Risale-i Nur

Ey birodar! Mendan bir nechta nasihat istading. Sen bir askar boʻlganing uchun, askarlik misollari boʻlgan, sakkiz hikoyachalar bilan bir nechta haqiqatni nafsim bilan birga tingla. Chunki men nafsimni hammadan koʻra koʻproq nasihatga muhtoj deb bilaman. Bir vaqtlar sakkiz oyatdan foydalanib "Sakkiz Soʻz"ni biroz uzunroq qilib nafsimga aytgan edim. Hozir qisqacha va avom tili bilan nafsimga aytaman. Kim istasa, birga tinglasin.

BIRINCHI SOʻZ

"Bismilloh" xar bir xayrning boshidir. Biz ham avvalo shundan boshlaymiz. Bil ey nafsim! Shu muborak coʻz Islom nishoni boʻlgani kabi, butun mavjudotning hol tillaridagi doimiy zikridir. "Bismilloh" qanchalik buyuk, tuganmas quvvat, naqadar koʻp, bitmas baraka ekanini anglashni istasang, ushbu mosoliy hikoyachaga boq, tingla:

Badaviy arab choʻllarida sayohat qiladigan odam uchun, qaroqchilarning yomonligidan qutulib, hojatlarini ta'minlashi uchun bir qabila raisining ismini olib, himoyasiga kirishi kerak. Aks holda, bir oʻzi con-canoqciz dushman va ehtiyojlaridan abgor boʻladi. Shunday bir sayohat uchun ikki odam sahroga chiqishadi. Ulardan biri kamtarin edi, ikkinchisi magʻrur... Kamtarini bir raisning ismini oldi. Magʻrur eca olmadi... Olgani hamma yerda sogʻ-salomat kezdi. Yoʻltoʻsarga duch kelsa: "Men falon raisning ismi bilan yuribman" derdi, qaroqchi daf boʻlar, teginolmasdi. Bir chodirga kirsa, oʻsha nom tufayli hurmat koʻrdi. Narigi magʻrur esa, butun sayohatida shunday balolar chekdiki, ta'riflab boʻlmaydi. Doimo titrar, doimo tilanchilik qilardi. Ham xor, ham sharmanda boʻldi.

Ey magʻrur nafsim! Sen oʻsha sayyohsan. Bu dunyo esa, bir choʻldir. Ojizliging va faqirligingning chegaraci yoʻq. Dushmaning, hojatlaring nihoyasizdir. Modomiki shunday ekan, bu sahroning Abadiy Egasi va Azaliy Hokimining ismini olda, butun koinotga tilanchilik qilishdan va xar duch kelgan xar bir hodisadan titrashdan xalos boʻl.

Darhaqiqat, bu coʻz shunday muborak xazina boʻlib, nihoyasiz ojizliging va faqirliging seni cheksiz qudratga, rahmatga bogʻlab, Qodiri Rahimning dargohida ojizlikni, faqirlikni eng maqbul bir shafoatchi qiladi. Ha, bu coʻz bilan harakat qiladigan kishi shunday odamga oʻxshaydiki: Askarlikka qayd etiladi, davlat nomidan ish yuritadi. Hech kimga parvo qilmaydi. "Qonun nomidan, davlat nomidan" gapiradi, hamma ishni bajaradi, xar narsaga qarshi tura oladi.

Boshda: "Butun mavjudot hol tili bilan 'Bismilloh' deydi" degan edik. Shundaymi?

Albatta! Bir odam kelib, butun shahar aholisini majburan bir joyga olib borib, majburlab ishlatganini koʻrcang. Aniq bilasanki, u odam oʻz nomidan, oʻz quvvati bilan ish yuritmayapti. Aksincha, u bir askardir. Davlat nomidan ish yuritadi. Bir podshoning quvvatiga suyanadi. Shunga oʻxshab, hamma narsa Janobi Haq nomidan harakat qiladi - zarradek urugʻlar va danaklar, uctida ulkan daraxtlarni, togʻdek yuklarni koʻtarib turadi. Demak, xar bir daraxt "Bismilloh" deydi. Rahmat xazinasining mevalaridan qoʻllarini toʻldiradi, bizlarga uzatadi. xar bir bogʻ "Bismilloh" deydi: Qudrat oshxonasidan bir qozon boʻladi, ichida turli-tuman juda koʻp, bir-biridan farqli, lazzatli taomlarni birga pishiradi. xar bir sigir, tuya, qoʻy, echki kabi muborak hayvonlar "Bismilloh" deydi. Rahmat fayzidan bir sut chashmasi boʻladi. Bizlarga Razzoq nomidan eng latif, eng nazif, obi hayot boʻlgan ozuqani taqdim qiladi. xar bir oʻcimlik, daraxt va oʻtlarning ipak kabi yumshoq ildiz va tomirlari "Bismilloh" deydi. Qattiq tosh va tuproqni yorib oʻtadi. "Alloh nomidan, Rahmon nomidan" gapirgani uchun, hamma narsa unga boʻysundiriladi.

Ha, havoda daraxt shoxlarining yoyilishi va meva berishiga oʻxshab, qattiq tosh va tuproqdagi ildizlarning oʻta osonlik bilan yoyilishi va yer ostida hosil berishi,.. hamda shiddatli harorat ostida oylar davomida nozik, yashil yaproqlarning namli qolishi tabiatparactlarning ogʻziga shiddat bilan tarsaki tushiradi, koʻr boʻlgur koʻziga barmogʻini suqadi va aytadiki: "Sen eng ishongan qattiqlik va harorat ham amr ostida harakat qiladilar, ipak kabi yumshoq tomirlarning xar biri bir aso-i Muso (as) kabi فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ amriga boʻysunib, toshlarni yoradi. Va papiros qogʻozi kabi yupqagina nozanin yaproqlar xar biri bir a'zo-i Ibrohim (as) kabi, otash sochgan haroratga qarshi يَا نَارُ كُون۪ى بَرْدًا وَ سَلَامًا oyatini oʻqiydilar".

Modomiki, hamma narsa "Bismilloh" der ekan, Alloh nomidan Allohning ne'matlarini keltirib bizlarga berayotgan ekanlar. Biz ham "Bismilloh" deyishimiz kerak. Alloh nomidan berishimiz, Alloh nomidan olishimiz kerak. Shunday ekan, Alloh nomidan bermagan gʻofil insonlardan olmasligimiz kerak.

Savol: Vositachi dallol hukmida boʻlgan insonlarga qandaydir bir haq toʻlaymiz. Ajabo, asl mol sohibi boʻlgan Alloh qanday haq istaydi?

Javob: Darhaqiqat, Mun'imi Haqiqiy qiymatli ne'matlariga, mollari evaziga bizdan istagan haqqi, uch narsadir: Biri zikr, biri shukr, biri fikrdir. Boshida: "Bismilloh" - zikrdir. Oxirida: "Alhamdulilloh" - shukrdir. Oʻrtada: bu qiymatli san'at ajoyiboti boʻlgan ne'matlar Ahadi Samad qudratining moʻjizasi va rahmatining hadyasi ekanini fikrlab, idrok etish - fikrdir. Bir podshohning qiymatli hadyasini senga olib kelgan miskin odamning oyogʻini oʻpib, hadya sohibini tanimaslik qay daraja ablahlik boʻlsa, zohiriy mun'imlarni madh etib, sevib, Mun'imi Haqiqiyni unutish, undan ming daraja undan ortiq ablahlikdir.

Ey nafs! Bunday ablah boʻlib qolishni istamasang, Alloh nomi bilan ber, Alloh nomi bilan ol, Alloh nomi bilan boshla, Alloh nomi bilan ishla! Vassalom!..

Oʻn Toʻrtinchi Yogʻdu

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ ning minglab sirlaridan olti siriga doirdir.

Eslatma: "Basmala"ning rahmat nuqtasida porloq bir nuri soʻniq aqlimga uzoqdan koʻrindi. Uni oʻz nafsim uchun qayd suratida yozib qoʻyishni istadim. Va yigirma-oʻttiztacha sirlar bilan oʻsha nurning atrofida bir doira aylantirib ovlash va tutishni xohladim. Lekin, afsuski, hozircha orzuimga toʻliq muvaffaq boʻla olmadim. Yigirma-oʻttiztadan besh-oltitaga tushdi.

"Ey inson!" deganimda oʻz nafsimni nazarda tutaman. Bu dars oʻz nafsimga xos boʻlgani holda, ruhan men bilan munosabatdor va nafsi nafsimdan koʻra hushyorroq boʻlgan zotlarga balki foydalanishga vosita boʻlish niyatida, "Oʻn toʻrtinchi Yogʻdu"ning Ikkinchi maqomi sifatida mudaqqiq qardoshlarimning istaklariga havola qilaman. Bu dars aqldan koʻra koʻproq qalbga, dalildan ziyoda zavqqa ta'alluqlidir.

Shu maqomda bir nechta sir zikr qilinadi.

BIRINCHI SIR: " Bismillahir Rohmanir Rohiym"ning bir jilvasini shunday koʻrdimki: Koinot siymosida, Yer siymosida va inson siymosida bir-biri ichida bir-birining namunasini koʻrsatadigan uch sikka-i rububiyat bor: Biri: Umum koinotdagi oʻzaro ryordam, birdamlik, oʻzaro quchoqlashish, oʻzaro javob berishish namoyon boʻlgan Allohning borligining buyuk tamgʻasi boʻlib "Bismilloh" unga yuzlangan.

Ikkinchisi: Yer kurrasi siymosida nabotot va hayvonotning tadbiri, tarbiyasi va idorasidagi oʻxshashlik, uygʻunlik, intizom, saranjomlik, lutf va marhamatdan namoyon boʻlgan Allohning Rahmoniyatining buyuk tamgʻasi boʻlib, "Bismillahir Rohman" unga yuzlangan.

Soʻng insonning qamrovli mohiyati siymosidagi Ra'fat latifalari va Ilohiy shafqat va marhamatining daqiq shu'lalaridan namoyon boʻlgan rahimiyatning ulugʻ tamgʻasi boʻlib, "Bismillahir Rohmanir Rohiym"dagi "ar-Rohiym" unga yuzlangan.

Demak, "Bismillahir Rohmanir Rohiym" olam sahifasida nuroniy satr tashkil qilgan uch ahadiyat tamgʻasining muqaddas unvoni va pishiq arqoni va porloq yozuvidir. Ya'ni, "Bismillahir Rohmanir Rohiym" - uchi yuqoridan tushgan, koinotning mevasi va olamning kichraytirilgan nusxasi boʻlgan insonga kelib taqaladi. Yerni Arshga bogʻlaydi. Insoniy Arshga chiqishga bir yoʻl boʻladi.

IKKINCHI SIR: Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon cheksiz yaratilgan koʻp sonli maxluqotda namoyon boʻlgan vohidiyat ichida aqllarni chalgʻitmaslik uchun, doim vohidiyat ichida ahadiyat jilvasini koʻrsatadi. Ya'ni, masalan: Quyosh ziyosi bilan cheksiz narsalarni qamraydi. Quyosh zotini butun ziyosi bilan mulohaza qilish uchun gʻoyat keng bir tasavvur va keng qamrovli bir nazar kerak boʻlgani uchun, unuttirmaslik uchun, xar bir porloq narsa Quyoshning zotini aks ettirishi orqali koʻrsatadi. Oʻz qobiliyatiga koʻra Quyoshning zotiy jilvasi bilan birga ziyosi, harorati kabi xossalarini koʻrsatadi. Xar bir porloq narsa Quyoshni butun sifatlari bilan oʻz qobiliyatiga koʻra koʻrsatgani kabi, Quyoshning ziyo va harorat va ziyodagi yetti rang kabi sifatlarining xar biri, oldidagi barcha narsalarni qamraydi. Shuning kabi: وَ لِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى (misolda xato boʻlmasin) ahadiyat va samadiyati Ilohiya xar bir narsada, xususan jonzotlarda, xususan insonning mohiyat oynasida barcha Ismlari bilan bir jilvasi boʻlgani kabi.. vahdat va vohidiyat jihati bilan ham mavjudot bilan aloqador xar bir ismi butun mavjudotni qamraydi. Xullas, vohidiyat ichida aqlni chorasiz qoldirmaslik va qalblar Zoti Aqdasni unutmasligi uchun doimo vohidiyatdagi ahadiyat tamgʻasiga diqqatni qaratadi. Oʻsha tamgʻaning uch muhim tugunini esa "Bismillahir Rohmanir Rohiym" koʻrsatadi.

Shu cheksiz koinotni quvontirgan, rahmat ekanini koʻryapmiz.

Rahmat - bu qorongʻu mavjudotni nurlantirgani ochiq ravshan.

Bu hadsiz ehtiyojlar ichida oʻralashayotgan maxluqotni tarbiya qilgan, yana rahmat ekani maʻlum.

Daraxtning barcha qismlari mevasiga yuzlangani kabi, butun koinotni insonga qaratgan va hamma tomonda unga qaratgan va yordamiga oshiqtirgan, rahmat ekani oshkor.

Bu cheksiz fazoni, boʻsh va holi olamni toʻldirgan, nurlantirgan, quvontirgan narsa - rahmat ekani koʻrib turibmiz.

Va bu foniy insonni abadiyatga nomzod qilgan, azaliy va abadiy bir zotga suhbatdosh va doʻst qilgan narsa, rahmat ekani ravshandir.

Ey inson! Modomiki rahmat kuchli, jozibador, sevimli va madadkor sevimli haqiqat ekan. "Bismillahir Rohmanir Rohiym" de! Bu haqiqatni mahkam tut, mutlaq qoʻrquvdan va cheksiz ehtiyojlarning alamlaridan qutul. Va Azal va Abad Sultonining taxtiga yaqinlash, oʻsha rahmatning shafqati, shafoati va shu'lalari bilan Sultonga suhbatdosh, xalil va doʻst boʻl. Darhaqiqat, koinotdagi borliqlarning sinflarini hikmat doirasida insonning atrofida toʻplab, barcha hojatlariga mukammal intizom va inoyat bilan oshiqtirish, ikki holatdan biri ekani aniq:

Yo koinotning xar bir turi oʻz oʻzidan insonni taniydi, unga itoat qiladi, yordamiga oshiqadi. (Bu esa yuz daraja aqldan uzoq boʻlgani kabi, koʻp imkonsiz ishlarni keltirib chiqaradi.) Inson kabi mutlaq ojizda eng quvvatli bir Sultoni Mutlaqning qudrati boʻlishi lozim boʻladi.

Yoki bu koinotning pardasi orqasida bir Qodiyri Mutlaqning ilmi bilan yordamlashish jarayonda. Demak, koinotdagi sinflar insonni tanimaydi, balki insonni biladigan va taniydigan, marhamat qiladigan Zotning tanishi va bilishining dalillaridir.

Ey inson! Esingni yigʻ! Butun yaratilgan borliqlarning turlarini senga yoʻnaltirib yordam qoʻllarini uzattirgan, sening ehtiyojlaringga "Labbay" dedirgan Zoti Zuljalol seni bilmasligi, tanimasligi mumkinmi? Modomiki seni bilar ekan, rahmati orqali bilganini bildirayotgan ekan, sen ham Uni bil, hurmat bilan bilganingni bildir. Sendek mutlaq zaif, mutlaq ojiz, mutlaq faqir, foniy, kichik bir maxluqqa ulkan koinotni boʻysundirish va uning yordamiga yuborish, albatta hikmat, inoyat, ilm va qudratni oʻz ichiga olgan rahmat haqiqati ekanini qat'iyan anglab yet!

Albatta, bunday bir rahmat - sendan umumiy va xolis bir shukr, jiddiy va sof bir hurmat istaydi. Oʻsha xolis shukrning va sof hurmatning tarjimoni va unvoni boʻlgan "Bismillahir Rohmanir Rohiym"ni soʻzla. Oʻsha rahmatga yetishishga vosita va Rahmonning dargohida shafoatchi qil.

Ha, rahmatning mavjudligi va amalga oshishi Quyoshdek yaqqoldir. Chunki, markaziy bir naqsh xar tarafdan kelgan arqon va iplarning intizomidan va vaziyatlaridan hosil boʻlganidek, bu koinotning eng katta doirasida Allohning ming bir ismining jilvasidan uzangan nuroniy arqonlar koinot siymosida shunday sikka-i rahmat ichida rahimiyat muxrini va naqshi shafqatni toʻqimoqda. Shunday bir inoyat muxrini oʻryaptiki, Quyoshdan ham porloq oʻzini aqllarga koʻrsatmoqda. Darhaqiqat,

Quyosh va Oyni, unsurlar va ma'danlarni,

nabotot va hayvonotni ulkan bir naqshning arqon iplari kabi ming bir ismlarning shu'lalari bilan tartiblagan va hayotga xodim qilgan,

nabotiy va hayvoniy barcha volidalarning gʻoyat shirin va fidokorona shafqatlari orqali Oʻz shafqatini koʻrsatgan,

tirik mavjudotni insoniyat hayotiga boʻysundirgan,

shu orqali rububiyati Ilohiyaning oʻta goʻzal va shirin ulkan bir naqshini va insonning ahamiyatini koʻrsatgan,

va eng porloq rahmatini izhor qilgan Rahmoni Zuljamol,

albatta Oʻzining mutlaq behojatligiga mutlaq ehtiyoj ichidagi jonli mavjudotga va insonga rahmatini maqbul bir shafoatchi qilgan.

Ey inson! Agar inson boʻlsang, "Bismillahir Rohmanir Rohiym" de. Oʻsha shafoatchini top.

Yer yuzida toʻrt yuz ming turdagi bir-biridan farqli nabotot va hayvonot toifalarini, hech birini unutmasdan, chalkashtirmasdan, oʻz vaqtida mukammal intizom bilan, hikmat va inoyat bilan tarbiya va idora qilayotgan va Yer kurrasining siymosida xotami ahadiyatni qoʻygan narsa - yaqqol, balki ochiq oydin rahmatdir. Oʻsha rahmatning mavjudligi bu Yer kurrasining siymosidagi shu borliqlarning mavjudligi qadar qat'iy boʻlgani kabi, borligiga mavjudot miqdoricha dalillari bor.

Darhaqiqat, zamin yuzida shunday bir rahmat muxri va ahadiyat tamgʻasi boʻlgani kabi, insonning ma'naviy mohiyatining siymosida ham shunday bir rahmat tamgʻasi borki, Yer kurrasi siymosidagi marhamat tamgʻasi va koinot siymosidagi azim rahmat tamgʻasidan kam emas. Goʻyo ming bir ismlar jilvasining birlashgan nuqtasi hukmida bir qamrovliligi bor.

Ey inson! Senga bu siymoni bergan va bu siymoda shunday bir rahmat tamgʻasini va ahadiyat muxrini qoʻygan Zot seni oʻz holingga tashlab qoʻyishi, senga ahamiyat bermasligi, sening harakatlaringga diqqat qilmasligi, senga yuzlangan butun koinotni behuda ketkazishi, yaratilish daraxtini mevasi chirik, aynigan, ahamiyatsiz bir daraxt qilishi heh mumkinmi?! Yana, hech bir jihatdan shubha qabul qilmaydigan va hech bir jihatdan kamchiligi boʻlmagan, Quyosh kabi yaqqol rahmatini va ziyo kabi koʻringan hikmatini inkor qildirishi mumkinmi? Aslo...

Ey inson! Bilginki, rahmatning arshiga yetishish uchun bir me'roj bor. U me'roj "Bismillahir Rohmanir Rohiym"dir. Bu me'roj qanchalar ahamiyatli ekanini anglashni istasang Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning bir yuz oʻn toʻrt surasining boshiga, butun muborak kitoblarning ibtidolariga va umum muborak ishlarning boshlanishlariga qara. Basmalaning qadri buyukligiga eng qat'iy bir hujjat shuki, Imom Shofe'iy (RA) kabi koʻplab buyuk mujtahidlar: "Basmala birgina oyat boʻlsada, Qur'onda bir yuz oʻn toʻrt marta nozil boʻlgan." deyishgan.

TOʻRTINCHI SIR: Cheksiz koʻplik ichida vohidiyatning koʻrinishi, اِيَّاكَ نَعْبُدُ xitobini aytish hammaga kifoya qilmaydi. Fikr tarqaladi. Umumidagi vahdat orqasida Zoti Ahadiyatni mulohaza qilib اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ deyish uchun Yer kurrasi kengligida bir qalb boʻlishi lozim. Bu sirga binoan, parchalarda yaqqol suratda ahadiyat tamgʻasini koʻrsatgani kabi, xar bir navʻda ahadiyat tamgʻasini koʻrsatish va Zoti Ahadni mulohaza qildirish uchun, xar kim xar martabada qiyinchiliksiz اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ deb, toʻgʻridan-toʻgʻri Zoti Aqdasga xitob qilib yuzlanishi uchun rahmoniyat muxri ichida ahadiyat tamgʻasini koʻrsatadi.

Qur'oni Hakim bu buyuk sirni ifodalash uchun, koinotning eng ulkan doirasida, masalan, samovot va Yerning yaratilishidan bahs qilgan vaqtida, yaqqol bir suratda xotami ahadiyatni koʻrsatish uchun birdaniga eng kichik doiradan va eng nozik parchadan soʻz ochadi. Masalan: samovot va Yerning yaratilishi mavzusi ichida diqqat qochmasin, qalb boʻgʻilmasin, ruh Ma'budini toʻgʻridan-toʻgʻri topishi uchun insonning yaratilishidan, insonning ovozidan va siymosidagi ne'mat va hikmatning nozik tomonlaridan bahs ochadi. Masalan:

oyati mazkur haqiqatni moʻ'jizali suratda koʻrsatadi.

Darhaqiqat, cheksiz yaratilgan borliqlarda va nihoyasiz koʻplikda vahdat sikkalari, ichma-ich doiralar kabi eng kattasidan eng kichik tamgʻasi qadar turlari va martabalari bor. Lekin oʻsha vahdat qancha boʻlsa ham, baribir koʻplik ichida vahdatdir. Haqiqiy xitobni toʻliq ta'min qila olmaydi. Shuning uchun, toʻgʻridan-toʻgʻri Zoti Aqdasga qarata qalbga yoʻl ochishi, koʻplikni xayolga keltirmasligi uchun vahdat orqasida ahadiyat sikkasi boʻlishi lozim. Yana, sikka-i ahadiyatga nazarlarni qaratish va qalblarni jalb qilish uchun oʻsha sikka-i ahadiyat ustida oʻta jozibador bir naqsh va gʻoyat porloq bir nur, gʻoyat shirin bir halovat va gʻoyat sevimli bir jamol, gʻoyat quvvatli bir haqiqat boʻlgan rahmat tamgʻasini va rahimiyat muxrini qoʻygan. Oʻsha rahmatning quvvati ongli mavjudotning nazarlarini jalb qiladi, oʻziga tortadi va ahadiyat tamgʻasiga qovushtiradi. Zoti Ahadiyani mulohaza qildiradi va shu yoʻl bilan اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ dagi haqiqiy xitobga sazovor qiladi.

Xullas, "Bismillahir Rohmanir Rohiym" Fotihaning mundarijasi va Qur'onning qisqa bir xulosasi jihatidan, mazkur buyuk sirning unvoni va tarjimoni boʻlgan. Bu unvonni qoʻliga olgan kimsa rahmatning tabaqalarida keza oladi. Va bu tarjimonni gapirtirgan rahmatning sirlarini oʻrganadi, rahimiyat va shafqat nurlarini koʻradi.

BESHINCHI SIR: Bir hadisi sharifda kelganki:

Bu hadisni bir qism ahli tariqat iymon aqoidiga munosib boʻlmagan gʻalati tarzda tafsir qilishgan. Hatto, ulardan bir qism ahli ishq insonning ma'naviy siymosiga surati Rahmon nazari bilan qaraganlar. Ahli tariqatning aksar qismida sakr va ahli ishqning koʻpida istigʻroq va iltibos boʻlgani uchun, haqiqatga zid tushunchalarida balki uzrli hisoblanishadi. Lekin aqli joyida boʻlganlar fikran ularning aqida asoslariga zid boʻlgan ma'nolarini qabul qilmaydi. Qilsa, xato qilgan boʻladi. Darhaqiqat, butun koinotni bir saroy, uy kabi muntazam idora qilayotgan va yulduzlarni zarralar kabi hikmatli va oson aylantirayotgan, kezdirayotgan va zarralarni intizomli xodimlar kabi ishlatayotgan Zoti Aqdasi Ilohiyning sherigi, oʻxshashi, ziddi, tengi boʻlmagani kabi,

ning sirri bilan, surati, misli, misoli, monandi ham boʻlishi mumkin emas. Lekin,

sirri bilan, namuna va misol keltirish bilan shuunotiga, sifat va ismlariga qaraladi.

Demak, namuna va misol keltirish shuunot jixatidan mumkin. Mazkur hadisi sharifning juda koʻp maqsadlaridan biri shuki, inson ismi Rahmonni toʻligʻicha koʻrsatadigan suratdadir. Yuqorida bayon qilganimizdek, koinotning siymosida ming bir ismning shu'lalaridan namoyon boʻlgan Rahmon ismi koʻringani kabi, zamin yuzining siymosida Allohning mutlaq rububiyati cheksiz jilvalari bilan namoyon boʻlgan Rahmon ismi koʻrsatilgani kabi, insonning qamrovli suratida kichik miqyosda zaminning siymosi va koinotning siymosi kabi yana Rahmon ismining toʻliq jilvasini koʻrsatadi", deganidir. Hamda: Zoti Rohmanir Rohiymning dalillari va oynalari boʻlgan jonli mavjudot va inson kabi sazovor boʻlganlarning Zoti Vojib-ul Vujudga dalolatlari shu darajada qat'iy, ochiq va yaqqolki, Quyoshning timsolini va aksini koʻrsatgan yorugʻ oynaning porloqligiga va dalolatining yaqqolligiga ishora qilib "Oʻsha oyna Quyoshdir" deyilganidek, yaqqol dalolat va mukammal munosabatiga ishora qilib "Insonda surati Rahmon bor" deyilgan va aytiladi. Ahli Vahdat-ul Vujudning moʻ'tadil qismi oʻsha sirga binoan, ushbu dalolatning yaqqolligiga va bu munosabatning kamoliga unvon sifatida "La Mavjuda illo Hu" deyishgan.

