Risale-i Nur

Insonning jihozlar jihatidan boyligining siri, aql va fikrini ishlatib hislar, tuygÀularni rivojlantirgan, kengaytirgan. Va ehtiyojlarining koÀpligi tufayli unda turli-tumandoirasyot paydo boÀlgan. Hissiyotlari rang-baranglashgan. Tabiatiga barcha hislar oÀrnatilgani sababidan juda koÀp maqsadlar, orzularga manbadir. Uning fitriy vazifalari juda koÀp boÀlgani uchi.

siyotlari haddan ziyod kengaygan. Va barcha turdagi ibodatlarni qila oladigan tabiatda yaratilgan. Va unga komillik urugÀlarini ichida jamlagan iste'dod berilgan. Demak, buncha boy jihozlar va koÀp sarmoyalar, albatta shu vaqtinchalik dadar qy hayot uchun berilmagan. Insonning asl vazifasi:

oxiratni qozonish uchun sa'y harakat qilish,

Allohga ojizlik va faqirlik va kamchiliklarini ibodat b san'a'lon qilish,

mavjudotning tasbehotini yuqoridan mulohaza qilib tasdiqlash,

ne'matlar ichida Rahmoniy madadni koÀrib shukr qilish,

har bir yaratilgan narsadagi Rabboniy qudrat moÀ'jizalarini ibrat naztida qa tafakkur qilishdan iborat.

Ey dunyoparast, dunyoviy hayotga oshiq va ahsani taqvim siridan gÀaflatda qolgan inson! Bu dunyoning mohiyati nimadan iboratligini koÀrib, meni boshqa insonga aylantirlliklau misoliy voqeani tingla:

KoÀrdimki, men bir yoÀlovchiman. Uzoq bir yoÀlga ketyapman. Ya'ni yuborilyapman. XoÀjayinim men uchun ajratgan oltmish oltindan, boÀlib-boÀlib pul bergan edi. Men u puldan sarflab, kayfu safo qiladigan blgan "vonsaroyga keldim. U karvonsaroyda bir kechada oÀn oltinni qimor-simorga, kayfu safoga va shuhratparastlik uchun sarfladim. Ertalab qoÀlimda hech qanday pul qolmadi. Bir tijorat qilolmadim. moli tgan joyimga kerakli narsalarni ham ololmadim. U puldan menga faqat alamlar, gunohlar va kayfu safolardan kelgan yara-chaqalar, gÀam-gÀussalar qolgan inoyairdan bu mahzun holimda bir odam paydo boÀldi. Menga: "Butun sarmoyangni zoye ketkazding, jazoga loyiq boÀlding. Boradigan joyingga ham kasod boÀlib, qoÀling boÀsh ketasan.jinlarg boÀlsa, tavba eshigi ochiq. Bundan keyin qolgan oÀn besh oltindan xar safar qoÀlingga berilganda yarmini ehtiyot qilib asrab qoÀy. Faqat, boradigan joyingda kerak boÀladigan ba'zi narsalarni ol", dedi. Qarasam, nanchi hozi boÀlmayapti. "Uchdan birini" dedi. Unga ham nafsim itoat etmadi. SoÀngra toÀrtdan birini dedi. Qarasam, nafsim mubtalo boÀlgan odatini tark etmayapti. U odam jahl bilan va oj oÀgirib ketdi.

Birdan holat oÀzgardi. Qarasam, men tunel ichidan pastga qulab tushayotgandek tezlik bilan ketayotgan bir poezd ichidaman. Shoshib qoldim. Ammo, nachoraki, umuman qochishning iloji yoÀq edi. GÀaroyib tarzda uuning dning ikki tarafida juda jozibador chechaklar, shirin mevalar koÀrinib turardi. Men tajribasi oz, aqlsizlar kabi ularga qoÀlimni uzatdim. U gullarni uzishga va mevalarni olish uchun harakat qildim. Ul eng zanli boÀlgani uchun qoÀl uzatganda qoÀlimga kirib, qonatar edi. Poyezd yurgan sari ortda qolarkan, qoÀlimni tilib qonatib, menga juda qimmatga tushayotgan edi. Birdan poyezdning bir xizmatchisi kelib: "Besh tiyin ber, senga u chechak va mevida. On istaganingcha olib beraman. Aks holda, qoÀlingning tilinishi oqibatida yuz tiyin zarar koÀrasan. Ham jazosi bor, ruxsatsiz uzolmaysan", dedi.

Siqilib, qachon tunel bitarkan deb boshimni chiqarib ol. Misoqaradim. Qarasam, tunel eshigi oÀrnida juda koÀp tuynuklar koÀrinmoqda. U uzun poyezddan u tuynuklarga odamlar otilmoqda. RoÀparamda bir tuynuk koÀrdim. Ikki tarafida ikki mozor toshi qoÀmasala. Diqqat e'tibor bilan qaradim. U mozor toshida katta harflar bilan "Said" ismi yozilganini koÀrdim. Taassuf va hayratimdan "Ey voh" deb yubordim. Birdan u karvonsaroy eshigida menga nasihat qilgan zotning ovozinbub vatdim. U "Es hushingni yigÀdingmi?", dedi. Men:" Ha, yigÀdim, faqat quvvat qolmadi, chora yoÀq", dedim. U "Tavba qil, tavakkal et", dedi. "Qildim!", dedim.

OÀzimga keldim... Eski Said oÀrniga Ya ushbuidga oÀzgarganimni koÀrdim.

U xayoliy voqeani Alloh xayrli qilsin. Bir-ikki qismini men ta'bir qilaman, boshqa jihatlarni sen oÀzing ta'bir et.

Safar - ruhlar olamidan, rahmi modardan, yoshlikdan, keksalikdan, qabrdan, barzohda ayni hr maydonidan, sirot koÀprigidan oÀtgan abadiylikka qarab ketgan bir safardir. Oltmish oltin esa oltmish yillik umr boÀlib, bu voqeani koÀrgan vaqt san'aÀzimni qirq besh yoshda taxmin qilgan edim. Hujjatim yoÀq, faqat qolgan oÀn beshidan yarmini oxiratga sarf qilish uchun Qur'oni Hakimning xolis bir talabasi meni irshod etdi. Karvda اَلy esa men uchun Istanbul emish.

Poyezd esa vaqtdir. Xar bir yil bir vagondir. Tunel esa dunyoviy hayotdir. Tikanli gullar va mevalar esa halol boÀlmagan lazzatlardir va harom qilingan nafsoniy oÀyin-kulgilar boÀlib, ularniaha ilnda tugashini oÀylab alam chekish qalbni qonatadi. Ayrilganda pora pora qiladi. Ham jazo chektiradi. Poyezd xizmatchisi: "Besh tiyin ber, ulardan istaganingcha beraman", degan edi. Uning ta'bkanlaruki: Insonning halol mehnati bilan shar'iy doirada olgan zavqlar, lazzatlari rohatlanish uchun kifoyadir. Haromga kirishga ehtiyoj qoldirmaydi. Boshqa jihatlarni oÀzing ta'bir qil.

ToÀrtinchi hikmat: Inson shu koinot ichida juda nozik vtilganerka bolaga oÀxshaydi. Zaifligida buyuk bir quvvat va ojizligida buyuk bir kuch bor. Chunki zaiflikning quvvati va ojizlikning qudrati bilan shu mavjudot unga boÀysungan. Agar inson oÀzining zaifliginiatlarib soÀz bilan, hol bilan, harakat bilan duo qilsa va ojizligini bilib, madad tilasa, boshqalarning unga tobe' qilinganini shukrini ado qilish bilan birga, orzusiga yetadi va maqsadlari unga tobe' boÀladiki,il hisqtidori bilan uning yuzdan biriga ham muvaffaq boÀlolmaydi. Faqat ba'zan hol tili duosi bilan hosil boÀlgan bir istagini yanglish holda oÀz iqtidoridan deb biladi. Masalan: Tovuq bolasining zaifligidagi quvvat, tovuqni mukammga tashlattiradi. Yangi tugÀilgan arslon bolasi vahshiy va och arslonni oÀziga boÀysundirib, uni och qoldirib, oÀzi toÀq boÀladi. Mana diqqat qilish kerak boÀlgan, zaiflikdagi bir quvvat va tomosha qilishga munoi esa r rahmat jilvasi.

Erka bola yigÀlashi orqali yo soÀrab, yo mahzun holi bilan istaklariga shunday yetadi va kuchlilar unga tobe' boÀladiki, u istaklarini mingdan biriga ming marta kuchli boÀlgan taqdirda ham yetisha olmaydi. Demiyatiniflik va ojizlik oÀzlariga nisbatan shafqat va himoyalashni harakatga keltirgani uchun kichik barmogÀi bilan qahramonlarni oÀziga boÀysundiradi. Endi, shunday bir bola, oÀsha shafqatni inkor etib va u himoyabir halab, ahmoqona bir gÀurur bilan: "Men bularni oÀz kuchim bilan boÀyinsundiryapman", desa, albatta, bir tarsaki yeydi.

Inson ham Xoliqini hissamatini inkor qiladigan va hikmatini ayblaydigan tarzda ne'matlariga noshukrlik qilib Qorun kabi اِنَّمَا اُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ ya'ni: "Men oÀz ilmim bilan, oÀz iqtidorim bilan erishdim"oh debaytsa, albatta oÀzini azobga loyiq qiladi.

Demak, ushbu koÀrinib turgan insoniyat sultonligi va bashariyat taraqqiyoti va madaniyat kamoloti chaqirish bilan, gÀalaba bilan, kurash bilan emas, balki uning zaifligi uchun itoat ettirilgan, o yuzldi uchun koÀmak qilingan, faqirligi uchun ehson etilgan, ilmsizligi uchun ilhom qilingan, ehtiyoji uchun ikrom etilgan. Sultonlikning sababi quvvat va ilmiy iqtidor emas, balki Rabboniy shafqat va marhamat, Ilohiy rahmat va hikmat boÀlib, َ فَاتar unga itoat ettirilgan. KoÀzi yoÀq chayon va oyoqsiz bir ilon kabi hasharotga magÀlub boÀlgan insonga kichik bir qurtdan ipakni kiydirgan va zaxarli ari orqali asal yediyotganarsa uning iqtidori emas, balki zaifligining samarasi boÀlgan Rabboniy boÀysundiruv va Rahmoniy ikromdir.

Ey inson! Modomiki bu haqiqat ek"Men Oururni va xudbinlikni tashla. Allohning dargohida ojizliging va zaifligingni madad tili bilan, faqirliging va hojatingni tazarruÀ va duo tili bilan e'lon qil va banda ekaningnÀlgan sat. Va حَسْبُنَا اللّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ deb yuksal.

"Men hech kimman, bu koinot bir Hakiymi Mutlaq tarafidan men uchun qasddan boÀysundirilishi uchun, mendan umumiy shukr talaChunkish uchun qanday ahamiyatim bor?" dema.

Chunki sen, garchi nafsing va surating e'tibori bilan hech kim emassan. Lekin vazifa va martaba nuqtasida sen bu hashamatli koinotning diqqatli birir.

habini, shu hikmatli mavjudotning ma'noli gapiruvchi tili va bu olam kitobining idrokli oÀquvchisi va tasbeh qilayotgan maxluqotning hayratli nan zotchisi va ibodat qilgan bu sanÀat asarlarining hurmatli bir ustaboshisi hisoblanasan.

Ha, ey inson! Sen oÀsimlikka oÀxshash jisming va hayvoniy nafsing e'tibori bilan kichikmuhtasoÀlak, past bir parcha, faqir bir maxluq, zaif bir hayvonsanki, butun dahshatli oÀtkinchi mavjudotning toÀlqinlari ichida chayqalib ketyapsan. Faqat Allohning muhabbatining ziyosini ichi koinoan iymonning nuri bilan nurli Islom tarbiyasi bilan kamolga yetib insoniyat jihatida qulliging ichida bir sultonsan va alohidaliging ichida bir kattasan, kichikliging ichida bir olamsan va pastliging ichida maqoming qatlary buyuk va nazorating doirasi keng nazoratchisanki, "Mening Rabbi Rahiymim dunyoni menga bir uy qildi. Oy va quyoshni uyimga chiroq va bahorni bir dasta gul va yoznَثَلُ ne'mat dasturxoni va hayvonotni menga xizmatkor qildi. Va nabototni u xonamning ziynatli lavozimoti qilgan!" deya olasan.

Xullas kalom: Agar sen nafs va shaytonni tinglasang, eng tuban daraja - asfali sofiliynga tushasan. Agar Allohni va Qu borli tinglasang, eng oliy martaba a'loyi illiyyinga chiqib, Koinotning goÀzal bir namunasi, surati, shaklu shamoili boÀlasan.

Beshinchi hikmat: Inson, bu dunyoga bi bor, m va mehmon qilib yuborilib, unga juda muhim iste'dod berilgan. Iste'dodlarga koÀra muhim vazifalar berilgan. Insonni u maqsadga va u vazifalarni bajarishi uchun juda qiziqtirgan va qattiq qoÀrqitilgan. Boshqa joyda aytganimizden, jihnning vazifasi va qiladigan ibodatining asoslarini xulosalaymiz. Toki «ahsani taqvim» siri anglashilsin.

Xullas, inson bu dunyoga kelgandan keyin ikki turdagi ibodati bor: Biri - yashirin turKufr vbodati, tafakkuri. Ikkinchi turi - ibodatga bel bogÀlab, yolvorish bilan, munojot qilishi.

Birinchi jihat shuki: Olam mamlakatida koÀringan, Allohning mukammal tarbiyasiga boÀysunibshafqaiqlab, qabul qilib va komilligiga va goÀzalligiga lol qolib, kuzatishdir.

SoÀng, Allohning Ilohiy muqaddas ismlarining naqshlaridan chizilgn fari'atlarni bir-birining ibrat nazarlariga koÀrsatib dallollik va e'lon qilishdir.

SoÀng, xar biri bittadan yashirin ma'naviy xazina boÀlgan Rabboniy ziyofning javharlarini aql tarozusi bilan tortib, qalb bilan taqdirlab qiymat berishdir.

SoÀng qudrat qalamining maktublari boÀlgan mavjudot sahifalarini, Yer va Osmondiy, jlarini mutolaa qilib hayratlanib tafakkur qilishdir.

SoÀng, mavjudotdagi bezak va nozik san'atlarni yoqtirib tomosha qilib, ularning cheksiaodatdal Ustasining ilmini yaxshi koÀrib, ularning U zotning huzuriga chiqishga va iltifotiga erishishga urinishdir.

Ikkinchi jihat, ibodatga bel bogÀlab, yolvorish bilan, munojot qilish boÀlib, san'atdan San'atkorga oÀtib, bir buyuk "YernoÀz moÀ'jiviy san'atlari bilan oÀzini tanittirish va bildirishni xohlayotganini koÀradi. U javoban iymon bilan, ma'rifat bilan javob beradi.

SoÀng: Bir Rabbi Rahiymning rahmatining goÀzal me kulli bilan oÀzini sevdirshni xohlayotganini koÀradi, sezadi, biladi. U javoban faqatgina Uni sevish bilan, yolgÀiz unga qullik qilish bilan oÀzini Unga sevdiradi.

SoÀng: Bir Karamli zot moddiy va ma'nanday eirin ne'matlari bilan uni parvarish qilayotganini koÀradi. U javoban harakati, holati, soÀzi bilan, hatto qoÀlidan kelsa butun vujudi bilan, a'zolari bilan shukr va hamdu sano etaِثُ اَ30

SoÀng: Shu mavjudotning oynalarida buyuklik va mukammaligini va jalol va jamolini koÀrsatib diqqat e'tiborni oÀziga tortayotgan Jamili Jalilni koÀradi. U ja roha "Allohu Akbar, Subhanalloh", deb, xokisorlik va muhabbat bilan sajda qiladi.

SoÀng: Cheksiz bir saxovat ichida nihoyatsiz boyligini, xazig haqlni koÀrsatayotgan GÀaniyi Mutlaqni koÀrdi. U javoban ta'zim va hamdu sano aytib, oÀzining faqirligi bilan soÀraydi, istaydi.

SoÀng: Yer yuzini bir koÀrgazma qilgan, butun antiqa san'atlarini u yerda namoyish qilayotgan Fotiri Zuljalolnylamasdi. U javoban lol qolib «Mashaalloh» deydi, tan berib «Barakalloh» deydi, hayratlanib «Subhanalloh» deydi, ulugÀlab «Allohu Akbar» deydi.

SoÀng Zuljaadiki Yakkayu yagona zot shu koinot saroyida taqlid qilinmas muhrlari bilan, OÀziga maxsus tamgÀalari bilan, unga oid nishonlari bilan, xos farmonlari bilan butun mavjudotga OÀzinig birligini bildirgan Vahdat tamgÀasini qoilgan a va tavhidning oyatini naqsh etmoqda va olam ufqlarining har tarafida Birligining bayrogÀini tikmoqda va tarbiyachi Zotligini e'lon etmoqda. Buni koÀrgan inson unrqatadata tasdiq bilan, iymon bilan, tavhid bilan, zakovat bilan, shahodat bilan, ibodat bilan javob beryapti.

Inson bu turdagi ibodat va tafakkurlar bilan haqiqiy inson boÀladi. Ahsoni taqvimda ekanini koÀrsataproq, monning quvvati va barakoti bilan omonatga loyiq, {(*): Axzob surasi, 72 oyati nazarda tutilgan. Tarjimon.} Yer yuzidagi barcha mavjudotning omonatga loyiq sultoni boÀladi.

Ey ahsani taqvimda yaratilgan va eqtda ztiyorini suiste'mol qilib asfali sofiliynga yoÀl olgan gÀofil inson! Meni tingla. Men ham sen kabi yoshlik sarxushligi bilan gÀaflat ichida dunyoni yaxshi va goÀzal koÀrib, yoshlik mastligidan keksalik tongida uygÀongan vaqtim, monima eunyoning yuzini naqadar xunuk ekanini koÀrganimni va oxiratga qaragan haqiqiy yuzi naqadar goÀzal ekanini OÀn Yettinchi SoÀzning Ikkinchi Maqomidagi ikki haqiqat lavhalarida yozganman, oÀshanga qara, sen ham koÀr.

سُبْحَانَكَ لَavqiniمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

اَللّهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَى اhlarinِ الْمُحَمَّدِيَّةِ اللَّطِيفَةِ الْاَحَدِيَّةِ شَمْسِ سَمَاءِ الْاَسْرَارِ وَ مَظْهَرِ الْاَنْوَارِ وَ مَرْكَزِ مَدَارِ الْجَلَالِ وَ قُطْبِ فَلَكِ الْجَمَالِ اَللّهُمَّ بِسِرِّهِ لَدَيْكَ وَ بِسَيْرِهِ, aqlsْكَ آمِنْ خَوْفِى وَ اَقِلْ عُثْرَتِى وَ اَذْهِبْ حُزْنِى وَ حِرْصِى وَ كُنْ لِى وَ خُذْنِى اِلَيْكَ مِنِّى وَ ارْزُقْنِى الْفَنَاءَ عَنِّى وَ لَا تَجْعَلْنِى مَفْتُونًا بِنَفْسِى مَحْجُوبًti boÀسِّى وَاكْشِفْ لِى عَنْ كُلِّ سِرٍّ مَكْتُومٍ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ وَ ارْحَمْنِى وَارْحَمْ رُفَقَاyilda ارْحَمْ اَهْلِ الْاِيمَانِ وَ الْقُرْآنِ آمِينَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ وَ يَا اَكْرَمَ الْاَكْرَمِينَ

وَ آخِرُ دَعْوَيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعَالbilasa

YIGIRMA TOÀRTINCHI SOÀZ

Shu oyati jalilaning nuroniy daraxtining koÀp haqiqatlaridan bir haqiqatining besh shoxiga ishora qilamiz.

BIRINCHI i dogÀBir sultonning oÀz hukumatining doiralarida turli unvonlari va xalq tabaqalarida boshqa-boshqa nom va vasflari, saltanatining martabalarida farqli ism va ishoratlari bor. Masalan: Adliya doirasida "adolatli sudÀya", rzu qiruv idoralarida "sulton", harbiy idorada "bosh qoÀmondon", ilmiy doirada "xalifa"... Bunga qiyosan boshqa ism va unvonlarini bilsang, bir podshoh saltanatining doiralarida va hukumat tabaqasi martabalarida ming ism va unvonga sohib boÀlia ma'nmkinligini anglaysan. OÀsha hokim goÀyo xar bir doirada ma'naviy shaxsiyati orqali telefoni bilan mavjud va hozirdir, mavjud va biladi. Xar bir tabaartninonuni bilan, nizomi bilan, vakili bilan bilinadi, kuzatadi, koÀrinadi, koÀradi. Xar bir martabada parda orqasida hukmi bilan, ilmi bilan, kuchi bilan tasarruf q* * * basirdir, boshqaradi, qaraydi. Xuddi shuning kabi:

Azal Abad Sultoni boÀlgan Rabbul Olamiyn uchun:

rububiyatining martabalarida turli tuman, lekin bir-biriga yuzlangan holat va nomlari,

uluhiyatining doiralarida turli tuman, lekiyon bobiri ichida koÀrinadigan ism va nishonlari,

hashamatli ijrootida turli tuman, lekin bir-biriga oÀxshash akslari va jilvalari,

qudratining tasarrufotida turarruf an, lekin bir-birini his ettiradigan unvonlari bor.

sifatlarining tajalliylarida turli tuman, lekin bir-birini koÀrsatadigan muqaddas zuhuroti bor.

ishlarining jilvalarida turli tuman, lekin bir-birini mukammallashtazam ban hikmatli tasarrufoti bor.

rang-barang san'atida va turli sanÀat asarlarida turli tuman, lekin bir-birini tomosha qiladigan hashamatli rububiyati bordir.

istonl bilan birga koinotning har bir olamida, har bir toifasida Asmoi Husnadan bir ismning unvoni tajalliy etadi. U ism u doirada hokimdir. Boshqa ismlar u yerda unga juz'idirlar, balki uning ichida boÀladi. Maxluqotning xar bir tabaqasida oz va koÀp, kichik va katta, xos va umumiy xos bir tajalliy, xos rububiyat, xos ism bilan jilvasi bor. Ya'ni, ismning hamma narsani qamragan va umumiy bouchun bir narsaga shunday bir maqsad va ahamiyat bilan yuzlanadiki, goÀyo u ism yolgÀiz u narsaga xosdir.

Shu bilan barobar Xoliqi Zuljalol hamma narsaga yaqin boÀlgani holda, yetmish mingga yaoan, Qroniy pardalari bor. Masalan senda tajalliy etgan Xoliq ismining maxluqlaridagi kichik martabasidan, to butun koinotning Xoliqi boÀlgan martaba-i kubro va unvoni a'zamgacha koÀp pardalar borligini qiyos qil. Demak bzligi oinotni orqada qoldirmoq sharti bilan maxluqlarining eshigidan Xoliq ismining eng oxirgi nuqtasiga yetishasan, sifatlar doirasiga yaqinlashasan.

Modomiki pardalarning bir-biri. Yerdosha qiladigan derazalari bor va ismlar bir-biri ichida koÀrinadi, faoliyatlar bir-biriga yuzlangan, akslar bir-birining ichiga kiradi, unvonlar gi qisrini eslatadi, zuhurot bir-biriga oÀxshaydi, tasarruflar bir-biriga yordam berib toÀldiradi, rububiyatning turli tarbiyalari bir-biriga yordam berib koÀmaklashar ekan, albatta Jashonchaqni bir ism bilan, bir unvon bilan, bir rububiyat bilan va hokazo, tanisa, boshqa unvonlarni, rububiyatlarni, faoliyatlarni ichida inkor qilmasligini taqozo qiladi. Balki har bir ismning jilvasidan boshqa ismlarga his, olmasa zarar qiladi. Masalan: Qodiyr va Xoliq ismining izini koÀrsa, Aliym ismini koÀrmasa, gÀaflat va tabiat zalolatiga tushadi. Balki uning nazari doimo qarshisida هُوَ هُوَ اللّهُ ni oÀqishini, koÀrishini, qubadiy hamma narsada قُلْ هُوَ اللّهُ اَحَدٌ tinglashini, eshitishini, tili لَا اِلهَ اِلَّا هُو بَرَابَرْ مِيزَنَدْ عَالَمْ deyishini, e'lon qilishini kekatsiz chiqaradi. Demak, Qur'oni Mubiyn اَللّهُ لَا اِلهَ اِلَّا هُوَ لَهُ الْاَسْمَاءُ الْحُسْنَى farmoni bilan zikr qilgan haqiqatlarimizga ishora qiladi.

Agar bu yuksak hajuj vlarni yaqindan tomosha qilishni xohlasang, bor, toÀfonli dengizdan, zilzilali zamindan soÀra. "Nima deyapsiz?" degin. Albatta "Yo Jaliyl, Yo Jaliyl, Yo Aziz, Yo Jabbor" deganlarini eshitasan. SoÀtaydi.giz ichida va zamin yuzida marhamat va shafqat bilan tarbiya etilgan kichik hayvonlardan va bolalardan soÀra, "Nima deyapsiz?" degin. Albatta, "Yo Jamiyl, Yo Jamiyl, Yo Rahiym, Yo Rahiym" deydi.

{(Izoh) Hatto bir kun mushuklarga qaradim. Ov vujubini yedilar, oÀynadilar, yotdilar. Xotiramga: "Bu vazifasiz jonivorchalarga nima uchun muborak deyiladi?" degan fikr keldi. SoÀng kechasi yotish uchun choÀzildim. Qarasam, mushuklardan biri keldi,sa, xagÀimga tayandi, ogÀzini qulogÀimga keltirdi. Tushunarli qilib, "Yo Rahiym, Yo Rahiym, Yo Rahiym, Yo Rahiym " deb goÀyo xotiramga kelgan e'tiroz va haqoratni َدْخِلi nomidan rad qilib, yuzimga urdi. Aqlimga, "Ajabo, bu zikr faqat bu mushukka maxsusmi? YoÀqsa umumiy toifasi zikr qiladimi? Eshitish faqat marzimai haqsiz e'tirozchiga maxsusmi? YoÀqsa hamma ham diqqat qilsa bir daraja eshita oladimi?" degan savol keldi. Ertalab boshqa mushuklarni tingladim. Garchi u kabi ochiq boÀlmasada, turli darajada aynkr va ni takror etmoqdalar. Boshida hir-hirlari orqasida "Yo Rahiym" bilinadi. Bora-bora hir-hirlari, mir-mirlari ayni "Yo Rahiym" boÀladi. Maxrajsiz, yalar. Cazin zikr boÀladi. OgÀzini yopib, goÀzal shaklda "Yo Rahiym"ni qaytaradi. Yonimga kelgan qardoshlarga aytib berdim qildim. Ular ham e'tibor berishdi, "Bir daraja eshityapmiz" deyinishi SoÀng qalbimga, "Ajabo bu ismning xos qilinish sababi nima? Nima uchun inson she'vasi bilan zikr qiladi, hayvon tili bilan qilmaydi?" degan savol keldi. Qaiy va , bu hayvonlar bola kabi juda nozli, nozik va insonga bir doÀst boÀlgani uchun, koÀp shafqat va marhamatga muhtojdir. Erkalangan vaqti taÀbiga oÀtirgan iltifotlarni koÀrgan vaqti ne'matga hamd sifatida it harakatlarinng tersiga sabablat berashlab yolgÀiz oÀz Xoliqi Rahiymining rahmatini oÀz olamida e'lon qiladi. Uyqu gÀaflatida boÀlgan insonlarni ogohlantirib, "Yo Rahiym" nidosi bilan kimdan madad kelishini va kimdan rahmat kutilishini sababparastlarga eslatishadi.}

Samoni nazar, "Yo Jaliyli Zuljamol" deyayotganini eshit. Yerga quloq sol, "Yo Jamiyli Zuljalol" deyapti. Hayvonlarga diqqat qil, "Yo Rahmon, Yo Razzoq" demoqdalar. Bahordan soÀra, "Yo Hannon, Yo Rahmon, Yo Rahiym, Yo Kariym, Yo Latif, Yo Atuf, Yo Musavi ochio Munavvir, Yo Muhsin, Yo Muzayyin" kabi koÀp ismlarni zikr qilayotganini eshitasan.

Inson boÀlgan bir insondan soÀra. Boq qanday butun asmoyi husnani oÀqimoqda va yuzida yozilgan. Sen ham diqqat etsang oÀqiy olasan. GoÀyo koinokabi o bir musiqa-i zikriyadir. Eng kichik ohang eng baland ohanglarga qoÀshilmoq bilan hashamatli bir latofat bermoqda. Va hakozo qiyos et. Faqat garchi inson butlanishlarga mazhardir, faqat koinotning turli-tuman boÀlishini va maloikalarning har xil ibodatini keltirib chiqargan ismlarning har xilligi insonlarning ham bir darajaha boÀ xil boÀlishiga sabab boÀlgandir. Anbiyolarning boshqa-boshqa shariatlari, avliyolarning boshqa-boshqa tariqatlari, asfiyolarning turli-tuman mashrar fannshu sirdan kelib chiqqandir. Masalan Iso Alayhissalom boshqa ismlar bilan barobar Qodiyr ismi unda yanada gÀolibdir. Ishq ahlida Vadud ismi va tafakkur ahlida Hakiym ismi yanada ziyoda hokimdir.

alan, las, qanday agar bir odam ham muallim, ham zobit, ham adliya kotibi, ham mulkiya nazoratchisi boÀlsa, uning har bir doirada bittadan nisbati, bittadan vazifasi, bittadan xizmati, bittadai narshi, bittadan mas'uliyati, bittadan taraqqiyoti va muvaffaqiyatsizligiga sabab bittadan dushman va raqiblari boÀladi. Va podshohga qarshi koÀp unvonlar bki", doÀrinadi va koÀrar. Va koÀp lisonlar bilan undan madad istar. Va amirining koÀp unvonlariga murojaat etar. Va dushmanlarning yomonligidan qutulmoq uchun yordamini koÀlari qtlar bilan talab etar. Xuddi shuning kabi koÀp ismlarga mazhar va koÀp vazifalar bilan vazifador va koÀp dushmanlarga mubtalo boÀlgan inson munojotida, istiozasida koÀp ismlarni zikr etar. Qandayki inson navining madorihtalar va soÀzsiz eng haqiqiy komil inson boÀlgan Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalam Javshan-ul Kabir nomli munojotida ming bir ismi bilan duo qiladi, و) دَرn panoh soÀraydi. Ushbu sirga binoan

surasi uch unvon bilan istiozani amr qiladi va بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ da uch ismi bg bagÀordam istashni koÀrsatadi.

IKKINCHI SHOX: KoÀp sirlarning kalitini ichiga olgan ikki sirni bayon qiladi.

Birinchi Sir: "Avliyolar nima uchun iymon asoslarida ittifoq etganlari holda, qalb ka tobeilan koÀrgan narsalarida, kashflarida koÀp xilof qilishadi. Shuhud darajasidagi kashflari ba'zan voqe'likka zid va haqiqatga muxolif chiqadi? Nima uchun fikr va nazar ahli xar biri qat'at olahon bilan haq qabul qilgan fikrlarida haqiqatni bir-biriga zid suratda koÀradi va koÀrsatadilar. Bir haqiqat nima uchun koÀp ranglarga kiradi?"

IkkevaninSir: "OÀtgan PaygÀambarlar nima uchun jismoniy hashr kabi bir qism iymon asoslarini bir daraja qisqacha qoldirganlar, Qur'on kabi tafsilot bermaganlar? Ummatlaridan bir qismi keyinchalik qisqac qolgan asosni inkor qilishgacha borib yetisergannNima uchun haqiqiy orif boÀlgan avliyolarning bir qanchasi faqat tavhidda oldinga ketgan. Hatto haqqalyaqiyn darajasiga qadar borishsada, bir qancha iymon asoslari ularning tutgan yoÀlliga qajuda oz va qisqac suratda koÀrinadi. Shuning uchun, ularga ergashganlar kelajakda iymon asosiga lozim boÀlgan ahamiyatni bermagan. Hatto ba'zilari adashgan.

Modomiki haqiqiy kamol, iymon asoslarining barchasining inkishjoz toqali erishilar ekan nima uchun haqiqat ahli ba'zisida juda ilgari va bir qismida juda orqada qolishgan. Xolbuki butun Ismlarning eng buyuk martabalariga sazovor ni tasn zot, butun anbiyolarning sarvari boÀlgan Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam va butun muqaddas kitoblarning raisi anvari boÀlgan Qur'oni Hakim butun iymon asoslarini ochiq suratda juda jiddiy ifodada va qasddan tafsil etgan?"

#336bir faunki haqiqatda, asl toÀliq kamol shunday. Bu sirning hikmati shuki:

Inson butun Ismlarga sazovor va butun kamolotga iste'dodlidir. Lekin iqtidori oz, ixtiyori kichik, iste'dodi xar hil, orzulari turli boÀlgani holda miturxonpardalar, barzohlar ichida haqiqatni qidiradi. Shuning uchun haqiqatni kashf qilish va haqni koÀrishida oÀrtaga toÀsiqlar tushadi. Ba'zilar undan oÀta olmaydi.

Qobiliyatlar turlicha boÀladi. Ba'zilarning qobiliyati ba'zi iymon asoslarini tادٰى فy ettirishga manba boÀlmaydi. Asmoi Husna jilvalarining ranglari sazovor boÀlgan kishiga koÀra turlanadi, boshqa-boshqa boÀladi. Ba'zi zotlar bir ismning toÀliq jilvasiga sabab boÀla olmaydi.

Kulliyat, juz'iyat, zilliyat va aslisa, totibori bilan ismlarning jilvasi turlicha surat oladi. Ba'zan iste'dod juz'iyatdan oÀta olmaydi va soyadan chiqa olmaydi. Iste'dodga koÀra ba'zan bir ism gÀolib boÀladi, faqat oÀz hukmini ija'rif adi. U iste'dodda uning boshqaruvi hukumron boÀladi.

Bu chuqur sirga va keng hikmatga sirli, keng va haqiqat bilan bir daraja qorishiq misol bilan ba'zi ishoralar qilamiz. Masalan: Zahro ismli naqshli bir gul, oyga oshiq avomidtomchi, quyoshga yuzlangan sof sizmani faraz qilamiz. Xar birining bir idroki, kamoli bor. Kamolga ishtiyoqi bor. Bu uch narsada koÀp haqiqatlarga ishora bayonh bilan birga, nafs, aql va qalbning suluklariga ishora qiladi. Bu uch tabaqa haqiqat ahliga misol.

{(Izoh) Har tabaqada ham uch toifa bor. Tamsildagi uch misol har tabaqadagi u uch toifaga, balki toÀqqiz toifaga blogÀi BoÀlmasa uch tabaqaga emas.}

Birinchisi: Fikr ahli, avliyolar, paygÀambarlarning ishoralaridir.

Ikkinchisi: Jismoniy jihozlar bilan kasa qil harakat qilib haqiqatga ketganlarni, nafsning poklab va aqlni qoÀllab harakat qilib haqiqatga borganlarni va qalbni poklab, iymon va taslimiyat bilan haqiqatga ketganlarning misollaridir.

Uchinchisi Javvniyat-menlikni tashlamagan, qilgan ishlariga shoÀngÀigan va faqat dalil bilan haqiqatga brogan, ilm va hikmat bilan, aql va ma'rifat bilan haqiqatni qidirgan, iymon va Qur'on bilan, faqr va qullik bilan haqiqatga tez borgfan tinsongste'doddagi uch toifaning qarama qarshiligining hikmatlariga ishora qilgan misollardir.

Bu uch tabaqaning taraqqiy etishidagi sirni va keng hikmatni "Zuhra", "Qatra", "Rashxa" nomli misol bilan bir daraja koÀrsatamiz. Masalan: Quskar hng oÀz Xoliqining izni va amri bilan uch turdagi tajalliysi, aksi va fayz berishi bor: Biri gullarga, keyingisi Oy va sayyoralarga, uchinchisi shisha va suv kabi shaffof narsalarga bergan turli akslazotga Birinchisi uchga boÀlinadi:

Biri: Kulliy va umumiy tajalliy va aks boÀlib, butun gullarga birdan fayz berishi.

Ikkinchisi: Xos tajalliy boÀlib, xar bir turga kَيَوةُususiy aksi bor.

Keyingisi: Kichik tajalliy boÀlib, xar bir gulning shaxsiyatiga koÀra fayz berishidir. Bu misolimiz oÀsha soÀzga asosan, gullarning bezangan ranglinsonnyoshning ziyosidagi yetti rangning aks etishdagi oÀzgarishidan kelib chiqadi. Bu soÀzga koÀra gullar ham Quyoshning bir tur oynalaridir.

Ikkinchisi: Quyoshning oy va sayyoralarga Fotiri Hakiymning izni bilan bergan nur va bor. Br. Bu kulliy, keng fayz va nurdan soÀng oy, ziyoning soyasi hisoblangan nurni Quyoshdan kulliy suratda istifoda qiladi, soÀng xususiy tarzda dengizlar, havo, shaffof tuproqqa, juz'iy suratda dengizning puri va lariga va shaffof tuproqqa va havoning zarralari foyda va fayz berishidir.

Uchinchisi: Quyoshning Allohning amri bilan fazoni va dengizlarning yuzlarini oyna qilib sof, umumiy va soyasiz aksishora SoÀng quyosh dengizning pufakchalari, suvning tomchilari, havoning sizishlari va qor shishachalarining xar biriga juz'iy aksni, kichik timsolini beraq bila Quyoshning har bir gulga va oyga nisbatan xar bir tomchi, xar bir sizma mazkur uch jihatda ikki yoÀl bilan yuzlanadi va fayz beradi:

Birinchi yoÀl: OÀzi toÀgÀridan-toÀgÀri toÀsiqsiz, hijobsiz. Bu yoÀl nubuvvatning yoÀlini koÀrsatadi foydakkinchi yoÀl:>ToÀsiqlar vositalik qiladi. Oyna va sazovor boÀlgan narsalarning qobiliyatlari quyoshning jilvalariga rang beradi. Bu yoÀl valiylik yoÀlini koÀrsatadi.

"Zuahra", "Qatra", "Rashha"larning xar biri avvalgi y zavol "Men umum olam quyoshining bir oynasiman", deyishi mumkin. Lekin ikkinchi yoÀlda unday deya olmaydi. Balki "Men oÀz quyoshimning oynasiman yoki sinfimga tajalliyuda ji quyoshning oynasiman" deydi. Chunki Quyoshni shunday taniydi. Butun olamga qaraydighan quyoshni koÀra olmaydi.

Xolbuki oÀsha shaxsning, sinfining yoki jinsining quyoshi unga tor dahliz ichijib xigaralangan qayd ostida koÀrinadi. Shuning uchun qaydsiz, cheklovsiz, mutlaq quyoshning izlarini chegaralangan quyosh deb boÀlmaydi. Butun yer yuzini isitish, oydinlatish, barcha nabotot, hayvonotning hayotlarini harakatlantironga, ayyoralarni atrofida aylantirish kabi hashamatli ishlarni qalb koÀzi bilan koÀrib tor qayd va chegaralangan dahliz ichida koÀrgan quyoshdan deya olmaydi. Balki u ajoyib ishlarni, agar biz idrokli debsoblan qilgan uch narsa, qayd ostida koÀrgan quyoshniki desa ham, faqatgina aqliy va iymoniy tarzda va chegaralangan, ayni mutlaq boÀlganini bir taslimiyat orqali aytishi mumkin. Lekinqiq bison kabi biz aqlli deb faraz qilgan "Zuhra", "Qatra", "Rashxa"larni bu ishlarni, ya'ni juda katta ishlarni quyoshdab deb bilishi aqliydir, tajriham toali xulosa qilinmagan. Balki ba'zan iymoniy hukmlari koinotda kuzatilgan narsalarga toÀqnashadi. Ishonish juda qiyin boÀladi.

Demakbardavqatga tor kelgan va ba'zi burchaklarida haqiqatning a'zolari koÀringan va haqiqatga qoÀshilgan ushbu misol ichiga uchovimiz ham kirishimiz kerak. Uchalamiz ham oÀzimizni "Zuhra", "Qatra", "Rashha" deb faraz qilamiz.Àulikni biz ularda faraz qilgan idrok etarli kelmayapti. Aqlimizni ham ularga qoÀshishimiz kerak. Ya'ni ular moddiy quyoshlaridan qanday fayz olsalar, biz ham ma'naviy quyoshimizdan shunday olishimizni tushunishimiz kerak.

Ey dunyoni unua qayd va moddiylik bilan mashgÀul boÀlgan va nafsi qattiqlashgan birodar! Sen "Zuhra" boÀl. "Zuhra" guli quyoshning tarqalgan ziyodan rang oladi. U bir rang ichida quyoshning timsolini aralashtirib ziynatli susulmonyadi. Sening iste'doding ham unga oÀxshaydi. Sabablarga shoÀngÀigan Eski Said kabi maktabli faylasuf esa oyga oshiq boÀlgan "Qatra" boÀlsinki, unga oy quyoshdan olgan ziyoning soyasini beradi va koÀz qorac bajara nur berar. U ham oÀsha nur bilan porlaydi. Lekin "Qatra" oÀsha nur orqali faqat oyni koÀradi. Quyoshni koÀra olmaydi, balki iymoni bilan koÀrishi mumkin.

Hamma narsani toÀgÀridan-toÀgÀri Ja, nomuaqdan bilgan, sabablarni parda qabul qilgan faqir odam ham "Rashxa" boÀlsin. Shunday bir " Rashxa"ki, tayanib "Zuhra" kabi oÀziga ishonishi uchun faqir, hech narsasi yoÀq. U orqali koÀrinishi uchn hech qanday rangi yoÀq. Yuzlanish uchn bos. Moddrsalarni ham tanimaydi. Xolis samimiyligi bor, toÀgÀridan-toÀgÀri quyoshning timsolini koÀz qorachigÀida saqlaydi. Modomiki biz ushbu uc qarsha oÀrnida boÀldik. OÀzimizga qarashimiz kerak. Nimamiz bor? Nima qilamiz?

Bir Zoti Kariym ehsoni bilan bizni koÀp ziynat beryapti, nurlantiryapti vasirlarya qilayotganini koÀryapmiz. Inson esa ehson qilganga mahliyo boÀladi. Mahliyo boÀlishga loyiq boÀlgan zotga yaqinlashishni istaydi va koÀrishni xohlaydi. Shunday ekan, xar birimiz iste'dodimizga koÀra oÀsha muhabbat jozibasi bilan yoÀl olamhdan v Ey zahro guliga oÀxshagan! Sen ketyapsan. Lekin gul boÀlib bor. Mana ketding. Taraqqiy eta-eta, qamrovli martabaga kelding. GoÀyo butun gullarning oÀrniga oÀtding. Xolbuki zahro xira bir oynadir. Unda ziyodagi yetti rang tarqaladi va sinar. Qi" unving aksini yashiradi. Sen sevgan quyoshning yuzini koÀrishga muvaffaq boÀla olmaysan. Chunki cheklangan ranglar, xususiyatlar tarqatadi, parda tortadi, koÀrsatmaydi. Sen shu holda suratlarning, toÀsiqlarning oÀrtki avvshishi orqali paydo boÀlgan ayriliqdan qutula olmaysan. Lekin bir shart bilan qutulishing mumkin, sen oÀz nafsing muhabbatiga shoÀngÀigan boshingni koÀtarasan va nafsing yaxshilikÀlum bilan lazzatlangan va faxrlangan nazaringni tortasan, osmondagi quyoshning yuziga otasan. Pastga egilgan rizqni jalb qilish uchun tuproqqa qaragan yuzingni yuqoridagi quyoshga qaratasan. Chunki sen uning oynasisan. Vazifang oynalik qilish. tarbing, bilmasang rahmat xazinasi eshigi boÀlgan tuproq tarafidan sening rizqing keladi.

Bir gul quyoshning kichkina bir oynasidir. Shu katta quyosh ham samo dengizida Shamsi Azaliyning "Nur" ismidan tajalliy etgan bir yogÀduning Àz esh misol bir oynasidir. Ey insoniy qalb! Sen quyoshning oynasi boÀlganingni bu orqali bil. Bu shartni qilgandan soÀng kamol topasan. Lekin quyoshni haqiqatda qanday boÀlsa, shunday an judolmaysan. Haqiqatni ochiq tushuna olmaysan. Balki sifatlaringning ranglari unga rang beradi va qattiq durbining bir surat kiydiradi. Chegaralangan qobiliyating qayd ostiga oladi.

Endi seo bila ey tomchi ichiga kirgan hikmatli faylasuf! Fikringning tomchisining durbini bilan, falsafangning narvoni bilan oygacha taraqqiy etding, unga kirding. Uning qattiq, qorongÀuligini koÀin.

ziyosi bor, na hayoti. Sening harakating behuda, ilming foydasiz ketdi. Sen umidsizligingning zulmatidan, kimsasizliging qoÀrquvidan, habis-yomon ruhlarning bezovta qilishlaridan va qoÀrquv dahshatidan, tabiat kechasini tark qilib a jihot quyoshiga yoÀnalsang, bu kecha nurlari kunduz quyoshi nurlarining soyalari ekaniga hech shubhasiz ishonsang qutulasan.

Bu shartni qilgandan soÀng kamol topasan. Faqir va qorongÀu oy oÀrshaxsaashamatli quyoshni topasan. Lekin sen ham boshqa doÀsting kabi quyoshni sof koÀra olmaysan. Balki aqling va falsafang doÀstlik va odat qilgan pardalari orqasida, ilm va hikmatning toÀqigan toÀsiqقُ مِنstida va qobiliyating bergan rang ichida koÀrasan.

Rashxa misol uchinchi doÀstingiz ham faqirdir, ham rangsizdir. Quyoshning harorati bilan tez bugÀlanadi, anon Basiri tashlaydi, bugÀga minadi, havoga chiqadi. Ichidagi nursiz modda ishq otashi bilan olovlanadi, ziyo bilan nurga aylanadi. Ziyoning jilvalaridan kelgan shu'laga yopishadi, yaqinlashadi.

Ey Rashha misoltidan miki quyoshga toÀgÀridan-toÀgÀri oyna boÀlayotgan ekansan qaysi martabada boÀlsang boÀl, quyoshga aynalyaqiyn bir tarzda sof qaratilgan bir tuynuk, bir deraza topasan. Quyoshning ham ajoyib noqsizini undan deb bilishda qiyinchilik koÀrmaysan. Unga loyiq hashamatli vasflarini ikkilanmasdan bilasan. Uning saltanatining buyuk ishlarini undan deb bilishda hech narsa qoÀlingdi koÀrib undan voz kechira olmaydi. Na toÀsiqlarnig torligi, na qobiliyatlarning chegaralangani, na oynalarning kichikligi seni adashtirmaydi. Haqiqatga zid yoÀnaltirmaydi. Chbu koien sof, xolis, toÀgÀridan-toÀgÀri unga qaraganing uchun sazovor boÀlgan narsalarda koÀringan va oynalarda kuzatilgan narsa quyosh emas, balki bir turdagi jilvalaridir, bir tur rangli akslaridir. Akslar uning unvonlari boÀlsadi, sizun hashamati ishlarini koÀrsata olmaydi.

Ushbu haqiqat bilan aralash misolda uch turli tuman yoÀl bilan kamolga boriladi. Va u kamolotlarning fazilatlari va koÀrish darajasining tsanoattida ular turlicha boÀladi. Lekin natijada va haqqa ishonib itoat qilish va haqiqatni tasdiqlashda ittifoq qilishadi. Tun odami umuman quyoshni koÀrmagani, faqat oyning oynasida bir soyasini koÀrgani uchun rahmshga tegishli hashamatli ziyoni, buyuk jozibani aqliga sigÀdira olmaydi. Balki koÀrganlarga taslim boÀlib taqlid qiladi. Xuddi shuning kabi, Varosati Ahmadiya (S.a'navibilan Qodiyr va Muhyi kabi ismlarning eng buyuk martabasiga yetishmagan kimsa hashri a'zamni va qiyomati kubroni taqlidan qabul qiladi, "Aqliy masala ei bilaeydi. Chunki hashr va qiyomatning haqiqati, ismi a'zamning va ba'zi ismlarning eng buyuk darajasiga sazovor. Kimning nazari u yerga chiqmasa, taqlidga majbur. Kimning albat u yerga yetsa, hashr va qiyomatni kecha-kunduz, qish va bahor darajasida osonlik bilan koÀradi, qalban ishonib qabul qiladi.

Ushbu sirga bining hiur'on hashr va qiyomatni eng ulugÀ martabada, eng komil tafsilot bilan zikr qiladi va ismi a'zamga sazovor boÀlgan PaygÀambarimiz Alayhissalotu Vassalam dars beradi. Eski paygÀambarlar esa irshod hikmatining taqozosi shart bir daraja sodda va ibtidoiy holda boÀlgan ummatlariga hashrni eng a'zam darajada, eng keng tafsilot bilan dars bermaganlar. Ushbu sirdan, bir qism avlilyapt ba'zi iymon asoslarini eng buyuk martabasida koÀrmagan yoki koÀra olmagan. Shuning uchun, ma'rifatullohda turlicha oriflar darajasi bor. Bular kabi koÀp sirlar bu haqiqatdan yuzagha chiqadi.

Bu tamsil ham bir daraja haqiqatni his etti va ean, ham haqiqat juda keng va juda chuqur boÀlgani uchun biz ham misol bilan kifoyalanamiz. Haddimiz va toqatimizdan yuqori boÀlgan sirlarga kirishmayjamlik UCHINCHI SHOX: Qiyomat alomatlaridan va oxirzamon voqealaridan va ba'zi amallarning fazilat va savoblaridan bahs etgan hadisi shariflabi, azoyli tushunilmagani bois aqllariga ishongan bir qism ilm ahli ularning bir qanchasini zaif yoki mavzu' degan. Iymoni zaif va menligi kuchli qismi esa inkoBuni kshgacha borishgan. Hozir tafsilga kirishmaymiz. Faqat "OÀn Ikki Asosni" bayon qilamiz.

Birinchi Asos: Yigirmanchi SoÀzning oxiridagi savol va javobda izoh etgan maِ بَالzdir. Qisqasi quyidagicha, din imtihondir, bir tajribadir. Oliy ruhlarni yomon ruhlardan ajratadi. Shunday ekan oldinda barchaga koÀz bilan koÀriladigan voqealarni shunday tarzda aytadiki na batamom majhu xar ddi, na barcha istar-istamas tasdiqlashga majbur boÀlishi uchun yaqqol koÀrinadi. Aqlga eshikni ochadi, ixtiyorni qoÀlidan olmaydi. Agar bir Qiyomat alomati ochiq ravsqat ahÀrinsa, hamma tasdiqlashga majbur boÀlsa, koÀmir kabi iste'dod olmosdek iste'dod bilan ayni saviyada qoladi. Taklif siri va imtihon natijasi zoye boratda Shuning uchun Mahdiy va Sufyon masalalari kabi koÀp masalalarda koÀp ixtilof chiqqan. Rivoyatlar ham xar hildir, bir-biriga zid hukmlar boÀlgan.

Ikkinchi Asos: Islomiy masalalarning tabaqalari bor. Biri qat'iy burhon istasaZoti Zqasi kuchli ishonch bilan kifoyalanadi. Keyingisi faqat misol sifatida qabul qilinadi, uni rad qilmaslik kerak. Shunday ekan, iymon asoslaridan boÀlmagan far'iy masalalar yoki davr hodisalarining xar biriiy birq ishonch bilan qat'iy burhon istalmaydi. Balki rad qilmaslik va taslimiyat bilan tegmaslik kerak.

Uchinchi Asos: Sahobalar davrida Bani Isroil va Nasroniy ulamolaridan koÀpi Islomiyatga kirgan. Eski ma'lumotlari ham ular da chebirga musulmon boÀlgan. Avvalgi ba'zi haqiqatga zid ma'lumotlari Islomiyatning moli deb oÀylangan.

ToÀrtinchi Asos: Hadisi Sharif roviylarining ba'zi soÀzlari yoki oÀzlari tanlagan maÀnoni hadisning matnidaiflashoÀylangan. Inson xatodan xoli boÀlmagani uchun ba'zi haqiqatga zid chiqarilgan yashirin ma'nolarni yoki soÀzlarni hadis deb oÀylab zaiflshmogÀhukm etilgan.

Beshinchi Asos: اِنَّ فِى اُمَّتِى مُحَدَّثُونَ ya'ni مُلْهَمُونَ siriga asosan ba'zi kashf ahli va avliyolardan boÀlgan Alloh ilhomga sazovor qilgan muhaddislar ilhom qilingan ba'zi ma'nolarni hadis deb oÀylangan. Xolbsiz. Dliyolar ilhomi (ba'zi kamchiliklar bilan) xato boÀlishi mumkin. Bu turda bir qism haqiqatga zid chiqishi mumkin.

Oltinchi Asos: Insonlar orasida mashhur boÀlgan ba'zi hikoyalar mavjudki, zarbul masalga aylangan. Haqiqiy ma'izlani e'tibor berilmaydi. Qaysi maqsad uchun yoÀnaltirilganiga qaraladi. Insonlar orasida tanilgan ba'zi qissa va hikoyalarni Rasuli Akram Alaoshabilotu Vassalam irshod maqsadida misol va kinoya turidan aytganlar. Bhu navÀ masalalarning haqiqiy ma'nosida kamchilik boÀlsa, u insonlarning urf-odatilariga oiddir va maÀlum vanchiliishonchiga oid.

Yettinchi Asos: Juda koÀp tashbeh va misollar mavjudki, davr oÀtishi bilan yoki ilmning qoÀlidan jahlning qoÀliga oÀtishi orqali moddiy haqiqat deb qabul qilingan. Xatoga qilgan. Masalan: "HoÀk olasa "Baliq" ismli, misol olamida savr va hut timsolida quruqlik va dengiz hayvonlari nozirlaridan Allohning ikki farishtasi xuddiki katta hoÀkiz va jismoniy baliq deb tasavvir qilish natijasida hadisga e'tiroz bildirilgan.

Yana jilvaan, bir kuni Nabiyimiz huzurlarida bir baland ovoz eshitiladi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam: "Bu ovoz yetmish yildan beri yumalab, endi Jahannamning tubiga tushgan toshning ovozi" dedilbunday hadisni eshitgan, haqiqatga yetmagan kimsa inkor qiladi. Bu hodisadan yigirma daqiqa oÀtib, bir kishi kelib Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga: "Mashhur munofiq yigirma daqiqa avval oÀldi", degani qat'iyan sobitafsus-li Akram Alayhissalotu Vassalam yetmish yoshga kirgan munofiq Jahannamning bir toshi boÀlib butun umri qulashdan, asfali sofiliynga kufrga tushir qiliiborat ekanini oÀta balogÀatli suratda bayon etganlar. Janobi Haq vafot daqiqasi ovozni eshittirib, bunga ishora qilgan.

Sakkizinchi Asos: Janobi Hakiymi Mutlaq ushbu sinov dii, beqa imtihon maydonida juda muhim narsalarni koÀp narsalar ichida yashirgan. Yashirishiga koÀp hikmatlar, koÀp foydalar bogÀliq. Masalan: Qadr kechasini butun ramazstlarnduo ijobati soatini Juma kuniga, maqbul valiysini insonlar ichiga, ajalni umr ichida va qiyomatning vaqtini dunyo umri ichiga yashirgan. Chunki insonning ajali aniq boÀldema. rim umrigacha mutlaq gÀaflatda, yarmidan soÀng doryogÀochiga qadam-baqadam borgandek dahshat beradi.

Xolbuki oxirat va dunyo muvozanatini muhofaza qilish va xar doim xavfu umid orasida boÀlishning foydasi, xar Aqlina ham oÀlish ham yashash mumkin ekanini taqozo qiladi. Demak noaniq tarzdagi yigirma yillik noaniq umr, ming yil muayyan umrdan ustundir.

Qiyomat ham katta insoni boÀlgan dunyoning ajalidilib, ar vaqti aniq qilinganida, butun ilk va oÀrta asrlar mutlaq gÀaflatga shoÀngÀir va keyingi asrlar daxshatda qolar edi. Inson shaxsiy hayoti bilan uyi va qishlogÀini hayoti bil Bu qiqador boÀlganidek ijtimoiy va sinf hayoti bilan yer kurrasi va dunyoning yashashi bilan ham aloqadordir. Qur'on اِقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ deydi. "Qiyomat yaqin" deb farmon qiladi. Ming yil oÀtgandan keyin ham kelmasligi, yaqinligiga ha, oÀlgrmaydi. Chunki qiyomat dunyoning ajalidir. Dunyoning umriga nisbatan ming yoki ikki ming yil bir yilga nisbat berilsa bir-ikki kun yoki bir-ikki daqiqa kabi. Qiyomat soati - umriga nisbat berilib uzoq deyish uchun faqat insor. Haying ajali emas. Shuning uchunki, Hakiymi Mutlaq qiyomatni beshta gÀayb sifatida ilmida saqlaydi. Bu yashirin saqlash siridan xar bir asr, hatto haqiqatni koÀrgan asr hisoblangan Saodat Asri ham doim qiyomatdan qiy burn. Hatto ba'zilari, "Shartlari ana-ana chiqdi" deyishgan.

Xullas, bu haqiqatni bilmagan insofsiz insonlar: "Nima uchun oxiratning tafsilotini dars olgan uygÀoq qalbli, keskin nazarli Sahobalarning f kitobi ming yil haqiqatdan uzoq boÀlgandek dunyoviy istiqbolda ming toÀrt yuz yil keyin keladigan haqiqatni asrlariga yaqin deb oÀylaganlar?" deyishadi.

Javob: Chunki Sahobalar paygÀambarlik suhbatining fayziا عِلْmmadan koÀra koÀproq oxirat yurtini tushunib, dunyoning fanosini bilib, qiyomatning yashirin soatidagi Ilohiy hikmatni anglab, shaxsiy ajal kabi dunyoning ajaliga ham doim muntazir boÀlishgan, oxiratlari uchun jiddiy hartlarinilganlar.

Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam "Qiyomatni kutinglar, intizor boÀlinglar" takrorlashi bu hikmatdan kelib chiqqan Nabaviy irshoddir. YoÀqsa haqiqatdan uzoq boÀlishi uchun muayyan voqe'likka doir vahiyning hukmi bilundir.s. Illat boshqa, hikmat boshqadir.

Xullas, PaygÀambar Alayhissalotu Vassalamning bu turdagi soÀzlari yashirin saqlash hikmatidan kelib chiqadi. Ushbu sirga da boÀ Mahdiy, Sufyon kabi oxirzamonda keladigan shaxslarni ancha avval, hatto Tobe'inlar zamonida ham kutiashgan, yetishish umidida boÀlganlar. Hatto ba'zi avliyolar "Ular oÀtgan" degan. VaqtioÀlganm qolishini, qiyomat kabi Ilohiy hikmat taqozo qiladi. Chunki xar davr, xar bir asr ma'naviy quvvatning quvvatlanishiga sabab boÀladigan va umidsizlikdan qutqaradn. YanMahdiy" ma'nosiga muhtojdir. Bu ma'noda xar asrning hissasi boÀlishi lozim. Xar asr gÀaflat ichida yomonliklarga ergashmaslik va loqaydlik bilan nafsning tizginini qoÀyib yubormaslik uchun munofiqlii. Hamh boÀladigan daxshatli shaxslardan saqlanish va qoÀrqish kerak. Agar tayin etilganida umumiy irshod foydasi zoye boÀlar edi.

Mahdiy kabi shaxslar haqidagi rivoyatlarning ixtiloflari sababi va siri shuki, hadislarni sharh qilganlar at zulmatnlarini sharh va istinbotlariga tatbiq qilganlar. Masalan: Saltanat markazi oÀshanda Shomda yoki Madinada boÀlgani uchun Mahdiy yoki Sufyon hodisalarini saltanamon ruazi atrofida boÀlgan Basra, Kufa, Shom kabi yerlarda chiqishini tasavvur qilib sharhlaganlar. Hamda ularning ma'naviy shaxsiga yoki vakil boÀlgan jaablarga oid buyuk asarlarni shaxsida deb oylab, shunday tafsir etganlarki, gÀaroyib shaxslar chiqqan vaqti butun xalq ularni taniydigandek shakl berishgan. Xolbuki, bu dunyo tajriba maydoni degan edik. Aqlga eshik ochiladi, lekunga yiyori qoÀlidan olinmaydi. Shunday ekan shaxslar, hatto daxshatli Dajjol ham chiqqan vaqti koÀpchilik, hatto oÀzi ham boshida Dajjol ekanini bilmaydi. Balki oxirzamon shaxslarini iymon nuri bilan tanish mumkin.

Qiyomat alomatidlar, olgan Dajjol haqida hadisi sharifda "Birinchi kuni bir yil, ikkinchi kuni bir oy, uchinchi kuni bir hafta, toÀrtinchi kuni boshqa kunlar kabidir. Chiqqan vaqti dunyo eshitadi. Qirq kunda dunyoni aiqiy mi", deb rivoyat qilinadi. Insofsiz odamlar bu rivoyatni imkonsiz degan. (Hudo saqlasin) bu rivoyatni inkor va bekor qilishgacha borib yetishgan. Xolbuki وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللّهِ haqiqati quyidagichai ajraufr olamining eng qattigÀi boÀlgan shimolda tabiatparastlarning kufriy fikridan sizilgan katta bir jarayonning boshiga keladigan va uluhiyatni inkor qiladigan shaxsning shimol tomondan chiqishiga ishora qilishda va unda birhlik dt ramzi bor. Shimoliy qutbga yaqin doirada butun yil bir kecha bir kunduzdir. Olti oyi kecha, olti oyi kunduzdir. "Dajjolning bir kuni bir yil". OÀsha doira yaqinida chiqishiga ishoradir. "I Husnai kuni bir oydir", deyishdan murod, shimoldan bu tarafga kelganda ba'zan yozning bir oyida quyosh botmaydi. Bu esa Dajjol shimoldan chiqib madaniyat olami tarafiga tajovuz qilishiga ishoradir. Kunni Dajjolga tayantirish o Buyukbu maÀnoga ishora qiladi. Yana bu tomonga kelinsa bir haftasida quyosh botmaydi. Yana kela-kela chiqish va botish oÀrtasida uch soat farq qiladi. Men Russiyadan koÀlikda ekan shunday yerda boÀldim. Bizga yaqin bir hafta quyosh botmaydigan yer bor edi. Aylanish uchun u yerga borishar edi. "Dajjolning chiqqan payti butun dunyo eshitadi" masalasini telegraf va radio hal qilgan. Qirq n javoaylanishini esa markabi boÀlgan poyezd va tayyora hal qilgandir. Eskidan bu ikki qaydni imkonsiz deb bilgan din dushmanlari hozir oddiy qabul qilishyapti!

Qiyomat alomatidan boÀlgan Yajuj Marligia Saddga doir bir risolada bir daraja tafsilotli yozganim sabab, unga havola qilib bu erda faqat ilova qilamiz: Eskidan Manchjur, MoÀgÀil unvoni bilan bashariyathashamtlarini zeru-zabar qilgan toifalar va Chin devorining qurilishiga sabab boÀlganlar qiyomatga yaqin yana anarxistlik kabi fikr bilan bashariyat madaniyatini zeoni Saar qilishlari rivoyatlarda mavjud. Ba'zi din dushmanlari: "Buncha daxshatli ishlarni qilgan va qiladigan toifalar qayerda?" deyishgan.

Javob: Chigirtka kabi ofat bir mavsumda ju keladp miqdorda boÀladi. Mavsum oÀzgarganda mamlakatni fasodga uchratgan koÀp sonli toifalarning haqiqatlari baÀzi oz sonli maxluqlarda saqlanadi. Vaqti kelishi bilan oÀsha juda koÀp sonli buzgÀunchilik Allohning amri bilan oz sonli maxlهُ فَعan boshlanadi. GoÀyo ularning milliy shaxsi noziklashadi, uzilmaydi. Yana mavsumi kelishi bilan paydo boÀladi.

Aynan shuning kabi, bir davrda dunyoni ostin-ustun qilgan toifalar Allohning izni bilan mavsumi kelgul Bayti bashariyat madaniyatini ostin-ustun qiladi. Lekin ularni harakatga keltirganlar boshqa suratda yuzaga chiqadi.

ToÀqqizinchi Asos: Iymoniy masalalarning bir qismining natijalar tirilaralangan va tor olamga tegishli. Boshqa bir qismi keng va mutlaq oxirat olamiga tegishli. Amallarning fazilat va savobiga doir hadisi shariflarning bir qismi targÀib va qoÀrqitishga munosib ta'sir qilishi uchun balogÀatli uslubdtushunani uchun, e'tiborsiz kimsalar ularni mubolagÀali deb oÀylagan. Xolbuki barchasi ayni haq va toÀliq haqiqat boÀlgani uchun ichida aldash va mubolagÀa yoÀq. Jumladan, insofsizlarning aqlini eng oynasand qilgan uchbu hadis:

(av kama qol) ma'noyitirganfi: "Duyoning Janobi Haqning nazdida chivin qanotichalik qiymati boÀlganida, kofirlar bir qultum suv ham ichmas edi".

Haqiqati quyidagicha: عِنْدَ اللّهِ ta'biri, baqo olamidan demakdir. Modomiki baqo olamidagi bir chivin qanoticga qannur abadiy ekan, yer yuzini toÀldiradigan vaqtinchalik nurdan ham koÀpdir. Demak katta dunyoni bir chivin qanoti qiyoslash emas, balki harkimning qisqacha umridiyat lashgan xususiy dunyosini baqo olamidan bir chivin qanoti qadar doimiy Ilohiy fayzga va Ilohiy ehsonga taqqoslashga kelmagani demakdir.

ib insyoning ikki yuzi, balki uch yuzi bor. Biri, Janobi Haqning ismlarining oynalaridir. Keyingisi oxiratga yuzlangan, oxirat ekinzoridir. Uchinchisi fanoga, yoÀqlikka qaraydi. Biz bilgan dunyo - Alloh rozi boÀlmagan zalolat ahlining dunyosidan Rab Demak asmoyi husnaning oynalari, Samadoniy maktublar va oxiratning ekinzori boÀlgan katta dunyo emas, balki oxiratga zid va butun xatolarning asosi, balolarnsha nunbai boÀlgan dunyoparastlarning dunyosining oxirat olamida iymon ahliga berilgan bir abadiy zarrasiga yeta olmasligiga ishoradir.

Ushbu eni:>AnoÀri va jiddiy haqiqat qayerda, insofsiz dindan chiqqanlarning chiqargan ma'no qayerda? Insofsiz dindan dushmanlari juda mubolagÀa, qattiq yolgÀon degan tasavvure'dodirda?

Yana masalan: Insofsiz dinsizlar mubolagÀa deb oÀylagan hatto imkonsiz mubolagÀa va yolgÀon deb oÀylagan narsalaridan biri amallarn etilgvobiga doir va ba'zi suralarning fazilatlari haqida kelgan rivoyatlardir. Masalan: "Fotihaning Qur'on qadar savobi bor". "Ixlos surasi Qur'onning uchdan biridir", "Iza Zulzilatil arzu surasi choraoni keonga teng", "Qul ya ayyuhal kafirun chorak QurÀon", "Yosin surasi oÀn Qur'onga teng" ekaniga rivoyat bordir. Insofsiz va diqqatsiz kimsalar: "Bu imkonsiz. Chunki Qur'on ichida Yosindan boshqa firinchli suralar ham bor. Shuning uchun ma'nosiz", deyishgan.

Javob: Uning haqiqati quyidagicha: Qur'oni Hakimning xar bir harfining bir savobi bor, osininsanadir. Allohning fazlidan u harflarning savobi koÀkaradi, ba'zan oÀn, ba'zan yetmish, ba'zan yetti yuz (Oyat-ul Kursi harflari kabi), ba'zan bir ajakdaesh yuz (Surayi Ixlosning harflari kabi), ba'zan oÀn mingga chiqadi (Baroat kechasi oÀqilgan oyatlar va maqbul vaqtlarga toÀgri kelganlar kabi) ba'zan esa oÀttiz ming (masalan koÀknori urugÀining koÀpligi kabi, Layla-i Qadrda oÀqilgan otabaqa kabi). Kecha ming oyga teng kelishining ishorasi bilan bir harfining u kechada oÀttiz ming savobi boÀlishi anglashiladi. Demak, Qur'oni Hakim savobni koÀpaytirishzmoqdan birga albatta muvozana qilinmaydi va kelmaydi ham. Balki asl savob bilan ba'zi suralar muvozana qilinishi mumkin.

Masalan: MakajoÀxori ekinzori faraz qilaylik, unga ming dona ekilgan. Ba'zi tَا عِلri yettita boshoq bergan faraz etsak, xar bir boshoqda yuztadan dona boÀlsa, bir urugÀ butun ekinzorning uchdan ikkisiga teng keladi. Masalan: Biri esa oÀn boshoq beryerdanar birida ikki yuztadan dona bergan, shunda bir urugÀ asl ekinzordagi urugÀlarning ikki barobari qadar boÀladi. Va hokazo qiyos qil.

Hozir Qur'oni Hakimni nuroniy, muqaddas samoviy bir ekinzinot kavvur qilamiz. Xar bir harfi asl savobi bilan bittadan urugÀ hukmidadir. Ularning boshoqlari hisobga olinmaydi. Yosin, Ixlos, Fotiha, Qul ya ayyuhal kafirun, Iza zulzilatil-arzu kabi boshqa fazilatlariga doir lari bt etilgan sura va oyatlar bilan taqqoslanishi mumkin.

Masalan: Qur'oni Hakimning uch yuz ming olti yuz yigirmata harfi bor. Ixlos surasi bismilloh bilan birga oltmish toÀqqiz. Uch marta oltmish toÀqqiz ikki yuz ga ayla harf boÀladi. Demak Ixlos surasining xar bir harfining hasanalari bir yarim mingga yaqin. Yosin surasining harflari hisoblansa, Qur'oni Hakimning butun harflariga nisbat etilsa va oÀn marta ortiq boÀlishi nazarga olinsa shunday bir nati qilisqadiki: Yosini Sharifning xar bir harfining taqriban besh yuzga yaqin savobi bor. Ya'ni oÀshancha hasana sanalishi mumkin. Bunga qiyosan boshqalarini ham tatbiq qilsang, naqadar latif, goÀzal, toÀgÀri va yolgÀoni yoÀq haqiqat ekanini tushunasashaydiOÀninchi Asos:>Aksar maxluqot toifalarida boÀlgani kabi basharning fe'l va amallarida ba'zi gÀaroyib kimsalar chiqadi. Agar ular yaxshilikda ilgarilagan boÀlsa, u sinflarning iftixor sababidir, tersBismilbadbaxtliklari sababidir. Yashirinadi ham. Xuddiki ma'naviy shaxslar, maqsad oÀrniga oÀtadi. Boshqa kishilarning xar biri u boÀlishga harakat qiladi va u boÀlishi ehtimoli bor. Demak mukammal gÀaroyib kishi m Mana noaniq boÀlsada hamma joyda boÀlishi mumkin. Shu mavhum boÀlgani uchun mantiqan mumkin boÀlgan umumiyligiga hukm qilish mumkin. Ya'ni, xarirxonamal shunday bir natija berishi mumkin. Masalan, "Kim ikki rakat namozni falon vaqtda oÀqisa, bir haj savobichalik boÀladi", deyilgan. Demak, ikki roh bunamoz ba'zi vaqtlarda bir hajga teng kelishi haqiqatdir. Xar ikki rakat namozda bu ma'no umumiy maÀnoda mumkindir.

Demak, shu turdagi rivoyatlar, amalda sodir boÀlgan doimjizligqamrovli emas. Chunki modomiki qabulning shartlari bor, kulliyat va doimiylikdan chiqar ekan. Balki yo amalda vaqtinchalik, mutlaq yoki ehtimol boÀlgan, qamrovli ekan. Demak bu tur had, kerdagi qamrov imkon e'tibori bilan.

Masalan: "GÀiybat qatlga teng". Demak gÀiybatda shunday kishi mavjudki, qotil kabi bir oÀldiruvchi zahardan yanada zararli. Masalap shayÀzal soÀz bir qulni ozod qilish kabi azim sadaqaning oÀrniga oÀtadi". TargÀib va tashviq uchun noaniq mukammal kishi mutlaq suratda hamma yerda boÀlishining imkonini amalda koÀrsatish orqali xayrga shavqni orttirish va shar-yomonlikdan nafratva chihga yoÀnaltirishdab iborat.

Bu olamning tarozisi bilan abadiy olamning narsalari tortilmaydi. Bu yerning eng kattasi u yerning eng kichigiga teng kela olmaydi. Amallarning savobi oÀsha olamgr. Ulaangani uchun dunyoviy nazarimiz unga tor keladi. Aqlimizga sigÀdira olmaymiz. Masalan:

ya'ni:

اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ السَّموَاتِ وَ رَبِّ الْاَرَضichigaَبِّ الْعَالَمِينَ، وَلَهُ الْكِبْرِيَاءُ فِى السَّموَاتِ وَالْاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ السَّموَاتِ وَ رَبِّ الْاَرَضِينَ رَبِّ الْعَالَمِينَal itoهُ الْعَظَمَةُ فِى السَّموَاتِ وَالْاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ٭ وَلَهُ الْمُلْكُ رَبُّ السَّموَاتِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُtini vsofsiz va diqqatsizlarning e'tiborini juda koÀr tortgan shu kabi rivoyatlardir. Ularning haqiqati quyidagicha:

Dunyoda tor nazarimiz bilan, kalta fikrimiz bilan Muso va Xorun Alayhissalomlarning savoblarini qay darajaaparvavur etamiz, bilamiz. Abadiyat olamida Rahiymi Mutlaq abadiy saodatda cheksiz ehtiyoj ichidagi quliga bitta virdga teng beradigan savob haqiqati, ikki zotning savoblariga fada birmimiz doirasidagi va biz tahmin qilgan savoblariga teng boÀlishi mumkin.

Masalan: Badaviy, vahshiy odam hech qachon podshohni koÀrmagan. Saltanat hashamatini bilmaydi. Bir qishloqda ogÀani qanday tasavvur qilsa chegaralangan fikrn obi n podshohni undan kattaroq bir ogÀa deb biladi. Hatto bizda sodda-til bir toifa bor, eski vaqtlar: "Podshoh oÀz oÀchogÀi oldida, qozonining boshida pishirgan yovgÀon shoÀrvasi yonida nima qilsa, bizning ogÀamiz uni bila joylaeyishar edi. Demak ular podshohni shunchalik tor vaziyatda va oddiy suratda tasavvur qilishar edi. OÀz yovgÀon shoÀrvasini oÀzi pishiradi, xuddiki bir yuz boshi hashamatida faraz qilishar edi. Hozir birov ulardan biriga: "Sen bugun menon dal bu ishni qilsang, senga bilgan podshohingning hashamatichalik hashamatlik beraman. Ya'ni yuz boshinikidek daraja beraman", desa u soÀz haqiqatdir. Chunki uning tor fikriema kasiga kirgan podshohning hashamati faqat yuz boshinichalik shavkatdir.

Demak, dunyo nazari bilan tor fikrimiz orqali oxiratga yuzlangan savob haqiqatlarini badaviy odamchalik ham oÀylay olm bilan Hazrati Muso (A.S.) va Xorunning (A.S.) biz bilmagan haqiqiy savoblari tenglashtirilmaydi, (chunki tashbeh qoidasiga koÀra bilinmagan narsani ma'lum narsaga qiyos qilinadi) balki qiyoslangan, bizgzm qilum boÀlgan va biz taxminim qilgan savoblari bilan bir moÀ'min qulning bir zikri evaziga biz bilmagan haqiqiy savobidir.

Dengiz yuzi bilan tomchining koÀz qorachigÀi quyoshning , alba aksini olishda ikkisi ham teng. Farq sifatdadir. Hazrati Muso (A.S.) va Xorunning (A.S.) dengiz misol ruhlarining oynasiga aks etgan savobning mohiyati, bir tنْ اَنhisoblangan moÀ'min qulning bir oyatdan olgan savobining mohiyatidadir. Mohiyatiga koÀra, miqdorga koÀra bir-biriga teng. Sifat esa qobiliyatga tobe'. Ba'zan bir soÀz, bitta tasbeh oltmish yil xizmat bilan haqoladilmagan saodat xazinasini ochadi.

Demak ba'zi holatlar, bitta oyat bir Qur'onchalik foyda beradi. Ismi a'zamga sazovor boÀlgan Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning bir oyatdan olgan Ilohiy fayz, balki omatniygÀambarning olgan barcha fayzichalik boÀlishi mumkin. Varosati Ahmadiya bilan ismi a'zam soyasiga sazovor boÀgan moÀ'min oÀz qobiliyati miqdoricha bir Nabiyning fayzi qadar savob oladanidanlsa haqiqatga xilof boÀlmaydi.

Hamda savob va fazilatning manbai nur olamidadir. U olamdagi bir dunyo bir zarraga sigÀishi mumkin. Bir zarrachalik shishada samovot ydlar: ari bilan birga koÀringani kabi, xolis niyat bilan shaffofiyat paydo qilgan zikrda yoki oyatda samovot kabi nuroniy savob va fazilat joylashishi mumkin.

Xullas kalom: Ey insofsiz, e'tiborsiz va iymoni zaif, falsafasi quvvatli, xudbin, tsonlikhi odam! Ushbu "OÀn Asos"ni nazarga ol. SoÀng haqiqatga zid va qat'iyligiga ters koÀrgan bir rivoyatni bahona qilib hadisi shariflar va natijada Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning ismat-gunohdan pokligi martabasiga zarmunosiadigan e'tiroz barmogÀingni uzatma! Chunki avvalo u "OÀn Asos"ning oÀn doirasi seni inkordan voz kechiradi. "Haqiqiy nuqson boÀlsa bizga oiddir" derlar, hadisga oid emas. "Agar haqiqiy boÀlmasa, seniladi, o tushunishigga oiddir", deyiladi. Demak, inkor va rad qilish uchun ushbu "OÀn Asos"ni yolgÀonga chiqarish va yoÀq qilish kerak boÀladi. Endi insofing boÀl اٰم۪ي"OÀn Usul"ni mukammal e'tibor bilan tushungandan soÀng, aqlning haqiqatga zid koÀrgan bir hadisni inkor qilma! "Yo bir sharhi, yo bir ta'vili, izga b ta'biri bordir" de, teginma.

OÀn Birinchi Asos: Qur'oni Hakimning mutashobih oyatlari ta'vilga muhtoj yoki mutlaq taslim boÀlishni taqozo qiladiBugun slarning ham Qur'onning mutashabehoti kabi mushkullari bor. Ba'zan juda diqqatli tafsirga va ta'bir kerak boÀladi. OÀtgan misollardan kifoyalanishingiz mumkin.

Xushyor odam yotgan odamning tumuhim ta'bir qilgani kabi, ba'zan uyqudagi odam yonida uygÀoqlarning gaplarini eshitadi, lekin oÀz uyqu olamiga tatbiq qilib boshqa tarzda ma'no beradi, tهُوَ شqiladi. Xuddi shuning kabi: Ey gÀaflat va falsafa uyqusi ichida uxlatilgan insofsiz odam! مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى va تَنَامُ عَيْنِى وَلَا يَنَامُ قَلْبِى sirrinidagi hmiga sazovor va haqiqiy xushyor, uygÀoq zotning koÀrganini sen oÀz tushingda inkor qilish emas, ta'bir et. Uyquning haqiqatida baÀzan tushda bir odamni chivin tishlasa, mudhish urushda yara oldimib, koÀylaydi. Undan soÀralsa, "Haqiqatdan men yaralandim. Menga oÀq, miltiq otildi." deydi. Yonida oÀtirganlar uning uyqusidagi iztirobiga kuladi. Demak, bu uyquga aralashgan gÀaflat nazari va falsafa fikri, albatta nubuvvat haqiqatlariga oÀlchoه۪ وَ a olmaydi.

OÀn Ikkinchi Asos: Nubuvvat nazari, tavhid va iymon - vahdatga, oxiratga, uluhiyatga tegishli boÀlgani uchun, haqiqatlarni unga koÀra koÀradi. Falsafa va hikmat bilan shigÀullanganlarning nazari koÀplikka, saberaza a, tabiatga qaragani uchun, unga asoslanib koÀradi. Nuqtai nazar bir-biridan juda uzoq.

Falsafa bilan shugÀullanganlarning eng katta bir maqsadi, Usuli Din ulamosi va Kalom Ilmi olimlarining maqsadi ichida koÀrinmaydigan darajlar nuchik va ahamiyatsizdir.

Shuning uchun, mavjudot mohiyatining tafsiloti va nozik holarida hikmat ahli ancha oldinlagan. Lekin ular haqiqiy hikmat boÀlgan Ilohiy va uxroviy oliy ilmlarda shu qadar orqadboÀladng oddiy moÀ'mindan ham ancha pastdadir. Bu sirni tushunmaganlar Islom haqqiatli olimlarini faylasuflarga nisbatan orqada deb oÀylashadi. Xolbuki ularning aqli koÀziga tushgan, koÀplikda bugÀilgan. Varosati nubuvvat bilan muqaddas Usta aqsadlarga yetganlarga tenglashishga ularning nima haddi bor?!

Bir narsa ikki nazar bilan qaralganda ikki farqli haqiqatni koÀrsatadi. Ikkp suram haqiqat boÀlishi mumkin. Fanning hech bir qat'iy haqiqati Qur'onning muqaddas haqiqatlariga e'tiroz bildira olmaydi. Fanning qisqa qoÀa bir ng pok va yuksak etagiga erisha olmaydi. Namuna sifatida bir misol keltiramiz:

Masalan, Yer Kurrasi hikmat ahli nazaridan boqilsa haqiqati quyidagicha:

Quyosh atrofida oÀrtacha kattalikda bir sayyora kabi sanoqsiz aydigalar aylanar. Yulduzlarga nisbatan kichik bir maxluq... lekin Qur'on ahli nazari bilan qaralganda, OÀn Beshinchi SoÀzda izohlangani kabi, haqiqati quyidagicha:

Olamning mevasi boÀlgan inson:

eng qamrovli, engn bir iz,

eng ojiz, eng aziz, eng zaif, eng latif qudrat moÀ'jizasi boÀlgani uchun,

beshik va maskani boÀlgan YER YUZI samoga nisbatan moddatga sarhikligi va haqorati bilan birga ma'nan va san'at jihatidan butun koinotning qalbi, markazi,

butun san'at moÀ'jizalarining namoyishgohi, koÀrgazmas foydabutun Asmosining tajalliylariga sazovor, jamlangan nuqtasi,

nihoyatsiz Rabboniy faoliyatning toÀplangan joyi, aks etgan yeri,

cheksiz Ilohiy yaratuvchilikning, xususan nabotot va hayvonotning koÀp sonli kichik turlaridan juda unuyaratgjodning orbitasi, bozori,

juda keng oxirat olamlaridagi sanÀat asarlarining kichik miqyosdagi namuna yeri,

abadiy toÀqimalarning tez ishlagan uskunasi,

sarmadiy-doimiy manzaralarning tez almashgan taqlidiyolarigan joyi,

doimiy jannat bogÀlarining urugÀchalarining tezlik bilan nish urgan tor va vaqtinchalik ekinzori,

va tarbiya oladigan joyidir.

Demak, yerning bunday ma'naviy azamatidan vada ulkt jihatidan ahamiyatidan Qur'oni Hakim samovotga nisbatan katta bir daraxtning kichik mevasi hisoblangan yerni butun samovotga nisbatan kichkina qalbni katta qolipga nisbatan teng tutmoqda. Uni bir pal, yerdbutun samovotni bir pallaga qoÀymoqda, takror-takror رَبُّ السَّموَاتِ وَ الْاَرْضِ demoqda.

Boshqa masalalarni bunga qiyos qil va tushun: Falsafaning ruhsiz, soÀniq haqiozik si Qur'onning porloq, ruhli haqiqatlari bilan toÀqnasha olmaydi. Nuqta-i nazar turli tuman boÀlgani uchun ayri ayri koÀrinadi.

TOÀRTINCHI SHOX:

اَلَمْ تَ Dunَّ اللّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِى السَّموَاتِ وَمَنْ فِى الْاَرْضِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالْجِبَالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَابُّ وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَكَثِيرjralibَ عَلَيْهِ الْعَذَابُ وَمَنْ يُهِنِ اللّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ اِنَّ اللّهَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ

Quyida bu buyuk va keng oyatning xazinasidan faqat bir javharini koÀrsatamiz:

Quomiki Hakim bildiradiki: Arshdan yerga, yulduzlardan chivinlarga, farishtalardan baliqlarga, sayyoralardan zarralarga qadar hamma narsa Janobi Haqqa sajda va ibodat qiladi, hamd lari, beh aytadi. Lekin ular sazovor boÀlgan Asmoga va qobiliyatlariga koÀra boshqa-boshqa, turli-tuman ibodat qilishadi. Biz ularning ibodatlarining turliligining bir navÀini bir misol bilan bayon qilamiz. Masalan: وَ لِلّهِ الْمَثَلُ الْاَعْلَى Buتِ وَاr Malik-ul Mulk katta bir shaharni yoki muhtasham bir saroyni qurgan vaqti, u zot toÀrt turdagi ishchini ishlatadi va qoÀllanadi:

Birinchi navÀ: Uning xizmatchi va qullaridiryumshaavÀning na maoshi bor na xizmat haqqi bor. Balki ular sayyidlarining amri bilan ishlagani xar amalda oÀta latif zavq va xush shavq olishadi. Sayyidlarini madh va vasf qilib nima desa, ularning zavqini va shaarningkoÀpaytiradi. Ular muqaddas sayyidlariga bogÀliqliklarini buyuk sharaf deb bilib u bilan qanoat qiladi. Hamma ishlarga sayyiddining nomi bi u becnning uchun, Uning nazari bilan qaraganlari uchun ma'naviy lazzat olishadi. Xizmat haqqi, martabaga va maoshga muhtoj emas.

Ikkinchi qism, ba'zi omi xizmatkorlar. Ular nima uchun ishla otadiini bilishmaydi. Balki Moliki Ziyshon ularni qoÀllanadi, oÀz fikri va ilmi bilan ishlatadi. Ularga loyiq kichik xizmat haqqi ham beradi. U xizmatkorlar qilgan amallarida qanchalab umumiy maqsadlohdirliy foydalar bogÀlanganini bilishmaydi. Hatto ba'zilari, amallarining faqat oÀzlariga oid va xizmat haqqi va maoshidan boshqa maqsadi yoÀq deb oÀylaydi.

Uchinchi qism: Molikno ichkning bir qism hayvonlari bor. Ularni shahar, saroy binosida ba'zi ishlarda ishlatadi. Ularga faqat bir yem beradi. Ularning iste'dodlariga muvofiq ishlarda ishlashlari ul ichidazzat beradi. Chunki qobiliyat, iste'dod harakat va amal suratiga kirsa, kengayib nafas oladi, lazzat beradi. Bu sirdan, ular butun faoliyatlarida lazzat olishadi. Bu turdagi xizmatkorlarining xizmat haqsaki tmaoshlari faqat yem va mazkur ma'naviy lazzatdan iborat. U bilan qanoatlanishadi.

ToÀrtinchi qism: Shunday ishchilardirki, nima qilayotganini, nima uchun ishlaِنَّ

oini, kim uchun ishlayotganini, boshqa ishchilar nima uchun ishlayatogani va Molikul Mulkning maqsadi nimaligi, nima uchun ishlatayotganini bilishadi. Bu turdagi ishchilar boshqa ishchi sabrsrais va nazorat qilishadi. Ularning darajalar va martabalariga koÀra daraja-daraja maoshlari bor.

Aynan shuning kabi, Osmonlar va Yerning Moliki Zuljaloli, dunyo va oxiratning Boniyi Zuljamoli boÀlgْ اَجْbul Olamiyn (ehtiyoj uchun emas, chunki hamma narsaning Xoliqi udir) balki izzati, azamati va rububiyatning xususiyatlari kabi ba'zi hig koÀcr uchun koinot saroyida sabablar doirasi ichida ham farishtalarni ham hayvonlarni ham jonsiz borliqlar va nabototni ham insonlarni ishlatmoqda. OÀziga ibodat qildiryapti. maxsusrt sinfni turli ubudiyat vazifasi bilan mukallaf qilgan.

Birinchi Qism: Misoldagi xizmatchilarga oÀrnak farishtalardir. Farishtalarda jiddu jahd bilan taraqqiy etish yoÀq. Balki har birining oÀzgarmas maqomi, muayyan maning ki bor. Ularning qiladigan ishi ichida maxsus lazzat bor. Ibodatlari ichida darajalariga koÀra fayz olishadi. Demak u xizmatkorlarning mukofoti xigÀochiing ichida. Inson suv, havo, ziyo va ozuqa bilan ozuqalanib lazzatlanganidek farishtalar ham zikr, tasbeh, hamd, ibodat, ma'rifat va muhabbatning nurlari bilan ozuqalanib lazzatlanadi. hloq r ular nurdan yaratilgani uchun ozuqlanishlariga nur kifoya qiladi. Hatto nurga yaqin boÀlgan goÀzal hidlar ham ularning jihatda ozuqasi hisoblanib, undan xushlanadilar. Ha, yaxshi ruhlar yaxshi hidlarni sevadi.

Farishtalar, Ma'buzillaring amri bilan ishlagan ishlarida, U uchun ishlagan vazifalarida, Uning nomi bilan qilgan xizmatlarida, Uning nazari bilan qilgan nazoratlarida, Uning bogÀliqligi bilan erishgan sharaflarida, Uning mulk va malaazrati mutoala qilib olgan rohati, Uning jamol va jalol tajalliylarini koÀrib qozongan ne'mat olishlarida shunday buyuk saodat borki, bashar aqli buni anglamaydi, malak boÀlmagan bilboÀlgaydi.

Farishtalarning bir qismi obiddir, boshqa bir qismining qulligi amaldadir. Yer yuzi farishtalarining ishchi qismi jihatda inson kabi. Ta'bir joiz boÀrovli ir jihatda choÀponlik qiladi. Bir turi esa dehqonchilik qiladi. Ya'ni roÀyi zamin umumiy ekinzordir. Ichidagi butun hayvonot toifalariga Xoliqi Zuljalolning amri bilan, izni bilan, hisobi bilan, kuch va quvvati bilan tayinlanga kishishta nazorat qiladi. Undan ham kichik xar bir sinf hayvonotga maxsus bir navÀ choÀponlik qiladigan muakkal farishta bor. RoÀyi zamin ekinzordir, unda butun nabotot ekiladi. Hammasini Janobi Haqning nomi bilan, quvvati bilan nazorat qiladlaridauakkal farishta bor. Undan ham pastroq maxsus bir toifaga nazorat qilib Janobi Haqqa ibodat va tasbeh qiladigan farishtalar bor. Razzoqiyat arshini tashuvchilaridan boÀlgan Hazshr Soikoil Alayhissalom ularning eng katta nazoratchisidir.

Farishtalarning choÀpon va dehqonlar darajasidagilaring insonlarga oÀxshashligi yoÀq. Chunki uhdir yg nazoratlari faqat Janobi Haq ichun va Uning nomi bilan, quvvati va amri bilan boÀladi. Balki nazorati faqat rububiyat tajalliylarini, biÀrgan ilgan sinfida koÀrish, qudrat va rahmatning jilvalarini u turda mutolaa qilish va Ilohiy amrlarni u navÀga ilhom qilish va u turning ixtiyoriy isi egasi tartibga solishdan iborat. Va xususan zaminning ekinzoridagi nabototlarga nazoratlari ularning ma'naviy tasbehotlarini farishta tili bilan ng atrqilish va ularning hayotlari bilan Fotiri Zuljalolga qarshi taqdim etgan ma'naviy tahiyyotlarini malak lisoni bilan e'lon qilmoq, ularga berilgan jihozlarni goÀzal iste'mol qilish va ba'zi maqsadlar hisobatish va bir navÀ tartibga solishdan iborat.

Farishtalarning bu xizmatlari juz'iy ixtiyorlari bilan bir navÀ kasbdir. Balki bir turdagi qullik va ibodatdir. Haqiqiy tasarruflari yoÀq. Chunki hamma narsada X qilgaKulli Shayga xos bir muxr bor. Boshqalar ijodga qoÀlini aralashtira olmaydi. Demak, farishtalarning bu turdagi amallari ularning ibodati hisoblanadi. Inson kabi odatlari emas.

Va bu koinot saroyida ikkinchi qism - ishchi hayvonlardiyalarivonlar ham ishtaha sohibi bir nafs va kichik ixtiyori boÀlgani uchun amallari xolisan Alloh uchun boÀlmaydi. Bir daraja nafslariga ham hissa chiqaradi. Shunin Iso An Malikul Mulki Zuljaloli val Ikrom kariym boÀlgani ularning nafslariga bir hissa berish uchun amallari evaziga ularga maosh ehson qiladi. Masalan: Mashhur bulbul {(Izoh) Bulbul shoirona gapirgani u bilanu mavzuimiz bir oz shoirona boÀldi. Lekin xayol emas, haqiqatdir.} gulning ishqi bilan tanilgan bu hayvonchani Fotiri Hakiym ishlatadi. Besh maqsad uchun iste'mol qiladi:

Birinchisi: Hayvonlar qabilalari nomidan nabotot toifalariga nisbata amaltiq munosabatni e'lon qilish vazifasi yuklangan.

Ikkinchisi: Rahmonning rizqqa muhtoj musofirlari hisoblangan hayvonot tarafidan Rabboniy xatib boÀlib, Razzoqi Kariym tomonidan yuborilgan hady اِلَي olqishlash va sevinchni e'lon qilish ishi berilgan.

Uchinchisi: OÀsha turdan boÀlgan maxluqlarga yordam berishga yuborilgan nabototga goÀzal kutib olishni barchaning oldida izhor qilish.

ToÀa munoisi: Hayvon turlarining nabototga ishq darajasiga yetgan qattiq ehtiyojining nabototning chiroyli yuziga nisbatan muborak boshlari ustida bayon qilishri bil

Beshinchisi: Malik-ul Mulki Zuljaloli Val-jamoli Val-ikromning marhamat dargohiga eng latif bir tasbehni eng nozik shavq ichida gul kabi eng latif yuzga taqdim qilishdan iborat.

Ushbu besh maqsadlar kabi boshqa ma'noyori vm bor. Bu ma'nolar va shu maqsadlar bulbulning Haq Subhonahu va Taolo uchun qilgan amalining gÀoyasidir. Bulbul oÀz tili bilan gapiradi. Biz bu ma'noقِرَائuning hazin soÀzlaridan anglaymiz, farishtalar va ruhoniy borliqlarning tushungani kabi... OÀzi oÀz ohanglarining ma'nosini tamoman bilmasada, tushunishimizga zarari yoÀq.holda,lagan gapirgandan yaxshiroq tushunadi" soÀzi mashxur. Ham bulbul tafsiloti bilan bilmasligi bu gÀoyalarning yoÀqligiga dalolat qilmaydi. Loaqal, soat kabi senga vaqtlarni bildiradi, oÀzi nima qilayotganini bi, tirn. Bilmasligi sening bilishingga zarar qilmaydi.

Bulbulning tabassum qilgan va kulgan goÀzal gul chechaklarini koÀrib, olgan zavqi ular bilan suhbatlashish, gaplashish va dardlarini toÀkish orqali olgan lazviy taing oz maoshidir. Demak uning hazin ohanglari hayvoniy ogÀriq chekmoqdan kelgan shikoyatlar emas, balki Rahmoniy ehsondan kelgan tashakkurlardir.

Bulbulgunyoda arini, erkak turni, oÀrgimchak va chumolini, ya'ni ari va nasl qoldirish vositasi boÀlgan erkak hayvon, oÀrgimchak, chumoli, hasharotlar va kichik hayvonlarning bulbullarini qiyosla. yatni ng xar birining amallarini bulbulniki kabi koÀp maqsadlari bor. Ular uchun ham oz maosh hisoblangan maxsus lazzat, xizmatining ichida joylashtirilgan. OÀsha zavq bilan Rabboniy san'atdagi muhim maqsadltoifasizmat qilishadi. Bir Sultonning kemasida askar rulni boshqarib oz maosh olgani kabi, Alloh xizmatida boÀlgan bu hayvonlarning kichik maoshlari bor.

Bulbul mavzuiga bir qoÀshimcha: Bu ehakldaa dallollik va tasbehotning ohanglari bilan kuy kuylash bulbulga maxsus deb oÀylama. Balki koÀpchilik turlarning xar bir sinfining bulbul misoli bir sinfi bor. OÀsha turning eng latif hissiyotini eng nozik tasbeh bilan eng latif sayr qiluvrqali koÀrsatadigan latif vakili yoki vakillari boÀladi. Xususan chivin va hasharotlarning bulbullari ham koÀpdir, ham turli-tuman boÀlib, ular butun qulogÀi bor hayvonlarninholatdkichik hayvondan eng kattasigacha ularning boshida tasbehlarini goÀzal sayrashlari orqali ularga eshittirib ularni lazzatlantirishadi. Ulardan bir qismi tun mavjudotlaridir. Ular kechada sukutga shoÀngÀigan va sukoxud b kirgan butun kichik hayvonlarning qasidaxon doÀstlari kechaning sukunatida va mavjudotning sukutida shirin soÀzli nutqxonlaridir.

Hilvat majlisidagi xufyona zikr doirasida qutblar ga qar, xar biri uni tinglaydi, oÀz qalblari bilan Fotiri Zuljalollariga bir navÀ zikr va tasbeh aytadilar. Boshqa bir qismi kunduz yashaydiganlar. Kunduzi daraxtlar minbarida, butun jonzotlarning boshida, yoz va bahor mavsumlarida yuksaqilyaplari bilan, latif ohanglar ila navoli tasbehot orqali Rahmonir Rahimning rahmatini e'lon qilishadi. GoÀyo jahriy zikr halqasining raisi kabi eshitganlarning jazavalarinuz darkatga keltirishadi. Eshitganlarning xar biri maxsus tili va xususiy ovozi bilan Fotiri Zuljalolining zikrini boshlashadi. Demak, xar bir navÀ mavjudotning, hatto yulduzlarning ham zikrboshi va nur sochar bulbdi?" dr. Lekin butun bulbullarning eng afzali, eng ashrafi, eng munavvari, eng yaqqoli, eng azimi, eng karimi va ovozi eng yuksak, eng porloq vafsli va eng arningal zikr qiluvchisi, eng umumiy sukr qiluvchisi, mohiyati eng mukammali, surati eng goÀzali, koinot boÀstonida, yer va samovotning butun mavjudotini ly makouylari bilan, shirin ohanglari bilan, yuksak tasbehoti bilan joÀshtirgan va jazavaga keltirgan, insoniyatning shon sharafli andalibi va bani Odamning r va y sohibi bulbuli - Muhammadi Arabiydir.

Natija: Koinot saroyida xizmat qilgan hayvonlar mukammmdek, at bilan koinotda oÀrnatilgan qonunlarga amal qilib, fitratlaridagi gÀoyalarni goÀzal jihatda va Janobi Haqning nomi bilan izhor qilib hayot vazifalarini tengsiz tag shaxanobi Haqning quvvati bilan ishlab, qilgan tasbeh va ibodatlari ularning hadya va tahiyyotlari boÀlib, Fotiri Zuljalol va Hayot ehson qilgan Zotning dargohiga taqdim etishadi.

Uchinchi qism ishchilar: Nabotot va jonsiz borliqlaarningrning kichik ixtiyorlari boÀlmagani uchun maoshlari yoÀq. Amallarini xolisan Alloh uchun va Janobi Haqning irodasi, ismi, hisobiga, havl va qudrati bilan bajarishadi. Lekin nabototninnyoviyaridan ularning urchish va koÀpayish vazifasida, mevalarning tarbiyasida bir tur lazzatlanishadi. Umuman azob chekmaydilar. Hayvon erkin boÀlgani uchun lazzat bilan birga azobi ham b qilinnsiz narsalar va nabototning amallarida ixtiyor boÀlmagani uchun, samaralari ixtiyor sohibi hayvonlarning amallardan mukammalroq boÀladi. Ixtiyor sohiblarining ichida aismlarunga oÀxshaganlar kabi vahiy va ilhom bilan nurlanganlarning amallari juz'iy ixtiyoriga ishonganlarning amallaridan mukammalroq boÀladi.

Yer yuzi ekinzorida nabototning xar bir toifasi hol lisoni va iste'dod ting balan Fotiri Hakiymdan: "Yo Rabbana! Bizga quvvat ber. Yer yuzining xar bir tarafida toifamizning bayrogÀini oÀrnatib rububiyatingning saltanatini tilimiz bilan e'lon qilaylik. RoÀyi zamin masjidining xar bir burchagida senga ibodat qi farazchun bizga tavfiq ber. Yer yuzi namoyish joyining xar tomonida Asmoyi Husnangning naqshlarini, sening tengsiz va antiqa san'atlaringni oÀz tilimiz bilan koÀrsatish uchun bOÀn Toir rivoj va sayohatga iqtidor ber" deb istaydilar, duo qiladilar. Fotiri Hakiym ularning ma'naviy duolarini qabul qilib, bir toifaning urugÀlariga qildan qanotc يَكُنberadi, xar tarafga uchib ketadi. Toifalari nomidan Allohning ismlarini oÀqitishadi (aksar tikanli nabotot va bir qism sariq gullarning urugÀlبًا وَbi).

Bir qismiga esa insonga kerakli yoki taÀbiga oÀtiradigan goÀzal ta'm beradi. Insonni unga xizmatkor qilib xar tomonga ekadi. Ba'ziir haylarning esa, hazm boÀlmaydigan qattiq suyak ustida hayvonlar yutadigan bir ta'm beradi. Hayvonlar uni koÀp joylarga tarqatadi. Ba'zilarga changalchalarni beradi, xar tekkan narsaga yopishadi. Boshqa joylarga borib toifaschekadbayrogÀini oÀrnatadi, Sone'i Zuljalolning antiqa san'atini namoyon qiladilar. Bir qanchasiga esa yovvoyi bodring deyilgan nabotot kabi sochma miltiq kabi quvvKamolnadi. Vaqti kelganda uning bodringchaga oÀxshagan mevasi tushadi, sochmalar kabi bir necha metrgacha urugÀlarini otadi, ekadi. Fotiri Zuljalolning zikr va tasbehini koÀp tillar bilan aytishga harakat qiladi va hokazo qiyos et...

Fotiri Hُلَّهَva Qodiyri Aliym mukammal intizom bilan hamma narsani goÀzal yaratgan, goÀzal jihozlagan. GoÀzal maqsadlar sari yoÀnaltirgan, goÀzal vazifalar yuklagan, goÀzal tasbehot ayttimoqda, goÀzal ibodat ettiryaptii qadanson! Inson boÀlsang, ushbu goÀzal ishlarga tabiatni, tasodifni, gÀoyasizlikni, zalolatni aralashtirma, xunuklashtirma, chirkin qilma, xunuk boÀlma.

ToÀrtinchi qism: Insondir. Koinot saroyida bir navÀ xizmatchi hi ishlagan insonlar ham farishtalarga oÀxshaydi, ham hayvonotga oÀxshaydi. Farishtalarga umumiy qullikda, qamrovli nazoratda, keng ma'rifatda, rububiyatning dalloligida oÀxshaydi.iy rub inson yanada qamrovliroq. Lekin insonning yomonlik qiladigan va ishtahali nafsi boÀlgani uchun, farishtalarning aksiga juda muhim taraqqiyot va tubanlikka sazovor. Inson amalida nafsi uchun lazzat va oÀzi uchun Xolbu qidirgani uchun hayvonga oÀxshaydi. Shunday ekan insonning ikki maoshi bor: Biri, kichik, hayvoniy, naqd maosh. Ikkinchisi, malakiydir, kulliydir, keyinga qoldirilgandir. Insonning vazifasi b sifataoshi, taraqqiyot va tubanlashishi oÀtgan yigirma uch adad SoÀzlarda qisman aytildi. Xususan OÀn Birinchi va Yigirma Uchinchi SoÀzda koÀproq bayon etilgan. Shuning bois bu yerda qisqa qilib, eshikni yopamitqini amurrohiymdan bizga rahmat eshiklarini ochishini va bu SoÀzni tugatishga tavfiqini rafiq aylashini niyoz qilib, kanchilik va xatomizning avfini talab bilan tamomlaymiz.

BESHINCHI SHOXA.V.) inchi shoxning "Besh Meva"si bor.

Birinchi Meva: Ey nafsning orzu istaklarga mubtalo nafsim, ey dunyoparast doÀstim! Muhabbat koinot borligining sababidir. Koinotning robitasi hamdir. Ham koinot nuri, ham hayotiazoratnson koinotning eng qamrovli mevasi boÀlgani uchun koinotni qamraydigan muhabbat, u mevaning urugÀi boÀlgan qalbiga qoÀyilgan. U bunday cheksiz muhabbatga loyiq boÀladigan nihoyatsiz kamol sohibi boÀlishi mumkaydi. Ey nafs va ey doÀstim! Insonning fitratiga xavfga va muhabbatga vosita boÀladigan ikki jihoz oÀrnatilgan. Aniqki muhabbat va xavf yo xalqqa yoki Xol va eqaraydi. Odamlardan xavf azob beruvchi musibatdir. Ularga muhabbat esa baloli musibatdir. Chunki sen marhamatsiz yoki yolvorishingni qabul qilmaydigan kimsalardan qoÀrqasan. Demak xavf azob beruvchi balodir. Muhabbaqiqatelsak, sevgan narsang yo seni tanimaydi, Allohga topshirdik demasdan ketadi (yoshliging va moling kabi) yoki muhabbating uchun seni tahqirlaydi.

Majoziy ishqlarda yuzdan

Toon toÀqqizi ma'shuqidan shikoyat qilayotganini koÀrmayapsanmi?! Chunki Samad oynasi boÀlgan qalbning ichi bilan sanamga oÀxshagan dunyoviy mahbiy riza mahliyo boÀlish mahbublar nazdida xunuk b oÀlib, sovuq qaraladi, rad qiladi. Chunki tabiat fitriy va loyiq boÀlmagan narsani rad qiladi, tashlaydi. (Shahvoniy sevgilar mavzuimizdan xorij).

Demak sevgan narsalaring yo senitish oaydi, yo seni tahqirlaydi yoki senga doÀstlik qilmaydi. Sening istaging aksiga yuz burib ketadi. Modomiki shunday ekan bu xavf va muhabbatni shunday zotga yoÀnaltirginki, sening xavfing lazzatli kamtarun, asÀlsin. Muhabbating xor boÀlmagan saodatga aylansin.

Xoliqi Zuljalolingdan qoÀrqish, Uning rahmatining shafqatiga yoÀl topib iltijo qilish demakdir. Xavf bir qamchidir, Uning rahmatining quch nasli haydaydi. Ma'lumki, bir ona, masalan bir bolani qoÀrqitib siynasiga tortadi. OÀsha qoÀrquv u bolaga oÀta lazzatlidir. Chunki shafqat siynasiga tortadi. Xolbuki, butun volidalarning archilti Alloh rahmatining yogÀdusidir. Demak Allohdan qoÀrqishda azim lazzat bor. Modomiki Allohdan qoÀrqish shunday lazzati boÀlsa, Allohga muhabbatda naqadar cheksiz lazzat borligi ma'lum boÀladi. Allohdan qoÀrqqan odam boshqalaBoradigÀaflatli, baloli xavfidan qutuladi. Alloh hisobiga boÀlgani uchun maxluqotni sevishi ham firoqli, azobli boÀlmaydi.

Inson avvalo nafsini sevar. SoÀng yaqinlarini, soÀng malolatni, soÀng jonli maxluqlarni, soÀng koinotni, dunyoni sevadi. Bu doiralarning xar biriga aloqadordir. Ularning lazzatlari bilan lazzat oladi, azoblat'iy ban azob chekishi mumkin. Xolbuki ushbu ostin-ustun olamda va shamol esishida hech narsa oÀz joyida qolmagani uchun bechora inson qalbi xar doim yaralanadi. QoÀliga kelgan narsalar ketib qoÀllarini tiladi, balki qoÀporadi. Doimo izning ba qoladi, yoki gÀaflat bilan sarxush boÀladi. Modomiki shunday ekan, ey nafs! Aqling boÀlsa, butun u muhabbatlarni toÀpla, haqiqiy sohibiga ber, bu balolardan qutul. Cheksiz muhabbatlar nihoyatsiz kamol va jamol Sohibiga maxsusdir. Qach94

iqiy sohibiga qaratsang butun ashyolarni uning nomi bilan va uning oynasi jihatida iztirobsiz sevishing mumkin. Demak, muhabbat toÀgÀridan toÀgÀri koinotga sarf etilmasligi kerak. YoÀqsa eng laziz bir ne'mat borlarin eng azob beruvchi jazo boÀladi.

Yana boshqa va eng muhimi tomoni quyidagicha, ey nafs! Sen muhabbatingni oÀz nafsingga sarflayapsan. OÀz nafsingni oÀzingga ma'bud va mahbub qilmoqdasan. Hamma narsani nafsingga fido qilyapsan, xui.

bir navÀ rab deb tasavvur qilyapsan.

Xolbuki, muhabbatning sababi yo kamoldir, chunki kamol seviladi, yo manfaat yoki lazzatdir va yoki yaxshilik yo bular kabi sabab uchun Shubat koÀrsatiladi. Endi, ey nafs! Bir qancha SoÀzlarda - asl mohiyating kamchilik, nuqson, faqirlik, ojizlikdan iboratligini, qorongÀulikning darajasi nisbatida nur porlashini, ziddiyat hisobida sen ular bilan Fotiri Zuljalolning kamol,parvar, qudrat va rahmatiga oynadorlik qilayotganingni qat'iy isbotlaganmiz.

Demak, ey nafs! Nafsingga muhabbat emas, balki adovat qilishing yo achinishing yoki ishonch doÀstqilgandan soÀng shavqat qilishing kerak. Agar nafsingni sevsang (chunki nafsing lazzat va manfaatning manbaidir, sen ham lazzat va manfaatning zavqparchaftunsan) zarra hukmida boÀlgan lazzat va nafsiy manfaatni cheksiz lazzat va manfaatlardan ustun qoÀyma. Tilla qoÀngÀiz kabi boÀlma. Chunki u butun doÀstlari va sevgan narsalandik. rongÀulikning qoÀrquviga gÀarq qiladi, nafsida bir yogÀducha bilan qanoat qiladi. Chunki nafsiy lazzat va manfaating bilan birga barcha aloqador boÀlgan, sen butun manfaatlari bishatilydalangan, saodatlari bilan bahtiyor boÀlgan mavjudotlarning, butun koinotning manfaatlari, ne'matlari, iltifotiga tobe' boÀlgan Mahbubi Azaliyni sevmoqliging lozim. Shunda ham oÀzingning, ham ularning butun saodatlari bilan lazzporloqsan. Mutlaq Kamolning muhabbatidan olgan nihoyatsiz lazzat ham olasan.

Zotan senda oÀz nafsingga shiddatli muhabbating aslida Uning zotiga yuzlangan muhabbat hisoblanadi. Sen suiiste'mol qilUKTA:>ingga sarf qilyapsan. Shunday ekan nafsingdagi menlikni yirt, "Huva"ni koÀrsat va koinotga tarqalgan butun muhabbatlaring Uning Asmo va Sifatlari uchun berilgan muhabbatdir. Sen suiiste'moأْتِ مansan, jazosini ham chekyapsan. Chunki oÀrnida sarf qilinmagan manÀ qilingan muhabbatning jazosi marhamatsiz musibatdir. Rahmonir Rahiym ismi bilan, huriylar bilan bezalgan Jannat kabi butun or yuz ongni qamragan bir maskanni jismoniy havaslaringga tayyorlagan va boshqa ismlari bilan ruhing, qalbing, sirring, aqling va boshqa latifa-hislaringning orzularig eng tazadigan abadiy ehsonlarini Jannatda senga muhayyo qilgan. Xar bir ismida koÀp ma'naviy ehson va karam xazinasi boÀlgan Mahbubi Azaliyning, albatta bir zarra muhabbati koinotga teng. Koinot uning Xuly muhabbatining tajalliyiga teng kela olmaydi. Shunday ekan Mahbubi Azaliyning oÀz Habibiga ayttirgan ushbu azaliy farmonni tingla, ergash:

اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّه Rububَّبِعُونِى يُحْبِبْكُمُ اللّهُ

Ikkinchi Meva: Ey nafs! Qullik kelajakda beriladigan mukofotning boshlangÀichi emas, balki sobiq ne'matlarning natijasidir. Biz haqqimizni olganmiz!amma nkoÀra ustimizga xizmat va qullik vazifasi yuklangan. Chunki ey nafs! ToÀliq xayr boÀlgan vujudni senga kiydirgan Xoliqi Zuljalol senga ishtahali me'da berib Razzoq ismi bilan butun taomlarni ne'mat das yostii ichida oldingga qoÀygan.

SoÀng senga hassos hayot bergan. Hayot esa me'da kabi rizqqa muhtoj. KoÀz, quloq kabi butun tuygÀularing qoÀllar kabi roÀyi zamin qadar keng ne'mat dasturxonil harfing oldiga yozgan.

SoÀng senga koÀp ma'naviy rizq va ne'matlar istagan insoniyatni bergani uchun, mulk va malakut olami kabi keng bir ne'mat dasturxoni insoniyat me'dasining oldiga va aqlning qoÀli yetadigan nisbatda ochgandir.

SoÀng s hikmaihoyatsiz ne'matlarni istagan, cheksiz rahmatning mevalari bilan ozuqlangan, buyuk insoniyat hisoblangan Islomiyat va iymonni bergan. Shuning uchun senga ehtimol doirasi bilan birga AsmoyioÀy be va Muqaddas Sifatlarining doirasiga olgan ne'mat dasturxonini, saodatni va lazzatni oshgan.

SoÀng senga iymonning bir nuri boÀlgan muhabbatni berib chen ham,e'mat dasturxonini, saodat va lazzatni ehson qilgandir. Ya'ni, jismoniyating e'tibori bilan sen kichik, zaif, ojiz, xor, chegaralangan, cheklov ostidagi bir boÀlaksan. k boÀlehsoni bilan kichik bir boÀlakdan butun va nuroniy umumga aylanding. Chunki senga hayotni berish orqali boÀlaklikdan bir jihatda butunlikka, insonlikni berish orqali haqiqiy kulliyatga, Islomiyatni berish bilan adi. Z va nuroniy kulliyatga, ma'rifat va muhabbatni berish orqali meng nurga chiqargan.

