasa va uning Sone'i Hakimi tabiiy ajaldan avval uni buzmasa, xar holda, hatto fanniy bir hisob bilan bir kun keladiki:

ma'nolari va sirlari Qodiyri Azaliyning izni bilan amalga oshib, dunyo boʻlgan katta insonning sakaroti boshlanib, ajib xirillash va daxshatli ovoz bilan fazoni jaranglatib toʻldiradi, baqirib oʻladi. Soʻng Ilohiy amr bilan tiriladi.

Suv oʻz zarari uchun muzlaydi. Muz muzning zarariga eriydi. Magʻz poʻstning zarariga quvvatlashadi. Lafz ma'noning zarariga qalinlashadi. Ruh jasad hisobiga zaiflashadi. Jasad ruh hisobiga mayinlashadi. Xuddi shuning kabi: Nursiz olam hisoblangan dunyo, latif oxirat olami uchun hayot mashinasining ishlashi orqali shaffoflashadi, latiflashadi. Yaratuvchi Qudrat oʻta hayrat beradigan faoliyat bilan nursiz, oʻlik, soʻngan, oʻlgan jihozlarga hayot nurini sepishi qudratining ramzi boʻlib, nurli olam hisobiga ushbu nursiz olamni hayot nuri bilan eritadi, yondiradi, yoritadi, haqiqatini quvvatlaydi. Ha, haqiqat naqadar zaif boʻlsa ham oʻlmaydi, surat kabi yoʻq boʻlmaydi. Balki moddalashib, suratlarda sayru safar qiladi. Haqiqat kattalashadi, rivojlanadi, tobora kengayadi. Poʻst va surat esa eskiradi, mayinlashadi, boʻlinadi. Sobit va oʻsgan haqiqatning qomatiga yarashish uchun yanada goʻzal holda yangilanadi. Koʻpayish va kamayish nuqtasida haqiqat bilan surat teskari mutanosibdirlar. Ya'ni: Surat qalinlashganda, haqiqat mayinlashadi. Surat mayinlashishishi nisbatida haqiqat quvvat topadi. Demak , shu qonun rivojlanish qonuniga kirgan butun ashyolarni oʻz ichiga oladi. Demak, xar holda bir kun keladiki: Koinot eng buyuk haqiqatining poʻst va surati boʻlgan shahodat olami, Fotiri Zuljalolning izni bilan parchalanadi. Soʻng yanada goʻzal suratda yangilanadi. يَوْمَ تُبَدَّلُ الْاَرْضُ غَيْرَ الْاَرْضِ oyatining siri amalga oshadi.

Natija: Dunyoning oʻlimi mumkin, ham hech shubhasiz mumkin.

Ikkinchi Masala: Dunyo oʻlimining sodir boʻlishi. Bu masalaga, butun Samoviy dinlarning ijmo'si, butun salim fitratlarning shahodati va koinotning barcha oʻzgarish, almashinish va buzilishlarining ishorasi dalil boʻladi. Asrlar, yillar adadicha jonli mavjudot dunyolarining va sayyor olamlarning dunyo musofirxonasida oʻlimlari orqali asl dunyoning ham ular kabi oʻlishiga shahodatlaridir.

Dunyoning sakarotini Qur'on oyatlari ishora qilgan suratda faraz qilishni istasang, qara: Koinotning jihozlari nozik, yuksak nizom bilan bir-biriga bogʻlangan. Yashirin, nozik, latif bogʻ bilan bogʻlangan va shu daraja intizom ichidaki, agar osmon jismlaridan bitta jism "Kun" amriga yoki "Oʻqingdan chiq" xitobiga sazovor boʻlsa dunyoning sakaroti boshlanadi. Yulduzlar toʻqnashadi, jismlar chayqaladi, cheksiz olam fazosida millionlab jismlarni toʻp kabi katta zambarak oʻqlari mudhish sadolari kabi faryodni boshlaydi. Bir-biriga toʻqnashib, uchqunlar sochib, togʻlar uchib, dengizlar yonib yer yuzi tekislanadi. Demak, oʻlim va sakarot bilan Qodiyri Azaliy koinotni chayqaydi, koinotni tozalab, Jahannam va Jahannamga munosib boʻlganlar bir tomonga, Jannat va Jannatga munosiblar boshqa tomonga ajraladi, oxirat olami yuzaga chiqadi.

Uchinchi Masala: Oʻladigan olamning tirilishi mumkin. Chunki Ikkinchi Asosda isbotlangani kabi, qudratda nuqson yoʻq. Zarurat esa juda quvvatli. Masala esa Allohning istagiga bogʻliq boʻlgan narsalardandir. Mumkin masalaning juda kuchli zarurati boʻlsa, yaratuvchining qudratida kamchilik boʻlmasa, unga mumkin emas, balki sodir boʻlgan suratida qaraladi.

Koinotga e'tibor berilsa koʻrinadiki: Ichida hamma tarafga uzangan, ildiz otgan ikki unsur bor. Xayr-shar, goʻzal-xunuk, foyda-zarar, kamol-nuqson, ziyo-zulmat, hidoyat-zalolat, nur-olov, iymon-kufr, toat-isyon, xavf-muhabbat kabi belgilari bilan, mevalari bilan koinotda zidlar bir-biri bilan toʻqnashadi. Doim oʻzgarish va almashishib turadu. Boshqa bir olam mahsulotining peshtaxtasi boʻlib charxlari aylanadi. Albatta ikki unsurning bir-biriga zid shoxlari va natijalari abadga boradi, yigʻilib bir-biridan ayriladi. Oʻshanda Jannat-Jahannam suratida yuzaga chiqadi. Modomiki boqiy olam bu foniy olamdan yaratilar elan, albatta asosiy unsurlari baqoga va abadga ketadi.

Ha, Jannat-Jahannam yaratilish daraxtidan abad tomon uzanib ketgan shoxining ikki mevasi, koinot silsilasining ikki natijasidir, bu faoliyat sayrining ikki xazinasidir, abadga qarab yoʻnalgan va chayqangan mavjudotning ikki hovuzidir, lutf va qahrning ikki tajalliy qiladigan joyi boʻlib, qudrat qoʻli shiddatli harakat bilan koinotni chayqagan payti ikki hovuz munosib moddalar bilan toʻladi.

Hakiymi Azaliy bardavom inoyati va azaliy hikmatning taqozosi bilan dunyoni tajribaga joy, imtihonga maydon, Asmoyi Husnasiga oyna, qadar qalami va qudratiga sahifa boʻlish uchun yaratgan. Tajriba va imtihon esa oʻsishga sabab. Oʻsish esa iste'dolarning rivojlanishiga sabab. Rivojanish esa qobiliyatlarning yuzaga chiqishiga sabab. Qobiliyatlarning yuzaga chiqishi esa nisbiy haqiqatlarning koʻrinishiga sabab. Nisbiy haqiqatlarning koʻrinishi esa Sone'i Zuljalolning Asmoyi Husnasining naqshlarining tajalliylarini koʻrsatishiga va koinotni Samadoniy maktublarga aylantirishiga sababdir. Demak, bu imtihon siri va taklif siri sababli oliy ruhlarning olmos kabi javharlari xabis-yomon ruhlarning koʻmir kabi moddalaridan tozalanadi, ayriladi.

Bu mazkur sirlar kabi yana biz bilmagan koʻp nozik, oliy hikmatlar uchun olamni bu suratda iroda qilgan uchun uning almashish va oʻzgarishini ham oʻsha hikmatlar uchun iroda qildi. Almashish va oʻzgarish uchun zidlarni bir-biriga xikmat bilan aralashtirdi va qarama-qarsi keltirdi. Zararlarni manfaatlarga qoʻshib, yomonliklarni yaxshiliklarga dohil qildi, goʻzalliklar bilan jamlab, xamir kabi qorib, koinotni almashish va oʻzgarish qonuniga, boshqaga aylanish va komillashish dasturiga tobeʻ qildi.

Qachon imtihon maydoni yopilsa,

tajriba vaqti tugasa,

Asmoyi Husna hukmini ijro qilsa,

qadar qalami maktublarini toʻliq yozsa,

qudrat san'at naqshlarini bitirsa,

mavjudot vazifalarini ado etsa,

maxluqot xizmatlarini tugatsa,

hamma narsa ma'nosini ifodalasa,

dunyo oxirat urugʻlarini yetishtirsa,

zamin Sone'i Qodiyrning butun qudrat moʻ'jizalarini, umum san'at gʻaroyibotlarini namoyon qilib koʻrsatsa,

bu foniy olam bardavom manzaralarni tashkil qilgan lavhalarni zamon arqoniga taqsa,

Sone'i Zuljalolning bardavom hikmati va azaliy inoyati imtihon natijalarini,

tajribaning natijalarini,

Asmoyi Husnaning tajalliylarining haqiqatlarini,

qadar qalami maktublarining haqiqatlarini,

namuna-misol san'at naqshlarining asllarini,

mavjudot vazifalarining foydalarini, gʻoyalarini,

maxluqot xizmatlarining haqlarini va koinot kitobi kalimalarining ifodalagan ma'nolarining haqiqatlarini,

iste'dod urugʻlarining unishini,

bir buyuk mahkamaning ochishini,

dunyodan olingan misoliy manzaralarni koʻrsatishini,

zohiriy sabablarning pardasini yirtishini va hamma narsa toʻgʻridan-toʻgʻriga Xoliqi Zuljaloliga taslim etishi kabi haqiqatlarni taqozo qilsa va mazkur haqiqatlarni taqozo etgani uchun, koinotni almashinish,

fano qiy-chuvlaridan, oʻzgarish va zavoldan qutqarish va abadiylashtirish uchun zidlarning soflashishini istasa,

almashinishning sabablarini va ixtiloflarning moddalarini bir-biridan ayirmoq istasa,

albatta qiyomatni keltiradi va oʻsha natijalar uchun soflashtiradi.

Demak, soflashtirish natijasida Jahannam abadiy va dahshatli bir surat olib, toifalari

tahdidiga sazovor boʻladi. Jannat abadiy, hashamatli surat kiyib ahl va doʻstlari

xitobiga sazovor boʻladi. Yigirma Sakkizinchi Soʻzning Birinchi Maqomining Ikkinchi Savolida isbot etilgani kabi, Hakiymi Azaliy bu ikki uyning yashovchilariga mukammal qudrati bilan abadiy va sobit vujud beradi. Hech boʻlinish, oʻzgarish, qarilikka va inqirozga uchramaydi. Chunki inqirozga sabab boʻlgan oʻzgarishning sabablari topilmaydi.

Toʻrtinchi Masala: Borligi va yoʻqligi ikmon ichida boʻlgan narsa sodir boʻladi. Dunyo oʻlgandan soʻng oxirat boʻlib tiriladi. Dunyo xarob qilingandan soʻng, dunyoni yaratgan Zot yana goʻzalroq suratda ta'mirlaydi, oxiratning bir manzili qiladi. Bunga dalil boshda Qur'oni Karim minglab aqliy burhonlarni ichiga olgan umum oyatlari bilan va butun Samoviy Kitoblar bunda ittifoqda boʻlgani kabi, Zoti Zuljalolning jaloliy va jamoliy vasflari, Asmoyi Husnasi boʻlishiga qat'iy suratda dalolat qiladi. Paygʻambarlarga yuborgan butun samoviy farmonlari bilan qiyomatni va hashrning ijodini va'da bergan.

Xullas, modomiki va'da bergan ekan, albatta qiladi. Oʻninchi Soʻzning Sakkizinchi Haqiqatiga murojaat qil. Boshda Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamning ming moʻ'jizalarining quvvati bilan, butun anbiyo va mursalin, avliyo va siddiqiynlar sodir boʻlishida ittifoq bilan xabar berganlar. Shuning kabi koinot butun qonunlari bilan sodir boʻlishini xabar beradi.

Natija: Oʻninchi Soʻz butun haqiqatlari bilan, Yigirma Sakkizinchi Soʻz Ikkinchi Maqomida Lasiyyamalardagi butun burhonlari bilan, botgan quyoshning tongda yangidan chiqishi darajasidagi qat'iyat bilan koʻrsatganki: Dunyoviy hayotning botishidan soʻng haqiqat quyoshi uxroviy hayot suratida chiqadi.

Demak, boshdan bu yergacha bayonlarimiz Hakiym Ismidan yordam va Qur'on fayzidan istifoda suratida - qalbni qabulga, nafsni taslimga, aqlni ishontirishga tayyorlash uchun "Toʻrt Asos" aytdik. Lekin biz kim boʻlibmizki, bunga doir soʻz aytsak. Asl bu dunyoning Sohibi, koinotning Xoliqi, mavjudotning Maliki nima deyapti, uni tinglashimiz kerak. Mulk sohibi soʻz soʻylar ekan boshqalarning nima haddi borki, ortiqcha aralashsin...

Sone'i Hakiym dunyo masjidida va yer maktabida asrlar orqasida oʻtirgan toifalarning barcha saflariga xitoban aytgan azaliy xutbasida koinotni zilzilaga solgan

va butun maxluqotlarni harakatlantirgan, shavqqa keltirgan

kabi minglab farmonlarni Malikul Mulkdan, dunyo va oxirat Sohibidan tinglashimiz kerak. "Amanna va Soddaqna" deyishimiz kerak.

Koinot Tilsimini Kashf qilgan, Qur'oni Hakimning Muhim Tilsimini Hal qilgan

Bu Soʻz Ikki Maqsaddan iborat. Birinchi Maqsad "Ana"ning mohiyat va natijasidan, Ikkinchi Maqsad "Zarra"ning harakat va vazifasidan gapiradi.

BIRINCHI MAQSAD

Bu oyatning buyuk xazinasidan bitta javhariga ishora qilamiz. quyidagicha:

Osmon, zamin, togʻlar koʻtarishdan chekingan va qoʻrqqan omonatning koʻp jihatlaridan bir donasi, bir jihati ana, menlikdir. Ha, menlik Hz.Odam (A.S.) zamonidan hozirgacha insoniyat olamining atrofiga shox-shoda solgan nuroniy tubo daraxti bilan daxshatli zaqqum daraxtining urugʻidir. Bu azim haqiqatga kirishdan avval uning tushunilishini osonlashtiradigan quyida bir muqaddima bayon qilamiz:

Ana - maxfiy xazinalar boʻlgan Alloh ismlarining kaliti boʻlgani kabi, koinotning tushinilishi qiyin tilsimining ham kaliti boʻlib, bir tushunilishi qiyin muammo, hayrat beradigan tilsimdir.

"Men"ning mohiyatining bilinishi orqali ushbu gʻarib muammo, ajib tilsim boʻlgan ana ochiladi va koinot tilsimini va Allohning zot, sifat va Asmosini ifodalagan olamining xazinalarini ham ochadi. Bu masalaga doir "Shamma" nomli bir arabcha risolamda quyidagicha yozganman: Olamning kaliti insonning qoʻlidadir va nafsiga taqilgan. Koinot eshiklari zohiran ochiq koʻrinsada, haqiqatda yopiqdir. Janobi Haq omonat sifatida insonga «ana» nomli shunday bir kalit berganki, olamning butun eshiklarini ochadi va shunday tilsimli bir anoniyat-menlik berganki, Xalloqi Koinotning maxfiy xazinalarini u orqali kashf qiladi. Faqat ananing oʻzi ham juda mushkul muammo va ochilishi qiyin bir tilsimdir. Agar uning haqiqiy mohiyati va yaratilish siri bilinsa, oʻzi ochilgani kabi koinot ham ochiladi. U quyidagicha:

Sone'i Hakiym insonning qoʻliga omonat sifatida Rablik sifat va muqaddas xususuiyatlarining haqiqatlarini koʻrsatadigan, tanitadigan, ishora va namunalarni jamlagan oʻlchov birligi, rububiyat sifatlari va uluhiyat xususiyatlari bilinishi uchun anani bergan. Lekin oʻlchov birligi haqiqiy mavjud boʻlishi kerak emas. Balki andozadagi faraziy chiziqlar kabi, faraz va tasavvur bilan oʻlchov birligini tashkil qiladi. Ilm va isbotlanish bilan haqiqiy vujudi lozim emas.

Savol: Nima uchun Janobi Haqning sifat va ismlarini bilish anoniyat-menlikka bogʻliq?

Javob: Chunki mutlaq va keng narsaning hududi va oxiri boʻlmagani uchun unga bir shakl berilmaydi va ustiga surat chizish va aniqlash uchun hukm qilinmaydi, mohiyati nima ekani tushunilmaydi. Masalan: Doimiy zulmatsiz ziyo bilinmaydi va his etilmaydi. Qachon haqiqiy yoki tasavvurda bir qorongʻilik bilan xat chekilsa, oʻshandagina bilinai. Demak, Janobi Haqning ilm va qudrat, Hakiym va Rahiym kabi sifat va ismlari, keng, hududsiz, sheriksiz boʻlgani uchun ularga hukm qilinmaydi, nima ekani bilinmaydi va his qilinmaydi. Shunday ekan haqiqiy soʻnggi va chegarasi boʻlmagani uchun, faraziy va tasavvurda bir chegara chizish kerak boʻladi. Uni esa anoniyat qiladi. Oʻzida yolgʻonchi rububiyat, malikiyat, qudrat, bir ilm tasavvur qilib, chegara chizadi. U bilan keng sifatlarga hayoliy hudud qoʻyadi. "Bu yergacha meniki, undan soʻng unikidir" deb, taqsimlaydi. Oʻzidagi kichik oʻlchovlar bilan ularning mohiyatini asta-asta tushunadi. Masalan: Mulk doirasida mavhum rububiyati bilan mumkinot doirasida Xoliqining rububiyatini anglaydi. Zohiriy egaligi bilan Xoliqining haqiqiy malikiyatini tushunadi. "Bu uyga sohib boʻlganim kabi, Xoliq ham bu koinotning sohibi" deydi va juz'iy ilmi bilan uning ilmini fahm qiladi. Egallagan tajribasi bilan Sone'i Zuljalolning san'at yaratishini anglaydi.

Masalan: "Men shu uyni qanday qilgan va tartiblagan boʻlsam, huddi shuning kabi bu dunyo uyini ham bir zot qilgan va tartiblagan" deydi. Va hokazo... Butun Ilohiy sifat va xususiyatlarini bir daraja bildiradigan, koʻrsatadigan minglab sirli holatlar, sifat va hissiyotlar ana-" men"da joylashtirilgan. Demak, ana oyna-misol, oʻlchov birligi, kengayish asbobi, harfiy ma'no kabi ma'nosi oʻzida boʻlmagan va boshqa zotning ma'nosini koʻrsatgan, insoniyat vujudining qalin ipidan idrokli bir sim, bashariyat mohiyatining koʻylagidan mayin bir ip va yoʻqlikka oid kitobidan bir alif boʻlib, alifning "ikki yuzi" bor. Biri xayrga va vujudga qaraydi. U yuzi faqat fayzga qobil. Berganni qabul qiladi, oʻzi ijod qila olmaydi. Bu jihatda yaratuvchi emas, qoʻli ijod qilishga qisqa.

Keyingi yuzi esa yomonlikka qaraydi va yoʻqlikka ketadi. Bu yuzida u qiluvchi, amal sohibidir. Uning mohiyati harfiyadir, yaʻni boshqa zotning ma'nosini koʻrsatadi. Rububiyati hayoliydir. Vujudi shu qadar zaif va nozikki, shaxsan oʻzida hech narsaga chiday olmaydi va boʻyniga ola olmaydi. Balki ashyolarning darajalari va miqdorlarini bildirgan issiqlik harorati va havoning oʻlchanishi kabi mezonlardan bir mezon boʻlib, Vojib-ul Vujudning mutlaq, keng va hududsiz sifatini bildiradigan bir mezondir.

Mohiyatini shu tarzda bilgan va anglagan va unga koʻra harakat qilgan inson قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا bashoratiga doxil boʻladi. Omonatni loyigʻidek ado etadi va ana-"men"ning durbini bilan koinot nima ekanini va qanday vazifa bajarishini koʻradi. Tashqi ma'lumot nafsga kelgan payti, anada bir tasdiqlovchi koʻradi. U ilmlar nur va hikmat boʻlib qoladi. Zulmat va gʻoyasizlikka aylanmaydi. Qachonki ana oʻz vazifasini bu suratda ifoda qilsa, oʻlchov birligi boʻlgan mavhum rububiyatini va faraziy sohibligini tark etadi.

deydi.

Haqiqiy qulligining kiyimini kiyar. "Ahsani taqvim" maqomiga chiqadi.

Agar ana yaratilish hikmatini unutib, tabiiy vazifasini tark etib, oʻziga ismiy ma'no bilan boqsa, yaʻni oʻzini sohib deb e'tiqod qilsa, omonatga xiyonat qiladi, وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسّٰيهَا oyatiga dohil boʻladi.

Butun shirklar, yomonliklar va zalolatlarni vujudga keltirgan anoniyat-menlikning bu jihatidan, osmonlar, yer va togʻlar daxshatga tushgan, faraziy shirkdan qoʻrqqan. Ha, ana -men nozik bir alif, tor, faraziy bir xat hisoblanadi. Agar mohiyati bilinmasa, yashinish tuprogʻi ostida koʻkaradi, tobora qalinlashadi. Inson vujudining hamma tomoniga yoyiladi. Katta ajdarho kabi inson vujudini yutadi. Inson butun tuygʻulari bilan xuddiki ana -men boʻladi.

Soʻng sinfning menligi va jinsi va millatiga boʻlgan bogʻliqlik jihati bilan menligiga kuch berib, ana tarafdorlarning anoniyatiga tayanib, shayton kabi Sone'i Zuljalolning amrlariga qarshi kurashga chiqadi. Soʻng nafsini qiyoslash orqali hammani, hatto hamma narsani oʻziga qiyos qilib, Janobi Haqning mulkini ularga va sabablarga taqsimlaydi. Juda azim shirkka tushar. اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ ma'nosini koʻrsatadi.

Davlat molidan qirq soʻmni oʻgʻirlagan odam doʻstlariga yuz soʻmdan oʻgʻirlashini qoʻllab-quvvatlaydi. Xuddi shuning kabi "Oʻzimga egaman" degan odam, "Hamma narsa oʻziga sohib", deyishga va e'tiqod qilishga majbur.

Demak, ana -men bu xoinona vaziyatda ekan, mutlaq jaholatdadir. Minglab fanlarni bilsada, bilmasligini bilmagan kimsaning johilligi holatidadir. Chunki tuygʻulari, fikrlari koinotning ma'rifat nurlarini keltirgan payti, nafsida uni tasdiqlaydigan, nurlantiradigan va davom ettiradigan modda topmagani uchun soʻnadi. Kelgan hamma narsa nafsidagi ranglar bilan boʻyaladi. Hikmatning oʻzi kelsa, nafsida mutlaq gʻoyasizlik suratini oladi. Chunki bu holdagi ananing rangi shirk va iymonsizlikdir, Allohni inkor qilishdir. Butun koinot porloq oyatlar bilan toʻlsa ham, «men» dagi qorongʻi bir nuqta ularni oʻsha qarash orqali soʻndiradi, koʻrsatmaydi. Oʻn Birinchi Soʻzda inson mohiyatining va inson mohiyatidagi menlikning harfiy ma'no jihatida qanchalik xassos mezon, toʻgʻri miqyos va keng mundarija, mukammal xarita va qamrovli oyna, koinotda goʻzal bir taqvim, roʻznoma ekanini oʻta qat'iy suratda izoh etilgan. Unga murojaat etilsin. Oʻsha Soʻzdagi tafsilotga binoan qisqa qilib, muqaddimaga nihoyat berdik. Agar muqaddimani tushungan boʻlsang kel, haqiqatga kiramiz.

Qara: Insoniyat olamida Hz. Odam (A.S.) zamonidan hozirga qadar ikki azim jarayon, ikki fikrlar silsilasi hamma tarafda va insoniyatning xar tabaqasida shox-shoda solgan, ikki buyuk silsila hisoblanadi. Biri nubuvvat va diyonat silsilasi, keyingisi, falsafa va hikmat silsilasi, kelib ketyapti. Qachon bu ikki silsila birlashgan va ittihod etgan boʻlsa, ya'ni falsafa silsilasi diyonat silsilasiga qoʻshilib itoat qilib xizmat etgan boʻlsa, insoniyat olamining ijtimoiy hayoti porloq saodatda oʻtgan. Qachon boshqa-boshqa yoʻldan ketgan boʻlsa, butun yaxshilik va nur - nubuvvat va diyonat silsilasi atrofiga toʻplangan, yomonlik va zalolatlar falsafa silsilasining atrofiga jamlangan. Biz bu ikki silsilaning ildizlarini, asoslarini topishimiz kerak.

Diyonat silsilasiga itoat qilmagan falsafa silsilasi - zaqqum daraxti suratini olib, atrofiga shirk va zalolat zulmatini tarqatadi. Hatto aql tuygʻusi shoxida Dahriyyun, Moddiyun, Tabiiyun mevalarini inson aqliga bergan. Gʻazab tuygʻusi shoxida Namrudlarni, Fir'avnlarni, Shaddodlarni {(Izoh) Ha, Namrudlarni, Fir'avnlarni yetishtirgan va onalik qilib emizgan, eski Misr va Bobilning yo sehr darajasiga chiqqan yoki xususiy boʻlgani uchun atrofida sehr deb oʻylangan eski falsafasi boʻlgan. Shuning kabi tabiat falsafasi botqoqligi Yunonlar boshiga eski ilohlarni joylashtirgan va sanamlarni vujudga keltirgan. Tabiat pardasi bilan Allohning nurini koʻrmagan inson hamma narsa iloh deb, oʻz boshiga ogʻdirar.} inson boshiga otgan. Hayvoniy shahvat tuygʻusi shoxida botil ilohlarni, sanamlarni va ilohlik da'vo qilganlarni samara bergan, yetishtirgan.

Zaqqum daraxtining ildizi bilan nubuvvat silsilasining, qullik tubo daraxti hukmida boʻlgan silsilaning Yer Kurrasinning bogʻida muborak shoxlari bor. Aql tuygʻusi shoxida - anbiyo va mursalin, avliyo va siddiqiyn mevalarini yetishtirgani kabi, zararli narsalarni daf qilgan tuygʻu shoxida odil sudʻyalarni, malak kabi hukmdorlar mevasini bergan. Foydali narsalarni tortgan tuygʻu shoxida axloq goʻzalligi, maʻsum surat goʻzalligi, saxovat, xotamtoylar mevasini yetishtirgan. Inson bu koinotning eng mukammal bir mevasi ekanini koʻrsatgan oʻsha daraxtning ildizi bilan birga ana -"men"ning ikki jihatida mavjud. Ikki daraxtga ildiz va manbaʻ, asosli urugʻ sifatida quyida ananing ikki jihatini bayon qilamiz:

Ana -"men"ning bir jihatini nubuvvat tutgan, keying jihatini falsafa tutib kelmoqda.

Nubuvvat tomonidagi birinchi jihat: Nuqsonsiz qullikning asosidir. Ya'ni, «men» oʻzini qul deb biladi. Boshqaga xizmat qiladi deb anglaydi. Mohiyati harfiy, yaʻni yakka oʻzi maʻnosi yoʻq, boshqasining maʻnosini koʻrsatadi. Ya'ni, boshqasining ma'nosini tashiydi deb tushunadi. Vujudi boshqa narsaga tobe' hisoblanadi. Ya'ni boshqa bir zotning vujudi bilan qoim va ijodi bilan sobitdir deb e'tiqod qiladi. Sohibligi faraziydir. Ya'ni, oʻz sohibining izni bilan yuzaki, vaqtinchalik egaligi bor deb bilar. Haqiqati soyali. Ya'ni, haq va vojib bir haqiqatning jilvasini koʻtargan mumkin va miskin soyadir. Vazifasi esa oʻz Xoliqining sifat va xususiyatlarga miqyos va mezon boʻlib, idrokli xizmatdir.

Anbiyolar va ularning silsilasidagi asfiyo va avliyolar ana-menga quyidagi jihat bilan qaraganlar, shunday koʻrganlar, haqiqatni anglaganlar. Butun mulkni Malikul Mulkka taslim qilishgan va xulosa chiqarishganki:

Maliki Zuljalolning na mulkida, na rububiyatida, na uluhiyatida sherik va oʻxshashi yoʻq. Yoʻrdamchi va vazirga muhtoj emas, hamma narsaning kaliti uning qoʻlidadir, hamma narsaga Qodiyri Mutlaqdir. Sabablar zohiriy bir pardadir, tabiat Allohning yaratilishga oʻrnatgan va butun borliqlar unga tobe' boʻlgan qonun-qoidalarining majmuasi va qudratining jadvalidir.

Bu porloq nuroniy goʻzal yuz tirik va ma'nodor urugʻ hisobiga oʻtgan. Xoliqi Zuljalol qullik tubo daraxtini undan yaratganki, uning muborak shoxlari insoniyat olamining hamma tomonini nuroniy mevalar bilan bezagan. Oʻtgan zamonidagi butun zulmatlarni tarqatib, uzun moziy, falsafa koʻrgani kabi katta mozor, yoʻqlik emasligini, balki istiqbolga va abadiy saodatga hatlash uchun oʻlgan ruhlarga nurlanish joyi, turli zinapoyali nurli me'roj, ogʻir yuklarini tashlagan, ozod boʻlgan va dunyodan koʻchib ketgan ruhlarning nuroniy makoni va bir boʻstoni ekanini koʻrsatadi.

Ikkinchi jihat esa: Falsafa tutgan jihat. Falsafa ana -"men"ga ismiy ma'no bilan qaraydi. Ya'ni oʻz oʻziga dalolat qiladi deb aytadi. Ma'nosi oʻzida, oʻzi uchun ishlaydi deb hukm qiladi. Asliy vujudi, zotiy deb qabul qialdi. Ya'ni zotida shaxsan vujudi bor, deb aytar. Yashash haqqi bor, qoʻli yetgan doirada haqiqiy sohib degan botil aqidadadir. Uni sobit bir haqiqat deb tushundai. Vazifasini, oʻzini sevganidan kelib chiqqan rivojlanish deb biladi va hokazo... Yoʻlini koʻp buzuq asoslarga bino qilgan. Asoslar esa naqadar asossiz va chirikligini boshqa risolalarimizda, xususan Soʻzlarda, boxusus Oʻn Ikkinchi va Yigirma Beshinchi Soʻzlarda qat'iy isbotlaganmiz. Xatto falsafa silsilasining eng mukammal aʻzolari va silsila dohiylari boʻlgan Aflotun va Aristotel, Ibn Sino va Farobiy kabi odamlar: "Insoniyatning eng yuksak gʻoyasi "Hudoga oʻxshash" deyishgan. Ya'ni Vojib-ul Vujudga oʻxshash, deb fir'avunlarcha xulosa chiqarib, menlikni qamchilab shirk daralarida erkin yugurtirib sababparast, sanamparast, tabiatparast, yulduzparast kabi koʻp shirk toifalariga maydon ochishgan. Insoniyatning asosida joylashtirilgan ojizlik va zaiflik, faqirlik va ehtiyoj, kamchilik va nuqson eshiklarini yopib, qullikning yoʻlini toʻsishgan. Tabiatga botib, shirkdan toʻliq chiqa olmasdan, shukrning keng eshigini topa olishmagan.

Nubuvvat esa: Insoniyatning gʻoya va maqsadi, insonlik vazifasi Ilohiy axloq va goʻzal xislatlar bilan axloqlanish bilan barobar, ojizligini bilib Allohning qudratiga iltijo qilib, zaifligini koʻrib Ilohiy quvvatga tayanish, faqirligini koʻrib Allohning rahmatiga suyanish, ehtiyojini koʻrib Janobi Haqning boyliklaridan madad tilash, kamchiligini koʻrib Janobi Haqning afviga istigʻfor aytish, noqisligini koʻrib Ilohiy mukammallikka tasbehxon boʻlish deb, qulik qilib hukm qilganlar.

Diyonatga itoat qilmagan falsafaning yoʻlni yoʻqotgani sabab, tizginini ana-"men" qoʻliga olgan, zalolatning xar turiga kirgan. Bu jihatdagi ananing boshida bir zaqqum daraxti unib, insoniyat olamining yarmidan ortigʻini qoplagan.

Oʻsha daraxtning hayvoniy shahvat tuygʻusi shoxida insonning e'tiboriga havola qilgan mevalari - sanamlar va botil ilohlardir. Chunki falsafaning asosida quvvat yotadi. Hatto "Al hukmu lil gʻolib" dasturi bor. "Gʻalaba qilgan kimsada kuch bor. Quvvatda haq bor." deydi. {(Izoh1) Nubuvvat dasturi "Quvvat haqda, haq quvvatda emas" deydi, zulmni toʻxtatadi, adolatni ta'minlaydi.} Zulmni ma'nan olqishlagan, natijada zolimlarni jasoratlantirgan va jabborlarni ilohlik da'vosiga chorlagan. Yaratilishdagi goʻzallikni va naqshdagi husnni yaratilganniki va naqshniki, Sone' va Naqqoshdan boshqa deb, muqaddas jamolining jilvasiga nisbat qilmay, "Qanday goʻzal qilingan" deyish oʻrniga "Qanday ham goʻzal" deydi. Mahliyo boʻlishga loyiq sanamga aylanatiradi. Hammaga sotilgan soxta, xudbin, koʻz-koʻz qilinadigan, riyokor bir husnni yoqtirgani uchun riyokorlarni olqishlagan, sanamga oʻxshagan narsalarni oʻz qullariga ibodat qilinadigan narsa {(Izoh2) Ya'ni u sanamga oxʻshagan narsalar unga mahliyo boʻlganalrning hoy havaslariga yaxshi koʻrinish va sevgisini qozonish uchun riyokorlik bilan ibodat qilishadi.} qilgandir.

Gʻazab tuygʻusi shoxida bechora basharning boshida kichik-katta Namrudlar, Fir'avnlar, Shaddodlar mevalarini yetishtirgan. Aql tuygʻusi shoxida insoniyat olamining miyasiga dahriylar, moddaparastlar, tabiatparastlar kabi mevalarni bergan, insonning miyasini ming boʻlakka boʻlgan.

Endi bu haqiqatni oydinlatish uchun falsafa yoʻlining buzuq asoslaridan kelib chiqqan natijalari bilan, nubuvvat silsilasining sodiq asoslaridan tavallud etgan natijalarining minglab qiyoslanishidan namuna sifatida uch-toʻrt misol zikr qilamiz.

Masalan: Nubuvvatning shaxsiy hayotdagi dasturining natijalaridan تَخَلَّقُوا بِاَخْلَاقِ اللهِ qoidasi asosida "Ilohiy axloq bilan vasflangan, Janobi Haqqa kamtarona yuzlanib ojizlik, faqirlik, nuqsonli ekaningizni bilib dargohiga qul boʻling" dasturi qayerda? Falsafaning "Hudoga oʻxshash", yaʻni komillashish insoniyatning maqsadida "Vojib-ul Vujudga oʻxshashlikka harakat qiling" degan xudbin dasturi qayerda?! Ha, nihoyatsiz ojizlik, zaiflik, faqirlik, ehtiyoj bilan aralashgan inson mohiyati qayerda? Nihoyatsiz qodir, quvvatli, boy va ehtiyojsiz boʻlgan Vojib-ul Vujudning mohiyati qayerda?..