OLTINCHI SIR: Ey cheksiz ojizlik va nihoyasiz muhtojlik ichida oʻralashayotgan bechora inson! Rahmat qanchalik qiymatdor vosita va qanchalik maqbul shafoatchi ekanini angla: Oʻsha rahmat shunday bir Sultoni Zuljalolga vosita boʻlib, yulduzlar va zarralar birgalikda mukammal intizom va itoat bilan Uning qoʻshinida xizmat qilmoqda. Va Zoti Zuljalolning, Sultoni Azal va Abad zotiy behojatlik va mutlaq ehtiyojsizlik ichidadir. Hech bir jihatdan koinotga va mavjudotga ehtiyoji boʻlmagan bir Gʻaniyyi 'Alal-itloqdir. Butun koinot amr va idorasi ostida, haybat va azamati ostida nixoyatda itoatda, jaloli qarshisida xorlikdadir. Bas, ey inson rahmat seni Oʻsha Mustagʻniyi 'Alal-itloqning va Sultoni Sarmadiyning huzuriga chiqaradi, Unga doʻst qiladi va Unga suhbatdosh qiladi va sevgili bir banda vaziyatini beradi. Lekin, Quyoshga yetisholmaganing kabi, undan juda uzoqsan, hech bir jihatdan yaqinlasholmaysan. Lekin, Quyoshning ziyosi Quyoshning aksini, jilvasini sening oynang vositasida qoʻlingga beradi. Xuddi shuning kabi, Zoti Aqdasga va Shamsi Azal va Abaddan biz benihoya uzoq boʻlsakda, yaqinlasha olmasakda Uning ziyo-i rahmati Uni bizga yaqinlashtiradi.

Bas, ey inson! Bu rahmatni topgan kimsa abadiy tuganmas bir nur xazinasini topadi. U xazinani topishning chorasi, rahmatning eng porloq bir misoli va namoyandasi, rahmatning eng balogʻatli tili va dalloli va Qur'onda "Rahmatan lil-olamiyn" deb nomlangan Rasuli Akram alayhissalotu vassalomning sunnati va Unga ergashishdadir. Rahmatan lil-olamiyn boʻlmish jismlashgan rahmatga yaqinlashish vositasi - salavotdir! Darhaqiqat, salavotning ma'nosi rahmatdir. Va jonli jismlashgan rahmatga rahmat duosi boʻlgan salavot esa, rahmatan lil-olamiynga yetishishga vositadir.

Shunday ekan, sen salavotni oʻzing uchun rahmatan lil-olamiynga ulash uchun yaqinlashish vositasi qil va u Zotni rahmati Rahmonga yaqinlashish vositasi deb qabul qil. Umum ummatning rahmatan lil-olamiyn boʻlgan alayhissalotu vassalom haqlariga nihoyasiz rahmat ma'nosidagi salavot aytishlari, rahmatning qanchalik qiymatdor bir Ilohiy hadya va qanchalik keng bir doirasi ekanligini porloq bir suratda isbot qiladi.

Bir soʻz bilan, rahmat xazinasining eng qiymatli olmosi va darvozaboni Zoti Ahmadiya alayhissalotu vassalom boʻlgani kabi, eng birinchi kaliti "Bismillahir Rohmanir Rohiym"dir. Va eng oson kaliti salavotdir!

* * *

IKKINCHI SOʻZ

Iymonda qanchalik buyuk bir saodat va ne'mat hamda qanchalik buyuk bir lazzat va xotirjamlik borligini anglashni istasang, shu misoliy hikoyachaga boq, tingla:

Bir vaqt ikki odam ham rohatlanish, ham tijorat uchun sayohatga chiqishdi. Biri xudbin, omadsiz bir tarafga, narigi xudoni tanigan, baxtiyor boshqa tarafga yoʻl olib ajralishdi. Xudbin odam ham oʻz gʻamini yeydigan, ham oʻzini oʻylaydigan, ham badbin boʻlgani uchun, badbinlikning jazosi sifatida, nazarida juda yomon bir mamlakatga tushadi. Qaarasa, hamma yerda ojiz, bechora odamlar zoʻravon, zolimlarning tomonidan va buzgʻunchiliklaridan dod-faryod qilmoqda. Borgan hamma joylarida mungli, azobli holatni koʻradi. Butun mamlakat umumiy motamxona shaklini olgan. Bu azobli va zulmatli holatni his qilmaslik uchun u sarxushlikdan boshqa chora topolmaydi. Chunki hamma unga dushman va ajnabiy boʻlib koʻrinadi. Xar tarafda qoʻrqinchli oʻliklarlarni va maʻyus holda yigʻlagan yetimlarni koʻradi. Vijdoni azob ichida qoladi.

Narigi odam Xudoni tanigan, xudoparast va haqni qidirgan, goʻzal axloqli edi. U tasavvurida juda goʻzal bir mamlakatga tushdi. Bu yaxshi odam kirgan mamlakatida umumiy shodiyona. Hamma tarafda bir sevinch, bir bayram, bir jazba va surur ichida zikrxonalar... Hamma unga doʻst va qarindosh boʻlib koʻrinadi. Butun mamlakatda olqishlar va tashakkurlar bilan umumiy nafaqaga chiqarilish shodiyonasini koʻradi. "Allohu akbar" va "La ilaha illalloh" deb baxtli boʻlib askarlikka chaqirilish uchun doʻmbira, musiqa ovozini eshitadi. Avvalgi badbaxtning ham oʻzining, ham umum xalqning azobi bilan azob chekishi oʻrniga, bu baxtiyor odam ham oʻzining, ham umum xalqning sevinchi bilan baxtli va xursand edi. Ham yaxshigina tijorat qildi. Allohga shukr qildi.

Soʻng, avvalgi odamni uchratdi. Ahvolini koʻrib, tushundi va unga: "Menga qara, sen telba boʻlibsan. Ichingdagi xunukliklar zohiringda aks etibdi. Chunki kulishni yigʻlash, nafaqaga chiqishni talon-taroj qilish deb oʻylayapsan. Esingni yigʻ, qalbingni pokla. Shu musibatli parda sening nazaringdan koʻtarilsin, haqiqatni koʻra olgin. Zero, bu yer oʻta odil, marhamatkor, raiyatparvar, qudratli, intizomparvar, shafqatli bir Molikning mamlakatidir. Koʻz oʻngingda buncha taraqqiyot va kamolot belgilarini koʻrsatgan mamlakat sening hayoling koʻrsatgan suratda emas", dedi. Shunda u badbaxtning aqli kirib, nadomat qildi. "Ha, men aysh-ishratdan telba boʻlgan edim. Alloh sendan rozi boʻlsin, Jahannamiy holatdan meni qutqarding", dedi.

Ey nafsim! Bilginki, avvalgi odam kofirdir. Yoki gʻofil fosiqdir. Bu dunyo uning nazarida umumiy bir motamxonadir. Barcha jonzotlar ayriliq va zavol dakkisidan yigʻlagan yetimlardir. Hayvonlar va inson esa, ajal panjasi bilan mijigʻlangan kimsasiz beboshlardir. Togʻlar va dengizlar kabi ulkan mavjudot ruhsiz, qoʻrqinchli mayyit kabidir. Yana kufridan va zalolatidan kelib chiqib, qattiq azobli, ezuvchi, dahshatli hayollarlar uni ma'nan azoblaydi.

Narigi odam esa moʻmindir. Janobi Xoliqni taniydi, tasdiqlaydi. Uning nazarida bu dunyo bir Rahmonning zikrxonasi, insonlar va hayvonlarning ta'lim dargohi, va inson va jinlarning imtihon maydonidir. Barcha hayvonlar va insonlarning vafotlari esa nafaqaga chiqishdir. Hayot vazifasini tugatganlar, yangi vazifadorlarga yer ochilishi, kelib ishlashi uchun bu foniy dunyodan ma'nan hursand boʻlib, xavotirsiz boshqa olamga ketishadi. Barcha hayvonlar va insonlarning tavalludlari esa, askarlik xizmatiga, qurollanish, vazifa boshiga kelishdir. Barcha jonzotlar bir bir vazifador baxtiyor askar, mustaqim, mamnun xodimlardir. Barcha sadolar esa, yo vazifa boshlanishidagi zikr va tasbeh va nafaqaga chiqishdan kelgan shukr va sevinch yoki ish hursandchiligidan kelib chiqqan ohanglardir. Barcha mavjudot moʻmin kishining nazarida Sayyidi Karimining va Moliki Rahimining munis xizmatkori, doʻst xodimi, shirin kitobidir. Yana bu kabi juda koʻp latif, yuksak va laziz, shirin haqiqatlar iymonidan namoyon boʻladi, koʻrinadi.

Demak, iymon ma'naviy Jannatdagi bir tubo daraxtining urugʻini oʻz ichiga olgan. Kufr esa ma'naviy Jahannamdagi zaqqum daraxtining bir urugʻini saqlaydi.

Demak, qutulish va ishonch faqat Islomiyatda va iymondadir. Shunday ekan, biz doim اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى د۪ينِ الْاِسْلَامِ وَ كَمَالِ الْا۪يمَانِ deyishimiz lozim.

UCHINCHI SOʻZ

Ibodat naqadar buyuk bir tijorat va saodat, fisq va kayf-safo naqadar buyuk bir zarar va halokat ekanini tushunishni istasang, shu misoliy hikoyachaga boq, tingla...

Bir kuni ikki askar uzoq bir shaharga borish uchun amr oladi. Yoʻllari ikkiga ayrilgunga qadar birga ketdi. Yoʻllar ayrilgan joyda bir odamni koʻrishdi, ularga: "Oʻng tomondagi yoʻlning umuman zarari yoʻqligi bilan birga, unda ketgan yoʻlovchilardan oʻndan toʻqqizi ulkan foyda va farogʻat topadi. Chap tomondagi yoʻlning esa, foydasi yoʻqligi bilan birga, oʻn yoʻlovchidan toʻqqiztasi zarar koʻradi. Yoʻllarning ikkalasi ham qisqa va uzunlikda bir hildir. Lekin bitta farqi bor, intizomsiz va boshqaruvsiz chap tomondagi yoʻlning yoʻlovchisi safar xaltasisiz, qurolsiz ketadi. Yuzaki yengillik, yolgʻonchi farogʻatda boʻladi.

Askariy intizom ostidagi oʻng yoʻlning yoʻlovchisi esa, toʻyimli xulosalar bilan toʻldirilgan toʻrt oʻqqalik safar xaltasi va xar qanday dushmanni yengadigan va magʻlub qiladigan ikki qiyyalik mukammal bir davlat qurolini tashishga majbur...", deydi.

Ikki askar ta'riflagan odamning soʻzini tinglagandan soʻng, baxtiyor askar oʻng tomondagi yoʻlni tanlaydi. Bir botmon ogʻirlikni yelkasi va beliga oladi. Ammo qalbi va ruhi minglab botmon minnatlardan va qoʻrquvlardan qutuladi. Ikkinchi badbaxt askar esa, askarlikni tashlaydi. Nizomga tobe boʻlishni istamaydi, chap tomonga ketadi. Jismi bir botmon ogʻirlikdan qutuladi, ammo qalbi minglab botmon minnatlar ostida va ruhi chekciz qoʻrquvlar ostida eziladi. Ham hammaga tilanchi, ham barcha narsadan, xar bir hodisadan titraydigan ahvolda ketadi. Nihoyat moʻljallangan joyga yetadi. U yerda osiy va qochoq jazosini koʻradi.

Askarlik nizomini sevgan, safar xaltasi va qurolini muhofaza qilgan va oʻng tomondan ketgan askar esa, hech kimni minnatiga qolmasdan, hech kimdan qoʻrqmasdan, qalb va vijdon xotirjamligi bilan yuradi. Nihoyat oʻsha kerakli shaharga yetadi. U yerda vazifasini goʻzal ado qilgan nomusli askarga munosib mukofot oladi.

Mana ey sarkash nafs! Bilginki, ikki yoʻlovchining biri Allohning qonuniga itoatkor, ikkinchici esa osiy va hoyu-havasga tobe insonlardir. U yoʻl - hayot yoʻli boʻlib, ruhlar olamidan kelib, qabrdan oʻtadi, oxirat tomon ketadi. Safar xaltasi va qurol esa - ibodat va taqvodir. Ibodatning garchi yuzaki bir ogʻirligi boʻlsada, ma'nosida shunday bir farogʻat va yengillik borki, ta'riflab boʻlmaydi.

Chunki obid namozida: اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ deydi, ya'ni: "Undan boshqa Xoliq va Razzoq yoʻq. Zarar va manfaat uning qoʻlidadir. U ham Hakimdir - foydasiz ish qilmaydi, ham Rahimdir - ehsoni, marhamati koʻpdir", deb e'tiqod qilgani uchun, hamma narsada bir rahmat xazinasi eshigini topadi. Duo bilan qoqadi. Ham hamma narsani oʻz Rabbining amriga boʻysundirilgan holda koʻradi, Rabbiga iltijo qiladi. Tavakkal bilan tayanib, xar qanday musibatdan himoyalanadi. Iymoni unga toʻliq ishonch beradi. Ha, xar qanday haqiqiy yaxshilik kabi, jasoratning ham manbai iymondir, qullikdir. xar bir yomonlik kabi, qoʻrqoqlikning ham manbai zalolatdir.

Ha, qalbi toʻliq nurlangan bir obidni, yer kurrasi bomba boʻlib portlasa, ehtimol, uni qoʻrqitmaydi. Balki, hayratlanarli qudrati Samadoniyani lazzatli hayrat bilan tomosha qiladi. Lekin mashhur bir aqlli deyilgan qalbsiz fosiq faylasuf esa, osmonda bir dumli yulduzni koʻrsa, yerda titraydi. "Ajabo, bu daydi yulduz sayyoramizga urilsa bormi?" deydi. Vahimaga tushadi. (Bir davrda shunday bir yulduzdan Amerika titradi. Koʻpchilik kechasi uylarini tashlab chiqishdi.)

Ha, inson sanoqciz narsalarga muhtojdir, sarmoyasi esa yoʻq... Ham nihoyatsiz musibatlarga duchor, iqtidori yoʻq hukmida bir narsadir... Sarmoya va iqtidorining doirasi, qoʻli qayerga yetsa, oʻshancha. Ammo umidlari, orzulari, azoblari va balolari esa, doirasi, koʻzi, xayoli yetib borgan joygacha kengdir. Bu daraja ojiz, zaif, faqir va muhtoj boʻlgan inson ruhiga ibodat, tavakkal, tavhid, taslim qanchalik ulkan foyda, saodat, ne'mat ekanini batamom koʻr boʻlmagan odam koʻradi, idrok etadi. Ma'lumki, zararsiz yoʻl zararli yoʻldan, hatto oʻn ehtimoldan bir ehtimol bilan boʻlsa ham, ustun qoʻyiladi. Xolbuki, masalamiz boʻlgan qullik yoʻli, zararsiz boʻlish bilan birga, oʻndan toʻqqiz ehtimol bilan abadiy bir saodat xazinasi bordir. Fisq va kayf-safo yoʻli esa, hatto fosiqning e'tirofi bilan ham, manfaatsiz boʻlishi bilan birga, oʻndan toʻqqiz ehtimol bilan, abadiy azob-uqubat halokatga cabab boʻlishi, ijmoʻ va tavotur darajasida son sanoqciz mutahassislar va tajriba qilganlarning guvohligi bilan aniqlangan. Va ahli zavq va kashfning xabarlari bilan muhaqqaqdir.

Xullas kalom: Oxirat kabi, dunyo saodati ham - ibodatda va Allohga askar boʻlishdadir. Shunday ekan, biz doimo اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلَى الطَّاعَةِ وَالتَّوْف۪يقِ deyishimiz kerak. Va musulmon boʻlganimizga shukr qilishimiz kerak.

TOʻRTINCHI SOʻZ

Namoz qanchalik qiymatli va muhim, ham qanchalik arzon va oz xarajat bilan qozoniladi, ham namozsiz odam qanchalik telba va zararli ekanini ikki karra ikki toʻrt darajasida qat'iy anglashni istasang, shu misoliy hikoyachaga qara, koʻr:

Bir kuni bir buyuk hokim ikki xizmatkorini, xar biriga yigirma toʻrt oltindan berib, ikki oylik masofa uzoqligidagi xos va goʻzal bir xoʻjaligiga istiqomat qilish uchun yuboradi. Ularga: "Bu pulni yoʻl va chipta xarajatiga ishlating. U yerdagi maskaningizga kerakli ba'zi narsalarni sotib oling. Bir kunlik masofada bir bekat bor. Ham mashina, ham kema, ham poyezd, ham samolyot bor. Sarmoyaga koʻra miniladi". deb amr qiladi.

Ikki xizmatkor dars olgandan soʻng ketadi. Biri baxtiyor edi, bekatgacha biroz pul xarajat qiladi. Lekin oʻsha xarajat ichida xoʻjayiniga yoqadigan shunday goʻzal tijorat qiladiki, sarmoyasi birdan mingga chiqadi. Ikkinchi xizmatkor badbaxt, sayoq boʻlganidan, bekatgacha yigirma uch oltinini sarf qiladi. Qimor-mimorga berib zoye qiladi, bir dona oltini qoladi. Sherigi unga: "Oʻrtoq! Bu uzun yoʻlda yayov va och qolmasliging uchun bu oltinni bir chiptaga ber. Xoʻjayinimiz ham karamlidir. Balki marhamat qiladi, qilgan xatoingni kechiradi. Seni samolyotga mindiradilar. Bir kunda istiqomat joyimizga yetamiz. Boʻlmasa, ikki oylik choʻlda och, yayov, yolgʻiz ketishga majbur boʻlasan", deydi. Ajabo, u odam qaysarlik qilib, yagona oltinini bir xazinaning kaliti boʻlgan chiptaga bermasdan, vaqtinchalik lazzat uchun kayf-safoga sarflasa, oʻta aqlsiz, zararli, badbaxt ekanini eng aqlsiz odam ham anglamaydimi?

Mana ey namozsiz odam va ey namozdan xushlanmagan nafsim!

Hokim - Rabbimiz, Xoliqimizdir. Ikki xizmatkor yoʻlovchi esa, biri dindor, namozini shavq bilan oʻqiydi. Boshqasi gʻofil, namozsiz insonlardir. Yigirma toʻrt oltin esa, yigirma toʻrt soat, xar kungi umrdir. Xos xoʻjalik - Jannatdir. Bekat - qabrdir. U sayohat esa qabrga, hashrga, abadga ketiladigan bashar yoʻlovchiligidir. Amalga koʻra, taqvo quvvatiga koʻra odamlar uzun yoʻlni farqli darajada bosib oʻtishadi. Bir qism ahli taqvo, yashin kabi, ming yillik yoʻlni bir kunda oʻtadi. Bir qismi esa, xayol kabi, ellik ming yillik masofani bir kunda bosib oʻtadi. Qur'oni Azimushshon bu haqiqatga ikki oyati bilan ishorat qiladi. Chipta esa, namozdir. Birgina soat, besh vaqt namozga, tahorati bilan, kifoya qiladi. Ajabo, yigirma uch soatini shu qisqagina dunyoviy hayotga sarflab, uzun abadiy hayotga birgina soatini sarflamagan odam qanchalik zarar qiladi, nafsiga qanchalik zulm qiladi, qanchalik aqlga xilof harakat qiladi. Ming odam ishtirok etgan lotoreya qimoriga yarim molini tikishni aql qabul qiladi, holbuki yutuq ehtimoli mingdan bir. Yigirma toʻrtdan bir molini yuzdan toʻqson toʻqqiz ehtimol bilan yutishi tasdiqlangan abadiy xazinaga bermaslik, qanchalik aql va hikmatga teckari harakat ekanini, qanchalik aqldan uzoqligini, oʻzini aqlli hisoblagan odam anglamaydimi?!

Xolbuki namozda ruhning, qalbning va aqlning buyuk rohati bor. Jismga ham unchalik ogʻir ish emas. Namoz oʻqigan odamning qolgan dunyoviy muboh amallari goʻzal niyat bilan ibodatga aylanadi. Bu suratda butun umr sarmoyasini oxiratga zahira qila oladi. Foniy umrini bir jihatda boqiylashtiradi.

BESHINCHI SOʻZ

Namoz oʻqish va gunohi kabiralardan uzoq turish qay daraja haqiqiy insoniylik vazifasi va qanchalik fitriy, munosib insoniyatning yaratilish natijasi ekanini koʻrishni istasang, misoliy hikoyachaga qara, tingla:

Safarbarlikda bir harbiy qismda biri ta'lim koʻrgan, vazifaparvar, boshqasi tajribasiz, nafsparvar ikki askar birga edi. Vazifaparvar askar ta'limga va jihodga diqqat qilardi, rizq va maoshini hech oʻylamasdi. Chunki uni yedirish va jihozlarini berish, kasal boʻlsa davolash, hatto ehtiyoj boʻlganda luqmani ogʻziga solib qoʻyish - davlatning vazifasi ekanini tushungan edi. Uning asl vazifasi, ta'lim va jihoddir. Ammo ba'zan oziq-ovqat va jihozlar ishlarida ishlardi. Qozon qaynatar, idishlarni yuvar, olib kelar edi. Undan: "Nima qilyapsan?", deb soʻralsa, "Davlatga bepul ishlab beryapman", derdi. "Tirikchiligim uchun ishlayapman", demasdi.

Ikkinchi ochofat va tajribasiz askar esa, ta'limga va urushga diqqat qilmasdi. "U davlat ishidir. Menga nima", derdi. Doimo tirikchiligini oʻylab, uning orqasidan yurar, harbiy qismni tark etar, bozorga ketar, oldi-berdi qilar edi. Bir kuni ta'lim koʻrgan oʻrtogʻi unga aytdi:

-Birodar, asl vazifang ta'lim olish va jang qilishdir. Sen shuning uchun bu yerga keltirilgansan. Podshohga ishon. U seni och qoldirmaydi. Bu uning vazifasidir. Ham sen ojiz va faqirsan, hamma joyda oʻzingni ta'minlay olmaysan. Ham jihod va safarbarlik zamonidir. Ham senga osiy deb, jazo beradilar.

Ha, ikki vazifa qarshimizda koʻrinyapti. Biri podshohning vazifasidir. Ba'zan biz unga bepul ishlab beramiz, u bizni parvarish qiladi. Boshqasi bizning vazifamizdir. Podshoh bizga osonlashtirishlar bilan yordam beradiki, ta'lim va urushdir. Ajabo, u sayoq askar u mujohid ta'lim koʻrganga quloq solmasa, qanchalik tahlikaga tushishini, anglaysan!

Mana ey tanbal nafsim! U beqaror urush maydoni, bu sertashvish dunyo hayotidir. Harbiy qismlarga taqsimlangan qoʻshin esa, insonlar jamiyatidir. Harbiy qism esa, shu asrning Islom jamoatidir. Ikki askar esa, biri diniy farzlarini bilgan va bajargan, gunohi kabiralarni tark va gunohlarni qilmaslik uchun nafs va shayton bilan jihod qiluvchi taqvodor musulmondir. Boshqasi, Razzoqi Haqiqiyni ayblash darajasida tirikchilik dardiga shoʻngʻib, farzlarni tark qilib, tirikchilik yoʻlida duch kelgan gunohlarni qilgan fosiqi ziyondagi kimsadir. Ta'lim va buyruq esa (boshda namoz) ibodatlardir. Jihod esa, nafs va hoyu-havas, jin va ins shaytonlariga qarshi jihod qilib, gunohlardan va razil axloqdan, qalb va ruhini abadiy halokatdan qutqarishdir. Ikki vazifa esa, biri, hayotni berib yedirishdir. Ikkinchisi, hayotni berganga va yedirganga topinib yolvorishdir. Unga tavakkal qilib, ishonishdir.

Ha, eng porloq bir Samadoniy sanʻat moʻjizasi va Rabboniy hikmat horiqosi boʻlgan hayotni kim bergan, yaratgan boʻlsa, rizq bilan hayotni ta'minlagan va davom ettirgan ham udir. Undan boshqasi emas... Dalil istaysanmi? Eng zaif, eng past hayvon eng yaxshi oziqlanadi (meva qurtlari va baliqlar kabi). Eng ojiz, eng nozik maxluq, eng yaxshi rizqni u yeydi (chaqaloqlar va hayvon bolalari kabi).

Halol rizq vositasi iqtidor va ixtiyor bilan emasligini, balki ojiz va zaifligi uchun berilishini anglash uchun baliqlar bilan tulkilarni, hayvon bolalari bilan yirtqichlarni, daraxtlar bilan hayvonlarni taqqoclash kifoya.

Demak, tirikchilik dardi uchun namozini tark qilgan kimsa ta'limni va handaqni tark qilib, bozorda tilanchilik qilgan askarga oʻxshaydi. Ammo namozini oʻqigandan soʻng Janobi Razzoqi Karimning rahmat oshxonasidan ulushini qidirish, boshqalarga yuk boʻlmaslik uchun shaxsan borish goʻzaldir, mardlikdir, u ham bir ibodatdir.

Inson ibodat uchun yaratilganini fitrati va ma'naviy jihozlari koʻrsatadi. Chunki dunyoviy hayotiga lozim boʻlgan amal va iqtidor jihatidan eng oddiy chumchuqqa yeta olmaydi. Ammo ma'naviy va uxroviy hayotiga kerakli ilm va faqirlik bilan yolvorish, ibodat jihatidan hayvonotning sultoni va qoʻmondoni hukmidadir.

Demak, ey nafsim! Agar dunyoviy hayotni asl maqsad qilsang va u uchun doim ishlasang, eng oddiy bir chumchuq hukmida boʻlasan. Agar uxroviy hayotni asl maqsad qilsang, shu hayotni ham unga vosita va ekinzor qilsang, unga koʻra harakat qilsang, hayvonotning buyuk bir qoʻmondoni hukmida, shu dunyoda Janobi Haqning nozli va niyozdor bir bandasi, mukarram va muhtaram bir musofiri boʻlasan.