Xullas, ey nafs! Sen bu haqni olgansan. Qullik kabi lazzatli, ne'matli, rohatli, yengil xizmatga mukallaf-yuklangansan. Lekin bunga ham tanballik qilyaps qilgaar chala-chulpa qilsangda, goÀyo eski haqlar yetmayotgandek, juda katta narsalarni bosim qilib xohlayapsan. "Nima uchun duoim qabul boÀlmadi" deb, nozlanmoqdasan. Sening noz emas, niyoz-duo qilishing kerak. barak Haq Jannatni va abadiy saodatni oÀz fazl va karami bilan ehson qiladi. Sen doim rahmat va karamiga iltijo qil. Unga ishon va ushbu farmonnianib, a:

Agar: "Bu kulliy cheksiz ne'matlarga cheklangan va kichik shukrim bilan qanday javob berishim mumkin?" desang.qtda "vob:>Kulliy niyat bilan, hadsiz e'tiqod bilan. Masalan: Bir odam besh tiyinlik hadya bilan bir podshohning huzuriga kirib, qabul koÀrgan odamlardan xar biri millionlarga teng hadyalar kelgani, u yerda qator turgkatta koÀradi. Qalbiga, "Mening hadyam hechdir, nima qilay?" degan fikr keladi. Shunda "Ey sayyidim! Butun ushbu qiymatli hadyalarni oÀz nomimdan senga taqdim qilaman. Chunki sen ularga loyiqsan. Agar iqtidorimrishdianida, senga bularning bir mislini hadya qilar edim", deydi.

Umuman ehtiyoji boÀlmagan va xalqining sadoqat va hurmatlari darajasiga ishorat sifatida hadhaqiqini qabul qilgan podshoh, bechoraning katta, umumiy niyatini, orzusini, goÀzal va yuksak e'tiqod layoqatini eng buyuk hadya kabi qabul qiladi. Aynan shuning kabi: Ojiz bir qul ga sigda "Attahiyyatu lillah" deydi, ya'ni: Butun maxluqot oÀz hayotlari bilan senga taqdim qilgan qullik hadyalarini, men oÀz hisobimdan, umumini senoÀrqqadim qilaman. Agar qoÀlimdan kelganida, senga ular qadar tahiyyalar taqdim etar edim. Sen ularga ham yanada ortigÀiga ham loyiqsan", deydi. Bu ik kelva e'tiqod juda keng kulliy shukrdir.

Nabototning danaklari va urugÀlari ularning niyatlaridir. Masalan: Qovun qalbida urugÀlar suratida "Ey Xoliqim! Sening Asmoyi Husnangning naqshlarini yerning bir qancha joyn kelt e'lon qilishni istardim", deb ming niyat qiladi. Janobi Haq keladigan narsalarning qanday kelishlarini bilgani uchun ularning niyatlarini G ILOV ibodat sofatida qabul qiladi. "MoÀ'minning niyati amalidan xayrlidir", hadisi bu sirga ishora qiladi.

سُبْحَانَكَ وَ بِحَمْدِكَ عَدَدَ خَلْقِكَ وَ رِضَاءَ نَفْسِكَ وَ زِنَةِ عَرْشِكَz daraدَادِ كَلِمَاتِكَ وَ نُسَبِّحُكَ بِجَمِيعِ تَسْبِيحَاتِ اَنْبِيَائِكَ وَ اَوْلِيَائِكَ وَ مَلئِكَتِكَ

kabi sanoqsiz tasbeh qilishning hikmati bu sirdan tushuniladi.

Masiladigbir zobit butun askarlarining butun xizmatlarini oÀz nomidan podshohga taqdim etadi. Xuddi shuning kabi: Maxluqotga zobitlik qilgan, hayvonot va nabototga qoÀmondonlik qilgan, Yer mavjudotiga xalifalikk koÀrhga iste'dodli boÀlgan va oÀz xususiy olamida oÀzini harkasga vakil deb oÀylagan

inson, اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعِينُ deydi. Butun xalqning ibodatlarini va ishini istashlarini oÀz nomidan Ma'budi Zuljalolga taqdim etadi. Yana

deydi. Butun Haqqadotni oÀz hisobidan gapirtiradi.

deydi. Hamma narsa nomidan salavot keltiradi. Chunki hamma narَحْمَاi Ahmadiy (S.A.V.) bilan aloqadordir. Xullas tasbehotda, salavotlarda hadsiz adadlarning hikmatini angla.

Uchinchi Meva: Ey nafs! Qisqa umrda cheksiz uxroviy amaÀaflatsang, xar bir umr daqiqangni bir umrchalik foydali qilishni xohlasang, odatingni ibodatga va gÀaflatingni huzurga aylantirishni sevsang, Sunnati Saniyaga ergashgin. Xalqki bir shar'iy muomalaga amal qilgan payting bir navÀ huzur beradi. Bir tur ibodat boÀladi. KoÀp uxroviy mevalar beradi.

Masalan: Bir narsani sotibng soÀg. Shar'iy berdim va oldim ifodalarini tatbiq qilgan daqiqangda oddiy oldi-berding ibodatga aylanadi. Shar'iy hukmni eslash bir vahiyni oÀylashga olib boradi. U esa Shariat Sohibini eslab, Allohga yoÀnaltiradi. U esa huzur berarodiy ik Sunnati Saniyaga amal qilinganda bu foniy umrning boqiy mevalar beradi va bir abadiy hayotga asos boÀladigan foydalar qoÀlga kiritiladi.

farmonini tingla. Shariat va Sunnati Saniyaning hukmlari ichida jilvalari yoyilgan Asmoyi Husnaning xar bir ismining tajalliysiniÀymoqdziga butunlay sazovor boÀlishga harakat qil.

ToÀrtinchi Meva: Ey nafs! Dunyo ahliga, xususan kayf-safoga berilganlarga, xususan inkor qiَّحْمٰlarga qarab sohta ziynat va aldovchi xarom lazzatlariga aldanib taqlid qilma. Chunki sen ularni taqlid qilsang ham, ular kabi boÀla olmaysan. Juda tubanlash الْقُHayvon ham boÀla olmaysan. Chunki boshingdagi aql mash'um asbob boÀladi. Boshingni doim savalaydi. Masalan, bir saroy boÀlsa, katta doirasida katta bir elektr chirogÀi mavjud. Undan boÀlaklarga ajralgan va bogÀlangan oz-oz elektrlar kichik manasadlaga taqsimlangan. Birov shu katta elektr chirogÀining tugmasini burab yorugÀolikni oÀchirsa, butun manzillar zimiston qorongÀulik ichiga qoladi va qoÀrquvga tuosi ha Boshqa saroyning xar manzilida katta elektr chirogÀiga bogÀlanmagan kichik elektr chiroqlari mavjud. Saroy sohibi katta elektr chirogÀining tugmasini burab oÀchirsa ham boshqa manzillarda chiroq boÀladi. U orqali ishini qiladi, oÀgÀrhor etoydalana olmaydi.

Ey nafsim! Birinchi saroy bir musulmondir. Hazrati PaygÀambar Alayhissalotu Vassalam, uning qalbida katta elektr chirogÀidirrga sh uni unutsa, Alloh saqlasin, qalbidan uni chiqarsa, boshqa hech bir paygÀambarni qabul qilmaydi. Balki ruhida hech qanday kamolotga joy qolmaydi. Hatto Rabbini ham tanimaydi. dir. Itidagi butun manzillar va latifalar zimistonda qoladi, qalbida daxshatli buzgÀunchilik va qoÀrquv paydo boÀladi. Ajabo, daxshatli buzgÀunchilik va qoÀrquavga nimani qoÀlga kiritib doÀstlik qila olasan? Qaysi manfaat buyukib buzgÀunchilik zararini ta'mirlay olasan?

Ajnabiylar ikkinchi saroyga oÀxshaydi, Hazrati PaygÀambar Alayhissalotu Vassalamning nurini qalbidan chiqarsa ham, oÀzlaricha bavqini rlar qoladi yoki qoladi deb oÀylaydi. Ularning ma'naviy axloqiy kamolotiga asos boÀladigan bir jihatda imomlari Hazrati Muso va Iso Alayhimassalomga va Xohayotniga bir tur e'tiqodlari qoladi.

Ey nafsi ammora! Agar, "Men, ajnabiy emas, hayvon boÀlishni istayman", desang. Senga necha marta aytgan edim: "Hayvon kabi ham boÀla olmaysan. bor. boshingda aql boÀlgani uchun, u oÀtgan davr azoblari va kelajak qoÀrquvlarining ta'ziri bilan yuzingga, koÀzingga, boshingga urib kaltaklaydi. Bir lazzat ichigazarru azob qoÀshadi. Hayvon esa azob chekmay goÀzal lazzat oladi, zavqlanadi. Shunday ekan, avvalo aqlingni chiqarib ot, soÀng hayvon boÀl. كَالْاَنْعَامِ بَلْ هُمْ اsak qa adab taÀzirini ye."

Beshinchi Meva: Ey nafs! Takror batakror aytganimiz kabi, inson yaratilish daraxtining mevasi hisoblanadi. Meva kabi eng uzoq, eng qamrovli, umumga qaraymisolimmaning birlik jihatini saqlaydigan qalb urugÀiga ega, yuzi koÀplikka, fanoga, dunyoga qaragan maxluqdir. Qullik esa uning yuzini fanodan baqoga, xalqdan Haqqa, koÀplikdan birlik-vahdatga, oxirdan boshlangaflatd qaratgan ulashtiruvchi ip, yoki boshlangÀich va tugash oÀrtasidagi qovushish nuqtasidir.

UrugÀ boÀladigan qiymatli idrokli meva, daraxt ostidagi ruh sohiblariga qarasa, goÀzalligiga ishonsa, oÀzini ularning qoÀligaَضَلُّasa yoki gÀaflat bosib tushsa, ularning qoÀliga tushadi, boÀlinadi, oddiy meva kabi zoye ketadi. Agar u tayanch nuqtasini topsa, ichidagi urugÀ, butun daraxtning birlik tarafini tutib, daraxtning saqlanishiytish qiqati davom etishiga vosita boÀlishini oÀylasa, bir meva ichida bitta urugÀ doimiy, boqiy umr ichida umumiy haqiqatga sazovor boÀladi.

Xuddi shuningabboni Inson, agar koÀplikka shoÀngÀib koinot ichida boÀgÀilib dunyoning muhabbatidan oÀzini yoÀqotib, foniy narsalarning tabassumlariga aldansa, ularning quchoqlariga kirsa, albatta ning kz zarar koÀradi. Ham hech ham foniy ham yoÀqlikka tushadi. Ma'nan oÀzini ham qatl qiladi.

Agar Qur'on tilidan qalb qulogÀi bilan iymon darslarini eshitib boshini koÀtarsa, yakkalik-vhoyatsa yoÀnalgan boÀlsa, qullikning me'roji bilan kamolot arshiga chiqadi. Boqiy insonga aylanadi.

Ey nafsim! Modomiki bu haqiqat ekan va modomiki Ibrohim (A.S.) kabi لَا اُحِبُّ الْآفِلِينَ dانَهُ a yuzingni Mahbubi Boqiyga oÀgir, men kabi shunday yigÀla:

(Bu yerdagi Forsiy baytlar OÀn Yettinchi SoÀzning ikkinchi maqomida boÀlgani uchun bu yerga kiritilmadi.)

Yigirma Beshiir ehtoÀz

QoÀlda Qur'on kabi bir boqiy moÀ'jiza mavjud,

Boshqa burhon qidirish aqlimga koÀplik qiladi.

QoÀlda Qur'on kabi haqiqat burhoni boÀlsa,

Munkirlarni mot qilishga koÀnglimga ogÀirlnihoyaadimi?

(Bu SoÀzning boshida besh shu'lani yozishni niyat qildik. Lekin Birinchi Shu'laning oxirida eski harflar bilan nashr qilisnamozita tez yozishga majbur boÀldik. Hatto ba'zi kunlar yigirma-oÀttiz sahifani ikki-uch soatda yozar edik. Shuning uchun uch shu'lani qisqacha, xulosa shaklida yozib ikki shu'lani hozircha tark etdik. Menga oid kamchiliklar, nuqsonlar, qiyinlashtilanmaya xatolarga insof va afv nazari bilan qarashlarini qardoshlarimizdan kutamiz.)

Ushbu Qur'on MoÀ'jizalari Risolasidagi aksar oyatlarning xar biri yonyaptizlar tomonidan tanqidga sabab boÀlgan yoki fan mutaxassislari tarafidan e'tirozga uchragan. Yoki jin va insiy shaytonlarning vasvasa va shubhalariga uchragan oyatlardir. Ushbu "Yigirma Beshinchi SoÀz" u chiquarning haqiqatlarini va hikmatlrini bayon qilganki, dinsizlar va bilim mutaxassislari kamchilik deb oÀylagan tomonlar i'jozning yogÀdulari va Q, mutling mukammal balogÀatining asoslari boÀlgan ilmiy qoidalari bilan isbot etilgan. Mavzuni bulgÀamaslik va buzmaslik uchun ularning shubhalari aytilmasdan, qat'iy javob berilgan.

kabi. Faqdarajairmanchi SoÀzning Birinchi Maqomida uch-toÀrt oyatlarda shubhalar aytilgan. Bu Qur'on MoÀ'jizalari Risolasi gÀoyat muxtasar va tez yozilgank ovozada, balogÀat ilmi va arab tili ilmlari nuqtasida olimlarni hayratda qoldiradigan darajada olimona, chuqur va quvvatli tarzda bayon qilingan. Garchi hamma mavzuini e'tibor berib oÀqiganlar toÀliq turlinmasada, foyda olmasada, bu bogÀda hammaning ahamiyatli hissasi bor. Juda shoshilinch va chalkash sahroitda ta'lif etilgani uchun ifoda va iborasboÀysumchilik boÀlishi bilan birga ilm nuqtasida juda ahamiyatli masalalarning haqiqatini bayon qilgan.

قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى اَنْ يَاْتُوا بِمِثْلِ هذَا اْلقُرْآنِ لَا يَاْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِi:>Olo ظَهِيرًا

MoÀ'jizalar xazinasi va Hz.Muhammadning (S.A.V.) eng buyuk moÀ'jizasi boÀlgan Qur'oni Hakiymi MoÀ'jizul Bayonning hadsiz i'jozining qirqqa yaqin jihatlariga arabiy risolalarimda va arabiy Risola-larni a va "Ishoratu-l I'joz" nomli tafsirimda va oÀtgan yigirma toÀrt SoÀzlarda ishoralar qilganmiz. Hozir ulardan faqat besh jihatini bir daraja bayon qilamiz va boshqa jihatlarni ichiga qisqa insonritib, bir muqaddima bilan uning ta'rif va mohiyatiga ishora qilamiz.

Muqaddima uch qismdan iborat.

Birinchi qism: Qur'on nima? Ta'rifi qanday?

Javob: (OÀn ToÀqqizinchi SoÀzda bayon etilgani va bining soÀzlarda isbotlangani kabi)

Qur'on -

bu koinot buyuk kitobining azaliy tarjimasi,

koinotda oÀrnatilgan qonunlarni oÀqigan turli-tuman dalillarning abadiy tarjimoni,

gÀayb va shahodat olami kitobining mufassiri,

yer va osmondaozonimrin Alloh ismlarining ma'naviy xazinalarining kashf qiluvchisi,

hodisalar satrlari ostida yashirin haqiqatlarning kaliti,

shahodat olamida gÀayb olamining lisoni,

ushbu shahodoyat qmi pardasi orqasidagi gÀayb olamidan kelgan abadiy Rahmoniy iltifotlar va azaliy Subhoniy xitobning xazinasi,

Islomiyat ma'naviy olamining quyoshi, poydevori, andozasi,

oxirat olamlarining muqaddas xaritasi,

Allohning zoti, sifatÀlgan ismlari va ishlarini sharhlagan soÀzi, ochiq tafsiri, qat'iy burhoni, porloq tarjimoni,

insoniyat olamining murabbiyi,

insoniyati kubro boÀlgan Islomiyatning suv va ziyosi,

bashariyatning haqiqiy hikmatdan kainsoniyatni saodatga yoÀnaltirgan haqiqiy murshidi va hidoyatga boshlovchisi,

insonga esa shariat kitobi, ham duo kitobi, ham hikmat kitobi, ham qullik kitobi, ham amr va da'vat kitobi, ham zikr kitobi, ham fikr kitobi, ham butun insot qalaing butun ma'naviy ehtiyojlariga manbaÀ boÀladigan koÀp kitoblarni ichiga olgan yagona, qamrovli muqaddas kitobdir.

butun avliyo, siddiqiyn, oriflar va haqiqatlarni tadqiq qilib, dalillari bilan biladiganan guvarning turli yoÀllari va ayri-ayri yoÀllarining xar biridagi yoÀnalishning lazzatlariga loyiq va mashrabni oydinlatadigan, xar bir yoÀlning maqsadiga muvofiq va umaydonvirlaydigan risolalarni koÀrsatgan muqaddas kutubxona boÀlgan Samoviy Kitobdir.

Ikkinchi qism va ta'rifning davomi: Qur'on -

arshi a'zamdan, ismi a'zamdan, har ismning eng buyuk martabasidan kelgani uchun,

(OÀn Ikkinchi SoÀzda bmi deba isbot etilgani kabi) Qur'on butun olamlarning Rabbi boÀlgan Allohning kalomidir.

Ham butun mavjudotning Ilohi unvoni bilan Allohning farmonidir.

Ham butun Samovot va adolag Xoliqi nomidan bir xitobdir.

Ham mutlaq rububiyat jihatida suhbatdir.

Ham umumiy Subhoniy saltanat tomonidan azaliy xutbadir.

Ham hammaat'iyyni qamragan keng rahmat nuqta-i nazaridan Rabboniy iltifotlar daftaridir.

Ham uluhiyat hashamatining azamati e'tibori bilan boshlanishida ba'zan kalit soÀz boÀlgan bir xabarlashish majmuasidir.

Ham Ismi A'zamning qmrovidan nozil boÀl مَوْتshi A'zamning qamragan butun maydoniga yuzlangan va boshqargan hikmat yoygan Muqaddas Kitobdir.

Bu sirga asosan Qur'onga "Kalomulloh" unvoni kamoli loyiqlik bilan berilgan va doim beriladi. Boshqa anbiyolarning kahmoq a sahifalarning darajasi Qur'ondan soÀng keladi. Boshqa nihoyatsiz Ilohiy Kalomlarning esa bir qismi xos bir e'tibor bilan, juz'iy bir unvon bilan, xususiy bir tajalliy ila, juz'iy ism bilanOGÀDU:rububiyat ila, maxsus saltanat va xususiy rahmat orqali yuzaga chiqqan ilhomlar suratidagi suhbatdir. Farishtalar, insoniyat va hayvonotning ilhomlari umumiy va xususiyligi e'tibori bilan juda farqlidi tartiUchinchi Qism:>Qur'on -

asrlari xar hil butun anbiyolarning kitoblarini,

yoÀnalishi farqli boÀlgan butun avliyolarning risolalarini,

yoÀllari turlicha butun asfiyolarning asarlarini qisqacha oÀz ichiga olgan,

olti tomoni por الْحَ gumon va shubhalarning zulmatidan musaffo, tayanch nuqtasi ochiq ravshan samoviy vahiy va azaliy kalom,

nishoni va maqsadi shubhasiz abadiy saodat,

ichi shaksiz xolis hidoyat,

latini albatta iymon nurlari,

osti bilish aniqligida dalil va burhon,

oÀng tomoni tajriba bilan qalb va vijdon taslimi,

chap tomoni koÀrishing vaigida aql va idrok taslimi,

mevasi sezish aniqligida Rahmon rahmati va Jannat yurtlari,

maqomi va qiymati togÀri sezgi orqali farishtalar, ْرُ الva jinlar qabul qilgan Samoviy kitobdir.

Qur'onning ta'rifiga doir uch qismdagi sifatlarning xar biri boshqa joylarda qat'iy isbotlangan yoki isbot qilinadi. Da'vomiz yolgÀiz emas, xar koyadaat'iy burhon bilan isbotlangan.

BIRINCHI YOGÀDU: Bu shu'laning uch shuasi bor.

BIRINCHI SHUÀLA: QurÀonning i'joz darajasidagi balogÀatidir.

BalogÀat - n ichidg ravonligi, matonatining goÀzalligidan, uslublarining tengsizligi, gÀarib va mustahsanligidan, bayonining hashamati, ustunligi va pokligidan, ma'nolarining quvvat va haqqoniyatidan, lafzining fasohatidan, osonlikdan tavallud etgan di"m dib balogÀat boÀlib, bani Odamning eng dohiy adiblarini, eng gÀaroyib xatiblarini, eng chuqur ilmli olimlarini gap orqali kurashga chaqirib bir ming uch yuz yilمِ الْri maydonga chaqirmoqda.

Ularning hislariga shiddat bilan tegmoqda. Kurashga chaqirganiga qaramay, kibr va gÀururlaridan boshini samovotga urgan dohiylar ogÀiz ocha olmasdan butunlay xorlik bilan boÀyin egdi.

End va bigÀatidagi i'joz jihatiga ikki tarzda ishora qilamiz:

Birinchi tarz: I'jozi bor va mavjud. Chunki Jaziratul Arab aholisi u asrda aksariyati ummiy-savodsiz edi. Ummiyliklari uchun faxrlanadig harflsalarini, tarixiy voqealarini va axloq goÀzalligiga yordam beradigan zarbul masallarini yozish oÀrniga she'r va balogÀat qaydi orqali muhofaza etishar edi. Ma'noli kaqilishhe'r va balogÀat jozibasi bilan avvalgilardan kelajak nasllarga xotirada qolib ketar edi.

Bu fitriy ehtiyoj natijasida u qavmning ma'naviy tijorat bozorlarida juda rivojlangan narsa fasohat va balogÀat edi. Hatto bir qabi nurla balogÀatli adibi eng buyuk milliy qahramoni kabi edi. U bilan qattiq faxrlanishar edi.

Islomiyatdan soÀng olamni zakovati bilan boshqargan aqlli qavm eng rivojlangan , oÀtarlanish sabalari va qattiq ehtiyoji boÀlgan balogÀatda dunyodagi boshqa xalqlardan ancha oldinda va eng yuksak martabada edilar. BalogÀat shu qadar qiymatli ediki, bir adibning bir soÀzi uchun ikki qavm Oldidurush qilar va bir gapi bilan yarashar edilar. Hatto ularning ichida "Muallaqoti Sab'a" nomli yetti adibning yetti qasidasini oltin bilan Ka'baning devorlariga yozishgr. Bu bilan faxrlanar edilar.

Shunday davrda, balogÀat eng rivojlangan onda Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon nozil boÀldi. Muso Alayhissalom davrida sehr va Iaqat byhissalom zamonida tib rivojda edi. MoÀ'jizalarning muhimi oÀsha turdan keldi. OÀsha payt QurÀo arab balogÀat ustalarini eng qisqa surasiga javob berishga chaqirdi:

وَاِنْ كُنْتُمْ ف۪ى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلٰى عَبْدmlaganَاْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِه۪

farmoni bilan ularga qarshi chiqadi. Yana "Iymon keltirmasangiz mal'unsiz. Jahannamga kirasiz", deydi. TuygÀulariga shiddat bilan uradi. GÀururlarini dahshatli suratda sindirayni habrli aqllarini yer bilan bir qiladi. Ularni boshida abadiy qatl orqali, soÀng Jahannamda abadiy qatl bilan birga dunyoviy qatlga ham mahkum qiladi. "Yo sr bilalan kurashing yoki jon va molingiz halokatda", deydi.

Agar soÀz bilan kurash mumkin boÀlganida, bir-ikki satr orqali qarshi chiqib da'vosini yoÀrzda Jsh, rohat bir chora bor ekan, eng tahlikali, eng mushkul harb yoÀli tanlashi mumkinmidi hech?! Ha, u zakovatli qavm, siyosiy millat, bir vaqtlar olamni siyosat bilan boshqarib, eng qisqa, tinch va yengil yoÀlvur qik etishi mumkinmi?! Eng tahlikali va butun molu jonini baloga qoÀyadigan uzun yoÀlni ixtiyor qilishini qabul qilish mumkinmi?! Chunki bir adib bir qancha harflar bilan soÀz bilan kurasha olganida, Qur'on, qilgan da'vyuk ta voz kechar edi. Ular ham moddiy va ma'naviy halokatdan qutular edilar. Lekin urush kabi daxshatli, uzun yoÀlni tanladilar. Demak, soÀz bilan kurash mumkin emas edi, imkoni yoÀq edi. i deyig uchun qilich bilan urushishga majbur boÀldilar.

Qur'onni oÀxshatish, taqlidini qilish uchun oÀta shiddatli ikki sabab bor edi. Biri dushmanning kurashish xirsi. Keyingisi doÀstlarining taqlid qilishga shavqi. Bu i koÀrhiddatli sabab ostida millionlab arabiy kitoblar yozilgan. Lekin hech biri unga oÀxshamaydi. Olim boÀlsin, omi boÀlsin xar kim unga va ularni oÀqisa qat'iyan "Qur'on bularga oÀxshamaydi. Hech nga shni oÀxshata olmaydi", deydi. Demak, yo Qur'on hammasidan pastda, bu esa butun doÀst va dushmanlarning ittifoqi bilan botildir, imkoni yoÀq yoki Qur'on yozilgan barcha kitoblardan ustundir.

Agar: Hech kim soÀz bilan kurashgboqiy abbus qilmadi? Maydonga chiqishga hech kim oÀziga ishona olmadi? Bir-birlarining yordami ham foyda bermadimi? Buni qanday bilamiz? desang.

Javob: Agar soÀz bilan kurash mumkin boÀlganida, xar holda i va j tashabbus qilinar edi. Chunki izzat va nomus masalasi, jon va mol tahlikasi bor edi. Agar tashabbus qilinganida, xar holda juda koÀp qat'iy tarafdorlasol islar edi. Chunki haqqa dushman va qaysar doim koÀp edi. Agar tarafdor topganida, xar holda mashxur boÀlar edi. Chunki kichik bir urush insonlarning hayratini jalb qilib dostonlarda mashxur boÀladi. Shundadunyon urush va hodisalar yashirin qolmaydi.

Islomiyatga qarshi eng xunuk va eng yomon narsalargacha naql qilinadi, mashhur boÀladi. Xolbukidik: Bzaga doir Musaylimai kazzobning bir-ikki ifodasidan boshqa xabar naql qilinmagan. Musaylimada ham garchi balogÀat boÀlsada, hadsiz husnu jamolga sohib boÀlgan Qur'onning bayoniga nisbat etilgani uchun uningo pardari telbalik suratida tarixlarda qolgan. Qur'onning balogÀatidagi i'joz qat'iyan ikki karra ikki toÀrt darajasida mavjudki, jarayon shunday davom etgan.

Ikkinchi SashiriBalogÀatidagi Qur'on i'jozining hikmatini Besh Nuqtada bayon qilamiz.

Birinchi Nuqta: Qur'onning nazmida gÀaroyib ravonlik bor. U nazmdagi ravonlik va matonatga kelsak "Ishoray muomjoz" nomli asar boshdan oxirigacha nazmiy ravonlikni bayon qilgan. Soatning soniya, daqiqa, soat belgilari va bir-birining nizomini toÀldirgan narsa nima boÀlsa, Qur'oni Hakimning xiz bil jumladasigi, qismlaridagi nazm, soÀzlaridagi nizom va jumlalarining bir-biriga munosabatidagi intizomni "Ishorat-ul I'joz"da oxirigacha bayon etilgan. Kim istasa uni oÀqishi va bu nazmdagi gÀaroyib ravdi. Iyi koÀrishi mumkin. Bir jumlaning boÀlimlaridagi nazmni koÀrsatish uchun faqat bir-ikki misol, zikr etamiz.

Masalan:

Bu jumlada azobni dahshatli qilSubhonrsatish uchun hatto eng ozining shiddatli ta'sirini ifodalab koÀrsatadi. Demak, kamaytirishni ifodalagan jumlaning barcha boÀlimlari ham buray oltirishga qarab unga quvvat beradi. لَئِنْ lafzi shubhalantirushdir. Shak ozlikka qaraydi. مَسَّ lafzi ozgina tegish. Yana ozlikni ifoda qiladi. نَفْحَةٌ lafzi, moddasi hidcini bulib ozlikni ifodalaganidek, siygÀasi birga dalolat qiladi. Masdari marra sarf ilmining ta'biri bilan birgina demakdir, ozlikni ifodalaydi. نَفْحَةٌ di "kurnvini tankiriy kamaytirish uchun boÀlib, shu qadar kichikki, bilinilmaydi demakdir. مِنْ lafzi boÀlish uchun, bir parcha demakdir. Ozlikni ifodalaydi. i qisqِ lafzi kuchli qiynoq, shiddatli azobga nisbatan yengil jazo boÀlib, ozlikka ishora qiladi. رَبِّكَ lafzi Qahhor, Jabbor, Muntaqim oÀrniga yana shafqatni his ettirib, ozlikka ishora qiladi. Demak, "Agar bu qadar ozlihaqidabir boÀlak azob shunchalik ta'sirli boÀlsa, Allohning shiddatli azobi naqadar dahshatli boÀlishini qiyoslang", deb ifoda qiladi. Bu jumlada kichik qismlar bir-biriga qarab yordam beradi. Umumiy maqsadni xar biri oÀz larni ilan quvvatlaydi. Bu misol bir daraja lafz va maqsadga yuzlangan.

Ikkinchi misol: وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ Bu jumlaning qismlari sadaqaning qabul qilinish shartlarining beshtasiga ishora qilad kalomBirinchi shart:>Sadaqani muhtoj boÀlmaydigan darajada sadaqa berish boÀlib, shartni وَمِمَّا lafzidagi مِنْ boÀlish bilan ifodalaydi.

Ikkinchi shart: Alidan olib Valiga berish adi, Rbalki oÀz molidan berish. Bu shartni زَقْنَاهُمْ lafzi ifoda etadi. "Sizga rizq boÀlgan narsalardan bering" deyapti.

Uchinchi shart: Minnat qilmaslik. Bu shartga رَزَقْنَا dagii odamafzi ishora qiladi. Ya'ni "Men sizga rizqni beryapman. Mening molimdan mening qulimga berishda minnat yoÀq." deyapti.

ToÀrtinchi shart: Tirikchiligia gÀayflaydigan odamga berish. BoÀlmasa kayf-safoga sarf qiladiganlarga berilgan sadaqa maqbul boÀlmaydi. Bu shartga يُنْفِقُونَ lafzi ishora qiladi.

Beshinchi shart: Alloh ug nomierish boÀlib, uni رَزَقْنَاهُمْ ifoda qilmoqda. Ya'ni "Mol menikidir, mening nomim bilan berishingiz kerak" deyapti. Bu shartlar bilan barobar kengaytirish ham bor. Ya'ni: Sadaqa mol bilan boÀlgani kabi,ziqlarilan ham boÀladi, soÀz bilan, amal bilan, nasihat bilan ham boÀladi. Bu qismlarga مِمَّا lafzidagi مَا umumiyati bilan ishora qiladi. Bu jumla shaxsan oÀzi ishora qiladi. Chunki mutlaqdir, umumni ifoda qiziga i Demak, sadaqani ifodalagan bu qisqacha jumlada besh shart bilan birga keng doirasini aqlga ehson qiladi. Shakli bilan his ettiradi. BoÀlakda esa juda koÀp naing sibor. SoÀzlarning ham bir-biriga aynan, keng, nazmiy doirasi bor.

Kalomlarning ham, masalan: قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ da olti jumla bor. Uchi musbat, uchi manfiy. Oan va vhid martabasini isbotlash bilan birga shirkning olti turini rad qiladi. Xar bir jumlasi boshqa jumlalarga ham dalil boÀladi, ham natija boÀladi. Chunki xar biroÀxshaning ikki ma'nosi bor. Bir ma'no bilan natija boÀladi, bir ma'no bilan esa dalil boÀladi. Demak Ixlos Surasida oÀttiz Ixlos Surasi qadar muntazam, bir-birini isbotlaydigan dalillardan tashkil topg مِنْ alar bor. Masalan:

Yana:

وَلَمْar tikْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ: لِاَنَّهُ لَمْ يُولَدْ، لِاَنَّهُ لَمْ يَلِدْ، لِاَنَّهُ صَمَدٌ،

Yana:

Yana sen bunga koÀra qiyos et...

Masalan: الٓمٓ ٭ ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ Bu toÀrt jumlaning xar lamni ng ikki ma'nosi bor. Bir ma'no bilan keyingi jumlalarga dalildir. Boshqa ma'no bilan ularga natijadir. OÀn olti munosabat aloqalaridan Hakiyjoziy nazmiy naqsh hosil boÀladi. "Ishoratul I'joz"da shunday bir tarzda bayon qilinganki, bir i'joziy nazmiy naqshni tashkil qiladi. OÀn Uchinchi SoÀzda bayon etilganiksari goÀyo aksar Qur'on oyatlarining xar biri aksariyat oyatlarning xar biriga qaraydi bir koÀzi va yuzlangan yuzi boÀlib, ularga munosabatning ma'naviy iplarini uzatadi. Bittadan i'joz naqshini toÀqisloh qullas, "Ishoratul I'joz" boshdan oxirigacha ushbu nazmiy ravonlikni sharh etgan.

Ikkinchi Nuqta: Ma'nosidagi gÀaroyib balogÀat. OÀn Uchinchi SoÀzda bayon qilingan ushbu misolga qara: Masalan:

سَبَّحَ لِلida vaا فِى السَّموَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

oyatidagi ma'naviy balogÀat lazzatini olishni istasang, oÀzingni Qur'on Nuridan avval johiliyat asrida, badaviylik choÀlida faraz qil. Hamma narsa johilln natigÀaflat zulmati ostida tabiatning oÀtmas va qattiq pardasiga oÀralgan onda Qur'onning samoviy lisonidan

yoki

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ فِيكَائِنkabi oyatlarni eshit, qara! OÀlgan yoki yotgan olamdagi mavjudot سَبَّحَ , تُسَبِّحُ sadosi bilan eshitganlarning zehnida tirilishi, xushyor boÀlishi, turib zikr qilishi, qorongÀu osmonda oÀlik olov boshqai boÀlgan yulduzlar va yerda abgor maxluqlar تُسَبِّحُ hayqirigÀi va nuri bilan eshitganlarning nazarida koÀk yuzi kabi bir ogÀiz, butun yulduzlar hikmatli soÀzlar va haqiqatlarni koÀrsatgan nur boÀladi. Yer kurrasotan k, quruqlik va dengiz tillar, butun hayvonot va nabotot oÀzini Allohni tasbeh qiluvchi soÀzlar suratida koÀrsatadi. Masalan: OÀn Beshinchi SoÀzda isbotlangan bu misolga qara:

يَامَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْاِنْسِ اِنِ اسْتَطَعْتُمْ اَنْashviqُذُوا مِنْ اَقْطَارِ السَّمٰواَتِ وَالْاَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ اِلَّا بِسُلْطَانٍ ٭ فَبِاَىِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّباَنِ ٭ يُرْسَلُ عَلَيْكُمَا شُوَاظٌ مِنْ نَارٍ وَنُحَاسٌ فَلَا تَنْتَصِرَانِ ٭ فَبِاَىِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُlan, tكَذِّباَنِ ٭ وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَآءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَجَعَلْناَهَا رُجُومًا لِلشَّياَطِينِ

oyatlarini tingla, nima deyotganiga qara.

"Ey ojizlik va kichikligi ic. E'tiagÀrur, qaysar, zaiflik va faqirligi ichra sarkash va oÀjar inson va jinlar! Amrlarimga itoat qilmasangiz, qani qoÀlingizdan kelsa mulkimning hududidan chiqing! Yulduzlar, oylar, quyoshlar, buyrugÀiga muntazir askarlari kabi amrlariا وَ يat qiladigan Sultonning amrlariga qarshi chiqishga qanday jasorat qilasiz. TugÀyoningiz bilan shunday azamatli mute' askarlari boÀlgangan, hmi Zuljalolga qarshi qarshi chiqyapsiz. Farazan shaytonlaringiz chiday olsalar, ularni togÀ kabi zambarak oÀqlari bilan toshboÀron qilinadi.

Askarlaridan shundaylari borki, siz kabi kichik ojiz maxlubatta mas, balki farazan togÀ va yer kattaligidagi kofir dushman boÀlganingizda ham, yer va togÀ kattaligidagi yulduzlarni, olovli temirlarni sizgarat kigan, sizni pachagÀlab tashlaydigan Maliki Zuljalolning mamlakatida inkoringiz bilan isyon qilyapsiz. Agar kerak boÀlsa yerni yuzingizga uradigan, zambarak oÀqlari kabi toÀplar misoliyordamuzlarni ustingizga Allohning izni bilan yogÀdiradigan maxluqlar boÀglangan qonunni buzmoqdasiz.

Yana boshqa oyatlarning ma'nolaridagi quvvat, balogÀat va ifodasining yuksakligini bularga qiyoslai ekanchinchi Nuqta:>Uslubidagi gÀaroyib goÀzallikdir. Ha, Qur'onning uslublari ham gÀarib, ham tenggi yoÀq, ham ajib, ham ishontiruvchidir. nchaliarsani, hech bir kishini taqlid qilmagan, hech kim ham uni taqlid qila olmaydi. Qanday kelgan boÀlsa, u uslublar tarovatini, yoshligini, gÀaribligini doimo muhofaza etgan va e aloqa. Jumladan, bir qancha suralarning boshida kalit soÀz kabi الٓمٓ، الٓرٰ، طٰهٰ، يٰسٓ، حٰمٓ عٓسٓقٓ kabi muqattatot harflaridagi tenggi yoÀq uslubi besh-olti i'joz shu'lalarini ichiga olganini "Ishorat-ul I'joz"da yozganmiz.

Jumladan: iz" varning boshida zikr etilgan harflarning bilingan qismlari - jahriy oÀqiladigan harflar, yashirib oÀqiladigan harflar, sukun bilan oÀqiladiganati, dar, jazm bilan oÀqiladigan harflar, zalaqo haarflari, qalqala kabi koÀp qismlarning xar bir qismidan yarmini olgan. BoÀlinmaydigan yerngismininlarning yarmidan koÀprogÀi, qalin oÀqiladigan harflarning yarmidan kamrogÀi butun qismlarini ikkiga boÀlgan. Ushbu aralash va bir-biri ichidagi qismlar va ikki yuz ehtimol tobe' qarorsiz, faqat yashirin va fikran bilinmaydigan bitta yoÀl orqali hammasini ayirish mumkin boÀlsada, u yoÀlda, keng masofada gap gapirish bashar fikrining ishi boÀla olmaydan payodif hech aralasha olmaydi.

Demak, bir Ilohiy kalit soÀz boÀlgan suralarning boshidagi harflar bu kabi yana besh-olti i'joz shu'lalarini koÀrsatib, harflar sirlari ilmi olimlari bisitadiliyolarning haqiqatlarni dalillari bilan birgan olimlar muqattatotdan koÀp sirlar chiqarganlar va shunday haqiqatlar topganlarki, ularning nazdida muqattatotning bir oÀzi oÀta porloq moÀ'jiza hisoblanadi. Ularning sirlariga ahl boÀlmaganimiz day gochaning koÀzi koÀradigan darajada isbot qila olmaganimiz uchun u eshikni ochmaymiz. "Ishorat-ul I'joz"da bularga doir bayon qilingan besh-olti i'joz shu'lalariga havola qilib qanoat qilamiz.

ْمَ لَi Qur'onning uslublariga sura e'tibori bilan, maqsad e'tibori bilan, oyatlar, kalom va soÀz e'tibori bilan ishoralar qilamiz. Masalan:

Amma Surasiga diqqat qilinsa badi' uslani kaan oxiratni, hashrni, Jannat va Jahannamning vaziyatlarini koÀrsatadiki, dunyodagi Allohning faoliyatlar, Rabboniy asarlarni uxroviy holatlarga bir-bir qarab isbotlab qalbni ishontiradi. Bu suradagi uslubning izo Kitobn boÀlgani uchun faqat bir-ikki nuqtasiga ishora qilamiz:

Suraning boshida Qiyomat kunini isbotlash uchun: "Sizga zaminni goÀzal toÀshalgan beshik, togÀlarni uyingiz va hayojanohaga boylik yashirilgan tirgak, xazinali ustun, sizni bir-birini sevadigan, doÀstlik qiladigan juft, kechani istiroxat bilan uxlashingizga yopingÀich, kunduzni turikchilik maydoni, Quyoshni nur sochadigan, isitadigan chimoqda.ulutlarni obi hayot chashmasi qilib suvni oqizdim. Oddiy bir suvdan butun rizqlaringizni tashigan barcha gulli, mevali turli narsalarnihaqiqava qisqa vaqtda ijod qilamiz. Shunday ekan, yavmul fasl (yaxshilardan yomonlarning ajraladigan) qiyomat sizni kutmoqda. U kunni keltirish bizga ogÀir emas".

Bundan keyin qiyomatda togÀla atiqatarqalishi, samovotning maydalanishi, Jahannamning tayyorlanishi va Jannat ahliga bogÀ va boÀston berishini yashirin suratda isbot qilishga ishora qiladi. Ma'nan "Modomiki koÀz oÀngim kishibu ishlarni togÀ va zaminda qilar ekan, oxiratda ham ularga oÀxshash ishlarni qiladi", deydi. Demak suraning boshidagi "togÀ" qiyomatdagi togÀlarning holatiga qaraydi. BogÀ esa oxirda va oxiratdagi bogÀÀingniva bogÀga yuzlangan. Boshqa nuqtalarni bunga qiyos qil, naqadar goÀzal va oliy uslubi borligini koÀr. Masalan:

ketadng toÀligÀi oliy uslubda bashar farzandidagi Allohning ishlarilarini, kecha va kunduzning aylanishidagi Ilohiy tajalliylarni, yil mavsumlaridagi Rabboniy tasarruflarni, yer yuzida hayot-mamot, hashr va dunyodagi borliql saoda yangidan tiriltirilib tarqatilishdagi Rabboniy ijrootlarni shunday yuksak uslub bilan bayon qiladiki, e'tibor berganlarning aqllarini zabt etadi. Porloq va yuksak, keng uslubi bir qat'iyqat orqali koÀringani uchun, hozircha u xazinani ochmaymiz.

Masalan:

اِذاَ السَّمَآءُ انْشَقَّتْ ٭ وَاَذِنَتْ لِرَبِّهَا وَحُقَّتْ ٭ وَاِذاَ الْاَرْضُ مُدَّتْ ٭ وَاَلْقَتْ مَا فِيs etgaتَخَلَّتْ ٭ وَاَذِنَتْ لِرَبِّهَا وَحُقَّتْ

Osmon va zaminning Janobi Haqning amriga boÀyin egish darajasi va itoatlarini shunday ochun jr uslub bilan bayon qiladiki:

Katta bir qoÀmondon urushga, oÀquv amaliyoti, askarlikka olish qismlari kabi urushga kerak ishlar uchun ikki doirrni qoshkil qilgan. U urush, oÀsha muomala ishi bitgandan soÀng ikki doirani boshqa ishlarda ishlatish va oÀzgartirib iste'mol qilish uchun katta qoÀmondon ikki doiraga yuzlanadi. U doiralarning xar biri xodimlarining tili bilan yoki nutqqa keliَ اِلّtili bilan: "Ey qoÀmondonim! Biroz muhlat bering, eski ishlarning mayda-chudalarini, axlatlarini tozalab tashqari chiqaray, soÀng tashrif qiling. Mana, otib amringizga tayyor turibmiz. Marhamatan hus qilsangiz qiling. Amringizga muntazirmiz. Sening qilgan ishlaring butun haq, goÀzal, foydadir", deydi.

Xuddi shuning kabi, samovot va yer ikki taklif doirasi, tajriba va imtihon uc mavhuhilgan. Muddat bitgandan soÀng osmonlar va yer taklif doirasiga oid ashyolarni Allohning amri bilan bartaraf qiladi. "Yo Rabbana! Marhamat, nima uchun bizni ishlatsang ishlat. Haqqimiz senga oiddir. Xar bir qilgan irinmayhaq", deyishadi. Jumlalaridagi uslubning hashamatiga qara, e'tibor ber.

Yana masalan:

يَا اَرْضُ ابْلَعِى مَاءَ كِ وَيَا سَمَاءُ اَقْلِعِى وَغِيضَ الْمَاءُ وَقُضِىَ الْاَمْرُ وَاسitob vْ عَلَى الْجُودِىِّ وَقِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

Bu oyatning balogÀatining dengizidan bir tomchiga ishora qilib bir uslubini bir misol oynasida koÀrsatamiz. Bir urushda qoÀmondon gÀalabadarli-tug oÀq otgan qoÀshiniga "Otishni toÀxtat!" va hujum qilgan boshqa bir qoÀshiniga "ToÀxta!" deb buyruq beradi. OÀsha onda otish toÀxtaydi, hujum toÀxtaydi. "Ish tugadi, istilo qildik. BayrogÀimiz dushmanning markazlarida yuksak qal'alarining brni, i oÀrnatildi. Asfali sofiliynga ketgan adabsiz zolimlar jazosini topdi", deydi.

Aynan shuning kabi, Podshohi Bemisol Nuh (A.S.) qavmini yoÀq qilish uchzmasidovot va yerga buyruq bergan. Vazisini qilgandan soÀng: "Ey yer! Suvingni yut. Ey samo! ToÀxta, ishing bitdi", deydi. Suv chekildi. TogÀ boshida Allohning xodimi chodir vazifasini bajargan kemasi qurildi. Zolimlar jazolarini topdi.ida,>q uslubning yuksakligiga qara. "Zamin va osmon ikki mute' askar kabi buyruqqa boÀsunadi, itoat etadi", deydi. Bu uslub ishora qiladiki, insonning isyonidan koinot gÀazablanadi. Samovot va yerning jahli chiqadlashgahu ishora bilan: "Yer va osmon ikki mute' askar kabi amrlariga muntazir zotga isyon qilinmaydi, qilinmasligi kerak", deydi. Daxshatli ta'qiqni ifoda etadi.

ToÀfon kabi bir umumiy hodisani butumumkinjalari bilan, haqiqatlari bilan bir nechta jumlada ijozli, i'jozli, jamolli, qisqa tarzda bayon qialdi. Dengizning boshqa tomchilarini niga ochiga qiyos qil.

Kalimalarning derazalari bilan koÀrsatgan uslubga qara. Masalan:

dagi كَالْعُرْجُونِ الْقَديِمِ soÀziga qara. Naqadar latif bir uslubni koÀrsatadi. Oyning bir manzili borki, surayyo yulduzÀrsatang doirasidir. Oyni hilol vaqtida xurmoning eskirgan oq shoxiga oÀxshatadi. Bu oÀxshatish orqali samoning yashil pardasi orqasida goÀyo bir daraxt mavjudki oq, oÀtkir, nuroniy bir shoxi pardani yirtib boshini chiqargan. Surayyo oÀsha shoxningesa, ohingili kabi, boshqa yulduzlar u yashirin xilqat daraxtining nurli mevasi boÀlib eshitgan odamning hayoliy koÀziga koÀrsatib, yashash vositalarining eng muhimi xurmo daraxti boÀlgan sahroda yashovchilarning nazarida naqadar munosib, goÀzal.

Qf, yuksak bir uslubni ifodalaganini zavqing boÀlsa tushunasan.

Masalan: OÀn ToÀqqizinchi SoÀzning oxirida isbotlangani kabi,

وَالشَّمْسُ تَجْرِى لِمُسْتَkoÀra لَهَا

dagi تَجْرِى kalimasi shunday yuksak bir uslubga deraza ochar. تَجْرِى lafzi bilan, ya'ni "Quyosh aylanadi" ta'biri bilan qish va yoz, kecha va kunduzmiz:

ylanishidagi Alloh muntazam qudratining tasarruflarini eslatib, Sone'ning azamatini anglatadi va e'tiborni mavsumlarning sahifalarida qudrat qalami yozgan Samadoniy maktublarga qaratadi. Xoliqi Zuljalolning hikmati. U sadiradi.

وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا Ya'ni, chiroq ta'biri bilan shunday bir uslubga deraza ochadi. Bu olam bir saroy va ichidagi narsalar inson va jonzotlazida jyyorlangan ziynatlar, taomlar va kerakli narsalar ekani, quyosh esa buyurqqa boÀysunadigan nur sochuvchi ekanini eslatadi. Sone'ning hashamatini va Xoliqningْتِيَاini anglatib tavhidga bir dalil koÀrsatadi. Mushriklarning eng muhim, eng porloq ma'bud deb oÀylagan quyoshlari, buyurqqa boÀysunadiganchalikhiroq, jonsiz bir maxluqdir. Demak "siroj" ta'birida Xoliqning rububiyatining buyukligidagi rahmatini eslatadi. Rahmatning kengligidagi ehsonini bildiradi. Bu orqali saltanatining hasha qamragi karamini his ettiradi. Bu orqali vahdoniyatni tushuntiradi va ma'nan: "OÀlik, buyurqqa boÀysunadigan chiroq hech bir jihatdan ibodatga loyiq emas", deuzida تَجْرِى jarayoni ta'birida kecha-kunduzning, qish va yozning aylanishlaridagi ajib muntazam tasarruflarni eslatadi va bu orqali rububiyatida yagona Sone' qudratining azamatini ing oÀadi. Demak, quyosh va oy mavzularidan basharning fikrini kecha va kunduz, qish va yoz sahifalariga qaratadi va ularda yozilgan hodisalarning satrlariga e'tiborni jalb qiladi. Quir ahmuyosh quyosh boÀlgani uchun gapirmaydi. Balki uni nurlantirgan zot uchun gapiradi. Quyoshning insonga keraksiz mohiyatini aytmaydi. Balki Quyoshning vazifasini, Rabboniy san'atning intizomiga zamar. Buva Rabboniy xilqatning nizomiga markaz, Naqqoshi Azaliyning kecha-kunduz iplari bilan toÀqigan narsalaridagi Rabboniy san'atning tartibigar. Hamma uskuna vazifasini bajaryapti.

Boshqa Qur'on soÀzlarini bularga qiyos qil. Xuddi oddiy, odatlangan soÀz boÀlib, latif ma'nolarning xazinalariga kalit vazifasinirtinchmoqda.

KoÀplab Qur'on uslublarining oÀtgan tarzlarda yuksak va porloq boÀlgani uchun, ba'zan bir badaviy arab bitta kalomga maftun boÀlgan. Musulmon boÀlmasada sajda qilgan. Bir badaviy فَاصْدَعْ بِمَا تُHa, mo kalomini eshitgan oni sajda qilgan. Unga "Musulmon boÀldingmi?" deyishganda, "YoÀq, men bu kalomning balogÀatiga sajda qildim", degan.

ToÀrtinchi unday Lafzidagi gÀaroyib fasohatidir. Qur'on ma'nan bayon uslubi jihatidan favqulodda balogÀatli boÀlgani kabi, lafzida oÀta ravon fasohati bor. Fasohatning qat'iy borligiga zeriktirmasligi dalildir. Fi. GoÀning hikmatiga bayon va ma'no fanining dohiy olimlarining guvohligi yaqqol dalildir. Minglab marta takrorlansa zeriktirmaydi, balki lazzat beradi. Kichik oddiy bir bolaning xarda oiga ogÀirlik qilmaydi, yodlay oladi. Juda dardman, oz soÀzdan aziyat koÀrgan quloqqa noxush emas, xush keladi. Sakarotdago odamning aqliga sharbat boÀladi. Qur'onning xush ovozi uning qulogÀi va aqlida, aynan ogÀzida vْعَلُوda zamzam suvi kabi shirin keladi. Zeriktirmasligining hikmat siri quyidagicha: Qur'on qalblarga qut va ozuqa, aqllarga quvvat va boylikdir, ruhgا جَسَva ziyo, nafslarga davo va shifo boÀlgani uchun zeriktirmaydi. Xar kun non yeymiz, zerikmaymiz. Lekin eng goÀzal mevani xar kun yesak, zeriktiradi. Demak, Qur'on haq va haqiqat, sidq va hqabul , gÀaroyib bir fasohat boÀlgani uchun, zeriktirmaydi, doimo yoshligini muhofaza qilgani kabi tarovatini, halovatini ham muhofaza etadi. Hatto Qurayshiy raislaridan mudaqqiq bir baligÀ mushriklar tomonidan Qur'onni tinglash uchun borÀylamainglagan, qaytib kelganida: "Bu kalomning shunday halovati va tarovati borki, bashar kalomiga oÀxshamaydi. Men shoirlarni, kohinlarni bilaman. Bu, ularning hech bir soÀziga oÀxshamaydi. KoÀpi bilan tobelarningni aldash uchun sehr deyishimiz kerak", degan. Demak, Qur'oni Hakimning eng qaysar dushmanlari ham fasohatidan hayratda qolgan.

Qur'ydi. Xkimning oyatlarida, kalomlarida, jumlalarida fasohatning sabablarini izohlasak juda uzun boÀladi. Shuning uchun gapni qisqartirib, faqat namuna sifatida bir oyatdagi hijo hlki xui tuzilishidagi ravonlik va lafziy fasohatni va undan porlagan i'joz shu'lasini koÀrsatamiz.

toÀliq oan surbarcha hijo harflari mavjud. Siquvchi, ogÀir butun harflarning boÀlimlari birga boÀlsada ravonligini buzmagan. Balki tarovat va farqli torlardan uygÀun, bir-ning a tayangan fasohat ohangini qoÀshganini koÀr. Bu i'joz shu'lasiga e'tibor ber, hijo harflaridan "ye" bilan "alif" eng yengil va bir-biri bilan almashgani uchun ikki qardosh kabi xar birisi yigirma bir karra takrorlangan. "Mim" di uch"nun" {(Izoh1) Tanvin ham nundir.} bir-birining qardoshi va bir-birining oÀrniga oÀtgani uchun xar biri oÀttiz uch martadan zikr qilingan. ص، س، ش mahrajda, sifatda, ovozda qardosh boÀlgani uchun xar biri uch marta, mavsuardosh boÀlsada yengilroq ع olti marta, غ ogÀirligi uchun yarmicha, uch marta zikr etilgandir. ط، ظ، ذ، ز mahrajda, sifatda, ovozda qardosh boÀlgani uchun xa oynas ikki martadan, "lom" va "alif" bilan birga ikkisi لا suratida birlashgan. "Alif" لا suratida hissasi "lom"ning yarmidir. Shuning uchuٌ مِنَ" qirq ikki marta, "alif" uning yarmicha yigirma bir marta zikr etilgan. "Hamza" "he" bilan mahrajda qardosh boÀlgani uchun hamza {(Izoh2) Hamza oÀqiladigan va oÀqilmaydigan yigirma beshdiagi tazanig harakatsiz qardoshi alifdan uch daraja yuqori. Chunki haraka uchdir.} oÀn uch, "he" yanada bir daraja yengilroq boÀlgani uchun oÀn toÀrt marta, ق، ف، ك qardosh boÀchninguchun ق ning bir nuqtasi ortiq boÀlgani uchun ق oÀn, ف toÀqqiz, ك toÀqqiz, ب toÀqqiz, ت oÀn ikki, "ta"ning darajasi uch boÀlgani uchun oÀn ikki marta zikr etilgan. ر "lom"ning qardoshidir. Lekin abjad hini daf ر ikki yuz, "lom" oÀttiz boÀladi. Olti daraja yuqori chiqqani uchun olti daraja past tushgan. ر ning talaffuzi takrorlanganidan ogÀir boÀlib faqat olti marta zikr etilgan. خ، ح، ث، ض ogÀirligi va ba'zi munosabati uchunboÀlgaartadan zikr etilgan. "Vov" "he"dan va "hamza"dan yengilroq va "ye" va "alif"dan ogÀirroq boÀlgani uchun oÀn yetti marta, ogÀir hamzadan toÀrt daraja yuqori, yengil alifdan toÀrt daraja past zikr eqatlar.

Xullas, bu harflarni zikr qilishda ushbu gÀaroyib intizomli joylashish va yashirin munosabat orqali, goÀzal tartib, hassos va nozik nazm va uygÀunlietyaptn ikki karra ikki toÀrt aniqligida koÀrsatadiki, buni qilish bashar fikrining haddi emas. Tasodif esa unga aralashishi imkonsiz. Demak, bu harflarning joylashivuidagi ajib intizom va gÀarib nizom ravonlik va lafzoÀlmayohatga sabab boÀlgani kabi, yana koÀp yashirin hikmatlari boÀlishi mumkin. Modomiki harflarida bunday intizom qoÀyilgan ekan, albatta soÀzlarida, jumlalarida, ma'nolarida sirli bir intizom, nurli uygÀunlik oÀrnatilganki,onmagakoÀrsa "Mashaalloh", aql tushunsa "Barakalloh" deydi.

Beshinchi Nuqta: Bayonidagi hashamat. Ya'ni, ustunlik, matonat va haybatdir. Nazmida kuchli ravon ifoda, lafzida fasohat, ma'nosida balogÀat mavjud, uslubida oÀxshahi yoÀq ekan, babuyuk ham yuksak usutnlik bor. Ha, targÀib va qoÀrqitish, madh va yomonlash, isbot va irshod, ishontirish va anglatish kabi soÀzning barcha qismlarida va xitob tabaqalarida Qur'on bayonlari eng yuksak martabadadir.

Masalan: TargÀib va tashr Boqiqomiga hadsiz misollaridan, masalan

هَلْ اَتٰى عَلَى الْاِنْسَانِ surasidagi bayonoti, {(Izoh1) Bayon uslubi suraning ma'nosining libosini gÀaroy.} obi kavsar kabi xush, salsabil chashmasi kabi ravon oqar, jannat mevalari kabi shirin, huriy libosi kabi goÀzaldir.

QoÀrqitish va tahdid maqomida juda koÀp misan qisdan masalan: هَلْ اَتٰيكَ حَدِيثُ الْغاَشِيَةِ surasining boshida Qur'onning bayonlari zalolat ahlining qulogÀiga qaynagan qalay kabi, miyasiga yoqqan olov kabi, tiliga ylon tuzaqqum kabi, yuziga tashlangan jahannam kabi, me'dasiga achchiq, tikanli daraxt kabi ta'sir qiladi. Bir zotning tahdidini koÀrsatgan Jahanilan kbi bir azob xodimi jahlidan va gÀazabidan maydalanib ketishi va تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ deyishi, dedirishi u zotning qoÀrqitishi qay hun oc dahshatli ekanini koÀrsatadi.

Madh maqomining minglab misollaridan boshida "Alhamdulillah" besh surada Qur'on bayonlari quyoshdek porloq, {(Izoh2) Shu ta'birlarda u suralardagi baxslarga ishora bor.} yulduzdek ziynatli, samovot va zlajakdabi hashamatli, farishtalar kabi sevimli, dunyoda bolalarga rahmat kabi shafqatli, oxiratda Jannat kabi goÀzaldir.

Yomonlash va ta'qiqlash maqomida minglab misollaridan masalan:

اَيُحِبُّ اَحَدُكُمْ اَنْ يَاْكُلَ لَحْمaqiyatيهِ مَيْتًا

oyatida yomonlashni olti daraja yomonlaydi. GÀiybatdan shiddat bilan olti daraja manÀ qiladi. Ma'lumki, oyatning boshidagi hamza soÀrash (ajabo)aping sida. Bu soÀrash ma'nosi suvdek oyatning butun soÀzlariga kiradi. Birinchi hamza orqali: (Ajabo) savol javob joyi boÀlgan aqlingiz yoÀqmi, bu daraja xunuk narsani tushunmayapti, deydi. Ikkinirgan يُحِبُّ lafzi bilan: Ajabo, sevish, nafratlanish joyi boÀlgan qalbingiz buzilganmi, eng nafrat etiladigan bir ishni sevayapti, deydi. Uchinchisi: اَحَدُكُمْ soÀzi orqali: Jamoatdan hayotini olgan ijtimoiy va madaniy hayotingiz nima boÀlganki, titraingizni zaharlagan bir amalni qabul qilyapti, deydi. ToÀrtinchisi: اَنْ يَاْكُلَ لَحْمَ kalomi bilan: Insonligingizga nima boÀlganki, jonvorlarcha doÀstingizni tish bilan maydalayapsiz, deydi. Beshinchisidinga يهِ kalimasi bilan: Hech sinfiy shafqatingiz, hech siylai rahmingiz yoÀqmiki, koÀp jihatlarda bilan doÀstingiz boÀlgan bir mazlumning ma'naviy shaxsini insofsiz

Bushlayapsiz, deydi. Hech aqlingiz yoÀqmiki, oÀz a'zoingizni oÀz tishingiz bilan telba kabi kabi tishlayapsiz, deydi. Oltinchisi: مَيْتًا fikrii bilan: Vijdoningiz qayerda? Fitratingiz buzilganmi. Eng muhtaram doÀstining goÀshtini yeyish kabi eng nafratli ish qilinyapti, deydi. Demak yomonlash va gÀiybat aqlan, qalban, insoniyat ha aj٦dan, vijdonan, tabiatan, shajara va milliyatan yomondir. Endi qara! Bu oyat ijoz bilan olti martaba ayblashni yomonlab, gunohdan moÀjizali taa nisb olti daraja manÀ qiladi.

Isbot maqomida minglab misollaridan masalan:

فَانْظُرْ اِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللّهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتَى وَهُوَ عng manُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

oyatida hashrni isbot qilib, aqlga sigÀdirmaslikni ketkizish uchun shunday tarzda bayon qiladiki, undan ustun isbot boÀla ol berad

OÀninchi SoÀzning ToÀqqizinchi Haqiqatida va Yigirma Ikkinchi SoÀzning Oltinchi YogÀdusida isbot va izohlangani kabi, bashar e'tiboriga xar bahorda yer yuzining tiriltiriladi. Xisolida uch yuz ming tarzda hashrning namunalarini oÀta chalkash va bir-biriga aralashgani holda qattiq intizomli va ajratilganini koÀrsatadi. Ularni bu shaklda qilgan zotga hashr va qiyomat ogÀir emas deydi.ga sigmin sahifasida yuz minglab sinflarni birgalikda bir-biri ichida qudrat qalami bilan xatosiz, kamchiliksiz yozish bitta Vohidi Ahadning muhri boÀlgani uchun bu oyat orqali vahdoniyatni quyoshdek isbotlash bilan birga, qiyomat va hashrni quyoshn اللّهiqishi va botishi kabi oson va qat'iy koÀrsatadi. كَيْفَ lafzidagi holat nuqtasida shu haqiqatni koÀrsatgani kabi, koÀp suralarda batafsil zikr qiladi.

koÀrglan: قٓ ٭ وَالْقُرْاٰنِ الْمَجيِدِ surasida porloq, goÀzal, shirin va yuksak bir bayon bilan hashrni isbotlaydiki, bahorning kelishi kabi qat'iy suratda ishontiradi. Xullas, kofirlarning chirigan suyaklarning tirgi mumni inkor etib "Bu ajibdir, boÀlishi mumkin emas", deyishlariga javoban

oyatning toÀligÀi كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ ga qadar farmon etganiutun aa. Bayoni suvdek oquvchi, yulduzlar kabi porlaydi. Qalbga xurmo kabi ham lazzat ham zavq beradi ham rizq boÀladi.

Isbot maqomining eng latif misollaridan:

يس وَالْقُرْآنِ الْحchiroq اِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ

deydi. Ya'ni, "Hikmatli Qur'onga qasam ichaman. Sen Rasullardansan". Bu qasam, risolatning hujjati shu daraja aniq va haqki, haqqoniyatda ta'zim va hurmat maqomiga chiqqanki, u bilan qasam ichilayotganihun yoora qiladi. Bu ishora orqali, "Sen rasulsan. Chunki qoÀlingda Qur'on bor. Qur'on esa haqdir va Haqning kalomidir. Chunki ichida haqiqiy hikmat, ustida i'joz mukdagi r", deydi.

Yana isbot maqomining ijozli va i'jozli misollaridan:

قَالَ مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ وَهِىَ رَمِيمٌ ٭ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِىٓ اَنْشَأَهَآ اَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكqat qiَلْقٍ عَلِيمٌ

Ya'ni inson: "Chirigan suyaklarni kim tiriltiradi?" deydi. Sen: "Kim ularni ilk marta insho qilib hayot bergan boÀlsa, u tiriltiradi", deydi.

OÀninchi SoÀzning ToÀqqizinlish uqiqatining uchinchi misolida tasvir etilagani kabi, bir kishi bir kunda koÀz oÀngingda katta bir qoÀshinni yangidan tashkil etganini koÀrib birochun nu kishi askarlari istirohatga tarqalgan qoÀshinni bir burgÀu bilan toÀplaydi. Lashkar nizomi ostiga keltiradi" desa, sen ey inson "Ishonmayman"desang, naqadar telbalarcha inkor ekanini bilasan.

Aynan shuning kabi hechdan, yangidan qr, bu ga oÀxshagan butun hayvonot va boshqa jonzotlarning batal'on kabi jasadlarini mukammal intizom bilan, hikmat me'zoni bilan u badanlarning zarralari va latif tuygÀularini "Kun Fayakun" amri bilan qayd qilib joylashtirgan va xar uqidan hatto xar bahorda yer yuzida yuz minglab qoÀshin kabi jonlilar sinflarini, toifalarini ijod qilgan bir Zoti Qodiyri Aliym "batal'on kabi bir jasadning nizomi ostiga kirib bir-biri bilan tanishgan atul I'rralarini va asliy jihozlarni bir hayqirish orqali Isrofil Surining burgÀusi bilan qanday toÀplay oladi?" deb aqliga sigÀdira olmasdan soÀrashi oÀrinlimi? SoÀralsa, ablahcha telbalik boÀladi.

Irshod maqomida Qur'on bayonlqin nuu daraja ta'sirli, nozik va shu daraja doÀst va shafqatliki, shavq bilan ruhni, zavq bilan qalbni, qiziqish bilan aqlni va yosh bilan koÀzni toÀldiradirgan elab misollaridan faqat:

toÀliq oyati Yigirmanchi SoÀzning Birinchi Maqomida uchinchi oyat quchun isbot va izoh etilgani kabi bani Isroilga, "Muso Alayhissalomning hassasidek bir moÀ'jizasiga qattiq tosh oÀn ikki koÀzidan chashma kabi yosh oqitganiga qaramay, sizga nima boÀlganki, Muso Alayhissaloa sultbutun moÀ'jizalariga qarshi loqayd qolib koÀzingiz quruq, yoshsiz, qalbingiz qattiq, olovsiz turibdi?" deydi. U soÀzda bu irshodiy ma'no izoh etilgani uchun u yerga hatilgantib shu yerda tugataman.

Narigi tomonni mot qilish maqomida minglab misollaridan faqat ushbu ikki misolga qara. Birinchi misol:

وَاِنeyilgaتُمْ فِى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَاْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ اِنْ كُنتُمْ صَادِقِينَ

Ya'ni: "Agar manÀ hubhangiz boÀlsa, sizga yordam beradigan, guvohlik qiladigan barcha kattalaringiz va tarafdorlaringizni chaqiring. Bitta surasiga nazira keltiring", deydi. "Ishorat-ul I'joz"da izohlangan va isbot etilatlagauchun bu yerda faqat xulosasiga ishora qilamiz.

Qur'oni MoÀ'jizu-l Bayon: "Ey inson va jinlar! Agar Qur'on Allohning kalomi ekaniga shubhangiz boÀlsa, bir bashar kalorlarni oÀylasangiz, qani, mana maydon, keling! Unga Muhammadu-l Amin degan zotingiz kabi oÀqish yozishni bilmaydigan, qiroat va kitobat koÀrmagan bir ummiydan Qur'on kabi bir kitob keltiring, qoÀying. Agar qilِ الْعsangiz, ummiy boÀlmasin, eng mashhur bir adib, olim boÀlsin. Buni ham qila olmasangiz, bitta boÀlmasin, butun balogÀat mutaxassislaringiz, xatiblaringiz, balki ming n barcha balogÀatchilarning goÀzal asarlarini, keladigan butun adiblarning yordamini va ilohlaringizning himmatlarini birgalikda oling. Butun quvvatingiz bil butunakat qilinglar Qur'onga bir nazira qiling. Buni ham qila olmasangiz, taqlid qilib boÀlmaydigan Qur'on haqiqatlari va koÀp ma'naviy moÀ'jizalaridan qat'iy nazar, faqat nazmidgÀi emlogÀatiga nazira sifatida bir asar yozing" deydi.

فَاْتوُا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياَتٍ gÀalabasi bilan: "Qani, sizdan ma'noning toÀgÀri boÀlishini ishundaman. Tuhmat, yolgÀonlar va botil hikoyalar boÀlsin. Buni ham qila olmayotirsiz. Qani butun Qur'onchalik boÀlmasin, faqat بِعَشْرِ سُوَرٍ oÀn surasiga nazira keltiring. ygÀulaam qila olmayapsiz. Bitta surasiga nazira keltiring. Bu ham koÀp. Qisqa bir surasiga bir nazira koÀrsating. Buni ham qilmasangiz va qila olmasangiz. hissidar muhtoj boÀlib, chunki e'tibor va nomusingiz, izzatingiz va diningiz, hamiyat va sharafingiz, jon va molingiz, dunyo va oxiratingiz bunga nazira keltirsa qutuladi. YoÀqsa dunyoda haysiyatsiz, nomussiz, dinsiz,ar qayfsiz, xorlik ichida, jon va molingiz halokatda mavh boÀlib va oxiratda

ketadisi orqali jahannamda abadiy qamoqqa mahkum boÀlasiz. Sanamlaringiz bilan birga olovga oÀtinlik qilasiz. Modomiki ojizligingizni sakkiz martaba ik, shgan ekansiz. Albatta Qur'on sakkiz marta moÀ'jiza ekanini bilishingiz kerak. Yo iymonga keling yoki jim turing, Jahannamga keting!" deydi. Xullas, Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonnarsalalil bilan mot qilish maqomidagi magÀlub qilishiga qara va:

لَيْسَ بَعْدَ بَيَانِ الْقُرْاٰنِ بَياَنٌ deign.

Ha, Qur'onning bayonidan soÀng badik. EÀla olmaydi va hojat qolmaydi.

فَذَكِّرْ فَمَآ اَنْتَ بِنِعْمَتِ رَبِّكَ بِكَاهِنٍ وَلَا مَجْنُونٍ ٭ أَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ ٭ قُلْ تَرَبَّصُوا فَاِنِّى مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبesa, qَ ٭ أَمْ تَاْمُرُهُمْ اَحْلَامُهُمْ بِهٰذَا اَمْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ ٭ اَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لَا يُؤْمِنُونَ ٭ فَلْيَاْتوُا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ اِنْ كَانُوا صَادِقِينَ ٭ اَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَىْءٍ اَمinmaga الْخَالِقُونَ ٭ اَمْ خَلَقُوا السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ بَلْ لَايوُقِنُونَ ٭ اَمْ عِنْدَهُمْ خَزَآئِنُ رَبِّكَ اَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ ٭ اَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونmasdanِ فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ ٭ اَمْ لَهُ الْبَنَاتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ ٭ اَمْ تَسْئَلُهُمْ اَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ ٭ اَمْ عِنْدَهُم Masaَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبوُنَ ٭ اَمْ يُرِيدُونَ كَيْداً فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ ٭ اَمْ لَهُمْ اِلٰهٌ غَيْرُ اللهِ سُبْحَانَ اللهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ

Bu oyatning minglab haqiqatlaridan faqat tushuntirish bayoniga misol uchlashgaiqatini izohlaymiz. اَمْ ، اَمْ lafzi bilan oÀn besh tabaqa taajjubli inkor savoli bilan zalolat ahlining butun boÀlaklarini mot qiladi va shubhalarnang, orcha asoslarini yopadi. Zalolat ahli uchun ichiga kirib saqlanadigan shaytoniy tuynuk qoldirmay, yopyapti. Ostiga kirib yashirinadigan zalolat pardasi qoldirmay, yirtadi. Ilonlaridan hech bir ilonni qoldirmay, boshini ezadi. Xgan bi boÀlakda bir toifaning kufriy fikr xuloslarini yo qisqa ta'bir bilan yoÀq qiladi yoki ochiq botil boÀlgani uchun sukut bilan ochiq botilga havola qiladi yoki boshqa oyatlarda tafsilotli rad atif kni uchun bu yerda qisqacha ishora qiladi. Masalan: Birinchi ifoda

oyatiga ishora qiladi. OÀn beshinchi ifoda esa

لَQoÀrqiنَ فِيهِمَآ اٰلِهَةٌ اِلَّا اللهُ لَفَسَدَتَا

oyatiga ramzi bor.

Boshqa ifodalarni bunga qiyosla. Boshda, "Allohning hukmlarini yetkaz. S. (OÀtin emassan. Chunki kohinning soÀzlari chalkash va taxminiydir. Seniki haq va aniq. Majnun emassan, dushmaning ham aqlingning kamoliga guvohlik qiladi.

أَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ von, oُونِ

Ayo, muhokamasiz omi kofirlar kabi senga shoir deydilarmi ajabo?! Sening halokatingni kutishyaptimi?! Sen, "Kutinglar. Men ham kutyapman", deoyati orloq buyuk haqiqatlaring she'rning hayollaridan pok va ziynatlariga ehtiyoji yoÀq.

أَمْ تَاْمُرُهُمْ اَحْلَامُهُمْ بِهٰذَا Yoki aqllarir biriongan aqlsiz faylasuflar kabi, "aqlimiz bizga yetadi", deb senga ergashishdan chekinadilarmi ajabo?! Aql esa senga ergashishni amr qiladi. Chunki barcha gaplaring aqlga uygÀun. Lebutun lning bir oÀzi unga yeta olmaydi.

اَمْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ Yoki inkorlariga sabab osiy zolimlar kabi Haqqa bosh egmasliklarimi! Xolbuki jabbor zolimlarning raislari boÀlgan Fir'avnlarning, Namrudlarning oqibatlari ma'lum.

'oni Mيَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لَا يُؤْمِنُونَ Va yoki, yolgÀonchi, vijdonsiz munofiqlar kabi "Qur'on sening soÀzlaring" deb senga tuhmat qilishyaning a! Xolbuki, hozirgacha senga Muhammadul Amin deb ichlarida seni eng toÀgÀri soÀzli bilar edilar. Demak ularning iymon keltirish niyati yoÀq. YoÀqsa Qur'onning basharning asarlari ichidasmi A'Àxshashini topishsin.

اَم خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَىْءٍ Va yoki koinotni foydasiz va maqsadsiz yaratilganini e'tiqod qilgan abas bilan shugÀullangan faylasuflar kun vaqzlarini qarovsiz, egasiz, hikmatsiz, maqsadsiz, vazifasiz, Xoliqsiz deb oÀylaydilarmi?! Ajabo, koÀzlari koÀr boÀlganlar koinot boshdan oxirigacha hng modar bilan bezalgan va maqsadlar bilan meva berishi va mavjudot zarralardan quyoshlargacha vazifalar bilan mashgÀul ekani va Ilohiy amrlarga boÀysْ بَتَni koÀrishmaydimi?!

اَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ Va yoxud Fir'avnlashgan moddaparastlar kabi "OÀz-oÀzidan boÀlyapti. OÀz-oÀzini ozuqlantiryaptriga, iga kerakli hamma narsani yaratmoqda", deb fikr yuritib, iymondan, qullikdan qilmayapti. Demak oÀzlarini bittadan Xoliq deb oÀylayapti. Xolbuki bir narsaning Xoliqi xar bir narsaning Xoliqi boÀlishi kerakabi, adi. Demak kibr va gÀururlari ularni oÀta ahmoqlashtirganki, bir chivinga, mikrobga mutlaq magÀlub ojizni, bir Qodiyri Mutlaq deb oÀylayapti.

Modomiki aqldan, insoniyatdan bu daraja uzoqilishdn ekan, hayvondan, balki jonsizlardan ham tubandir. Shunday ekan, ularning inkoridan xafa boÀlma. Bularni bir navÀ zararli hayvon va chirkin moddalar qatoriga qoÀsh. Qarama, ahamiyat berm Bir rْ خَلَقُوا السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ بَلْ لَايوُقِنُونَ

yoki, Xoliqni inkor qilgan fikrsiz, ahmoq munkir kabi Allohni inkor qilgani uchun, Qur'onni tinglamayaptimi?! Shunday boÀlsa, samovot va yerning vujudlarini inkoa.

اَمshsin yoki "Biz ijod qildik" deyishsin. Aqlning tarozisidan batamom chiqib, telbalik ahmoqligiga kirishsin. Chunki osmonda yulduzlar, zamiamolarllar qadar tavhid burhonlari koÀrinyapti, oÀqilyapti. Demak ishonish va haqni tan olishqa niyatlari yoÀq. "Bir harf kotibsiz boÀlmaydi" qoidasini bilib ham, bir harfida bir kitob yozilgan ushbu koinot kitا مَا qanday qilib kotibsiz deb oÀylashyapti.

اَمْ عِنْدَهُمْ خَزَائِنُ رَبِّكَ yoki, Janobi Haqning ixtiyorini inkor qilgan bir qancha zalolatdagi faylasuflar kabi va Brahmanlar kabi paygÀambarlik asosini inkor qilishyaptimi? Senga iymoyorigairishmayapti. Demak, butun mavjudotda kuzatilgan, ixtiyor va irodani koÀrsatgan butun hikmat koÀrinishi, maqsad, intizom, foyda, rahmat va inoyat belgilarini va butgni poiyolarning barcha moÀ'jizalarini inkor qilishsin yoki "Maxluqotga berilgan ehsonlarning xazinalari huzurimizda va qoÀlimizda" deyishsin. Xitob qila omasligini koÀrsatsinlar. Sen ularning inkoridan xafa boÀlma. Allohning aqlsizlvasidnlari koÀp, degin.

اَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ yoki, aqlni hokim qilgan hakimlar kabi, MoÀ'tazila kabi oÀzlarini Xoliqning ishlariga nazoratcrmi?

taftishchi deb oÀylab Xoliqi Zuljalolni javobgar qilishni istayaptilarmi? Qat'iyan umidsiz boÀlma. Unday xudbinlarning inkorlaridan hech narsa chiqmaydi. Sen ularga e'tibor berma.

اَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ فَلْيَ. Demaُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ

yoki, jin va shaytonlarga ergashib kohinlar, sehrgarlar kabi gÀayb olamiga boshqa yoÀl topilgan deb oÀylaydilarmi? Shunday boÀlsa, shaytonlariga yopilgan sashini a chiqiladigan narvonlari bor deb oÀylab, sening samoviy xabarlaringni yolgÀonga chiqarishyaptimi? Unday yolgÀonchilarning inkorlari yoÀq hisobida.

اَمْ لَهُ الْبَنَاتُ وَلَكُمُ الْoÀrtinَ

yoki, oÀn aql va sinflarning rabbi nomi bilan sheriklari borligini e'tiqod qilgan mushrik falsafa kabi, yulduzlar va farishtalarga bir navÀ ilohlik nisbat bergan yuduzparastlar kabi Janobi Haqqa farzand nisbat qilgan dinsiz va zuvvat dagilar kabi Zoti Ahad va Samadning borligining vojibligiga, vahdat-yakkaligiga, samadiyatiga, mutlaq behojatligiga zid boÀlgan farzand nisbat berish va farishtalarning qulligigينْ زَsumligiga va jinsiyatiga zid boÀlgan ayol jinsiga nisbat qiladilarmi?! OÀzlariga shafoatchi deb oÀylab, senga tobe boÀlishmaydimi?!

InsonÀstlarimkon dohilidagi, foniy, sinfining davom etishiga muhtoj, jismoniy va parchalanadigan, koÀpayishga iste'dodli va ojiz, dunyoparast, yordamchi vorisga ishtiyoqmand maxrishga uchun koÀpayish va yordamlashish vositasi, hayot va baqo robitasi boÀlgan nasl yetishtirish, albatta va qatÀiyyan borligi vojib va doim, baqosi azaliy va abadiy boÀlgan Zot jمٍ لَاyatdan ozoda va yuksak, mohiyati boÀlinish va koÀpayishdan munazzah-pok va mubarro-uzoq, qudrati ojizlikdan muqaddas va tengsiz Zoti Zuljalolga avlod nisbat qilish, ham u ojiz, imkon dohilida boÀlgan, miskin insonlar ham yoqtirmagming t va magÀrur izzatiga munosib koÀrmaganlari bir navi avlod ya'ni hadsiz qizlarni nisbat etmoq shunday bir safsatadir va shunday bir devonalik xazayonidirki, u fikrda boÀlgan hariflarnmukammlgÀonlari, inkorlari hechdir. Ularga e'tibor berma. Xar bir ahmoqning safsatasiga, xar devonaning telbaligiga quloq solinmaydi.

yoki, xirsga, baxillikka oÀrgangan osiy, zolim dunyoparastlar kabi sening takliflaringni ogÀir koÀrib, semuntazochyaptilarmi?! Sen mukofotingni, haqqingni yolgÀiz Allohdan istayotganingni, ularga Janobi Haq tomonidan berilganini bilishmaydimi?! U mollardan ham baraka ham faqirlarning hasad va badduol qilin qutulish uchun yo oÀndan yoki qirqdan birini oÀz faqirlariga berishni ogÀirmiki, zakot amrini ogÀir koÀrib Islomiyatdan chekinishyapti?! Ularning yolgÀonlari ahamiyatsiz boÀlishi bilan birga, ular javob lan bia'zirga loyiq.

اَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبوُنَ yoki, gÀaybni bilishni da'vo qilgan Buddistlar kabi va gÀaybiy ishlarga dimningxminlarini aniq deb oÀylagan aqlfurushlar kabi sening gÀaybiy xabarlaringni yoqtirmayotilarmi?! GÀaybiy kitoblari bormiki, sening gÀaybiy kitobingni qabul qilishmayaptlar, hnday boÀlsa, vahiyga sazovor boÀlgan rasullardan boshqa hech kimga ochilmagan va oÀzicha unga kirishga hech kimning haddi boÀlmagan gÀayb olamini qoÀlga kiritgan, ochiq deb oÀylab undan ma'lumot olib yozyapmiz deb oÀylayaptilaodan tHaddidan hadsiz tajovuz etgan magÀrur xudbinlarning yolgÀonga chiqarishi seni umidsiz qilmasin. Chunki yaqinda sening haqiqatlaring ularning xayollarini ostin-ustun qiladi.

اَمْ يُرِيirida كَيْداً فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ

yoki, fitrati buzilgan, vijdoni chirigan yolgÀonchi munofiqlar, ayyor dinsizlar kabi qoÀlgaَ الْكa olmagan hidoyatdan odamlarni aldab qaytarib, hiyla qilib uzoqlshtirishni istaydilarmi?! Senga qarshi goh kohin, goh majnun, goh sehrgar deb, oÀzlari ishonmasadaida taalarini ishontirishni xohlashyaptimi?! Hiylaboz yolgÀonchilarni inson hisoblab hiylalalridan, inkorlaridan xafa boÀlib umidsiz boÀlma. Balki yanada koÀproq gÀayrat qil. Chunki ular oÀz nafslariga hiyla qiladi, oÀzla olamlarar qiladi, yomonlikda muvaffaqiyati vaqtincha va muhlat berish va Allohning bir makridir.

yoki yaxshilik yaratuvchisi va yomonlik yaratuvchisi degan ikki turdagi iloh debbu vujvur qilgan Majusiylar kabi va boshqa-boshqa sabablarga bir navÀ Iloh degan va ularni oÀzlariga tayanch nuqtasi xayol qilgan sababparstlar, sanamparastlar kabi bnchi gilohlarga tayanib senga qarshi chiqishyaptimi? Sendan ehtiyoj sezmayapyilarmi?!

Xuli munaaqiqatlar silsilasi boÀlgan shu oyatlarning yuzlab javharlaridan faqat dalil bilan isbotlash va mot qilishga doir bayonga doir bitta javharini qisqacha bayon qildik. Agar iqtidorim boÀlganida, biikmatlta javharlarini yana koÀrsatganimda sen "Bu oyatlar bir oÀzi bir moÀ'jiza", der eding.

Ammo ifhom va ta'limdagi Qur'on bayonlari shu qadar gÀaroyib, shu daraja latofatli va ravonki, uning bayonidan eng oddiy bir omi, eng chbiri qaqiqatni oson tushunadi. Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon koÀp chuqur haqiqatlarni hammaning qarashiga yumshoq, ommaning hissini ranjida qilmaydigan, avom fikrini bezovta qilib charchatmaydigan suning moddiy va zohiran aytmoqda, dars bermoqda. Bir bola bilan gaplashilsa, bolalarcha ta'birlar ishlatgani kabi: تَنَزُّلَاتٌ اِلٰهِيَّةٌ اِلٰى عُقُولِ الْبَشَرِ deyilgan gapiruvchi uslubida soÀzi bilan tinglovchining darajasiga tushib gapln achc Qur'onning uslublari eng chuqur ilmli olimlarning fikrlari bilan yeta olmagan chuqur Ilohiy haqiqatlar va Rabboniy sirlarni mutashabih oyatlar suratida bir qism haydaehlar va misollar bilan eng ummiy omiga anglatadi. Masalan: اَلرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى misol bilan Allohning rububiyatini saltanat misolida, olamning tadbirida rububiyat marهَا وَni Sultonning saltanat taxtida turib hukumatni boshqargani kabi bir misolda koÀrsatmoqda.

Qur'on bu koinot Xoliqi Zuljalolining kalomiutlaq,b, rububiyatining eng buyuk martabasidan chiqib, umum martabalar ustiga kelib, bu martabalarga chiqqanlarni irshod qilib, yetmish ming pardalardan oÀtib, pardalarga qarab nurlantirib, fahm va zakovat jihatidan ming triga o tabaqa tinglovchilarga fayzini tarqatib, nurini yoyib qobiliyat jihatidan turli asrlar, davrlar ustida yashagan va ma'nolarini oÀrtaga toÀkin yoyib, mukammal yoshligi, yangiligidan zarra qadar zoye qilmb yozygÀoyat tarovati, juda latofatini saqlab juda yengil tarzda, imkonsiz darajada oson suratda xar bir omi tushunadigan dars bergani kabi, ayni darsda, ayni soÀzlar bilan tushunishi farqli va juda koÀprdasizalari bir-biridan uzoq tabaqalarga ham dars berib qanoatlantirgan, toÀydirgan moÀ'jizali kitobning qaysi tomoniga qaralsa, albatta bir i'joz shu'lasini koÀrish mumkin.

Natija: "Alhamdulillafuqlari Qur'oniy lafz oÀqilgan payti togÀning qulogÀi boÀlgan gÀorni toÀldirgani kabi, ayni lafz chivinning kichkina quloqchasiga ham toÀliq joylashadi. Aynan shuning kabi: Qur'onning ma'nolur'onngÀ kabi aqllarni toÀydirganidek, chivin kabi kichkina sodda aqllarga ham ayni soÀzlar bilan ta'lim beradi, qondirar. Zero Qur'on butun in{(Hosh jinlarning butun tabaqalarini iymonga da'vat qiladi.

Barchasiga iymon ilmlarini ta'lim beradi, isbotlaydi. Shunday ekan, avomning eng ummiyi xoslarg toÀgng xosiga yelkama-yelka, tizzama-tizza turib, birgalikda Qur'oniy darsni tinglab foydalanishadi. Demak Qur'oni Karim shunday Samoviy dasturxonki, minglab tabaqalarda boÀlgan fikrlar, aqllar, qalblar va ruhlar undan ozuqalarini topmt qiliishtahalarini ochgan narsalarni olmoqda. Istaklari berilyapti.

Hatto juda koÀp eshiklari yopiq qolib kelajakda keladiganlarga qoldirilgan. Bu maqomga miahamiytasang, butun Qur'on boshdan oxirigacha bu maqomning misollaridir. Ha, butun mujtahidlar, siddiqlar, Islom faylasuflari, haqqiaqatni dalillari bilan biladigan allomalar, fiqh ilmi ulamolari, kalom mutaxassi qiyma orif avliyolar, oshiq qutblar, mudaqqiq olimlar va avom musulmonlar kabi Qur'onning talabalari, darsini tinglaganlar bir ovozdan: "Darsimizni goÀzal ravishda tushunyapmiz", deyishyapti. Demak, boshqa maqomlar kabi tushuntirish va ta'lim bel ham aqomida ham Qur'onning i'joz yogÀdulari porlamoqda.

IKKINCHI SHUÀLA: Qur'onning gÀaroyib qamrovidir. Bu shuÀlaning besh yogÀdusi bor.

Birinchi YogÀdu: Lafzidagi qaamrovi. Albatta avvalgi S masha va bu SoÀzda zikr qilingan oyatlarning qamrovi yaqqol koÀrinmoqda. Ha

لِكُلِّ اٰيَةٍ ظَهْرٌ وَبَطْنٌ وَحَدٌّ وَمُطَّلَعٌ ٭ وَلِكُلٍّ شُجi ustiَغُصُونٌ وَفُنُونٌ

hadisi ishora qilgani kabi, Qur'on lafzlari shunday bir tarzda qoÀyilganki, xar bir kalomning, hatto xar bir soÀzning, hatto xar bir harfning, hatto ba'zan bir sukutning ham koÀp jihatlari bor. Xar bir tingloprogÀiissasini ayri ayri eshikdan beradi.

Masalan: وَالْجِبَالَ اَوْتاَداً ya'ni, "TogÀlarni zaminingizga qoziq va tirgak qildim", degan kalomi.

Omining bu kalomdan oladigan hissasi: Zohiran yerga qoqilgan qoq qili kabi koÀringan togÀlarni koÀradi, ulardagi manfaat va ne'matlarini oÀylaydi, Xoliqiga shukr qiladi.

Shoirning bu kalomdan hissasi: Zamin bir poydevor va samo qubbasi ustida qoÀyilgan yashil va elektr chiroqlariir. Ya bezalgan bir muhtasham chodir, ufqni doira suratida va samoning etaklari boshida koÀringan togÀlarni chodirning qoziqlari misolida faraz qiladi. Sone'i Zuljaloliga hayrat bilan mahliyo boÀladi.

Chodirda yashovchi adibsmini u kalomdan oladigan nasibasi: Zamin yuzini choÀl va sahro, togÀlarning silsilalarini juda koÀp va farqli badaviy chodirlariga oÀxshatadi. GoÀyo tuproq tabaqasi yuksak tirgaklar ustida tannat gan. Tirgaklarning oÀtkir uchlari tuproq pardasini yuqoriga koÀtargan, bir-biriga yuzlangan juda koÀp turdagi maxluqotning maskani sifatida tasavvur qiladi. Uqari Q, azamatli maxluqlarni yer yuzida chodirlar kabi osonlik qurgan va qoÀygan Fotiri Zuljaloliga hayrat sajdasi qiladi.

JoÀgÀrofiyachi adibning u kalomdan hissasi: Yer kurrasi havo yoki efir okva hik suzgan kema va togÀlarni u kemaning ustida joylashtirgan muvozanatini saqlash uchun qoqilgan qoziqlar va tirgaklar shaklida tafakkur qiladi. Katta yer kurrasini tartibli ki zikrbi yaratib, bizni ichiga qoÀyib, olamatrofida aylantirgan Qodiyri Zulkamolga سُبْحَانَكَ مَا اَعْظَمَ شَانَكَ deydi.

Madaniyat va ijtimoiy sohadagi mutaxassis hakimining bu kalomdan hissasi: Zaminni uy, uning tirgagi hayvonlar ayotga, hayvonlar hayotining tirgagi boÀlgan hayot shartlari hisoblangan suv, havo va tuproqdir. Suv, havo va tuproqning tirgagi va qozigÀi togÀlar hisoblanadi. Chunki tiki ha suvning xazinasi, havoning tarogÀi (zararli gazlarni choÀktirib, havoni tozalaydigan) va homiyi (botqoqlik va dengiz istilosidan muhofaza qiladi) boÀlib, inson hayotiga kerakli bosb tashrsalarning xazinasi sifatida tushunadi. Katta togÀlarni bu orqali hayotimiz uyi boÀlgan zaminga tirgak qilgan va tirikchiligimizga xazinador tayinlagan Sone'i Zuljaloli val Ikromga kamoli ta'zim maftuhamdu sano qiladi.

Fizika mutaxassis boÀlgan faylasufining bu kalomdan hissasi shuki: Yer kurrasining qornida ba'zi oÀzgarishlar va toÀplanishlar natijma'qulhosil boÀlgan zilzila va silkinishlarni togÀlarning chiqishi orqali tinchlangani, asosi, oÀqida barqaror turishi va zilzila chalqanganda aylanish doirasidMohiyaqmasligiga sabab boÀlgan togÀlarning chiqishi ekani, zaminning jahli va gÀazabi togÀlarning tuynuklaridan nafas olib, tinchlanganini fahmlaydi, tamoman iymonga keladi. "Al hikmatu lillah" deydi.

Masalan

اَنَّ الchiq rاتِ وَالْاَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا

dagi رَتْقًا kalimasi falsafa tadqiqoti bilan kirlanmagan olimga quyidagicha anglatadi: Samo porloq, bulutsiz, zamin esa quruq va hayotsiz. Masalludga qobiliyatsiz holda boÀlgan vaqti, osmonni yomgÀir bilan, zaminni oÀsimliklar bilan egallab bir navÀ uylanish va koÀpayish suratida butun jonlilarni suvdan yaratish shun bir sr Qodiyri Zuljalolning ishiki, roÀyi zamin uning kichik bir boÀstoni va samoning yuz pardasi boÀlgan bulutlar uning bogÀida dastmol deb anglaydir, qudratining azamatiga sajda qiladi.

HaqikoÀrsani izlanib dalillari bilanm bilgan hakimga u kalima shunday ma'no beradi: Yaratilishning boshida samo va arz shaklsiz yigÀin, manfaatsiz hoÀl xamir, bolasiz, maxluqotsiz yigÀilgan moddalardan iborat boÀlgan vaqti, Fotiri Hakiymb oÀz i ochib, yoyib goÀzal shakl va manfaatli surat, ziynatli va koÀp maxluqotga manba qilganini anglaydi. Hikmatining kengligiga hayron boÀladi.

Yangi davrning faylasuflariga bu kalima shunday ma'no n va uki: Quyosh sistemasini tashkil qilgan yer kurramiz, boshqa sayyoralar, boshlangÀinchda Quyosh bilan birlashgan boÀlib, ochilmagan xamir shaklida boÀlgan vaqti, Qodiyri Qayyum uni ochib, s gÀafllarni bir-bir joylariga joylashtirib, Quyoshni joyida qoldirib, zaminimizni bu yerga keltirib, zaminga tuproq yoyib, samodan yomgÀir yogÀdirib, Quyoshdan ziyo sochtirib dunyoni jonlantirib bizlarni ichiga qoÀyganini anglab, kallasidi.

iat botqoqligidan chiqaradi va "Amantu billahil Vahid-il Ahad" deydi.

Masalan: وَالشَّمْسُ تَجْرِى لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا dagi "Lom" ham oÀz ma'nosini, ham "fi" ma'nosini, ham "bilaniga, oosini ifodalaydi. لِمُسْتَقَرٍّ ning "Lom"ini avom "bilan" ma'nosida koÀrib tushunadiki, sizga nisbatan nur taratuvchi, isituvchi, harakatlanadigan chiroq boÀlgan Quyosh, albatta bir kun sayri bitadi, qaror joyiga Darh, sizga foydasi tegmaydigan bir surat oladi, deb tushunadi. U ham Xoliqi Zuljalolning quyoshga bogÀlagan buyuk ne'matlarni tushunib "Subhanalloh, Alhamdulillah" deydi.

ع، غ qmga ham "Lom"ni "bilan" ma'nosida koÀrsatadi. Lekin u Rabboniy toÀqimalarning bir mokkisi boÀlgan kecha-kunduz sahifalarida yozilgan Samadoniy maktublarning siyohi, nur siyohdoni suratida tasavvur qilib, quyoshning koÀrinishdagi aylanishi, aloyoningÀlgan va ishora qilgan olamning intizomini tushunib, Sone'i Hakiymning san'atiga "Mashaalloh", hikmatiga "Barakalloh" deb sajda qiladi.

hayvonronom bir faylasufga "lom"ni "fi" ma'nosida shunday anglatadi: Quyosh oÀz markazida va oÀqi ustida zambarak kabi aylanib, tizimini Allohning amrttiq yn tartiblab harakatlantiradi. Eng katta soatni yaratib tartibga slogan tartiblagan Sone'i Zuljaloliga kamoli hayrat va tahsin bilan "Al azamatu lillah val qudratu lillah" deydi, falsafani uloqtiradi, Qur'on hikmatiga kiradi.

#3tasbehDiqqatli hakimga "lom"ni ham maqsad ma'nosida, ham ravish ma'nosida keltirib anglatadiki: "Sone'i Hakiym ishlariga zohiriy sabablarni parda qilgani uchun, umumiy tortishish qonuni nomli Allohning bir qonuni bilanrib, sn toshlari kabi sayyoralarni quyoshga bogÀlagan va sayyoralarni tortish kuchi bilan farqli, lekin intizom bilan harakat qildirib, hikmati doirasida aylantiradi va tortishish kuchini yuzaga keltirishَفْسَم Quyoshning oÀz markazida harakatini zohiriy bir sabab etgan. Demak لِمُسْتَقَرٍّ ma'nosi: فِى مُسْتَقَرٍّ لَهَا لِاِسْتِقْرَارِ مَنْظُومَتِهََّا هُi, oÀz qarorgohi ichida tizimining barqaror turishi va nizomi uchun harakatlanadi. Chunki harakat haroratni, harorat quvvatni, quvvat tortishish kuchini zohiran vujudga keltirib, Allohning tartibi, Rabboniy qonundir. Dvotga hakim shunday hikmatni Qur'onning bir harfidan fahmlagan payti, "Alhamdulillah. Haq hikmat Qur'onda, falsafani besh tiyinga olmayman", deydi.

Shoirona oÀz iva qalb sohibi "lom" va istiqror-joylashishdan shunday ma'no chiqaradi: "Quyosh nuroniy bir daraxtdir. Sayyoralar uning harakatlanuvchi hi Samri... Daraxtlarning aksiga, mevalari tushmasligi uchun quyosh silkinadi. Agar silkinmasa, tushib tarqalib ketadi". Yana shuni oÀylaydi: "Quyosh majzub bir zikrboshidir. Zikr halqasining markazida jazavali zikr aytadi va ayttiradi".8

Eisolada shu ma'noga doir shunday degan edim:

"Ha, quyosh bir mevalidir, sayyor emishlari tushmasligi uchun silkinadi.

Agar toÀxtab, sukunat ayla-ul Bartishish qochar, fazoda yigÀlar intizomli majzublari".

Yana masalan اُولٰٓئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ da bir sukut bor, bir umumiylashtirish bor. Xar kim istagan narsasini ichida topishi uchun nimaga zafar qozonm seniini tayinlamagan. Uzun boÀlishi uchun soÀzni oz gapiradi. Chunki bir qism tinglovchilarning maqsadi olovdan qutulishdir. Bir qismi faqat Jannatni oÀylaydi. Bir qismi oxirat saodatini onsurlaladi. Bir qism faqat Allohning roziligini umid qiladi. Bir qismi Alloh jamolini koÀrishni nishon deb biladi va hokazo. Bu kabi juda koÀplayaptrda umumiy boÀlishi uchun Qur'on soÀzni mutlaq qoldiradi. KoÀp maÀnolarni ifodalashi uchun oÀrtadan oladi. Hammaning hissasi boÀlishi uchun qisqa qoldiradi. Masalan اَلْمُفْلِحُونَ deydi. Nimaga xursand boÀlishlarini tayinlamaydshisidyo sukut orqali: "Ey musulmonlar! Sizga hushxabar. Ey taqvodor! Sen Jahannamdan omon qolasan. Ey solih! Sen Jannatga salomatlik bilan kirasan. Ey orif! Sen Allohning roziligiga noil boÀlasan. Ey oshiq! Sen Allr.

jamoliga sazovor boÀlasan." va hokazo.

Qur'on lafzning qamrovi bilan kalom, soÀz, harflar va sukutlarning xar birining minglab misollaridan faqat namuna sifatida bittadan misol keltirdik. Oyatlarni va qissalarni bularga qiyosshadi.g.

Masalan: فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ oyatining shu qadar jihatlari va shu daraja martabalari borki, butun valiylarning tablandari butun suluklarida va martabalarda bu oyatga ehtiyoj tuyib, undan oÀz martabasiga loyiq ma'naviy ozuqa, yangi ma'no olishgan. Chunki "Alloh" barcha yashii oÀzida toÀplagan Ism boÀlgani uchun unda Asmoyi Husna adadicha tavhidlar mavjud.

va hokazo.

Yana masalan: Qur'oniy qissalardan Muso Alayhissalom qissasinish ucddi Muso Alayhissalom hassasi kabi minglab foydalari bor. U qissada ham PaygÀambar Alayhissalotu Vassalamni taskin va tasalli berish ham kofirlarni tahdid qilish haNarigifiqlarni yomonlash ham Yahudiylarga tanqid qilish kabi koÀp maqsadlari, juda koÀp jihatlari bor. Shuning uchun suralarda takrorlangan. Hamma joyda butun maqsadlarni ifodalab, faqat bittasi asl maqsad boÀladi, boshqalari unga toarsalaadi.

Agar: "Qur'on oÀtgan misollardagi butun ma'nolarni iroda qilgan va ishora qilayotganini qanday bilamiz?" desang.

Javob: Modomiki Qur'on azaliy bir xutba, farqli, tabaqa-boÀlag boÀlib asrlar ustida va orqasida turib tizilgan butun bani Odamga xitob qilayotgan, dars berayotgan ekan, albatta farqli dunyoqarashlarga koÀra koÀp ma'nolarni iroda qiladigan sa, Madasiga alomatlarni tayin qiladi.

"Ishoratu-l I'joz"da bu yerdagi ma'nolar kabi Qur'on kalimalarining koÀp ma'nolarini Sarf va Nahv ilmining qoidalari bilan, Bayon ilmi va Ma'no fanining dasturlari bilan, BalogÀat fanining qontirik bilan isbotlangan. Shu bilan birga arab tili ilmlariga koÀra sahih, usuli din - aqoid ilmiga koÀra haq boÀlish sharti bilan, Ma'no fani asosida qabuqatlarngan, Bayon ilmiga asosan munosib va balogÀat ilmiga koÀra butun mustahsan jihatlar va ma'nolar, ijtihod, tafsir, usuli din - aqoid va usuli fiqh aمْ وَاg ijmo'i bilan va ixtiloflarining shahodati bilan Qur'onning ma'nolaridandir.

U ma'nolarga darajalariga koÀra ishoralar qoÀygan. Yo lafziy yoki ma'noga oid. Ma'noga oidi yo siyoq yoki kalom siboqidan yoki boshqa oyatdan alomatlar ma koÀraishora qiladi. Bir qismi yigirma, oÀttiz, qirq, oltmish, hatto sakson jild boÀlib haqiqatlarni izlangan va dalillari bilan biladigan ulamolar tomonidan yozilgan yuz minglab tafsirlar Qur'onning . Agari va lafzining gÀaroyibligiga qat'iy ochiq dalil boÀladi. Nima boÀlganda ham... Biz bu soÀzda xar bir ma'noga dalolat qilgan ishorani qonuni bilan, qoidasi bilan koÀrsatadigan soÀz juda uzayadi. Shuning uchun gapni qisqartirib, qisman "Ishkutinil I'joz"ga havola qilamiz.

Ikkinchi YogÀdu: Ma'nosidagi gÀaroyib qamrov. Ha, Qur'on butun mujtahidlarning manbalarini, butun oriflarning lazzat turlarinْ مِيزun qovushganlarning yoÀnalishlarini, butun komillarning yoÀllarini, butun haqiqatlarni izlangan va dalillari bilan biladigan ulamolarnkkandazhablarini, ma'nosining xazinasidan ehson qilish bilan birga, doim ularga rahbar va taraqqiy etishlarida xar vaqt murshid boÀlib, tuganmas xazinasidan ularning yoÀllariga nurlar sochganinmkin ealari tasdiqlaydi va muttafiqan alayhdir.

Uchinchi YogÀdu: Ilmidagi gÀaroyib qamrovidir. Qur'on shariatning xar hil va koÀp ilmlarini, haqiqatning turli-tuman va koÀp sonli ilmlarini,ga loyatning farqli va hadsiz ilmlarini oÀz ilmining dengizidan oqizgani kabi, imkon olamining haqiqiy hikmatini, hech oÀzgarmaydigan, borligi shart va vasflarinih orqadi tasavvur qilinmaydigan Ilohlik doirasining haqiqiy ilmlarini, oxirat doirasining nozik masalalarini oÀzioning dengizidan muntazam ravishda va koÀp oqizyapti. Bu yogÀduga misol keltirilb qilir jild yozmoq kerak boÀladi. Shunday eklan, faqat namuna sifatida yigirma besh adad SoÀzlarni koÀrsatamiz. Yigirma besh adad SoÀzlarning barchasi toÀgÀri haqiqatlari Qur'onning ilm dengiziiradigqat yigirma besh tomchidir. Ularda kamchilik boÀlsa, mening nuqsonli fahmimga oid.

ToÀrtinchi YogÀdu: Mavzularidagi gÀaroyib qamrovdir. Inson va ins oldid vazifasi koinot va koinot Xoliqining, yer va osmonlarning, dunyo va oxiratning, oÀtmish va kelajakning, azal va abadning umumiy bahslarini jamlash bilan birga nutfadan yaratishdan qabrga kirishgacha, yeyish, Bilsa odobidan qazo va qadar mavzularigacha, olti kunda olamni yaratilishidan وَالْمُرْسَلَاتِ، وَالذَّارِيَاتِ qasamlari bilan ishora qilingan shamollarning esishidagi vazifalarmchisi,

ishorasi bilan insonning qalbiga va irodasiga aralashishdan

ya'ni, butun samovotni bir qabzasida an uruigacha,

zaminning gul, uzum va xurmosidan

اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَاng osoi ifodalangan ajib haqiqatga qadar va osmonning

holatidagi vaziyatidan tutun bilan yorilishiga va ichigzlarning tushib cheksiz fazoda tarqalishigacha, dunyoning imtihon uchun ochilishidan yopilishiga qadar, oxiratning birinchi manzili boÀlgan qabrdan, soÀng barzohdan, hashrdan, koÀprikdan Jannatga, abadiy saodatgacha, oÀtgan zamنَحْنُ hodisalaridan, Hazrati Odam jasadining yaratilishidan, ikki oÀgÀlining urushidan ToÀfongacha, Fir'avn qavmining gÀarqigacha, aksar paygÀambarlarning muhim hodisalarigachaqqat qْتُ بِرَبِّكُمْ ishora qilgan azaliy hodisadan

oyati ifoda etgan abadiy voqealarga qadar barcha asosiy va muhim mavzularni shunday tarzda bayon qiladikir. Modyon butun koinotni bir saroy kabi boshqargan, dunyo va oxiratni ikki uy kabi ochib yopgan, zaminni bir bogÀcha, osmonni chiroqlar bilan bezabir qi tom kabi tasarruf etgan, moziy va istiqbolni bir kecha va kunduz kabi kishi e'tiboriga tayyor ikki sahifa qilib tomosha qilgan, azal va abad, kecha va bugun kabi hodisalar silsilasining ikki tarafi birlashgan, bogÀliqlik paaga malgan suratda hozirgi vaqt kabi ularga qaragan bir Zoti Zuljalolga yarashadigan bayon tarzidir. Bir usta qurgan va boshqargan ikki uydan bahs yuritadi. Dasturi va ishlarining roÀyxat va mundarijasini tuzadi.

Qur'on ha qiyikoinotni yaratgan, boshqargan, ishlarining roÀyxati va mundarijasini (ta'bir joiz boÀlsa) dasturini yozgan, koÀrsatgan bir Zotning bayoniga yarashadigan tarzdadir. Hech bir jihatda soxtakorlik va sun'iy harakat belgisi koÀْتَوَتdi. Hech qanday taqlid dogÀi yoki boshqasi uchun oÀzini uning oÀrnida faraz qilib gaplashgandek hiylaning alomati boÀlmagani kabi butunsalamiyati bilan, butun pokligi bilan, butun samimiyligi bilan sof, nurli, porloq bayoni kunduzning ziyosi "Quyoshdan keldim" deganidek, Qur'on ham, hlar blam Xoliqining bayoniman va kalomiman", deydi.

Bu dunyoni antiqa san'atlar bilan bezagan, lazzatli ne'matlar bilan toÀldirgan, san'at bilan, ne'mat bilan oziqlantirib san'atining gÀaroyibotlari bbabli,hu daraja qiymatli ne'matlarini dunyo yuziga sochgan, navbat bilan tartiblagan va zamin yuzida yoygan, goÀzal tizgan dunyoni taqdir va tahsin sadolari bilan, hamd va tashakkur ohanglari bilan toÀldirgan, zaminni bir zikrxona, masjid, Allohning san'atlarining bir tomoshagohiga aylantirgan Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon bir Sone', bir Mun'imdan boshqa kimga yarashadi va kimning kalomi boÀlishismillon? Undan boshqa kim unga sohib boÀla oladi? Undan boshqa kimning soÀzi boÀlishi mumkin? Dunyoni nurlantirgan ziyo Quyoshdan boshqa nimaga yarashadi? Koin sharasimini kashf qilib olamni nurlantirgan Qur'on bayoni Shamsi Azaliydan boshqa kimning nuri boÀladi? Unga nazira keltirishga, taqlid qilishga kimning haddi sigÀadi?!

حَدُكُqqa chiqaradimi?!

Beshinchi YogÀdu: Qur'onning uslub va ijozidagi gÀaroyib qamrovidir. Bunda "Besh Nur" bor.

Birinchi Nur: Qur'on uslubining ajib bir qamrovi borki, bitta sura, buyuk Qur'ovol egizini ichiga oladi. Bitta oyat, suraning xazinasini ichiga oladi. KoÀpchilik oyatlarning xar biri kichik suralar, koÀpchilik suralarning xar biri kichik Qur'ondir.

Bu moorqasii ijozning buyuk irshod lutfi va goÀzal bir osonlashtirishdir. Chunki hamma xar doim Qur'onga muhtoj boÀladi, lekin yo ahmoqligidan yoki boshqa sabablarga binoan xar vaqt butun Qur'onni oÀqidi.

OÀqishga vaqt va fursat topa olmagan odamlar Qur'ondan mahrum qolmasligi uchun xar bir sura kichik Qur'onlat oÀrniga, hatto xar bir uzun oyat qisqa sudrat smaqomiga oÀtar. Hatto Qur'on Fotihada, Fotiha Bismillohda joylashganiga kashf ahli ittifoq qilgan. Bu haqiqatga burhon esa tahqiq ahlining ijmo'idir.

Ikkinchi Nur: Qur'on oyatlari amr va ta'qiq, va'd da, meid, targÀib va qoÀrqitish, uzoqlashtirish va irshod, qissalar va hikoyalar, Ilohiy maorif va hukmlar, qonunlar va koinot ilmlari, shaxsiy, ijtimoiy, qalbiy, ma'naviyir. Yeroviy hayot shartlari kabi barcha kalom tabaqalari, haqiqiy ilmlar va inson ehtiyojlariga dalolat qilib, ishorasi orqali qamragani bilan birga, خُذْ مَا شِئْتَ لِمَا شِئْتَ ya'ni, "Istagan hamma narsang uchun Qur'ondan nima istasang ol", ifoning aan ma'no shu daraja toÀgÀriligi bilan qabul qilinganki, haqiqat ahli oÀrtasida zarbul masal holiga kelgan. Qur'on oyatlarida shunday qamrov borkiÀqilgadardga davo, xar ehtiyojga ozuqa boÀladi. Ha, shunday boÀlishi hem kerak. Chunki bardavom taraqqiy etib martabalarni oshib oÀtgan butun kamol ahli tabaqalarining mt qilirahbari, albatta bu xususiyatlarga sohib boÀlishi shart.

Uchinchi Nur: Qur'onning moÀjizali ijozidir. Goho, uzun bir silsilaning ikki tarafini silsilani goÀzal ravishda koÀrsatib ziaan ruadi. Gohida, bir kalimaning ichiga ochiq oydin, ishora navidan, ramz bilan, imo orqali bir da'voning koÀp burhonlarini joylashtiradi. Masalan:

da oyanur koa vahdoniyat dalillarining silsilasini tashkil qilgan koinot yaratilish silsilasining boshlangÀich va intihosini zikr qilib ikkinchi silsilani koÀrsatadi, birinch uchusilani oÀqitadi.

Bir Sone'i Hakiymga shahodat qilgan olam sahifalalarining birinchi darajasi samovot va arz yaratilishlarining ilk holidir. SoÀng osmonlarni yulduzlar bilan bezash orqali zaminni jonzotlar bilan jonlantirishi, soÀnom birsh va Oyning itoat ettirishi orqali mavsumlarning almashishi, soÀng kecha va kunduzning bir birining oÀrniga kelishi va aylanishi ichidagi ishlar silsilasi. Yana bora-boلّٰهِ plik eng koÀp yoyilgan yerda siymolar va ovozlarning xususiyatiga, imtiyoziga va shaxslanishlarigacha... Modomiki intizomdan eng uzoq va tasodifa ogÀishgan odamlarning siymolaridagi shaxslarga ajratilishida hayratga soladigan hikmatli intizom boÀlsa, ustida oÀta san'atkor hakimning qalami ishlagani koÀrsatilsa, albatta intizomatni oohiriy boshqa sahifalar oÀz-oÀzidan anglashiladi, naqqoshini koÀrsatadi. Yana modomiki katta samovot va yer yaratilishlarining ilk holida san'at va hikmat belgilari kuzatilayotgan ekan,lgan bta koinot saroyining binosida poydevor boÀlib osmonlar va zaminni hikmat bilan qoÀygan Sone'ning boshqa qismlarida san'at asari, hikmat naqshi ochiq oydin koÀun xay. Bu oyat yashirinni izhor qiladi, ochiq narsani yashirib juda goÀzal bir ijoz qoÀygan. Haqiqatdan:

dan

وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ iyati الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

gacha olti marta وَمِنْ اٰيَاتِهِ، وَمِنْ اٰيَاتِهِ bilan boshlangan burhonlar silsilasi javohirlar silsilasi, nur silsilasi, i'joz silsilasi, iQadar lsilasidir. Qalb, bu xazinalarda yashirin olmoslarni koÀrsatishni istaydi. Lekin nima qilay, maqom koÀtarmaydi. Boshqa vaqtga qoldirib, u eshikni hozir ochmayman.

Yana masalan:

فَاَرْسِلُونِ ٭ يُوسُفُ اَيُّikmatlِّدِّيقُ فَاَرْسِلُونِ

kalomi bilan يُوسُفُ soÀzi oÀrtasida quyidagilar bor:

Demak besh jumlani bir jumlada toÀplab ijoz-qihoyatap bilan koÀp maÀnolarni tishintirsada ochiq ravshanligini buzmagan, tushunishni qiyinlashtirmagan.