Ikkinchi Misol: Nubuvvatning ijtimoiy hayotdagi dasturining natijalaridan, quyosh va oy nabotot va hayvonotga yordami, hayvonot insonga yordami, hatto taom zarralari badan hujayralariga yordamlashish va koʻmaklashish dasturi, karam qonuni, ikrom odati qayerda-yu? Falsafaning ijtimoiy hayotdagi dasturlaridan va faqat bir qancha zolim va jonivor insonlarning, vahshiy hayvonlarning tabiatini suiiste'mol qilishdan kelib chiqqan "kurash dasturi" qayerda?! Ha, kurash dasturini shu qadar asosli va kulliy qabul qilishganki, "Hayot kurashdan iborat" deb, ablahcha xulosa qilishgan.

Uchinchi Misol: Nubuvvatning Allohning birligi haqidagi oliy natijalaridan va yuksak dasturlaridan

ya'ni "Xar qanday birligi boʻlgan narsa faqat bir zotdan kelib chiqadi. Modomiki hamma narsada va butun ashyolarda birlik bor ekan, demak bitta Zotning ijodidir" degan tavhid dasturi qayerda-yu? Eski falsafaning e'tiqod dasturidan boʻlgan

"Bir zotdan bir narsa sodir boʻladi", ya'ni "Bir zotdan faqat bitta narsa sodir boʻladi. Boshqa narsalar undan vositalar orqali sodir boʻladi" deb, Gʻaniyi alal Itloq va Qodiyri Mutlaqni ojiz vositalarga muhtoj koʻrsatib, butun sabablar va vositalarni rububiyatda bir jihatda sherik deb, Xoliqi Zuljalolni "Aqli avval" deb bir maxluqqa oʻxshatib, huddi mulkini sabablarga va vositalarga taqsimlab katta shirkka yoʻl ochgan shirk aralash va zalolat yoʻlini tanlagan falsafaning dasturi qayerda?!

Faylasuflarning yuksak qismi boʻlgan Ishrokiyun bunday xato qilsa, moddaparasat, tabiatparast kabi past sinflar naqadar xato qilishlarini qiyos qil.

Toʻrtinchi Misol: Nubuvvatning hikmatli dasturidan

siri asosida, "Hamma narsaning, xar jonzotning bir natijasi va hikmati oʻziga oid boʻlsa, minglab Sone'iga oid, minglab hikmatlari Fotiriga qaraydi. Xar bir narsaning, hatto bir mevaning, bir daraxtning mevalari sanogʻicha hikmatlari, natijalari bor"ligi haqiqati boʻlgan hikmat dasturi qayerda-yu? Falsafaning "Xar bir jonzotning natijasi oʻziga qaraydi yoki insonning manfaatiga oid" degan katta bir togʻ kabi daraxtga bugʻdoydek meva, natija taqish kabi juda ma'nosiz maqsadsiz deb koʻrgan hikmatsiz xunuku maqsadlar dasturlari qayerda?!

Bu haqiqat Oʻninchi Soʻzning Oʻninchi Haqiqatida bir daraja koʻrsatilgani uchun tugatdik. Bu toʻrt misolga minglab misolni qiyos qil. "Lamaʻat" nomli bir risolada bir qismiga ishora qilganmiz.

Falsafaning bu buzuq asoslaridan va tahlikali natijalari sabab: Islom faylasuflaridan Ibn Sino va Farobiy kabi dohiylar, koʻrinishdagi porloqligiga maftun boʻlib, u yoʻlga aldanib, kirishgani bois odiy moʻ'min darajasini zoʻrgʻa qoʻlga kiritishgan. Hatto Imom Gʻazzoliy kabi "Hujjatu-l Islom" ularga oʻsha darajani ham bermagan.

Kalom Ilmi olimlarining kuchli olimlaridan boʻlgan Moʻ'tazila imomlari, koʻrinishdagi ziynatiga maftun boʻlib, u yoʻlga jiddiy kirishib, aqlni hokim deb qabul qilishgani uchun, zoʻrgʻa fosiq, yangi boshlovchi moʻ'min darajasiga chiqa olganlar. Islom adiblarining mashhurlaridan badbinlik bilan tanilgan Abul Aloi Maarri va yetimlarcha yigʻlashi bilan vasflangan Umar Xayyom kabilarning oʻsha yoʻlning nafsi ammorani taltaytirgan zavqi bilan lazzatlangani sababli haqiqat va kamol ahlidan tahqir va takfir tarsakisini yeb, "Adabsizlik qilyapsiz, dinsizlikka kirmoqdasiz, dinsizlarni yetishtiryapsizlar" degan qattiq ogorlantirish orqali adablantirish ta'zirlarini olganlar.

Falsafa yoʻlining buzuq asoslaridan yana biri: Ana -"men"ning oʻzi havo kabi zaif mohiyati bor. Lekin falsafaning mashʻum koʻzi orqali ismiy ma'no jihati bilan qaragani uchun goʻyo bugʻ-misol ana -"men" erib suyuqlashadi, soʻng koʻnikib qolish orqali va moddiyotga mashgʻul boʻlmoq sababli goʻyo quyuqlashadi. Keyin gʻaflat va inkor bilan oʻsha menlik muzlaydi, qattiqlashadi. Soʻng isyon bilan xiralashadi, shaffofligini yoʻqotado. Bora bora qalinlashib sohibini yutadi. Inson sinfining fikirlari bilan shishadi. Soʻng boshqa insonlarni, hatto sabablarni oʻzi va nafsiga qiyoslab, ularga (qabul qilmagan va yuz oʻgirganiga qaramay) fir'avnlik beradi. Oʻshanda Xoliqi Zuljalolning amrlariga qarshi kurashishga kirishadi. مَنْ يُحْىِ الْعِظَامَ وَهِىَ رَمِيمٌ deydi. Qarshi chiqayotganday Qodiyri Mutlaqni ojizlik bilan ayblaydi. Hatto Xoliqi Zuljalolning vasflariga aralashadi. Toʻgʻri kelmaganlarni va nafsi ammoraning fir'avnligining tabiga oʻtirmaganlarni yo rad qiladi, yo inkor qiladi, yoki buzadi.

Jumladan:

Falsafaning bir toifasi Janobi Haqqa "irodasi bilan emas borligi taqozosida hamma narsani qilishga majbur boʻlgan" deyishgan, ixtiyorini inkor qilganlar. Ixtiyorini isbotlagan butun koinotning cheksiz shahodatlarini yolgʻonga chiqarishgan. Subhanalloh! Koinotda zarradan quyoshgacha butun mavjudot yuzaga chiqishi bilan, intizomlari bilan, hikmatlari bilan, mezonlari bilan Sone'ning ixtiyorini koʻrsatganiga qaramay, koʻr boʻlgur falsafaning koʻzi koʻrmaydi. Yana bir qism faylasuflar "Juz'iyotda Allohning ilmi aloqador emas" deb, Alloh ilmining azamatli ihotasini inkor qilib, butun mavjudotning sodiq shahodatlarini rad qilishgan. Falsafa sabablar ta'sir kuchiga ega deb, ijod qilishni tabiatning qoʻliga beradi. Yigirma Ikkinchi Soʻzda qat'iyyan isbotlangani kabi, hamma narsada Xoliqi Kulli Shayga xos, porloq muhrni koʻrmasdan ojiz, oʻlik, idroksiz, koʻr va ikki qoʻli tasodif va kuch kabi ikki koʻrning qoʻlida boʻlgan tabiatni manbaʻ deb, minglab oliy hikmatlarni ifodalagan va xar biri Samadoniy maktublar hisoblangan mavjudotning bir qismini undan deb biladi.

Oʻninchi Soʻzda isbotlangani kabi, Janobi Haq butun Asmosi bilan va koinot butun haqiqatlari bilan, nubuvvat silsilasi butun tahqiqotlari bilan va Samoviy Kitoblar, butun oyatlari bilan koʻrsatganlari hashr va oxirat eshigini topmasdan, hashrni inkor qilib, ruhlarga azaliylik isnod qilishgan. Bu xurofotlarga boshqa masalalarini qiyos qil. Ha, shaytonlar goʻyo ana -"men"ning tumshugʻi va panjasi bilan dinsiz faylasuflarining aqllarini havoga koʻtarib zalolat daralariga otib yuborgan. Kichik olamda ana-men, katta olamda tabiat kabi togʻutlardir.

Oʻtgan haqiqatni tushuntiradigan hayoliy sayohat suratida yarim qofiyali "Lemaat"da men yozgan misoliy bir voqeʻaning ma'nosini bu yerda zikr qilish vaqti keldi. U quyidagicha:

Bu risolani ta'lif qilishdan sakkiz yil avval Istanbulda, Ramazoni Sharifda, falsafa yoʻli bilan munosabatda boʻlgan Eski Saidning Yangi Saidga aylanadigan hangomda, Fotiha-i Sharifaning oxirida

oyati ishora qilgan uch yoʻlni oʻylar ekanman, xayoliy bir voqeʻa, misoliy hodisa, tushga oʻxshagan hodisa koʻrdim:

Men katta sahroda ekanman. Butun zaminni qorongʻu, siquvchi va bugʻuvchi bulut qoplagan. Na shabada bor, na ziyo va na obi hayot, hech biri topilmaydi. Hamma tarafi jonivorlar, zararli va qoʻrqinchli maxluqlar bilan toʻla deb oʻyladim. Qalbimga, "Zaminning boshqa tomonida ziyo, shabada, obi hayot bor. U yerga oʻtish kerak", degan fikr keldi. Qaradim, ixtiyorsiz chaqirilyapman. Yer ostiga tunel kabi gʻorga kirdim. Uning ichida sayohat qildim. Yana qaradim, mendan avval yer ostidagi yoʻlda koʻp kishilar ketganini koʻrdim. Hamma tomonda bugʻilib qolishgan. Ularning oyoq izlarini koʻrdim. Ba'zida baʻzilarining ovozlarini eshitdim. Soʻng ovozlari yoʻqolar edi.

Ey, xayolan mening xayoliy sayohatimga ishtirok etgan doʻstim! U zamin tabiatdir va tabiat falsafasidir. Tunel esa faylasuflarning fikrlari bilan haqiqatga yoʻl olish uchun ochgan yoʻllaridir. Men koʻrgan oyoq izlari Aflotun va Aristotel

{(Izoh) Agar: "Sen kimsanki, bu mashhurlarga qarshi maydonga chiqyapsan? Sen bir chivin kabi burgutlarning uchishlariga qoʻshilyapsan?" desang, javoban: "Qur'on kabi azaliy ustozim bor ekan, zalolatli falsafa va vahimali aqlning shogirdlari boʻlgan oʻsha burgutlarga haqiqat va ma'rifat yoʻlida chivin qanotichalik ham qiymat bermayman. Men ulardan qancha past boʻlsam, ularning ustozi mening ustozimdan undan ming marta pastroq. Ustozimning himmati bilan ularni gʻarq qilgan modda oyogʻimni ham namlata olmadi. Ha, buyuk bir podshohning qonunini va amrlarini tashuvchi kichik askar kichik bir shohning buyuk marshalidan ham kattaroq ishlar qila oladi", deyman.}

kabi mashxurlarning oyoq izlari edi. Eshitganim ovozlarim Ibn Sino va Farobiy kabi dohiylarniki. Ha, Ibn Sinoning ba'zi soʻzlarini, qonunlarini ba'zi yerlarda koʻrar edim. Soʻng batamom yoʻqoldi. U kishi ilgari keta olmagan. Demak bugʻilgan. Nima boʻlganda ham, seni qiziqishdan qutqarish uchun hayol ostidagi haqiqatning bir chetini koʻrsatdim. Endi sayohatimga qaytaman.

Bora-bora qarasam qoʻlimga ikki narsa berildi. Biri bir chiroq, u yer ostidagi tabiatning zulmatini tarqatdi. Keying asbob bilan azim qoyalar, togʻmisol toshlar parchalanib menga yoʻl ochdi. Qulogʻimga, "Qur'onning xazinasidan sizga bu chiroq va asbob berilgan", deyildi. Nima boʻlganda ham, ancha payt shunday yurdim. Qarasam, boshqa tarafga chiqdim. Juda goʻzal bahor mavsumida bulutsiz quyosh, ruhga kuch qoʻshgan bir shabada, hayotdor shirin suv, xar taraf xursandchilikka toʻla olam koʻrdim. Alhamdulillah dedim.

Soʻng qaradim, men oʻzimga oʻzim sohib emasman. Bir zot meni tajriba qilmoqda. Yana avvalgi vaziyatda oʻzimni katta sahroda, boʻgʻuvchi bulut ostida koʻrdim. Yana boshqa bir yoʻlda bir kishi meni chaqirar edi.

Bu safar yer osti emas, balki sayru sayohat bilan yer yuzini oshib oʻtib boshqa tomonga oʻtish uchun bordim. Sayohatimda shunday ajoyib va gʻaroyib narsalarni koʻrdimki, ta'rif qilib boʻlmaydi. Dengiz menga jahl qilar, toʻfon meni qoʻrqitar, hamma narsa menga qiyinchilik tugʻdirar edi. Lekin yana menga Qur'ondan berilgan sayohat vositam bilan oʻtdim, gʻalaba qozondim. Ketayotib qarar edim, xar tarafda sayyohlarning mayyitlari maٓ"d. Sayohatni bitirganlar faqat mingdan bir. Nima boʻlganda ham...

U bulutdan qutulib, zaminning boshqa tomoniga oʻtib, goʻzal quyoshga duch keldim. Ruhga kuch qoʻshgan shamoldan nafas olib, Alhamdulillah dedim. Jannat kabi olamni sayr qilishni boshladim.

Soʻng qaradim: Bir kishi bor, meni u yerda qoldirmayapti. Menga boshqa yoʻlni koʻrsatganday, yana meni bir onda mudxish sahroga olib keldi. Qaraadim, yuqoridan liftga oʻxshash tayyoralarday, avtomobillarday, zanbillarday turli narsalar tushayotganini koʻrdim. Quvvat va iste'dodga koʻra ularga sakrasa yuqoriga olib chiqyapti. Men ham biriga sakradim. Meni bir daqiqada bulutdan ham balandga chiqardi. Juda goʻzal, bezalgan, yashil togʻlarning ustiga chiqdim. Bulut tabaqasi togʻning yarmigacha ham kelmagan edi. Eng latif bir shabada, eng laziz bir suv, eng shirin bir ziyo har tarafda koʻrinmoqda. Qaradim, hamma tomonda oʻsha liftlar kabi nuroniy manzillar bor. Hatto ikki sayohatimda va zaminning boshqa tomonida ham ularni koʻrgan edim. Tushunmagan edim. Endi tushunyapmanki, ular Qur'oni Karimning oyatlarining jilvalaridir.

Demak, وَلَا الضَّآلِّينَ orqali ishora qilingan avvalgi yoʻl tabiatga tiqilganlarning va tabiatparastlik fikrini tashiganlarning yoʻli boʻlib, unda haqiqatga va nurga oʻtish uchun qancha qiyinchiliklar borligini his qiling.

غَيْرِ الْمَغْضُوبِ oyati orqali ishora qilingan ikkinchi yoʻl sabablarga topinganlarning va vositalar ijod va ta'sir kuchiga ega deb biluvchilarning, mashaiyun faylasuflari kabi faqat aql va fikr bilan haqiqatning oʻzginasiga va Vojib-ul Vujudning ma'rifatiga yoʻl ochganlarning yoʻlidir.

اَلَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ oyati orqali ishora qilingan uchinchi yoʻl esa: Siroti mustaqimdagilar boʻlgan Qur'on ahlining nuroniy yoʻli boʻlib eng qisqa, eng tinch, eng salomat va hammaga ochiq, samoviy, Rahmoniy va nuroniy yoʻldir.

IKKINCHI MAQSAD

Quyidagi oyatning xazinasidan bir zarraga ishora qiladi.

Bu oyatning juda buyuk xazinasidan bir misqol zarra miqdorida, ya'ni zarra sandiqchasidagi javharni koʻrsatadi va zarraning harakat va vazifasidan bir oz bahs yuritadi. Bu maqsad bir "Muqaddima" bilan "Uch Nuqta"dan iborat.

MUQADDIMA

Zarralarning almashishi Naqqoshi Azaliyning qudrat qalamining koinot kitobida yozgan qonunlari hangomidagi tebranishi va harakatidir. Moddaparast va tabiatparastlarning oʻylagani kabi tasodif oʻyinchogʻi va chalkash, ma'nosiz harakat emas. Chunki butun mavjudot kabi zarralar va xar bir zarra ilk harakatida «Bismilloh» deydi. Natijada nihoyatsiz, quvvatidan ortiq yuklarni koʻtaradi va bugʻdoy donasidek urugʻning katta qaragʻay daraxti kabi yukni yelkasiga olishi kabi... Vazifasining oxirida «Alhamdulillah» deydi. Chunki butun aqllarni hayratda qoldirgan hikmatli san'at goʻzalligi, foydali naqsh husnini koʻrsatib Sone'i Zuljalolni madh qilishga madhiya qasidasi kabi asar koʻrsatadi. Masalan, anor va makkajoʻxoriga diqqat qil.

Zarralarning almashishi

{(Izoh) Ikkinchi Maqsadning zarralar almashishining ta'rifiga doir uzun jumlaning izohi. Qur'oni Hakimda "Imomi Mubin" va "Kitobi Mubin" koʻp joylarda zikr qilingan. Mufassirlar "ikkisi ham bir" degan, bir qismi "boshqa boshqadir" deganlar. Ularning haqiqatiga doir bayonlari turlicha. Xulosa ular "Alloh ilmining unvonlaridir" deyishgan. Lekin Qur'onning fayzi bilan shunday xulosa qildimki: "Imomi Mubin" - Allohning ilmi va amrining bir turining unvoni boʻlib, shahodat olamidan koʻra gʻayb olamiga qaraydi. Ya'ni hozirgi zamondan koʻra moziy va istiqbolga nazar etadi. Ya'ni, hamma narsaning zohiriy vujudidan koʻra asliga, nasliga va ildizlariga va urugʻlariga qaraydi. Alloh qadarining bir daftaridir. Bu daftarning borligi Yigirma Oltinchi Soʻzda, ham Oʻninchi Soʻzning izohida isbot etilgan. Ha, "Imomi Mubin" bir navʻ Allohning ilm va amrining unvonidir. Ya'ni, ashyoning asoslari, ildizlari va asllari mukammal intizom bilan ashyoning vujudlarini juda san'at bilan keltirib chiqaradi. Bu esa albatta Ilohiy ilm dasturlarining bir daftari bilan tartiblanganini koʻrsatadi. Ashyoning natijalari, nasllari, urugʻlari oldinda keladigan mavjudotning dasturlarini, mundarijalarini ichlariga olgani uchun albatta Ilohiy amrlarning kichik bir majmuasi ekanini bildiradi. Masalan: Urugʻ butun daraxtning tashkillashtiradigan dasturlari va mundarijalari, u mundarija va dasturlarni tayinlagan yaratilishga oid ishlarning kichkina jismlashgan koʻrinishi deyish mumkin. Natija: "Imomi Mubin" moziy va istiqbolning gʻayb olamining atrofida shox-shoda solgan yaratilish daraxtining dasturi, mundarijasi hisoblanadi. Bu ma'nodagi "Imomi Mubin" Alloh qadarining bir daftari, bir dastur majmuasidir. U dasturning imlosi va hukmi billan zarralar ashyo vujudidagi vazifalariga va harakatlariga chaqiriladi.

Lekin "Kitobi Mubin" esa gʻayb olamidan koʻra shahodat olamiga qaraydi. Ya'ni, oʻtmish va kelajakdan koʻra hozirgi zamonga nazar etadi. Ilm va amrdan koʻra Allohning qudrat va irodasining bir unvoni, daftari, kitobidir. "Imomi Mubin" qadar daftari boʻlsa, "Kitobi Mubin" qudrat daftaridir. Ya'ni hamma narsa vujudida, mohiyatida, sifat va amallarida mukammal san'at va intizomlarni koʻrsatadi. Bu bir mukammal qudratning dasturlari va taʻsirli irodaning qonunlari bilan vujud kiydiriladi. Suratlari tayinlanadi, tanlanadi va muayyan miqdorlar, maxsus shakllar beriladi. Demak qudrat va irodaning kulliy va umumiy qonunlar toʻplami, katta daftari borki, unga koʻra xar bir narsaning xususiy vujudlari va maxsus suratlari bichiladi, tikiladi, kiydiriladi. Bu daftarning borligi "Imomi Mubin" kabi, qadar va juz'iy ixtiyor masalasida isbotlangan. Gʻaflatdagi, zalolatdagi va falsafa bilan shugʻullanganlarning ahmoqligiga qaraginki: Qudrati Fotiraning Lavhi Mahfuz va Rabboniy hikmat va irodaning basirona kitobining ashyolardagi jilvasini, aksini, misolini his qilishgan. Lekin "Tabiat" deb nomlab, koʻrsatishgan. "Imomi Mubin"ning imlosi, ya'ni qadarning hukmi va dasturi bilan Alloh qudrati ashyolarning ijodida xar biri bir oyat boʻlgan mavjudot silsilasini "Lavhi Mavh Isbot" deyilgan zamonning misoliy sahifasida yozadi, ijod qiladi, zarralarni harakatlantiradi.

Demak, zarralarning harakati - oʻsha yozishdan, nusxa koʻpaytirishdan mavjudot gʻayb olamidan shahodat olamiga va ilmdan qudratga oʻtishlaridagi tebranish, harakatdir. Lekin "Lavhi Mavh Isbot" esa sobit va doim boʻlgan Lavhi Mahfuzi A'zamning yaratilganlar olamida, ya'ni doim oʻlim va hayotga, vujud va foniylikka sazovor boʻlgan ashyolarda almashadigan daftar va yozib buzadigan tahtasi boʻlib, bu zamonning haqiqati hisoblanadi. Ha, hamma narsaning haqiqati boʻlgani kabi, zamon degan koinotimizda jarayon etgan azim bir daryoning haqiqati ham "Lavhi Mavh Isbot"dagi qudrat yozuvining sahifasi va siyohi hisoblanadi.

}

gʻayb olamidan boʻlgan hamma narsaning oʻtgan aslida va keladigan naslidagi intizomlarga asos va Ilohiy ilm va amrning unvoni boʻlgan "Imomi Mubin"ning dasturlari va yozilishi ostida, hozirgi davr va shahodat olamidan tashkil topgan, ashyolarni ijod qilishda tasarrufga manbaʻ, Ilohiy qudrat va irodaning bir unvoni boʻlgan "Kitobi Mubin"dan nusxa koʻpaytirish orqali va oquvchi vaqtning haqiqati va misoliy sahifasi boʻlgan "Lavhi Mavh-Isbot"da qudrat soʻzlarini yozish-chizishdan kelgan harakat va ma'noli tebranishdir.

BIRINCHI NUQTA: Ikki Qismdan iborat.

Birinchi Qism: Xar bir zarrada (ham harakatida, ham harakatsizligida) ikki quyosh kabi ikki tavhid nuri porlaydi. Chunki Oʻninchi Soʻzning Birinchi Ishorasida qisqacha va Yigirma Ikkinchi Soʻzda tafsilotli isbotlangani kabi, xar bir zarra agar Allohning xodimi boʻlmasa, uning izni va tasarrufi bilan harakat qilmasa, ilm va qudrati bilan almashmasa, xar bir zarraning cheksiz ilmi, chegarasiz qudrati, hamma narsani koʻradigan koʻzi, hamma narsaga qaragan yuzi, hamma narsaga oʻtadigan soʻzi boʻlishi kerak boʻladi. Chunki unsurlarning xar bir zarrasi xar bir jonzot jismida intizom asosida ishlaydi yoki ishlay oladi.

Ashyolarning intizomi va tashkil toppish qonuni bir-biriga muxolifdir. Ularning nizomlari bilinmasa, ishlamaydi. Ishlasa ham xatosiz boʻlmaydi. Xolbuki, xatosiz ishlayapti. Shunday ekan xizmat qilgan zarralar yo bir bepoyon ilm sohibining izn va amri bilan, ilm va irodasi bilan ishlamoqda yoki oʻzlarida ar:nday bepoyon ilm va qudrat boʻlishi kerak boʻladi. Ha, havoning xar bir zarrasi xar bir jonzotning jismiga, xar bir gulning xar bir mevasiga, xar bir bargning binosiga kirib ishlay oladi. Xolbuki ularning tashkil topishi boshqa-boshqa tarzda, boshqa-boshqa nizomlari bor. Bir anjir mevasining fabrikasi, farazan movut uskunasi kabi boʻlsa, bir anor mevasining zavodi shakar uskunasi kabi boʻladi va hokazo.. Binolarning, jismlarning dasturlari bir-biridan farqli.

Ularga havo zarralari ularga yoki kira oladi va juda hikmat va ustozona xatosiz ishlaydi, turli holga kiradi. Vazifasi bitgandan soʻng turib ketadi. Harakatlanuvchi havoning harakatlanuvchi zarrasi yo nabototga va hayvonotga, hatto mevalariga va urugʻlariga kiydirilgan suratlarning, miqdorlarning tashkil topishini, bichimini bilishi kerak boʻlgani yoki ular bir bilgan zotning amr va irodasi bilan xodim boʻlishi kerak.

Shuning kabi, harakatsiz tuproqning xar bir harakatsiz zarrasi gulli nabototning va mevador daraxtlarning barcha urugʻlariga manbaʻ va asos boʻlgani uchun qaysi urugʻ kelsa oʻsha zarrada, ya'ni oʻxshligi uchun bir zarra boʻlgan bir hovuch tuproqda oʻziga maxsus bir fabrika va butun kerakli narsalariga va shakllanishiga lozim boʻlgan butun jihozlari borligi sabab, zarra va uning uychasi boʻlgan bir hovuch tuproqda daraxt, nabotot, gullar va mevalar turlari sanogʻicha intizomli ma'naviy uskuna va zavodlari boʻlishi yoki moʻ'jizali, hamma narsani hechdan ijod qiluvchi va hamma narsaning hamma narsasini va xar jihatini biladigan ilm va qudrat boʻlishi lozim yoki u vazifalar bir Qodiyri Mutlaq, bir Aliymi Kulli Shayning amr va izni bilan, havl va quvvati bilan bajariladi.

Tajribasiz, tarbiyasiz, omi, oddiy, koʻr odam Ovrupaga borib, barcha zavodlar, doʻkonlarga kirsa, mukammal intizom bilan xar bir san'atda, xar binoda ishlaydigan shunday asarlar ysasa, oʻta hikmatli, san'atli ishi bilan hammani hayratda qoldiradi. Zarra miqdor ongi boʻlgan kishi, U odam oʻzi ishlamaydi, balki unga hamma narsani biladigan ustoz dars berishini, ishlatishini biladi.

Yana koʻr, ojiz, oʻrnidan tura olmaydigan, oddiy uychasida oʻtirgan bir odam bor. Lekin uychaga bir dirhamdek kichik bir tosh, suyak va paxta kabi moddalar berilganda uychadan botmonlab shakar, toʻp-toʻp movut, minglab qiymatli toshlar, oʻta san'atli, bezangan liboslar, lazzatli taomlar chiqib kelsa, zarra miqdor aqli boʻlgan kishi, "U odam oʻta moʻ'jizaviy bir zotning moʻ'jizalar manbaʻi boʻlgan zavodining ishchisi yoki miskin bir darvozabonidir", demaydimi. Aynan shuning kabi: Havoning zarralari ham xar biri Samadoniy maktublar, Rabboniy antiqa san'at, qudrat moʻ'jizalari, hikmat gʻaroyibi boʻlgan nabotot va daraxtlar, gullar va mevalardagi harakat va vazifalari bir Sone'i Hakimi Zuljalolning, bir Fotiri Kariymi Zuljamolning amr va irodasi bilan harakat qilganini va tuproqning zarralarining ham xar biri boshqa uskuna va peshtaxta, boshqa matbaa, xazina, antiqa va Sone'i Zuljalolning Asmosini e'lon qilgan alohida e'lonnomalar, kamolotini aytgan alohida qasida hisoblangan danaklar, urugʻlarning boshoqlariga, daraxtlariga asos va mador boʻlishi, Amri Kun Fayakunga sohib, hamma narsa amriga tobe' boʻlgan bir Sone'i Zuljalolning amri bilan, izni bilan, irodasi bilan, quvvati bilan boʻlishi ikki karra ikki toʻrt aniqligidadir. Amanna.

Ikiknchi Qism: Zarralarning harakatidagi vazifalarga, hikmatlarga kichik bir ishoradir.

Ha, aqli koʻziga tushgan moddaparastlarning hikmatsiz hikmatlari, maqsadsizlik asosiga tayangan falsafalari nazarida tasodif bilan bogʻliq zarralarning almashishini butun dasturlariga tamal asos qilib, Allohning san'atli asarlariga manvbaʻ qilib koʻrsatishgan. Cheksiz hikmatlar bilan bezalgan san'atli asarlarni hikmatsiz, ma'nosiz, tartibsiz narsaga tayanishlari naqadar aqlga zid ekanini zarra miqdor ongi boʻlgan biladi.

Qur'oni Hakimning hikmati nuqtai nazarida zarralar oʻzgarishining juda koʻp maqsadlari, hikmatlari va vazifalari bor.

kabi koʻp oyatlar bilan hikmatlariga va vazifalariga ishora qiladi. Namuna sifatida bir nechasiga ishora qilamiz.

Birinchisi: Janobi Vojib-ul Vujudning ijod tajalliylarini yangilash va almashtirish uchun xar bir ruhni model kabi qilib, xar yil qudrat moʻ'jizasidan yangi jasadlar kiydirishi va xar bir kitobdan ming turli kitoblarni hikmati bilan koʻpaytirishi va bitta haqiqatni boshqa-boshqa suratlarda koʻrsatish, koinotlarning, olamlarning va mavjudotlarning toifa-toifa orqama orqa kelishlariga joy boʻshatish va zamin tayyorlash uchun Fotiri Zuljalol qudrati bilan zarralarni harakatlantirgan va vazifa yuklagan.

Ikkinchisi: Malikul Mulki Zuljalol bu dunyoni, xususan roʻyi zamin ekinzorini mulk suratida yaratgan. Ya'ni nihoyatsiz qudrat moʻ'jizasini ekib bichish uchun koʻkarishga, yangi-yangi mahsulot berishga qobil suratda muhayyo qilgan. Zamin yuzidagi ekinzorida zarralarni hikmat bilan harakatlantirib, intizom doirasida vazifa yuklab, xar asrda, xar faslda, xar oyda, balki xar kun balki xar soatda qudrat moʻ'jizasidan yangi-yangi koinot koʻrsatadi, yer yuzi hovlisiga turli tuman mahsulotlar berdiradi. Cheksiz rahmat xazinasining hadyalarini, nihoyatsiz qudratining moʻ'jizalarining namunalarini zarralarning harakati orqali izhor qiladi.

Uchinchisi: Nihoyatsiz Ilohiy Asmo tajalliylarining naqshlarini koʻrsatmoq orqali Ismlarning jilvalarini ifodalash uchun chegaralangan zaminda cheksiz naqshlarni koʻrsatish, kichik bir sahifada nihoyatsiz ma'nolarni ifoda qiladigan sanoqsiz oyatlarni yozish uchun Naqqoshi Azaliy zarralarni mukammal hikmat bilan harakatlantirib, mukammal intizom bilan vazifa yuklagan. Ha, oʻtgan yilning mahsuloti bilan bu yil mahsulotining mohiyatlari bir hil. Lekin mazmuni turlicha. Ehtimoliy shakllar va holatlarni almashtirish orqali mazmunlari oʻzgaradi va koʻpayadi. Ehtimoliy shakllar va holatlar va vaqtincha maʻlum shakl va koʻrinishga oʻzgartirilgani, zoxiran foniy boʻlsada, goʻzal ma'nolari muhofaza qilinib, sobit va boqiy qoladi. Bu daraxtning oʻtgan bahordagi barg, gul va mevalarining ruhlari boʻlmagani uchun, bu bahordagi haqiqatda oʻxshashining aynidir. Faqat holatga koʻra turli koʻrinishga kirishida farq bor. Lekin holatga koʻra turli koʻrinishga kirishi xar doim tajalliylari yangilanayotgan Ilohiy Asmo faoliyatining ma'nolarini ifodalash uchun, bu bahordagilar boshqa koʻrinishda ularning oʻrniga keldi.

Toʻrtinchisi: Misol olami kabi chegarasiz juda keng malakut olami va boshqa cheksiz uxroviy olamlarga mahsulotlar yoki ziynatlar yoki kerakli narsalar kabi munosib narsalarni yetishtirga uchun bu tor dunyo ekinzorida, zamin doʻkoni va dalasida Hakimi Zuljalol zarralarni harakatlantirib, koinotni oquvchi, mavjudotni sayyor qilib, bu kichik zaminda narigi juda buyuk olamlarga juda koʻp ma'naviy mahsulotlar yetishtiradi. Nihoyatsiz qudratining xazinalaridan dunyodan cheksiz bir oqimni oqitib gʻayb olamiga va bir qismini oxirat olamlariga toʻkadi.

Beshinchisi: Cheksiz Ilohiy kamolotni, joʻshqin jamoliy goʻzallikni, nihoyatsiz jaloliy tajalliylarni va cheksiz Rabboniy tasbehlarni bu tor va chegaralangan zaminda, cheklangan va qisqa vaqtda koʻrsatish uchun zarralarni mukammal hikmat bilan, qudrati bilan harakatlantirib, mukammal intizom bilan vazifa yuklab, cheklangan zamonda, hududli zaminda cheksiz tasbehot ayttiryapti. Cheksiz jamol, jalol va kamol tajalliylarini koʻrsatmoqda. Koʻp gʻaybiy haqiqatlar, koʻp uxroviy samaralar va foniy narsalarning boqiy shaxsiyat va suratlaridan juda koʻp misoliy naqshlar, koʻp ma'noli toʻqilgan lavhalar ijod qilyapti. Demak, zarrani harakatlantirgan bu azim maqsadlarni, shu buyuk hikmatlarni koʻrsatgan - bir Zotdir. Yoʻqsa xar bir zarrada quyosh kabi miya boʻlishi kerak boʻladi.

Bu besh namuna kabi balki besh ming hikmat bilan harakatlantirilgan zarralarning almashishini aqlsiz faylasuflar, hikmatsiz deb oʻylaganlar va haqiqatda biri anfusiy-ichki, keyingisi ofoqiy-tashqi ikki jozibali harakatda Allohni zikr va tasbeh qilgan, Mavlaviy kabi zikr etgan va aylanishga turgan zarralarni oʻziga-oʻzi, ahmoq kabi aylanib oʻynamoqda deb xato oʻylashgan.