Mana senga ikki yoʻl, istaganingni tanla! Hidoyat va tavfiqni Arhamur-rohimindan ista...

OLTINCHI SOʻZ

Nafsi va molini Janobi Haqqa sotish, Unga banda va askar boʻlish qanchalik foydali bir tijorat, qanchalik sharafli bir martaba ekanini anglashni istasang, ushbu mosoliy hikoyachani tingla:

Bir zamon bir podshoh raiyatidan ikki odamga, xar biriga omonat qilib bittadan xoʻjalik beradiki, ichida fabrika, uskuna, ot, qurol kabi hamma narsa bor. Ammo boʻronli bir urush zamoni boʻlgani uchun, hech narsa barqaror turmaydi. Yo yoʻq boʻladi yoki oʻzgaradi, ketadi. Podshoh u ikki askarga kamoli marhamatidan hurmatli elchicini yubordi. Gʻoyat marhamatli bir farmon bilan ularga aytdi: "Qoʻlingizdagi omonatimni menga sotinglar.

1. Siz uchun muhofaza qilay, behuda zoye boʻlmasin. Urush tugagandan soʻng sizga yanada goʻzal bir suratda qaytarib beraman.

2. Ham, u omonat goʻyo sizning molingiz. Sizga juda katta haq beraman.

3. Ham, u uskuna va fabrikadagi jihozlar mening nomim bilan va mening dastgohimda ishlatiladi.

4. Ham narxi, ham haqlari birdan mingga yuksaladi. Butun foydani sizga beraman.

5. Hamda siz ojiz va faqirsiz. U ulkan ishlarning xarajatlarini koʻtara olmaysiz. Barcha xarajat va kerakli narsalarni men zimmamga olaman. Barcha kirim va daromadni sizga beraman. Hamda nafaqa vaqtiga qadar qoʻlingizda qoldiraman. Mana, besh martaba foyda ustiga foyda...

Agar menga sotmasangiz, zotan koʻrib turibsizki,

1) hech kim oʻz qoʻlidagini muhofaza qila olmayapti. Xar kimnikidek, qoʻlingizdan chiqadi.

2) Ham behuda ketadi, ham u yuksak narxdan mahrum qolasiz.

3) Ham u nozik, qiymatli jihozlar, mezonlar iste'mol qilinadigan shohona ma'danlar va ishlar topmaganidan, batamom qiymatdan tushadi.

4) Ham idora va muhofaza zahmati va tashvishi oʻzingizga qoladi.

5) Ham omonatga xiyonat jazosini koʻrasiz.

Mana, besh daraja zarar ustiga zarar...

Menga sotish - menga askar boʻlib, mening nomim bilan tasarruf etish demakdir. Oddiy bir asir va tartibsizlik oʻrniga, oliy bir podshoning xos, erkin eng yaqin askari boʻlasiz".

Ular bu iltifotni va farmonni tinglagandan soʻng, ikki odamdan aqli joyida boʻlgani:

-Bosh ustiga, men iftixor bilan sotaman. Ham ming tashakkur aytaman, dedi.

Narigisi magʻrur, nafsi fir'avnlashgan, xudbin, sarxush, goʻyo abadiy u xoʻjalikda qoladiganday, dunyo zilzilalaridan, tashvishlaridan xabari yoʻqday:

-Yoʻq! Podshoh kim ekan? Men mulkimni sotmayman, tinchimni buzmayman..., dedi.

Bir oz vaqt oʻtib birinchi odam shunday bir martabaga chiqdiki, hamma holiga havas qilardi. Podshohning lutfiga sazovor boʻlgan, xos saroyida saodat bilan yashayapti. Ikkinchisi shunday bir holga giriftor boʻldiki: Ham hamma unga achindi, hamda "Shunga loyiq!" dedi. Chunki xatosining natijasi sifatida ham saodati va mol-mulki ketgan, ham jazolanyapti va azob chekyapti.

Mana ey serhavas nafs! Bu misolning durbini bilan haqiqatning yuziga qara. Podshoh - azal-abad Sultoni boʻlgan Rabbing, Xoliqingdir. Va u xoʻjaliklar, uskunalar, jihozlar, mezonlar esa, sening hayot doirang ichidagi ega boʻlgan narcalaring va u sohib boʻlganlaring ichidagi jism, ruh va qalbing va ular ichidagi koʻz va til, aql va xayol kabi zohiriy va botiniy tuygʻularingdir. Va u hurmatli elchi esa, Rasuli Karimdir. Farmoni ahkom esa, Qur'oni Hakim boʻlib, biz aytgan katta tijoratni shu oyat bilan e'lon qilyapti:

Tashvishli urush maydoni esa, shu boʻronli dunyo yuzi boʻlib, toʻxtamaydi, aylanadi, buziladi. Xar bir inson: "Modomiki hamma narsa qoʻlimizdan chiqib, foniy boʻlib yoʻqoladi. Ajabo, boqiyga almashtirib boqiylashtirish chorasi yoʻqmi?" deb oʻylar ekan, birdan samoviy Qur'on sadosi eshitiladi. "Ha, bor. Ham besh martaba foydali bir suratda goʻzal va rohat bir chorasi bor", deydi.

Savol: Chorasi nima ekan?

Javob: Omonatni haqiqiy sohibiga sotish... Sotishda besh daraja foyda ustiga foyda bor.

Birinchi foyda: Foniy mol boqiylashadi. Chunki Qayyumi Boqiy boʻlgan Zoti Zuljalolga berilgan va Uning yoʻlida sarf qilingan bu oʻtkinchi umr boqiyga aylanadi, boqiy mevalar beradi. Shunda umr daqiqalari xuddi danaklar, urugʻ boʻlib zoxiran yoʻqoladi, chiriydi. Ammo baqo olamida saodat gullari ochadilar va unib chiqadilar. Va barzoh olamida ziyodor, munis manzara boʻlishadi.

Ikkinchi foyda: Jannat kabi bir narx beriladi.

Uchinchi foyda: xar bir a'zo va tuygʻularning qiymati birdan mingga chiqadi. Masalan, aql bir jihozdir. Agar Janobi Haqqa sotmasdan, nafs hisobiga ishlatsang, shunday badbaxt va qiynovchi va zeriktiruvchi bir jihoz boʻladiki, oʻtgan zamonning mahzun azoblarini va kelajakning dahshatli qoʻrquvlarini bu bechora boshingga yuklaydi, baxtsiz va zararli jihoz darajasiga tushadi. Shuning uchun: Fosiq odam aqlning iztirob va azobidan qutulish uchun koʻpincha yo sarxushlikka yoki koʻngilxushlikka qochadi. Agar Moliki Haqiqiysiga sotib, uning hisobiga ishlatsang, aql shunday sirli bir kalit boʻladiki: Koinotdagi nihoyatsiz rahmat xazinalarini va hikmat boyliklarini ochadi. Bu bilan sohibini abadiy saodatga tayorlagan Murshidi Rabboniy darajasiga chiqadi.

Masalan: Koʻz bir tuygʻu boʻlib, ruh bu olamni u deraza orqali tomosha qiladi. Agar Janobi Haqqa sotmasdan, balki nafs hisobiga ishlatsang, oʻtkinchi, ba'zi oʻtkinchi goʻzalliklarni, manzaralarni koʻrib, shahvat va nafsoniy hoyu-havasga hayociz vocita darajasidagi xizmatkor boʻladi. Agar koʻzni koʻzning Sone'-i Basiriga sotsang va Uning hisobiga va ruxsati doirasida ishlatsang, u vaqt shu koʻz shu ulkan koinot kitobining mutolaachisi va bu olamdagi Moʻ'jizoti San'ati Rabboniyaning tomoshabini va Yer kurrasi bogʻidagi rahmat gullarining muborak arisi darajasiga chiqadi.

Tildagi ta'm sezish tuygʻusini Fotiri Hakimiga sotmay, nafs hisobiga, me'da nomiga ishlatsang, unda me'daning oxuriga va fabrikasiga darvozabon darajaciga tushadi, tubanlashadi. Agar Razzoqi Karimga sotsang, tildagi ta'm sezish tuygʻusi Rahmati Ilohiya xazinalarining mohir noziri va Qudrati Samadoniya oshxonalarining shukr qilgan taftishchisi martabasiga chiqadi.

Mana ey aql, diqqat qil! Badbaxt bir jihoz qayerda... Koinot kaliti qayerda... Ey koʻz, goʻzal qara! Oddiy bir hayociz qayerda... Kutubxona-i Ilohiyning oʻqimishli nazoratchici qayerda... Va ey til, yaxshilab tot! Bir oxur darvozaboni va fabrika ta'qiqchisi qayerda... Xazina-i xossa-i Rahmat noziri qayerda...

Va yana bular kabi boshqa jihozlarni va a'zolarni qiyos qilsang, anglaysanki: Haqiqatdan, moʻmin Jannatga loyiq va kofir Jahannamga muvofiq mohiyatga ega. Va ularning xar biri bu qiymatni olishlarining sababi: moʻmin iymoni bilan Xoliqining omonatini uning nomi bilan va izni doirasida iste'mol qilishidir. Va kofir xiyonat qilib, nafsi ammora hisobiga ishlatishidir.

Toʻrtinchi foyda: Inson zaifdir, balolari koʻp. Faqirdir, ehtiyoji juda ziyoda. Ojizdir, hayot yuki juda ogʻir. Agar Qodiri Zuljalolga tayanib, tavakkal qilmasa va cuyanib, taslim boʻlmasa, vijdoni doimo azob ichida boʻladi. Samarasiz mashaqqatlar, azoblar, nadomatlar uni boʻgʻadi. Yo mast yoki jonivor qiladi.

Beshinchi foyda: Barcha a'zo va jihozlarning ibodati va tasbehoti va yuksak haqlari eng muhtoj boʻlgan vaqtingda, Jannat mevalari suratida senga berilishiga ahli zavq va kashf va ahli ixtisos va mushohada ittifoq etganlar.

Ushbu besh daraja foydali tijoratni qilmasang, shu foydalardan mahrum boʻlishdan tashqari, besh daraja zarar ustiga zararga tushasan.

Birinchi zarar: Sevgan mol va avloding, va topingan nafs va hoyu-havasing, va maftun boʻlgan yoshlik va hayoting zoye boʻlib yoʻqoladi, qoʻlingdan chiqadi. Lekin gunohlarini, azoblarini senga qoldirib, boʻyningga yuklaydi.

Ikkinchi zarar: Omonatga xiyonat jazosini olasan. Chunki eng qiymatli jihozlarni eng qiymatsiz narsalarda sarf qilib, nafsingga zulm qilding.

Uchinchi zarar: Barcha qiymatli insoniy jihozlarni hayvonlikdan past bir darajaga tushirib, hikmati Ilohiyaga boʻhton va zulm qilding.

Toʻrtinchi zarar: Ojizliging va faqirliging bilan birga, juda ogʻir hayot yukini zaif belingga yuklab, zavol va firoq dakkisi ostida doimo faryodu figʻon qilasan.

Beshinchi zarar: Abadiy hayotning asoslarini va ohirat saodatning kerakli narsalarini qoʻlga kiritish uchun berilgan aql, qalb, koʻz va til kabi goʻzal Rahmoniy hadyalarni senga Jahannam eshiklarini ochadigan xunuk bir suratga aylantiracan.

Endi sotishga qaraymiz. Ajabo, shunchalik ogʻir narsamiki, koʻplar sotishdan qochishyapti. Yoʻq, qat'iyan va aslo! Hech ogʻirligi yoʻq. Zero, halol doirasi kengdir, lazzatlanishga kifoya qiladi. Xaromga kirishning umuman keragi yoʻq. Allohning farzlari esa yengildir, ozdir. Allohga banda va askar boʻlish shunday lazzatli bir sharaf boʻlib, ta'riflab boʻlmaydi. Vazifa esa: Faqat bir askar kabi Alloh nomi bilan ishlash, boshlash kerak. Va Alloh hisobiga berish va olish kerak. Va izni va qonuni doirasida harakat qilish kerak, xotirjamlik topishi kerak. Xato qilsa, istigʻfor aytishi kerak: "Ey Rabbim! Xatolarimizni afv et, bizni oʻzingga qul deb qabul et, omonatingni olish vaqtiga qadar bizni omonatda amin qil. Omin," deyish va Unga yolvorish kerak...

YETTINCHI SOʻZ

Shu koinotning tushunilishi qiyin boʻlgan sirini ochgan اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ وَ بِالْيَوْمِ الْاٰخِرِ bashar ruhi uchun saodat eshigini ochgan, qiymatli ikki mushkulini ochgan sir ekanini, sabr bilan Xoliqiga tavakkal va iltijo qilish hamda shukr bilan Razzoqidan soʻrash va duo, qanchalik manfaatli va shifobaxsh ikki malham ekanini va Qur'onni tinglash, hukmiga itoat etish, namoz oʻqish, gunohi kabiralarni tark etish abad-ul obod yoʻlovchiligida qanchalik muhim, qimmat, ravnaqli bir chipta, oxirat ozigʻi, qabr nuri ekanini anglashni istasang, ushbu mosoliy hikoyachaga boq, tingla.

Bir kuni bir askar urush va imtihon maydonida, foyda va zarar ichida juda daxshatli vaziyatga tushadi: Oʻng va chap tarafidan dahshatli chuqur ikki yara bilan yaralangan va orqasida katta bir arslon unga hujum qilish uchun kutayotganday turibdi. Va koʻz oʻngida bir dor oʻrnatilgan, barcha sevganlarini osib oʻldiryapti, uni ham kutyapti. Ham shu holida uzun bir yoʻlovchiligi bor, surgun qilinyapti. U bechora bu dahshat ichida ma'yus boʻlib oʻylarkan, oʻng tarafida Hizr kabi yaxshiliksevar, nuroniy zot paydo boʻladi. Unga: "Xafa boʻlma. Senga ikki sir berib oʻrgataman. Chiroyli shaklda iste'mol qilsang, arslon senga itoatkor ot boʻladi. Ham u dor senga yoqimli va dam olish uchun yoqimli bir argʻimchoqqa aylanadi. Ham senga ikkita malham beraman. Chiroyli tarzda iste'mol qilsang, ikki badboʻy yaralaring ikki goʻzal hidli Guli Muhammadiy (alayhissalotu vassalom) deb atalgan latif gulga aylanadilar. Ham senga bir chipta beraman. U bilan bir yillik yoʻlni oʻta tez - bir kunda bosib oʻtasan. Agar ishonmayotgan boʻlsang, bir oz tajriba qilib koʻr. Toki toʻgʻri ekanini anglab yetasan", dedi. Haqiqatdan bir oz tajriba qildi. Toʻgʻriligini tasdiqladi. Ha, men, ya'ni shu bechora Said ham buni tasdiqlayman. Chunki bir oz tajriba qildim, juda toʻgʻri ekanini koʻrdim. Shundan soʻng birdan koʻrdiki, chap tarafidan shayton kabi makkor, sarxush, aldovchi odam koʻp ziynatlar, bezakli suratlar, fantaziyalar, mast qiluvchi ichimliklar bilan uning yoniga keldi. Qarshisida turdi. Unga aytdiki:

-Hoy birodar! Kel, kel, birga aysh-ishrat qilib, kayf qilaylik. Shu goʻzal qiz suratlariga qaraylik. Shu xush qoʻshiqlarni tinglaylik. Shu lazzatli taomlarni yeylik.

Savol: E, ha, nimalarni yashirib oʻqiyapsan?

Javob: Bir sir.

-Qoʻy shu tushunarsiz ishni. Kayfimizni buzmaylik.

Savol: E, shu qoʻlingdagi nima?

Javob: Malxam.

-Tashla uni. Sogʻlomsan. Nima muammoing bor? Xozir bayram payti.

Savol: Besh nishonli qogʻoz nima?

Javob: Chipta. Oziq-ovqat oladigan hujjat.

-Yirt bularni. Shu goʻzal bahor mavsumida yoʻlovchilikning bizga nima keragi bor!", dedi. xar qanday makr bilan uni ishontirishga harakat qiladi. Hatto u bechora unga biroz moyillik koʻrsatadi. Ha, inson aldanadi. Men ham shunday bir makkorga aldandim.

Birdan oʻng tomondan momaqaldiroqdek bir sado keladi. Deydi: "Zinhor aldanma. U makkorga ayt: Agar ortimdagi arslonni oʻldirib, qarshimdagi dorni olib tashlab, oʻng va chap tomonimdagi yaralarni daf qilib, oldimdagi yoʻlovchilikni yoʻqotadigan chora boʻlsa, topsang, qani qil, koʻrsat, koʻraylik. Soʻng: Kel, koʻngilxushlik qilaylik, deb ayt. Boʻlmasa, ovozingni oʻchir, tentak! Toki Hizr kabi bu samoviy zot coʻzini aytsin.

Mana ey yoshligida kulgan, hozir kulgani uchun yigʻlayotgan nafsim! Bilgin: U bechora askar, sensan va insondir. U arslon esa, ajaldir. U dor esa, oʻlim, zavol va firoq boʻlib, kecha-kunduzning aylanishida doʻstlar vidolashadi, yoʻqoladi. Ikki yara esa, biri qiynovchi va chegarasiz insoniy ojizlik, keyingisi azobli, nihoyatsiz insoniy faqirlikdir. U surgun va yoʻlovchilik esa, ruhlar olamidan, ona qornidan, bolalikdan, keksalikdan, dunyodan, qabrdan, barzohdan, hashrdan, sirotdan oʻtadigan bir uzun imtihon safaridir. U ikki sir esa, Janobi Haqqa iymon va oxiratga iymondir.

Ha, shu muqaddas sir orqali oʻlim moʻmin insonni zindoni dunyodan jannat bogʻlariga, huzuri Rahmonga olib boruvchi boʻysundirilgan ot va buroq suratini oladi. Shuning uchun, oʻlimning haqiqatini koʻrgan komil insonlar oʻlimni sevishgan. Hali oʻlim kelmasdan oʻlishni istaganlar. Ham zavol va firoq, oʻlim va vafot, dor boʻlgan zamonning oʻtishi, iymon siri orqali Sone'-i Zuljalolning yangidan-yangi, rangba-rang, hilma-hil naqshining moʻjizalarini, qudratining ajoyibotini, rahmatining tajalliylarini mukammal lazzat bilan sayr va tomoshaga vosita suratini oladi. Ha, Quyoshning nuridagi ranglarni koʻrsatgan oynalarning oʻzgarib yangilanishi va kino pardalarining oʻzgarishi yanada xush, yanada goʻzal manzaralar tashkil qiladi. Ikki malham esa, biri sabr bilan tavakkaldir. Xoliqining qudratiga tayanish, hikmatiga ishonishdir.

Shundaymi? Ha, كُنْ فَيَكُونُ amriga molik Sultoni Jahonga ojizlik hujjati bilan tayangan bir odamning nimadan parvosi boʻlishi mumkin? Zero, eng mudhish bir musibat qarshisida اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ deb qalb ishonchi bilan Rabbi Rahimiga ishonadi. Ha, orifi billoh ojizlikdan, Allohdan qoʻrqishdan lazzat oladi. Ha, xavfda lazzat bor. Agar bir yashar bir bolaning aqli boʻlsa va undan: "Eng laziz va eng totli holating qaysi?" deb soʻralsa. Balki: "Ojizligimni, zaifligimni anglab, onamning totli shapalogʻidan qoʻrqib, yana volidamning shafqatli siynasiga sigʻingan holatimdir", deb aytadi. Holbuki, barcha onalarning shafqatlari faqat rahmat tajallicining bir nuridir. Shuning uchun, komil insonlar ojizlikda va Allohdan qoʻrqishda shunday lazzat topganlarki, oʻz kuch va quvvatlaridan shiddat bilan voz kechib, Allohga ojizlik bilan sigʻinishgan. Ojizlikni va qoʻrquvni oʻzlariga shafoatchi qilganlar.

Ikkinchi dori esa, shukr va qanoat bilan talab va duo qilish, Razzoqi Rahimning rahmatiga ishonishdir. Shundaymi? Ha, butun yer yuzini bir ne'mat dasturxoni va bahor mavsumini bir guldastasi qilgan va u dasturxonning yoniga va ustiga qoʻygan Javvodi Karimning musofiriga faqirlik va ehtiyoj qanday qilib ayanchli va ogʻir boʻlishi mumkin? Balki faqirligi va ehtiyoji xush bir ishtaha suratini oladi. Ishtaha kabi faqirlikning ziyodalashishi uchun intiladi. Shuning uchun, komil insonlar faqirlik bilan faxrlanganlar. Zinhor xato tushunma! Bu Allohga nisbatan faqirligini his qilib yolvorish deganidir. Akcincha faqirligini odamlarga koʻrsatib, tilanchilik vaziyatini olish degani emas.

Chipta, hujjat esa, boshda namoz, farzlarni ado qilish va gunohi kabiralarni tark qilishdir. Shundaymi? Ha, barcha mutahassis va tajriba qilganlar, barcha ahli zavq va kashfning ittifoqi bilan, uzun va qorongʻu abad-ul abod yoʻlida yoʻl ozuqasi, nur va buroq faqat Qur'onning amrlariga boʻysunish va qaytarganlaridan tiyilish bilan qoʻlga kiritilishi mumkin. Yoʻqsa, fan va falsafa, san'at va hikmat u yoʻlda bir tiyinga ham arzimaydi. Ularning nurlari qabrning eshigiga qadardir.

Mana ey tanbal nafsim! Besh vaqt namozni oʻqish, yetti gunohi kabirani tark etish naqadar oz, rohatli va yengildir. Natijasi, mevasi, foydasi naqadar koʻp, muhim va katta ekanini, aqling boʻlib, buzilmagan boʻlsa, anglaysan. Fisq va kayf-safoga seni tashviq qilgan shaytonga va u odamga aytasan: Agar oʻlimni oʻldirib, zavolni dunyodan ketkazish hamda ojizlikni va faqirlikni insondan olib tashlab, qabr eshigini berkitish chorasi boʻlsa, aytgin, tinglaylik. Boʻlmasa ovozingni oʻchir! Koinotning ulkan masjidida Qur'on koinotni oʻqimoqda! Uni tinglaylik. U nur bilan nurlanaylik. Hidoyati bilan amal qilaylik va uni virdi zabon qilaylik. Ha, soʻz udir va unga derlar. Haq boʻlib, Haqdan kelib, Haq gapirgan, haqiqatni koʻrsatgan va nuroniy hikmatni nashr etgan udir.

SAKKIZINCHI SOʻZ

Bu dunyo va dunyo ichidagi inson ruhi va insonda dinning mohiyat va qiymatlarini, va agar haq din boʻlmasa, dunyo bir zindon boʻlishi, va dinsiz inson eng badbaxt maxluq ekanini va bu olamning sirrini ochgan, bashar ruhini zulmatlardan qutqargan يَا اَللّٰهُ va لَٓا اِلهَ اِلَّا اللّٰهُ ekanini anglashni istasang, shu misoliy hikoyachaga boq, tingla!

Bir kuni ikki birodar uzun bir sayohatga chiqdi. Bora-bora yoʻl ikkiga ayrildi. Ikki yoʻlning boshida jiddiy bir odamni koʻrishdi. Undan: "Qaysi yoʻl yaxshi?", deb soʻradilar. U aytdiki: "Oʻngdagi yoʻlda qonun va nizomga itoat majburiyati bor. Ammo u mashaqqat ichida bir ishonch va saodat bor. Chapdagi yoʻlda esa, erkinlik va hurriyat bor. Ammo u erkinlik ichida bir tahlika va azob-uqubat bor. Tanlash ixtiyori sizda".

Buni tinglagandan soʻng, goʻzal axloqli birodar oʻngdagi yoʻlni تَوَكَّلْتُ عَلَى اللّٰهِ deb tanladi va nizom va intizomga itoat qilishni qabul qildi. Axloqsiz va sayoq boʻlgani eca faqat erkinlik uchun chap yoʻlni tanladi. Zohiran yengil, ma'nan ogʻir vaziyatda ketgan bu odamni xayolan kuzatamiz.

Bu kishi uzoq yoʻl bosib, borib-borib oxiri boʻsh bir sahroga tushdi. Birdan qoʻrqinchli sado eshitdi. Qarasa, dahshatli bir arslon changalzordan chiqib, unga hujum qilyapti. Shunda qochdi. Oxiri oltmish arshin chuqurlikdagi suvsiz bir quduqqa uchradi. Qoʻrquvidan oʻzini uning ichiga otdi. Yarmigacha tushib, qoʻllari bir daraxtga ilindi, yopishib oldi. Quduqning devoridan oʻsib chiqqan daraxtning ikki ildizi bor edi. Ikkita sichqon, biri oq, biri qora ikki ildizni kemirayotgan edi. Yuqoriga qaradi, koʻrdiki, arslon soqchi kabi quduqning ogʻzida turibti. Pastga qaradi, koʻrdiki, ichida dahshatli bir ajdarho bor. Boshini koʻtargan, oʻttiz arshin yuqoridagi oyogʻiga yaqinlashgan. Ogʻzi quduqning ogʻzi kabi keng. Quduqning devoriga qaradi, koʻrdiki, chaqadigan zararli hasharotlar atrofini oʻrab olgan. Daraxtning boshiga qaradi, koʻrdiki, bir anjir daraxti. Ammo, koʻp hilma-hil daraxtlarning mevalari, yongʻoqdan anorgacha mevalar bor. U odam kaltafahmligi uchun, aqlsizligidan anglamadiki, bu oddiy ish emas. Bu ishlar tasodifiy boʻla olmaydi. Bu ajib ishlar ichida gʻarib sirlar bor. Va juda buyuk bir ishlayotgan zot borligini anglay olmadi. Uning qalbi va ruh va aqli shu azobli vaziyatdan yashirin dodu faryod qilganlari holda, nafsi ammorasi, goʻyo hech narsa boʻlmaganday johillik qilib, ruh va qalbning yigʻiciga qulogʻini berkitib, oʻzini oʻzi aldab, bir bogʻda yurganday, daraxtning mevalarini yeyishni boshladi. Xolbuki, u mevalarning bir qismi zaharli va zararli edi. Bir qudsiy hadisda Janobi Haq:

اَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْد۪ى ب۪ى Ya'ni: "Qulim meni qanday tanisa, u bilan oʻshanday muomala qilaman", degan.