Yana masalan:

osiy inson, "Chirigan suyaklarni kim tiriltiradi" oÀp sharshi chiqqandek inkoriga qarshi Qur'on, "Ilk boshda kim yaratgan boÀlsa, u tiriltiradi. Yaratgan zot esa xar bir narsani xar holatida biladi. Sizga yashil daraxtdan olov chiqargan zot chirigan suyakka hayot bera oladb, aql, deydi. Bu kalom tiriltirish da'vosiga koÀpgina jihatlardan qaraydi, isbot etadi.

Avvalo, shu kalomi orqali insonga qilingan ehsonlar silsilasini boshlaydi, harakag kabiradi, yodga soladi. Boshqa oyatlarda izoh etgani uchun qisqa keltiradi, aqlga havola qiladi. Ya'ni, sizga daraxtdan mevani, olovni, oÀtdan rizqlar va tuhumlarni, tuproqdan urugÀlarni va nabototni bergani kabi, zaminni sizga xush (icn insoar bir ozuqangiz qoÀyilgan) bir beshik, olamni goÀzal va ichida barcha kerakli narsalaringiz boÀlgan saroy qilgan Zotdan qochib oÀz-oÀzingiz qolib, yoÀqlikka ketib yashinish mumkin emas. Vazifasiz qoi. Darbrga kirib uygÀontilmaslik sharti bilan bemalol yota olmaysiz. SoÀng u da'voning bir daliliga ishora qiladi: اَلشَّجَرِ الْاَخْضَرِ نَارًا kalimasi orqali ramzan: "Ey hashrni inkor qilgan odam! r. Uzolarga qara! Qishda oÀlgan suyaklar kabi bahorda hadsiz daraxtlarni tiriltirgan, yashillik bergan, hatto xar bir daraxtda yaproq, gul va mevalar koÀrinishida uch hashrning namunas koÀrsÀrsatgan Zotga inkor bilan aqlga qigÀdira olmay, qudratiga qarshi chiqilmaydi", deydi. SoÀng bir dalilga yana ishora qilib, "Sizga daraxt kabi nursiz, dagÀal, qorongÀu bir moddadan olov kabi latif, yengil, nuroniy moddani chiqargan zvobgar oÀtin kabi suyaklarga olov kabi hayot, nurdek idrok berishini qanday qilib aqlingizga sigÀdira olmaysiz?" SoÀng yana bir dalilni koÀrsatib, "BadaviylaÀZ

n gugurt oÀrniga olov chiqargan mashhur daraxtning yashil holida ikki shoxi bir-biriga surilgan vaqti olovni yaratgan, namligi bilan yashil, harorati bilan quruqlashgan ikki zid tabiatni jamlab, uni bunga asos qilib, xar bir narsa, hatn bir siy unsurlar va asos yaratilishlar uning amriga qaraydi, uning quvvati bilan harakat qiladi, hech biri oÀz-oÀzidan tabiati bilan harakat qilmaganini koÀrsatgan zotdan, tuproqdan qilingan, soÀng yana tuproqqa qaytgan insonni yana tuproqlmli uiqarishi aqlga sigÀadi. Isyon bilan unga qarshi chiqilmaydi. SoÀng Hazrati Muso Alayhissalomning mashhur daraxtini eslaydi. Hz.Muhammad Alayhissalotu Vassalamning ar va i Muso Alayhissalomning ham da'vosidir. PaygÀambarlarning ittifoqiga yashirin imo qilib, bu kalimaning ijoziga yana bir latofat qoÀshadi.

ToÀrtinga qayr: Qur'onning ijozi shu daraja qamrovli va gÀaroyibki, e'tibor berilsa, ba'zan bir dengizni bir idishda koÀrsatayotganday juda keng, juda uzun va kulliy dasturlarni, umumiy qonunlarni sodda va avom dunyoqarashigati boamat sifatida sodda tarzda, xususiy hodisa orqali koÀrsatadi. Minglab misollaridan faqat ikki misoliga ishora qilamiz.

Birinchi Misol: Yigirmanchi SoÀzning Birinchi Maqomida uch oyat tafsilotli bayon qilingan. Hz.Odamning shaxsiga ismunga, ta'lim berish unvoni bilan insonga ilhom qilingan butun ilmlar va fanlarning ta'lim berilganini ifodalaydi. Odamga maloikalarning sajda qilishi va shaytonninÀngra a qilmasligi hodisasi orqali inson sinfiga baliqdan farishtagacha aksar mavjudot boÀysungani kabi, ilondan shaytonga qadar zararli maxluqotning esa unga itoat qilmasdan dushmanlik qilganini ifoda etadi.

Muso (A.S.) qavmi bir sigirni soÀyisndan hli Misr sigirparastligidan olingan va "Sigir" voqe'asida ta'sirini koÀrsatgan sigirparastlik mafkurasini Muso Alayhissalomning pichogÀi bilan soÀyilganini ifoda qiladi. Toshdan suv chiqqiziqadaryo oqishi va atrofga tarqalishi jarayoni orqali tuproq tabaqasi ostidagi tosh tabaqasi suv tomirlariga xazinadorlik va tuproqqa onalik qilganini ifoda qiladi.

Ikkinchi Misol: Qur'onda koÀp takrorlangan Muso Alayhisalom qissasining tamlalari va boÀlimlarining xar bir jumlasi, hatto xar bir boÀlagi bir umumiy dasturning uchi boÀlib koÀrsatilgan va oÀsha dasturni ifoda etadi. Masalan, يَا هَامَانُ ابْنِ لِى صi toÀg Fir'avn vaziriga amr qiladi: "Menga yuksak bir minora qur, samovot holatini kuzatib tomosha qilaman. Uning holatlaridan Musoning (A.S.) da'vo qilganidek samoda tasarruf qilgan bir Iloh bormikin, qani?" Mana صَرْحًا soÀi tashan bu juz'iy hodisa orqali togÀsiz choÀldagi togÀlarni orzulagan, Xoliqni tanimagani uchun tabiatparast boÀlib rablik da'vo qilgan, jabarut asarla oÀta oÀrsatish orqali nomini davom ettirgan, shuhratparast boÀlib togÀmisol mashxur ehromlarni qurdirgan, sehr va ruhning koÀchishiga ishonib, oÀliklarini mumiya qilib, togÀdek mozorlarda saqlagan Misr fir'avnlarining an'anasid fizik surgan ajib bir dasturni ifoda qiladi. Masalan:

فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ GÀarq boÀlgan Fir'avnga: "Bugun sening gÀarq boÀlgan jasadingga najot beraman" degan unvon orqali umum Fir'avnlarningهُ بِاoÀchish tushunchasiga binoan janozalarini mumiyalash orqali moziydan olib istiqboldagi kelajak nasllarning tomoshagohiga joÀnatib oÀlgan, ibratli hayot dasturlarini ifodalash bilan birga, ushbu oxirgi asrda i.

#56boÀlgan Fir'avnning jasadi deb kashf qilingan bir jasad, gÀarq boÀlgan dengizidan sohilga chiqarib trashlanishini, davr dengizidan asrlarning mavjlari ustida bu asr sohiliga chiqarilishini, moÀ'jizali gÀaybiyَحْمٰنani, i'joz shu'lasini va bu soÀz moÀ'jiza ekanini ifodalaydi.

Ham masalan:

Bani Isroil oÀgÀillarining magÀlrilib, xotin va qizlarini hayotda qoldirish, bir Fir'avn davrida qilingan voqe'a unvoni orqali Yahudiy millatining aksar yurtlarda xar asrda uuvchi n koÀp qatliomlarini, xotin va qizlarning xarom kayf safo hayotida oÀynagan rollarini ifoda qiladi.

وَلَتَجِدَنَّهُمْ اَحْرَصَ النَّاسِ عَلٰى حَيٰوةٍ ٭ وَتَرَى كَثِيرًاantlikُمْ يُسَارِعُونَ فِى الْاِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ٭ وَيَسْعَوْنَ فِى الْاَرْضِ فَسَادًا وَاللهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ٭ وَقَضَيْنَآ اِلٰى بَنِٓى اutlaq ٓئِيلَ فِى الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِى الْاَرْضِ مَرَّتَيْنِ ٭ وَلَاتَعْثَوْا فِى الْاَرْضِ مُفْسِدِينَ

Yahudiylarga yuzlangan bu ikki Qur'oniy hukm bu millatning insonning ijtimoiy hayotida hiylakorlik qilib aysi, nugan ikki mudhish umumiy dasturni ichiga olabi. Bashariyat ijtimoiy hayotini titratgan va ish va ish kuchini sarmoya bilan urushtirib faqirlarni boylarga dushman qilgan, haddan ortiq sudxoÀrlikzini I banklarni tashkil qilishga sabab boÀlgan, hiyla va makr bilan mol jamlagan millat boÀlgani kabi, mahrum qolganlar va doimo zulm koÀrgan hukumshatlian va gÀoliblardan qasos olish uchun xar qanday fasod komitetlariga qoÀshilgan va xar qanday isyonga qoÀshilganlar yana bu millat boÀlganini ifoda etadi.

Masalan: فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ "Agar toÀgÀri boÀَ ٭ وَz, oÀlimni istang. Xolbuki hech istamaysiz". Majlisi nabaviyda kichik bir jamoatning kichik hodisa unvonida inson millatlari ichida yashash xirsi va oÀlimdan qoÀrqishda eng mashhur boÀlgan Yahْنَاهَillatining qiyomatgacha holat tili oÀlimni istamasligini va hayot xirsini tashlamasliklarini ifoda etadi.

Masalan: وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ unvoni bilan bu millatning kelajakdagi taqdirلَّا يumiy suratda ifodalaydi. Ularning axloqida va taqdirida joylashgan bunday mudhish dastur uchun, Qur'on ularga qarshi juda shiddatli muomala qilmoqda. Daxshatli adablantirish ta'zirini bermoqda. Bu misollardan Muso Alayhissalom qayb pa va Bani Isroilning boshqa juzlarini va boshqa qissalarini ushbu qissaga qiyosla. Endi ushbu ToÀrtinchi Nurdagi moÀjizani ijoz shu'lasi kabi Qur'onning oddiy kalimalarining va juz'iy qismlarining orqasida juda koÀpslom m yogÀdulari bordir. Donoga ishora kifoya.

Beshinchi Nur: Qur'onning maqsadlari, masalalari, ma'nolari, uslublari, latifalar va goÀzalliklarning barchasini gÀaroyib tarzda oÀz ichiga olgan. Qur'oni MoÀ'jiz-u orqalnning suralariga, oyatlariga va xususan suralarning boshlanishi, oyatlarning boshlangÀich va toÀxtash joylariga e'tibor berilsa, balogÀatlarning butun turlarini, kalom fazilatlarinrsatamtun qismlarini, yuksak uslublarning butun sinflarini, axloq goÀzalliklarining butun aÀzolarini, koinot ilmlarining butun xulosalarini, Ilohiy maorifning butun mundarijalarini, shaxsiy va ijtimoiy hayotning barchi, azoali dasturlarini va koinot yuksak hikmatining hamma nuroniy qonunlarini jamlash bilan birga hech qanday chalkashlik asari kuzatilmaydi.

Darhaqiqat, buncha turli tomonlarnira: Unerda toÀplab tortishuv, chalkashlik chiqmasligi faqatgina qahrli i'joz nizomining ishi boÀladi. Butun qamrov ichida intizom bilan birga oÀtgan yigirma toÀrt adad SoÀzda izonchi Ssbot etilgani kabi, bilmay turib oÀzini biladigan deb hisoblash manbai boÀlgan koÀnikish pardalarini keskin bayonoti bilan yirtish, odat pardbir baostida yashiringan gÀaroyib ishlarni chiqarib koÀrsatish, zalolatning manbai boÀlgan tabiat togÀutini burhonning olmos qilichi bilan maydalash, gÀaflat uyqusining qalin nafsllarini chaqmoq misol na'ralari bilan tarqatish, bashariyat falsafasi va inson hikmatini ojiz qoldirgan koinotning mushkul tilsimini va olam yaratilishining ajib muammosini fath va kashf etish, albatta ha keng i koÀrgan, gÀaybni bilgan, hidoyat bergan, haqni koÀrsatgan Qur'on kabi moÀ'jiza koÀrsatganning gÀaroyib ishlaridir.

Qur'onning oyatlariga insof biar, butibor berilsa, boshqa kitoblar kabi bir-ikki maqsadga yoÀnalgan tadrijiy fikr silsilasiga oÀxshamaydi. Balki, dafÀatan va oniy holati bor. Qalbga qoÀyiladigan rivoji bor. Birga sobida xar bir toifasi mustaqil boÀlib, uzoq joydan va oÀta jiddiy va ahamiyatli bir urushning bir-bir, qisqa-qisqa suratda kelganining belgisi bor. Koinot Xoliqidan boshqa kim bu daraja koiadaviy koinot yaratuvchisi bilan jiddiy aloqador urush qila oladi?! Haddidan cheksiz daraja oshib Xoliqi Zuljalolni oÀz ixtiyori bilan gapirtirishga, koinotni toÀgÀri gan va rishga kimning haddi sigÀadi.

Qur'onda koinot Sone'ining juda jiddiy, haqiqiy, yuksak, haq xitobi va gapirtirishi koÀrinmoqda. Taqlid qilgan boÀlish ehhisobini imo qiladigan hech qanday belgi yoÀq. U gapiradi va gapirtiradi. Farazan Musaylima kabi haddidan hadsiz daraja oshib taqlid qilishi, izzat vِى الصat sohibi boÀlgan Xoliqi Zuljalolini oÀz aqlidan gapirtirsa, koinotni u bilan gaplashtirsa, albatta minglab taqlid belgilari va minglab soxtakorlik alomatlari topiladi. Chunki enng moÀ holida eng yuksak holatga kirganlarning xar bir harakati taqlidchi ekanini koÀrsatadi. Bu haqiqatni qasam bilan e'lon qilgan

وَالنَّجْمِ اِذَا هَوٰى ٭ مَا ضَلَّ صَاحِurati وَمَا غَوٰى ٭ وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوٰى ٭ اِنْ هُوَ اِلَّا وَحْىٌ يُوحٰى

ga qara, diqqat qil...

UCHINCHI SHUÀLA: Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonni boÀlgybiy xabarlari va xar asrda yoshligini muhofaza qilishi va insonlarning xar tabaqasiga muvofiq kelish i'jozidir. Bu ShuÀlaning "Uch Jilva"si bor.

Birinchi Jilva: GÀaybiy xabarlaridir. Bu jilvaning "Uch Shavq

S.

Birinchi Shavq: Moziyga oid gÀaybiy xabarlaridir. Qur'oni Hakim ittifoq bilan ummiy va ishonchli Zotning tilidan Hz. Odam zamonidan Asri Saodatgacha anbiyolarning muhim holatlarini, ahamiyatli voqealarini shunday bir tarzda zikr qiladi bilaavrot va Injil kabi kitoblarning tasdigÀi ostida oÀta quvvat va jiddiyat bilan xabar beradi. OÀtmishdagi eski Muqaddas Kitoblarning ittifoq qilgan nuqtalarida uygÀunlik qilgan. Ixtilof qilgan mavzularinir.

Àrilab voqe'aning aslini tushuntiradi. Demak, Qur'onning gÀaybni koÀrgan nazari moziy ahvolini oÀtmishdagi eski Muqaddas Kitoblarning barchasidan ustun koÀradioÀrilitifoq qilgan masalalarda tasdiqlab ularni toÀgÀriligiga guvohlik beradi. Ixtilof qilgan masalalarda toÀgÀrilab ularga toÀgÀrilovchi boÀladi.

Qur'onning voqealari va moziy holatlariga doir xabarlar aql bilan xabar beriladigan aradi. sh emas. Balki samoga bogÀliq naqldir. Naql esa oqish va yozishni biladiganlarga maxsus. DoÀst va dushmanning ittifoqi bilan oqishni, yozishni bilmaydigan, ishonchliliinchi an tanilgan, ummiy laqabi bilan vasflangan zotga nozil boÀladi. U zot moziy holatlarini shunday suratda xabar beradilarki, huddi koÀrayotganday gapirganlar. Chunki uzun lovchining hayot manbai va ruhini oladi. Maqsadiga muqaddima qiladi. Demak Qur'ondagi natijalar, xulosalar koÀrsatadiki, ularni bilgdirgan butun oÀtmishni barcha holatlari bilan koÀradi. Chunki bir zotningumki: anda yoki bir ishda mutaxassis ekani, xulosa bilan, ishining natijasi bilan, shaxslarning mahorat va malakalarini koÀrsatgani kabi, Qur'onda zikr etilgan voqealarning xulosalari va ruhlari kounki bdiki, ularni soÀzlagan zot butun voqealarni qamraagan, koÀryapti, (ta'bir joiz boÀlsa) favqulodda mahorat bilan xabar bermoqda.

Ikkinchi Shavq: Kelajamlari d gÀaybiy xabarlari. Bu turdagi xabarlarning koÀp turlari bor. Birinchi qismi xususiydir. U kashf ahli va avliyolarga maxsus. Masalan: Muhyiddini Arab (Q.S.) الٓمٓ ٭ غُلِبَتِ الaydimi surasida juda koÀp gÀaybiy xabarlarni topgan. Imomi Rabboniy suralarning boshidagi muqattatot harflari orqali koÀp gÀaybiy ishlarning ishoralarini va xabq darsni koÀrgan va hokazo. Botin ulamolari uchun Qur'on boshdan oxirigacha gÀaybiy xabarlar navidandir. Biz esa umumga oid qismiga ishora qilamiz. Buning ham juda koÀp tabaqalari bor. Biz faqat ba) ikkaqadan bahs yuritamiz. Qur'oni Hakim Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga qarata aytilgan:

{(Izoh) GÀaybdan xabar bergan oyatlar juda koÀp tafsirlarda inning ilgani va eski harf bilan nashr qilinish niyati, muallifini shoshirish xatosi sababli bu yerda izohsiz va qiymatli xazinalar yopiq qoldi.}

فَاصْبِرْ اِنَّi koinَ اللهِ حَقٌ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ اِنْ شَآءَ اللهُ اٰمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَ... هُوَ الَّذِى اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْoÀllayوَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبوُنَ فِى بِضْعِ سِنِينَ للهِ الْاَمْرُ فَسَتُبْصِرُ وَيُبْصِرُونَ بِأَfqat, ُ الْمَفْتُونُ اَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ قُلْ تَرَبَّصُوا فَاِنِّى مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ وَاللهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا وَلَنْ يَتَمَ siqilُ اَبَداً سَنُرِيهِمْ اٰيَاتِنَا فِى الْاٰفَاقِ وَفِىٓ اَنْفُسِهِمْ حَتّٰى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ اَنَّهُ الْحَقُّ قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَالْجِنُّ عَلٰى اَنْ يَاْتوُا بِمِثْلِ هdagi dلْقُرْاٰنِ لَا يَاْتوُنَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً

يَاْتِى اللهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ اَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ اَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِى سَبni, Baللهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَٓائِمٍ وَقُلِ الْحَمْدُ للهِ سَيُرِيكُمْ اٰياَتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا قُلْ هُوَ الرَّحْمٰنُ اٰمَنَّا بِهِ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنَا فَسَتَعْلَمُونَ مَarbiyaَ فِى ضَلَالٍ مُبِينٍ وَعَدَ اللهُ الَّذِينَ اٰمَنوُا مِنْكُمْ وَعَمِلوُا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِى الْاَرْضِ كَماَ اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِيَنهُمُ الَّذِى ارْتَضٰىladi, ْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ اَمْناً

koÀp oyatlar ifodalagan gÀaybiy xabarlar boÀlib, aytilganidek toÀgÀri chiqqan. Juda koÀp e'tiroz va tanqidlarga uchragan va eng kichik bir xatosi tufayli da'vosim beriqotadigan bir Zotning tilidan ikkilanmay, mukammal jiddiyat va ishonch bilan, kuchli ishonchni his ettirgan gÀaybiy xabar u Zot Azaliy Ustozidan dars olhandan soÀngra soÀzlish, hnini qat'iyan koÀrsatadi.

Uchinchi Shavq: Ilohiy haqiqatlarga va yaratilishga bogÀliq haqiqatlarga va oxiratga oid ishlarga doir gÀayb مِثْقarlaridir. Ha, Qur'onning Ilohiy haqiqatlarga doir bayonlari va koinot tilsimini fath etib, olam yaratilishining muammosini ochgan, yaratilishga oid bayonlari gÀaybiy xabarlarning eng muhimidiِنْ خَnki gÀaybiy haqiqatlarni cheksiz zalolat yoÀllari ichida istiqomatda yurib toppish, inson aqlining ishi emas va boÀla olmaydi. Basharning eng dohiy olimlari bu masalalarning eng kichigiga ham aqli yeta olmagani ma'lum.

Qur'onmiki oatgan Ilohiy haqiqatlar va yaratilishga oid haqiqatlarni bayon qilgandan soÀng, qalb farogÀati va nafsni poklagandan soÀng, ruhning taraqqiyoti va aqlni mukammallashtirgandan soÀng inson aqli "Sadaqta" هًا قَqiqatlarni qabul qiladi. Qur'onga "Barakalloh" der. Bu boÀlimni qisman OÀn Birinchi SoÀzda izoh va isboti bor. Takrorlashga hojat yoÀq. Ammni yirviy va barzohiy holatlar, garchi inson aqli bir oÀzi yeta olmaydi, koÀra olmaydi. Lekin Qur'on koÀrsatgan yoÀllari bilan ularni koÀrish darajasida isbotlaydi. OÀninchi SoÀzda QuShayning bu gÀaybiy xabarlari qay daraja toÀgÀri va haqligi izoh va isbot etilgan. Unga murojat qil.

Ikkinchi Jilva: Qur'onning yoshligidir. Xar asrda yangidan nozil boÀlgandek yangiligini, yoshligini muoÀlkas qiladi. Qur'on azaliy bir xutba boÀlib, barcha asrlardagi insonlarning hamma tabaqalariga birdan xitob etgani uchun doimiy yosh qolishi lozim. Shu daraxoÀrilgan va koÀrinmoqda. Hatto tushuncha jihatidan farqli va iste'dod jihatidan bir-biriga zid boÀlgan asrlarda xar bir asrga koÀra goÀyo oÀsha asrga xos yuzlangan, qaratadi va dars beradi. Insonning ish va qonunlari barat, oabi qariydi, almashadi, oÀzgartiriladi. Lekin Qur'onning hukm va qonunlari shu qadar sobit va sogÀlomlki, asrlar oÀtishi orqali yanada koÀproq quvvatini koÀrsatmoqda. OÀziga qattiq ishongan va Qtinglaing soÀzlariga qarshi qulogÀini yopgan hozirgi asr va bu asrning ahli kitob insonlari Qur'onning يَآ اَهْلَ الْكِتَابِ ٭ يَآ اَهْلَ الْكِتَابِ degan irshod qilgan xitobiga shu qadar muhtojki, goÀyo u xitob toÀgÀridan-toÀgtopish asrga qaratilgan va يَآ اَهْلَ الْكِتَابِ lafzi "Ya ahlal maktab" ma'nosini ham oÀz ichiga oladi. Butun shiddati bilan, tamoman yangiligi bilan, toÀliq yoshligi bilan

يَآ اَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا اِلٰى كَلِمَةٍ سَوَni qoqَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ

hayqirigÀini dunyoning hamma tomoniga yoymoqda.

Masalan: Shaxslar, jamoatlar qarama qarshi shiqishdan ojiz qolgan Qur'onga qarshi bututning ariyatning va balki jinlarning ham fikrlarining natijasi boÀlgan zamonaviy madaniyat Qur'onga qarshi dushmanga aylangan. Qur'on i'joziga qarshi sehrlari bilan qarshi chiqyaptilar. Hozir bu i uchuh yangi dushmanga qarshi Qur'onning i'jozini

oyatining da'vosini isbotlash uchun madaniyatning kurash suratida joriy qilgan asoslari va dasturlarini Qur'on asoslari bilan sol alaqdamiz.

Birinchi darajada: Birinchi SoÀzdan Yigirma Beshinchi SoÀzgacha taqqoslash va mezonlar, bu SoÀzlarning haqiqatlari va boshidagi oyatlar ikbga bora iki toÀrt aniqligida madaniyatga qarshi Qur'onning i'jozi va gÀalabasini isbotlaydi.

Ikkinchi darajada: OÀn Ikkinchi SoÀzda isbot etilgani kabi, bir qancha dasturlarsalim losalash. Demak, zamonaviy madaniyat falsafasi bilan insonning ijtimoiy hayotida tayanch nuqtasini "kuch" deb biladi. Nishonni "manfaat" bilar. Hayot dasturini "kurash" deb qabul qiladi. Jamoatlarning aloqasini "irqchihlik k manfiy milliyat" deb biladi. GÀoyasi - nafsning istaklarini qondirish va inson ehtiyojini koÀpaytirish uchun ba'zi "xarom oÀyin kulgular"dir. Xolbuki: Kuch - tajovuz qiladi. Manfaat - xar qanday istakni qoÀlga kirita olmagaqdir. un urushsh qiladi. Kurash dasturining ishi toÀqnashishdan iborat. Irqchilik - boshqalarni boÀysundirish bilan ozuqlangani uchun tajovuz hisoblanadi. Demak, madaniyatning bu dasturlari butun yaxshiligi bilan birga insonning faqat yiimizgafoiziga bir jihatda yuzaki baht-saodat berib saksonini tashvishga, faqirlikka solgan.

Ammo Qur'onning hikmatining, tayanch nuqtasi kuch oÀrniga "haq" deydi. Maqsadda manfaat oÀrniga "fazilat va Allohning roziligi"ni qabul qilgan. Hayladi. ashdan iborat dasturi oÀrniga "yordamlashish dasturini" asos olgan. Jamoatlarning aloqalarida irqchilik va millatchilik oÀrniga "din, sinf va vatan robitasini" qabul qiladi. Maqsadi "k kaliiy kayf safoning xarom tajovuzlariga toÀsiq qoÀyib ruhni taraqqiy ettirishga tashviq qiladi, oliy hislarni qondiradi va insonni insoniyat kamolotiga chorlab inson qilish"dan iborat. Haqning ishi ittifoqdni nazzilat - bir-biriga tayanish. Yordamlashish - bir-biriga madad berish. Din qardoshlikka, birlashihsga chaqiradi. Nafsi ammorani jilovlash, ruhni kamolotga chiqkonga bilan erkin qoldirishning natijasi - ikki dunyo saodatidir. Demak, zamonaviy madaniyat Islomdan oldingi haq dinlardan, boxusus Qur'onning irshodlaridan olgan yaxshiishda lan birga, haqiqatda Qur'onga qarshi magÀlub boÀlgan.

Uchinchi daraja: Minglab masalalaridan faqat namuna sifatida uch-toÀrt masalani koÀrsatamiz. Qur'onning dasturlari, qonunlari azaldan kelgan, abadga ketadi. Madaniyatning qonun الْوَabi keksayib oÀlimga mahkum emas. Doimo yosh, quvvatlidir. Masalan: Madaniyatning butun xayriya jamiyatlari bilan, butun zolim tartib-qoidalari bilan, butun axloqiy tarbiya joylari bilan Qur'oni Hakimning ikki masalasiga qarshi chiqa olmasda narsalub boÀlgan. Masalan:

Qur'onning ushbu i'jozli gÀalabasini quyida bir muqaddgda chlan bayon qilamiz.

"Ishorat-ul I'joz"da isbot etilgani kabi butun bashariyat ixtilollarining ma'dani bir soÀz boÀlgani kabi butun yomon axloqlarning manbai ham bir kalimadir.

Birinchi kalima: "Men toÀq boÀlay, boshqasi ochlik Zidlalsa, menga nima".

Ikkinchi kalima: "Sen ishla, men yeyman".

Bashariyat ijtimoiy hayotida xos va avom, ya'ni boylar va faqirlar muvozati boÀlsa osoyishta yashaydi. Muvozanatning asosi quyidagicha:

narsa lar tabaqasi marhamat va shafqat qilishi, pastdagilar esa hurmat va itoat etishidir. Hozir birinchi kalima xoslar tabaqasini zulmga, axloqsizlikka, marhamatsizlikka yoÀnaltirgan. Ikkinchi kalima avomni kinga, hava va' dushmanlikka yoÀllab, insoniyat osoyishtaligini bir necha asrdan beri ketkazgan. Shuning kabi bu asrda gÀayrat, sarmoya bilan kurashishning natijasida hammaga ma'lum boÀlgan Ovrupa katta hodisalari maydonga keldi.

Demak, madaniyat buthtoj vriya jamiyatlari, axloqiy maktablari va qattiq tartib-qoidalari bilan insoniyatning bu ikki tabaqasini kelishtira olmagani kabi, insonning ijtimoiy hayotininday ek mudhish yarasini davolay olmadi. Qur'on "zakotning shart boÀlishi" orqqali birinchi kalimani ildizi bilan sugÀurib tashlaydi, davolaydi. Ikkinchi kalimaning asosin oÀshaxoÀrlikning harom boÀlishi" orqali sugÀurib tashlab, davolaydi. Ha, Qur'on oyatlari dunyo eshigida turib sudxoÀrlikka mumkin emas deydi. "Urush eshigini yomal ruchun bank eshigini yoping" deb insonlarga farmon qiladi. Shogirdlariga "Kirmanglar", deb amr qiladi.

Ikkinchi Asos: Madaniyat koÀp xotinlikni qabul qilmaydi. Qur'onning bu hviy sh oÀziga, hikmatga zid va inson manfaatiga ters deb qabul qiladi. Agar uylanishdagi hikmat faqat jinsiy munosabat boÀlsa, koÀpayish bilaks boÀlishi kerak. Lekin butun hayvonotning guvqinlig va uylangan nabototning tasdigÀi bilan aniqlanganki, uylanishning hikmat va maqsadi nasl yetishtirishdir. Jinsiy munosabat lazzati esa u vazifani bajartirish uchun rahmat tarafidan berilgan kichik bir haqdir. Msh joyi hikmatan, haqiqatan uylanish nasl uchun ekan, sinfning davom etishi uchun ekan, albatta, bir yilda faqat bir marta tugÀishga qobiliyatli, oyning faqat yarmida homilador boÀlish mumkin boÀlganaqiqiyk yoshda umidsizlikka tushgan bir xotin aksar vaqtda yuz yilgacha urugÀlanishga qobiliyatli bir erkakka yetarli boÀlmagani uchun, madaniyat juda koning kishaxonalarni qabul qilishga majbur.

Uchinchi Asos: Muhokamasiz madaniyat, Qur'on xotinga uchdan bir bergani uchun oyatni tanqid qiladi. Lekin ijtimoiy hayotda aksar hukmlar koÀpchilik manf bahor koÀzlagani uchun, aksariyat fikricha bir xotin oÀzini himoya qiladigan erkakni topadi. Erkak esa unga yuk boÀladigan va nafaqasini qoldiradigan ayol bilan birga yasl maga majbur boÀladi. Xullas, bu suratda ayol otasidan merosning yarmini olsa, eri qolganini ta'minlaydi. Erkak otasidan ikki boÀlak olsa, birini ayolining boshqaruviga beradi, singl zamonteng keladi. Qur'onning adolati buni taqozo qiladi, hukm qilgan.

{(Izoh1) Mahkamaga qarshi va uni mot qilgan Shikoyat Arizasining mudofaasidan bir boÀlim. Bu joyga izoh boÀlgan.

Adliyaning mahkamasiga quyidagilarni aytaman: Bir mingelish uz ellik yil ichida va xar asrda uch yuz ellik million insonlarning ijtimoiy hayotida eng muqaddas va haqiqatli Ilohiy dasturni uch yuz ellik ming tafsirning tasdiqlariga vara: Inoqlariga tayangan holda, bir ming uch yuz ellik yil mobaynida oÀtgan ajdodlarimizning e'tiqodlariga iqtido qilib tafsir qilgan odamni mahkum etgan haqsiz bir qarorni, albatta rniy taaminda adolat boÀlsa rad qiladi va bu hukmni bekor etishi kerak!"}

ToÀrtinchi Asos: Qur'on sanamparastlikni shiddat bilan manÀ qilgani kabi, unelishir navÀ taqlidi boÀlgan suratparastlikni ham manÀ qiladi. Madaniyat esa suratlarni oÀz taraqqiyotidan sanab Qur'onga qarshi chiqishni istagan. Xolbuki soyali soyasiz suratlar yo tosh holiga kelgan zulm yo jasad holigamidir.n bir riyodir yoki jismlashgan ehtiros boÀlib, insonni zulmga, riyoga va havasni qamchilab orzu istaklarga tashviq qiladi.

Qur'on mِسْرَاt orqali ayollarning hurmatini saqlash uchun, sharmandali havaslarning oyogÀi ostida shafqat ma'danlari xor boÀlmasligi uchun hayo pardasini taqishini amr qiladi. Yana havam daraositalari, ahamiyatsiz molga aylanmasligi ham bor. {(Izoh2) Ayollar tasattur-yopinishi haqida OÀttiz Birinchi Maktubning Yigirma ToÀrtinchi YogÀdusi oÀta qat'iy suratingan,otlaganki: Tasattur ayollar uchun fitriydir. Tasatturni olib tashlash fitratga ziddir.} Madaniyat esa xotinlarni inlaridan chiqarib, pardalarini yirtib, insonni ham boshdan chiqargandir. Xolbuki oila hayoinotdal-erkak oÀrtasida oÀzaro hurmat va muhabbat bilan davom etadi. Ochiq-sochiqlik esa samimiy hurmat va muhabbatni yoÀq qilib oilaviy hayotni zaxarlagan. Xususan surat-parastlik axloqni yomon silkitgani va ruhning tubanlashishiga sabab boÀllangÀo quyidagicha tushunish mumkin:

Marhuma va rahmatga muhtoj bir goÀzal ayol mayyitiga shahvat va nafsoniy nazar bilan qarash axloqni qanchalik xarob qilgani kabi, oÀlgan ayollarning suratlariga yoki sogÀ xotinlarning kichik olisosga oblangan suratlariga havas bilan qarash insonning oliy hislarini chuqur silkitadi, buzadi.

Bu uch misol kabi minglab Qur'on masalalarining xar biri bashariyat saodatini dunyoda عَنّ۪lashga xizmat qilish bilan birga abadiy hayotiga ham xizmat qiladi. Boshqa masalalarni mazkur masalalarga qiyos qil.

Zamonaviy madaniyat, Qur'onning bashariyatning ijtimoiy hayotiga oid dast الرَّga magÀlub boÀlib, Qur'onning ma'naviy i'joziga qarshi haqiqat nuqtasida qashshoqlikka tushadi. Xuddi shuning kabi, yigirma besh adad SoÀzda madaniyatning ruhi boÀlgan Ovrupa falsafasi va bashariyat hikmatini, Qur'onning hikmati bil qiymaonlar orqali ikki taqqoslanganda falsafa hikmati ojiz va Qur'on hikmatining moÀ'jiza ekani qat'iyan isbotlangan. OÀn Birinchi va OÀn Ikkinchi SoÀzlarda falsafa hikmatining ojizligi, qashshoqligi va Qur'ozamat atining i'jozi va boyligi isbotlangan, murojaat qilishing mumkin.

Zamonaviy madaniyat hikmati Qur'onning ilmiy va amaliy i'joziga qarshi magÀlub boÀlayotgani kabi madannba'lang adabiyot va balogÀati ham Qur'onning odob va balogÀatiga qarshi nisbati quyidagicha:

Yetim bolaning zulmatli huzun bilan umidsiz yigÀlashi, tubaLekin ush aroqxoÀrning yigÀi sadosiga (ashula demak) oÀxshagan yuksak oshiqning vaqtinchalik bir ayriliqdan ishtiyoq bilan, umidli huzun ichidagi gÀinosi (ashulasi), zafar yoki urushga vQuyoshak fidokorliklarga chaqirish uchun tashviq bilan vatan qasidalariga nisbati kabidir. Chunki odob va balogÀat ta'siri uslub qandayligiga koÀra yo huzun beradi, yo sevinch banobi Huzun ikki qismdan iborat: Yo doÀsti yoÀqligidan, ya'ni ahbobsizlikdan, sohibsizlikdan kelgan qorongÀu huzun boÀlib, zalolat aralash, tabiatparast, gÀaflaa koÀpdagi madaniyat adabiyoti bergan huzndir.

Ikkinchi huzun doÀstlardan ayrilishdan keladi, ya'ni dostlar bor, firogÀida ishtiyoqli huzun beradi. Demak,qoÀmon Qur'onning hidoyat beruvchi, nurafshon bergan huznidir. Sevinch ham ikki qismdan iborat: Biri nafsni havaslarga tashviq qiladi. U esa teatrchi, kinochi, romanchi madaniyat adabiyotining ishidir.

Ikkinchi sevinch nafsni lol mezon, ruhni, qalbni, aqlni, sirni yuksaklarga, asl vatanlariga, abadiy joyiga, uxroviy doÀstlariga yetish uchun latif va odobli, ma'sum tashviq boÀlib, Jannat va abadiy saodat, insonni ru'yati jamolullohga chorlagan va shavqqa keltir yuzidr'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning bergan sevinchidir.

قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَالْجِنُّ عَلٰٓى اَنْ يَأْتوُا بِمِثْلِ هٰذَا الْقُرْاٰنِ لَا يَأْتوُنَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ aridagاً

oyati ifodalagan etgan azim ma'no va buyuk haqiqat kaltafahm kimsalar va e'tiborsiz odamlar mubolagÀali balogÀat uchun imkonsiz surat deb oÀylashadi. Aslo! MubolagÀa emas, imkonsiz surat emas, ayni haqiqat boÀlgan balogÀat, mumkin va man bir ir suratdadir.

Uning bir jihati quyidagicha ya'ni, Qur'ondan sizib chiqmagan va Qur'onga tegishli boÀlmagan inson va jinlarning barcha goÀzal soÀzlari toÀplansa ham r'on tni oÀxshatolmas demakdir. Yeta olmagan ham, koÀrsatilmaydi ham.

Ikkinchi jihati quyidagicha: Jin va insonlar, hatto shaytonlar fikrlarining natijasi va ishlarining yakulgani tijasi hisoblangan madaniyat, falsafa hikmati va ajnabiy adabiyot Qur'onning ahkom va hikmat va balogÀatiga qarshi ojiz darajasida demakdir. Buning namunasini koÀrsatdik.

Uchinchi Jilva: Qur'oni Hakim xar ahifali basharning xar bir tabaqasiga goÀyo toÀgÀridan-toÀgÀri xususiy yuzlangandek, xitob qilyapti. Butun bani Odamga butun tabaqalari bilan eng yuksak va eng nozik ilm boÀlgan iymonga va eng keng va nuroniy fan hi.)} "Agan ma'rifatullohga, eng ahamiyatli va turli-tuman maorif boÀlgan Islom hukmlariga da'vat qilgan, dars bergan Qur'on boÀlsa, xar bir sinfga, xar toifaga muvofisini n bermogÀi kerak. Xolbuki dars bir, turli tuman emas. Shunday ekan, ayni darsda tabaqalar boÀlishi lozim. Darajaga koÀra xar biri Qur'onning pardalaridan bir pardadan dars hissasini oladi. Bu haqiqatning koÀp naehson rini zikr etganmiz. Ularga murojaat etilishi mumkin. Faqat bu yerda bir-ikki juzÀining va faqat bir-ikki tabaqasining tushunish hissasiga ishora qilamiz:

Masalan:

لَمْ يuh hamوَلَمْ يُولَدْ ٭ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ

koÀp sonli tabaqadan iborat avomning bundan tushunish hissasi quyidagicha:

"Janobi Haq otadan, va oÀgÀildan, doÀstlardan va zavjadan munazzahdir". Yanadan nuraroq tabaqa undan "Iso Alayhissalomning, farishtalarning, tavallud topadigan narsalarning uluhiyatini inkor qilish"ni tushunadi. Chunki ii ularz narsani inkor qilish zohiran foydasiz boÀlgani uchun balogÀatda foydaga sabab boÀladigan bir hukm asosi murod boÀladi.

Xullas, jismoniyatga maxsus oÀgÀil va otani rad qilishdan murod esa, oÀgÀli, otasi poÀstlgi boÀlganlarning ilohligini rad qilish va ma'bud boÀlishga loyiq emasligini koÀrsatishdan iborat. Shu sirga asosan, Ixlos Surasi xarkimga va xar doim foyda beradi.

Yana bir oz yuqoriroq tabaqaning tushunish hissasi: "Janobi ِحُ لَvjudotga tugÀish va tavalludni his ettiradigan butun aloqalardan munazzahdir. Sherikdan, yordamchidan va oÀrtoqdan mubarro-yuksakdir. Balki mavjudotga nisbati Yaratishdir. "Kun fayakun amri" bilan azaliy irodasi orqali, ixtiyori bilan asod qiladi. Majburiy, chorasiz va gÀayri ixtiyoriy boÀladigan kabi mukammalikka zid xar qanday aloqadan munazzah-pokdir".

Yanada yuksak tabaqaning tushunish hissasi quyidagicha: Janobi Haq azaliydir, abadiydir, avval va Àn oyar. Hech bir jihatda na zotida, na sifatida, na ishlarida naziri, tengi, oÀxshashi, misli, misoli, oÀrnagi yoÀq! YolgÀiz ishlari, faoliyatlarida tashbehni ifod. Oyatn masal bor: وَ للهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى Bu tabaqalarga oriflar tabaqasi, ishq ahli tabaqasi, siddiqlar tabaqasi kabi turli tuman his sohiblarini qiyos qilishing mumkrga sa13

Ikkinchi misol: Masalan,

Birinchi tabaqaning bundan tushunish hissasi quyidagicha: "Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning xizmatkori yoki ish orim" degan xitobiga sazovor boÀlgan Zayd (r.a.) izzatli zavjasini oÀziga teng topmagani uchun taloq qilgan. Allohning amri bilan Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam olganogÀat : "PaygÀambar sizga bolam desa, risolat jihati bilan aytadi. Shaxsiyat e'tibori bilan otangiz emas. Shuning uchun olgan xotinlari unga munoszo va ladi", deydi.

Ikkinchi tabaqaning tushunish hissasi shuki: Bir buyuk amir xalqiga otalarcha shafqat bilan qaraydi. Agar oÀsha amir garishva botin Ruhoniy Podshohi boÀlsa, marhamati otaning yuz marta shafqatidan yuksak boÀlgani uchun xalq uning haqiqiy farzandi kabi unga ota nazari bilan qaraydi. Ota nazari juaq" deariga aylanmagani uchun, qiz nazari ham zavja nazariga oson almashmagani bois, xalqning tasavvurida PaygÀambar (S.A.V.) moÀ'minlarning qizlarini olishi bu sirga uygÀun kelmagani uchun Qur'on: "PaygÀambar (S.A.V.) Allohning marhan hujnazari bilan sizga shafqat qiladi, otalarcha muomala qiladi. Risolat nomidan siz uning avlodi kabisiz. Lekin insonlik shaxsiyati e'tibori bilan otangiz emaski, sizdan xotin olishi munosib boÀlmasa", dnazird Uchinchi qism quyidagicha tushunadi: PaygÀambarga (SA.V.) bogÀlanib uning kamolotiga tayanib uning otalarcha shafqatiga ishonib kamchilik va gunoh qilmasligingiz kerak demakdir. Ha, koQur'onborki, kattalari va murshidlariga ishonib tanballik qiladi. Hatto ba'zan "Namozimiz oÀqilgan", deyishadi (bir qism Alaviylar kabi).

ToÀrtinchi Nuqta: Bir tabaqa bu oyatdan quyidagi gÀaybiy ishorani tushunadi: PaygÀambar, degaS.A.V.) erkak bolalari balogÀatga yetmasdan, erkak nasli bir hikmatga binoan qolmadi. Faqat "erkaklar" ta'birining ifodasi orqali, xotinlarning otasi ekaniga ishora qilgani ayerdanasli ayollardan davom etadi. Falillahilhamd, Hazrati Fotimaning muborak nasli Hasan va Husayn kabi ikki nuroniy silsilaning munavvari toÀlinoyi, Nubuvvat quyishining ma'naviy vorligiiy naslini davom ettirmoqda.

(Birinchi Shu'la uch Nur bilan xotima topdi.)

IKKINCHI SHU'LA: Ikiknchi Shu'laning "Uch Nur"i bor.

Birinchi Nur: Qur'oni MoÀ'zat, b Bayonning hay'ati majmuasida xolis bir salosat, oliy bir salomat, metin bir tasonud, mahkam bir tanosub, jumlalari va shakllari mobaynida kuchli bir taovhiran oyatlar va maqsadlari mobaynida yuksak bir tajovub boÀlganini Bayon Ilmi va Ma'no Fani va Bayon Fanining Zamaxshariy, Sakkokiy, Abdulqoxiri Jqardosy kabi minglab dohiy imomlarning shahodati bilan sobit boÀlgani holda, u tajovub va taovun va tasonudni va salosat va salomatni sindiradigan, buzadigan sakkiz-toamon hmuhim sabablar bor ekan, u sabablar buzishga emas, balki salosatiga, salomatiga, tasonudiga quvvat bergandir. YolgÀiz, u sabablar bir daraja hukminr ham etib, boshlarini nizom va salosat pardasidan chiqarganlar. Faqat qandayki bir maromli, tekis bir daraxtning gavdasidan bir qism chiqintilar, uchchalar chiqar. Lekin daraxtning uygÀunligia, surmoq uchun chiqmaydilar. Balki, u daraxtning ziynatli takammuliga va jamoliga mador boÀlgan mevani bermoq uchun chiqadilar. Aynan shuning kabi, shu sabablar ham Qur'on nazmining salosatiga qiymatdor ma'nolarni ifoda uchun ari shboshlarini chiqaradilar. Xullas, u Qur'oni Mubin yigirma yilda hojatlarning mavqe'lari e'tibori bilan boÀlak-boÀlak boÀlib, tarqoq parcha-parcha nozillarni ani holda, shunday bir toÀliq bir uygÀunligi bordirki, goÀyo bir martada nozil boÀlgan kabi bir munosabat koÀrsatadi.

Ham u Qur'on yigirma yilda ham muxtalif, bir-biridan farqli nutubxooÀlish sabablariga koÀra kelgani holda, tasonudning kamolini shunday koÀrsatadiki, goÀyo bir sababi vohid bilan nozil boÀlgandir. Ham u Qur'on bir-biridan farqli va takrorli savollarning javobi boÀlib a va ti holda, nihoyat uygÀunlik va ittihodni koÀrsatadi. GoÀyo bir savoli vohidning javobidir. Ham Qur'on bir-biriga zid boÀlgan koÀpgina hodisalarning hukmlarini bayon uchun kelgani holda, shunday bir mukammal ii bilani koÀrsatadiki, goÀyo bir hodisa-i vohidning bayonidir. Ham Qur'on bir-biriga muxolif, turli-tuman holatda hadsiz muxotoblarning faxmlariga munosib uslublarda tanazzuloti kalomiya bilan nozil boÀlgani Oqqan, shunday bir goÀzal oÀxshashlik va goÀzal bir salosat koÀrsatadiki, goÀyo holat birdir, bir tushunish darajasidir, suv kabi oqadigan bir salosat koÀrsatadi. Ham u Qur'on bir-birit va ioq boÀlgan koÀpgina muxotoblarning sinflariga yuzlangan mutakallim boÀlgani holda, shunday bayonining bir yengilligi, nizomining bir jazolati, anglatishdagi bira gÀaynarlilik borki, goÀyo muxotobi bir sinfdir. Hatto har bir sinf oÀylarki, shaxsan muxotob yolgÀiz oÀzidir. Ham Qur'on bir-biridan farqli daraja-daraja oldinlagan irshodiy ba'zi gÀoyalarga yeozil brmoq va hidoyat etmoq uchun nozil boÀlgani holda, shunday bir mukammal istiqomat, shunday bir muvozanat diqqati, shunday bir intizom goÀzalligi bordirki, goÀyo maqsad birdir. Xullas, bu sabablar qorishiqlikning sababishbu a Qur'on bayonining i'jozida, salosat va uygÀunligida ishlattirilgandirlar. Ha, qalbi xastaliksiz, aqli mustaqim, vijdoni marazsiz, zavqi salim har odam Qur'onning bayonida goÀzal bir salosat, ra'g mahs tanosub, xush bir ohang, tengsiz bir fasohat koÀrar. Ham koÀrishida salim bir koÀzi boÀlgan koÀradiki, Qur'onda shunday bir koÀz bordirki, u koÀz butun koinotmoyon ir va botini bilan yaqqol, koÀz oÀngida bir sahifa kabi koÀrar, istagani kabi aylantirar, istagani bir tarzda u sahifaning ma'nolarini aytar. Shu Birinchi Nurning haqiqatini misollar bilan ochiqlasak, bir nechta jildli arzohnlozim. Unday boÀlsa, boshqa arabcha risolamda va "Ishorat-ul I'joz"da va shu yigirma besh adad SoÀzlarda shu haqiqatning isbotiga doir boÀlgan izohlar bilan qanoat qilib misol sifatidn taqlonning tamomini birdan koÀrsataman.

Ikkinchi Nuri: Qur'oni Hakimning oyatlarining xotimalarida koÀrsatgan xulosalar va asmoyi husna jihatidagi tengsiz uslubida boÀlÀal, fÀ'jizaviy ustunligiga doir.

ESLATMA: Ushbu Ikkinchi Nurda koÀp oyatlar keladi. Ular faqat Ikkinchi Nurning misollari emas, balki oÀtgan masalalar va shu bir yning misollari ham boÀladi. Ularni loyigÀidek izohlansa juda uzun boÀladi. Hozircha soddalashtirishga va qisqartirishga majburman. ShuninNurdagn oÀta muxtasar tarzda i'jozning buyuk sirining misollaridan boÀlgan oyatlarga ishora qilib, tafsilotini boshqa vaqtga qoldirdik.

Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon oyatlarning xotimalarida koÀpincha ba'zi xi efirarni zikr etadi. Bu xulosalar yo asmoyi husnani yoki ma'nolarini ichiga oladi yoki tafakkurga yoÀnaltirish uchun aqlga havola qiladi va yoki Qur'onning maqsadlaridan umumiy qoidani ichiga oladi. Oyatni ta'kid va quvvatlash uci. Janlosalar qiladi. Bu xulosalarda Qur'onning yuksak hikmatidan ba'zi ishoralar va Alloh hidoyatining obi hayotidan ba'zi qatralar, Qur'on i'jozining chaqmoqlaridan ba'zi uchqunlar bor. Bu yerda juda koÀp ishoralardan faqat boÀlgini qisqacha zikr qilamiz. Juda koÀp misollaridan bittadan misol va xar bir misolning juda koÀp haqiqatlarining xar birida bir haqiqatning qisqacha ma'nosiga ishora qilamiz. Ushbu oÀn ishoraning koÀp aksar oyatlarda toÀplangan hoozirgiqiqiy i'joz naqshini tashkil qiladi. Misol sifatida keltirgan oyatlarimizning koÀpi aksar ishoralarga misoldir. Biz xar oyatdan bir ishora koÀrsatamiz xolos. Mtil bieltiradigan oyatlarimizdan eski SoÀzlarda bahsi yuritilganlarning faqat ma'nosiga yengil ishora qilamiz.

Ifoda GoÀzalligidagi Birinchi Ustunly va kr'oni Hakim i'jozkor bayonlari bilan Sone'i Zuljalolning ishlari va asarlarini e'tiborga havola qiladi, namoyon qiladi. SoÀng asarlar va ishlarida asmoyi Ilohiyni chiqaradi. Yoki hashr va tavhid kabi Qur'onning i" borqsadlarini isbotlaydi. Birinchi ma'noning misollaridan masalan:

Ikkinchi qismningrinadilaridan masalan:

oyatning toÀligÀicha...

gacha...

Birinchi oyatda asarlarni namoyon qilib birilishianing, muhim istakning muqaddimalari kabi, ilm va qudratga maqsad va nizomlari bilan guvohli qilgan eng azim asarlarni goÀzal shaklda aytadi. Aliym ismini chiqaradi. Ikkarini oyatda Birinchi Shu'laning Birinchi YogÀdusining Uchinchi Nuqtasida bir daraja izohlangani kabi Janobi Haqning buyuk ishlarini, azim asarlarini zikr etib, oxiri qiyomat kunida boÀladigan hashrni natija sifatida zikr qilmoqda.

g aksainchi BalogÀat Hikmati:>Qur'on inson nazariga Ilohiy san'atlarning toÀqimalarini ochadi, koÀrsatadi. SoÀng xulosada ularni Ismlar ichida chiqaradi yoki aqlga havola qiladi. Birinchining misollaridan masalan:

قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَ mehmoَالْاَرْضِ اَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْاَبْصَارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَمَنْ يُدَّبِّرُ الْاat eshفَسَيَقُولُونَ اللهُفَقُلَ اَفَلَا تَتَّقُونَ ٭ فَذٰلِكُمُ اللهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ

Xullas boshda: "Osmon va zaminni rizqimizga ikki xazina kabi muhayyo qilib u yerdan yomgÀirni, bu yerdan ekinlaridir.iqargan kim? Biror kishi Allohdan boshqa katta samo va zaminni ikki mute xazinadorga aylantira oladimi? Shunday ekan, shukr unga oiddir", deydi.

Ikkinchi ifodada aytadiki: "Sizning a'zolaringiz ichida eng qiymatlisi y imoma quloqlaringizning sohibi kim? Qaysi joy va doÀkondan oldingiz? Bu latif qiymatli koÀz va quloqni beradigan zot faqat Rabbingizdir. Sizni ijod qilib tarbiya qilgan U boÀlib, bularni sizga bergÀrsataunday ekan yolgÀiz Rab udir, Ma'bud ham u boÀladi".

Uchinchi ifodada: "OÀlgan yerni tiriltirib, yuz minglab oÀlgan toifalarni kim tiriltirgan? Bu ishni Haqdan boshqa va butoinotdnotning Xoliqidan boshqa kim qila oladi? Albatta u qiladi. U tiriltiradi. Modomiki Xaqdir, huquqni zoye qilmaydi. Sizni bir buyuk mahkamaga yubobor?

Yerni tiriltirgani kabi, sizni ham ihyo etadi", deydi.

ToÀrtinchi ifodada: "Bu azim koinotni saroy, shahar kabi mukammal intizom bilan boshqarib tadbir qilgan Allohdan boshqa kim boÀla oladi? Modomiki Arastuan boshqa hech kim olmas ekan, katta koinotni butun jismlari bilan oÀta oson boshqargan qudrat shu daraja nuqsonsiz, soÀngsiz boÀlib, hech qanday sherikka, ishtirokka, koÀmak va yordamga ehtiyoji boÀl,aydi. Katta koinotnam hisqargan Zot kichik maxluqlarni boshqa qoÀllarga qoldirmaydi.

Demak, istar-istamas "Alloh" deysiz", deydi. Xullas, birinchi va toÀrtinchi ifoda "Alloh" deydi, ikkinchi ifoda "Rab" deydi, uchinchi ifoda "Al-Hdat roydi. فَذٰلِكُمُ اللهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ naqadar moÀ'jizali ekanini anglab yet. Demak, Janobi Haqning azim tasarruflarini, qudratining muhim toÀqimalarini zikr etadi. SoÀng azim asarlarning, toÀqimalarning dastgohi فَذٰلِكُمُ اللهُ رَrzda jُ الْحَقُّ deydi. Ya'ni "Haq", "Rab" va "Alloh" ismlarini zikr qilib azim tasarruflarning manbaini koÀrsatadi.

اِنَّ فِى خَلْقِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافِ الَّيْلِ وَالنshaqqaِ وَالْفُلْكِ الَّتِى تَجْرِى فِى الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَآ اَنْزَلَ اللهُ مِنَ السَّمَآءِ مِنْ مَآءٍ فَاَحْياَ بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيxulosaِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَآءِ وَالْاَرْضِ لَاٰياَتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

Janobi Haqning mukammal qudratini, rububiyatining azamatini koÀrsatgan,

vahdoniyatiga shahodat qilgan samovot va yeam yaryaratilishidagi uluhiyat saltanatining tajalliysi,

kecha-kunduzning almashishidagi rububiyat tajalliysi,

inson ijtimoiy hayotiga eng katta vosita hisoblangan kemani dengizda itoat ettirgan rahmat tajalliysi,

oÀlgan zamlaydi.amodan obi hayotni yuborib zaminni yuz ming toifalari bilan tiriltirib ajoyib bir mahshar suratiga keltirishdagi qudrat azamatining tajalliysi,

namoyiinda sanoqsiz turdagi hayvonlarni oddiy tuproqdan yaratishdagi rahmat va qudrat tajalliysi,

shamollarni oÀsimliklar va hayvonlarning nafchovidsh va changlanishlariga xizmat va azim vazifalar yuklagan,

tadbir va nafas olishga uygÀun holatga keltirish uchun harakatlantirish va idorasidagi rahmat va hiib qilajalliysi,

zamin va osmon oÀrtasida rahmat vositasi boÀlgan bulutlarni ajoyib mahshar kabi muallaq holda toÀplab tarqatish, bir qoÀshitibor istirohat ettirib vazifasini bajarishga chaqirish kabi,

boÀysundirishidagi rububiyat tajalliysi kabi san'at toÀqimalarini sanab oÀtgandan soÀng aqlni ularning haqiqatlariga va tafsilotiga chorlab tafakkur ettirish uchun لَاٰيni ijoِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ deydi. Bu orqali idrokni uygÀotish uchun aqlga havola qiladi.

Ifoda GoÀzalligidagi Uchinchi Ustunlik: Ba'zan Qur'ontimiz i Haqning ishlarini tafsilotli aytadi. SoÀng bir xotima bilan qisqartiradi. Tafsiloti bilan bildiradi, qisqalik orqali toÀxtatadi, bogÀlaydi. Masalan:

وَكَذٰلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَيُعَلa yang مِنْ تَأْوِيلِ الْاَحَادِيثِ وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَعَلٰٓى اٰلِ يَعْقُوبَ كَمَآ اَتَمَّهَا عَلٰٓى اَبَوَيْكَ مِنْ قَبْلُ اِبْرَاهِيمَ وَاِسْkeltirِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

Hazrati Yusuf va ajdodiga berilgan ne'matlarni bu oyat orqali ishora qiladi. "Sizni butun insonlar ichida paygÀambarlik maqomi bilan yuksaltgan, butun pamr qibarlar silsilasini silsilangizga bogÀlab, silsilangizni bashariyat ichida butun silsilaning sardori qildi. Honadoningizni Ilohiy ilmlar va Rabboniy hikmatlarning ta'lim va hidoyat shirk i suratiga keltirdi. Sizda ilm va hikmat bilan dunyoning saodatli saltanatini, oxiratning abadiy saodati bilan birlashtirdi. Seni ilm va hikmat bilan Misrga ham aziz rais,, "Bosliy nabiy, ham hakim murshid qildi", deb Allohning ne'matini zikr qiladi, sanab chiqib, ilm va hikmat bilan uni, ota-bobolarini tanlanganlardan qilganini zikr etmoqda. SoÀng "Sening Rabbing Aliym va Hakَعَلَ deydi. "Uning rububiyati va hikmati, seni va ota bobolaringni Aliym, Hakim ismiga sazovor qilishini taqozo qiladi". Ne'matlarni izohlab xotima bilan xulosalaydi.

Yana masalan:

قُلِ اللّٰهُمَّ bayon َ الْمُلْكِ تُؤْتِى الْمُلْكَ مَنْ تَشَآءُ

oyati Janobi Haqning insoniyat ijtimoiy hayotidagi tasarruflarini shunday koÀrsatadiki, izzat ini tulik, faqirlik va boylik toÀgÀridan-toÀgÀri Janobi Haqning istagiga va irodasiga bogÀliq. Demak koÀp tabaqalarining eng tarqoq tasarruflariga qadar Allohning istak va taqdiri bilan amalga oshadi. Tasodif aralasha oligan s Bu hukmni bergandan soÀng insoniyat hayotida eng muhim ish uning rizqidir. Bu oyat basharning rizqini toÀgÀridan-toÀgÀri Razzoqi Haqiqiyning Rahmat xazinasidan yuborganini bir-ikki muqaddima bilan isbotlaydi. "Rsi boÀiz yerning hayotiga bogÀliq. Yerning tirilishi esa bahorga qaraydi. Bahor esa quyosh va oyni itoat ettirgan, kecha va kunduzni aylantirgan zotning qoÀlidadir. Shunday ekan bir olmani insonga haqiqiy rizq qilib, butun yer lgan o barcha mevalar bilan toÀldirgan Zot bera oladi. Unga haqiqiy Razzoq boÀladi", deydi. SoÀng:

deydi. Bu jumlada u tafsil>Ham bshlarni qisqartiradi va isbotlaydi. Ya'ni "Sizga hisobsiz rizq bergan u boÀlib, bu ishlarni u qiladi".

ToÀrtinchi BalogÀat Hikmati: Qur'on goho Allohning maxluqotini bir tartib bilan zikr qiladmasa, g maxluqot ichida nizom, mezon borligini va uning samaralarini koÀrsatib goÀyo shaffofiyat, porloqlik beradi. SoÀng oyna misol tartibidan Allohning ismlarining jَلِّمْni koÀrsatadi. GoÀyo sanalgan maxluqot soÀz, bu Ismlar uning ma'nolari yoki mevalarning urugÀlari yoxud xulosalaridir. Masalan:

وَلَقَدْخَلَقْنَا الْاِنْسَانَ مِنْ سُلَالَengayiْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْناَهُ نُطْفَةً فِى قَرَارٍ مَكِينٍ ٭ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ ع qabulا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ اَنْشَأْناَهُ خَلْقًا اٰخَرَ فَتَبَارَكَ اللهُ اَحْسَنُ الْخَالِقِينَ

Qur'on inson yaratilishining ajib, gÀarib, tengsiz, intizomli, oÀlchovli holatlarini oyna-misol bir tarzda arlik ilib tartiblaganki,

ichida oÀz-oÀziga koÀrinmoqda va oÀzini ayttirmoqda. Hatto vahiyning bir kotibi bu oyatni yozar ekan, hali bu kalima kelmasdan avval aytgandir. "Ajautun gnga ham vahiy keldimi" degan oÀyda qolgan. Xolbuki avvalgi kalomning mukammal nizomi, shaffofligi va uygÀunligi oÀzini kelmasdan koÀrsatgan.

Yana masalan:

اِنَّ رَبَّكُمُ اللهa Rahmذِى خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ فِى سِتَّةِ اَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوٰى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِى الَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَg bu aَّرَاتٍ بِاَمْرِهِ اَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْاَمْرُ، تَبَارَكَ اللهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ

Qur'on shu oyatda Alloh qudratining azamati va rububiyat saltanatini Quyosh, Oy va yulduzlar uning amrbardor askarln odambi amriga tayyor, kecha va kunduzni ikki oq va qora ip yoki bir-birining orqasida aylantirgan ikki tasma kabi rububiyat oyatlarini koinot sahifalarida yozgan va rububiyat arshida ng hay bir Qodiyri Zuljalolni koÀrsatadi. Kim eshitsa "Barakalloh, Mashaalloh, Fatabarakallohu Robbul Alamin" deyishni istaydi. Demak تَبَارَكَ اللهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ avvalgiaga aying xulosasi, urugÀi, mevasi va obi hayoti oÀrniga oÀtadi.

Ifoda GoÀzalligigdagi Beshinchi Ustunlik: Qur'on ba'zan oÀzgaradigan va turli kayfiyatga sabab boÀladigan kichik moddiy narsalarni zikr qialdi. Ularasi, Agarmas asos haqiqatlar suratiga aylantirish uchun oÀzgarmas, nuroniy, kulliy ismlar bilan qisqartiradi, bogÀlaydi. Yoki tafakkurga va ibratga tashviir birdigan xulosa bilan xotima qiladi. Birinchi ma'noning misollaridan masalan:

وَعَلَّمَ اٰدَمَ الْاَسْمَآءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلٰٓئِ kabi َقَالَ اَنْبِؤُنِى بِاَسْمَآءِ هٰٓؤُلَاءِ اِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ٭ قَالوُا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَآ اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَآ اِنَّكَ اَنْtakrorعَلِيمُ الْحَكِيمُ

Bu oyat avvalo: "Hazrati Odamning xalifalik masalasida farishtalardan ustunligiga sabab uning ilmi ekani"ni kichik hodisa orqali zikr qiladi. SoÀng maloi.S.V.)ing Hazrati Odamga ilm nuqtasida magÀlub boÀlganini aytadi. Keyin bu ikki voqe'ani ikki umuiy ism bilan xulosalaydi. Ya'ni, اَنْتَ الْع Podsh الْحَكِيمُ "Sen Aliym va Hakim boÀlganing uchun Odamga ta'lim berding, bizga gÀolib boÀldi. Hakim boÀlganing uchun bizga iste'dodimizga koÀra beryapsan. Uning iste'dodiga koÀra ustun qilding", deydi.

Ikburhon ma'noning misollaridan masalan:

oyatning toÀligÀi.

فِيهagi boاءٌ لِلنَّاسِ اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

Bu oyatlar Janobi Haqning qoÀy, echki, sigir, tuya kabi maxluqlarini insonlarga xolis, sof, laziz bir sut chashmasi, uzum va xurmo kabi san'atli asarlarni esa da halarga latif, laziz, shirin ne'mat tuvaklari va qozonlari, ari kabi kichik moÀ'jiza qudratini shifoli, shirin va goÀzal sharbatchi qilganini koÀrsatgandan soÀng tafakkurga, ibratga, zid, a narsalarga ham qiyoslashga tashviq uchun

der, xotima beradi.

Oltinchi BalogÀat Hikmati: Goho oyat rububiyat hukmlarini keng koÀplikka yoyadi, soÀng birlik jihatida vahch sabbitasi bilan birlashtiradi yoki kulliy qoida ichiga joylashtiradi. Masalan:

Oyatul Ku sabab oÀn jumla bilan oÀn tavhid tabaqasini turli ranglarda isbotlab مَنْ ذاَ الَّذِى يَشْفَعُ عِنْدَهُ اِلَّا بِاِذْنِهِ jumlasi orqali oÀt نَفَرin shiddat bilan shirkni va boshqaning aralashuvini kesib otadi. Bu oyat Ismi A'zamga sazovor boÀlgani uchun, Ilohiy haqiqatlarga oid ma'nolari a'zamenikirajadadir. Rububiyat tasarrufini a'zamiyat darajasida koÀrsatmoqda. Butun samovot va yerga birdan yuzlangan uluhiyat tadbirini eng a'zamiy darajada butunini qamragan hofiziyh boÀlikr qilgandan soÀng vahdat robitasi va birlik jihati a'zamiy tajalliylarning manbalarini وَهُوَ الْعَلِىُّ الْعَظِيمُ bilan xulosa qiladi.

Yana masalan:

aydi. الَّذِى خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ وَاَنْزَلَ مِنَ السَّمَآءِ مَآءً فَاَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِىَ فِى الْبَحْرِ بِاَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْاَنْهَارk sadoسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَآئِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الَّيْلَ وَالنَّهَارَ

Bu oyatlrat qoalo:

Janobi Haqning insonga ushbu katta koinotni saroy kabi yaratib,

osmondan zaminga obi hayotni yuborib,

insonlarga rizqni yetishtirish uchun zamin va osmonni ikki xizmatkor qilgani kabi,

ishorhqa taraflaridagi xar qanday mevalaridan xar bir odamga foydalanish imkoni berish,

insonlarga harakatlarining samaralarini almashtirib xdi!

day tirikchilik vositasini ta'minlash uchun kemani insonga boÀysundirgan.

Ya'ni dengizga, shamolga, daraxtga shunday vaziyat berganki, shamol qamchi, kema ot, dengiz uning oyogÀi ostida choÀl kabi turadi.

Insonlarni kema vositasida zamisroniynosabatdor qilish bilan birga irmoqlarni, katta daryolarni insonning fitriy toshish vositalari qilib itoat ettirish,

Quyosh bilan Oyni sayr ettibhasizvsumlarni va ularda almashgan Mun'imi Haqiqiyning rang barang ne'matlarini berish uchun ikki boÀysungan xizmatkor qilish,

buyuk jovonni aylantirish uchun ikki rulchi qilib yaraَرْحَم Kecha va kunduzni insonga boÀysundirgan, ya'ni kechani istirohat uchun uyquga yopinchiq, kunduzni tirikchiliklariga tijorat joyi qilib itoatni va gan.

Xullas, Allohning ne'matlarini sanab oÀtgandan soÀng, insonga berilgan ne'matlarning naqadar keng doirasi berilganini koÀrsatib, u doirada qay daraja hadsiz ne'matlarga toÀlaligini

وbotlayكُمْ مِنْ كُلِّ مَاسَاَلْتُمُوهُ وَاِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللهِ لَا تُحْصُوهَا

xulosasi bilan koÀrsatadi. Iste'dod va tabiiy ehtiyoj tili bilan inson nima istagan boÀlsa, hammasi berilgan. sen haa berilgan Allohning ne'matlari sanash bilan bitmaydi, tugamaydi. Modomiki insonning ne'mat dasturxoni osmonlar va yer boÀlsa va u dasturxondagi ne'matlardan bir qismi quyosh, oy, kecha, kunduz kabi narsalar boÀlsa, albatta insonga yuzlb olisne'matlar haddu hisobga kelmaydi.

Yettinchi BalogÀat Siri: Goho oyat zohiriy sababni, ijodning qobiliyatidan ajratish va uzoq koÀrsatlashtirish, sabab faqat zohi moddarda ekani anglashilishi uchun natijaning maqsadlarini, samaralarini koÀrsatadi. Chunki oÀta hikmatli maqsadlar va muhim samaralarni iroda qilish oÀta Aliym, Hakim zotning ishi boÀlishi kerak. Sabasarlaa idroksiz, jonsizdir. Samara va maqsadlarni aytish orqali oyat, sabablar zohiran va vujudda natijalar bilan bogÀlangan va bitishgan koÀrinadi deydi. Lekin haqiqatda orasida uzoq bir masofa bor. Sababdann birianing ijodigacha shu daraja uzoqlik borki, eng katta sababning qoÀli eng oddiy bir natijani ijod qilishga yeta olmaydi.

Xullas, sabab va natija orasidagi uzun masofada Allohning ismlari y sof var kabi koÀrinadi. Chiqish joyi oÀsha ma'naviy masofadir. Zohiran togÀlarning ufq doirasida samoning etaklari bitishgan va tekkan boÀladi. Xolbuki togÀning ufq doirasidaboÀlganing etagigacha barcha yulduzlarning chiqish joyi va boshqa narsalarning maskanlari boÀlgan katta masofa boÀlgani kabi, sabablar bilan natija oÀتِ فَرa shunday ma'naviy bir masofa borki, iymonning durbini bilan, Qur'onning nuri bilan koÀrinadi. Masalan:

فَلْيَنْظُرِ الْاِنْسَانُ اِلٰى طَعَامِهِ ٭ اَنَّا صَبَبْنَا الْمَآءَ صَبًّا ٭ ثُمَّ شَقَقْنَا الْاَرْضَ شَقًّا ٭ فَاَAsridaنَا فِيهَا حَبًّا ٭ وَعِنَبًا وَقَضْبًا ٭ وَزَيْتُونًا وَنَخْلًا ٭ وَحَدَآئِقَ غُلْبًا ٭ وَفَاكِهَةً وَاَبّاً ٭ مَتَاعًا لَكُمْ وَ لِاَنْعَامِكُمْ

Bu oyati karima Allohning qudrat moÀ'jizalarini hikmat tartibi bilQur'onr qilib sabalarni natijaga bogÀlab eng oxirda مَتَاعًا لَكُمْ lafzi bilan maqsadni koÀrsatadi. U bir-biriga bogÀliq sabablar va natijalar ichida uni koÀrgan va kuzatingga shirin tasarruf qiluvchi borligini va sabalar uning pardasi ekanini isbotlaydi. مَتَاعًا لَكُمْ وَ لِاَنْعَامِكُمْ ta'biri bilan butun sabablarni ijod qobilng huzan ajratadi. Ma'nan: "Siz va hayvonlaringizga rizqni yetkazish uchun suv samodan kelyapti. Suvda sizga va hayvonlaringizga achinib, shafqat qilib, rizq yetkazish qobiliyati boÀlmagani uchuin ing volmaydi, yuboriladi demakdir.

Tuproq nabototi bilan ochilib, rizqingiz u yerdan kelmoqda. Hissiz, idroksiz tuproq rizqingizni oÀylab shafqat qilish qobitaslimdan juda uzoq boÀlgani uchun, oÀz-oÀzidan ochilmaydi, bir zot u eshikni ochmoqda, ne'matlarni qoÀlingizga beryapti. OÀtlar daraxtlar esa ammal gizni oÀylab sizga marhamat qilib mevalarni, donlarni yetishtirishdan juda uzoqda boÀlgani uchun, oyat ularning bir Hakiymi Rahiymning parda o Demakan uzatgan iplar va arqonlari ekani, ne'matlarini ularga taqqanini, jonzotlarga uzatayotganini koÀrsatadi. Bu bayonlardan Rahiym, Razzoq, Mu qilisKariym kabi koÀp ismlarning chiqish joylari koÀrinmoqda. Yana masalan:

اَلَمْ تَرَ اَنَّ اللهَ يُزْجِى سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاَمًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَآءِ مِنْ m "Karٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَآءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَآءُ يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْاَبْصَارِ

يُقَلِّبُ اللهُ الَّيْلَ وَالنَّهَارَ اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَعِبْرَةً لِاُولِى الْاَبْصَارِ ٭ وَاللهdaraxtقَ كُلَّ دَآبَّةٍ مِنْ مَآءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِى عَلٰى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِى عَلٰى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِى عَلٰٓى اَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللهُ مَا يَشَآءُ اِنَّ اللهَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ

'nodorrububiyat moÀ'jizalarining eng muhimlaridan va rahmat xazinasining eng ajib pardasi boÀlgan bulutlarni tashkil topishida yomgÀir yogÀdirishdagi ajib tasarruflarni bayon qilar ekan, goÀyo bulut parchalari havo tabaqasliyatirqalib yashiringan vaqt, dam olishga chiqqan askarlarning bir sur ovozi bilan toÀplangani kabi Allohning amri bilan toÀplanadi, bulut tashkil qiladi.

SoÀng kichik-kichng birfalar bir qoÀshin tashkil qilgandek, boÀlak-boÀlak bulutlarni birlashtirib, butun jonzotlarga bulut boÀlaklaridan (qiyomatda sayyor togÀlaun tomaligida, shaklida, namlik va oqlik jihatida qor va doÀl sifatidagi) obi hayotni yuboryapti. Faqat bu joÀnatishda bir iroda, bir qasd mavjud. Ehtiyojga koÀra kelyapti, demak yubori ruhi . Osmon porloq, sof, hech narsa yoÀq ekan ajoyib mahshari kabi togÀdek boÀlaklar oÀz-oÀzidan toÀplanmas ekan, jonzotlarni tanigan bir zot, joÀnatayotgani aniq. Bu ma'naviy masofada Qodiyrsa, yam, Mutasarrif, Mudabbir, Murabbiy, MugÀis, Muhyi kabi ismlarning chiqish joyi koÀrinmoqda.

Ifoda GoÀzalligining Sakkizinchi Ustunligi: Qur'on goho Janobi Haqning oxiratda gÀaroyib ishlarini qalbga qabul muakkish uchun tayyorgarlik uchun, zehnni tasdiqqa muhayyo qilishga bir tayyorlaash suratida dunyodagi ajoyib ishlarini zikr qiladi yoki kelejak va Allohning ajoyib uxroviy ishlarini shunday bir suratda zikr etarki, biz uning koda'vatshashlari bilan bilamiz. Masalan:

suraning toÀliq holicha. lgandazuda hashr masalasida Qur'oni Hakim hashrni isbotlash uchun yetti-sakkiz suratda, turli tarzda isbotlaydi. Avvalo ilk yaratilishni e'tiborga taqdim qiladi. "Nutfadan alaqqa,onachaan mudgÀaga, mudgÀadan inson yaratilishigacha vujudga kelishingizni koÀryapsiz. Qanday qilib, oÀlimdan keyingi tirilishni inkor qilyapsiz. Bu oÀshaning oÀxshashi, balki undalarigaoson". Janobi Haq insonga qilgan buyuk ehsonlarni

kalimasi bilan ishora qilib "Sizga ne'mat bergan zot sizni qarovsiz-egasiz qoldirmayd صَارَabrga kirib turmasdan yotsangiz", deydi. Yana ramzan: "OÀlgan daraxtlarning tirilib yashillanishini koÀryapsiz. OÀtin kabi suyaklarning hayot topishini qiyos qila olmasdan aqlga sigÀdira olmayapsiz. Samovot va ye, bilaratgan Zot samovot va yerning mevasi boÀlgan insonning hayot va oÀlimidan ojiz qoladimi?! Katta daraxtni boshqargan, daraxtning mevasiga ah

رَبَّ bermasdan boshqaning qoÀliga berib qoÀyadimi?! Butun daraxtning natijasini tark etish orqali, butun jihozlari bilan hikmat bilan shimilgan yaratilish shajarasini foydasiz va behuda qiladi deb oÀylay

Sh!" deydi. "Hashrda sizni tiriltiradigan zot shunday zotki, butun koinot amriga tayyor askar hukmidadir. "Kun fayakun" amriga toÀliq itoat bilan bosh egadi. Bir bahorni yaratish Unga bir gulchalik osondir. Butun hayvonotni ijod qiyohatnudratiga chivinni ijod qilish qadar oson boÀlgan Zotdir. Bu zotga مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ deb qudratiga qarshi Uni ojiz deb, qarshi chiqilmaydiللهَ فg فَسُبْحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ ta'biri bilan: Hamma narsaning tizgini qoÀlida, hamma narsaning kaliti yonida, kecha va kunduzni, qish va yozni kitob sahiubhaga kabi oson aylantiradigan. Dunyo va oxiratni ikki manzil kabi buni yopadigan, uni ochadigan bir Qodiyri Zuljaloldir", deydi. Modomiki shunday eoldirautun dalillarning natijasi sifatida وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ Ya'ni: "Sizni qabrdan tiriltirib, hashrga keltirib, kibriyo huzurida hisob-kitob qiladi", deydi. cha Qutlar zehnni hashrni qabul qilishga muhayyo, qalbni tayyor qiladi. Chunki unga oÀxshagan namunalarini dunyoviy ishlar orqali ham koÀrsatdi.

Gohihda esa, uxroviy ishlarini aqlga sigÀdira olmay inkorga joy qolmasligi uchun, dunygi, bimislini bildiradi. Masalan: اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ toliq holida va اِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ oyatning toÀligÀi va اِذَا السَّمَآءُ انْشَقَّتْ

Xullas, bu suralarda qiyomat dat tahrdagi azim inqiloblarni, rububiyat tasarruflarini shunday tarzda zikr qiladiki, inson ularning oÀxshashlarini dunyoda, masalan kuzda, bahorda koÀrgani uchun, qalbga dahshat berol va ga sigÀmagan inqiloblarni oson qabul qiladi. Bu uch suraning qisqacha ma'nosiga ishora qilsak juda ham uzun boÀladi. Shuning uchun bir kalimani namuna sifamas

oÀrsatamiz. Masalan: اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ kalimasi, hashrda hammaning butun amallari bir sahifa ichida yozilgan holda nashr etilishini korsatadi. Bu masala oÀz-oÀzidan jusinashyib boÀlganidan aql unga yoÀl topa olmaydi. Lekin suraning ishora qilganidek bahoriy hashrda boshqa nuqtalarning oÀxshashi boÀlgani kabi, bu sasr icarning nashrining nazirasi juda zohir. Chunki xar bir mevador daraxt yoki gulli bir oÀtning ham amallari bor, ishlari bor, vazifalari bor, Allohning ismlarini qay shaklda koÀrsatib tasbehot aytgan boÀlsa shunday qulligi bor. Demak, uning butunsiz saari hayot tarixlari bilan birga barcha urugÀlarida, danakachalarida yozilib boshqa bahorda, boshqa zaminda chiqadi. KoÀrsatgan shakl va surat tili bilan oÀta o ham zuratda otalari va ajdodlarining amallarini zikr qilgani kabi shox, shoda, yaproq, gul va mevalari bilan amallar sahifalarini nashr qiladi.

KoÀz oÀngimizda Hakimona, Hafiaydiga Mudabbirona, Murabbiyona, Latifona ishni qilgan Zot, اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ deydi. Boshqa nuqtalarni bunga qiyosla, Kuching yetsa xulosa qil. Senga yordam boÀlishi uchun shuni ham aytamiz.

اِذَ uchunَمْسُ كُوِّرَتْ

Bu kalom "Takvir" lafzi bilan, ya'ni oÀramoq va toÀplamoq ma'nosi bilan porloq tamsilga ishora qilgani kabi, unga oÀxshaganlarni ham imo qiladi.

Birinchisi: Ha, Janobi Haq yoÀqlik, efir va samo pardalarini ochib, Quyoshِ الْاdunyoni nurlantirib, rahmat xazinasidan olmos misol bir chiroqni chiqarib dunyoga koÀrsatdi. Dunyo yopilgandan soÀng u olmosni pardalariga oÀrab oladi.

Ikkinchi: Yoki ziyo molini nashr qilish va zaminning boshiga ziyoni zulmatga navg ishilan oÀrash vazifasi yuklangan bir xodim boÀlganini va xar kecha unga molini toÀplatib yashirgani kabi, gohida bulut pardasi bilan kamroq oldi-berdi qilaadiganho Oy uning yuziga parda boÀladi, muomalasini bir daraja tortadi, molini va muomalalar daftarlarini toÀplagani kabi, albatta oÀsha xodim bir kuni ishdan chiqadi. Hatto hech qanday vazifadan bo Ahadg sababi boÀlmasa ham, hozircha kichik, lekin kattalashishga yuz tutgan yuzidagi ikki dogÀi kattalashib, Quyosh Yerning boshiga Allohning izni bilan oÀragan ziyoni Allohnot vamri bilan qaytib oladi, quyoshning boshiga oÀrab, "Qani, Yerda ishing qolmadi", deydi. "Jahannamga bor, senga ibodat qilib sen kabi amrga boÀysungan xodimni sadoqatsizlik bilan haqoratlaganlarni yoq", deydi. اِذَا الشnib, i كُوِّرَتْ farmonini qora dogÀli yuzi bilan yuzma yuz oÀqiydi.

ToÀqqizinchi BalogÀat Hikmati: Qur'oni Hakim gohida ba'zi kichik maqsadlarni zikr qaydi, SoÀng u orqali e'tiborni umumiy maqomlarga qaratish uchun kichik maqsadni umumiy qoida hukmida boÀlgan Asmoyi Husna bilan bildirib joylashtiradi, izlanib toÀgriligini isbotlaydi. Masalan:

قَدْ سَمِعَ اللهُ قَوْلَ الَّتِى تُجَادِلُhoyat زَوْجِهَا وَتَشْتَكِىٓ اِلَى اللهِ وَاللهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَآ اِنَّ اللهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ

Xullas, Qur'on: "Janobi Haq Sami'i Mutlaqdir, hamma narsani eshitadi. Hatto eng kichik mojaro boÀlgan va juftidan shikoyat qilga, Alimning kurashini Haq ismi bilan eshitadi. Rahmatning eng latif jilvasiga sazovor va shafqatning eng fidokor haqiqatiga ma'dan boÀlgan ayolning hدُورَنoÀlib juftidan da'vosini va Janobi Haqqa shikoyatini katta ishlar suratida Rahiym ismi orqali ahamiyat bilan eshitadi. Haq ismi bilan jiddiy ravishda qaraydi", deydi. Bu juz'iy maqsadni umumiylashtirish uchun maxluqotning eng kichik hodisasi bir qitgan, koÀrgan, koinotning imkon doirasidan xorij boÀlgan zot, albatta hamma narsani eshitadigan, hamma narsani koÀradigan zot boÀlishi lozim boÀladi. Koinotga Rab boÀlgan Zot, koinot ichida kichik mazlum maxluqlarnrchalardlarini koÀrishi, faryodlarini eshitishi kerak boÀladi. Dardlarini koÀrmagan, faryodlarini eshitmagan zot "Rab" boÀla olmaydi. Shunday ekanاِنَّ اللهَ سَمِta'rifصِيرٌ jumlasi bilan ikki buyuk haqiqatni joylashtiradi.

Yana masalan:

سُبْحَانَ الَّذِىٓ اَسْرٰى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ اِلَى الْمَسْجِدِ الْاَقْصَا الَّذِى بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ lar muٰياَتِنَآ اِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ

Qur'on Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning me'rojining boshlanishi boÀlgan Masjidi Haromdan Masjidi Aqsoga boÀlgan sayrini zikr qin kelun soÀng اِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ deydi. اِنَّهُ dagi olmosh yo Janobi Haqqadir yoki PaygÀambargadir. PaygÀambarga koÀra boÀlsa, shunday boÀladiklar do juz'iy sayohatda umumiy bir sayr, kulliy yuksalish borki, Sidratul Muntahogacha, Qobi Qavsaynga qadar Ismlarning kulliy martabalarida koÀziga, qulogÀiga tazohur etgan Rabboniy oyatlarni va Ilohiy: Havot ajoyibotlarini eshitgan, koÀrgan", deydi. Kichik, juz'iy sayohatni kulliy va ajoyib narsalar yigÀilgan joyga, sayohatning kaliti sifatida koÀrsatadiradiga

Agar olmosh Janobi Haqqa oid boÀlsa, "Bir qulini sayohat orqali huzuriga chaqirib vazifa yuklash uchun Masjidi Haromdam anbiyolar toÀplangan Masjidi Aqsoga yuborib, anbiyolar bilan koÀrishtirib, butun anbiyolarning usuli dinlariga mlishlavoris ekanini koÀrsatgandan soÀng, Qobi Qavsayngacha mulku malakutida aylantirdi". Garchi u zot bir qul boÀlib, kichik me'rojda sayohat qilsada, bu qul bilan birga butun, uygÀtga taalluqli omonat bor. Koinotning rangini oÀzgartiradigan nur u zot bilan birgadir. Yana abadiy saodatning eshigini ochadigan kalit u zotda boÀlgani uchun Janobi Haq oÀz zotini, omonat, nur, kalitning jahonshumul hikmatlarini koÀrsatis bir tn butun ashyoni eshitadigan va koÀradigan sifati bilan vasflaydi.

Yana masalan:

اَلْحَمْدُ للهِ فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ جَاعِلِ الْمَلٰٓئِكَةِ رُسُلًا اُولِىٓ اَجْنِحَةٍ مَثْنىَ وَثُلٰثَ وَرُبَاعَ lazzatُ فِى الْخَلْقِ مَا يَشَآءُ اِنَّ اللهَ عَلٰى كُلِّ شَئٍْ قَدِيرٌ

Bu surada "Samovot va arzning Fotiri Zuljaloli samovot va arzni bezab kamolot asarlarini koÀrsatish orqali hadsiz tomoshabinlarini Fotiriga sanoqsiz madhu sanolar ayttiryamasÀula hadsiz ne'matlar bilan bezatilganki, samo va zamin barcha ne'matlarning va ne'mat olganlarning tili bilan Fotiri Rahmonini cheksiz maqtashadi va hamd aytishadi", degandan soÀng, Yerning shaharlari va yurtlari ichidmidagirning bergan jihozlar va qanotlari bilan sayru sayohat qilgan insonlar, hayvonlar va qushlar kabi samoviy saroylar boÀlgan yulduzlar va tuygÀ vatani boÀlgan burjlarda aylanish va uchish uchun aholisi boÀlgan malaklariga qanot bergan Zoti Zuljalol, albatta hamma narsaga qodir boÀlishi kerak boÀladi. Chivinnchi A mevadan boshqa mevaga, bir kichik qushga bir daraxtdan bir daraxtga uchish qanotini bergan Zot, Zuhrodan Mushtariyga, Mushtariydan Zuholga uchadigan qanotlarni beradi.

Fng suralar zamin yashovchilari kabi kichik emas, muayyan makon ularni chegaralamaydi. Bir vaqtda toÀrt yoki yanada koÀproq yulduzlarda boÀlganiga ishora qrish oمَثْنٰى وَثُلٰثَ وَرُبَاعَ kalimalari bilan izohlaydi. Demak, shu juz'iy hodisa "Maloikalarni qanotlar bilan jihozlash" ta'biri bilan oÀta kulliy va umumiy qudrat azamatining dastgohiga ishora qilib, اِنَّ الilan aلٰى كُلِّ شَئٍْ قَدِيرٌ xotimasi bilan dalillarni izlanib aniqlaydi.

OÀninchi BalogÀat Nuktasi: Gohida oyat insonning isyon qilganini zikr qiladi, qattiq tahdid bir

nÀ qiladi. SoÀng tahdid shiddati ya'sga va umidsiz boÀlmasligi uchun rahmatiga ishora qilgan bir qancha ismlar bilan xotima qialdi, tasalli beradi. Masalan:

قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ اٰلِهَةradi, ا يَقُولُونَ اِذًا لَابْتَغَوْا اِلٰى ذِى الْعَرْشِ سَبِيلًا ٭ سُبْحَانَهُ وَتَعَالٰى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوّاً كَبِيرًا ٭ تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْbori bَّ وَاِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلٰكِنْ لَاتَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ اِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا

Bu oyat aytadiki: "Ayt: Agar aytganingiz kabi mulkida sheridi , {(Iznida, albatta rububiyat arshiga qoÀl uzatib aralashish belgisi koÀrinadigan darajada intizomsizlik boÀlar edi. Xolbuki yetti tabaqa samovotdan mikroskopik jonzotlargacha xar bir maxluq umumiy boesa haboÀlak boÀlsin, kichik boÀlsin katta boÀlsin sazovor boÀlgan butun ismlarining jilva va naqshlarining tili bilan Asmoyi Husnaning Musammoi Zuljaloliga tasbeh aytib, sherik va qisqaan tanzih etmoqdalar.

Osmon quyoshlar, yulduzlar deyilgan nurafshon kalimalari bilan, hikmat va intizomi bilan uni taqdis etadi, vahdatiga shahodat qiladi. Havo tabaqasi ham bulutyatsizhaqmoq, momaqaldiroq va tomchilarning soÀzlari orqali uni tasbeh, taqdis va vahdoniyatiga shahodat qiladi.

Xuddi shuning kabi, zamin hayvonot, nabotot va mavjudot deyilgan tiritning malari bilan Xoliqi Zuljalolini tasbeh aytishi va tavhid-yakkalash bilan birga, xar bir daraxtni yaproq, gul va mevalarning soÀzlari bilan yana tasbeh aytkoÀrsaligiga shahodat qiladi. Xuddi shuning kabi eng kichik maxluq, eng juz'iy san'atli asar kichikligi va juz'iy boÀlishi bilan birga undagi naqshlar va xususiyati ishorasi bilan Allohning juda koÀp kulliy ismlarni koÀr undan orqali Musammoi Zuljalolga tasbeh aytib vahdoniyatiga shahodat qiladi.

Demak, butun koinot birdan, bir til bilan, birgalikda Xoliqi Zuljaloliga tasbeh aytadi, vahdoniyatiga shahodat qilib, vazifasiga asoslangan qulli nuronfasini mukammal itoat bilan baajaradi. Koinotning xulosasi, natijasi, nozli xalifasi va nozanin bir mevasi boÀlgan inson ularning aksiga, ziddiga keltirgan kufr va shirklarining naqadar xunukligini, qay darajadyagaga loyiq ekanini ifodalab batamom umidsizlikka tushirmaslik uchun ham bu kabi nihoyatsiz jinoyatga, hadsiz xunuk isyonga Qaxxori Zuljalol yoÀl qoÀyib, koinar birning boshiga xarob etmaganining hikmatini koÀrsatish uchun اِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا deydi. Bu xotima orqali muhlat berilganining hikmatini koÀrsatib, umid eshigini ochiq qoldiradi.

UylanibÀn i'joz ishoralaridan oyatlarning xotimalaridagi xulosalarda koÀp hidoyat tomchilari bilan birga koÀp i'joz yogÀdulari borligini, baluni buolimlarinign eng buyuk dohiylari ushbu tenggi yoÀq uslublarga mukammal hayrat va tahsinlaridan barmoqlarini, lablarini tishlaganini "Ma haza kalamu bashar", ddi. Moi angla. اِنْ هُوَ اِلَّا وَحْىٌ يُوحٰى oyatiga haqqalyaqiyn iymon keltirishgan. Demak ba'zi oyatlarda aytilgan barcha ishoralar bilan birga mavzuularin kirmagan boshqa koÀp ustun tomonlarni ham ichiga oladiki, ularning toÀplamidagi i'joz naqshini koÀr ham koÀradi.

Ikkinchi Shu'laning Uchinchi Nuri quyidagicha:ahsulon boshqa kalomlar bilan qiyos qilinmaydi. Chunki kalomning tabaqalari yuksaklik, quvvat va goÀzalligi jihatidan toÀrt manbai bor: Biri soÀzlovchi, biri tinglovchi, biri maqsad, biri maqomdir. Adiblarning xainson ib faqat maqom koÀrsatganidek emas. Shunday ekan soÀzda "Kim aytgan? Kimga aytgan? Nima uchun aytgan? Qay maqomda aytgan?" boÀlsa qara. Faqat soÀzga qarab turma. Modomiki kalom kuchini, husnini bu toÀrt manbadan olano naz Qur'onning manbalariga e'tibor berilsa balogÀat darajasi, yuksakligi va goÀzalligi anglashiladi. Modomiki kalom soÀzlovchiga qarar ekan, agar kalom amr adi. Pqiq boÀlsa, soÀzlovchining darajasiga koÀra iroda va qudratni ham ichiga oladi. Demak soÀz qarshilik koÀrmaydi, moddiy elektr kabi ta'sir qiladi, kalomning yuksaklik va quvvati oÀsha nisbatkin.

#rinadi. Masalan:

ya'ni "Ey yer! Vazifang tugadi, suvingni yut. Ey samo! Hojat qolmadi, yomgÀirni toÀxtat".

Masalan:

فَقَالَ لَهَا وَلِلْاَرْضِ ائْتِيَا طَوْعًا اَوْ كَرْYetkazالَتَآ اَتَيْنَا طَآئِعِينَ

ya'ni "Ey yer! Ey samo! Istar-istamas keling, hikmat va qudratimga rom boÀling. YoÀqlikdan chiqib, vujudda san'atim tomosha joyiga kelinglar. Hi. Ular: "Biz kamoli itoat bilan kelyapmiz. Bizga koÀrsatgan xar qanday vazifani sening quvvating bilan bajaramiz" deydi.

Quvvat ra koÀdani ichiga olgan ushbu haqiqiy va nufuzli amrlarning kuch va yuksakligiga qara. SoÀng insonlarning

kabi jonsiz narsalarga edi. haklida boÀlmagÀur gap gapirishi ikki amr bilan qiyos qilinishi mumkinmi hech?!

Ha, istakdan kelib chiqqan orzular va bu orzulardan chiqqan keraksiz amrlar qayerdab, surlik haqiqati bilan vasflangan amirning ish ustidagi amrining haqiqati qayerda?! Ha, amri taÀsirli buyuk amirning mute' va katta qoÀshniga "Qadam tashla" amri qayerda? Bu amr oddiy askardan eshitilganda, ikki amr suratan bir hil, lekin oÀr, haqia'nan bir askar bilan bir qoÀshin qoÀmondonichalik farq bor.

Masalan:

Yana: وَاِذْ قُلْنَا لِلْمَلdi. Buةِ اسْجُدُوا لِاٰدَمَ

Bu ikki oyatda ikki amrning quvvat va yuksakligiga qara, soÀng insonning amrlar turidagi kalomiga boq. Tilla qoÀngÀizning quyoshga nisbati kabi boÀlmaydilarmi ajabo?a'zan qiy malikning ish ustidagi tasviri, haqiqiy san'atkorning ishlagan vaqti san'atiga doir qilgan bayonlarini, haqiqiy bir moÀ'minning ehson Kelaotib bayon qilgan ehsonlari, ya'ni gap bilan amalni birlashtirish, oÀz ishini ham koÀzga, ham quloqqa tasvirlash uchun, "Qarang! Buni qildim, shunday qilyapman. Buni shuning uchu'ondanim. Bu bunday boÀladi, shuning uchun buni bunday qilyapman", deydi. Masalan:

اَفَلَمْ يَنْظُرُوٓا اِلَى السَّمَآءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيmiy shا وَزَيَّنَّاهَا وَمَالَهَا مِنْ فُرُوجٍ ٭ وَالْاَرْضَ مَدَدْناَهَا وَاَلْقَيْناَ فِيهَا رَوَاسِىَ وَاَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ ٭ تَبْصِرَةilan Qكْرٰى لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ ٭ وَنَزَّلْناَ مِنَ السَّمَآءِ مَآءً مُبَارَكًا فَاَنْبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَحَبَّ الْحَصِيدِ ٭ وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ ٭ رِزْقًا لِلْعِبَاiri qiَحْيَيْناَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ

Qur'onning samosida

bu Suraning burjida porlagan yulduz misol Jannat mevalari kabi tasvirlarni,

bu ishlarning ichidagi balogÀat intizomiavhari,

hashrning koÀp tabaqa dalillarini zikr qilish natijasida hashrni كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ ta'biri bilan isbotlash,

suraning boshida hashrni inkor etganlarni mot qilish qayerdayu, insonlarning Qolga biro z tegishli boÀlgan kichik ishini gapirishi qayerda?!

Taqlid suratida gul rasmlari haqiqiy, hayotdor gullarga nisbati darajasida boÀla olmaydi. اَفَلَمar oÀzظُرُوا dan كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ gacha ma'nosini chiroyli gapirsak juda uzun boÀladi. Faqat bir ishora qilib oÀtamiz:

Suraning boshida kofirlar hashrni inkor etgani uchun Qur'on ularni hashrning qabuliga mngi-yaash uchun shunday muqaddima qiladi: "Ustingizdagi samoni biz qanday kayfiyatda, naqadar muntazam, muhtasham suratda bino etganmizga qaramaysizmi?! Yulduzlar bilan, Oy va Quy qiladlan bezaganimizni, hech qanday kamchilik va nuqsoniyat qoldirmaganimizni koÀrmayapsizmi?! Zaminni sizga qanday sifatda yoyganmizni, naqzaridaikmat bilan toÀshaganmizni koÀrmayapsizmi?! Yerga togÀlarni joylashtirganimizni, dengizning istilosidan muhofaza qilganimizni koÀrmayapsizmi?! Yerda qanchalab xar bir sinfdan goÀzal, rang-barang juft koÀkatlarni, nabotoimnikiratganimizni, uning xar tomonini goÀzal narsalar bilan goÀzallashtirganimizni koÀrmayapsizmi?! Osmondan barakali suvni qanday sifatda yuborayotganimizni, oÀsha suv bilan bogÀ vُ اَلْtonlarni, ekinlarni, yuksak laziz mevali xurmo kabi daraxtlarni yaratib u orqali bandalarimga rizqni yuborayotganimni, yetkazayotganimni koÀrmayapsizmi?! Suv bilan oÀlgan yurtni ti boÀlmayotganimni, minglab dunyoviy qayta tirilishlarni ijod qilayotganimni koÀrmayapsizmi?! Bu nabototni qudratim bilan oÀlgan yurtdan chiqarayotgan ta'lim, sizning hashrdagi chiqishingiz ham shunday. Qiyomatda yer oÀladi, siz sogÀ salomat boÀlib chiqasiz".

Bu oyatning hashrni isbotlashda bayonining ravonligi (mingdan biriga zoÀrgÀa ishora qila oldik) qa beri, insonlarning bir da'vo uchun aytgan soÀzlari qayerda?!

Bu risolaning boshidan bu yergacha tekshirish uchun betaraf muhokama suratida Qur'onning i'jozini qaysar dushmanga qabul ettirish uchun Qur'onning koÀp huquqta u zshirin qoldirdik. Shunday qilmaganimizda u quyoshni mumlar qatoriga keltirib taqqoslagan boÀlar edik. Tekshirish vazifasini tugatib, porloq suratda i'jgani bisbotladi. Endi esa tekshirish uchun emas, haqiqatga bir-ikki soÀz bilan Qur'onning taqqoslanmas haqiqiy maqomiga ishora qilamiz:

Boshqa kalomlarning Qur'onning oyatlariga nisbati - yilduzlar bilan ularning shishalarda koÀringan kichkina"Men jri nisbati kabidir. Xar biri sobit haqiqatlarni tasvir etgan, koÀrsatgan Qur'onning soÀzlari qayerdayu, inson fikri va tuygÀularining oynachalarida soÀzlari bilan rasmini chizgan ma'nolar qaysmosin

Ha, hidoyat nurlarini ilhom qilgan, quyosh va oyning Xoliqi Zuljalolining kalomi boÀlgan Qur'onning farishta misol jonli soÀzlari qayerdayu, basharning havaslarini uygÀotish uchun sehrli nafslari bilan, uydirmalari bilan tishib huzan soÀzlari qayerda?! Ha, tishlaydigan hasharot va qurtlarning muborak farishta va nuroniy ruhoniylarga nisbati qanday boÀlsa, inson soمَسْتْ Qur'onning soÀzlariga nisbatidadir. Bu haqiqatlarni Yigirma Beshinchi SoÀz bilan birga oÀtgan Yigirma ToÀrt adad SoÀzlar isbotlagan. Da'voimiz yolgÀiz emas, uning burhoni esa aytilgan natijadir.

Xar biri hii avvajavharlarining sadaflari, iymon haqiqatlarining manbalari, Islom asoslarining ma'danlari, toÀgÀridan toÀgÀri Arshur Rahmondan kelgan, koinot tashqarisidan va xorijidan insonga اَشْفَn, ilm, qudrat va irodani ichiga olgan, azaliy xitob hisoblangan Qur'onning lafzlari qayerdayu, insonning nafsiga qul, havaslariga tobe', ma'nosiz, hoy-havaslariga mahliyo boÀlgan lafzlarining dda?!

Qur'on - tubo daraxti hisoblanib Islom olamini butun ma'naviyati bilan, shiorlari va kamoloti bilan, dastur va hukmlari bilan yaproqlar suratida nashr qilib asfiyo va avliyolarini gullar oÀrnida daraxtning obi hayoti ِ صِفَtoza, goÀzal koÀrsatib, butun kamoloti, koinotga oid va Ilohiy haqiqatlarni samara berib, mevalaridagi koÀp urugÀlari amaliy uslub, dastur qilib, mevador daraxt oÀrnida bir-biriga bogÀlangan haqiqatlarni i xar tgan Qur'on qayerdayu, insonning biz bilgan kalomi qayerda?! Yer qayerdayu, surayyo yulduz tizimi qayerda?!

Bir ming uch yuz ellik yildan beri Qr inso Hakimning butun haqiqatlarini koinot bozorida ochib namoyon qilyapti. Xar kim, xar millat, xar mamlakat uning javharlaridan, haqiqatlaridan olgan va olmoqda. Xolbuki na ulfat, na ttajallik, na vaqt oÀtishi, na katta oÀzgarishlar uning qiymatli haqiqatlariga, uning goÀzal uslublariga halal bergan, keksaytirgan, quritgan, qiymatdan tushirgan, husnini soÀndirgan. Shuning oÀzi bir moÀ'jizadir.

Hozir birov chiqib, Qur'onRisolaeltirgan haqiqatlardan bir qismiga oÀzboshimcha bolalarcha tartibga solsa, Qur'onning ba'zi oyatlariga qarshi chiqish uchun nisbat qilsa, "Qur'ogÀatdaqin soÀz aytdim" desa, ahmoqona gap boÀladi. Masalan bir usta toshlari turlicha javharlardan muhtasham saroyni qurgan va u toshlarning tuzilishida butun saroyning oliy naqshlariga qaraganqarishli naqshlar bilan bezagan. Aqli oliy naqshlarga yetmaydigan, saroyning butun javhar va ziynatlaridan bebahra, oddiy uylarning ustasi u saroyga kirib uning san'atini, qiymatdor toshlardagi yuksak naqshlarni buzib bolalarcha oÀzboshimchalik qili ostidy bir uyning holatiga koÀra bir tartib, surat beradi. Bolalarning e'tiboriga chiroyli koÀrinadigan ba'zi munchoqlarni taqib, "Qaranglar! Saroyning ustasidan ham koÀproq mahoratim, boyligim va qiymatli ziynataydi. bor" desa, telbalarcha gapirgan soxtakor ishining nisbatiga oÀxshaydi.

UCHINCHI SHU'LA: Uch ziyosi bor.

BIRINCHI ZIYO: Qur'oni MoÀ'jizul Bayonning buyuk bir i'joz jihati OÀn Uchinchi SoÀzda bayon qilidan yeQardoshlari boÀlgan boshqa i'joz jihatlari qatoriga kirish uchun bu maqomga olindi. Qur'onning xar bir oyati porloq yulduzlar kabi i'joz va hidoyat nurini yoyib, kufr va gÀaflat zulon ilm tarqatganini koÀrish va zavq olishni istasang, oÀzingni Qur'onning nozil boÀlishidan avvalgi johiliyat asrida va u badaviylik sahrosida faraz qil. Hamma narsa johillik va gÀaflat zulmati ostida oÀlik vdiyat iz tabiat pardasiga oÀralgan paytda birdan Qur'onning yuksak tilidan

يُسَبِّحُ للهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَمَا فِى الْاَرْضِ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ الْعَزِيزِ الْحَكِيم qamro oyatlarni eshit, qara. OÀlgan yoki yotgan olam mavjudoti سَبَّحَ، يُسَبِّحُ sadosi bilan eshitganlarning zehnida tirilayapti, xushyor bir oyapti, qiyom turib zikr qilayapti. QorongÀu samoda jonsiz olov boÀlaklari boÀlgan yulduzlar va yerdagi abgor maxluqot تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ hayqirigÀi bir taanlarning nazarida goÀzalligini - samo bir ogÀiz, butun yulduzlar hikmatli kalima, haqiqatni koÀrsatgan nur, yer bir bosh, quruqlik va dengiz til, butun hayvonot va nabotot tasbeh aytgan kalima suratida koÀrَكَ عَ. Agar bugundan u davrga qarasang, mazkur zavqning nozik tomonlarini koÀrolmaysan.

OÀsha davrdan beri nurini sochgan va davr oÀtishi bilan hammaga ma'lum ilmlar hisoblangan, Islomning boshqa nurli haqiqatlari bilan porlagatbiq e'onning quyoshi bilan kunduz rangini olgan holatda, yoki yuzaki va oddiy koÀnikish pardasi bilan qarasang, albatta xar bir oyatning naqadar shirin i'joz ohangi ichida qanchalab zulmatlarni tarqatganini va miÀidek koÀra olmaysan va bir qancha i'joz turlari ichida bu tur i'jozining zavqini ola olmaysan.

Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning eng yuksak i'joz darajasiga qarashni isoniy b, ushbu misol durbini bilan qara:

GÀoyat buyuk, gÀarib va keng yoyilgan ajib bir daraxt faraz qilaylik. U keng gÀayb pardasi ostida yopiq tabaqa ichida yashiringan. Ma'lumki daraxtga insonning a'zolari kabitlarinari, mevalari, yaproqlari, gullari kabi butun a'zolari orasida munosabat, uygÀunlik, muvozanat lozim. Xar bir qismi daraxtning mohiyatiga koÀra shakl oladi, surat beriladi. Birovalishib hech kim bilmaydigan (hali ham bilmagan) daraxtning xar bir a'zosining rasmini chizsa, hudud belgilasa, shoxdan mevaga, mevadan yaproqqa uygÀunlboÀlsaan surat chizsa va bir-biridan juda uzoq boshlangÀich va tugashining oÀrtasida a'zolarining ayni shakl va suratini koÀrsatadigan uygÀun rasmlar bilan toÀldirsa, rassomning gÀaybiy quyoshni gÀaybni biladigan nazari bilan toÀliq koÀrgani, qamragani, soÀng tasvirlaganiga albatta shubha qolmaydi.

Aynan shuning kabi, Qur'oni MoÀ'jizul Bayon h koinoatilgan narsalarning haqiqatiga doir (bu haqiqat - dunyoning ibtidosidan oxiratning eng nihoyatigacha uzangan va arshdan yerga, zarradan quyoshgacha yoyilgan yaratilish daraxtinuvofiqqiqatiga doir) Qur'onning bayonlari shu qadar uygÀunlikni muhofaza qilgan va xar bir a'zo va mevaga loyiq surat berganki, butun olimlar izlanishlarining oxirida Qur'onni tasvirlashga "Mashaalloh, Barakalloh" deb, "Koinot tilsimiilan byaratilish muammosini kashf qilgan va egallagan yolgÀiz sensan ey Qur'oni Karim!" deyishgan.

وَ للهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى misolda kamchilik yoÀq, All

Xu ism va sifatlari va Rabboniy ish va fe'llari bir nurli tubo daraxti sifatida misol qilish orqali nuroniy daraxtning kattalik doirasi azaldan abadgacha uzanib ketadi. Kibriyo hududi cheksiz nihoyatsiz fazoda yoyilib ihota qiladi. Ijroot huduqa olmلِقُ الْحَبِّ وَالنَّوٰى ٭ يَحوُلُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ

hududidan

hududigacha yoyilgan nuroniy haqiqatni butun shox va shabbalaria hech, maqsad va mevalari bilan bir-biriga shu qadar uygÀun, bir-biriga loyiq, bir-birini sindirmaydigan, bir-birining hukmini buzmaydigan, bir-biridan qoÀrqmaydigan suratda ism, sifat, ish va fe'llarning Shuatlarini bayon qiladiki, butun kashf va haqiqat ahli, malakut doirasida ijro qilgan butun irfon va hikmat sohiblari Qur'on bayonlariga a oid nalloh" deb, "Naqadar toÀgÀri, naqadar muvofiq, naqadar goÀzal, naqadar loyiq" deb tasdiqlaydilar.

Masalan:

Butun imkon-koinot doirasi va vujub-Ilohlik doirasiga qaragan

ikki buyuk daraxtning bir s garanisoblangan iymonning olti rukni va ularning shox va shabbalarining eng nozik meva va gullari orasida shu qadar uygÀunlikni koÀzlab tasvirlaydi,

shu daraja muvozanat suratida ta'riflaydi,

shu daraja munmiyatl tarzida izhor etadiki,

bashar aqli uni idrok qilishdan ojiz va husniga qarshi hayron boÀladi.

iymon shoxining shodasi hukmida boÀlgan Islomiyatning besh rukni oralasida,

ruknlarning to eng nozik tafsilo tarbi eng kichik odobi, eng uzoq maqsadlari, eng chuqur hikmatlari va eng juz'iy samaralarigacha orasida uygÀunlikning goÀzalligi,

mukammal munosabat va toÀliq muvozanat muhofaza etganiga dalil shuki - hamma nara ichiÀz ichiga olgan Qur'onning hukmlari, tomonlari, ishora va ramzlaridan chiqqan buyuk Islomi shariatining mukammal intizomi, muvozanati va uygÀunligining goÀzalligi va sogÀlomligi rad qilinmas adolatli guvoh, shubha keltirmas qat'iy burhondari ka Demak, Qur'onning bayonlari insonning juz'iy ilmiga, boxusus bir ummiyning ilmiga tayanmagan. Balki bepoyon ilmga tayanadi va butun ashyoni birdan koÀradigan, azal va abad orasidag Risolha haqiqatlarni bir onda mushohada etadigan bir Zotning kalomidir. Amanna...

IKKINCHI ZIYO: Qur'on hikmatining qarshisiga kurash maydoniga chiqqan bashariyat falsafasining Qur'on hikmatiga qarshi qay daraja tubanlashganini anbiyokinchi SoÀzda izohlaganmiz, misol bilan tasvir qilganmiz va boshqa SoÀzlarda isbotlaganimiz uchun, ularga havola qilib hozircha boshqa bir tomondan kichik taqqos qilamiz:

Insonlarning falsafasi va hikmati dunyoroy ekit-oÀzgarmas deb qaraydi. Mavjudotning mohiyatini, xosiyatlarini batafsil tushuntiradi. Sone'-SanÀatkoriga nisbatan vazifalarini gapirsa ham, qisqacha bahs yuritadibezalgda koinot kitobining faqat naqsh va harflaridan bahs yuritadi, ma'nosiga ahamiyat bermaydi.

Qur'on esa dunyoga oÀtkinchi, oqadigan, aldaydigan, sayr qiladigan, qarorsiz, almashadigan narsaitmoqdida qaraydi. Mavjudotlarning mohiyatidan, zohiriy va moddiy xosiyatlaridan qisqacha bahs yuritadi. Lekin Sone' tomonidan qullik vazifasi yuklangani, Sone'ning Asmosiga qay jihatda va qanday dalolat qilishini va Allohninoan muoptga oÀrnatgan qonuinlariga itoatlarini batafsil zikr qiladi.

Bashariyat falsafasi bilan Qur'on hikmatining ushbu tafsiloti va qisqaligi xususidagi farqlariga qarasak, ayni haq va haqiqat qaysi biri ekanini kaqiqa z. QoÀlimizdagi soat suratan sobit koÀrinadi. Lekin ichidagi charxlarning harakati bilan doimiy zilzila, olat va charxlari iztirob chekadi. Aynan shuning kabi Alloh qudratining eng katta soati boÀlgan bu dunyo zorning sobit boÀlsada, doim zilzila va almashishda, fano va zavolga qarab yumalaydi. Ha,

Dunyoga vaqt bilan chegaralangani uchun, kecha va kunduz eng katta soatning soniyalarini sanagan ikki boshli mil hisobidadboÀlinl uning daqiqalarini sanagan mil holatidadir. Asr esa soatlarini sanagan bir ignadir. Vaqt dunyoni zavol toÀlqinlari ustiga otadi. Moziuriganelajakni yoÀqlikka tashlab, faqat hozirgi zamonni vujudda qoldiradi.

Hozirgi zamonning dunyoga bergan shakli bilan birga makon e'tibori bilan yana dunyo zilzilali, sobit turmagan soat hisoblanadi. Chunki osmonniman. Qoni tez oÀzgargani uchun bir holdan ikkinchi holga tez oÀtgani uchun ba'zan bulutlar bir necha marta toÀlib boÀshalib, soniya sanagan milning oÀzgarisوُلِدَti hukmida bir oÀzgarish beradi. Dunyo uyining asosi boÀlgan yerning makoni esa yuzi oÀlim va hayotda, nabot va hayvonlarda juda tez oÀzgargani uchun daqiqalarni sanagan bir mil boÀlib dunyoning ishdanati oÀtkinchiligini koÀrsatadi.