Bundan anglashilyaptiki ularning ilmlari ilm emas, johillikdir. Hikmatlari hikmatsizlikdir.

(Uchinchi nuqtada oltinchi uzun bir hikmat yana aytiladi.)

IKKINCHI NUQTA: Xar bir zarrada - Vojibul Vujudning vujudiga va vahdatiga ikki sodiq shohid bor. Ha, zarra ojizlik va qattiqligi bilan birga katta vazifalarni idrokli qilish orqali, katta yuklarni koʻtarishi bilan Vojib-ul Vujudning borligiga qat'iy guvohlik qilgani kabi, harakatida umumiy nizomlarga uygʻun harakat qilib, xar bir kirgan joyida oʻziga maxsus nizomlarga rioya qilib, hamma yerda oʻz vatani kabi joylashishi orqali Vojib-ul Vujudning yagonaligiga, mulk va malakutning Maliki boʻlgan zotning yakkaligiga shahodat qiladi. Ya'ni zarra kimniki boʻlsa, yurgan barcha joylar ham unikidir. Demak, zarra (chunki ojiz, yuki cheksiz ogʻir va vazifasi nihoyatsiz koʻp) - bir Qodiyri Mutlaqning ismi bilan, amri bilan qoim va harakatda ekanini bildiradi.

Koinotning umumiy nizomlarini biladigan tarzda uygʻun harakat qilishi va xar joyga mone'siz kirishi bitta Aliymi Mutlaqning qudrati bilan, hikmati bilan ishlaganini koʻrsatadi. Bir askar boʻlinmasida, rotasida, batal'onida, polkida, diviziyasida va hokazo xar bir doirada alohida holati va oʻsha holatga koʻra alohida vazifasi borligi va u holatlar, vazifalarni bilib unga uygʻun harakat qilish, harbiy nizomlar ostida ta'lim va buyruq olib, butun doiralarga qoʻmondonlik qilgan bitta qoʻmondoni a'zamning amriga va qonuniga tobe boʻlish orqali amalga oshadi.

Xuddi shuning kabi xar bir zarra bir-biri ichidagi birlashgan moddalarda alohida munosib vaziyati, turli tuman foydali holati, farqli muntazam vazifalari, ayri ayri hikmatli natijalari boʻlgani uchun albatta zarrani birlashgan moddalarda barcha holat va vazifalarini muhofaza qilib, natija va hikmatlari buzilmaydigan tarzda joylashtirish - butun koinot tasarrufi ostida boʻlgan bir Zotga maxsusdir.

Masalan: Tavfiqning {(*):} koʻz qorachigʻida joylashgan zarra koʻzning his va harakat asablari, arteriya va vena kabi tomirlarda munosib holatga kirishi va yuzda soʻng bosh va gavdada, undan keyin insonning butun badanida xar birida alohida holati, vazifasi, foydasi mukammal hikmat bilan yurishi koʻrsatadiki, butun jismning butun a'zolarini ijod qilgan bir zot, zarrani oʻsha yerda joylashtira oladi. Xususan rizq uchun kelgan zarralar, rizq karvonida sayru-safar qilgan zarralar shu qadar hayratlantiruvchi intizom va hikmat bilan sayru-sayohat qiladi, bu holatlarda, tabaqalarda intizomga boʻysunib oʻtib keladi, idrok bilan qadam bosib umuman adashmasdan kelib-kelib to jonlilarning badanida toʻrt suzgich bilan suzilib rizqqa muhtoj a'zo va hujayralarga yordam berish uchun qondagi qizil donachalarga yuklanib karam qonuni bilan yordamga yetishishadi. Bundan shaksiz anglashiladiki: zarralarni minglab joylardan oʻtqazgan, chaqirgan, albatta va albatta bir Razzoqi Kariym, bir Xalloqi Rahiymdirki, qudratiga nisbatan zarralar va yulduzlar yelkama-yelka, tengdir.

Xar bir zarra shunday bir san'at naqshida ishlaydiki, yo butun zarralar bilan munosabatdor, xar biriga va barchasiga ham hakim va ham xar biri va umumiga mahkum bir holatda boʻlish bilan u hayratlantiruvchi san'atli naqshni va hikmat koʻrsatuvchi naqshli san'atni biladi va ijod qiladi. Bu esa ming daraja imkonsiz. Yoki bir Sone'i Hakiymning qadar qonuni va qudrat qalamidan chiqqan, harakat vazifasi buyurilgan nuqtadir. Masalan Aya Sofiya qubbasidagi toshlar, agar me'morining amriga va san'atiga tobe boʻlmasa, xar bir toshni Me'mor Sinon kabi me'morlik san'atida mahorati va boshqa toshlarga ham mahkum, ham hokim boʻlishi, ya'ni "Kelinglar, tushmaslik, yiqilmaslik uchun yelkama-yelka turamiz" deb, hukm sohibi boʻlishi kerak boʻladi. Xuddi shuning kabi: Minglab marta Aya Sofiya qubbasidan ham san'atliroq, hayratli va hikmatliroq san'atli asarlardagi zarralar koinot Ustasining amriga tobe boʻlmasa, xar biriga Koinot Sone'ining vasflarichalik kamol sifatlari berilishi kerak boʻladi.

Subhanalloh! Dinsiz moddaparast kofirlar tutgan yoʻlida bir Vojib-ul Vujudni qabul etmaganlaridan, zarralar sanogʻicha botil ilohlarni qabul qilishga majbur boʻladi. Bhu jihatda dinsiz kofir qanchalik faylasuf, olim boʻlsa ham, oʻta buyuk johillik ichidadir, mutlaq johildir.

UCHINCHI NUQTA: Bu nuqta Birinchi Nuqtaning oxirida va'da qilingan oltinchi buyuk hikmatga bir ishoradir. U quyidagicha:

Yigirma Sakkizinchi Soʻzning Ikkinchi Savolining javobidagi izohda aytilganki: Zarralar almashishining va jonli jismlarda zarralar harakatining minglab hikmatlaridan bir hikmati - zarralarni nurlantirishdir va oxirat olami binosiga loyiq zarralar boʻlish uchun tirik va ma'nodor boʻlishi kerak. Goʻyo hayvoniy va insoniy, hatto nabotiy jism tarbiya darsini olishga kelgan narsalarga musofirxona, qarorgoh, maktab hisoblanib, oʻlik zarralar unga kirib, nurlanadi. Xuddi ta'lim va buyruq oladi, noziklashadi. Bittadan vazifani qilib boqiy olam va butun qismlari bilan tirik oxirat yurtida zarra boʻlish uchun layoqat kasb etadi.

Savol: Zarralarning harakatida bu hikmatning borligi qanday bilinadi?

Javob: Birinchidan, butun san'atli asarlarning butun intizomlari va hikmatlari bilan oʻrnatilgan Sone'ning hikmati orqali bilinadi. Chunki eng kichik narsaga umumiy hikmatlarni yuklagan bir hikmat koinot oqimi ichida eng buyuk faoliyat koʻrsatgan va hikmatli naqshlarga asos boʻlgan zarralar harakatini hikmatsiz qoldirmaydi. Eng kichik maxluqlarni vazifalarida evazsiz, maoshsiz, komilliksiz qoldirmagan bir hikmat, hokimiyat eng koʻp va asosli xodimlarni, xizmatkorlarini nursiz, evazsiz qoldirmaydi.

Ikkinchidan: Sone'i Hakiym unsurlarni harakatlantirib, vazifa yuklab, ularga evaz sifatida mukammallashishi ma'danlar darajasiga chiqarishi va ma'danlarga maxsus tasbehlarni ularga bildirishi orqali, ma'danlarni harakatlantirib va vazifa yuklab nabotot hayot martabasining maqomini berishi va nabototni rizq qilib harakatlantirish va vazifa yuklash orqali hayvonot latofat martablarini ularga ehson etishi bilan, hayvonotdagi zarralarga vazifa yuuklab rizq yoʻli orqali inson hayoti darajasiga chiqarishi va insonning vujudidagi zarralarni suza-suza soflab va lutf qilib miyaning, qalbning eng nozik va latif joyida maqom berishi bilan bilinadiki, zarralarning harakati hikmatsiz emas, balki bir navʻ oʻziga loyiq komillikka yetkazilyapti.

Uchinchidan: Hayot sohibi jismlarning zarralari ichida urugʻ va tuxumdagi kabi bir qism zarralar ma'naviy nurga, noziklikka, ustunlikka sazovor boʻladilarki, boshqa zarralar va katta daraxtga ruh, sulton hisobiga oʻtadi.

Katta daraxtning butun zarralari ichida bir qism zarralarning bu martabaga chiqishlari daraxtning hayot tabaqasida koʻp davrlarni va nozik vazifalarni bajarishi orqali boʻlgani koʻrsatadiki: Sone'i Hakimning amri bilan yaratilish vazifasi ichida zarralarning harakat turlariga koʻra ularga tajalliy etgan Asmoning hisobiga va sharafiga ma'naviy latofat, ma'naviy nur, maqom, ma'naviy darslar olishini koʻrsatadi.

Natija: Modomiki Sone'i Hakiym hamma narsa uchun oʻziga munosib komillik nuqtasi va loyiq vujudning fayz martabasi ta'yinlab, komillik nuqtasiga gʻayrat qilib yetishga iste'dod berib, oʻsha joyga chaqiradi va butun nabotot va hayvonotda bu rububiyat qonuni joriy boʻlish bilan birga, jonsizlarda ham joriy. Oddiy tuproqqa olmos darajasiga va oliy javharlar martabasiga taraqqiy ettiradi va bu haqiqatda muazzam "Rububiyat Qonuni"ning uchi koʻrinadi.

Modomiki u Xoliqi Kariym azim tanosil qonunida ishlatgan hayvonotga evaz sifatida maosh kabi juz'iy lazzat beradi. Ari va bulbul kabi boshqa Rabboniy xizmatlarda ishlatilgan hayvonlarga kamol ujrati beradi. Shavq va lazzatga sabab boʻladigan maqom beradi. Bunda muazzam "Karam Qonuni"ning uchi koʻrinadi.

Modomiki hamma narsaning haqiqati Janobi Haqning bir ismining tajalliysiga qarar, unga bogʻliq, unga oyna ekan, u narsa qanchalik goʻzal holatda boʻlsa, oʻsha Asmoning sharafi sababli. U Ism shunday istaydi. U narsa bilsa ham, bilmasa ham goʻzal vaziyat haqiqatda istalgan. Bu haqiqatdan oʻta muazzam "Tahsin va Jamol Qonuni"ning uchi koʻrinadi.

Modomiki Fotiri Kariym karam dasturining taqozosi bilan bir narsaga bergan maqomini, kamolini uning muddati va umri bitganida kamolni qaytib olmaydi. Balki kamol sohibining mevalarini, natijalarini, ma'naviy shaxsiyatini va ma'nosini, ruhli boʻlsa ruhini boqiylashtiradi. Masalan: Dunyoda insonni sazovor qilgan kamolotining ma'nolarini, mevalarini boqiylashtiradi. Hatto shukr qilgan moʻ'minning yegan yoʻq boʻlgan mevalarining shukrini, hamdini jismlashgan Jannat mevasi suratida unga takroran beradi. Bu haqiqatda muazzam bir "Rahmat Qonuni"ning uchi koʻrinadi.

Modomiki Xalloqi Bemisol isrof qilmas ekan, foydasiz ishlarni qilmaydi. Hatto kuz mavsumida vazifasi bitgan, vafot etgan maxluqlarning moddiy qoldiqlarini bahordagi san'atli asarlarida iste'mol qiladi, ularning binolariga joylashtiradi. Albatta

siri bilan,

ishorasi bilan bu dunyoda oʻlik, idroksiz va muhim vazifalar bajargan zamin zarralarining albatta toshi, daraxti, hamma narsasi hayot va idrok sohibi boʻlgan oxiratning ba'zi binolarida joylashtirishi va iste'mol qilishini hikmati taqozo qiladi. Chunki xarob boʻlgan dunyoning zarralarini dunyoda qoldirish yoki yoʻqlikka otish isrofdir. Bu haqiqatdan juda muazzam "Hikmat Qonuni"ning uchi koʻrinadi.

Modomiki bu dunyoning juda koʻp asarlari, ma'naviyati, mevalari, jin va ins kabi mukallaflarning amallarining natijasi, amal daftari, ruhlari, jasadlari oxirat bozoriga yuboriladi. Albatta u samaralarga va ma'nolarga xizmat qilgan, doʻstlik qilgan zamin zarralari ham vazifa nuqtasida oʻziga koʻra mukammallashgandan soʻng, ya'ni hayot nuriga koʻp marta xizmat va sazovor boʻlgandan soʻng, hayoti tasbehlarga sabab boʻlgandan soʻng xarob boʻladigan dunyoning vayronalari ichida zarralarni ham boshqa olamning binosida joylashtirishini adolat va hikmat taqozo qiladi. Bu haqiqatdan juda muazzam bir "Adolat Qonuni"ning uchi koʻrinadi.

Modomiki ruh jismga hokim boʻlgani kabi, jonsiz moddalarda ham qadarning yozgan koinotga oʻrnatilgan qonunlar u moddalarga hokimdir. U moddalar qadarning ma'naviy yozuviga koʻra mavqeʻ va nizom oladi. Masalan: Urugʻlar turlari, nutfalarning qismlari, danaklarning sinflarida va tuxumlarning jinslarida qadarning yozgan turli yaratilishga oid qonunlari turli tuman maqom va nur sohibi boʻlishadi. Va mohiyati {(Izoh1) Ha, ularning barchasi ushbu toʻrt unsurdan tashkil topgan: Vodorod, kislorod, azot, uglerod. Moddasi bir sanalishi mumkin. Farqi faqat qadarning ma'naviy yozuvida.} bir boʻlgan moddalar cheksiz turdagi mavjudotga manbaʻ boʻladi. Boshqa-boshqa maqom va nur sohibi boʻladi. Albatta hayotga oid xizmatlar va hayotdagi Allohni tasbeh qilishda koʻp martalab zarra boʻlgan va xizmat qilgan boʻlsa, zarraning ma'naviy peshonasida bu ma'nolarning hikmatlarini hech narsani yoʻqotmagan qadar qalami bilan qayd qilishini ilmiy qamrovi iqtizo qiladi. Bunda juda muazzam "Ilmi Muhit Qonuni"ning uchi koʻrinadi.

Shunday ekan zarralar {(Izoh2) Shu javob etti "Modomiki" soʻziga qaraydi.} qarovsiz-egasiz emas.

Soʻzning muddaosi: Oʻtgan yetti qonun, ya'ni Rububiyat Qonuni, Karam Qonuni, Jamol Qonuni, Rahmat Qonuni, Hikmat Qonuni, Adolat Qonuni, Ilmiy Ihota Qonuni kabi juda koʻp muazzam qonunlarning koʻringan uchlari orqalarida bittadan Ismi A'zam va Ismi A'zamning muazzam tajalliysini koʻrsatadi. Va bu tajalliydan anglashiladiki: Boshqa mavjudot kabi dunyodagi zarralarning almashishi ham oʻta oliy hikmatlar uchun qadarning chizgan chegarasi ustiga qudratning bergan yaratilishga oid qonunlarga koʻra hassos ilmiy mezon bilan aylanib yuradi. Xuddi boshqa yuksak olamga

{(Izoh3) Chunki shubhasiz, oʻta sahiy faoliyat orqali bu nursiz va past olamda juda koʻp hayot nurini sochish va yoqish, hatto eng past moddalarda va sasigan jismlarda ham koʻp yangi hayot nurini porlatish, nursiz va qiymatsiz moddalarni hayot nuri bilan latiflashtirish, jilo berish ochiq oydin ishora qiladiki: Boshqa bir juda latif, yuksak, pok, tirik olam uchun bu nursiz, jonsiz olamni, zarralarning harakati bilan, hayotning nuri bilan jilolayapti, eritmoqda, goʻzallashtiryapti. Goʻyo latif olamga ketmoq uchun ziynatlayapti.

Inson hashri-qayta tirilishini aqliga sigʻdirmagan kaltafahm kimsalar Qur'onning nuri bilan kuzatsalar, koʻradilarki: Butun zarralarni qoʻshin kabi hashr qiladigan keng "Qayyumiyat Qonuni" koʻrinmoqda, uni shubhasiz tasarruf qilmoqda.}

ketishga tayyorlanganday. Shunday ekan jonli jismlar u sayyor zarralarga goʻyo maktab, qarorgoh, tarbiya yurti hisoblanadi. Bunga qat'iy xulosa qilish mumkin.

Natija: Birinchi Soʻzda aytilgani va isbot etilgani kabi, hamma narsa "Bismilloh" deydi. Butun mavjudot kabi Xar bir zarra va zarralarning xar bir toifasi va maxsus xar bir jamoati hol tili bilan "Bismilloh" deydi, harakat qiladi. Oʻtgan uch nuqta siri asosida xar bir zarra harakati boshida hol tili bilan "Bismillahir Rohmanir Rohiym", ya'ni: "Men, Allohning nomi bilan, U uchun, Ismi bilan, izni, quvvati bilan harakat qilaman", deydi. Soʻng harakatining oxirida xar bir san'atli asar kabi xar bir zarra, xar bir toifasi hol tili bilan اَلْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ deb, bir madhiya qasidasi boʻlgan san'atli maxluqning naqshida oʻzini qudratning kichik bir qalam uchi hisobida koʻrsatar. Balki xar biri, ma'naviy, Rabboniy, muazzam, sanoqsiz boshli gramofonning plastinkalari boʻlgan san'atli asarlarning ustida aylangan va Rabboniy hamdu sanolar qasidasi bilan san'atli asarlarni gapirtirgan va oʻzini Allohga tasbeh she'rlarini oʻqitgan igna boshi suratida koʻrsatadi.

OʻTTIZ BIRINCHI SOʻZ

ESLATMA: Me'roj masalasi iymoniy ruknlarning asoslaridan soʻng turadigan natijadir. Va iymon ruknlarining nurlaridan madad oladigan nurdir. Iymon ruknlarini qabul qilmagan dinsiz mulhidlarga qarshi albatta shaxsan oʻzi isbot etilmaydi. Chunki Allohni bilmagan, Paygʻambarni tanimagan va farishtalarni qabul etmagan yoki samovotning vujudini inkor qilgan kishiga Me'roj gapirilmaydi. Avvalo, bu ruknlarni isbotlash kerak boʻladi. Modomiki shunday ekan, biz Me'rojni aqlga sifʻdira olmaslik orqali vasvasaga tushgan moʻ'minni tinglovchi qabul qilib, unga bayon qilamiz. Ora-sira tinglash maqomidagi boʻlgan mulhidni nazarga olib, soʻzni chiroyli aytamiz. Ba'zi soʻzlarda Me'roj haqiqatininig bir qancha yogʻdulari zikr qilingan edi. Birodarlarimning qattiq iltimoslari va u yogʻdularni alohida-alohida haqiqatning asli bilan birlashtirish va kamoloti Ahmadiyaning (S.A.V.) jamoliga oyna qilish uchun inoyatni Allohdan istadik.

Avvalgi azim oyatning buyuk xazinasining birgina اِنَّهُ olmoshida bir balogʻat dasturiga tayangan ikki ramzning mavzuimizga munosabati boʻlgani uchun, i'joz bahsida bayon qilingan tarzda yozamiz.

Qur'oni Hakim, Habibi Akram Alayhi Afzalussolatu va Akmalussalamning Me'rojining boshi boʻlgan Masjidi Haromdan Masjidi Aqsoga qilingan sayrini zikr etgach davomida:

اِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ deydi. Bu kalom orqali وَالنَّجْمِ اِذَا هَوٰى surasida ishora qilingan Me'rojning natijalariga ramz qilgan اِنَّهُdagi olmosh yo Janobi Haqqa taalluqli yoki Paygʻambarga (S.A.V.). Paygʻambarga boʻlsa, balogʻat qonuni va soʻzning kelishiga koʻra quyidagicha ifoda qiladi: Bu juz'iy sayohatda umumiy sayr va kulliy yuksalish bor. Sidratul Muntahoga, Qobi Qavsaynga qadar Asmolarning kulliy martabalarida koʻziga, qulogʻiga kelgan Rabboniy oyatlarni va Ilohiy gʻaroyib san'atlarni eshitgan, koʻrgan, deydi. Kichik juz'iy sayohatni, ham kulliy, ham ajoyib narsalar boʻlgan joyga sayohatning kaliti sifatida koʻrsatadi.

Agar olmosh Janobi Haqqa oid boʻlsa: Bir qulini bir sayohatda huzuriga chaqirib, bir vazifa yuklash uchun Masjidi Haromdan Paygʻambarlar jam boʻlgan Masjidi Aqsoga yuborib, anbiyolar bilan uchrashtirib, butun anbiyolarning usuli dinlariga mutlaq voris ekanini koʻrsatgandan soʻng, Sidratul Muntahoga, Qobi Qavsayngacha mulk va malakutida sayr qildirdi.

U kishi bir qul boʻlsalar va u sayohat kichik Me'roj boʻlsada, bu qul bilan birga butun koinotga aloqador boʻlgan bir omonat, koinotning rangini oʻzgartiradigan nur, abadiy saodatning eshigini ochadigan kalit boʻlgani, oʻsha omonat, nur va kalitning olamshumul, keng, umum koinotga oid va butun maxluqotni qamragan hikmatlarini koʻrsatishi uchun Janobi Haq oʻzini "Butun narsalarni eshitguvchi va koʻrguvchi" sifati bilan vasf qiladi.

Bu buyuk sirning "Toʻrt Asos"i bor.

Birinchisi: Me'roj nima uchun kerak?

Ikkinchisi: Me'rojning haqiqati nima?

Uchinchisi: Me'roj hikmati nima?

Toʻrtinchisi: Me'rojning samaralari va foydasi qanday?

BIRINCHI ASOS

Masalan, Janobi Haq اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ deyiladi. Hamma narsaga hamma narsadan ham yaqin. Jismdan, makondan munazzah. Xar bir valiy qalbi ichida U bilan koʻrisha oladi. Nima sababdan Paygʻambarimizning (S.A.V.) Valiyligiga har bir valiy oʻz qalbida erishgan munojatga Me'roj kabi uzun bir sayohatning natijasidan soʻnggina muvaffaq boʻladi?

Javob: Bu nozik masala sirini "ikki misol" bilan tushunishga yaqinlashtiramiz. Oʻn Ikkinchi Soʻzning Qur'on I'jozining sirlari va Me'roj siri haqidagi ushbu ikki misolini tingla:

Birinchi tamsil: Bir Sultonning ikki xil xitobi, suhbati, koʻrishishi boʻladi. Ikki tarzda xitobi, iltifoti bor. Biri: Juz'iy bir ish yuzasidan omi odam bilan xususiy ehtiyojga doir xos telefonda suhbat qilish. Ikkinchisi: Eng buyuk sultonlik unvonidan, eng buyuk xalifalik nomidan, umumiy hokimlik martabasidan va amrlarini atrofga yoyish va namoyish qilish maqsadida bu ishlar bilan aloqador elchisi orqali yoki buyruqlar munosabatdor katta xodimi bilan gaplashish, suhbat qilish. Va haybatini izhor qilgan oliy bir farmon bilan xitob qilish.

وَ للهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى bu misol kabi koinot Xoliqining, Malikul Mulk va Malakutning, Azal va Abad Hokimining ikki xil xitobi, suhbati, iltifoti mavjud. Biri kichik va xos, keyigisi kulliy va umumiy. Me'roj - Paygʻambarimizning (S.A.V.) Valiyligining butun valiyliklardan ustun umuiy, ulugʻ suratida koʻrinishi boʻlib, butun koinotning Rabbi Ismi va butun mavjudotning Xoliqi unvoni bilan Janobi Haqning suhbatiga va munojotiga musharraflik hisoblanadi.

Ikkinchi misol: Bir odam qoʻlidagi oynani quyoshga qaratganda, oyna quyoshdan nur va yetti rangni oʻz miqyosida jamlagan ziyo, aks oladi. Buning nisbatida quyosh bilan munosabatda boʻladi, suhbatlashadi. Bir kishi nurli oynani qorongʻu uy va yoki usti tom bilan yopilgan kichik, xususiy bogʻga qaratsa, quyosh qiymati nisbatida emas, balki oyna qobiliyati miqdoricha foydalanishi mumkin. Boshqa odam esaoynani qoʻyib, toʻgʻridan-toʻgʻri quyoshga qaraydi, hashamatini koʻradi, azamatini anglaydi. Soʻng juda yuksak toqqa chiqib, quyoshning juda keng porloq hokimiyatini koʻradi va u bilan shaxsan, pardasiz koʻrishadi. Soʻng qaytib, uyi yoki bogʻining tomidan keng derazalar ochadi, osmondagi quyoshga yoʻllar qiladi, haqiqiy quyoshning doimiy ziyosi bilan suhbatlashadi, gaplashadi. Shunday qilib minnatdor suhbat qura oladi va: "Ey yer yuzini nuri bilan charogʻon etgan, zamin yuzini va butun gullarning yuzlarini kuldirgan dunyo goʻzali, osmon nozdori boʻlgan nozanin quyosh! Butun dunyoni charogʻon etganing va yer yuzini isitganing kabi mening uychamni, bogʻchamni isitding va charogʻon etding." Lekin avvalgi oyna sohibi bunday deya olmaydi. Undagi quyoshning aksi oyna chegarasida chegaralangan, oʻsha qaydga koʻra koʻrinadi.

Shamsi Azal va Abad Sultoni boʻlgan Zoti Ahad va Samadning tajalliysi insoniy mohiyatga cheksiz martabalarni ichiga olgan ikki suratda namoyon boʻladi:

Birinchisi: Shamsi Azaliyning nuriga, suhbatiga va munojotiga qalb oynasiga uzangan Rabboniya aloqa va koʻrinish boʻlib, xar kim iste'dodiga hamda martabalar oshishda sayri sulukida Asmo va Sifatlarning tajalliylariga nisbatan juz'iy va kulliy sazovorlik. Aksar Asmo va Sifatlarning soyasida yurgan valiyliklarning darajalari bu qismdan kelib chiqadi.

Ikkinchisi: Insonning qamrovli ekani va koinot daraxtining eng munavvar mevasi boʻlgani sabab butun koinotda jilvalari namoyon boʻlgan Asmoyi Husnani ruhining oynasida birdan koʻrsata olish jihati bilan Janobi Haq zotining tajalliysi bilan va Asmoyi Husnaning a'zamiy martabada inson sinfining ma'nan eng buyuk bir kishisiga muazzam tajalliy koʻrinadiki, bu koʻrinish va tajalliy Hz.Muhammad (S.A.V.) Me'rojining siridir. Uning valiyligi risolatiga boʻshlangʻich boʻladi. Bu valiylik, soyadan oʻtadi, ikkinchi misolning birinchi odamiga oʻxshaydi. Risolatda soya yoʻq, toʻgʻridan-toʻgʻri Zoti Zuljalolning ahadiyatiga qaraydi, ikkinchi misoldagi odamga oʻxshaydi. Me'roj esa Paygʻambarimiz (S.A.V.) Valiyligining eng buyuk karomati, eng yuksak darajasi boʻlgani uchun, risolat martabasiga aylangan. Me'rojning botini valiylikdir, xalqdan Haqqa boradi. Me'rojning zohiri risolat boʻlib, Haqdan xalqqa kelmoqda. Valiylik - qurbiyat martabalarida sulukdir. Koʻp martabalarni bosib oʻtishga va bir darajada vaqtga muhtojdir. Buyuk nur boʻlgan risolat esa Ilohiy qurbiyat-yaqinlikning yuzaga kelishining siriga bogʻliq boʻlib, bir lahza kifoya. Shuning uchun hadisda: "Bir onda borib kelgan", deyilgan.

Endi, tinglayotgan dinsizga aytamiz: Modomiki bu koinot oʻta intizomli bir mamlakat, juda muhtasham bir shahar, gʻoyat ziynatli bir saroy ekan, albatta, uning bir hokimi, sohibi, ustasi boʻladi. Modomiki bunday hashamatli Maliki Zuljalol, Hakiymi Zulkamol, Sone'i Zuljamol bor ekan, modomiki butun olamga, mamlakatga, shaharga, saroyga aloqasi bor ekan hamda his va tuygʻulari bilan barchasiga munosabati bor va nazari umumiy boʻlgan bir inson bor ekan, albatta Sone'i Muhtasham shu umumiy nazarli va idrokli inson bilan yuksak, ulugʻ munosabati boʻladi, unga muqaddas xitobi va oliy e'tibori boʻladi. Yana modomiki Odam Alayhissalomdan hozirgacha shu munosabatga noil boʻlganlar ichida belgilarining guvohligi bilan, ya'ni Yer kurrasining yarmini va insoniyatning beshdan birini tasarrufi doirasiga olgani va koinotning ma'naviy shaklini oʻzgartirgani, nnnurlantirgani kabi, eng buyuk martabada oʻsha munosabatni Muhammadi Arabiy Sallallohu Alayhi Vasallam boʻlgan. Shunday ekan, u munosabatning eng ulugʻ martabasidan iborat boʻlgan Me'roj unga eng loyiq va eng munosib boʻladi.

IKKINCHI ASOS

Me'rojning haqiqati nima?

Javob: Paygʻambarimiz (S.A.V.) shaxsiyatining komil martabalarida sayri sulukidan iboratdir. Ya'ni, Janobi Haqning tartibi maxluqotda tajalliy ettirgan boshqa-boshqa Asmosi va unvonlari bilan rububiyat saltanatida tashkil etgan tadbir va ijod doiralarida hamda u doiralarda bittadan rububiyat arshi va tasarruf markaziga sabab boʻlgan bir osmon tabaqasida namoyon qilgan rububiyat asarlarini bir-bir oʻsha xos quliga koʻrsatib, uni butun insoniy kamolotni oʻzida jamlagan, butun Ilohiy tajalliylarga sazovor, butun koinot tabaqalariga nazoratchi, rububiyat saltanatining jarchisi, Allohning roziligining yetkazuvchisi va koinot tilsimining kashf qilivchisi qilish uchun Buroqqa mindirib, samovotni yashin kabi sayr ettirib, martabalarni oshtirib, oy kabi manzildan manzilga, doiradan doiraga Alloh rububiyatini tomosha ettirib, maqomlari doiralarning samolarida boʻlgan va doʻstlari boʻlgan anbiyolarni birma-bir koʻrsatib, Qobi Qavsayn maqomiga chiqargan, Ahadiyat bilan kalomiga va ru'yati-koʻrishga musharraf qilgan. Bu yuksak haqiqatga "ikki misol" durbini orqali qarash mumkin.

Birinchisi: Yigirma Toʻrtinchi Soʻzda izohlanganidek, bir podshohning oʻz hukumati doiralarida turli tuman unvonlari, xalqining tabaqalarida boshqa-boshqa nom va vasflari, saltanatining martabalarida xar hil ism va nishonlari boʻladi. Misol uchun: Adliya doirasida adolatli sudʻya, boshqaruvda sulton, harbiy doirada oliy bosh qoʻmondon va ilmiy doirada xalifa va hokazo... ism va unvonlari boʻladi. Xar bir doirada bittadan ma'naviy taxti hisoblangan maqomi va kursisi boʻladi. Birgina podshoh saltanat doiralarida va hukumat tabaqalari martabalarida ming xil ism va unvon sohibi boʻla oladi. Bir-birining ichida minglab saltanat taxti boʻladi. Goʻyo hokimning xar bir doirada ma'naviy shaxsiyat e'tibori ila va telefoni ila mavjud va hozir boʻladi, biladi. Xar tabaqada qonuni, nizomi, vakili bilan koʻrinadi, koʻradi. Xar martabada parda orqasida hukmi, ilmi, quvvati bilan boshqaradi, kuzatadi. Xar bir doiraning alohida markazi, manzili bor. Hukmlari bir-biridan farqli. Tabaqalari bir-biridan boshqa. Shunday bir sulton oʻzi istagan zotni butun doiralarida aylantirib, xar doiraga maxsus shoxona saltanatini va hokimona amrlarini koʻrsatib, doiradan doiraga, tabaqadan tabaqaga sayr qildirib, huzurigacha keltiradi. Soʻng barcha doiralarga taalluqli ba'zi umumiy, kulliy amrlarni unga omonat qilib beradi, yuboradi.

Xuddi bu misol kabi, Azal va Abad Sultoni boʻlgan Rabbul Olamiyn uchun rububiyatining martabalarida boshqa-boshqa, faqat bir-biriga qaragan xususiyat va nomlari bor. Uluhiyatining doiralarida turlicha, lekin bir-biri ichida koʻrinadigan Ism va belgilari bor. Hashamatli ijrootida alohida-alohida, ammo bir-biriga oʻxshash tajalliy va jilvalari bor. Qudratining tasarruflarida farqli, faqat bir-birini his ettirgan unvonlari bor. Sifatlarining tajalliylarida turli tuman, lekin bir-birini koʻrsatadigan muqaddas zuhurlari bor. Ishlarining jilvalarida turli-tuman, faqat bir-birini mukammallashtiradigan tasarruflari bor. Rango-rang san'antida va san'atli asarlarida turli-tuman, ammo bir-birini tomosha etadigan hashamatli rabligi bor.

Bu buyuk sirga asosan koinotga hayratga soladigan, ajib tartib oʻrnatgan. Eng kichik maxluqot tabaqalaridan boʻlgan zarralardan samovotgacha, samovotning birinchi tabaqasidan Arshi A'zamgacha bir-biri ustida tashkilot bor. Xar bir samo boshqa bir olamning tomi, rubibiyat-rablik uchun arsh va Allohning tasarrufoti uchun markaz hisoblanadi. U doiralar va tabaqalarda Ahadiyat e'tibori bilan jami Ismlar topilishi mumkin. Butun unvonlar bialn tajalliy etadi. Lekin adliyada odil sudʻya unvoni asosiydir, hokimdir, boshqa unvonlari u yerda uning amriga qaraydi, unga tobe'dir.

Xuddi shuningdek, xar bir maxluqot tabaqalarida, xar bir samoda bir Asmo, bir Ilohiy unvon hokimdir. Boshqa unvonlar uning soyasidadir. Masalan, Qodiyr Ismiga sazovor boʻlgan Hazrati Iso Alayhissalom qaysi samoda Paygʻambar Alayhissolatu Vassalam bilan uchrashgan boʻlsa, demak oʻsha samo doirasida Janobi Haq Qodiyr unvoni bilan oʻzi u yerda tajalliy etadi. Masalan, Hazrati Muso Alayhissalomning maqomi boʻlgan samo doirasida eng koʻp hukm suradigan unvon Hazrat Muso Alayhissalom noil boʻlgan Mutakallim unvonidir va hokazo...