Bu badbaxt badbinlik va aqlsizligi bilan, koʻrganini oddiy va haqiqatning oʻzi deb oʻyladi va oʻshanday muomala koʻrdi, koʻryapti va koʻradi! Na oʻldi, qutuldi na yashayapti. Azob chekyapti. Biz esa bu badbaxtni shu azobda qoldirib qaytamiz. Ikkinchi birodarning holini koʻraylik.

Bu muborak aqlli zot ketyapti. Ammo birodari kabi aziyat chekmayapti. Chunki goʻzal axloqli boʻlgani uchun, goʻzal narsalarni oʻylaydi, xayollariga goʻzal narsalar keladi. Oʻziga-oʻzi tasalli beradi. Birodari kabi zahmat va mashaqqat chekmaydi. Chunki nizomni biladi, itoat qiladi, osonlik bilan yuradi. Osoyishtalik va ishonch ichida erkin ketadi.

Bir boqqa duch keldi. Ichida ham goʻzal gul va mevalar bor. Ham qaralmagani uchun oʻlgan narsalar ham mavjud. Birodari ham shunday bir yerga kirgan edi. Ammo murdor narsalarga diqqat qilib mashgʻul boʻlgan, koʻnglini aynitgan. Hech istirohat etmay chiqib ketgan edi. Bu zot esa, "Hamma narsaning yaxshisiga qara", qoidasiga amal qilib, oʻlik narsalarga umuman qaramadi. Yaxshi narsalardan yaxshi foydalandi. Yaxshigina dam olib, chiqib ketadi. Soʻng bora-bora bu ham avvalgi birodari kabi ulkan bir sahroga kirdi. Birdan hujum qilgan bir arslonning ovozini eshitdi. Qoʻrqdi, ammo birodarichalik qoʻrqmadi. Chunki yaxshi oʻyi va goʻzal fikri bilan: "Bu sahroning bir hokimi bor. Bu arslon u hokimning amri ostida bir xizmatkor boʻlish ehtimoli bor", deb tasalli topdi. Ammo yana qochdi.

Oxiri oltmish arshin chuqurlikdagi suvsiz quduqqa uchradi, oʻzini uning ichiga otdi. Birodari kabi oʻrtasida bir daraxtga qoʻli ilindi, havoda osilib qoldi. Qarasa, ikki hayvon daraxtning ikki ildizini kemiryapti. Yuqoriga qaradi, arslon turibdi. Pastga qaradi, bir ajdarhoni koʻrdi. Xuddi birodari kabi bir ajib vaziyat koʻrdi. Bu ham dahshatga tushdi. Lekin birodarining dahshatidan ming daraja yengil. Chunki goʻzal axloqi unga goʻzal fikr bergan va goʻzal fikr esa unga hamma narsaning goʻzal jihatini koʻrsatadi. Shu sabab: "Bu ajib ishlar bir-biri bilan aloqadordir. Ham bir amr bilan harakat qilayotganday koʻrinyapti. Shunday ekan, bu ishlarda bir sir bor. Ha, bular bir yashirin hokimning amri bilan boʻladi. Shunday ekan, men yolgʻiz emasman. U yashirin hokim menga qarayapti, meni cinayapti, bir maqsad uchun meni bir yerga jalb qilib, da'vat qilyapti", deb oʻyladi.

Bu totli qoʻrquv va goʻzal fikrdan bir qiziqish hosil boʻldi: "Ajabo, meni sinab oʻzini menga tanitishni istagan va bu ajib yoʻl bilan bir maqsadga jalb qilgan kim?" Soʻng tanish qiziqishidan sir sohibining muhabbati hosil boʻldi. Va shu muhabbatdan sirni ochish orzusi hosil boʻldi. Va u orzudan tilsim sohibini rozi qiladigan va unga yoqadigan bir goʻzal vaziyat olish ictagi hosil boʻldi. Soʻng daraxtning tepasiga qaradi, koʻrdiki, anjir daraxti. Ammo tepasida minglab daraxtlarning mevalari bor. Shunda qoʻrquvi batamom ketdi. Chunki, qat'iyan angladiki, anjir daraxti bir roʻyxat, bir mundarija, bir koʻrgazma! Maxfiy hokim bogʻ va boʻstonidagi mevalarning namunalarini, bir sir va bir moʻjiza bilan bu daraxtga osgan va oʻz musofirlari uchun tayyorlagan taomlarga bittadan ishorat suratida u daraxtni bezagan boʻlishi kerak. Boʻlmasa, bir daraxt minglab daraxtlarning mevalarini bermaydi. Soʻng yolvorishga tushdi.

Nihoyat sir kaliti unga ilhom boʻldi va: "Ey bu yerlarning hokimi! Senga yolvoraman, menga yordam ber. Senga sigʻinaman va senga xizmatkorman. Va sening roziligingni istayman. Va seni izlayman", dedi. Bu niyozdan soʻng, birdan quduqning devori yorilib, shohona, toza va goʻzal bir bogʻga bir eshik ochildi. Balki ajdarho ogʻzi oʻsha eshikka aylandi. Arslon va ajdarho ikki xizmatkor suratiga kirishdi. Uni ichkariga da'vat qiladilar. Hatto u arslon unga boʻysundirilgan bir ot shakliga kirdi.

Mana ey tanbal nafsim! Va ey xayoliy doʻstim! Keling, bu ikki birodarning holatlarini solishtirib koʻraylik. Toki, yaxshilik qanday yaxshilik keltirishi va yomonlik qanday yomonlik keltirishini, koʻraylik, bilaylik.

Chap yoʻlning badbaxt yoʻlovchisi xar doim ajdarhoning ogʻziga kirishga muntazir, titraydi. Baxtiyor esa, mevador va ravnaqli bir boqqa da'vat qilinadi. Badbaxt azobli dahshatda va qattiq qoʻrquv ichida qalbi parchalanadi va bu bahtiyor esa shirin bir ibrat, totli qoʻrquv, sevimli ma'rifat ichida gʻarib narsalarni kuzatib, tomosha qiladi. Badbaxt esa vahshat va ma'yusiyat va kimsasizlik ichida azob chekadi. Bu baxtiyor esa, yaqinlik, umid va ishtiyoq ichida lazzatlanadi. Badbaxt esa oʻzini vahshiy jonivorlarning hujumiga uchragan mahbus sifatida koʻradi. Baxtiyor esa, aziz musofir boʻlib, musofiri boʻlgan Mehmondori Karimning ajib xizmatkorlari bilan doʻst boʻlib xursandchilik qiladi. Badbaxt eca zohiran laziz, ma'nan zaharli mevalarni yeb azobini tezlashtiradi. Chunki u mevalar namunalardir. Totishga izn bor, toki asllariga talabgor boʻlib xaridor boʻlsin. Akcincha, hayvondek eyishga ruxsat yoʻq. Baxtiyor esa totib koʻradi, ishni tushunadi. Yeyishni keyinga qoldiradi va intizorlik bilan lazzatlanadi. Badbaxt eca oʻziga-oʻzi zulm qilgan. Kunduz kabi goʻzal haqiqatni va porloq vaziyatni basiratsizligi bilan oʻzi uchun qorongʻu va zulmatli vahima va jahannam shakliga keltirgan. Na shafqatga loyiq, na biron kishidan shikoyat qilishga haqqi bor.

Masalan, bir kishi goʻzal bogʻda, doʻstlar oʻrtasida, yoz mavsumida, xush bir ziyofatdagi lazzatga qanoat qilmasdan, iflos, mast qiluvchi ichimliklar bilan sarxush boʻlib, oʻzini qish oʻrtasida, jonivorlar ichida och, yalongʻoch deb xayol qilib, baqir chaqirni va yigʻlashni boshlasa, shafqatga loyiq emas balki oʻziga-oʻzi zulm qiladi. Doʻstlarini jonvor deb koʻrib, tahqirlaydi. Bu badbaxt ham shunday. Bu baxtiyor esa haqiqatni koʻradi. Haqiqat esa goʻzaldir. Haqiqatning husnini idrok etish bilan, haqiqat sohibining kamoliga hurmat koʻrsatadi. Rahmatiga loyiq boʻladi. Mana "Yomonlikni oʻzingdan, yaxshilikni Allohdan bil," degan Qur'oniy hukmning sirri yuzaga chiqadi.

Bular kabi boshqa farqlarni qiyoclacang, anglaysanki: Avvalgisining nafsi ammorasi unga ma'naviy bir jahannam tayyorlagan. Keyingisining goʻzal niyati, goʻzal tasavvuri, goʻzal hislati, goʻzal fikri uni buyuk bir ehson va saodatga, porloq fazilatga va fayzga sazovor qilgan.

Ey nafsim va ey nafsim bilan birga bu hikoyani tinglagan odam!

Agar badbaxt birodar boʻlishni istamasang va baxtiyor boʻlishni istasang, Qur'onni tingla va hukmiga itoatkor boʻl va uni mahkam tut va hukmlari bilan amal qil.

Bu misoliy hikoyada boʻlgan haqiqatlarni agar tushungan boʻlsang, din va dunyo, inson va iymonning haqiqatini unga qiyoclashing mumkin. Muhimlarini men aytaman. Boshqalarini sen oʻzing chiqarib ol.

Xullas qara! U ikki qardosh, biri moʻminning ruhi va solihning qalbidir. Narigisi kofirning ruhi va fosiqning qalbidir. Ikki yoʻlning oʻngi - Qur'on va iymon yoʻlidir. Chapi esa, isyon va nonkoʻrlik yoʻlidir. Yoʻldagi bogʻ, bashariyat jamiyati va insoniyat madaniyati ichidagi vaqtinchalik ijtimoiy hayot boʻlib, yaxshilik va yomonlik, yaxshi va yomon, toza va xunuk narsalar birgalikda mavjud.

qoidasi bilan amal qilgan odam, qalb salomatligi bilan ketadi. Sahro - shu zamin va dunyodir. Arslon - oʻlim va ajaldir. Quduq - inson badani va hayot vaqtidir. Oltmish arshin chuqurlik - oʻrtacha umr va aksar umr boʻlgan oltmish yilga ishoratdir. Daraxt - umr muddati va hayot moddasidir. Qora va oq ikki hayvon - kecha va kunduzdir. Ajdarho - ogʻzi qabr boʻlgan barzoh yoʻli va oxiratning boshlanishidir. Lekin u ogʻiz moʻmin uchun zindondan bir boqqa ochilgan eshikdir. Zararli hasharotlar - dunyoviy musibatlardir. Ammo moʻmin uchun gʻaflat uyqusiga shoʻngʻimaslik uchun totli Ilohiy eclatma va Rahmoniy iltifotlardir. Daraxtdagi mevalar - dunyoviy ne'matlar boʻlib, Janobi Karimi Mutlaq ularni oxirat ne'matlariga bir roʻyxat, ham xotirlatuvchi, ham oʻxshashlari, ham Jannat mevalariga xaridorlarni da'vat qilgan namunalar suratida yaratgan. Daraxtning bittaligi bilan birga, xilma-xil mevalar berishi esa, qudrati Samadoniyaning tamgʻaciga va Rububiyati Ilohiyaning muxriga va Saltanati Uluhiyatning imzosiga ishoratdir.

Chunki, "bir narsadan hamma narsani yaratish" ya'ni, bir tuproqdan barcha nabotot va mevalarni yaratish, bir suvdan barcha hayvonotni bunyod etish, oddiy taomdan barcha hayvonlarning jihozlarini ijod etish, shuning bilan birga "hamma narsadan bitta narsa yaratish", ya'ni jonzotlar yegan gʻoyat farqli jinsdagi taomlardan ularga maxsus goʻsht yaratish, oddiy teri toʻqish kabi san'atlar Zoti Ahadi Samad boʻlgan Sultoni Azal va Abadning xos tamgʻasidir, maxsus muxridir, taqlid qilinmaydigan imzosidir!

Ha, bir narsadan hamma narsa va hamma narsadan bir narsa yaratish, hamma narsaning Xoliqiga xos va Qodiri Kulli shayga maxsus bir nishon, bir oyatdir. Sir - iymon sirri bilan ochilgan yaratilish hikmatining sirridir. Kalit

dir. Va u ajdarho ogʻzining bogʻ eshigiga aylanishi eslatma boʻlib: Qabr - zalolatdagilar va tugʻyonga ketganlar uchun vahshat va unutilish ichida zindon kabi mashaqqatli va bir ajdarho qorni kabi tor mozorga ochilgan bir eshik boʻlib, ahli Qur'on va iymon uchun zindoni dunyodan boʻstoni baqoga va maydoni imtihondan Jannat bogʻlariga va hayot zahmatidan Rahmon rahmatiga ochilgan eshikdir. Vahshiy arslonning munis bir xizmatkorga aylanishi va boʻysundirilgan ot boʻlishi esa, ishorat boʻlib, oʻlim ahli zalolat uchun barcha mahbublaridan azobli bir firoqi abadiydir. Oʻz dunyoviy yolgʻonchi jannatidan chiqish, qoʻrqinch va yolgʻizlik ichida mozor zindoniga kirish va qamoq boʻlib, ahli hidoyat va ahli Qur'on uchun narigi olamga ketgan eski doʻst va doʻstlariga qovushishga sababdir. Ham haqiqiy vatanlariga va abadiy saodat maqomlariga kirishga vositadir. Ham zindoni dunyodan boʻstoni Jinonga bir da'vatdir. Ham Rahmoni Rahimning fazlidan oʻz xizmati evaziga ajr olishga navbatdir. Ham hayot vazifasi zahmatidan bir nafaqaga chiqarilish. Qullik va imtihonning ta'limi va buyruqlaridan bir tanaffusdir.

Xullas kalom: Kimki foniy hayotni asos maqsad qilsa, zohiran jannat ichida boʻlsa ham, ma'nan jahannamdadir. Kimki boqiy hayotga jiddiy yuzlangan boʻlsa, ikki dunyo saodatiga sazovor boʻladi. Dunyosi qanchalik yomon va mashaqqatli boʻlsa ham, jannatning kutish honasi sifatida koʻrgani uchun yoqtiradi, bardosh beradi, sabr ichida shukr qiladi...

TOʻQQIZINCHI SOʻZ

Ey birodar! Mendan namozning muayyan besh vaqtga tayinlanganining hikmatini soʻrayapsan. Juda koʻp hikmatlaridan faqat bittasiga ishorat qilamiz.

Ha, xar bir namozning vaqti, muhim bir inqilobning boshi hisoblanadi. Shu bilan birga, azim bir Ilohiy tasarrufning oynasi va u tasarruf ichida butun Ilohiy ehsonlar aks etgan yeri boʻlgani uchun, Qodiri Zuljalolga shu vaqtlarda yanada koʻp tasbeh va ta'zim va sanoqsiz ne'matlarining ikki vaqt oʻrtasida toʻplangan yakuniga shukr va hamd ma'nosidagi namozga amr qilingan. Bu nozik va chuqur ma'noni bir oz tushunish uchun "Besh Nukta"ni nafsim bilan birga tinglash lozim...

Namozning ma'nosi, Janobi Haqni tasbeh, ta'zim va shukr qilishdir. Ya'ni, jaloliga qarata soʻz va amal bilan "Subhanalloh" deb poklash. Kamoliga lafz va amal bilan "Allohu Akbar" deb ta'zim qilish. Jamoliga qalb, til va badan bilan "Alhamdulilloh" deb shukr qilishdir. Demak, tasbeh, takbir va hamd namozning urugʻlari hukmidadir. Shuning uchun, namozning harakat va zikrlarida bu uch narsa hamma erida mavjuddir. Shuning uchun, namozdan soʻng namozning ma'nosini ta'kidlash va quvvatlash uchun bu muborak kalimalar oʻttiz uch martadan takror qilinadi. Namozning ma'nosi bu qisqa xulosalar bilan ta'kid qilinadi.

Ibodatning ma'nosi shuki - dargohi Ilohiyda banda oʻz kamchiligi, ojizligi va faqirligini koʻrib, kamoli Rububiyatning, qudrati Samadoniyaning va rahmati Ilohiyaning qarshisida hayrat va muhabbat bilan sajda qilishdir. Ya'ni, rububiyatning saltanati qullikni va itoatni istaganidek, rububiyatning muqaddasligi, pokligi ham, banda oʻz kamchiligini koʻrib, istigʻfor bilan va Rabbini butun nuqsonlardan pok, mubarro va ahli zalolatning botil fikrlaridan munazzah va oliy, koinotning butun nuqsonlaridan muqaddas va pok ekanini tasbeh bilan, "Subhanalloh" bilan e'lon qilishini taqozo qiladi.

Hamda rububiyatning kamoli qudrati, banda oʻz zaifligini va maxluqotning ojizligini koʻrib, qudrati Samadoniya asarlarining azamatiga nisbatan tahsin va hayrat ichida "Allohu Akbar" deb xuzu'alllan ruku'ga borib, unga iltijo va tavakkal qilishini taqozo qiladi. Rububiyatning nihoyatsiz rahmatining xazinasi, banda oʻz ehtiyojini va barcha maxluqotning faqirlik va ehtiyojlarini soʻrashni, duo tili bilan izhor qilish va Robbining ehson va in'omlarini shukr va sanosini "Alhamdulilloh" bilan e'lon qilishini taqozo qiladi. Demak, namozning harakat va soʻzlari bu ma'nolarni ichiga oladi. Shu sabab Alloh tomonidan qoʻyilgan.

Inson bu katta olamning bir kichraytirilgan misoli va Fotiha-i Sharifa Qur'oni Azimushshonning nurli timsoli boʻlgani kabi, namoz ham barcha ibodatlarning turlarini ichiga olgan nuroniy mundarija va barcha maxluqot sinflarining ibodat turlarilariga ishorat qilgan muqaddas xaritadir.

Haftalik bir soatning soniya, daqiqa, soat va kunlarini sanaydigan millari bir-birlariga qaraganlari, bir-birining misoli va bir-birining oʻrnida boʻlgani kabi, Janobi Haqning juda ulkan soati boʻlgan bu dunyo olamining soniyasi hukmida boʻlgan kecha-kunduzning aylanishi, daqiqalarni sanagan yillar va soatlarni sanagan inson umrining bosqichlari, kunlarni sanagan olam umri davrlari bir-biriga yuzlangan, bir-birining misoli va bir-birining oʻrnida boʻlgani kabi, bir-birini xotirlatadi. Masalan:

Sahar vaqti, quyosh chiqqunga qadar, bahorning boshlanishiga, ham insonning ona qorniga tushgan onlariga, ham samovot va yerning olti kunda yaratilishining birinchi kuniga oʻxshaydi, xotirlatadi va ulardagi Ilohiy maqsadlarni eslatadi.

Peshin vaqti, yoz mavsumining oʻrtasiga, ham yoshlikning kamoliga, ham dunyo umridagi insonning yaratilish davriga oʻxshaydi, ishorat qiladi va ulardagi rahmatning aksini va ne'matning fayzlarini xotirlatadi.

Asr vaqti, kuz mavsumiga, ham keksalik davriga, ham oxirzamon Paygʻambarining (alayhissalotu vassalom) saodat asriga oʻxshaydi va ulardagi Ilohiy maqsadlarni va in'omoti rahmoniyani xotirlatadi.

Shom vaqti, kuz mavsumining oxirida juda koʻp maxluqotning botishini, insonning vafotini, ham dunyoning qiyomat ibtidosidagi xarob boʻlishini eslatish bilan, jaloliy akslarni bildiradi va inconni gʻaflat uyqusidan uygʻotadi, ogohlantiradi.

Xufton vaqti, zulmat olami kunduz olamining butun belgilarini qora kafani bilan berkitishini, ham qishning oq kafani bilan oʻlgan yerning yuzini yopishini, ham vafot etgan insonning qolgan ishlari ham vafot etib, unutilish pardasi ostiga kirishini, ham bu imtihon yeri boʻlgan dunyoning batamom yopilishini eslatish bilan Qahhori Zuljalolning jalolli tasarruflarini e'lon qiladi.

Tun vaqti, ham qishni, ham qabrni, ham barzoh olamini tushuntirish bilan, ruhi rahmati Rahmonga qay daraja muhtoj ekanini insonga xotirlatadi. Va tundagi tahajjud esa, qabr kechasida va barzoh qorongʻuligida qanchalik kerakli nur ekanini bildiradi, ogohlantiradi va butun bu inqiloblar ichida Janobi Mun'imi Haqiqiyning nihoyatsiz ne'matlarini eslatib, qay daraja hamd va sanoga haqdor ekanini e'lon qiladi.

Ikkinchi tong esa, hashr tongini eslatadi. Ha, kechaning nahori va qishning bahori naqadar aqlga toʻgʻri kelishi, kerak va qat'iy boʻlsa, hashrning tongi ham, barzohning bahori ham oʻsha qat'iyatdadir.

Demak, bu besh vaqtning xar biri muhim bir inqilob boshida boʻlgani va buyuk inqiloblarni eslatgani kabi, Qudrati Samadoniyaning kundalik azim tasarruflarining ishorati bilan, ham yillik, ham asriy, ham zamondagi qudratning moʻ'jizalarini va rahmatning hadyalarini xotirlatadi. Demak, asl fitrat vazifasi va qullik asosi va qat'iy qarz boʻlgan farz namoz ushbu vaqtlarda loyiqdir va juda munosibdir.

Inson fitratan gʻoyat zaifdir. Xolbuki hamma narsa unga tegadi, uni ranjitadi va xafa qiladi. Ham gʻoyat ojizdir. Xolbuki balolari va dushmanlari juda koʻp. Gʻoyat faqirdir. Holbuki ehtiyojlari juda koʻp. Tanbal va iqtidorsiz. Xolbuki hayotning javobgarliklari gʻoyat ogʻirdir. Ham insoniyat uni koinot bilan aloqador qilgan. Xolbuki sevgan, yaqinlik qilgan narsalarining zavol va firogʻi uni doim ranjitadi. Ham aql unga yuksak maqsadlar va boqiy mevalar koʻrsatadi. Xolbuki qoʻli qisqa, umri qisqa, iqtidori qisqa, sabri qisqadir.

Demak, bu vaziyatdagi odam sahar vaqti bir Qodiri Zuljalolning, Rahimi Zuljamolning dargohiga niyoz bilan, namoz bilan murojaat qilib, holini bildirish, tavfiq va madad istash qanchalik lozim va oldidagi kunduz olamida boshiga keladigan, uctiga yuklanadigan ishlarga, vazifalarga bardosh qilish uchun qanchalik kerakli bir tayanch nuqtasi ekani ochiqchasiga anglashiladi.

Peshin vaqtida, kunduzning kamol topib, zavolga qarab ketishi va kundalik ishlarning kamol topish onlari va mashgʻuliyatlarning tazyiqidan vaqtinchalik istirohat payti va foniy dunyoning oʻtkinchi va ogʻir ishlar sababli gʻaflat va karaxtlikdan ruhning tanaffusga ehtiyoj vaqti va Ilohiy in'omlar namoyon boʻlgan ondir. Inson ruhi oʻsha tazyiqdan qutulib, gʻaflatdan ayrilib, ma'nosiz va oʻtkinchi narsalardan chiqib, Qayyumi Boqiy boʻlgan Mun'imi Haqiqiyning dargohiga borib, qoʻl bogʻlab, yakuniy ne'matlariga shukr va hamd aytib, yordam soʻrash hamda jalol va azamati qarshisida ruku' bilan ojizligini izhor etish va zavolsiz kamoliga va bemisol jamoliga qarata sajda qilib, hayrat va muhabbat va ojizligini e'lon qilish ma'nosidagi peshin namozini oʻqish, qanchalik goʻzal, qanchalik xush, qanchalik lozim va munosib ekanini anglamagan inson, inson emas...

Asr vaqtida, kuzning gʻamgin mavsumini va keksalikning mahzun holatini va oxirzamonning azoblar toʻla mavsumini eslatadi va xotirlatadi. Ham kundalik ishlarning natijalanish vaqti, ham u kunda sazovor boʻlgan sihat, tinchlik va xayrli xizmat kabi Allohning ne'matlarining buyuk yakun topgan payti, ham u ulkan Quyoshning botishga mayl ishorati, inson bir musofir xodim va hamma narsa oʻtkinchi, beqaror ekanini e'lon qilish vaqtidir.

Abadiyatni istagan va abad uchun yaratilgan va ehsonga topingan, firoqdan ranjigan inson ruhi turib, tahorat olib, asr vaqti namozini oʻqish uchun Qadimi Boqiy va Qayyumi Sarmadiyning dargohi Samadoniyasiga duo arz qilib, tuganmas va chekciz rahmatining iltifotiga iltijo qilib, sanoqsiz ne'matlariga shukr qilib va hamd aytib, izzati Rububiyatiga qarata xor tarzda rukuga borib, Sarmadiyati Uluhiyatiga kamtarinlik bilan sajda qilib, haqiqiy qalb tasallisi, ruh rohatini topib, huzuri kibriyosida kamarbasta-i ubudiyat bilan asr namozini oʻqish qanchalik yuksak bir vazifa, qanchalik munosib bir xizmat, fitrat qarzini qanchalik oʻrnida ado etish, balki gʻoyat xush bir saodatni qoʻlga kiritishligini inson boʻlgan kishi anglaydi.

Shom vaqtida, qishning boshlanishidan yoz va kuz olamining nozanin va goʻzal maxluqotining gʻamgin vidolashishi ichida botish vaqtini eslatadi. Ham insonning vafoti bilan barcha sevganlaridan azobli firoq ichida ayrilib, qabrga kirish paytini xotirlatadi. Ham dunyoning oʻlim onidagi zilzilasi ichida vafoti bilan, barcha yashovchilari boshqa olamlarga koʻchishi va bu imtihon joyi chirogʻining soʻndirilish vaqtini eslatadi, xotirlatadi va zavolda - botgan mahbublarga topingan kimsalarni qattiq ogohlantiradigan paytdir.