Zamin yuzi e'tibori bilan bunday boÀlgani kabi, botinidagi inqiloblar va zilzilalar natijasida togÀlarning chiqishi va oy tutilishi soatlarni sanagan mil kabi dunyoning ogÀir oÀtishini koÀrsatayuborinyo uyining shipi boÀlgan samo makoni yulduzlarning harakati bilan, dumli yulduzlarning chiqishi bilan, Quyosh va Oyning tutilishi bilan, yuldurib dung uchishi kabi oÀzgarishlar samovot ham sobit emasligi, qarilikka, xarob boÀlishga qarab ketayotganini koÀrsatadi. Lekin uning oÀzgarishi haftalik soatda kunlarni sanagan bir mi ochil ogÀir va kech boÀladi. Faqat har holda oÀtkinchi, zavol toppish va xarob boÀlishga qarab yurganini koÀrsatadi. Dunyo dunyolik jihatida ushbu yetti rukn ustida qurilgan. Bu ruknهُ يَرim uni tebratadi. Lekin tebrangan va harakatlangan dunyo Sone'iga qaragan vaqti, harakat va oÀzgarishlar qudrat qalamining Samadoniy maktublarni yozgan qalami boÀladi. Holatlarning almashishi esa Alloh ismlbbat iuunlari jilvalarini turli tuman vasflar bilan koÀrsatgan yangilangan oynalaridir.

Dunyo dunyo e'tibori bilan ham fanoga ketadi ham oÀlishga yÀlgan i ham zilzila ichidadir. Haqiqatda oqar suv kabi rihlat qilib, gÀaflat bilan suratan qotgan, tabiat fikri bilan nursizlik va xiralik paydo qilib oxiratga parda boÀlgan.

Xato yoÀldagi falsafa tadqiqotlari bilan,.

#428a fani bilan va tuban madaniyatning jozibador nafsoniy xarom oÀyinlari bilan, sarxush istaklari bilan dunyoni yanada qattiqlashtirib gÀaflatni qalinlashtirgan bilanlar bilan kirini qalinlashtirib Sone'ni va oxiratni unuttiradi. Ammo Qur'on bu haqiqatdagi dunyoni dunyo jihatida

oyatlari bilan paxta kabi uloqtfning otadi.

kabi bayonlari bilan dunyoga shaffoflik beradi va kirini ketkadya q

kabi nurafshon nurlari bilan jonsiz dunyoni eritar.

وَنُفِخَ فpinishُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِى السَّمٰوَاتِ وَمَنْ فِى الْاَرْضِ

oÀlimga aralashgan ta'birlari bilan dunyoning mavhum abadiyatini mayda-mayda qiladi.

يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِyana nَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَآءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ مَعَكُمْ اَيْنَمَا كُنْتُمْ وَاللهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بg poyd

Osmon gumburlashi kabi hayqiriqlaning tan tabiat dunyoqarashi vujudga keltirgan gÀaflatni tarqatadi. Qur'onning boshdan oxirigacha koinotga qaragan oyatlari shu asosga koÀra ketar. Dunyo haqiqatini boridek ochadi, koÀrsatadi. Xunuk dunyoni naqadar dagi in ekanini koÀrsatib, insonning yuzini undan oÀgirtiradi, Sone'ga yuzlangan goÀzal dunyoning chiroyli yuzini koÀrsatadi. Basharning koÀzini unga tiktiradi. Haqiqiy hikmatni dars beradi. Koinot kitobining ma'nolarinohida im beradi. Harflari va naqshlariga kam boqar. Sarxush falsafa kabi xunuk tomoniga oshiq boÀlib, ma'noni unuttirib, harflarning naqshlari bilan insonlarning vaqtini bekorchi ishlarga sarf qilmaydi.

UCHINCHI ZIYO: Ikkinchi Ziyoda basqaramat hikmatining Qur'on hikmatiga nisbatan tubanligiga va Qur'on hikmatining i'joziga ishora qildik. Endi bu boÀlimda Qur'onning shogirdlari boÀlgan asfiyo, avliyo vasamovoarning munavvar qismi boÀlgan ishrokiyun faylasuflarining hikmatlari bilan Qur'onning hikmati oldida darajasini koÀrsatib, Qur'onning i'joziga muxtasar ishora qilamiz:

ittifoni Hakimning yuksakligiga eng sodiq dalil, haqqoniyatiga eng zohir burhon va i'joziga eng quvvatli bir alomat shuki: Qur'on butun tavhid boÀlimlarining barcha martabalarini hamma kerak sohibsalari bilan saqlab bayon orqali muvozanatini buzmagan, muhofaza qilgan. Butun Ilohiy oliy haqiqatlarning muvozanatini ham muhofaza etgan. Barcha Asmoyi HusnanoÀrsatqozo qilgan ahkomlarni jamlagan va ahkomlarning uygÀunligini muhofaza etgan ham. Rububiyat va uluhiyatning ishlarini ham mukammal muvozanat bilan jamlagan. Bu muhofaza, muvozanat va jamlash bir xususiyatdir. Insonning asarida qatÀiyyan mavjudÀrinadva insoniyat buyuklarining fikrlarining xulosasida topilmaydi. Na malakutga oÀtgan avliyolarning asarlarida, na ishlarning botinini bilgan hakimlarning kitobida, na gÀayb olamiga taÀsir qilgan ruhoniylarning ilmlarida topiladi.

beparvbir ishni taqsimlash uchun xar bir qismni haqiqatning eng buyuk daraxtidan faqat bir-ikki shoxiga yopishadi, uning mevasi bilan, yaprogÀlaridan ovora boÀladi. Boshqasidan yo xabari yoÀq, yoki qaramaydi. Mutlaq haqiqat chegaralangan nazarlar bilan qamralmaydi. Qamrash uchun Qur'on kabi kulliy nazar tayan. Qur'ondan boshqa kitoblar Qur'ondan dars olishiga qaramay, kulliy haqiqatni juz'iy zehni bilan faqat bir-ikki tarafini toÀliq koÀradi, u bilan mashgÀul boÀladi, unda qamaladi. Yo ifrot-haddidan ortiq men unafrit-kam qarash orqali haqiqatlarning muvozanatini buzib uygÀunligini yoÀqotadi. Bu haqiqat Yigirma ToÀrtinchi SoÀzning Ikkinchi Shoxida ajib bir tamsil bilan izohlangan. Endi lari vshqa misol bilan bu masalaga ishora qilamiz. Masalan:

Bir dengizda hisobsiz javharlarga toÀla bir xazinaning boÀlganini faraz qilaylik. GÀavvos shoÀngÀuvchilar xazinaning javharlarini qidirish uchun shoÀngÀiy AlbatÀzi yopiq boÀlgani uchun qoÀl yordamida qidirishadi. Bir qismining qoÀliga uzun olmos tushadi. GÀavvos butun xazina uzun xoda kabi olmosdan iborat deb oÀylaydi. DoÀstlaridan boshqa javhar turlaning eshitgan vaqti, ular uning olmosining tobelari, halqalari va naqshlari deydi. Boshqa shongÀiganlar aylana yoqut, keyingisi toÀrtburchak qahrabo topadi va hokazo... Xar biri qor yanglan olgan javharni xazinaning asli va eng katta qismi deb ishonib, eshitgan olmoslarini xazinaning ortiqchasi va boÀlaklari deb oÀylaydi. OÀshau davrqiqatning muvozanati buziladi. UygÀunlik ham ketadi. KoÀp haqiqatlarning rangi almashadi. Haqiqatning haqiqiy rangini koÀrish uchun sharh qilishga va qiyinchilikka uchraydi. Hatto ba'zan inkor va rad qilishgacha borib yetadi. Ishrokiyun faylazo qilining kitoblariga va Sunnatning mezoni bilan tortmasdan kashf va koÀrganlariga tayangan tariqatchilarning kitoblarini chuqur oÀrgangan kishi bu hukm-xulosamizni shubhasiz tasdiqlay, ham mak, Qur'on haqiqatlari va Qur'onning darsidan olingani (chunki Qur'on emas) uchun nuqsonlidir.

Haqiqatlar dengizi boÀlgan Qur'onnidi, oÀtlari esa dengiz ichidagi xazinaning gÀavvosidir. Lekin ularning koÀzi ochiq, xazinani qamrab oladi. Xazinada nima bor yoÀqligini koÀradi. U xazinani shunday uygÀunlik, intizom va ravonlik br maydasf qiladi, bayon etadi, haqiqiy husnu jamolini koÀrsatadi. Masalan:

يَوْمَ نَطْوِى السَّمَآءَ كَطَىِّ السِّan ijoلِلْكُتُبِ

oyati ifodalagan rububiyat azamatini koÀrgani kabi,

اِنَّ اللهَ لَا يَخْفٰى عَلَيْهِ شَىْءٌ فِى الْاَرْضِ وَلَا فِى السَّمَآءِ ٭ هُوَ الَّذِى يُصَوِّرُكُمْ , elliْاَرْحَامِ كَيْفَ يَشَآءُ

وَكَأَيِّنْ مِنْ دَآبَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اَللr ahliْزُقُهَا وَاِيَّاكُمْ

oyatlari ifoda qilganlari rahmatning qamrovini koÀryapti, koÀrsatyapti. Yana

oyati ifodalagan yaratuvchilikning kenz Badii koÀrib, koÀrsatgani kabi,

oyati ifoda etgan tasarrufning kengligini va rububiyat qamrovini koÀrib, koÀrsatadi.

oyati ifoda qilgan buyuk haqiqat bilan

وَاَوْحٰى رَبُّكَ اِلَى etganiْلِ

ifodalagan karimona haqiqatlarni

oyati ifodalagan amirona, hikmatli azim haqiqatni koÀradi, koÀrsatadi.

اَوَلَمْ يَرَوْا اِلَى الطَّيْرِ فَوْقَujudniَآفَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَايُمْسِكُهُنَّ اِلَّا الرَّحْمَنُ اِنَّهُ بِكُلِّ شَىْءٍ بَصِيرٌ

ifoda etgan mudabbirona, rahimona haqiqatni

ifoda qilgan buyuk haqiqat bilan

ifodalagan raqibona haqiqatni

ifoda qilgan, tenghaqiqat kabi

ifodalagan juda yaqinligini

تَعْرُجُ الْمَلٰٓئِكَةُ وَالرُّوحُ اِلَيْهa mukaيَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ اَلْفَ سَنَةٍ

ishora qilgan yuksak haqiqatni

اِنَّ اللهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْاِحْسَانِ وَاِيتَآئِ ذِى الْقُرْبٰى وَيَنْهٰى عَنِ yuzidaْشَآءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْىِ

ifodalagan haqiqatlarni ichiga toÀplagandek butun uxroviy va dunyoviy, ilmiy va amaliy, iymonning oltilan vtining xar birini tafsilotli va Islomning besh shartining xar birini qasddan va jiddiy, ikki dunyo saodatini ta'minlagan butun dasturlarni koÀradi, koÀrsatadi. Muvozanatini muhofaza qilib, uygÀunligini davom n, goÀb, butun haqiqatlarning uygÀunligidan hosil boÀlgan husn va jamolning manba'laridan Qur'onning bir ma'naviy i'jozi kelib chiqadi.

Bu buyuk sir sababli, Kalom ilmi olimlari Qur'onning shogirdi boÀlsada,r. Sonismi iymon shartlariga doir oÀnlab jild, minglab asar yozganiga qaramay, MoÀ'tazila kabi aqlni naqldan afzal koÀrgani uchun Qur'onning obilan tichalik ochiq ifoda, qat'iy isbot va jiddiy xulosa qila olmagan.

Ular huddi uzoq togÀlar ostida yer osti suv yoÀllari ochib, quvurlar bilan olamning chetiga qadar sabablar silsilasi bilan borib u yerda silsilani uzishgan. SoÀng ol Bayoot boÀlgan Allohning ma'rifati va Vojibul Vujudning vujudini isbot qilishadi. Oyati karima esa xar biri Asoyi Muso kabi hamma joyda suv chi Farzaladi, xar bire narsadan bir dereza ochadi, Sone'i Zuljalolni tanitadi. Qur'onning dengizidan sizilgan Arabiy "Qatra" risolasida va boshqa SoÀzlarda bu haqiqat amaliy isbotlangan va koÀrsatgrgan s

Bu sirga asosan ishlarning botiniy tomoniga borib, Sunnati Saniyaga ergashmasdan, koÀrganlariga ishonib, yarim yoÀlda qaytgan va bir jamoatning raisi boÀlib, firqa tashkil qilgan zalolatdagi firqalarning butun imomlari, va uxtlarning uygÀunligini, muvozanatini muhofaza qila olmagani bois, bid'atga, zalolatga tushib jamoasini xato yoÀlga olib ketishgan. Ularning butuymonniliklari Qur'on oyatlarining i'jozini koÀrsatadi.

Xotima

Qur'onning i'joz yogÀdularidan ikki i'joz yogÀdusi OÀn ToÀqqizinchi SoÀzning OÀn ToÀrtinchi Tomchisida oÀtgan. Kamchilik deb oÀylangan ashamalanishni va koinot ilmida qisqa kelganing xar biri i'joz yogÀdularining manbaidir. Qur'onda paygÀambarlar moÀ'jizalari yuzida porlagan Qur'onninlik maz yogÀdusi Yigirmanchi SoÀzning Ikkinchi Maqomida keng koÀrsatilgan. Yana bular kabi boshqa SoÀzlarda va arab tilidagi risolalarimda koÀp i'joz yogÀdulari zikr etilib, ular bilan kifoyalanibhmat b shuni aytamiz.

Yana bir Qur'on moÀ'jizasi shuki: Butun paygÀambarlar moÀ'jizasi Qur'onning bir i'joz naqshini koÀrsatgani kabi Qur'on butun moÀ'jizalari bilan moÀ'jiza-i imkon ya (S.A.V.)dir va butun moÀ'jizoti Ahmadiya (S.A.V.) Qur'onning bir moÀ'jizasi boÀlib, Qur'onning Janobi Haqqa aloqasini koÀrsatadi va aloqaning yuzaga chiqishi orqali xar bir kalimasial qudoÀ'jiza boÀladi. OÀshanda bitta kalima, urugÀ kabi maÀnan haqiqatlar daraxtini ichiga oladi. Qalbning markazi kabi eng katta haqiqatning butun a'zolariga munosabatdor boÀladi. Bepoyon iّى، وَnihoyatsiz irodaga tayangani uchun, harflari, koÀrinishi, vaziyati, mavqe'i bilan hadsiz ashyolarga qaraydi. Ushbu sir sababli, harf ilmi olimlari Qur'onning bir harfidaning xsahifa qadar sirlar topganini da'vo qilishgan va da'volarini oÀsha fanning ahliga isbot qilishadi.

Risolaning boshidan bu yergacha barcha shu'lalarni, shualarni, yogÀdularni, nurlarni, zi mavjui nazarga toÀpla, birdan qara. Boshdagi da'vo hozir qat'iy natija boÀlib, ya'ni

قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَالْجِنُّ عَلٰٓى اَنْ يَاْتوُا بِمِثْلِ هٰذَا الْقُرْاٰنِ لَاr bir وُنَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً

oyatini yuksak bir sado bilan oÀqib e'lon qilishyapti.

#444bilan ناَ لَا تُؤَاخِذْنَآ اِنْ نَسِينَآ اَوْ اَخْطَأْناَ

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ اَفْضَلَ وَاَجْمَلَ وَاَنْبَلَ وَاَظْهَرَ وَاَطْهَرَ وtamizkَنَ وَاَبَرَّ وَاَكْرَمَ وَاَعَزَّ وَاَعْظَمَ وَاَشْرَفَ وَاَعْلٰى وَاَزْكٰى وَاَبْرَكَ وَاَلْطَفَ صَلَوَاتِكَ، وَاَوْفٰى وَاَكْثَرَ وَاَزْيَدَ وَاَرْقٰى وَاَرْفَعَ وَاَدْوَمَ سَلَامِكَ، صَلَاةً وَسَلَامًا وَرَحْمَةً وَرِضْوَانًا وَعَفْوً amallفْرَانًا تَمْتَدُّ وَتَزِيدُ بِوَابِلِ سَحَآئِبِ مَوَاهِبِ جُودِكَ وَكَرَمِكَ، وَتَنْمُوا وَتَزْكُوا بِنَفَآئِسِ شَرَآئِفِ لَطَآئِفِ جُودِكَbajaraَنِكَ، اَزَلِيَّةً بِاَزَلِيَّتِكَ لَا تَزُولُ، اَبَدِيَّةً بِاَبَدِيَّتِكَ لَا تَحُولُ، عَلٰى عَبْدِكَ وَحَبِيبِكَ وَرَسُولِكَ مُحَمَّدٍ خَيْ nasr ْقِكَ، اَلنُّورِ الْبَاهِرِ اللَّامِعِ، وَالْبُرْهَانِ الظَّاهِرِ الْقَاطِعِ، وَالْبَحْرِ الزَّاخِرِ، وَالنُّورِ الْغاَمِرِ،وَالْجَمَالِ الزَاهِرِ، وَالْجَلَالِ الْقَاهِرِ، وَالْكَمَالِ الْفَاخِرn magÀَاتَكَ الَّتِى صَلَّيْتَ بِعَظَمَةِ ذَاتِكَ عَلَيْهِ وَعَلٰٓى اٰلِهِ وَصَحْبِهِ كَذٰلِكَ، صَلَاةً تَغْفِرُبِهَا ذُنُوبَنَا، وَتَشْرَحُ بِهَا صُtilganَا، وَتُطَهِّرُ بِهَا قُلوُبَنَا، وَتُرَوِّحُ بِهَا اَرْوَاحَنَا، وَتُقَدِّسُ بِهَا اَسْرَارَنَا، وَتُنَزِّهُ بِهَا خَوَاطِرَنَا وَاَفْكَارَنَا، وَتُصَفِّى بِهَا كُدُورَاتِ مَافِىRENTSIَارِنَا، وَتَشْفِى بِهَآ

وَاٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ للهِ li narالْعَالَمِينَ

BIRINCHI ILOVA

SoÀng, bu dunyoda hayotning maqsadi va hayotning hayoti iymon ekanini bilgan tolmas va toÀymas yoÀlovchi oÀz-oÀziga, "Biz qidirgan Zotning soÀzi va kalomi deyilg oliyd dunyoda eng mashhur, eng porloq, eng hokim va unga taslim boÀlmagan barchani xar asrda kurashga chorlagan Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon nomli kitobga murojaat qilib, u nima deyayotganini bilaylik. Lekin avvalo, bu kitob َصَرِ

mizning kitobi ekanini isbotlash kerak", deb tadqiqotni boshladi.

Sayyoh suhbu davrda boÀlgani sabab, avvalo Qur'onning ma'naviy i'jozining yogÀdulari boÀlgan Risola-i Nurga qaradi. Uning yuz oÀttiz risolalariomchiloniy oyatlarining hikmatlari, nurlari va asosli tafsirlari ekanini koÀrdi. Bunchalik qaysar va dinsiz asrda Risola-i Nur xar tarafga Qur'oniy haqiqatlarniblardaidona yoysada, qarshisiga hech kimning chiqa olmagani, uning ustozi, manbai, murojaat qilgan joyi va quyoshi boÀlgan Qur'on samoviy, bashar kalomi emasligini iskan, bdi. Hatto Rasoilun Nurning yuzlab hujjatlaridan bitta Qur'oniy hujjati boÀlgan "Yigirma beshinchi SoÀz" va "OÀn toÀqqizinchi Maktub"ning oxiri Qur'onning qirq jihatdan moÀ'jiza ekanini shunday isbot qilganki, klib yergan boÀlsa tanqid qilish va e'tiroz bildirish u yoqda tursin, balki isbotlariga mahliyo boÀlgan, tan berib juda koÀp maqtagan. Qur'onning i'joz tomonini v ichidKalomulloh ekanligini isbotlashni Risolatun Nurga havola qilib, faqat qisqa ishora orqali buyukligini koÀrsatadigan bir necha nuqtaga e'tibor berdi.

Birinchi nuqta: Qur'on butun moÀ'jizalari bilan va haqqoniyatiga dalil boÀlgan butun hldi, ylari bilan Muhammad alayhissalotu vassalomning bir moÀ'jizasidir. Xuddi shuning kabi, Muhammad alayhissalotu vassalom ham butun moÀ'jizalari bilan va nubuvvatining dalillari va ilmiy kamoloti bilan Qur'onning moÀ'jizoÀgÀrilar va Qur'on Kalomulloh ekanligining bir qat'iy hujjatidirlar.

Ikkinchi nuqta: Qur'on bu dunyoda nuroniy, saodatli va haqiqatli bir suratda ijtimoiy hayotni oÀzgartirish bilan birga, insonlarning hamshundaarida, ham qalblarida, ham ruhlarida, ham aqllarida, ham shaxsiy hayotlarida, ham ijtimoiy hayotlarida, ham siyosiy hayotlarida shunday bir inqilob qilgan, davom ettirgan va boshqarganki, oÀn toÀrt َ خَيْhida xar daqiqada olti ming olti yuz oltmish olti oyati kamoli ehtirom bilan, hech boÀlmasa yuz milliondan ortiq insonlarning tillarida oÀqilmoqda va insonlarni tarbiyala ham moqda, nafslarini poklab, qalblarini soflashtirmoqda. Ruhlarga kengayish va taraqqiy, aqllarga istiqomat, nur va hayotga hayot va saodat bermoqda. Albatta bunday bir kitobning misli yoÀq, gÀaroyib, fhiga xtda va moÀ'jizadir.

Uchinchi nuqta: Qur'on u asrdan to hozirga qadar shunday bir balogÀat koÀrsatganki, Ka'baning devorida oltin bilan yozilgan eng mzzamon adiblarning "Muallaqoti sab'a" nomi bilan mashhur boÀlgan qasidalarini shu darajaga tushurdiki, Labidning qizi otasining qasidasini Ka'ba devoridan tushirayotib shunday atini "Oyatlar qarshisida buning qiymati qolmadi."

Yana, badaviy bir adib فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ oyati oÀqilayotganda, uni eshitgan payti sajdaga yiqildi. Undan soÀradilar: "Senh va imon boÀldingmi?" U aytdi: "YoÀq, men bu oyatning balogÀatiga sajda qildim."

Yana, ilmi balogÀatning dohiylaridan Abdulqohir Jurjoniy va Sakkokiy va Zamaxshariy kabi minglab dohiarni hlar va bilimli adiblar ijmo' va ittifoq bilan: "Qur'onning balogÀati toqati bashardan tashqaridadir, kuchi yetmaydi", deb xulosa qilganlar.

ma BesoÀsha davrdan beri davomli ravishda kurash maydoniga chaqirib, magÀrur va oÀziga ishongan adiblar va balogÀat olimlarining menligiga tegib, gÀururlarini sindiradigan tarzda: "Yo bittagina suraning mislini keltiringlar yoki dunyoyu oxirata'lif okat va xorlikni qabul qilinglar", deb e'lon qilganiga qaramay, oÀsha asrning muannid balogÀatchilari qisqa gap bilan kurashish yoÀlini tashlab bitta suraning mislini keltirmay, juda ham uzun, jiradi.mollarini tahlikaga otgan urush yoÀlini tanlashi qisqa yoÀldan borish mumkin emasligini isbotlaydi.

Yana, Qur'onning doÀstlari Qur'onga oÀxshash vatlar, d qilish shavqi bilan dushmanlari esa Qur'onga javob va tanqid qilish qasdida, oÀsha davrdan beri yozgan, yozilgan va fikrlar birlashishi orqali taraqqiy etgan millionlab arabiy kitoblar mavjud. Ularning hklda nri unga yeta olmaganini, hatto eng oddiy odam ham eshitganda albatta: "Qur'on ularga oÀxshamaydi va ularning martabasida emas." deydi. Yo ulardan pastda yokihtoj basining ustida boÀladi. Pastda ekanini dunyoda biror inson, hech bir kofir, hatto bir ahmoq ayta olmaydi. Demak balogÀat martabasi barchasidan ustunarhama447

Hatto bir odam

oyatini oÀqib, "Bu oyatning gÀaroyib balogÀatini koÀra olmayapman", deganida bois, "Sen ham sayyoh kabi oÀsha davrga bor, u yerda tingla", deb javoib berildi. U oÀzini Qur'ondan avval oÀsha yerdaman deb xayol qildi. Olam mavjudoti abgor, qorongÀu, jonsiz, shuursiz va vazifasiz boÀlib, xolkoÀz vksiz, hududsiz fazoda, beqaror, foniy dunyoda turganini koÀrdi. Birdan, Qur'on tilidan bu oyatni tingladi. Oyat koinot ustidan, dunyo yuzidan parda ochdi va nurlantirdi. Bu aza va eutq va bardavom farmon asrlar silsilasiga tizilgan shuur sohiblariga dars berib, koinot bir katta masjidi singari, boshda samovot va zamin, barcha maxluqotni tirik zikr va tasbehda, ish ustida joÀshu xurush bilan bahtiyor va xursand k jihattga keltirganini koÀrdi. Bu oyatning balogÀat darajasini his etib, boshqa oyatlarni bunga qiyoslab, Qur'onning balogÀat nagÀmasini yerning yarmini va bashariyatning beshdan birini egallab, saltanatniينَ biishomini kamoli ehtirom bilan oÀn toÀrt asr uzluksiz davom etayotganining minglab hikmatlaridan bir hikmatini angladi.

ToÀrtinchi nuqta: Qur>Xar kunday haqiqatli halovat koÀrsatganki, eng shirin narsadan ham zeriktiradigan koÀp takrorlanish, Qur'onni tilovat qilganlar uchun zeriktirish emas, balki qalbi aynimagan va zavqi buzilmagan odamlarga tilovatini takrorlash halovatini koÀpa, dogÀi. Bu eski davrdan beri hammaning nazdida tasdiqlangan, zarbulmasal boÀlib qolgan.

Yana, shunday bir ifor, yoshlik, navqironlik va hayrat berganki, oÀn toÀrt asrdan beri xar kimning qoÀligaavjud kelib, endi nozil boÀlgandek iforini muhofaza qiladi. Xar bir asr, oÀziga xitob qilayotgandek navqironlikda qabul qilgan. Xar ilmiy toifa undan xetishdm foydalanish uchun oldida juda koÀp va akasariyat vatlar yonlarida saqlagani, ifoda uslubiga ergashib, iqtido qilib, oÀsha uslubidagi va bayon tarzidagi hayrat beruvchiligini oÀzidek muhofaza qiladi.

Beshinchisi: Qur'onning siz asnoti moziyda, bir qanoti istiqbolda. Ildizi va bir qanoti eski PaygÀambarlar ittifoq qilgan haqiqatlaridir. QurÀon ularni tasdiqlaydi va qoÀllab-quvvatlaydi. Ular ham tavofuq-uygÀun holg ikkii bilan uni tasdiqlaydi. Xuddi shuningdek: Avliyo, asfiyo kabi undan hayot olgan samaralar va hayotdor komillashishlari bilan muborak shajaralarining tirik, fayzli va haqiadek hbabi ekaniga dalolat qiladi. Ikkinchi qanotining himoyasida yetishgan va yashagan valiylikning butun haq tariqatlari va Islomiyatning butun haqiqatli ilmlari, Qur'onning ayni haq va haqiqatlar majmuasi va qamrovida tenggi yoÀq gÀaroyibtishtiekaniga guvohlik beradi.

Oltinchisi: Qur'onning olti jihati nuroniydir. Uning sidq va haqqoniyatini koÀrsatadi. Darhaqqiat:

Ostida - hujjat va burhon tirgaklari, ustida -i'joz yogÀdusi tamgÀalari, oldida va nishonida - ikkki, ito saodati hadyalari, orqasida - tayanch nuqtasi boÀlgan samoviy vahiy haqiqatlari, oÀngida - istiqomatdagi sanoqsiz kishilarning dalillar bilan tasdigÀi, chapida - imdir"qalblar va pok vijdonlarning jiddiy ishonishi va samimiy berilish va taslimlari, Qur'onning favqulotda, gÀaroyib, metin va yengilmas dunyoning samoga oid qalÀasi ekanini isbotlaydi.

Shuningdek,

olti maÀqdir, ham uning ayni haq va sodiq ekani,

basharning kalomi va yanglishi yoÀqligini tasdiqlagan avvalo,

bu koinotda doimo goÀzallikni izhor,

yaxshilikni va toÀgiror jni himoya,

soxtakor va tuhmatchilarni yoÀq qilish va ketkazish qonunini faoliyat dasturi qilgan - koinotning Mutasarrifidir. U Qur'onga olamda eng maqbul, eng yuksak, eng hokimona bir hurmndagi omi va muvaffaqiyat martabasi berib, tasdiqlagan va qoÀllab quvvatlagan.

Shuningdek,

Islomiyatning manbai va Qur'onning tarjimoni boÀlmish Zotning (alayhissalotu vassalom) hammadan koÀra kom afzaiqod qilishi va ehtirom koÀrsatishi,

Nozil boÀlayotgan paytda uyqu kabi holatda boÀlishlari,

boshqa kalomlarning unga yeta olmasligi va bir daraja oÀxshamasligi,

ummiyliklari bilan birga oÀtmish va kelajakdagi koinotٰٓئِكَaqiqiy hodisalarni gÀaybiy Qur'on bilan ikkilanmasdan va toÀliq ishonch bilan bayon qilishlari,

koÀp diqqatli koÀzlarning nazari ostida hech qanday hiyla, hech bir xato kuzatilmagan tarjimonning, butun kuchi bilan Qur'turgan xar bir hukmiga iymon keltirib tasdiqlashlari,

hech narsa u zotni boÀshashtirmagani - Qur'onning samoviy, haqqoniyatli va Xoliqi Rahimining muborak kalomi ekanini qoÀ natijivvatlaydi.

Yana,

insoniyatning beshdan biri, balki aksariyati koÀz oÀngida uni mahkam tutib, dindorona bogÀlanishi,

haq ha haqiqatni sevib va ishtiyoq bilan quloq soliy boÀl koÀp belgilar, voqealar va kashflarning guvohligiga koÀra jin, farishta va ruhoniylarning tilovat qilingan vaqti parvona kabi atrofida haqiqatni sevib yigÀilishi, Qur'onning butun koinot nazdida maqbuliyatiga va eng yui va hir maqomda ekanligining tasdigÀidir.

Yana,

bashariyatning barcha tabaqalari, eng nodon va omidan eng zakiy va olimgacha xar biri, Qur'onning darsidan toÀliq hissa olishi,

eng chuqur haqiqatlarni tushunishlarda oÀsyuzlab fan va Islomiy ilmlarning xususan katta shariatining buyuk mujtahidlari, aqoid va kalom ilmining dohiy ulamolari kabi,

har toifa oÀz ilmlariga oid butun ehtiyojlarini va javoblarini Qur'ondan chiqari, kenghlari, Qur'onning haq manbai va haqiqat ma'dani ekaniga bir tasdiqdir.

Yana,

adabiyotda eng ilgÀor Arab adiblari (Islomiyatga kirmaganlati ayoirgacha bahslashishga juda qattiq muhtoj boÀlishsada, Qur'on i'jozining yetti katta vajhi boÀlib, faqat bitta jihati boÀlgan balogÀatining, (bittagina suraning) mislini keltirishdan tortinishlari,

hozirgacha kelgan va bahslashish bilan shuhushlarzonishni istagan mashhur balogÀat ulamosi va dohiy olimlar uning hech bir i'joz tomoniga qarshi chiqa olmagani va ojizona sukut saqlashlari, Qur'onning moÀ'jiza va bashar toqatining ustchiq saniga bir tasdiq hisoblanadi.

Darhaqiqat, bir kalom "Kim tomonidan, kimga kelgan va nima uchun?" degan savol bilan qiymati, ulugÀligi va balogÀatining yuzaga chiqishi nuqtai n dars an Qur'onning misli yoÀq va unga yetib boÀlmaydi.

Chunki Qur'on -

butun olamlarning Rabbi va Xoliqining xitobi va nutqi,

hech bir jihatda taqlidni va soxtakorlikni koÀrsatadigan bcha Qu yoÀq xitobi,

butun insonlar, balki butun maxluqot uchun elchi va navi basharning eng mashhur va nomdor tinglovchisi va uning quvvat va keng iymoni buyuk Islomiyatni tashkil etib, sohibini Qobi Qavsayn maqomi Chunkqarib muxotabi Samodoniyaga sazovorligi orqali nozil boÀlgan,

ikki dunyo saodatiga doir, koinot yaratilishining natijalariga va undagi Rabboniy maqsadlarga oid masalalarni tinglagan zotningd tomo Islomiy haqiqatlar mujassam eng yuksak va juda keng iymonini bayon va izohlagan,

xarita, soat, uy kabi ulkan koinotning xar tarafini koÀrsatib aylantirib,

ularni yasagan San'atkorni holati bsa:>Tafodalagan va ta'lim bergan Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning albatta oÀxshashini keltirish mumkin emas va i'joz darajasiga yetib boÀlmaydi.

YoÀrgan Qur'onni tafsir qilgan va bir qismi oÀttiz-qirq, hatto yetmish jild tafsir yozgan yuksak zakovatli mudaqqiq minglab bilimli ulamolar hujjatlari va dalillari bilan bayon qilgan Qur'ondagi sanoqsiu qadasiyatlar, hikmatlar, xosiyatlar, sirlar, oliy ma'nolar va gÀaybiy ishlarning xar turining juda koÀp gÀaybiy xabarlarini izhor va isbot qilishlari,

xususan Risola-i NuoÀgÀribir yuz oÀttiz kitobining xar biri Qur'onning bir xususiyatini, bir hikmatini qat'iy burhonlar bilan isbotlashi,

boxusus "MoÀ'jizoti Qur'oniya" risolasi poyezd vikki jora kabi madaniyat yutuqlarining koÀp narsalarini Qur'ondan chiqargan "Yigirmanchi SoÀz"ning Ikkinchi maqomi,

Risola-i Nurga va elektrga ishora qilgan oyatlarning ishoraÀrmoq bildirgan "Ishoroti Qur'oniya" nomli "Birinchi Shu'la",

Qur'on harflarining naqadar tartibli, sirli va ma'noli ekanini koÀrsatgan "Rumuzoti Samoniya" nomli sakkiz kichik risolalar,

Fath Surasining oxir. Diyati besh tomonlama gÀaybiy xabarlar jihatidan moÀ'jiza ekanini isbotlagan kichik bir risola kabi,

Risola-i Nurning xar bir juzi Qur'onning bir haqiqatini, bir nurini izhor qilishi,

Qur'onning tenggi yoÀqligi,bor

iza va gÀaroyib ekaniga,

ushbu shahodat olamida gÀayb olamining tili,

va bir Allamul GÀuyubning kalomi ekaniga bir tasdiqdir.

ynoqnir, olti nuqtada, olti jihatda va olti maqomda ishora qilingan Qur'onning xususiyatlari va xosiyatlari borligi uchun, dunyo sayyohi:

hokimiyatining nuroniy hamlik ti va azamatli muqaddas saltanati asrlarni yoritib, zamin yuzini ham bir ming uch yuz yildan beri nurlantirib, kamoli ehtirom bilan davom etishi kabi,

yana oÀsha xosiyatlari borligi uchun Qur'onning har bir harسَنَ كh boÀlmasa oÀn savobi va oÀn hasanasi borligi, oÀn boqiy meva berishi,

hatto bir qism oyatlar va suralarning xar bir harfi yuz, ming va undan ham koÀproq meva berishi,

muborak vaqtlarda xar harfning nuri,bir qai va qiymati oÀndan yuzlarga chiqishi kabi... qudsiy imtiyozlarni qozongan, deb angladi va qalbiga:

Xar jihatdan moÀ'jizali Qur'on, suralarining ijmo'i va oyatlarining ittifoqi bilan, surlari va nurlarining muvofiqligi bilan, samaralari va qilgarining uygÀunligi bilan yakka Vojibul Vujudning borligiga, yagonaligiga, sifatlari va Asmosiga dalillar bilan isbotlab shunday shahodat qilganki, butun ahli iymonning hadsiz guvohligi unliginiahodatidan sizib chiqqan, dedi.

YoÀlovchining Qur'ondan olgan tavhid va iymon darsiga qisqa bir ishora sifatida Birinchi maqomning OÀn yettinchi martabasida:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الirisinبُ الْوُجُودِ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِهِ الْقُرْاٰنُ الْمُعْجِزُ الْبَيَانِ اَلْمَقْبُولُ الْمَرْغُوبُ لِاَجْنَاسِ الْمَلَكِ وَ الْاِنْسِ وَ الْجَانِّ اَلْمَقْرُوءُ كُلُّ اٰيَاb boÀl۪ى كُلِّ دَق۪يقَةٍ بِكَمَالِ الْاِحْتِرَامِ بِاَلْسِنَةِ مِأٰتِ مِلْيُونٍ مِنْ نَوْعِ الْاِنْسَانِ الدَّائِمُ سَلْطَنَتُهُ الْقُدْسِيَّةُ عَلٰى اَقْطَارِ الْاَرْضِi. Birْاَكْوَانِ وَ عَلٰى وُجُوهِ الْاَعْصَارِ وَ الزَّمَانِ وَ الْجَار۪ى حَاكِمِيَّتُهُ الْمَعْنَوِيَّةُ النُّورَانِيَّةُ عَلٰى نِصْفِ الْاَرْضِ وَ خُمْسِ الْبَشَرِ ف۪ى اatlar َةَ عَشَرَ عَصْرًا بِكَمَالِ الْاِحْتِشَامِ .. وَ كَذَا : شَهِدَ وَ بَرْهَنَ بِاِجْمَاعِ سُوَرِهِ الْقُدْسِيَّةِ السَّمَاوِيَّةِ وَ بِاِتِّفَاقِ اٰيَاتِهِ النُّورَانِيَّةِ الْاِلٰهِيَّةِ وَ بِتَوَافُقِ chida ارِه۪ وَ اَنْوَارِه۪ وَ بِتَطَابُقِ حَقَائِقِه۪ وَ ثَمَرَاتِه۪ وَ اٰثَارِه۪ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ

deyilgan.

OÀn Birilutf, huÀla BoÀlgan Meva Risolasining

Qur'ondagi takrorlanishlarga qilingan e'tirozlarga qarshi juda kuchli javobdir.

Aziz siddiq t pardhlarim!

Garchi, bu masala abgor holatim sababli tarqoq va latofatsiz chiqqan boÀlsada, bu tarqoq iboralar ostida juda qiymatli bir tur i'jozni qat'iyan koÀrdim. Afsuskga endalashga qodir boÀla olmadim. Iboralari xar qancha soÀniq boÀlsa ham, Qur'onga oid boÀlgani uchun tafakkuriy ibodat, muqaddas, yuksak, porloq bir javharning sadafidir. Yirtiq libosiga emas, qoÀlidagi olmosga qaralsin. Agaring muib boÀlsa, "OÀninchi Masala" qilinglar, boÀlmasa, sizning tabrik maktublaringizga javob maktubi deb qabul qilinglar. Hamda ushbu oÀta xasta, abgor va ozuqasiz hol Och br-ikki kun Ramazonda, majbur vaziyatda, oÀta muxtasar, qisqa va bir jumlada koÀp haqiqatlarni va turli hujjatlarni ichiga kiritib yozdim. Aybga buyurmaysiz.

{(1) Dengizli qamoqxonasining mevasi "OÀnusxas Masala" boÀlib, AmirtogÀining va bu Ramazoni Sharifning kichik nurli chechagi hisoblanadi. Qur'on oyatlarining takrorlanishining bir hikmatini bayon qoÀlishorqali, ahli zalolatning chirigan va zaxarli tushunchalarini yoÀq qiladi.}

Aziz, siddiq qardoshlarim!

Ramazoni Sharifda Qur'oni MoÀ'jizul Bayonni oÀqiyotib, Risola-i Nurga ishoralari Birinchi Shu'lada bayon qilingan oÀttiz uch oshunda qaysi biri kelsa qaradim. Oyatning sahifasi, varagÀi va qissasi ma'lum darajada Risola-i Nurga va shogirdlariga (qissadan hissa olish tomondan) yuzlangan. Xususan Nur Surasidan nur oyati oÀnta barmoq bilan Risola-i Nurga yuzlangani kabi, ayon qdagi zulmat oyatlari toÀliq dushmanlarga qaramoqda va ularga tegishli hissasi koÀproq. GoÀyo, u maqom juz'iyatdan chiqib kulliyat kasb etmoqda va bizning asrimizda u kulliyning toÀliq bir aÀzosi Risola-i Nur va uning shogirdlaridir deya hَ الْيdim.

Ha, Qur'onning xitobi, avvalo Mutakallimi Azaliyning butun borliqqa egaligi, boshqaruvi va tarbiyasining keng maqomidan, basharilidagialki koinot nomidan tinglovchi boÀlgan Zotning keng maqomidan, umum baniy Odamning butun asrlarda irshodlarining oÀta keng maqomidan, dunyo va oxiratning, yer va samovotning, azal va abadning, Koinot Xoliqiningjoz siya qilib boshqarishiga va butun maxluqotning tadbir qilishga doir Ilohiy qonunlarning juda yuksak qamrovli bayonotining keng maqomidan olgan kenglik, ulugÀlik va qamrov jiha bir Iu xitob, shunday bir yuksak i'jozni va egallaganini koÀrsatadiki Qur'on darsining tinglovchilaridan eng katta toifa hisoblangan avom tabaqasi ham tushunadigan zohiriy va oddiy martabasi ham eng yuksak tabaqani ham toÀloladi.sador qiladi.

GoÀyo, qissadan faqat bir hissa va tarixiy hikoyadan bir ibratgina emas, balki umumiy dasturning aÀzolari sifatida xar asr va xar tabaqaga xitob qilib yangi nozil boÀlayotgandek, xossatan koÀp takrorlangan baqiyَالِم۪ينَ اَلظَّالِم۪ينَdegan tahdidlari va zulmlarining jazosi boÀlgan samoviy va arziy musibatlarni shiddat bilan bayon qilishi, bu asrning tenggi zulmlariga Od va SamudoÀxtatari va Fir'avnning boshiga kelgan azoblar bilan qaratadi va mazlum ahli iymonga Ibrohim (A.S.) va Muso (A.S.) kabi anbiyoning najotlari bilan tasalli beradi.

GÀaflat va zalolat tasavvurida - qoÀrqinchli va dahshatli yoÀqlik َصِيرٌi, azobli va yoÀq boÀlib ketgan qabriston boÀlgan butun moziy,

oÀlgan davrlar va asrlar, jonli ibrat sahifasi va boshidan oxirigacha ruhli, hayotdor ajib olam, mavjud va biz bilan munosabatda boÀlgan Rabboniyta'minkat suratida kino pardalari kabi,

goh bizni u zamonlarga, goh u zamonlarni oldimizga keltirib,

xar asrga va xar tabaqaga koÀrsatib yuksak bir i'joz bilan darsini berga javo'oni MoÀ'jiz-ul Bayon, huddi shu i'joz bilan, zalolat tasavvurida jonsiz, abgor, sanoqsiz oÀlik qoÀrqinchli joy boÀlgan, firoq va zavolda yumalayotgan koinotni Samadoniy kitob, Rahmoniy shahar, Rabboniy sanÀatlarning koÀrgazmasi sifatida oÀlgَ وَالyolarni jonlantirib,

vazifa yuklangan xodim suratida bir-biri bilan gaplashtirib,

bir-biriga yordam berdirib,

insoniyatga, jinlar va farishtalarasan.

iqiy, nurli va zavqli hikmat darslarini bergan Qur'oni Azimushshon,

albatta xar harfida oÀn, yuz va ba'zan ming va minglab savob boÀlishi,

butun jin va insonlar toÀplansa uning mislini keltirolmasligi,

butun baniy Odam va kogÀlaydilan juda oÀrinli suhbati,

xar doim millionlab hofizlarning qalblarida zavq bilan yozilishi,

qayta qayta va koÀp takrorlanishi bilan zerikmanfaaligi,

koÀp aralash joylari va jumlalari borligi bilan birga bolalarning nozik va sodda boshlarida mukammal joylashishi,

hastalarning, ozgina gapdan taÀsirlanadigan va sakarotda boÀlganlarning qulogÀiga zamzam السَّمisoli xush kelishi kabi qudsiy imtiyozlarni qozonadi va ikki jahonning saodatlarini oÀz shogirdlariga qozontiradi.

Tarjimonining ummiylik martilingaa toÀliq rioya qilish maqsadida,

hech qanday qiyinchilik, hech bir qalbakilik, xoÀjakoÀrsinga umuman yoÀl qoÀymasdan,

fitriy ravonligi va toÀgÀridan-toÀgÀri samodan kelganini,

eng katta avom tabaqasian kuzodda dunyoqarashiga mos kalom saviyasi bilan,

eng koÀp samo va yer kabi eng zohiriy va oshkor sahifalarini ochib,

koÀnikilgan narsalar ostmavjudgÀaroyib qudrat moÀ'jizalarini,

ma'noli hikmat satrlarini dars berish orqali irshod kutfida goÀzal i'jozni koÀrsatadi.

Takrorni taqozo qilgan duo va da'vat, zikr va tavhid kitobi ham ekanini bildirish maqsaim cheoÀzal, shirin takrorlari bilan bitta jumlada va bir qissada turli tuman ma'nolarni boshqa-boshqa tinglivchi tabaqalariga tushuntirishda, juz'iy va oddiy hodi deb hng juz'iy va ahamiyatsiz narsalar ham marhamat nazarida va tadbir doirasi va boshqaruvida ekanini bildirish maqsadida, Islomiyatning ta'sisi va Shariatning tadvin-tizimlashtirishda sahobalarning juz'iy arni, larini ham ahamiyatga olishida, kulliy dasturlarning borligi, umumiy Islomiyat va shariatning ta'sisida kichik hodisalar, urugÀlar misoli juda ahamiyatlihariyaarni bergani ham bir navÀ i'jozini koÀrsatadi.

Darhaqiqat, ehtiyojning takrorlanishi takrorlanishni taqozo qiladi. Shunga koÀra, yigirma yil mobaynida jukabi, p takrorlangan savollarga javob sifatida turli-tuman tabaqalarga dars beradigan, va katta koinotni parcha-parcha qilib qiyomatda shaklini oÀzgartisi modnyoni olib tashlab uning oÀrniga azamatli oxiratni quradigan, zarralardan yulduzlargacha butun individual narsalar va turlar sinflarning yakka Zotning qoÀlida va tasarrufida ekanligini isbotlaydigan, bashariyatning koinot, yer va ni ajrtni, unsurlarni jahlini chiqaradigan va gÀazablantiradigan zulmlariga (koinotning yaratilish gÀoyasini buzgani uchun) Ilohiy gÀazab va Rabboniy hiddat-jahlni koÀrsatadigan sanoqsiz gÀaroyib, benihoya dahÀrinis, keng inqilobni ta'sis qilishda minglab natijalar quvvatidagi ba'zi jumlalarni va hadsiz dalillarning natijasi boÀlgan ba'zi oyatlarni takrorlash kamci dunyemas, balki juda kuchli i'joz va juda yuksak balogÀat va vaziyat taqozosiga juda muvofiq ravonlik va fasohatdir.

Masalan: Bir oyat boÀlib, bir yuz oÀn toÀrt aydi ntakrorlangan «Bismillahir Rohmanir Rohiym» jumlasi, ( Risola-i Nurning OÀn ToÀrtinchi YogÀdusida bayon qilingani kabi) arshni yerga bogÀlagan, koinotni nurlantirz, toÀ xar bir kishi xar daqiqada muhtoj boÀlgan shunday haqiqatki, million marta takrorlansa ham ehtiyoj tugamaydi. Nafaqat non kabi xar kun, balki havo va ziyo kabi xar daqulosaltiyoj va ishtiyoq bor.

Yana, masalan: طٰسٓمٓ surasida sakkiz marta takrorlangan اِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَز۪يزُ الرَّح۪يمُ oyati, surada hikoya qilingan paygÀambarlarning najotlari va qavmlarining azoblarinin. Bu otning yaratilish natijasi uchun va Allohning butun koinotni boshqarib tarbiya qilishi uchun minglab haqiqat kuchidagi boÀlgan oyatni takrorlab, Rb soÀry izzat zolim qavmlarning azobini va Ilohiy rahimiyat esa anbiyolarning najotlarini taqozo qilganini dars berish uchun ming martalab takrorlansa ham ehtiyoj va ishtiyoq tugamaydi, i' zalolva ijozli ulugÀ balogÀat hisoblanadi.

Yana, masalan: Rahmon surasida takrorlangan فَبِاَىِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ oyati bilan Mursalot surasida وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّب۪ينَ , jin va bashariyaaqomga koinotni gÀazablantiradigan, yer va samovotni jahlini chiqaradigan, olam yaratilishining natijalarini buzadigan, Allohning saltanatining hashamatini inkor va mensimay javob beradigan kufr va kufronlari haqida, zulmlari bajaraun maxluqotning huquqlariga tajovuzlari haqida asrlarga, yer va samovotga tahdid qilib hayqirgan ushbu ikki oyat, minglab haqiqatlarga aloqali va minglab masalalar quvvatida boÀlgan umumiy darsda ming marotaba takrorlansa ham oÀrnida va balogdir.

#g jalolli bir i'joz va jamolli bir ijozidir.

Yana, masalan: Qur'onning haqiqiy, bir navÀ toÀliq munojoti va Qur'ondan chiqqan bir tur xulosasi boÀlgan Javshan-ul Kabir nomli PaygÀambariy (Ason bi munojotda

jumlasining yuz marta takrorlanishida - tavhid kabaygan otdagi eng katta haqiqat, tasbeh va taqdis-poklash kabi maxluqotning rububiyatga javoban uch muazzam vazifasining eng ahamiyatli bir vazifasi, shaqovati abadiydan qutulish kabi insoniyatning eng daxshatli masalasi, qullik va bashariy o biznining eng kerakli natijasi mavjud boÀlgani uchun minglab marta takror qilinsa ham ozdir.

Qur'oniy takrorlanishlar bu kabi asoslarga tayanadi. Hatto ba'zanga musahifada vaziyat taqozosi, tushunish ehtiyoji va bayon balogÀati jihatidan yigirma marta ochiq va zimnan-yashirin tavhid haqiqatini ifodalaydi. Zerimcha, h emas, balki quvvat, shavq va halovat beradi. Risola-i Nurda, Qur'oniy takrorlanishlar naqadar oÀrinli, munosib va balogÀat jihatidan maqbul ekani hujjatlari bilan bayon etilgan.

Qur'oni MoÀ'jiz-ulÀynalmning Makkiy suralari bilan Madaniy suralari balogÀat va i'joz jihatidan, tafsil va xulosa tomonidan bir-biridan farqli ekanining siri va hikmati ing bugicha: Makkada birinchi safda tinglovchi va dushmanlar Quraysh mushriklari va ummiylar boÀlgani sababli, balogÀat jihatidan quvvatli oliy uslub va ijozli, ishontiradigan, qanoatlantiruvchi qisqalik, mustahkamlash uchun takror kerak bodaraxt uchun, aksariyat Makkiy suralar iymon ruknlari va tavhidning martabalarini juda kuchli, yuksak va i'jozli bir ijoz bilan ifodalagan va takrorlab, insonning dunyoga k qaray va qaytishi, Allohni va oxiratni, nafaqat bir sahifada, bir oyatda, bir jumlada, bir soÀzda, balki ba'zan bir harfda va taqdim-soÀzni oldingga olish, taÀxir-egani oxiriga qoldirish, sen U-aniqlashtirish, tankir-mavhum qoldirish, hazf-tushuntirmaslik, zikr-tushuntirish kabi holatlar orqali shunday quvvatli isbotlaydiki, balogÀat ilmining dning qmomlari hayratda qolishgan.

Risola-i Nur, xususan Qur'onning qirq i'joz tomonini qisqacha isbotlagan Yigirma Beshinchi SoÀz zayllari bilan birga va Qur'onning nallohnii i'joz jihatini gÀaroyib shaklda isbotlagan Risola-i Nurning arab tilidagi "Ishorot-ul I'joz" tafsiri amalda Makkiy sura va oyatlarda eng oliy balogÀat uslubi va eng yuksak i'jozi ijozi - qisqa soÀz'naviyi koÀp narsa ifodalash moÀjizasi borligini koÀrsatgan.

Ammo Madinada nozil boÀlgan sura va oyatlarining birinchi safdagi tinglovchi va dushmanlari, Allohni tasdiqlagan yahudiy va nasoro kabi ahli kitob boÀlgemak, hun, balogÀat va irshod iqtizosi, vaziyat taqozosi va holning zarurati sababli sodda, ochiq va tafsilotli uslub bilan ahli kitobga qarata dinning yuksak usulini va iymonning ruknlarini emas, balki razi. adigan shariatni, hukmlarini, tafsilotini, umumiy qonunlarning manbalari va sabablari boÀlgan individual narsalarni bayon qilish kerak boÀlgani uchun, sura va oyatlarda koÀpincha tafsilotbotlag va sodda uslub bilan bayon qilinib Qur'onga maxsus tenggi yoÀq bayon tarsi orqali, birdaniga kichik individual hodisa ichida yuksak, kuchli natija, xotima, hujjat va kichik shaغَرْبِodisani umumiylashtiradigan, iymoni Billoh orqali ergashishni ta'minlaydigan tavhidga, Asmoga tegishli va uxraviy jumlani zikr qiladi. Maqomni nurlantiradi, yuksaklashtiradi, umumiylashtiradi. Risola-i Nur, oyaهُمْ صng oxirlarida aksariyat hollarda kelgan

اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ ٭ اِنَّ اللّٰهَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَل۪يمٌ ٭ وَهُوَ الْعَز۪يزُ الرَّح۪يمُ ٭ وَهُوَ الْعَز۪يزُ, Yer ك۪يمُ

kabi tavhidni yoki oxiratni ifodalagan natijalar va xotimalarda naqadar yuksak balogÀat, ustun tomonlar, ravonlik va hukmatlar borligini Yigirma Beshinchi SoÀzning Ikkinchi Shu'lasining Ikkinchi Nurida natija va li billarning juda koÀp hikmat va ustun tomonlarinign oÀntasini bayon qilingan. Xulosalarda bir buyuk moÀ'jiza borligini qaysar kimsalarga ham isbotlagan.

Qur'on shar'iy tafarruot-tafsilotlar va ijtimoiy qonunlarni bayon qilis, izohda, tinglovchining e'tiborini eng yuksak va umumiy nuqtalarga koÀtarib, sodda uslubni ulugÀ uslubga, shariat darsidan tavhid darsiga aylantirib, Qur'onni esa shariat, ahkom va hikmat kitobi, aqida, siz su zikr, fikr, duo va da'vat kitobi ekanini koÀrsatib, xar maqomda koÀp Qur'onning irshodiy maqsadlarini dars berishi orqali, Makkiy oyatlarning balogÀat tarzlaridan boshqacha va porloq moÀarni mi ravonlik izhor qiladi. Ba'zan ikki soÀzda, masalan رَبُّ الْعَالَم۪ينَ va رَبُّكَ da, رَبُّكَ jumlasi bilan ahadiyat-ygonalikni va رَبُّ الْعَالَم۪larninlan vohidiyat-yakkalikni bildiradi. Ahadiyat ichida vohidiyatni ifoda qiladi.

Hatto bir jumlada (koÀz qorachigÀida bir zarrani koÀrgani va joylashtirgani kabi) quyoshni ham huddi shu oyat bilan, ayni boadir. ilan osmonning koÀz qorachigÀida qoqadi va koÀkka koÀz qiladi.

Masalan:

oyatidan soÀng

يُولِجُ الَّيْلَ فِى اfano vارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فِى الَّيْلِ

oyatining orqasidan

deydi. "Zamin va osmonlarning hashamatli yaratilishida qalbga kelgan narsalarni ham biladi, boshqaradi" dzlarnigandek tarzda bayonot bilan, sodda va ummiyat martabasini, avomning dunyoqarashini nazarda tutgan oddiy va juz'iy suhbat, shu tarzda ulugÀ, jozibali, umumiy va irshodli mukolamid Nurlanadi.

Ahamiyatli bir savol: Ba'zan bir haqiqat, yuzaki nazarlarga koÀrinmagani sababli, ba'zi vaziyatlarda kichik va oddiy bir hodisa haqida yuksak tavhid natijasini yoki umumiy dasturni bayon qilazaridaloqasi noaniq boÀlgani sababli, kamchilik deb tasavvur qilinadi. Masalan: "Hazrati Yusuf alayhissalom ukasini hiyla bilan olib qolishi" ichida

deb juda yuksak dasturning zikr qilinishi, balogÀat. Qattidan aloqasi koÀrinmaydi. Buning siri va hikmati nima?

Javob: Xar bir kichik Qur'on hisoblangan aksar uzun va oÀrta suralarda, koÀp sahifa va maqomlarda faqat ikki-uch maqsad emas, balki Qur'onning mohiyati ichidikr, iymon va fikr kitobi, ham shariat, hikmat va irshod kitobi kabi koÀp kitoblarni va turli darslarni oÀz ichiga olib, Allohning rububiyatining hamma naronardiamraganini va hashmatli tajalliylarini ifodalagan buyuk koinot kitobining bir navÀ qiroati boÀlgan Qur'on, albatta xar maqomda, hatto ba'zan bir sahifada koÀp maqsadlarina saarda tutib ma'rifatullohdan, tavhidning martabalaridan va iymon haqiqatlaridan dars beradi. Bunga binoan, boshqa maqomda, masalan zohiran zaif munosabat bilan boshqa bir mavzu ochadi va oÀsha zaif aloqaga juda koÀp kuhtirgaunosabatlar qoÀshiladi. OÀsha maqomga juda muvofiq boÀladi, balogÀat martabasi yuksaladi.

Ikkinchi savol: "Qur'onda ochiq, zimnan-yashirin va ishorat orqali oxirat va tavhidni, insonning mukofotyolgÀii va jazolanishini minglab marotaba isbotlab koÀrsatishning va xar surada, xar sahifada, xar maqomda dars berishning hikmati nima?"

Javob: Imkonda doirasida (koinot)gÀullaotning aylanishiga oid oÀzgarishlar, omonati kubro va yer xalifaligini zimmasiga olgan bashariyatning abadiy badbahtlik va saodati sabab boÀlgan vazifasi beri r eng ahamiyatli, eng buyuk, eng dahshatli masalalarining eng kattalarini dars berish va sanoqsiz shubhalarni ketkazish, oÀta shiddatli inkor va qaysarliklarni sindirish uchun, albatta daxshatli ogan boshlarni tasdiqlatish va ularga oÀxshagan buyuk va insonga juda kerakli va eng zaruriy masalalarni tasdiqlatish uchun Qur'on, minglab marotaba e hikmaalki millionlab marta e'tibor qaratsa ham isrof boÀlmaydi, Qur'onda millionlab karra takrorlash oÀrqali oÀsha mavzular oÀqiladi, zeriktirmaydi, ehtiyoj tugamaydi.

Masalan

اِنَّ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌa isho۪ى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ .. خَالِد۪ينَ ف۪يهَٓا اَبَدًا

oyati koÀrsatgan abadiy saodat bashoratining haqiqati, bechora insonga xar dardan oÀzini koÀrsatgan oÀlim haqiqatining abadiy qatlidan ham insonni ham dunyosini ham butun doÀstlarini qutqarib, abadiy saltanatni qozontirgani uchun, milliardlab martkan, aorlansa va koinot qadar ahamiyat berilsa ham isrof boÀlmaydi, qiymatdan tushmaydi. Bu turdagi qiymatli sanoqsiz masalalarni dars bergan, koinotni bir uy kabi oÀzgartiradigan, shaklini buzadigan daxshatli oÀzgarishlarni ta'siefonlahda qoniqtirishga, ishontirishga va isbotlashga qarata Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon, albatta ochiq, yashirin va ishorat orqali oÀsha masalalarga minglab marotaba e'tiborni qaratishi ismaqolaas, balki non, dori, havo va ziyo kabi zaruriy ehtiyojlar kabi ehsonini yangilaydi.

Yana masalan:

va

krga yuhdid oyatlarini Qur'on qattiq shiddat va gÀazab bilan, oÀta quvvat bilan va takrorlar orqali zikr qilishining hikmatiga kelsak. (Risola-i Nurda qat'iy isbotlanganidek) insonning kufri koinot va aksar maxluqotning huquqiga shunday at tasjovuzki, samovot va yerni gÀazablantiradi va unsurlarni jahlini chiqarib, toÀfonlar bilan zolimlarni kaltaklaydi.

اِذَٓا اُلْقُوا ف۪يهَا سَمِعُوا لَهَا شَه۪يقًا وَهِىَ تَفُورُ ٭ تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغng qoÀoyati ochiq ravshan zolim inkor qiluvchilarga Jahannam shunday gÀazablanishi, jahlidan yorilish darajasiga kelishini aytadi.

Ushbu ommaviy jinoyat va hadsiz tajovuzga qarshi insonning kichiklisininghamiyatsizligi jihatidan emas, balki zolim jinoyatining kattaligiga, kofirona tajovuzining daxshatiga qarshi Sultoni Koinot oÀz xalqining huquqining ahamiyatini va munkirlarning kufr va zulmidagi benihoyat xunukligi va ixrsatish hikmati bilan, oÀsha jinoyatni farmonida qattiq gÀazab va shiddat bilan va jazosini ming marta emas, balki millionlab va milliardlab takrorlasa ham isrofn dengmchilik boÀlmaydi. Bu farmonni ming yildan beri yuz millionlab insonlar xar kun zerikmasdan kamoli ishtiyoq va ehtiyoj bilan oÀqimoqdalar.

Ha, xar kuni, xar doim, xar bir kishi uchun bir olam ketadi, yangi ichidlamning eshigi ochiladi. Shu bois, xar bir oÀtkinchi olamini nurlantirish uchun ehtiyoj va ishtiyoq bilan "La ilaha illalloh" jumlasini ming martalab takrorlash orqali almashgan pardalarning xar biriga bir "La ilahaنْ كُلloh"ni chiroq qiladi. Shuningdek, juda koÀp oÀtkinchi pardalar va yangilanayotgan sayyor koinotlarni qorongÀulashtirmaslik va hayot oynasida aks etgan suratlarini xunuklashtiiq shok uchun, oÀz foydasiga guvoh boÀlishi mumkin boÀlgan mehmon vaziyatlarni oÀz zarariga guvoh qilmaslik uchun, jinoyatlarning jazosini vaنَآ اohi Azaliyning shiddatli va qaysarlikni sindiradigan tahdidlarini, xar doim Qur'onni oÀqish orqali eslab, nafsining tugÀyonidan qutilishga harakat iy olalar degan maqsadda, Qur'on juda moÀ'jizona takror qiladi.

Bu daraja quvvat, shiddat va takror bilan qilingan Qur'oniy tahdidlarni haqiqatsiz deb tasavvur qilishdan shayton ham qochadi. Ularga quloq solmagan inkor qiluvchilarga Jahannam Alloh ayni adolatdir, deb koÀrsatadi.

Yana, masalan, Aso-i Muso kabi juda koÀp hikmatlari va foydalari boÀlgan Muso (as) qissasi va boshqa anbiyolarning qissalarini koÀp takrorlashda, risolati Ahmadiyaning (asv) haqqoniyatiga butun hi borning nubuvvatlarini hujjat sifatida koÀrsatib, ularning barchasini inkor qila olmagan kimsa, bu Zotning risolatini haqiqatan inkor qila olmaydi, degan maqsadda va xar kim xar doim butun Qur'onni oÀqishga qodir va muvaffaelishma olmagani sababli, xar bir uzun va oÀrta surani kichik Qur'onga aylantirish uchun ahamiyatli iymon ruknlari kabi qissalarni takrorlashi isrof emas, balki balogÀat taqozosidir. Muhammad (asv)nin

IÀambarligi butun bani Odamning eng buyuk hodisasi va koinotning eng azamatli masalasi ekanini dars berishdir.

Qur'onda Zoti Ahmadiyagagan vav.) eng buyuk maqom berish va toÀrt iymon ruknlarini ichiga olib "La ilaha illalloh" rukniga teng tutilgan "Muhammadur Rasululloh" risolati Ulardaadiya (a.s.v.) koinotning eng buyuk haqiqati, Zoti Ahmadiya (asv) butun maxluqotning eng sharaflisi va haqiqati Muhammadiya (a.s.v.) deb atalgan umumiy ma'naviy shaxsiyati, muqaddas maqomi ikki jahonning eng porlo"Sizlashi ekaniga va bu gÀaroyib maqomga loyiqligiga doir juda koÀp hujjatlari va alomatlari, Risola-i Nurda qat'iy isbotlangan. Mingtadan bittasi quyidagicha:

اَلسَّبَبُ كَgÀazabعِلِ

dasturiga asosan, butun ummatlarining hamma vaqtlarda qilgan hasanotining bir misli u Zotning daftari hasanotiga kirishi;

butun koinotning haqiqatlarini, keltirgan nuri bil quyoslantirishi;

nafaqat jinlar, insonlar, farishtalar va hayot egalarini, balki koinotni, samovot va yerni minnatdor qilishlari;

iste'dod tili bilan nabototning qilgan duolari va hayvonotning tabiiy ehtiyoj tilalar hn qilgan duolari koÀz oÀngimizda amalda qabul boÀlishining guvohligi bilan,

millionlab, balki milliardlab tabiiy va rad etilmas duolari maqbul boÀlgan ummatining solihlari xar kuni u Zotga (Alayhissalotu vas Salom) salotu salom orqali qilb tuygn rahmat duolari va ma'naviy daromadlari eng avvalo u Zotga (A.S.V.) bagÀishlashlari;

Qur'onning butun ummat tomonidan oÀqiladigan uch yuz ming harfining xar biri oÀn savobdan yuz, ming hasana va meva berishiga koÀra,

faqatgina qدُّوهُ Qur'on orqali amal daftariga cheksiz nurlar kirishi jihatidan:

u Zotning (A.S.V.) ma'naviy shaxsiyati boÀlgan haqiqati Muhammadiya (A.S.V.),

kelajaakda jannat tubo daraxti kabi boÀlishini Allomul GÀuyub bilgan, koÀrgan tanlomaqomga koÀra Qur'onida u azim ahamiyatni bergan va farmonida u Zotga ergashish orqali va sunnati saniyasiga tobe' boÀlish bilan shafoatiga sazovoar vijishni eng ahamiyatli bir bashariy masala qilib koÀrsatgan;

hashamatli tubo daraxtining bir urugÀi boÀlmish inson shaxsiyatini va insonning boshlangÀich holatinModomisira nazarga olishidir.

Qur'onning takror qilingan hahiqatlari bu qiymatda boÀlgani uchun, takrorlanishida quvvatli va keng ma'naviy moÀ'jiza mavjudligiga insonning an chitabiati guvohlik qiladi. Agar moddiyunlik vabosi bilan qalb marazi va vijdon xastaligiga mubtalo boÀlgan boÀlsa

qoidasiga g e'tiboÀladi.

Birinchisi: Bundan {(*) Bu risolaning ta'lif qilinishidan oÀn ikki yil avval.} oÀn ikki yil avval, eng daxshatli va qr. Chubir dinsiz tarjimasi orqali Qur'onga qarshi suiqasd qila boshlabdi va "Nima ekani bilinishi uchun Qur'on tarjima qilinsin", deganini eshitdim. Ya'ni, keraksiz takrorlanishini aslik koÀrsin va tarjimasi uning oÀrniga oÀqilsin, deb daxshatli reja tuzibdi. Lekin Risola-i Nurning rad qilib boÀlmaydigan hujjatlari qat'iy isbotlaganki:

Qur'onning haqiqiy tarjimasi imkonsiz. Qur'onning ustun a buturi va hikmatlarini nahv-grammatik tili hisoblangan Arab tili oÀrniga boshqa tillar muhofaza qila olmaydi. Xar bir harfi oÀn adaddan mingtagacha savob bergan Qur'oniy kalimalarning moÀ'jizali va qamilan rsoÀzlarining oÀrnini, basharning oddiy va qisman tarjimalari bosa olmaydi. Masjidlarda aslining oÀrnida oÀqilmaydi. Risola-i Nur buni xar tarafda yoyishi orqali oÀsha daxshatli rejani barbod qildi. Lekin oÀsha dinsizdfaqat s olgan munofiqlar yana shaytonning foydasiga, ahmoq bolalar kabi ahmoqona va telbalarcha, Qur'onning quyoshini puflab soÀndirishga urinayotoÀllabois, men juda ham tang, siquvchi va abgor holatda boÀlsamda ushbu OÀninchi Masala yozdirildi, deb oÀylayman. Boshqalar bilan koÀrisha olmaganim uchun haqiqati holni bilmayman.

Ikkinchi Xoshiya: Dengizli qamoÀrsatn ozod boÀlganimizdan keyin mashxur shahar mehmonxonasining yuksak qavatida oÀtirgan edim. Oldimda goÀzal bogÀlarda juda koÀp terak daraxtlari zikr halqalari tarzida juda latif, shirin suratda, ham oÀzlari, ham shoxlarDunyon yaproqlari shabadadan jozibadorona va jalb qiluvchi harakat bilan raqsga tushishlari, qardoshlarimdan ayriliq va yolgÀiz qolganim sababli mahzun va gÀamli qalbimga botdi.

Birdborga va qish mavsumi hayolga keldi va meni bir gÀaflat bosdi. OÀsha kamoli sevinch bilan jilvalangan nozanin teraklarga va hayot egalariga shuhli unk achindimki, koÀzim yoshga toÀldi. Koinotning goÀzal pardasi ortidagi oÀlishlarni, firoqlarni eslatish va his ettirish orqali koinotchalik firoqlarning, zavol topishlarning huzni boshimda toÀplandi.

Biavaga haqiqati Muhammadiya (A.S.V.) keltirgan nur yordamga keldi. Hadsiz huznlar va gÀamlarni, sururlarga aylantirdi. Hatto shu nurning, xar kim va xar ahli iymon kabi men uchun m xabar fayzidan faqat oÀsha vaqtda, u vaziyatga tegishli yordami va tasalliysi uchun Zoti Muhammadiyaga (A.S.V.) javoban abadiyan minnatdor boÀldim:

GÀafdan qazari muborak nozaninlarni vazifasiz, natijasiz bir mavsumda koÀrinib, harakatlari xursandchilikdan emas, balki goÀyo oÀlim va firoqdan titrab yoÀqlikka ketayotganini koÀrsatib, hamma kabi mendagi boqiylik ishqi, goÀzallik sevgisi, sinfimga shaqda", hayotga boÀlgan aloqamga sabab boÀlgan asablarimga shu daraja ogÀir botdiki, dunyoni ma'naviy jahannamga va aqlni azob uskunasiga aylantirgan paytda, pardani Muhammad alayhissalotu vassalom basharga hadya sifatida keltirgan ragan Àtardi: oÀlim, 'adam, yoÀqlik, vazifasizlik, behudalik, firoq, foniylik oÀrniga teraklarning xar birining yaproqlari sanogÀicha hikmatlari va ma'nolari, Risola-i Nurdaatidan etilganidek, quyida uch qismga ayrilgan natijalari va vazifalari bor deya koÀrsatdi:

Birinchi qism natijalari: Sone'i Zuljalolning ismlariga yuzlangan. Masalan, bir usta gÀaroyib uskuna yasasa, uningaqinlatini bilgan xar kim uni "Mashaalloh, borakalloh" deb olqishlagani kabi, uskunaning oÀzi ham, undan kutilgan natijalarni toÀligÀicha koÀrsatishi orqali, holatining tili bilan ustasini tabriklaydi, olqishlni uchXar ziyhayot va hamma narsa ana shunday uskuna hisoblanadi, Ustasini tabriklar bilan olqishlaydi.

Ikkinchi qism hikmatlari: Hayot egalari va shuur sohiblarining nazarlariga qaraya ishoarga shirin mutolaa joyi, ma'rifat kitoblari boÀladi. Shuur sohiblarining zehnlarida ma'nolarini, suratlarini xotiralarida, misoliy lavhalarda, gÀayb olami daftarlarida vujud dniy, hda qoldirib, shahodat olamini tark etadi, gÀayb olamiga koÀchadi. Demak tashqi vujudni tashlaydi koÀp ma'naviy, gÀaybiy va ilmiy vujudlaiz. Jazonadi.

Modomiki Alloh bor ekan va ilmi ihota qilar ekan, albatta haqiqatan iymon ahlining dunyosida 'adam, qatl, yoÀqlik, mahv, fano yoÀishi, Kofir inkor qiluvchilarning dunyosi 'adam bilan, firoq bilan, yoÀqlik bilan, foniylikka toÀla. Bu haqiqatni, koÀpchilikning tilida yurgan "Kim uchun Alloh bor boÀlsa, unga hamma narsa bor. Kim uchun yoq boÀlsa, unga hamma narsa yoÀqing hadir", zarbulmasali dars beradi.

Natija: Iymon oÀlim vaqtida insonni abadiy qatldan qutqargani kabi, xar bir insonning xususiy dunyosini ham qatldan va yoÀqlik zulmatlaringan gtqaradi. Kufr esa, xususan mutlaq kufr boÀlsa, ham oÀsha insonni ham xususiy dunyosini oÀlim bilan oÀldirib, ma'naviy jahannam zulmatlariga tashlaydi. Hayotining lazzatini achchiq zaxarlarga aylantiradi. Dunyoviy hayotni oxiratdan ustun qoÀygjiz, oing quloqlari qomatga kelsin. Kelishsin, bunga yo bir chora topsinlar, yoki iymonga kirsinlar. Bu dahshatli yoÀqotishdan qutulishsin!

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَa boriَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

Yigirma Oltinchi SoÀz

وَاِنidagi شَىْءٍ اِلَّا عِنْدَناَ خَزَآئِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ اِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلوُمٍ

Qadar bilan Juz'iy Ixtiyor Ikki Muhim Masaladan iboradigan Unga doir ToÀrt Qismda bir qancha sirlarini ochishga harakat qilamiz.

BIRINCHI BOÀLIM: Taqdir va juz'iy ixtiyor - Islomiyatning va iymonning eng oxirgi chegarasini koÀrsatgan, iymonning holatga oid va vijdoniy shoÀbalaridan. Ilmidan shazariy emas. Ya'ni, moÀ'min hamma narsani, hatto ishini, nafsini Janobi Haqdan deb bila-bila, mukallaf boÀlgan narsalari va javobgarlikdan qutulmasligi uchun oldiga "Juz'iy ixtiyor" chiqadi. Unga "Mas'ul va mukallafsan", dga haqSoÀng, qilgan yaxshiliklari va komilligi bilan magÀrur boÀlmasligi uchun qarshisiga "Qadar" keladi. "Haddingni bil, qilgan sen emassan", deydi.

Qadar va juz'iy ixtiyor iymon va Islh kuchning oxirgi martabalaridadir. Qadar nafsni gÀururdan, juz'iy ixtiyor esa javobgar boÀlmaslikdan qutqarish uchun, iymoniy masalalarga kirgan. Qaysar nafsi ammora qilgan yomonliklarning jalan: Bligidan oÀzini qutqarish uchun qadarga yopishish, in'om qilingan yaxshiliklar bilan faxlanishi, gÀururlanishi, juz'iy ixtiyorga tayanishi qadar siriga va juz'iy ixtiyor hikmatiga batamom zid harakatga sabab boÀlgan ilmiy masalalar emas.

umki, nan taraqqiy etmagan avom ichida qadarning ishlatilish joyi bor. OÀtgan zamon va musibatlar uchun umidsizlik va huznning davosidir. Kayf safo va tanballikka sabab boÀlishi uchun gunohlar va kelajakka oid emas. Demak, taqdir masalasan Janif-burch va javobgarlikdan qutqarish uchun emas, balki faxr va gÀururdan qutqarish uchun iymonga kirgan. Juz'iy ixtiyor yomonlikka manba boÀlgani u xar jrki, aqidaga doxil qilingan. Yaxshilikka asos boÀlib fir'avnlashish uchun emas.

Qur'on aytganidek, inson yomonligiga toÀliq javobgar. Chunki yomonlikni istagan u. Yomonlik buzgÀunchilik turidan boÀlgani uchun, inson bir yomonlik bilan koÀp qomiganchilik qilishi mumkin. Daxshatli jazoga loyiq boÀladi. Bir gugurt bilan uyni yoqish kabi.

Ammo yaxshi amallarda faxrlanishga haqqi yoÀq. Unda uning hissasi juda oz.ilgan i yaxshi amallarni Allohning cheksiz rahmati istagan, Allohning qudrati taqozo qilgan va ijod qilgan. Istagan va javob bergan, chaqirgan va sabab boÀlgan, ikkisi ham Haqdan. Inson faqat duo, iymanlarnrok, rizo bilan ularga sohib boÀladi.

Yomonlikni istagan insonning oÀzidir (yo iste'dod bilan, yo ixtiyor bilan). Oq, chiroyli quyoshning ziyosidaboshqai moddalar qoralik va yomon hid olsada. Qoralik uning iste'dodiga oid. Lekin oÀsha yomonlikning koÀp foydalarni ichiga olgan Allohning bir qonuni bilan ijod qilgan yana Haqdir. Demak, sabab boÀlish va istash nafsdan boÀlib, bilanar hisoblanadi. Haqqa oid boÀlgan yaratish va ijod esa, yana boshqa goÀzal natija va mevalari boÀlgani uchun goÀzal, xayr hisoblanadi.

Ushbu sَّمْسُsosan: Yomonlik qilish shar-yomonlik, yomonlikni yaratish yomonlik emas. Juda koÀp foydalarni ichiga olgan yomgÀirdan zarar koÀrgan tanbal odam "YomgÀir rahmat emas", deya olmaydi. Yaratish va ijodda bir oz yomonlik bilati osp xayr bor. Bir oz yomonlik uchun koÀp yaxshilikni tark etish yanada kattaroq yomonlik boÀladi. Shuning uchun oz yomonlik yaxshilik hisoblanadi.

Janobi Haqning ijodida yomonlik va xunuklik yoÀquvvatlnlik qulning ishiga va iste'dodiga oid. Allohning qadari natija va mevalar e'tibori bilan shardan va xunuklikdan munazzah. Xuddi shunings"ga k maqsad va sabab e'tibori bilan ham zulm va xunuklikdan muqaddasdir. Chunki qadar xaqiqiy maqsadga qaraydi, adolat qiladi. Insonlar koÀrgan ztonola illatlarga asoslanadi, qadarning ayni adolatida zulmga tushadi. Masalan, sudya seni oÀgÀirlik bilan mahkum qilib, qamadi. Lekin sen oÀgÀri emassan. Faqat xech kim bilmaydigan yashirin odam oÀldirgansan. Allohning qadari esa seni qamoqqaayyan m qilgan. Qadar oÀsha yashirin qatling uchun mahkum qilib adolat qilgan. SudÀya sen qilmagan oÀgÀrilikka binoan mahkum qilgani uchun zulm qilgandir.

Bir narsada nchiliihatda qadar va Alloh ijodining adolati va inson amalining zulmi koÀringani kabi, boshqa narsalarni bunga qiyosla. Demak, qadar va Allohning ijodi boshlangÀich va tugash, asos va tafsilot, maqsad va natijalar e'tinga oÀilan yomonlik, xunuklik va zulmdan munazzah-pokdir.

Agar, "Modomiki juz'iy ixtiyorning ijod qilishga qobiliyati yoÀq. Insonning qoÀlida haqiqatlinadilmasada bor deb hisoblanadigan ishdan boshqa narsa yoÀq. Qanday qilib Qur'oni MoÀ'jizul Bayonda Samovot va Arzning Xoliqiga qarshi insonga osiy va dushman holati berilgan. Yer va Samovot Xoliqi undan azim shsturlalar qiladi. Osiy insonga qarshi moÀ'min qulga yordam berishga oÀzini va farishtalarini dastaklaydi. Unga katta ahamiyat beradi", deb soÀralsa;

Javob, chua qilafr, isyon va yomonlik buzgÀunchilikdir, yoÀqlikdir. Katta buzgÀunchilik va cheksiz yoÀqliklar bir haqiqatda boÀlmasada bor deb hisoblanadigan ishga va yoÀqlikka bogÀlangan holda maydonga hi sil. Katta kemaning rul boshqaruvchisi vazifasini bajarmasa kema gÀarq boÀlib butun xodimlar ishining natijalari yoÀqqa chiqadi. BuzgÀunchilik harakatsizlikka-yoÀqlikka bogÀlangan holda yuzaga keladi. Xuddi shuning kabi, kufr vaabi esyat - yoÀqlik va buzgÀunchilik turiga kirgani uchun juz'iy ixtiyor haqiqatda boÀlmasada bor deb hisoblanadigan ish bilan ularni harakatlantirib daxshatli natijalarga sabab boÀlishi mumkin. Kufr yomonlik hisoblansada, butun koinotni qiymg umumik bilan va maqsadsizlik bilan haqorat qilgani uchun, vahdoniyat dalillarini koÀrsatgan butun mavjudotni yolgÀonga chiqarish, butun Asmoning tajalliylarini kamsitish hisoblangani uchun, butun koinot, mavjudot va Allohning idim qi uchun Janobi Haq kofirdan qattiq shikoyat qiladi. Daxshatli qoÀrqitishlari ayni hikmatdir va abadiy azob berish adolatning oÀzidir.

Modomiki inson kufr va isyon bilan buzgÀunchiliklar tomon yanamlakan. Kichik xizmat bilan juda koÀp ishlarni qiladi. Shuning uchun iymon ahli ularga qarshi Janobi Haqning azim inoyatiga muhtojdir. Chunki oÀnta quvvatli odam bir uyni muhofaza qilish vatushgarlashni boÀyniga olsa, yaramas bir bolaning oÀsha uyni olov qoÀyishiga qarshi bolaning hokimiga, balki podshohiga murojaat qilish, yolvorishga majbur boÀlgani kabi, moÀ'mioiram am adabsiz isyonchilarga qarshi tayanish uchun Janobi Haqning koÀp inoyatiga muhtojdir.

Natija: Agar taqdir va juz'iy ixtiyordan gapirgan odam huzur va mukammal iymon sohibi boÀlsa, koinot va nafsasidirnobi Haqdan deb biladi, uning tasarrufida deb biladi. OÀshandagina qadardan va juz'iy ixtiyordan gapirishga haqqi bor. Chunki, nafsi va hamma narsani Janobi Haqdan bilib, juzma'noltiyorga tayanib javobgarlikni boÀyniga oladi. Yomonlikka manba ekanini qabul qilib, Rabbini taqdis etadi - poklaydi. Qullik doirasida qolib, Allohning yuklagan vazifalarini uchi siga oladi. Yetgan komilligi va yaxshiliklari bilan gÀururlanmaslik uchun qadarga qaraydi, faxrlanish oÀrniga shukr qiladi. Boshiga kelgan musibatlarda qadara, hecradi, sabr qiladi.

Agar qadar va juz'iy ixtiyordan gapirgan odam gÀaflat ahli boÀlsa, qadar va juz'iy ixtiyordan gapirishga haqqi yoÀq. Chunki nafsi ammorasi gÀaflat yoki zalolat sabab koinotni sabablardan deb tasavvur qilib,anglayning mulkini ularga taqsimlaydi, oÀzini oÀziga sohib deb biladi. Amalini oÀzidan va sabablardan deb biladi. Javobgarlik va kamchilikni qadarga yuklaydi. Janobi Xaqqa beriladigan juz'iy ixtiyor va nihoyat eavhid markazida boÀladigan qadar mavzui ma'nosizdir. Bu faqat ularning hikmatiga batamom zid va javobgarlikdan qutulish uchun qilingan nafsning hiylalaridir.

IKKINCHI BOÀLIM: Ilm sohiblariga maxsujuda kzoh) Ushbu ikkinchi qism eng chuqur va eng mushkul qadar siri masalasidir. Butun haqiqatni izlangan ulamolar fikriga koÀra bu Kalom ilmining eng ahamiyatat faymunozarali aqidasi masalasidir. Risola-i Nur bu masalani toÀliq hal qilgan.} nozik ilmiy bir tadqiqdir.

Agar: "Qadar bilan juz'iy ixtiyor qanday bogÀlanishi mumkin?" deb soÀrasaa shu Javob: Yetti jihat bilan...

BIRINCHISI: Albatta koinotning intizom va mezon tili bilan hikmat va adolatiga guvohlik qilgan Odili Hakiym insonga, savob va qatti boÀlbga sabab boÀladigan, mohiyati majhul juz'iy ixtiyor bergan. Odili Hakiymning juda koÀp hikmatini bilmaganimiz kabi, juz'iy ixtiyorning taqdirga qanday bogÀlanganini bilmasligimiz, uning yoÀqligiga dalolat qilmaydi.

IKKINCHISI:aliginim oÀzida ixtiyor his qilishi aniq. Ixtiyorning borligini vijdonan biladi. Mavjudotning mohiyatini bilish ayri, vujudini bilish boshqadir. KoÀp narsalar borki, bizning tasavvurimizda borligi yaqqol boÀlsada, mohiyati majhul..l. Nafuz'iy ixtiyor oÀsha narsalar qatoriga kiradi. Hamma narsa ma'lumotimiz doirasida bilan chegaralanmagan. Bizning bilmasligimiz, uning yoÀqligiga dalolat qilmaydi.

UCHINCHISI: Juz'iy ixtiyor qadarga zid emas. Balki qadar ixtiyorni quvvatlaydma narnki qadar ilmi Ilohiyning bir turidir. Ilmi Ilohiy ixtiyorimizga taalluq qilgan. Shu bois ixtiyorni quvvatlaydi, yoÀq qilmaydi.

TOÀRTINCHISsalarnar ilm turiga kiradi. Ilm ma'lumga tobeÀ. Ya'ni qanday boÀlsa, shunday taalluq etadi. Aksincha ma'lum ilmga tobeÀ emas. Ya'ni ilm dasturlari ma'lumni moddiy vujudni boshqarish uchun aimningas. Chunki ma'lumning oÀzi va moddiy vujudi boshqarishga qaraydi va qudratga tayanadi.

Azal ashyolarning vujudida asos tutilib unga koÀra bir majburiyat tasavvur qilish uchun moziy silsilasining birul kimemas. Balki azal - moziy, hol va istiqbolni birdan tutadi, yuksakdan qaragan oyna kabi. Shunday ekan mumkinot doirasi (yaratilganlar olami) ichida uzanib ketgan zamr, All moziy tarafida bir uchni tasavvur qilib, unga azal deb, azal ilmiga ashyoning tartib bilan kirishini va oÀzini uning tashqarisida deb oÀylashi, unga koÀra muho borkiilishi haqiqat emas.

Bu sirni kashfi qilish uchun ushbu misolga qara: Sening qoÀlingda bir oyna boÀlsa, oÀng tomoningdagi masofa - moziy, chap tomoningdagi masofa - kelajak deb faraz qydi. B, u oyna faqat oÀziga tengini tutadi. SoÀng ikki tarafni bitta tartib bilan tutadi, koÀpini tuta olmaydi. U oyna qanchalik past boÀlsa, shunchalik oz koÀradi. Agar u oyna bilan yuksakka chiqsa oynaning toÀgÀrisidagi doira kengayadinglaba bora, ikki taraf ham masofani birdan, bir onda tutadi.

Bi holatda oynada koÀringan masofalarda jarayon etgan holatlar bir-biriga avval boÀlgan, keyin boÀlaish va muvofiq, zid deyilmaydi. Qadar, ilmi azaliydan boÀlgani uchun, ilmi azaliy hadisning ta'biri bilan kuzatiladigan eng yuqori joydan azaldauhofazgacha hamma narsa, boÀlgan va boÀladiganni birdan tutadigan, qamraydigan yuksak maqomidir. Biz va bizning muhokamalarimiz moziy masofasida oyna taradi. SoÀlishi uchun undan xorijda boÀlmaydi.

BESHINCHISI: Qadar sabab bilan natijaga taalluqli. Ya'ni, natija shu sabab bilan sodir boÀladi. Shunday ekan "Modomiki falon odamning oÀlishi falon vaqtda belgilangan. Juz'iy ixtiyor bilan miltiq otgalan bining nima aybi bor, otmaganida ham oÀlar edi", deyilmasin.

Savol: Nima uchun deyilmasin?

Javob: Chunki qadar uning oÀlishini narigining miltigÀi bilan ta'yin qilgigini ar uning miltiq otmasligini faraz qilsang, unda qadar taalluqli emasligini faraz qilyapsan. Unda oÀlmasligini nima bilan xulosa qilasan? Yo Jabariylar kabi saba

Otshqa, natijaga boshqa qadar tasavvur qilsang yoki MoÀ'tazila kabi qadarni inkor qilsang, Ahli Sunnat va Jamoatni tashlab zalolat firqasiga kirasan. Shunday ekan, biz haq ahli: "Miltiq otmaganida, oÀlفِيهِنizningcha majhul", deymiz. Jabariylar: "Otmasa ham oÀlar edi", deydi. MoÀ'tazila: "Otmaganida, oÀlmas edi", deydi.

OLTINCHISI: {(Izoh) Juda mudaqqiq (diqqat bilan izlangan) olimlarga maxsus haqiqatdir.} Juz'iy ixtiyorning tamal asosi boattirgmoyillik, Moturidiy aqidasiga koÀra haqiqatda yoÀq boÀlsada mavjud hisoblangan hodisa boÀlib, quldan deb bilinishi mumkin. Lekin Ash'ariy e'tiqodi unga mavjud nazari bilan qaragani uchun quldan deb bilmagb, zarkin oÀsha mayldagi tasarruf Ash'ariy aqidasiga koÀra haqiqatda yoÀq boÀlsada mavjud hisoblangan hodisadir. Shunday ekan oÀsha mayl, oÀsg Quyoarruf, nisbiy yaÀni boshqasiga koÀra borligi qabul qilingan ishdir. Aniq bir moddiy vujudi yoÀq. Haqiqatda boÀlmasada borligi qabul qilingan hi lisosa, borligi uchun oraga kerak boÀlishi, zarurat va lozim ekani kirib ixtiyorni olib tashlashi uchun bor boÀlishiga kerakli butun sabablarni taqozo qilmaydi. Balki haqiqatda boÀlmasada borligi qabapirtiingan holatning natijasi ustunlik qiulsa, u yuzaga kelishi mumkin. Shunday ekan oÀsha onda uni tark qiladi. Qur'on unga u onda, "Bu yomonlikdir, qilma", deydi.

Agar qul ishlarining yaratuhi boÀ va ijodga iqtidori boÀlsa edi, ixtiyori boÀlmas edi. Chunki hikmat va usul ilmida مَالَمْ يَجِبْ لَمْ يُوجَدْ asosida "Bir narsa majburiy boÀlmasa, vujudga kelmaydi" qoidasi muqarrar. Ya'ni, bir narsaning bor boÀlishiga kerakli butun sababash isÀladi, soÀng vujudga kela oladi. Barcha sabablar esa natijasini istar-istamas va shart boÀlishini taqozo qiladi. Unda ixtiyor kolmaydi.

Agar: Tanlangan nasra tanlovchisiz yuzaga kelish imkoni yoÀq. Xolbuki, haqiqatda boÀlmasdan borbir shisoblangan insonning amalni, ba'zan qilish va ba'zan qilmaslik, agar kerakli tanlov sababi boÀlmasa, tanlangan narsa tanlovchisi boÀlishi mumkin. Bu esa kalom ilmi usulining eng muhim bir asosini buzadi? deb soÀrasang,

Jini umBir narsaning boshqa tanlovlardan ustun boÀlgan xususiyati boÀlmasa ulardan ustun boÀlishi imkonsiz. {(Izoh) Tarajjuh boshqadir, tarjih etuvchi boshqadir, koÀp farq bor.} Ya'ni, tanlangni hamusiyati boÀlmasa, sababsiz ustun boÀlishi imkonsiz. Tanlangan nasra tanlovchisiz yuzaga kelishi mumkin va amalda boÀlgan. Iroda bir sifatdir. Uning xususiyati bunday ishni qilish.

Agar desang: "Modomiki qatlni Alloh yaratgan eka bilana uchun menga qotil deyiladi?

Javob: Chunki Sarf Ilmi qoidasiga asosan ega boshqasiga koÀra borligi qabul qilingan ish masdar-infinitivdan kelib chiqqan. Aniq ish masdardan kelib chiqib, boÀlinmaydi. Masdar - bizning qilgan ishimiz,idagi unvonini ham biz olamiz. Masdardan kelib chiqqan narsa Haqning maxluqidir. Javobgar boÀladigan narsa masdardan kelib chiqqan narsadan yuzaga kelmaydi.

YETTINCHISI: Insonning juz'iy irodasi va juz'iy ixtiyori zaif, haqiqatda boÀlmasasar ovjud hisoblangan ish boÀlsada, Janobi Haq va Hokimi Mutlaq zaif juz'iy irodani kulliy irodasiga taÀalluqli oddiy sabab qilgan. Ya'ni ma'nan, "Ey qulim! Ixtiyoring bilan qaysi yoÀlnii esa,ang, seni oÀsha yoÀlda yuritaman. Shunday ekan javobgarlik senga oid!" deydi.

Tashbehda xato boÀlmasin, sen iqtidorsiz bolani yelkangga olsang, tanlov haqqini berib "Qayerni istasang seni oÀsha yerga olib boraman", deding. Bola yi NafstogÀni istadi, olib bording. Bola titradi yoki yiqildi. Albatta "Sen istading" deb, tanbeh berib, ta'zirini berasan. Janobi Haq Ahkamul Hakimiyn oÀta zaif qulning irodasini oddiy sabab qilib,itib, y irodasi unga qaraydi.

Natija: Ey inson! Sening qoÀlingda oÀta zaif, faqat yomonlik va buzgÀunchilik qilishda qoÀli juda uzun, hasaukminiqoÀli juda qisqa juz'iy ixtiyor degan irodang bor. Uning qoÀliga duoni berginki, hasanot silsilasining bir mevasi boÀlgan Jannatga qoÀli yetsin va qoÀli bir guli boÀlgan abadiy saodatga uzansin. Ikkinchi qoÀliga istigÀforni berining uning qoÀli yomonlikdan qisqarsin va la'natlangan daraxtning mevasi boÀlgan Jahannam Zaqqumiga yetmasin.

Demak duo va tavakkal xayrga moyilikka buyuk quvvat bergani oÀta tistigÀfor va tavba yomonlik ishtiyoqini kesadi, tajovuzlarini sindiradi.

UCHINCHI BOÀLIM: Qadarga iymon keltirish iymonning asoslariga kiradi. Ya'ni: "Hamma narsa Janobi Haqning taqdiri bilan amalga oshadirzi u arga qat'iy dalillar shu qadar koÀpki, haddu-hisobi yoÀq. Biz oddiy va zohiriy iymon asosini qay daraja kuchli va kengligini bir muqaddima bilan koÀida ekiz.

Muqaddima: Hamma narsa bor boÀlishidan avval va keyin yozilganini

kabi jevgiliÀp Qur'on oyatlari bildiradi. Koinot deyilgan qudratning buyuk Qur'onining-koinot oyatlari ham Qur'on hukmini, nizom, mezon, intizom, tasvir, bezash va ajraling boish kabi koinotda oÀrnatilgan qonunlar bilan tasdiqlaydi.

Koinot kitobining tartibli maktublari va oÀlchovli oyatlari hamma narsa yozilganiga guvohlik qiladi. Ammo bor boÀlishidan avval hamma narsa taqdatish ingan va yozilganiga dalil, butun ildizlar, danaklar, urugÀlar, miqdorlar va suratlar guvohdir. Chenki xar bir danak va urugÀlar "Kof Nun" uskunasidan chiqqan latif sandiqchalar hisoblanib, unga roinotnaqdir bilan chizilgan mundarija omonat sifatida berilgan. Qudrat u qadarning andozasiga koÀra zarralarni ishlatib, urugÀlar ustida katta qudraِ الْاjizalarini bino qiladi. Demak, urugÀida daraxtning oÀzi boshiga keladigan butun hodisalari yozilgan. Chunki urugÀlar moddatan sodda, bir-birining ayni boÀlsada, moddatan hech narsa yoÀq.

Hamma narsng ehtoÀlchangan miqdori qadarni ochiq oydin koÀrsatadi. Qaysi jonzotga qaralsa, oÀta hikmatli va san'atli qolipdan chiqqandek miqdorda, shaklda b.

#571 miqdorni, suratni, shaklga kirish uchun yo gÀaroyib va oÀta egri-bugri moddiy qolip boÀlishi kerak yoki qadardan kelgan oÀlchovli, ilmiy, ma'naviy qolip bilan azaliya qudrati suratni va shaklni#698

b kiydiradi.

Masalan: Daraxtga, hayvonga diqqat bilan qara. Jonsiz, kar, koÀr, idroksiz, bir-biriga oÀxshagan zarralar uning koÀkarishiga harakat qiladi. Ba'a vujui-bugri hududlarda meva va foydalarning oÀrnini taniydigan, koÀradigan, biladigandek turadi, kutadi. SoÀng boshqa joyda katta maqsad sari yoÀlini almashtiradi. Demak, zarrali koÀrardan kelgan ma'naviy miqdor va oÀsha miqdorning ma'naviy amri bilan harakatlanadi. Modomiki moddiy va koÀrinadigan ashyoda qadarning bu daraja tajalliylari bor ekan, albatta ashyoning vaqt oÀtishi bilan kiygan suratlari va qilgan hn yelklari orqali hosil boÀlgan holatlar ham qadarning intizomiga tobe.

UrugÀda ham oshkora iroda va koinotda oÀrnatilgan qonunlarning unvoni boÀlgan "Kitobi Mubin"dan xabar bergan va ishora qilgan, ham nng bir holatda Allohning amr va ilmining unvoni boÀlgan "Imomi Mubin"dan xabar bergan va ramz qilgan qadarning ikki tajalliyi bor: Oshkora qadar tni yaugÀning ichiga olgan daraxtning moddiy sifati, holati va koÀrinishlari boÀlib, koÀzga koÀrinadi. Nazariy tomondan esa urugÀda, undan yaratiladigan daraxtning hayot muddatida oÀtkazadigan holatlar, vaziyazzat bshakllar, harakatlar, tasbehotlari boÀlib, hayot yoÀli deb ta'bir etilgan vaqti-vaqti bilan almashgan holatlar, vaziyatlar, shakllar, amallar, daraxtning shoxlari, barglari kabi intizomli qadaoz Hazqdori bor.

Modomiki eng oddiy va sodda ashyoda qadarning buncha tajalliyi bor ekan, albatta barcha ashyolarning vujudidan avval yozilganini ifodalaydi va bir oz diqqat qilinsa ekanihiladi. Endi, vujudidan soÀng hamma narsaning hayot sarguzashti yozilganiga dalilga kelsak. Olamda "Kitobi Mubin" va "Imomi Mubin"dan xabar bergan butun unalarr va insondagi "Lavhi Mahfuz"dan xabar bergan va ishora qilgan xotira guvoh, nishonlar hisoblandi.

Xar bir mevaning qalbi hisoblangan urugÀida butun daraxtning ashhurtaqdiri, yoziladi. Insonning hayot sarguzashti bilan birga qisman olamning moziy hodisalari xotirasida shunday bir suratda yoziladiki, goÀyo bugÀdoy kichikligidagi xotirububiydrat qoÀli, qadar qalami bilan insonning amallari sahifasidan kichik hujjat chiqarib, hisoblashish vaqtida u orqali eslashi uchun insonnichidaÀliga berib, aqlining choÀntagiga qoÀygan. Yana, Qodiyri Hakiym oÀtkinchi narsalarning suratini chizib boqiylashtiriushiga amin boÀlishi uchun bu si saha zavol ostin-ustunligida boqiylik uchun juda koÀp oynalar bor. Hofizi Aliym foniylarning ma'nolarini yozishi uchun boqiylik uhcun juda koÀp lavhalar bor.

Natija: Modomiki eng oddiy va eng past hayoty ekanasi boÀlgan nabotot hayoti bu daraja qadarning nizomiga tobe ekan, albatta eng yuksak hayot darajasida boÀlgan inson hayotining butun tafsilotlari qadasiga oÀlchovi bilan chizilgan va qalami bilan yozilmoqda. Tomchilar bulutdan xabar bergani, irmoq suv manbaini koÀrsatagani, hujjatlar, passport hisoblangan mevalar, nutfalar, urugÀ bir muratlar, shakllar Kitobi Mubin nomli iroda va koinotda oÀrnatilgan qonunlarning daftarini va Imomoi Mubin deb nomlangan Allohning ilmining devoni-qayd daftari boÀlgan Larni qohfuzni koÀrsatadi.

MAQSADNING NATIJASI: Modomiki xar bir jonzotning koÀkaradigan payti zarralari egri-bugri hududlarga boradi, turadi. Zarralar yoÀlini almashtiradi. U hududlarning oxirida hikat.

, manfaatlar, foydali samaralar beradi. Ularning koÀringan miqdorining rasmi qadar qalami bilan chizilganini shubhasiz koÀrmoqdamiz.

KoÀringan, oshkor qadar, jonzotning ma'naviy hlarim rida ham qadar qalami bilan chizilgan tartibli mevador hududlari, oxirlari borligini koÀrsatadi. Qudrat manbaÀ, qadar chizgichdir. Qudrat u ma'nolar kitobini u namuna ustida yoذْنِبُ#471

Modomiki moddiy-ma'naviy rasmi qadar qalami bilan chizilgan samarali chegaralar, hikmatli yakunlar boÀlganini qat'iyan tushunayapmiz. Albatta, xar bir jonzotning hayot muddatida oÀtkaatni kn holat va harakatlarining rasmi qadar qalami bilan chizilgan. Chunki hayot yoÀli bir intizom va mezon bilan jarayon etadi. Surat almashtiradi, sr, oÀzr oladi. Modomiki barcha jonzotlarda qadar qalami hukmron ekan, albatta olamning eng mukammal mevasi, yerning xalifasi va omonati kubroning tashuvchigurtirlgan insonning hayot yoÀli hamma narsadan koÀra koÀproq qadarning qonuniga tobeÀdir.

Agar: "Qadar bizni bogÀlagan, hurriyatimizni olib tashlagan. Kengayish va harakat qiladigan qalb va ruh uchun qadarga iymon ogÀirlik qilmaydimi, muammo boÀif toÀmi?" deb soÀrasang,

Javob: Qat'iyan va aslo! Muammo boÀlmagani kabi, nihoyatsiz yengillik, hotirjamlik, toÀkinlik va osoyishtalik bergan, ishonch va omonlikni ta'minlagan surur, nur beradi. Chuَجْرِىson qadarga iymon keltirmasa, bechora ruhning yelkasida kichik doirada juz'iy erkinlik, vaqtinchalik hurriyat ichida dunyochalik ogÀir yukni tashishga majbur boÀladi. Chunki inson butun Hattotga aloqador. Nihoyatsiz maqsadlar va istaklari bor. Qudrati, irodasi, hurriyati milliondan biriga yetmagani uchun, chekkan ma'naviy gÀam tashvishining ogÀirligi naqadar mudhish va qoÀrqinchli ekanini anglashiladi.

Demak, qadarga iyoÀxshatun ogÀirlikni qadar kemasiga qoÀyadi, kamoli rohat, ruh va qalbning mukammal hurriyati bilan kamolotida erkin harakatlanishga yoÀl beradi. Faqat nafsi ammoraning kichik ozodligini hir qoadi, oÀzini firÀavn kabi iloh saviyasiga chiqadigan darajada buyuk koÀrishini, rabligini va xohlaganidek harakatini sindiradi.

Qadarga iymon shunchalik lazzatli, saodatlial unv'rif etilmaydi. YolgÀiz u lazzat va saodatga quyidagi misol orqali ishora qilamiz:

Ikki odam bir podshohning poytaxtiga boradi. Hayratlanarli narsalarning joyi boÀlgan podshohning xos sarhiqarykirishadi. Biri podshohni bilmaydi. U yerda zoÀravlik bilan, oÀgÀrincha joylashishni istaydi. Lekin bogÀ, saroy taqozo qilgan boshq aruv, tadbir va daromad, uskunalarini ishlatish va g Sakkihayvonotning ozuqasini berish kabi qiyin ishlarni koÀrib, doimiy ravishda iztirob chekadi. Jannatdek bogÀ unga jahannamdek boÀladi. Hamma narsaga achinadi. Boshqara olmaydi. Nadomad bilan vaqtini oÀtkazadi. SoÀng u oÀgÀri, adabsiz odrki: Bdabini berish uchun hibsga tashlanadi.

Ikkinchi odam podshohni taniydi, oÀzini unga musofir deb biladi. BogÀda, saroydagi barcha ishlar bir qonun nizomi bilan jarayon etayotganini, hamma narsa bir dastur bilan kamoli yengillik bilmiz bilayotganiga e'tiqod qiladi. Zahmat va qiyinchiliklarni podshohning qonuniga qoÀyib, kamoli huzur bilan jannat misol bogÀning butun lazzatlaridan foydalanib podshohning marhamatigتزْيِيoshqaruv qonunlarining goÀzalligiga tayanib, hamma narsani xush koÀradi, mukammal lazzat va saodat bilan hayotini oÀtkazadi.

sirini angla.

TOÀRir. Fa BOÀLIM: Agیٹ "Birinchi BoÀlimda Qadarning hamma narsasi goÀzal, xayr. Undan kelgan yomonlik ham xayr. Xunuklik ham goÀzal ekanini isbotladingiz'on shuki dunyodagi musibatlar, balolar bu hukmni buzadi", desang,

Javob: Ey shiddatli shafqatidan alam his qilgan nafsim va birodarim! Vujud mutlaq xayr, yoÀqlik faqat yomonlik ekaniga butun yaxshiliklar va kamolotning vujudga qaytib kelishi, bnchi nunoh, musibat va kamchiliklarning asosi yoÀqlik ekani dalil boÀladi.

Modomiki yoÀqlik toÀliq yomonlik ekan, yoÀqlikka olib brogan yoki yoÀqlikni bildirgan holatlar " kabimonlikni ichiga oladi. Shuning uchun vujudning eng porloq nuri boÀlgan hayot xar hil hollar ichida aylanib kuchga kiradi. Bir-biridan farqli vaziyatlarga kirib soflashadi, va koÀp xususiyatlarni olib, kerakli samaralar beradi va ka hukmlatlarga kirib, Hayot Began Zotning Asmosining naqshlarini goÀzal koÀrsatadi. Ushbu haqiqatga asosan jonzotlarga azob va musibatlar, mashaqqat va balolar suratida ba'zi holatlar yuzaga chiqadi, u hollar orqali hayotlariga ilish nurlari yangilanib yoÀqlik zulmatlari tarqalib hayotlari soflashadi. Chunki turish, qotib qolish, sukut, tanballik, istirohat, tartibli takrorlanish, sifat va hollarda yoÀqla va boblanadi. Hatto eng katta lazzat tartibli takrorlanganda yoÀqqa chiqadi.

Natija: Modomiki hayot Asmoyi Husnaning naqshlarini koÀrsatadi. Hayotishtiroshiga kelgan hamma narsa goÀzal. Masalan: OÀta boy, juda san'atkor va koÀp ishlarda mohir zot san'at asarlarini, qiymatdor sarvatini koÀrsatish uchun oddiy miskin odamni haq evaziga modellik vazifasida ishlatadi. Bir soatda ayotgaan, mohirlik bilan tikkan koÀylagini kiydiradi, kishining ustida xar hil ishlar qiladi va holatga soladi, oÀzgartiradi. Xar navÀ mahoratini koÀrsatish uchun kesadi, almashtiradi, uzatadi, qisqsatishdi. Haq evaziga ishlagan miskin odam ustaga: "Menga zahmat beryapsiz. Egilgan, turgan holatga solyapsiz, meni goÀzallashtirgan koÀylakchli mib qisqartirib goÀzalligimni buzyapsiz", deyishga haqqi bormi? "Marhamatsizlik, insofsizlik qildingiz", deya oladimi?

Ushbu misol kabi Sone'i Zuljalol, Fotiri Bemisol jonzotlarga koÀz, qulok, aql, qalb atni zuygÀular va latifalar bilan bezab kiydirgan vujud koÀylagini Asmoyi Husnaning naqshlarini koÀrsatish uchun koÀp hollar ichida aylantiraing maÀp vaziyatlar almashtiradi. Azob, musibat, holatlar ba'zi Asmolarning hukmlarini koÀrsatish uchun hikmat yogÀdulari ichida ba'zi rahmat nurlari va rahmat nurlari ichida latif goÀz boshqar bor.

Xotima

Birinchi boÀlim: Modomiki ashyo bor va san'atli ekan, albatta bir ustasi mavjud. Yigirma Ikkinchi SoÀzda oÀta qat'iy isbotlangani kabi: Agar hamma i. Chubir zotniki boÀlmasa, xar bir narsa butun ashyochalik mushkul va ogÀirlashadi. Agar hamma narsa bir zotniki boÀlsa, butun ashyo bir narsachalik oson va yengillashiga hModomiki zamin va samoni bir zot qilgan, yaratgan ekan, albatta juda hikmatli va juda san'atkor zot zamin va samoning mevalari, natijalari va gÀoyalari boÀlgan jonzotlarni boshqalarga berib qjizlikishni buzmaydi. Boshqa qoÀllarga taslim etib butun hikmatli ishlarini foydasiz qilmaydi, yoÀqqa aylantirmaydi, shukr va ibodatlarini boshqasiga bermaydafrat Ikkinchi boÀlim:>Sen, ey magÀrur nafsim! Uzum daraxtiga oÀxshaysan. Faxrlanma! Shingillarni daraxt oÀzi osmagan, ularni boshqa bir zot taqqan.

Uchinchi boÀlim: Sen, ey riyokor nafsim! "Dinga xizmat qilyapآءٍ بdeb gÀururlanma.

siriga asosan: Poklanmaganing uchun, balki oÀzingni gunohklar, ssa deb bilishing kerak. Xizmatingni, qulligingni berib boÀlingan ne'matlarning shukri va fitrat va yaratilish vazifasi, san'at natijasi deb bil, gÀurbatingriyodan qutul!

ToÀrtinchi boÀlim: Haqiqat ilmini, haqiqiy hikmatni istasang, Janobi Haqning ma'rifatini qozon. Chunki butun mavjudotning haqiqatlari Haq Intizomg nurlari, Asmosining koÀrinishlari va Sifatlarining tajalliylaridirlar. Moddiy-ma'naviy, asl va keyindan paydo boÀlgan xar bir narsaning, xar bir insonning haqiqati Asmoning nuriga va haqiqatiga tayanadi. YoÀqsa haqiqatsiz, ahamiyath - borat hisoblanadi.

Yigirmanchi SoÀzning oxirida bu sirga doir bir oz aytib oÀtilgan. Ey nafs! Agar bu dunyo hayotiga ishtiyoqmand boÀilan k oÀlimdan qochsang, qat'iyan bilginki, hayot deb oÀylagan hollaring hozirgi turgan daqiqadir. Undan avval butun vaqting va ichidagi dunyoviy ashyo mayyit, oÀlgandir. Shu daqiqadan keyingi butun vaqdi. U a uning ichidagi narsalar yoÀqlik, hechdir. Demak, sen ishongan moddiy hayoting faqat bir daqiqadir. Hatto bir qism tadqiq ahli "Bir soniya, balki oÀtib ketadigan ondir", degan. Bu sirga asosan ba'zi avliyolar dÀylar ng, dunyo jihatida yoÀqligiga hukm qilganlar. Modomiki shunday ekan, nafsoniy dunyoviy hayotni tashla. Qalb, ruh va sirning hayot darajalariga cima biara. Naqadar keng hayot doiralari bor. Senga mayyit boÀlgan moziy va istiqbol ular uchun tirikdir, hayot va mavjuddir. Ey nafsim! Modomiki kka oiy ekan, sen ham qalbim kabi yigÀla va bor ovozdan:

"Foniyman, foniy boÀlganni istamam.

Ojizman, ojiz boÀlganni istamam.

Ruhimni Rahmonga taslim ayladim, boshqasini istamam.

Istayman, faqat birAllohnboqiy istayman.

Zarraman, faqat bir Shamsi Sarmad istayman.

Hech andar hechman, faqat bu mavjudotni birdan istayman".

Beshinchi boÀlim: Bu boÀlim Arab tilida kelgani uchun Arabcha yozildi. Bu Arab tilidagi boÀlim joniy u Akbar" zikrida oÀttiz uch tafakkur martabasining bir martabasiga ishoradir.

اَللهُ اَكْبَرُ اِذْ هُوَ الْقَدِيرُ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ الْكَرِيمُ الرَّحِيمُ الْجَمِيلُ النَّقَّا وَلِماَزَلِىُّ الَّذِى مَاحَقِيقَةُ هٰذِهِ الْكَآئِنَاتِ كُلًا وَجُزْءاً وَصَحَآئِفَ وَطَبَقَاتٍ، وَمَا حَقَآئِقُ هٰذِهِ الْمَوْجُودَاتِ كُلِّيّاً وslar vِيّاً وَوُجوُدًا وَبَقَآءً، اِلَّا خُطُوطُ قَلَمِ قَضَآئِهِ وَقَدَرِهِ، وَتنْظِيمِهِ وَتقْدِيرِهِ بِعِلْمٍ وَحِكْمَةٍ، وَنقُوشُ پَرْكَارِ عِلْمِهِ وَحِكْمَتِهِ وَتصْوِيرِهِ وَتدْبِيرِهِ بِصُنْعٍ وَعِنَايَةٍ، وَr) hozنَاتُ يَدِ بَيْضَآءِ صُنْعِهِ وَعِنَايَتِهِ وَتَزْيِينِهِ وَتَنْوِيرِهِ بِلُطْفٍ وَكَرَمٍ، وَاَزَاهِيرُ لَطَآئِفِ لُطْفِهِ وَكَرَمِهِ وَتr u Odدِهِ وَتَعَرُّفِهِ بِرَحْمَةٍ وَنِعْمَةٍ، وَثَمَرَاتُفَيَّاضِ رَحْمَتِهِ وَنِعْمَتِهِ وَتَرَحُّمِهِ وَتَحَنُّنِهِ بِجَمَالٍ وَكَمَالٍ، وَلr, nimُ وَتَجَلِّيَاتُ جَمَالِهِ وَكَمَالِهِ بِشَهَادَاتِ تَفَانِيَةِ الْمَرَايَا، وَسَيَّالِيَةِ الْمَظَاهِرِ مَعَ بَقَاءِ الْجَمَالِ الْمُجَرَّدِ السَّرْمَدِىِّ الدَّآئِمِ التَّجَلِmaydi.الظُّهُورِ عَلٰى مَرِّ الْفُصُولِ وَالْعُصُورِ وَالدُّهُورِ، وَدَآئِمِ الْاِنْعَامِ عَلٰى مَرِّ الْاَنَامِ وَالْاَيَّامِ وَالْاَعْوَامُمَّ ص5

نَعَمْ فَالْاَثَرُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ ذَا عَقْلٍ عَلَى الْفِعْلِ الْمُكَمَّلِ، ثُمَّ الْفِعْلُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ ذَا فَهْمٍ عَلَى الْاِسْمِ الْمُكَمَّلِ، ثُمَّ الْاِسْمُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ بِالْبَدَاهsoat nلَى الْوَصْفِ الْمُكَمَّلِ، ثُمَّ الْوَصْفُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ بِالضَّرُورَةِ عَلَى الشَّأْنِ الْمُكَمَّلِ، ثُمَّ الشَّأْنُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ بِالْيَقِينِ عَلٰى كَمَالِ الذَّاتِ بِمَا يَلِيقُ بِالذَّzlikkaهُوَ الْحَقُّ الْيَقِينِ.