Paygʻambarimizning shaxsiyati Alayhissolatu Vassalom Ismi A'zamga noil, nubuvvati umumiy, barcha Ismlarga sazovor boʻlgani uchun, albatta barcha rububiyat doiralari bilan aloqadordir. Albatta, oʻsha doiralarda maqom sohibi boʻlgan anbiyolar bilan koʻrishishva barcha tabaqalardan oʻtish Me'roj haqiqatini taqozo qiladi.

Ikkinchi Tamsil: Bir sultonning unvonlari orasida Qoʻmondani A'zam unvoni harbiy doiralarning armiya qoʻmondoni kabi umumiy va keng doiradan tortib serjant doirasiday kichik va xar bir xususiy doirada bir koʻrinishi, jilvasi boʻladi. Masalan, bir askar qoʻmodonlik oliy unvonining namunasini oʻn boshi shaxsida koʻradi, unga itoat qiladi, undan buyruq oladi. Askar serjant boʻlganida, katta serjant doirasidagi qoʻmondonlik doirasi ostiga kiradi, unga qaraydi. Katta serjant boʻlsa, qoʻmondonlik namunasini va jilvasini leytenant doirasida koʻradi. Oʻsha maqomda unga xos mansab kursisi boʻladi va hokazo... Mayor, polkovnik, general, marshal doiralarining xar birida ularning katta va kichikligi nisbatida qoʻmondonlik unvonini koʻradi.

Oliy bosh qoʻmondon bir askarga harbiy doiralarga aloqador boʻladigan vazifa yuklashni istasa, taftishchi kabi xar doirani koʻrib va koʻradigan maqom berishni istasa, albatta, qoʻmondoni a'zam u askarni serjant koʻrishi, koʻrilishi uchun doirasidan boshlab eng katta doirasigacha bir-bir aylantiradi. Soʻng huzuriga qabul qilib suhbatiga musharraf qiladi. Nishon va farmon berib iltifot koʻrsatadi va kelgan joyigacha bir onda olib borib qoʻyadi.

Bu misolda bir tomonni e'tiborga olish kerak. Agar podshoh ojiz boʻlmasa, zohirdagidek ma'naviy jihatida ham iqtidori boʻlsa, general, marshal, mulozim kabi shaxslarni vakil qilmaydi. Hamma joyda shaxsan oʻzi hozir boʻladi. Lekin ba'zi pardalar ostida va mansabdor shaxslarning orqasida toʻgʻridan-toʻgʻri amrni u beradi. Ba'zi komil valiy boʻlgan podshohlar koʻp doiralarda ba'zi shaxslar suratida ijrootini bajargani rivoyat qilinadi.

Bu misol orqali koʻrgan haqiqatimiz, ojizlik uning ichida boʻlmagani uchun, toʻgʻridan-toʻgʻri xar bir doirada amr va hukm qoʻmondoni a'zamdan keladi. Ishlar Uning amri, irodasi, quvvati bilan amalga oshadi.

Bu misol kabi, yer va osmonlar Hokimi, "Kun Fayakun Amri"ga sohib, Mutlaq Amir boʻlgan Azaliy va Abadiy Sulton, maxluqoti tabaqalarida jarayon etayotgan, mukammal itoat va intizom bilan boʻysundirilgan, amrlar va qoʻmondonligining faoliyati, zarralardan sayyoralarga, pashshadan osmonlargacha maxluqot tabaqalari va mavjudot toifalarida katta-kichik, juz'iy-kulliy tabaqalari va toifalari turlicha, lekin bir-biriga yuzlangan rububiyat doiralari, hokimiyat tabaqalari koʻrinmoqda.

Butun koinotdagi oliy maqsadlarni va buyuk natijalarni tushunadigan va butun tabaqalarning turli tuman qullik vazifalarini bajarish orqali Zoti Kibriyoning rububiyat saltanatini, hokimiyat hashamatini kuzatib, u Zot nimalardan rozi boʻlishini tushunish va uning saltanatida e'lon qiluvchi boʻlish uchun, buyuk doirasining unvoni boʻlgan Arshi A'zamiga kirishi, Qobi Qavsaynga, ya'ni imkon va vujub oʻrtasida Qobi Qavsayn bilan ishora qilingan maqomga kirishi va Zoti Jaliyli Zuljamol bilan koʻrishishi uchun xar holda tabaqalar va doiralarga bir sayri suluk boʻladi. Bu sayri suluk esa Me'rojning haqiqatidir.

Xar bir inson aqli bilan hayol tezligidagi sayr qilishi, xar bir valiy qalbi bilan yashin tezligida aylanishi va jismi nuroniy boʻlgan har bir farishta ruh tezligida Arshdan yerga, yerdan Arshga qatnovi, Jannat ahli insonlarning Buroq tezligida hashr maydonidan besh yuz yildan ortiq masofadan Jannatga chiqishlari kabi, nur va nur qobiliyatidagi, valiylar qalblaridan ham latif, oʻliklar ruhlaridan va farishtalar jismlaridan ham yengil, yulduz kabi nuroniy jasad va koʻrinishdan iborat boʻlgan badandan ham nozikroq boʻlgan Paygʻambarimiz (S.A.V.) ruhining cheksiz vazifalariga sabab va jihozlarining xazinasi boʻlgan Paygʻambarimmizning (S.A.V.) jismi, albatta u zotning ustun ruhi bilan Arshgacha birga borgan.

Endi tinglash maqomida boʻlgan dinsizga qaraymiz. Unining shunday deyishi qalbga keladi: "Men Allohni tanimayman, Paygʻambarni bilmayman, qanday qilib Me'rojga ishonayin?"

Biz unga javoban aytamiz: Modomiki koinot, mavjudot bor va ichida ishlar va ijod mavjud ekan, modomiki bir intizomli ish uning qiluvchisiz boʻlmaydi, ma'noli kitob kotibsiz boʻlmaydi, san'atli bir naqsh naqqoshsiz boʻlmas ekan, albatta, koinotni toʻldirgan hikmatli ishlarning bajaruvchisi, yer yuzining faslma-fasl yangilanib turadigan hayratga soladigan naqshlarining, ma'noli maktublarining kotibi, naqqoshi boʻladi.

Modomiki bir ishda ikki hokimning boʻlishi uning intizomini buzadi. Modomiki, chivin qanotidan samovot qandiligacha mukammal intizom bor ekan, u hokim birdir. Bir boʻlmasa (chunki hamma narsada san'at va hikmat shu daraja ajibki, u narsaning san'atkori hamma narsaga qodir boʻladi, har bir ishni biladigan darajada mutlaqo qodir boʻlishi kerak. Shunday ekan, bir boʻlmasa) mavjudot sanogʻicha ilohlarning boʻlishi kerak boʻladi. Ilohlar esa bir-birlariga zid, bir-biriga oʻxshash boʻladi. Shu ajib intizomning buzilmasligi yuz ming karra imkonsizdir. Modomiki mavjudot tabaqalari bir armiyadan ming karra intizomliroq amr bilan harakat qilgani yaqqol koʻrinmoqda.

Yulduzlarning, quyosh va oyning intizomli harakatidan bodom gullarigacha xar bir toifa shu qadar intizomli, shu qadar mukammal suratda Qodiri Azaliyning u toifaga bergan nishonlarni, shakllarni, goʻzal liboslarni va tayin etgan harakatlarni lashkardan ming karra intizomliroq tarzda koʻrsatmoqda. Shunday ekan koinot mavjudotining (uning amriga qaraydigan va tobe' boʻlgan) gʻayb pardasi orqasida bir Hokimi Mutlaqi bor.

Modomiki Hokim qilgan butun hikmatli ishlarining shahodati bilan, namoyon etgan hashamat asarlari bilan bir Sultoni Zuljaloldir. Koʻrsatgan ehsonlari bilan oʻta Rahim bir Rabbdir. Namoyon qilgan goʻzal san'atlari bilan san'atparvar va san'atini juda ham sevadigan Sone'dir. Koʻrsatgan bezaklari va aqllarni lol qoldiruvchi san'atlari bilan idrok egalarining tahsinini asarlariga qaratishni istagan bir Xoliqi Hakiymdir. Olamning yaratilishida aqllarni hayratda qoldirgan bezaklarning ma'nosini va maxluqot qayerdan kelib qayerga ketishini rububiyatining hikmati bilan idrok egalariga bildirishni istagani anglashilmoqda. Albatta, Hokimi Hakiym va Sone'i Aliym rububiyatini koʻrsatishni istaydi.

Ham, modomiki koʻrsatayotgan buncha lutf va marhamat asarlari, gʻaroyib san'atlari bilan idroklilarga oʻzini tanitishni va sevdirishni istayotgan ekan, albatta, ularning orzularini va ulardan qanday rozi boʻlishini bir yetkazuvchi vositasida bildirar ekan, idrok egalaridan birisini tayinlab, u orqali oʻz rabligi-rububiyatini e'lon qiladi. Sevgan san'atlarini namoyish etish uchun bir e'lon qiluvchini huzurining yaqiniga musharraf qilib koʻrsatishga vosita qiladi. Oliy maqsadlarini boshqa idrok egalariga bildirish orqali kamolotini koʻrsatish uchun bir kishini muallim qilib tayinlaydi.

Bu koinotda joylashtirgan tilsim va mavjudotda yashirgan rububiyatning siri ma'nosiz qolmasligi uchun, bir rahbar tayinlaydi. Koʻrsatgan va insonlar tomosho qilishiga yoygan san'at goʻzalliklari foydasiz va boʻsh qolmasligi uchun ulardagi maqsadlarni dars beradigan bir rahbar tayin qilib qoʻyadi. Roziligini idrok sohiblariga yetkazish uchun ulardan birini butun idroklilardan ustun maqomga chiqaradi va nimalardan rozi boʻlishini unga bildiradi, ularga yuboradi. Modomiki haqiqat va hikmat buni taqozo qilayotgna ekan va bu vazifaga Hazrati Muhammad Alayhissolatu Vassalamdir eng loyiq ekan, chunki faqat u zot u vazifalarni eng mukammal suratda qilgan ekan. Tashkil qilgan Islom olami va koʻrsatgan Islomiyat nuri bir odil va sodiq shohiddir. Shunday boʻlgach, u zot toʻgʻridan-toʻgʻri butun koinot ustiga chiqib, butun mavjudotdan oʻtib bir maqomga kirishi kerakki, butun mahluqotning Xoliqi bilan umumiy, yuksak, kulliy suhbat qilgan. Me'roj ham bu haqiqatni ifodalaydi.

Natija: Modomiki buyuk koinotni yuqorida aytilganidek juda buyuk maqsadlar va juda buyuk gʻoyalar uchun bu suratda tashkil qilgan, tartib oʻrnatgan va bezagan ekan, modomiki mavjudot ichida umumiy rablik-rububiyatni butun nozik tomonlari bilan, bu azim uluhiyat-ilohlik saltanatini butun haqiqatlari bilan koʻradigan inson sinfi bor ekan, albatta, oʻsha Mutlaq Hokim oʻsha inson bilan gaplashadi, maqsadlarini bildiradi.

Modomiki xar bir inson kichiklik va pastlikdan chiqib eng yuksak umumiy maqomga chiqa olmas, Hokimning umumiy xitobiga shaxsan tinglovchi boʻla olmas ekan, albatda, insonlar ichidan ayrim xos kishilarga shu vazifa yuklangan boʻladi.

Bu ikki jihatdan munosabati boʻladi. Insonlarga muallim boʻlishi uchun inson boʻlishi kerak. Toʻgʻridan-toʻgʻri xitobga noil boʻlishi uchun ruhan oʻta yuksak boʻlishi kerak. Modomiki insonlar ichida koinot Sone'ining maqsadlarini eng mukammal suratda bildirgan, koinot sirini kashf qilgan, yaratilishning tilsimini ochgan, rububiyat-rablik saltanati goʻzalliklariga eng mukammal ravishda e'lon qilgan zot - Muhammad Alayhissolatu Vassalamdir. Albatta, butun insonlar ichida shunday ma'naviy sayri suluki boʻladiki, jismoniy olamda sayru-sayohat suratida bir Me'roji boʻladi. "Yetmish ming parda" deb, ta'bir qilingan Allohnng goʻzal Ismlarinng tajalliysidagi oʻrtadagi hududlar, Asmo orasidagi maʻnolar hamda Allohning Sifat va ishlarining tajalliy-koʻrinishi va mavjudot tabaqalarining orqasidagi martabalarni oshib oʻtadi. Me'roj budir.

Yana hayolga keladiki: Ey tinglovchi! Sen qalbingdan: "Qanday qilib ishonay, hamma narsadan ham eng yaqin boʻlgan Rabbga minglab yillik masofani bosib, yetmish ming pardadan oʻtgandan keyingina u bilan koʻrishmoq nima degani?" deysan.

Biz javob beramiz: Janobi Haq hamma narsaga hamma narsadan ham yaqindir. Ammo hamma narsa undan benihoyat uzoq. Quyoshning idroki va nutqi boʻlsa, sening qoʻlingdagi oyna vositasida gaplasha olasan. Senda istaganidek tasarruf qiladi. Balki senga sening oyna misol koʻz qorachigʻingdan ham yaqinroq boʻlsada, sen undan toʻrt ming yil qadar uzoqsan, hech bir jihatda unga yaqinlasha olmaysan. Agar taraqqiy etsang, Oy maqomiga kelib, toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrish nuqtasiga chiqsang, unga yolgʻiz bir navʻ oynadorlik qila olasan.

Xuddi shuningdek, Shamsi Azal va Abad boʻlgan Zoti Zuljalol hamma narsaga hamma narsadan ham yaqin boʻlsada, hamma narsa Undan benihoyat uzoqdir. Lekin butun mavjudotdan oshib oʻtib, kichiklikdan chiqib, umumiyat tabaqalarida bora-bora minglab pardalardan oʻtib, jamiki mavjudotni qamragan Asmosiga yaqinlashadi, undan ham ilgarida koʻp martabalarni bosib oʻtadi. Soʻng bir tur yaqinlikka musharraf boʻladi. Yana masalan, bir askar oliy bosh qoʻmondonning ma'naviy shaxsidan juda uzoqdir. Askar qoʻmondonini oʻn boshilikda koʻrgan kichik namuna bilan oʻta uzoq masofadan, unga juda koʻp ma'naviy pardalar orqasidan qaraydi. Uning haqiqiy ma'naviy shaxsi bilan yaqin boʻlish leytenantlik, mayorlik, polkovniklik kabi koʻp umumiy martabalardan oʻtish kerak boʻladi. Xolbuki, buyruqʻi bilan, qonuni bilan, nazari bilan, hukmi bilan, ilmi bilan suratan oliy bosh qoʻmondon boʻlgani kabi ma'nan ham qoʻmondon boʻlsa, askarning yonida shaxsan oʻzi hozir boʻladi, koʻradi. Bu haqiqat Oʻn Oltinchi Soʻzda oʻta qat'iy suratda isbotlangani uchun, u bilan kifoyalanib, bu yerda xotima qilamiz.

Yana hayolga keladiki, sen qalbingdan: "Men samovotni inkor qilaman, farishtalarga ishonmayman. Qanday qilib bir insonning osmonlarda sayr qilishi, farishtalar bilan koʻrishishiga ishonay?" deysan.

Ha, aqli koʻzida boʻlgan, koʻzini esa parda qoplagan sendek odamlarga gap tushuntirish va bir narsani koʻrsatish, albatta mushkul. Lekin haq shu qadar porloqki, koʻrlar ham koʻra olgani uchun aytamiz:

Keng fazo olami efir bilan toʻlaligini hammaning e'tirof qiladi. Ziyo, elektr toki, harorat kabi boshqa oquvchi latif moddalar fazoni ham toʻldirgani moddaning mavjudligiga dalolat qiladi. Mevalar daraxtini, gullar chamanzorlarini, boshoqlar dalalarini, baliqlar dengizini shaksiz koʻrsatgani kabi, bu yulduzlar ham albatta asoslarini, dalasini, dengizini, chamanzorining vujudini aqlning koʻziga pesh qiladi. Modomiki yuksak olamda turli hil shakllanishlar boʻlib, turli vaziyatlarda, turli hukmlar kuzatilayotgan ekan, ularning asoslari boʻlgan samovot turlichadir. Insonda jismdan boshqa aql, qalb, ruh, xayol, xotira kabi ma'naviy aʻzolar ham bor ekan, albatta, buyuk insoni hisoblangan olamda va bu inson mevasining daraxti boʻlgan koinotda jismoniy olamdan boshqa olamlar bor. Yer olamidan Jannat olamigacha xar bir olamning alohida osmoni bor.

Ham, farishtalar haqida aytamiz: Sayyoralar ichida oʻrtacha, yulduzlar ichida kichik va xira boʻlgan yer kurrasida mavjudotlar ichida eng qiymatdor va nuroniy hayot va shuur - behisob suratda mavjud. Albatta, zulmatli uy hisoblangan yerga nisbatan ziynatli qasrlar, mukammal saroylar hisoblangan yulduzlar va ularning dengizlari boʻlgan osmonlar - shuur va hayot sohiblari, juda koʻp va jinslari turlicha malaklar va ruhoniylarning maskanidir. Bu oʻta qat'iy bir suratda "Ishorat-ul I'joz" nomidagi tafsirimda

oyatida osmonlaring ham vujudi, ham koʻpligi isbot qilingani uchun, farishtalarning borligini Yigirma Toʻqqizinchi Soʻzda ikki karra ikki toʻrt aniqligida isbot qilganimiz uchun, ular bilan kifoyalanib bu yerda xotima yasaymiz.

Natija: Efir moddasidan qilingan elektr, ziyo, harorat, tortishish kuchi kabi oquvchi latif moddalarning asosi boʻlgan, hadisda اَلسَّمَآءُ مَوْجٌ مَكْفُوفٌ ishorasi orqali sayyoralar va yulduzlarning harakatlariga moslashgan, Samon yoʻli deb atalgan "Mojarotus Samo"dan eng yaqin sayyoragacha turli vaziyat va shakllanishda yetti tabaqa, xar bir tabaqa yer olamidan barzoh olami, misol olami, oxirat olamigacha olamlarning tomi hisoblangan osmonlarning mavjudligi hikmatan, aqlan lozim.

Yana hayolga keladi: Ey mulhid! Sen: "Ming qiyinchiliklar bilan tayyora vositasida zoʻrgʻa bir-ikki kilometr yuqoriga chiqish mumkin. Qanday qilib inson jismi bilan minglab yillik masofani bir necha daqiqa ichida bosib oʻtadi, boradi, keladi?" deysan.

Javoban aytamizki: Yerday ogʻir jism, bilim xulosasiga asosan yillik harakati davomida bir daqiqa ichida taqriban yuz sakson sakkiz soatlik masofani bosadi. Bir yilda taqriban yigirma besh ming yillik masofani bosib oʻtadi. Ajabo, bu intizomli harakatni unga bajartirgan va bir sopqon toshi kabi aylantirgan Qodiyri Zuljalol bir insonni arshga olib kela olmaydimi?! Quyoshning tortishish kuchi deb nomlangan Rabboniy qonun bilan Mavlaviy kabi atrofida juda ogʻir yer jismini aylantirgan hikmat, Rahmon rahmati tortishishi va Shamsi Azal muhabbatining jalb qilishi bilan bir inson jismini yashin tezligida Rahmon Arshiga chiqara olmaydimi?!

Yana hayolga keladi: "Xoʻp mayli, chiqishi mumkin. Lekin nima uchun chiqqan? Nima keragi bor? Avliyolar kabi ruhi va qalbi bilan borsa yetmaydimi?" deyapsan.

Javoban aytamiz: Modomiki Sone'i Zuljalol mulk va malakutidagi ajib oyatlarini koʻrsatish va olamning dastgoh va manbaʻlarini tomosha ettirish va inson amallarining oxiratga taalluqli natijalarini koʻz oldiga keltirishni xohlagan ekan, albatta bu koʻringan borliqlar olamning kaliti hisoblangan koʻzini va eshitilayotganlar olamidagi oyatlarni tomosha qilgan qulogʻini Arshgacha birga olishi kerak boʻlgani kabi ruhining cheksiz vazifalarga asos boʻlgan sabablar va jihozlarining uskunasi hisoblangan muborak jismini ham Arshgacha birgalikda chiqarishini aql va hikmat taqozo qiladi.

Jannatda Ilohiy hikmat jismni ruhga oshno qiladi. Chunki jasad juda koʻp qulliik vazifalari va cheksiz lazzatlar va azoblarga sabab boʻladi. Albatta, u muborak jasad ruhga oʻrtoq boʻladi. Modomiki Jannatga jism ruh bilan birga borar ekan, albatta Jannatul Ma'voning jussasi boʻlgan Sidrat-ul Muntahoga koʻtarilgan Zoti Ahmadiya (S.A.V.) bilan muborak jasadini hamroh ettirishi ayni hikmatdir.

Yana aqlga keladi: "Bir necha daqiqada minglab yillik masofani bosib oʻtish aqlan imkonsiz?" deysan.

Javoban aytamizki: Sone'i Zuljalolning hunarida harakatlar nihoyat darajada xar hil. Masalan, ovozning tezligi bilan ziyo, elektr, ruh va xayol tezliklari bir-biridan qanchalik farq qilishi ma'lum. Sayyoralarning harakatlari, fanda aylishicha, shunchalik xar hilki, aql hayratda. Ajabo, latif jismi, tez yuksalgan oliy ruhiga tobe' boʻlib, ruh tezligidagi harakati qanday qilib aqlga ters koʻrinadi?

Masalan oʻn daqiqalik uyqu chogʻida yilda oʻta oladigan holatlarni boshdan kechirasan. Hatto insonning bir daqiqada koʻrgan tushida eshitgan soʻzlari, aytgan gaplari toʻplansa, xushyor olamda bir kun, balki undan ham koʻp vaqt lozim. Demak, ayni paytda ikki shaxsga nisbatan biriga bir kun, ikkinchisiga esa bir yil boʻladi.

Bu ma'noga bir misol orqali qara: Insonning harakatidan, toʻp oʻqining harakatidan, ovozdan, ziyodan, elektrdan, ruhdan, xayoldan vujudga kelgan harakatlarning tezligini oʻlchash uchun shunday bir soat faraz qilaylik. Uning oʻnta mili bor. Biri soatlarni koʻrsatadi. Ikkinchisi, undan oltmish karra kengroq doiradagi daqiqalarni sanaydi. Uchinchisi undan ham oltmish karra kengroq doira ichida soniyalarni, keyingisi oltmish karra kengroq doirada solisalar (soniyaning oltmishda biri)ni va bu kabi robialar (solisaning oltmishda biri)ni, hamisalar (robianing oltmishda biri)ni, sodisalar (hamisaning oltmishda biri)ni, sabialar (sodisaning oltmishda biri)ni, saminalar (sabianing oltmishda biri)ni, tasialar (saminaning oltmishda biri)ni, ashiralar (tasianing oltmishda biri)ni sanaydigan oʻta intizomli azim doirada bittadan mil faraz qilamiz. Soatni sanagan milning doirasi kichik soatimizchalik boʻlsa, xar holda ashiralarni sanagan milning doirasi yerning yillik harakat doirasi qadar, balki undan ham ortiq boʻlishi kerak boʻladi.

Endi ikki shaxs faraz qilaylik: Ulardan biri soatni sanaydigan milga minadi. Milning harakati tezligida tomosha qiladi. Ikkinchisi esa, ashiralarni sanovchi milga minib olgan. Bu ikki shaxsning ayni vaqtda koʻrgan narsalari bizning soatimiz bilan yerning yillik aylanish davri oʻrtasidagi farq kabi koʻrinishdan juda koʻp farqlari boʻladi.

Vaqt (chunki) harakatlarning bir rangi, tusi yoki arqoni hisoblangani uchun, harakatlarda joriy boʻlgan xulosa vaqtda ham joriy. Bir soatlik koʻrgan narsalarimiz soatni koʻrsatadigan miliga mingan idrokli shaxsning kuzatganichalik boʻlgani va haqiqiy umri oʻshanchalik boʻlib, ashiralar miliga mingan shaxs kabi ayni paytda, muayyan soatda Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Allohning buroq kabi tez muvaffaqiyat ehsoniga minib chaqmoq kabi butun koinotni bosib oʻtib, egasi Alloh boʻlgan va hukm yuritgani koʻringan va koʻrinmagan olamdagi ajoyibotlarni koʻrib, oʻzgarmas, borligi vojib va vasflarining ziddi tasavvur qilinmaydigan Ilohlik doirasi nuqtasiga chiqib, suhbatga musharraf boʻlib, Ilohiy Jamol ru'yati-koʻrishga noil boʻlib, farmonni olib vazifasiga qayta oladi, qaytgan va shunday ham boʻlgan.

Yana hayolga keladiki: "Toʻgʻri, boʻlishi mumkin. Lekin xar bir mumkin sodir boʻlavermaydi. Qabul qilish uchun buning oʻxshashi bormi? Oʻxshashi boʻlmagan narsaning faqat imkoni bilan sodir boʻlishiga qanday xulosa qilish mumkin?"

Javoban aytamiz: Buning misollari shunchalik koʻpki, hisobi yoʻq. Masalan, xar bir koʻz sohibi koʻzi bilan yerdan Neptun sayyorasigacha bir soniyada chiqadi. Xar bir ilm sohibi aqli bilan astronomiya qonunlariga minib yulduzlarning orqasigacha bir daqiqada boradi. Xar bir iymon sohibi namozning amal va ruknlariga fikrini mindirib bir navʻ Me'roj orqali koinotni orqasiga otib huzurga qadar boradi. Xar bir qalb sohibi va komil valiy sayri suluk bilan Arshdan, Asmo va Sifatlar doirasidan qirq kunda oʻta oladi. Hatto Shayxi Jiyloniy, Imomi Rabboniy kabi ba'zi zotlarning ishonchli xabarlariga koʻra, bir daqiqada Arshgacha ruhoniy yuksalishlari boʻladi. Nuroniy jismdan tashkil topgan farishtalarning Arshdan yerga, yerdan Arshga qisqa vaqtda borib-kelishi bordir. Jannat ahli mahshardan Jannat bogʻlariga qisqa vaqtda yuksaladilar.

Albatta, buncha namunalar shuni koʻrsatadilarki, butun avliyolarning sultoni, umum moʻ'minlarning imomi, barcha Jannat ahlining raisi va umum farishtalar hurmat qilgan Paygʻambarimizning (S.A.V.) shaxsiyati sayri sulukiga sabab boʻlgan Me'rojning boʻlishi hamda u zotning maqomiga munosib suratda boʻlishi ayni hikmat, oʻta ma'qul va shubhasiz boʻlgan.

UCHINCHI ASOS

Me'rojning hikmati nima?

Javob: Me'rojning hikmati shu qadar yuksakki, inson fikri unga yeta olmaydi. Shu qadar chuqurki, unga yetisha olmaydi. Shu qadar nozik va latifki, aqlning bir oʻzi koʻra olmaydi. Lekin ba'zi ishoralar bilan haqiqatlari bilinmasa ham borligini quyidagicha bildirish mumkin:

Koinotning Xoliqi sanoqsiz tabaqalarda vahdat nurini va ahadiyat tajalliyini koʻrsatish uchun sanoqsiz tabaqalarining oxirigacha Allohning yakkaligini koʻrsatgan asl manbaʻga bogʻlaydigan ip suratida Me'roj bilan mumtoz shaxsni butun maxluqot uchun oʻziga tinglovchi qabul qilib butun idroklilar nomidan Ilohiy maqsadlarini tushuntirish, u orqali bildirish va uning nazari bilan maxluqot oynasida san'at goʻzalligini, rububiyat mukammalligini kuzatish va kuzattirishdir.

Sone'i Olamning asarlarining guvohligi bilan cheksiz jamol va kamoli bor. Jamol va kamolning ikkisi ham muhabbatga loyiq, ya'ni shaxsan seviladi. Shunday ekan, jamol va kamol sohibining jamol va kamoliga benihoyat muhabbati bor. Benihoyat muhabbatni san'atli asarlarida koʻp tarzlarda namoyon boʻlmoqda.

San'atli asarlarini sevadi. Chunki san'atli asarlarining ichida jamolini, kamolini koʻradi. San'atli asarlar ichida eng sevimli va eng oliyi - hayot sohiblaridir. Hayot sohiblari ichida eng sevimli va oliyi - idrok sohiblaridir. Idroklilar ichida qamrovli boʻlgani e'tibori bilan eng sevimlisi insonlar ichida boʻladi. Insonlar ichida esa iste'dodi toʻliq rivojlangan, barcha san'atli asarlarda yoyilgan va koʻringan kamolotining namunalarini koʻrsatgan shaxs eng sevimlidir. Mavjudot Sone'i butun mavjudotda yoyilgan muhabbat tajalliysining barcha turlarini bir nuqtada, bir oynada koʻrishni va butun goʻzallik navlarini ahadiyat siri bilan koʻrsatish uchun yaratilish daraxtidan nurli meva darajasida, qalbni u daraxtning asos haqiqatlarini ichiga oladigan urugʻ hisoblangan zotni ilk boshlangʻich boʻlgan urugʻdan eng oxirgi nuqta boʻlgan mevagacha bogʻlovchi ip hisoblangan Me'roj bilan u shaxsning koinot nomidan sevgili boʻlishini koʻrsatish, huzuriga chaqirish, jamolini koʻrishga musharraf qilish va undagi muqaddas holatni bashqalarga ham yetkazish uchun kalomi bilan iltifot koʻrsatib, farmoni orqali vazifa yuklashdir.

Endi bu oliy hikmatga qarash uchun ikki misol durbini orqali diqqat bilan kuzatamiz.

Birinchi misol: Oʻn Birinchi Soʻzning misoliy hikoyasida batafsil bayon etilganidek, bir Sultoni Ziyshonning juda koʻp xazinalari va ularda juda koʻp javohir turlari mavjud boʻlsa, uning gʻaroyib hunarlarda yuksak mahorati boʻlsa, hisobsiz ajib fanlarni bilsa, qamragan boʻlsa, nihoyatsiz tenggi yoʻq darajada goʻzal ba oʻxshashi yoʻq ilmlarni bilsa va xabari boʻlsa, xar bir jamol va kamol egasi oʻz jamoli va kamolini koʻrish va koʻrsatishni istashiga asosan, albatta bilimli sultoni ham bir namoyish joyi ochishni istaydi. Saltanatining hashamatini, boyligining dabdabasini, oʻz gʻaroyib san'atlarini, oʻz bilimining hadyalarini insonlar e'tiboriga yoyib koʻrsatish uchun ichiga koʻrgazmalar ochadi. Maqsad ma'naviy jamol va kamoli ikki jihatdan koʻrilishi boʻladi. Bir jihati: Shaxsan nozik tomonlarini koʻra oladigan nazari bilan koʻrsin. Keyingisi: Boshqalarning nazari bilan qarasin.

Bu hikmatga koʻra albatta ulkan, muhtasham, keng saroy qurishni boshlaydi. Shohona tarzda doiralarga, manzillarga taqsimlaydi. Xazinalarining turli-tuman qiymatli duru javharlari bilan bezab, oʻz mohir qoʻlining eng goʻzal, eng latif san'atlari bilan ziynatlaydi. Fan va hikmatlarining eng nozik jihatlari bilan nizomga soladi. Ilmlarining moʻ'jizaviy asarlari bilan yasatadi, mukammallashtiradi. Soʻng xar hil ne'matlari bilan, shirin taomlari bilan xar toifaga xos dasturxonlarni soladi. Umumiy ziyofat tashkil qiladi. Soʻng xalqiga oʻz kamolotini koʻrsatish uchun ularni sayr va ziyofatga taklif etadi. Soʻng ulardan birini bebaho, yuksak rutbali xodim qiladi, quyi tabaqa va manzillardan yuqoriga chaqiradi. Qavatlar osha qavatlarda, ustma ust tabaqalarda aylantiradi.

Ajib san'atining uskunalarini va dastgohlarini, pastdan kelgan mahsulotning xazinalarini koʻrsata-koʻrsata, xos doirasigacha chiqaradi. Kamolotining barcha ma'dani boʻlgan muborak zotini unga koʻrsatish va huzuri bilan uni sharaflantiradi. Qasrning haqiqatlarini va oʻz kamolotini unga bildiradi. Tomoshabinlarga rahbar etib tayinlaydi va saroyning Sone'ini ichidagilari bilan, naqshlari bilan, ajoyib narsalari bilan aholiga ta'rif etishi uchun, saroy naqshlaridagi ramzlarini bildirib, ichidagi san'at asarlarining ishoralarini oʻrgatib, saroyga kirganlarga tartibli ziynatlar va oʻlchovli naqshlar nima ekani, saroy sohibining kamolotini va hunarlarini qanday koʻrsatishini ta'riflashi, kirish odobini va sayr marosimini bildirishi hamda koʻrinmagan bilim va faoliyat sohibi boʻlgan sultonning roziligi va istaklari doirasida tashrif marosimini ta'riflashi uchun yuboradi.

Xuddi shuningdek, وَ لِلهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى Azal Abad Sultoni boʻlgan Sone'i Zuljalol soʻngsiz kamolotini va nihoyatsiz jamolini koʻrish va koʻrsatishni istaganki, bu olam saroyini shunday bir tarzda bunyod qilganki, xar bir mavjudot juda koʻp tillar bilan uning kamolotini zikr qiladi. Juda koʻp ishoralar bilan jamolini namoyish etadi. Asmoi Husnasining xar bir Ismida naqadar yashirin ma'naviy xazinalar va xar bir muqaddas unvonlarida naqadar maxfiy latif tuygʻular mavjud ekanini, koinot butun mavjudoti bilan koʻrsatadi. Shunday koʻrsatarki, barcha fanlar jamiki qonunlari bilan koinot kitobini Odam (A.S.) davridan beri mutolaa qilishda. Xolbuki, u kitob hali Allohning Ismlari va kamolotiga doir ifoda qilgan ma'nolarning va koʻrsatgan oyatlarning yuzdan birini oʻqiy olmagan.

Shunday bir olam saroyini oʻzining ma'naviy kamoloti va jamolini koʻrish va koʻrsatish uchun namoyish joyi qilib ochgan Jaliyli Zuljamol, Jamiyli Zuljalol, Sone'i Zulkamolning hikmati bu Yer olamidagi idrokli maxluqlarga nisbatan behuda va foydasiz boʻlmaslik uchun saroy dalillarining ma'nosini bir kishiga bildirishini taqozo qiladi. Insonlardan birini Saroydagi ajoyib narsalarning manba'lari va natijalarining xazinalari boʻlgan yuksak olamlarda aylantiradi. Hamda barchasining ularning ustiga chiqaradi, yaqin huzuriga musharraf qiladi, oxirat olamlarida aylantiradi, barcha bandalariga muallim va rububiyat saltanatining e'lonchisi, Alloh roziligining yetkazuvchisi, olam saroyidagi yaratilisga oid dalillarni tafsir qiluvhcisi singari koʻp vazifalar yuklagan. Moʻ'jizalar alomatlari bilan imtiyozini koʻrsatgan. Qur'ondek farmon bilan u shaxsni Zoti Zuljalolning xos va sodiq tarjimoni ekanini bildirgan.