Demak, shom namozi uchun bu vaqtda, fitratan bir Jamoli Boqiyga mushtoq oyna boʻlgan inson ruhi bu azim ishlarni qilgan va bu buyuk olamlarni aylantirgan, oʻzgartirgan Qadimi Lamyazal va Boqiyi Loyazalning arshi azamatiga yuzini qaratib, bu foniylarning ustida اَللّٰهُ اَكْبَرُ‌ deb, ulardan qoʻlini koʻtarib, xizmati Mavlo uchun qoʻl bogʻlab, Doimi Boqiyning huzurida qiyom etib, اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ‌ deb, kamchilikciz kamoliga, mislsiz jamoliga, nihoyatsiz rahmatiga hamdu-sano aytib

deyish bilan, muovinsiz Rububiyatiga, sheriksiz Uluhiyatiga, vazirsiz Saltanatiga qullikni arz qilish va yordam soʻrash... shuningdek nihoyatsiz kibriyosiga, hadsiz qudratiga va ojiz boʻlmagan izzatiga qarata ruku'ga borib, butun koinot bilan birga zaiflik va ojizligini, faqirlik va xorligini izhor qilib, سُبْحَانَ رَبِّىَ الْعَظ۪يمِ deb Rabbi Azimini tasbeh aytib, zavolsiz Jamoli Zotiga, oʻzgarmas Sifati Qudsiyasiga, almashmas Kamoli Sarmadiyatiga sajda qilib, hayrat va kamtarinlik ichida yaratilganlarni tark qilib, muhabbat va qullikini e'lon qilib, butun foniylar evaziga bir Jamili Boqiy, bir Rahimi Sarmadiy topib, سُبْحَانَ رَبِّىَ الْاَعْلٰى deb, zavoldan munazzah, nuqsondan mubarro Rabbi A'losini taqdis etish...

Soʻng tashahhudda oʻtirib, butun maxluqotning tahiyoti muborakalarini va salovoti toyyibalarini oʻz nomidan Jamili Lamyazal va Jalili Loyazalga hadya qilib, Rasuli Akramiga salom berib, bay'atini yangilash va amrlariga itoatini izhor qilib, iymonini yangilab nurlantirish uchun koinot qasrining hakimona intizomini mushohada qilib, Sone'i Zuljalolning vahdoniyatiga guvohlik qilish... Yana saltanati rububiyatning dalloli va tabligʻchisiga rozilik va koinot kitobi oyatlarining tarjimoni - Muhammadi Arabiy alayhissalotu vassalomning risolatiga guvohlik ma'nosida shom namozini oʻqish naqadar latif, pok vazifa, naqadar aziz, laziz bir xizmat, naqadar xush va goʻzal qullik, naqadar jiddiy bir haqiqat va bu foniy musofirxonada boqiyona suhbat va doimiy bir saodat ekanini anglamagan odam qanday qilib odam boʻlishi mumkin!

Xufton vaqtida, kunduzning ufqda qolgan asarlari yoʻqolib, tun olami koinotni qoplaydi. مُقَلِّبُ الَّيْلِ وَ النَّهَارِ boʻlgan Qodiri Zuljalolning oq sahifani qora sahifaga aylantirishidagi rabboniy tasarruflari bilan yozning bezalgan yashil sahifasini qishning sovuq, oq sahifasiga aylantirishidagi مُسَخِّرُ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ boʻlgan Hakimi Zulkamolning ijrooti Ilohiyasini xotirlatadi.

Davr oʻtishi bilan qabr ahlining qolgan asarlari ham dunyodan uzilib, batamom boshqa olamga koʻchishidagi oʻlim va hayot Xoliqining Ilohiy maqsadlarni eslatadi.

Tor va foniy va xor dunyoning tamoman xarob boʻlib, azim oʻlim talvasasi bilan vafot etib, keng, boqiy va azamatli oxirat olamining yuzaga chiqishida Xoliqi Arz va Samovotning jaloliy tasarrufotini va jamoliy tajalliyotini eslatadigan, xotirlatadigan vaqtdir. Ham koinotning Molik va Mutasarrifi Haqiqiysi, Ma'bud va Mahbubi Haqiqiysi, kecha-kunduzni, qish va yozni, dunyo va oxiratni kitobning sahifalari kabi osonlik bilan aylantiradigan, yozib, oʻchirib, almashtiradigan zot boʻla oladi! Bularning barchaciga hukm qiladigan bir Qodiri Mutlaq ekanini isbot qilgan vaziyatdir.

Demak, nihoyatsiz ojiz, zaif, ham nihoyatsiz faqir, muhtoj, ham nihoyatsiz bir kelajak zulmatlariga choʻmayotgan, nihoyatsiz hodisalar ichida chayqalanayotgan inson ruhi xufton namozini oʻqish uchun bu ma'nodagi xuftonda Ibrohimvoriy لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِل۪ينَ deb Ma'budi Lamyazal, Mahbubi Loyazalning dargohiga namoz bilan iltijo qilib va shu foniy olamda va foniy umrda va qorongʻu dunyoda va qorongʻu istiqbolda bir Boqiyi Sarmadiyga munojot qilib, kichik boqiy suhbat, bir necha daqiqagina boqiy umr ichida dunyosiga nur sochadigan, kelajagini nurlantiradigan, mavjudotning va doʻstlarining firoq va zavolidan hosil boʻlgan yaralariga malham surtadigan Rahmoni Rahimning iltifoti rahmatini va nuri hidoyatini koʻrib istash... vaqtinchalik uni unutgan va yashiringan dunyoni u ham unutib, dardlarini qalbning yigʻisi bilan dargohi rahmatga toʻkib, xar ehtimolga qarshi, oʻlimga oʻxshagan uyquga kirmasdan avval, soʻnggi qullik vazifasini qilib, kundalik amallar daftarini goʻzal xotima bilan yozish uchun namozga turish, ya'ni butun foniy sevgan narsalari evaziga bir Ma'bud va Mahbubi Boqiyning va tilanchilik qilgan barcha ojizlar oʻrniga bir Qodiri Karimning va butun titragan zararli narsalarning yomonligidan xalos boʻlish uchun bir Hofizi Rahimning huzuriga chiqish...

Fotiha bilan boshlash, ya'ni hech narsaga yaramagan va oʻrnida boʻlmagan noqis, faqir maxluqlarni madh qilish va minnatdor boʻlish oʻrniga, bir Komili Mutlaq va Gʻaniyyi Mutlaq va Rahimi Karim boʻlgan Rabbul Olaminni madhu-sano etish...

اِيَّاكَ نَعْبُدُ xitobiga taraqqiy etish, ya'ni kichikligi, hechligi, kimsasizligi bilan birga, azal va abad sultoni boʻlgan Maliki Yavmiddinga bogʻlanishi bilan koinotda nozli bir musofir va ahamiyatli vazifador maqomiga kirib, اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ deb, butun maxluqot nomidan koinotning katta jamoati va buyuk jamiyatidagi ibodat va yordam soʻrashlarni Unga taqdim etish... اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَق۪يمَ deb, kelajak qorongʻuligi ichida abadiy saodatga ketgan, nuroniy yoʻl boʻlgan siroti mustaqimga hidoyat istash... hozir yotgan nabotot, hayvonot kabi yashiringan quyoshlar, hushyor yulduzlar bittadan askar singari amriga boʻysundirilgan va bu olam musofirxonasida yordamchici va xizmatkori boʻlgan Zoti Zuljalolning kibriyosini oʻylab, اَللّٰهُ اَكْبَرُ deb rukuga borish, ham butun maxluqotning sajda-i kubrosini oʻylab, ya'ni bu kecha yotgan maxluqot kabi xar yil, xar asrdagi mavjudot turlari, hatto Yer, hatto dunyo bir-bir muntazam qoʻshin, balki itoatkor askar kabi dunyoviy qullik vazifasidan كُنْ فَيَكُونُ amri bilan boʻshatilgan davr, ya'ni gʻayb olamiga yuborilgan vaqt, mukammal intizom bilan zavolda botish joynamoziga اَللّٰهُ اَكْبَرُ deb sajda etgani... كُنْ فَيَكُونُ amridan kelgan tiriltirish va ogohlantirish hayqirigʻi bilan yana bahorda qisman aynan, qisman mislan hashr boʻlib, qiyom etib, kamarbasta-i xizmati Mavlo boʻlganlari kabi, bu insoncha ularga iqtido qilib, u Rahmoni Zulkamolning, u Rahimi Zuljamolning dargohi huzurida hayrat beradigan muhabbat, baqo sirridan hissa olgan kamtarinlik, izzat bilan aralash zillat ichida اَللّٰهُ اَكْبَرُ deb sajdaga borish, ya'ni bir jihatdan me'rojga chiqish ma'nosidagi xufton namozini oʻqish qanchalik xush, qanchalik goʻzal, qanchalik shirin, qanchalik yuksak, qanchalik aziz va laziz, qanchalik ma'qul va munosib bir vazifa, bir xizmat, bir qullik, jiddiy haqiqat ekanini albatta anglading.

Demak, besh vaqtning xar biri azim inqilobning ishoralari va ijrooti jasima-i Rabboniyaning nishonlari va Allohning umumiy inʻomlarining alomatlari boʻlganlari uchun, qarz va burch boʻlgan farz namozining bu vaqtlarga tayinlangani bagʻoyat hikmatlidir...

OʻNINCHI SOʻZ

ESLATMA: Bu risolalarda tashbeh va misollarni hikoyalar suratida yozganimning sababi ham osonlashtirish, ham Islom haqiqatlarining naqadar ma'qul, mutanosib, muhkam, bir-birini quvvatlaydigan ekanini koʻrsatishdir. Hikoyalarning ma'nolari, oxirlaridagi haqiqatlarda. Kinoyalar navidan yolgʻiz ularga dalolat qiladilar. Demak, ular xayoliy hikoyalar emas, toʻgʻri haqiqatlardir.

Birodar, hashr va oxiratni oddiy va avom tilida va ochiq bir tarzda bayonini istasang, quyidagi misoliy hikoyachaga nafsim bilan barobar qara, tingla:

Bir kuni ikki odam Jannat kabi goʻzal bir mamlakatga (bu dunyoga ishoratdir) boradi. Qarasalar: Hamma uy, xona, doʻkon eshiklarini ochiq qoldirib, muhofazasiga diqqat qilmayapti. Mol va pul ochiq sohibsiz qolgan. Ikkisidan biri xohlagan narsasiga qoʻlini uzatib yo oʻgʻirladi, yo oʻzlashtirdi. Nafsining orzulariga tobe boʻlib xar qanday zulmni, xarom ishni qildi. Aholi esa unga koʻp gapirmadi. Narigi oʻrtogʻi unga dediki:

-Nima qilyapsan? Jazo olasan, meni ham baloga qoʻyasan. Bu mollar davlatga tegishli mol. Aholi bola-chaqasi bilan yo askar boʻlgan yoki xodim. Bu ishlarda fuqarolar kiyimida jalb qilinishyapti. Shuning uchun sen bilan ishi boʻlmayapti. Lekin intizom qattiq. Podshohning hamma joyda telefoni bor va xodimlari hozir. Tezda borib, omonlik tila, dedi. Lekin u tentak qaysarlik qilib dedi:

-Yoʻq, miriy moli emas, balki vaqf molidir, sohibsizdir. Hamma istagani kabi tasarruf qila oladi. Bu goʻzal narsalardan istifodani man qiladigan hech qanday sabab koʻrmayapman. Koʻzim bilan koʻrmasam ishonmayman, - dedi. Ham faylasuflarga oʻxshab koʻp safsata sotdi. Ikkisi orasida jiddiy bir munozara boshlandi. Avval u tentak dedi:

-Podshoh kimdir? Tanimayman.

Oʻrtogʻi unga javoban: Bir qishloq raissiz boʻlmaydi. Bir igna ustasiz boʻlmaydi, sohibsiz emas. Bir harf kotibsiz boʻlmaydi, bilasan. Qanday qilib, oʻta muntazam ushbu mamlakat hokimsiz boʻlsin? Bu qadar koʻp boylik, xar soatda bir poyezd {(Hoshiya) Yilga ishoratdir. Ha, bahor mahzani arzoq bir vagondir, gʻaybdan keladi.} gʻaybdan kelayotganday qiymatli, sanʻat bilan qilingan mollar bilan toʻla keladi. Bu yerga boʻshaladi, ketadi. Bular qanday qilib egasiz bolishi mumkin? Hamma joyda koʻrinayotgan e'lonnomalar, bayonnomalar va xar bir mol ustida koʻringan muxr va tamgʻalar, belgilar va xar burchagida hilpirayotgan bayroqlar qanday qilib moliksiz boʻlishi mumkin? Korinib turibdiki, sen bir oz farang fani oʻqigansan. Islom yozuvlarini oʻqiy olmayapsan. Boz ustiga, biladigan kishidan ham soʻramayapsan. Qani kel, eng buyuk farmonni senga oʻqib beraman.

Shunda tentak aytdiki:

-Xoʻp, mayli, podshoh bor. Lekin mening kichik foydalanishim unga qanday zarar beradi. Xazinasidan nima kamayadi? Bu yerda qamoq-mamoq ham yoʻq, jazo koʻrinmayapti.

Oʻrtogʻi unga javoban dedi:

-E, shu koʻrinib turgan mamlakat bir mashq maydonidir. Ham saltanatga oid antiqa sanʻatlarning koʻrgazmasidir. Yana vaqtinchalik sobit boʻlmagan musofirxonalaridir. Xar kuni bir karvon kelayotgani, biri ketayotgani, gʻoyib boʻlayotganini koʻrmayapsanmi?! Doimo toʻladi, boʻshaladi. Bir oz vaqtdan soʻng bu yurt almashtiriladi. Bu aholi boshqa va doimiy mamlakatga oʻtkaziladi. U yerda hamma xizmati evaziga yo jazo, yo mukofot oladi, dedi.

Xoin tentak yana oʻjarlik qilib:

-Ishonmayman. Bu mamlakatning xarob etilishi, boshqa mamlakatga koʻchishi hech mumkinmi, dedi. Bunga javoban amin oʻrtogʻi:

-Modomiki bu daraja qaysarlik va oʻjarlik qilayotgan ekansan kel, son-sanoqsiz dalillar ichida Oʻn Ikki Surat orqali: Bir mahkama-i kubro borligini, mukofot va ehson yurtini, bir jazo va zindon joyi borligini, bu mamlakat xar kuni bir daraja boʻshalgani kabi, bir kun kelib, batamom boʻshalib xarob qilinishini senga koʻrsataman, dedi.

BIRINCHI SURAT: Bir saltanat, xususan bunday muhtasham saltanat, yaxshi xizmat qilgan tobe'lariga mukofoti va isyon qilganlarga jazosi boʻlmasligi hech mumkinmi?! Bu yerda yoʻqdek. Demak, boshqa yerda bir mahkama-i kubro bor.

IKKINCHI SURAT: Bu jarayon, ijrootlarga qara! Eng faqir, eng zaifdan tortib hammaga mukammal, belgilangan rizq berilyapti. Hech kimi boʻlmagan xastalarga juda goʻzal qaralyapti. Oʻta qiymatli va shohona taomlar, idishlar, qiymatli toshlar bilan ziynatlangan nishonlar, ziynatlangan liboslar, muhtasham ziyofatlar bor. Qara, senga oʻxshagan tentaklardan boshqa hamma oʻz vazifasiga qattiq e'tibor berib bajaryapti. Hech kim haddidan zarracha tajovuz etmayapti. Eng buyuk shaxs eng buyuk bir itoat bilan kamtarona xavf va haybat ostida xizmat qilyapti. Demak, bu saltanat sohibining juda buyuk bir karami, juda keng bir marhamati bor. Yana gʻoyat buyuk izzati, gʻoyat jalolli bir sharafi, nomusi bordir. Karam esa, in'om qilishni istaydi. Marhamat, ehsonsiz boʻlmaydi. Izzat, gʻayrat istaydi. Sharaf va nomus esa, adabsizlarga adabini berishni taqozo qiladi. Lekin bu mamlakatda marhamat, nomusga loyiq mingdan biri qilinmayapti. Zolim izzatida, mazlum xorligida qolib bu yerdan koʻchib ketyapti. Demak, bir mahkama-i kubroga qoldirilyapti.

UCHINCHI SURAT: Qara, naqadar oliy bir hikmat, bir intizom bilan ishlar ketyapti. Yana qanchalar haqiqiy bir adolat, bir mezon bilan muomala qilinyapti. Xolbuki hikmati hukumat, saltanatning himoyasiga iltijo qilgan yolvoruvchilarga lutfni taqozo qiladi. Adolat esa, hukumatning e'tibori, saltanatning haybati saqlanishi uchun qoʻl ostidagilar huquqining muhofaza qilinishini istaydi.

Xolbuki, bu yerlarda oʻsha hikmatga, oʻsha adolatga loyiq mingdan bir ish ijro qilinmayapti. Sen kabi tentaklar, koʻpchiligi jazo olmasdan bu yerdan koʻchib ketyapti.

Demak, bir mahkama-i kubroga qoldirilyapti...

TOʻRTINCHI SURAT: Qara, shu koʻrgazmalarda son-sanoqsiz tengsiz javharlar, bu dasturxonlardagi mislsiz taomlar koʻrsatyaptiki: Bu yerlarning podshohining cheksiz saxovati, hisobsiz toʻla xazinalari bor. Xolbuki bunday bir saxovat va tuganmas xazinalar zavol va firoq bilan azoblanmasligi uchun u ziyofatdan lazzat olganlar u yerda bardavom boʻlishi uchun doimiy va kerakli hamma narsa ichida boʻlgan bir ziyofat diyori istaydi. Chunki azobning zavoli lazzat boʻlgani kabi, lazzatning zavoli ham alamdir.

Bu koʻrgazmalarga qara! Va shu e'lonlarga e'tibor ber! Va bu dallollarga quloq sol, moʻ'jizaviy bir podshohning antiqa san'atlarini tashkil qilyapti va tanitayapti. Kamolotini koʻrsatyapti. Tengsiz ma'naviy jamolini bayon etyapti. Maxfiy xusnining latifliklaridan bahs etyapti. Demak, uning juda hayrat beruvchi muhim kamoloti va ma'naviy jamoli bor. Yashirin, qusursiz kamol esa, taqdir etuvchi, sevuvchi, mashaalloh deb tamosho qiluvchilarga tanitishni taqozo qiladi. Maxfiy, nozirsiz jamol esa, koʻrinishni va koʻrishni istaydi. Ya'ni, oʻz jamolini ikki tomonlama koʻrish: Biri, turli tuman oynalarda shaxsan koʻrish. Boshqasi, ishtiyoqmand tomoshabin va hayratga tushgan maqtovchilarning koʻzi orqali koʻrinishni taqozo qiladi. Koʻrish, ham koʻrinish, ham doimiy koʻrish, ham abadiy guvoh boʻlishni iqtizo qiladi. Doimiy jamol ishtiyoqmand tomoshabin va sevuvchilarning bardavom vujudlarini istaydi. Chunki doimiy jamol zavol topuvchi ishtiyoqmandga rozi boʻlmaydi. Chunki, qaytib kelmaslik sharti bilan zavolga mahkum boʻlgan bir tomoshabin zavolni tasavvur qilish orqali muhabbati adovatga aylanadi, hayrat va hurmati tahqirga mayl etadi. Chunki inson - bilmagan va yetishmagan narsasiga dushmandir. Xolbuki, hamma bu musofirxonalardan tezda ketib gʻoyib boʻlyapti. Oʻsha kamol va jamolning bir nuriga, balki zaif bir soyasiga bir dam qarab, toʻymasdan ketyapti.

Demak, bir doimiy sayr joyiga ketilyapti...

BESHINCHI SURAT: Qara, bu ishlar ichida koʻrinyaptiki, mislsiz Zotning juda buyuk bir shafqati bor. Chunki xar bir jabrdiydaga yordam berdirilyapti. Xar bir orzu va istakka javob beryapti. Hatto, eng kichik bir ehtiyoj eng past bir odamdan kelsa ham, shafqat bilan taʻminlanyapti. Choʻponning bir qoʻyining oyogʻi ogʻrisa, yo malham, yo veterinary yuboryapti.

Kel, boraylik, shu orolda katta bir ijtimo' bor. Butun mamlakatning sharafli kishilari u yerda toʻplangan. Qara, juda buyuk bir nishonni tashigan bir yovari akram bir nutq oʻqiyapti. U shafqatli podshohidan bir narsalar istayapti. Butun aholi: «Ha, ha, biz ham istaymiz» deyishyapti. Uni tasdiqlashyapti va aniqlashtiryaptilar. Endi tingla, bu podshohning sevgilisi deyaptiki:

«Ey bizni ne'matlari bilan parvarish qilgan sultonimiz! Bizga koʻrsatgan namunalarning va soyalarning asllarini, manbalarini koʻrsat. Bizni saltanating markaizga ol. Bizni bu choʻllarda yoʻq qilma. Bizni huzuringga ol. Bizga marhamat qil. Bizga bu yerda tottirgan laziz ne'matlaringni u yerda yedir. Bizni zavol va uzoqlshtirib azoblama. Senga ishtiyoqmand va mutashakkir ushbu mute' raiyatingni bebosh qoldirib yoʻq qilma», deyapti va juda koʻp yolvoryapti. Buni sen ham eshityapsan.

Ajabo, bu qadar shafqatli va qudratli bir podshoh, eng oddiy odamning eng kichik istagini ahamiyat bilan amalga oshirishi, eng sevgili bir elchisining eng goʻzal istagini amalga oshirmasligi hech mumkinmi? Xolbuki, sevgilining istagi, barchaning ham istagidir. Ham podshohning roziligi, ham marhamat va adolatining iqtizosidir. Ham unga oson, ogʻir emas. Bu musofirxonalardagi vaqtincha tanaffus joyi qadar ogʻir emas. Modomiki namunalarini koʻrsatish uchun besh-olti kunlik sayr joylariga bu qadar xarajat qilayotgan, bu mamlakatni bunyod etgan ekan albatta, haqiqiy xazinalarini, kamolotini, hunarlarini saltanati markazida shunday bir tarzda koʻrsatadi, shunday sayrongohlar ochadiki, aqllarni hayratga soladi.

Demak, bu imtihon maydonida boʻlganlar bebosh emaslar, saodat saroylari va zindonlar ularni kutyapti...

OLTINCHI SURAT: Kel, koʻr, bu muhtasham poyezdlar, tayyoralar, jihozlar, omborxonalar, koʻrgazmalar, ijrootlar koʻrsatyaptilarki, parda orqasida juda muhtasham bir saltanat bor,

{(Hoshiya) Masalan: Bizda mashq maydonida harbiy usulda, "Qurol ol, nayza os!" amri bilan ulkan bir qoʻshin boshdan oxir tikanli changalzorga oʻxshagani kabi, xar bir bayram kuni namoyish qilish uchun "Formalaringizni kiyib, nishonlaringizni osinglar" amriga lashkar boshdan oyoq rang-barang gullar ochgan ziynatli bir bogʻni koʻrsatgani kabi roʻyi zamin maydonida Sultoni Azaliyning nihoyatsiz turdagi qoʻshinining farishta, jin, ins va hayvonlar kabi shuursiz nabotot toifasi ham hayotni saqlash jihodida كُنْ فَيَكُونُ amri bilan "Mudofaa uchun qurollaringizni va jihozotingizni osinglar!" Ilohiy buyruqni olgan vaqti, zamin boshdan-oyoq oʻzidagi butun tikanli daraxtlar va nabotlar nayzachalarini taqqan payt, aynan nayzalarini osgan muhtasham bir lashkargohga oʻxshaydi.

Bahorning xar bir kuni ham, xar bir haftasi bir-bir nabotot toifasining bayrami boʻlgani uchun, xar bir toifasi oʻz Sultonining oʻz toifasiga ehson qilgan goʻzal hadyalarni koʻrsatish uchun unga qoʻygan ziynatli nishonlarni namoyish qilib, Sultoni Azaliyning nazarida koʻrish va koʻrsatishga taqdim qilgani va shunday bir holatda boʻlgani uchun butun nabotot va daraxtlar goʻyo "Rabboniy sanʻatlar ziynatli narsalarini, gul va meva deb atalgan fitrati Ilohiyaning nishonlarini osinglar, gullar ochinglar!" degan Rabboniy amrni tinglayaptiki roʻyi zamin ham oʻta muhtasham bir bayram kuni, shohona namoyishda surma surgan va ziynatlangan nishonlari porlagan lashkargohni koʻrsatadi.

Xullas, bu daraja hikmatli va intizomli jihozlanish va ziynatlanish, albatta nihoyatsiz qodir bir sultonning, oʻta hakim bir hokimning amri bilan bor boʻlganini koʻr boʻlmaganlarga koʻrsatadi.}

hukm suryapti. Bunday bir saltanat oʻziga loyiq bir xalq istaydi. Xolbuki, butun xalq bu musofirxonada toʻplanganini koʻryapsan. Musofirxona esa xar kuni toʻladi, boʻshaladi. Butun xalq esa mashq uchun bu imtihon maydonida hozir. Maydon esa, xar soat almashtirilyapti. Butun xalq podshohning qiymatli ehsonlarining namunalarini va gʻaroyib san'atlarining antiqalarini koʻrgazmalarda tomosha qilish uchun bu namoyishgohda bir necha daqiqa toʻxtab tomosha qilyapti. Koʻrgazma esa xar daqiqa oʻzgaryapti. Ketgan kelmaydi, kelgan ketadi.

Bu musofirxona, shu maydon va koʻrgazmalarning orqasida doimiy saroylar, davomli maskanlar, bu namunalar va suratlarning xolis va yuksak asllariga toʻla bogʻ va xazinalar borligini, bu holat, shu vaziyat qat'iy koʻrsatyapti.