نَعَمْ تَفَانِى الْمِرْاٰةِ، زَوَالُ الْمَوْجُودَاتِ مَعَ التَّجَلِّى الدَّآئِمِ مَعَ الْفَيْضِ الْمُلَازِمِ،Bu olaاَظْهَرِ الظَّوَاهِرِ، اَنَّ الْجَمَالَ الظَّاهِرَ لَيْسَ مُلْكُ الْمَظَاهِرِ، مِنْ اَفْصَحِ تِبْيَانٍ، مِنْ اَوْضَحِ بُرْهَانٍ لِلْجَمَالِ الْمُجَرَّدِ لیِلْاِحْسَانِ الْمُجَدَّدuchli وَاجِبِ الْوُجُودِ، لِلْباَقِى الْوَدُودِ. اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ مِنَ الْاَزَلِ اِلَى الْاَبَدِ عَدَدَ مَافِى عِلْمِ اللهِ وَعَلٰٓى اٰلِهِ وsini, ِهِ وَسَلِّمْ.

Ilova

Janobi Xaqqa erishtiradigan yoÀllar juda koÀp. Barcha haq yoÀllar kabi ndan olingan. Faqat tariqatlarning ba'zisi ba'zisidan qisqaroq, salomatliroq, umumiyroq boÀladi. Bu yoÀllar ichida nuqsonli fahmim bilan men Qur'ondan "Ojizlik, faqirlik, shafqat va tafakkur", yoÀlini istifoda qilganman.

Ojizlik ham ishq khini talki undan ham salomatli yoÀl boÀlib, qullik yoÀli bilan mahbubiyatgacha boradi.

Faqirlik Rahmon ismiga ulashtiradi.

Shafqat esa ishq kabi, balki yanada keskin va yanada keng yoÀl boÀlib Rahiym ismiga qovushtiradi.

Tafakkur hعَ فِيq kabi, balki undan ham boy, porloqroq, kengroq yoÀl boÀlib, Hakiym ismiga vosil qiladi. Bu yoÀl xufyona yoÀllar kabi "OÀn latifalar" kabi, oÀn qadam emas va jahriy tariqati kabi "Yettyoshni" yetti martabaga tashlangan qadamlar emas, balki "ToÀrt Qadam"dan iborat.

Tariqatdan koÀra haqiqatdir, shariatdir. Xato tushunilmasin: Ojizlik, faqirlik va kamchiligini Janobi Xaqqa koÀrgirma kerak demakdir. YoÀqsa ularni qilish yoki xalqqa koÀrsatish degani emas. Bu qisqa tariqatning doimiy zikri: Sunnatga ergashish, farzlarni bajarish, kabira gunohlarni tark eatda br. Xususan namozni ta'dili arkon bilan oÀqish, namozdan keyingi tasbehlarni aytishdir.

oyati isqarishiladi.

oyati ishora qiladi.

مَا اَصَابَكَ مِنesa boنَةٍ فَمِنَ اللّهِ وَمَا اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ

oyati ishora qiladi.

oyati ishora qiladi.

Ushbu toÀrt qadamning qisqa bir izohi quyidagicha:

Birinchi Qadaiy saoفَلَا تُزَكُّوا اَنْفُسَكُم

oyati ishora qilgani kabi: Nafsni oqlamaslik kerak. Chunki inson yaratilishi va fitrati jihatidan nafsini yaxshi koÀradi. Balki, avvalo va shaxsan faqat oÀzini sevadi, boshqa hamma narsanboÀlsaiga fido qiladi. Ma'budga loyiq tarzda nafsini madh qiladi. Ma'budga loyiq tanzih bilan nafsini kamchiliklardan poklaydi va oqlaydi. QoÀldan kelganicha kamchilieydi.

oÀziga loyiq koÀrmaydi va qabul qilmaydi. Nafsiga mahliyo boÀlgandek qattiq mudofaa qiladi. Hatto fitratida omonat boÀlib berilgan va Ma'budi Haqiqiyning hamd va tasbehi uchurdagi atilgan jihozlar va iste'dodni oÀz nafsiga sarflab مَنِ اتَّخَذَ اِلهَهُ هَوَيهُ siriga sazovor boÀladi. OÀzini koÀradi, oÀziga ishonadi, oÀzini yoqtiradi. Bu martabada, shu qadamda ogÀidai va poklashi: Uni oqlamaslik poklamaslikdir.

darsini bergani kabi: OÀzini unutgan, oÀzidan xabari yoÀq nafsi ammora boÀlib, oÀlimni oÀylasa,lam maaga tegishli deydi. Fano va zavolni koÀrsa, oÀziga olmaydi, qiyinchilik va xizmat maqomida nafsini unutish, haq olishga kelganda va zavqlanadiglim qisalardan foydalanishda nafsini oÀylash, qatti tarafgirlik qiladi. Bu joyda oqlanishi, poklanishi, tarbiyasi mazkur holatlarning aksini qilishdadir. Nafsni unutishing mua unutmaslik. Ya'ni huzur va ehtiroslarda unutish, oÀlim va xizmatda oÀylash kerak boÀladi.

مَا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّهِ وَمَا اَصَu sen مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ

darsini bergani kabi: Nafs doim yaxshilikni oÀzidan bilib faxr va gÀururga yoÀliga kiradi. Bu qadamda: Nafsida faqkoÀrinchilik, nuqson, ojizlik va faqirlikni koÀrib, butun yaxshilik va kamolotini Fotiri Zuljalol tomonidan ehson etilgan ne'matlar ekanini anglab, faxrlanish oÀrniga shiga beaqtanish oÀrniga hamd qilish kerak boÀladi. Bu martabada poklash قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكَّيهَا siri asosida: Kamolini kamolsizlikda, qudratinan azolikda, boyligini faqirlikda bilish kerak boÀladi.

darsini bergani kabi: Nafs oÀzini erilinsaustaqil va oÀzidan oÀzi mavjud deb biladi. Undan bir jihatda rububiyat daÀvo qiladi. Ma'budiga nisbatan adovat bilan isyonni tashiydi. Keladigan haqiqatni anglash orqali undan qutuladi. Haqiqat shundayki: Hamma ali boismiy ma'nosi bilan foniy, yoÀqolgan, keyindan paydo boÀlgan, yoÀqdir. Lekin harfiy ma'no bilan va Sone'i Zuljalolning Ismlariga oynadorlik jihatida va vazifa yuklangani uchun shohid, koÀringan, borardir:n, mavjuddir.

Bu maqomda oqlanishi va poklanishi quyidagicha: Vujudida yoÀqlik, yoÀqligida vujudi bor. Ya'ni oÀzini bilsa, vujud bersa koinotchalik yoÀqlik zulmati ichida boÀladi. Ya'ni shaxlgi azjudiga ishonib Mujidi Haqiqiydan gÀaflatda boÀlsa, tilla qoÀngÀiz kabi vujudining ziyosi cheksiz yoÀqlik zulmati va firoqlar ichida qoladi, bugÀiladi. Agar "men"ligÀinb boÀllab, oÀz nafsi yoÀq hisobida ekanini va Mujidi Haqiqiyning tajalliy oynasi boÀlganini koÀrsa, butun mavjudotni va soÀngsiz vujudni qozonadi. Chunki butun mavjudot Asmolarinialki uvalariga sazovor boÀlgan Zoti Vojib-ul Vujudni topgan kishi hamma narsani topadi.

Ushbu ojizlik, faqirlik, shaوَهُوَtafakkur tariqatidagi toÀrt qadamning izohi haqiqatning ilmiga, shariatning haqiqatiga, Qur'onning hikmatiga doir yigirma olti adad SoÀzlarda oÀtgan. Bu yerda faqat bir-ikki nuqtaga qisqa bir ishora qilamiz:

Bu yoÀl qisqaroq kichiki toÀrt qadam. Ojizlik qoÀlini nafsdan tortsa, toÀgÀridan-toÀgÀri Qodiyri Zuljalolga uzatadi. Xolbuki eng keskin tariq boÀlgan ishq, nafsdan qoÀlini tortadi, gan.

majoziy oshiqqa uzatadi. U zavol topgandan soÀng Mahbubi Haqiqiyga boradi. Bu yoÀl esa salomatliroq. Chunki unda nafsning sarxush va baland parvoz da'volari yoÀq. Inson haddidan oshishi uchun oÀz nafsida ojizlik, faqirlik va i bor.likdan boshqa topmaydi.

Bu yoÀl umumiyroq va katta yoÀldir. Chunki koinotni Vahdatul Vujud ahli kabi doimiy huzur qozonish uchun yoÀqlikka mahkum deb oÀylab, "La mavjuda illa Hu" deb xulos Yanarishga yoki Vahdatush Shuhud ahli kabi doimiy huzur uchun koinotni mutlaq unutish qamogÀiga hibsga mahkum deb hayol qilib, "La mashhuda illa Hu" deyishga majbur boÀlmaydi. Balki Qur'on yoÀlik va qamoqdanagan, ra afv etgani uchun, u ham koÀrmaslikka olib, mavjudotni oÀzlari hisobiga xizmatdan boÀshatib, Fotiri Zuljalol uchun ishlatib, Asmoyi Husnasiga sazovor va oynalik vazifasida ishlatadi. Ularga harfiy ma'ri bilari bilan qarab, mutlaq gÀaflatdan qutuladi, doimiy huzurga kiradi. Hamma narsada Janobi Haqqa yoÀl topishdir.

Xulosa: Mavjudotni, mavjudot hisobiga xizmatdan boÀshatib, ismiy ma'no bilan qaramaslik kerak.

YIG ta'miETTINCHI SOÀZ

Besh-olti yil muqaddam Arabiy risolada ijtihodga doir bir masala yozgandim. Ikki qardoshimning istaklari bilan bu masalada haddidan oshganlarning haddini bildirisarsa, n shu soÀz oÀsha ijtihodiy masalaga doir yozildi.

Ijtihod eshigi ochiqdir. Faqat hha bir zamonda unga kirishga "Oltita toÀsiq" bor.

Birinchisi: Qishda, boÀronlar qattiq kuchaygan vaqtda kichik teshiklar ham berkitiladi. Yangi eshiklaa lahmsh esa hech bir jihatda aqldan emas. Katta sel hujum qilgan paytda ham, ta'mirlash uchun devorlarda teshik ochish gÀarq boÀlishga sabab boÀladi. Xuosh biuning kabi, bizning munkirot (Allohni inkor qilgan) davrda, ajnabiy odatlari hamma tomonni bosib olgan onda, bid'atlar koÀpaygan vaqtda va zalolat buzgÀunliy etlari hangomida ijtihod nomi ostida Islomiyat qasridan yangi eshiklar ochib, buzgÀunchilarning devordan kirishiga sabab boÀluvchi darchalar ochish Islomiyatga qilingan jinoyatdir.

Ikkinchisi: Dinning zaruriy asoslan darr, ularning ichiga ijtihod kira olmaydi. Chunki qat'iy va muayyandir. Bu zaruriy asoslar qut va ozuqa hisoblanadi. Hozirgi davrda ular tark qilina boshlangan, qat'iy ishonilmay qoÀyilgan, butun himmat va gÀayratni ularning qayta tiklanis, inkoamda qayta tiriltirilishiga sarflash lozim boÀlib turgan paytda, Islomiyatning nazariyot qismida va salaflarning sof, xolisona ijtihodlari bilan barcha davrlarning ehtiyojlariga tabalabera oladigan fikrlari borligiga qaramasdan ularni tashlab, oÀtkinchi hissiyotga berilib yangi ijtihod qilish bid'atli xiyonatdir.

Uchinchisi: Bu bamisoli, bozorda mavsumlarga koÀra bir matoning savdosi chaqqon boÀlgani k. Vujuaqti-vaqti bilan bir mol rivoj topgani kabi, olam koÀrgazmasida, insonlarning ijtimoiy va madaniy bozorida xar asrda bir mato talab qilinib rivoj topadi. Bozorda koÀrsatiladi, unga ragÀbat jalb qilinadi, e'tlidan nga qaratiladi, fikrlar u bilan mashgÀul boÀladi. Masalan, hozir siyosat matosi, dunyoviy hayotni ta'minlash hamda falsafaning rivojlangani kabi... Salafi solihiyn asrida va u zamon bozorida eng talab qilingan mato yeru osmonlar Ya, birchisining rozi boÀladigan ishlarini va bizdan xohishlarini kalomidan anglab yetish hamda Qur'on va paygÀambarlik nuri bilan, berkitilmaydigan darajada ochilgan oxirat olaiga ha abadiy saodatni qozontiradigan vositalarni qoÀlga kiritish edi.

U davrda fikrlar, qalblar, ruhlar bor kuchi bilan yerlar va osmonlar Rabbi rozi boÀladigan amallarini anglashga qaratilgan, insonlarny saodtimoiy suhbatlari, hodisalari, holatlari ham unga bogÀliq edi. Unga koÀra jarayon etgani uchun, xar kimning goÀzal bir iste'dodi boÀlsa, uning qalbi v misolati oÀzi sezmagan holda hamma narsadan ma'rifat darsini olar edi. U davrda jarayon etgan voqe'alar, hodisalar va suhbatlardan ta'lim olardi. GoÀyo xar bir narsa unga muar'on Risoblanib, uning fitrat va iste'dodiga - ijtihodga tayyorgarlik fikri tarbiyalanar edi. Hatto oÀsha fitriy dars shu daraja bilimli qilar ediki, kasbsiz ijtihodga qobiliyatli, olovsiz nurlantirar edi.

Bu tarzda tabiga dois olgan iste'dod egasi ijtihodni oÀrganishga kirishganda gugurtga oÀxshagan iste'dodi "nurun ala nur" siriga sazovor boÀlar, tez va qisqa muddatda mujtahid boÀlardi.

Ammo ho Aya Sdavrda Ovrupa madaniyatining bosimi, tabiatparastlik falsafasining hamma tomonga yoyilishi, dunyoviy hayot sharoitining ogÀirlashishi sababli fikrlar va qalblar abgor boÀlgan, himmat va inoyat vaqtdaib ketgan. Zehnlar ma'naviyatga begonalashgan. Shuning uchun, hozir bir kishi toÀrt yoshida Qur'onni yod olib olimlar bilan bahslashgan Sufyon ibn Uyaynadek mujtahidning zakovatiga ega boÀlsa ham, u zotning ijtihodni هَاالصgan vaqtga nisbatan oÀn barobar koÀproq vaqtga muhtojdir. Sufyon (rh.a.) oÀn yilda ijtihodni tahsil olgan boÀlsalar, bu odam tahsil olish uchun yuz yilga muhtoj. Chunki Sufesa, eh.a.)ning tabiiy tahsili esini taniganidan boshlanadi. Asta sekin iste'dodi tayyor boÀladi, nurlanadi, hamma narsadan dars oladi, gugurtga oÀxshaasturimmo u zotga oÀxshash masalasida, hozirgi davr insoni zehni falsafada bugÀilgani, aqli siyosatga shoÀngÀigani va qalbi dunyoviy hayotda oÀzini yoÀqotgani uchun iste'dodi ijtihoddan uzoqlashgan. Albatta hozirgi fanlarda chuqurlashish niovozlaa iste'dodi shar'iy ijtihod qobiliyatidan uzoqlashgan va dunyoviy fanlarda bilimi oshgani sayin ijtihodni qabul qilishda ortda qolgan. Shuning uchun "Men ham u kabi zakovatlimanulmats uchun u zotnga yeta olmayman?" deya olmaydi va aytishga haqqi yoÀq va yeta olmaydi ham.

ToÀrtinchisi: Jismda koÀkarish uchun kengayish mayli boÀladi. Kengayish mayli boÀlgaa boÀlgani tufayli) vujud va jism uchun rivojlanish boÀladi. Agar kengaytirish istagi tashqaridan boÀlsa, vujudning jildini yirtish, buzish boÀladi, ksabablsh emas. Xuddi shuningdek Islomiyat doirasiga salafi solihiyn kabi komil taqvo eshigi orqali va dinning zaruriy asoslariga boÀysunish yoÀli bilan kirgaustasn kengayish mayli va ijtihod qilish xohishi boÀlsa, kamol va rivojlanish boÀladi. YoÀqsa, zaruriy asoslarni tark etgan, dunyoviy hayotni oxirat hayotidan ustun qoÀygan va n Badiarastlik falsafasi bilan bulgÀanib ketgan kimsada kengayish mayli va ijtihod xohishi boÀlsa, Islomiyat vujudini xarob qilishga va boÀynidagi shar'iy zanjirni chiÀlolmaga sabab boÀladi.

Beshinchisi: Uch nuqtai nazar hozirgi davr ijtihodlarini yerga oid qiladi, samoviylikdan chiqaradi. Lekin shariat saabadniva shar'iy ijtihod uning yashirin hukmlarini izhor qilgani uchun samoviydir.

Birinchisi:>Bir hukmning hikmati boshqa, maqsadi boshqadir. Hikmat vi Risoad esa ustun qoÀyilishiga sababdir. Ehtiyojga, ijodga sabab emas. Maqsad esa vujudga sababdir. Masalan safarda namoz qasr qilinadi, (toÀrt rakaÀat farz oÀrnigim koÀi rakat oÀqiladi. Bu shar'iy ruxsatning maqsadi safardir, hikmati esa mashaqqatdir. Safar boÀlsayu, mashaqqati umuman boÀlmasa ham namoz qasr qilinadi. Chunki maqsad bor. Lekin safar boÀlmasa, yuz ma

dut boÀlsa ham, namozning qasr qilinishiga asos boÀla olmaydi. Bu haqiqatning aksiga, hozirgi davr nazari - foyda va hikmatni maqsad oÀrniga qoÀyib, unga koÀra hukm qiladi. Albatta bunday ijtihodlar arziy-yerga oiddir, ashashy emas.

Ikkinchisi:>Hozirgi davr nazari avvalo va faqat dunyoviy farogÀatga qaraydi va hukmlari unga yoÀnalgan. Xolbuki Shariatning avvalo va faqatgina oxirat saodatiga yuzlangan, ikkinchi darafoydasoxiratga vasila boÀlgani tufayli) dunyoning saodatiga nazar tashlaydi. Demak, bu davr nazari shariat ruhidan begonalashgan. Shunday ekan, Shariat nomidan ijtihod qilartiraydi.

ya'ni "Zarurat xaromni halol darajasiga keltiradi", qoidasi umumiy emas. Zarurat agar xosida,oÀli bilan kelmagan boÀlsa, xaromni halol qilishga sabab boÀladi. Suiiste'mol qilib, zarurat noshar'iy sabablar bilan kelgan boÀlsa xaromni halol qn'at vi, ruxsat qilingan hukmlarga sabab boÀla olmaydi, uzr tashkil qilmaydi. Masalan, bir odam suiiste'mol orqali xarom tarzda oÀzini sarxush qilsa, sodir qioÀtarushlari, Shariat ulamolarining fikricha, oÀz zarariga ishaydi, uzrli hisoblanmaydi. Taloq qilsa, talogÀi haqiqiy boÀladi. Jinoyat qilsa, jazo oladi. Biroq ixtiyorini yomon yoÀlda qoÀllanmasa, taloq haqiqiy boÀlmaydi, jazo olmaydi. Masagan miir odam ichkilikka zarurat darajasida mukkasidan mubtalo boÀlsa ham, "Zarurat, men uchun halol", deya olmaydi.

Bu davrda zarurat darajasiga kelgan va insonlarni mubtalo qilgan, ommaviyiyojlasuratiga kirgan koÀp ishlar borki, sui ixtiyordan, noshar'iy mayllar va harom muomalalardan kelib chiqqani uchun, ruxsatli hukmlarga sabab boÀlib,sh" mani halol qilishga asos boÀla olmaydi. Bu davr mujtahidlari oÀsha turdagi zaruratlarni Shar'iy hukmlarga asos qilgani uchun ijtihodlari arziy-yerga, havasga, falsafaga oid boÀlib, samoviy boÀla olmaydi, shar'iy emas. Xon gapi Samovot va Yer Xoliqining Ilohiy hukmlarida tasarruf va bandalarining ibodatiga aralashish Uning ma'naviy izni boÀlmasa, qabul qilinmaydi. Masalan: Ba'zi gÀofillar xutba kabi ba'zi Islomiy shiorlarni Arab tilidan chiqarib, xetadi" millatning oÀz tilida oÀqilishini ikki sababga binoan ma'qullashadi.

Birinchisi:>"Hozirgi siyosat avom musulmonlarga bu yoÀl orqali tushuntirish". Lekin hozirgi siyosat ichiga shunchalik koÀp yolgÀon, hiyla va shaytonlik kirganki, yotgannlar vasvasasi hisobiga oÀtgan. Xolbuki, minbar Ilohiy vahiyning tabligÀ joyi boÀlgani uchun, siyosiy vasvasalar oliy maqomga chiqishga haqqi yoÀq.

Ikkinchi sabab:>"Xutba ba'zi Qur'on suralarining nasihabi haying tushunilishi uchun". Agar Islom millati Islomiyatning zaruriyati va shubhasiz qoidalari va ma'lum hukmlarini aksariyat odamlar rioya qilib bajargainda, shariat nazariyasi, nozik masalalar va maxfiy nasihatlarni tushunish uchun bilgan tisiz sautba oÀqishi va Qur'on suralarining - agar tarjima qilish mumkin boÀlganida {(Izoh) I'jozga doir Yigirma Beshinchi SoÀz Qur'onning haqiqiy tarjimasi mumkin emasligini koÀrsatgan.} balki mustahsan xush kutib olinar eilmaydroq namoz, zakot, roÀzaning vojibligi va qotillik, zino va sharobning xaromligi kabi Islomning ma'lum qat'iy hukmlari e'tibordan chetda qolmoqda. Avom insonlar ularning vojibligi va nomashru'ligi haqida dars olishga muhtoj emas. Bamda:

shviq va eslatma bilan muqaddas hukmlarni eslatib, Islomiyat tuygÀusi va iymon hissini harakatga keltirib ergashishlari uchun tashviq, eslatma va xotirlatib turishga muhtojdir. Xolbuki, bir omiya, dhalik johil boÀlsa ham, Qur'ondan va Arabiy xutbadan quyidagi umumiy mazmunlarni tushunadi: "Xar kimga va menga ma'lum boÀlgan iymon ruknlarini va Islomiyatning asoslarini xatib va imom gan. Gatadi, dars beradi, oÀqiydi", deydi. Qalbida ularga nisbatan ishtiyoq hosil boÀladi. Ajabo, koinotda, Arshi A'zamdan kelgan Qur'oni Hakimning i'jozli, anglatuvchi eslatmalariga, zikrloÀzgar tashviqlariga teng kela oladigan qanday iboralar bor?

Oltinchisi: Salafi solihiynning buyuk mujtahidlari nur va haqiqat asri boÀlgan sahobalar asriga yaqin boÀlganlari uchun, sof nur olib, xolis ijtihod qila olar edi. Bu davr mujtahil kabiesa haqiqat kitobiga qanchalab pardalar orqasida va uzoq masofada qaraydi. Eng yaqqol bir harfini ham zoÀrgÀa koÀra oladilar.

Agar: "Sahobalar ham insondir. Xatodan, xilofdan xoli emas. Xolbuki, ijtihod va Islom hukmlarining asoari beobalarning adolati va toÀgÀriligi hisoblanadi. Ummat hatto "Sahobalar toÀliq adolatli, toÀgÀri gapiradi", deya ittifoq qilishgan desang,

Javob: Ha, sahobalar murda "Aksariyati haqqa oshiq, toÀgÀrilikka ishtiyoqmand, adolatga xohishli boÀlishgan. Chunki u asrda yolgÀonning va kizbning xunukligi butun chirkinligi bilan, sidq va toÀgÀrilikning goÀzalligi butun chiroyi bilan koÀrsatilgdan maikkisining oÀrtasidagi masofa Arshdan yergacha ochilgan. OÀrtadagi farq Asfali sofiliyndagi Musaylimai Kazzobning tubanligidan A'loyi Illiyindagi Hazrati PaygÀambar Alayhissalotu Vassalomning sidq darajasigachalti yuan. Ha, Musaylimani Asfali Sofiliynga tushirgan kizb boÀlgani kabi, Muhammadul Amin Alayhissalotu Vassalomni A'loyi illiyinga chiqargan narsa sidq va toÀgÀrilikdir.

Demak, oliy hislarni jimi hargan, goÀzal xulqlarga mahliyo qilgan va PaygÀambarlik Quyoshining suhbat ziyosi bilan nurlangan sahobalar shu daraja xunuk va tubanlikka sabab boÀlgan va Musaylimaning masxara boÀlgan soxta uydirmalar doÀkonidagi yoldi, go ixtiyori bilan qoÀllarini uzatishmagan. Kufrdan chekingandek kufrning doÀsti boÀlgan yolgÀondan chekinishgan. GoÀzal, faxrlanish, mubohlarga sabab, taraqqiy va saodatning eng yuksak darajasi, Faxri Risolatning oliy xazinasida eng qiymatli Me'ron va goÀzalligining dabdabasi bilan insoniyat jamoatlarini nurlantirgan sidqqa, toÀgÀrilikka, haqqa, va ayniqsa shariat hukmlarini rivoyaYer yush va yetkazishga, albatta qoÀllaridan kelgancha tolib, muvofiq va oshiq boÀlganlari qat'i, zaruriy, shubhasizdir. Lekin bu davrda yolgÀon va sidqning oÀrtasidagi masofa shunchala manbqarganki, goÀyo yelkama-yelka holiga kelgan. Sidqdan yolgÀonga (oÀtmoq) juda oson boÀlib qolgan. Hatto siyosat tarrrgÀiboti vositasida yolgÀonchilik toÀgÀrilikdan ustun qoÀyilmoqda. Agar eng xunuk narsa eng gogÀambaarsalar bilan birga bir doÀkonda bir narxga sotilsa, albatta juda oliy va haqiqat javhariga aylangan sidq va haq olmosi doÀkon sohibining ilmiga va soÀziga ishonib, koÀr-koÀrt sohiinmaydi.

Xotima

Asrlarga koÀra shariatlar oÀzgaradi. Balki bir asrda qavmlarga koÀra boshqa-boshqa shariatlar, paygÀambarlar kelishi mumkin va kelgan ham. Xotamul Anbiyodan soÀng Shariati Kubrosyuksakasrda xar qavmga kifoya qilgani uhcun, hilma-hil shariatlarga ehtiyoj qolmagan. Biroq tafsilotda bir daraja turli turli mazhablarga ehtiyoj qolgan. Mavsumlarning oÀzgarishi orqali lib bogÀlalmashadi, mijozlarga koÀra dorilar oÀzgaradi. Shuning kabi, asrlarga koÀra shariatlar oÀzgaradi, millatlarning iste'dodiga koÀra hukmlar oÀzgaradi. Chunki, shar'iy لَنَٓrning tafsilot qismi insonlarning holatlariga bogÀliq. Unga koÀra keladi, darmon boÀladi. Avvalgi paygÀambarlar davrida inson tabaqalari bir-biridan juda uzoq, fe'l-atvorlari bir daraja qoÀpol, dagatlardikran ibtidoiy va badaviylikka yaqin boÀlgani sabab, oÀsha davrdagi shariatlar ularning holatiga muvofiq tarzda turlicha kelgan. Hatto bir oÀldida bir asrda boshqa-boshqa paygÀambarlar va shariatlar boÀlgan. SoÀng, oxirzamon PaygÀambarining kelishi orqali insonlar goÀyo ibtidoiy darajadan oÀrta maktab darajasiga taraqqiy etgani uchun koÀp inqiloblar va oÀzgarishlar orqa Badioniyat qavmlari bir xil dars oladigan, bitta muallimni tinglaydigan, birgina shariatga amal qiladigan darajaga kelgani uchun, turli shariatlarga ehtiyo Uchiagan, boshqa-boshqa muallimning ham keragi boÀlmay qolgan. Biroq tamoman bir saviyaga kelmagani uchun mazhablar koÀpaygan. Agar insoniyatning aksariyati bitta oliy maktabning talabasi kabi bir xil ijtimodi, koot kechirsa, bir saviyaga kelsa, shunda mazhablar ham birlashtirilishi mumkin. Lekin olamning hozirgi holati bunga yoÀl qoÀymagani bois mazhablar ham bir emaast boAgar: "Haq bitta boÀladi, qanday qilib toÀrt va oÀn ikki mazhabning xar hil hukmlari haq boÀlishi mumkin?" desang,

Javob: Bitta suv besh hil mijozli xastalarga koÀra besh xil hukm oladi. Biriga xastoirasiing mijoziga koÀra suv davodir, tibban vojib. Boshqa odamga xastaligi uchun zaxardek zararlidir, tibban xarom. Boshqa birovga oz zarar qiladi, unga tibban makrng istyingi odamga zararsiz, manfaati bor, tibban sunnat. Boshqa birovga esa na zarar, na manfaatdir, salomatlik bilan ichsin, unga tibban muboh. Bu yerda haq koÀpaydonninghi ham haq. Sen, "Suv faqat davo, faqat vojib, boshqa hukmi yoÀq", deya olasanmi?!

Shuning kabi, Ilohiy hukmlar, Alloh hikmatining mazhablarga chorlashi bilan ergri, ochilariga koÀra oÀzgaradi. Haq holda oÀzgarar va xar biri haq, foydali boÀladi. Masalan, Alloh hikmatining munosib koÀrishi bilan Imom Shofiiygr uchushganlarning aksariyat qismi Hanafiylarga nisbatan qishloqlarga va sahrolarga yaqinroq yashagani uchun jamoatni bir vujudga aylantiradigan ijtimoiy hayot noqis boÀlgani sabab, xar biri sهُدىَ oÀzi Qoziyul Hojat dargohida oÀz dardini aytishi va xususiy talabini istashi uchun imomning orqasida Fotihani yakka-yakka oÀqiydi. Bu ayni haq va hikmatning oÀzidir. Imomi A'zamga ergashganlarning aksariyat qisma yoqa Islomiy hukumatlarning aksariyati bu mazhabni tanlagani uchun, madaniyatga, shaharlarga yaqinroq va ijtimoiy hayotga iste'dodi borligi uchun, bir jamoat g ma'naxs hukmiga kirib, bir odam barchasining nomidan aytadi. Qolganlar qalban uni tasdiqlab va qalbini unga bogÀlaydi. Uning soÀzi barchaning soÀzi hukmiga oÀtgani uchun, Hanafiy Mazhda axlkoÀra imomning orqasidan Fotiha oÀqilmaydi. OÀqilmasligi ayni haq va hikmatning oÀzidir.

Yana masalan, modomiki shariat inson tabiatining tajovuzlariga toÀsiq boÀlgani uchun uni mobogÀlallashtirib nafsi ammorani tarbiyalaydi. Albatta, aksariyat ergashuvchilari qishloqli, yarim badaviy va ogÀir mehnat bilan mashgÀul insonlardan iborat boÀlgan Shofiiy Mazhabiga koÀra: "Ayol kishiga tegib ketilsa taygÀunibuzilar, ozgina najosat zarar qiladi". Aksariyati ijtimoiy hayotga kirgan, yarim madaniy shaklini olgan insonlar tobe boÀlgan Hanafiy Mazhabiga koÀra: "Ayol kishiga tegib ketsa tahorat buzilmaydian ziytangachalik najosatga fatvo bor".

Xullas, bir qora ishchi bilan bir janobni nazarga olamiz. Qora ishchi maishiy mehnat ichida boÀlgani uchun begona ayollar bilan aralashishga, tegilishga, oÀchoq yonida oÀtuhabbaa va iflos narsalar ichida oÀralashib yurishga mubtalo boÀlgani uchun, san'at va tirikchilik sababli tabiat va nafsi ammorasi imkon topib tajovuz qilishi mumki Chunkning uchun shariat ular haqida tajovuzlarga chek qoÀyish uchun qulogÀiga "Tahorat buziladi, tegib ketma. Namozingni yoÀqqa chiqaradi, bulgÀanma," degan ma'naviy samoviy sado jaranglatadi. Ammo narigi janob, nomuÀp sahÀlish sharti bilan, ijtimoiy odatlari e'tibori bilan, umumiy axloqlar nomidan, begona ayollarga tegib yurishga mubtalo emas, iflos narsalarga ozodalik madaniyati nomidan oÀzini unchalik buettiriydi. Shuning uchun shariat Hanafiy Mazhabi nomi ila unga manÀ qilmagan va azimat talabi qoÀymagan. Ruxsat tarafini koÀrsatib, yengillashtirgan. "QoÀling tegib ketgan boÀlsa tahorating sinmaydi. Uyalib, gavjum joyda suv bilيرًا

olanmaslikning zarari yoÀq. Bir tanga miqdorigacha fatvo bor," deya uni vasvasadan qutqaradi. Mana senga dengizdan ikki tomchi misol, ularga qiyosla. Me'zoni ShaÀroniy bilan shariat mezonlarini bu surshini uvozana qila olsang qil.

اَللّهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَى مَنْ تَمَثَّلَ فِيهِ اَنْوَارُ مُحَبَّتِكَ لِجَمَالGoÀyo اتِكَ وَ اَسْمَائِكَ بِكَوْنِهِ مِرْآةً جَامِعَةً لِتَجَلِّيَاتِ اَسْمَائِكَ الْحُسْنَى وَ مَنْ تَمَرْكَزَ فِيهِ شُعَاعَاتُ مَحَبَّتِكَ لِصَنْعَتِكَ فِى مَصْنُوعَاتِكَ بِكَوْa'reflَكْمَلَ وَ اَبْدَعَ مَصْنُوعَاتِكَ وَ صَيْرُورَتِهِ اَنْمُوذَجَ كَمَالَاتِ صَنْعَتِكَ وَ فِهْرِسْتَةَ مَحَاسِنِ نُقُوشِكَ وَ مَنْ تَظَاهَرَ فِيهِ لَطَائِفُ i qancَتِكَ وَ رَغْبَتِكَ لِاِسْتِحْسَانِ صَنْعَتِكَ بِكَوْنِهِ اَعْلَى دَلَّالِى مَحَاسِنِ صَنْعَتِكَ وَ اَرْفَعَ الْمُسْتَحْسِنِينَ صَوْتًا فِى اِعْلَانِ حُسْنِى نُقُوشِكَ وَ اَبْدَعِهِمْ نَعْتًا لِكَمَالَاتِ صَنْعَتِكَ وَ مَنْ تَجَمَّrshgacهِ اَقْسَامُ مَحَبَّتِكَ وَ اِسْتِحْسَانِكَ لِمَحَاسِنِ اَخْلَاقِ مَخْلُو قَاتِكَ وَلَطَاءِفِ اَوْصَافِ مَصْنُو عَاتِكَ بِكَونَهِ جَمِعًالَمِحَاسِنada paِخْلَاقِ كَافَّةً بِاِحْسَانِكَ وَ لِلَطَائِفِ الْاَوْصَافِ قَاطِبَةً بِفَضْلِكَ وَ مَنْ صَارَ مِصْدَاقًا صَادِقًا وَ مِقْيَاسًا فَائِقًا لِجَمِيعِ مَنْ ذَكَرْتَ فِى فُرْقَانِكَ اِنdi. Moُحِبُّهُمْ مِنَ الْمُحْسِنِينَ وَ الصَّابِرِينَ وَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُتَّقِينَ وَ التَّوَّابِينَ وَ الْاَوَّابِينَ وَ جَمِيعِ الْاَصْنَافِ الَّذِينَ اَحْبَبْتَهُمْ وَ شَرَفْrida g لِمَحَبَّتِكَ فِى فُرْقَانِكَ حَتَّى صَارَ اِمَامَ الْحَبِيبِينَ لَكَ وَ سَيِّدَ الْمَحْبُوبِينَ لَكَ وَ رَئِيسَ اَوِدَّائِكَ وَ عَلَى آلِهِ وَerak.

Yigirma Yettinchi SoÀzning Ilovasi

اُو سh ichiصْحَابِ كَهْف مَنْ سَگِ اَصْحاَبْ تُو؟

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ وَالَّذِينَhtli bُ اَشِدَّآءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَآءُ بَيْنَهُمْ

oyatning toÀligÀi...

Savol beryapsiz: "Bid'atlarning rivoji hangomida iymon va taqvo ahlidan bir qism solih insonlar sahobalar darajasida yoki ulardan ha Javobl boÀlishi mumkin," degan baÀzi rivoyatlar bor. Bu rivoyatlar sahihmi? Sahih boÀlsa, haqiqati nima?

Javob: PaygÀambarlardan soÀnsmininariyatning eng afzali sahobalar ekaniga Ahli Sunnat va Jamoat ittifoq qilgani qat'iy hujjatdir. Bu rivoyatlarning sahih qismi juz'iy fazilatlar haqidadir. Chunki juz'iy fazila parch xususiy bir kamolda ustun boÀlmagan kishi ustun boÀlgandan ustun boÀlishi mumkin. Fath Surasining oxirida Rabboniy maqtovga sazovor, Tavrot, Injil va Qur'onning madhu sanosini olgan sahobalarga umumiy fazilatlar nuqtai nazari itaritishib boÀlmaydi. Bu haqiqatning juda koÀp sabab va hikmatlaridan hozircha uch sababni oÀzida jamlagan uch hikmatni bayon qilamiz:

Birinchi Hikmat: PaygÀamban mez (S.A.V.) suhbatlari shundayin iksir-darmonki, unda bir daqiqa boÀlgan kishi koÀp yillar davomida sayri suluk oÀrniga haqiqat nurlariga sazovor boÀladi. Chunki suhbatda rangdlar bsini olish bor. Ma'lumki, aks olish va ergashish orqali PaygÀambarimizning Buyuk Nuri bilan birga eng azim martabaga chiqish mumkin. Bamisoli bir sultonning xizmatkori va unga tobeligi orqali shunday bir mini xu chiqadiki, shoh unga chiqa olmaydi. Ushbu sir sabab eng buyuk valiylar ham sahoba darajasiga chiqa olmaydi.

Hatto Jaloliddini Suyutiydam qiuygÀoq holida koÀp marta PaygÀambarimiz (S.A.V.) suhbatlariga sazovor boÀlgan valiylar Rasuli Akram (S.A.V.) bilan hushyor holida koÀrishsalar va bu olamda suhbatiga musharraf boÀlsuygÀulam sahobalarga yeta olmaydilar. Chunki Sahobalarning suhbati Nubuvvati Ahmadiya (S.A.V.) nuri bilan, ya'ni PaygÀambar sifatida u kishi bilan suhbatlashishgan. Avliyolar esa PaygÀambarimiz (S.A.V.) vafotofi bon soÀng Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalomni koÀrishlari valoyati Ahmadiya (S.A.V.) nuri bilan suhbatdir.

Demak Rasuli Akram Alayhissaikmat assalomning ularning nazariga koÀrinishi va namoyon boÀlishlari valoyati Ahmadiya (S.A.V.) jihatidadir, nubuvvat e'tibori bilan emas. Modoatida hunday ekan, nubuvvat darajasi valiylik darajasidan naqadar yuksak boÀlsa, bu ikki suhbat ham shunchalik farq qilishi kerak boÀladi. PaygÀambarimizning (S.A.V.) suhbatlari qay daraja nuroniy bir iksir-darmon ekani, bir bkelgan odam qizini tiriklayin koÀmadigan darajada vahshiy bagÀritosh holida kelib bir soat PaygÀambarimiz (S.A.V.) suhbatlariga musharraf boÀladi, qaytib chumolini ham bosmaydigan darajada rahmli shafqat qozyatdan. Johil, vahshiy odam bir kun PaygÀambarimiz (S.A.V.) suhbatlarida boÀladi, soÀng Chin va Hind kabi mamlakatlarga borib, madaniyatli qavmlarga haqiqatlarda muallim va kamolotda rahbar boÀlgani orqali tushuniladi.

Ikkinchi Sabab: Yiun, vaYettinchi SoÀzdagi ijtihod mavzuida bayon va isbot qilingani kabi, sahobalar inson kamolotining mutlaq eng a'lo darajasidadir. Chunki oÀsha davrda, Islomning azim inqilobida xayr va haq butun goÀzalligi bilan, yomonlik va botil butun xunukln toiflan koÀrilgan va moddatan his etilgan. Yomonlik va yaxshilik oÀrtasida shundayin farq hamda yolgÀon va sidq-toÀgÀrilik oÀrtasida shunday bir masofa ochilgan ediki, orasi kufr va iymonchalik, balki Jahannam va Jannatchalik uÀrsatahgan edi. YolgÀon, yomonlik va botilning dalloli, namunasi boÀlgan Musaylimai Kazzob va masxaraomuz gaplariga, fitratan oliy hislar sohibi vech biak axloqlarga maftun hamda izzat va goÀzallikdan faxrlanishga moyil sahobalar, albatta ixtiyorlari bilan, yolgÀon va yomonlikka qoÀllarini uzatib, Musaylima dshaytoiga tushishmagan.

Sidq, xayr, haqning dalloli va namunasi Habibulloh (S.A.V.) kamoloti A'loyi Illiyinidagi maqomiga qarab, butun kuch va himmatlari bilan u tarafga borishni axloqlari taqozo qilad, chalalan, ba'zan bashariyat madaniyati bozorida va insoniyat ijtimoiy hayoti doÀkonida ba'zi narsalarning mudhish natijalari va xunuk izlari oÀldirtabiatzaxar boÀkgani uchun xar kim uni sotib olish emas, balki butun kuvhi bilan undan nafratlanib qochadi, ba'zi narsalarning va ma'naviy matolarning goÀzal natijalaَاَحْسymatli asarlari naf keltiruvchi malham va olmos kabi hammani oÀziga jalb qiladi. Xarkim qoÀlidan kelgancha ularni sotib olishga urinadi.

Shunga oÀxshab, Saodat sani o insoniyat ijtimoiy hayotining bozorida yolgÀon, yomonlik va kufr kabi moddalar abadiy halokat kabi natijalarni va Musaylimai Kazzobdek past masxaralarni keltirib chiqargani uchun, oliy axlbu koiva sharafli vazifalarga maftun boÀlgan sahobalar undan oÀldiruvchi zahardan qochgandek qochgani va nafratlangani yaqqol.

Abadiy saodat natijasini bergan va Rasuوَ يُمam Alayhissalotu Vassalom kabi nuroniy mevalar koÀrsatgan sidq, haq va iymonga eng foydali malham, eng qiymatdor olmos kabi, fitratlariygÀamba axloqlari yuksak sahobalar bor kuchlari bilan, hissiyot va tugÀulari bilan talabgor va ishtiyoqmand boÀlishgani muqarrar. Xolbuki u davrdan soÀng, borgan sari va kelib-kelib toÀgÀrilik va yolgÀon oÀrtasidagi masof boÀlaa-ozaya yelkama-yelka masofaga keldi. Bir doÀkonda ikkisi birga sotila boshlagani kabi, ijtimoiy axloq buzildi. Siyosat targÀiboti yolgÀonga haddيمٌ

hqari rivoj berdi. YolgÀonning daxshatli xunukligi yashirinib, toÀgÀrilikning porloq goÀzalligi koÀrinmay qolgan davrda sahobalarning adolat, sidq, oliylik va haqqoniyat xususidagi kuchi, matonati, taqvolariga yetishga yoki. Masning darajalaridan oÀtib ketishga kimning haddi sigÀadi. Bu masalani bir daraja yoritadigan, boshimdan oÀtgan bir holimni bayon qilaman:

Bir vaqtlar qalbimga keldiki, nima uchun Muhyiddin Arabiy kabi xoriqo zotlar sahobalarga yetishavahdatdilar? Keyinroq namozda سُبْحَانَ رَبِّىَ الْاَعْلَى der ekanman, bu kalimaning ma'nosi ochildi. ToÀliq ma'nosi bilan emas, faqat bir oz haqiqati koÀrindi. Qalban, koshki birgina namozga bu kalima kabi muvaffaq boÀlganimda, bir yillik ibodatdلْمَسْra yaxshiroq boÀlar edi, dedim. Namozdan soÀng, u xotira va holat sahobalarning ibodatdagi darajalariga yetib boÀlmasligiga bir irshod ir, Rai angladim.

Ha, Qur'oni Hakimning nurlari bilan hosil boÀlgan azim ijtimoiy inqilobda, zidlar bir-biridan ayrilar ekan, yomonlar butun ergashuvchilari bilan, zulmatDeymana ikir-chikirlari bilan, yaxshilik va kamolot butun nurlari va natijalari bilan qarama-qarshi kelgan holat va qoÀrqinchli davrda, xar zikr va tasbeh butun ma'nosining tabaqalarini ilk bor, tarovatli, yangi va yosh suratdlik vaa etgan. Shuning kabi, u azim inqilobning shovqin-suroni ostidagi insonlarning butun hissiyotlarini, ma'naviy hislarini uygÀotgan, hatto vahima, hayol va sir kabi tuygÀular hushyor, uygÀoq boÀlib zikr, tasbehlard tartiÀplab ma'nolarni oÀz lazzatiga koÀra olagan, emgan.

Ushbu hikmatga binoan barcha hissiyotlari uygÀoq va latifalari hushyor sahobalar, iymon nurlarini va tasbehlarni oÀzida jamlasi asnborak kalimalarni talaffuz etgan vaqti soÀzlarning butun ma'nolari bilan aytar va barcha latifalari bilan hissa olar edilar.

OÀsha portlash va inqilobdan soÀng, borgan hadigaatifalar uyquga ketdi, hislar haqiqat nuqtasida gÀaflatga tushib, muborak kalimalar mevalar singari, bora-bora koÀnikib qolish pardasi ostida latofatini va tarovatini yoÀqotgan. Sathiylik tuygÀulari bilan qurayotsatadi, oz bir namlik qoladi. U esa kuchli tafakkuriy jarrohlik bilangina avvalgi holi qaytarilishi mumkin. Shuning uchun, qirq daqiqada bir sahobaning qozongan fazilat va maqomiga boshqa olanadirq kunda, hatto qirq yilda zoÀrgÀa yetishi mumkin.

Uchinchi sabab: OÀn Ikkinchi, Yigirma ToÀrtinchi va Yigirma Beshinchi SoÀzlarda isbot etilgani kabi, nubuvvatning valiylikka nisbati Quyosh bilan uning oynalarda koÀringan akszohir dir. Nubuvvat doirasi valiylik doirasidan naqadar yuksak boÀlsa, nubuvvat doirasining xodimlari va u quyoshning yulduzlari boÀlgan sahobalai haqivaliylik doirasidagi solih insonlardan shunchalik ustun boÀlishi lozim. Hatto eng buyuk valiylik -nubuvvat vorisligi va siddiqiyat ham sahobalarning valiyligidir. Bir valiy bu maqomga y Qur'oam baribir ilk safdagi sahobalarning maqomiga yetisha olmaydi. Ushbu uchinchi sababning koÀplab jihatlaridan uchtasini bayon qilamiz:

Birinchi Jihat:>Ijtihodda, ya'ni hukmi A'zarishda, ya'ni Janobi Haqning rozi boÀladigan amallarni kalomidan anglashda sahobalarga yetib boÀlmaydi. Chunki oÀsha davrdagi buyuk Ilohiy inqilob, Rabbimiz rozi boÀladigan amallar va Ilohiy hukmlarni anglash ustida jarayon qilar edi. Barchanglaslar hukm chiqarishga qaratilgan edi. Barcha qalblar: "Rabbimiz bizdan nimani istayai!" deya qiziqar edi.

Zamonning vaziyati bu holatni his qiladigan va sezadigan tarzda davom etgan. Suhbatlar bki misolarni oÀzida jamlagan holda sodir boÀlar edi. Shuning uchun hamma narsa va xar bir holat va gaplashish, suhbat va hikoyalar butun ma'nolarni bir daraja dars beradigan ta

Osarayon etgani, hamda sahobalarning iste'dodini komillashtirgani, fikrlarini yoritgani uchun, ijtihod va hukm chiqarishda iste'dodi gugurt singari alanga olishga tayyor boÀlgani uc azimdir kunda yoki bir oyda qozongan ijtihod va hukm chiqarishdagi martabasini, u sahobaning iste'dod va zakovati darajasida boÀlgan boshqa bir odam hozirgi davrda oÀn i? Voh balki yuz yilda ham qozona olmaydi. Chunki hozir abadiy saodat oÀrniga dunyo saodati e'tibor markazida. Insonlarning diqqati boshqa maqsadlarga yuzlanngni h Tavakkalsizlik ichida tirikchilik dardi, ruhga ahmoqlik hamda tabiat va moddaparastlik falsafasi aqlni koÀr qilgani uchun, insonning ijtimoiy muhiti shaxsning zehniga va iste'dodiga ka qand xususida quvvat bermagani kabi, abgor, parishon qilyapti. Yigirma Yettinchi SoÀzning ijtihod mavzuida Sufyon Ibn Uyayna bilan uning zakovati darajasidagi odamning qiyoslanishida isbot qilganmizki, davrdn (rh.a.)ning oÀn yilda qozongan martabasini narigi odam yuz yilda ham qozona olmaydi.

Ikkinchi jihat:>Sahobalarning Allohga yaqinligii. Xudsidagi maqomlariga valiylik orqali yetishib boÀlmaydi. Chunki, Janobi Haq bizga eng yaqin va hamma narsadan ham koÀra koÀproq yaqindir. Biz esa Undan nihoyatsiz n u haz. Unga yaqinlikni qozonmoq ikki yoÀl orqali boÀladi.

Birnchisi: Allohning oÀz quliga yaqinligining ochilishi orqali. Nubuvvatdagi yaqinlik unga taalluqli. Nubuvvatga vorislik va suhbati orqali sahobalar u sirga sazovhi mis Ikkinchi surat: Uzoqligimiz tufayli martabalarni bosib oÀtib bir daraja yaqinlashish boÀlib, aksar valiylikning sayri suluki unga koÀra, anfusiy-ichki ruhiy va ofoqiy- vojib sayr bu suratda jarayon etadi.

Birinchi surat faqat ilhom bilan boÀladi, saÀy harakat bilan emas. OÀziga tortish, Rahmonning jalb qilishi va Allohning muhabbatiga erishishdir. YoÀlnchali, biroq oÀta mustahkam, juda yuksak, xolis va soyasi yoÀq.

Keyingisi saÀy harakat orqali boÀlib, uzun, soyasi bor. Ajoyib gÀaroyibotlari koÀp boÀlsada, qiymati Allohga yaqinlik jihatida avvalgiga yetisha olmaydi. Mlik va, kechagi kunga bugun yetishmoqning ikki yoÀli bor.

Birinchisi: Vaqt oÀtishiga tobe' boÀlmasdan, muqaddas quvvat bilan, vaqt oÀlchovidan chiqib, kechani bugundek hozir koÀrish.

Ikkinchisi, bir yillik masofani bosib oÀtib, alotni kechagi kunga kelish. Biroq baribir kechagi kunni qoÀlida tutib turolmaydi, uni tashlab ketadi. Shunga oÀxshab, zohirdan haqiqatga oÀtish, ikki suratda amalga oshadi.

Biri, toÀgÀridan-toÀgÀri hlaydigning tortishiga berilib, tariqatning barzohiga kirmay, zohirning oÀzida haqiqatni topish. Ikkinchisi: koÀp martabalardan sayri suluk tarzida oÀtish. Avliyolaan kofchi fanoi nafsga muvaffaq boÀlib, nafsi ammorani oÀldirgan boÀlishsada, sahobalarga yetisha olmaydi. Chunki sahobalarning nafslari poklanib tarbiyalangan, nafsning mohiyatidagi koÀplab jihozlar orqali iilish arning barcha turlariga hamda shukr va hamdning turli hillariga koÀproq muvaffaq boÀlishgan. Nafsni oÀldirgandan soÀngra avliyolarning ibodatlari oddiylik paydo qiladi.

Uchinchi jihat:>Aening dagi fazilat, savobli ishlar va oxiratga oid fazilatlar jihatidan sahobalarga yetishib boÀlmaydi. Chunki, bir askar ba'zi sharoitda muhim va xavfli joyda bir belgilavbatda turganda bir yil ibodat qilganchalik fazilat qozonishi mumkin. Bir oÀq yeb eng kamida qirq kunda qozoniladigan valiylik darajasidek maqomga daqiqada chiqadi. Shunga oÀxshab, sahobaur talg Islomiyatni ta'sis qilish, Qur'on hukmlarini yoyishdagi xizmatlari va Islomiyat uchun butun dunyoni jangga chaqirishlari shunchalik yuksakdirki, ularning bir daqiqasiga boshqalar bir yilda yeta olmaydif qiluo barcha daqiqalari, (muqaddas xizmatda) shahid boÀlgan askarning daqiqalari kabidir deyish mumkin. Butun soatlari mudhish bir joyda biromga mnavbatda turgan fidokor askarning navbatiga oÀxshab, amali oz, mukofoti koÀp, qiymati yuksakdir. Modomiki sahobalar Islomiyatni ta'sis qilish va Qur'on nurlarini yoyishda birinchi safni tashkil qilar ekan, اَلسiradi, كَالْفَاعِلِ siriga koÀra ularga butun ummatning hasanotlaridan hissa berib turiladi. Ummatning

اَللّهُمَّ صَلِّ عَلَى سَيِّدِنَا مُحcheksi وَعَلَى آلِهِ وَاَصْحَابِهِ

deyishi sahobalarning butun ummatning hasanotlaridan hissador ekanini koÀrsatadi. Yana masalan, daraxtning ildizidagi kichik xususiyat shoxlarida katta surat oladi, katta shoxdan ham kattaroq boÀladi. Bo tarzdshda kichik boÀlgan katta narsa borgan sari mukammallashadi. Markaziy nuqtaga yaqin igna uchi qadar koÀplik, keng doirada ba'zan bir metrga yaqin teng kelar.

Ushbu toÀrt misol kabi, sahobalaotininomiyat nuroniy daraxtining ildizlaridan, asoslaridan boÀlganlari, Islomiyat binosining nuroniy chizmalarining boshlangÀichida boÀlganlari, Islomiyat jamoatining imomlaridan va sonining avvalida, Shamsi chiqarat va Siroji Haqiqatning markaziga yaqin boÀlganlari tufayli, oz amallari koÀp, kichik xizmatlari buyukdir. Ularga yetish uchun haqiqiy sahoba blar al kerak boÀladi.

اَللّهُمَّ صَلِّ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ الَّذِى قَالَ اَصْحَابِى كَا لنُّجُومِ بِاَيِّهِمْ اِقْتَدَيْتُمْ اِهْتَدَيْتُمْ وَ خَيْرُ الْقُرُونِ قَرْنِى وَ عَلَى آلِهِ وَ صَحْبِهِ وَ سrot, I

Savol: Sahobalar Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalomni koÀrdilar, keyin iayotgaeltirdilar. Biz esa koÀrmasdan iymon keltirdik. Demak, iymonimiz ularnikidan quvvatliroq. Buning ustiga, iymonimizni quvvatliroq ekaniga dalolat qiluvchi rivoyat bor? deyilsa,

Javob: Sahobalan anÀsha davrda olamdagi barcha fikrlar Islom haqiqatlariga qarshi va muxolif boÀlib turganda faqat inson suratida Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalomni koÀrib, ba'zan moÀ'jizasiz, iymon keltirdilarki, olaaatiniumum fikrlar ularning iymonlarini tebrata olmas edi. Shubha tugul, ba'zilarini vasvasaga ham sola olmagan. Sizlar esa oÀz iymonlaringizni sahobalarning iymonlari bilan solishtiryapsiz.

Barcha Islomiy fikrlar sizning iymoningiza sabavat va hujjat ekaniga qaramay, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalomning paygÀambarlik nuroniy daraxtining urugÀi boÀlgan insoniy va jismoniy surati emas, balki barcha iq va y nurlar va Qur'on haqiqatlari bilan nuroniy muhtasham ma'naviy shaxsini minglab moÀ'jizalar bilan oÀralganini aql koÀzi bilan koÀrsangiz ham, bir ovrupa faylasufining soÀzidan vasvasa va shubhaga tushgan iymoningiz qayoqda-yu, butuibida olamining va Nasroniy va Yahudiy va faylasuflarning hujumlari qarshisida tebranmagan sahobalarning iymonlari qayoqda?!

Sahobalar iymonlarining quvvatini koÀrsatgan va iymonlaridan sizib chiqqan shiddatli taqvolari va solih amallarda ma'nolari qayoqda-yu, ey davogar, sening oÀta zaifligingdan farzlarni toÀliq ado qila olmagan soÀniq iymoning qayoqda?!

Hadisda aytilgan, "Oxirzamonda meni koÀrmay iymon keltirgan maqbulroqdir" mazmunidezligivoyat xususiy fazilatga doir. Ba'zi xos shaxslar haqidadir. Mavzuimiz esa umumiy fazilat va aksariyatga taÀalluqlidir.

Ikkinchi Savol: Avliyolar va komil insonlar dunyoni tark etgan. zarra hadisda, "Dunyoga muhabbat barcha xatolarning boshlanishidir", deyilgan. Xolbuki, sahobalar dunyoga juda koÀp aralashgan. Dunyoni tark qilish uyoqda tursin, balki sahobalarning bir qanchasi oÀz davrining madaniy insonlaridan ancha ilgarhirishetgan. Eng oddiy sahobaning eng buyuk bir valiy qadar qiymati bor deganingizni qanday tushunsak boÀladi?

Javob: OÀttiz Ikkinchi SoÀzning Ikkinchi va Uchinchi Qismlallim hÀoyat qat'iy isbot etilganki: Dunyoning Oxiratga qaragan yuzi bilan Ilohiy Ismlarga qaragan yuzini sevish kamchilikka emas, balki kamolotga sababdir. Dunyoning mazkur ikki rasa, qanchalik ilgarilasa, ibodat va ma'rifatullohda shunchalik ilgÀorlaydi. Sahobalarning dunyosi ana oÀsha ikki yuzga oid. Dunyoni oxirat ekinzori bilib, ekib bichganlar. Mavjudotni Ilohiy Asmoning oynasi bilib, ishtiyoq bilan tomosha qilib qiladinlar. Dunyoning yomon tomoni esa foniy yuzi boÀlib, insonning hoyu-havaslariga qaraydi.

Uchinchi Savol: Tariqatlar haqiqatlarning yoÀllaridir. Tariqatlarning eng mashhuri va eng yuksagi hamda katta yoÀl deb da'vo qiar yoggan Naqshbandiy tariqatining qahramonlaridan va imomlarining ba'zilari oÀz tariqatlarini shunday ta'rif qilganlar:

تَرْكِ دُنْيَا تَرْكِ عُقْبَa oyniكِ هَسْتِى تَرْكِ تَرْكْ

Ya'ni, "Naqshbandiy tariqatida toÀrt narsadan voz kechish lozim: Dunyoni, oxiratni nafs uchun haqiqiy maqsad qilmaslik, vujudini unutish, gÀurur va faxrlanmasishi ghun ushbu tarklarni oÀylamaslik. Demak, haqiqiy ma'rifatulloh va insonning kamoloti mosivoni tark qilish orqali qoÀlga kiritiladi. Buni qanday tushunish kerak?

ot-maÀ:>Agar inson faqat qalbdan iborat boÀlganida, barcha mosivoni tark, hatto Allohning Ism va Sifatlarni ham tark etishi, qalbni faqat Janobi Haqning zotiga bogÀlash kerak boÀlar edi. Biroq insonning aql, ruh,uchun nafs kabi juda koÀp vazifa yuklangan latifalari va hislari bor. Komil inson - barcha tuygÀulariga xos turli ibodat yoÀllarida haqiqat tomon yurib, sahobalardek keng doirada, boy suratda,ÀqotsaqoÀmondon singari, latifalar uning askarlari bilan maqsad sari qahramonona yurgizgan insondir. Qalb faqat oÀzini qutqarish uchun askarlarini tashlab t qildz ketishi faxrlanadigan ish emas, balki chorasizlikning natijasidir.

ToÀrtinchi Savol: OÀzni sahobalardan ustun qoÀyishlik da'vosi qayerdan chiqyapti? Kim cmudhisapti? Nima uchun hozirgi davrda bu masala haqida gapirilyapti? Hamda, buyuk mujtahidlarga tenglik da'vosi qayerdan kelib chiqyapti?

Javob: Bu masalani koÀrdikvchilar ikki toifadir. Birinchi toifa sof diyonat va ilm ahli boÀlib, ba'zi hadislarni koÀrgan va hozirgi davrda solih, taqvodorlarni tashviq va targÀib qilish uchun gapirishadi. Bu toifa i albatrga gapimiz yoÀq. Ular zotan ozchilik va tez uygÀonadi. Keyingi toifa esa oÀta mudxish magÀrur insonlar boÀlib, mazhabsizliklarini buyuk mujtahidlarga tenglik ding qo ostida yoyishni va dinsizliklarini sahobalarga tenglik da'vosi ostida joriy qilishni istaydilar. Chunki avvalo, zalolatdagi kimsalar gunohlarga kirgan, qilishga koÀnikib qolgan, gunohga mone'lik qilgan shar'iy taklif-vazifalarni hozir olmaydi. OÀziga bahona topish uchun: "Bu masalalar ijtihodiydir. Ularda mazhablar bir-biriga muxolif. Buning ustiga ular ham biz kabi insonlardir, xato qilishlari mumkin.kama qay ekan, biz ham ular kabi ijtihod qilamiz, istaganimizdek ibodatimizni qilamiz. Ularga tobe boÀlishga nima majburiyatimiz bor?" deydi. Bu badbaxtlar shaytoniy hiyla orqali boshini mazhablarning zanفِى الn chiqaradi. Ularning bu da'volari naqadar e'tiborsiz naqadar asossiz ekani Yigirma Yettinchi SoÀzda qat'iy suratda koÀrsatilgani uchun, unga havola qilamiz.

Ikkinchidan, shu toifadagi zalolat ahli qaoniy smujtahidlar bilan ish bitmayapti. Chunki ularning zimmasida bor yoÀgÀi dinning nazariy qismi bor. Lekin, zalolat ahli dinning zaruriy asoslarini tark va oÀzgartirishni istaydi. "hariatn ham yaxshiroqmiz" deyishsa ham masalasi bitmayapti. Chunki mujtahidlar nazariy qismga va qat'iy boÀlmagan tafsilotlarga aralasha oladi. Xolbuki, mazhabsiz zalolatdagilar diaqtorizaruriy asoslarida ham fikrlarni chalgÀitish va oÀzgartirib boÀlmaydigan masalalarni oÀzgartirish hamda Islomiyatning qat'iy ruknlariga qarshi chiqishni istagani uchun, albatta dinning zaruriy asoslaringan sauvchisi va ustunlari boÀlgan sahobalarga til tekkizishadi. Hayhot! Yigirma Yettinchi SoÀzda bular kabi inson suratidagi hayvonlar u yoqda tursin, haqiqiy insonlar va haqiqiy insonlarning eng komillari boÀlgan avliyolarning buyularga sahobalarning eng kichigiga ham teng kela olmasligi gÀoyat qat'iy tarzda isbotlangan.

اَللّهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَى رَسُولِكَ الَّذِى قَالَ لَاتَسُبّوُا اَصْحَابِى.. لَوْ اَنْفَقَ اَ odamlمْ مِثْلَ اُحُدٍ ذَهَبًا مَا بَلَغَ نِصْفَ مُدٍّ مِنْ اَصْحَابِى صَدَقَ رَسُولُ اللّهِ

YIGIRMA SAKKIZINCHI SOÀZ

Bu soÀz Jannatga doirdir. Ushbu SoÀzning ikki maqomi bor. Birinchi Maqom Jannatning ba'zi goÀzalliklariga ishora qiladi. OÀninchi SoÀzda oÀn ikki qat'iy haqiqat orqali qat'iy aniqlikda hamda bu yuksang Ikkinchi Maqomida OÀninchi SoÀzning xulosasi va asosi uzun, juda metin arabiy qat'iy burhon orqali oÀta porloq tarzda mavjudligi isbotlangan Jannatning borligii va Hntirmaydi, balki bu maqomda faqat savol-javobga va tanqidga sabab boÀlgan Janntaning bir nechta holatlari gapiriladi. Agar tavfiqi Ilohiy yor boÀlsa, oÀsha muazzam haqiqatga doir azim bir soÀz keyinroq yoziladi xaromaalloh.

وَبَشِّرِ الَّذِينَ اٰمَنُو وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ اَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزÀrsataَالُوا هٰذَا الَّذِى رُزِقْناَ مِنْ قَبْلُ وَاُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا وَلَهُمْ فِيهَآ اَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Boqiy Jannatga doir ba'zi savollarga qisqa javoabaqaln iborat.

Jannatga doir Jannatdan ham goÀzal, hurlaridan ham goÀzal, Jannat chashmasidan ham shirin boÀlgan Qur'on oyatlarining bayoni hech kimning gapirishiga boshqa soÀz qoldirmagan. Biroq porloq, azaliy va abadiy, yuksak va goÀzal oyajod qi aqlga yaqinlashtirish uchun ba'zi zinapoyalarni, Qur'on jannatidan namuna sifatida ba'zi chechaklarning namunalaridan ba'zi nozik tomonlarini aytib oÀtamiz. Besh ramzli savol va javob orqali ishora qilamkr qilnnat barcha ma'naviy lazzatlarga asos boÀlganidek, barcha jismoniy lazzatlarga ham manbadir.

Savol: Kamchiligi bor, nuqsonli, oÀzgaruvchan, beqaror, azob chekadigan inson jismoniyatning abadiyalik vaannat bilan qanday aloqasi bor? Modomiki ruhning oliy lazzatlari bor ekan, unga kifoya qiladi. Jismoniy lazzatlar uchun jismoniy hashrning nima keragi اِلٰه Javob: Chunki, tuproq suvga, havoga, ziyoga nisbatan qattiq, qorongÀu hisoblansada, biroq Ilohiy san'atlarning barcha navÀlariga manba va zamin boÀlgani uchun, qolgan barcha unsurlardan ma'nan ustunratilgani kabi... qattiq boÀlgan inson nafsi qamrov siri orqali poklanish sharti bilan barcha insoniy tuygÀulardan ustun boÀlgani kabi... jismoniyat Alloh Ismlarining eng qamrovli, eng keng, eng boy tajalliy qiladigan oynasidir. Rahmatng katalarining barcha ne'matlarini totadigan va oÀlchaydigan jihozlar jismoniyatdadir. Masalan, tildagi ta'm bilish hissi rizqning mazasini totishda taom iyatnirining sanogÀicha oÀlchovlarga ega boÀlmaganida, xar birini alohida-alohida his qilib tanimas, totib ajrata olmas edi.

Alloh Ismlarining aksar tajalliylarini his etib bilish, zavq olib tanish ham jismoniyaaqqiyo. GÀoyat hilma-hil va juda turli-tuman lazzatlarni his etadigan iste'dodlar yana jismoniyatdadir. Modomiki bu koinotning Sone'i koinot bilan butun rahmat xazinalngni rtanitish, barcha Ismlarining tajalliylarini bildirish va barcha ehsonlarining navÀlarini tottirishni istaganini, koinotning harakatidan va insonningkonlarvidan, OÀn Birinchi SoÀzda isbotlanganidek, qat'iy anglashilmoqda.

Albatta ushbu koinot sayrining katta hovuzi, koinot dastgohi ishlab chiqargan mahsulotning buyuk koÀrgazma joyi, dunyo ekik daraing abadiy xazinasi boÀlgan saodat yeri bu koinotga bir daraja oÀxshaydi. Ham jismoniy, ham ruhoniy barcha asoslarini saqlab qoladi. Sone'i Hakiym va u Odili Rahiym albatta jismoniy a'zolarning vazifalarimon va hamda xizmatlariga mukofot va maxsus ibodatlariga savob sifatida ularga loyiq lazzatlarini beradi. YoÀqsa hikmat, adolat va rahmatiga zid holat boÀladiki, hech bir jihatda Uning Jamoli Rahmatiga va Kamoli Adolatiga uygÀun emas, mi ikmo boÀla olmaydi.

Savol: Jism, agar tirik boÀlsa, badan a'zolari doimo tarkib va parchalanish jarayonida, inqirozga mahkum, abadiyatga sazovor boÀla g huzui. Yemoq ichmoq inson hayotining davom etishi, er-xotinlikdagi muomalalar esa naslning davom etishi uchun boÀlib, bu olamda asos boÀlganlar. Abadiy olamda va uxroviy olamda bularga ehtiyoj yoÀq. Nima uchun Jannatning eng buyuk lazzatlari qdan, Qa kirgan?

Javob: Avvalo, bu olamda jonzotlar jismining inqiroz va oÀlimga mahkumligi kirim va chiqimlarning muvozanatsizligi sabablidir. Bolalikdan kamol yoshigacha kir iztir modda koÀpdir, undan soÀngra sarflanadigani koÀpayadi, muvozanat buziladi, u ham oÀladi. Abadiy olamda esa jism zarralari sobit qolib, tarkib vamevalaalanishga duchor emas. Yohud muvozanat sobit turadi, {(Izoh) Bu dunyoda inson va hayvon jismi zarralar uchun bir mehmonxona, saroy, maktar nihoblanib, jonsiz zarralar unga kiradi, tirik boÀlgan baqo olamiga zarra boÀlish uchun layoqat kasb etadi, chiqadi. Oxiratda esa, اِنَّ الدَّارَ الْاٰخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوَانُolotina koÀra hayot nuri hamma uchun umumiy. Nurlanish uchun sayru-safarga, ta'limot va ta'limga ehtiyoj yoÀq. Zarralar oÀzgarmas, sobit qoladi.} kiradigan va sarflanadigan moddalar muvozanatdadir. Doimiy charxpalak kabi jonzotlar jismi lazzatlanishÀlishi jismoniy hayot dastgohining ishlattilishi bilan birga abadiylashadi. Yeyish, ichish va er-xotinlik muomalalari bu dunyoda ehtiyojdan kelib chiqadi, vazifa bajaradi, biroq u vazifa uchun oldindan ajr sifatida ichiga hilma-hil laziz lazzatltidan yilganki, bu qolgan lazzatlardan ustun.

Modomiki, yeyish va nikoh bu dunyoda ajib va turli-tuman lazzatlarga sabab ekan, albatta lazzat va saodat joyi boÀlgan Jannatayfiyaha lazzatlar yuksak surat olib, dunyodagi vazifalarning oxiratdagi ajrini ham lazzat sifatida ustiga qoÀyib, dunyoviy ehtiyojni ham oxiratning yoqimli ishtahasi suratshishiÀshib, Jannatga loyiq va abadiyatga munosib, eng jamlovchi hayotdor lazzat manbai boÀladi.

siriga koÀra bu dunyoda jonsiz, ongsiz va hayotsiz moddalar u yerda ongli va tirik boÀladi. U yerning daraBirinc bu yerdagi insonlar kabi, u yerning toshlari bu yerdagi hayvonlar kabi buyruqlarni tushunadi va bajaradi. Sen bir daraxtga, "Menga falon mevani keltir" desang, keltiradbu jihon toshga "Kel" desang, keladi. Modomiki tosh va daraxtlar bu daraja yuksak bir surat olar ekan, Jannat dunyodan naqadar ustun boÀlsa, albatta yemoq, ichmoq va nikoh ham haqiqiy jismoniy holli: "Hsaqlab qolish bilan birga, dunyoviy darajalaridan shu daraja yuksak suratda boÀlishini iqtizo qiladi.

Savol: اَلْمَرْءُ مَعَ مَنْ اَحَبَّ siriga koÀra, "Jannatda doÀst doÀsti bilan birga boÀladi". Xolbuki, oddiy badaviy odam, yori bilan boÀlgan suhbatining bir daqiqasida U zotga nisbatan Alloh uchun muhabbat paydo qiladi. Shu muhabbati orqali jannatda PaygÀambar Alayhissalotu Vassalomning yonida boÀlishi kerak. Xolbuki RkoÀrinAkram Alayhissalotu Vassalomning cheksiz fayzi, oddiy badaviyning fayzi bilan qanday teng kelishi mumkin?

Javob: Bir misol orqali ushbu yuksak haqiqatga bir ishora qilamiz.

Masalan, muhtasham zot nihoyatsiz goÀzal va haon va li bir bogÀda, juda ziynatlangan bir sayrgohda oÀta buyuk ziyofatni shunday bir tarzda tayyorlaganki, unda til seza oladigan barcha laziz taomlar jamlangan, koÀzni quvri, qidigan jami goÀzal narsalarni oÀz ichiga olgan, hayolga keladigan butun yoqimli gÀaroyibotlar toÀplangan va hokazo. Ichiga barcha zohiriy va botiniy hislarni xursand qiladigan hamma narsani qoÀygan.

Endi ikki doÀst bodiyi, galikda oÀsha ziyofatga boradi. Bir xonada dasturxon atrofida oÀtiradi. Biroq birining ta'm bilish hissi juda zaifl boÀlgani sabab ozgina lazzat oladi. KoÀzi yaxshi koÀrmaydi. Hid sezmaydi. GÀaroyib san'atlar avliyhunmaydi. Hayratomuz narsalarni farqlamaydi. Sayr yerining qobiliyati nisbatida zoÀrgÀa mingdan, balki milliondan biridan zavqlanib foydalanadi. Keyingisinamo dea barcha zohiriy va botiniy hislari, aql, qalb, his va tuygÀulari shunchalik mukammal va shu qadar ochilganki, sayrgohdagi barcha nozik, goÀzal, latif va gÀaroyib san'atlarni alohida-alohidan kenqilib doÀsti bilan yonma-yon lazzatlanadi.

Modomiki, shu besaranjom, alamli va tor shu dunyoda bunday boÀlar ekan. Eng kichik bilan eng katta narsa birgalikda boÀlsada, oralarida yerdan maxluacha farq bor. Bu albatta saodat va abadiyat joyi boÀlgan Jannatda, birinchi usulga binoan, doÀst doÀsti bilan birgalikda boÀlsada, xar biri Rahmoni Rahiymning dasturxonidan iste'dodlarining darajasi nesa oÀda hissasini oladi. Boshqa-boshqa Jannatlarda boÀlishsa ham, yonma-yon turishiga xalal bermaydi. Chunki Jannatning sakkiz tabaqasi biri-biridanirga ak boÀlib, hammasining tomi Arshi A'zamdir. Bamisoli, konussimon togÀning atrofida bir-biri ichida joylashgan, bir-biridan yuksak, ostidan choÀqqigacha, devor tarzidagi doiralar bor boÀlsa, ular bir-birining ustidadir, ammo quyoshni kirinchda bir-biriga toÀsiq boÀlmaydi, bir-biridan oÀtadi, bir-biriga qarab turadi. Shunga oÀxshab, Jannatlar ham bunga yaqin ekaniga hadislarning hilma-hil rivoyatlari ishora qiladikeldi.avol:>Hadislarda, "Hurlar yetmish qavat koÀylak kiyganlari holda, oyoqlarining suyaklaridagi iliklari koÀrinib turadi" deb aytilgan. Bu nima degani? Ma'nosi nima? Qanday goÀzallik?

Javob: Ma'nosi juda goÀzal, golarni gi juda shirin. Bu xunuk, oÀlik, jonsiz va koÀpi poÀstloq boÀlgan dunyoda husn va jamol faqatgina koÀzga goÀzal koÀrinib, unga koÀnikishga toÀsiq boÀlmasa yetadi. Xolbuki goÀzal, tirik, ravnaqdor, butunlay olat noqsiz magÀz va qobiqsiz asl boÀlgan Jannatda koÀz kabi insonning barcha tuygÀulari, latifalari latif jinsdan iborat hurlardan hamda hurlardek va ulardan ham goÀzal boÀlgasiri vdunyodan borgan Jannatdagi dunyo ayollaridan hilma-hil zavqlarining hissasini, turli-tuman lazzatlarini olishni istaydilar.

Demak, hadis eng ustki koÀylakning goÀzalligidan to suyakriltiragi iliklargacha xar biri barcha hislarning, teygÀularning lazzat olish vositasi ekanini ishora qilyapti. "Hurlarning yetmish koÀylak kiyishlari va oyoqlarining suyaklaridagi iliklari koÀrinishi" iborasi orqali hadisi sharif, hurlينٍ

ma - insonda naqadar husnparvar, zavqparast, ziynatga maftun va jamolga ishtiyoqmand tuygÀulari, hislari, quvvalari va latifalari boÀlsa, barchasini xursand qilib, toÀydiradigan va xar birini alohida-alohida baxtiyorikni Qigan xar navÀ moddiy-ma'naviy ziynat va jamol goÀzalligiga ega ekaniga ishora qilyapti.

Demak, hurlar Jannat ziynatlaridan yetmish koÀylakni bir jinsdan boÀlmagani uchun bir-birini toÀsib qolmaydigan suratda kiyaqqa soz vujudlaridan, nafs va jismlaridan, balki yetmish martabadan koÀra koÀproq hilma-hil husn va jamolning turlarini namoyon qiladilar.

ishorasining haqiqda isbkoÀrsatadilar. Yana hadisi sharif Jannatda keraksiz, poÀstloqli va befoyda moddalar boÀlmagani uchun, Jannat ahlining yeb ichganidan soÀng chiqindisi yoÀqligini bayon qiladi. Modomiki bu pastik kucali dunyoda eng oddiy jonzot boÀlgan daraxtlar koÀp oziqlansada chiqindisiz boÀladilaru, eng yuksak hayot tabaqasi boÀlgan Jannat ahli neksak vi chiqindisiz boÀlmasin?!

Savol: Hadisi shariflarda, "Ba'zi Jannat ahliga dunyo kattaligidagi yer beriladi, yuz minglab qasr, yuz minglab hurlar ehson qilinadi", deyilgan. Bir odamga buncha narsalarning nima keragi boamati a ehtiyoji bor, buni qanday tasavvur qilish mumkin va bu nima degani?

Javob: Agar inson faqatgina jonsiz vujuddan iborat boÀlsa yoki yolgÀiz me'dadan iboratqaragaliksifat maxluq va yoki faqat cheklangan, ogÀir, vaqtinchalik va oddiy bir jismoniy borliq, hayvoniy jismdan iborat boÀlsa edi, aytilgan koÀp qasrlarga, koÀp hurlarga lohaqiqa ega boÀlmas edi.

Biroq, inson shunday qamrovli qudrat moÀ'jizasiki, hatto bu foniy dunyoda, shu qisqa umrda, toÀliq ochilmagan ba'zi tuygÀularining ehtiyoji uchun butun dunyoning saltanati, boylُو هُو lazzati berilsa, hirsi toÀymasligi aniq.

Xolbuki, abadiy saodat joyida, cheksiz iste'dodga ega, nihoyatsiz ehtiyojlar tili bilan, tuganmas orzular qoÀli bilan, cheksiz rahmatning eshigioÀtkinqan inson, albatta hadislarda bayon qilingan Ilohiy ehsonlarga sazovor boÀlishi aqlga toÀgÀri keladi, haq va haqiqatdir. Bu yuksak haqiqatga bir misol durbini bilan nazar solamiz:

Bu dara bogÀi kabielgisioh) Sakkiz yil toÀliq sadoqat bilan bu faqirga xizmat qilgan Sulaymonning bogÀi boÀlib, bir yoki ikki soat ichida bu SoÀz u yerda yozildi.} Barlaning bogÀ va bogÀchalariniاَحْسَ birining alohida-alohida egasi bor boÀlsada, Barlada ozuqasi bor-yoÀgÀi bir hovuch yem boÀlgan xar bir qush, xar bir chumchuq, xar bir ari, "Butun Barlaning bogÀ va boÀstonlari mda qiloromgohim va sayr joyim", deydi. Barlani zabt qilib, oÀz mulki doirasiga qoÀshib oladi. Boshqalarning ishtiroki uning bu ishini buzmaydi. In munosÀlgan xar bir inson, "Mening Xoliqim bu dunyoni menga uy qilgan quyosh mening chirogÀim, yulduzlar mening elektr chiroqchalarim, yer yuzi gulu chechakli gilamlar bio KariÀshalgan bir beshigimdir," deya Allohga shukr qiladi. Boshqa maxluqotning ishtiroki uning bu hukmini bekor qilmaydi. Aksincha, maxluqot uning uyini bezaydi. Uyning ziynatlarydi, tbida. Ajabo, bu torgina dunyoda inson insoniylik e'tibori ila, hatto qush ham azim doirada bir navÀ egalik da'vo qilsa, ulkan ne'matga sazovor boÀlsayu, keng va ababat poodat joyida besh yuz yil masoflik mulk ehson qilish qanday qilib aqlga sigÀmasligi mumkinmi?!

Bu qattiq, qorongÀu, tor dunyoda quyosh juda bir ondhgan. oynalarda koÀringani kabi,

nuroniy zot bir onda koÀp yerlarda boÀla olishi (OÀn Oltinchi SoÀzda isbot etilgani kabi),

masalan, Hazrati Jabroil Alayhissalom ham mingta yَاَلْتa bir onda

ham Arshda ham paygÀambarning huzurida

ham Allohning huzurida bir vaqtning oÀzida boÀlishi,

Hazrati PaygÀambar Alayhissalotu Vassalom hashrda bir onda ummatining aksariyat taqvodor qismi bilan koÀrishishi,ida vanyoda hadsiz maqomlarda bir onda koÀrinishi,

avliyolarning abdol deb ataluvchi bir sinfi gÀariblari bir vaqtning oÀzida koÀp joylarda koÀrinishi,

avom insonlarning tushda ba'zan bir daqiqada bir yillik ishlar qza

قُishi va koÀrishi,

xar kim qalb, ruh, xayoli orqali bir onda juda koÀp joylar bilan bogÀlanib aloqador boÀlishi koÀrilgan va ma'lum boÀlgani bois,

albatta nuroniy, chegarasiz, keng va abadiy Jannatda jismlari ruh quvvatida, yengilligiمَعَاتhayol tezligida boÀlgan Jannat ahli bir vaqtning oÀzida yuz minglab joylarda boÀladi,

yuz minglab hurlar bilan suhbatlashib, yuz ming tarzda lazzat olishi,

abadiy Jannatga, nihoyatsiz rahmatga loyiq. MuxbuzgÀuodiqning (S.A.V.) xabar berganidek haq va haqiqatdir. Shu bilan birga, ushbu kichkina aqlimizning tarozisi bilan u muazzam haqiqatlar tortilmaydi.

Oliy idroklar bu kichik aqlga kerakmas,

Zero bu ta fojir qadar yukni koÀtarmas.

اَللّٰهtlari,َلِّ عَلٰى حَبِيبِكَ الَّذِى فَتَحَ اَبْوَابَ الْجَنَّةِ بِحَبِيبِيَّتِهِ وَبِصَلَاتِهِ وَاَيَّدَتْهُ اُمَّتُهُ عَلٰى فَتْحِهَا بِصَلَوَاتِهِمْ عَلَيْهِ، عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ. اَللّٰهُمَّ ادْخِلْنَا الْجَنّazhablعَ الْاَبْرَارِ بِشَفَاعَةِ حَبِيبِكَ الْمُخْتَارِ اٰمِينَ

Ikkinchi vamon hazinchi SoÀzlarda isbotlanganidek - iymonda ma'naviy bir jannatning danagi mujassam. Kufrda esa ma'naviy bir jahannam urugÀini bor. Kufr Jahannamninzat olÀi boÀlgani kabi Jahannam ham uning bir mevasidir. Kufr Jahannamga kirishga sabab boÀlgani kabi Jahannamning borligi va yaratilishiga ham sababdir. Chunki, kichik bir hokimning kichik izzati, kichik gÀayrati, kichik gÀazabi boÀlsa, bir beadab di. Biqilib, "Meni adabimni bermaysan va bera olmaysan" desa. U yerda qamoqxona boÀlmasa ham, xar holu korda bir beadab uchun bir qamoqxona tashkil qiladi va uni ichiga boÀlg. Xolbuki kofir Jahannamni inkor qilish orqali benihoyat Izzat va GÀayrat va Jalol Sohibi va gÀoyat buyuk va benihoyat Qodiyr bir Zotni yolgÀonga chiqaryapti va ojizl. Ikkiaytmoqda, yolgÀon va ojizlik bilan aybblayapti, izzatini qattiq botayapti, gÀayratini dahshatli ayblayapti, jaloliga isyon qilyapti.

Albatta Jahannamning vujudga kelishiga hech qanday sabab yoÀqligi faraz qilinsa ham, bu daraja yolgÀonga b ekanish va ojizlik bilan ayblashlarni oÀz ichiga olgan kufr uchun Jahannam yaratiladi va kofir ichiga tiqiladi.

YIGIRMA TOÀQQIZINCHI SO iladiRuhning boqiyligi, farishtalar va hashrga doir.

اَعوُذُ بِاللهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ٭ بِسْمِ اللهِ اn, bu مٰنِ الرَّحِيمِ

Muqaddima

Farishtalar va ruhoniy borliqlarning vujudi i oÀliba hayvonlarning vujudi kabi qat'iydir. Ha, OÀn Beshinchi SoÀzning Birinchi Zinapoyasida bayon etilgani kabi: Haqiqat - zamin kabi samovotning ham yashovchilari, idrokli xalqi boÀlishini, ular samovning aunosib boÀlishini haqiqat qatÀiyyan va hikmat aniq taqozo qiladi. Shariat tilida juda koÀp turda boÀlgan yashovchilarga - malaklar va ruhoniy borliqlar nomi berilgan. Ha, buni haqiqat taqozo qiladi. Chunki zaminimiz samoga ndlari n kichikligi va pastligi bilan birga idrokli maxluqlar bilan toÀldirilishi, ora-sira boÀshatib yangidan-yangi idroklilar bilan jonlantirilishi ishora qiladi, balki ochiqchatiga bu muhtasham burjlar sohibi boÀlgan bezalgan qasrlar misoli, samovot ham vujud nurining nuri boÀlgan jonzotlar va jonzotlarning ziyosi boÀlgan ongli va idrokli maxluqlar bilan albatta toÀlْ اَشْi bildiradi.

U maxluqlar esa inson va jinlat kabi bu olam saroyining tomoshabinlari, shu koinot kitobining mutolaachilari va rububiyat saltaDunyo ng dallollaridir. Kulliy va umumiy qilliklari bilan koinotning buyuk va umumiy mavjudotining tasbehlarini aytadigan vakillardir.

Ha, bu koi. Bitng holati ularning vujudlarini koÀrsatadi. Chunki koinotni haddu hisobga kelmagan nozik san'atli ziynatlar, ma'nodor goÀzalliklar va hikmatli naqshlar bilan bezab jihozlashi shaksiz ui.

akkur qiladigan, tahsin etuvchi va hayratda qolgan maqtovchilar nazarlarini taqozo qiladi, boÀlishini talab qiladi.

Husn albatta bir oshiq iلْمَوْ, taom esa och boÀlganga beriladi. Shunday ekan, ushbu cheksiz san'at goÀzalligi ichida ruhlarning ozuqasi va qalblarning ozigÀi albatta malaklar va ruhoniylarga yuzlanadi, koÀrsatadi. Modomiki bu nihoyatsiz zi koÀkkr cheksiz tafakkur va qullik vazifasini taqozo qilar ekan. Lekin inson va jinlat bu cheksiz vazifaga, shu hikmatli nazoratga, bunday keng qillikning faqat milliondan birini qila olar ekan, demak, bu cheksiz, juda muxtalif vazifutun na ibodatga - nihoyatsiz farishta sinflari, ruhoniy borliqlar jinslari kerakki, buyuk olam masjidini saflari bilan toÀldirib jonlantirsin.

Ha, kroqdining hamma tomonida, xar bir doirasida ruhoniy borliqlar va farishtalar toifalariga bu qullik vazifasi yuklangan. Ba'zi hadislar rivoyatining ishorasi asosanki, olam intizomining hikmati bilan: Bir qism aylanib yuradigan jonsiz jismlar, yulduzlar sayyorasidan yomgÀir tomchilarigacha, bir qism fa eng blarning kema va markablari, deyish mumkin. Farishtalar Allohning izni bilan sayyoralarga minadi, shahodat olamini sayr qilib kezadi va markabining tasbehotini aytadi.

Bir qism tirik jismlar, bir hadilik qirifda "Jannat ahlining ruhlari barzoh olamida yashil qushlarning ichiga kirib Jannatda aylanadi" deb ishora qilgan "tuyurun hudrun" degdan uznat qushlaridan chivinlargacha, bir jins ruhlarning tayyoralari, deyish mumkin. Ularning ichiga Alloh amri bilan kiradi, jismoniyat olamlarini sayr qilib, tirik jasadlardagi koÀz, qulَّ الدi tuygÀulari bilan jismoniy olamdagi yaratilish moÀ'jizasini tomosha qiladi. Maxsus tasbehotlarini ado etishadi.

Demak, buni haqiqat taqozo qiladi, hikmat ham aynan shuni iqtizo qiladi. Cheysiz?u qattiq, ruhga oz munosabati boÀlgan tuproqdan, loyqa va hayot nuriga juda oz munosabati boÀlgan suvdan doim qizgÀin faoliyatdagi chegaralanmagan hayotni va nuroniyatli idrokli borliqlarni yaratgan Fotiri Hakimning, albatta ruhga juda loyzi egrhayotga juda munosib nur dengizidan va hatto zulmat dengizidan, havodan, elektr kabi boshqa latif moddalardan bir qism idrokli maxluqlari bor. Ular juda koÀp sonda mavjud.

Birinchi Maqsad

yat, blarni tasdilash - iymonning bir ruknidir.

Birinchi Asos

Vujud hayot bilan kamol topadi. Vujudning hhuhrat borligÀi hayot bilan ekani aniq. Hayot vujudning nuridir. Idrok hayotning ziyosidir. Hayot hamma narsaning boshi va asosidir. Hayot hamma narsani xar bir jonli narsaga beradi. Bir narsani butun narsalarga sohib hisobiِ، صَلkazadi. Hayot bilan bir tirik mavjud "Ushbu butun ashyo meniki. Dunyo uyim. Koinot sohibim tomonidan berilgan mulkimdir", deya oladi.

Ziyotdan,larning koÀrilishiga sabab va ranglarning, bir soÀzga koÀra, borligining sababidir. Xuddi shuning kabi, hayot ham mavjudotning kashshofidii izhoaga chiqishiga sababdir. Kichik boÀlakni butun va umumiy holga keltiradi. Umumiy narsalarni esa bir boÀlakka sigÀdirishga sababdir. Va sanoqga buthyolarni sherik va birdam qilib bir butunga sabab, bir ruhga sazovor qilish kabi butun vujud kamolotiga sababdir. Hatto hayot koÀplik tabaqalarida bir tur Allohninlloh, naligining tajalliyidir va koÀplikda Ahadiyatining bir oynasidir.

Qara, hayotsiz jism katta togÀ boÀlsa ham yetim, gÀarib, yolgÀizdir. Faqat oÀtirgan makoni va unga qoÀshilgan narsalar bilan munosabati bor. Boshqa k sinfia nima boÀlsa togÀga nisbatan yoÀq. Chunki aloqador boÀlishi uchun na hayoti bor, munosabati boÀlishi uchun na idroki bor. Endi kichkina bir jismhakllaa, masalan asal ariga. Hayot unga kirgan on, butun koinot bilan shunday munosabat quradiki, xususan zamin gullari va nabototi bilan shunday tijorat kelishuvi bitadiki, "d libozi mening bogÀchamdir, tijoratxonamdir", deydi.

Mana, jonzotlardagi mashhur zohiriy va botiniy tuygÀularidan boshqa his etilmaydigan yoÀnaltiruvchi va shavqqa keltiru jamolislar bilan birga ari, dunyoning aksar sinflari bilan ixtisos, doÀstlik, almashuv va tasarrufga sohib boÀladi. Demak, hayot eng kichik jonzotga ta'sirini ko ishnia, albatta inson tabaqalari boÀlgan eng yuksak martabaga chiqish orqali kengayadi, ochiladi va nurlanadiki, hayotning ziyosi boÀlgan idrok bilan, aql bilan bir inson oÀz uyidagi honalarda yurgani kabi, jonzotloÀzall aqli bilan yuksak, ruhoniy va jismoniy olamlarda aylanishadi. Ya'ni, idrokli va jonli maxluq ma'nan olamlarga musofir boÀlgani kabi, u olamlar ham idrokli maxluqning ruh oynasiga musofir boÀli bir fat va akslanib kiradi.

Hayot - Zoti Zuljalolning vahdatining eng porloq burhoni, ne'matining eng buyuk manbai, marhamatining eng latif tahaqiqii, eng yashirin va bilinmas san'at bilan ishlangan naqshidir.

Yashirin va nozikdir. Chunki hayot navÀlarining eng pasti boÀlgan nabotot hayoti va uning eng birinchi darajasi boÀlgan urugÀdagi hayot yrygÀiningnatiniishi, ya'ni uygÀonib koÀkarishi ochiq, koÀp sonda, toÀkinlikda, koÀnikish ichida Hz. Odam (A.S.) davridan beri bashariyat hikmatining nazarida yashirin qolgan. Uning aslini basharning aqli haqiqiy holda kashf qilan aq.

Hayot shu qadar pok va tozadirki, ikki jihati, ya'ni mulk-tashqi va malakutiyat-ichki jihatlari toza, pok, shaffofdir. Qudrat qoÀli, sabablarning pardasini qoÀymasdan, toÀgÀridan-toÀgÀri ivo kabirishadi. Lekin boshqa narsalardagi qiymatsiz ishlar va qudratning izzatiga uygÀun kelmagan nopok koÀrinishdagi holatlarga asos boÀlishi uchun zohiriy sabablarni parda qilgan.

Natija: Hayot boÀlmasa vujud vujud emas, yoÀqlikdan farqi hangomeyish mumkin. Hayot ruhning ziyosidir. Idrok hayotning nuridir. Modomiki hayot va idrok bu qadar ahamiyatli va modomiki bu olamda shubhasiz, eng mukammal va benuqson intizom, koinotda bir mukammallik, ma irqccavonlik kuzatilayotgan ekan, modomiki bu bechora abgor yer kurramiz, sargardon zaminimiz bu qadar haddu hisobga kelmas hayot egalari, ruh sohiblari va idroklilar bilaoyilisa.

Albatta ishonchli sezgi bilan va qat'iy bilish orqali ushbu samoviy qasrlar va burjlarining ham oÀzlariga munosib jonli, idrokli yashovchilari borigini xulosa qilish mumkin. Baliq suvda yashagani kabi, quyoshning Bu asda ham nuroniy yashovchilar topiladi. Olov nurni yoqmaydi, balki otash nurga madad beradi.

Modomiki azaliy qudrat:

shubhasiz eng oddiy moddalardan, eng nursiz uoÀlganrdan cheksiz hayot egasi va ruh sohibini yaratib,

qattiq ahamiyat bilan nursiz moddalarni hayot orqali latif moddalarga aylantiradi,

hayot nurini hamma narsada koÀp sonda sochmoqda,

idrok ziyosi bilan aksar narsalarni yornafsona.

Albatta u Qodiyri Hakiym bu kamchiliksiz qudrati, nuqsonsiz hikmati bilan nur kabi, efir kabi ruhga yaqin va munosib boÀlgan boshqa latif oquvchi moddalarni e'tiborsiz qoldirib hayotsiz qoldirmaydi, jonsiz qoÀymaydi, idroksiz tashlamayd الْحَki nuroniy moddadan, hatto zulmatdan, hatto efir moddasidan, hatto ma'nolardan, hatto havodan, hatto kalimalardan jonlilarni, idroklilarni koÀp sonda yaratadi. Hayvonotning juda koÀp turlari kabi turli tuman ruhoniy maxlurqali u latif oquvchi moddalaridan yaratadi. Ularning bir qismi malaklar, bir qismi esa ruhoniy va jin navlaridir. Farishtalar va ruhoniy borliqlarning koÀp sonda boÀlishini balo qilish qay daraja haqiqat, yaqqol va aqlga sigÀishini va Qur'onning bayon etgani kabi ularni qabul etmagan kimsa qay daraja haqiqatga xilof va hikmatga ters xurofot, zalolat, telbalik, devonalik abiga i quyidagi misol orqali koÀr:

Ikki odam, biri badaviy, vahshiy, keyingisi madaniy, aqli joyida birga hamroh boÀlib Istanbul kabi hashamatli shaharga borishadi. Madaniy, muhtasham shaharning uzoq burchagida xunuk, abgor, kichik uyga, falish ka uchraydilar. Ular uyning ishchi, muhtoj, miskin odamlar bilan toÀlaligini koÀrishadi. Odamlar ajib fabrika ichida ishlamoqda. Uyning atrofi ham ruh sohiblari va jonlilarga toÀla. Lekin ulga cha tirikchilik vositasi va xususiy hayot sharoitlari boÀlib, ularning bir qismi oÀtxoÀr, faqat nabotot bilan yashaydilar. Boshqa bir qismi baliq yeydi, baliqdan boshqa narsa yemaydi.

U ikki odam bu holatni koÀradi. SoÀng qaraydilar, uzoqda mli ins ziynatlangan saroylar, oliy qasrlar koÀrinmoqda. Saroylarning oÀrtasida keng dastgoh va katta maydonlar bor. Ikki odam uzoqligi sababli yo koÀzi zaifligi bilan yoki saroy xalqining yashiringani sababli saroyning yashovchilae'tiboi odamga koÀrinmaydi.

Bu abgor uydagi hayot sharoiti saroylarda yoÀq. Vahshiy badaviy, hech shahar koÀrmagani uchun mazkur sabablarga binoan koÀrinmagani va bu yerdagi hayot sharoiti u yerda boÀlmagani uchun, "Saroyl va akhovchilardan xoli, boÀsh, ichida ruh sohiblari yoÀq", deb, vahshiyligining eng axmoqona valdirashini koÀrsatadi. Ikkinchi odam, "Ey badbn boÀlhu ahamiyatsiz, kichik uyni koÀryapsan, ruh sohiblari, ishchilar bilan toÀldirilgan va bir Zot borki ularni xar doim yangilayapti, ishlatyapti. Qaran, yulu uy atrofida boÀsh yer yoÀq. Tiriklar va ruh sohiblari bilan toÀldirilgan.

Ajabo, bizga uzoqdan koÀringan bu intizomli shaharning, hikmatli ziynatlarnlari kan'atli saroylarning oÀziga munosib oliy yashovchilari boÀlmasligi mumkinmi hech?! Albatta, saroylarning barchasi toÀla va ularda yashovchilarga koÀra boshqa hayot sharoitlari bor. Ha, oÀt oÀrniga bai, ularog yer, baliq oÀrniga olmos yeyishlari mumkin. Uzoqligi yo koÀzing qobiliyatsizligi yoki ularning yashirin ekani bois senga koÀrinmasliklari ularning yoÀqligiga hech qachon dalil boÀla olma hayvooÀrinmasligi yoÀqligiga dalolat qilmaydi. KoÀrinmaslik boÀlmaslikka hujjat boÀla olmaydi.

Xullas, bu misol kabi yuksak yulduzlar va sayyor jismlar ichida yer kurrasining kichiklik va pastligi bilan birga bu qadar sanhoxi hruh, idrok sohiblarining vatani boÀlishi, eng kichik va eng chirigan boÀlaklari ham hayot manbalari boÀlishi, kichik hayvonlarning toÀplanish joyi boÀlishi shak shuarga ". Avvalo va ishoinchli sezgi orqali va qat'iy ishonch bilan, bu nihoyatsiz olam fazosi va shu muhtasham samovot, burjlari, yulduzlari bilan idrok sohiblari, hayydi, tlari, ruh sohiblariga toÀlaligiga dalolat qiladi, shahodat aylaydi, e'lon qiladi.

Olovdan, nurdan, otashdan, yorugÀlikdan, zulmatdan, havodan, ovozdan, xushboÀy hiddqa odaÀzlardan, efirdan va hatto elektrdan va boshqa latif oquvchi moddalardan yaratilgan hayot egalari va ruh sohiblari va idrok sohiblari bilan Buyuk Islom Shariati, Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon "Malaklar va jinlar va ruhoniy borliqlar" deydi, nom uning . Farishtalarning esa jismlarning turli jinslari kabi jinslari boshqa boshqa.

Albatta bir tomchi yomgÀirga muakkal boÀlgan farishta Quyoshgakerak.al malakning jinsidan emas. Jin va ruhoniy borliqlarning ham juda koÀp turli jinslari bor.

Ushbu asos hikmatning xotimasi: Modda asos emasligi, vujud unga boÀysungani va tobeÀ boÀlishini tajribalar koÀrsatadi. Balk asarla ma'no bilan mavjud. Ma'no hayotdir, ruhdir. Shubhasiz, modda, hamma narsa unga yoÀnalishi uchun sohib emas. Balki xodim, bir haqiqatning kamol topishiga xizmat qiladi. U haqiqat hayotdirra ming asosi esa ruh. Shaksiz, modda, unga murojaat qilinishi, undan kamolot soÀraladigan hokim emas. Balki mahkumdir, bir asosning hukmiga tobe', u koÀrsattgan vÀllar bilan harakat qiladi.

OÀsha asos hayotdir, ruhdir, idrokdir. Albatta, modda, ishlar va kamolotni undan bilish, unga bino qilish uchun magÀz emas, asos emas, barqaror emas. Balki yorilishga, erhi ijo yirtilishga muhayyo koÀylak, bir qobiq, koÀpik va suratdir. KoÀzga koÀrinmagan mikroskopik hayvonning qancha oÀtkir tuygÀulari borki, birodarinpish uozini eshitadigan, rizqini koÀradigan, juda hassos va keskin hislari mavjd. Bu holat, moddaning kichrayib mayinlashishi nisbatida hayot nishonlari koÀpayishi, ruh nuri q va koashishini koÀrsatadi. GoÀyo modda mayinlashish orqali, bizning moddiyligimizdan uzoqlashib ruh harorati, hayot nuri ruh olamiga, hayot olamiga, idrok olamiga yaqinlashayotganday yanada yaxshiroq tajalliy etadi. Xullas, modda pardasida ettiralik hayot, idrok va ruhning alomatlari boÀlsayu, parda ostidagi ich olami ruh va idrok sohiblari bilan toÀla boÀlmasligi mumkinmi hech?!

Bu moddiyot va shahodat olamidagi ma'noning, nson vg, hayotning va haqiqatning sanoqsiz belgialri, yogÀdulari va samaralarining manbai faqat moddaga va moddaning harakatiga qaratilib izohlanishining imkoni bormi?! YoÀq, qat'iyan va aslo! Usha boÀsoqsiz belgilar va yogÀdular, moddiy ashyolar va shahodat olami, malakut va ruhlar olami ustiga tashlangan tantanali parda ekanini koÀrsatadi.

Ikkinchi Asos

Farishtalarning borligi, ruhoniy borliqlarning mavjudligi va haqligigotga maviy bir ittifoq bilan, ta'birda ixtiloflari bilan birga, butun aql egalari va naql qilganlar ham bilib, ham bilmasdan ittifoq qilgan deyish mumkin. Hatto moddiyotda rivojlangan Ishrokiyun faylasuflarining atsizl izdoshlari farishtalarning ma'nosini inkor qilmasdan: "Xar bir turning bir ruhoniy ma'naviy misoli bor", deyishadi. Farishtalarni bu shaklda ta'bir qilishgan. Eski faylasuflarning Ishrokiyun qismi ham farishta ma'nosida qabul qilishffoflibur boÀlib, lekin xato qilib "OÀn aql va Turlar Arbobi" deb nom berganlar. Butun toÀgÀri din sohiblari "togÀlarning farishtasi, dengizlarning farishtasi, yomgÀirlarning farishtasi " kabi xar turga koÀra bittadan vazifador farir.

vahiyning ilhomi va irshodi bilan borligini qabul qilib, u nomlar bilan atashadi.

Hatto aqli koÀziga tushgan va insoniyatdan, jonsizlar darajasiga ma'nan tubanlashgan moddaparast va tabiatparastlar ham farishtalarning ma'nosiligi xor etolmasdan {(Izoh) Farishtalar ma'nosini va ruhoniyatning haqiqatini inkor qilishga imkon topa olmaganlar, balki fitratning nizomlaridan "inchi b yureadigan kuch" deb "Kezib yuruvchi quvvatlar" nomini berib xato suratda tasvir qilib bir jihatdan tasdiqlashga majbur boÀlishgan. (Ey oÀzini aqlli oÀylagan!.tlaq aylanib yuradigan kuchlar" deb nomlab, bir jihatda qabul qilishga majbur boÀlishgan.

Ey farishtalar va ruhoniyatni qabul qilishda ikkilanayotgan bechora odam! Nimaga tayanyapsan? Qaysi haqiqatga ishonyapsanki, butu bir isohiblari ham bilib, ham bilmasdan farishtalar ma'nosining aniqligi, isbotlanishi va ruhoniy borliqlarni isbotlanishlari haqida ittifoqlariga qarshi chiqyapsan, qabul etmayapsan? Modomiki Birinchi Asosda isbot emat vai kabi, hayot mavjudotning kashshofidir, balki natijasi, xulosasidir. Butun aql sohiblari malaklar ma'nosining qabulida ma'nan ittifoqdalar va bizning zaminimiz bu qadar hayot egalari va ruh sohiblari bilan jonlantirilga bir Demak shu fazo olami yashovchilardan, bu latif osmonlar joylashgan mazluqlardan xoli qolishi mumkinmi hech?! Yaratilishda joriy nizomlar, qonunlar koinotning tirik boÀlishiga yetarli degan hayol kel aksla Chunki jarayon etayotgan nizomlar, hukmi ijrodagi qonunlar haqiqatda boÀlmasada mavjud hisoblanadigan ishlar, faraziy dasturlar, yoÀq hisoblanadi. Ularga vakillik qiladigqilganarni koÀrsatadigan, ularning tizginini qoÀlida tutadigan farishtalar deyilgan Allohning qullari boÀlmasa u nizomlarga, qonunlarga vujud tayinlanmaydi. Mohiyat koÀrsatilmaydi. KoÀzga koÀrinatabaqahaqiqat boÀla olmaydi. Xolbuki hayot koÀzga koÀrinadigan haqiqatdir. Faraziy ish koÀz koÀradigtan haqiqatga yuklanmaydi.

Natija: Modomiki hikmat bilan din ahli va aql, naql sohib qarasa'nan mavjudotning bu shahodat olamiga maxsus emasligiga ittifoq etgan, modomiki zohiriy shahodat olami qattiq va ruhlarning yaratilishiga muvofiq boÀlmasada, bu qadar ruh sohiblari bilan bezalgan ekan, alboÀlib,vujud unga maxsus emas. Balki yanada koÀp vujud tabaqalari boÀlib, shahodat olami ularga nisbatan naqshli parda hisobida. Modomiki dengizning baliqqa nisbati kabi, ruhlarga muvofiishi ugan gÀayb va ma'no olami ruhlar bilan toÀla boÀlishni taqozo qiladi. Yana modomiki butun ishlar farishtalar ma'nosining borligÀiga shahodat qiladi. Albatta, shak-shubhasiz farishtalar vujudining va ruhoniy xaqiqatlarining eng goÀzal satininva salim aqllar qabul qiladigan va tahsin etadigan eng ma'qul kayfiyatini Qur'on sharh va bayon qilgan. Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon, "Farishtalar muboÀlga qullardir. Amrga muxolafat etmaydilar. Nima amr qilinsa uni qiladilar. Farishtalar nurli latif jismdan iborat.

Turli navÀlarga boÀlingan", deydi. Inlda har ummatdir, "Kalom" sifatidan kelgan Ilohiy Shariatning tashuvchilari, vakillari, akslaridir. Xuddi shuning kabi, farishtalar ham muazzam ummat boÀlib, ularning ishchi qismi "Iroda" sifatidan kelgan koinot qonunularin Yangiiydi, vakil va akslaridir. Muassiri Haqiqiy boÀlgan Qudrati Fotiraning va Azaliy Irodaning amrlariga tobeÀ, Allohning qullari boÀlib, yuksak yulduzlarning xar biri ularning masjidlari, ibodat joylari hisoblda ula

Uchinchi Asos

Farishtalar va ruhoniy borliqlar masalasi shu masalalardanki: Bitta qismning borligi orqali bir butun isbotlanadi. Bitta shaxsning koÀrishi bilan umum sinfidan yujudi ma'lum boÀladi. Chunki kim inkor qilsa, toÀliq inkor qiladi. Bir donasini qabul qilgan kishi sinfning umumini qabul qilishga majbur. Modomiki shunday ekan, qara: Butun toÀgÀri din sohiblari butun asrlarda Odam (A.S.) davrvidan hozirgacYomgÀiishtalarning mavjudligi va ruhoniy borliqlarning isbotlanganiga ittifoq qilganlar. Insonning toifalari bir-birini eslashi, gaplashishi va rivoyat qilishi kabi farishtalar bilan suhbatlashishga, ularning koÀrilganiga va ulhi Masivoyat qilishga birlashganini koÀrmayapsanmi, eshitmayapsanmi.

Ajabo, hech kim farishtalrni yaqqol koÀrimasa, shubhasiz bir shaxsning yoki koÀp insonk,

g borligi qat'iy bilinmasa, ularning shaksiz, shubhasiz vujudlari his etilmasa, bunday ijmo' va ittifoq davom etishi, musbat va vujudiy hodisada, aliy nan holda bardavom ravishda va tavotur suratidagi ittifoq davom etishi mumkinmi?!

Ushbu koÀpchilik e'tiqodinign ildizi qatÀiy dasturlar, tamal bilimlar va ochiq hodisalar boÀlmasligi mumkismninech?!

Asli yoÀq vahima butun insoniyat inqiloblarida, butun insoniy aqidalarda davom etishi, joylashishi mumkinmi hech?!

Haq din sohiblarining, shu azim ijmo'ning hujjati qat'iy ishonchli boÀlmasliuratdar koÀz bilan koÀrinadigan aniqlikda boÀlmasligi mumkinmi hech?!

U qat'iy ishonch va koÀrilgan aniqlik hadsiz belgilardan, ular esa kuzatilgan sanoqsiz voqealardan, voqealar esa shak-shubhasiz shart boÀlgan da, koinr va tamal bilimlarga tayanmasligi mumkinmi hech?! Shunday ekan, din sohiblaridagi umumiy e'tiqodlarning sababi va hujjati ma'naviy tavotur quvvatini ifodalagan juda koÀp sonda farishtatirmaskuzatgani va ruhoniy borliqlarning koÀrganidan hosil boÀlgan shart boÀlgan dastur va tamal bilimlar, qat'iy asoslardir.

Bashariyat ijtimoiy hayoti samosining quyoshlari, yulduzlari, oylari hisobida boi barcpaygÀambarlar va valiylar tavotur suratida, ma'naviy ijmo' quvvati bilan xabar berishgan, guvohlik qilgan farishtalar va ruhoniyatning vujudlari va kuzatilgani shubha qabul qilishi, shakka sabab boÀhirin,hech mumkinmidir, ma'qulmi, qabulmi?!

Boxusus ular bu masalaning mutaxassisidir. Ma'lumki, ikki mutaxassis boshqa minglab kishilardan ustundir. Bu masalada isbot qilganlar hisoblanadi. Mavati drki, ikki isbot qiluvchi minglab rad va inkor qiluvchidan ustundir. Xususan koinot samosida doim porlagan va hech qachon botmagan xaqiqat olamining quyoshlar quyoshi bat til Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning xabarlari va risolat quyoshi boÀlgan Zoti Ahmadiyaning (S.A.V.) shahodati va koÀrgan narsalari, shubha qabul qilishi mumkinmi?! Modomiki bitta ruhoniy borliqning vujudi bir vaqtda isbotlansa, u sinfninun maxiy isbotlanganini koÀrsatadi. Modomiki bu sinfning borligi isbotlangan ekan, albatta ularning shaklan isbotlanganining eng goÀzali, eng ma'quli, eng maqbuli Shariatning shari. Bu ani, Qur'onning koÀrsatgani, Sohibi Me'rojning koÀrgani kabi boÀladi.

ToÀrtinchi Asos

Shu koinot mavjudotlariga nazari diqqat bilan qaralsa, kichik narshida gabi katta ashyolarning ham ma'naviy shaxsi borligi, umumiy vazifasi koÀrinadi. Unda umumiy xizmatlar qilinadi. Masalan: Bir gul oÀzicha san'at naqshini koÀrsatib, hol tili َةِ عَFotir Asmosini zikr qilganidek, yer kurrasi bogÀi ham bir gul hisobidadir. Unda juda intizomli umumiy tasbeh aytish vasifasi bor. Bir meva bir intizom ichida e'lonlarni, tasbehlarni ifodalagani kabi, katta daraxsoblanumumiy surati bilan juda intizomli fitriy vazifasi va qulligi bor. Bir daraxt yaproq, meva va gullarining soÀzlari bilan bir tasbeh qilgani kabi, katta samovot dengizi ham kalimalariz shunida boÀlgan quyoshlar, yulduzlar va oylari bilan Fotiri Zuljaloliga tasbeh aytadi va Sone'i Zuljalollariga hamd etadi va hokazo...

Moddiy va jismoniy borliqlarning xar biri suratan jonsiz, i, Asmiz boÀlsada, rosmana jonli kabi va idroki bordek vazifalari va tasbehlari bor. Albatta, farishtalar ularning malakut olamidagi vakili boÀlib, tasbehlarini ifoda qiladi. Ular ham mulk va shahodva ta'mida farishtalarning timsollari, uylari, masjidlari hisobida.

Yigirma ToÀrtinchi SoÀzning ToÀrtinchi Shoxida bayon etilganidek, shu olam saroyining Sone'i Zuljaloli u saroy ichida ishldir, han toÀrt qism ishchilarining birinchisi: Farishtya va ruhoniy borliqlar. Modomiki nabotot va jonsiz borliqlar bilmasdan va bir bilganning amrida maoshsiz, juda muhim xizmatda, hayvonot esa kichioylardh evaziga bilmasdan oÀta kulliy maqsadlarda xizmat qilayotgan ekan, inson keyinga qoldirilgan va darrov beriladigan ikki maosh evaziga Sone'i Zuljalolning maqsadlarini bilibuursizun harakat qilishi va hamma narsada nafsiga hissa chiqarishi va boshqa xizmatchilarga nazorat qilayotgani shubhasiz. Albatta, toÀrtinchi qism, balki eng birinchi qism boÀlgan xizmatkorlar, ishchilar boÀladi.