Me'rojning juda koʻp hikmatlarini misol durbini bilan bir ikkitasini namuna sifatida koʻrsatdik. Qolganlarini sen qiyos qil.

Ikkinchi misol: Bir bilimli kishi moʻ'jizaviy bir kitobni ta'lif qilib yozsa (shunday kitobki xar sahifasida yuz kitobchalik haqiqatlar, xar satrida yuz sahifa qadar nozik ma'nolar, xar bir soʻzida yuz satrdek haqiqatlar, xar harfida yuz soʻzchalik ma'nolar boʻlsa). Kitobning barcha ma'nolari va haqiqatlari oʻsha moʻ'jizaviy kitobning ma'naviy ustun tomonlariga qarasa, ishora qilsa, albatta unday bitmas xazinani yopiq qoldirib behuda ketkazmaydi. Qiymatlli kitob ma'nosiz qolib, behuda boʻlmasligi uchun uni ba'zilarga dars beradi. Uning yashirin kamoloti koʻrinib, kamolini topishi va ma'naviy goʻzalligi koʻrinishi, ham sevinishi va sevdirishi, ham ajoyib kitobni butun ma'nolari, haqiqatlari bilan dars beradigan kishini eng birinchi sahifadan oxirigacha dars bera-bera oʻtkazadi.

Aynan shunining kabi: Naqqoshi Azaliy koinotni, mukammallliklarini, jamolini va Asmosining haqiqatlarini koʻrsatish uchun shunday tarzda yozganki, butun mavjudot sanoqsiz jihatlar bilan cheksiz kamolotini, Ismlari va sifatlarini bildiradi, ifoda qiladi. Albatta, bir kitobning ma'nosi bilinmasa, yoʻqlikka tushadi. Xususan xar bir harfi minglab ma'nolarni oʻz ichiga olgan kitob yoʻq boʻlmaydi va yoʻq qilinmaydi. Shunday ekan, uni yozgan zot, albatta uni bildiradi, xar toifaning iste'dodiga koʻra bir qismini anglatadi. Butunini eng keng nazarli, eng kulliy idrokli, eng mumtoz iste'dodli kishiga dars beradi. Unday kitobning toʻligʻi va umumiy haqiqatlarini dars berish uchun oʻta yuksak sayri suluk ettirishni Ilohiy hikmat taqozo qiladi. Ya'ni, birinchi sahifasi boʻlgan cheksiz borliqlardan tahaskil topgan tabaqalarning eng oxiridan to eng soʻnggi sahifasi boʻlgan ahadiyat doirasigacha sayr qildirish kerak boʻladi. Bu tamsil orqali Me'rojning yuksak hikmatlariga bir daraja qarashing mumkin.

Endi tinglash maqomida boʻlgan dinsizga qarab, qalbiga quloq solamiz, qanday holga kelganini koʻramiz. Hayolga keladiki, uning qalbi: "Men ishonishni boshladim. Lekin yaxshi tushuna olmayapman. Yana uch muhim quyinchiligim bor.

Birinchisi: Bu buyuk Me'roj nima uchun Muhammadi Arabiy Alayhissolatu Vassalamga maxsus?

Ikkinchisi: U Zot qanday qilib koinotning urugʻi? "Koinot Uning nuridan yaratilgan, koinotning eng oxirgi va munavvar mevasidir", deysiz. Bu nima degani?

Uchinchisi: Sobiq bayonlaringizda aytdingizki: "Yuksak olamga chiqish yer olamidagi asarlarning uskunalarini, dastgohlarini va natijalarining xazinalarini koʻrish uchun koʻtarilgan. Bu nima degani?

Birinchi qiyinchiligingiz: Bu masala oʻttiz adad Soʻzlarda batafsil hal qilingan. Bu yerda faqat Paygʻambarimiz (S.A.V.) shaxsiy kamolotiga, paygʻambarlik dalillariga va u zot buyuk Me'rojga eng loyiq ekaniga qisqacha ishoralar suratida muxtasar mundarija koʻrsatamiz:

Avvalo: Tavrot, Injil, Zabur kabi Muqaddas Kitoblar juda koʻp oʻzgartishlarga uchragganiga qaramasdan, hozirda Husayn Jisriy kabi haqqiqatni izlangan va dalillari bilan aniqlagan ulamo nubuvvati Ahmadiyaga (S.A.V.) doir bir yuz oʻn toʻrtta ishoriy bashoratlarni chiqarib "Risola-i Hamidiya"da koʻrsatgan.

Ikkinchidan: Tarixda aniqlanganki, Shiq va Satih kabi ikki mashxur kohin, nubuvvati Ahmadiyadan (S.A.V.) bir oz avval paygʻambarligi va oxirzamon paygʻambari U zot ekanini bayon qilishgan. Bu kabi koʻp bashoratlar sahih suratda tarixda naql qilingan.

Uchinchidan: Paygʻambarimiz (S.A.V.) tugʻilgan kechada Ka'badagi sanamlarning qulab tushishi, Eron podshohi Kisroning mashhur saroyi boʻlmish Ayvonining ikkiga boʻlinib yorilishi kabi irhosot deb atalgan yuzlab gʻaroyib voqe'alar tarixda mashxur.

Toʻrtinchidan: Bir qoʻshinga barmogʻidan kelgan suvni ichirishi, masjidda katta jamoat huzurida qurigan ustunning minbarning boshqa tomoniga koʻchirilgani sababli Paygʻambarimizdan (S.A.V.) ayrilgani uchun tuya kabi ingrab yigʻlashi, وَانْشَقَّ الْقَمَر xabari bilan Shaqqi Qamar voqe'asi ulamolarning izlanishi asosida mingga yetgan moʻ'jizalar bilan sarafroz boʻlganini tarix va siyar koʻrsatadi.

Beshinchidan: Shaxsida doʻst va dushmanning ittifoqi bilan goʻzal axloqning eng yuksak darajada, butun muomalalarining guvohligi asosida oʻz vazifasi va tabligʻlarida yuksak vasflari eng oliy bir darajada, Islom Dinidagi axloq goʻzalliklarining guvohligi bilan shariatida eng oliy goʻzal xislatlarda eng mukammal darajada boʻlganiga insofi bor va diqqat qilganlar ikkilanmaydi.

Oltinchidan: Oʻninchi Soʻzning Ikkinchi Ishorasida koʻrsatilgani kabi, uluhiyatning hikmati yuzaga chiqishini taqozo qilishiga javoban, Paygʻambarimiz (S.A.V.) shaxsiyati eng buyuk darajada dinini a'zamiy qillugi bilan eng porloq darajada koʻrsatgan. Xoliqi Olamning cheksiz mukammal jamolini vosita orqali koʻrsatishni hikmat va haqiqat taqozo qilishiga javoban eng goʻzal suratda koʻrsatuvchi va ta'rif etguvchi - shaksiz u Zotdir.

Sone'i Olamning oʻta goʻzallikdagi mukammal san'ati ustida e'tiborni jalb qilish, namoyish qilishni taqozo qilishiga javoban eng yuksak sado bilan e'lonchilik qilgan yana shubhasiz - u Zotdir.

Butun olamlarning Rabbi sanoqsiz borqlilardan tashkil topgan tabaqalarda Allohning birligini e'lon qilishni xohlashiga javoban butun tavhid martabalarini eng a'zamiy darajada e'lon qilgan - yana albatta u Zotdir.

Olam Sohibining sanʻat asarlaridagi jamolning ishorasi orqali zotining nihoyatsiz husnini va jamolining goʻzalligini va husnining latifalarini oynalarda haqiqat va hikmat taqozosi sifatida koʻrish va koʻrsatishni istashiga javoban eng porloq bir suratda oynalik qilgan, koʻrsatgan, sevib, boshqasiga sevdirgan - yana shaksiz u Zotdir.

Bu olam saroyining Sone'i oʻta gʻaroyib moʻ'jizalari va juda qiymatdor javohirlar bilan toʻla gʻaybiy xazinalarini koʻrsatishni va namoyish etishni, ular orqali kamolotini ta'reflash, bildirishni taqozo qilishiga javoban eng a'zamiy tarzda koʻrsatadigan, vasflarini aytadigan, ta'riflovchi - yana shaksiz u Zotdir.

Shu koinotning Sone'i koinotni turli ajoyib narsalar va ziynatlar bilan bezashi, idrokli maxluqlariga sayru sayohat va ibratu tafakkur uchun unga kiritishi, hikmati taqozosidan ularga asar va san'atlarining ma'nolarini, qiymatlarini tomosha va tafakkur qiluvchiarga bildirishni taqozo qilishga javoban eng a'zamiy suratda jin va insonlarga, balki ruhoniy borliqlarga va farishtalarga ham Qur'oni Hakim vositasida rahbarlik qilgan - yana shaksiz u Zotdir.

Koinotning Hokimi Hakimi koinotning almashinishlaridagi maqsad va gʻoyani oʻz ichiga olgan qulflangan tilsimini va mavjudotning shu uch mushkul "Qayerdan? Qayerga? Kim ekani?" savolning muammosini bir elchi vositasida umum idrok egalariga ochishni taqozo qilishiga javoban tilsimni eng ochiq suratda va eng buyuk darajada Qur'on haqiqatlari vositasida ochgan va oʻsha muammoni hal qilgan - yana shaksiz u Zotdir.

Olamning Sone'i Zuljaloli barcha goʻzal san'atli asarlari bilan oʻzini idrok egalariga tanitish va qiymatli ne'matlar bilan oʻzini ularga sevdirishi, albatta unga javoban idrok sohiblariga oʻz roziligi va Allohning istaklarini elchi vositasida bildirishini istashiga javoban, eng a'lo va komil tarzda Qur'on vositasida roziligi va istaklarini bayon qilgan va keltirgan - yana shaksiz u Zotdir.

Rabbul Olamiyn olamning mevasi boʻlgan insonga olamni ichiga oladigan keng iste'dod bergani, bir kulliy qullikka tayyor qilgani va hissiyot nuqtai nazaridan koʻplikka va dunyoga mubtalo boʻlgani uchun bir rahbar vositasida yuzlarini koʻplikdan birlikka, foniydan boqiyga qaratishni istashiga javoban eng buyuk darajada, eng balogʻatli suratda Qur'on vositasida eng goʻzal tarzda rahbarlik qiladigan va risolat vazifasini eng mukammal ravishda bajo keltiradigan - yana shaksiz u Zotdir.

Demak, mavjudotning eng sharaflisi boʻlgan hayot egalari, hayot egalari ichida eng sharaflisi idrok sohiblari, idrok sohiblari ichida eng sharaflisi haqiqiy inson, haqiqiy insonlar ichida mazkur vazifalarini eng buyuk darajada, eng mukammal suratda bajo keltirgan Zot, albatta azim me'roj orqali Qobi Qavsaynga chiqadigan, abadiy saodat eshigini qoqadigan, rahmat xazinasini ochadigan, iymonning gʻaybiy haqiqatlarini koʻradigan - yana U kishi boʻladi.

Yettinchidan: Koʻrinib turibdiki, san'atli asarlarda oʻta goʻzal goʻzallashtirish, oʻta bezakli bezash mavjud. Bunday goʻzallashtirish va bezash ularning Sone'ida oʻta shiddatli goʻzallashtirish istagi va bezash maqsadi borligini koʻrsatadi. Goʻzallashtirish va bezash istagi esa, albatta Sone'da san'atiga nisbatan kuchli ragʻbat va muqaddas muhabbat borligini koʻrsatadi. San'atli asarlar ichida eng qamrovli va butun san'at goʻzalliklarini oʻzida koʻrsatgan, bilgan, bildirgan, oʻzini sevdirgan va boshqa san'atli asarlardagi goʻzalliklarni "Mashaalloh" deb xush koʻrgan shaksiz san'atparvar va san'atini juda sevuvchi Sone'ning nazarida eng koʻp sevgili - U boʻladi.

San'atli asarlarni porlatgan ustun tomonlarga, goʻzallilarga va mavjudotni nurlantirgan latif tuygʻular va kamolotga nisbatan: "Subhanalloh, Mashaalloh, Allohu Akbar" deb, samovotni jaranglatgan va Qur'on ohanglari bilan koinotni larzaga solgan, tahsin va taqdir bilan, tafakkur va koʻrsatish bilan, zikr va tavhid bilan quruqlik va dengizni jazavaga solgan - yana shubhasiz u Zotdir.

U shunday bir Zotki, اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ siriga asosan butun ummati qilgan hasanotning bir misli U zotning tarozi pallasiga qoʻshiladi, umum ummatining salavoti U kishining ma'naviy kamolotiga madad boʻladi, paygʻambarlik vazifasida bajargan vazifalarining natijalarini va ma'naviy haqqi bilan birga Ilohiy rahmat va muhabbatning cheksiz fayziga sazovor boʻlgan Zot albatta Me'roj narvoni bilan Jannatga, Sidratul Muntahoga, Arshga va Qobi Qavsayngacha borgani ayni haq, haqiqatning oʻzi va hikmatning aslidir.

Ikkinchi qiyinchilik: Ey tinglash maqomidagi inson! Bu ikkinchi sen qiyinlashtirgan haqiqat shu qadar chuqur, shu qadar yuksakki, aql unga na yetishadi na yaqinlashadi. Lekin iymon nuri bilan koʻrinadi. Lekin ba'zi misollar uning borligini tushunishga yaqinlashtiradi. Shunday ekan, bir oz yaqinlashtirishga harakat qilamiz.

Koinotga hikmat nazari bilan qaralgan payt ulkan daraxt ma'nosida koʻrinadi. Daraxtning shoxlari, yaproqlari, gullari, mevalari boʻladi. Yaratilish daraxtining bir qismi boʻlgan past olamning unsurlari shoxlari, oʻsimlik va daraxtlar yaproqlari, hayvonot gullari, inson mevalari hisobida koʻrinadi. Sone'i Zuljalolning daraxtlarda joriy qonuni, albatta ushbu katta daraxtda ham joriy boʻlishini Hakim ismi taqozo qiladi. Shunday ekan, yaratilish daraxtining danakdan yaratilishini hikmat taqozo qiladi. Shunday danakki, jismoniy olamdan boshqa olamlarning namunasini va asoslarini oʻzida jamlagan. Chunki minglab hilma hil olamlarni oʻz ichiga olgan koinotning asl danagi va asosi quruq modda boʻlmaydi.

Modomiki koinot daraxtidan ham avval boshqa daraxt boʻlmagan ekan, unga asos va danak boʻlgan ma'no va nur albatta yana koinot daraxtiga meva libosining kiydirilishini yana Hakiym Ismi taqozo qiladi. Chunki danak doim yalangʻoch boʻla olmaydi. Modomiki fitrat avvalida meva libosini kiymagan ekan, albatta oxirida u libosni kiyadi. Modomiki meva inson ekan va modomiki insonning ichida, yuqorida isbotlangani kabi, eng mashhur mevasi, eng muhtasham samarasi, barchaning e'tiborini tortgan, Yerning yarmini va insoniyatning beshdan birining e'tiborini oʻziga qaratgan, ma'naviy goʻzalliklari bilan olamni yo muhabbat yoki hayrat bilan oʻziga qaratgan meva - Zoti Muhammadiya Alayhissolatu Vassalamdir. Albatta, koinotning yaratilishiga urugʻ boʻlgan nur Uning zotida jismini kiyib, eng oxirgi meva suratida koʻrinadi.

Ey tinglovchi! Bu ajib azim koinot bir insonning kichik mohiyatidan yaratilishini aqldan uzoq koʻrma! Bir tur olam kabi muazzam archa daraxtini bugʻdoy donasidek danakdan yaratgan Qodiyri Zuljalol koinotni "Nuri Muhammadiy"dan (Alayhissolatu Vassalam) qanday yaratmasin yoki yarata olmasin? Koinot daraxtining Tubo kabi tanasi va ildizi yuqorida, shoxlari pastda boʻlgani uchun, pastdagi meva darajasidan asliy urugʻ maqomigacha nuroniy aloqa robitasi bor. Xullas, Me'roj oʻsha aloqa boʻgining gʻilofi va surati boʻlib, Paygʻambarimiz Alayhissolatu Vassalomning shaxsiyati u yoʻlni ochgan, valiyligi bilan borgan, risolati bilan qaytib kelgan, eshikni esa ochiq qoldirgan. Orqasidan kelgan valiy ummatlari ruh va qalb bilan shu nuroniy yoʻlda Nabaviy Me'rojning soyasida sayri suluk qilib iste'dodlarga koʻra oliy maqomlarga chiqmoqdalar.

Sobiqan isbot etilganidek, koinotning Sone'i birinchi qiyinchilikning javobida koʻrsatilgan maqsadlar uchun koinotni saroy suratida yaratgan va ziynatlagan. U maqsadlarning asosi Paygʻambarimizning (S.A.V.) shaxsiyati boʻlgani uchun, koinotdan avval koinot Sone'ining inoyat nazarida boʻlishi va eng avval tajalliysiga noil boʻlishi kerak boʻladi. Chunki bir narsaning natijasi va samarasi, avval rejalashtiriladi. Demak, vujudan eng oxir, ma'nan esa eng avvaldir.

Zoti Ahmadiya (S.A.V.) ham eng mukammal meva, butun mevalarning asos qiymati va butun maqsadlarning yuzaga chiqish sababi boʻlganlari uchun u zotning nuri eng avval ijod tajalliyiga sazovor boʻlishi lozim boʻladi.

Uchinchi qiyinchilik shunchalik kengki, biz kabi tor zehnli insonlar uni aqlimizga sigʻdira olmaymiz va qamray olmaymiz. Lekin uzoqdan koʻra olamiz.

Past tabaqadagi olamning ma'naviy dastgohlari va umumiy qonunlari yuksak olamlarda. San'atli asarlarning koʻrgazmasi boʻlgan yer kurrasining sanoqsiz maxluqotlar amallaring natijalari, jin va insonlar ishlarining samarasi yana yuksak olamlarda aks etadi. Hatto savoblar Jannatning mevalari suratiga, gunohlar esa Jahannamning zaqqumlari shakliga kirganini juda koʻp ishoralar va koʻplab rivoyatlar shahodati qiladi. Koinot hikmatining va Hakiym ismining taqozosi bilan birga Qur'oni Hakimning ishoralari koʻrsatadi.

Ha, zamin yuzida koʻplik shu qadar tarqalgan va yaratilish shu qadar qismlarga ajralganki, butun koinotda yoyilgan barcha san'atli asarlarning juda yuksak maxluqot jinslari va san'atli asarlar sinflari kurra-i zaminda mavjud, almashadi va doim toʻlib, boʻshalasi.

Bu kichiklik va koʻplikning manbaʻlari, ma'danlari albatta umumiy qonunlar hamda Alloh Ismlarining umumiy tajalliylari boʻlib, umumiy qonunlar, kulliy tajalliylar va keng Ismlarga sazovor boʻlganlar ham bir daraja oddiy, sof va xar biri bir olamning arshi, tomi va bir olamning tasarruf markazi hisoblanagan samovot boʻlib, ularning biri Sidratul Muntahodagi Jannatul Ma'vodir. Yerdagi tasbehot va tahmidot oʻsha Jannatning mevalari suratida (Muxbiri Sodiqning xabariga asosan) aks etadi. Bu uch nuqta koʻrsatyaptiki, yerdagi natija va samaralarning xazinalari uyoqlarda va mahsuloti ham u tomonga ketadi.

«Alhamdulillah» degan havodagi bir kalimam qanday qilib jismlashgan Jannat mevasi boʻladi?" demagin.

Chunki sen kunduz kuni uygʻoqligingda chiroyli gap aytsang, ba'zan tushingda chiroyli olma shaklida yeysan. Kunduz kuni gapirgan xunuk soʻzingni kechasi achchiq narsa suratida yutasan. Bir gʻiybat qilsang, oʻlimtik narsaning goʻshti suratida senga yedirishadi. Shunday ekan, dunyo uyqusida aytgan chiroyli va xunuk gaplaringni, uygʻoqlik olami boʻlgan oxirat olamida mevalar suratida yeysan va yeyishingni aqldan uzoq koʻrmasliging darkor.

TOʻRTINCHI ASOS

Me'rojning samaralari va foydasi qanday?

Javob: Ma'naviy tubo daraxti boʻlgan Me'rojning besh yuzdan ortiq mevalaridan namuna sifatida faqat beshtasini zikr qilamiz.

Birinchi Meva: Iymon ruknlarining haqiqatlarini koʻz bilan koʻrib farishtalarni, Jannatni, oxiratni, hatto Zoti Zuljalolni koʻz bilan oʻrish koinotga va insonga shunday xazina, azaliy nur va abadiy bir hadya keltirganki, koinotni abgor, foniy va qorishiq mavhum vaziyatdan chiqarib, nur va meva bilan koinotni muqaddas Samadoniy maktublar, goʻzal Zoti Ahad jamolining oynasi vaziyati haqiqatini koʻrsatgan. Koinotni va butun idrok egalarini sevintirib xursand qilgan.

Oʻsha nur va meva bilan insoniyatni qorishiq, abgor, ojiz, faqir, ehtiyoji behisob, dushmanlari sanoqsiz, foniy, oʻtkinchi zalolatli vaziyatdan ahsani taqvimda Samadoniy qudrat moʻ'jizalari va Samadoniy maktublarning qamrovli nusxasi, Azal va Abad Sultonining tinglovchisi, xos quli, kamolotining tahsin qiluvchisi, doʻsti va jamoliga mahliyo boʻluvchisi, habibi va boqiy Jannatiga nomzod aziz musofirni haqiqiy suratida koʻrsatgan. Inson boʻlgan butun insonlarga cheksiz xursandchilik, behisob shavq bergan.

Ikkinchi Meva: Mavjudot Yaratuvchisi, Koinot Sohibi va Rabbul Olamiyn boʻlgan Azal va Abad Hokimining Rabboniy roziligi boʻlgan Islomiyatning boshda namoz sifatida asoslarini jin va insonlarga hadya qilib keltirgan. Oʻsha roziligini anglash shu qadar qiziqtiruvchi va saodatliki, ta'rif qilib boʻlmaydi. Chunki barcha, katta valine'mat yoki ehson qiluvchi podshohning istaklarini anglashga naqadar uzoqdan orzusi boʻlsa va tushunsa qanchalik xursand boʻladi. "Koshki bir xabarlashish vositasi boʻlsa edi. Toʻgʻridan-toʻgʻri u zot bilan gaplashsa edim. Mendan nima istayotganini anglasa edim. Mendan unga manzur boʻlgan ishlarni bilsa edim", deydi.

Ajabo, qoʻlida butun mavjudot tasarrufi va ulardagi jamol va kamolot - uning jamol va kamolotiga nisbatan zaif soya va xar on nihoyatsiz jihatlardan unga muhtoj va behisob ehsonlariga sazovor boʻlgan inson Uning qoziligi va orzularini qay daraja tushunish xususida istagi boʻlsa va qiziqishi kerakligini anglaysan.

Paygʻambarimiz (S.A.V.) shaxsiyati yetmish ming parda orqasida Azal va Abad Sultonining roziligini toʻgʻridan-toʻgʻri Me'rojning samarasi sifatida haqqalyaqiyn-shaxsan tajriba orqali bilib, eshitib, olib kelib insoniyatga hadya qilganlar.

Inson oydagi holatni bilishga shunchalik qiziqadiki, bir kishi borib qaytib xabar keltirsa, naqadar fidokorlik koʻrsatadi. Agar tushunsa, qanchalik hayratlanadi va qiziqadi. Xolbuki oy shunday bir Malikul Mulkning yurtida aylanadiki, oy chivin kabi yer kurrasi atrofida parvoz qiladi. Yer kurrasi parvona kabi quyosh atrofida uchadi. Quyosh minglab chiroqlar ishida bir chiroq boʻlib, Malikul Mulki Zuljalolning bir musofirxonasida yorituvchilik qiladi.

Paygʻambarimiz (S.A.V.) shaxsiyati shunday Zoti Zuljalolning ishlarini va gʻaroyib san'atlarini hamda boqiy olamda rahmat xazinalarini koʻrgan, kelgan va insonlarga xabar bergan. Insoniyat u Zotni kamoli qiziqish, hayrat va muhabbat bilan tinglamasa, naqadar aql va hikmatga ters harakat qilishini anglaysan.

Uchinchi Meva: Abadiy saodatning xazinasini koʻrib, kalitini olib kelgan, insonlaru jinlarga hadya qilgan. Ha, Me'roj vositasida:

oʻz koʻzi bilan Jannatni koʻrgan,

Rahmoni Zuljalolning rahmatining boqiy jilvalarini kuzatgan,

abadiy saodatni qat'iyan haqqalyaqiyn anglagan,

abadiy saodat borligining xushxabarini insonlaru jinga hadya qilganki -

bechora insonu va jinlar beqaror dunyoda,

zavol va firoq zilzilasi ichidagi mavjudotni vaqt oʻtishi

va zarralarning harakati bilan yoʻqlik va abadiy ayriliq dengiziga toʻkilayotgan,

yurakni poralaydigan mavhum vaziyatda boʻlgan hangomda shunday xushxabar naqadar qiymatli ekani,

oʻzini abadiy qatl bilan mahkum deb oʻylagan foniy insonlaru jinlar qulogʻida bu xushxabar naqadar saodatli ekanini ta'rif qilib boʻlmaydi.

Bir insonga qatl qilinayotgan onda afv qilinib, podshohning yaqinida bir saroy berilsa, naqadar sevinchiga sabab boʻladi. Butun insu jinlar sanogʻicha bunday sevinchlarni toʻpla, soʻng bu xushxabarga baho ber.

Toʻrtinchi Meva: Ru'yati Jamolulloh - Allohning jamolini koʻrish mevasini oʻzi olgani kabi, u mevaning xar bir moʻminga ham mumkinligini insonlaru jinga hadya qilib keltirganlar. U meva naqadar shirin, xush va goʻzal meva ekanini shu orqali qiyos qilishing mumkin. Ya'ni: Xar bir qalbga ega inson jamol, kamol va ehson sohibi boʻlgan zotni sevadi. Sevish esa jamol, kamol va ehsonning darajalariga qarab koʻpayadi, sigʻinish darajasiga keladi, jonini fido qiladigan darajada muhabbat bogʻlaydi. Faqat bir marta koʻrish uchun dunyosini fido qilish darajasiga chiqadi.

Xolbuki, butun mavjudotning jamoli, kamoli va ehsoni Uning jamoli, kamoli va ehsoniga nisbatan bir nechta kichik shu'lasining quyoshga nisbati kabi ham boʻlmaydi. Demak, cheksiz muhabbatga loyiq, cheksiz ru'yat-Alloh jamolini koʻrishga va cheksiz ishtiyoqqa loyiq Zoti Zuljaloli val Kamolning abadiy saodatda ru'yatiga muvaffaq boʻlish naqadar saodatli, xursandchilikka sabab, yoqimli va goʻzal meva ekanini inson boʻlsang tushunasan.

Beshinchi Meva: Inson koinotning qiymatli mevasi va Sone'i Koinotning nozdor sevgilisi ekani Me'roj orqali anglashilgan va u mevani Paygʻambarimiz insonlaru jinga keltirganlar. Kichik bir maxluq, zaif bir hayvon va ojiz bir idrok sohibi hisoblangan insonni u meva bilan shu qadar yuksak maqomga chiqarganki, koinotning butun mavjudoti ustida faxr maqomi beradi. Shuday sevinch va bahtiyor xursandchilik beradiki, tasvir qilib boʻlmaydi. Chunki oddiy bir askarga: "Sen marshal boʻlding" deyilsa, qanchalik xursand boʻladi. Vaholanki foniy, ojiz notiq hayvon, zavol va firoq azobini doimo chekuvchi bechora insonga birdan abadiy, boqiy Jannatda, Rahiym va Kariym bir Rahmonning rahmatida va hayol tezligida, ruh kengligida, aqlning faoliyatida, qalbning butun orzularida, mulk va malakutida istirohatga, sayr va aylanishga muvaffaq boʻlganing kabi, abadiy saodatda Jamolining ru'yatiga ham muvaffaq boʻlasan deyilgan payt odamgarchilikdan chiqib ketmagan inson, qalbida naqadar chuqur va jiddiy sevinch va sururni his qilishini tasavvur qilishing mumkin.

Endi tinglash maqomida boʻlgan kishiga aytamizki: Dinsizlik va iymonsizlik koʻylagini yirt, ot. Moʻminlik qulogʻini ol va muslimlik koʻzlarini taq. Senga ikki kichik misol orqali bir-ikki mevaning qiymat darajasini koʻrsatamiz.

Masalan, sen bilan biz bir yurtga kelib qoldik. Qarasak, hamma narsa bizga va bir-biriga dushman va bizga begona. Xar taraf dahshatli oʻliklarga toʻla. Eshitilayotgan ovozlar yetimlarning yigʻisi, mazlumlarning dod faryodi. Biz shunday vaziyatda turgan vaqtimizda, birov borib yurt podshohidan bir xushxabar keltirsa, u orqali bizga begona boʻlganlar doʻstga aylansa, biz dushman deb koʻrgan kimsalar qardoshlarga aylansa, dahshatli mayyitlar xushu va mutavoze'likda zikru tasbehda ibodat qilayotganlar shaklida koʻrinsa, yetimlarcha yigʻilar sano aytilgan "yashasin"larga aylansa, oʻlim, tunash va talonlar nafaqaga chiqish suratiga kirsa, oʻz sevinchimiz bilan birga hammaning sevinchiga sherik boʻlsak oʻsha xushxabar naqadar bahtiyor boʻlishini, albatta anglaysan.

Me'roji Ahmadiyaning (S.A.V.) bir mevasi boʻlgan iymon nuridan avval koinotning mavjudotiga zalolat nazari bilan qaralgan payt begona, zararli, yirtqich, qoʻrqinchli va togʻdek jismlar mudhish mayyit, ajal hammaning boshini olib, yoʻqlik olami qudugʻiga otadi. Butun sadolar firoq va zavoldan kelgan dodu figʻonlar boʻlib, zalolat tasvirlagan payt, Me'roj mevasi boʻlgan iymon ruknlari haqiqatlari mavjudotni senga birodar, doʻst va Sone'i Zuljaloliga zokir va musabbih, oʻlim va zavol bir tur nafaqaga chiqish va vazifadan ozod qilish, sadolar haqiqatda tasbehotlar ekanini koʻrsatar. Bu haqiqatni toʻla koʻrishni istasang, Ikkinchi va Sakkizinchi Soʻzlarga qara!

Ikkinchi misol: Sen bilan biz katta choʻldek joydamiz. Qum dengizi toʻfonida kechasi shunchalik qorongʻu boʻlganidan hatto qoʻlimizni ham koʻra olmayapmiz. Hech kimi yoʻq, homiysiz, och va suvsiz, tashvishli va umidsiz vaziyatda turgan paytimiz birdan bir kishi u qorongʻulik pardasidan oʻtib kelib bir ulov hadya keltirsa va bizni mindirsa, birdan jannat misol yerda kelajagimiz ta'minlangan, oʻta marhamatli homiyimiz boʻlib, bizni yeyiladigan va ichiladigan narsalar tayyorlangan yerga qoʻysa, naqadar xursand boʻlishimizni bilasan.

Misoldagi katta choʻl bu dunyodir. Qum dengizi, hodisalar ichida zarralarning harakati va davr oʻtishidan harakatlanib chayqalgan mavjudot va bechora insondir. Xar bir inson qoʻrquvi bilan qalbini kuydirgan istiqbolni zalolat nazari bilan qaralganda mudhish zulmat ichra koʻradi. Faryodini eshitadigan hech kimni bilmaydi. Bagʻoyat och, benihoyat tashnadir.

Me'roj samarasi boʻlgan Allohning roziligi bilan bu dunyo oʻta Karamli zotning mehmonxonasidir. Insonlar esa uning mehmonlari, xodimlari, kelajak esa jannatdek goʻzal, rahmat kabi shirin va abadiy saodat singari porloq koʻringan paytda naqadar xush, goʻzal, shirin meva ekanini tushunasan.

Tinglayotgan kishi: "Janobi Haqqa yuz minglab hamd va shukr boʻlsinki, dinsizlik va iymonsizlikdan xalos boʻldim, tavhidga kirdim, batamom ishondim va mukammal iymonni qozondim" dedi.

Biz aytamiz: "Ey birodar! Seni tabriklaymiz. Janobi Haq bizlarni Rasuli Akram Alayhissolatu Vassalamning shafoatiga noil aylasin, Omin.

OʻN TOʻQQIZINCHI

Porloq Moʻ'jiza-i Ahmadiya (S.A.V.) boʻlgan oyning boʻlinishi, asossiz farazlar orqali xiralashtirishni istagan faylasuflar va ularning muhokamasiz taqlidchilari: "Agar oy boʻlingan boʻlsa edi, butun olamga ma'lum boʻlardi. Butun inson tarixi naql qilishi kerak boʻlar edi!" deydi.

Javob: Oyning boʻlinishi paygʻambarlik daʻvosiga dalil boʻlishi uchun uni eshitgan va inkor qilgan hozir boʻlgan jamoatga, kechasi, gʻaflat vaqtida bir onda koʻrsatilgani uchun, oy turli joylarda turli vaqtda chiqishi, tuman va bulutlar kabi kuzatishga moneʻ sabablar boʻlishi bilan birga, oʻsha vaqtda madaniyat rivojlanmagani uchun, cheklangani uchun, samoviy tadqiqotlar juda oz boʻlgani uchun butun olamda koʻrilishi, barcha tarixlarda yozilishi, albatga kerak emas. Oy boʻlinishi tufayli shubha bulutlarini tarqatadigan koʻp tomonlaridan hozircha besh nuqtani tingla.

BIRINCHI NUQTA: U davrda oʻsha zamindagi kufforning oʻta qattiq qaysarliklari tarixan ma'lum va mashhur. Lekin Qur'oni Hakimning وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ deb, bu voqe'ani butun olamga xabar berganiga qaramay Qur'onni inkor qilgan kofirlardan hech kim bu oyatni yolgʻonga chiqarmagan, ya'ni, xabar bergan shu voqeʻani inkori qilishga ogʻiz ochmagan. Agar oʻshanda u hodisa kofirlar tomonidan qat'iy va sodir boʻlgan hodisa boʻlmasa edi, bu xabarni bahona qilib, oʻta daxshatli yolgʻonga va Paygʻambarimizning da'vosini rad qilishga hujum qilishar edi. Xolbuki, siyar va tarix bu voqeaga aloqasi boʻlgan kofirlarning biror hodisaga doir hech narsasini naql qilmagan. Faqat وَ يَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ oyatining bayon qilgani kabi, tarixan naql qilingan narsa shuki: U hodisani koʻrgan kofirlar, "Sehr" degan. "Bizga sehr koʻrsatdi. Agar boshqa tomondagi karvon va guruhlar koʻrgan boʻlsa, haqiqatdir. Boʻlmasa bizga sehr qilgan", degan. Soʻng ertalab Yaman va boshqa taraflardan kelgan guruhlar: "Bu hodisani koʻrdik" deb xabar bergan. Shunda kofirlar, Faxri Olam (S.A.V.) haqida (qatʻiyyan, aslo): "Abu Tolibning yetimining sehri samoga ham ta'sir qildi", deyishgan.