Demak, bu yerda harakat ular uchun. Bu yerda ishlatadi, u yerda haqini beradi. U yerda hammaning iste'dodiga koʻra bir saodati bor...

YETTINCHI SURAT: Kel, bir oz aylanaylik. Bu madaniy aholi ichida nima bor, nima yoʻqligini koʻraylik. Mana, qara! Hamma joyda, xar burchakda koʻp sonli fotoapparatlar oʻrnatilgan, suratga olayapti. Qara, xar joyda koʻp sonli kotiblar oʻtiribdi, bir narsalar yozyapti. Hamma narsani qayd etyapti. Eng ahamiyatsiz bir xizmatni, eng oddiy bir voqe'ani qayd etyapti. Anavi yuksak togʻda podshohga maxsus katta fotoapparat oʻrnatilgan.

{(Hoshiya) Bu surat ishorat qilgan ma'nolarning bir qismi Yettinchi Haqiqatda bayon qilingan. Lekin bu yerda podshohga maxsus katta fotoapparat ishorati va haqiqati "Lavhi Mahfuz" deganidir. Lavhi Mahfuzning borlik vujudi Yigirma Oltinchi Soʻzda shunday isbot qilinganki: Kichik-kichik juzdonlar katta bir qayd kitobining vujudini bildiradi. Kichik-kichik qogʻozlar bir katta daftarning borligidan darak beradi. Koʻp kichik sizintilar katta suv manbaini xabar beradi. Aynan shuning kabi: Kichik-kichik juzdonlar hukmida, kichik Lavhi Mahfuzlar ma'nosida, ham katta Lavhi Mahfuzni yozadigan qalamdan sizib chiqqan kichik-kichik nuqtalar suratidagi bani basharning hotiralari, daraxtlarning mevalari, mevalarning urugʻlari, danaklari albatta bir katta hotirani, katta daftarni, lavhi mahfuzi a'zamni his ettiradi, bildiradi va isbotlaydi. Balki keskin aqllarga koʻrsatadi.}

Bu yerlarda nima jarayon etayotganini, suratini olyapti. Demak, U Zot mulkida jarayon etayotgan butun muomala va ishlar qayd etilishini amr qilgan. Demak U muazzam Zot butun hodisalarni qayd ettiradi, suratini oladi. Bu diqqatli hifz va muhofaza, albatta bir hisob uchundir.

Endi, eng oddiy odamning eng oddiy muomalalarini ahamiyatsiz qoldirmagan Hokimi Hafiz, odamlarining eng kattalaridan eng katta amallarini muhofaza qilmasin, hisob olmasligi, mukofot va jazo bermasligi hech mumkinmi?! Xolbuki, oʻsha kattalardan u zotning izzatiga va gʻayratiga ogʻir keladigan va marhamatining sha'ni umuman qabul qilmaydigan muomalalar sodir boʻlyapti. Bu yerda jazolamayapti.

Demak, bir mahkama-i kubroga qoldirilyapti...

SAKKIZINCHI SURAT: Kel, undan kelgan bu farmonlarni senga oʻqib beraman. Qara, takror batakror: «Sizlarni u yerdan olib saltanatim markaziga keltiraman va boʻsunganlarni bahtiyor, osiylarni mahkum etaman. Vaqtinchalik yerni xarob qilib, abadiy saroylarni, zindonlarni ichiga olgan boshqa bir mamlakat barpo etaman.» deb va'da beryapti va shiddatli tahdid etyapti. Va'da bergan narsalari unga oʻta oson. Xalqi uchun oʻta muhim. Va'dasida xilof qilish, izzati iqtidoriga gʻoyat ziddir. Qara, ey tentak! Sen yolgʻonchi tasavvuringni, safsatachi aqlingni, aldovchi nafsingni tasdiqlayapsan. Va hech bir tomondan xulf va xilofga majburiyati boʻlmagan va hech bir jihatdan haysiyatiga xilof qilish yarashmagan va koʻringan butun ishlar sidqiga guvohlik qilgan bir zotni yolgʻonga chiqaryapsan. Albatta buyuk bir jazoga loyiq boʻlasan. Misoling shundayki, bir yoʻlovchi quyoshning ziyosidan koʻzini berkitib, xayoliga nazar soladi. Tasavvuri tilla qoʻngiz kabi, bosh chirogʻining yorugʻligi bilan dahshatli yoʻlini yoritishni istaganga oʻxshaydi.

Modomiki va'da bergan ekan, qiladi. Xolbuki, bajo keltirish unga juda yengil, bizga, hamma narsaga, Unga va saltanatiga juda ham lozim.

Demak, bir mahkama-i kubro, bir saodati uzmo bordir.

TOʻQQIZINCHI SURAT: Endi kel! Bu uylar va jamoatlarning ba'zi raislariga, {(Hoshiya1) Shu surat isbot qilgan ma'nolar Sakkizinchi Haqiqatda koʻrinadi. Masalan, doiralarning raislari bu misolda anbiyo va avliyolarga ishoratdir. Telefon esa, vahiy aksi va ilhomga sazovor boʻlgan qalbdan uzangan bir nisbati Rabboniya boʻlib, qalb telefonning boshi va qulogʻi hukmidadir.} xar birida shaxsan Podshoh bilan koʻrishadigan xususiy telefon bor. Ba'zilar uning huzuriga chiqishgan. Qara nima deyishyapti: Bular ittifoq bilan xabar berishyapti: "U zot mukofot va jazo uchun juda muhtasham va dahshatli bir yer tayyorlagan. Oʻta kuchli va'da beryapti va qattiq tahdid qilyapti. Uning izzat va oʻta buyukligi hech bir jihatdan va'dasiga xilof qilish darajasiga tushib, xorlikni qabul qilmaydi". Xolbuki xabarchilar ham tavotur darajasida koʻp, ham ijmo' quvvatida ittifoq bilan xabar beradilarki: Ba'zi belgilari koʻringan saltanati azimaning asosi va markazi bu yerdan uzoq bir boshqa mamlakatdadir. Bu imtihon maydonida binolar vaqtinchadir. Keyin doimiy saroylarga oʻzgartiriladi. Bu yerlar oʻzgaradi. Chunki belgilari bilan buyukligi tushunilgan ushbu muhtasham, zavolsiz saltanat, bu oʻtkinchi, davomsiz, beqaror, ahamiyatsiz, oʻzgaruvchan, baqosiz, noqis, oxiriga yetmagan ishlar ustiga qurilmaydi, turmaydi... Demak unga loyiq, doimiy, sobit, zavolsiz, davomiy, mukammal, muhtasham ishlar ustida turadi.

Demak, bir boshqa diyor bor, albatta u markazga ketiladi.

OʻNINCHI SURAT: Bugun sultoniy navroʻz.

{(Hoshiya) Bu suratning ramzini Toʻqqizinchi Haqiqatda koʻrasan. Masalan: Navroʻz kuni bahor mavsumiga ishorat. Gulli yashil sahro esa, bahor mavsumidagi roʻyi zamindir. Oʻzgarib turadigan pardalar, manzaralar esa, fasli bahorning ibtidosidan yozning intihosigacha Sone'-i Qodiri Zuljalolning, Fotiri Hakimi Zuljamolning kamoli intizom bilan oʻzgartirgan va kamoli rahmat bilan yangilagan va bir-biri orqasidan yuborgan mavjudoti bahoriya tabaqotiga va masnu'oti sayfiya toifalariga va arzoqi hayvoniya va insoniyaga sabab boʻlgan taomlarga ishoratdir.}

Oʻzgarishlar boʻladi, ajib ishlar chiqadi. Bu bahorning shu goʻzal kunida, goʻzal gulli ushbu yashil sahroga borib bir sayr qilamiz. Mana qara! Aholi ham bu tomonga kelyapti. Qara, bir sehr bor. Binolar birdan xarob boʻldi. Boshqa shaklga kirdi. Qara, bir moʻ'jiza bor. Xarob boʻlgan binolar birdan bu yerda qurildi. Xuddiki ushbu xoli choʻl madaniy shaharga aylandi. Kino pardalari kabi, xar soatda boshqa bir olam koʻrsatyapti, boshqa bir shakl olyapti. Shunga diqqat qilgin, bu qadar chalkash, tez, koʻp sonli, haqiqiy pardalar ichida naqadar mukammal bir intizom borki, hamma narsa joy-joyiga qoʻyilyapti. Xayoliy kino pardalari ham bu daraja muntazam boʻlmaydi. Millionlab mohir sehrgarlar bu san'atlarni qila olmaydi. Demak, bizga koʻrinmagan podshohning juda buyuk moʻ'jizalari bor.

Ey tentak! Sen: "Qanday qilib bu ulkan mamlakat buzilib, boshqa bir yerda quriladi?" deyapsan.

Koʻryapsanki: Xar soat, aqling qabul qilmagan u diyorning oʻzgarishi kabi koʻp inqiloblar, oʻzgarishlar boʻlyapti. Bu toʻplanish, tarqalish va shu hollardan anglashilyaptiki: Koʻringan tezlik bilan toʻplanishlar, tarqalishlar, tashkillar, buzilishlar ichida boshqa bir maqsad bor.

Bir soatlik toʻplanish uchun oʻn yillik xarajat qilinyapti. Demak, bu holatlarning oʻzi maqsad emas. Balki bir misol, taqliddir. Mashq maydoni imtihonining hamma narsasi qayd qilingani va yozganidek, U zot suratlari olinib tarkib qilinishi va natijalari saqlanib yozilishi uchun moʻ'jizaviy bilan qilyapti. Demak, muomala juda katta majlisda, bular ustida davom etib aylanadi. Bir yuksak koʻrgazmada doimiy koʻrsatiladi. Demak, bu oʻtkinchi, beqaror vaziyatlar, sobit suratlar, boqiy mevalar beryaptilar.

Demak, bu marosimlar bir buyuk saodat, bir katta mahkama, biz bilmagan ulugʻ gʻoyalar uchundir...

OʻN BIRINCHI SURAT: Kel, ey qaysar doʻstim! Bir tayyoraga, yo sharqqa yoki gʻarbga, ya'ni oʻtmish va kelajakka ketadigan bir poyezdga minaylik. Bu moʻ'jizakor zotning boshqa yerlarda qanday moʻ'jizalar koʻrsatganini koʻraylik. Mana qara, xar tomonda biz koʻrgan manzil, maydon va koʻrgazma kabi ajoyiblar mavjud. Ammo san'at jihatidan, surat jihatidan bir-biridan boshqacha. Shunga yaxshilab e'tibor bergin: Sabotsiz manzillarda, davomsiz maydonlarda, baqosiz koʻrgazmalarda naqadar yaqqol bir hikmatning intizomoti, qay daraja zohiriy inoyatning ishoratlari, qay martaba oliy bir adolatning belgilari, qay daraja keng marhamatning samaralari koʻrinyapti. Basiratsiz boʻlmagan xar kim yaqiynan anglaydiki: Uning hikmatidan yanada komilroq hikmat, inoyatidan yanada chiroyliroq inoyat, marhamatidan yanada keng marhamat, adolatidan yanada juda jalil adolat yoʻq va tasavvur qilinmaydi.

Agar farazan tasavvur qilganingdek, mamlakatida doimiy manzillar, oliy makonlar, sobit maqomlar, boqiy maskanlar, muqim aholi, bahtli xalqi boʻlmasa, bu hikmat, inoyat, marhamat, adolatning haqiqatlariga bu foniy yurt sazovor boʻlmasligi ma'lum. Ularga sazovor boʻladigan boshqa yerda ham boʻlmasa, kunning oʻrtasida quyoshning nurini koʻrib quyoshni inkor qilish darajasidagi ahmoqlik bilan, koʻzoʻngimizdagi hikmatni inkor qilish va guvoh boʻlgan inoyatimizni inkor qilish, koʻrgan marhamatimizni inkor qilish, juda quvvatli belgilari, ishoratlari koʻringan adolatni inkor qilish kerak boʻladi.

Yana koʻrgan ijrootlarimiz hakimona va karimona ishlar va rahimona ehsonlar sohibini (Hudo saqlasin, Alloh koʻrsatmasin!) ahmoq oʻyinchi, marhamatsiz zolim ekanini qabul qilish kerak boʻladi. Bu esa haqiqatlar yolgʻonga aylanishi hisoblanadi. Xolbuki, haqiqatlarning oʻzgarishi butun ahli aqlning ittifoqi bilan imkonsiz, mumkin emas. Faqat, hamma narsaning vujudini inkor qiluvchi Sofistaiy ablahlar xorij.

Demak, bu diyordan boshqa bir diyor bor. Unda ushbu marhamat, hikmat, inoyat va adolat toʻlaligicha koʻrinishi uchun bir mahkama-i kubro, ulugʻ adolat amalga oshgan joy, buyuk ikromlar qilingan joy bor...

OʻN IKKINCHI SURAT: Kel, endi qaytamiz. Shu jamoatlarning raislari bilan va zobitlari bilan koʻrishamiz va jihozlariga qaraymiz. Jihozlar faqat oʻsha maydondagi qisqa muddat ichida yashash uchun berilganmi? Yoki boshqa yerda uzun bir saodatli hayotni tahsil etish uchun berilganmi? Koʻraylik. Hammaga va xar bir jihozga qaray olmaymiz. Faqat namuna uchun ushbu zobitninig juzdon va daftariga qaraymiz. Bu juzdonda zobitning rutbasi, maoshi, vazifasi, talablari, harakat dasturi bor. Qara, bu rutba bir necha kunlik emas. Juda uzun vaqt uchun berilishi mumkin. "Maoshni xos xazinadan falon vaqtda olasan", deb yozilgan. Vaholanki, u tarix ancha vaqt oʻtib va bu maydon yopilgandan keyin keladi. Vazifa esa, shu muvaqqat maydonga koʻra emas, balki podshohga yaqin doimiy bir saodatni qozonish uchun berilgan. Talablar esa ushbu bir necha kunlik musofirxonada yashash uchun boʻlmaydi. Balki uzun va bahtiyor hayot uchun boʻlishi mumkin. Dastur esa, ochiqdan ochiq koʻrsatadiki, juzdon sohibi boshqa yerga nomzod, boshqa olam uchun ishlaydi.

Qara, bu daftarlarda, jihozlar tajhizotining surati iste'mol qilish va mas'uliyatlar bor. Xolbuki, agar faqat bu maydondan boshqa oliy, doimiy bir yer boʻlmasa bu mustahkam daftar, qat'iy juzdon batamom ma'nosini yoʻqotadi. Bu muhtaram zobit, mukarram qoʻmondon va muazzaz rais butun aholidan past, hammadan ham badbaxtroq, bechoraroq, xorroq, musibatliroq, faqirroq, zaifroq bir darajaga tushadi. Bunga qiyos qil. Nimaga e'tibor bersang, bu foniydan keyin bir boqiy borligiga guvohlik qiladi...

Oʻrtoq! Demak, bu vaqtinchalik yurt bir ekinzor hukmida. Bir ta'lim oladigan joy, bozordir. Albatta, orqasidan bir katta mahkama, buyuk saodati keladi. Agar buni inkor qilsang butun zobitlardagi juzdonlarni, daftarlarni, jihozlarni, dasturlarni, balki bu mamlakatdagi butun intizomlarni, hatto hukumatni inkor qilishga majbur boʻlasan va sodir boʻlgan barcha ijrootning vujudini yolgʻonga chiqarish kerak boʻladi. Unda senga inson va shuur egasi deyilmaydi. Sofistaiylardan aqlsizroq boʻlasan.

Also mamlakat dalillari bu «Oʻn Ikki Surat» ga maxsus deb oʻylama. Balki son-sanoqsiz alomatlar, dalillar borki: Bu beqaror, oʻzgaruvchan mamlakat zavolsiz, sobit mamlakatga almashtiriladi. Bu aholi shu muvaqqat musofirxonalardan olinadi, saltanatning maqarri doimiysiga yuborilishiga son-sanoqsiz belgilar mavjud.

Endi senga «Oʻn Ikki Surat» quvvatidan yanada kuchli burhon koʻrsataman.

Kel qara, uzoqda koʻringan ulkan jamoati ichida, avval orolda koʻrgan buyuk nishon sohibimiz Yovari Akram tabligʻot qilyapti. Boraylik, tinglaylik. Boq, porloq hurmatli elchi, balandda osilgan farmoni a'zamni aholiga bildiryapti va: «Tayyorlaninglar. Boshqa, doimiy mamlakatga ketasizlar. Shunday bir mamlakatki, bu mamlakat unga nisbatan zindon hukmida. Agar goʻzal ravishda bu farmonni tinglab itoat qilsangiz... Podshohimiz saltanatining markaziga borib, marhamatiga, ehsonlariga sazovor boʻlasizlar. Isyon qilib tinglamasangiz, mudhish zindonlarga tashlanasizlar», deb tabligʻot qilyapti.

Koʻryapsan, farmoni a'zamda shunday i'jozkor bir muxr borki, hech bir tomondan taqlid qilinishi mumkin emas. Sen kabi tentaklardan boshqa hamma farmon podshohning farmoni ekanini qat'iy biladi va u yuksak mukarram elchisida shunday nishonlar borki, sen kabi koʻrlardan boshqa hamma u zotni podshohning amr va buyruqlarining juda toʻgʻri tarjimoni ekanini aniq tushundi.

Ajabo, u yuksak rutbali xodim farmoni a'zam bilan birga butun quvvati bilan da'vo qilib tabligʻ etgan "mamlakat oʻzgarihsi masalasi" e'tiroz qabul qilishi mumkinmi hech? Yoʻq, mumkin emas! Magaram, butun bu koʻrganimiz hamma narsani inkor qilasan...

Endi, ey birodar!. Soʻz senga, gapir! Nima desang de!

-Men nima ham deyman, bunga qarshi biror narsa deyish mumkinmi? Kunning oʻrtasida quyoshga qarshi soʻz aytiladimi? Faqat aytishim mumkinki: Alhamdulilloh. Yuz ming marta shukr boʻlsinki, vahima va orzu-istaklar bosimidan, nafs va oʻtkinchi havaslar asoratidan qutulib, doimiy qamoq va zindondan xalos boʻldim va ishondimki: Bu aralash-quralash, beqaror musofirxonalardan boshqa va podshoxga yaqin yerda saodat diyori bor. Biz ham unga nomzodmiz...

Mana, hashr va oxiratga kinoya va taʻalluqli boʻlgan misoliy hikoya bu yerda tugadi. Endi tavfiqi Ilohiy bilan ulugʻ haqiqatga oʻtamiz. Oʻtgan «Oʻn Ikki Surat» ga muqobil «Bir-birini dasataklagan Oʻn Ikki Haqiqat» bilan bir «Muqaddima» bayon qilamiz.

MUQADDIMA

Bir necha ishorat bilan boshqa joylarda, ya'ni Yigirma Ikkinchi, Oʻn Toʻqqizinchi, Yigirma Oltinchi Soʻzlarda izoh qilingan bir nechta masalaga ishorat qilamiz.

BIRINCHI ISHORAT: Hikoyadagi tentak odamning ishonchli birodarining uch haqiqati bor.

Birinchisi: Nafsi ammoram bilan qalbimdir.

Ikkinchisi: Falsafa oquvchilari bilan Qur'oni Hakim talabalaridir.

Uchinchisi: Islom Ummati bilan kufr millatidir.

Falsafa oʻquvchilari, kufr millati va nafsi ammoraning eng mudhish zalolati, Janobi Haqni tanimaslikdadir. Hikoyada ishonchli odam: "Bir harf kotibsiz boʻlmaydi, bir qonun hokimsiz boʻlmaydi" aytganidek biz ham:

Bir kitob, xususan xar bir soʻzi ichida kichik qalam bilan bir kitob yozilgan, xar harfi ichida ingichka qalam bilan muntazam bir qasida yozilgan kitobning kotibsiz boʻlishi umuman imkonsiz. Xuddi shuning kabi, bu koinot naqqoshsiz boʻlishi nihoyatda qat-qat imkonsiz. Bu koinot shunday bir kitobki, xar sahifasi koʻp kitoblarni oʻz ichiga olgan. Hatto xar soʻzi ichida bir kitob bor. Xar bir harfi ichida bir qasida bor. Yer yuzi bir sahifadir, ichida qanchadan qancha kitob bor. Bir daraxt bir kalimadir, qanchadan qancha sahifasi bor. Bir meva bir harf, urugʻ bir nuqtadir. U nuqtada ulkan bir darxtning dasturi, mundarijasi bor. Bunday bir kitob vasflari jalol va jamolga, nihoyatsiz qudrat va hikmatga molik bir Zoti Zuljalolning qudrat qalami bilan qilingan naqsh boʻla oladi. Demak, olamni koʻrish bilan bu iymon kerak boʻladi. Agar, zalolatdan sarxush boʻlmagan boʻlsa...

Yana, uy ustasiz boʻlmaydi. Bohusus, gʻaroyib san'atlar bilan, ajib naqshlar bilan, gʻarib ziynatlar bilan ziynatlangan uy. Hatto xar bir toshida bir saroychalik san'at joylashtirilgan. Ustasiz boʻlishini hech bir aql qabul qilmaydi. Gʻoyat mohir bir san'atkor istaydi. Xususan saroy ichida kino pardalari kabi xar soatda haqiqiy manzillar tashkil qilinib, kamoli intizom bilan koʻylak almashtirgani kabi almashtirilayapti. Hatto xar bir haqiqiy parda ichida koʻp sonli kichik-kichik manzillar ijod qilinyapti.

Xuddi shuning kabi bu koinot oʻta hakim, alim, qodir bir Sanʻatkor istaydi. Chunki bu muhtasham koinot shunday bir saroyki: Oy, Quyosh uning chirogʻI, yulduzlar mumlari, zamon bir ip, tasma boʻlib, Sone'-i Zuljalol xar yili unga bir boshqa olamni taqib koʻrsatyapti. Taqqan olamning ichida uch yuz oltmish tarzda muntazam suratlarini yangilayapti. Kamoli intizom bilan va hikmat bilan almashtiryapti. Yer yuzini bir ne'mat dasturxoni qilganki, xar bahor uch yuz ming sanʻatlarining turlari bilan ziynatlayapti. Son-sanoqsiz turdagi ehsonlari bilan toʻldiryapti. Oʻta bir-birining ichida va aralashganiga qaramay, nozik tanlov va farq bilan bir-biridan ayrilyapti. Boshqa jihatlarni shunga qiyos qil... Qanday qilib shunday bir saroyning Sone'idan gʻaflatda qolish mumkin?

Bulutsiz, kunning oʻrtasida, Quyoshning dengiz ustida butun pufakchalarda va quruqlikda butun porloq narsalarda va qorning butun parchalarida jilvasi va aksini koʻrib Quyoshni inkor qilish, qay daraja ajib bir devonalik safsatadir. Chunki u payt bir Quyoshni inkor va qabul qilmaslik orqali tomchilar sanogʻicha, pufakchalar miqdoricha, parchalar adadicha haqiqiy va quyoshchalarni qabul qilish lozim boʻladi.

Xar zarracha (faqat bir zarra sigʻsada) ichida ulkan bir Quyoshning haqiqatini qabul qilish kerak boʻlgani kabi: Navbat navbat xar doim hikmat bilan oʻzgarib turgan va saranjom holda bardavom yangilangan ushbu muntazam koinotni koʻrib, Xoliqi Zuljalolni mukammal vasflari bilan tasdiqlamaslik, undan ham rasvo bir zalolat devonaligi, majnunlik safsatasi hisoblanadi. Chunki hamma narsada, hatto xar bir zarrada mutlaq uluhiyati qabul qilish kerak boʻladi. Masalan havoning xar bir zarrasi, xar bir gul bilan xar bir mevaga, xar bir yaproqqa kiradi va ishlay oladi. Agar bu zarra xodim boʻlmasa, ichida ishlay olishi uchun kira oladigan va ishlagan barcha narsalarinig tashkil boʻlishini, suratini va shakllarini bilishi kerak boʻladi. Demak, buni qilishi uchun bepoyon bir ilm va qudratga molik boʻlishi darkor.

Masalan, tuproqning xar bir zarrasi aralash danaklar va urugʻlarga asos va manba boʻla olishi kerak. Agar xodim boʻlmasa: Oʻtlar va daraxtlar sanogʻicha ma'naviy jihozlar va uskunalarga ega boʻlishi kerak boʻladi. Yoki ularning tashkil qilinishini biladigan, qiladigan, ularga kiydirilgan barcha suratlarni taniydigan, tika oladigan san'at va qudrat berish kerak boʻladi. Hamma narsada oshkora vahdoniyatning koʻp dalillari borligini anglashing uchun bunga boshqa mavjudotlarni ham qiyos qil.

Bir narsadan hamma narsani yaratish va hamma narsani bitta narsa qilish hamma narsaning xoliqiga xos ishdir. وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪ farmoni zishoniga diqqat qil. Demak, Vohidi Ahadni qabul qilmaslik orqali, mavjudot sanogʻicha ilohlarni qabul qilish kerak boʻladi.

IKKINCHI ISHORAT: Hikoyada qiymatli, yuksak rutbali xodimdan gap ochilgan va aytilgan: Koʻr boʻlmagan xar kim uning nishonlarini koʻrib tushunadiki: U zot podshohning amri bilan harakat qiladi va uning xos bandasidir. Demak u xodim, Rasuli Akramdir (Alayhissalotu Vassalam). Shunday muzayyan koinotning muqaddas bir Sone'iga bir Rasuli Akram, nurning quyoshga kerakligi darajasida shartdir. Chunki Quyosh ziyo bermasligi mumkin boʻlmaganidek, uluhiyat ham paygʻambarlarni yubormaslik bilan oʻzini koʻrsatmasligi mumkin emas.

Oʻta mukammal jamol, koʻrsatuvchi va ta'rif qiluvchi vosita bilan oʻzini koʻrsatishni istamasligi mumkinmi hech?

Oʻta jamolda bir kamoli san'at uning ustiga e'tiborni qaratgan dallol vositasida koʻrsatilish istamasligi mumkin boʻladimi?