Ular insoMuhammxshaydiki, Sone'i Zuljalolning qamrovli maqsadlarini biladigan qullik bilan muvofiq harakat qilishadi. Insonning aksiga nafsning zavqidan va kichik maoshlardan xabilan Àlib faqat Sone'i Zuljalolning nazari, amri ostida, Unga yoÀnalib, U uchun, Uning nomi va yaqinligi bilan ixtisos bilan va bogÀlanish bilanhiya1) etganlari lazzat va kamol va zavq va saodatni yetarli koÀrib, xolisan muxlisan ishlaydilar. Jinslariga koÀra koinotdagi mavjudotning navlariga koÀra ibodat vazifalari turlanadi. Bir hukumai Haqimuxtalif doiralarda muxtalif vazifadorlari kabi, saltanati rububiyat doiralarida ubudiyat va tasbehot vazifasi shunday turlanadi. Masalan: Hazrati Mikoil y Qobi i ekinzorida ekilgan Allohning san'atli asarlariga Janobi Haqning havli ila, quvvati ila, hisobi ila, amri bilan bir noziri umumiy hukmidadir. (Ta'bir joytiradlsa) umum dehqon farishtalarning raisidir. Ular Fotiri Zuljalolning izni, amri, quvvati va hikmati bilan umum hayvonotning ma'naviy choÀponlarining raisi, kaharakazifadagi farishtasi bor.

Modomiki ushbu moddiy va jismoniy borliqlarning xar birining ustida qullik vazifasini bajarish va tasbeh aytish vazifalarini malakut olamida koÀrsatadigan, Allohning dargohiga bilib taq*

Vladigan vazifa yuklangan farishtalar boÀlishi kerak ekan, albatta, Muxbiri Sodiq rivoyat qilgan farishtalar haqidagi suratlar juda munosib va aqlga sigÀadi. Masalan: "Ba'zi farishtalarning qirq yoki qirq ming bos zalol. Xar boshda qirq ming ogÀzi bor, xar bir ogÀzida qirq ming til bilan qirq ming tasbeh aytadi", deganlar. Bu hadis haqiqatining bir ma'nosi va bir surati bor.

Ma'nosi quyidagicha: Farishtalarning ibodati ham juda intizomli, isbotgal, oÀta umumiy, kengdir.

Bu haqiqatning surati esa: Ba'zi katta moddiy borliqlar boÀladiki, qirq ming bosh, qirq ming tarzda qullik vazifasini qiladi. Masalan: Samo quyoshlar bilaar qanduzlar bilan tasbeh aytadi. Zamin bitta maxluq boÀlsada, yuz ming bosh bilan, xar boshda yuz minglab ogÀiz bilan, xar ogÀizda yuz minglab til bilan qullik vazifasini qiladi va Allohga tasbeholar aytadi. Demak l orqakurrasiga vazifadagi farishta malakut olamida bu ma'noni koÀrsatish uchun shunday koÀrilishi lozim.

Hatto men oÀrta darajada bir bodom daraxtisi shardim. Qirqqa yaqin boshi hisobida katta shoxlari bor. SoÀng bir shoxiga razm soldim, qirqqa yaqin til hisobida kichik shoxachalari bor. SoÀng kichik shoxining bir novdasiga qaradim, qirqta gul ochgan. Gullaran, chmat nazari bilan e'tibor berdim, xar bir gul ichida qirqqa yaqin nozik, intizomli popuklarni, ranglarni va san'atlarni koÀrdim. Ularing xar biri Sone'i Zuljalolning turli Ismlarining jilvasini va Ismini oÀqitdi.

Bodojib, qxtining Sone'i Zuljaloli va Hakiymi Zuljamoli ushbu jonsiz daraxtga bu qadar vazifalarni yuklashi, uning ma'nosini bilgan, ifoda qilgan, koinotga e'lon etgan, Allohning dargohiga taqdim qilgan, unÀuli vosib va ruhi hisobida bir vazifali farishtani mindirmasligi mumkinmi hech?!

Ey doÀstim! Bu yergacha bayonimiz qalbni qabul qilishga tayyorlash, nafsni taslim boÀlishga majburlash va aqlni basiratga ga, baish uchun bir muqaddima edi. Agar uni bir daraja tushungan boÀlsang, farishtalar bilan koÀrishishni istasang tayyor tur. Yomon tushunchalarlish qzalan.

Qur'on olami eshiklari ochiq. Qur'on "eshiklari ochilgan" jannat ekanini, kirib koÀr. Farishtalarni Qur'oniy Jannat ichida goÀzal suratda koÀr. Xar bun koiil boÀlgan oyat manzilardir.

Bu manzillarga qara:

فَالْفَارِقَاni tinْقًا ٭ فَالْمُلْقِيَاتِ ذِكْرًا

فَالسَّابِقَاتِ سَبْقًا ٭arini مُدَبِّرَاتِ اَمْرًا

سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ ٭shuur>َسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِاَمْرِهِ يَعْمَلُونَ

sanolarini eshit.

Agar jinlar bilan koÀrishishni istasang:

قُلْ اُوحِىَ اِلَىَّ اَنَّهُ اسْتَمَعَatlariٌ مِنَ الْجِنِّ

qal'ali suraga kir, ularni koÀr, nima deyayotganini eshit? Ulardan ibrat ol. Qara:

اِنَّا سَمِعْنَا قُرْاٰنًا عَجَبًا ٭ يَهْدِىٓ اِلَى الرُّشْدِ فَاٰمَنَّابِهِ وَلَنْ نُشْرِكَ بِhida hَآ اَحَدًا

deyishyapti.

Ikkinchi Maqsad

Muqaddima

Bir saroy yoki bir shahar haqida birov chiqib, "Bu saroy yoki shahar buzilib yangidan mustahkam suratda bino va ta'mir qilinadi" deb dngilanilsa, albatta, uning da'vosiga qarshi olti savol kelib chiqadi:

Birinchisi: Nima uchun buziladi? Sabab va zaruriyat bormi?

Agar "Ha bor" deya isbotlasa,

Ikkinchi: Keyingi savol keladi: "Basalanzib, ta'mirlaydigan usta bunga qodirmi? Qila oladimi?

Agar "Ha, qila oladi" deb, isbotlasa,

Uchinchisi: Davomida: "Buzilishi mumkinmi? SoÀng buziladimi?" degan savol keladi, "Latgar "Ha" deb buzilish imkonini, sodir boÀlishini isbotlasa, yana ikki savol oÀrtaga chiqadi:

"Ajabo, bu ajib saroy yoki shaharning yangidan ta'mirlanishi mumkinmi? Mumkin boÀlsa, ta'mirlanadimi, ajabo?"

Agar "va hikb ularni ham isbotlasa,

Bu masalaning shak-shubha va vasvasa kira olishiga hech bir jihatda hech bir burchagida tuynuk, boÀshliq qolmaydi.

Bu misol kabiبْحَان saroyining, koinot shahrining buzilishi va ta'mirlanishi uchun zarurat bor. Qiluvchi va ustasi qodir. Buzilishi mumkin va sodir boÀladi. Ta'mirlaniarini mkin va amalga oshadi. Bu masalalar birinchi asosdan soÀng isbotlanadi.

BIRINCHI ASOS

Ruh qat'iyan boqiydir. Birinchi maqsaddagi farishtalar va ruhoniy borliqlarning mavjudligiga dalolat qilgan jami dalillar ushbu ruhningzotidaligiga ham dalildir. Menimcha bu masala shu qadar qat'iyki, boshqa bayonning keragi yoÀq. Barzoh, ruhlar olamida boÀlgan va oxiratga ketishni kutgan sanoqsiz boqiy ruhlar karvonlariga isn oÀrtamizdagi masofa shu qadar ingichka va qisqaki, burhon bilan koÀrsatishga ehtiyoj yoÀq. Haddu hisobga kelmagan shuhud va kashf ahlining ular bilan munosabati, hatto kashful qubuِّمُكَning ularni koÀrishlari, hatto bir qancha avom insonlarning ham ular bilan gaplashishi va barchasi sodiq tushda ular bilan koÀrishi yanada tavoturlar suratida odatda insonningl, haqaga ma'lum ilmlari sirasiga kirgan. Lekin bu davrda moddaparastlik fikri hammani telba qilgani sabab, eng yaqqol narsada ham aqlga vasvasa beradi. Bunday vasvasalarni ketkazish uchun qalbiy qanoat va aqlan anglab yetishning judaeng odmanbalaridan, bir muqaddima bilan toÀrt manbaiga ishora qilamiz.

OÀninchi SoÀzning ToÀrtinchi Haqiqatida isbotlangani kabi, abadiy, bardavom, tengsiz jamol, albatt zam boÀlgan ishtiyoqmandining abadiy va boqiy boÀlishini taqozo qiladi. Nuqsonsiz, abadiy, mukammal san'at mutafakkir e'lon qiluvchining bardavom turisgi asoalab qiladi. Nihoyatsiz rahmat va ehson ehtiyojmand shukr qiluvchilarining bardavom ne'mat olishini taqozo qiladi. Oyna boÀlgan ishtiyoqmand, e'lon qiluvchi mutafakkir, muhtoj boÀlgan shukrnishyachi eng boshda inson ruhidir. Shunday ekan, abadul abod yoÀlida jamol, kamol, rahmatga rafiqlik qiladigan narsa boqiy qoladi.

Yana OÀninchi SoÀzning Oltinchi Haqing nah isbotlanganidek, inson ruhi emas, hatto eng oddiy mavjudot tabaqasi ham foniylik uchun yaratilmagan, bir navÀ boqiylikka sazovordir. Hatto ruhsiz, ahamiyatsiz gul ham zohiriy vujudidana shir ham, ming jihatdan bir navÀ boqiylikka sazovordir. Chunki surati sanoqsiz xotiralarda boqiy qoladi. Shakllanish qonuni yuzlab urugÀlarida baqo topib davom etadi.

Modomiki bir oz ruhga oÀxshagan gulning shakllanish qonuni, koHI BOÀh namunasi bir Hafiyzi Hakiym tomonidan boqiylashtirilayotgan ekan, tashvishli oÀzgarishlar ichida mukammal intizom bilan zarrachalar kabi urugÀlarda muhofaza qilinadi, boqiy qolar ekan, albatta, juda qamrovli va yuksak mِيلِ اga sohib va moddiy vijid kiydirilgan, idrok va hayot sohibi, nuroniy Allohning vositasiz ishlaydigan qonun hisoblangan inson ruhi qay daraja baqoga qat'iy sazovor, abadiyatga bogÀliq vng,

avom aloqador ekanini tushunmasang, qanday qilib "Idrokli insonman" deya olasan?!

Ha, katta bir daraxtning bir daraja ruhga oÀxshagan dasturini va shakllanish qonunini bir nidni yabi eng kichik urugÀda joylab, muhofaza qilgan Zoti Hakiymi Zuljalol, Zoti Hafiyzi Bezavol haqida "Vafot etganlarning ruhini qanday qilib muhofaza qiladi" deyish mumkinmi?!

BIRINCHI MANBA: Anfusiy-ich koinoba. Ya'ni, xar kim hayoti va nafsiga e'tibor bersa, boqiy ruhni anglaydi. Xar bir ruh necha yil yashagan boÀlsa qanchalab badan almashtirganiga qarn kufrshaksiz aynan boqiy qolgan. Shunday ekan, modomiki jasad kelib ketuvchi ekan, oÀlim bilan batamom yalangÀoch boÀlishi ruhning boqiyligiga ta'sir qilmaydi va mohiyatini buzmaydi. Hayoti davomida asta-asta jasaangan sini almashtiradi xolos. OÀlimda esa birdan yechiladi. Qat'iyyan, balki kuzatuv oraqali aniqlanganki, jasad ruh bilan qoim. Shunday ekan ruh u bilan qoim emas. Balki ruhning oÀzi qoim va hokim boÀlgani uchun, jasad istaganidek tarqalibtijanianishi, ruhning mustaqilligiga xalal bermaydi. Balki jasad ruhning uyi va inidir, libosi emas. Balki ruhning libosi bir daraja sobit va latifligi ruhga munosib latif gÀilofi va misoliy badani bor. Shunday ekan oÀlganida batamom yaنِهِ اch boÀlmaydi, inidan chiqadi, misoliy badanini kiyadi.

IKKINCHI MANBA: Ofoqiy-tashqi manba. Ya'ni, koÀp kuzatuvlar va turli voqeÀalar va koÀp martalab munosabatlardan yuzaga kelgan tajribalarga tayangan xulosa. Ha, bir ruhning oÀlimeradi.Àng boqiy qolishi tushunilsa, ruh sinfining barchasi boqiyligi lozim boÀladi. Chunki mantiq ilmida qoida borki: Zotiy xossa bitta kishida boÀlsa, barcha kishilarda ham uning borligiga xullohninlinadi. Chunki zotiydir. Zotiy boÀlsa, xar bir kishida mavjud boÀladi. Xolbuki bir kishi emas, balki sanoqsiz, shu qadar hisobga, sanab boÀlmas kuzatuvlarga tayangan xar naar va ruhlarning boqiyligiga dalolat qilgan alomatlar shu daraja qat'iyki, bizga Yangi Dunyo, ya'ni Amerika bor va u yerda insonlar bor, u insonlarning borligiga shubhalanmaymiz. Xuddimiy dang kabi, hozir malakut va ruhlar olamida oÀlgan, vafot etgan insonlarning ruhlari juda koÀp sonda mavjud va biz bilan munosabatdalar. Ma'naviy hadyalarimiz ularga boryapti,uchun ing nuroniy fayzlari esa bizga kelyapti.

Yana qat'iy qanoat bilan vijdonan his qilish muimkinki, inson oÀlgandan soÀng asosli jihati boqiy. U asos esa ruhdir. Ruh esa buzilmaydi va boÀlinmaydi. Chunki sodda, yakka. Xarob boÀlish, boÀlinilan a buzilish esa koÀplik va tarkib etilgan narsalarga xos. Sobiqan bayon qilganimizdek, hayot koÀplikda yakkalik tarzini koÀrsatadi, bir navÀ boltiradka sabab boÀladi. Demak, ruhda yakkalik va boqiylik asos boÀlib, undan koÀplikka tarqaladi. Ruhning foniyligi buzilish va parchalanish orqali boÀladi. Buzilish va parchalanishning kirisghifalsaf vahdat yoÀl bermaydi, soddalik qoÀymaydi. Yoki qatl qilish orqali, qatlga esa bergan vujud ne'matiga juda ishtiyoqmand va loyiq inson ruhidan qaytarib olioqlashJavvodi Mutlaqning cheksiz marhamati izn bermaydi va nihoyatsiz saxovati qoÀymaydi.

UCHINCHI MANBA: Ruh hayot sohibi, idrok egam, bu roniy, xorijiy vujud kiydirilgan qamrovli, haqiqiy, umumiy boÀlishga iste'dodli Allohning toÀgridan toÀgÀri ishlaydigan qonundir. Xolbuki Uning eng zaif qonunlari sobit va boqiylikka sazovor. Chunki e'* * *>berilsa, oÀzgaradigan barcha sinflarda sobit haqiqatlar borki, butun oÀzgarishlar, inqiloblar va hayot shakllari ichida aylanib suratlar almashtirib, oÀlmasdan yashab boqiy qolmoqda.

Demak, xar bir inson shaxsi mohiyatiulduzlamrovi, kulliy idroki va umumiy tasavvurlari bilan bir shaxs boÀlsada, bir sinf hisoblanadi. Bir sinfga kelgan va joriy boÀlgan qonun inson shaxsida ham joriy.

Modomiki Fotiri Zuljalol insonni qamrovli oyna, umumiy qullik va yuksak bir mohr Qur'ilan yaratgan ekan, xar bir kishidagi ruh haqiqati yuz minglab surat almashtirsa ham, Allohning izni bilan oÀlmaydi, yashaydi, kelgani kabi ketadi. Shunday ekan, inson shaxsining haqiqiy in hikmohibi va jonlilik unsuri boÀlgan ruhi ham Allohning amri, izni va boqiylashtirishi bilan doimo boqiydir.

TOÀRTINCHI MANBA: Ruhga bir daraja oÀxshagan va ikkisi ham amr va iroda olamidan kelganidan, manbaÀligi beytenauhga bir daraja muvofiq, lekin faqat hissiy vujudi boÀlmagan sinflarda hukmron qonunlarga razm solinsa va oÀsha nizomlarga qarasganda koÀrinadiki: Agar Allohning toÀgÀridan toÀgÀri amal qiladigan qonuni mq boÀlvujud kiyganida, u sinflarning ruhlari boÀlar edi.

Xolbuki u qonun bardavom boqiy. Doim davomli, sobitdir. Hech qanday oÀzgarishlar va inqiloblar ularning birlani yuta'sir qilmaydi, buzmaydi. Masalan: Bir anjir daraxti oÀlsa, tarqalsa, uning ruhi hisoblangan shakllanish qonuni zarra kabi urugÀida oÀlmasdan boqiy qoladi. Modomiki Allohning toÀgÀridan toÀgÀri ishlaydigan n, birdiy va zaif qonunlari boqiylik bilan, davomliligiga aloqador. Albatta inson ruhi faqat boqiylik bilan emas, balki abadul abad bilan aloqador boÀlishi lozim. Chunki rruhli Qur'onning xabari, قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبِّى farmoni jalili bilan amr olamidan kelgan idroklilar va jonlilar qonuni boÀlib, azaliy qudrat unga moddiy vujud kiydirgan. Demak, iroda sifatidan va amr olamidan kelgan idroksiz qonuilmaymoim yoki aksariyat hollrda boqiy qolar ekan, aynan ularning bir jihatda qardoshi, ular kabi iroda sifatining tajalliysi va amr olamidan kelgan rui hisoqiylikka sazovor boÀlishi yanada qat'iyroq, loyiqroq. Chunki vujud sohibidir, koÀringan haqiqat sohibidir. Ulardan yanada ham sogÀlom, yuksakroq. Chunki idrok sohibidir. Ulardan koÀra batlarin, qiymatliroq. Chukni hayot sohibidir.

IKKINCHI ASOS

Abadiy saodat kerak. Uni beradigan Foili Zuljalol esa qodir. Olamning xarob boÀlishi va dunyo oÀlishi mumkin. Sodir boÀladi ham.rizqindan olamning tirilishi va hashr mumkindir. Sodir boÀladi ham.

Bu olti masalani bir-bir aql qanoat hosil qiladigan darajada muxtasar tarzda bayon qilamiz. Zotan OÀninchi SoÀzda qalbni mukammal iymon darajasiga chiqaradigan darajada burh, ushbzikr etilgan. Bu yerda esa faqat aqlni qondiradigan, mot qiladigan Eski Saidning "Nuqta Risolasi"dagi bayonoti tarzida tushuntiramiz.

Ha, abadiy saodatni kerakli qilgan narsa mavjud. OÀsha zaruriyatnilab krligiga dalolat qilgan qat'iy burhonlar "OÀn Manba va Asos"dan sizilgan xulosadir.

BIRINCHI ASOS: E'tibor berilsa, butun koinotda mukammal nizom, mtlashai intizom bor. Xar jihatda ixtiyor tomchilari va maqsadning yogÀdulari koÀrinadi. Hatto hamma narsada maqsad nuri, xar ishda iroda ziyosit kabiharakatda ixtiyor yogÀdusi, xar tarkibda hikmat shu'lalarining samarasining shahodati bilan e'tiborga tushadi. Agar abadiy saodat boÀlmasa, bu asosli nizom ma'nosiz va zaif shakldan iborat boÀlib qoladi. YolgÀonchi,ylansaiz nizom boÀladi. Nizom va intizomning ruhi boÀlgan ma'naviyat, aloqa va munosabatlar behuda boÀladi. Demak, nizomni nizom qilgan abadiy saodatdir. Shuniy makan olam nizomi abadiy saodatga ishora qiladi.

IKKINCHI ASOS: Koinot yaratilishida mukammal hikmat bor. Ha, inoyati azaliyaning timsoli boÀlgan Allohning hikmati umum koinotga foydalarning munosibligi aga hamatlarning iltizomi tili bilan abadiy saodatni e'lon qiladi. Chunki abadiy saodat boÀlmasa, koinotda shubhasiz bor hikmatlarni, foydalarni kr qalbib inkor qilish kerak boÀladi. OÀninchi SoÀzning OÀninchi Haqiqati bu haqiqatni quyosh kabi koÀrsatgani uchun, u bilan kifoyalanib bu yerda toÀxtatamiz.

UCHINCHI ASOS: Aql, hikmat, umumiy xulosa va tajribaning shahodatlari bilanda mum boÀlgan mavjudot yaratilishidagi gÀoyasizlik va isrofning yoÀqligi abadiy saodatga ishora qiladi. Fitratda isrof va yaratilishda gÀoyasizlik boÀlmaganiga dalil - Sone'i Zuljalolning hamٰى oyasaning yaratilishida eng qisqa yoÀlni, eng yaqin jihatni, eng yengil suratni, eng goÀzal sifatni ixtiyor qilishi, tanlashi, ba'zan bir narsaga yuztalab vazifa yuklashi va nozik narsaga ming meva va gÀoyalarni qoÀyishidir.

i "sudmiki isrof yoÀq va gÀoyasizlik mavjud emas ekan, albatta abadiy saodat boÀladi. Chunki qaytmaslik sharti bilan yoÀqlik hamma narsani gÀoyasiz qiladi, hamma narsa isrof sarf di. Barcha fitratlarda, jumladan insonda Manfa'atul A'zo Faniniga asosan isrofning boÀlmasligi koÀrsatadiki, insondagi samoqsiz ma'naviy iste'dod va nihoyatsiz orzular, fikrlar, mayllar ham isrof qilinmaydfaryodnday ekan, insondagi asosli komillashish mayli kamolning borligini koÀrsatadi, saodat mayli esa abadiy saodatga nomzod boÀlganini qat'iyan e'lon qialdi. Shunday ekan insonning haqiqiy mohiyatini n sarxl qilgan asosli ma'naviyat, yuksak orzular hikmatli mavjudotning aksiga isrof va gÀoyasiz boÀladi, quriydi, befoyda ketadi. Bu haqiqat OÀninchi SoÀzning OÀn Birinchi Haqiqatida isbotlangani uchun bu yerda tugatamiz.

TOÀRTINCHI ASOS: Judabiri Ssinflarda, hatto kecha va kunduzda, qish va bahorda, havo qatlamida, hatto insonning shaxsida, hayoti davomida almashtirgan badanlar va oÀlimgaرْ مَسagan uyqu orqali hashr va nashrga oÀxshash bir navÀ qiyomat, buyuk qiyomatning sodir boÀlishini his ettiradi, ramzan xabar beradi.

Ha, masalan, bizning haftalik soatimizning son, xar aqiqa, soat va kunlarini sanaydigan charxlariga oÀxshagan, Allohning dunyo degan katta soatidagi kun, yil, inson umri, dunyoning aylanishi bir-biriga muqaddima boÀlib bir-biridan xabar beradi, aylanib ishlaydi. Tundan soÀorqasiorni, qishdan soÀng bahorni koÀrsatgani kabi, oÀlimdan soÀng qiyomat tonggi oÀsha dastgohdan, katta soatdan chiqishini ramzan xabar beradilar.

Bir shaxsning umri davomida boshiga kelgan bir qancha qiyomat turlari bor. Xar kecha bir navÀarni n, xar nahor bir navÀ tirilish bilan hashr alomati koÀringani kabi, besh-olti yilda butun zarralarini almashtirib, hatto bir yilda ikki marta tadrijiy qiyomat va hashr taqlidini kechiradi. Hayvonot va nabotot navlari xar bahorda uch yuz va butn koÀproq hashr, nashr va turga oid qiyomatni koÀradi.

Bu qadar belgilar va hashrning ishoralari va shuncha alomat va nashr ramzlari albatta buyuk qiyomatning sizmalari hisobida hashrgir. Hara qiladi. Bir Sone'i Hakiym tarafidan turlarda turning qiyomatini, ya'ni butun nabotot ildizlarini va bir qism hayvonlarni aynan bahorda tiriltirish, barglari, gullari va mevalari kabi boshqa bir qancha narikmatii aynan emas, misli bilan qaytarish orqali bir navÀ hashr va nashr qilish xar bir inson shaxsida umumiy qiyomat ichida shaxsiy qiyomatga dalil boÀladi. Chunki insonning bitta shaxsi boshqa turdagilarning bini inki hisobidadir. Chunki fikr nuri insonning amali va fikrlariga shunday kenglik berganki, oÀtmish va kelajakni qamraydi. Dunyoni yutsa ham toÀymaydi. Boshqa sinflarda aÀzolarning mohiyati kichik, qiymati shaxsiy, nazari chegaralanga,

Aoli maxsus, lazzati va azobi oniydir. Basharning mohiyati esa ulugÀ, bahosi qiymatli, nazari umumiy, kamoli cheksiz, ma'naviy lazzati va azobi qisman doimiy.

Shundar. Sam, shubhasiz boshqa navlarda takrorlangan bir tur qiyomatlar va hashrlar umumiy buyuk qiyomatda xar bir inson shaxsini aynan qaytarib tiriltirishiga shubhasiz ramz qiladi, xabar beradi. OÀninchi SoÀzning ToÀqqizinchhli taqatida ikki karra ikki toÀrt aniqligida qat'iyan isbotlangani sabab bu yerda qisqartiramiz.

BESHINCHI ASOS: Haqiqatni izlanib dalillari bilan bilgan olimlar insonnign ruh javharida qoÀyilgan cheksiz iste'dod ar qadste'dodda joylashtirilgan chegarasiz qobiliyatlar va u qobiliyatlardan kelib chiqqan hadsiz mayllar va u hadsiz mayllardan hosil boÀlgan nihoyatsiz orzular va u nihoyatsiz orzularn aql vallud etgan soÀngsiz fikrlar va inson tasavvurlari bu shahodat olamining orqasidagi abadiy saodatga qoÀlini uzatgan, unga koÀzini tikkan, u tarafga yuzlanganini koÀrmoqda. Hech yolgÀona olmrmagan fitrat va fitratdagi shu qat'iy, shiddatli va tebranmas abadiy saodat mayli, abadiy saodatning sodir boÀlishiga doir vijdon bir qat'iy xulosa beryapti. OÀninchi SoÀzning الْفَحrinchi Haqiqati bu haqiqatni kunduz kabi koÀrsatganidan tugatamiz.

OLTINCHI ASOS: "Rahmoni Rahiym" boÀlgan mavjudotning Sone'i Zuljatdadirng rahmati abadiy saodatni koÀrsatadi. Ha, ne'matni ne'mat qilgan, ne'matni qattiq jazodan xalos qilgan va mavjudotni abadiy firoq sababli faryodlardan qutqargan, abadiy saodatni rahmatining sha'nidan, bashardan ayamasirga hanki butun ne'matlarning avvali, raisi, maqsadi, natijasi boÀlgan abadiy saodat berilmasa, dunyo oÀlgandan soÀng oxirat suratida tirilmasa, butun ne'matlar shiddatli jazolarga aylanadatganiesa shaksiz va majburiy umum koinotning shahodati bilan aniq va koÀringan Allohning rahmatining borligini inkor qilish kerak boÀladi. Xolbuki rahmat quyoshdan ham porloqroq sobit haqiqatdir.

Rahmatning jilvalaridan va latif asarlaridang muvgan ishq, shafqat va aql ne'matlariga e'tibor ber. Agar abadiy firoq va cheksiz ayriliq inson hayotiga kelishini faraz qilsang, latif muhabbat eng buyuk bir musibat boÀlashk osonaziz shafqat eng katta bir illat boÀlishini, nuroniy aql eng buyuk balo boÀlishini koÀrasan. Demak, rahmat (chunki rahmatdir) abadiy hijronni haqiqiy muhabbatga qarshi chiqara olmaydi. OÀninchi SoÀzning Ikkinchi Haqiqati bu haحْمَدُi gÀoyat goÀzal suratda koÀrsatgani uchun bu yerda qisqartirildi.

YETTINCHI ASOS: Koinotda koÀringan va bilingan butun latif tuygÀular, butun yaxshiliklbir-bitun kamolotlar, butun jozibalar, butun ishtiyoqlar, butun marhamatlar ma'nolar, mazmunlar, ma'naviy kalimalar boÀlib, koinotning Sone'i Zuljalolining lutf va marhamatining tajalliylarini, ehson va karamining jilvalarini zarurat darajaskin, malbga shaksiz koÀrsatadi, aqlning koÀziga suqadi. Modomiki olamda bir haqiqat bor ekan, shaksiz haqiqiy rahmat boÀladi. Modomiki haqiqiy rahmat bor ekan, abadiy saodat blganmi. OÀninchi SoÀzning ToÀrtinchi Haqiqati Ikkinchi Haqiqati bilan barobar bu haqiqatni kundek oydinlatgan.

SAKKIZINCHI ASOS: Insonning idrokli fitrati boÀlgan vijdoÀn uchadiy saodatga yuzlangan, uni koÀrsatadi. Ha, kim oÀz uygÀoq vijdonini tinglasa "Abad!.. abad!" degan ovozini eshitadi. Butun koinot u vijdonga berilsa ham, abadga boÀlgan ehtiyojining oÀrnini toÀlilan, lmaydi. Demak, vijdon abad uchun yaratilgan. Demak, vijdoniy tortishish kuchi va jalb qilish faqatgina haqiqiy maqsadning va jozibador haqiqatning tortishi orqali boÀladi. OÀninchi SoÀzning OÀn Birinchi Haqiqatining xotimasi bu haqiqatni kdigan gan.

TOÀQQIZINCHI ASOS: Sodiq, tasdiqlangan, ishonchli Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamning xabaridir. Ha, U zotning (S.A.V.) soÀzlari abadiy saodatning eshiklarini ochgan va Uning (S.A.V.) kalomlari abadki, tadatning oynalaridir. Zotan butun paygÀambarlarning (Alayhimussalam) ijmo'ini va butun avliyolarning tavoturini qoÀlida tutgan, butun quvvati bilan butun da'volari - tavhiukr, mhiydan soÀng hashr va saodat nuqtasida jamlanadi. Ajabo, bu quvvatni oÀrnidan qoÀzgÀatadigan biror narsa bormi? OÀninchi SoÀzning OÀn Ikkinchi Haqinchi Shu haqiqatni juda zohir bir suratda koÀrsatgan.

OÀNINCHI ASOS: OÀn uch asrda yetti jihatdan i'jozini muhofaza qilgan va Yigirma Beshinchi SoÀzda isbotlida, a kabi qirq adad i'joz navÀlari bilan moÀ'jiza boÀlgan Qur'oni MoÀ'jizul Bayonning qat'iy xabarlaridir. Ha, Qur'on xabari jismoniy hashrni kashhdan mvchidir. Bu yashirin olam tilsimi va koinot hikmati ramzining kalitidir. Qur'oni MoÀ'jizul Bayon ichiga olgan va takror-takror tafakkurga amr anlarie'tiborga havola qilgan minglab qat'iy aqliy dalillar bor. Jumladan: Bir misoliy qiyosni ichiga olgan

va

وَقَدْ asfiyoكُمْ اَطْوَارًا

va bir adolat daliliga ishora etgan

kabi juda koÀp oyatlar bilan jismoniy hashrdagi abadiy saodatni koÀrsatadigan juda koÀp durbinlarni insonninul qilboriga taqdim qilgan. Qur'onning boshqa oyatlar bilan izoh etgan

va

oyatidagi misoliy qiyosning xulosasini "Nuqta" risolasida quyidagicha bayon qi chiqaz:

Inson vujudi holatdan holatga oÀtishi orqali ajib va muntazam oÀzgarishlar oÀtkazadi. Nutfadan alaqqa, alaqdan mudgÀaga, mudgÀadan azm vْ غَيْga, azm va lahmdan yangi yaratilishga ya'ni inson suratiga aylanishi juda nozik dasturlarga tobeÀ. U davrlarning xar birining maxsus qonunlari, muayya. OÀtgmlari va doimiy xarakatlari borki, oyna kabi ostida maqsad, iroda, ixtiyor, hikmatning jilvalarini koÀrsatadi.

Vujudni bu tarzda yaratgan Sone'i Hakiym xar yil bir libos kabi uni almashtiradig saladning almashtirilishi va davom etishiga maydalangan jihozlarning oÀrnini toÀldiradigan, ishlaydigan yangi zarralarning kelishi uchun tarkibg mujohojdir. Badan hujayralari intizomli Ilohiy qonunlar bilan buzilgani sabab yana intizomli Rabboniy qonun bilan ta'mirlash uchun rizq nomi bilan latif bir moddani taqouta oladi. Badan a'zolarining turli tuman hojatlari nisbatida Razzoqi Haqiqiy maxsus qonuni bilan taqsimlaydi va tarqatadi.

Endi U Razzoqi Hakiymning yuborgan latif moddalarning holatlariga qara, moddaning zarralari karvon kabi havo tabaqasidalik, aoqda, suvda tarqalgan. Birdan harakat amrini olgandek maqsadli harakatni bildirgan kayfiyatda toÀplanadi. GoÀyo ulardan xar bir zarraga bir vazifa orqali muayyan maAylaniboorish uchun buyruq olgandek juda tartibli toÀplanadi. Ulaning vaziyatidan koÀrinadiki, bir Foili Muxtorning maxsus qonuni bilan chaqirilib, jonsizlar olamidan mavludlarga, ya'ni jonzotlar olamiga kiradi. SoÀng muni eshnizom, doimiy harakat va maxsus dasturlar bilan rizq sifatida bir badanga kirib, ichida toÀrt oshxonada pishirilgandan, toÀrt ajib oÀzeyayotlarni oÀtkazgandan, toÀrtta suzgichdan suzilgandan soÀng badanning xar tarafiga yoyilib, butun muhtoj boÀlgan a'zolarning turli tuman, boshqa-boshqa ehtiyoj darajalariga koÀra Razzq boÀlqiqiyning inoyati va muntazam qonunlari bilan boÀlinadi.

Xullas, zarralarning qaysi biriga hikmat nazari bilan qarasang, basirat bilan, intizom bilan, eshan, builm bilan chaqirilgan zarraga koÀr ittifoq, qonunsiz tasodif, kar tabiat, idroksiz sabablar umuman aralasha olmasligini koÀrasan. Chunki xar biri keng maydonga yoyilgan unsurlardan badan hujayrasigacefon bsi holatga oÀtgan boÀlsa, uning muayyan qonunlariga goÀyo ixtiyori bilan amal qiladi, muntazam ravishda kiradi. Qaysi tabaqaga safar qilgan boÀlsa, shunday intizomli qadam tashlaydiki, sha, barcir Saiqi Hakiymning amri bilan ketayotgani koÀrinadi.

Demak, intizomli holdan holga, tabaqadan tabaqaga tobora nishon va maqsadidan chalgÀimay kerakli joyga, masalan Tavfiqning اَحَدُorachigÀiga Rabboniy amr bilan kiradi, oÀtiradi, ishlaydi. Bunda, ya'ni rizqlardagi rububiyatning namoyon boÀlishi koÀrsatadiki, boshida zarralohningyyan, vazifador edi, oÀsha joylarga nomzod edi. GoÀyo xar birining peshonasi va yuzida "Falon hujayraning rizqi boÀladi" deb yozilganday, intizomning borligi xar bir odamning peshonasiga qadar qalami bilan rizqi yozilganiga va rÀlish stida ismining yozilganiga ishora qiladi. Ajabo, bu daraja cheksiz qudrat va keng hikmat bilan roblik qilgan, zarralardan sayyoralargacha butun mavjudotni tasarrufi ostida tutgan, intizom va mezon doirasida ayla, boshn Sone'i Zuljalol "Nash'ayi uxro"ni qilmasin yoki qila olmasligi mumkinmi?!

KoÀp Qur'on oyatlari hikmatli ilk yaratilishni insonning e'tiboriga taqdim qi"SubhaHashr va qiyomatdagi nash'ayi uxroni unga misol qilib aqlga sigÀdirmaslikni ketkazar.

Ya'ni: Loyazrni yoÀqdan bu daraja hikmatli suratda kim insho qilgan boÀlsa, sizni oxiratda tiriltiradigan zot ham U", deydi.

Yana

Ya'ni, "Sizning hashrda eski holatlgan, tishingiz, tirilishingiz dunyodagi xilqatingizdan ham osonroq, qulayroqdir", deydi.

Bir lashkarning askarlari istirohat uchun tarqalsa, soÀng bir sur bilan chaqirilsa, lashkar bayrogÀi Hakim juda oson toÀplanishlari yangidan bir lashkar tashkil qilishdan ham oson va juda qulaydir. Xuddi shuning kabi, "Bir badanda bir-biri bilan uyushib doÀst boÀlgan va munosabat paydo qilgxodimls zarralar Hazrati Isrofil Alayhissalomning Suri bilan Xoliqi Zuljalolning amriga "Labbayk" deyishlari va toÀplanishlari aqlan birinchi ijoddan ham osonroq, mumkinroqdir. Butun zarralarning toÀplanishlargan, ki kerak boÀlmas. UrugÀlar va tuxumlar hisoblangan va hadisda "Ajzuz zanab" deb ta'bir etilgan asos moddalar va asos zarralar ikkinchi tirilish uchun yetarli asos, poydevordiabi mae'i Hakiym inson badanini ularning ustida bino qiladi.

Uchinchi

kabi oyatlar ishora qilgan adolat qiyosining xulosasi quyidagicha:

Olamda koÀp zolim,ib, bi, ayyor insonlar juda toÀkinlik va farogÀatda, mazlum va dindor odamlar qattiq zahmat va xorlikda umr oÀtkazayotganini koÀryapmiz. SoÀng oÀlim kelib, ikkisini ham teng qiladi. Agar bu tenglik cheksiz boÀlsa, oxiri boÀlmasa, zulm hisoblan. Odatolbuki koinot shahodati bilan sobit boÀlgan Ilohiy adolat va hikmat bu zulmni hech bir jihat bilan qabul qilmagani uchun, birinchisi jazosini, ikkinchi mukofotini koÀrishnchalin, bu intizomsiz, abgor inson iste'dodiga munosib jazo va mukofot olib haqiqiy adolatga sabab boÀlishi, Rabboniy hikmatga sazovor va olamning hikmatli mavjudotining buyuk qardoshi boÀlishi uchun shaksiz oxiratni taqozr. OgÀdi.

Bu dunyo inson ruhiga oÀrnatilgan sanoqsiz iste'dodlarning unishiga munosib joy emas. Demak, boshqa olamga yuboriladi. Ha, insonning junki b buyuk. Shunday ekan u abadga nomzod. Mohiyati yuksak, jinoyati ham katta. Boshqa mavjudotlarga oÀxshamaydi. Intizomi ham muhim. Intizomsiz boÀla olmaydi, e'tiborsiz qolmaydi, gÀoyasiz qoldirilmaydi, mutlaq, xar lik bilan mahkum boÀlmaydi, mutlaq yoÀqlikka qocha olmaydi. Unga Jahannam ogÀzini ochgan, kutmoqda. Jannat esa shafqatli quchogÀini ochgan, kutmoqda. OÀninchi SoÀzning Uchinchi Haqiqati ushbu ikkinchi misoliildirgjuda goÀzal shaklda koÀrsatgani uchun bu yerda tugatamiz.

Demak, misol uchun bu ikki oyati karima kabi juda koÀp aqliy latif burhonlarni ichiga arningboshqa oyatlarni ham qiyos qil, tadqiq et. Ushbu oÀn manba va oÀn asos qat'iy xulosa, qat'iy burhonni keltirib chiqaradi. Va juda asosli xulosa va u juda quvvatli burhon hashr va qiyomatga illat va taqozo etganning vujudiga qat'iy Sufyoolat etganlari kabi, Sone'i Zuljalolning ham, OÀninchi SoÀzda qat'iyan isbot etilgani kabi, Hakiym, Rahiym, Hafiyz, Odil kabi aksar Asmoyi Husnasi hashr va qiyomatning kelishini va abadiy saoriyosig vujudini taqozo qiladi. Abadiy saodatning sodir boÀlishiga qat'iy dalolat qiladilar. Demak, hashr va qiyomatga zarurat shu daraja quvvatli boÀlib, hech qanday shak va shubhaga sabab boÀlmaydi.

UCHINCHI ASOS

Qiladigan zot q. U inr. Hashrning zarurati shubhasiz mavjud ekan, hashrni keltiradigan zot ham oÀta muqtadirdir. Uning qudratida nuqson yoÀq. Eng katta va eng kichik narsalar unga nisbatan bir. Bir bahorni yaratish bir gulch shar'son. Ha, bir Qodiyrki: Bu olam, butun quyoshlari, yulduzlari, olamlari, zarralari va javharlari nihoyatsiz tillar bilan Uning azamati va qudratiga shahodat qiladi. Jimsoniy hashrni Uning qudratdan uzoq koÀrishga biror vahima va vaslikda ng haqqi bormi?!

Shubhasiz bir Qodiyri Zuljalol:

bu olam ichida xar asrda yangi va intizomli dunyoni yaratgan,

hatto xar yil yangi sayyor, muntazam koinotni ijod qilgan,

hatto xar kun yangi muntazam olamni yaratgan,

da'vos samovot va yer yuzida, bir-biri orqasida oÀtkinchi dunyolarni, koinotlarni mukammal hikmat bilan yaratgan, almashtirgan,

asrlar va yillar,lekin kunlar sanogÀicha intizomli olamlarni davr ipiga osgan,

va u bilan qudratining azamatini koÀrsatgan,

va yuz ming turdagi hashrning naqshlari bilan bezagan katta bahor gulini Yer Kurrasining boshiga gul kabi taqqan,

shu on bir mukammal hikmatini, san'at goÀzalligini izhor etgan bir zotga nisbatan,

"Qiyomatni qanday keltiradi, bu dunyoni oxiratga qanday almashtiradi" deyish mumkinmi?!

Bu Qodiyrning mukammal qudratini, hech bir narsa unga ogÀir emasishni , eng katta narsa eng kichik narsa kabi uning qudratiga yengilligini, hadsiz aÀzolar bir aÀzo kabi qudratiga qulay ekanini quyidagi oyati karima e'lon qilasbatidا خَلْقُكُمْ وَلَابَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ

Bu oyatning haqiqatini OÀninchi SoÀzning Xotimasida qilsqacha, "Nuqta Risolasi" va Yigirmanchi Maktubda izohi bhik boayon qilganmiz. Bu maqom munosabati bilan uch masala suratida bir oz izohlaymiz.

Allohning qudrati zotiydir. Shunday ekan, ojizlik aralasha olmaydi. Ashyolarning botiniga taalluqlidir. Shunday ekan moneÀlar qoÀshila olmaydi. Nisbaham kauniy. Shunday ekan boÀlak butunga teng keladi va kichik narsa katta hisoblanadi. Bu uch masalani isbotlaymiz.

BIRINCHI MASALA: Zoti Aqdasi Ilohiyning Qudrati azaliysi zarki karotiy lozimidir. Ya'ni, zarurat darajasida zot uchun kerakli. Hech qanday ayrilish jihati yoÀq. Shunday ekan qudratning aksi boÀlgan ojizlik qudratni kerak qilgan zotga shaksiintizoq boÀlmaydi. Agar boÀlsa ikki zidning birga boÀlishi kerak boÀladi. Modomiki ojizlik zotga loyiq boÀlmas ekan, shaksiz uning qudratiga aralasha olmaydi.

Modo. Xolbjizlik qudratning ichiga kira olmaydi, zotiy qudratda shaksiz martabalar boÀlmaydi. Chunki hamma narsaning vujud martabalari zidlarining aralashuvi orqali yuzaga chiqadi. Masalan: Haroratdagi martabalar sovuqlikning kirishi orqafat vasndagi darajalar xunuklikning aralashishi bilan va hokazo qiyos qil... Lekin borligi bilan yoÀqligi Allohning yaratishiga bogÀliq boÀlganilvasilar haqiqiy va tabiiy zotiy ehtiyoj boÀlmagani uchun, imkon doirasiga bogÀliq narsalarda zidlar bir-biriga kirgan. Martabalar tavallud qilib, ixtiloflar orqali olamdagi h suraishlar kelib chiqqan.

Modomiki Allohning azaliy qudratida martabalar yoÀq. Shunday ekan taqdir etilganlar ham, zarurat darajasida qudratga nisbati bir boÀladi. Eng katta nqta sieng kichikka teng, zarralar yulduzlarga oÀxshash boÀladi. Butun bashar hashri bitta nafsni tiriltirish kabi, bir bahorning ijodi bitta gulning san'atli qilinishi kabi Uning qudratiga oson. Agar sabablardan deb bilinsa, bitta gul bul qihor qadar ogÀir boÀladi.

Bu SoÀzning Ikkinchi Maqomining ToÀrtinchi "Allohu Akbar" martabasi oxirgi bandining izohida, Yigirma Ikkinchi SoÀzda, Yigiremak, Maktubda va uning ilovasida isbot etilganki: Narsalarning yaratilishi Vohidi Ahaddan deb bilinsa, butun ashyolar bir narsa kabi oson boÀladi. Agar sabablarga berilsa, bir narsa butun narsalar qadar zahmatli, oan jonoÀladi.

IKKINCHI MASALA: Allohning qudrati ashyolarning haqiqatiga taalluq etadi. Koinotning oyna kabi ikki yuzi bor. Biri mulk jihati, oynaning rangli tomoniga oÀxsha markaeyingisi malakutiyat jihati boÀlib, oynaning shaffof tomoniga oÀxshaydi. Mulk jihati zidlarning faoliyat joyi. GoÀzal-xunuk, xayr-shar, kichik-katta, qiyin-oson kabi ishlarning yuzaga chiqish joyidir. Shuniutun hun: Sone'i Zuljalol qudrat qoÀli zohiriy aqlga koÀra past va noloyiq ishlarga shaxsan kirishgani koÀrinmasligi uchun zohiriy sabablarni qudratining tasarruflariga parda qilgan. Chunki buni aostidava izzat taqozo qiladi. Vositalar va sabablarga esa haqiqiy ta'sir bermagan. Chunki buni vahdati ahadiyat taqozo qiladi. Malakutiyat jihati hamma narsada Tad, tozadir. Aniqlanishning ranglari, xunukligi unga aralashmaydi. Bu jihat oÀz Xoliqiga vositasiz yuzlangan. Unda sabablarning tartibi, zanjiri yoÀq. Unga sababning asosi va bogÀliqligi kirmaydْ

وَ نi-bugrisi yoÀq. MoneÀlar mudohala qila olmaydi. Zarra quyoshga qardosh boÀladi.

NATIJA: Uning qudrati ham oddiy, ham cheksiz, ham zotiydir. Qudratining taalluqli joyi hamma m vositasiz, ham dogÀsiz, ham isyonsizdir. Shunday ekan, qudrati doirasida katta-kichikka nisbatan takabburi yoÀq. Jamoat bir kishiga nisbatan ustun emas. Butun boÀlakka nisbatan qudratiga ortiqcha nozlava engaydi.

UCHINCHI MASALA: Uning qudratining nisbati qonuniydir. Ya'ni, koÀpga-ozga, kattaga-kichikka teng. Bu tushunilishi qiyin masalani bir nechta misol bilan aqlga yaqinlashtiramiz.

Koyzona, "shaffoflik", "ozaro javob", "muvozanat", "intizom", "mavhumlik", "itoat"lar alohida ish boÀlib koÀpi ozga, kattasi kichikka teng.

Birinchi misol: "Shaffoflik" sirini koÀrsatadi.

Masalan: Quyishuda koajalliy fayzi boÀlgan timsoli va aksi dengiz yuzida va xar bir tomchisida ayni mohiyatni koÀrsatadi. Agar Yer Kurrasi quyoshga pardasiz turli shisha boÀlaklari tutilsa, untuman si xar bir boÀlakda va butun zamin yuzida qiyinchiliksiz, boÀlinmasdan, nuqsonsiz bir boÀladi. Agar farazan quyosh yaratuvchi boÀlsa edi va fayzli ziyosini, aksining timsolini irodasi bilan bera olganida, butun zamin nsiz. taratgan fayzi bir zarraga bergan fayzdan ogÀir boÀlmas edi.

Ikkinchi misol: "OÀzaro javob berish" siridir. Masalan:

Jonli kishilar (ya'na bardnlardan) tarkib topgan katta doiraning markaziy nuqtasidagi kishining qoÀlida sham va doiradagi kishilarning qoÀlida oyna borligi faraz qilinsa, markaziy nuqta qamragan oynalariga bergan fayzi va aks jilvasi qiyiy nuriksiz, boÀlinmasdan, nuqsonsiz nisbatda koÀrinadi.

Uchinchi misol: "Muvozanat" siridir. Masalan:

Haqiqiy, hassos va juda katta tarozi boÀlsa. Ikki pallasida ikki quyosh, yoki ikki yulduz, yoki ikki togÀ, yoki ikki tuxum, yoki ikkisusiya, qaysisi boÀlsa boÀlsin, sarf qilinadigan ayni quvvat bilan hassos katta tarozining bir pallasi koÀkka, biri zaminga tushadi.

ToÀrtinchi misol: "Intizom" siridir. Masalan:

Eng azim kemani engon nurk oÀyinchoq kabi aylantirish mumkin boÀladi.

Beshinchi misol: "Mavhumlik" siridir. Masalan:

Aniqlanmaydigan bir mohiyat butun tafsilotiga eng kichigidan eng kattasiga, kamaytirman SoneboÀlinmasdan bir qaraydi, kiradi. Zohiriy aniqlashlar jihatidagi xususiyatlar aralashsa ham chalkashtirmaydi. U oÀziga xos xususiyatlarning nazarini oÀzgartirmaydi. Masalan: Igna kabi bir baliq kit kabi oÀziga xos mohiyatga sohib. Bir mikrobqasi varkidon kabi hayvoniy mohiyatni tashiydi.

Oltinchi misol: "Itoat" sirini koÀrsatadi. Masalan: Bir qoÀmondon, "Qadam bos" amri bilan bir askarni harakatlantirgani kabi, oÀsha buyruq bilan bir qoÀshinni ham harakatlantiradi.lab haoatni koÀrsatgan misol sirining haqiqati shuki: Koinotda, tajribalar asosida hamma narsaning mukammallik nuqtasi bor. U narsaning oÀsha nuqtaga maylÀlgan Haddan ortiq mayl ehtiyoj boÀladi. Haddan ortiq ehtiyoj ishtiyoq boÀladi. Haddan ortiq ishtiyoq tortishish boÀladi va tortishish, ishtiyoq, ehtiyoj, mayl - Janohikmatning koinotga oÀrnatgan qonunlarining narsalarning mohiyati tomonidan urugÀlari va namuna xususiyatidir. Borligi va yoÀqligi Allohning bor qilishiga bogÀliq narsalarning mohiyatining mutlaq kamoli, mutlaq vujuddir. Xususiy kamoli iste'dodl Qur'ohisdan amalga chiqargan maxsus bir vujuddir.

Demak, butun koinotning "Kun" amriga itoati bitta askar hisoblangan bir zarraning itoati kabidir. Allohning irodasidanamchiln "Kun" amri azaliyiga maxluqlarning itoati va boÀysunishida yana irodaning tajalliyi boÀlgan mayl, ehtiyoj, shavq va tortishish birdan, barobar qoÀysola-i Latif suv nozik mayl bilan muzlash amrini olgan payti temirni maydalashi itoat sirining quvvatini koÀrsatadi.

Bu olti misol ham noqis, ham chegaralangan, ham zaif, ham haqiqiy ta'siri boÀlmagan imkon doxiovning borliqlar quvvatida va ishida shubhasiz koÀrinsa, albatta ham cheksiz, ham azaliy, ham abadiy, ham butun koinotni mutlaq yoÀqlikdan iÀli bilgan va butun aqllarni hayratda qoldirgan, buyuk ishlari bilan tajalliy etgan Allohning azaliy qudratiga nisbatan shubhasiz hamma narsa tengdir. Hech nnobi Hnga ogÀir emas.

E'tiborsiz, bu olti sirning kichik mezonlari bilan u qudrat tortilmaydi va munosabatga kirmaydi. Faqat tushunishga yaqinlashtirish va aqlga sigÀdirmaslikni ketkazish uchun zikr etildi.

Uchi, harbsosning Natija va Xulosasi: Modomiki Allohning azaliy qudrati cheksiz, Zoti Aqdasga zaruriy, hamma narsaning dogÀsiz, pardasiz malakutiyat jihati unga yuzlangan, unga qaragan, ikki tarahtiradtengligidan iborat boÀlgan imkon e'tibori bilan muvozanatda, buyuk yaratilish qonuni boÀlgan fitrat nizomiga va yaratilish qonunlariga mute, moneÀlardan va turli tuman xususiyatlardan malakutiyat jihati pok va sofn. Shu albatta eng katta narsa eng kichik narsa kabi Uning qudratiga nozlanmaydi, qarshilik qilmaydi. Shunday ekan hashrda butun ruh sohiblarining tiriltirilishi Uning qudratiga bir chivinning bahorda tiriltirilishidan koÀra o.

Hq boÀlmaydi. Shunday ekan

farmoni mubolagÀasizdir, toÀgÀridir, haqdir. Shunday ekan muddaomiz boÀlgan "Yaratiladi.zor qodir, bu jihatda hech qanday moneÀ yoÀq" qoidasi qat'iy bir suratda isbotlandi.

ToÀrtinchi Asos

Qiyomat va hashr kerak va hashrni keltiradigan Zot qodir ekan, bu dunyoning qiyomat va hashrga qobiliyati bordir.ari icrda boÀladi maÀ nosidagi muddaomizda toÀrt masala mavjud:

Birinchisi: Bu dunyo olamining oÀlishining mumkinligi.

Ikkinchisi: OÀlimning amalga oshishi.

Uchinchisi: Harob boÀlgan, oÀlgan dunyoning oxirat suratida ta'mirlanishi va tda koÀhining imkoni borligi.

ToÀrtinchisi: Mumkin boÀlgan ta'mirlanish va qayta tirilishning sodir boÀlishidir.

Birinchi Masala: Koinotning oÀlimi mumkin.gan koi bir narsa mukammallashish qonuni ichiga kirsa, unda rivojlanish bor. Rivojlanish va oÀsish boÀlsa, unda tabiiy umr bor. Tabiiy umr boÀlsa, tabiiy ajdeb harligi aniq. Juda keng izlanish va tadqiqotlar bilan aniqlanganki, ashyolar oÀzini oÀlim panjasidan qutqara olmaydi.

Inson kichik bir olam boÀlib, yiqila iste qutula olmaydi. Olam ham katta bir insondir, u ham oÀlimning panjasidan qutula olmaydi. U ham oÀladi, soÀng tiriladi yoki yotib keyin hashr tongia, Allzini ochadi. Yana koinotning kichraytirilgan nusxasi boÀlgan hayot daraxti, buzilish va boÀlinishdan oÀzini qutqara olmaydi. Xuddi shuning kabi: Yaratilish daraxtidan qismlarga ayrilgan koinot silsilasi ta'mir vbir qoilanish uchun buzilishdan, tarqalishdan oÀzini qutqara olmaydi. "Agar dunyoning tabiiy ajalidan avval Alloh irodasining izni bilan unga tashqi xastalik yoki buzgÀunchi hodidan mlmasa va uning Sone'i Hakimi tabiiy ajaldan avval uni buzmasa, xar holda, hatto fanniy bir hisob bilan bir kun keladiki:

اِذَ (a.s.َمَآءُ انْفَطَرَتْ ٭ وَاِذَا الْكَوَاكِبُ انْتَثَرَتْ ٭ وَاِذَا الْبِحَارُ فُجِّرَتْ

ma'nolari va sirlari Qodiyri Azaliyning izni bilan amalga oshib, dunyo boÀ darajatta insonning sakaroti boshlanib, ajib xirillash va daxshatli ovoz bilan fazoni jaranglatib toÀldiradi, baqirib oÀladi. SoÀng Ilohiy amr bilan tiriladi.

NOZIK RAMZLI BIR MASALAvaziyauv oÀz zarari uchun muzlaydi. Muz muzning zarariga eriydi. MagÀz poÀstning zarariga quvvatlashadi. Lafz ma'noning zarariga qalinlashadi. Ruh jasad hisobiga zaiflashadi. Jasad ruh hisobiga mayinlashadi. Zuddi shuning kabi: Nursiz olam hisoblangan dunyo, latif oxirat olami uchun hayot mashinasining ishlashi orqali shaffoflashadi, latiflashadi. Yaratuvchi Qudrat oÀta hayrat beradigan faoliyat bilan nursiz, oÀlik, soÀngan, oÀlgan jihozlarga hayoi. Allni sepishi qudratining ramzi boÀlib, nurli olam hisobiga ushbu nursiz olamni hayot nuri bilan eritadi, yondiradi, yoritadi, haqiqatini quvvatlaydi. Hashqa mqat naqadar zaif boÀlsa ham oÀlmaydi, surat kabi yoÀq boÀlmaydi. Balki moddalashib, suratlarda sayru safar qiladi. Haqiqat kattalashadi, rivojlanadi, tobora kengay zimmaoÀst va surat esa eskiradi, mayinlashadi, boÀlinadi. Sobit va oÀsgan haqiqatning qomatiga yarashish uchun yanada goÀzal holda yangilanadi. KoÀpayish va kamayish nuqtasida haqiqat bilan surat teskari mutanoan dallar. Ya'ni: Surat qalinlashganda, haqiqat mayinlashadi. Surat mayinlashishishi nisbatida haqiqat quvvat topadi. Demak , shu qonun rivojlanish qonuniga kirgan butunhikmatlarni oÀz ichiga oladi. Demak, xar holda bir kun keladiki: Koinot eng buyuk haqiqatining poÀst va surati boÀlgan shahodat olami, Fotiri Zuljalolning izni bilan parc daraldi. SoÀng yanada goÀzal suratda yangilanadi. يَوْمَ تُبَدَّلُ الْاَرْضُ غَيْرَ الْاَرْضِ oyatining siri amalga oshadi.

Natija: Dunyoning oÀlimi mumkin, ham hech shubhasiz mumkin.

Ikkinc sanogala: Dunyo oÀlimining sodir boÀlishi. Bu masalaga, butun Samoviy dinlarning ijmo'si, butun salim fitratlarning shahodati va koinotning barcha oÀzgarish, almashinish va buziing xarining ishorasi dalil boÀladi. Asrlar, yillar adadicha jonli mavjudot dunyolarining va sayyor olamlarning dunyo musofirxonasida oÀlimlari orqali asl dunyoning ham ular kabi oÀlishiga shahodatlailan u

Dunyoning sakarotini Qur'on oyatlari ishora qilgan suratda faraz qilishni istasang, qara: Koinotning jihozlari nozik, yuksak nizom bilan bir-biriga bogÀlangan. Yashirin, nozik, latif bogÀ bilan bogÀlangan va shuكَ ف۪ىa intizom ichidaki, agar osmon jismlaridan bitta jism "Kun" amriga yoki "OÀqingdan chiq" xitobiga sazovor boÀlsa dunyoning sakaroti boshlanadi. Yulduzlar toÀqnashadi, jismlar chayqaladi, cheksiz olam fazosida millionlab jismlarni toÀpin.

katta zambarak oÀqlari mudhish sadolari kabi faryodni boshlaydi. Bir-biriga toÀqnashib, uchqunlar sochib, togÀlar uchib, dengizlar yonib yer yuzi tekislanadi. Demak, oÀlim va sakarot bilan Qodiyri Azaliy koinotni ctashqidi, koinotni tozalab, Jahannam va Jahannamga munosib boÀlganlar bir tomonga, Jannat va Jannatga munosiblar boshqa tomonga ajraladi, oxirat ola lazzaaga chiqadi.

Uchinchi Masala: OÀladigan olamning tirilishi mumkin. Chunki Ikkinchi Asosda isbotlangani kabi, qudratda nuqson yoÀq. Zarurat esa juda quvvatli. Masala esa Allohning istagiganisbatiq boÀlgan narsalardandir. Mumkin masalaning juda kuchli zarurati boÀlsa, yaratuvchining qudratida kamchilik boÀlmasa, unga mumkin emas, balki sodir boÀlgan suratida qaraladi.

Koinotga e'tibor berikeng vÀrinadiki: Ichida hamma tarafga uzangan, ildiz otgan ikki unsur bor. Xayr-shar, goÀzal-xunuk, foyda-zarar, kamol-nuqson, ziyo-zulmat, hidoyat-zalolat, nurْوَاحِ iymon-kufr, toat-isyon, xavf-muhabbat kabi belgilari bilan, mevalari bilan koinotda zidlar bir-biri bilan toÀqnashadi. Doim oÀzgarish va almashishib turadu. Boshqa bir olam mangan tining peshtaxtasi boÀlib charxlari aylanadi. Albatta ikki unsurning bir-biriga zid shoxlari va natijalari abadga boradi, yigÀilib bir-biridan ayriladi. OÀshanda Jannat-Jahannam suratida yuzaga chiqadi.oinot iki boqiy olam bu foniy olamdan yaratilar elan, albatta asosiy unsurlari baqoga va abadga ketadi.

Ha, Jannat-Jahannam yaratilish daraxtidan abak yaqin uzanib ketgan shoxining ikki mevasi, koinot silsilasining ikki natijasidir, bu faoliyat sayrining ikki xazinasidir, abadga qarab yoÀnalgan va chayqangan mavjudotning ikki hovuzidir, lutf va qahrning ikki tajalliy qiladisabablyi boÀlib, qudrat qoÀli shiddatli harakat bilan koinotni chayqagan payti ikki hovuz munosib moddalar bilan toÀladi.

Hakiymi Azaliy bardavom inoyati va azaliy hikmatning taqozosi bgan. Bunyoni tajribaga joy, imtihonga maydon, Asmoyi Husnasiga oyna, qadar qalami va qudratiga sahifa boÀlish uchun yaratgan. Tajriba va imtihon كَةِ فsishga sabab. OÀsish esa iste'dolarning rivojlanishiga sabab. Rivojanish esa qobiliyatlarning yuzaga chiqishiga sabab. Qobiliyatlarning yuzaga chiqishi esa nisbiy haqiqatlarning koÀrinishiga sabab. Nisbiy haqiqatlarning koÀrinishi esa Soneishda jalolning Asmoyi Husnasining naqshlarining tajalliylarini koÀrsatishiga va koinotni Samadoniy maktublarga aylantirishiga sababdir. Demak, bu imtihon i. Bu a taklif siri sababli oliy ruhlarning olmos kabi javharlari xabis-yomon ruhlarning koÀmir kabi moddalaridan tozalanadi, ayriladi.

Bu mazkur sirlar kabi yana biz bilmagan koÀp nozik, oliy hikr etgr uchun olamni bu suratda iroda qilgan uchun uning almashish va oÀzgarishini ham oÀsha hikmatlar uchun iroda qildi. Almashish va oÀzgarish uchun zidlarni bir-biriga xikmat bilan aralashtirdi va qarama-qarsi keltirdi. Zararlringananfaatlarga qoÀshib, yomonliklarni yaxshiliklarga dohil qildi, goÀzalliklar bilan jamlab, xamir kabi qorib, koinotni almashish va oÀzgarish qonuniga, boshqaga aylanish va koini sehish dasturiga tobeÀ qildi.

Qachon imtihon maydoni yopilsa,

tajriba vaqti tugasa,

Asmoyi Husna hukmini ijro qilsa,

qadar qalami maktublarini toÀliq yozsa,

qu kirgaan'at naqshlarini bitirsa,

mavjudot vazifalarini ado etsa,

maxluqot xizmatlarini tugatsa,

hamma narsa ma'nosini ifodalasa,

dunyo oxirat urugÀlarini yetan sevsa,

zamin Sone'i Qodiyrning butun qudrat moÀ'jizalarini, umum san'at gÀaroyibotlarini namoyon qilib koÀrsatsa,

bu foniy olam bardavom manzaralarni tashkil qilgan lavhalarni zamon arikoyat taqsa,

Sone'i Zuljalolning bardavom hikmati va azaliy inoyati imtihon natijalarini,

tajribaning natijalarini,

Asmoyi Husnaning tajalliylarining haqiqatlarini,

qadaringa si maktublarining haqiqatlarini,

namuna-misol san'at naqshlarining asllarini,

mavjudot vazifalarining foydalarini, gÀoyalarini,

asan, qot xizmatlarining haqlarini va koinot kitobi kalimalarining ifodalagan ma'nolarining haqiqatlarini,

iste'dod urugÀlarining unishini,

bir buyuk mahkamaning ochishini,

dunyodan olinrqali soliy manzaralarni koÀrsatishini,

zohiriy sabablarning pardasini yirtishini va hamma narsa toÀgÀridan-toÀgÀriga Xoliqi Zuljaloliga taslim etishi kabi haqiqatlarni taqozo qilsa va mazkur haqiqatlarni taqozo etgaoinotgun, koinotni almashinish,

fano qiy-chuvlaridan, oÀzgarish va zavoldan qutqarish va abadiylashtirish uchun zidlarning soflashishini istasa,

almashرُّومُing sabablarini va ixtiloflarning moddalarini bir-biridan ayirmoq istasa,

albatta qiyomatni keltiradi va oÀsha natijalar uchun soflashtiradi.

Demak, soflashtirish natijasida Jahannam abadiy suvi mshatli bir surat olib, toifalari

tahdidiga sazovor boÀladi. Jannat abadiy, hashamatli surat kiyib ahl va doÀstlari

سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَzinchiiga sazovor boÀladi. Yigirma Sakkizinchi SoÀzning Birinchi Maqomining Ikkinchi Savolida isbot etilgani kabi, Hakiymi Azaliy bu ikki uyning yashovchilariga mukammal qudrati bilan abadiy va sogan qojud beradi. Hech boÀlinish, oÀzgarish, qarilikka va inqirozga uchramaydi. Chunki inqirozga sabab boÀlgan oÀzgarishning sabablari topilmaydi.

ToÀrtinchi Masala: Borligi va yoÀqligÀ'tadin ichida boÀlgan narsa sodir boÀladi. Dunyo oÀlgandan soÀng oxirat boÀlib tiriladi. Dunyo xarob qilingandan soÀng, dunyoni yaratgan Zot yana goÀzalroq suray olad'mirlaydi, oxiratning bir manzili qiladi. Bunga dalil boshda Qur'oni Karim minglab aqliy burhonlarni ichiga olgan umum oyatlari bilan va butun Samoviyt koÀrlar bunda ittifoqda boÀlgani kabi, Zoti Zuljalolning jaloliy va jamoliy vasflari, Asmoyi Husnasi boÀlishiga qat'iy suratda dalolat qiladi. PaygÀambarlarga yuborgan butun samoviy fardi:

مَi bilan qiyomatni va hashrning ijodini va'da bergan.

Xullas, modomiki va'da bergan ekan, albatta qiladi. OÀninchi SoÀzning Sakkizinchi Haqiqatiga murojaat qil. Boshda Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamning minchisi'jizalarining quvvati bilan, butun anbiyo va mursalin, avliyo va siddiqiynlar sodir boÀlishida ittifoq bilan xabar berganlar. Shuning kabi krli edbutun qonunlari bilan sodir boÀlishini xabar beradi.

Natija: OÀninchi SoÀz butun haqiqatlari bilan, Yigirma Sakkizinchi SoÀz Ikkinchi odomikda Lasiyyamalardagi butun burhonlari bilan, botgan quyoshning tongda yangidan chiqishi darajasidagi qat'iyat bilan koÀrsatganki: Dunyoviy hayotning botishidan soÀng haqiqat quyoshi uxn, rishayot suratida chiqadi.

Demak, boshdan bu yergacha bayonlarimiz Hakiym Ismidan yordam va Qur'on fayzidan istifoda suratida - qalbni qaosi bo nafsni taslimga, aqlni ishontirishga tayyorlash uchun "ToÀrt Asos" aytdik. Lekin biz kim boÀlibmizki, bunga doir soÀz aytsak. Asl bu dunyoning Sohibi, koinotning Xoliqi, mavjudotning Maliki nima deyapti, uni tinlashadmiz kerak. Mulk sohibi soÀz soÀylar ekan boshqalarning nima haddi borki, ortiqcha aralashsin...

Sone'i Hakiym dunyo masjidida va yer maktabida asrlar orqasida oÀtirgabilan alarning barcha saflariga xitoban aytgan azaliy xutbasida koinotni zilzilaga solgan

اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا ٭ وَاَخْرَجَتِ الْاَرْضُ اَثْقَالَهَا ٭ وَقَالَ الْاِنْسَانُ مَالَiramanيَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ اَخْبَارَهَا ٭ بِاَنَّ رَبَّكَ اَوْحٰى لَهَا ٭ يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ اَشْتَاتًا لِيُرَوْا اَعْمَالَهُمْ ٭ فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ ٭ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَاهُ

va butgan.

luqotlarni harakatlantirgan, shavqqa keltirgan

وَبَشِّرِ الَّذِينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ اَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا rdavomْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هٰذَا الَّذِى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَاُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا وَلَهُمْ فِيهَآ ularnَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيهَاخَالِدُونَ

kabi minglab farmonlarni Malikul Mulkdan, dunyo va oxirat Sohibidan tinglashimiz kerak. "Amanna va Soddaqna" deyishimiz kerak.

سُبْحَانَكَ لَاعِلْمَ لَنَآ اِلَّondim.َلَّمْتَنَآ اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰٓى اٰلِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ كَمَا صَلّيْتَ عَلٰى سَيِّدِqiziqqِبْرٰهِيمَ وَعَلٰٓى اٰلِ سَيِّدِنَا اِبْرٰهِيمَ اِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ

Koinot Tilsimini Kashf qilgan, Qur'oni Hakimning Muhim Tilsimini Hal qilgan

"Ana" va "Zarra"dan iborat bir "alif" bir "nuqtaham yo

Bu SoÀz Ikki Maqsaddan iborat. Birinchi Maqsad "Ana"ning mohiyat va natijasidan, Ikkinchi Maqsad "Zarra"ning harakat va vazifasidan gapiradi.

BIRINCan QurSAD

اِنَّا عَرَضْنَا الْاَمَانَةَ عَلَى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَالْجِبَالِ فَاَبَيْنَ اَنْ يَحْمِلْنَهَا وَsoÀz tقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْاِنْسَانُ اِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا

Bu oyatning buyuk xazinasidan bitta javhariga ishora qilamiz. quyidagicha:bboniymon, zamin, togÀlar koÀtarishdan chekingan va qoÀrqqan omonatning koÀp jihatlaridan bir donasi, bir jihati ana,>menlikdir. Ha, menlik Hz.Odam (A.S.) zamonidan hozirgacha insoniyat olammin...atrofiga shox-shoda solgan nuroniy tubo daraxti bilan daxshatli zaqqum daraxtining urugÀidir. Bu azim haqiqatga kirishdan avval uning tushunilishini osonlashtiradigan quyida bir muqaddima bayon qilamiz:

Ana>- maxfiy xazinalar byatiga Alloh ismlarining kaliti boÀlgani kabi, koinotning tushinilishi qiyin tilsimining ham kaliti boÀlib, bir tushunilishi qiyin muammo, hayrat beradigan tilsimdian qut"Men"ning mohiyatining bilinishi orqali ushbu gÀarib muammo, ajib tilsim boÀlgan ana>ochiladi va koinot tilsimini va Allohning zot, sifat va Ashar ki ifodalagan olamining xazinalarini ham ochadi. Bu masalaga doir "Shamma" nomli bir arabcha risolamda quyidagicha yozganman: Olamning kalitjada (nning qoÀlidadir va nafsiga taqilgan. Koinot eshiklari zohiran ochiq koÀrinsada, haqiqatda yopiqdir. Janobi Haq omonat sifatida insonga "ana">nomli shunday bir kalit berganlmat qamning butun eshiklarini ochadi va shunday tilsimli bir anoniyat-menlik berganki, Xalloqi Koinotning maxfiy xazinalarini u orqali kashf qiladi. Faqat ananing>oÀzi ham juda mushkul muammo va ochilishi qiyin bir tilsimdir. Agar uning hinmi h mohiyati va yaratilish siri bilinsa, oÀzi ochilgani kabi koinot ham ochiladi. U quyidagicha:

Sone'i Hakiym insonning qoÀliga omonat sifatida Rablik sianbai muqaddas xususuiyatlarining haqiqatlarini koÀrsatadigan, tanitadigan, ishora va namunalarni jamlagan oÀlchov birligi, rububiyat sifatlari va uluhiyat xususiyatlari bilinishri bitn anani>bergan. Lekin oÀlchov birligi haqiqiy mavjud boÀlishi kerak emas. Balki andozadagi faraziy chiziqlar kabi, faraz va tasavvur bilan oÀlchov birligini tashkil qiladi. arisht isbotlanish bilan haqiqiy vujudi lozim emas.

Savol: Nima uchun Janobi Haqning sifat va ismlarini bilish anoniyat-menlikka bogÀliq?

Javob: Chunki mutlaqil muhng narsaning hududi va oxiri boÀlmagani uchun unga bir shakl berilmaydi va ustiga surat chizish va aniqlash uchun hukm qilinmaydi, mohiyati nima ekani tushunilmaydi. Masalan: Doimiy za sabaiz ziyo bilinmaydi va his etilmaydi. Qachon haqiqiy yoki tasavvurda bir qorongÀilik bilan xat chekilsa, oÀshandagina bilinai. Demak, Janobi Haqning ilm va qudrat, Hakiym va Rahiym kabi sifat va ismlari, keng, hududsiz, sheriksiz an", dni uchun ularga hukm qilinmaydi, nima ekani bilinmaydi va his qilinmaydi. Shunday ekan haqiqiy soÀnggi va chegarasi boÀlmagani uchun, faraziy va tasavvurdt qilichegara chizish kerak boÀladi. Uni esa anoniyat qiladi. OÀzida yolgÀonchi rububiyat, malikiyat, qudrat, bir ilm tasavvur qilib, chegara chizadi. U bilan keng sifatlarga hayoliy hudud qoÀyadi. "Bu yergacha meniki, undan soÀng unikidir" deb, hamolllaydi. OÀzidagi kichik oÀlchovlar bilan ularning mohiyatini asta-asta tushunadi. Masalan: Mulk doirasida mavhum rububiyati bilan mumkinot doirasida Xoliqining rububiyatini anglaydi. Zohiriy egaligi bilan a moddning haqiqiy malikiyatini tushunadi. "Bu uyga sohib boÀlganim kabi, Xoliq ham bu koinotning sohibi" deydi va juz'iy ilmi bilan uning ilmini fahm qiladi. Egallagan tajribasi bila shoxl'i Zuljalolning san'at yaratishini anglaydi.

Masalan: "Men shu uyni qanday qilgan va tartiblagan boÀlsam, huddi shuning kabi bu dunyo uyini ham bir zot qilgan va chundilagan" deydi. Va hokazo... Butun Ilohiy sifat va xususiyatlarini bir daraja bildiradigan, koÀrsatadigan minglab sirli holatlar, sifat va hissiyotlar ana-">men"da joylashtirilgan. Demak, ana>oyna-misol, oÀlchov birligi, kengayish asbog pastrfiy ma'no kabi ma'nosi oÀzida boÀlmagan va boshqa zotning ma'nosini koÀrsatgan, insoniyat vujudining qalin ipidan idrokli bir sim, bashariyat mohamma ning koÀylagidan mayin bir ip va yoÀqlikka oid kitobidan bir alif boÀlib, alifning "ikki yuzi" bor. Biri xayrga va vujudga qaraydi. U yuzi faqntirgazga qobil. Berganni qabul qiladi, oÀzi ijod qila olmaydi. Bu jihatda yaratuvchi emas, qoÀli ijod qilishga qisqa.

Keyingi yuzi esa yomonlikka qaraydi va yoÀqlikka ketadi. Bu yuzida u qiluvchi, amal sohibidir. Uni, Alloiyati harfiyadir, yaÀni boshqa zotning ma'nosini koÀrsatadi. Rububiyati hayoliydir. Vujudi shu qadar zaif va nozikki, shaxsan oÀzida hech narsaga chiday olmaydi va boÀyniga ola olmaydi. Balki ashyolarningfalarialari va miqdorlarini bildirgan issiqlik harorati va havoning oÀlchanishi kabi mezonlardan bir mezon boÀlib, Vojib-ul Vujudning mutlaq, ta bita hududsiz sifatini bildiradigan bir mezondir.

Mohiyatini shu tarzda bilgan va anglagan va unga koÀra harakat qilgan inson قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا bashoratiga doxil boÀladi. Omonatni loyigÀidek ado etadi va anydi. K"ning>durbini bilan koinot nima ekanini va qanday vazifa bajarishini koÀradi. Tashqi ma'lumot nafsga kelgan payti, anada>bir tasdiqlovchi koÀradi. U ilmlar nur va hikmat boÀlib qoladi. Zulma boshqÀoyasizlikka aylanmaydi. Qachonki ana>oÀz vazifasini bu suratda ifoda qilsa, oÀlchov birligi boÀlgan mavhum rububiyatini va faraziy sohibligini tark etadi.

لَهُ الْjuda b وَلَهُ الْحَمْدُ وَلَهُ الْحُكْمُ وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

deydi.

Haqiqiy qulligining kiyimini kiyar. "Ahsani taqvim" maqomiga chiqadi.

Agar ana>yaratilish hikmatini unutib, tabiiy vazifasini tark etib, oÀziga ismiy ma'no bilan boqor boÀÀni oÀzini sohib deb e'tiqod qilsa, omonatga xiyonat qiladi, وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسّٰيهَا oyatiga dohil boÀladi.

Butun shirklar, yomonliklar va zalolatlarni vujudga keltirgan anoniyat-menlikning bu jihatidan, osmonlar, yer va toga muhtaxshatga tushgan, faraziy shirkdan qoÀrqqan. Ha, ana>-men nozik bir alif, tor, faraziy bir xat hisoblanadi. Agar mohiyati bilinmasa, yashinish tuprogÀi ostida koÀkaradi, tobora qalinlashadi. Inson vujudining hamma tomoniga yoyiladi. Katta ajan' qikabi inson vujudini yutadi. Inson butun tuygÀulari bilan xuddiki ana>-men boÀladi.

SoÀng sinfning menligi va jinsi va millatiga boÀlgan bogÀliqlik jihati biar, xanligiga kuch berib, ana>tarafdorlarning anoniyatiga tayanib, shayton kabi Sone'i Zuljalolning amrlariga qarshi kurashga chiqadi. SoÀng nafsini qiyoslash orqali hammani, hatto umlasinarsani oÀziga qiyos qilib, Janobi Haqning mulkini ularga va sabablarga taqsimlaydi. Juda azim shirkka tushar. اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ ma'nosini koÀrsatadi.

Davlat molidan qirq soÀmni oÀgÀoxlarin odam doÀstlariga yuz soÀmdan oÀgÀirlashini qoÀllab-quvvatlaydi. Xuddi shuning kabi "OÀzimga egaman" degan odam, "Hamma narsa oÀziga sohib", deyishga va e'tiqod qilishga majbuَ عَلَDemak, ana>-men bu xoinona vaziyatda ekan, mutlaq jaholatdadir. Minglab fanlarni bilsada, bilmasligini bilmagan kimsaning johilligi holatidadir. Chunki tuygÀulari, fikrlari koinotning ma'rifat nurlarini keltirgan payti, nafsida uni tasdiqlayinot b nurlantiradigan va davom ettiradigan modda topmagani uchun soÀnadi. Kelgan hamma narsa nafsidagi ranglar bilan boÀyaladi. Hikmatning oÀzi kelsa, nafsida mutlaq gÀovasan.ik suratini oladi. Chunki bu holdagi ananing>rangi shirk va iymonsizlikdir, Allohni inkor qilishdir. Butun koinot porloq oyatlar bilan toÀlsa ham, "men"dagi>qorongÀi bir nuqta ularni oÀsha qarash orqali soÀndiradi, koÀrsatmaydi. OÀn Biralash SoÀzda inson mohiyatining va inson mohiyatidagi menlikning harfiy ma'no jihatida qanchalik xassos mezon, toÀgÀri miqyos va keng mundarija, mukammal xarita va qamrovli oynaVojibuotda goÀzal bir taqvim, roÀznoma ekanini oÀta qat'iy suratda izoh etilgan. Unga murojaat etilsin. OÀsha SoÀzdagi tafsilotga binoan qisqa qilib, muqaddimaga nihoyat berdik. Agar muqaddimani tushungan boÀlsang kegliginiqatga kiramiz.

Qara: Insoniyat olamida Hz. Odam (A.S.) zamonidan hozirga qadar ikki azim jarayon, ikki fikrlar silsilasi hamma tarafda va insoniyatning xar tabaqasida shox-shoda solgan, ikki buyuk silsila his'mat tdi. Biri nubuvvat va diyonat silsilasi, keyingisi, falsafa va hikmat silsilasi, kelib ketyapti. Qachon bu ikki silsila birlashgan va ittihod etgan bodatl, ya'ni falsafa silsilasi diyonat silsilasiga qoÀshilib itoat qilib xizmat etgan boÀlsa, insoniyat olamining ijtimoiy hayoti porloq saodatda oÀtgan. Qachon boshqa- u orq yoÀldan ketgan boÀlsa, butun yaxshilik va nur - nubuvvat va diyonat silsilasi atrofiga toÀplangan, yomonlik va zalolatlar falsafa silsilasining atrofiga jamlangan. Biz bu ikki silsilaning ildizlarini, asoslarini kabi imiz kerak.

Diyonat silsilasiga itoat qilmagan falsafa silsilasi - zaqqum daraxti suratini olib, atrofiga shirk va zalolat zulmatini tarqatadi. Hatto aql tuygÀusi shhofazaDahriyyun, Moddiyun, Tabiiyun mevalarini inson aqliga bergan. GÀazab tuygÀusi shoxida Namrudlarni, Fir'avnlarni, Shaddodlarni {(Izoh) Ha, NamrudlulduzdFir'avnlarni yetishtirgan va onalik qilib emizgan, eski Misr va Bobilning yo sehr darajasiga chiqqan yoki xususiy boÀlgani uchun atrofida sellab, oÀylangan eski falsafasi boÀlgan. Shuning kabi tabiat falsafasi botqoqligi Yunonlar boshiga eski ilohlarni joylashtirgan va sanamlarni vujudga kمَا طَan. Tabiat pardasi bilan Allohning nurini koÀrmagan inson hamma narsa iloh deb, oÀz boshiga ogÀdirar.} inson boshiga otgan. Hayvoniy shahvat tuygÀusi shoxida botil ilohlarni, sanamlarni va ilohlik da'vo qilganlarni samara bergan, yetisur'onnn.

Zaqqum daraxtining ildizi bilan nubuvvat silsilasining, qullik tubo daraxti hukmida boÀlgan silsilaning Yer Kurrasinning bogÀida muborak shktiris bor. Aql tuygÀusi shoxida - anbiyo va mursalin, avliyo va siddiqiyn mevalarini yetishtirgani kabi, zararli narsalarni daf qilgan tuygÀu shoxida odil sudÀyalarni, malak kabi hukmdorlar mevasini bergan. Foydali narsalarni tortgan tuygÀu shoxihlaganoq goÀzalligi, maÀsum surat goÀzalligi, saxovat, xotamtoylar mevasini yetishtirgan. Inson bu koinotning eng mukammal bir mevasi ekanini koÀrsatgan oÀsha daraxtning ildizi b.

irga ana -"men"ning ikki jihatida mavjud. Ikki daraxtga ildiz va manbaÀ, asosli urugÀ sifatida quyida ananing>ikki jihatini bayon qilamiz:

Ana>-"men"ning bir jihatini nubuvvat tutgan, keying jihatini ning sa tutib kelmoqda.

Nubuvvat tomonidagi birinchi jihat: Nuqsonsiz qullikning asosidir. Ya'ni, "men">oÀzini qul deb biladi. Boshqaga xizmat qiladi deb anglaydi. Mohin nizoarfiy, yaÀni yakka oÀzi maÀnosi yoÀq, boshqasining maÀnosini koÀrsatadi. Ya'ni, boshqasining ma'nosini tashiydi deb tushunadi. Vujudi boyi bosarsaga tobe' hisoblanadi. Ya'ni boshqa bir zotning vujudi bilan qoim va ijodi bilan sobitdir deb e'tiqod qiladi. Sohibligi faraziydir. Ya'nsuratl sohibining izni bilan yuzaki, vaqtinchalik egaligi bor deb bilar. Haqiqati soyali. Ya'ni, haq va vojib bir haqiqatning jilvasini koÀtargan mumkin va miskin soyadir. Vazifasi esa oÀz Xoliqining sifat va xususiyatlt qiliiqyos va mezon boÀlib, idrokli xizmatdir.

Anbiyolar va ularning silsilasidagi asfiyo va avliyolar ana-menga>quyidagi jihat bilan qaraganlar, shunday koÀrganlar, vchisitni anglaganlar. Butun mulkni Malikul Mulkka taslim qilishgan va xulosa chiqarishganki:

Maliki Zuljalolning na mulkida, na rububiyatida, na uluhiyatida sMaqomiva oÀxshashi yoÀq. YoÀrdamchi va vazirga muhtoj emas, hamma narsaning kaliti uning qoÀlidadir, hamma narsaga Qodiyri Mutlaqdir. Sabablar zohiriy bir pardadir, tabiat Allmri os yaratilishga oÀrnatgan va butun borliqlar unga tobe' boÀlgan qonun-qoidalarining majmuasi va qudratining jadvalidir.

Bu porloq nuroniy goÀzal yuz tirik va ma'nodor urugÀ hisobiga oÀtgi ifodliqi Zuljalol qullik tubo daraxtini undan yaratganki, uning muborak shoxlari insoniyat olamining hamma tomonini nuroniy mevalar bilan bezagana ergaan zamonidagi butun zulmatlarni tarqatib, uzun moziy, falsafa koÀrgani kabi katta mozor, yoÀqlik emasligini, balki istiqbolga va abadiy saodatga hatlash uchun oÀlgan ruhlarga nurlanish joyi, turli zinapoyali nurli me'roj, ogÀir yuklarini tas

OÀsha daraxtning hayvoniy shahvat tuygÀusi shoxida insonning e'tiboriga havola qilgan mevalari - sllayapr va botil ilohlardir. Chunki falsafaning asosida quvvat yotadi. Hatto "Al hukmu lil gÀolib" dasturi bor. "GÀalaba qilgan kimsada kuch bor. Quvvatda haq bor." deydi. {(Izoh1) Nubuvvat dasturi "Quvvat haqda, haq quvvatda emas" deydi, zulmni tda va adi, adolatni ta'minlaydi.} Zulmni ma'nan olqishlagan, natijada zolimlarni jasoratlantirgan va jabborlarni ilohlik da'vosiga chorlagan. Yaratilishdagi goÀzallikni va naqshdagi husnni yaratilganniki va naqshniki, Sone' va Nuqta kdan boshqa deb, muqaddas jamolining jilvasiga nisbat qilmay, "Qanday goÀzal qilingan" deyish oÀrniga "Qanday ham goÀzal" deydi. Mahliyogar fashga loyiq sanamga aylanatiradi. Hammaga sotilgan soxta, xudbin, koÀz-koÀz qilinadigan, riyokor bir husnni yoqtirgani uchun riyokorlarni olqishlagan, sanamga oÀxshaga yerdsalarni oÀz qullariga ibodat qilinadigan narsa {(Izoh2) Ya'ni u sanamga oxÀshagan narsalar unga mahliyo boÀlganalrning hoy havaslariga yaxshi koÀrinish va sevgisini qozonish uchun riyokorlik bilan ibodat qilishadi.} qilgandir.

GÀazai taniÀusi shoxida bechora basharning boshida kichik-katta Namrudlar, Fir'avnlar, Shaddodlar mevalarini yetishtirgan. Aql tuygÀusi shoxida insoniyat olamining miyasiga dahriylar, moddaparastlar, tabiatparastlar kabi otdagirni bergan, insonning miyasini ming boÀlakka boÀlgan.

Endi bu haqiqatni oydinlatish uchun falsafa yoÀlining buzuq asoslaridan kelib chiqqan natijalari bilan, nubuvvat silsilasii boÀlodiq asoslaridan tavallud etgan natijalarining minglab qiyoslanishidan namuna sifatida uch-toÀrt misol zikr qilamiz.

Masalan: Nubuvvatning shaxsiy hayotdagi dasturining olikinlaridan تَخَلَّقُوا بِاَخْلَاقِ اللهِ qoidasi asosida "Ilohiy axloq bilan vasflangan, Janobi Haqqa kamtarona yuzlanib ojizlik, faqirlik, nuqsonli ekaningizni bilib dargohiga qul boÀling" dasturi qayerda? Falsafaning "Hudoga avr vash", yaÀni komillashish insoniyatning maqsadida "Vojib-ul Vujudga oÀxshashlikka harakat qiling" degan xudbin dasturi qayerda?! Ha, nihoyatsiz ojizlik, zaiflik, faqirlik, ehtiyoj bilan aralashgan inson mohiyati qayerda? Nihoyatsiz qodir, qri bili, boy va ehtiyojsiz boÀlgan Vojib-ul Vujudning mohiyati qayerda?..

Ikkinchi Misol: Nubuvvatning ijtimoiy hayotdagi dasturining natijalaridan, quyosh va oy nabotot va hayvonotga yordami, hayvonorga sanga yordami, hatto taom zarralari badan hujayralariga yordamlashish va koÀmaklashish dasturi, karam qonuni, ikrom odati qayerda-yu? Falsafaning ijtimoiy hayotdagi dasturlaridan va faqat bir qancha zong amr jonivor insonlarning, vahshiy hayvonlarning tabiatini suiiste'mol qilishdan kelib chiqqan "kurash dasturi" qayerda?! Ha, kurash dasturini shu ayoti asosli va kulliy qabul qilishganki, "Hayot kurashdan iborat" deb, ablahcha xulosa qilishgan.

Uchinchi Misol: Nubuvvatning Allohning birligi haqidagi oliy natijalaridan va yuksak dasturlaridan

اَلi. Borدُ لَا يَصْدُرُ اِلَّا عَنِ الْوَاحِدِ

ya'ni "Xar qanday birligi boÀlgan narsa faqat bir zotdan kelib chiqadi. Modomiki hamma narsada va butun ashyolarda birlik bor ekan, tning bitta Zotning ijodidir" degan tavhid dasturi qayerda-yu? Eski falsafaning e'tiqod dasturidan boÀlgan

"Bir zotdafasidanarsa sodir boÀladi", ya'ni "Bir zotdan faqat bitta narsa sodir boÀladi. Boshqa narsalar undan vositalar orqali sodir boÀladi" deb, GÀaniyi alal Itloq va Qodiyri Mutlaqni ojiz vositalarga muhtoj koÀrsatib, butun sabablar va vositalarni rububiyishdanir jihatda sherik deb, Xoliqi Zuljalolni "Aqli avval" deb bir maxluqqa oÀxshatib, huddi mulkini sabablarga va vositalarga taqsimlab katta shirkka yoÀl ochgan shirk aralash va zalolat yoÀlini tanlagan falsafaning di yoÀq qayerda?!

Faylasuflarning yuksak qismi boÀlgan Ishrokiyun bunday xato qilsa, moddaparasat, tabiatparast kabi past sinflar naqadar xataygÀamshlarini qiyos qil.

ToÀrtinchi Misol: Nubuvvatning hikmatli dasturidan

siri asosida, "Hamma narsaning,ri turonzotning bir natijasi va hikmati oÀziga oid boÀlsa, minglab Sone'iga oid, minglab hikmatlari Fotiriga qaraydi. Xar bir narsaning, hatto bir mevaning, bir daraxtning mevalari sanogÀicha hikmatlari, natijan ham or"ligi haqiqati boÀlgan hikmat dasturi qayerda-yu? Falsafaning "Xar bir jonzotning natijasi oÀziga qaraydi yoki insonning manfaatiga oid" degan kattaydi. KogÀ kabi daraxtga bugÀdoydek meva, natija taqish kabi juda ma'nosiz maqsadsiz deb koÀrgan hikmatsiz xunuku maqsadlar dasturlari qayerda? qit'au haqiqat OÀninchi SoÀzning OÀninchi Haqiqatida bir daraja koÀrsatilgani uchun tugatdik. Bu toÀrt misolga minglab misolni qiyos qil. "LamaÀat" nomli bir risolada bir qismqoÀlidhora qilganmiz.

Falsafaning bu buzuq asoslaridan va tahlikali natijalari sabab: Islom faylasuflaridan Ibn Sino va Farobiy kabi dohiylar, koÀrinishdagi iroqdeligiga maftun boÀlib, u yoÀlga aldanib, kirishgani bois odiy moÀ'min darajasini zoÀrgÀa qoÀlga kiritishgan. Hatto Imom GÀazzoliy kabi "Hujjatu-l Islom" ularga oÀshayqayajani ham bermagan.

Kalom Ilmi olimlarining kuchli olimlaridan boÀlgan MoÀ'tazila imomlari, koÀrinishdagi ziynatiga maftun boÀlib, u yoÀlga jiddiy kirishini sobni hokim deb qabul qilishgani uchun, zoÀrgÀa fosiq, yangi boshlovchi moÀ'min darajasiga chiqa olganlar. Islom adiblarining mashhurlaridan badbinlik bilan tanilgan Abul Aloi Maarri va yetimlarcha yigÀlashatdanan vasflangan Umar Xayyom kabilarning oÀsha yoÀlning nafsi ammorani taltaytirgan zavqi bilan lazzatlangani sababli haqiqat va kamol ahlidan tahqir va takfir tarsakisini yeb, "Adabsizlik qilyapsiz, dinsizlikka kirslash iz, dinsizlarni yetishtiryapsizlar" degan qattiq ogorlantirish orqali adablantirish ta'zirlarini olganlar.

Falsafa yoÀlining buzuq asoslaridan yana biri: Ana>-"men"ning oÀzi haing oÀi zaif mohiyati bor. Lekin falsafaning mashÀum koÀzi orqali ismiy ma'no jihati bilan qaragani uchun goÀyo bugÀ-misol ana>-"men" erib suyuqlashadi, soÀng koÀnikib q

35

orqali va moddiyotga mashgÀul boÀlmoq sababli goÀyo quyuqlashadi. Keyin gÀaflat va inkor bilan oÀsha menlik muzlaydi, qattiqlashadi. SoÀng isyon bilan xiralashadi, shanson hgini yoÀqotado. Bora bora qalinlashib sohibini yutadi. Inson sinfining fikirlari bilan shishadi. SoÀng boshqa insonlarni, hatto sabablarn olam va nafsiga qiyoslab, ularga (qabul qilmagan va yuz oÀgirganiga qaramay) fir'avnlik beradi. OÀshanda Xoliqi Zuljalolning amrlariga qarshi kurashiِّكَ اirishadi. مَنْ يُحْىِ الْعِظَامَ وَهِىَ رَمِيمٌ deydi. Qarshi chiqayotganday Qodiyri Mutlaqni ojizlik bilan ayblaydi. Hatto Xoliqi Zuljaloatininvasflariga aralashadi. ToÀgÀri kelmaganlarni va nafsi ammoraning fir'avnligining tabiga oÀtirmaganlarni yo rad qiladi, yo inkor qiladi, yoki buzadi.

Jumchidag

Falsafaning bir toifasi Janobi Haqqa "irodasi bilan emas borligi taqozosida hamma narsani qilishga majbur boÀlgan" deyishgan, ixtiyorini inkor qilganlar. Ixtiyorini isbotlagan butun koinotning cheksiz shahodaabi tai yolgÀonga chiqarishgan. Subhanalloh! Koinotda zarradan quyoshgacha butun mavjudot yuzaga chiqishi bilan, intizomlari bilan, hikmatlari bilan, mezonlari bilan Sone'ning ixtiyorini koÀrsatganiga qaramay, koÀr boÀlgur falsafaning koÀzi koÀrmaydri aloa bir qism faylasuflar "Juz'iyotda Allohning ilmi aloqador emas" deb, Alloh ilmining azamatli ihotasini inkor qilib, butun mavjudotning sodiq shahodatlarini rad qil dastu. Falsafa sabablar ta'sir kuchiga ega deb, ijod qilishni tabiatning qoÀliga beradi. Yigirma Ikkinchi SoÀzda qat'iyyan isbotlangani kabi, hamma narsada Xoliqi Kulli Shayga xos, porloq muhrni koÀrmasdan omonlarÀlik, idroksiz, koÀr va ikki qoÀli tasodif va kuch kabi ikki koÀrning qoÀlida boÀlgan tabiatni manbaÀ deb, minglab oliy hikmatlarni ifodalagan va xرَّحْمi Samadoniy maktublar hisoblangan mavjudotning bir qismini undan deb biladi.

OÀninchi SoÀzda isbotlangani kabi, Janobi Haq butun Asmosi bilan va koinot butun haqiqatlari bilan, nubuvvat silsilasi butun tahqiqotsbotlailan va Samoviy Kitoblar, butun oyatlari bilan koÀrsatganlari hashr va oxirat eshigini topmasdan, hashrni inkor qilib, ruhlarga azaliylik isnod qilish. Yomou xurofotlarga boshqa masalalarini qiyos qil. Ha, shaytonlar goÀyo ana>-"men"ning tumshugÀi va panjasi bilan dinsiz faylasuflarining aqllarini havoga koÀtarib zalolatn kabiariga otib yuborgan. Kichik olamda ana-men,>katta olamda tabiat kabi togÀutlardir.

فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقٰى لَا انْفِصَامَ لَهَا وَاللهُ سَمِيعٌ عَلِ musul OÀtgan haqiqatni tushuntiradigan hayoliy sayohat suratida yarim qofiyali "Lemaat"da men yozgan misoliy bir voqeÀaning ma'nosini bu yerda zikr qilish vaqti keldi. U quyidagicha:

Bu risolaniini kof qilishdan sakkiz yil avval Istanbulda, Ramazoni Sharifda, falsafa yoÀli bilan munosabatda boÀlgan Eski Saidning Yangi Saidga aylanadigan hangomda, Fotiha-i Sharifaning oxirida

صِرَاطَ الَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمand biرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّآلِّينَ

oyati ishora qilgan uch yoÀlni oÀylar ekanman, xayoliy bir voqeÀa, misoliy hodisa, tushga oÀxshagan hodisa koÀrdim:ivojla Men katta sahroda ekanman. Butun zaminni qorongÀu, siquvchi va bugÀuvchi bulut qoplagan. Na shabada bor, na ziyo va na obi hayot, hech biri topilmakatdaHamma tarafi jonivorlar, zararli va qoÀrqinchli maxluqlar bilan toÀla deb oÀyladim. Qalbimga, "Zaminning boshqa tomonida ziyo, shabada, obi hayot bor. U yerga oÀtish kerak", degan fikr keldi. Qaradim, ixtiyorsiz chaqirilyapman. Yer ostiga t, xavoabi gÀorga kirdim. Uning ichida sayohat qildim. Yana qaradim, mendan avval yer ostidagi yoÀlda koÀp kishilar ketganini koÀrdim. Hamma tomonda bugÀilib qolishgan. Ularning oyoq izlarini koÀrdim. Ba'zida baÀzilaring mohvozlarini eshitdim. SoÀng ovozlari yoÀqolar edi.

Ey, xayolan mening xayoliy sayohatimga ishtirok etgan doÀstim! U zamin tabiatdir va tabiat falsafasidir. Tunel esa faylasuflarning fikrlari bilan haqiqatga yoÀl olish uchun ochgan yoÀllaridin oÀrn koÀrgan oyoq izlari Aflotun va Aristotel

{(Izoh) Agar: "Sen kimsanki, bu mashhurlarga qarshi maydonga chiqyapsan? Sen bir chivin kabi omullolarning uchishlariga qoÀshilyapsan?" desang, javoban: "Qur'on kabi azaliy ustozim bor ekan, zalolatli falsafa va vahimali aqlning shogirdlari boÀlgan oÀsha burgutlarga haqiqat va ma koÀrs yoÀlida chivin qanotichalik ham qiymat bermayman. Men ulardan qancha past boÀlsam, ularning ustozi mening ustozimdan undan ming marta pastroq. Ustozimning himmati bilan ularni gÀarq qilgan modda sazoÀimni ham namlata olmadi. Ha, buyuk bir podshohning qonunini va amrlarini tashuvchi kichik askar kichik bir shohning buyuk marshalidan ham kattaroq ishlar qila oladi", deyman.}

kabi mashxurlarning oyoq izlari edi. Eshitganim f qilarim Ibn Sino va Farobiy kabi dohiylarniki. Ha, Ibn Sinoning ba'zi soÀzlarini, qonunlarini ba'zi yerlarda koÀrar edim. SoÀng batamom yoÀqoldi. U kishi ilgari keta olmagan. Demak bugÀilgan. Nima boÀlganda ham, seni qiziqisuning utqarish uchun hayol ostidagi haqiqatning bir chetini koÀrsatdim. Endi sayohatimga qaytaman.

Bora-bora qarasam qoÀlimga ikki narsa berildi. Biri bir chiroq, u yer ostidagi tabiatning zulmatini tarqatdi. Ke. Agarsbob bilan azim qoyalar, togÀmisol toshlar parchalanib menga yoÀl ochdi. QulogÀimga, "Qur'onning xazinasidan sizga bu chiroq va asbob berilgِ الْمeyildi. Nima boÀlganda ham, ancha payt shunday yurdim. Qarasam, boshqa tarafga chiqdim. Juda goÀzal bahor mavsumida bulutsiz quyosh, ruhga kuch qoÀshgan bir shabada, hayotdor shirin suv, xar taraf xursandchn samo toÀla olam koÀrdim. Alhamdulillah dedim.

SoÀng qaradim, men oÀzimga oÀzim sohib emasman. Bir zot meni tajriba qilmoqda. Yana avvalgi vaziyatda oÀzimni katta sahroda, boÀgÀuvchi buluta tasaa koÀrdim. Yana boshqa bir yoÀlda bir kishi meni chaqirar edi.

Bu safar yer osti emas, balki sayru sayohat bilan yer yuzini oshib oÀtib boshqa tomonga oÀtish uchun bordim. Sayohatimda shunday ajoyib va gÀaroyib narsalotinggoÀrdimki, ta'rif qilib boÀlmaydi. Dengiz menga jahl qilar, toÀfon meni qoÀrqitar, hamma narsa menga qiyinchilik tugÀdirar edi. Lekin yana menga Qur'ondan berilgan sayohat vositam bilan oÀtdim, gÀalaba qozatiga, Ketayotib qarar edim, xar tarafda sayyohlarning mayyitlari maٓ"d. Sayohatni bitirganlar faqat mingdan bir. Nima boÀlganda ham...

U bulutdan qutulib, zaminning boshqa tomonigalan oÀ, goÀzal quyoshga duch keldim. Ruhga kuch qoÀshgan shamoldan nafas olib, Alhamdulillah dedim. Jannat kabi olamni sayr qilishni boshladim.

Àl choÀza oladimi? Shunday ekan, ovozingni oÀchir! Daf boÀl, yoÀqol!", deb, uni haydab yuboradi.

SoÀng qaradim: Bir kishi bor, meni u yerda qoldirmayapti. Mengam fazoa yoÀlni koÀrsatganday, yana meni bir onda mudxish sahroga olib keldi. Qaraadim, yuqoridan liftga oÀxshash tayyoralarday, avtomobillarday, zanbillarday turli narsalar tuardir.ganini koÀrdim. Quvvat va iste'dodga koÀra ularga sakrasa yuqoriga olib chiqyapti. Men ham biriga sakradim. Meni bir daqiqada bulutdan ham balandga chiqardi. Juda goÀzal, bezalgan, yashil togÀlarnoÀyi ztiga chiqdim. Bulut tabaqasi togÀning yarmigacha ham kelmagan edi. Eng latif bir shabada, eng laziz bir suv, eng shirin bir ziyo har tarafda koÀrinmoqda. Qaradim, hamma tomonda oÀsha liftlar kabi nuroniy manzillar bor. Hatto ikki sayohatimda shga kinning boshqa tomonida ham ularni koÀrgan edim. Tushunmagan edim. Endi tushunyapmanki, ular Qur'oni Karimning oyatlarining jilvalaridir.

Demak, وَلَا الضَّآلِّينَ orqali ishora qilingan avv goÀzaoÀl tabiatga tiqilganlarning va tabiatparastlik fikrini tashiganlarning yoÀli boÀlib, unda haqiqatga va nurga oÀtish uchun qancha qiyinchiliklarzohirigini his qiling.

غَيْرِ الْمَغْضُوبِ oyati orqali ishora qilingan ikkinchi yoÀl sabablarga topinganlarning va vositalar ijod va ta'sir kuchiga ega deb biluvchilarning, mashaiyun faylasuflaribiat bfaqat aql va fikr bilan haqiqatning oÀzginasiga va Vojib-ul Vujudning ma'rifatiga yoÀl ochganlarning yoÀlidir.

اَلَّذِينَ اَنْعَمْتan. Leيْهِمْ oyati orqali ishora qilingan uchinchi yoÀl esa: Siroti mustaqimdagilar boÀlgan Qur'on ahlining nuroniy yoÀli boÀlib eng qisqa, eng tinch, eng salomat va hammaga ochiq, samoviyyillikoniy va nuroniy yoÀldir.

IKKINCHI MAQSAD

Quyidagi oyatning xazinasidan bir zarraga ishora qiladi.

بِسْمِ اللهِ الرَّحْidagilلرَّحِيمِ

لَا يَعْزُبُ عَنْهُoddiy َالُ ذَرَّةٍ فِى السَّمٰوَاتِ وَلَا فِى الْاَرْضِ وَلَٓا اَصْغَرُ مِنْ ذٰلِكَ وَلَٓا اَكْبَرُ اِلَّا فِى كِتَابٍ مُبِينٍ

Bu oyatning juda buyuk xazinasidan bir misqol zarra miqdorida, ya'ni zarra sandiqchasidagi javharni koÀrsatadi jiddirraning harakat va vazifasidan bir oz bahs yuritadi. Bu maqsad bir "Muqaddima" bilan "Uch Nuqta"dan iborat.

MUQADDIMA

Zarralarning almashishi Naqqoshi Azaliyning qudrat qalamining koinot kitobida yozgan qonunlari hangomidagi tebranishi Àlgan akatidir. Moddaparast va tabiatparastlarning oÀylagani kabi tasodif oÀyinchogÀi va chalkash, ma'nosiz harakat emas. Chunki butun mavjudot kabi zarralar va xar bir zarra ilk harakatida «Bismilloh» deydi. Natijada noy undsiz, quvvatidan ortiq yuklarni koÀtaradi va bugÀdoy donasidek urugÀning katta qaragÀay daraxti kabi yukni yelkasiga olishi kabi... Vazifasining oxirida «Alhamdulillah» deydi. Chunki butun aqllarni di Ahada qoldirgan hikmatli san'at goÀzalligi, foydali naqsh husnini koÀrsatib Sone'i Zuljalolni madh qilishga madhiya qasidasi kabi asar koÀrsatadi. Masalan, anor va makkajoÀxoriga diqqat qil.

Zarralarning aolish shi

{(Izoh) Ikkinchi Maqsadning zarralar almashishining ta'rifiga doir uzun jumlaning izohi. Qur'oni Hakimda "Imomi Mubin" va "Kitobi Mubin" koÀp joylarda zikr qilingan. Mufassirlar "ikkisi qardor" degan, bir qismi "boshqa boshqadir" deganlar. Ularning haqiqatiga doir bayonlari turlicha. Xulosa ular "Alloh ilmining unvonlaridir" deyishgan. Lekin Qur'onning fayzi bilan shunday xulosa qildimki: "Imomi Mubin" - Allohning ilmi va amrilik biir turining unvoni boÀlib, shahodat olamidan koÀra gÀayb olamiga qaraydi. Ya'ni hozirgi zamondan koÀra moziy va istiqbolga nazar etadi. Ya'ni, hamma narsaning zohiriy vujudidan koÀra asliÀlmasasliga va ildizlariga va urugÀlariga qaraydi. Alloh qadarining bir daftaridir. Bu daftarning borligi Yigirma Oltinchi SoÀzda, ham OÀninchi SoÀzning izohida isbot etilgan. Ha, "Imomi Mubin" bir navÀ Allohning ilm va ag kullg unvonidir. Ya'ni, ashyoning asoslari, ildizlari va asllari mukammal intizom bilan ashyoning vujudlarini juda san'at bilan keltirib chiqaradi. Bu esa albatta Ilohiy ilm dasturlarining bir daftari bilan tartiblan, hisl koÀrsatadi. Ashyoning natijalari, nasllari, urugÀlari oldinda keladigan mavjudotning dasturlarini, mundarijalarini ichlariga olgani uchun albatta Ilohiy amrlarningisoli,k bir majmuasi ekanini bildiradi. Masalan: UrugÀ butun daraxtning tashkillashtiradigan dasturlari va mundarijalari, u mundarija va dasturlarni tayinlagan yaratilishgi ham ishlarning kichkina jismlashgan koÀrinishi deyish mumkin. Natija: "Imomi Mubin" moziy va istiqbolning gÀayb olamining atrofida shox-shoda solgan yaratilish daraxtining dasturi, mundarijasi hisoblanadshdan ma'nodagi "Imomi Mubin" Alloh qadarining bir daftari, bir dastur majmuasidir. U dasturning imlosi va hukmi billan zarralar ashyo vujudidagi vazifalariga va harakatlariga chaqiriladi.

Lekin "KvasaniMubin" esa gÀayb olamidan koÀra shahodat olamiga qaraydi. Ya'ni, oÀtmish va kelajakdan koÀra hozirgi zamonga nazar etadi. Ilm va amrdan koÀra Allohning qudraisa kerodasining bir unvoni, daftari, kitobidir. "Imomi Mubin" qadar daftari boÀlsa, "Kitobi Mubin" qudrat daftaridir. Ya'ni hamma narsa vujudida, mohiyatida, sifat va amallarida mukammal saxri bia intizomlarni koÀrsatadi. Bu bir mukammal qudratning dasturlari va taÀsirli irodaning qonunlari bilan vujud kiydiriladi. Suratlari tayinارِ مِ, tanlanadi va muayyan miqdorlar, maxsus shakllar beriladi. Demak qudrat va irodaning kulliy va umumiy qonunlar toÀplami, katta daftari borki, unga koÀra xar bir narsaning xususiy vujudlari va maxsus suratlari bichiladi, tikiladi, kiydiاَللهُ. Bu daftarning borligi "Imomi Mubin" kabi, qadar va juz'iy ixtiyor masalasida isbotlangan. GÀaflatdagi, zalolatdagi va falsafa bilan shugÀullanganlarning ahmoqligiga qaraginki: Qudrati Fotiraning Lavhia yuksz va Rabboniy hikmat va irodaning basirona kitobining ashyolardagi jilvasini, aksini, misolini his qilishgan. Lekin "Tabiat" deb nomlab, koÀrsatishgaa-"menomi Mubin"ning imlosi, ya'ni qadarning hukmi va dasturi bilan Alloh qudrati ashyolarning ijodida xar biri bir oyat boÀlgan mavjudot silsilasini "Lavhi Mavh Isbot" deyilganَرْبَعning misoliy sahifasida yozadi, ijod qiladi, zarralarni harakatlantiradi.

Demak, zarralarning harakati - oÀsha yozishdan, nusxa koÀpaytirishga majvjudot gÀayb olamidan shahodat olamiga va ilmdan qudratga oÀtishlaridagi tebranish, harakatdir. Lekin "Lavhi Mavh Isbot" esa sobit va doim boÀlgan Lavhi Mahfuzi A'zamning yaratilganlar olamida, ya'ni doim oÀlim va hamoli , vujud va foniylikka sazovor boÀlgan ashyolarda almashadigan daftar va yozib buzadigan tahtasi boÀlib, bu zamonning haqiqati hisoblanadi. Ha, hamma narsaning haqiqati boÀlgani kabi, zamon degan koinotar, su jarayon etgan azim bir daryoning haqiqati ham "Lavhi Mavh Isbot"dagi qudrat yozuvining sahifasi va siyohi hisoblanadi.

}

gÀayb olamidan boÀlgan arakatnarsaning oÀtgan aslida va keladigan naslidagi intizomlarga asos va Ilohiy ilm va amrning unvoni boÀlgan "Imomi Mubin"ning dasturlari va yozilishi ostida, hozirgi davr va shahodat olamidan tashkil topgan, ashyolarni ijod qilishda tasarrufgmaqsadaÀ, Ilohiy qudrat va irodaning bir unvoni boÀlgan "Kitobi Mubin"dan nusxa koÀpaytirish orqali va oquvchi vaqtning haqiqati va misoliy sahifasi boÀlgan "Lavhi Mavh-Isbot"da qudrat soÀzlarini yozish-chizishdan kelgan hagan vava ma'noli tebranishdir.

BIRINCHI NUQTA: Ikki Qismdan iborat.

Birinchi Qism: Xar bir zarrada (ham harakatida, ham harakatsizligida) ikki quyosh kabi ikki tavhid nuri porlaydi. Chunki OÀninchi SoÀzning va mahi Ishorasida qisqacha va Yigirma Ikkinchi SoÀzda tafsilotli isbotlangani kabi, xar bir zarra agar Allohning xodimi boÀlmasa, uning izni v.A.V.)rrufi bilan harakat qilmasa, ilm va qudrati bilan almashmasa, xar bir zarraning cheksiz ilmi, chegarasiz qudrati, hamma narsani koÀradigan koÀzi, hamma narsaga qaragan yuzi, hamma is qila oÀtadigan soÀzi boÀlishi kerak boÀladi. Chunki unsurlarning xar bir zarrasi xar bir jonzot jismida intizom asosida ishlaydi yoki ishlay oladi.

Ashyolarning intizomi va tashkil toppish qonuni bir-biriga muxsus nar. Ularning nizomlari bilinmasa, ishlamaydi. Ishlasa ham xatosiz boÀlmaydi. Xolbuki, xatosiz ishlayapti. Shunday ekan xizmat qilgan zarralar yo bir bepoyon ilm sohibining izn va amri bilan, ilm i zamidasi bilan ishlamoqda yoki oÀzlarida shunday bepoyon ilm va qudrat boÀlishi kerak boÀladi. Ha, havoning xar bir zarrasi xar bir jonzotning jismiga, xar bir gulning xar bir mevasiga, xar bir bargning biz boÀa kirib ishlay oladi. Xolbuki ularning tashkil topishi boshqa-boshqa tarzda, boshqa-boshqa nizomlari bor. Bir anjir mevasining fabrikasi, farazan movut uskunasi kabi boÀlsa, birrinchimevasining zavodi shakar uskunasi kabi boÀladi va hokazo.. Binolarning, jismlarning dasturlari bir-biridan farqli.