IKKINCHI NUQTA: Sa'di Taftazoniy kabi ulugʻ ulamolarning aksariyati: "Oyning boʻlinishi, barmoqlaridan suv oqishi, umum bir qoʻshinga suv ichirishi, masjidda xutba oʻqiyotgan paytlari suyangan quruq xodaning Paygʻambarimizdan (S.A.V.) ayrilgani uchun yigʻlashi, buni umum jamoatning eshitishi kabi voqe'alar mutavotirdir. Ya'ni, tabaqadan-tabaqaga koʻpchilik jamoat naqlqilgan. Yolgʻon deb ittifoq qilinishi imkonsiz. Halley kabi mashhur kometaning ming yil avval chiqqani kabi mutavotirdir. Biz koʻrmagan Sarandib Orolining borligi kabi tavotur orqali borligi qat'iy, deyishgan. Bunday oʻta qat'iy va kuzatilgan masalalarda faraziy shubha qilish, aqlsizlikdir. Faqat imkonsiz boʻlmasligi kifoya. Xolbuki oyning boʻlinishi, vulqon bilan yorilgan togʻ kabi mumkindir.

UCHINCHI NUQTA: Moʻ'jiza nubuvvat daʻvosining isboti uchun, inkor qiluvchilarni ishontirish uchun kerak, majburlash uchun emas. Shunday ekan, paygʻambarlik daʻvosini eshitganlar uchun, ishontiradigan darajada moʻ'jiza koʻrsatish lozim. Boshqa tomonda koʻrsatish yoki majburlash darajasida ochiq ravshan izhor qilish, Hakimi Zuljalolning hikmatiga trers boʻlgani kabi, taklif sirriga ham muxolifdir. Chunki taklif-qullik va imtihon sirri "Aqlga eshik ochish, ixtiyorni qoʻlidan olmaslik"ni asosini iqtizo qiladi.

Agar Fotiri Hakim, oyning boʻlinishini, faylasuflarning havaslariga koʻra, butun olamga koʻrsatish uchun bir-ikki soat qoldirsa edi va insonning umum tarixlariga tushganida, unda boshqa samoviya hodisalar kabi yo nubuvvat daʻvosiga dalil boʻlmas edi va risolati Ahmadiyaga (S.A.V.) xususiyligi qolmas edi yoki ochiq oydin moʻ'jiza boʻlar ediki, aqlni majburlar va ixtiyorini qoʻlidan olar, istar-istamas paygʻambarlikni hamma tasdiqlar, Abu Jahl kabi koʻmir ruhli kimsalar, Abu Bakr Siddiq kabi olmos ruhli insonlar bilan bir saviyada qolib, taklif-qullik va imtihon sirri zoyeʻ boʻlar edi. Ushbu sir uchun, ham oniy, ham tunda, ham gʻaflat vaqti, ham oyning turli joylarda turli vaqtlarda chiqishi, tuman va bulut kabi boshqa mone'larni parda qilib, butun olamga koʻrsatilmadi yoki tarixlarga tushurilmadi.

TOʻRTINCHI NUQTA: Bu hodisa, tunda, hamma gʻaflatdalik pautida, oniy suratda sodir boʻlgani uchun butun olamda albatta kuzatilmagan. Ba'zi kishilarga koʻrinsa ham, koʻziga ishonmaydi. Ishontirsa ham, albatta bunday muhim hodisa yakka xabar bilan tarixda qoladigan dastmoya boʻlmaydi.

Ba'zi kitoblarda "Oy ikki boʻlak boʻlgandan soʻng yerga tushgan" degan qoʻshimcha qilinsada, tadqiqotchilar rad etishgan. "Bu ochiq moʻ'jizani qiymatdan tushirish niyatida, balki bir munofiq qoʻshgandir", deyishgan.

Masalan oʻsha vaqtda, jaholat tumani qoplagan Angliya, Ispaniyada botgan, Amerikada kunduz, Chinda, Yaponiyada tong boʻlgani kabi, boshqa joylarda turli moneʻlarga binoan albatta kuzatilmaydi. Endi bu aqlsiz e'tiroz qiluvchilar qara, "Angliya, Chin, Yaponiya, Amerika kabi xalqlar tarixlari buni gapirmaydi. Shunday ekan, u hodisa sodir boʻlmagan", deydi. Unday Ovrupa malaylarining boshiga ming nafrat boʻlsin!

BESHINCHI NUQTA: Oyning boʻlinishi, oddiy va tabiiy qonunlarga tatbiq etilishi uchun ba'zi sabablarga binoan oʻzidan oʻzi sodir boʻlgan, tasodifiy, tabiiy hodisa emas. Balki quyosh va oyning Xoliqi Hakimi, u hodisani Rasulining risolatini tasdiqlash va da'vosini nurlantirish uchun gʻaroyib tarzda amalga oshirgan. Irshod sirri, taklif-qullik va imtihon sirri, risolat hikmatining iqtizosi bilan, Rububiyat hikmati istagan insonlariga dalil orqali mot qilish uchun koʻrsatilgan. U hikmat siri iqtizo qilmagan, istamagan va nubuvvat daʻvosini hanuz eshitmagan boshqa joylardagi insonlarga koʻrsatmaslik uchun, tuman, bulut va oyning turli joylarda turli vaqtlarda chiqishi jihati bilan, ba'zi yerlarda hali oy chiqmagani, ba'zi joylarda quyosh chiqqan, bir qismida tongi otgani va boshqa joyda quyoshi endi botgani uchun u hodisani koʻrishga juda koʻp moneʻlarga binoan koʻrsatilmagan.

Agar ularning barchasiga koʻrsatilganida yo ishorati Ahmadiyaning (S.A.V.) natijasi va nubuvvat moʻ'jizasi shaklida koʻrsatilganda, risolati ochiq oydin boʻlar edi. Hamma tasdiqlashga majbur boʻlar, aqlning ixtiyori qolmas edi. Iymon esa aqlning ixtiyori bilan boʻladi. Taklif-qullik va imtihon sirri zoyeʻ boʻlar edi. Agar faqat bir samoviy hodisa tarzida koʻrsatilganida risolati Ahmadiya (S.A.V.) bilan munosabati uzilar va u kishiga xosligi qolmas edi.

Alhosil: Oy boʻlingani ehtinoliga shubha qolmadi, qat'iy isbotlandi. Endi sodir boʻlganiga dalolat qilgan koʻp burhonlarining oltitasiga {(Hoshiya) Ya'ni, olti marta bir ovozdan sodir boʻlganiga doir olti hujjat bor. Bu maqom koʻp izohga loyiq boʻlsada, afsuski qisqa qoldi.} ishorat qilamiz:

Adolatli sahobalarning sodir boʻlganiga ijmo qilishlari va butun tadqiqotchi mufassirlarningوَ انْشَقَّ الْقَمَرُ tafsirida uning sodir boʻlganiga ittifoq qilishlari va Paygʻʻambarimizdan eshitilgan narsalarni ishonchli shaklda naql qilgan butun muhaddislar, juda koʻp sanadlar va turli yoʻllar bilan yuzaga kelganini naql qilishi, kashf va ilhom ahli boʻlgan barcha avliyo va siddiqiynning guvohligi va Kalom Ilmining yoʻli bir-biridan juda uzoq imomlarining va chuqur ilmli ulamoning tasdigʻi, qat'iy xabarga asosan zalolat ustida birlashishi yuzaga kelmagan ummati Muhammadiyaning (S.A.V.) u voqeani qabil qilishi oy boʻlinishini quyoshdek isbotlaydi.

Natija: Bu yergacha tekshirish uchun va dushmanni mot qilish uchun keldi. Keyingi jumlalar, haqiqat va iymon hisobiga boʻladi. Ha, tahqiq-tekshirish shunday dedi, haqiqat esa aytadiki:

Risolat samosining nurli oyi boʻlgan Paygʻambarlik Majlisining Muxri boʻlgan Paygambarimiz, Allohning muhabbatiga erishish darajasiga chiqqan qulligidagi valiyligining azim karomati va buyuk moʻ'jizasi boʻlgan Me'roj bilan, ya'ni yerga oid jismni osmonlarda sayr ettirish orqali samovot xalqiga va ulugʻ olam ahlidan ustunligi va mahbubligi koʻrsatildi va valiyligini isbotladi.

Shuning kabi: Yerga bogʻliq, samoga osilgan oyni, bir yerlikning ishorati bilan ikki boʻlak qilib yer xalqiga yerlikning risolatiga shunday bir moʻ'jiza koʻrsatildiki: Paygʻʻambarimiz (S.A.V.) shaxsiyati oyning ochilgan ikki nuroniy qanoti kabi, risolat va valiylik kabi ikki nuroniy, ikki ziyoli qanot bilan eng yuksak kamolotga uchgan, Qobi Qavsayngacha chiqqan, ham samovot ahli ham yerliklarga faxr manbaʻi boʻlganlar.

OʻTTIZ IKKINCHI SOʻZ

Yigirma ikkinchi Soʻzning Sakkizinchi Yogʻdusini izoh qilgan bir zayldir. Mavjudoti olam vahdoniyatga shahodat qilgan ellik besh tildan (ularga Qarta Risolasida ishorat qilingan) birinchi tilining bir tafsirdir.

oyatining juda koʻp haqiqatlaridan misol libosi kiydirilgan bir haqiqatdir.

BIRINCHI BOʻLIM

Bir Ramazon kechasida ushbu tavhidiy kalomning oʻn bir jumlasining xar birida bir tavhid martabasi va xushxabar borligini hamda bu martabalardan faqatgina لَا شَر۪يكَ لَهُ dagi ma'noni sodda avom tushunadigan misoliy suhbat va faraziy munozara tarzida, holat tilini gapirish tili suratida aytib oʻtgan edim. Quyida menga xizmat qilgan qadrdon qardoshlarimning va masjiddagi doʻstlarimning orzu va istaklari bilan oʻsha suhbatni yozmoqdaman:

Butun tabiatparast, sababparast va mushrik kabi butun shirk, kufr va zalolat yoʻllaridagilar tasavvur qilgan sheriklar nomidan bir shaxs faraz qilamiz. Oʻsha faraziy shaxs olam mavjudotidan biror narsaga Rabb boʻlishni istaydi va haqiqiy sohib boʻlishni da'vo qilmoqda.

Shu iddaochi, avvalo, mavjudotning eng kichigi boʻlgan bir zarraga duch keladi. Unga Rabb va haqiqiy sohib ekanini tabiat va falsafa tili bilan aytadi. Zarra esa, haqiqat lisoni va Rabboniy hikmati tili bilan aytadi: "Men sanoqsiz vazifalarni bajarmoqdaman. Alohida-alohida xar bir sanʻat asarining ichiga kirib ishlayman. Senda bu barcha vazifalarni menga bajartiradigan ilm va qudrat boʻlsa, yana biz menga oʻxshagan son-sanoqsiz zarralar ichida birgalikda aylanib

{(Hoshiya) Darhaqiqat, harakatlanuvchi xar bir narsa, zarralardan sayyoralargacha, ustidagi mavjud Samadiyat tamgʻasi bilan vahdatni koʻrsatadi. Shuningdek, harakatlari bilan ham, aylanayotgan butun joylarni vahdat nomidan zabt etadi. Oʻz egalarinign mulkiga doxil qiladilar. Harakatlanmaydigan maxluqot esa, nabototdan oʻzgarmas yulduzlargacha, vahdoniyat muhri oʻrnidadirki, turgan makonini oʻz Sone'ining maktubi ekanini koʻrsatadilar. Demak, xar bir nabotot, xar bir meva vahdoniyat muhrlari, vahdat tamgʻalari boʻlib, makonlarini va vatanlarini, vahdat nomidan Sone'larining maktubi ekanini koʻrsatishadi.

Natija: Xar bir narsa oʻz harakati bilan butun ashyolarni vahdat nomidan zabt etadi. Demak, butun yulduzlarni oʻz qoʻlida tuta olmagan zot, bir dona zarraga ham Rabb boʻlolmaydi.}

ish bajaramiz, agar senda oʻsha barhca zarralarni ham qoʻshib, amri ostiga oladigan hukm va iqtidor boʻlsa, mukammal intizom bilan men bir boʻlagi boʻlgan butun mavjudotga, masalan qondagi qizil donachalarga haqiqiy ega va hokim boʻla olsang, menga Rabb boʻlishni da'vo qil, meni Janobi Haqdan boshqasiga bogʻla. Aks holda, jim tur! Menga Rabb boʻlmaganing kabi, aralasha olmaysan ham. Chunki, vazifamizda va harakatlarimizda shunchalik mukammal intizom borki, cheksiz hikmat va qamrovli ilm sohibi boʻlmagan kimsa bizning ishimizga aralasha olmaydi. Agar aralashsa, chalkashtiradi. Senga oʻxshagan jonsiz, ojiz, koʻr, ikki qoʻli tasodif va tabiat kabi ikki koʻrning qoʻlida boʻlgan bir kimsa, hech bir jihatdan qoʻl choʻza olmaydi."

U mudda'iy moddaparastlarning aytgani kabi dediki: "Unday boʻlsa, sen oʻz-oʻzingga sohib boʻl. Nega boshqa birovning buyrugʻi bilan ishlayman, deyapsan?" Zarra unga javoban: "Agar quyosh kabi aqlim, ziyosi kabi qamrovli ilmim, harorati kabi keng qudratim, ziyosidagi yetti rang kabi qoplovchi tuygʻularim, hamma yerga borayotgan va ishlayotgan xar mavjudga yuzlangan yuzlarim, koʻradigan koʻzlarim va oʻtadigan biror soʻzim boʻlganida, balki sendek ahmoqlik qilib, oʻzimga oʻzim sohib ekanimni da'vo qilar edim. Qani daf boʻl, sen mendan ish topolmaysan!" dedi.

Shunday qilib, sherik qoʻshuvchilarning vakili zarradan ish chiqmagach, etitrotsitlardan ish topaman deb, qondagi qizil donachaga yuzlandi. Unga sabablar nomidan tabiat va falsafa tili bilan: "Men senga Rabb va molikman", dedi. Ertitrotsit, ya'ni dumaloq qizil mavjud unga haqiqat lisoni va Ilohiy hikmat tili bilan: "Men yolgʻiz emasman. Agar senda tamgʻamiz, xodimligimiz va nizomimiz bir boʻlgan qon lashkaridagi butun etirtotsitlarga sohib boʻla olsang hamda biz aylanayotgan va kamoli hikmat bilan ishlatilayotgan butun badan hujayralariga ega boʻladigan daqiq hikmat va azim qudrat boʻlsa, koʻrsat. Koʻrsata olsang, balki sening da'voingda bir ma'no boʻlishi mumkin. Xolbuki, senga oʻxshagan devona, qoʻlingdagi kar tabiat va koʻr kuch bilan ega boʻlish u yoqda tursin, ishimizga zarracha ham aralasholmaysan. Chunki bizdagi intizom shunchalik mukammalki, faqatgina hamma narsani koʻradigan, eshitadigan, biladigan va qiladigan bir Zot bizga hukm qila oladi. Shunday ekan, ovozingni oʻchir! Vazifam shunchalik muhim va intizom shunchalik mukammalki, sen bilan gaplashib oʻtirishga va sening bema'ni gaplaringga javob berishga vaqtim yoʻq", dedi, uni haydadi.

Uni alday olmagandan soʻng da'vogar u yerdan chiqib, badandagi hujayra deyilgan manzilchaga yuzlandi. Falsafa va tabiat tili bilan: "Zarra va qizil donachaga gap uqtirolmadim, balki sen soʻzimni tushunarsan. Chunki sen juda kichik manzil kabi bir nechta narsadan yasalgan ekansan. Shuning uchun men seni yasay olaman. Sen mening sanʻat asarimsan, men senga haqiqiy sohibman", dedi. Hujayra unga javoban, hikmat va haqiqat tili bilan:

"Men, kichkina narsa boʻlsamda, juda buyuk vazifalarim, juda nozik munosabatlarim va badanning butun hujayralariga va hammasiga bogʻliq aloqalarim bor. Jumladan: Vena va arterial qon tomirlariga, his qilish va harakatlantiradigan nervlariga, tortish, itarish, tugʻadigan, tasavvur kuchi kabi tuygʻularga qarashli chuqur va mukammal vazifalarim bor. Agar senda butun badanni, butun tomirlar, nervlar va hislarni tashkil qiladigan, nizomga soladigan va vazifa yuklaydigan qudrat va ilm boʻlsa, menga oʻxshagan, san'at va sifat jihatidan bir-birmizga qardosh boʻlgan butun badan hujayralarini tasarruf qiladigan taʻsirli kuch, qamrovli hikmat boʻlsa, koʻrsat. Soʻng, men seni yasay olaman, deb da'vo qil. Aks holda, qani, joʻnab qol! Etirtotsitlar menga rizq keltiradi. Leykotsitlar esa, menga hujum qiladigan kasalliklarga immunitet boʻladi. Ishim bor, meni mashgʻul qilma. Sendek ojiz, jonsiz, kar, koʻr narsa, bizga hech bir jihatda aralasha olmaydi. Chunki bizda shunchalik kuchli, nozik va mukammal bir intizom

{(Hoshiya) Sone'i Hakim inson badanini juda ham intizomli shahar singari yaratgan. Tomirlarning bir qismi telegraf va telefon vazifasini bajaradi. Bir qismi esa, chashmalarning quvurlari singari, obi hayot boʻlgan qonning aylanishiga asos boʻladi. Qonning ichida esa, ikki hil donachalar yaratilgan. Bir qismi qizil donachalar deb ataladi, badan hujayralariga ozuqa tarqatadi va bir Ilohiy qonuni bilan hujayralarga ozuqa yetkazib beradi (tijoratchi va ozuqa xodimlari kabi). Ikkinchi qismi oq donachalar boʻlib, narigilarga nisbatan ozroq. Vazifalari esa, kasallik kabi dushmanlarga qarshi askardek mudofa qiladi. Qachon vaqt mudofaaga kirishsa, mavlaviy kabi ikki aylanma harakat bilan tezda ajib bir vaziyatga kiradi. Qonning butunini tashkil qilgan, ikkita umumiy vazifasi bor. Biri: Badandagi hujayralarning buzgan joylarini ta'mirlashdan iborat. Ikkinchisi: Hujayralarning chiqindilarini toʻplab, badanni tozalashdir. Vena va arteriya deb nomlangan ikki hil tomirlar bor. Biri toza qonni keltiradi, tarqatadi, toza qonning yuradigan yoʻlidir. Ikkinchi qismi, chiqindilarni toʻplaydigan kirli qonning yuradigan yoʻli boʻlib, bu ikkinchi qism qonni "ra'" degan nafas keladigan joyga keltiradi.

Sone'-i Hakim havoda ikki modda yaratgan. Biri azot, biri kislorod. Kislorod nafas ichida qonga tegishi bilan, qonni ifloslantirgan uglerod moddasini magnitdek oʻziga tortadi. Ikkalasi qoʻshiladi. Karbonat angidrid degan bugʻli moddaga aylantiradi. Vujudninig normal haroratini ta'minlaydi, qonni ham tozalaydi. Chunki Sone'i Hakim kimyoviy unsurlar orasida bir biriga nisbatan tortishish va birlashish xususiyatini kislorod bilan uglerodga bergan. Bu ikki modda bir-biriga yaqinlashishi bilan, Ilohiy qonun bilan ikki modda qoʻshilib ketadi. Fanda aniqlanganki, birlashishdan harorat hosil boʻladi. Chunki birlashish, bir jihatda yonishdir. Bu sirning hikmati shuki, oʻsha ikki moddaning xar birining zarralarining alohida-alohida harakatlari bor. Birlashish vaqtida xar ikki zarra, ya'ni uning zarrasi buning zarrasi bilan birlashadi, bitta harakat bilan harakatlana boshlaydi. Narigi harakat esa, muallaq qoladi. Chunki birlashishdan oldin ikkita harakat edi, endi ikkita zarra bir boʻldi, xar ikki zarra bir zarra kabi harakatga kirdi. Ikkinchi harakat, Sone'i Hakimning bir qonuni bilan haroratga aylanadi. Chunki, "harakat haroratni hosil qiladi" degan qonun bor. Shu sirga binoan, inson badanidagi vujudning normal harorati ana shu kimyoviy birlashish orqali ta'minlangani kabi, qondagi uglerod olingani uchun qon ham tozalanadi. Denak, nafas ichkariga kirgan vaqtda vujudning ham obi hayotini tozalaydi, ham hayot olovini yondiradi. Chiqayotgan vaqtda esa, ogʻizda Ilohiy qudrat moʻ'jizasi boʻlmish kalima mevalarini beradi.

}

borki, agar bizga hukm qilayotgan bir Hakimi Mutlaq, Qodiyri Mutlaq va Aliymi Mutlaq boʻlmasa, intizomimiz buziladi, nizomimiz chalkashadi", dedi.

Soʻng, daʻvochi undan ham umidsiz boʻlib, inson badaniga roʻbaroʻ keldi. Yana, koʻr tabiat va devona falsafa tili bilan tabiatparastlarga oʻxshab: "Sen menikisan? Seni men yaratdim. Yoki senda hissam bor", dedi. Javoban inson badani haqiqat va hikmat tili, intizomining holati tili bilan aytadiki: "Agar senda butun sinfim va yuzimizdagi qudrat tamgʻasi va fitrat muxri bir boʻlgan butun insonlar badaniga haqiqiy boshqaruvchi boʻla oladigan qudrat va ilm boʻlsa, suvdan va havodan, nabotot va hayvonotgacha ozuqamning xazinalariga sohib boʻla oladigan boyliging va bir boshqaruving boʻlsa, men unga kiyim boʻlgan juda keng va yuksak boʻlgan ruh, qalb, aql kabi ma'naviy hislarni men kabi tor, oddiy jismda joylashtirib, mukammal hikmat bilan ishlatib, ibodat qildiradigan cheksiz qudrat, hadsiz hikmat boʻlsa, koʻrsat, soʻng "Men seni yaratdim" degin. Aks holda, jim boʻl! Mendagi mukammal intizomning guvohligi va yuzimdagi vahdat tamgʻasining dalolati bilan, mening Sone'im hamma narsaga qodir, hamma narsani biluvchi, xar narsani koʻradigan va eshitadigan Zotdir. Sendek devona va ojizning qoʻli Uning san'atiga aralasha olmaydi. Zarracha tiqila olmaydi."

U sherik qoʻshuvchilarning vakili badanda ushlaydigan joy topa olmasdan, u yerdan chiqib, inson sinfiga yuzlandi. Qalbida: "Balki bu tartibsiz, aralash-quralash jamoat ichida, shayton ularning ixtiyoriy va ijtimoiy ishlariga aralashgani kabi, balki men ham vujudim va tabiiy holatlarimga aralasha olsam kerak va ushlaydigan biror joy topaman. Unga bir yoʻl topib, meni haydagan badanga va hujayrasiga hukmimni oʻtkazaman", dedi. Shu maqsadda insoniyat sinfiga yana kar tabiat va devona falsafa tili bilan: "Siz juda tartibsiz narsa boʻlib koʻrinyapsiz. Men sizga rab va sohibman yoki hissadorman", dedi. Shunda inson sinfi haq va haqiqat tili, hikmat va intizom tili bilan:

"Agar senda yer kurrasiga kiydirilgan,

sinfimiz kabi butun hayvonot va nabototning yuz ming sinflaridan,

yer yuziga rang-barang otqi va iplardan mukammal hikmat bilan toʻqilgan va tikilgan koʻylaklarni toʻshagan,

yuz minglab mavjudot turlaridan toʻqigan,

juda naqshli suratda tayyorlangan gilamni toʻqiydigan va xar doim kamoli hikmat bilan almashtirib yangilaydigan qudrat va hikmat boʻlsa,

agar biz meva boʻlgan yer kurrasini,

biz urugʻ boʻlgan olamni tasarruf qiladigan,

hayotimizga kerakli moddalarni bizga hikmat mezoni butun dunyodan joʻnatadigan keng qudrat va qamrovli hikmating boʻlsa,

yuzimizda yakka qudrat tamgʻasi boʻlgan oʻtmishdagi butun ajdodlarimi va kelajak avlodlarimizni yaratadigan iqtidoring boʻlsa,

balki menga rablik-rububiyat da'vo qilishing mumkin.

Aks holda, qani, ovozingni oʻchir! Sinfimdagi tartibsizlikka qarab, "aralasha olaman", dema. Chunki intizom mukammaldir. Sen tartibsiz deb oʻylayotgan vaziyatlar, qudratning qadar kitobiga koʻra mukammal intizomli koʻpaytirishdir. Chunki bizdan juda ham pastda boʻlgan va nazoratimiz ostida boʻlgan hayvonot va nabototning mukammal intizomlari koʻrsatadiki, bizdagi aralash holatlar bir jihatda yozishdir.

Bir gilamning xar tarafiga yoyilgan otqi ipini san'at bilan joylashtirgan, gilamning ustasidan boshqasi boʻlishi, bir mevaning ijod qiluvchisi daraxtning yaratuvchisidan boshqasi boʻlishi, urugʻni yaratgan, urugʻli jismning Sone'i-Sanʻatkoridan boshqasi boʻlishi mumkinmi hech?! Koʻzing ham koʻr. Yuzimdagi qudrat moʻ'jizasini, mohiyatimizdagi tabiiy gʻaroyib ishlarni koʻrmayapsan. Agar koʻrsang, mening Sone'im shunday zotki, hech narsa Undan berkina olmaydi, hech narsa Unga nozlanib ogʻir kela olmasligini tushunasan. Yulduzlar Unga zarralardek oson. Bahorni bir guldek oson yaratadi. Ulkan koinotning mundarijasini kamoli intizom bilan mening mohiyatimga joylashtirgan bir zotdir. Shunday Zotning san'atiga sendek jonsiz, ojiz, koʻr va kar qoʻl choʻza oladimi? Shunday ekan, ovozingni oʻchir! Daf boʻl, yoʻqol!", deb, uni haydab yuboradi.

Soʻng u daʻvochi chiqib, zamin yuziga toʻshalgan keng gilamga va zaminga kiydirilgan oʻta ziynatli va naqshinkor koʻylakka sabablar nomidan, tabiat va falsafa tili bilan: "Seni tasarruf qila olaman, sohibman yoki senda hissam bor", deb da'vo qildi. Shunda oʻsha koʻylak, {(Hoshiya) Lekin bu gilam ham tirik ham intizom bilan titrab turadi. Naqshlari Toʻquvchisining turli Asmosining jilvalarini xilma-xil qilib koʻrsatishi uchun xar doim mukammal hikmat va intizom bilan oʻzgarib turadi.} oʻsha gilam haq va haqiqat nomidan, hikmat tili bilan u daʻvochiga:

"Agar senda yillar, asrlar sanogʻicha yerga kiydirilib, soʻngra intizom bilan yechilib, oʻtmish ipiga osilgan va yangitdan kelajakka kiydirilgan,

kamoli intizom bilan qadar doirasida dasturlari va bichimlari chizilgan, tayinlangan,

kelajak lentasiga taqilgan, intizomli va hikmatli, turli tuman naqshlari boʻlgan barcha koʻylaklarni, gilamlarni toʻqiydigan, iyjod qiladigan qudrat va san'at boʻlsa,

yerning yaratilishidan xarob boʻlgunicha, balki azaldan abadgacha yetib boradigan, hikmatli, qudratli ikki ma'naviy qoʻling boʻlsa,

butun otqilarimdagi barcha narsalarni ijod qiladigan,

kamoli intizom va hikmat bilan ta'mirlaydigan, yangilaydigan iqtidor va hikmat boʻlsa,

bizning modelimiz, bizni kiygan, oʻziga parda va yopinchiq qilib olgan yer kurrasini qoʻlingda tutuvchi ijod qiluvchi boʻla olsang, menga rububiyat da'vo qil.

Yoʻqsa, qani tashqariga! Bu yerda joy topa olmaysan. Yana, bizda shunday vahdat tamgʻasi va bir ahadiyat muxri borki, kimda butun koinot tasarrufida boʻlmagan va barcha narsalarni butun xususiyati bilan birdaniga koʻrmaydigan, nihoyasiz ishlarni birgalikda qila olmaydigan, hamma joyda hozir va nozir boʻlmagan, makondan munazzah-pok boʻlmagan, cheksiz hikmat, ilm va qudra boʻlmasa, bizga sohib boʻla olmaydi va aralasha olmaydi", dedi.

Soʻng u daʻvochi chiqdi. "Balki yer kurrasini aldab, u yerda joy topa olarman", dedi. Borib, yer kurrasiga

{(Hoshiya1) Natija: Zarra oʻsha iddaochini eritrotsitga havola qiladi. Eritrotsit uni hujayraga, hujayra esa inson badaniga, inson badani esa inson sinfiga, inson sinfi uni tirik turlaridan toʻqilgan yerning koʻylagiga, yerning koʻylagi esa yer kurrasiga, yer kurrasi uni quyoshga, quyosh esa butun yulduzlarga havola qiladi. Xar biri: "Bor, mendan yuqoridagini zabt qila olsang, soʻngra kel, meni zabt etishga urin. Agar uni magʻlub qila olmasang, meni qoʻlga kirita olmaysan", dedi. Demak, butun yulduzlarga soʻzini oʻtkaza olmagan, bir dona zarraga ham rububiyatini eshittira olmaydi.}

yana sabablar nomidan va tabiat tili bilan: "Oʻzboshimcha aylanib, sohibsiz ekanligingni koʻrsatyapsan. Shunday ekan, sen meniki boʻlishing mumkin", dedi. Shunda yer kurrasi haq nomidan va haqiqat tili bilan, momaqaldiroqdek sado bilan unga: "Valdirama! Men qanday qilib oʻzboshimcha, egasiz boʻlishim mumkin? Mening kiyimlarimni va ular ichidagi eng kichik nuqtani, ipni intizomsiz deb koʻrdingmi? Hikmatsiz va san'atsiz holda koʻrdingmi? Meni egasiz, oʻzboshimcha deyapsan.

Agar senda yillik harakatim bilan taqriban yigirma besh ming yillik {(Hoshiya2) Bir doiraning radiusi taqriban yuz sakson million kilometr boʻlsa, u doira taqriban yigirma besh ming yillik masofa boʻladi.} masofani aylanishim, mukammal mezon va hikmat bilan xizmat vazifamni bajarayotganim oʻsha buyuk doiraga haqiqiy sohib boʻla olsang, qardoshlarim va mendek vazifa yuklangan oʻnta sayyorani, ular aylanayotgan butun doiralarni, bizning imomimiz va biz unga bogʻliq boʻlgan, rahmat tortishi bilan biz unga bogʻlangan quyoshni yaratib, joylashtiradigan, palaxmon toshi kabi meni va sayyoralar yulduzlarni unga bogʻlaydigan, mukammal intizom va hikmat bilan aylantirib, ishlatadigan cheksiz hikmat va nihoyasiz qudrat boʻlsa, menga rububiyat da'vo qil. Yoʻqsa, qani, qorangni oʻchir, daf boʻl! Mening ishim bor. Vazifamni bajarishim kerak. Bizdagi hashamatli intizomlar, daxshatli harakatlar va hikmatli boʻsundirilish koʻrsatadaki, ustamiz shunday Zotki, butun mavjudot, zarralardan yulduzlar va quyoshlargacha amrga tobe' askar kabi Unga mute' va boʻysundirilgan. Bir daraxtni mevalari bilan tartiblagan va ziynatlagani kabi, osonlik bilan quyoshni sayyoralar bilan nizomga soladigan bir Hakimi Zuljalol va Hokimi Mutlaqdir", dedi.

Soʻng u iddaochi, yerda joy topa olmagani uchun quyoshning yoniga boradi. Qalbida: "Bu juda katta narsa. Balki ichida biror teshik topib, yoʻl ocharman. Yerni ham boʻsundiraman", dedi. Quyoshga shirk nomidan va shaytonlashgan falsafa tili bilan, majusiylarning gapi kabi: "Sen bir sultonsan, oʻz-oʻzingga egasan, istaganingdek tasarruf qilasan", dedi. Quyosh esa, Haq nomidan, haqiqat tili bilan va Ilohiy hikmat tili bilan unga: "Qatʻiyyan, yuz ming marta aslo va imkonsiz! Men boʻysundirilgan bir xizmatkorman. Sayyidimning mehmonxonasida bir shamchiroqman. Bir pashshaga, balki pashshaning bir qanotiga ham haqiqiy ega boʻla olmayman. Chunki pashshanning vujudida shunday ma'naviy javharlar va koʻz, quloq kabi antiqa san'atlar borki, ular mening doʻkonimda yoʻq. Iqtidor doiram xorijida" deb, iddaochiga dakki berdi.

Soʻng, iddaochi qaytib, fir'avnlashgan falsafa tili bilan: "Modomiki, oʻzingga ega va sohib emas, bir xizmatkor ekansan, sabablar nomidan menikisan", dedi. Shunda quyosh haq va haqiqat nomidan, qullik tili bilan: "Men shunday bir Zotniki boʻlishim mumkinki: butun sinfim boʻlgan katta yulduzlarni yaratgan va samovotida mukammal hikmat bilan joylashtirgan, mukammal hashamat bilan aylantiradigan, kamoli ziynat bilan bezatgan Zot boʻlishi mumkin", dedi.

Soʻng u iddaochi, qalbidan: «Yulduzlar juda ham koʻp. Hamda tarqoq, tartibsiz koʻrinyapti. Balki ularning ichida vakolat berganlar foydasiga biror narsa qozona olarman», dedi. Ularning ichiga kiradi. Ularga sabablar nomidan, sherik qoʻshuvchilar hisobiga va haddidan oshgan falsafa tili bilan, yulduzparastlarning soʻzlari kabi: "Siz juda ham tarqoq boʻlganingiz uchun, turli hokimlarning amri ostida turibsiz", dedi. Shunda yulduzlar nomidan bir yulduz: "Naqadar bebosh, aqlsiz, ahmoq va koʻzsiz ekansan. Yuzimizdagi vahdat tamgʻasini va ahadiyat muxrini koʻrmayapsan, anglamayapsan. Bizning oliy nizomimizni va qullik qonunimizni bilmayapsan. Bizni intizomsiz deb oʻylayapsan. Biz shunday bir Zotning san'atimiz va xizmatkorlarimizki, dengizimiz boʻlgan osmonlarni va daraxtimiz boʻlgan koinotni va sayr qiladigan joyimiz boʻlgan cheksiz fazoni amri ostida tutgan bir Vohidi Ahaddir. Biz dengiz flotining chiroqlari kabi, Uning kamoli rububiyatini koʻrsatadigan nuroniy guvohlarmiz va rablik saltanatini e'lon qiladigan nurli burhonlarmiz. Xar bir toifamiz Uning saltanati doirasida, ulugʻ, past, dunyoviy, qabr olamiga oid, uxraviy manzillarda saltanatining hashamatini koʻrsatadigan va ziyo sochadigan nuroniy xizmatkorlarmiz.