Borliqning rububiyatining qamrovli saltanati koʻplik va parchalar tabaqalarida vahdoniyat va samadoniyatini, zuljanohayn vakil vositasida e'lon qilishni istamasligi mumkinmi! Ya'ni, u zot kulliy qullik jihati bilan koʻplik tabaqalarining dargohi Ilohiya elchisi boʻlgani kabi, yaqinlik va risolat jihatida dargohi Ilohiyning koʻplik tabaqalariga xodimdir.

Zotiy husn sohibi jamolining goʻzalliklarini va husnining latifalarini bir habib elchi vositasida oynalarda koʻrish va koʻrsatish istamasligi mumkinmi hech! Ya'ni, elchisi ham habib, ubudiyati bilan oʻzini unga sevdiradi, oynadorlik qiladi ham rasul boʻlib, uni maxluqotiga sevdiradi, jamolining asmosini koʻrsatadi.

Ajib moʻ'jizalar bilan, gʻarib va qiymatli narsalar bilan toʻla xazinalar sohibi, sarrof ta'riflovchi va tavsif qiladigan koʻrgazmachi vositasida xalq e'tiboriga taqdim qiladi va boshida izhor qilish orqali yashirin kamolotini bayon qilishni iroda qilmasligi va istamasligi mumkinmi?

Bu koinotni butun asmosining kamolotini ifodalagan sanʻatlar bilan ziynatlab sayr uchun gʻarib va nozik san'atlar bilan bezatilgan saroyga oʻxshatib, rahbar bir muallim tayinlamasligi mumkinmi?

Bu koinotning sohibi shu koinotning oʻzgarishidagi maqsad va gʻoya nima ekanini, qulflangan tilsimini, mavjudotning "Qayerdan? Qayerga? Kimsan?" uch mushkul savolining muammosini bir elchi vositasida ochtirmasligi mumkinmi!

Ushbu goʻzal sanʻatlar bilan oʻzini shuur sohiblariga tanitgan va qiymatli ne'matlar bilan oʻzini sevdirgan Sone'-i Zuljalol, uning evaziga shuur sohiblaridan rozi boʻlishi va istagini bir elchi vositasida bildirmasligi mumkinmi hech?

Inson sinfini shuur jihatidan koʻplikka mubtalo, iste'dod jihatidan umumiy qullikka muhayyo suratida yaratib, muallim rahbar vositasida ularni kasratdan vahdatga yuzlarini oʻgirishni istamasligi mumkin boʻladimi hech!

Yana bular kabi koʻp nubuvvat vazifalari borki, xar biri bir qatʻiy burhon boʻlib: Uluhiyat Risolatsiz boʻlolmaydi...

Ajabo, olamda Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamdan bayon qilingan vasflar va vazifalarga yanada ahil va oʻzida jamlagan kim chiqqan? Risolat rutbasiga va tabligʻ vazifasiga undan loyiqroq, muvofiqroq bor davr boʻlganmi? Yoʻq, aslo va qat'iyyan!. Balki U kishi butun rasullarning sayyididir, butun anbiyoning imomidir, butun asfiyoning sarvaridir, butun muqarrobiynning aqrobidir, butun maxluqotning akmalidir, butun murshidlarning sultonidir.

Haqiqatli ulamolar ittifoqi bilan, Shaqqi Qamar va barmoqlaridan suv oqishi kabi mingga yetgan moʻ'jizalaridan son-sanoqsiz nubuvvat dalillaridan boshqa, Qur'oni Azimushshon kabi haqiqatlar dengizi va qirq tomondan moʻ'jiza boʻlgan moʻ'jiza-i kubro, Quyosh kabi risolatini koʻrsatishga kifoya qiladi. Boshqa risolalarda va xususan Yigirma Beshinchi Soʻzda Qur'onning qirqqa yaqin i'joz tomonlarini aytib oʻtganimiz uchun bu yerda tugatamiz.

UCHINCHI ISHORAT: Hayolga bu kichkina insonning nima ahamiyati bor, bu azim dunyo uning amallarining hisobi uchun yopilib boshqa bir doira ochiladimi degan savol kelmasin. Chunki bu kichkina inson, jamlovchi fitrati e'tibori bilan mavjudot ichida ishboshi, Ilohiy saltanat dalloli va kulliy ubudiyatga sazovor boʻlgani uchun, buyuk ahamiyati bor.

Yana hayolga qisqacha bir umrda qanday qilib abadiy bir azobga loyiq boʻladi, degan savol kelmasin. Chunki kufr, ushbu Samadoniy naktublar darajasida va qiymatidagi koinotni ma'nosiz, gʻoyasiz tubanlikka tushirgani uchun, butun koinotga qarshi tahqir hisoblanadi. Bu mavjudotda jilvalari, naqshlari koʻringan butun muqaddas asmo-i Ilohiyani inkor bilan rad qilgan odam, Janobi Haqning haqqoniyat va sidqini koʻrsatgan cheksiz dalillarini yolgʻonga chiqargani uchun nihoyatsiz bir jinoyat hisoblanadi. Nihoyatsiz jinoyat esa, nihoyatsiz azobni shart qiladi...

TOʻRTINCHI ISHORAT: Hikoyada oʻn ikki surat bilan koʻrdikki: Shunday bir podshohning vaqtinchalik musofirxona kabi yurti boʻlsayu, doimiy va hashamatiga sazovor va azim saltanatiga asos boʻlgan boshqa doimiy mamlakati boʻlmasligi hech bir jihatdan mumkin emas... Xuddi shuning kabi, bu foniy olamning boqiy Xoliqi buni ijod qilib, boqiy bir olamni ijod qilmasligi hech bir jihatdan mumkin emas. Shu oxshahshi yoʻq va oʻtkinchi koinotning doimiy Sone'i buni bunyod qilsin-da, boshqa bardavom va doimiy koinotni ijod qilmasligi mumkinmi? Bu koʻrgazma, imtihon maydoni va ekinzor hisoblangan dunyoning Hakim, Qodir va Rahim boʻlgan Fotiri uni yaratsin-u, uning butun gʻoyalariga sazovor boʻlgan oxirat diyorini bunyod qilmasligi mumkinmi? Bu haqiqatga "Oʻn ikki eshik"dan kiriladi. OʻN IKKI HAQIQAT bilan u eshiklar ochiladi. Eng qisqa va oddiydan boshlaymiz:

BIRINCHI HAQIQAT: Rububiyat va saltanat eshigi boʻlib, ismi Robning jilvasidir.

Rububiyat taqozosi va uluhiyat saltanati, xususan bunday bir koinotni kamolotini koʻrsatish uchun gʻoyat oliy gʻoyalar va yuksak maqsadlar bilan ijod qilsin, uning gʻoyot va maqosidiga qarshi iymon va ubudiyat bilan muqobala etgan moʻ'minlarga mukofoti boʻlmasligi mumkinmi hech?! Va u maqsadlarni rad qilgan va tahqir javobi bergan ahli zalolatga jazo bermasinmi?

IKKINCHI HAQIQAT: Karam va rahmat eshigi boʻlib, karim va rahim ismining jilvasidir.

Koʻrsatgan asarlari bilan nihoyatsiz karam, nihoyatsiz rahmat, nihoyatsiz izzat va nihoyatsiz gʻayrat sohibi boʻlgan shu olamning Robbi, karam va rahmatiga loyiq mukofot, izzat va gʻayratiga shoyista jazo bermasligi mumkinmi hech?! Ha, dunyo jarayonlariga qaralsa, eng ojiz, eng zaifdan {(Hoshiya) Halol rizqi iqtidor bilan olinmaganiga, balki faqirligiga binoan berilganiga qat'iy dalil shuki: Iqtidorsiz bolalarining yaxshi yashashi va iqtidorli yirtqichlarning tor tirikchiligi, zakovatsiz baliqlarning semizligi va zakovatli, ayyor tulki va maymunning tirikchilik dardi bilan vujud jihatidan zaifligi. Demak, rizq iqtidor va ixtiyorga teskari mutanosibdir. Qay daraja iqtidor va ixtiyoriga ishonsa, shu daraja tirikchilik dardiga mubtalo boʻladi.} to eng kuchli jonligacha loyiq bir rizqi berilyapti. Eng zaif, eng ojizga eng yaxshi rizq berilyapti. Xar dardliga kutmagan joyidan darmon yetkazilyapti. Shunday ulugʻ karam bilan ziyofatlar, ikromlar qilinyaptiki, nihoyatsiz bir karam qoʻli ichida ishlaganini ochiq-ravshan koʻrsatyapti.

Masalan,

bahorda jannat huriylari tarzida butun daraxtlarni ipak libos kabi kiyimlar kiydirib, gul va mevalarning ziynatlar bilan bezab xizmatkor qilib ularning latif qoʻllari boʻlgan shoxlari bilan turli-tuman eng shirin, eng sanʻatli mevalarni bizga taqdim qilish,

zaxarli arining qoʻli orqali eng shirin shifobaxsh asalni bizga yedirish,

eng goʻzal va yumshoq libosni qoʻlsiz qurtning qoʻli orqali bizga kiydirish,

rahmatning buyuk xazinasini kichik bir urugʻ ichida biz uchun saqlash,

naqadar goʻzal karam, naqadar latif rahmat belgisi ekani ochiq ravshan anglashiladi.

inson va ba'zi yirtqichlardan tashqari, Quyosh va Oy va Arzdan tortib, to eng kichik maxluqqacha hamma narsa kamoli diqqat bilan oʻz vazifasini qilishi, zarra qadar haddidan oshmasligi, bir azim haybat ostida umumiy bir itoat borligi buyuk bir jalol va izzat sohibining amri bilan harakat qilganlarini koʻrsatadi.

kerak boʻlsa nabotiy va kerak boʻlsa hayvoniy va kerak boʻlsa insoniy barcha volidalarning u marhamatli shafqatlari bilan

{(Hoshiya) Ha, och bir arslon zaif bolasini oʻz nafsidan ustun qoʻyib, qoʻlga kiritgan goʻshtni yemasdan bolasiga berishi, qoʻrqoq tovuq bolasini himoya qilish uchun itga, arslonga tashlanishi, anjir daraxti oʻzi loy yeb, bolasi boʻlgan mevalariga toza sut berishi, nihoyatsiz Rahim, Karim, Shafiq bir zotning hisobi bilan harakat qilganlarini koʻr boʻlmaganga ochiq ravshan koʻrsatyaptilar. Nabotot va hayvonot kabi shuursizlarning oʻta shuur va hikmat bilan ishlar qilinayotgani zarurat bilan koʻrsatadiki: Oʻta Alim va Hakim bir zot borki, ularni ishlatyapti. Ular uning nomi bilan ishlayapti.}

va sut kabi latif ozuqa orq ali ojiz va zaif bolalarni tarbiya qilish, naqadar keng bir rahmatning jilvasi ta'siri ochiq-oydin anglashiladi.

Modomiki bu olam mutasarrifining nihoyatsiz karami, nihoyatsiz rahmati, nihoyatsiz jalol va izzati bor ekan, nihoyatsiz jalol va izzat - adabsizlarga adabini berishni taqozo qiladi. Nihoyatsiz karam - nihoyatsiz ikromni iqtizo qiladi, nihoyatsiz rahmat - oʻziga loyiq ehsonni taqozo qiladi. Xolbuki bu foniy dunyoda va qisqa umrda, dengizdan bir tomchi kabi millionlab qismdan faqat bir qismi joylashadi va tajalliy etadi. Demak, karamga loyiq va u rahmatga shoyista bir saodat diyori boʻladi.

Aks holda kunduzni nuri bilan toʻldirgan Quyoshning vujudini inkor qilish kabi, bu koʻringan rahmatning vujudini inkor qilish lozim boʻladi. Chunki boshqa qaytib kelmaslik sharti bilan zavol toppish - shafqatni musibatga, muhabbatni ayriliq alamiga, ne'matni azobga, aqlni mash'um jihozga va lazzatni alamga aylantirib rahmat haqiqatining soʻnishi kerak boʻladi.

Jalol va izzatga loyiq jazo diyori boʻladi. Chunki: Koʻpincha zolim izzatida, mazlum xorligida qolib, bu yerdan koʻchib ketyaptilar. Demak, bir katta mahkamaga qoldirilyapti, kechiktirilyapti. Aks holda, qaralmayapti degani emas. Ba'zan dunyoda ham jazo beradi. Eski vaqtlarda sodir boʻlgan osiy va kufrida qaysarlik qilgan qavmlarga kelgan azoblar koʻrsatyaptiki: Inson bebosh emas, bir jalol va gʻayrat tarsakisiga xar doim uchraydi.

Inson umum mavjudot ichida ahamiyatli vazifasi, ahamiyatli iste'dodi boʻlib, insonning Robbi insonga bu qadar muntazam sanʻatlari bilan oʻzini tanitsa, evaziga inson iymon bilan uni tanimasa...

Bu qadar rahmatning bezalgan mevalari bilan oʻzini sevdirsa, evaziga inson ibodat bilan oʻzini unga sevdirmasa...

Bu qadar bu turli ne'matlari bilan muhabbat va rahmatini unga koʻrsatsa, evaziga inson shukr va hamd bilan uni hurmat qilmasa, jazosiz qoldirib, bebosh qoʻyib, izzat, gʻayrat sohibi boʻlgan Zoti Zuljalol jazo diyori tayyorlamasligi mumkinmi hech?!

U Rahmoni Rahimning oʻzini tanitishi evaziga iymon orqali tanib, sevdirishi evaziga ibodat bilan sevish, sevdirish orqali va rahmatiga evaziga shukr bilan hurmat qilish bilan javob bergan moʻ'minlarga mukofot diyorini, abadiy saodatini bermasligi mumkinmi hech?!

UCHINCHI HAQIQAT: Hikmat va adolat ehsigi boʻlib, Ismi Hakim va Odilning jilvasidir.

Zarralardan quyoshlargacha

{(Hoshiya1) "mumkinmi hech" jumlasi koʻp takror qilinyapti. Chunki quyidagi muhim bir sirni ifodalaydi: Koʻpincha kufr va zalolat, aqlga sigʻdira olmaslikdan kelib chiqadi. Ya'ni, aqldan uzoq va imkonsiz koʻrib, inkor qiladi. Hashr Soʻzida qat'iyan koʻrsatilganki: Haqiqiy aqga sigʻmaslik, haqiqiy imkonsizlik, aqldan uzoqlik va haqiqiy qiyinchilik, hatto imkonsizlik darajasida mushkul boʻlgan kufr yoʻlida va zalolat yoʻnalishidadir.. haqiqiy imkon va haqiqiy aqlga toʻgʻri kelish, hatto shart darajasida osonlik, iymon yoʻlida va Islomiyat koʻchasidadir. Natija, ahli falsafa aqlga sigʻdira olmasligi orqali inkorga ketadi. Oʻninchi Soʻz aqlga sigʻmaslik qaysi tarafda ekanini bu ta'bir bilan koʻrsatadi. Ularning ogʻziga tarsaki tushiradi.}

jarayon etgan hikmat va intizom, adolat va mezon bilan rububiyatining saltanatini koʻrsatgan Zoti Zuljalol rububiyatning himoya qanotiga iltijo qilgan, hikmat va adolatga iymon va ubudiyat bilan togʻri harakat qilgan moʻ'minlarga lutf qilmasligi mumkinmi hech?! Hikmat va adolatga kufr va tugʻyon bilan isyon qilgan adabsizlarga adabini bermasligi mumkinmi?! Xolbuki bu vaqtincha dunyoda hikmat va adolatning mingdan biri insonlar ichida ijro qilinmayapti, kechiktirilyapti. Zalolatdagilarning koʻpchiligi jazo olmasdan, ahli hidoyatning ham koʻpchiligi mukofot koʻrmasdan bu yerdan koʻchib ketyapti. Demak, bir mahkama-i kubroga, saodati uzmoga qoldirilyapti.

Bu olamda tasarruf qilgan Zot nihoyatsiz hikmat bilan ish yuritayotgani kuzatilyapti. Unga burhon istaysami? Hamma narsada tartib va foydalarga rioya qilishidir. Insonning butun a'zo, suyaklar va tomirlarida, hatto badanning hujayralarida, xar yerida, xar juzʻida foyda va hikmatlarning koʻzlanishi, hatto ba'zi a'zosi, bir daraxtning qancha mevalari boʻlsa, shu daraja hikmatlar va foydalar qoʻyilganini, nihoyatsiz hikmat qoʻli bilan ish qilinayotganini koʻrmayapsanmi?!

Hamma narsaning san'atida yuqori intizom borligi koʻrsatadiki, oʻta hikmat bilan ish qilinyapti. Goʻzal gulning nozik dasturini kichkinagina urugʻida joylashtirish, katta daraxtning amal sahifasini, hayot dasturini, jihozlari mundarijasini kichkinagina danakda ma'naviy taqdir qalami bilan yozish, nihoyatsiz hikmat qalami ishlaganini koʻrsatadi.

Hamma narsaning xilqatida eng yuqori darajada husni san'at borligi, oʻta hakim Sone'ning naqshi ekanini koʻrsatadi. Shu kichkinagina inson badani ichiga butun koinotning mundarijasini, rahmat xazinalarining barcha kalitlarini, butun asmolarining oynalarini joylashtirish, oʻta yuqori husni san'at ichida hikmatni koʻrsatadi.

Shunday rububiyat ijrootida hokim bir hikmat, rububiyatning qanotiga iltijo qilgan va iymon bilan itoat qilganlarga lutf qilishini istamasligi va abadiy lutf qilmasligi mumkinmi hech?!

Adolat va mezon bilan ish qilinganiga burhon istaysanmi? Hamma narsaga hassos mezonlar bilan, maxsus oʻlchovlar bilan vujud berish, surat kiydirish, joy joyiga qoʻyish, nihoyatsiz bir adolat va mezon bilan ish qilinganini koʻrsatadi.

Xar bir haq egasiga iste'dodi nisbatida haqqini berish, ya'ni vujudining butun kerakli narsalarini, davom etishi uchun butun jihozlarini eng munosib tarzda berish, nihoyatsiz adolat qoʻlini koʻrsatadi.

Iste'dod tili, fitriy ehtiyoj tili bilan, chorasizlik lisoni bilan soʻralgan va istalgan hamma narsaga doimiy javob berish, nihoyat darajada bir adolat va hikmatni koʻrsatadi.

Eng kichik maxluqning eng kichik ehtiyojini taʻminlagan adolat va hikmat, inson kabi eng buyuk maxluqning boqiylik kabi eng buyuk hojatini e'tiborsiz qoldirishi mumkinmi hech?! Eng katta yordam soʻrashini va eng katta istagini javobsiz qoldirishi mumkinmi?! Rububiyatning haybatini, qullarining huququni muhofaza qilish orqali saqlamasligi mumkinmi?! Xolbuki bu foniy dunyoda qisqa hayot kechirgan inson adolatning haqiqatiga sazovor boʻla olmaydi va boʻla olmayapti. Balki bir mahkama-i kubroga qoldirilyapti.

Haqiqiy adolat - shu kichkinagina inson kichikligi nisbatida emas, balki jinoyatining kattaligi, mohiyatining ahamiyati va vazifasining azamati nisbatida mukofot va jazo olishini taqozo qiladi.

Modomiki bu foniy, oʻtkinchi dunyo, abad uchun yaratilgan inson xususida unday bir adolat va hikmatga sazovor boʻlishdan juda uzoq. Albatta odil boʻlgan Zoti Jalili Zuljamolning va Hakim boʻlgan Zoti Jamili Zuljalolning doimiy Jahannami va abadiy Jannati boʻladi.

TOʻRTINCHI HAQIQAT: Jud va jamol eshigidir. Ismi Javvod va Jamilning jilvasidir.

Nihoyatsiz judu saxovat, tuganmas sarvat, bitmas xazinalar, mislsiz sarmadiy jamol, qusursiz abadiy kamol, bir saodat diyori va ziyofat joyi ichida doimiy mavjud boʻladigan muhtoj shokirlarni, ishtiyoqmand oynadorlarni, hayratdagi tomoshabinlarni taqozo qilmasligi mumkinmi hech?

Dunyo yuzini bu qadar muzayyan sanʻatlari bilan bezatish, Oy bilan Quyoshni chiroq qilish, yer yuzini ne'mat dasturxoni qilib taomlarning eng goʻzal hillari bilan toʻldirish, mevali daraxtlarni bir-bir idish qilish, xar mavsumda bir necha martalab yangilash, hadsiz judu saxovatni koʻrsatadi. Nihoyatsiz judu saxovat, tuganmas xazinalar va rahmat, ham doimiy ham orzu qilingan ichida hamma narsa muhayyo boʻlgan ziyofat diyori va saodat joyini taqozo qiladi.

Yana, ziyofatdan lazzat olganlarni zavol va firoq bilan azob chekmasligi uchun saodat yerida davom etishini, abadiy qolishini qatʻiyyan taqozo qialdi. Chunki, azobning zavoli lazzat boʻlganidek, lazzatning ketishi ham azobdir. U saxovat azob chektirishni istamaydi. Demak, abadiy bir Jannatni va uning ichida abadiy muhtojlarni taqozo qiladi. Chunki nihoyatsiz judu saxo nihoyatsiz ehsonni iqtizo qiladi, ne'matlantirishni istaydi. Nihoyatsiz ehson va ne'matlantirish esa nihoyatsiz minnatdorlikni, ne'matlanishni istaydi. Doimiy ne'matlanish orqali doimiy in'omga shukr va minnatdorligini koʻrsatishi uchun ehsonga sazovor boʻlgan shaxsning vujudining davomiyligini taqozo qiladi. Yoʻqsa zavol bilan achchiqlashgan kichik lazzatlanish qisqa vaqtda judu saxoning taqozosi bilan bir yerda toʻplanishlari mumkin emas.

Yana, Ilohiy san'at koʻrgazmasi boʻlgan olamning hamma tomonidagi koʻrgazmalariga qara. Yer yuzidagi nabotot va hayvonotning qoʻlidagi Rabboniy e'lonlarga e'tibor ber, {(Hoshiya) Suyak kabi bir quruq daraxtning uchidagi sim kabi ingichka bandida oʻta naqshinkor, ziynatli bir gul va oʻta sanʻatli va ziynatli meva, albatta oʻta san'atparvar moʻ'jizakor va hikmatdor bir Sone'ning san'atining goʻzalligini shuur sohiblariga oʻqitgan bir e'lonnomadir. Xullas, nabototga hayvonotni ham qiyos qil.} rububiyat chiroyining dallollari boʻlgan anbiyo va avliyoga quloq sol. Bir ovozdan Sone'i Zuljalolning kamchiliksiz kamolotini gʻaroyib san'atlarining koʻrgazmasi bilan koʻrsatyaptilar, bayon qilyaptilar, e'tiborni jalb qilyaptilar.

Demak, bu olamning Sone'ining juda muhim, hayratga soladigan va yashirin kamoloti bor. Bu gʻaroyib san'atlar bilan ularni koʻrsatishni istaydi. Chunki: Yashirin, kamchiliksiz kamolot, taqdir etuvchi, sevadigan, "Mashaalloh" deb kuzatuvchilarning boshida koʻrsatishni taqozo qiladi. Doimiy kamolot esa, doimiy koʻrinishni taqozo qiladi. U esa, maqtovchi va sevuvchilar vujudining bardavomligini keltirib chiqaradi. Boqiy boʻlmagan sevuvchilar nazarida kamolotning qiymati tubanlashadi.

{(Hoshiya1) Ha, zarbulmasaldandirki: Bir dunyo goʻzali bir zamon oʻziga maftun boʻlgan oddiy bir odamni huzuridan quvib yuboradi. U odam oʻziga tasalli berish uchun: "Tuf, naqadar xunukdir" deydi. U goʻzalning goʻzalligini inkor qiladi. Ham bir vaqt bir ayiq gʻoyat shirin bir uzum novdasi ostiga kiradi. Uzumlarni yeyishni istaydi. Uzishga qoʻli yetishmaydi. Novdaga ham chiqolmaydi. Oʻziga oʻzi tasalli berish uchun oʻz lisoni bilan: "Achchiqdir" deydi. Gursillab ketadi...}

Yana, koinotning yuzida yozilgan oʻta goʻzal, san'atli, porloq va bezalgan shu mavjudot, nur Quyoshni bildirgani kabi, mislsiz ma'naviy jamolning goʻzalliklarini bildiradi va nozirsiz, xofiy bir husnning goʻzalliklarini bildiradi.

{(Hoshiya2) Oyna-misol mavjudotning bir-biri orqasida zavol va fanolari bilan barobar, orqalaridan kelganlarning ustida va yuzlarida ayni husn va jamolning jilvasining boʻlishi koʻrsatadiki: Jamol ularniki emas; balki u jamollar bir husni munazzah va bir jamoli muqaddasning oyoti va amorotidir.}

U munazzah husn, muqaddas jamolning jilvasidan asmolarda, balki xar ismda koʻp yashirin dafinalar borligiga ishorat qiladi.

Bu darajada oliy, nazoratchisiz, yashirin jamol esa, oʻz goʻzalligini bir oynada koʻrish va husnining darajalarini, jamolining miqyoslarini shuuur egalari va ishtiyoqmand oynada koʻrishni taqozo qilgani kabi, boshqalarining nazari bilan ham sevgili jamoliga qarash uchun, koʻrinishni ham istaydi. Demak, ikki tomondan oʻz jamoliga qarash, xar biri boshqa-boshqa rangdagi oynalarda shaxsan koʻrish, boshqasi ishtiyoqi boʻlgan tomoshabin va hayratga tushgan sevadiganlarning koʻrishi bilan koʻrishni taqozo qiladi. Demak, husn va jamol koʻrish va koʻrinishni istaydi. Koʻrish, koʻrinish esa, ishtiyoqmand tomoshabin, hayratdagi sevuvchilarninig boʻlishini taqozo qiladi. Husn va jamol, abadiy bardavom boʻlgani uchun, mushtoqlarning davomiy kerak boʻladi. Chunki doimiy bir jamol oʻtkinchi ishtiyoqmandga rozi boʻlmaydi. Chunki qaytib kelmaslik sharti bilan zavolga mahkum boʻlgan tomoshabin zavolni tasavvur qilib muhabbati adovatga aylanadi, hayrati mensimaslikka, hurmati tahqirga mayl etadi. Chunki xudbin inson bilmagan narsasiga dushman boʻlgani kabi, yetishmagan narsasiga ham qarshidir.