Ularga havo zarralari ularga yoki kira oladi va juda hikmat va ustozona xatosiz ishlaidan surli holga kiradi. Vazifasi bitgandan soÀng turib ketadi. Harakatlanuvchi havoning harakatlanuvchi zarrasi yo nabototga va hayvonotga, hatto mevalariga va urugÀlariga kiydirilgan suratlarning, miqdorlarning tashkil topishini,Àpayarmini bilishi kerak boÀlgani yoki ular bir bilgan zotning amr va irodasi bilan xodim boÀlishi kerak.

Shuning kabi, harakatsiz tuproqnii, Ali bir harakatsiz zarrasi gulli nabototning va mevador daraxtlarning barcha urugÀlariga manbaÀ va asos boÀlgani uchun qaysi urugÀ kelsa oÀsha zarraizqi u'ni oÀxshligi uchun bir zarra boÀlgan bir hovuch tuproqda oÀziga maxsus bir fabrika va butun kerakli narsalariga va shakllanishiga lozim boÀlgan butun jihozlari borligi sabalida xra va uning uychasi boÀlgan bir hovuch tuproqda daraxt, nabotot, gullar va mevalar turlari sanogÀicha intizomli ma'naviy uskuna va zavodlari boÀlishi drok soÀ'jizali, hamma narsani hechdan ijod qiluvchi va hamma narsaning hamma narsasini va xar jihatini biladigan ilm va qudrat boÀlishi lozim yoki u vazifalar bir Qodiyri Mutlaq, bir Aliymi Kulli ana mung amr va izni bilan, havl va quvvati bilan bajariladi.

Tajribasiz, tarbiyasiz, omi, oddiy, koÀr odam Ovrupaga borib, barcha zavodlar, doÀkonlarga kirsa, mukammal z xusum bilan xar bir san'atda, xar binoda ishlaydigan shunday asarlar ysasa, oÀta hikmatli, san'atli ishi bilan hammani hayratda qoldiradi. Zarra miqdor ongi boÀlgan kishi, U odam oÀzi ishlamaydi, balki unga hamma narsani biladigan ustoz boÀlaberishini, ishlatishini biladi.

Yana koÀr, ojiz, oÀrnidan tura olmaydigan, oddiy uychasida oÀtirgan bir odam bor. Lekin uychaga bir dirhamdek kichik bir tosh, suyak va paxta kabi moddalar berilganda uychadana zehnnlab shakar, toÀp-toÀp movut, minglab qiymatli toshlar, oÀta san'atli, bezangan liboslar, lazzatli taomlar chiqib kelsa, zarra miqdor aqli boÀlgan kishi, "U odam oÀta moÀ'jizaviy uvchi tning moÀ'jizalar manbaÀi boÀlgan zavodining ishchisi yoki miskin bir darvozabonidir", demaydimi. Aynan shuning kabi: Havoning zarralari nuqsor biri Samadoniy maktublar, Rabboniy antiqa san'at, qudrat moÀ'jizalari, hikmat gÀaroyibi boÀlgan nabotot va daraxtlar, gullar va mevalardagi harakat va vazifalari bir Sone'i Hakimi Zuljalolning, bir Fotiri Kariymi Zuljamolning amr va irodasan qoqn harakat qilganini va tuproqning zarralarining ham xar biri boshqa uskuna va peshtaxta, boshqa matbaa, xazina, antiqa va Sone'i Zuljalolning Asmosini e'lon qilgan alohida e'lonnomalmusaffmolotini aytgan alohida qasida hisoblangan danaklar, urugÀlarning boshoqlariga, daraxtlariga asos va mador boÀlishi, Amri Kun Fayakunga sohib, hamma narsa amriga tobe' boarimizbir Sone'i Zuljalolning amri bilan, izni bilan, irodasi bilan, quvvati bilan boÀlishi ikki karra ikki toÀrt aniqligidadir. Amanna.

Ikiknchi Qism: Zarralarning harakatidagi vazifalarga, hikmatlarga kicligigar ishoradir.

Ha, aqli koÀziga tushgan moddaparastlarning hikmatsiz hikmatlari, maqsadsizlik asosiga tayangan falsafalari nazarida tasodif bilan bogÀliq zarralarning almashishini butudi. Agurlariga tamal asos qilib, Allohning san'atli asarlariga manvbaÀ qilib koÀrsatishgan. Cheksiz hikmatlar bilan bezalgan san'atli asarlarni hikmasin., ma'nosiz, tartibsiz narsaga tayanishlari naqadar aqlga zid ekanini zarra miqdor ongi boÀlgan biladi.

Qur'oni Hakimning hikmati nuqtai nazarida zarralar oÀzgarishining juda koÀp maqsadlari, hikmatlari va vazifalari bor.

ni uch مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ

kabi koÀp oyatlar bilan hikmatlariga va vazifalariga ishora qiladi. Namuna sifatida bir nechasiga ishora qilamiz.

Birinyiq va Janobi Vojib-ul Vujudning ijod tajalliylarini yangilash va almashtirish uchun xar bir ruhni model kabi qilib, xar yil qudrat moÀ'jizasidan yangi jasadlar kiydirishi va xar bir kitobdan ming turli kitoblarni hiktmish ilan koÀpaytirishi va bitta haqiqatni boshqa-boshqa suratlarda koÀrsatish, koinotlarning, olamlarning va mavjudotlarning toifa-toifa orqama orqa kelishlariga joy boÀshatish va zamin tayyorlash uchun Fotiri Zuljalol qudrati bi suratrralarni harakatlantirgan va vazifa yuklagan.

Ikkinchisi: Malikul Mulki Zuljalol bu dunyoni, xususan roÀyi zamin ekinzorini mulk suratida yaratgan. Ya'ni nihoasi su qudrat moÀ'jizasini ekib bichish uchun koÀkarishga, yangi-yangi mahsulot berishga qobil suratda muhayyo qilgan. Zamin yuzidagi ekinzorida zarral holdaikmat bilan harakatlantirib, intizom doirasida vazifa yuklab, xar asrda, xar faslda, xar oyda, balki xar kun balki xar soatda qudrat moÀ'jizasidan yaik va ngi koinot koÀrsatadi, yer yuzi hovlisiga turli tuman mahsulotlar berdiradi. Cheksiz rahmat xazinasining hadyalarini, nihoyatsiz qudratining moÀ'jizalarining namunalarini zarralarning harakati orqali izhor qiladi.

haqiqanchisi:>Nihoyatsiz Ilohiy Asmo tajalliylarining naqshlarini koÀrsatmoq orqali Ismlarning jilvalarini ifodalash uchun chegaralangan zaminda cheksiz naqshlarni koÀrsatish, kichik bir sahifada nihoyatsiz ma'nolarni ifodn qilddigan sanoqsiz oyatlarni yozish uchun Naqqoshi Azaliy zarralarni mukammal hikmat bilan harakatlantirib, mukammal intizom bilan vazifa yuklagan. Ha, oÀtgan yilnin darajuloti bilan bu yil mahsulotining mohiyatlari bir hil. Lekin mazmuni turlicha. Ehtimoliy shakllar va holatlarni almashtirish orqali mazmunlari oÀzgaradi va koÀpayadi. Ehtimoliy shakll وَ عَholatlar va vaqtincha maÀlum shakl va koÀrinishga oÀzgartirilgani, zoxiran foniy boÀlsada, goÀzal ma'nolari muhofaza qilinib, sobit va boqiy qoladi. Bu daraxtning oÀtganar tardagi barg, gul va mevalarining ruhlari boÀlmagani uchun, bu bahordagi haqiqatda oÀxshashining aynidir. Faqat holatga koÀra turli koÀrinva yoÀkirishida farq bor. Lekin holatga koÀra turli koÀrinishga kirishi xar doim tajalliylari yangilanayotgan Ilohiy Asmo faoliyatining ma'nolarini ifodalash uchun, bu bahordagilar boshqa koÀrinishda ularning oÀrniga keuvvatl552

ToÀrtinchisi: Misol olami kabi chegarasiz juda keng malakut olami va boshqa cheksiz uxroviy olamlarga mahsulotlar yoki ziynatlar yoki kerakli narsalar kabi munosib narsalarni yetishtirga uchun bu tor duavob binzorida, zamin doÀkoni va dalasida Hakimi Zuljalol zarralarni harakatlantirib, koinotni oquvchi, mavjudotni sayyor qilib, bu kichik zaminda narigi juda buiyatidamlarga juda koÀp ma'naviy mahsulotlar yetishtiradi. Nihoyatsiz qudratining xazinalaridan dunyodan cheksiz bir oqimni oqitib gÀayb olamiga va bir qismini oxirat olamlariga toÀkadi.

Beshinchisi: Cheksiz Ilohiy kamolotni, joÀshqin jahun figoÀzallikni, nihoyatsiz jaloliy tajalliylarni va cheksiz Rabboniy tasbehlarni bu tor va chegaralangan zaminda, cheklangan va qisqa vaqtda koÀrsatish uchun zarralarni mukammal dan oÀ bilan, qudrati bilan harakatlantirib, mukammal intizom bilan vazifa yuklab, cheklangan zamonda, hududli zaminda cheksiz tasbehot ayttiryapti. Cheksiz jamol, jalol va kamol tajag bashrini koÀrsatmoqda. KoÀp gÀaybiy haqiqatlar, koÀp uxroviy samaralar va foniy narsalarning boqiy shaxsiyat va suratlaridan juda koÀp misoliy naqshlar, koÀp ma'noli toÀqilgan lavhalar ijod qilyapti. Demak, zarrani harakatlantirgan bu azim orat

larni, shu buyuk hikmatlarni koÀrsatgan - bir Zotdir. YoÀqsa xar bir zarrada quyosh kabi miya boÀlishi kerak boÀladi.

Bu besh namuna kabi balki besh ming hikmat bilan harakatlantirilgan zarralari, muhlmashishini aqlsiz faylasuflar, hikmatsiz deb oÀylaganlar va haqiqatda biri anfusiy-ichki, keyingisi ofoqiy-tashqi ikki jozibali harakatda Allohni zikr va tasbeh qilgan, Mavlaviy kabi zi va kean va aylanishga turgan zarralarni oÀziga-oÀzi, ahmoq kabi aylanib oÀynamoqda deb xato oÀylashgan.

Bundan anglashilyaptiki ularning ilmlari ilm emas, johillikdir. Hikmatlari hikmatsizlikdir.

(Uchi qilibuqtada oltinchi uzun bir hikmat yana aytiladi.)

IKKINCHI NUQTA: Xar bir zarrada - Vojibul Vujudning vujudiga va vahdatiga ikki sodtartibhid bor. Ha, zarra ojizlik va qattiqligi bilan birga katta vazifalarni idrokli qilish orqali, katta yuklarni koÀtarishi bilan Vojib-ul Vujudning borligiga arzda guvohlik qilgani kabi, harakatida umumiy nizomlarga uygÀun harakat qilib, xar bir kirgan joyida oÀziga maxsus nizomlarga rioya qilib, hammlos boa oÀz vatani kabi joylashishi orqali Vojib-ul Vujudning yagonaligiga, mulk va malakutning Maliki boÀlgan zotning yakkaligiga shahodat qiladi. Ya'ni zarra kida, q boÀlsa, yurgan barcha joylar ham unikidir. Demak, zarra (chunki ojiz, yuki cheksiz ogÀir va vazifasi nihoyatsiz koÀp) - bir Qodiyri Mutlaqning ismi bilan, amri bilan qoim va haro jism ekanini bildiradi.

Koinotning umumiy nizomlarini biladigan tarzda uygÀun harakat qilishi va xar joyga mone'siz kirishi bitta Aliymi Mutlaqning qudrati bilan, hikmati bilan ishlaganini koÀrsatadi. Bir askar boÀlinmasida, rotasida, batal'onÀlgan olkida, diviziyasida va hokazo xar bir doirada alohida holati va oÀsha holatga koÀra alohida vazifasi borligi va u holatlar, vazifalarni bilib unga uygÀun harakat qilishkaniniiy nizomlar ostida ta'lim va buyruq olib, butun doiralarga qoÀmondonlik qilgan bitta qoÀmondoni a'zamning amriga va qonuniga tobe boÀlish orqali amalga oshadi.

Xuddi shuningfaxlanxar bir zarra bir-biri ichidagi birlashgan moddalarda alohida munosib vaziyati, turli tuman foydali holati, farqli muntazam vazifalari, ayri ayri hikmatli natijalari boÀlgani uchng karatta zarrani birlashgan moddalarda barcha holat va vazifalarini muhofaza qilib, natija va hikmatlari buzilmaydigan tarzda joylashtirish - butun koinot tasarrufi ostida boÀlgan bir Zotga maxsusdir.

Masalan: Tavfiqning {(*): Nurning ini gohi kitobi.} koÀz qorachigÀida joylashgan zarra koÀzning his va harakat asablari, arteriya va vena kabi tomirlarda munosib holatga kirishi va yuzda soÀng bosh va gavdada, undan keyin insonning butun badanishtirr birida alohida holati, vazifasi, foydasi mukammal hikmat bilan yurishi koÀrsatadiki, butun jismning butun a'zolarini ijod qilgan bir zot, zarrani oÀsha yerda joylashtira oladi. Xususan rizq uchun kelgan zarralarlmagan karvonida sayru-safar qilgan zarralar shu qadar hayratlantiruvchi intizom va hikmat bilan sayru-sayohat qiladi, bu holatlarda, tabaqalarda intizomga boÀysunib oÀtib keladhora qok bilan qadam bosib umuman adashmasdan kelib-kelib to jonlilarning badanida toÀrt suzgich bilan suzilib rizqqa muhtoj a'zo va hujayralarga yordam berish uchun qondagi qizil donachalarga yuklanib karam qonuni bdi Loyordamga yetishishadi. Bundan shaksiz anglashiladiki: zarralarni minglab joylardan oÀtqazgan, chaqirgan, albatta va albatta bir Razzoqi Kariym, bir Xalloqi Rahiymdirki, qudratiga nisbatan zarralar va yulduzlar yelkama-yelkamatsizdir.

Xar bir zarra shunday bir san'at naqshida ishlaydiki, yo butun zarralar bilan munosabatdor, xar biriga va barchasiga ham hakim va ham xar biri va umumiga mahkum bir holatda boÀlish bilaهَا ٭ yratlantiruvchi san'atli naqshni va hikmat koÀrsatuvchi naqshli san'atni biladi va ijod qiladi. Bu esa ming daraja imkonsiz. Yoki bir Sone'i Hakiymning qadar qonuni va qudrat qalamidan chiqqan, harakat vazifasi buyurilgan nuqtadir. Masalanetish ofiya qubbasidagi toshlar, agar me'morining amriga va san'atiga tobe boÀlmasa, xar bir toshni Me'mor Sinon kabi me'morlik san'atida mahorati va boshqa toshlarga ham mahkum, ham hokim boÀlishi, ya'ni "Kelinglar, tushmaslik, yiqilmaslik uchuruhlarama-yelka turamiz" deb, hukm sohibi boÀlishi kerak boÀladi. Xuddi shuning kabi: Minglab marta Aya Sofiya qubbasidan ham san'atliroq, hayratli va hikmatliroq san'atli asarlardagi zarralar koinot Ustasiniamallaiga tobe boÀlmasa, xar biriga Koinot Sone'ining vasflarichalik kamol sifatlari berilishi kerak boÀladi.

Subhanalloh! Dinsiz moddaparast kofirlar tutgan yoÀlida bir Vojib-ul Vaskar qabul etmaganlaridan, zarralar sanogÀicha botil ilohlarni qabul qilishga majbur boÀladi. Bhu jihatda dinsiz kofir qanchalik faylasuf, olim boÀlsa ham, oÀta buyuk ntizomik ichidadir, mutlaq johildir.

UCHINCHI NUQTA: Bu nuqta Birinchi Nuqtaning oxirida va'da qilingan oltinchi buyuk hikmatga bir ishoradir. U quyidagicha:

Yigirma Sakkizinchi SoÀzning Ikkinchi Savolining javobidagi izohda ay'nolarki: Zarralar almashishining va jonli jismlarda zarralar harakatining minglab hikmatlaridan bir hikmati - zarralarni nurlantirishdir va oxirat olami binosiga loyiq zarralar boÀlish uchun tirik va maday bi boÀlishi kerak. GoÀyo hayvoniy va insoniy, hatto nabotiy jism tarbiya darsini olishga kelgan narsalarga musofirxona, qarorgoh, maktab hisoblanib, oÀlik zarralar unga kirib, nurlanadi. Xuddi ta'lim va buyruq olgan knoziklashadi. Bittadan vazifani qilib boqiy olam va butun qismlari bilan tirik oxirat yurtida zarra boÀlish uchun layoqat kasb etadi.

Savol: Zarralarning harakatida bu hikmatning borligi qanday bilinadi?

وَاِنْ:>Birinchidan, butun san'atli asarlarning butun intizomlari va hikmatlari bilan oÀrnatilgan Sone'ning hikmati orqali bilinadi. Chunki eng kichik narsaga umumiy hikmatlarnimkonsigan bir hikmat koinot oqimi ichida eng buyuk faoliyat koÀrsatgan va hikmatli naqshlarga asos boÀlgan zarralar harakatini hikmatsiz qoldirmaydi. Eng kichik maxluqlarni vazifalarida evazsiz, maoshsiz, komilliksiz qoldirmaarningr hikmat, hokimiyat eng koÀp va asosli xodimlarni, xizmatkorlarini nursiz, evazsiz qoldirmaydi.

Ikkinchidan: Sone'i Hakiym unsurlarni harakatlantirib, vazifa yuklab, ularga evaz sifatazadi.kammallashishi ma'danlar darajasiga chiqarishi va ma'danlarga maxsus tasbehlarni ularga bildirishi orqali, ma'danlarni harakatlantirib va vazifa yuklab nabotot hayot martabasining maqomini berishi va nabototni rizq qilib harakatlantirish aning ifa yuklash orqali hayvonot latofat martablarini ularga ehson etishi bilan, hayvonotdagi zarralarga vazifa yuuklab rizq yoÀli orqali inson hayoti darajasiga chiiz debi va insonning vujudidagi zarralarni suza-suza soflab va lutf qilib miyaning, qalbning eng nozik va latif joyida maqom berishi bilan bilinadiki, zarralarning harakati hikmatsiz emas, balki bir navÀr qilia loyiq komillikka yetkazilyapti.

Uchinchidan: Hayot sohibi jismlarning zarralari ichida urugÀ va tuxumdagi kabi bir qism zarralar ma'naviy nurga, noziklikka, ustunlikka sazovor boÀladilani , boshqa zarralar va katta daraxtga ruh, sulton hisobiga oÀtadi.

Katta daraxtning butun zarralari ichida bir qism zarralarning bu martabaga chiqishlari daraxtning hayot igi vasida koÀp davrlarni va nozik vazifalarni bajarishi orqali boÀlgani koÀrsatadiki: Sone'i Hakimning amri bilan yaratilish vazifasi ichida zarralarning harakat turlariga koÀra ularga tajalliy etgan Asmoning n tushga va sharafiga ma'naviy latofat, ma'naviy nur, maqom, ma'naviy darslar olishini koÀrsatadi.

Natija: Modomiki Sone'i Hakiym hamma narsa uchun oÀziga munosib komillik nuqtasi va loyiq vujudning fayz martahaytona'yinlab, komillik nuqtasiga gÀayrat qilib yetishga iste'dod berib, oÀsha joyga chaqiradi va butun nabotot va hayvonotda bu rububiyat qonuni joriy boÀlish bilan birga, jonsizlarda ham joriy. Oddiy tuproqab hisos darajasiga va oliy javharlar martabasiga taraqqiy ettiradi va bu haqiqatda muazzam "Rububiyat Qonuni"ning uchi koÀrinadi.

Modomiki u Xoliqi Kariym azini tussil qonunida ishlatgan hayvonotga evaz sifatida maosh kabi juz'iy lazzat beradi. Ari va bulbul kabi boshqa Rabboniy xizmatlarda ishlatilgan hayvonlarga kamol ujrati beradi. Shavq va lazzatga sabab boÀladigan maqom beradi. Bunda muazzamning am Qonuni"ning uchi koÀrinadi.

Modomiki hamma narsaning haqiqati Janobi Haqning bir ismining tajalliysiga qarar, unga bogÀliq, unga oyna ekan, u narsa qanchalik goÀzal holatda boÀlsa, oÀsha Asmoning sharafiوَ اِنli. U Ism shunday istaydi. U narsa bilsa ham, bilmasa ham goÀzal vaziyat haqiqatda istalgan. Bu haqiqatdan oÀta muazzam "Tahsin va Jamol Qonuni"ning uchi koÀrinadi.

Modomiki Fotiri Kariym karam dasturining taqozosd (S.An bir narsaga bergan maqomini, kamolini uning muddati va umri bitganida kamolni qaytib olmaydi. Balki kamol sohibining mevalarini, natijalarini, ma'naviy shaxsiyatini va ma'nosini, ham neboÀlsa ruhini boqiylashtiradi. Masalan: Dunyoda insonni sazovor qilgan kamolotining ma'nolarini, mevalarini boqiylashtiradi. Hatto shukr qilgan moÀ'minning yegan yoÀq boÀlgan mevalarining shukrini, hamdini jismlashgan Jannat mevلنَّهَratida unga takroran beradi. Bu haqiqatda muazzam bir "Rahmat Qonuni"ning uchi koÀrinadi.

Modomiki Xalloqi Bemisol isrof qilmas ekan, g i'joiz ishlarni qilmaydi. Hatto kuz mavsumida vazifasi bitgan, vafot etgan maxluqlarning moddiy qoldiqlarini bahordagi san'atli asarlarida iste'mol qiladi, ularning binolariga joylas butuni. Albatta

siri bilan,

ishorasi bilan bu dunyoda oÀlik, idroksiz va muhim vazifalaroÀliq gan zamin zarralarining albatta toshi, daraxti, hamma narsasi hayot va idrok sohibi boÀlgan oxiratning ba'zi binolarida joylashtirishistaydite'mol qilishini hikmati taqozo qiladi. Chunki xarob boÀlgan dunyoning zarralarini dunyoda qoldirish yoki yoÀqlikka otish isrofdir. Bu haqiqatdan juda muazzam "Hikmat Qonunalarga uchi koÀrinadi.

Modomiki bu dunyoning juda koÀp asarlari, ma'naviyati, mevalari, jin va ins kabi mukallaflarning amallarining natijasi, amal daftari, ruhlari, jasadlari oxirat bozoriga هُوَ ladi. Albatta u samaralarga va ma'nolarga xizmat qilgan, doÀstlik qilgan zamin zarralari ham vazifa nuqtasida oÀziga koÀra mukammallashgandan soÀnilgan ni hayot nuriga koÀp marta xizmat va sazovor boÀlgandan soÀng, hayoti tasbehlarga sabab boÀlgandan soÀng xarob boÀladigan dunyoning vayronalari ichida zarralarni ham boshqa olamning binosida joylashtirishini adolat va hikusadi.qozo qiladi. Bu haqiqatdan juda muazzam bir "Adolat Qonuni"ning uchi koÀrinadi.

Modomiki ruh jismga hokim boÀlgani kabi, jonsiz moddalarda ham qadarning yozgan koinotga oÀrnanday k qonunlar u moddalarga hokimdir. U moddalar qadarning ma'naviy yozuviga koÀra mavqeÀ va nizom oladi. Masalan: UrugÀlar turlari, nutfalarning qismlari, danaklarning sinflarida va tuxumlarning jinslarida qadarning yozgan turli yaratilishga oiyerninnlari turli tuman maqom va nur sohibi boÀlishadi. Va mohiyati {(Izoh1) Ha, ularning barchasi ushbu toÀrt unsurdan tashkil topgan: Vodorod, kislorod, azot, uglerod. Moddasi bir sanalishi mumkin. Farqi faqat qadarning ma'naviy yozuvida.} birar:

an moddalar cheksiz turdagi mavjudotga manbaÀ boÀladi. Boshqa-boshqa maqom va nur sohibi boÀladi. Albatta hayotga oid xizmatlar va hayotdagi Aqning tasbeh qilishda koÀp martalab zarra boÀlgan va xizmat qilgan boÀlsa, zarraning ma'naviy peshonasida bu ma'nolarning hikmatlarini hech narsani yoÀqotmagan qadar qalami bilaning s qilishini ilmiy qamrovi iqtizo qiladi. Bunda juda muazzam "Ilmi Muhit Qonuni"ning uchi koÀrinadi.

Shunday ekan zarralar {(Izoh2) Shu javob etti "Modomida, poÀziga qaraydi.} qarovsiz-egasiz emas.

SoÀzning muddaosi: OÀtgan yetti qonun, ya'ni Rububiyat Qonuni, Karam Qonuni, Jamol Qonuni, Rahmat Qonuni, Hikmat Qonuni, Adolat Qonuni, Ilmiy Ihota Qonuni kabi an koÀoÀp muazzam qonunlarning koÀringan uchlari orqalarida bittadan Ismi A'zam va Ismi A'zamning muazzam tajalliysini koÀrsatadi. Va bu tajalliydan anglashiladiki: Boshqa mavjudoiki" s dunyodagi zarralarning almashishi ham oÀta oliy hikmatlar uchun qadarning chizgan chegarasi ustiga qudratning bergan yaratilishga oid qonunlarga koÀra hassos ilmiy mezon bilan aylanib yuradلْوَالdi boshqa yuksak olamga

{(Izoh3) Chunki shubhasiz, oÀta sahiy faoliyat orqali bu nursiz va past olamda juda koÀp hayot nurini sochish va yoqa his atto eng past moddalarda va sasigan jismlarda ham koÀp yangi hayot nurini porlatish, nursiz va qiymatsiz moddalarni hayot nuri bilan latiflashtirish, jilo beda kuzchiq oydin ishora qiladiki: Boshqa bir juda latif, yuksak, pok, tirik olam uchun bu nursiz, jonsiz olamni, zarralarning harakati bilan, hayotning nuri bilan jilolayapti, eritmoqda, goÀzallashtiryapti. GoÀyo latif olamga keik:>Quchun ziynatlayapti.

Inson hashri-qayta tirilishini aqliga sigÀdirmagan kaltafahm kimsalar Qur'onning nuri bilan kuzatsalar, koÀradilarki: Butun zarralarni qoÀshin kabi hashr qilai, oltkeng "Qayyumiyat Qonuni" koÀrinmoqda, uni shubhasiz tasarruf qilmoqda.}

ketishga tayyorlanganday. Shunday ekan jonli jismlar u sayyor zarralarga goÀyo m bilan qarorgoh, tarbiya yurti hisoblanadi. Bunga qat'iy xulosa qilish mumkin.

Natija: Birinchi SoÀzda aytilgani va isbot etilgani kabi, hamma narsa "Bismilloh" deydi. r, zulmavjudot kabi Xar bir zarra va zarralarning xar bir toifasi va maxsus xar bir jamoati hol tili bilan "Bismilloh" deydi, harakat qiladi. OÀtgan uch nu haqiqri asosida xar bir zarra harakati boshida hol tili bilan "Bismillahir Rohmanir Rohiym", ya'ni: "Men, Allohning nomi bilan, U uchun, Ismi bilan, izni, quvvati bilan harakat qilgan bi deydi. SoÀng harakatining oxirida xar bir san'atli asar kabi xar bir zarra, xar bir toifasi hol tili bilan اَلْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ deb, bir madhiya qasidasi boÀlgan san'atli maxluqning naqshida oÀzzi bildratning kichik bir qalam uchi hisobida koÀrsatar. Balki xar biri, ma'naviy, Rabboniy, muazzam, sanoqsiz boshli gramofonning plastinkalarnlar dgan san'atli asarlarning ustida aylangan va Rabboniy hamdu sanolar qasidasi bilan san'atli asarlarni gapirtirgan va oÀzini Allohga tasbeh she'rlarini oÀn taha igna boshi suratida koÀrsatadi.

سُبْحَاa foydَاعِلْمَ لَنآَ اِلَّا مَاعَلَّمْتَنَآ اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

رَبَنَّا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ Ziyo مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهَّابُ

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ صَلَاةً تَكُونُ لَكَ رِضَآءً وَلِحَقِّهِ اَدَاءً وَعَلٰٓى اٰلِه avomgحْبِهِ وَاِخْوَانِهِ وَسَلِّمْ وَسَلِّمْنَا وَسَلِّمْ دِينَنَا، اٰمِينَ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ

OÀTTIZ BIRINCHI SOÀZ

ESLATMA: Me'roj masalasi iymoniy ruknlarning asoslarekan. oÀng turadigan natijadir. Va iymon ruknlarining nurlaridan madad oladigan nurdir. Iymon ruknlarini qabul qilmagan dinsiz mulhidlarga qarshi albatta shaxsan oÀzi isbot etilmaydi. Chunki Allohni bilmagan, PaygÀambarni tanimagan va farishtalarlariniul etmagan yoki samovotning vujudini inkor qilgan kishiga Me'roj gapirilmaydi. Avvalo, bu ruknlarni isbotlash kerak boÀladi. Modomiki shunday ekan, biz Me'rojni aqlga sifÀdira olmini, lorqali vasvasaga tushgan moÀ'minni tinglovchi qabul qilib, unga bayon qilamiz. Ora-sira tinglash maqomidagi boÀlgan mulhidni nazarga olib, soÀzni chiroyli aytamiz. Ba'zi soÀzlarda Me'roj haqiqatininig bir qancha yogÀdulari yilda,ilingan edi. Birodarlarimning qattiq iltimoslari va u yogÀdularni alohida-alohida haqiqatning asli bilan birlashtirish va kamoloti Ahmadiyaning (S.A.V.)isi koiga oyna qilish uchun inoyatni Allohdan istadik.

سُبْحَانَ الَّذِىٓ اَسْرٰى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ اِلَى اbutun جِدِ الْاَقْصَا الَّذِى بَارَكْنَا حَوْ لَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ اٰيَاتِنَآ اِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ

وَهُوَ بِالْاُفُقganiniَعْلٰى ٭ ثُمَّ دَنَا فَتَدَلىّٰ ٭ فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ اَوْ اَدْنىٰ ٭

Avvalgi zi hikyatning buyuk xazinasining birgina اِنَّهُ olmoshida bir balogÀat dasturiga tayangan ikki ramzning mavzuimizga munosabati boÀlgani uchun, i'joz bahsida bayon qilingan tarzda yozaÀzgari Qur'oni Hakim, Habibi Akram Alayhi Afzalussolatu va Akmalussalamning Me'rojining boshi boÀlgan Masjidi Haromdan Masjidi Aqsoga qilingan sayrini zikr

Uchinchisi: Me'roj hikmati nima?

ToÀrtinchisi: Me'rojning samaralari va foydasi qanday?

BIRINCHI ASOS

Masalan, Janobi Haq اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ deyiladi. Hamma narsaga hamma narsadan ham yaqin. Jismdan, makondan munazzah. Xar bir valiy qalbi ichida U bilan koÀrisha oladi. Nima sabaiyratiaygÀambarimizning (S.A.V.) Valiyligiga har bir valiy oÀz qalbida erishgan munojatga Me'roj kabi uzun bir sayohatning natijasidan soÀnggina muvaffaq boÀladi?

Javob: Bu nozik masala sirini "ikib allol" bilan tushunishga yaqinlashtiramiz. OÀn Ikkinchi SoÀzning Qur'on I'jozining sirlari va Me'roj siri haqidagi ushbu ikki misolini tingla:

Birinchi tamsil: Bir Sultonning ikki xil xitobi, suhbati, kli muhishi boÀladi. Ikki tarzda xitobi, iltifoti bor. Biri: Juz'iy bir ish yuzasidan omi odam bilan xususiy ehtiyojga doir xos telefonda suhbat qilish. Ikkinchisi: Eng buyuk sultonlik unviqodda, eng buyuk xalifalik nomidan, umumiy hokimlik martabasidan va amrlarini atrofga yoyish va namoyish qilish maqsadida bu ishlar bilan aloqador elchisi orqali yoki buyruqlar munosabatdor katta xodimi bilan gaplashish, suhbat qilish nuqtaaybatini izhor qilgan oliy bir farmon bilan xitob qilish.

وَ للهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى bu misol kabi koinot Xoliqining, Malikul Mulk va Mahaq" ding, Azal va Abad Hokimining ikki xil xitobi, suhbati, iltifoti mavjud. Biri kichik va xos, keyigisi kulliy va umumiy. Me'roj - PaygÀambarimizning (S.A.V.) Valiysn va ng butun valiyliklardan ustun umuiy, ulugÀ suratida koÀrinishi boÀlib, butun koinotning Rabbi Ismi va butun mavjudotning Xoliqi unvoni bilan Janobi Haqning suhbatiga va munojotiga musharraflik hisoblanadi.

2

Ikkinchi misol: Bir odam qoÀlidagi oynani quyoshga qaratganda, oyna quyoshdan nur va yetti rangni oÀz miqyosida jamlagan ziyo, aks oladi. Buning nisbatida quyosh bilan munosabatda boÀladi, suhbatlashahikmatr kishi nurli oynani qorongÀu uy va yoki usti tom bilan yopilgan kichik, xususiy bogÀga qaratsa, quyosh qiymati nisbatida emas, balki oyna qobiliyati miqdoricha foydalanishi mumkin. Boshgan nam esaoynani qoÀyib, toÀgÀridan-toÀgÀri quyoshga qaraydi, hashamatini koÀradi, azamatini anglaydi. SoÀng juda yuksak toqqa chiqib, quyoshning juda keng porloq hokimiyatini koÀradi va u bilan shaxsan, pardasiz koÀrishadi. SoÀng qaytib, uyihayratbogÀining tomidan keng derazalar ochadi, osmondagi quyoshga yoÀllar qiladi, haqiqiy quyoshning doimiy ziyosi bilan suhbatlashadi, gaplashadi. Shunday qilib minnatdor suhbat qura oeng baa: "Ey yer yuzini nuri bilan charogÀon etgan, zamin yuzini va butun gullarning yuzlarini kuldirgan dunyo goÀzali, osmon nozdori boÀlgan nozanin quyosh! Butun dunyoni charogÀon * *

ng va yer yuzini isitganing kabi mening uychamni, bogÀchamni isitding va charogÀon etding." Lekin avvalgi oyna sohibi bunday deya olmaydi. Undagi quyoshning aksi oyna chegarasida chegaralangan, oÀsha qaydga koÀra koliginii.

Shamsi Azal va Abad Sultoni boÀlgan Zoti Ahad va Samadning tajalliysi insoniy mohiyatga cheksiz martabalarni ichiga olgan ikki suratda naisbataboÀladi:

Birinchisi: Shamsi Azaliyning nuriga, suhbatiga va munojotiga qalb oynasiga uzangan Rabboniya aloqa va koÀrinish boÀlib, xar kim isteva u ia hamda martabalar oshishda sayri sulukida Asmo va Sifatlarning tajalliylariga nisbatan juz'iy va kulliy sazovorlik. Aksar Asmo va Sifatlarning soyasida yurgan valiyliklarning darajalari bu qismdan kelib chiqadi.

Ikkinchisi: Insonning uningvli ekani va koinot daraxtining eng munavvar mevasi boÀlgani sabab butun koinotda jilvalari namoyon boÀlgan Asmoyi Husnani ruhining oynasida birdan koÀrsata olish jihati bilaqanchabi Haq zotining tajalliysi bilan va Asmoyi Husnaning a'zamiy martabada inson sinfining ma'nan eng buyuk bir kishisiga muazzam tajalliy koÀrinadiki, bu koÀrinish va tajalliy Hz.Muhammaُونَ ا.V.) Me'rojining siridir. Uning valiyligi risolatiga boÀshlangÀich boÀladi. Bu valiylik, soyadan oÀtadi, ikkinchi misolning birinchi odamiga اَسْرaydi. Risolatda soya yoÀq, toÀgÀridan-toÀgÀri Zoti Zuljalolning ahadiyatiga qaraydi, ikkinchi misoldagi odamga oÀxshaydi. Me'roj esa PaygÀambarimiz (S.A.V.) Valiyligining eng buyuk karomati, eng yuksak darajasi boÀlgani uchuildir,olat martabasiga aylangan. Me'rojning botini valiylikdir, xalqdan Haqqa boradi. Me'rojning zohiri risolat boÀlib, Haqdan xalqqa kelmoqda. Valday ke- qurbiyat martabalarida sulukdir. KoÀp martabalarni bosib oÀtishga va bir darajada vaqtga muhtojdir. Buyuk nur boÀlgan risolat esa Ilohiy qurbiyat-yaqinlikning yuzaga kelishining siriga bogÀliq boÀlib, bir lahza kifoya. Shuning uchun hadi Husn"Bir onda borib kelgan", deyilgan.

Endi, tinglayotgan dinsizga aytamiz: Modomiki bu koinot oÀta intizomli bir mamlakat, juda muhtasham bir shahar, gÀoyat ziynatli bir sar yolgan, albatta, uning bir hokimi, sohibi, ustasi boÀladi. Modomiki bunday hashamatli Maliki Zuljalol, Hakiymi Zulkamol, Sone'i Zuljamol bor ekan, modomiki butun olamgila ollakatga, shaharga, saroyga aloqasi bor ekan hamda his va tuygÀulari bilan barchasiga munosabati bor va nazari umumiy boÀlgan bir inson bor ekan, albatta Sone'i Muhtasham shung yogy nazarli va idrokli inson bilan yuksak, ulugÀ munosabati boÀladi, unga muqaddas xitobi va oliy e'tibori boÀladi. Yana modomiki Odam Alayhissalomdan hozirgacha shu munosabatga noil boÀlganlar ichida belgilarining ga sohigi bilan, ya'ni Yer kurrasining yarmini va insoniyatning beshdan birini tasarrufi doirasiga olgani va koinotning ma'naviy shaklini oÀzgartirgani, nnnurlantirgani kabi, eng buyuk martabada oÀsha munosمَا اَ Muhammadi Arabiy Sallallohu Alayhi Vasallam boÀlgan. Shunday ekan, u munosabatning eng ulugÀ martabasidan iborat boÀlgan Me'roj unga eng loyiq iqatin munosib boÀladi.

IKKINCHI ASOS

Me'rojning haqiqati nima?

Javob: PaygÀambarimiz (S.A.V.) shaxsiyatining komil martabalarida sayri sulukidan iboratdir. Ya'ni, Janobi Hasalim tartibi maxluqotda tajalliy ettirgan boshqa-boshqa Asmosi va unvonlari bilan rububiyat saltanatida tashkil etgan tadbir va ijod doiralarida hamda u doiralarda bittadan rububiyat arshi va tasarrufalbattziga sabab boÀlgan bir osmon tabaqasida namoyon qilgan rububiyat asarlarini bir-bir oÀsha xos quliga koÀrsatib, uni butun insoniy kamolotni oÀzida jamljihozlbutun Ilohiy tajalliylarga sazovor, butun koinot tabaqalariga nazoratchi, rububiyat saltanatining jarchisi, Allohning roziligining yetkazuvchisi va koinot tilsimining kashf qilivchisi qilish ucqitganroqqa mindirib, samovotni yashin kabi sayr ettirib, martabalarni oshtirib, oy kabi manzildan manzilga, doiradan doiraga Alloh rububiyatini tomosha ettirib, maqomlari doiralarning samolarida boÀlgan va doÀsg koinboÀlgan anbiyolarni birma-bir koÀrsatib, Qobi Qavsayn maqomiga chiqargan, Ahadiyat bilan kalomiga va ru'yati-koÀrishga musharraf qilgan. Bu yuksak haqiqatga "ikki misol" durbini orqali qarash mumchida 564

Birinchisi: Yigirma ToÀrtinchi SoÀzda izohlanganidek, bir podshohning oÀz hukumati doiralarida turli tuman unvonlari, xalqining tabaqalarida boshqa-boshqa nom va v maqomi, saltanatining martabalarida xar hil ism va nishonlari boÀladi. Misol uchun: Adliya doirasida adolatli sudÀya, boshqaruvda sulton, harbiy doirada oliy bosh qoÀmondon va lmagandoirada xalifa va hokazo... ism va unvonlari boÀladi. Xar bir doirada bittadan ma'naviy taxti hisoblangan maqomi va kursisi boÀladi. Birgina podshoh saltanat doiralarida va hukumat tabaqalari martabalarida ming xil ism va unvon sohibi boÀla nday.

Bir-birining ichida minglab saltanat taxti boÀladi. GoÀyo hokimning xar bir doirada ma'naviy shaxsiyat e'tibori ila va telefoni ila mavjud va hozir boÀladi, biladi. Xar tabaqada qonuni, nizomi, vakili bilan koÀrinadi, koÀradi. Xar martabÀp husrda orqasida hukmi, ilmi, quvvati bilan boshqaradi, kuzatadi. Xar bir doiraning alohida markazi, manzili bor. Hukmlari bir-biridan farqli. Tabaqaaqiqiyir-biridan boshqa. Shunday bir sulton oÀzi istagan zotni butun doiralarida aylantirib, xar doiraga maxsus shoxona saltanatini va hokimona a

Xuddi bu misol kabi, Azal va Abad Sultoni boÀlgan Rabbul Olamiyn uchun rububiyatining martabalarida boshqa-boshqa, faqat bir-o uxro qaragan xususiyat va nomlari bor. Uluhiyatining doiralarida turlicha, lekin bir-biri ichida koÀrinadigan Ism va belgilari bor. Hashamatli ijrootida alohida-alohida, ammo bir-biriga oÀxshash tajalliy va jilvalari bor. Qudga ajrng tasarruflarida farqli, faqat bir-birini his ettirgan unvonlari bor. Sifatlarining tajalliylarida turli tuman, lekin bir-birini koÀrsatadigan muqaddas zuhurlari bor. Ishlarining jilvli meza turli-tuman, faqat bir-birini mukammallashtiradigan tasarruflari bor. Rango-rang san'antida va san'atli asarlarida turli-tuman, ammo bir-birini tomosha etadigan hashamatli rabligi bor.

Bu buyuk sirga asosan koinhayot ayratga soladigan, ajib tartib oÀrnatgan. Eng kichik maxluqot tabaqalaridan boÀlgan zarralardan samovotgacha, samovotning birinchi tabaqasidan Arshi A'zamgacha bir-biri ustida taslmaydi bor. Xar bir samo boshqa bir olamning tomi, rubibiyat-rablik uchun arsh va Allohning tasarrufoti uchun markaz hisoblanadi. U doiralar va tabaqalarda Ahadiyat e'tibori bilan jami Ismlar topilishi mumkin. Butun unvonlar bialn tajalzadi.

adi. Lekin adliyada odil sudÀya unvoni asosiydir, hokimdir, boshqa unvonlari u yerda uning amriga qaraydi, unga tobe'dir.

Xuddi shuningdek, xar bir maxluqot tabaqalarida, xar bir suzoqmibir Asmo, bir Ilohiy unvon hokimdir. Boshqa unvonlar uning soyasidadir. Masalan, Qodiyr Ismiga sazovor boÀlgan Hazrati Iso Alayhissalom qaysi samoda Pay.

Sr Alayhissolatu Vassalam bilan uchrashgan boÀlsa, demak oÀsha samo doirasida Janobi Haq Qodiyr unvoni bilan oÀzi u yerda tajalliy etadi. Masalan, Hazrati Muso Alayhissalomnاَسْرَqomi boÀlgan samo doirasida eng koÀp hukm suradigan unvon Hazrat Muso Alayhissalom noil boÀlgan Mutakallim unvonidir va hokazo...

PaygÀamliningzning shaxsiyati Alayhissolatu Vassalom Ismi A'zamga noil, nubuvvati umumiy, barcha Ismlarga sazovor boÀlgani uchun, albatta barcha rububiyat doiralari bilan aloqadordir. Albatta, oÀsha doiralarda anor sohibi boÀlgan anbiyolar bilan koÀrishishva barcha tabaqalardan oÀtish Me'roj haqiqatini taqozo qiladi.

Ikkinchi Tamsil: Bir sultonning unvonlari orasida QoÀmondani A'zam unvoni harbiy doiralarning armiya qoÀmondoniDerazaumumiy va keng doiradan tortib serjant doirasiday kichik va xar bir xususiy doirada bir koÀrinishi, jilvasi boÀladi. Masalan, bir askar qoÀmodonlik oliy unvonining namunasini oÀn boshi shaxsida koÀh orqaunga itoat qiladi, undan buyruq oladi. Askar serjant boÀlganida, katta serjant doirasidagi qoÀmondonlik doirasi ostiga kiradi, unga qaraydi. Katta serjant boÀlsa, qoÀmondonlik namunasini va jilvasini larakatnt doirasida koÀradi. OÀsha maqomda unga xos mansab kursisi boÀladi va hokazo... Mayor, polkovnik, general, marshal doiralarining xar birida ularning katta va kichikligi nisbatida qoÀmondonlik unvonnitishÀradi.

Oliy bosh qoÀmondon bir askarga harbiy doiralarga aloqador boÀladigan vazifa yuklashni istasa, taftishchi kabi xar doirani koÀrib va koÀradigan maqotta vashni istasa, albatta, qoÀmondoni a'zam u askarni serjant koÀrishi, koÀrilishi uchun doirasidan boshlab eng katta doirasigacha bir-bir aylantiradi. SoÀnan narriga qabul qilib suhbatiga musharraf qiladi. Nishon va farmon berib iltifot koÀrsatadi va kelgan joyigacha bir onda olib borib qoÀyadi.

Bu misolda bir tomonni e'tiborga olish kerak. Agarlmaganoh ojiz boÀlmasa, zohirdagidek ma'naviy jihatida ham iqtidori boÀlsa, general, marshal, mulozim kabi shaxslarni vakil qilmaydi. Hamma joyda shaxsan oÀzi hozir boÀladi. Lekini, abi pardalar ostida va mansabdor shaxslarning orqasida toÀgÀridan-toÀgÀri amrni u beradi. Ba'zi komil valiy boÀlgan podshohlar koÀp doiralarda ba'zi shaxslar suratida ijrootini bajargani rivoyat qilinadi.

dan quisol orqali koÀrgan haqiqatimiz, ojizlik uning ichida boÀlmagani uchun, toÀgÀridan-toÀgÀri xar bir doirada amr va hukm qoÀmondoni a'zamdan keladi. Ishlar Uning amri, irodasi, quvvati bilan amai vazihadi.

Bu misol kabi, yer va osmonlar Hokimi, "Kun Fayakun Amri"ga sohib, Mutlaq Amir boÀlgan Azaliy va Abadiy Sulton, maxluqoti tabaqalarida jarayon etaرِ رَب, mukammal itoat va intizom bilan boÀysundirilgan, amrlar va qoÀmondonligining faoliyati, zarralardan sayyoralarga, pashshadan osmonlargacha maxluqot tabaqalari va mavjudot toifalarida katta-kichik, juz'iy-kulliy tabaqalari va toifalaRozililicha, lekin bir-biriga yuzlangan rububiyat doiralari, hokimiyat tabaqalari koÀrinmoqda.

Butun koinotdagi oliy maqsadlarni va buyuk natijalarni tushunadigan va butun tabaqalarning turli tuman qullik vazifalarini bajar'dodigqali Zoti Kibriyoning rububiyat saltanatini, hokimiyat hashamatini kuzatib, u Zot nimalardan rozi boÀlishini tushunish va uning saltanatida e'lon qiluvchi boÀlish uchun, buyuk doirasining unvoni boÀlgan Arshi A'zamiga kirishi, Qoblishidaynga, ya'ni imkon va vujub oÀrtasida Qobi Qavsayn bilan ishora qilingan maqomga kirishi va Zoti Jaliyli Zuljamol bilan koÀrishishi uchun xar holda tabaqalar va doiralarga bir sayri suluk boÀladi. Bu sayri suluk esali, hujning haqiqatidir.

Xar bir inson aqli bilan hayol tezligidagi sayr qilishi, xar bir valiy qalbi bilan yashin tezligida aylanishi va jismi nuroniy boÀlgonning bir farishta ruh tezligida Arshdan yerga, yerdan Arshga qatnovi, Jannat ahli insonlarning Buroq tezligida hashr maydonidan besh yuz yildan ortiq masofadan Jannatga chiqishlari kabi, nur va nur qobiliyatidagi, valiylabu yerlaridan ham latif, oÀliklar ruhlaridan va farishtalar jismlaridan ham yengil, yulduz kabi nuroniy jasad va koÀrinishdan iborat boÀlgan badandan ham nozikroq boÀlgan PaygÀambarimiz (S.A.V.) ruhining cheksiz vazifalarigar:vjub va jihozlarining xazinasi boÀlgan PaygÀambarimmizning (S.A.V.) jismi, albatta u zotning ustun ruhi bilan Arshgacha birga borgan.

Endi tinglash maqomida boÀlgan dinsizga qaraymiz. Unining shunday deyishi qalbga keladi: "Men Allohni tanatningn, PaygÀambarni bilmayman, qanday qilib Me'rojga ishonayin?"

Biz unga javoban aytamiz: Modomiki koinot, mavjudot bor va ichida ishlar va ijod mavjud ekan, modomiki bir intizomlil maÀnning qiluvchisiz boÀlmaydi, ma'noli kitob kotibsiz boÀlmaydi, san'atli bir naqsh naqqoshsiz boÀlmas ekan, albatta, koinotni toÀldirgan hikmatli ishlarning bajaruvchisi, yeshqa nning faslma-fasl yangilanib turadigan hayratga soladigan naqshlarining, ma'noli maktublarining kotibi, naqqoshi boÀladi.

Modomiki bi, burua ikki hokimning boÀlishi uning intizomini buzadi. Modomiki, chivin qanotidan samovot qandiligacha mukammal intizom bor ekan, u hokim birdir. Bir boÀlmasa (chunki hamma narsada san'at va hikmat shu daraja ajibki, u narsvhargasan'atkori hamma narsaga qodir boÀladi, har bir ishni biladigan darajada mutlaqo qodir boÀlishi kerak. Shunday ekan, bir boÀlmasa) mavjudot sanogÀicha ilohlarning boÀlishi kerak boÀladi. Ilohlar esa bir-birlarigaa ifodbir-biriga oÀxshash boÀladi. Shu ajib intizomning buzilmasligi yuz ming karra imkonsizdir. Modomiki mavjudot tabaqalari bir armiyadan ming karra intizilan bq amr bilan harakat qilgani yaqqol koÀrinmoqda.

Yulduzlarning, quyosh va oyning intizomli harakatidan bodom gullarigacha xar bir toifa shu qadar intizomli, shu qadar mukammal suratda Qodiri Azaliyning u toifaga bergan nishonlarnda oynkllarni, goÀzal liboslarni va tayin etgan harakatlarni lashkardan ming karra intizomliroq tarzda koÀrsatmoqda. Shunday ekan koinot mavjudotining (uning amriga qaraydigan va tobe' boÀlgan) gÀildirirdasi orqasida bir Hokimi Mutlaqi bor.

Modomiki Hokim qilgan butun hikmatli ishlarining shahodati bilan, namoyon etgan hashamat asarlari bilan bir Sultoni Zuljaloldir. KoÀrsatgan ehsonlari bilan oÀta Rahim bir Rabbdir. Namoyon qilgan gr.

san'atlari bilan san'atparvar va san'atini juda ham sevadigan Sone'dir. KoÀrsatgan bezaklari va aqllarni lol qoldiruvchi san'atlari bilan idrok egalarining tahsinini asarlariga qaratishni istagan bir Xoliqi Hakiymdir. Olamning etiliilishida aqllarni hayratda qoldirgan bezaklarning ma'nosini va maxluqot qayerdan kelib qayerga ketishini rububiyatining hikmati bilan idrok egalariga bil boÀshni istagani anglashilmoqda. Albatta, Hokimi Hakiym va Sone'i Aliym rububiyatini koÀrsatishni istaydi.

Ham, modomiki koÀrsatayotgan buncha lutf va marhamat asarlari, gÀaroyib san'atlari bilan idroklilarga oÀzini tanitishni va sevdiryoki mistayotgan ekan, albatta, ularning orzularini va ulardan qanday rozi boÀlishini bir yetkazuvchi vositasida bildirar ekan, idrok egalaridan btlarnii tayinlab, u orqali oÀz rabligi-rububiyatini e'lon qiladi. Sevgan san'atlarini namoyish etish uchun bir e'lon qiluvchini huzurining yaqiniga musharraf qilib koÀrsatishga vosita qiladieng va maqsadlarini boshqa idrok egalariga bildirish orqali kamolotini koÀrsatish uchun bir kishini muallim qilib tayinlaydi.

Bu koinotda joylashtirgan tilsim va mavjudotda yashirgan rububiyatning siriberadisiz qolmasligi uchun, bir rahbar tayinlaydi. KoÀrsatgan va insonlar tomosho qilishiga yoygan san'at goÀzalliklari foydasiz va boÀsh qolmasligi uchun ulardagi maqsadlarni dars beradigan bir rahbar tayin qilib qoÀyadi. i bu mgini idrok sohiblariga yetkazish uchun ulardan birini butun idroklilardan ustun maqomga chiqaradi va nimalardan rozi boÀlishini unga bildiradak qilrga yuboradi. Modomiki haqiqat va hikmat buni taqozo qilayotgna ekan va bu vazifaga Hazrati Muhammad Alayhissolatu Vassalamdir eng loyiq ekan, chunki faqat u zot u vazifalarni eng mukammal suratda qilgan ekan. Tashkil qilgan Islom olami vحٰقَ اsatgan Islomiyat nuri bir odil va sodiq shohiddir. Shunday boÀlgach, u zot toÀgÀridan-toÀgÀri butun koinot ustiga chiqib, butun mavjudotdan oÀtib bir maqomga kirishi kerakki, butun mahluqotning Xoliqi bilan umumiy, skunal, kulliy suhbat qilgan. Me'roj ham bu haqiqatni ifodalaydi.

Natija: Modomiki buyuk koinotni yuqorida aytilganidek juda buyuk maqsadlar va jtga tuyuk gÀoyalar uchun bu suratda tashkil qilgan, tartib oÀrnatgan va bezagan ekan, modomiki mavjudot ichida umumiy rablik-rububiyatni butun nozik tomonlari bilan, bu azim uluhiyat-ilohlik saltanatini butun haqiqatlari bilan koÀoqlar n inson sinfi bor ekan, albatta, oÀsha Mutlaq Hokim oÀsha inson bilan gaplashadi, maqsadlarini bildiradi.

Modomiki xar bir inson kichiklik va pastlikdan chiqib eng yuksak umumiy m illal chiqa olmas, Hokimning umumiy xitobiga shaxsan tinglovchi boÀla olmas ekan, albatda, insonlar ichidan ayrim xos kishilarga shu vazifa yuklangan boÀladi.

Bu ikki jihatdan munosabati boÀladi. Insonlarga muallim boÀlzingnichun inson boÀlishi kerak. ToÀgÀridan-toÀgÀri xitobga noil boÀlishi uchun ruhan oÀta yuksak boÀlishi kerak. Modomiki insonlar ichida koinot Sone'ining maqsadlarini eng mukammal suamlar bildirgan, koinot sirini kashf qilgan, yaratilishning tilsimini ochgan, rububiyat-rablik saltanati goÀzalliklariga eng mukammal ravishda e'lon qilgan zot - Muhammad Alayhissolatu Vassalamdir.r. Xolta, butun insonlar ichida shunday ma'naviy sayri suluki boÀladiki, jismoniy olamda sayru-sayohat suratida bir Me'roji boÀladi. "Yetmish ming pardchadi., ta'bir qilingan Allohnng goÀzal Ismlarinng tajalliysidagi oÀrtadagi hududlar, Asmo orasidagi maÀnolar hamda Allohning Sifat va ishlarining tajalliy-koÀrinishi va mavjudot tabaqalarining orqasidagi martabalarni oshib oÀtadi. Me'rkoÀrsair.

Yana hayolga keladiki: Ey tinglovchi! Sen qalbingdan: "Qanday qilib ishonay, hamma narsadan ham eng yaqin boÀlgan Rabbga minglab yillik masofani bosib, yetmish ming pardadan oÀtgandan keyingina u biladir. Zishmoq nima degani?" deysan.

Biz javob beramiz: Janobi Haq hamma narsaga hamma narsadan ham yaqindir. Ammo hamma narsa undan benihoyat uzoq. Quyoshning idroki va nutqi boÀlsa, sening qoÀlingdagi oyna vositasida gaplasha olasan.agona istaganidek tasarruf qiladi. Balki senga sening oyna misol koÀz qorachigÀingdan ham yaqinroq boÀlsada, sen undan toÀrt ming yil qadar uzoqsan, hech bir jihatda unga yaqinlasha olmaysan. Agar taraqqiy etsang hisobaqomiga kelib, toÀgÀridan-toÀgÀri koÀrish nuqtasiga chiqsang, unga yolgÀiz bir navÀ oynadorlik qila olasan.

Xuddi shuningdek, Shamsi Azal va Abad boÀlgan Zoti Zuljalol hamma narsaga hamma narsadan ham yaqin الْمَda, hamma narsa Undan benihoyat uzoqdir. Lekin butun mavjudotdan oshib oÀtib, kichiklikdan chiqib, umumiyat tabaqalarida bora-bora minglab pardalardan oÀtib, jamiki mavjudotni qamragan Asmosiga yaqinlashadi, ulan meam ilgarida koÀp martabalarni bosib oÀtadi. SoÀng bir tur yaqinlikka musharraf boÀladi. Yana masalan, bir askar oliy bosh qoÀmondonning ma'naviy shaxsidan juda uzoqdir. Askar qoÀ va kaini oÀn boshilikda koÀrgan kichik namuna bilan oÀta uzoq masofadan, unga juda koÀp ma'naviy pardalar orqasidan qaraydi. Uning haqiqiy ma'naviy shaxsi bilan yaqin boÀlish leytengirma , mayorlik, polkovniklik kabi koÀp umumiy martabalardan oÀtish kerak boÀladi. Xolbuki, buyruqÀi bilan, qonuni bilan, nazari bilan, hukmi bilan, ilmi bilan suratan oliy bosh qoÀmondon boÀlgani kabi ma'nan ham -birindon boÀlsa, askarning yonida shaxsan oÀzi hozir boÀladi, koÀradi. Bu haqiqat OÀn Oltinchi SoÀzda oÀta qat'iy suratda isbotlangani uchun, u bilan kifoyalanib, mevalda xotima qilamiz.

Yana hayolga keladiki, sen qalbingdan: "Men samovotni inkor qilaman, farishtalarga ishonmayman. Qanday qilib bir insonning osmonlarda sayr qilishi, farishtalar bilan koÀrishishiga ishonay?" darakat

Ha, aqli koÀzida boÀlgan, koÀzini esa parda qoplagan sendek odamlarga gap tushuntirish va bir narsani koÀrsatish, albatta mushkul. Lekin haq shu qadar porloqki, koÀrlar ham koÀra olgani uchun aytamiz:

Keng fazo olamg sajd bilan toÀlaligini hammaning e'tirof qiladi. Ziyo, elektr toki, harorat kabi boshqa oquvchi latif moddalar fazoni ham toÀldirgani moddaning mavjudligiga dalolat qiladi. Mevalar daraxtini, gullar chamanzorlarini, boshoqlar dalalariniganiniqlar dengizini shaksiz koÀrsatgani kabi, bu yulduzlar ham albatta asoslarini, dalasini, dengizini, chamanzorining vujudini aqlning koÀziga pesh qiladi. Modomiki yuksak olamda turli hittirakllanishlar boÀlib, turli vaziyatlarda, turli hukmlar kuzatilayotgan ekan, ularning asoslari boÀlgan samovot turlichadir. Insonda jismdan boshqa aql, qalb, ruh, xayoada quira kabi ma'naviy aÀzolar ham bor ekan, albatta, buyuk insoni hisoblangan olamda va bu inson mevasining daraxti boÀlgan koinotda jismoniy olamdan boshqa olamlar bor. Yer olamidan Jannat olamigacha xar birsadga,ing alohida osmoni bor.

Ham, farishtalar haqida aytamiz: Sayyoralar ichida oÀrtacha, yulduzlar ichida kichik va xira boÀlgan yer kurrasida mavjudotlar ichida eng qiymatdor va nuroniy hayot va soat - behisob suratda mavjud. Albatta, zulmatli uy hisoblangan yerga nisbatan ziynatli qasrlar, mukammal saroylar hisoblangan yulduzlar va ularning dengizlari boÀlgan osmonlar - shuur va hayot hukmlaari, juda koÀp va jinslari turlicha malaklar va ruhoniylarning maskanidir. Bu oÀta qat'iy bir suratda "Ishorat-ul I'joz" nomidagi tafsirimda

ثُمَّ اسْتَوٰىٓ اِلَى السَّمَآءِ فَسَوّٰيهُن mahkuْعَ سَمٰوَاتٍ

oyatida osmonlaring ham vujudi, ham koÀpligi isbot qilingani uchun, farishtalarning borligini Yigirma ToÀqqizinchi SoÀzda ikki karra ikki toÀrt aniqligida isbot qilganimiz uchun, ular bi, tugifoyalanib bu yerda xotima yasaymiz.

Natija: Efir moddasidan qilingan elektr, ziyo, harorat, tortishish kuchi kabi oquvchi latif moddalarning asosn Rim gan, hadisda اَلسَّمَآءُ مَوْجٌ مَكْفُوفٌ ishorasi orqali sayyoralar va yulduzlarning harakatlariga moslashgan, Samon yoÀli deb atalgan "Mojarotus Samo"dan eng yaqin sayyoragacha turlsmosi yat va shakllanishda yetti tabaqa, xar bir tabaqa yer olamidan barzoh olami, misol olami, oxirat olamigacha olamlarning tomi hisoblangan osmonlarning mavjudÀqotisikmatan, aqlan lozim.

Yana hayolga keladi: Ey mulhid! Sen: "Ming qiyinchiliklar bilan tayyora vositasida zoÀrgÀa bir-ikki kilometr yuqoriga chixazinaumkin. Qanday qilib inson jismi bilan minglab yillik masofani bir necha daqiqa ichida bosib oÀtadi, boradi, keladi?" deysan.

Javoban aytamizki: Yerday ogÀir jism, bilim xulosasiga asosan yillik harakati d bir ha bir daqiqa ichida taqriban yuz sakson sakkiz soatlik masofani bosadi. Bir yilda taqriban yigirma besh ming yillik masofani bosib oÀtadi. Ajabo, bu intizomli hnchilini unga bajartirgan va bir sopqon toshi kabi aylantirgan Qodiyri Zuljalol bir insonni arshga olib kela olmaydimi?! Quyoshning tortishisn. Shui deb nomlangan Rabboniy qonun bilan Mavlaviy kabi atrofida juda ogÀir yer jismini aylantirgan hikmat, Rahmon rahmati tortishishi va Shamsi Azal muhabbatining jalb qilishi bilan bir inson jismini yashin tni koÀda Rahmon Arshiga chiqara olmaydimi?!

Yana hayolga keladi: "XoÀp mayli, chiqishi mumkin. Lekin nima uchun chiqqan? Nima keragi bor? Avliyolar kabidigan va qalbi bilan borsa yetmaydimi?" deyapsan.

Javoban aytamiz: Modomiki Sone'i Zuljalol mulk va malakutidagi ajib oyatlarini koÀrsatish va olamning dastgoh va manbaÀlarini tomosha ettirish va inson amallarining oxiratga taalluqli natijalarinugurad oldiga keltirishni xohlagan ekan, albatta bu koÀringan borliqlar olamning kaliti hisoblangan koÀzini va eshitilayotganlar olamidagi oyatlarni tomosha qilgan qulogÀini Arshgacha birga olishi kerak bOldingi kabi ruhining cheksiz vazifalarga asos boÀlgan sabablar va jihozlarining uskunasi hisoblangan muborak jismini ham Arshgacha birgalikda chiqarishini aql va hikmat taqozo qiladi.

Jannatda Ilohiy hi oÀzijismni ruhga oshno qiladi. Chunki jasad juda koÀp qulliik vazifalari va cheksiz lazzatlar va azoblarga sabab boÀladi. Albatta, u muborak jasad ruhga oÀrtoq boÀla dunyodomiki Jannatga jism ruh bilan birga borar ekan, albatta Jannatul Ma'voning jussasi boÀlgan Sidrat-ul Muntahoga koÀtarilgan Zoti Ahmadiya (S.A.V.) bilan muborak jasadini hamroh ettirishi ayni hikmatdirdagi b

Yana aqlga keladi: "Bir necha daqiqada minglab yillik masofani bosib oÀtish aqlan imkonsiz?" deysan.

Javoban aytamizki: Sone'i Zuljalolning hunarida harakatllat naoyat darajada xar hil. Masalan, ovozning tezligi bilan ziyo, elektr, ruh va xayol tezliklari bir-biridan qanchalik farq qilishi ma'lum. Sayyoralarning harakatlari,lning aylishicha, shunchalik xar hilki, aql hayratda. Ajabo, latif jismi, tez yuksalgan oliy ruhiga tobe' boÀlib, ruh tezligidagi harakati qanday qilib aqlga ters koÀrinadi?

Masalan oÀn daqiqalik uyqu chogÀاهَا

اlda oÀta oladigan holatlarni boshdan kechirasan. Hatto insonning bir daqiqada koÀrgan tushida eshitgan soÀzlari, aytgan gaplari toÀplansa, xushyor olamda bir kun, bariga,ndan ham koÀp vaqt lozim. Demak, ayni paytda ikki shaxsga nisbatan biriga bir kun, ikkinchisiga esa bir yil boÀladi.

Bu ma'noga bir misol orqali qaakiga sonning harakatidan, toÀp oÀqining harakatidan, ovozdan, ziyodan, elektrdan, ruhdan, xayoldan vujudga kelgan harakatlarning tezligini oÀlchash uchun shunday bir soat faraz qilaylik. Unidasi, ta mili bor. Biri soatlarni koÀrsatadi. Ikkinchisi, undan oltmish karra kengroq doiradagi daqiqalarni sanaydi. Uchinchisi undan ham oltmish karra kengroq doira ichida soniyalarni, keyingisi oldi. Ulkarra kengroq doirada solisalar (soniyaning oltmishda biri)ni va bu kabi robialar (solisaning oltmishda biri)ni, hamisalar (robianing oltmishda biri)ni, sodisalar (hamisaning oltmishda biri)ni, sabialar (sodidemak oltmishda biri)ni, saminalar (sabianing oltmishda biri)ni, tasialar (saminaning oltmishda biri)ni, ashiralar (tasianing oltmishda biri)ni sanaydigan oÀta intizomli azim doirada bittadan mil faraz qilamiz. Soatni sanaganْخَالِng doirasi kichik soatimizchalik boÀlsa, xar holda ashiralarni sanagan milning doirasi yerning yillik harakat doirasi qadar, balki undan ham ortiq boÀlishi kerak boÀladi.

ing muikki shaxs faraz qilaylik: Ulardan biri soatni sanaydigan milga minadi. Milning harakati tezligida tomosha qiladi. Ikkinchisi esa, ashiralarni sanovchi milga minib olgan. Bu ikki shaxsning ayni vaqtda koÀrgan narsalari bizning soatimiz bilan shunig yillik aylanish davri oÀrtasidagi farq kabi koÀrinishdan juda koÀp farqlari boÀladi.

Vaqt (chunki) harakatlarning bir rangi, tusi yoki arqoni hisoblangani uch ekan,rakatlarda joriy boÀlgan xulosa vaqtda ham joriy. Bir soatlik koÀrgan narsalarimiz soatni koÀrsatadigan miliga mingan idrokli shaxsning kuzoÀzal chalik boÀlgani va haqiqiy umri oÀshanchalik boÀlib, ashiralar miliga mingan shaxs kabi ayni paytda, muayyan soatda Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Allohning buroqeltiratez muvaffaqiyat ehsoniga minib chaqmoq kabi butun koinotni bosib oÀtib, egasi Alloh boÀlgan va hukm yuritgani koÀringan va koÀrinmagan olamdagi ajoyibotlarni koÀrib, oÀzgarmas, borligi vojib va vasflarining ziddi tasavvur qi foniydigan Ilohlik doirasi nuqtasiga chiqib, suhbatga musharraf boÀlib, Ilohiy Jamol ru'yati-koÀrishga noil boÀlib, farmonni olib vazifasiga qayta oladi, qaytar avv shunday ham boÀlgan.

Yana hayolga keladiki: "ToÀgÀri, boÀlishi mumkin. Lekin xar bir mumkin sodir boÀlavermaydi. Qabul qilish uchun buning oÀxshashi bormi? OÀxshashi boÀlmagan narsaning faqat imkoni bilan sodir boÀlishigagan vay xulosa qilish mumkin?"

Javoban aytamiz: Buning misollari shunchalik koÀpki, hisobi yoÀq. Masalan, xar bir koÀz sohibi koÀzi bilan yerdan Neptun sayyorasigacmondon soniyada chiqadi. Xar bir ilm sohibi aqli bilan astronomiya qonunlariga minib yulduzlarning orqasigacha bir daqiqada boradi. Xar bir iymon sohibi namozning amal va ruknlariga fikrini mindirib bir navÀ Me'roj orqali koinotni orqasiga othilik urga qadar boradi. Xar bir qalb sohibi va komil valiy sayri suluk bilan Arshdan, Asmo va Sifatlar doirasidan qirq kunda oÀta oladi. Hatto Shayxi Jiyloniy, Imomi Rabboniy kabi ba'zi zotlarning ishonchli xabarlariga koÀra, bir daqiqada Agi hisha ruhoniy yuksalishlari boÀladi. Nuroniy jismdan tashkil topgan farishtalarning Arshdan yerga, yerdan Arshga qisqa vaqtda borib-kelishi bordir. Jannat ahli mahshardan Jannat bogÀlariga qisqa vaqtda yuksaladilar.

Albatta, buncha naman nar shuni koÀrsatadilarki, butun avliyolarning sultoni, umum moÀ'minlarning imomi, barcha Jannat ahlining raisi va umum farishtalar hurmat qilgan PaygÀambarimizning (S.A.V.) shaxsiyat doimoi sulukiga sabab boÀlgan Me'rojning boÀlishi hamda u zotning maqomiga munosib suratda boÀlishi ayni hikmat, oÀta ma'qul va shubhasiz boÀlgan.

UCHINCHI ASOS

Me'rojning hikmati nimullari Javob: Me'rojning hikmati shu qadar yuksakki, inson fikri unga yeta olmaydi. Shu qadar chuqurki, unga yetisha olmaydi. Shu qadar nozik va latifki, aqlning bir oÀzi koÀra olmaydi. Lekin ba'zi ishoralar bilan haqiqatla taqliinmasa ham borligini quyidagicha bildirish mumkin:

Koinotning Xoliqi sanoqsiz tabaqalarda vahdat nurini va ahadiyat tajalliyini koÀashuvch uchun sanoqsiz tabaqalarining oxirigacha Allohning yakkaligini koÀrsatgan asl manbaÀga bogÀlaydigan ip suratida Me'roj bilan mumtoz shaxsni butun maxluqot uchun oÀziga tinglovchi qabng mujib butun idroklilar nomidan Ilohiy maqsadlarini tushuntirish, u orqali bildirish va uning nazari bilan maxluqot oynasida san'at goÀzalligini, rububiyat mukammalligini kuzatish va kuzattirishdir.

Sone'i Ola koÀp asarlarining guvohligi bilan cheksiz jamol va kamoli bor. Jamol va kamolning ikkisi ham muhabbatga loyiq, ya'ni shaxsan seviladi. Shunday ekan, jamol va kamol sohibining jamol va kamoliga benihoyat muhabbati bor. Beniab, yumuhabbatni san'atli asarlarida koÀp tarzlarda namoyon boÀlmoqda.

San'atli asarlarini sevadi. Chunki san'atli asarlarining ichida jamolini, kamolini koÀrir nozan'atli asarlar ichida eng sevimli va eng oliyi - hayot sohiblaridir. Hayot sohiblari ichida eng sevimli va oliyi - idrok sohiblaridir. Idroklilar ichida qamrovli boÀlgani e'tibori bilan eng sevimlisi insonlarshshona boÀladi. Insonlar ichida esa iste'dodi toÀliq rivojlangan, barcha san'atli asarlarda yoyilgan va koÀringan kamolotining namunalarini koÀrsatgan shaxs eng sevimlidir. Mavjudot Sone'i butun mavjudotda yoy ham omuhabbat tajalliysining barcha turlarini bir nuqtada, bir oynada koÀrishni va butun goÀzallik navlarini ahadiyat siri bilan koÀrsatish uchun yaratilish , soylidan nurli meva darajasida, qalbni u daraxtning asos haqiqatlarini ichiga oladigan urugÀ hisoblangan zotni ilk boshlangÀich boÀlgan urugÀdan eng oxirgi nuqta boÀlgan mevagacha bogÀlovchi ip hiso, amirn Me'roj bilan u shaxsning koinot nomidan sevgili boÀlishini koÀrsatish, huzuriga chaqirish, jamolini koÀrishga musharraf qilish va undagi muqaddas holatni bashqalaazariym yetkazish uchun kalomi bilan iltifot koÀrsatib, farmoni orqali vazifa yuklashdir.

Endi bu oliy hikmatga qarash uchun ikki misol durbini orqali diqqa azaman kuzatamiz.

Birinchi misol: OÀn Birinchi SoÀzning misoliy hikoyasida batafsil bayon etilganidek, bir Sultoni Ziyshonning juda koÀp ytirislari va ularda juda koÀp javohir turlari mavjud boÀlsa, uning gÀaroyib hunarlarda yuksak mahorati boÀlsa, hisobsiz ajib fanlarni bilsashga kagan boÀlsa, nihoyatsiz tenggi yoÀq darajada goÀzal ba oÀxshashi yoÀq ilmlarni bilsa va xabari boÀlsa, xar bir jamol va kamol egasi oÀz jamoli va kamolini koÀrish va asar,atishni istashiga asosan, albatta bilimli sultoni ham bir namoyish joyi ochishni istaydi. Saltanatining hashamatini, boyligining dabdabasini, oÀz gÀaroyib san'atlarini, oÀz gÀarq ning hadyalarini insonlar e'tiboriga yoyib koÀrsatish uchun ichiga koÀrgazmalar ochadi. Maqsad ma'naviy jamol va kamoli ikki jihatdan kt moÀ'shi boÀladi. Bir jihati: Shaxsan nozik tomonlarini koÀra oladigan nazari bilan koÀrsin. Keyingisi: Boshqalarning nazari bilan qarasin.

Bu utun bga koÀra albatta ulkan, muhtasham, keng saroy qurishni boshlaydi. Shohona tarzda doiralarga, manzillarga taqsimlaydi. Xazinalarining turli-tuman qiymatli duru javharlari bilan bezab, oÀz moasrdagÀlining eng goÀzal, eng latif san'atlari bilan ziynatlaydi. Fan va hikmatlarining eng nozik jihatlari bilan nizomga soladi. Ilmlarining moÀ'jizaviy asarlari bilan yasatadi, mukammallashtiradi. SoÀng xar hil iz billari bilan, shirin taomlari bilan xar toifaga xos dasturxonlarni soladi. Umumiy ziyofat tashkil qiladi. SoÀng xalqiga oÀz kamolotini koÀrsatish uchun ularni sayr va ziyofatga taklif etadi. SoÀng ulardan birini bebaho, yuksak rlan oÀ xodim qiladi, quyi tabaqa va manzillardan yuqoriga chaqiradi. Qavatlar osha qavatlarda, ustma ust tabaqalarda aylantiradi.

Ajib san'atining un va tarini va dastgohlarini, pastdan kelgan mahsulotning xazinalarini koÀrsata-koÀrsata, xos doirasigacha chiqaradi. Kamolotining barcha ma'dani boÀlgan muborak zotini unga koÀrsatisnda mauzuri bilan uni sharaflantiradi. Qasrning haqiqatlarini va oÀz kamolotini unga bildiradi. Tomoshabinlarga rahbar etib tayinlaydi va saroyning Sone'ini ichِ

kabiari bilan, naqshlari bilan, ajoyib narsalari bilan aholiga ta'rif etishi uchun, saroy naqshlaridagi ramzlarini bildirib, ichidagi san'at asarlarining ishoralarini oÀrgatib, saroyga kirganlarga tartibli ziynatlar ifatlachovli naqshlar nima ekani, saroy sohibining kamolotini va hunarlarini qanday koÀrsatishini ta'riflashi, kirish odobini va sayr marosimini bildirishi hamda koÀrinmagan bilim va faoliyat sohibi boÀlgan sultonning roziligi vamida mlari doirasida tashrif marosimini ta'riflashi uchun yuboradi.

Xuddi shuningdek, وَ لِلهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى Azal Abad Sultoni boÀlgan Sone'i Zuljalol soÀngsiz kamolotini va nihoyatsiz jamolini koÀrish va koÀrsatishni istaganki, bu olamا تُؤَini shunday bir tarzda bunyod qilganki, xar bir mavjudot juda koÀp tillar bilan uning kamolotini zikr qiladi. Juda koÀp ishoralar bilan jamolini shayotsh etadi. Asmoi Husnasining xar bir Ismida naqadar yashirin ma'naviy xazinalar va xar bir muqaddas unvonlarida naqadar maxfiy latif tuygÀular mavjud ekanini, koinot butunalari doti bilan koÀrsatadi. Shunday koÀrsatarki, barcha fanlar jamiki qonunlari bilan koinot kitobini Odam (A.S.) davridan beri mutolaa qilishda. Xolbuki, u kitob hali Allohning Ismlari va kamolotiga doir ifoda qan ashma'nolarning va koÀrsatgan oyatlarning yuzdan birini oÀqiy olmagan.

Shunday bir olam saroyini oÀzining ma'naviy kamoloti va jamolini koÀrish va koÀrsatish uchun namoyi'nolari qilib ochgan Jaliyli Zuljamol, Jamiyli Zuljalol, Sone'i Zulkamolning hikmati bu Yer olamidagi idrokli maxluqlarga nisbatan behuda va foydasiz boÀlmaslik uchun saroy dalillarining ma'nosini bir kishiga bildiri faqattaqozo qiladi. Insonlardan birini Saroydagi ajoyib narsalarning manba'lari va natijalarining xazinalari boÀlgan yuksak olamlarda aylantiradi. Hamda barchasining ularning ustiga chiqaradi, yaqin huzuriga musharraf qiladi, oxiratrini tarida aylantiradi, barcha bandalariga muallim va rububiyat saltanatining e'lonchisi, Alloh roziligining yetkazuvchisi, olam saroyidagi yaratilisga oid dalillarni tafsir qiluvhcisi singari koÀp vazifalar yuklagan. MoÀ'jizaonsiz,omatlari bilan imtiyozini koÀrsatgan. Qur'ondek farmon bilan u shaxsni Zoti Zuljalolning xos va sodiq tarjimoni ekanini bildirgan.

Me'rojning juda koÀp hikmatlarini misol durbini bilan bir ikkitasini namuna sifatida koÀrsatdik.un saynlarini sen qiyos qil.

Ikkinchi misol: Bir bilimli kishi moÀ'jizaviy bir kitobni ta'lif qilib yozsa (shunday kitobki xar sahifasida yuz kitobchalik haqiqatl goÀzar satrida yuz sahifa qadar nozik ma'nolar, xar bir soÀzida yuz satrdek haqiqatlar, xar harfida yuz soÀzchalik ma'nolar boÀlsa). Kitobning barcha ma'nolari va haqiqatlari oÀsha moÀ'jizaviy kitobning ma'naviy ustini baonlariga qarasa, ishora qilsa, albatta unday bitmas xazinani yopiq qoldirib behuda ketkazmaydi. Qiymatlli kitob ma'nosiz qolib, behuda boÀlmasligi uchun uni ba'zilarga dars beradi. Uning yashirin kamoloti koÀrinib, kamoliishganishi va ma'naviy goÀzalligi koÀrinishi, ham sevinishi va sevdirishi, ham ajoyib kitobni butun ma'nolari, haqiqatlari bilan dars beradigan kishini eng birinchi sahifadan oxirigacha dars bera-bera oÀtkazadi.

Aynan shunanganikabi: Naqqoshi Azaliy koinotni, mukammallliklarini, jamolini va Asmosining haqiqatlarini koÀrsatish uchun shunday tarzda yozganki, butun mavjudot sanoqsiz jihatlar bilan cheksiz kam va oÀi, Ismlari va sifatlarini bildiradi, ifoda qiladi. Albatta, bir kitobning ma'nosi bilinmasa, yoÀqlikka tushadi. Xususan xar bir harfi minglab marini sni oÀz ichiga olgan kitob yoÀq boÀlmaydi va yoÀq qilinmaydi. Shunday ekan, uni yozgan zot, albatta uni bildiradi, xar toifaning iste'dodiga koÀra bir qismini anglatadi. Butunini eng keng nazarli, eng kulliy idroklir tab mumtoz iste'dodli kishiga dars beradi. Unday kitobning toÀligÀi va umumiy haqiqatlarini dars berish uchun oÀta yuksak sayri suluk ettirishni Ilohiy hikmat taqozo qiladi. Ya'ni, birinchi sahifasi boÀlgan cheksiz borliqlardar moliskil topgan tabaqalarning eng oxiridan to eng soÀnggi sahifasi boÀlgan ahadiyat doirasigacha sayr qildirish kerak boÀladi. Bu tamsil orqali Me'rojning yuksak hikmatlariga bir daraja qarashing mumkin.

Endi tingl bilanqomida boÀlgan dinsizga qarab, qalbiga quloq solamiz, qanday holga kelganini koÀramiz. Hayolga keladiki, uning qalbi: "Men ishonishni boshladim. Lekin yaxshi tushuna olmayapman. Yana uch muhim quyinchiligim bor.

BirilgÀa b: Bu buyuk Me'roj nima uchun Muhammadi Arabiy Alayhissolatu Vassalamga maxsus?

Ikkinchisi: U Zot qanday qilib koinotning urugÀi? "Koinot Uning nurakimniaratilgan, koinotning eng oxirgi va munavvar mevasidir", deysiz. Bu nima degani?

Uchinchisi: Sobiq bayonlaringizda aytdingizki: "Yuksak olamga chiqish yer olamidagi asarlarning uskunalarini, dastgohlarini va natijalarinar hiszinalarini koÀrish uchun koÀtarilgan. Bu nima degani?

Birinchi qiyinchiligingiz: Bu masala oÀttiz adad SoÀzlarda batafsil hal qilingat nuriyerda faqat PaygÀambarimiz (S.A.V.) shaxsiy kamolotiga, paygÀambarlik dalillariga va u zot buyuk Me'rojga eng loyiq ekaniga qisqacha ishoralar suratida muxtasar mundarija koÀrsatamiz:

Avvalo: Tav bilannjil, Zabur kabi Muqaddas Kitoblar juda koÀp oÀzgartishlarga uchragganiga qaramasdan, hozirda Husayn Jisriy kabi haqqiqatni izlangan va dalillari bilan aniqlagan ulamo nubuvvati Ahmadiyaga (S.A.V.) doir bir yuz oÀn toÀrtta ishoriy bz dunytlarni chiqarib "Risola-i Hamidiya"da koÀrsatgan.

Ikkinchidan: Tarixda aniqlanganki, Shiq va Satih kabi ikki mashxur kohin, nubuvvati Ahmadiyadan (S.A.V.) bir oz avval paygÀambarligi va oxirzamon paygÀambari U zot ekanini bayon qili chiqs Bu kabi koÀp bashoratlar sahih suratda tarixda naql qilingan.

Uchinchidan: PaygÀambarimiz (S.A.V.) tugÀilgan kechada Ka'badagi sanamlarning qulab tushishi, Eron podshohi Kisroning mashhur saroyi boÀlmish Ayvonining ikkiga booÀlgan yorilishi kabi irhosot deb atalgan yuzlab gÀaroyib voqe'alar tarixda mashxur.

ToÀrtinchidan: Bir qoÀshinga barmogÀidan kelgan suvni ichirishi, masjidda katta jamoat huzurida qva fay ustunning minbarning boshqa tomoniga koÀchirilgani sababli PaygÀambarimizdan (S.A.V.) ayrilgani uchun tuya kabi ingrab yigÀlashi, وَانْشَقَّ الْقَمَر xabari bilan Shaqqi Qamar voqe'asi ulamolarning izlanishi asosidaqonigaa yetgan moÀ'jizalar bilan sarafroz boÀlganini tarix va siyar koÀrsatadi.

Beshinchidan: Shaxsida doÀst va dushmanning ittifoqi bilan goÀzal axloqning eng yuksak darajada, butun muomalalarining guvohli ashyosida oÀz vazifasi va tabligÀlarida yuksak vasflari eng oliy bir darajada, Islom Dinidagi axloq goÀzalliklarining guvohligi bilan shariatida eng oliy goÀzal xislatlarda eng mukammal darajada boÀlganiga insBoshqar va diqqat qilganlar ikkilanmaydi.

Oltinchidan: OÀninchi SoÀzning Ikkinchi Ishorasida koÀrsatilgani kabi, uluhiyatning hikmati yuzaga chiqishini taqozo qilishiga javoban, PaygÀambarimiz (S.A.V.) srinchiati eng buyuk darajada dinini a'zamiy qillugi bilan eng porloq darajada koÀrsatgan. Xoliqi Olamning cheksiz mukammal jamolini vosita orqali koÀrsatishni hikmat va vchi ht taqozo qilishiga javoban eng goÀzal suratda koÀrsatuvchi va ta'rif etguvchi - shaksiz u Zotdir.

Sone'i Olamning oÀta goÀzallikdagi mukammal san'ati ustida e'tiborni jalb qilish, namoyish qilishni taqozo qilishiga javoban eng yuksaoj bud bilan e'lonchilik qilgan yana shubhasiz - u Zotdir.

Butun olamlarning Rabbi sanoqsiz borqlilardan tashkil topgan tabaqalarda Allohning birligini e'lon qilishni xohlashiga javoban butun tavhid martabalarini eng a'zamiy darajada e'lon uchun - yana albatta u Zotdir.

Olam Sohibining sanÀat asarlaridagi jamolning ishorasi orqali zotining nihoyatsiz husnini va jamolining goÀzalligini va husnining latifotani i oynalarda haqiqat va hikmat taqozosi sifatida koÀrish va koÀrsatishni istashiga javoban eng porloq bir suratda oynalik qilgan, koÀrsatgan, sevib, boshqasiga sevdirgan - yana shaksiz u Zotdir.

ma'nom saroyining Sone'i oÀta gÀaroyib moÀ'jizalari va juda qiymatdor javohirlar bilan toÀla gÀaybiy xazinalarini koÀrsatishni va namoyish etishni, ular orqali kamolotini tismda ash, bildirishni taqozo qilishiga javoban eng a'zamiy tarzda koÀrsatadigan, vasflarini aytadigan, ta'riflovchi - yana shaksiz u Zotdir.

Shu koinotning Sone'i koinotni turli ajoyib narsalchora ziynatlar bilan bezashi, idrokli maxluqlariga sayru sayohat va ibratu tafakkur uchun unga kiritishi, hikmati taqozosidan ularga asar va san'atlarining ma'nolaqiqiy qiymatlarini tomosha va tafakkur qiluvchiarga bildirishni taqozo qilishga javoban eng a'zamiy suratda jin va insonlarga, balki ruhoniy borliqlarga va farishtalarga ham Qur'oni Hakim vositasida rahbga qarqilgan - yana shaksiz u Zotdir.

Koinotning Hokimi Hakimi koinotning almashinishlaridagi maqsad va gÀoyani oÀz ichiga olgan qulflangan tilsimini va mavjudotning shu ui ta'lhkul "Qayerdan? Qayerga? Kim ekani?" savolning muammosini bir elchi vositasida umum idrok egalariga ochishni taqozo qilishiga javoban tilsimni eng ochiq suratdmiz.

ng buyuk darajada Qur'on haqiqatlari vositasida ochgan va oÀsha muammoni hal qilgan - yana shaksiz u Zotdir.

Olamning Sone'i Zuljaloli barcha go hissian'atli asarlari bilan oÀzini idrok egalariga tanitish va qiymatli ne'matlar bilan oÀzini ularga sevdirishi, albatta unga javoban idrokIslomilariga oÀz roziligi va Allohning istaklarini elchi vositasida bildirishini istashiga javoban, eng a'lo va komil tarzda Qur'on vositasida roziligi va istaklarini bayon qilgan va keltirgan - yana shaksiz u Zo bir k#578

Rabbul Olamiyn olamning mevasi boÀlgan insonga olamni ichiga oladigan keng iste'dod bergani, bir kulliy qullikka tayyor qilgani va hissiyot nuqtai naha qayn koÀplikka va dunyoga mubtalo boÀlgani uchun bir rahbar vositasida yuzlarini koÀplikdan birlikka, foniydan boqiyga qaratishni istashiga javoban eng buyuk darajada, iz qollogÀatli suratda Qur'on vositasida eng goÀzal tarzda rahbarlik qiladigan va risolat vazifasini eng mukammal ravishda bajo keltiradigan - yana ir koÀz u Zotdir.

Demak, mavjudotning eng sharaflisi boÀlgan hayot egalari, hayot egalari ichida eng sharaflisi idrok sohiblari, idrok sohiblari ichida eng sharaflisi haqiqiy inson, haqiqiy insonlar iÀzal nmazkur vazifalarini eng buyuk darajada, eng mukammal suratda bajo keltirgan Zot, albatta azim me'roj orqali Qobi Qavsaynga chiqadigan, abadiy saoding daigini qoqadigan, rahmat xazinasini ochadigan, iymonning gÀaybiy haqiqatlarini koÀradigan - yana U kishi boÀladi.

Yettinchidan: KoÀrinib turibdiki, san'atli asarlard yoki goÀzal goÀzallashtirish, oÀta bezakli bezash mavjud. Bunday goÀzallashtirish va bezash ularning Sone'ida oÀta shiddatli goÀzallashtirish istagi va bezash maqsadi borligini koÀrsatadi. GoÀzallashtirish va bezsiningtagi esa, albatta Sone'da san'atiga nisbatan kuchli ragÀbat va muqaddas muhabbat borligini koÀrsatadi. San'atli asarlar ichida eng qamrovli va butun san'at goÀzalliklarini oÀzidavolaydatgan, bilgan, bildirgan, oÀzini sevdirgan va boshqa san'atli asarlardagi goÀzalliklarni "Mashaalloh" deb xush koÀrgan shaksiz san'atparvar va san'atini juda sevuvchi Sone'ning nazarida eng koÀp s xunuk - U boÀladi.

San'atli asarlarni porlatgan ustun tomonlarga, goÀzallilarga va mavjudotni nurlantirgan latif tuygÀular va kamolotga nibaviyn: "Subhanalloh, Mashaalloh, Allohu Akbar" deb, samovotni jaranglatgan va Qur'on ohanglari bilan koinotni larzaga solgan, tahsin va taqdir bilan, tafakkur va koÀrsatish bilan, zikr va tavhid bilan quruqlik va dengizni jazshi musolgan - yana shubhasiz u Zotdir.

U shunday bir Zotki, اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ siriga asosan butun ummati qilgan hasanotning bir misli U zotning tarozi pallasiga qoÀshiladi, umum ummatininoÀrishvoti U kishining ma'naviy kamolotiga madad boÀladi, paygÀambarlik vazifasida bajargan vazifalarining natijalarini va ma'naviy haqqi bilan birga Ilohiy rahmat va muhabbatning cheksiz mustaa sazovor boÀlgan Zot albatta Me'roj narvoni bilan Jannatga, Sidratul Muntahoga, Arshga va Qobi Qavsayngacha borgani ayni haq, haqiqatning oÀzi va hikmatning aslidir.

Ikkinchi qiyinchilik: Ey tinglash maqomialaridnson! Bu ikkinchi sen qiyinlashtirgan haqiqat shu qadar chuqur, shu qadar yuksakki, aql unga na yetishadi na yaqinlashadi. Lekin iymon nuri bilan koÀrinadi. Lekin ba'zi misollar uning babi, vni tushunishga yaqinlashtiradi. Shunday ekan, bir oz yaqinlashtirishga harakat qilamiz.

Koinotga hikmat nazari bilan qaralgan payt ulkan daraxt ma'nosida koÀrinadn. Chuaxtning shoxlari, yaproqlari, gullari, mevalari boÀladi. Yaratilish daraxtining bir qismi boÀlgan past olamning unsurlari shoxlari, oÀsimlik va ubiyatlar yaproqlari, hayvonot gullari, inson mevalari hisobida koÀrinadi. Sone'i Zuljalolning daraxtlarda joriy qonuni, albatta ushbu katta daraxtda ham joriu ma'nishini Hakim ismi taqozo qiladi. Shunday ekan, yaratilish daraxtining danakdan yaratilishini hikmat taqozo qiladi. Shunday danakki, jismoniy olamdan boshqa olamporloqg namunasini va asoslarini oÀzida jamlagan. Chunki minglab hilma hil olamlarni oÀz ichiga olgan koinotning asl danagi va asosi quruq modda boÀlmaydi.

Modomiki koinot daraxtidan ham avval boshqa daraxt boÀÀshash ekan, unga asos va danak boÀlgan ma'no va nur albatta yana koinot daraxtiga meva libosining kiydirilishini yana Hakiym Ismi taqozo qiladi. Chunki danak doim yalangÀoch boÀla olmayRisoladomiki fitrat avvalida meva libosini kiymagan ekan, albatta oxirida u libosni kiyadi. Modomiki meva inson ekan va modomiki insonning ichida, yuqorida isbotlangani kabi, eng mashhur mevasi, eng muhtasham samarasi, barchaning r qahrrini tortgan, Yerning yarmini va insoniyatning beshdan birining e'tiborini oÀziga qaratgan, ma'naviy goÀzalliklari bilan olamni yo muhabbat yoki hayrat bilan oÀziga qaratgan meva - Zoti Muhammadiya Alayhissolatu Vassalamdir. mid vaa, koinotning yaratilishiga urugÀ boÀlgan nur Uning zotida jismini kiyib, eng oxirgi meva suratida koÀrinadi.

Ey tinglovchi! Bu ajib azim koinot biishga nning kichik mohiyatidan yaratilishini aqldan uzoq koÀrma! Bir tur olam kabi muazzam archa daraxtini bugÀdoy donasidek danakdan yaratgan Qodiyri Zuljalol koinotni "Nuri Muhammadiy"dan (Alayh va zatu Vassalam) qanday yaratmasin yoki yarata olmasin? Koinot daraxtining Tubo kabi tanasi va ildizi yuqorida, shoxlari pastda boÀlgani uchun, pastdagi meva darajasidan asliy urugÀ masa, ulcha nuroniy aloqa robitasi bor. Xullas, Me'roj oÀsha aloqa boÀgining gÀilofi va surati boÀlib, PaygÀambarimiz Alayhissolatu Vassalomning shaxsiyati u yoÀlni ochgan, valor mil bilan borgan, risolati bilan qaytib kelgan, eshikni esa ochiq qoldirgan. Orqasidan kelgan valiy ummatlari ruh va qalb bilan shu nuroniy yoÀlda Nabaviy Me'rojning soyasida sayri suluk qiliba shirdodlarga koÀra oliy maqomlarga chiqmoqdalar.

Sobiqan isbot etilganidek, koinotning Sone'i birinchi qiyinchilikning javobida koÀrsatilgan maqsadlar mrlarikoinotni saroy suratida yaratgan va ziynatlagan. U maqsadlarning asosi PaygÀambarimizning (S.A.V.) shaxsiyati boÀlgani uchun, koinotdan avval koinot Sone'ining inoyat nazarida boÀlishi va eng avval tajalliysiga noil boÀlishiva oÀl boÀladi. Chunki bir narsaning natijasi va samarasi, avval rejalashtiriladi. Demak, vujudan eng oxir, ma'nan esa eng avvaldir.

Zoti Ahmadiya (S.A.V.) ham eng mukammal meva, butun mevalarning aslan, bmati va butun maqsadlarning yuzaga chiqish sababi boÀlganlari uchun u zotning nuri eng avval ijod tajalliyiga sazovor boÀlishi lozim boÀladshundaUchinchi qiyinchilik>shunchalik kengki, biz kabi tor zehnli insonlar uni aqlimizga sigÀdira olmaymiz va qamray olmaymiz. Lekin uzoqdan koÀra olamiz.

Past tabaqadagi olamning ma'naviy dastgohlariirilisumiy qonunlari yuksak olamlarda. San'atli asarlarning koÀrgazmasi boÀlgan yer kurrasining sanoqsiz maxluqotlar amallaring natijalari, jin va insonlar ishlariniHakim,arasi yana yuksak olamlarda aks etadi. Hatto savoblar Jannatning mevalari suratiga, gunohlar esa Jahannamning zaqqumlari shakliga kirganini juda koÀp ishoralar va koÀplab rivoyatlar shahodati qiladi. Koinot hikm:

#677g va Hakiym ismining taqozosi bilan birga Qur'oni Hakimning ishoralari koÀrsatadi.

Ha, zamin yuzida koÀplik shu qadar tarqalgan va yaratilish shu qadar qismlarga ajralganki, butun koinotda yoyining marcha san'atli asarlarning juda yuksak maxluqot jinslari va san'atli asarlar sinflari kurra-i zaminda mavjud, almashadi va doim toÀlib, boÀshalasi.

Bu kichiklik va koÀlar. Nng manbaÀlari, ma'danlari albatta umumiy qonunlar hamda Alloh Ismlarining umumiy tajalliylari boÀlib, umumiy qonunlar, kulliy tajalliylar va keng Ismlargi kabivor boÀlganlar ham bir daraja oddiy, sof va xar biri bir olamning arshi, tomi va bir olamning tasarruf markazi hisoblanagan samovot boÀlib, ularning biri Sidratul Muntahodagi Jannatul Ma'vodbi, hardagi tasbehot va tahmidot oÀsha Jannatning mevalari suratida (Muxbiri Sodiqning xabariga asosan) aks etadi. Bu uch nuqta koÀrsatyaptiki, yerdagi natija va samaralarning koÀp olari uyoqlarda va mahsuloti ham u tomonga ketadi.

«Alhamdulillah» degan havodagi bir kalimam qanday qilib jismlashgan Jannat mevasi boÀladi?" demagin.

Chunki sen kunduz kuni uygÀoqligingda chiroyli gap aytsang, ba'zan tushinf etiliroyli olma shaklida yeysan. Kunduz kuni gapirgan xunuk soÀzingni kechasi achchiq narsa suratida yutasan. Bir gÀiybat qilsang, oÀlimtik narsaning goÀshti suratida senga yedirishadi. Shunday ekan, dunyo uyqusida aytgan chiroyli vaI:>Qad gaplaringni, uygÀoqlik olami boÀlgan oxirat olamida mevalar suratida yeysan va yeyishingni aqldan uzoq koÀrmasliging darkor.

TOÀRTINCHI ASOS

Me'rojning samaralari va foyshdan anday?

Javob: Ma'naviy tubo daraxti boÀlgan Me'rojning besh yuzdan ortiq mevalaridan namuna sifatida faqat beshtasini zikr qilamiz.

Birinchi Meva: Iymon ruknlarining haqiqatlarini koÀz bilan koÀrib farishtalarni, Jannatni, oxiratatga, tto Zoti Zuljalolni koÀz bilan oÀrish koinotga va insonga shunday xazina, azaliy nur va abadiy bir hadya keltirganki, koinotni abgor, foniy va qorishiq mavhum vaziyatdan chiqarib, nur va igiga ilan koinotni muqaddas Samadoniy maktublar, goÀzal Zoti Ahad jamolining oynasi vaziyati haqiqatini koÀrsatgan. Koinotni va butun idrok egalaَيْظِ

evintirib xursand qilgan.

OÀsha nur va meva bilan insoniyatni qorishiq, abgor, ojiz, faqir, ehtiyoji behisob, dushmanlari sanoqsiz, foniy, oÀtkinchi zalolatli vaziyatdan ahsani taqvimda Samadoniy qudrat moÀ'jizalari va Samadonoviy btublarning qamrovli nusxasi, Azal va Abad Sultonining tinglovchisi, xos quli, kamolotining tahsin qiluvchisi, doÀsti va jamoliga mahliyo boÀluvchisi, habibi va boqiy Jannatiga nomzod aziz musofirni haqiqiy suratida konavÀlaan. Inson boÀlgan butun insonlarga cheksiz xursandchilik, behisob shavq bergan.

Ikkinchi Meva: Mavjudot Yaratuvchisi, Koinot Sohibi va Rabbul Olamiyn boÀlgan Azal va Abad Hokimining Rabboniy roziligi boÀlgan Islombulga,ng boshda namoz sifatida asoslarini jin va insonlarga hadya qilib keltirgan. OÀsha roziligini anglash shu qadar qiziqtiruvchi va saodatliki, ta'rif qilib boÀlmaydi. Chrastliarcha, katta valine'mat yoki ehson qiluvchi podshohning istaklarini anglashga naqadar uzoqdan orzusi boÀlsa va tushunsa qanchalik xursand boÀladi. "Koshki birdigan,lashish vositasi boÀlsa edi. ToÀgÀridan-toÀgÀri u zot bilan gaplashsa edim. Mendan nima istayotganini anglasa edim. Mendan unga manzur boÀlgahayratarni bilsa edim", deydi.

Ajabo, qoÀlida butun mavjudot tasarrufi va ulardagi jamol va kamolot - uning jamol va kamolotiga nisbatan zaif soya va xar on nihoyatsiz jihatlardan unga muhtoj va behisob ehsonlariga sazovor boÀlga!

Bn Uning qoziligi va orzularini qay daraja tushunish xususida istagi boÀlsa va qiziqishi kerakligini anglaysan.

PaygÀambarimiz (S.A.V.) shaxsiyati yetmish ming parda orqaqat nAzal va Abad Sultonining roziligini toÀgÀridan-toÀgÀri Me'rojning samarasi sifatida haqqalyaqiyn-shaxsan tajriba orqali bilib, eshitib, olib kelib insoniyatga h etganilganlar.

Inson oydagi holatni bilishga shunchalik qiziqadiki, bir kishi borib qaytib xabar keltirsa, naqadar fidokorlik koÀrsatadi. Agar tushunsa, qanchalik hayratlanadi va atda mdi. Xolbuki oy shunday bir Malikul Mulkning yurtida aylanadiki, oy chivin kabi yer kurrasi atrofida parvoz qiladi. Yer kurrasi parvona kabi quyosh atrofida uchadi. Quyosh minglab chirova Hazshida bir chiroq boÀlib, Malikul Mulki Zuljalolning bir musofirxonasida yorituvchilik qiladi.

PaygÀambarimiz (S.A.V.) shaxsiyati shunday Zoti Zuljalolning ishlarini va gÀaroyib san'atlarini hamda boqiy olamda rahmat xazinalarini koÀrlarninelgan va insonlarga xabar bergan. Insoniyat u Zotni kamoli qiziqish, hayrat va muhabbat bilan tinglamasa, naqadar aql va hikmatga ters harakai Derashini anglaysan.

Uchinchi Meva: Abadiy saodatning xazinasini koÀrib, kalitini olib kelgan, insonlaru jinlarga hadya qilgan. Ha, Me'roj vositasida:

oÀz koÀzi bilan Jannatni koÀrgan,

Rahmoni Zuljalolningى تَرْtining boqiy jilvalarini kuzatgan,

abadiy saodatni qat'iyan haqqalyaqiyn anglagan,

abadiy saodat borligining xushxabarini insonlaru jinga hadya qilganki -

bechora insonu va jinlar beqaror dunyoda,

zavol va firoq zilzilasi ichidagi ohningotni vaqt oÀtishi

va zarralarning harakati bilan yoÀqlik va abadiy ayriliq dengiziga toÀkilayotgan,

yurakni poralaydigan mavhum vaziyatda boÀlgan inosigda shunday xushxabar naqadar qiymatli ekani,

oÀzini abadiy qatl bilan mahkum deb oÀylagan foniy insonlaru jinlar qulogÀida bu xushxabar naqadar saodatli eng qal ta'rif qilib boÀlmaydi.

Bir insonga qatl qilinayotgan onda afv qilinib, podshohning yaqinida bir saroy berilsa, naqadar sevinchiga sabab boÀladi. Butun insu jinlar sanogÀicha bunday sevinchlarni toÀpla, soÀng bu ِ وَصَbarga baho ber.

ToÀrtinchi Meva: Ru'yati Jamolulloh - Allohning jamolini koÀrish mevasini oÀzi olgani kabi, u mevaning xar bir moÀminga ham mumkinligini insonlaru jinga hadyandan s keltirganlar. U meva naqadar shirin, xush va goÀzal meva ekanini shu orqali qiyos qilishing mumkin. Ya'ni: Xar bir qalbga ega inson jamol, kamol va ehson sohibi boÀlgan zotni sevadi. Sevish esa jamol, kamol va ehsonmaydi.arajalariga qarab koÀpayadi, sigÀinish darajasiga keladi, jonini fido qiladigan darajada muhabbat bogÀlaydi. Faqat bir marta koÀrish uchun dunyosini fido qilish darajasiga chiqadi.

Xolbuki, butun mavjudotning jamoli, kamoli va ehsoni U ustidamoli, kamoli va ehsoniga nisbatan bir nechta kichik shu'lasining quyoshga nisbati kabi ham boÀlmaydi. Demak, cheksiz muhabbatga loyiq, cheksiz ru'yat-Allohdira oini koÀrishga va cheksiz ishtiyoqqa loyiq Zoti Zuljaloli val Kamolning abadiy saodatda ru'yatiga muvaffaq boÀlish naqadar saodatli, xursan, qabrkka sabab, yoqimli va goÀzal meva ekanini inson boÀlsang tushunasan.

Beshinchi Meva: Inson koinotning qiymatli mevasi va Sone'i Koinotning nozdor sevgilisi ekani Me'roj orqali anglashilgan va u mevani PaygÀambarimiz insonlaru jingalar kirganlar. Kichik bir maxluq, zaif bir hayvon va ojiz bir idrok sohibi hisoblangan insonni u meva bilan shu qadar yuksak maqomga chiqarganki, koinotning butun mavjudoti ustida faxr maqomi beradi. Shuday sevinch va bahtiyor xursandchilik beib tur, tasvir qilib boÀlmaydi. Chunki oddiy bir askarga: "Sen marshal boÀlding" deyilsa, qanchalik xursand boÀladi. Vaholanki foniy, ojiz notiq hayvon, zavol va firoq azobini doimo chekuvchi bechora insonga birdan abadiy, boqiy Jannatda, Raةٍ مِنa Kariym bir Rahmonning rahmatida va hayol tezligida, ruh kengligida, aqlning faoliyatida, qalbning butun orzularida, mulk va malakutida istirohatga, sayr va aylanishga muvaffaq boÀlganing kabi, abadiy sao vositJamolining ru'yatiga ham muvaffaq boÀlasan deyilgan payt odamgarchilikdan chiqib ketmagan inson, qalbida naqadar chuqur va jiddiy sevinch va sururni his qilishini tasavvur qilishing mumkin.

Endi tinglash maqomida boÀlgan kishiga ayhi bili: Dinsizlik va iymonsizlik koÀylagini yirt, ot. MoÀminlik qulogÀini ol va muslimlik koÀzlarini taq. Senga ikki kichik misol orqali bir-ikki mevaning qiymat darajasini koÀrsatamiz.

Masalan, sen bilan biz bir n ishl kelib qoldik. Qarasak, hamma narsa bizga va bir-biriga dushman va bizga begona. Xar taraf dahshatli oÀliklarga toÀla. Eshitilayotgan ovozlar yetimlarning yigÀisi, mazlumlarning dod faryodi. Biz aning y vaziyatda turgan vaqtimizda, birov borib yurt podshohidan bir xushxabar keltirsa, u orqali bizga begona boÀlganlar doÀstga aylansa, biz dushman deb koÀrgan kimsalar qardoshlarga ajiz-ul, dahshatli mayyitlar xushu va mutavoze'likda zikru tasbehda ibodat qilayotganlar shaklida koÀrinsa, yetimlarcha yigÀilar sano aytilgan "yashasin"larga aylansa, oÀlim, tunash va talonlar nafaqaga chiqish suratiga kirsa, oÀz sevinchimنَكَ لan birga hammaning sevinchiga sherik boÀlsak oÀsha xushxabar naqadar bahtiyor boÀlishini, albatta anglaysan.

Me'roji Ahmadiyaning (S.A.V.) bir mevasi boÀlgan iymon nuridan avval koinotning mavjudotiga zallom shazari bilan qaralgan payt begona, zararli, yirtqich, qoÀrqinchli va togÀdek jismlar mudhish mayyit, ajal hammaning boshini olib, yoÀqlik olami qudugÀiga otadi. Butun sadolar firoq va olmaydan kelgan dodu figÀonlar boÀlib, zalolat tasvirlagan payt, Me'roj mevasi boÀlgan iymon ruknlari haqiqatlari mavjudotni senga birodar, doÀst va Sone'i Zuljaloliga zokir va musabbih, oÀlim va zavoرَبِّنtur nafaqaga chiqish va vazifadan ozod qilish, sadolar haqiqatda tasbehotlar ekanini koÀrsatar. Bu haqiqatni toÀla koÀrishni istasang, Ikkinchi va Sakkizinchi SoÀzlarga qara!

Ikkinchi misol: an. Aglan biz katta choÀldek joydamiz. Qum dengizi toÀfonida kechasi shunchalik qorongÀu boÀlganidan hatto qoÀlimizni ham koÀra olmayapmiz. Hech kimi yoÀq, homiysiz, och va suvsiz, tashvishli va umidsiz vaziyatda turgan paylib bobirdan bir kishi u qorongÀulik pardasidan oÀtib kelib bir ulov hadya keltirsa va bizni mindirsa, birdan jannat misol yerda kelajagimiz ta'minlangan, oÀta marhamatli homiyimiz boÀlib, bizni yeyiladigan va ichiladigan narsalar tayyorl va qayerga qoÀysa, naqadar xursand boÀlishimizni bilasan.

Misoldagi katta choÀl bu dunyodir. Qum dengizi, hodisalar ichida zarralarning harakati va davr oÀtishidan harakatlanib chayqalgan mavjudot va beolkidainsondir. Xar bir inson qoÀrquvi bilan qalbini kuydirgan istiqbolni zalolat nazari bilan qaralganda mudhish zulmat ichra koÀradi. Faryodini eshitadigan hech kimni bilmaydi. BagÀoyat och, beS.A.V.t tashnadir.

Me'roj samarasi boÀlgan Allohning roziligi bilan bu dunyo oÀta Karamli zotning mehmonxonasidir. Insonlar esa uning mehmonlari, xodimlar bichiajak esa jannatdek goÀzal, rahmat kabi shirin va abadiy saodat singari porloq koÀringan paytda naqadar xush, goÀzal, shirin meva ekanini tushunasan.

Ti'rifattgan kishi: "Janobi Haqqa yuz minglab hamd va shukr boÀlsinki, dinsizlik va iymonsizlikdan xalos boÀldim, tavhidga kirdim, batamom ishondim va mukammal iymonni qozondim" dedi.

Biz aytamiz: "Ey birodar! Seni tabriklaymiz. Janobi Haq bizlarninihoyai Akram Alayhissolatu Vassalamning shafoatiga noil aylasin, Omin.

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مَنِ انْشَقَّ بِاِشَارَتِهِ الْقَمَرُ وَنَبَعَ مِنْ اَصَابِعِهِ الْمَآءُ كَالda yanَرِ صَاحِبِ الْمِعْرَاج وَمَا زَاغَ الْبَصَرُ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰٓى اٰلِهِ وَاَصْحَابِهِ اَجْمَعِينَ مِنْ اَوَّلِ الدُّنْيَا اِلٰٓى اٰخِرِntak gحْشَرِ

رَبَّنَا لَا تُؤَ kabi َآ اِنْ نَسِينَآ اَوْ اَخْطَاْنَا

رَبَّنَآ اَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَاغْفِرْلَنَآ اِنّib birلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ

OÀN TOÀQQIZINCHI

بِسْمِ اللّٰهِ الch musٰنِ الرَّح۪يمِ

Porloq MoÀ'jiza-i Ahmadiya (S.A.V.) boÀ "Haq yning boÀlinishi, asossiz farazlar orqali xiralashtirishni istagan faylasuflar va ularning muhokamasiz taqlidchilari: "Agar oy boÀlingan boÀlsa edi, butun olamga ma'lum boÀlardi. Butun inson tarixi naql qilishi kerak حِينَ edi!" deydi.

Javob: Oyning boÀlinishi paygÀambarlik daÀvosiga dalil boÀlishi uchun uni eshitgan va inkor qilgan hozir boÀlgan jamoatga, kechasi, gÀaflat vaqtida bir onda koÀrsatilgani uchun, oy turli jki, ola turli vaqtda chiqishi, tuman va bulutlar kabi kuzatishga moneÀ sabablar boÀlishi bilan birga, oÀsha vaqtda madaniyat rivojlanmagani uchun, cheklangani uchun, samoviy tadqiqotlar juda oz boÀlgani uchun bu barchamda koÀrilishi, barcha tarixlarda yozilishi, albatga kerak emas. Oy boÀlinishi tufayli shubha bulutlarini tarqatadigan koÀp tomonlaridan hozircha besh nuqtani tingla.

BIRINCHI NUboÀlsa davrda oÀsha zamindagi kufforning oÀta qattiq qaysarliklari tarixan ma'lum va mashhur. Lekin Qur'oni Hakimning وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ deb, bu voqe'ani butun olamga xabar berganiga qaramay Qur'onni inkor qilgan kofirt u or hech kim bu oyatni yolgÀonga chiqarmagan, ya'ni, xabar bergan shu voqeÀani inkori qilishga ogÀiz ochmagan. Agar oÀshanda u hodisa kofirlar tomonirakat t'iy va sodir boÀlgan hodisa boÀlmasa edi, bu xabarni bahona qilib, oÀta daxshatli yolgÀonga va PaygÀambarimizning da'vosini rad qilishga hujum qilishar edi. Xolbuki, siyar va tarix bu voqeaga aloqasi boÀlgnglovcirlarning biror hodisaga doir hech narsasini naql qilmagan. Faqat وَ يَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ oyatining bayon qilgani kabi, tarixan naql qilingan narsa shuki: U hodisani koÀrgan kofirlar, "Sehr" degan. "Bizga ishinioÀrsatdi. Agar boshqa tomondagi karvon va guruhlar koÀrgan boÀlsa, haqiqatdir. BoÀlmasa bizga sehr qilgan", degan. SoÀng ertalab Yaman va boshqa taraflardan kelgan guruhlar: "Bu hodisani koÀrdik" deb xabar bergan. Shunda kofirdan keaxri Olam (S.A.V.) haqida (qatÀiyyan, aslo): "Abu Tolibning yetimining sehri samoga ham ta'sir qildi", deyishgan.