Darhaqiqat, xar birimiz, alohida-alohida, Vohidi Ahadning qudratining moʻ'jizasi, yaratilish daraxtining bir muntazam mevasi, vahdoniyatning bir munavvar burhoni, farishtalarning bir manzili, tayyorasi, masjidi, ulugʻ olamlarning chirogʻi, quyoshi, rububiyat saltanatining guvohi, fazoning ziynati, qasri, guli, samo dengizining nuroniy baligʻi, osmonning goʻzal koʻzimiz.

{(Hoshiya) Janobi Haqning hayratga soladigan maxluqotiga qarab, tomosha qiladigan va qildiradigan ishoralarmiz. Ya'ni: Samovot cheksiz koʻzlar bilan zamindagi hayratli Ilohiy san'at asarlarini tomosha qilayotgandek koʻrinadi. Samoning farishtalari kabi, yulduzlar ham ajoyib va gʻaroyib koʻrgazma boʻlgan yerga qaramoqda va shuur sohiblarini diqqat bilan qaratyapti, deganidir.}

Shuningdek, umumiy tashkilotimizda sukunat ichida sukut, hikmat ichida harakat, hashamat ichida ziynat, intizom ichida goʻzal xilqat, oʻlchovli yaratilish ichida mukammal san'at bor. Shuning uchun, cheksiz tillar bilan Sone'i Zuljalolimizning vahdatini, ahadiyatini, samadiyatini, jamol, jalol va kamolining vasflarini butun koinotga e'lon qilamiz. Xolbuki, biz kabi oʻta sof, pokiza, itoatkor, boʻysungan xizmatkorlarni, tartibsizlik, intizomsizlik va vazifasizlik, hatto sohibsizlik bilan ayblaganing uchun, kaltaklanishga loyiqsan", dedi.

Iddaochininig yuziga shaytonga tosh otilganidek, bir yulduz shunday musht tushiradiki, yulduzlardan jahannamning tubigacha yiqitdi. U bilan boʻlgan tabiatni

{(Hoshiya1) Yiqilgandan keyin tabiat tavba qildi. Haqiqiy vazifasi ta'sir va yaratish emasligini, balki qabul va tobe' boʻlish ekanligini angladi. Oʻzi esa Ilohiy qadarning bir tur daftari (faqat almashadigan va oʻzgaradigan daftari), Rabboniy qudratning bir tur dasturi, va Qodiyri Zuljalolning bir navʻ yaratilishga oid qonuun, bir tur qonunlari majmuasi ekanini bildi. Kamoli ojizlik va boʻysunib qullik vazifasiga kirishdi. Yaratilish qonunlari va Rabboniy san'at ismini oldi.}

tasavvur daralariga, tasodifni yoʻqlik qudugʻiga, sherik qoʻshuvchilarni imkonsiz va ehtimol qilib boʻlmaydigan zulmatga, dinga qarshi falsafani asfali sofilinning tubiga uloqtirdi. Butun yulduzlar bilan birga u yulduz muqaddas لَوْ كَانَ ف۪يهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا farmoni oʻqiydi. Qoʻl tekkazishi uchun pashsha qanotidan tut, to samovot qandillariga qadar, bir pashsha qanotichalik sherikka yer yoʻq", deb e'lon qiladilar.

oyatining azaliy bogʻidan bir guliga ishorat qilgan arab tilidagi boʻlimlardan iborat.

Ya'ni: Goʻyo gul ochgan xar bir daraxt goʻzal yozilgan nazmiy qasida boʻlib, yoki gul ochgan xar bir daraxt minglab qaragan va qaratgan koʻzlarini ochgan, e'tibor berganlarni qaratish uchun Sone'i Zuljalolning nashr va yoyilgan ajoyib san'atiga bir-ikki koʻz bilan emas, balki minglab koʻzlar bilan qarashi uchun Fotiri Zuljalolning ochiq ravshan madhlarini she'r shaklida oʻqib, shoirona holati tili bilan aytadi.

Ilohiy sanʻat koʻrgazmasi boʻlgan zamin yuzi va bahor mavsumida bezalgan rahmatini xalq e'tiboriga havola qilishi uchun,

daraxtlarning hikmati yaratilishini insonga e'lon qilishi uchun,

nozik shoxlarida naqadar muhim xazinalar boʻlganini va

Rahmoniy ehsonlarning mevalarida qay daraja muhim xazinalar borligini koʻrsatish orqali kamoli qudrati Ilohiyani koʻrsatishi uchun,

Uning Sultoni Zuljaloli ehson qilgan hadylarni,

hislarni va nuroniy asarlarini koʻrishi uchun

gul ochgan xar bir daraxt umumiy bahor bayrami ichidagi xususiy bayramida va rasmiy namoyishi kabi bir onda yashillashgan a'zolarini eng yaxshi ziynatlar bilan bezagan.

Birinchi Boʻlimning Kichik Zayli

Ushbu oyatning bir navʻ tafsiri boʻlgan jumlalarning tarjimasidan iborat:

Ya'ni, oyati karima diqqat bilan bilan osmonda favqulotda sukunat ichidagi sukutni koʻrib, bir Qodiyri Mutlaqning amr va boʻysundirishi orqali bu holatga kirganini anglashi uchun e'tiborni osmonning ziynatli va goʻzal yuziga qaratmoqda. Agar bebosh boʻlganida, bir-biri ichidagi daxshatli jismlar, oʻta buyuk toʻplar va oʻta tez harakatlari bilan shunday shovqin suron chiqarishlari kerak ediki, koinotning qulogʻini kar qilib qoʻyar edi.

Hamda bir aralash quralash zilzila ichida qorishiqlik boʻlar edi. Bu esa koinotni parchalab yuborar edi. Yigirmata qoʻtos bir-biri ichida harakat qilsa, qanchalik shovqinga va aralash quralash boʻlishi ma'lum. Xolbuki, astronomiya yer kurrasidan ming marta katta va toʻp oʻqidan yetmish marta tezroq harakat qilayotgan yulduzlar borligini aytmoqda. Ana shu sukunat ichidagi osmon jismlarining sukuti Sone'i Zuljalolning va Qodiyri Zulkamolning qudrat darajasi, boʻysundirgani va yulduzlarning Unga boʻysunish darajasi va itoatini angla.

حَرَكَةً ف۪ى حِكْمَةٍ Yana, oyat osmonda, hikmat ichidagi harakatni koʻrishni buyurmoqda. Darhaqiqat, juda ajib va azim harakatlar, oʻta aniq va keng hikmat ichidadir. Bir fabrikaning charxlari va dastgohlarini hikmat bilan aylantirayotgan usta, fabrikaning kattaligi va intizomi darajasida san'at va mahoratini koʻrsatadi. Shuningdek, ulkan Quyoshga, sayyoralar bilan birga fabrika holatini bergan, mudxish ulkan toʻplarni palaxmon toshlari kabi va fabrika charxlari kabi atrofida aylantirgan bir Qodiyri Zuljalolning qudrat va hikmat darajasi, oʻsha nisbatda koʻzga koʻrinadi.

تَلَئْلًا ف۪ى حِشْمَةٍ تَبَسُّمًا ف۪ى ز۪ينَةٍ Ya'ni: Yana, osmonda, shunday hashamat ichida porlash va ziynat ichida bir tabassum borki, Sone'i Zuljalolning naqadar muazzam saltanati, qanchalik goʻzal san'ati ekanini koʻrsatadi. Dengiz floti marshida koʻplab elektr chiroqlari sultonning hashmat darajasini va madaniy taraqqiyotda yetishgan darajasini koʻrsatgani kabi, ulkan samovot hashamatli, ziynatli yulduzlari bilan Sone'i Zuljalolning kamoli saltanatini va jamoli san'atini, xuddi shunday nazari koʻzga koʻrsatadi.

مَعَ اِنْتِظَامِ الْخِلْقَةِ مَعَ اِتِّزَانِ الصَّنْعَةِ Yana aytadiki: Osmondagi maxluqlarning intizomini, nozik mezonlar ichida sanʻat asarlarinign oʻlchovli tortilgnaini koʻr va ularning Sone'i naqadar Qodiyr va qanchalik Hakim ekanini bil. Darhaqiqat, turli va kichik jismlarni yoki hayvonlarni aylantirgan va vazifa yuklagan va maxsus mezoni bilan, xar birini muayyan yoʻlga solgan bir Zotning iqtidor va hikmat darajasini, harakatlanayotgan jirmlarning unga itoat va boʻysunganlik darajasini koʻrsatadi.

Xuddi shuning kabi, ulkan samovot daxshatli kattaligi bilan, sanoqsiz yulduzlari bilan va yulduzlar daxshatli kattaligi va oʻta shiddatli harakatlari bilan birga, zarra miqdor va bir soniyacha boʻlin hududini buzmasligi, bir soatning daqiqa va soniya kabi oʻn miqqyos kichik vaqt birligida ham ishidan ortda qolmasligi, Sone'i Zuljalollarining naqadar aniq maxsus mezoni bilan rububiyatini ijro qilayotganini e'tiborga havola qilyapti.

Hamda bu oyat kabi Amma surasi va boshqa oyatlarda bayon qilingan quyosh, oy va yulduzlarning boʻysundirilgani bilan ishora qiladi. Shuningdek:

Ya'ni, samovotning ziynatli tomiga quyosh kabi nur beradigan, isitadigan chiroqni osib qoʻyish, kecha-kunduz yozuvlari bilan, qish-yoz sahifalarida Samadoniy maktublarni yozish uchun bir nur siyohdoni holatiga keltirish, yuksak minora va minoralardagi soatlarning porlagan millari kabi, samo qubbasida oyni zamonning katta soatiga mil qilib qoʻyish, juda koʻp bir-biridan farqli hilollar suratida xar kechaga goʻyo boshqa hilol qoldirib, soʻngra qaytib oʻziga toʻplash, manzillarida mukammal mezon bilan, aniq hisob bilan harakat qildirish, samo qubbasida porlagan, tabassum qilgan yulduzlar bilan, goʻzal osmonni bezatish, albatta nihoyasiz bir rububiyat saltanatining alomatlaridir. Shuur sohiblariga uni bildiradigan muhtasham bir Uluhiyatning ishoralaridir. Tafakkur qilgan kishilarni iymonga va tavhidga da'vat qiladi.

Boq koinot kitobining rang barang sahifasiga

Qudratining oltin qalami, koʻr qanday tasvir qilgan.

Koʻngil koʻzi ochiqlarga, qoranuqta qolmagan

Goʻyo Xudo oyatlari, nur bilan tahrir aylagan.

Qara, qanday hikmat moʻjizasi, iymon bergan koinot,

Boq, qanday oliy tamoshodir fazoyi koinot.

Tinglagin yulduzlarning shirin xutbasini

Hikmatning nurlu maktubin koʻrgin, bildirganini.

Barcha birdan tilga kirgan, haq tili bilan aytar:

Bir Qodiyri Zuljalolning sultonlik hashamatiga

Bir nurafshon burhonimiz Sone'ning borligiga,

Ham vahdatga, ham qudratga guvohlarmiz biz.

Zamin yuzin bezagan nozik moʻ'jizalarni malak sayriga oʻxshar

Bu samoning yerga qarab, Jannatga diqqat qilgan, minglab chuqur tekshirgan koʻzlarimiz biz.

Yaratilish daraxtidan samovot ufqiga, somonyoʻli shoxlariga

Bir Jamili Zuljalolning dasti hikmati bilan taqilgan, minglab goʻzal mevalarmiz biz.

Samovot ahliga sayyor masjidlar, aylangan uylar, ulviy oshiyona,

Nurli chiroqlar, Jabborning kemasi, tayyoralarmiz biz.

Bir Qodiyri Zulkamolning, bir Hakimi Zuljalolning

Qudratining moʻ'jizasi, Xoliqning gʻaroyib sanʻati,

Nodir hikmat asari, gʻaroyib xilqat, nur olamlarimiz biz.

Yuz ming til bilan, yuz ming burhon koʻrsatamiz,

eshittiramiz inson boʻlgan insonga,

Koʻr boʻlgur dinsiz koʻzi, koʻrmas boʻldi yuzimizni.

Ham eshitmas soʻzimizni. Haq soʻzlagan oyatlarmiz biz.

Tamgʻamiz bir, muxrimiz bir, Rabbimizga boʻysunamiz,

Qullik bilan tasbeh aytar, zikr qilamiz.

Somonyoʻli katta halqasiga mansub majzublarmiz biz...

IKKINCHI BOʻLIM

BIRINCHI MAQSAD

Bir yulduzning ta'ziri bilan yerga tushgan shirk keltiruvchilar va zalolatning vakili zarralardan yulduzlargacha hech qayerda zarra miqdor shirkka joy topa olmagani uchun, u tarzdagi da'vodan voz kechdi. Lekin shayton kabi vahdatga shubhalanish uchun uch muhim savol bilan Ahadiyatga va Vahdatga doir ahli tavhidga vasvasa qilishni istadi.

BIRINCHI SAVOL: Dinsizlik tili bilan: "Ey ahli tavhid! Menga vakolat berganlar uchun hech narsa topa olmadim, mavjudotdan bir hissa chiqara olmadim, yoʻlimni isbot qila olmadim. Lekin siz nihoyatsiz qudrat sohibi boʻlgan Vohidi Ahadni nima bilan isbotlaysiz? Nima uchun uning qudrati bilan birga boshqa qoʻl aralashishiga ehtimol bermaysiz?" dedi.

JAVOB: Yigirma Ikkinchi Soʻzda qat'iy isbot etilganki, butun mavjudot, zarralar, yulduzlar xar biri Vojibul Vujudning va Qodiri Mutlaqning borligining vojibligiga nuroniy burhonlardir. Butun koinotdagi silsilalarning xar biri uning vahdoniyatiga qat'iy dalildir. Qur'oni Hakim cheksiz burhonlarida isbot qilgani kabi, barchasining e'tiboriga eng koʻringan burhonlarni koʻproq zikr qiladi. Jumladan:

kabi juda koʻp oyatlar bilan Qur'oni Hakim, yer va osmonlar yratilishini vahdoniyatga ochiq ravshan burhon qilib koʻrsatadiki, istar-istamas shuur sohibi boʻlgan xar bir odam yer va osmonlar yaratilishida Xoliqi Zuljalolini tasdiqlashga majburki, لَيَقُولُنَّ اللهُ deydi.

Birinchi boʻlimda bir zarradan boshlab, yulduzlar va samovotgacha tavhid tamgʻasini koʻrsatdik. Qur'oni Hakim bu turdagi oyatlari bilan yulduzlardan va samovotdan zarralarga qadar shirkni quvadi. Quyidagicha ishorat qiladi va ma'nan aytadiki:

Samovot va arzni intizomli yaratgan bir Qodiri Mutlaqning, albatta sanʻat asarlarinign doiralaridan boʻlgan shamsiya tizimi ochiq ravshan Uning tasarrufi ostidadir.

Modomiki Qodiri Mutlaq quyoshni sayyoralari bilan amri ostida tutar, tartibga solar, boʻysundirar va boshqarayotgan ekan, albatta quyosh tiziimning bir boʻlagi va quyosh bilan bogʻlangan yer kurrasi ham amri ostida, tadbir va boshqaruvi ostdadir.

Modomiki yer kurrasi amri ostida, tadbir va boshqaruvi ostda ekan, yer yuzida ochiq oydin yozilgan, ijod qilingan, yerning mevalari va maqsadlari hisoblangan sanʻat asarlari ham uning rububiyati ostida va tarbiyasidadir.

Modomiki butun zamin yuziga toʻshalgan, sochilgan, yuzini porlatgan, ziynatlagan va xar doim yangilangan, kelib-ketgan va ular bilan zamin toʻlib boʻshalgan butun sanʻat asarlari qudrat va ilmi ostida, adolatu hikmatining mezoni bilan oʻlchangan va tartibga solinar ekan, modomiki butun sinflar uning qudrati ostida ekan, albatta ularning muntazam, mukammal boʻlaklari, olamning kichik namunalari, borliq turlarining muvozanatlari, olam kitobining kichkina mundarijalari hisoblangan kichik aʻzolari, ochiq ravshan Uning rububiyati, ijodi, boshqaruvi va tarbiyasi ostida ekan, modomiki har bir hayot egasi tadbir va tarbiyasi ostida ekan, albatta hayot egalarining borligini tashkil qilgan hujayralar, eritrotsit va leykotsitlar, a'zo va nervlar, ochiq oydin Uning ilm va qudrati ostidadir.

Modomiki xar bir hujayra va qondagi xar qon zarrasi uning amri ostida, tasarrufi doirasida va uning qonuni bilan harakat qilar ekan, albatta barchasining asosiy moddasi, ulardagi san'at naqshiga va naqsh solishga asbob va yoy hisoblangan zarralar ham albatta Uning qudrati ostida, ilmi doirasida va Uning amri bilan, izni bilan, quvvati bilan intizomli harakat qiladi, mukammal vazifalar bajaradilar.

Modomiki har bir zarra Uning qonuni bilan, izni bilan, amri bilan harakatlanar va vazifa bajarar ekan, albatta, siymodagi xususiyatlar va xar bir inson yuzida boshqalardan ajratadigan alohida belgi boʻlishi va siymolar kabi ovozlarda, tillarda turli tuman farqlar Uning ilm va hikmati bilan boʻlishi ochiq ravshan.

Xullas, bu silsilaga boshlangʻich va xotimani aytib, ishorat qilgan bu oyatga qara:

Endi aytamizki: Ey shirkdagilarning vakili! Mana, koinot silsilasichalik kuchli burhonlar tavhid yoʻlini isbotlaydi. Va bir Qodiri Mutlaqni koʻrsatadi.

Modomiki osmonlar va yerning yaratilishi bir Sone'i Qodirni va oʻsha Sone'i Qodirning cheksiz qudratini va cheksiz qudratning chegarasiz mukammalligini koʻrsatadi. Albatta, sheriklardan mutlaq behojatlik bor. Ya'ni, hech bir jihatdan sheriklarga ehtiyoj yoʻq. Ehtiyoj yoʻq ekan, nima uchun siz bu zulmatli yoʻlda ketyapsiz? Unga kirishga nima majburlayapti? Sheriklarga hech qanday ehtiyoj boʻlmagani va koinot ulardan mutlaq behojat boʻlganiga qaramay, ilohlikka sheriklik daʻvo qilish kabi, rablik va ijod qilishda ham sherigi boʻlishi imkonsiz, borligi mumkin emas. Chunki osmonlar va yerning Sone'idagi qudrat ham oʻta mukammal va cheksiz ekanini isbotladik. Agar sherik boʻlsa, u nihoyatsiz va oʻta mukammal qudratni oxiri boʻlgan boshqa qudrat magʻlub qilib, bir qancha joyni zabt qilishi, uni tugatishi, ma'nan ojiz qoldirib, chegarasiz boʻlsada chegaralashi, hech qanday majburiyati boʻlmasdan tugaydigan narsa tuganmas narsaga, tuganmas boʻlgan vaqtida tugatishi, tugaydigan qilishi kerak boʻladi. Bu imkonsizlikning eng aqlga sigʻmaydigani va bu ehtimolning eng tubanidir.

Sheriklar "ularga umuman ehtiyoj boʻlmagan" va "shaxsan borligi imkonsiz boʻlganlar", ya'ni hech ularga ehtiyoj boʻlmagani kabi, borligi imkonsiz boʻlsada, ularni da'vo qilish faqat dalilsiz iddaodir. Ya'ni aqlan, mantiqan, fikran da'vo qiladigan sabab yoʻqligi uchun ma'nosiz gap hisoblanadi. Usul Ilmida bu "tahakkumiy" deb ta'bir qilinadi. Ya'ni, ma'nosiz yakka iddao. Kalom va usul ilmining dasturlarida, aytiladi:

Ya'ni: "Bir dalildan, belgidan kelib chiqmagan ehtimolning ahamiyati yoʻq. Qat'iy ilmga shak qoʻshmaydi. Aniq xulosani oʻzgartirmaydi". Masalan, Barla dengizi (ya'ni Egʻirdir koʻli) shinni, yogʻ boʻlish imkoni va ehtimoli bor. Modomiki u imkon va ehtimol bir belgidan kelib chiqmas ekan, uning borligi va suv ekaniga, qat'iy ilmimizga ta'sir qilmaydi, shak va vasvasa bermaydi.

Shuning kabi mavjudotning hamma tomondan, koinotning xar burchagidan soʻradik: Birinchi boʻlimda koʻrsatilganidek, zarralardan yulduzlargacha va Ikkinchi boʻlimda koʻrilgani kabi, yer va osmonlar yaratilishidan siymolardagi alohidalikkacha qaysi narsadan soʻralgan boʻlsa, hol tili bilan vahdoniyatga guvohlik qildi va tavhi tamgʻasini koʻrsatdi. Buni koʻrding.

Shunday ekan, koinot mavjudotida shirk ehtimoli bino qilinadigan hech qanday belgi yoʻq. Demak, shirk iddaosi faqat dalilsiz iddao, ma'nosiz soʻz va yakka daʻvo boʻlgani uchun, shirkni da'vo qilish ayni jaholat, ablahlikning oʻzidir.

Zalolatdagilarning vakili bunga qarshi gapi qolmadi. Faqat: "Shirkka koinotdagi sabablarning tartibli harakati belgi boʻladi. Hamma narsa bir sababga bogʻliq. Demak sabablarning haqiqiy ta'siri bor. Ta'sirlari boʻlsa, sherik boʻla oladi?" dedi.

Javob: Allohning istak va hikmati, koʻp Asmoning koʻrinishni, natijalar sabablarga bogʻlanishini taqozo qiladi. Xar bir narsa bir sabab bilan bogʻlangan. Lekin aksar joylarda va koʻp Soʻzlarda qat'iy isbotlaganmizki: "Sabablarda haqiqiy yaratish qobiliyati yoʻq". Bu yerda faqat aytamizki:

Sabablar ichida, eng sharaflisi, keng ixtiyorli va boshqaruvi koʻpi inson ekani ochiq ravshan. Insonning esa eng koʻringan ixtiyoriy ishii ichida eng ochigʻi, yeyish, gapirish va fikrdir. Ya'ni: Yeyish, gapirish, oʻylash. Yeyish, gapirish, oʻylash oʻta intizomli, ajib, hikmatli silsiladir. Bu silsiladan insonning ixtiyoriga faqat uzdan bir qismi berilgan. Masalan:

Yeyishdan, badanning hujayralarinng oziqlanishidan samaralarning tashkil topishigacha ishlar silsilasi ichida insonning ixtiyoriga faqat ogʻizdagi tishlarning tegirmonini harakatlantirib uni chaynash berilgan.

Gapirish silsilasidan faqat harflarning chiqish joylaridan havoni qoliplariga solib chiqarish berilgan. Xolbuki ogʻizdagi soʻz urugʻ boʻlib, bir daraxt hisoblanadi. Havo ichida millionlab bir hil soʻz kabi mevalar beradi. Eshitgan millionlab kishilarning qulogʻiga kiradi. Bu misoliy koʻkarishga insondagi xayolning qoʻli zoʻrgʻa yetadi. Ixtiyorning qisqa qoʻli qanday qilib yetishsin?

Modomiki sabablar ichida eng shraflisi va eng katta ixtiyor sohibi boʻlgan inson haqiqiy ijoddan qoʻli bogʻlansa, boshqa jismlar, hayvonlar, unsurlar va tabiat qanday qilib haqiqiy boshqaruvchi boʻla oladi? Sabablar jild, Rabboniy sanʻat asarlariga gʻilof va Rahmoniy hadyalarga vositachidirlar. Albatta bir podshohning hadyasining idishi yoki hadyaga oʻralgan roʻmol va yoki hadyani olib kelgan kishi podshohning saltanatiga sherik boʻla olmaydi. Ularni sherik deb tasavvur qilgan kimsa bema'ni safsata sotgan boʻladi. Shunga oʻxshab, zohiriy sabablar va koʻringan vositalarning Allohning rububiyatidan hech bir jihatda hissasi boʻlmaydi. Qullik xizmatidan boshqa nasibi yoʻq.

IKKINCHI MAQSAD

Ahli shirkning vakili shirk yoʻlini hech bir jihatdan isbot qila olmagani uchun va uni isbotlashdan umidi qolmagach, tavhid ahlining yoʻlini shak-shubhalari bilan buzishga harakat qilish istagida, ikkinchi savolni beradi:

Ey ahli tavhid! Siz aytyapsizki:

Xoliqi Olam birdir, Ahaddir, Samaddir. U hamma narsaning Xoliqidir. Oʻzi Ahad boʻlishi bilan birga hamma narsaning tizgini toʻgʻridan toʻgʻri uning qoʻlida, hamma narsaning kaliti huzurida, hamma narsaning yuzini qoplaydi, bir ish boshqa ishga mone' boʻlmaydi. Butun ashyolarda barcha holatlari bilan bir onda tasarruf qiladi". Bunday ajib haqiqatga qanday ishonilishi mumkin? Bir zot cheksiz yerlarda sanoqsiz ishlarni qiyinchiliksiz qila oladimi?

JAVOB: Bu savolga oʻta chuqur, nozik, oʻta yuksak va keng bir sirri ahadiyat va samadiyatni bayon qilish orqali javob beriladi. Inson fikri esa u sirga faqat bir misol durbini bilan, masal rasadi bilan qaray oladi. Janobi Haqning zot va sifatlarida oʻxshashi va tenggi yoʻq. Lekin namuna va misol bilan bir daraja ishlariga qarash mumkin. Biz moddiya misollar bilan oʻsha sirga ishorat qilamiz.

Birinchi misol: Oʻn Oltinchi Soʻzda isbotlangani kabi: Bitta zot turli oynalar vositasida umumiylashadi. Bir haqiqiy boʻlak ekan, koʻp ishlarga sohib bir butun hisobiga oʻtadi. Jismoniy narsalarga shisha va suv kabi moddalar oyna boʻlsa, ularda bir narsa butunlashgani kabi: Nuroniy narsalar va ruhoniy borliqlarga havo, efir va misol olamining ba'zi mavjudoti oynalar hisoblanadi, yashin va hayol tezligida sayru-sayohat vositaga aylanadi, nuroniy va ruhoniy borliqlar xayol tezligida pok oynalarda va nozik manzillarda sayr qiladi. Bir onda minglab joylarga kiradilar. Xar oynada, nuroniy boʻlgani, akslari ularning oʻzi va ularning xususiyatiga molik boʻlgani uchun, jismoniy narsalarning aksiga, hamma joyda oʻzi boʻlgandek hukm qiladilar. Qattiq jismoniy narsalarning aksi va misollari oʻzlaringn ayni boʻlmagani kabi, u xususiyatiga ham molik emas, oʻlik sanaladi.

Masalan: Quyosh jismoniy boʻlak boʻlib, porloq ashyo vositasida bir butun hisoblanadi. Zamin yuzidagi barcha porloq narsalarga, hatto xar bir tomchi suv va shisha zarrachalariga akslarini, ularning qobiliyatiga koʻra bir misoliy quyoshni koʻrsatadi. Quyoshning harorat va ziyosi, ziyosidagi yetti rangi, oʻzining bir navʻ misoli xar bir yaltiroq jismda boʻladi. Farazan quyoshning ilmi, shuuri boʻlganida, xar bir oyna uning bir navʻ manzili, taxti va oʻrindigʻi boʻlib, hamma narsa bilan shaxsan aloqasi boʻlar, xar bir shuur sohibiga oynalari vositasida, hatto koʻz qorachigʻi bilan telefonlar hisobida xabarlashar edi. Bir narsa bir narsaga mone' boʻlmas edi. Bir suhbat ikkichi suhbatga toʻsiq boʻlmasdi. Hamma joyda boʻlish bilan birga, hech qayerda boʻlmas edi.

Ajabo, bir zotning ming bir ismidan faqat Nur ismining moddiy, kichik va qattiq bir oynasi boʻlgan Quyosh mazkur xususiyatlari bilan birga, barcha yerlarda umumiy ishlarga sazovor boʻlsa, u Zoti Zuljalol ahadiyati zotiyasi bilan birga sanoqsiz ishlarni bir onda qila olmaydimi?!

Ikkinchi misol: Koinot bir shajara hisobllangani uchun, xar bir shajara koinotning haqiqatlariga misol boʻla oladi. Biz uyimizning oldidagi muhtasham, muazzam chinor daraxtini koinotga kichik namuna qilib, koinotdagi ahadiyat jilvasaini u orqali koʻrsatamiz:

Bu daraxtning hech boʻlmasa oʻn ming mevasi bor. Xar bir mevasining kamida yuzlab qanotli urugʻi bor. Oʻn ming meva va bir million urugʻning barchasi bir onda, birgalikda bir san'at va ijodga sazovordir. Xolbuki bu daraxtning asliy urugʻida, ildizida va tanasida juz'iy, jismlashgan va hayot tuguni deyilgan Allohning irodasining jilvasi va Rabboniy amrning urugʻi bilan daraxtning tashkil etilish qonunlarining markazligi xar shoxning boshida, xar bir mevaning ichida, xar bir urugʻning yonida boʻladi. Hech birining biror narsasini nuqsonli qoldirmasdan, bir-biriga mone' boʻlmasdan u orqali qilinadi. Bu birgina Alloh irodasining jilvasi va Alloh amridan toʻgʻridan toʻgʻri kelgan vositasiz ishlaydigan qonuni ziyo, harorat, havo kabi tarqalib hamma joyga bormaydi. Chunki borgan joylarning oʻrtalaridagi uzun masofalarda va turli sanʻat asarlarida hech qanday iz qoldirmaydi, hech bellgisi koʻrinmaydi. Agar tarqalganida, izi va belgisi koʻrinar edi. Balki shaxsan, boʻlinmasdan va yoyilmasdan xar birining yonida boʻladi. Ahadiyatiga va shaxsiyatiga kulliy ishlar zid boʻlmaydi.

Hatto shunday deyish mumkin: Iroda jilvasi, toʻgʻridan toʻgʻri qonun, hayot tuguni xar birining yonida boʻladi, hech bir yerda ham boʻlmaydi. Goʻyo bu muhtasham daraxtda mevalar, urugʻlar sanoogʻicha toʻgʻridan toʻgʻri qonunning koʻzlari, quloqlari bor. Balki daraxtning xar boʻlagi toʻgʻridan toʻgʻri qonun tuygʻularining alohida markazi boʻlib, uzun vositalari parda boʻlib mone' boʻlish emas, balki telefon simlari kabi yaqinlashtirish va osonlashtirish vositasi boʻladi. Eng uzoq, eng yaqin kabidir.

Modomiki Zoti Ahadi Samadning iroda kabi bir sifatining birgina koʻzga koʻrinadigan kichik jilvasi, million yerda kuzatilayotgan, millionlab ishga vositasiz asos boʻlar ekan, albatta Zoti Zuljalolning qudrat va iroda tajalliysi bilan yaratilish daraxtini butun boʻlak va zarralari bilan birga tasarruf qilib bilishiga koʻz bilan koʻrish darajasida bilish lozim boʻladi.

Oʻn Oltinchi Soʻzda isbot va izoh qilingani kabi aytamiz:

Modomiki, Quyosh kabi ojiz va boʻsundirilgan maxluqlar va ruhoniy borliqlar kabi modda chegarasi bilan cheklanmagan yarim nuroniy sanʻat asarlari va bu chinor daraxtining ma'naviy nuri, ruhi hisoblangan hayot tuguni va boshqaruv markazi boʻlgan Alloh amridan toʻgʻridan toʻgʻri kelgan vositasiz ishlaydigan qonunlar va Allohnig irodasining jilvalari nuroniylik sirri bilan bir yerda boʻlsa va birgina moddiy boʻlak boʻlsa ham, juda koʻp yerlarda va juda koʻp ishlarda boʻla oladi. Modda bilan chelangan boʻlak boʻlsada, mutlaq umumiy hisobiga oʻtadi. Bir onda juzʻiy ixtiyor bilan juda koʻp turdagi ishlarni qila oladi. Buni koʻryapsan va inkor qila olmaysan.

Ajabo, moddadan pok va ulugʻ, cheklov chegarasidan va jism zulmatidan munazzah-pok va mubarro-ulugʻ, butun nurlar va nurli borliqlar Uning Asmosining muqaddas nurlarining qattiq soyasi va ziloli, barcha vujud va hayot, rruhlar olami, qabr olami, misol olami yarim shaffof goʻzzallikning oynasi, qamrovli sifatlari, faoliyati umumiy boʻlgan bitta Zoti Aqdasning kulliy irodasi, mutlaq qudrati, keng ilmi bilan koʻringan sifatlarinig tajalliyi va ishlarinign jilvasi ichidagi Ahadiyat tavajjuhi-yuzlanishidan qaysi narsa yashirina oladi?! Qaysi ish unga ogʻir kela oladi?! Qaysi joy undan yashirina oladi?! Kim undan uzoq qola oladi?! Qaysi shaxs kulliyat kasb etmasdan unga yaqinlasha oladi? Hech bir ashyo undan yashirina oladimi? Biror ish ikkinchi ishga mone' boʻladimi?! Hech bir yer uning huzuridan xoli qoladimi?! Ibn Abbos Roziyallohu Anh aytganidek: "Xar bir maxluqqa qaraydigan ma'naviy koʻzlari va eshitadigan ma'naviy qulogʻi" boʻlmaydimi?! Asholar silsilasi Uning amrlari va qonunlarining tez ishlashiga sim, tomirlar hisoblanmaydimi?! Mone' va toʻsiqlar Uning tasarrufiga vosita va sabab boʻlmaydimi?! Sabablar va vositalar faqat zohiriy parda boʻla olmaydimi?! Hech bir yerda boʻlmagani holda, hamma joyda boʻlmaydimi?! Joy olish va makon tutishga muhtoj boʻladimi?! Uzoqlik, kichiklik va vujud tabaqalarining pardalari Uning yaqinligiga, tasarrufiga va faoliyatiga mone' boʻla oladimi?! Biror moddiy borliqning, mumkinlarning, qattiq narsalarning, koʻplarning, chegaralanganlarning, cheklanganlarning xossalari, moddaning, imkonning, qattiqlikning, koʻplikning, chegaralash va cheklovga maxsus va xos narsalari boʻlgan oʻzgarish, almashish, joylashish va boʻlinish kabi ishlar, moddadan pok, Vojibul Vujud, Nurul Anvor, Vohidi Ahad, chegaralashdan pok, cheklovdan uzoq, kamchilikdan muqaddas, nuqsondan oliy bir Zoti Aqdasga qoʻshilishi mumkinmi?! Unga ojizlik hech yarashadimi?! Uning sharaf va ulugʻlik doirasiga kamchilik yaqinlashadimi hech?!