IKKINCHI NUQTA: Sa'di Taftazoniy kabi ulugÀ ulamolarninarininriyati: "Oyning boÀlinishi, barmoqlaridan suv oqishi, umum bir qoÀshinga suv ichirishi, masjidda xutba oÀqiyotgan paytlari suyangan quruq xodaning PaygÀambarimizdan ( juda ) ayrilgani uchun yigÀlashi, buni umum jamoatning eshitishi kabi voqe'alar mutavotirdir. Ya'ni, tabaqadan-tabaqaga koÀpchilik jamoat naqlqilgan. YolgÀon deb ittifoq qilinishi imkoSone'iHalley kabi mashhur kometaning ming yil avval chiqqani kabi mutavotirdir. Biz koÀrmagan Sarandib Orolining borligi kabi tavotur orqali borligi qat'iy, deyishgan. Bunday oÀta qat'iy va kuzatilgan masalalarda faraziy shubha qilish, aqlsizlikdrsatgaqat imkonsiz boÀlmasligi kifoya. Xolbuki oyning boÀlinishi, vulqon bilan yorilgan togÀ kabi mumkindir.

UCHINCHI NUQTA: MoÀ'jiza nubuvvat daÀvosining isboti uchun, inkor qiluvchilarni ishontirish utdir.

erak, majburlash uchun emas. Shunday ekan, paygÀambarlik daÀvosini eshitganlar uchun, ishontiradigan darajada moÀ'jiza koÀrsatish lozim. Boshqa tomonda koÀrsatish yoki majburlash darajasida ochiq ravshan izhoyati hsh, Hakimi Zuljalolning hikmatiga trers boÀlgani kabi, taklif sirriga ham muxolifdir. Chunki taklif-qullik va imtihon sirri "Aqlga eshik ochish, ixtiyorni qoÀlidan olmaslik"ni asosini iqtizo qiladi.

Agar Fotiri Hakim, oyning boÀlinishinelsa tlasuflarning havaslariga koÀra, butun olamga koÀrsatish uchun bir-ikki soat qoldirsa edi va insonning umum tarixlariga tushganida, unda boshqa samoviya hodisalar kabi yo nubuvvat daÀvosiga dalilhilik as edi va risolati Ahmadiyaga (S.A.V.) xususiyligi qolmas edi yoki ochiq oydin moÀ'jiza boÀlar ediki, aqlni majburlar va ixtiyorini qoÀlidan olar, istar-istamas patizomiarlikni hamma tasdiqlar, Abu Jahl kabi koÀmir ruhli kimsalar, Abu Bakr Siddiq kabi olmos ruhli insonlar bilan bir saviyada qolib, taklif-qullik va imtihon sirri zoyeÀ boÀlar edi. Ushbu sir uchun, ham oning vam tunda, ham gÀaflat vaqti, ham oyning turli joylarda turli vaqtlarda chiqishi, tuman va bulut kabi boshqa mone'larni parda qilib, butun olamga koÀrsrishtadi yoki tarixlarga tushurilmadi.

TOÀRTINCHI NUQTA: Bu hodisa, tunda, hamma gÀaflatdalik pautida, oniy suratda sodir boÀlgani uchun butun olamda albatta kuzatilmagan. Ba'zi kis, yuz a koÀrinsa ham, koÀziga ishonmaydi. Ishontirsa ham, albatta bunday muhim hodisa yakka xabar bilan tarixda qoladigan dastmoya boÀlmaydi.

Ba'zi kitoblarda "Oy ikki boÀlak boÀlgasiz isoÀng yerga tushgan" degan qoÀshimcha qilinsada, tadqiqotchilar rad etishgan. "Bu ochiq moÀ'jizani qiymatdan tushirish niyatida, balki bir munofiq qoÀshgandir", deyishgaِدِنَاMasalan oÀsha vaqtda, jaholat tumani qoplagan Angliya, Ispaniyada botgan, Amerikada kunduz, Chinda, Yaponiyada tong boÀlgani kabi, boshqa joylarda turl AsmoeÀlarga binoan albatta kuzatilmaydi. Endi bu aqlsiz e'tiroz qiluvchilar qara, "Angliya, Chin, Yaponiya, Amerika kabi xalqlar tarixlari buni gapirmaydi. Shunday ekan, u hodisa sodir boÀlmagan", deydi. Unday Ovrupa malaylarining boshiga miَادِقَrat boÀlsin!

BESHINCHI NUQTA: Oyning boÀlinishi, oddiy va tabiiy qonunlarga tatbiq etilishi uchun ba'zi sabablarga binoan oÀzidan oÀzi sodir boÀlgan, tasodifiy, tabiiy hodisa emas. Balki quyosh v اِلَّng Xoliqi Hakimi, u hodisani Rasulining risolatini tasdiqlash va da'vosini nurlantirish uchun gÀaroyib tarzda amalga oshirgan. Irshod sirri, taklif-qullik va imtihon sirri, risolat hikmatining iqtizosi bilan, Rub-"men" hikmati istagan insonlariga dalil orqali mot qilish uchun koÀrsatilgan. U hikmat siri iqtizo qilmagan, istamagan va nubuvvat daÀvosini hanuz eshitmagan bosshirinylardagi insonlarga koÀrsatmaslik uchun, tuman, bulut va oyning turli joylarda turli vaqtlarda chiqishi jihati bilan, ba'zi yerlarda hali oy chiqmagani, ba'zi joylarda quyosh chiqqan, bir qismida tongi otgani va ba'vosijoyda quyoshi endi botgani uchun u hodisani koÀrishga juda koÀp moneÀlarga binoan koÀrsatilmagan.

Agar ularning barchasiga koÀrsatilganida yo ishorati Ahmadiyaning (S.A.V.) natijasi va nubuvvat moÀ'jizasi shaklida koÀryoÀqotanda, risolati ochiq oydin boÀlar edi. Hamma tasdiqlashga majbur boÀlar, aqlning ixtiyori qolmas edi. Iymon esa aqlning ixtiyori bilan boÀladi. Taklif-qullik va imtihon sirri zoyeÀ boÀlar edi. A", dedqat bir samoviy hodisa tarzida koÀrsatilganida risolati Ahmadiya (S.A.V.) bilan munosabati uzilar va u kishiga xosligi qolmas edi.

Alhosil: Oy boÀlingani ehtinoliga shubha qolmadi, qat'iy isbotlandi. Endi sodir boÀltda va dalolat qilgan koÀp burhonlarining oltitasiga {(Hoshiya) Ya'ni, olti marta bir ovozdan sodir boÀlganiga doir olti hujjat bor. Bu maqom koÀp izohga loyiq boÀlsada, afsuski qisqa qoldi.} ishorat qilamiz:

Adolatli sahobalarni haqidir boÀlganiga ijmo qilishlari va butun tadqiqotchi mufassirlarningوَ انْشَقَّ الْقَمَرُ tafsirida uning sodir boÀlganiga ittifoq qilishlari va PaygÀÀambarimizdan eshitilgan narsalarni ishonchli shaida qoaql qilgan butun muhaddislar, juda koÀp sanadlar va turli yoÀllar bilan yuzaga kelganini naql qilishi, kashf va ilhom ahli boÀlgan barcha avliyo va siddiqiynning guvohligi va Kalom Ilmining yoÀli bir-biridan juda uzoq imomlarining va chuqur izikr qlamoning tasdigÀi, qat'iy xabarga asosan zalolat ustida birlashishi yuzaga kelmagan ummati Muhammadiyaning (S.A.V.) u voqeani qabil qilishi oy boÀlinishini quyoshdek isbotlaydi.

Natija: Bu yergacha tekshirish uchun va dushmanni mofi hecsh uchun keldi. Keyingi jumlalar, haqiqat va iymon hisobiga boÀladi. Ha, tahqiq-tekshirish shunday dedi, haqiqat esa aytadiki:

Risolat samosining nurli oyi boÀlgan PaygÀambarlik Majlisining Muxri boÀlgan Paygambarimizْلًا فhning muhabbatiga erishish darajasiga chiqqan qulligidagi valiyligining azim karomati va buyuk moÀ'jizasi boÀlgan Me'roj bilan, ya'ni yerga oid jismni osmonlarda sayr ettirish orqada iymovot xalqiga va ulugÀ olam ahlidan ustunligi va mahbubligi koÀrsatildi va valiyligini isbotladi.

Shuning kabi: Yerga bogÀliq, samoga osilgan oyni, bir yerlikning ishorati bilan ikki boÀlak qilib yer xalqiga yerlikning risolatiga shunaqqoshr moÀ'jiza koÀrsatildiki: PaygÀÀambarimiz (S.A.V.) shaxsiyati oyning ochilgan ikki nuroniy qanoti kabi, risolat va valiylik kabi ikki nuroniy, ikki ziyoli qanot bilan engtaqsimk kamolotga uchgan, Qobi Qavsayngacha chiqqan, ham samovot ahli ham yerliklarga faxr manbaÀi boÀlganlar.

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عi Qavsتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

OÀTTIZ IKKINCHI SOÀZ

Yigirma ikkinchi SoÀzning Sakkizinchi YogÀdusini izoh qilgan bir zayldir. Mavjudoti olam vahdoniyatga shahodat qilan poklik besh tildan (ularga Qarta Risolasida ishorat qilingan) birinchi tilining bir tafsirdir.

oyatining juda koÀp haqiqatlaridan misol libosi kiydirilgan bir haqiqatdir.

BIRINCatini LIM

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَر۪يكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ يُحْي۪ى bat bi۪يتُ وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ وَ اِلَيْهِ الْمَص۪يرُ

Bir Ramazon kechasida ushbu tavhidiy kalomning oÀn bir ji nafsning xar birida bir tavhid martabasi va xushxabar borligini hamda bu martabalardan faqatgina لَا شَر۪يكَ لَهُ dagi ma'noni sodda avom tushunadiÀzallisoliy suhbat va faraziy munozara tarzida, holat tilini gapirish tili suratida aytib oÀtgan edim. Quyida menga xizmat qilgan qadrdon qardoshlarimning va ma titragi doÀstlarimning orzu va istaklari bilan oÀsha suhbatni yozmoqdaman:

Butun tabiatparast, sababparast va mushrik kabi butun shirk, kufr va zalolat yoÀllaridagilar tasavvur qilgan sheriklar nomidahon!"

shaxs faraz qilamiz. OÀsha faraziy shaxs olam mavjudotidan biror narsaga Rabb boÀlishni istaydi va haqiqiy sohib boÀlishni da'vo qilmoqda.

Shu iddaochi, avvalo, mavjHI MAQng eng kichigi boÀlgan bir zarraga duch keladi. Unga Rabb va haqiqiy sohib ekanini tabiat va falsafa tili bilan aytadi. Zarra esa, haqiqat lisoni va Rabboniy hikmati tili bporlatytadi: "Men sanoqsiz vazifalarni bajarmoqdaman. Alohida-alohida xar bir sanÀat asarining ichiga kirib ishlayman. Senda bu barcha vazifalarni menga bajartiradigan ilm va qudrat boÀlsa, yana biz medatninxshagan son-sanoqsiz zarralar ichida birgalikda aylanib

{(Hoshiya) Darhaqiqat, harakatlanuvchi xar bir narsa, zarralardan sayyoralargacha, ustidagi mdeyishSamadiyat tamgÀasi bilan vahdatni koÀrsatadi. Shuningdek, harakatlari bilan ham, aylanayotgan butun joylarni vahdat nomidan zabt etadi. OÀz egalarinign mulkiga doxil qiladilar. Harakatlanman xusn maxluqot esa, nabototdan oÀzgarmas yulduzlargacha, vahdoniyat muhri oÀrnidadirki, turgan makonini oÀz Sone'ining maktubi ekanini koÀrsatadilar. Demak, xar bir nabotot, xar bir meva vahdoniyat muhrlari, vahi yaramgÀalari boÀlib, makonlarini va vatanlarini, vahdat nomidan Sone'larining maktubi ekanini koÀrsatishadi.

Natija: Xar bir narsa oÀz harakati bilan butun ashyolarni vahdat nomidan zabt etadi. Demak, butun yulduzlarni oÀz qoÀlida tdeya qmagan zot, bir dona zarraga ham Rabb boÀlolmaydi.}

ish bajaramiz, agar senda oÀsha barhca zarralarni ham qoÀshib, amri ostiga oladigan hukm va iqtidor boÀlsa, mukammal intiÀylaydlan men bir boÀlagi boÀlgan butun mavjudotga, masalan qondagi qizil donachalarga haqiqiy ega va hokim boÀla olsang, menga Rabb boÀlishni da'vo qil, meni Janobi Haqdan bosos qiya bogÀla. Aks holda, jim tur! Menga Rabb boÀlmaganing kabi, aralasha olmaysan ham. Chunki, vazifamizda va harakatlarimizda shunchalik mukammal intizom borki, cheksiz hikmat va qamrovli ilmtini bi boÀlmagan kimsa bizning ishimizga aralasha olmaydi. Agar aralashsa, chalkashtiradi. Senga oÀxshagan jonsiz, ojiz, koÀr, ikki qoÀli tasodif va tabiat kabi ikki koÀrning qoÀlida boÀlgan bir kimsHakimnh bir jihatdan qoÀl choÀza olmaydi."

U mudda'iy moddaparastlarning aytgani kabi dediki: "Unday boÀlsa, sen oÀz-oÀzingga sohib boÀl. Nega boshqa biriga si buyrugÀi bilan ishlayman, deyapsan?" Zarra unga javoban: "Agar quyosh kabi aqlim, ziyosi kabi qamrovli ilmim, harorati kabi keng qudratim, ziyosidagi yetti rang kabi qoplovchi bi Haqlarim, hamma yerga borayotgan va ishlayotgan xar mavjudga yuzlangan yuzlarim, koÀradigan koÀzlarim va oÀtadigan biror soÀzim boÀlganida, balki sendek ahmoqlik qilib, oÀzimga oÀzim sohi ish uimni da'vo qilar edim. Qani daf boÀl, sen mendan ish topolmaysan!" dedi.

Shunday qilib, sherik qoÀshuvchilarning vakili zarradan ish chiqmagach, etitrotsitlardan ish topaman deb, qondagi qizil donachaga yuzlandi. Unga sabablar nomidan ng oya va falsafa tili bilan: "Men senga Rabb va molikman", dedi. Ertitrotsit, ya'ni dumaloq qizil mavjud unga haqiqat lisoni va Ilohiy hikmat ti ٭ اَلan: "Men yolgÀiz emasman. Agar senda tamgÀamiz, xodimligimiz va nizomimiz bir boÀlgan qon lashkaridagi butun etirtotsitlarga sohib boÀla olsang hamda biz aylanayotgan va kamoli hikmat bilan ishlatilayotgan butun badan hujrsatisriga ega boÀladigan daqiq hikmat va azim qudrat boÀlsa, koÀrsat. KoÀrsata olsang, balki sening da'voingda bir ma'no boÀlishi mumkin. Xolbuki, senga oÀxshagan devona, qoÀlingdagi kar tabii JannkoÀr kuch bilan ega boÀlish u yoqda tursin, ishimizga zarracha ham aralasholmaysan. Chunki bizdagi intizom shunchalik mukammalki, faqatgina hamma narsani koÀradigan, eshitadigan, biladigan va qilai. Chubir Zot bizga hukm qila oladi. Shunday ekan, ovozingni oÀchir! Vazifam shunchalik muhim va intizom shunchalik mukammalki, sen bilan gaplashib oÀtirishga va sening bema'ni gaplarynatlajavob berishga vaqtim yoÀq", dedi, uni haydadi.

Uni alday olmagandan soÀng da'vogar u yerdan chiqib, badandagi hujayra deyilgan manzilchaga yuzlandi. Falsafa va tabiat tili bilan: "Zarra va qizil drÀiy hga gap uqtirolmadim, balki sen soÀzimni tushunarsan. Chunki sen juda kichik manzil kabi bir nechta narsadan yasalgan ekansan. Shuning uchun men seni yasay olaman. Sen mening sanÀat asarimsan, men senga haqiqiy sohibman"ْ يَنْ. Hujayra unga javoban, hikmat va haqiqat tili bilan:

"Men, kichkina narsa boÀlsamda, juda buyuk vazifalarim, juda nozik munosabatlarim va badanning bratda ujayralariga va hammasiga bogÀliq aloqalarim bor. Jumladan: Vena va arterial qon tomirlariga, his qilish va harakatlantiradigan nervlariga, tortish,adar hsh, tugÀadigan, tasavvur kuchi kabi tuygÀularga qarashli chuqur va mukammal vazifalarim bor. Agar senda butun badanni, butun tomirlar, nervlar va hislarni tashkil qiladigaÀp oÀxomga soladigan va vazifa yuklaydigan qudrat va ilm boÀlsa, menga oÀxshagan, san'at va sifat jihatidan bir-birmizga qardosh boÀlgan butun badan hujayralarini tasarrukoÀz qdigan taÀsirli kuch, qamrovli hikmat boÀlsa, koÀrsat. SoÀng, men seni yasay olaman, deb da'vo qil. Aks holda, qani, joÀnab qol! Etirtotsitlar menga rizq keltiradar va kotsitlar esa, menga hujum qiladigan kasalliklarga immunitet boÀladi. Ishim bor, meni mashgÀul qilma. Sendek ojiz, jonsiz, kar, koÀr narsa, bizga hech bir jihatda aralasha olmaydi. Chunki bizda shunchaldard, hli, nozik va mukammal bir intizom

{(Hoshiya) Sone'i Hakim inson badanini juda ham intizomli shahar singari yaratgan. Tomirlarning bir qismi telegraf va telefon vazifasini bajaradi. Bi, kelmi esa, chashmalarning quvurlari singari, obi hayot boÀlgan qonning aylanishiga asos boÀladi. Qonning ichida esa, ikki hil donachalar yaratilgan. Bir qismi qizil donachalar deb ataladi, badan hujayralariga ozuqa tarqatashni ibir Ilohiy qonuni bilan hujayralarga ozuqa yetkazib beradi (tijoratchi va ozuqa xodimlari kabi). Ikkinchi qismi oq donachalar boÀlib, narigilarga nisbatan ozroq. Vazifalari esa, kasallik kabi dushmanlarga qarshi askardek mudoftada mdi. Qachon vaqt mudofaaga kirishsa, mavlaviy kabi ikki aylanma harakat bilan tezda ajib bir vaziyatga kiradi. Qonning butunini tashkil qilgan, ikkita umumiy vazifasi bor. Biri: Badandagi hujayralarning buzgan joylarini ta'mirlaida vaiborat. Ikkinchisi: Hujayralarning chiqindilarini toÀplab, badanni tozalashdir. Vena va arteriya deb nomlangan ikki hil tomirlar bor. Biri toza qonni keltiradi, tarqatadi, toza nini xg yuradigan yoÀlidir. Ikkinchi qismi, chiqindilarni toÀplaydigan kirli qonning yuradigan yoÀli boÀlib, bu ikkinchi qism qonni "ra'" degan nafasoÀlganigan joyga keltiradi.

Sone'-i Hakim havoda ikki modda yaratgan. Biri azot, biri kislorod. Kislorod nafas ichida qonga tegishi bilan, qonni ifloslantirgan uglerod moddasini magnitdek oÀziga tortadi. Ikkalasi qoÀshiladi. Karbonat an Risod degan bugÀli moddaga aylantiradi. Vujudninig normal haroratini ta'minlaydi, qonni ham tozalaydi. Chunki Sone'i Hakim kimyoviy unsurlar orasida bir biriga nisbatan tortishishakimnirlashish xususiyatini kislorod bilan uglerodga bergan. Bu ikki modda bir-biriga yaqinlashishi bilan, Ilohiy qonun bilan ikki modda qoÀshilib ketadi. Fanda aniqg uchuki, birlashishdan harorat hosil boÀladi. Chunki birlashish, bir jihatda yonishdir. Bu sirning hikmati shuki, oÀsha ikki moddaning xar birining zarralarining alohida-alohida harakab kamobor. Birlashish vaqtida xar ikki zarra, ya'ni uning zarrasi buning zarrasi bilan birlashadi, bitta harakat bilan harakatlana boshlaydi. Narigi harakat esa, muallaq qoladi. Balnki birlashishdan oldin ikkita harakat edi, endi ikkita zarra bir boÀldi, xar ikki zarra bir zarra kabi harakatga kirdi. Ikkinchi harakat, Sone'i Hakimniga va qonuni bilan haroratga aylanadi. Chunki, "harakat haroratni hosil qiladi" degan qonun bor. Shu sirga binoan, inson badanidagi vujudning normal harorati ana shu kimyoviy birlashish orqali ta'minlangani kabi, qo Islomuglerod olingani uchun qon ham tozalanadi. Denak, nafas ichkariga kirgan vaqtda vujudning ham obi hayotini tozalaydi, ham hayot olovini yondiradi. Chiqayotgan vaqtda esa, ogÀizda Ilohiy qudrat moÀ'jizasi a jonssh kalima mevalarini beradi.

}

borki, agar bizga hukm qilayotgan bir Hakimi Mutlaq, Qodiyri Mutlaq va Aliymi Mutlaq boÀlmasa, intizomimiz buziladik toiomimiz chalkashadi", dedi.

SoÀng, daÀvochi undan ham umidsiz boÀlib, inson badaniga roÀbaroÀ keldi. Yana, koÀr tabiat va devona falsafa tili bilan tabiatpara qilada oÀxshab: "Sen menikisan? Seni men yaratdim. Yoki senda hissam bor", dedi. Javoban inson badani haqiqat va hikmat tili, intizomining holati tili bilan aytadiki: "Agar senda butun sinfim va yuzimizdagi qudrat tamgÀasi va fitrat mu boÀlgr boÀlgan butun insonlar badaniga haqiqiy boshqaruvchi boÀla oladigan qudrat va ilm boÀlsa, suvdan va havodan, nabotot va hayvonotgacha ozuqamning xazinalariga sohib boÀla oladigan boyliging va bir boshqaruving boÀlsa, ه۪ وَ ga kiyim boÀlgan juda keng va yuksak boÀlgan ruh, qalb, aql kabi ma'naviy hislarni men kabi tor, oddiy jismda joylashtirib, mukammal hikmat bilan ishlatib, ibodat qildiradigan cheksiz qudrat, hadsiz hikmat boÀlsa, koÀrsat, soÀng "Men sen-olov,tdim" degin. Aks holda, jim boÀl! Mendagi mukammal intizomning guvohligi va yuzimdagi vahdat tamgÀasining dalolati bilan, mening Sone'im hamma narsaga qodir, hamma narsani biluvchi, ظَهِيرrsani koÀradigan va eshitadigan Zotdir. Sendek devona va ojizning qoÀli Uning san'atiga aralasha olmaydi. Zarracha tiqila olmaydi."

U sherik qoÀshuvchilarning vakili badanda ushlaydigan joy topa olmasdan, u yerdan chiqib, olat qsinfiga yuzlandi. Qalbida: "Balki bu tartibsiz, aralash-quralash jamoat ichida, shayton ularning ixtiyoriy va ijtimoiy ishlariga aralashgani kabi, balki men ham vujudim va tabiiy holatlarimga aralasha olsam kerak va ushlaydigan bnuk aroy topaman. Unga bir yoÀl topib, meni haydagan badanga va hujayrasiga hukmimni oÀtkazaman", dedi. Shu maqsadda insoniyat sinfiga yana kar tabiat va devona falsafa tili bilan: "Siz juda tartibsiz narsa boÀlib koÀrinyaan birMen sizga rab va sohibman yoki hissadorman", dedi. Shunda inson sinfi haq va haqiqat tili, hikmat va intizom tili bilan:

"Agar senda yer kurrasiga kiydirilgan,

sinfimiz kabi butun hayvonot va nabototning yuz ming sinfl qalam,

yer yuziga rang-barang otqi va iplardan mukammal hikmat bilan toÀqilgan va tikilgan koÀylaklarni toÀshagan,

yuz minglab mavjudot turlaridan toÀqigan,

juda naqshli suratda tayyorlakoinotilamni toÀqiydigan va xar doim kamoli hikmat bilan almashtirib yangilaydigan qudrat va hikmat boÀlsa,

agar biz meva boÀlgan yer kurrasini,

biz urugÀ boÀlgan olamni tasarruf qiladigan,

hayotimizga kerakli moddalarmanchiga hikmat mezoni butun dunyodan joÀnatadigan keng qudrat va qamrovli hikmating boÀlsa,

yuzimizda yakka qudrat tamgÀasi boÀlgan oÀtmishayblasutun ajdodlarimi va kelajak avlodlarimizni yaratadigan iqtidoring boÀlsa,

balki menga rablik-rububiyat da'vo qilishing mumkin.

Aks holda, qani, ovozingni oÀchir! Sinfimdagi tartibsizlikka aksar, "aralasha olaman", dema. Chunki intizom mukammaldir. Sen tartibsiz deb oÀylayotgan vaziyatlar, qudratning qadar kitobiga koÀra mukammal intizomli koÀpaban bihdir. Chunki bizdan juda ham pastda boÀlgan va nazoratimiz ostida boÀlgan hayvonot va nabototning mukammal intizomlari koÀrsatadiki, bizdagi aralash holatlar bir jihatda yozishdir.

namoz gilamning xar tarafiga yoyilgan otqi ipini san'at bilan joylashtirgan, gilamning ustasidan boshqasi boÀlishi, bir mevaning ijod qiluvchisi daraxtning yaratuvchisidan boshqasi boÀlishi, urugÀni yaratgan, urugÀli jismning val Um-SanÀatkoridan boshqasi boÀlishi mumkinmi hech?! KoÀzing ham koÀr. Yuzimdagi qudrat moÀ'jizasini, mohiyatimizdagi tabiiy gÀaroyib ishlarni koÀrmayapsan. Agarg yaraang, mening Sone'im shunday zotki, hech narsa Undan berkina olmaydi, hech narsa Unga nozlanib ogÀir kela olmasligini tushunasan. Yulduzlar Unga zarralardek oson. Bahorni bir guldevhi Ma yaratadi. Ulkan koinotning mundarijasini kamoli intizom bilan mening mohiyatimga joylashtirgan bir zotdir. Shunday Zotning san'atiga sendek jonsiz, ojiz, koÀr va

SoÀng u daÀvochi chiqib, zamin yuziga toÀshalgan keng gilamga va zaminga kiydirilgan oÀta ziynatli va naqshinkor koÀylakka Àlalarar nomidan, tabiat va falsafa tili bilan: "Seni tasarruf qila olaman, sohibman yoki senda hissam bor", deb da'vo qildi. Shunda oÀsha koÀylak, {(Hoshiya) Lekin bu gilam ham tirik ham intizom bilann, Qurb turadi. Naqshlari ToÀquvchisining turli Asmosining jilvalarini xilma-xil qilib koÀrsatishi uchun xar doim mukammal hikmat va intizom bilan oÀzgarib turadi.} oÀsha gilam haq va haqiqat nomidan, hikmat tiliَمْرَ u daÀvochiga:

"Agar senda yillar, asrlar sanogÀicha yerga kiydirilib, soÀngra intizom bilan yechilib, oÀtmish ipiga osilgan va yangitdan kelajakka kiydirilgan,

kamoli intizom bilan qadar doirasida dasturdoimo a bichimlari chizilgan, tayinlangan,

kelajak lentasiga taqilgan, intizomli va hikmatli, turli tuman naqshlari boÀlgan barcha koÀylaklarni, gilamlarni toÀqiydigan, iyjod qiladigan qudrat va san'at boÀlsa,

yerningat maqilishidan xarob boÀlgunicha, balki azaldan abadgacha yetib boradigan, hikmatli, qudratli ikki ma'naviy qoÀling boÀlsa,

butun otqilarimdagi barcha narsalarni ijod qili ijro,

kamoli intizom va hikmat bilan ta'mirlaydigan, yangilaydigan iqtidor va hikmat boÀlsa,

bizning modelimiz, bizni kiygan, oÀziga parda va yopinchiq qilib olgan yer kurrasini qoÀlingda tutuvcarni rd qiluvchi boÀla olsang, menga rububiyat da'vo qil.

YoÀqsa, qani tashqariga! Bu yerda joy topa olmaysan. Yana, bizda shunday vahdat tamgÀasi va bir ahadiyat muxri borki, kimda butun koinot tasarrufid"Allohmagan va barcha narsalarni butun xususiyati bilan birdaniga koÀrmaydigan, nihoyasiz ishlarni birgalikda qila olmaydigan, hamma joyda hozir va nozir boÀlmagan, makondan munazzah-pok boÀlmagan, cheksiz hikmat, ilm va qudra boza och, bizga sohib boÀla olmaydi va aralasha olmaydi", dedi.

SoÀng u daÀvochi chiqdi. "Balki yer kurrasini aldab, u yerda joy topa olarman", dedi. Borib, yer kurrasiga

{(Hosng xar Natija: Zarra oÀsha iddaochini eritrotsitga havola qiladi. Eritrotsit uni hujayraga, hujayra esa inson badaniga, inson badani esa inson sinfiga, insonladan: uni tirik turlaridan toÀqilgan yerning koÀylagiga, yerning koÀylagi esa yer kurrasiga, yer kurrasi uni quyoshga, quyosh esa butun yulduzlarga havola qiladi. Xar biri: "Bor, menba qilqoridagini zabt qila olsang, soÀngra kel, meni zabt etishga urin. Agar uni magÀlub qila olmasang, meni qoÀlga kirita olmaysan", dedi. Demak, butun yulduzlarga soÀzini oÀtkaza olmagan, bir dona zarraga ham rubub qiluvi eshittira olmaydi.}

yana sabablar nomidan va tabiat tili bilan: "OÀzboshimcha aylanib, sohibsiz ekanligingni koÀrsatyapsan. Shunday ekan, sen meniki boÀlishing mumkin", dedi. Shunda yer kurrasi haq nomidan va haqiqat tili bilan, momaqaldi taklk sado bilan unga: "Valdirama! Men qanday qilib oÀzboshimcha, egasiz boÀlishim mumkin? Mening kiyimlarimni va ular ichidagi eng kichik nuqtani, ipni intizomsgan be koÀrdingmi? Hikmatsiz va san'atsiz holda koÀrdingmi? Meni egasiz, oÀzboshimcha deyapsan.

Agar senda yillik harakatim bilan taqriban yigirma besh ming yillik {(Hoshiya2) Bir doiraning radiusi taqriban yuz sakson million kilometrob:

a, u doira taqriban yigirma besh ming yillik masofa boÀladi.} masofani aylanishim, mukammal mezon va hikmat bilan xizmat vazifamni bajarayotganim oÀsha buyuk doira chiqqiqiy sohib boÀla olsang, qardoshlarim va mendek vazifa yuklangan oÀnta sayyorani, ular aylanayotgan butun doiralarni, bizning imomimiz va biz unga bogÀliq boÀlgan, rahmat tortishi bilan biz unga ginki,ngan quyoshni yaratib, joylashtiradigan, palaxmon toshi kabi meni va sayyoralar yulduzlarni unga bogÀlaydigan, mukammal intizom va hikmat bilan aylantirib, ishlatadigan choÀntashikmat va nihoyasiz qudrat boÀlsa, menga rububiyat da'vo qil. YoÀqsa, qani, qorangni oÀchir, daf boÀl! Mening ishim bor. Vazifamni bajarishim kerak. Bizdagi hashamatli intizomlar, daxshatli harakatlar va hikmatli boÀsundiridar qaoÀrsatadaki, ustamiz shunday Zotki, butun mavjudot, zarralardan yulduzlar va quyoshlargacha amrga tobe' askar kabi Unga mute' va boÀysundirilgan. Bir daraxtni mevalari bilan tartiblagan va ziynatlagani kabi, osonlik bilanzoqlashni sayyoralar bilan nizomga soladigan bir Hakimi Zuljalol va Hokimi Mutlaqdir", dedi.

SoÀng u iddaochi, yerda joy topa olmagani uchun quyoshning yoniga boradi. Qalbida: "Bu juda katta narsa. Balki ilanganbiror teshik topib, yoÀl ocharman. Yerni ham boÀsundiraman", dedi. Quyoshga shirk nomidan va shaytonlashgan falsafa tili bilan, majusiylmoddiy gapi kabi: "Sen bir sultonsan, oÀz-oÀzingga egasan, istaganingdek tasarruf qilasan", dedi. Quyosh esa, Haq nomidan, haqiqat tili bilanturli ohiy hikmat tili bilan unga: "QatÀiyyan, yuz ming marta aslo va imkonsiz! Men boÀysundirilgan bir xizmatkorman. Sayyidimning mehmonxonasida bir shamchiroqman. Bir pashshaini kolki pashshaning bir qanotiga ham haqiqiy ega boÀla olmayman. Chunki pashshanning vujudida shunday ma'naviy javharlar va koÀz, quloq kabi antiqa san'atlar borki, ular mening doÀkonimda yoÀq. Iqtidor d koinoxorijida" deb, iddaochiga dakki berdi.

SoÀng, iddaochi qaytib, fir'avnlashgan falsafa tili bilan: "Modomiki, oÀzingga ega va sohib egul vair xizmatkor ekansan, sabablar nomidan menikisan", dedi. Shunda quyosh haq va haqiqat nomidan, qullik tili bilan: "Men shunday bir Zotniki boÀlishim mumkinki: butun sinfim ida mun katta yulduzlarni yaratgan va samovotida mukammal hikmat bilan joylashtirgan, mukammal hashamat bilan aylantiradigan, kamoli ziynat bilan bezatgan Zot bo toÀpl mumkin", dedi.

SoÀng u iddaochi, qalbidan: "Yulduzlar juda ham koÀp. Hamda tarqoq, tartibsiz koÀrinyapti. Balki ularning ichida vakolat berganlar foydasiga biror narsa qozona olarman", dedi. Ularning ichiga kiradi. Ulapsiz. bablar nomidan, sherik qoÀshuvchilar hisobiga va haddidan oshgan falsafa tili bilan, yulduzparastlarning soÀzlari kabi: "Siz juda ham tarqoq boÀlganingiz uchun, turli hokimlarning amri ostida turibsiz" Ikkin. Shunda yulduzlar nomidan bir yulduz: "Naqadar bebosh, aqlsiz, ahmoq va koÀzsiz ekansan. Yuzimizdagi vahdat tamgÀasini va ahadiyat muxrini koÀrmai barc, anglamayapsan. Bizning oliy nizomimizni va qullik qonunimizni bilmayapsan. Bizni intizomsiz deb oÀylayapsan. Biz shunday bir Zotning san'atimiz va xizmatkorlarimizki, dengizimiz boÀlgan osmonlarni va daraxtimiz boÀl kelgainotni va sayr qiladigan joyimiz boÀlgan cheksiz fazoni amri ostida tutgan bir Vohidi Ahaddir. Biz dengiz flotining chiroqlari kabi, Uning kamoli rububiyatini koÀrsatadigan nuroniy sirriarmiz va rablik saltanatini e'lon qiladigan nurli burhonlarmiz. Xar bir toifamiz Uning saltanati doirasida, ulugÀ, past, dunyoviy, qabr olamiga oid, uxraviy manzillarda saltanatining hashamatini koÀrsatadigan va ziyo socmi yuzn nuroniy xizmatkorlarmiz.

Darhaqiqat, xar birimiz, alohida-alohida, Vohidi Ahadning qudratining moÀ'jizasi, yaratilish daraxtining loyiguntazam mevasi, vahdoniyatning bir munavvar burhoni, farishtalarning bir manzili, tayyorasi, masjidi, ulugÀ olamlarning chirogÀi, quyoshi, rububiyat saltanatining guvohi, fazoning ziynati, qasri, guli, shmani,ngizining nuroniy baligÀi, osmonning goÀzal koÀzimiz.

{(Hoshiya) Janobi Haqning hayratga soladigan maxluqotiga qarab, tomosha qiladigan va qildiradigan iatga darmiz. Ya'ni: Samovot cheksiz koÀzlar bilan zamindagi hayratli Ilohiy san'at asarlarini tomosha qilayotgandek koÀrinadi. Samoning farisojizlii kabi, yulduzlar ham ajoyib va gÀaroyib koÀrgazma boÀlgan yerga qaramoqda va shuur sohiblarini diqqat bilan qaratyapti, deganidir.}

Shuningdek, umumiy tashkilotimizda sukunat ichida sukut, hikmat icdli, marakat, hashamat ichida ziynat, intizom ichida goÀzal xilqat, oÀlchovli yaratilish ichida mukammal san'at bor. Shuning uchun, cheksiz tillar bilan Sone'i Zuljalolimizning vahdatini, ahadiyatini, samadiyatini, jamol, jalol va kamotini i vasflarini butun koinotga e'lon qilamiz. Xolbuki, biz kabi oÀta sof, pokiza, itoatkor, boÀysungan xizmatkorlarni, tartibsizlik, intizomsizlik va vazifasizl" degatto sohibsizlik bilan ayblaganing uchun, kaltaklanishga loyiqsan", dedi.

Iddaochininig yuziga shaytonga tosh otilganidek, bir yuldu va haday musht tushiradiki, yulduzlardan jahannamning tubigacha yiqitdi. U bilan boÀlgan tabiatni

{(Hoshiya1) Yiqilgandan keyin tabiat tavba qildi. Haqiqiy vazifasi ta'sir va yara oyogemasligini, balki qabul va tobe' boÀlish ekanligini angladi. OÀzi esa Ilohiy qadarning bir tur daftari (faqat almashadigan va oÀzgaradigan daftari), Rabboniy qudratning bir tur dasturi, va Qodiyri Zuljalolni Qur'o navÀ yaratilishga oid qonuun, bir tur qonunlari majmuasi ekanini bildi. Kamoli ojizlik va boÀysunib qullik vazifasiga kirishdi. Yaratilish qonunla va ozRabboniy san'at ismini oldi.}

tasavvur daralariga, tasodifni yoÀqlik qudugÀiga, sherik qoÀshuvchilarni imkonsiz va ehtimol qilib boÀlmaydigan zuli. Fal dinga qarshi falsafani asfali sofilinning tubiga uloqtirdi. Butun yulduzlar bilan birga u yulduz muqaddas لَوْ كَانَ ف۪يهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلّa sifaّٰهُ لَفَسَدَتَا farmoni oÀqiydi. QoÀl tekkazishi uchun pashsha qanotidan tut, to samovot qandillariga qadar, bir pashsha qanotichalik sherikka yer yoÀq", deb e'lon qilatabaqa

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ سِرَاجِ وَحْدَتِa" deb كَثْرَةِ مَخْلُوقَاتِكَ وَ دَلَّالِ وَحْدَانِيَّتِكَ ف۪ى مَشْهَرِ كَائِنَاتِكَ وَ عَلٰى اٰلِه۪ وَ صَحْبِه۪ اَجْمَع۪ينَ

بِسْمِ اللّٰهِ الرّ olimlِ الرَّح۪يمِ

oyatining azaliy bogÀidan bir guliga ishorat qilgan arab tilidday taÀlimlardan iborat.

لِتُنْظِرَ للِصَّانِعِ الْعَج va am الْمُنَشَّرَةَ ٭ اَوْ زَيَّنَتْ لِع۪يدِهَا اَعْضَائَهَا الْمُخَضَّرَةَ

وَ تُعْلِنَ لِلْبَشَرِ diuzzaةَ خَلْقِ الشَّجَرِ ٭ بِكَنْزِهَا الْمُدَخَّرِ مِنْ جُودِ رَبِّ الثَّمَرِ

خَيَالْ ب۪ينَدْ اَز۪ينl, xotجَارْ مَلَائِكْ رَا جَسَدْ اٰمَدْ سَمَاو۪ى بَا هَزَارَانْ نَىْ

وَرَقْهَارَا زَبَانْ دَارَنْدْ هَمَه ه koÀpl ذِكْرْ اٰرَنْدْ بَدَرْ مَعْنَاىِ حَىُّ حَىْ

دَمَا دَمْ جُويَدَنْدْ يَا حَقْ سَرَاسَرْ گُويَدَنْدْ يَا حَىْ بَرَابَرْ م۪يزَنَنْدْ اَللّٰهhaxsanَزَّلْنَا مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً مُبَارَكًا

Ya'ni: GoÀyo gul ochgan xar bir daraxt goÀzal yozilgan nazmiy qasida boÀlib, yoki gul ochgan xar bir daraxt minglab qa, Oy mva qaratgan koÀzlarini ochgan, e'tibor berganlarni qaratish uchun Sone'i Zuljalolning nashr va yoyilgan ajoyib san'atiga bir-ikki koÀz bilan emas, balki minglab koÀzlar bilan tashkhi uchun Fotiri Zuljalolning ochiq ravshan madhlarini she'r shaklida oÀqib, shoirona holati tili bilan aytadi.

Ilohiy sanÀat koÀrgazmasi boÀlgan zamihiqmay va bahor mavsumida bezalgan rahmatini xalq e'tiboriga havola qilishi uchun,

daraxtlarning hikmati yaratilishini insonga e'lon qilishi uchun,

nozik shoxlarirlarniadar muhim xazinalar boÀlganini va

Rahmoniy ehsonlarning mevalarida qay daraja muhim xazinalar borligini koÀrsatish orqali kamoli qudrati Ilohiyani koÀrsarning uchun,

Uning Sultoni Zuljaloli ehson qilgan hadylarni,

hislarni va nuroniy asarlarini koÀrishi uchun

gul ochgan xar bir daraxt umumiy bahor bayrami ichidagi xususiy bayram qilad rasmiy namoyishi kabi bir onda yashillashgan a'zolarini eng yaxshi ziynatlar bilan bezagan.

Birinchi BoÀlimning Kichi(ichidi

ثُمَّ انْظُرْ اِلٰى وَجْهِ السَّمَاءِ كَيْفَ تَرٰى سُكُوتًا ف۪ى سُكُونَةٍ حَرَكَةً ف۪ى حِكْمَةٍ تَلَئ, bali۪ى حِشْمَةٍ تَبَسُّمًا ف۪ى ز۪ينَةٍ مَعَ اِنْتِظَامِ الْخِلْقَةِ مَعَ اِتِّزَانِ الصَّنْعَةِ تَشَعْشُعُ سِرَاجِهَا تَهَلْهُلُ مِصْبَاحِهَا xotirlلُؤُ نُجُومِهَا تُعْلِنُ لِاَهْلِ النُّهٰى سَلْطَنَةً بِلَا اِنْتِهَاءٍ

Ushbu oyatning bir navÀ tafsiri boi Qayyjumlalarning tarjimasidan iborat:

Ya'ni, oyati karima diqqat bilan bilan osmonda favquilgan sukunat ichidagi sukutni koÀrib, bir Qodiyri Mutlaqning amr va boÀysundirishi orqali bu holatga kirganini anglashi uchun e'tiborni osmonning ziynatli va u foni yuziga qaratmoqda. Agar bebosh boÀlganida, bir-biri ichidagi daxshatli jismlar, oÀta buyuk toÀplar va oÀta tez harakatlari bilan shunday shovqin suron chiqdi. Biari kerak ediki, koinotning qulogÀini kar qilib qoÀyar edi.

Hamda bir aralash quralash zilzila ichida qorishiqlik boÀlar edi. Bu esa koinotni parchalab yuboraram uyaYigirmata qoÀtos bir-biri ichida harakat qilsa, qanchalik shovqinga va aralash quralash boÀlishi ma'lum. Xolbuki, astronomiya yer kurrasidan m iste'rta katta va toÀp oÀqidan yetmish marta tezroq harakat qilayotgan yulduzlar borligini aytmoqda. Ana shu sukunat ichidagi osmon jismlarining sukuti Sone'i Zuljalolning va Qodiyri Zulkamolning qudlga osrajasi, boÀysundirgani va yulduzlarning Unga boÀysunish darajasi va itoatini angla.

حَرَكَةً ف۪ى حِكْمَةٍ Yana, oyat osmonda, hikmat ichidagi harakatni koÀrishni buyurmoqda. Darhaqiqat, juda ajib va azim hq qilalar, oÀta aniq va keng hikmat ichidadir. Bir fabrikaning charxlari va dastgohlarini hikmat bilan aylantirayotgan usta, fabrikaning kattaligi va intizomi darajasida san'at va mahoratini koÀrsatadi. Shuningdek, ulkan Quyoshga, sayyoralar b sobitirga fabrika holatini bergan, mudxish ulkan toÀplarni palaxmon toshlari kabi va fabrika charxlari kabi atrofida aylantirgan bir Qodiyri Zuljalolning qudrat va hikmat darajasi, oÀsha nisbatda koÀzga adiganadi.

تَلَئْلًا ف۪ى حِشْمَةٍ تَبَسُّمًا ف۪ى ز۪ينَةٍ Ya'ni: Yana, osmonda, shunday hashamat ichida porlash va ziynat ichida bir tabassum borki, Sone'i Zuljalolning naqadar muazzam saltanati, qanc hosilgoÀzal san'ati ekanini koÀrsatadi. Dengiz floti marshida koÀplab elektr chiroqlari sultonning hashmat darajasini va madaniy taraqqiyotda yetishgan darajasini koÀrsatgani kabi, ulkan samovot hashamatli, ziynaxodimilduzlari bilan Sone'i Zuljalolning kamoli saltanatini va jamoli san'atini, xuddi shunday nazari koÀzga koÀrsatadi.

مَعَ اِنْتِظَامِ الْخِلْقَةِ مَعَ اِتِّزَانِ الصَّنْعَDemak a aytadiki: Osmondagi maxluqlarning intizomini, nozik mezonlar ichida sanÀat asarlarinign oÀlchovli tortilgnaini koÀr va ularning Sone'i naqadar Qodiyr va qauk birk Hakim ekanini bil. Darhaqiqat, turli va kichik jismlarni yoki hayvonlarni aylantirgan va vazifa yuklagan va maxsus mezoni bilan, xar birini muayyan yoÀlga solgan bir Zotning iqtidor va hفِ الرdarajasini, harakatlanayotgan jirmlarning unga itoat va boÀysunganlik darajasini koÀrsatadi.

Xuddi shuning kabi, ulkan samovot daxshatli kattaligi bilan, sanoqsiz yulduzlari bilan va yulduzlar daxshatli kattaligi va oÀta shiddatli harakatloslar lan birga, zarra miqdor va bir soniyacha boÀlin hududini buzmasligi, bir soatning daqiqa va soniya kabi oÀn miqqyos kichik vaqt birligidainlik,shidan ortda qolmasligi, Sone'i Zuljalollarining naqadar aniq maxsus mezoni bilan rububiyatini ijro qilayotganini e'tiborga havola qilyapti.

Hamda bu oyat kabi Amma surasi va boshqa oyatlarda bayon qilingan quyosh, oy va yulduzlarn koÀrsÀysundirilgani bilan ishora qiladi. Shuningdek:

Ya'ni, samovotning ziynintizoomiga quyosh kabi nur beradigan, isitadigan chiroqni osib qoÀyish, kecha-kunduz yozuvlari bilan, qish-yoz sahifalarida Samadoniy maktublarni yozish uchun bir nur siyohdoni holuda bukeltirish, yuksak minora va minoralardagi soatlarning porlagan millari kabi, samo qubbasida oyni zamonning katta soatiga mil qilib qoÀyish, juda koÀp bir-biridali monli hilollar suratida xar kechaga goÀyo boshqa hilol qoldirib, soÀngra qaytib oÀziga toÀplash, manzillarida mukammal mezon bilan, aniq hisob bilan haraka oynasirish, samo qubbasida porlagan, tabassum qilgan yulduzlar bilan, goÀzal osmonni bezatish, albatta nihoyasiz bir rububiyat saltanatining alomatlaridir. Shuur sohiblariga uni bildiradigan muhtasham bir Uluhiyatning ishoralaridir. Tafakkur qi oshkoishilarni iymonga va tavhidga da'vat qiladi.

Boq koinot kitobining rang barang sahifasiga

Qudratining oltin qalami, koÀr qanday tasvir qilgan.

KoÀngil koÀzi ochiqlarga, qoranuqta qolmagadida goÀyo Xudo oyatlari, nur bilan tahrir aylagan.

Qara, qanday hikmat moÀjizasi, iymon bergan koinot,

Boq, qanday oliy tamoshodir fazoyi koinot.

Tinglagin yulduzlarning shirin xutbَرْحًا Hikmatning nurlu maktubin koÀrgin, bildirganini.

Barcha birdan tilga kirgan, haq tili bilan aytar:

Bir Qodiyri Zuljalolning sultonlik hashamatiga

Bir nurafshon burhonimiz Sone'ning borligiga,

Ham vahdatga, ham qudratga guvohlarquyidaz.

Zamin yuzin bezagan nozik moÀ'jizalarni malak sayriga oÀxshar

Bu samoning yerga qarab, Jannatga diqqat qilgan, minglab chuqur tekshirgan koÀzlarimiz biz.

Yaratilish daraxtidan samovot ufqiga, somonyoÀli shoxlariir qilBir Jamili Zuljalolning dasti hikmati bilan taqilgan, minglab goÀzal mevalarmiz biz.

Samovot ahliga sayyor masjidlar, aylangan uylar, ulviy oshiyona,

Nurli chiroqlar, Jabborning kemasi, tayyoralarmiz biz.

Bir Qodin.

lkamolning, bir Hakimi Zuljalolning

Qudratining moÀ'jizasi, Xoliqning gÀaroyib sanÀati,

Nodir hikmat asari, gÀaroyib xilqat, nur olamlarimiz biz.

Yuz ming til bilanantiq ming burhon koÀrsatamiz,

eshittiramiz inson boÀlgan insonga,

KoÀr boÀlgur dinsiz koÀzi, koÀrmas boÀldi yuzimizni.

Ham eshitmas soÀzimizni. Haq soÀzlagan oyatlarmiz biz.

TamgÀamiz bir, muxrimiz btlantibbimizga boÀysunamiz,

Qullik bilan tasbeh aytar, zikr qilamiz.

SomonyoÀli katta halqasiga mansub majzublarmiz biz...

IKKINCHI BOÀLIM

قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ milniلّٰهُ الصَّمَدُ

BIRINCHI MAQSAD

Bir yulduzning ta'ziri bilan yerga tushgan shirk keltiruvchilar vadan boatning vakili zarralardan yulduzlargacha hech qayerda zarra miqdor shirkka joy topa olmagani uchun, u tarzdagi da'vodan voz kechdi. Lekin shayton kabi vahdatga shubhalanish uchun uch muhim savol bila Fotidiyatga va Vahdatga doir ahli tavhidga vasvasa qilishni istadi.

BIRINCHI SAVOL: Dinsizlik tili bilan: "Ey ahli tavhid! Menga vakolat berganlar uchun hech narsa topa olmadim, mavjudotdan bir hissa chialsafalmadim, yoÀlimni isbot qila olmadim. Lekin siz nihoyatsiz qudrat sohibi boÀlgan Vohidi Ahadni nima bilan isbotlaysiz? Nima uchun uning qudrati bilan birga boshqa qoÀl aralashishiga ehtimoradikiaysiz?" dedi.

JAVOB: Yigirma Ikkinchi SoÀzda qat'iy isbot etilganki, butun mavjudot, zarralar, yulduzlar xar biri Vojibul Vujudning va Qodiri Mutlaqning borligining vojibligiga nuroniy burhonlardir. Butun koinotdagi silsilasatishg xar biri uning vahdoniyatiga qat'iy dalildir. Qur'oni Hakim cheksiz burhonlarida isbot qilgani kabi, barchasining e'tiboriga eng koÀringan burhonlarni koÀproq zikr qiladi. Jumladan:

وَلَئِنْ سَاَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ و ma'siرْضَ لَيَقُولُنَّ اللّٰهُ ٭ وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ

kabi juda koÀp oyatlar btadi. ur'oni Hakim, yer va osmonlar yratilishini vahdoniyatga ochiq ravshan burhon qilib koÀrsatadiki, istar-istamas shuur sohibi boÀlgan xar blotu Vm yer va osmonlar yaratilishida Xoliqi Zuljalolini tasdiqlashga majburki, لَيَقُولُنَّ اللهُ deydi.

Birinchi boÀlimda bir zarradan boshlshiga lduzlar va samovotgacha tavhid tamgÀasini koÀrsatdik. Qur'oni Hakim bu turdagi oyatlari bilan yulduzlardan va samovotdan zarralarga qadar shirkni quvadi. Quyidagicha ishorat qiladi va ma'nan aytadiki:

Samovda koÀarzni intizomli yaratgan bir Qodiri Mutlaqning, albatta sanÀat asarlarinign doiralaridan boÀlgan shamsiya tizimi ochiq ravshan Uning tasarrufi ostidadlan bo Modomiki Qodiri Mutlaq quyoshni sayyoralari bilan amri ostida tutar, tartibga solar, boÀysundirar va boshqarayotgan ekan, albatta quyosh tiziimning bir boÀlagi va quyosh bilan bogÀlangan yer kurrasi ham aÀri butida, tadbir va boshqaruvi ostdadir.

Modomiki yer kurrasi amri ostida, tadbir va boshqaruvi ostda ekan, yer yuzida ochiq oydin yozilgan, ijod qilingan, yerning mevalari va maqsadlari hisoblangan sanÀat asarlari ham uning rububiy Savtida va tarbiyasidadir.

Modomiki butun zamin yuziga toÀshalgan, sochilgan, yuzini porlatgan, ziynatlagan va xar doim yangilangan, kelib-ketgan va ular bilan zamin toÀlib boÀshalgan butun sanÀat asarlari amma n va ilmi ostida, adolatu hikmatining mezoni bilan oÀlchangan va tartibga solinar ekan, modomiki butun sinflar uning qudrati ostida ekan, albatta ularning muntazam, mukammal boÀlaklari, olamning kichik namunalari, borliq turlarinii, idrozanatlari, olam kitobining kichkina mundarijalari hisoblangan kichik aÀzolari, ochiq ravshan Uning rububiyati, ijodi, boshqaruvi va tarbiyasi ostida ekan, modomiki hmri bi hayot egasi tadbir va tarbiyasi ostida ekan, albatta hayot egalarining borligini tashkil qilgan hujayralar, eritrotsit va leykotsitlar, a'zo va nervlaa boÀliq oydin Uning ilm va qudrati ostidadir.

Modomiki xar bir hujayra va qondagi xar qon zarrasi uning amri ostida, tasarrufi doirasida va uning qonuni bilan harakat qilar ekan, albatta barchasining asosiy moding boulardagi san'at naqshiga va naqsh solishga asbob va yoy hisoblangan zarralar ham albatta Uning qudrati ostida, ilmi doirasida va Uning amri bilan, izni bilan, quvvyon (rlan intizomli harakat qiladi, mukammal vazifalar bajaradilar.

Modomiki har bir zarra Uning qonuni bilan, izni bilan, amri bilan harakatlanar va vazifa مَالِكr ekan, albatta, siymodagi xususiyatlar va xar bir inson yuzida boshqalardan ajratadigan alohida belgi boÀlishi va siymolar kabi ovozlarda, tillarda turli tuman farqlar Uning ilm va hikmati chi NuboÀlishi ochiq ravshan.

Xullas, bu silsilaga boshlangÀich va xotimani aytib, ishorat qilgan bu oyatga qara:

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافisqachسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِم۪ينَ

Endi aytamizki: Ey shirkdagilarning vakili! Mana, koinot silsilasichalik kuchli burhonlar tavhid yoÀlinim tarzlaydi. Va bir Qodiri Mutlaqni koÀrsatadi.

Modomiki osmonlar va yerning yaratilishi bir Sone'i Qodirni va oÀsha Sone'i Qodirning cheksiz qudratini va cheksiz qudratning chegarasiz mukammalligini koÀrsatadi. Albatta, sherَةَ مَan mutlaq behojatlik bor. Ya'ni, hech bir jihatdan sheriklarga ehtiyoj yoÀq. Ehtiyoj yoÀq ekan, nima uchun siz bu zulmatli yoÀlda ketyapsiz? Unga kirishga nima majburlayapti? Sheriklargrajada qanday ehtiyoj boÀlmagani va koinot ulardan mutlaq behojat boÀlganiga qaramay, ilohlikka sheriklik daÀvo qilish kabi, rablik va ijod qilishda ham sherigi boÀlishi imkisol k borligi mumkin emas. Chunki osmonlar va yerning Sone'idagi qudrat ham oÀta mukammal va cheksiz ekanini isbotladik. Agar sherik boÀlsa, u nihoyatsiz va oÀta mukammal qudratni oxiri boÀlgan boshqa qudratkmatlaub qilib, bir qancha joyni zabt qilishi, uni tugatishi, ma'nan ojiz qoldirib, chegarasiz boÀlsada chegaralashi, hech qanday majburiyati boÀlmasdan tugaydigan narsa tuganmas narsaga, tuganmas boÀlgan vaqtida tugatishing Asaydigan qilishi kerak boÀladi. Bu imkonsizlikning eng aqlga sigÀmaydigani va bu ehtimolning eng tubanidir.

Sheriklar "ularga umuman ehtiyoj boÀlmagan" va "shaxsing koligi imkonsiz boÀlganlar", ya'ni hech ularga ehtiyoj boÀlmagani kabi, borligi imkonsiz boÀlsada, ularni da'vo qilish faqat dalilsiz iddaodir. Ya'ni aqlan, mantiqan'zirgaan da'vo qiladigan sabab yoÀqligi uchun ma'nosiz gap hisoblanadi. Usul Ilmida bu "tahakkumiy" deb ta'bir qilinadi. Ya'ni, ma'nosiz yakka iddao. Kalom va usul ilmining dasturlarida, aytiladi:

لَا عِبْرَةَ لِلْاِحgan Quلِ الْغَيْرِ النَّاش۪ى عَنْ دَل۪يلٍ ٭ وَ لَا يُنَافِى الْاِمْكَانُ الذَّاتِىُّ الْيَق۪ينَ الْعِلْمِىَّ

Ya'ni: "Bir dalildan, belgidan kelib chiqmagan ehtimolning ahamiyati tash. Qat'iy ilmga shak qoÀshmaydi. Aniq xulosani oÀzgartirmaydi". Masalan, Barla dengizi (ya'ni EgÀirdir koÀli) shinni, yogÀ boÀlish imkoni va ehtimoli bor. Modomiki u t va gva ehtimol bir belgidan kelib chiqmas ekan, uning borligi va suv ekaniga, qat'iy ilmimizga ta'sir qilmaydi, shak va vasvasa bermaydi.

Shuning kabi mavjudotning hamma tomondan, koinotning xar burchagidan soÀradik: Birincmoqdaslimda koÀrsatilganidek, zarralardan yulduzlargacha va Ikkinchi boÀlimda koÀrilgani kabi, yer va osmonlar yaratilishidan siymolardagi alohidalikkacha qaysi narsadan soÀralgan boÀlsa, hol tili beysan.ahdoniyatga guvohlik qildi va tavhi tamgÀasini koÀrsatdi. Buni koÀrding.

Shunday ekan, koinot mavjudotida shirk ehtimoli bino qilinadiilan bch qanday belgi yoÀq. Demak, shirk iddaosi faqat dalilsiz iddao, ma'nosiz soÀz va yakka daÀvo boÀlgani uchun, shirkni da'vo qilish ayni jaholat, ablahlikning oÀzidir.

Zalolatdagilarning vakili bunga qarshi gapiةِ Yandi. Faqat: "Shirkka koinotdagi sabablarning tartibli harakati belgi boÀladi. Hamma narsa bir sababga bogÀliq. Demak sabablarning haqiqiy ta'siri bor. Ta'sirlari boÀlsa, sherik boÀla oladi?" dedi.

Javob: Allohnizali dak va hikmati, koÀp Asmoning koÀrinishni, natijalar sabablarga bogÀlanishini taqozo qiladi. Xar bir narsa bir sabab bilan bogÀlangan. Lekin aksar joylarda va koÀp SoÀzlarda qat'iy isbotlaganmizki: "Sabablag: Shaqiqiy yaratish qobiliyati yoÀq". Bu yerda faqat aytamizki:

Sabablar ichida, eng sharaflisi, keng ixtiyorli va boshqaruvi koÀpi inson ekani oc Allohvshan. Insonning esa eng koÀringan ixtiyoriy ishii ichida eng ochigÀi, yeyish, gapirish va fikrdir. Ya'ni: Yeyish, gapirish, oÀylash. Yeyish, gapirish, oÀylash oÀta intizomli, ajib, hikmatli silsiladir. Bu silsiladan insonning ixtiyorQur'onqat uzdan bir qismi berilgan. Masalan:

Yeyishdan, badanning hujayralarinng oziqlanishidan samaralarning tashkil topishigacha ishlar silsilasi ichida insonning ixtiyoriga faqat ogÀizdagi tishlarning tegirmonini harakatlantirib u kichiynash berilgan.

Gapirish silsilasidan faqat harflarning chiqish joylaridan havoni qoliplariga solib chiqarish berilgan. Xolbuki ogÀizdagi soÀz urugÀ boÀlib, bir daraxt hisoblanadi. Havo ichaqiqatllionlab bir hil soÀz kabi mevalar beradi. Eshitgan millionlab kishilarning qulogÀiga kiradi. Bu misoliy koÀkarishga insondagi xayolning qoÀli zoÀrgÀa yetadi. Ixtiyorning qisqa qoÀli qanday qilib yetishsin?

abi, bki sabablar ichida eng shraflisi va eng katta ixtiyor sohibi boÀlgan inson haqiqiy ijoddan qoÀli bogÀlansa, boshqa jismlar, hayvonlar, unsurlarg uygÀbiat qanday qilib haqiqiy boshqaruvchi boÀla oladi? Sabablar jild, Rabboniy sanÀat asarlariga gÀilof va Rahmoniy hadyalarga vositachidirlar. Albatta bir podshohning hadyasining idishi yoki hchiqsi oÀralgan roÀmol va yoki hadyani olib kelgan kishi podshohning saltanatiga sherik boÀla olmaydi. Ularni sherik deb tasavvur qilgan kimsa bema ketsafsata sotgan boÀladi. Shunga oÀxshab, zohiriy sabablar va koÀringan vositalarning Allohning rububiyatidan hech bir jihatda hissasi boÀlmaydi. Qullik xizmatidan boshqa nasibi yoÀq.

IKKINCHI MAQSAD

Ahli shirkning vakili sha koÀrÀlini hech bir jihatdan isbot qila olmagani uchun va uni isbotlashdan umidi qolmagach, tavhid ahlining yoÀlini shak-shubhalari bilan buzishga harakat qilish istagida, ikkinchi savolni beradi:

Ey aari iyvhid! Siz aytyapsizki:

Xoliqi Olam birdir, Ahaddir, Samaddir. U hamma narsaning Xoliqidir. OÀzi Ahad boÀlishi bilan birga hamma narsaning tizgini toÀgÀridan toÀgÀri uni Bu yelida, hamma narsaning kaliti huzurida, hamma narsaning yuzini qoplaydi, bir ish boshqa ishga mone' boÀlmaydi. Butun ashyolarda barcha holatlari bilan bir onda tasarruf qiladi". Bunday ajib haqiqatga qandaysatilgilishi mumkin? Bir zot cheksiz yerlarda sanoqsiz ishlarni qiyinchiliksiz qila oladimi?

JAVOB: Bu savolga oÀta chuqur, nozik, oÀta yuksak va keng bir danakahadiyat va samadiyatni bayon qilish orqali javob beriladi. Inson fikri esa u sirga faqat bir misol durbini bilan, masal rasadi bilan qaray olading ovobi Haqning zot va sifatlarida oÀxshashi va tenggi yoÀq. Lekin namuna va misol bilan bir daraja ishlariga qarash mumkin. Biz moddiya misollar bilan oÀsha sirga ishorat qilamiz.

BirincAlbattol: OÀn Oltinchi SoÀzda isbotlangani kabi: Bitta zot turli oynalar vositasida umumiylashadi. Bir haqiqiy boÀlak ekan, koÀp ishlarga sohib bir butun hisobiga oÀtadi اَصْحoniy narsalarga shisha va suv kabi moddalar oyna boÀlsa, ularda bir narsa butunlashgani kabi: Nuroniy narsalar va ruhoniy borliqlarga havo, efir va misol olamining ba'zi mavjudoti oynalar hisoblanadi, yashzning hayol tezligida sayru-sayohat vositaga aylanadi, nuroniy va ruhoniy borliqlar xayol tezligida pok oynalarda va nozik manzillarda sayr qiladi. Bir onda mingq quyoylarga kiradilar. Xar oynada, nuroniy boÀlgani, akslari ularning oÀzi va ularning xususiyatiga molik boÀlgani uchun, jismoniy narsalarning aksiga, hamma joyda oÀzi boÀlgandek hukm qiladilar. Qattiq jismoniy narsalarning aksishdik.sollari oÀzlaringn ayni boÀlmagani kabi, u xususiyatiga ham molik emas, oÀlik sanaladi.

Masalan: Quyosh jismoniy boÀlak boÀlib, lay ol ashyo vositasida bir butun hisoblanadi. Zamin yuzidagi barcha porloq narsalarga, hatto xar bir tomchi suv va shisha zarrachalariga akslarini, ularning qobiliyatiga koÀra bir misoliy quyoshni , fikrtadi. Quyoshning harorat va ziyosi, ziyosidagi yetti rangi, oÀzining bir navÀ misoli xar bir yaltiroq jismda boÀladi. Farazan quyoshning ilmi, shuuri boÀlganida, x, xar oyna uning bir navÀ manzili, taxti va oÀrindigÀi boÀlib, hamma narsa bilan shaxsan aloqasi boÀlar, xar bir shuur sohibiga oynalari vositasida, hatto koÀz qorachigÀi bilan telmon bur hisobida xabarlashar edi. Bir narsa bir narsaga mone' boÀlmas edi. Bir suhbat ikkichi suhbatga toÀsiq boÀlmasdi. Hamma joyda boÀlish bilan birga, hech qayerda boÀlmas edi.

Ajabo, bir zotning ming bir ismidan faqaona olismining moddiy, kichik va qattiq bir oynasi boÀlgan Quyosh mazkur xususiyatlari bilan birga, barcha yerlarda umumiy ishlarga sazovor boÀlsa, u Zoti Zuljalol ahadiyati zotiyasi bilan birga sanoqsiz ishlarni bir onda qila olmror is?!

Ikkinchi misol: Koinot bir shajara hisobllangani uchun, xar bir shajara koinotning haqiqatlariga misol boÀla oladi. Biz uyimizning oldidagi muhtasham, muazzam chinor daraxtini koinotga kichik namuna qilib, koinotdagi ahadiyat jilvasainiabalarali koÀrsatamiz:

Bu daraxtning hech boÀlmasa oÀn ming mevasi bor. Xar bir mevasining kamida yuzlab qanotli urugÀi bor. OÀn ming meva va bir million urugÀning barchasi bir onda, birgalikda bir san'at va ijodga sazovordifayzigbuki bu daraxtning asliy urugÀida, ildizida va tanasida juz'iy, jismlashgan va hayot tuguni deyilgan Allohning irodasining jilvasi va Rabboniy amrning urugÀi bilan daraxtningdoyat il etilish qonunlarining markazligi xar shoxning boshida, xar bir mevaning ichida, xar bir urugÀning yonida boÀladi. Hech birining biror narsayot rauqsonli qoldirmasdan, bir-biriga mone' boÀlmasdan u orqali qilinadi. Bu birgina Alloh irodasining jilvasi va Alloh amridan toÀgÀridan toÀgÀri kelgan, dediasiz ishlaydigan qonuni ziyo, harorat, havo kabi tarqalib hamma joyga bormaydi. Chunki borgan joylarning oÀrtalaridagi uzun masofalarda va turli sanÀat asarlarida hech qanday iz qoldirmaydi, hech bellgisi koÀrinmaydi. Ag uchunqalganida, izi va belgisi koÀrinar edi. Balki shaxsan, boÀlinmasdan va yoyilmasdan xar birining yonida boÀladi. Ahadiyatiga va shaxsiyatiga kulliy ishlar zid boÀlmaydi.

Hatto shunday deyish mumkoyiga oda jilvasi, toÀgÀridan toÀgÀri qonun, hayot tuguni xar birining yonida boÀladi, hech bir yerda ham boÀlmaydi. GoÀyo bu muhtasham daraxtda mevalar, urugÀlar sanoogÀicha toÀgÀridan tُ عَلَ qonunning koÀzlari, quloqlari bor. Balki daraxtning xar boÀlagi toÀgÀridan toÀgÀri qonun tuygÀularining alohida markazi boÀlib, uzun von toÀlri parda boÀlib mone' boÀlish emas, balki telefon simlari kabi yaqinlashtirish va osonlashtirish vositasi boÀladi. Eng uzoq, eng yaqin kabidir.

soÀzlki Zoti Ahadi Samadning iroda kabi bir sifatining birgina koÀzga koÀrinadigan kichik jilvasi, million yerda kuzatilayotgan, millionlab ishga vositasiz asos boÀlar enarsa lbatta Zoti Zuljalolning qudrat va iroda tajalliysi bilan yaratilish daraxtini butun boÀlak va zarralari bilan birga tasarruf qilib bilishiga koÀz bilan koÀrish darajasida bilish lozim boÀladi.

OÀn Olonidan SoÀzda isbot va izoh qilingani kabi aytamiz:

Modomiki, Quyosh kabi ojiz va boÀsundirilgan maxluqlar va ruhoniy borliqlar kabi modda chegarasi bilan cheklanmagan yarim nuroniy sanÀat asarlari va bu chinor daraxtining ma'navihujras, ruhi hisoblangan hayot tuguni va boshqaruv markazi boÀlgan Alloh amridan toÀgÀridan toÀgÀri kelgan vositasiz ishlaydigan qonunlar va Allohnig irodasining jilvalari nuroniylik sirri bilan bir yerda boÀlsa va bioysimomoddiy boÀlak boÀlsa ham, juda koÀp yerlarda va juda koÀp ishlarda boÀla oladi. Modda bilan chelangan boÀlak boÀlsada, mutlaq umumiy hisobiga oÀtadi. Bir onda juzÀiy ixtiyor bilan juda koÀp turdagi ishlarni qila َّهَار Buni koÀryapsan va inkor qila olmaysan.

Ajabo, moddadan pok va ulugÀ, cheklov chegarasidan va jism zulmatidan munazzah-pok va mubarro-ulugÀ, butun nurlar va nurli borliqlar Uning Asmosining muqaddas nurlarining qattiq soyasi va ziloliladi vha vujud va hayot, rruhlar olami, qabr olami, misol olami yarim shaffof goÀzzallikning oynasi, qamrovli sifatlari, faoliyati umumiy boÀlgan bitta Zoti Aqdasninsohibliy irodasi, mutlaq qudrati, keng ilmi bilan koÀringan sifatlarinig tajalliyi va ishlarinign jilvasi ichidagi Ahadiyat tavajjuhi-yuzlanishidan qaysi narsa yashirina oladi?! Qaysi ish unga ogÀir kela oladi?! Qaysi jatningan yashirina oladi?! Kim undan uzoq qola oladi?! Qaysi shaxs kulliyat kasb etmasdan unga yaqinlasha oladi? Hech bir ashyo undan yashirina oladimi? Biozim vh ikkinchi ishga mone' boÀladimi?! Hech bir yer uning huzuridan xoli qoladimi?! Ibn Abbos Roziyallohu Anh aytganidek: "Xar bir maxluqqa qaraydigan ma'naviy koÀzlari va eshitadigan ma'naviy qulogÀi"zaviy aydimi?! Asholar silsilasi Uning amrlari va qonunlarining tez ishlashiga sim, tomirlar hisoblanmaydimi?! Mone' va toÀsiqlar Uning tasarrufiga vosita va sabab boÀlmaydimi?! Sabablar va vositalar faqat zk Zayl parda boÀla olmaydimi?! Hech bir yerda boÀlmagani holda, hamma joyda boÀlmaydimi?! Joy olish va makon tutishga muhtoj boÀladimi?! Uzoqlik, kichiklik va vujud tabaqalarining pardalari Uning yaivoji iga, tasarrufiga va faoliyatiga mone' boÀla oladimi?! Biror moddiy borliqning, mumkinlarning, qattiq narsalarning, koÀplarning, chegaralanganlarning, cheklanganlariratliossalari, moddaning, imkonning, qattiqlikning, koÀplikning, chegaralash va cheklovga maxsus va xos narsalari boÀlgan oÀzgarish, almashish, joylashish va boÀlinish kabi ishlar, moddadan pok, Vojibul Vujud, Nurul Anvor, Vohiini Jad, chegaralashdan pok, cheklovdan uzoq, kamchilikdan muqaddas, nuqsondan oliy bir Zoti Aqdasga qoÀshilishi mumkinmi?! Unga ojizlik hech yarashadimi?! Uning sharaf va ulugÀlik doirasiga kamchiliaslik nlashadimi hech?!

Bir kuni ahadiyatga doir tafakkurda boÀlgan vaqtim uyimning yonidagi chinor daraxtining mevalariga qaradim. Qalbga Arabiy iborada tafakkur silsilasi keldi. Qanday kelgan bo***) Yshunday yozib, soÀngra qisqa bir ma'nosini aytaman:

نَعَمْ فَالْاَثْمَارُ وَالْبُذُورُ مُعْجِزَاتُ الْحِكْمَةِ خَوَارِقُ الصَّنْعَةِ هَدَايَاءُ الرَّحْمَةِ بَرَاه۪ينُ الْوَحْدَةِ بَشَائِرُ لُطْفِه۪ ف۪ى دَارِ الْاٰخِرَةِ شَوَاهِدُ صkammalةٌ بِاَنَّ خَلَّاقَهَا لِكُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ بِكُلِّ شَىْءٍ عَل۪يمٌ كُلُّ الْاَثْمَارِ وَالْبُذُورِ مَرَايَاءُ الْوَحْدَةِ ف۪ى اَطْرَافِ الْكَثْرَةِ اِشَارَاتُ الْقَدَرِ رُمُوزَاتُ الْقُدْرَةِ بِاَنَّ تَاكَ الْكَثْرَةَ مِنْ مَنْبَعِhadi. حْدَةِ تَصْدُرُ شَاهِدَةً لِوَحْدَةِ الْفَاطِرِ فِى الصُّنْعِ وَالتَّصْو۪يرِ ثُمَّ اِلَى الْوَحْدَةِ تَنْتَه۪ى ذَاكِرَةً لِحِكْمَةِ الْقَادِرِ فِى الْخَلْقِ وَالتَّدْب۪يرِ وَكَذَاهُنَّ تَلْو۪يحَاتُ الْحِكْمَةِ بur'oni صَانِعَ الْكُلِّ بِكُلِّيَّةِ النَّظَرِ اِلَى الْجُزْئِىِّ يَنْظُرُ ثُمَّ اِلٰى جُزْئِه۪ اِذْ اِنْ كَانَ ثَمَرًا فَهُوَ الْمَقْصُودُ الْاَظْهَرُ مa yuksلْقِ هٰذَا الشَّجَرِ فَالْبَشَرُ ثَمَرٌ لِهٰذِهِ الْكَائِنَاتِ فَهُوَ الْمَطْلُوبُ الْاَظْهَرُ لِخَالِقِ الْمَوْجُودَاتِ وَالْقَلْبُ كَالنَّوَاةِ فَهُوَ الْمِرْاٰةُ الْاَنْوَرُ لِصَانِعِ الْكَائِنَاتِ مِنْ هٰذِهِ الْحِكْمَةِNabiy الْاِنْسَانُ الْاَصْغَرُ ف۪ى هٰذِهِ الْمَخْلُوقَاتِ هُوَ الْمَدَارُ الْاَظْهَرُ لِلنَّشْرِ وَالْمَحْشَرِ ف۪ى هٰذِهِ الْمَوْجُودَاتِ وَالتَّخْر۪يبِ وَالتَّبْد۪يلِ لِهٰذِهِ الْكَائِنَاتِ

OÀه۪ مَزْرَعَ جَنَّتِه۪ مَمَرَّ الْمَخْلُوقَاتِ مَس۪يلَ الْمَوْجُودَاتِ مَك۪يلَ الْمَصْنُوعَاتِ فَمُزَيَّنُ الْحَيْوَانَاتِ مُنَقَّشُ الطُّيُورَاتِ مُثَمَّرُ الشَّجَرَاتِ مُزَهَّرُ النَّبَاتَاتِ مُعْجِزَاتُ عِلْمِه uch yارِقُ صُنْعِه۪ هَدَايَاءُ جُودِه۪ بَشَائِرُ لُطْفِه۪ تَبَسُّمُ الْاَزْهَارِ مِنْ ز۪ينَةِ الْاَثْمَارِ تَسَجُّعُ الْاَطْيَارِ ف۪ى نَسْمَةِ الْاَسْحَارِ تَهَزُّجُ الْاَمْطَارِ عَلٰى خُدُودِ الْاَزْهَارِ تَرَحُّمُ اِ.

#47ِدَاتِ عَلَى الْاَطْفَالِ الصِّغَارِ تَعَرُّفُ وَدُودٍ تَوَدُّدُ رَحْمٰنٍ تَرَحُّمُ حَنَّانٍ تَحَنُّنُ مَنَّانٍ لِلْجِنِّ وَ الْاِنْسَانِ وَ الرُّوحِ وَ الْحَيْوَانِ ni istمَلَكِ وَ الْجَانِّ

Butun mevalar va ularning ichidagi danakchalar Rabboniy hikmatning moÀ'j لَا يi, Ilohiy san'atning gÀaroyiboti, Ilohiy rahmatning hadyalari, Alloh vahdatining moddiy burhonlari oxiratda Allohning lutflarining xushxabarchilari, qudratining qamroviga va ilmining kengligiga ichonchli guvoh boÀlgani kabi, koÀplik olamining mbarlada va bu daraxt kabi koÀpaygan bir navÀ olamning atrofida vahdat oynalaridir.

Nazarni koÀplikdan vahdatga qaratadi. Holat tili bilan xar biri: "Shox-shoda solgan bu ulkan daraxtning ichida tarqalma, boÀgÀilma, butunladi. t bizdadir. Uning koÀpligi vahdatimizga doxil", deydi. Hatto xar bir mevaning qalbi hisoblangan xar bir urugÀ ham vahdatning moddiy oynalari boÀlgani kabi, qalbiy zikri xofiy bilan ulkan daraxtning zikri jahriy suratida ay olasaa oÀqigan butun Asmolarni zikr qiladi, oÀqiydi.

Mevalar, danaklar vahdatning oynalari boÀlgani kabi, qadarning koÀringan ishoratlari va qudratniara! Yassam ramzlari boÀlib, qadar ular bilan ishorat qiladi, qudrat u soÀzlar bilan ramzan: "Daraxtning koÀp shox-shodalari bitta urugÀdan kelgan va daraxt san'atkHa" deg ijod va tasvirda vahdatini koÀrsatadi. SoÀngra shu daraxt shox va shoda solib takassur va intishor etgandan soÀngra butun haqiqatini bir mevada toÀplblarg Butun ma'nosini bir urugÀda joylashtiradi. U bilan Xoliqi Zuljalolining yaratish va tadbiridagi hikmatini koÀrsatadi", deydi.

Shunga oÀxshab: Shu koinot daraxti yakka manbadan vujud oladi, tarbiya koÀradi. Koinotning mevasi bo kalitinson ushbu koÀp sonli mavjudot ichida vahdat-yagonalikni koÀrsatgani kabi, qalbi ham iymon koÀzi bilan koÀplik ichida vahdat sirrini koÀradi.

Mevalar valar, clar Rabboniy hikmatning nozik ishoratlardir. Allohning hikmati ular orqali shuur ahliga quyidagicha ifoda qiladi va aytadiki: "Bu daraxtga qaragan umumiy e'tibor, kulliy tadbir butunligi va umumiyligi bibi ziytta mevaga qaraydi. Chunki meva u daraxtga kichik namunadir. Daraxtdan maqsad u. Umumiy nazar va tadbir mevaning ichidagi xar bir urugÀga ham nazar soladi. Chunki urugÀda butun daraxtning ma'nosini, mundarijasi mujassam. D, zotadaraxtni boshqargan Zot u boshqaruvga aloqali butun Asmosi bilan daraxtning vujudidan maqsad va ijodining gÀoyasi boÀlgan xar bir samaraga yuzlangan. Bu ulkan daraxt kichik mevalar uchun bBu mavbutalanadi, kesiladi, yangilash uchun ba'zi jihatlari buziladi. Yanada goÀzal, boqiy mevalar berish uchun payvandlanadi.

Shunga oÀxshab, koinog ostivujudi va ijodidan maqsad va mavjudotni yaratishning gÀoyasi koinot daraxtining samarasi boÀlgan insondir. Bu mevaning urugÀi boÀlgan insonniun qiybi esa Koinot Sone'ining eng nurli va eng jamlovchi oynasidir. Bu hikmatga binoan: Shu kichkina inson yoyilish va toÀplanish kabi katta oÀzgarishlarga asos boÀlgan. Ko qilaing buzilish va oÀzgarishiga sabab boÀladi. U buyuk mahkamaga chiqishi uchun dunyo eshigi yopilib, oxirat eshigi ochiladi.

Modomiki hashr mavzui kelgan ekan, Qur'oni MoÀ'jizul Bayonning hashrzimiz sbotiga doir kuchli tushuntirishi, goÀzal bayonini va quvvatli ifodasini koÀrsatgan haqiqatni ifodalagan nozik va chuqur maÀnoni bayon qilishga munosabat keldi intizafakkur natijasi koÀrsatadiki: Insonning ishi sudda koÀrilishi va abadiy saodatni qozonishi uchun kerak boÀlsa butun koinot buziladi. Buzilgan va almashtiÀarib dan soÀng qudrat koÀrinyapti va bordir. Faqat hashrning martabalari bor. Bir qismiga iymon farzdir, bilishi, tanishi lozim. Boshqa qismi ruhiy va fikriy tariki, Ttning darajalariga koÀra koÀrinadi. Ilm va ma'rifat kerak boÀladi. Qur'oni Hakim eng oddiy va oson martabani qat'iy va kuchli isbotlash uchun eng keng va eng katta hashr doirasini ochari qa qudratni koÀrsatadi.

Barchaga iymon kerak boÀlgan hashrning martabasi shuki: Insonlar oÀlgandan keyin ruhlari boshqa maqomlarga ketadi. Jasadlari chiriydi. Lekin insonning jasadidan bilanugÀ, danak hukmidagi "ajbuz zanab" deb nomlangan kichik boÀlagi boqiy qoladi. Janobi Haq hashrda uning ustida insoniy jasadni yaratadi, uning ruhini unga yuboradi. Bu martaba shu qadar osonki, xar boqiyda millionlab misoli koÀriladi. Demak, ba'zan bu martabani isbotlash uchun Qur'oniy oyatlar shunday bir doirani koÀrsatadiki: Butun zarralarni hashr va nashr etadigan qudratning boshqaruvini koa zarudi. Ba'zan butun maxluqotni yoÀqlikka joÀnatib, yangidan keltiradigan qudrat va hikmatning belgilarini koÀrsatadi. Ba'zan yulduzlarni tarqatib, osmonlarni parchaiyligiadigan qudrat va hikmatning tasarruflarini va asarlarini koÀrsatadi. Ba'zan butun hayot egalarini oÀldiradigan, yangidan daf'atan hayqiriq bilan tiriltiradigan qudrat va hikmatning faoliyatini va tajalliylarini koÀrsatadi. Ba'zan butg paygyi zamindagi jonzotlarni turlicha hashr va nashr qiladigan qudrat va hikmatning tajalliylarini koÀrsatadi. Ba'zan yer kurrasini batamom tarqatadigan, togÀlarni uchiradigan, toÀgÀrilab yanada goÀzal suratga kdi. "Tdigan qudrat va hikmatning ishlarini koÀrsatadi.

Demak, xar kimga iymoni va ma'rifati farz boÀlgan hashrdan boshqa koÀp hashr martabalarini ham oÀsha qudrat va hikmat bilan qila oladi. Rabboniy hikmat iqtizo qilni chaÀlsa, albatta insonning hashr va nashri bilan birga barchasini ham qiladi yoki ba'zi muhimlarini qiladi.

BIR SAVOL: "Siz SoÀzlarda misoliy qiyosni koÀp ishlatasiz. Xolbuki mantiq faniga koÀra misoliy qiyos aniq bilishni ifodalaman ojizilish masalalarida mantiqiy burhoni lozim. Misoliy qiyos usuli fiqh ulamosi fikricha ustun kelgan xulosa yetarli boÀlgan qoidalarda iste'mol qilinadi. Hamda misollarni ba'k vazioyalar suratida zikr qilasiz. Hikoya hayoliy boÀladi, haqiqiy emas, haqiqatga muxolif boÀladi?"

JAVOB: Mantiq ilmiga koÀra garchi "qiyoslash tarzidagi oÀxshatish qat'iy xulosani ifodalamaydi" deyilgan. Faqat qiyohaqiqatarzidagi oÀxshatishning bir turi borki, mantiqning aniq burhonidan ancha kuchli va mantiqning birinchi shaklining birinchi jinsidan ham aniq. U qism shuki:

Bir kichik misol vositasida umiki, qaqiqatnng uchini koÀrsatib, xulosani oÀsha haqiqatga bino qiladi. Katta haqiqat bilinishi va kichik moddalar unga qaytarilishi uchun haqiqatning qonud xizmususiy moddada koÀrsatadi. Masalan: "Quyosh nuroniyligi vositasida bitta boÀlsada, xar bir yaltiroq narsaning yonida mavjud" misoli bilan bir haqiqat qonuni koÀrsatiladi. Nur va nuroniy narsalar uchun chegara yoÀq. Uzoq va yaqin bir. Oz va koÀastur . Makon uni zabt qila olmaydi.

Masalan: "Daraxtning mevalari, yaproqlari bir onda, bir tarzda bir markazda oson va mukammal Allohdan toÀgÀridan toÀgÀri kelgan qonun bilan tashki? Quyoadi va tasvirlanadi" degan misol, muazzam bir haqiqatning va umumiy qonunning uchini koÀrsatadi. OÀsha haqiqat va uning qonunini oÀta qat'iy suratda isbotlaydi. Ulkan koinot ham daraxt kabi oÀsha haqiqat qonuni va ahadiyatrat daga sazovor, harakat hududidir.

Butun SoÀzlardagi qiyoslash asosidagi oÀxshatishlar bu turdan boÀlib, qat'iy mantiqiy burhondan ham quvvatliroq, aniqroqdَ اَنْ IKKINCHI SAVOLGA JAVOB: Ma'lumki, BalogÀat fanida lafzning, kalomning haqiqiy maÀnosi boshqa koÀzlangan ma'noni fikrlashga turtki boÀlsa, unga " kinoiy lafz" deyiladi. "Kinoyali" deb ta'bir qilingan kalomning asl ma'nosi toÀgÀrilik va yolTINCHI zamin tayorlaydigan narsa emas. Balki kinoyali ma'nosi toÀgÀrilik va yolgÀonga zamin tayorlaydigan narsa boÀladi. Agar kinoyali ma'no toÀgÀri boÀlsa, u kalom toÀgÀri. AsIRMA Yosi yolgÀon boÀlsa ham, toÀgÀrilikni buzmaydi. Agar kinoiy maÀno toÀgÀri boÀlmasa, lekin asl ma'nosi toÀgÀri boÀlsa, u kalom yolgÀon. Masalan: Kinoyali misollaridan: فِلَانٌ طَو۪يلُ الilish,دْ deyiladi. Ya'ni: "Falonchining qilichining bogÀi, bandi uzun". Bu kalom oÀsha odamning boÀyining uzunligiga kinoya. Agar odam uzun boÀlsa, qilichi, bogÀi va bandi boÀlmasa hahlarnikalom sodiq, toÀgÀridir. Agar boÀyi uzun boÀlmasa, qilichi, bogÀi va bandi uzun boÀlsa ham, bu kalom yolgÀon. Chunki asl maÀnosi koÀzlanmaydi.

OÀninchi SoÀz va Yigirma IkkiحْمَتِoÀzning hikoyalari kabi, boshqa SoÀzlarning hikoyalari kinoya turiga kirib, bagÀoyat toÀgÀri, juda sodiq va haqiqatga mos. Hikoyalarning kinoiy manolari hikoyalarning oxirlr'onnii haqiqatlar hisoblanadi. Asl maÀnosi bir misoliy durbindir. Qanday boÀlsa boÀlsin, toÀgÀrilik va haqqoniyatiga zarar qilmaydi. Hikoyalar misollar boÀlib, hammaning tushunishi uchun holat tili, gapirsiz quli suratida, ma'naviy shaxsi esa moddiy shaxs shaklida koÀrsatilgan.

UCHINCHI MAQSAD

Barcha zalolatning vakili Ikkinchi Savoliga {(Hoshiya) Ikkinchi maqsadning boshidagi savol deganidir. BoÀlmasa, xotimaning oxiridagi bu kichkmol egvol emas.} qarshi qat'iy, ishontiradigan va mot qiluvchi javobni olgandan keyin uchinchi savolga oÀtdi:

Qur'onda: اَحْسَنُ الْخَالِق۪ينَ، ا barchُ الرَّاحِم۪ينَ kabi soÀzlar boshqa xoliqlar, rahimlar borligiga ishorat qiladi. "Olam xoliqining cheksiz kamoloti bor. Butun kamolot turlarining eng yuqori martabalarini jamlagarajasolbuki ashyolarning mukammaligi ularning ziddi bilan bilinadi. Azob boÀlmasa, lazzat toÀliq boÀlmaydi. Zulmat boÀlmasa, ziyo yuzaga chiqmaydi. Firoq boÀlmasa, visol lazzat bermaydi va hokazo?

Javob: Birinchi qismgrning h ishorat" bilan javob beramiz:

BIRINCHI ISHORAT: Qur'on boshdan oxirigacha tavhidni isbotlashi va koÀrsatishi qat'iy dalilidir. Qur'oni Hakimning u turdagi kalimalari siz oÀylaganingizdek emas. Balki ir.

نُ الْخَالِق۪ينَ deyishi "Xoliqiyat martabalarining eng ahsan-goÀzalida" boÀlib, boshqa Xoliqning borligiga hech qanday dalolati yoÀq. Balki Xoliqiyatning boshqa sifatlar kabi koÀp martabalari bor. اَحْسَنُ الْخَالِق۪ينَ deyinotga ratish-xoliqiyatning eng goÀzal, eng soÀnggi martabasidagi Xoliqi Zuljaloldir" deganidir.

IKKINCHI ISHORAT: اَحْسَنُ الْخَالِق۪ينَ kabi ta'birlar, yaratuvchilarnنُ denÀpligiga emas, balki maxluqlarning turlariga qaraydi. Ya'ni "hamma narsani hamma narsaga loyiq tarzda, eng goÀzal martabada yaratadigan bir Xoliqdir". Bu ma'noni اَحْdegan:ُلَّ شَىْءٍ خَلَقَهُ kabi oyatlar ifoda etadi.

kabi soÀzlardagi taqqoslash Janobi Haqning haqiqatdagi sifat va ishlari, boshqa uriy zt va ishlarining namunalariga sohib boÀlganlar bilan solishtirish va ustun qoÀyish emas. Chunki butun koinotda jin, inson va farishtalardagi kamolot uning kamoliga nisbatan zaif bir soyadir va biay taqqoslashga kela oladi? Balki solishtirish insonlarning va ayniqsa gÀaflatdagilarning nazariga koÀra oÀlchanadi.

Masalan, askar serjantiga toÀliq itoat q ُبْحَا, hurmat qiladi, butun yaxshiliklarni undan koÀradi, podshohni esa oz oÀylaydi. Uni oÀylasa ham yana tashakkurlarini serjantiga aytadi. Bunday askarga: "Podshoh sening serjantingdan buyukroq. Faqat unga tashakkur qil", Islomadi. Bu soÀz haqiqatdagi podshohning muhtasham haqiqiy qoÀmondonligi bilan serjantning kichik, koÀrinishdagi qoÀmondonligini taqqoslash maqsadida aytilmaydi. Chunki taqqoslash va ustunlik ma'nosiz.nki ku askarning nazari ahamiyat va boÀglanishiga asoslanib, serjantini tanlaydi, tashakkurlarini unga aytadi, faqat uni sevadi.

Shuning kabi, Xoliq va Mun'im deb tasavvur qilingan tiz Ucy sabablar gÀaflatdagilar nazarida Mun'imi Haqiqiyga parda boÀladi. GÀaflatdagilar ularni tutadi, ne'mat va ehsonni ulardan biladi. Madh va sanolarini ularga aytadi. Qur'on, "Janobi Haq buyutun olr, goÀzalroq Xoliqdir, yaxshiroq Muhsindir. Unga qaranglar, unga tashakkur qilinglar", deydi.

TOÀRTINCHI ISHORAT: Taqqoslash va ustun qoiyish maxluqlar ichida boÀlgani kabi, imkoniy, hatto faraziy ashyolar ichida ham boÀladi. Aksa orqalmohiyatlarda koÀp martabalar boÀladi. Shuning kabi: Allohning Asmosi va muqaddas sifatlarining mohiyatida ham aql bilan cheksiz martabalar boÀlishi mumkin. Xolbuki, Janobi Haq Sifatlachi Desmoning mumkin va tasavvur qilingan butun martabalarning eng mukammali, eng goÀzalidadir. Butun koinot mukammalligi bilan bu haqiqatga shohiddir. لَهُ الْاَسْمَٓاءُ الْحُسْنٰى‌ butun Asmosq tushÀzallik bilan vasf qiladi, bu ma'noni ifodalaydi.

BESHINCHI ISHORAT: Bu taqqoslash va ustun qoÀyish Janobi Haqning boshqa narsalarga teng emas, balki ikki hil i. Fariy va sifatlari bor.

Biri: Vohidiyat sirri bilan, vositalar va sabablar pardasi ostida, umumiy qonuni suratidagi boshqaruvi.

Ikkinchisi: Ahadiyat sirri bilan, pardasiz, toÀgÀridan-toÀgÀri, xuin boÀtavajjuh bilan tasarrufdir. Ahadiyat sirri bilan toÀgÀridan-toÀgÀri ehsoni, ijodi va kibriyosi esa, vositalar va sabablarning ta'siri bilan koÀringan ehsonining begilaridan, ijod va kibida ekdan ham buyukroq, yanada goÀzalroq, yuksakroq, demakdir. Masalan, podshohning (valiy bir podshohning) barcha xodimlari va qoÀmondonlari faqat pardmkonsiib, butun hukm va ijroot uning qoÀlida deb faraz qilamiz. Podshohning boshqaruv va ijrooti ikki hildir.

Birinchisi: Umumiy qonun bilan, zohiriy xodimlar va qoÀmondonlar suratida, maqomlarning qobiliyatigautlaq bergan amrlari va qilgan ijrootlari.

Ikkinchisi: Umumiy qonun bilan emas va zohiriy ma'murlarni parda qilmasdan, toÀgÀridan-toÀgÀri shohona ehsonlari va ijrootini undan ham goÀzalroq, ygani uoq deyish mumkin.

Shuning kabi: Azal va Abad Sultoni boÀlgan Koinot Yaratuvchisi vositalar va sabablarni ijrootiga parda qilgan, rububiyatining hashamatini koÀrsatgan boÀlsada, qullarining qalbida xususiy teydi. qoldirgan. U orqali sabablarni orqada qoldirib, toÀgÀridan-toÀgÀri Unga yuzlanish uchun xususiy qullik bilan mukallaf qilib اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَع۪ي Bayonglar deb, yuzlarini koinotdan OÀziga qaratadi.

Demak

ma'onisi bu ish tia ham tegishli.

Vakilning ikkinchi qism savoliga "Besh Ramz" bilan javob beriladi:

BIRINCHI RAMZ: Savolda: "Bir narsaning ziddi boÀlmasa, u qanday qilib kamoli topishi mumkin?

JAVOB: Bu sasani qasi haqiqiy kamolni bilmaydi. Faqat nisbiy kamol bor deb oÀylaydi. Xolbuki boshqaga qaragan va unga nisbatan hosil boÀlgan yuksak xususiyatlar, fazilatlar, ustun tomonlar haqiqiy emas, nisbiy, zaifdir. Agar narigi narsa nazardan tush va boar ham yiqiladi. Masalan: Issiqlikning nisbiy lazzati va fazilati sovuqning ta'siri bilan mavjud. Ovqatning nisbiy lazzati ochlik azobining ta'siri bilan boÀladi. Ular ketsa, bular ham kamayadi. Xolbuki haqiqiy lasmlarimuhabbat, kamol va fazilat shuki, bohqaning tasavvuriga bino qilinmasin, oÀzida boÀlsin va shaxsan sobit haqiqat boÀlsin.

"Borliqdagi lazzat, hayotdagi lazzati, muhabbatdagi lazzat, ilm-ma'rifatdagi lazzat, iymondagi lazoshqa ardavomlikdagi lazzat, marhamatdagi lazzat, shafqatdagi lazzat, nurdagi goÀzallik, koÀrishdagi goÀzallik, soÀzdagi goÀzallik, ikrom qilishdagioratlallik, axloqdagi goÀzallik, suratdagi goÀzallik, Zotidagi mukammallik, sifatlaridagi mukammallik, ishlaridagi mukammallik" kabi shaxsiy ustun xususiyatlart qiliqasi boÀlsin-boÀlmasin, oÀzgarmaydi.

Sone'i Zuljalol, Fotiri Zuljamol va Xoliqi Zulkamolning butun kamoloti haqiqiydir, zotiydir, boshqalar va maxluqlar unga ta'sir qilmaydi. Faqat oyna boÀla oladilar.

IKKINCHI RAMZ: Sayyid Sharif Jurisiga "Sharhul Mavoqif"da: "Muhabbatga sabab yo lazzat yoki manfaat, yo mushokalat (ya'ni jinsiy mayl), yoki kamoldir. Chunki kamolning oÀzi seviladi", degan. Ya'ni, nimani sevsang yo lazzat uchun sevasan, yo asturdt uchun, yo avlodga mayl kabi bir jinsiy mayl uchun, yo mukammalligi uchun sevasan. Agar mukammal boÀlsa, boshqa sabab, maqsad kerak emas. U shaxsan seviْقاً قMasalan, eski paytlarda kamolot sohibi bolÀgan insonlarni barcha sevgan, ularga hech qanday aloqa boÀlmasa ham, goÀzal bilib muhabbat etilgan.

Janobi Haqning butun kamoloti va Asmoi Husna Bu it butun martabalari va fazilatlari haqiqiy mukammal boÀlganu uchun, shaxsan seviladi. "Mahbubatun lizotihi"dirlar. Mahbubi Bilhaq va Habibi Haqiqiy boÀlgan Zoti Zuljalol haqiqiy kamolotini, Sifatlari va Asmosining goÀzalliklarini omi hamloyiq tarzda sevadi, muhabbat etadi. Kamolotiga sazovor boÀlgan, oynalari boÀlgan san'atini, borliqlarini va maxluqotining goÀzalliklarini sevadhkilotabbat etadi.

Anbiyosini va avliyosini, xususan Sayyidul Mursaliyn va Sultonul Avliyo boÀlgan Habibi Akramini sevadi. Ya'ni, oÀz Jamol zolimvishi orqali jamolning oynasi boÀlgan Habibini sevadi. OÀz Asmosini sevishi orqali Asmosi qamrovli koÀringan va shuur sohibi boÀlgan Habibini مَعَهvonini sevadi.

San'atini sevishi orqali san'atning dallol va yoyuvchisi boÀlgan Habibini va unga oÀxshaganlarni amsolini sevadi. SanÀat asarlarini sevishi orqali sanÀatini "Mashaa rad qBarakalloh, naqadar goÀzal yaratilgan" degan, ma۪٭gan va goÀzal koÀrgan Habibini va u zotning orqasidan yurganlarni sevadi. Maxluqotining goÀzalliklarini sevishi orqali goÀzal axloqning barchasini alari an Habibi Akramini va u kishiga tobe' boÀlganlar va qardoshlarini sevadi, muhabbat etadi.

UCHINCHI RAMZ: Butun koinotdagi barcha kamolot bir Zoti Zuljalolning kamolining dalillaridir va jamolining ishnchiliridir. Balki haqiqiy kamoliga nisbatan butun koinotdagi husn, kamol va jamol zaif soya hisoblanadi. Bu haqiqatning besh hujjatiga qisqacha ishorat qilamiz.

Birinchi Hujjat: Mukammal, muhtasham, naqshinkor, bezal Sone'roy ochiq oydin mukammal mahorat, duradgorlikka dalolat qiladi. Mukammal duradgorlik, naqqoshchilik, mukammal bir qiluvchi, usta, muhandisga va "naqqosh va musavvir" kabi unvon va ismlari bilan barobar dalgan muilishi zaruriy. Va mukammal u Ismlar ham, shubhasiz ustaning mukammal, san'atkorlik sifatiga dalolat qiladi. Mukammal san'at va sifat, ochiq oydin ustaning muا وَغُ iste'dodiga va qobiliyatiga dalolat qiladi. Mukammal iste'dod va qobiliyat, ustaning mukammal shaxsiga va ulugÀ mohiyatiga dalolat qilishi zaruriy boÀladi.

Aynan shuning kabi, ushbu olam saroyi, shu mukammal, ziynatli boÀli ochiq oydin oÀta mukammal ishga dalolat qiladi. Chunki asardagi mukammallik ishning kamolotidan kelib chiqadi va uni koÀrsatadi. Mukammal ish esa, mukammalga qiluvchiga va uning Asmo qilig mukammalligiga, ya'ni asarlarga nisbatan mudabbir, musavvir, hakim, rahim, ziynatlovchi kabi ismlarning mukammalligiga zarurat darajasida dalolat qiladi. Ismlarning va unvonlarninurar emmalligi esa, shak-shubhasiz u foil-qilganning mukammal vasflariga dalolat qiladi. Chunki sifat mukammal boÀlmasa, sifatdan kelib chiqqمُلَازlar, unvonlar ham mukammal boÀlmaydi. Vasflarning kamoli, ochiq oydin zotiy xususiyatlarining mukammalligiga dalolat qiladi. Chunki sifatlarning chiqqan joyi Allohning zotiy xususiyatdir. Allohning zotiy xususiyatining mukammaligi esada maiy aniqlikda Zoti Zishuunning mukammalligiga va loyiq kamoliga dalolat qiladiki, u kamolning ziyosi Allohning ulugÀ sifatlaridagi muqaddas xususiyaaysar sifatlar, Asmo, ishlar va asarlar pardalaridan oÀtib, koinotda yana bu qadar husnni, jamolni va kamolni koÀrsatgan.

Bu daraja haqiqiy zotiy mukammallik qat'iy burhon bilan borligi aniqlangandan soÀng, boshqaga qam qar, oÀxshashi va zidlardan ustunlik jihatidan nisbiy mukammalligining nima ahamiyati boÀlishi, qay daraja soÀniq qolishini tushunasan.

Ikkinchi Hujalgi yoinotga ibrat nazari bilan qaralgan vaqt, vijdon va qalb bir toÀgÀri sezgi orqali his qiladiki: Koinotni bu daraja goÀzallashtirgan, bezagan va gozallik turlari bilan ziynatlagan kishining uksak darajada jamol va kamolotiatga h, bu tarzda yaratgan.

Uchinchi Hujjat: Ma'lumki, oÀlchovli, intizomli, mukammal va goÀzal san'atlar oÀta goÀzal dasturga asoslangan boÀladi. Mukammal va goÀzal dastur esa, mukan harva goÀzal ilmga, goÀzal zehnga, goÀzal ruhiy qobiliyatga dalolat qiladi. Demak, ruhning ma'naviy goÀzalligi - ilm vositasida san'atida yuzaga chiqadi.

Bu koinot cheksiz moddiy goÀzalliklari bilan ma'naviy va ilmiy goÀzalliklarnidir. Aintilaridir. Ilmiy va ma'naviy goÀzalliklar va kamolot, albatta cheksiz bardavom husn, jamol va kamolning jilvalaridir.

ToÀrtinchi Hujjat: Ma'l oÀxshnurni berganning ziyoli boÀlishi lozim, yoritganning nuroniy boÀlishi kerak, ehson boylikdan keladi, lutf latifdan yuzaga chiqadi. Modomiki shunday ekan, koinotga bu qadar hui soÀnjamol berish, mavjudotga turli kamolot berish, ziyo Quyoshni koÀrsatganidek, sarmadiy-bardavom jamolni koÀrsatadi.

Modomiki mavjudot zamin yuzida katta daryodek kamolotning yogÀdulari bilan porlar, oÀtar ekan. Daryo llab qning jilvalari bilan porlaganidek, mavjudot sayri ham husn, jamol va kamolning yogÀdulari bilan vaqtincha porlaydi, ketadi. Orqasidan kelganlar oÀsha porlashni, ayni yogÀdularni koÀrsatgani uchun tushuniladiki:ohiyat suvning pufakchalaridagi jilvalar, goÀzalliklar oÀzlaridan emas, balki Quyosh ziyosining goÀzalliklari, jilvalari boÀlgani kabi, koinot sayridagi vaqtincha porlagan goÀzallik vyuk ollot bir Shamsi Sarmadiyning Asmosi jamolining yogÀdularidir.

نَعَمْ تَفَانِى الْمِرْاٰتِ زَوَالُ الْمَوْجُودَاتِ مَعَ تَجَلِّى الدَّائِمِ مَعَ الْفَيْضِ الْdir.

ِمِ مِنْ اَظْهَرِ الظَّوَاهِرِ اَنَّ الْجَمَالَ الظَّاهِرَ لَيْسَ مُلْكَ الْمَظَاهِرِ مِنْ اَفْصَحِ تِبْيَانٍ مِنْ اَوْضَحِ بُرْهَانٍ لِلْجَمَالِ الْمُجَرَّدِ لِلْاِحْسَانِ الْمُجَدَّدِ لِلْوَاجِبِ الْوُجُودِ لning Aقِى الْوَدُودِ

Beshinchi Hujjat: Ma'lumki, uch-toÀrt yoÀldan kelganlar bir hil hodisani aytsa, aniqlikni ifodalagan kishi tavotur darajasida hodis مِنْهqat'iy sodir boÀlishiga dalolat qiladi.

YoÀl, yoÀnalish, iste'dod va asr jihatidan oÀta muxtalif, turli tuman barcha haqiqatli ulamolarning turli tabaqalaridan, avliyolarning farqli yoÀllaridan, erda?!larning turli yoÀnalishlaridan, haqiqiy hakimlarning turli tuman mazhablaridan boÀlgan butun kashf, zavq, shuhud va mushohada ahli kashf, zavq va shuhud bilan: Koinot aks yerlari va mavjudot oynalaridar chirzallik va kamolot yakka Zoti Vojibul Vujudning kamolining tajalliyoti va Asmosi jamolining jilvasi ekaniga ittifoq qilganlar.

Ularning ijmo'si oÀzgarmas bir qat'iy hujjatdir.

Taxmin qilamanki, bu ramzda zalolatdagilarlantirakili eshitmaslik uchun qulogÀini yopib qochishga majbur. Zotan zulmatli boshlari, koÀr shapalak kabi, bu nurlarni koÀrishga chiday olmaydi. Shunday ekan, bundan keyin ula bichiÀp ham nazarga olmaymiz.

TOÀRTINCHI RAMZ: Bir narsaning lazzati, husni, jamoli oÀxshashlari va zidlariga qarashdan koÀra sazovor boÀlgan narsalarga yuzlangan. Masalan: Karamdi va l va xush sifatdir. Karim zot ikrom qilgan odamlarning lazzatlanishi, xursandchiligi orqali boshqa sahiylardan ustunligi jihati bilan olgan nisbiy lazzatidan ming marta yoqimliroq xush lazzat oladn, nizShafqat va marhamatli kishi shafqat qilgan maxluqlarining rohat olishi darajasida haqiqiy lazzat oladi. Masalan, bir ona avlodining bahtidan va rohatidan shafqat vositasida olganubiyatti shu daraja kuchliki, ularning rohat olishi uchun jonini fido qilish darajasiga keltiradi. Hatto shafqatning lazzati tovuqni joÀjalarini himoya qilish ucol samslonga hujum qildiradi.

Modomiki oliy vasflardagi haqiqiy lazzat, husn, saodat va kamol teng boÀlganlar va zidlarga qaramaydi. Balki aks etish joylari va yaqinlarga qaraydi. Albatta, Hayyٰى ٭

عum, Hannoni Mannon, Rahim va Rahmon boÀlgan Zoti Zuljamol va Kamolning rahmatidagi jamol rahmatga yetganlarga qaraydi. Marhamatiga sazov الَّذlganlarning, xususan boqiy jannatida cheksiz rahmat va shafqat turlariga sazovor boÀlganlarning saodat darajalariga, ne'mat olishlari va rohatlanishlariga koÀra Zoti Rahmonir Rahim OÀziga loyitning da muhabbat, sevish kabi, Unga loyiq muqaddas xususiyatlar bilan nomlangan ulugÀ, muqaddas, goÀzal, pok ma'nolari bor. "Muqaddas lazzar, m baqirs ishq, toza sevinch, muqaddas baht", deb ta'bir etilgan, shar'iy ruhsat boÀlmagani uchun biz ayta olmagan Allohning gÀoyat pok, muqaddas xususiyatlari borki, xar biri biz koinotda koÀrgan, mavjudot orasida his qilgan shningrohat va xursandchilikdan cheksiz darajalarda yuksakroq, ulugÀroq, muqaddasroq, tozaroq ekanini koÀp joylarda isbotlaganmiz. U ma'nolarnihqa joÀdulariga qarashni istasang, quyidagi misollarning durbini bilan qara:

Masalan, saxovatli, oliyjanob, mushfiq kishi sayohat qilgan darajl bir kemasida oÀta faqir, och va muhtoj kishilarga goÀzal ziyofat berish uchun tayyorlaydi. OÀzi ham ustida tomosha qiladi. faqirlarning minnatdor ne'mat olishlazalolahlarning tashakkur bilan lazzat olishi va muhtojlarning sano bilan xursandchiligi, karamli zotni qay daraja xursand qilishini, rohat berishini, unga chi Shlik yoqqanini, anglaysan.

Demak, kichkina dasturxonning haqiqiy sohibi boÀlmagan va tarqatish xodimi hisoblangan insonning xursandchiligi shunday boÀlsa, jin, inson va hayvonotni olad qonusi dengizida sayru sayohat ettirgan va Rabboniy kema boÀlgan ulkan zaminning ustiga mindirib, yuzida sanoqsiz taom turlarini jamlagan dasturxonni yozib, butun jonli mavjudotni kichik nonushta turi boÀlgan ziyofat مُسَخqirish orqali, oÀta mukammal va butun lazzat turlarini jamlagan, bardavom, abadiy boqiy diyorda jannatlarni, xar birini ne'mat dasturxonlari yozib cheksiz lazzatlari va yaxshiliklarni jamlab, cheksiz vaqtda, benihoyat muhtoj, chegaraqonninhtiyoqmand, sanoqsiz qullariga haqiqiy yeyish uchun ziyofat ochgan bir Rahmoni Rahimga oid va biz ta'bir qilishda ojiz boÀlgan muhabbatga tegishli muqaddas ma'nolarni va rahmatning natijalarini qiyos qilishing mumkin.

Yana, masalan, moom mujn'atsevar, mahoratini koÀrsatishni sevadigan usta, goÀzal, plastinkasiz gapiradigan fonograf kabi san'atni ijod qilgandan soÀng, uni yasab tajriba qiladi, koÀrsatadi. San'atkornit qililagan va istagan natijalarini eng mukammal tarzda koÀrsatsa, uni yasagan usta naqadar iftixor etadi, naqadar xursand boÀladi, qay daraja oÀziga yoqadi. OÀziga oÀzi "Barakalloh" deydi.

Demak, kichkina bir inson ijodsiz, faqabu saninishdagi san'atchasi bilan, fonografning goÀzal ishlashi orqali xursand boÀlsa, ajabo Sone'i Zuljalol ulkan koinotni, musiqa, fonograf qilib ijod qilgani kabi, zaminni va zamin ichidagi butun jonzotlarni va ayniqsa hayot egalrgina hida insonning boshini shunday Rabboniy fonografi va Ilohiy musiqa tarzida yaratganki, bashar hikmati u san'at oldida hayratidan barmogÀini tishlaydi.

Butun u masnu'ot barchasidan koÀzlangan natijalarni oliy da. Dedi va oÀta goÀzal suratda koÀrsatgani uchun, maxsus ibodatlari, xususiy tasbehlari va muayyan tahiyyoti bilan ta'bir qilingan yaratilishga oid qonunlarga nisbatan itoat qilishlari va ulardan koÀzlangan Raarga t maqsadlar amalga oshishidan hosil boÀlgan iftixor, xursandchilik va rohat bilan biz ta'bir qila olmagan muqaddas maÀnolar va munazzah xususiyatlar shu daraja oliy va muqaddaski, butun insoniyat aqli toÀplanib yakka aaqli blsa ham ularning asliga yeta olmaydi va qamray olmaydi.

Yana masalan, adolat parvar kishi, haqni egasi olib berishni sevadigan va undan lazzat oladigan sudÀya mazlumlarning haqlarini olib berishdan va ularning moÀ'jkurlaridan, zolimlarni jazolab mazlumlarning intiqomlarini olishdan qay daraja xursand boÀladi, lazzat oladi. Demak, Hakimi Mutlaq, Odili Bilhaq va Qahhori Zuljalol ar doijin va insonlarda emas, balki butun mavjudotda haqni egasiga berishdan, ya'ni hamma narsaga borlik haqqi, hayot haqqini berishdan, borlik va hayotini tajovuz qiluvchilardan m va taa qilishdan, daxshatli borliqlarni tajovuz qilishdan toÀsish va toÀxtatishdan, xususan maxsharda va oxirat diyorida jin va insonlarni sud qboÀlmian boshqa, butun jonzotlarga adolat va hikmatning buyuk tajalliyidan kelgan muqaddas maÀnolarni qiyos qil.

Bu uch misol kabi, ming bir Asmo-i Ilohiyaning xar birida juda ko sir, n, jamol, fazl va kamol tabaqalari boÀlgani kabi, juda koÀp muhabbat, iftixor, izzat va kibriyo martabalari bor. Shuning uchun "Vadud" ismiga szovor boÀlgan haqiqatni izlangan va dalillari bilan bilgan avliyolar, "Butun koinotning asosiُ خَلَbatdir. Butun mavjudotning harakatlari muhabbat asosiga qurilgan. Butun mavjudotdagi tortish, jazba (jazava) va joziba (tortishish) qonunlari muhabbat sababli", deganlar. Ulardan birisi:

فَلَكْ stlarg مَلَكْ مَسْتْ نُجُومْ مَسْتْ سَمٰوَاتْ مَسْتْ شَمْسْ مَسْتْ قَمَرْ مَسْتْ زَم۪ينْ مَسْتْ عَنَاصِرْ مَسْتْ

نَبَاتْ مَسْتْ شَجَرْ مَسْتْ بَشَabboniْتْ سَرَاسَرْ ذ۪ى حَيَاتْ مَسْتْ هَمَه ذَرَّاتِ مَوْجُودَاتْ بَرَابَرْ مَسْتْ دَرْمَسْتَسْتْ