Bir kuni ahadiyatga doir tafakkurda boʻlgan vaqtim uyimning yonidagi chinor daraxtining mevalariga qaradim. Qalbga Arabiy iborada tafakkur silsilasi keldi. Qanday kelgan boʻlsa, shunday yozib, soʻngra qisqa bir ma'nosini aytaman:

Butun mevalar va ularning ichidagi danakchalar Rabboniy hikmatning moʻ'jizalari, Ilohiy san'atning gʻaroyiboti, Ilohiy rahmatning hadyalari, Alloh vahdatining moddiy burhonlari oxiratda Allohning lutflarining xushxabarchilari, qudratining qamroviga va ilmining kengligiga ichonchli guvoh boʻlgani kabi, koʻplik olamining aqtorida va bu daraxt kabi koʻpaygan bir navʻ olamning atrofida vahdat oynalaridir.

Nazarni koʻplikdan vahdatga qaratadi. Holat tili bilan xar biri: "Shox-shoda solgan bu ulkan daraxtning ichida tarqalma, boʻgʻilma, butun daraxt bizdadir. Uning koʻpligi vahdatimizga doxil", deydi. Hatto xar bir mevaning qalbi hisoblangan xar bir urugʻ ham vahdatning moddiy oynalari boʻlgani kabi, qalbiy zikri xofiy bilan ulkan daraxtning zikri jahriy suratida aytgan va oʻqigan butun Asmolarni zikr qiladi, oʻqiydi.

Mevalar, danaklar vahdatning oynalari boʻlgani kabi, qadarning koʻringan ishoratlari va qudratning mujassam ramzlari boʻlib, qadar ular bilan ishorat qiladi, qudrat u soʻzlar bilan ramzan: "Daraxtning koʻp shox-shodalari bitta urugʻdan kelgan va daraxt san'atkorining ijod va tasvirda vahdatini koʻrsatadi. Soʻngra shu daraxt shox va shoda solib takassur va intishor etgandan soʻngra butun haqiqatini bir mevada toʻplaydi. Butun ma'nosini bir urugʻda joylashtiradi. U bilan Xoliqi Zuljalolining yaratish va tadbiridagi hikmatini koʻrsatadi", deydi.

Shunga oʻxshab: Shu koinot daraxti yakka manbadan vujud oladi, tarbiya koʻradi. Koinotning mevasi boʻlgan inson ushbu koʻp sonli mavjudot ichida vahdat-yagonalikni koʻrsatgani kabi, qalbi ham iymon koʻzi bilan koʻplik ichida vahdat sirrini koʻradi.

Mevalar va danaklar Rabboniy hikmatning nozik ishoratlardir. Allohning hikmati ular orqali shuur ahliga quyidagicha ifoda qiladi va aytadiki: "Bu daraxtga qaragan umumiy e'tibor, kulliy tadbir butunligi va umumiyligi bilan bitta mevaga qaraydi. Chunki meva u daraxtga kichik namunadir. Daraxtdan maqsad u. Umumiy nazar va tadbir mevaning ichidagi xar bir urugʻga ham nazar soladi. Chunki urugʻda butun daraxtning ma'nosini, mundarijasi mujassam. Demak, daraxtni boshqargan Zot u boshqaruvga aloqali butun Asmosi bilan daraxtning vujudidan maqsad va ijodining gʻoyasi boʻlgan xar bir samaraga yuzlangan. Bu ulkan daraxt kichik mevalar uchun ba'zan butalanadi, kesiladi, yangilash uchun ba'zi jihatlari buziladi. Yanada goʻzal, boqiy mevalar berish uchun payvandlanadi.

Shunga oʻxshab, koinotning vujudi va ijodidan maqsad va mavjudotni yaratishning gʻoyasi koinot daraxtining samarasi boʻlgan insondir. Bu mevaning urugʻi boʻlgan insonning qalbi esa Koinot Sone'ining eng nurli va eng jamlovchi oynasidir. Bu hikmatga binoan: Shu kichkina inson yoyilish va toʻplanish kabi katta oʻzgarishlarga asos boʻlgan. Koinotning buzilish va oʻzgarishiga sabab boʻladi. U buyuk mahkamaga chiqishi uchun dunyo eshigi yopilib, oxirat eshigi ochiladi.

Modomiki hashr mavzui kelgan ekan, Qur'oni Moʻ'jizul Bayonning hashrning isbotiga doir kuchli tushuntirishi, goʻzal bayonini va quvvatli ifodasini koʻrsatgan haqiqatni ifodalagan nozik va chuqur maʻnoni bayon qilishga munosabat keldi:

Tafakkur natijasi koʻrsatadiki: Insonning ishi sudda koʻrilishi va abadiy saodatni qozonishi uchun kerak boʻlsa butun koinot buziladi. Buzilgan va almashtirilgandan soʻng qudrat koʻrinyapti va bordir. Faqat hashrning martabalari bor. Bir qismiga iymon farzdir, bilishi, tanishi lozim. Boshqa qismi ruhiy va fikriy taraqqiyotning darajalariga koʻra koʻrinadi. Ilm va ma'rifat kerak boʻladi. Qur'oni Hakim eng oddiy va oson martabani qat'iy va kuchli isbotlash uchun eng keng va eng katta hashr doirasini ochadigan qudratni koʻrsatadi.

Barchaga iymon kerak boʻlgan hashrning martabasi shuki: Insonlar oʻlgandan keyin ruhlari boshqa maqomlarga ketadi. Jasadlari chiriydi. Lekin insonning jasadidan bir urugʻ, danak hukmidagi "ajbuz zanab" deb nomlangan kichik boʻlagi boqiy qoladi. Janobi Haq hashrda uning ustida insoniy jasadni yaratadi, uning ruhini unga yuboradi. Bu martaba shu qadar osonki, xar bahorda millionlab misoli koʻriladi. Demak, ba'zan bu martabani isbotlash uchun Qur'oniy oyatlar shunday bir doirani koʻrsatadiki: Butun zarralarni hashr va nashr etadigan qudratning boshqaruvini koʻrsatadi. Ba'zan butun maxluqotni yoʻqlikka joʻnatib, yangidan keltiradigan qudrat va hikmatning belgilarini koʻrsatadi. Ba'zan yulduzlarni tarqatib, osmonlarni parchalay oladigan qudrat va hikmatning tasarruflarini va asarlarini koʻrsatadi. Ba'zan butun hayot egalarini oʻldiradigan, yangidan daf'atan hayqiriq bilan tiriltiradigan qudrat va hikmatning faoliyatini va tajalliylarini koʻrsatadi. Ba'zan butun roʻyi zamindagi jonzotlarni turlicha hashr va nashr qiladigan qudrat va hikmatning tajalliylarini koʻrsatadi. Ba'zan yer kurrasini batamom tarqatadigan, togʻlarni uchiradigan, toʻgʻrilab yanada goʻzal suratga keltiradigan qudrat va hikmatning ishlarini koʻrsatadi.

Demak, xar kimga iymoni va ma'rifati farz boʻlgan hashrdan boshqa koʻp hashr martabalarini ham oʻsha qudrat va hikmat bilan qila oladi. Rabboniy hikmat iqtizo qilgan boʻlsa, albatta insonning hashr va nashri bilan birga barchasini ham qiladi yoki ba'zi muhimlarini qiladi.

BIR SAVOL: "Siz Soʻzlarda misoliy qiyosni koʻp ishlatasiz. Xolbuki mantiq faniga koʻra misoliy qiyos aniq bilishni ifodalamaydi. Bilish masalalarida mantiqiy burhoni lozim. Misoliy qiyos usuli fiqh ulamosi fikricha ustun kelgan xulosa yetarli boʻlgan qoidalarda iste'mol qilinadi. Hamda misollarni ba'zi hikoyalar suratida zikr qilasiz. Hikoya hayoliy boʻladi, haqiqiy emas, haqiqatga muxolif boʻladi?"

JAVOB: Mantiq ilmiga koʻra garchi "qiyoslash tarzidagi oʻxshatish qat'iy xulosani ifodalamaydi" deyilgan. Faqat qiyoslash tarzidagi oʻxshatishning bir turi borki, mantiqning aniq burhonidan ancha kuchli va mantiqning birinchi shaklining birinchi jinsidan ham aniq. U qism shuki:

Bir kichik misol vositasida umumiy haqiqatnng uchini koʻrsatib, xulosani oʻsha haqiqatga bino qiladi. Katta haqiqat bilinishi va kichik moddalar unga qaytarilishi uchun haqiqatning qonunini xususiy moddada koʻrsatadi. Masalan: "Quyosh nuroniyligi vositasida bitta boʻlsada, xar bir yaltiroq narsaning yonida mavjud" misoli bilan bir haqiqat qonuni koʻrsatiladi. Nur va nuroniy narsalar uchun chegara yoʻq. Uzoq va yaqin bir. Oz va koʻp teng. Makon uni zabt qila olmaydi.

Masalan: "Daraxtning mevalari, yaproqlari bir onda, bir tarzda bir markazda oson va mukammal Allohdan toʻgʻridan toʻgʻri kelgan qonun bilan tashkil boʻladi va tasvirlanadi" degan misol, muazzam bir haqiqatning va umumiy qonunning uchini koʻrsatadi. Oʻsha haqiqat va uning qonunini oʻta qat'iy suratda isbotlaydi. Ulkan koinot ham daraxt kabi oʻsha haqiqat qonuni va ahadiyat sirriga sazovor, harakat hududidir.

Butun Soʻzlardagi qiyoslash asosidagi oʻxshatishlar bu turdan boʻlib, qat'iy mantiqiy burhondan ham quvvatliroq, aniqroqdir.

IKKINCHI SAVOLGA JAVOB: Ma'lumki, Balogʻat fanida lafzning, kalomning haqiqiy maʻnosi boshqa koʻzlangan ma'noni fikrlashga turtki boʻlsa, unga " kinoiy lafz" deyiladi. "Kinoyali" deb ta'bir qilingan kalomning asl ma'nosi toʻgʻrilik va yolgʻonga zamin tayorlaydigan narsa emas. Balki kinoyali ma'nosi toʻgʻrilik va yolgʻonga zamin tayorlaydigan narsa boʻladi. Agar kinoyali ma'no toʻgʻri boʻlsa, u kalom toʻgʻri. Asl maʻnosi yolgʻon boʻlsa ham, toʻgʻrilikni buzmaydi. Agar kinoiy maʻno toʻgʻri boʻlmasa, lekin asl ma'nosi toʻgʻri boʻlsa, u kalom yolgʻon. Masalan: Kinoyali misollaridan: فِلَانٌ طَو۪يلُ النَّجَادْ deyiladi. Ya'ni: "Falonchining qilichining bogʻi, bandi uzun". Bu kalom oʻsha odamning boʻyining uzunligiga kinoya. Agar odam uzun boʻlsa, qilichi, bogʻi va bandi boʻlmasa ham, bu kalom sodiq, toʻgʻridir. Agar boʻyi uzun boʻlmasa, qilichi, bogʻi va bandi uzun boʻlsa ham, bu kalom yolgʻon. Chunki asl maʻnosi koʻzlanmaydi.

Oʻninchi Soʻz va Yigirma Ikkinchi Soʻzning hikoyalari kabi, boshqa Soʻzlarning hikoyalari kinoya turiga kirib, bagʻoyat toʻgʻri, juda sodiq va haqiqatga mos. Hikoyalarning kinoiy manolari hikoyalarning oxirlaridagi haqiqatlar hisoblanadi. Asl maʻnosi bir misoliy durbindir. Qanday boʻlsa boʻlsin, toʻgʻrilik va haqqoniyatiga zarar qilmaydi. Hikoyalar misollar boʻlib, hammaning tushunishi uchun holat tili, gapirish tili suratida, ma'naviy shaxsi esa moddiy shaxs shaklida koʻrsatilgan.

UCHINCHI MAQSAD

Barcha zalolatning vakili Ikkinchi Savoliga {(Hoshiya) Ikkinchi maqsadning boshidagi savol deganidir. Boʻlmasa, xotimaning oxiridagi bu kichkina savol emas.} qarshi qat'iy, ishontiradigan va mot qiluvchi javobni olgandan keyin uchinchi savolga oʻtdi:

Qur'onda: اَحْسَنُ الْخَالِق۪ينَ، اَرْحَمُ الرَّاحِم۪ينَ kabi soʻzlar boshqa xoliqlar, rahimlar borligiga ishorat qiladi. "Olam xoliqining cheksiz kamoloti bor. Butun kamolot turlarining eng yuqori martabalarini jamlagan". Holbuki ashyolarning mukammaligi ularning ziddi bilan bilinadi. Azob boʻlmasa, lazzat toʻliq boʻlmaydi. Zulmat boʻlmasa, ziyo yuzaga chiqmaydi. Firoq boʻlmasa, visol lazzat bermaydi va hokazo?

Javob: Birinchi qismga "besh ishorat" bilan javob beramiz:

BIRINCHI ISHORAT: Qur'on boshdan oxirigacha tavhidni isbotlashi va koʻrsatishi qat'iy dalilidir. Qur'oni Hakimning u turdagi kalimalari siz oʻylaganingizdek emas. Balki اَحْسَنُ الْخَالِق۪ينَ deyishi "Xoliqiyat martabalarining eng ahsan-goʻzalida" boʻlib, boshqa Xoliqning borligiga hech qanday dalolati yoʻq. Balki Xoliqiyatning boshqa sifatlar kabi koʻp martabalari bor. اَحْسَنُ الْخَالِق۪ينَ deyish "Yaratish-xoliqiyatning eng goʻzal, eng soʻnggi martabasidagi Xoliqi Zuljaloldir" deganidir.

IKKINCHI ISHORAT: اَحْسَنُ الْخَالِق۪ينَ kabi ta'birlar, yaratuvchilarning koʻpligiga emas, balki maxluqlarning turlariga qaraydi. Ya'ni "hamma narsani hamma narsaga loyiq tarzda, eng goʻzal martabada yaratadigan bir Xoliqdir". Bu ma'noni اَحْسَنَ كُلَّ شَىْءٍ خَلَقَهُ kabi oyatlar ifoda etadi.

kabi soʻzlardagi taqqoslash Janobi Haqning haqiqatdagi sifat va ishlari, boshqa u sifat va ishlarining namunalariga sohib boʻlganlar bilan solishtirish va ustun qoʻyish emas. Chunki butun koinotda jin, inson va farishtalardagi kamolot uning kamoliga nisbatan zaif bir soyadir, qanday taqqoslashga kela oladi? Balki solishtirish insonlarning va ayniqsa gʻaflatdagilarning nazariga koʻra oʻlchanadi.

Masalan, askar serjantiga toʻliq itoat q iladi, hurmat qiladi, butun yaxshiliklarni undan koʻradi, podshohni esa oz oʻylaydi. Uni oʻylasa ham yana tashakkurlarini serjantiga aytadi. Bunday askarga: "Podshoh sening serjantingdan buyukroq. Faqat unga tashakkur qil", deyiladi. Bu soʻz haqiqatdagi podshohning muhtasham haqiqiy qoʻmondonligi bilan serjantning kichik, koʻrinishdagi qoʻmondonligini taqqoslash maqsadida aytilmaydi. Chunki taqqoslash va ustunlik ma'nosiz. Balki askarning nazari ahamiyat va boʻglanishiga asoslanib, serjantini tanlaydi, tashakkurlarini unga aytadi, faqat uni sevadi.

Shuning kabi, Xoliq va Mun'im deb tasavvur qilingan zohiriy sabablar gʻaflatdagilar nazarida Mun'imi Haqiqiyga parda boʻladi. Gʻaflatdagilar ularni tutadi, ne'mat va ehsonni ulardan biladi. Madh va sanolarini ularga aytadi. Qur'on, "Janobi Haq buyukroqdir, goʻzalroq Xoliqdir, yaxshiroq Muhsindir. Unga qaranglar, unga tashakkur qilinglar", deydi.

TOʻRTINCHI ISHORAT: Taqqoslash va ustun qoiyish maxluqlar ichida boʻlgani kabi, imkoniy, hatto faraziy ashyolar ichida ham boʻladi. Aksariyat mohiyatlarda koʻp martabalar boʻladi. Shuning kabi: Allohning Asmosi va muqaddas sifatlarining mohiyatida ham aql bilan cheksiz martabalar boʻlishi mumkin. Xolbuki, Janobi Haq Sifatlar va Asmoning mumkin va tasavvur qilingan butun martabalarning eng mukammali, eng goʻzalidadir. Butun koinot mukammalligi bilan bu haqiqatga shohiddir. لَهُ الْاَسْمَٓاءُ الْحُسْنٰى‌ butun Asmosini goʻzallik bilan vasf qiladi, bu ma'noni ifodalaydi.

BESHINCHI ISHORAT: Bu taqqoslash va ustun qoʻyish Janobi Haqning boshqa narsalarga teng emas, balki ikki hil tajalliy va sifatlari bor.

Biri: Vohidiyat sirri bilan, vositalar va sabablar pardasi ostida, umumiy qonuni suratidagi boshqaruvi.

Ikkinchisi: Ahadiyat sirri bilan, pardasiz, toʻgʻridan-toʻgʻri, xususiy tavajjuh bilan tasarrufdir. Ahadiyat sirri bilan toʻgʻridan-toʻgʻri ehsoni, ijodi va kibriyosi esa, vositalar va sabablarning ta'siri bilan koʻringan ehsonining begilaridan, ijod va kibriyosidan ham buyukroq, yanada goʻzalroq, yuksakroq, demakdir. Masalan, podshohning (valiy bir podshohning) barcha xodimlari va qoʻmondonlari faqat parda boʻlib, butun hukm va ijroot uning qoʻlida deb faraz qilamiz. Podshohning boshqaruv va ijrooti ikki hildir.

Birinchisi: Umumiy qonun bilan, zohiriy xodimlar va qoʻmondonlar suratida, maqomlarning qobiliyatiga koʻra bergan amrlari va qilgan ijrootlari.

Ikkinchisi: Umumiy qonun bilan emas va zohiriy ma'murlarni parda qilmasdan, toʻgʻridan-toʻgʻri shohona ehsonlari va ijrootini undan ham goʻzalroq, yuksakroq deyish mumkin.

Shuning kabi: Azal va Abad Sultoni boʻlgan Koinot Yaratuvchisi vositalar va sabablarni ijrootiga parda qilgan, rububiyatining hashamatini koʻrsatgan boʻlsada, qullarining qalbida xususiy telefon qoldirgan. U orqali sabablarni orqada qoldirib, toʻgʻridan-toʻgʻri Unga yuzlanish uchun xususiy qullik bilan mukallaf qilib اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ denglar deb, yuzlarini koinotdan Oʻziga qaratadi.

Demak

ma'onisi bu ma'noga ham tegishli.

Vakilning ikkinchi qism savoliga "Besh Ramz" bilan javob beriladi:

BIRINCHI RAMZ: Savolda: "Bir narsaning ziddi boʻlmasa, u qanday qilib kamoli topishi mumkin?

JAVOB: Bu savol egasi haqiqiy kamolni bilmaydi. Faqat nisbiy kamol bor deb oʻylaydi. Xolbuki boshqaga qaragan va unga nisbatan hosil boʻlgan yuksak xususiyatlar, fazilatlar, ustun tomonlar haqiqiy emas, nisbiy, zaifdir. Agar narigi narsa nazardan tushsa, ular ham yiqiladi. Masalan: Issiqlikning nisbiy lazzati va fazilati sovuqning ta'siri bilan mavjud. Ovqatning nisbiy lazzati ochlik azobining ta'siri bilan boʻladi. Ular ketsa, bular ham kamayadi. Xolbuki haqiqiy lazzat, muhabbat, kamol va fazilat shuki, bohqaning tasavvuriga bino qilinmasin, oʻzida boʻlsin va shaxsan sobit haqiqat boʻlsin.

"Borliqdagi lazzat, hayotdagi lazzati, muhabbatdagi lazzat, ilm-ma'rifatdagi lazzat, iymondagi lazzat, bardavomlikdagi lazzat, marhamatdagi lazzat, shafqatdagi lazzat, nurdagi goʻzallik, koʻrishdagi goʻzallik, soʻzdagi goʻzallik, ikrom qilishdagi goʻzallik, axloqdagi goʻzallik, suratdagi goʻzallik, Zotidagi mukammallik, sifatlaridagi mukammallik, ishlaridagi mukammallik" kabi shaxsiy ustun xususiyatlar, boshqasi boʻlsin-boʻlmasin, oʻzgarmaydi.

Sone'i Zuljalol, Fotiri Zuljamol va Xoliqi Zulkamolning butun kamoloti haqiqiydir, zotiydir, boshqalar va maxluqlar unga ta'sir qilmaydi. Faqat oyna boʻla oladilar.

IKKINCHI RAMZ: Sayyid Sharif Jurjoniy "Sharhul Mavoqif"da: "Muhabbatga sabab yo lazzat yoki manfaat, yo mushokalat (ya'ni jinsiy mayl), yoki kamoldir. Chunki kamolning oʻzi seviladi", degan. Ya'ni, nimani sevsang yo lazzat uchun sevasan, yo manfaat uchun, yo avlodga mayl kabi bir jinsiy mayl uchun, yo mukammalligi uchun sevasan. Agar mukammal boʻlsa, boshqa sabab, maqsad kerak emas. U shaxsan seviladi. Masalan, eski paytlarda kamolot sohibi bolʻgan insonlarni barcha sevgan, ularga hech qanday aloqa boʻlmasa ham, goʻzal bilib muhabbat etilgan.

Janobi Haqning butun kamoloti va Asmoi Husnasining butun martabalari va fazilatlari haqiqiy mukammal boʻlganu uchun, shaxsan seviladi. "Mahbubatun lizotihi"dirlar. Mahbubi Bilhaq va Habibi Haqiqiy boʻlgan Zoti Zuljalol haqiqiy kamolotini, Sifatlari va Asmosining goʻzalliklarini oʻziga loyiq tarzda sevadi, muhabbat etadi. Kamolotiga sazovor boʻlgan, oynalari boʻlgan san'atini, borliqlarini va maxluqotining goʻzalliklarini sevadi, muhabbat etadi.

Anbiyosini va avliyosini, xususan Sayyidul Mursaliyn va Sultonul Avliyo boʻlgan Habibi Akramini sevadi. Ya'ni, oʻz Jamolini sevishi orqali jamolning oynasi boʻlgan Habibini sevadi. Oʻz Asmosini sevishi orqali Asmosi qamrovli koʻringan va shuur sohibi boʻlgan Habibini va ixvonini sevadi.

San'atini sevishi orqali san'atning dallol va yoyuvchisi boʻlgan Habibini va unga oʻxshaganlarni amsolini sevadi. Sanʻat asarlarini sevishi orqali sanʻatini "Mashaalloh, Barakalloh, naqadar goʻzal yaratilgan" degan, ma۪٭gan va goʻzal koʻrgan Habibini va u zotning orqasidan yurganlarni sevadi. Maxluqotining goʻzalliklarini sevishi orqali goʻzal axloqning barchasini jamlagan Habibi Akramini va u kishiga tobe' boʻlganlar va qardoshlarini sevadi, muhabbat etadi.

UCHINCHI RAMZ: Butun koinotdagi barcha kamolot bir Zoti Zuljalolning kamolining dalillaridir va jamolining ishoratlaridir. Balki haqiqiy kamoliga nisbatan butun koinotdagi husn, kamol va jamol zaif soya hisoblanadi. Bu haqiqatning besh hujjatiga qisqacha ishorat qilamiz.

Birinchi Hujjat: Mukammal, muhtasham, naqshinkor, bezalgan saroy ochiq oydin mukammal mahorat, duradgorlikka dalolat qiladi. Mukammal duradgorlik, naqqoshchilik, mukammal bir qiluvchi, usta, muhandisga va "naqqosh va musavvir" kabi unvon va ismlari bilan barobar dalolat qilishi zaruriy. Va mukammal u Ismlar ham, shubhasiz ustaning mukammal, san'atkorlik sifatiga dalolat qiladi. Mukammal san'at va sifat, ochiq oydin ustaning mukammal iste'dodiga va qobiliyatiga dalolat qiladi. Mukammal iste'dod va qobiliyat, ustaning mukammal shaxsiga va ulugʻ mohiyatiga dalolat qilishi zaruriy boʻladi.

Aynan shuning kabi, ushbu olam saroyi, shu mukammal, ziynatli asar, ochiq oydin oʻta mukammal ishga dalolat qiladi. Chunki asardagi mukammallik ishning kamolotidan kelib chiqadi va uni koʻrsatadi. Mukammal ish esa, mukammalga qiluvchiga va uning Asmosining mukammalligiga, ya'ni asarlarga nisbatan mudabbir, musavvir, hakim, rahim, ziynatlovchi kabi ismlarning mukammalligiga zarurat darajasida dalolat qiladi. Ismlarning va unvonlarning mukammalligi esa, shak-shubhasiz u foil-qilganning mukammal vasflariga dalolat qiladi. Chunki sifat mukammal boʻlmasa, sifatdan kelib chiqqan ismlar, unvonlar ham mukammal boʻlmaydi. Vasflarning kamoli, ochiq oydin zotiy xususiyatlarining mukammalligiga dalolat qiladi. Chunki sifatlarning chiqqan joyi Allohning zotiy xususiyatdir. Allohning zotiy xususiyatining mukammaligi esa, ilmiy aniqlikda Zoti Zishuunning mukammalligiga va loyiq kamoliga dalolat qiladiki, u kamolning ziyosi Allohning ulugʻ sifatlaridagi muqaddas xususiyatlar, sifatlar, Asmo, ishlar va asarlar pardalaridan oʻtib, koinotda yana bu qadar husnni, jamolni va kamolni koʻrsatgan.

Bu daraja haqiqiy zotiy mukammallik qat'iy burhon bilan borligi aniqlangandan soʻng, boshqaga qaragan, oʻxshashi va zidlardan ustunlik jihatidan nisbiy mukammalligining nima ahamiyati boʻlishi, qay daraja soʻniq qolishini tushunasan.

Ikkinchi Hujjat: Koinotga ibrat nazari bilan qaralgan vaqt, vijdon va qalb bir toʻgʻri sezgi orqali his qiladiki: Koinotni bu daraja goʻzallashtirgan, bezagan va gozallik turlari bilan ziynatlagan kishining uksak darajada jamol va kamoloti borki, bu tarzda yaratgan.

Uchinchi Hujjat: Ma'lumki, oʻlchovli, intizomli, mukammal va goʻzal san'atlar oʻta goʻzal dasturga asoslangan boʻladi. Mukammal va goʻzal dastur esa, mukammal va goʻzal ilmga, goʻzal zehnga, goʻzal ruhiy qobiliyatga dalolat qiladi. Demak, ruhning ma'naviy goʻzalligi - ilm vositasida san'atida yuzaga chiqadi.

Bu koinot cheksiz moddiy goʻzalliklari bilan ma'naviy va ilmiy goʻzalliklarning sizintilaridir. Ilmiy va ma'naviy goʻzalliklar va kamolot, albatta cheksiz bardavom husn, jamol va kamolning jilvalaridir.

Toʻrtinchi Hujjat: Ma'lumki, nurni berganning ziyoli boʻlishi lozim, yoritganning nuroniy boʻlishi kerak, ehson boylikdan keladi, lutf latifdan yuzaga chiqadi. Modomiki shunday ekan, koinotga bu qadar husn va jamol berish, mavjudotga turli kamolot berish, ziyo Quyoshni koʻrsatganidek, sarmadiy-bardavom jamolni koʻrsatadi.

Modomiki mavjudot zamin yuzida katta daryodek kamolotning yogʻdulari bilan porlar, oʻtar ekan. Daryo Quyoshning jilvalari bilan porlaganidek, mavjudot sayri ham husn, jamol va kamolning yogʻdulari bilan vaqtincha porlaydi, ketadi. Orqasidan kelganlar oʻsha porlashni, ayni yogʻdularni koʻrsatgani uchun tushuniladiki: Oqqan suvning pufakchalaridagi jilvalar, goʻzalliklar oʻzlaridan emas, balki Quyosh ziyosining goʻzalliklari, jilvalari boʻlgani kabi, koinot sayridagi vaqtincha porlagan goʻzallik va kamolot bir Shamsi Sarmadiyning Asmosi jamolining yogʻdularidir.

Beshinchi Hujjat: Ma'lumki, uch-toʻrt yoʻldan kelganlar bir hil hodisani aytsa, aniqlikni ifodalagan kishi tavotur darajasida hodisaning qat'iy sodir boʻlishiga dalolat qiladi.

Yoʻl, yoʻnalish, iste'dod va asr jihatidan oʻta muxtalif, turli tuman barcha haqiqatli ulamolarning turli tabaqalaridan, avliyolarning farqli yoʻllaridan, asfiyolarning turli yoʻnalishlaridan, haqiqiy hakimlarning turli tuman mazhablaridan boʻlgan butun kashf, zavq, shuhud va mushohada ahli kashf, zavq va shuhud bilan: Koinot aks yerlari va mavjudot oynalaridagi goʻzallik va kamolot yakka Zoti Vojibul Vujudning kamolining tajalliyoti va Asmosi jamolining jilvasi ekaniga ittifoq qilganlar.

Ularning ijmo'si oʻzgarmas bir qat'iy hujjatdir.

Taxmin qilamanki, bu ramzda zalolatdagilarning vakili eshitmaslik uchun qulogʻini yopib qochishga majbur. Zotan zulmatli boshlari, koʻr shapalak kabi, bu nurlarni koʻrishga chiday olmaydi. Shunday ekan, bundan keyin ularni koʻp ham nazarga olmaymiz.

TOʻRTINCHI RAMZ: Bir narsaning lazzati, husni, jamoli oʻxshashlari va zidlariga qarashdan koʻra sazovor boʻlgan narsalarga yuzlangan. Masalan: Karam goʻzal va xush sifatdir. Karim zot ikrom qilgan odamlarning lazzatlanishi, xursandchiligi orqali boshqa sahiylardan ustunligi jihati bilan olgan nisbiy lazzatidan ming marta yoqimliroq xush lazzat oladi.

Shafqat va marhamatli kishi shafqat qilgan maxluqlarining rohat olishi darajasida haqiqiy lazzat oladi. Masalan, bir ona avlodining bahtidan va rohatidan shafqat vositasida olgan lazzati shu daraja kuchliki, ularning rohat olishi uchun jonini fido qilish darajasiga keltiradi. Hatto shafqatning lazzati tovuqni joʻjalarini himoya qilish uchun arslonga hujum qildiradi.

Modomiki oliy vasflardagi haqiqiy lazzat, husn, saodat va kamol teng boʻlganlar va zidlarga qaramaydi. Balki aks etish joylari va yaqinlarga qaraydi. Albatta, Hayyi Qayyum, Hannoni Mannon, Rahim va Rahmon boʻlgan Zoti Zuljamol va Kamolning rahmatidagi jamol rahmatga yetganlarga qaraydi. Marhamatiga sazovor boʻlganlarning, xususan boqiy jannatida cheksiz rahmat va shafqat turlariga sazovor boʻlganlarning saodat darajalariga, ne'mat olishlari va rohatlanishlariga koʻra Zoti Rahmonir Rahim Oʻziga loyiq tarzda muhabbat, sevish kabi, Unga loyiq muqaddas xususiyatlar bilan nomlangan ulugʻ, muqaddas, goʻzal, pok ma'nolari bor. "Muqaddas lazzar, muqaddas ishq, toza sevinch, muqaddas baht", deb ta'bir etilgan, shar'iy ruhsat boʻlmagani uchun biz ayta olmagan Allohning gʻoyat pok, muqaddas xususiyatlari borki, xar biri biz koinotda koʻrgan, mavjudot orasida his qilgan ishq, rohat va xursandchilikdan cheksiz darajalarda yuksakroq, ulugʻroq, muqaddasroq, tozaroq ekanini koʻp joylarda isbotlaganmiz. U ma'nolarning yogʻdulariga qarashni istasang, quyidagi misollarning durbini bilan qara:

Masalan, saxovatli, oliyjanob, mushfiq kishi sayohat qilgan goʻzal bir kemasida oʻta faqir, och va muhtoj kishilarga goʻzal ziyofat berish uchun tayyorlaydi. Oʻzi ham ustida tomosha qiladi. faqirlarning minnatdor ne'mat olishlari, ochlarning tashakkur bilan lazzat olishi va muhtojlarning sano bilan xursandchiligi, karamli zotni qay daraja xursand qilishini, rohat berishini, unga qanchalik yoqqanini, anglaysan.

Demak, kichkina dasturxonning haqiqiy sohibi boʻlmagan va tarqatish xodimi hisoblangan insonning xursandchiligi shunday boʻlsa, jin, inson va hayvonotni olam fazosi dengizida sayru sayohat ettirgan va Rabboniy kema boʻlgan ulkan zaminning ustiga mindirib, yuzida sanoqsiz taom turlarini jamlagan dasturxonni yozib, butun jonli mavjudotni kichik nonushta turi boʻlgan ziyofatga chaqirish orqali, oʻta mukammal va butun lazzat turlarini jamlagan, bardavom, abadiy boqiy diyorda jannatlarni, xar birini ne'mat dasturxonlari yozib cheksiz lazzatlari va yaxshiliklarni jamlab, cheksiz vaqtda, benihoyat muhtoj, chegarasiz ishtiyoqmand, sanoqsiz qullariga haqiqiy yeyish uchun ziyofat ochgan bir Rahmoni Rahimga oid va biz ta'bir qilishda ojiz boʻlgan muhabbatga tegishli muqaddas ma'nolarni va rahmatning natijalarini qiyos qilishing mumkin.

Yana, masalan, mohir san'atsevar, mahoratini koʻrsatishni sevadigan usta, goʻzal, plastinkasiz gapiradigan fonograf kabi san'atni ijod qilgandan soʻng, uni yasab tajriba qiladi, koʻrsatadi. San'atkorning oʻylagan va istagan natijalarini eng mukammal tarzda koʻrsatsa, uni yasagan usta naqadar iftixor etadi, naqadar xursand boʻladi, qay daraja oʻziga yoqadi. Oʻziga oʻzi "Barakalloh" deydi.

Demak, kichkina bir inson ijodsiz, faqat koʻrinishdagi san'atchasi bilan, fonografning goʻzal ishlashi orqali xursand boʻlsa, ajabo Sone'i Zuljalol ulkan koinotni, musiqa, fonograf qilib ijod qilgani kabi, zaminni va zamin ichidagi butun jonzotlarni va ayniqsa hayot egalari ichida insonning boshini shunday Rabboniy fonografi va Ilohiy musiqa tarzida yaratganki, bashar hikmati u san'at oldida hayratidan barmogʻini tishlaydi.