Xolbuki nihoyatsiz bir muhabbat cheksiz shavq va sevish orqali javobga loyiq boʻlgan jamolga nisbatan yashirin adovat, kin va inkor bilan javob beradi. Xullas, kofir Allohning dushmani boʻlishining sirri bundan anglashiladi.

Modomiki nihoyatsiz saxovat, joʻmard, mislsiz jamol, husn, kamchiliksiz kamolot, abadiy mutashakkirlarni, mushtoqlarni, sevuvchilarni taqozo qiladi. Xolbuki bu dunyo musofirxonasida hamma tez ketib gʻoyib boʻlayotganini koʻrayapmiz. U saxovatning ehsonini faqat ozgina totadi. Ishtahasi ochiladi, faqat yemasdan ketadi. U jamol, u kamolning ham faqat biroz nuriga, balki zaif bir soyasiga bir onda qarab, toʻymasdan ketadi. Demak, bir sayrongohi doimiyga ketilyapti.

Alhosil: Qandayki shu olam butun mavjudoti bilan Sone'-i Zuljaloliga qat'iy dalolat qiladi, Sone'-i Zuljalolning ham sifot va asmo-i qudsiyasi dori oxiratga dalolat qiladi va koʻrsatadi va istaydi.

BESHINCHI HAQIQAT: Bobi shafqat va ubudiyati Muhammadiyadir (Alayhissalotu Vassalam). Ismi Mujib va Rahimning jilvasidir.

Hech mumkinmidirki: Eng adno bir hojatni eng adno bir maxluqidan koʻrib kamoli shafqat bilan kutmagan yeridan is'af etgan va eng yashirin bir ovozni eng yashirin bir maxluqidan eshitib imdod etgan, lisoni hol va qol bilan istanilgan hamma narsaga ijobat etgan nihoyatsiz bir shafqat va bir marhamat sohibi bir Rob, eng buyuk bir abdidan,

{(Hoshiya) Ha, bir ming uch yuz ellik yil saltanat surgan, saltanati hozir ham davom etayotgan, aksar vaqtlarda uch yuz ellik milliondan koʻproq xalqi boʻlgan, xar kun butun xalqi u zotga bay'atini yangilagan, u zotning kamolotiga shahodat qilgan va kamoli itoat bilan amrlariga boysungan, Yerning yarmi va bashariyatning beshdan biri u zotning boʻyogi bilan boyalsa, ya'ni ma'naviy rangi bilan ranglansa, u zot ularning qalblarinig mahbubi va ruhlarining murabbiyi boʻlsa, albatta u zot shu koinotda tasarruf etgan Robning eng buyuk quli boʻladi. Aksar koinot turlari u zotning moʻ'jizasi mevasi boʻlib, u zotning vazifasini va xodimligini olqishlasa, albatta u zot shu koinot Xoliqining eng sevgili maxluqi boʻladi. Butun insoniyat butun iste'dodi bilan boqiylikka ehtiyoji bor. U ehtiyoj, insonni asfali sofiliyndan a'loyi illiyinga chiqaradi. Albatta, u ehtiyoj eng buyuk bir ehtiyoj boʻlib uni eng buyuk quli barcha qullarining nomidan uni Qoziyul Hojatdan istaydi.}

eng sevgili bir maxluqidan eng buyuk hojatini koʻrib qondirmasin, is'af etmasin, eng yuksak duoni eshitib qabul qilmasin!.. Ha, masalan hayvonotning zaiflarining va bolalarining rizq va tarbiyalari xususida koʻringan lutf va suhulati koʻrsatyaptiki: Shu koinotning Moliki nihoyatsiz bir rahmat bilan rububiyat etadi. Rububiyatida bu daraja rahimona bir shafqat, hech mumkinmidirki maxluqotning eng afzalining eng goʻzal duosini qabul qilmasin!.. Bu haqiqatni Oʻn Toʻqqizinchi Soʻzda izoh qilganimdek, bu yerda ham mukarraran shunday bayon qilaylik:

Ey nafsim bilan barobar meni tinglagan birodar! Hikoya-i tamsiliyada aytgandik: Bir orolda bir ijtimo' bor... Bir yovari akram nutq oʻqiyapti. U ishorat qilgan haqiqat shundaydirki: Kel! Bu zamondan tajarrud etib, fikran Asri Saodatga va xayolan Jazirat-ul Arabga ketamiz. Toki, Rasuli Akramni (Alayhissalotu Vassalam) vazifa boshida va ubudiyat ichida koʻrib, ziyorat qilamiz. Qara! U zot qandayki risolati bilan, hidoyati bilan saodati abadiyaning sababi husuli va vasila-i vusulidir. Shuning kabi, ubudiyati bilan va duosi bilan u saodatning sababi vujudi va Jannatning vasila-i ijodidir.

Mana boq! U zot shunday bir saloti kubroda, bir ibodati ulyoda saodati abadiya uchun duo qilyaptiki, goʻyo bu jazira, balki butun Arz uning azamatli namozi bilan namoz oʻqiyapti, niyoz etyapti. Chunki ubudiyati esa, unga ittibo etgan ummatning ubudiyatini tazammun etgani kabi, mavafaqot sirri bilan butun anbiyoning sirri ubudiyatini tazammun etadi. Ham u saloti kubroni shunday bir jamoati uzmoda oʻqiyapti, niyoz etyaptiki, goʻyo bani Odamning Hazrati Odamdan asrimizga qadar, balki qiyomatga qadar butun nuroniy va komil insonlar unga tobe boʻlish bilan iqtido qilib duosiga omin deydilar.

{(Hoshiya1) Ha, munojoti Ahmadiya (S.A.V.) davridan hozirgacha butun ummatning butun salotlari va salovotlari u zotning duosiga doimiy omin va umumiy ishtirok hisoblanadi. Hatto unga keltirilgan xar bir salovot ham, u zotning duosiga bir omin boʻladi. Ummatining xar bir aʻzosi xar bir namozda u zotga salotu salom keltiradi. Qomatdan soʻng Shofe'iylarning u kishiga duo qilishi, u zotning abadiy saodat xususidagi duosiga oʻta quvvatli va umumiy omin boʻladi. Mana, butun bashar insonilik fitratining hol tili bilan, butun quvvati bilan istagan boqiylik va abadiy saodatni, bashariyat nomidan Zoti Ahmadiya (S.A.V.) istayapti va insonning nuroniy qismi u zotning orqasida omin deyapti. Ajabo, bu duoning qabulga yaqin boʻlmasligi mumkinmi hech?!}

Qara, ham shunday baqo kabi bir hojati omma uchun duo qilyaptiki, nafaqat ahli Arz, balki ahli samovot, balki butun mavjudot niyoziga ishtirok qilib lisoni hol bilan : "Oh, ha yo Robbana! Ber, duosini qabul qil. Biz ham istaymiz", deyaptilar. Ham boq!.. Shunday hazinona, shunday mahbubona, shunday mushtoqona, shunday tazarrukorona saodati boqiya istayaptiki, butun koinotni yigʻlattirib, duosiga ishtirok ettiryapti.

Yana, insonni va butun maxluqotni asfali sofiliyn boʻlgan fano-i mutlaqqa yiqilishdan, qiymatsizlikdan, foydasizlikdan, abasiyatdan a'loyi illiyin boʻlgan qiymatga, baqoga, ulugʻ vazifaga, Samadoniy maktublar darajasiga chiqarish maqsadi, gʻoyasi uchun saodat istab duo qilyapti.

Yana shunday yuksak bir madad va yordam uchun yolvorib istayapti va shirin rahmat tilagan duosi bilan yolvoryaptiki: Goʻyo butun mavjudotga, samovotga, arshga eshittirib oʻzidan kechtirib duosiga "Omin, Allohumma omin" dediryapti.

{(Hoshiya2) Ha, bu olamning mutasarrifi, butun tasarrufoti shuurli, olimona, hikmatli ekani kuzatiladi. Mutasarrif oʻz masnu'oti ichida eng mumtoz qulining harakatlariga shuuri va ittilo'i boʻlmasligi hech bir jihatdan mumkin emas. Mutasarrifi Alim u tanlangan qulining harakatlarini va da'avatini (duolariga) bilib unga nisbatan loqayd qolishi, ahamiyat bermasligi ham hech bir jihatdan mumkin emas. Mutasarrifi Qodiri Rahim uning duolariga loqayd qolmay, duolarni qabul qilmasligi hech bir jihat bilan mumkin emas. Ha, zoti Ahmadiyaning (S.A.V.) nuri bilan olamning shakli oʻzgardi. Inson va butun koinotning haqiqiy mohiyati u nur, ziyo bilan rivojlandi va koʻrindiki: Koinotdagi mavjudot, asmo-i Ilohiyani oʻqitgan Samadoniy maktublardir, xar biri vazifa yuklangan xodimdir. Boqiylikka sazovor qiymatli va ma'nodor mavjudotdir. Agar u Nur boʻlmasa edi, mavjudot mutlaq foniylikka mahkum, qiymatsiz, ma'nosiz, foydasiz, abas, chalkash, tasodif oʻyinchogʻi boʻlgan vahima zulmati ichida qolar edi. Bu sir sababli: Insonlar zoti Ahmadiyaning (S.A.V.) duosiga omin deganlari kabi, arshu zamin, yerdan surayyo yulduzigacha butun mavjudot uning nuri bilan iftixor etib, aloqadorlik koʻrsatadi. Zotan ubudiyati Ahmadiyaning (S.A.V.) ruhi duodir. Balki koinotning harakatlari va xizmatlari bir tur duodir. Masalan: Bir urugʻning harakatlari, Xoliqidan daraxt boʻlishiga bir navʻ duodir.}

Yana eng yashirin bir ziyhayotning eng yashirin istagini, eng yashirin niyozini koʻradigan, eshitadigan, qabul qiladigan, marhamat qiladigan Sami' va Karim bir Qodirdan, Basir va Rahim bir Alimdan saodat va baqoni istayapti. Hol tili bilan boʻlsa ham, ijobat qiladi. Shunday hakimona, basirona, rahimona suratda beradi va ijobat etadiki, tarbiya va tadbir shunday Sami' va Basirga maxsus, Karim va Rahimga xosligiga shubha qoldirmaydi.

Ajabo, butun bani odamni orqasiga olib, bu Yer ustida turib, arshi a'zamga qarata qoʻl koʻtarib, bashariyatning qullik xulosasini jamlagan ubudiyati Ahmadiya (S.A.V.) haqiqati ichida duo qilayotgan insoniyatning sharafi va butun borliqlarning eng qiymatlisi va barcha davrlarda yagona boʻlgan Faxri Koinot (S.A.V.) nima soʻrayotganini, tinglaylik. Qara, oʻziga va ummatiga abadiy saodat istayapti, baqo istayapti, Jannat istayapti. Mavjudot oynalarida jamollarini koʻrsatgan butun muqaddas Ilohiy asmo bilan birga istayapti. Asmodan shafoat talab qilyapti, koʻryapsan. Agar oxiratning keltirib chiqaradigan hisobsiz sabablar, borligining dalillari boʻlmaganida, faqat bu zotning bir duosi, bahorimizning ijodi qadar Xoliqi Rahimning qudratiga oson boʻlgan shu Jannatning binosiga sabab boʻlar edi...

{(Hoshiya1) Ha, oxiratga nisbatan oʻta tor sahifa boʻlgan roʻyi zaminda behisob gʻaroyib san'at namunalarini va hashr va qiyomatning misollarini koʻrsatish, uch yuz ming kitob boʻlgan muntazam sanʻat turlarini bitta sahifada kamoli intizom bilan yozib joylashtirish, albatta keng boʻlgan olami oxiratda latif va muntazam Jannatning binosidan va ijodidan ham mushkulroq. Jannat bahordan naqadar yuksak boʻlsa, shu daraja bahor bogʻlarini yaratish Jannatdan ham qiyinroq va hayratga soluvchi deb boʻladi.}

Ha, bahorimizda yer yuzini koʻrgazma qilgan, yuz ming hashr namunalarini ijod qilgan Qodiri Mutlaqqa Jannatning ijodi qanday ogʻir boʻlishi mumkin? Demak, u zotning risolati bu imtihon diyorining ochilishiga sabab boʻlib, لَوْلَاكَ لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْاَفْلَاكَ sirriga sazovor boʻldi. Shuning kabi, ubudiyati ham narigi saodat diyorining ochilishiga asos boʻldi.

Ajabo, butun aqllarni hayratda qoldirgan bu olam intizomi va keng rahmat ichida qusursiz husni san'at, mislsiz rububiyat jamoli, u duoga ijobat etmaslik orqali bir xunuklikni, marhamatsizlikni, intizomsizlikni qabul qilishi mumkinmi hech? Ya'ni, eng juz'iy, eng ahamiyatsiz istaklarini, ovozlarni ahamiyat bilan eshitib bajo keltirsa, amalga oshirsa-yu, eng ahamiyatli, kerakli orzularni ahamiyatsiz koʻrib eshitmasligi, anglamasligi, qilmasligi mumkinmi? Aslo va qatʻiyyan, yuz ming marta yoʻq! Bunday jamol bunday xunuklikni qabul qilib xunuk boʻlolmaydi.

{(Hoshiya2) Ha, haqiqatlarning oʻzgarishi imkonsizligiga ittifoq qilingan. Haqiqatlarning oʻzgarishi ichida qat qat imkonsiz, bir zid oʻzining ziddiga oʻzgarishi va bu oʻzgarishlar ichida ochiq oydin ming daraja imkonsizlik shuki: Zid, oʻz mohiyatida qolishi bilan birga, yana ziddining aynisi boʻlishi kerak. Masalan: Nihoyatsiz jamol, haqiqiy jamol boʻlib, haqiqiy xunuklikka aylanadi. Bu misolimizda koʻrilgan va borligi qatʻiy boʻlgan bir rububiyat jamoli, oʻz mohiyatida turar ekan, xunuklikka aylanadi. Bu esa dunyoda imkonsiz va botil misollarning eng ajibi boʻladi.}

Demak, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam risolati orqali dunyoning eshigini ochgani kabi, qulligi bilan ham oxiratning eshigini ochadi...

OLTINCHI HAQIQAT: Hashamat va sarmadiyat eshigi boʻlib, Jalil va Boqiy ismining jilvasidir.

Butun mavjudotni Quyoshlardan, daraxtlardan zarralarga qadar amr ostidagi askar qilib boʻsundirgan va boshqargan Rububiyat hashamati, bu dunyo musofirxonasida vaqtincha hayot kechirgan abgor foniylar ustida turishi.. doimiy, boqiy hashamat diyori va abadiy, oliy rububiyat asosini ijod qilmasligi mumkinmi hech?!

Bu koinotda kuzatilgan mavsumlarning almashishi kabi hashamatli ijroot va sayyoralarning tayyora-misol harakatlari kabi azamatli harakatlari, yerni insonga beshik, quyoshni xalqqa chiroq qilish kabi dahshatli boʻysundirish, oʻlgan va qurigan Kura-i Arzni tiriltirish, bezash kabi keng almashish koʻrsatyaptiki: Parda orqasida muazzam bir rububiyat bor, muhtasham bir saltanat bilan hukm qilyapti. Bunday rububiyat saltanati, oʻziga loyiq xalqni taqozo qiladi va loyiq insonlarni iqtizo qiladi. Xolbuki: Mohiyat jihatidan eng jamlovchi va muhim xalqi va bandalari, bu dunyo musofirxonasida abgor suratda vaqtincha toʻplanganini koʻrayapsan. Musofirxona esa, xar kun toʻladi, boʻshaladi. Butun xalq esa, xizmat tajribasi uchun bu imtihon maydonida vaqtincha turibdi. Maydon esa xar soat oʻzgaradi. Butun xalq Sone'-i Zuljalolning qiymatli ehsonlarining namunalarini va gʻaroyib san'at antiqalarini olam bozori koʻrgazmalarida, tijorat uchun tomosha qilishga shu koʻrgazmada bir necha daqiqa toʻxtab tomosha qilyapti, soʻng gʻoyib boʻlyapti. Bu koʻrgazma, xar daqiqa oʻzgarayapti. Ketgan kelmaydi, kelgan ketadi.

Bu holat va shu vaziyat: Bu musofirxona, maydon va koʻrgaqzmalarning orqasida, doimiy saltanatga sabab va sazovor boʻladigan doimiy saroylar, sobit maskanlar, dunyoda koʻrgan namunalarimiz va suratlarning eng toza va eng yuksak asllariga toʻla bogʻ va xazinalari borligini qat'iy koʻrsatadi. Demak, bu yerdagi saʻy-harakat u tomon uchun. Bu yerda ishlatadi, u yerda haqqini beradi. Hammaning iste'dodiga koʻra (agar qoʻldan chiqarmasa) u yerda saodati bor. Ha, bunday sarmadiy bir saltanat, shu foniy va yoʻqoladigan zalillar ustida turishi imkonsiz...

Bu haqiqatga ushbu misol durbini bilan qara: Masalan sen yoʻlda ketyapsan, yoʻlda bir karvonsaroy koʻrding. Bir buyuk zot bu karvonsaroyni huzuriga keladigan musofirlari uchun qurgan. Musofirlarning bir kechalik dam olishi va ibratlari uchun, karvonsaroy ziynati uchun millionlab oltinlar sarflayapti. Musofirlar ziynatlarning oz qisminin qisqa vaqtda tomosha qilib, ne'matlardan juda oz vaqtda, oz narsa totib, toʻymasdan ketyapti. Lekin xar bir musofir oʻziga maxsus fotoapparati bilan u karvonsaroydagi narsalarning suratlarini olyapti. Buyuk zotning xizmatkorlari ham, musofirlarning muomalalari suratini oʻta diqqat bilan olyapti va qayd qilyapti. U zot xar kuni qiymatli ziynatlarning koʻpini buzayotganini koʻrayapsan. Yangi keladigan musofirlar uchun yangi ziynatlarni ijod qilyapti. Buni koʻrgandan soʻng: Bu yoʻlda bu karvonsaroyni qurgan zotning doimiy, gʻoyat oliy manzillari, ham tuganmas, oʻta qiymatli xazinalari, ham sobit, oʻta buyuk saxovati borligiga hech shubhang qoladimi?! Bu karvonsaroyda koʻrsatgan ikromi orqali, musofirlarini huzuridagi narsalarga ishtahalarini ochyapti va ularga tayyorlagan hadyalarga ragʻbatini uygʻotyapti. Aynan shuning kabi, bu dunyo musofirxonasidagi vaziyatga sarxush boʻlmasdan e'tibore bersang ushbu toʻqqiz asosni anglaysan:

Birinchi Asos: U karvonsaroy kabi bu dunyo ham oʻzi uchun emasligini bilasan. Oʻzidan oʻzi ham bu suratni olishi imkonsiz. Balki maxluqot karvonining kelib tushish va koʻchish uchun toʻlib boʻshalgan, hikmat bilan qurilgan bir musofirxonasidir.

Ikkinchi Asos: Bu karvonsaroyning ichida oʻtirganlar musofirlari, ularning Robbi Karimi ularni Dorus-Salomga chaqirishini bilasan.

Uchinchi Asos: Bu dunyodagi ziynat, faqat lazzatlanish yoki tanaffus uchun emas. Chunki bir muddat lazzat bersa, firogʻi bilan uzoq muddat azob beradi. Senga tottiradi, ishtahangni ochadi, faqat toʻydirmaydi. Chunki yo uning umri qisqa, yo sening umring qisqa. Toʻyish uchun kifoya emas. Demak, qiymati yuksak, ushbu muddati qisqa ziynatlanish ibrat uchun,

{(Hoshiya1) Ha, modomiki hamma narsaning qiymati va nozik sanʻati oʻta yuksak va goʻzal boʻlsada, muddati qisqa, umri oz. Demak, narsalar namunalar boʻlib, boshqa narsalarning suratlari hukmidadir. Modomiki mijozlarning e'tiborini asllariga qaratayotganiga oʻxshagan holat bor. Shunday ekan, albatta bu dunyodagi ziynatlanish, bir Rahmoni Rahimning rahmati bilan sevgan qullariga tayyorlangan Jannat ne'matlarining namunalaridir deyish mumkin, deyiladi va shundaydir. }

shukr uchun, doimiy usuliga tashviq qilish uchun. Boshqa oʻta ulugʻ gʻoyalar uchun ekanini bilasan.

Toʻrtinchi Asos: Bu dunyodagi ziynatli narsalar

{(Hoshiya2) Ha, hamma narsaning vujudining koʻp gʻoyalari va hayotining koʻplab natijalari bor. Abas va hikmatsizlik aralashmasligi uchun ahli zalolat tasavvur qilganidek dunyoga, nafslariga tegishli maqsadlar bilan cheklanib qolmagan. Balki hamma narsaning borligining gʻoyalari va hayot natijalari uch qism:

Birinchisi va eng ulugʻi, Sone'iga tegishli. Ahyoga qoʻygan san'at gʻaroyiboti ziynatini Shohidi Azaliyning e'tiboriga namoyish qilish tarzida taqdim qilish boʻlib, u e'tiborga bir kelib ketuvchi bir on yashash kifoya qiladi. Balki vujudga kelmasdan, niyat hukmida boʻlgan iste'dodi ham kifoya. Demak, tez oʻladigan latif maxluqlar va vujudga kelmagan, ya'ni unib chiqmagan gʻaroyib san'at hisoblangan urugʻlar, danaklar bu gʻoyani toʻliq mos. Foydasizlik va abasiyat ularga tegishli emas. Demak, hamma narsa hayoti bilan, vujudi bilan Sanʻatkorning moʻ'jizalarga toʻla qudratini va san'at asarlarini koʻrsatib, Sultoni Zuljalolning nazariga taqdim qilish birinchi gʻoyasidir.

Ikkinchi qism yaratilish maqsadi va hayot natijasi shuur egalariga tegishli. Ya'ni, hamma narsa Sone'-i Zuljalolning haqiqatlarini koʻrsatgan maktubi, latofatini koʻrsatgan qasidasi, hikmatli kalimasi boʻlib, farishtalar, jin, hayvon va insonning e'tiboriga taqdim qiladi, mutolaaga da'vat qiladi. Demak, unga qaraqan xar shuur sohibiga ibratnamo bir mutolaagohdir.

Uchunchi qism yaratilish maqsadi va hayot natijasi, narsaning oʻzoga tegishli boʻlib, lazzat va dam olish, boqiy va rohatda yashash kabi kichik natijalardir. Masalan: Azim sultoniy kemada bir xizmatkorning rulni boshqaruvchilik qilishdan maqsad, kema e'tibori bilan yuzdan biri oʻziga, yaʻni kichik maoshiga oid.. toʻqson toʻqqizi sultonga oid. Huddi shuning kabi hamma narsaning oʻziga va dunyoga oid gʻoyasi bir boʻlsa, Sone'iga oidi toʻqson toʻqqizdir. Bu gʻoyalarning koʻligi sababli, bir-biriga zid va teskari koʻringan hikmat va tejash, judu saxo, xususan nihoyatsiz saxovat bilan yordamining sirri shudirki: Koʻp gʻoyalar nuqta-i nazaridan judu saxo hukm qiladi, ismi Javvod tajalliy etadi. Mevalar, ulugʻlar; bir gʻoya nuqta-i nazarida hisobsiz. Nihoyatsiz boylikni koʻrsatadi. Lekin barcha gʻoyalar uchun, hikmat hukm qiladi, Hakim ismi tajalliy etadi. Bir daraxtning qancha mevalari boʻlsa, balki har mevaning shunchalik gʻoyalari borki, biz bayon qilgan uch qismga ajraladi. Barcha gʻoyalar nihoyatsiz hikmat va tejamkorlikni koʻrsatadi. Ters kabi koʻringan nihoyatsiz hikmat nihoyatsiz boylik bilan, saxovat bilan birlashadi. Masalan: Askar qoʻshinining bir gʻoyasi osoyishtalikni ta'minilashdan iborat. Bu gʻoyaga asosan qancha askar istasang bor, hatto ortigʻi bilan mavjud. Lekin hudud himoyasi va dushman bilan urushish kabi boshqa vazifalar uchun mavjud qoʻshin zoʻrga kifoya qiladi. Bu esa kamoli hikmat bilan muvozanadadir. Demak, hukumatning hikmati hashamat bilan birlashadi. Demak askarlikda ortiqchalik yoʻq deyish mumkin.} Jannatda ahli iymon uchun rahmati Rahmon bilan yigʻib qoʻyilgan ne'matlarning namunalari, suratlari hukmidadir.

Beshinchi Asos: Bu foniy sanʻatlar fano uchun emas, ozgina koʻrinib mahv boʻlish uchun yaratilmaganini bilasan. Balki vujudda qisqa vaqt toʻplanib, surati olinishi, rasmi tutilishi, ma'nosi bilinishi, natijalari zabt etilishi uchun kerakli holatda boʻladi... Masalan, abadiyat ahli uchun doimiy manzaralar yozilishi, boqiy olamda boshqa gʻoyalarga asos boʻlishi kerak.

Ashyo baqo uchun yaratilganini, fano uchun emasligini, balki suratan fano boʻlsa ham toʻliq vazifa va nafaqaga chiqish ekani quyida anglashiladi: Foniy narsa bir jihatda fanoga ketadi, lekin koʻp jihatlar bilan boqiy qoladi. Masalan, qudrat kalimalaridan boʻlgan bir gulga nazar sol. Qisqa vaqt tabassum qilib bizga qaraydi, keyin fano pardasiga yashirinadi. Lekin sening ogʻzingdan chiqqan soʻz kabi ketadi, lekin minglab misollarini quloqlarga joylashtiradi. Tinglagan aqllar adadicha ma'nolarini aqllarda qoʻyadi. Chunki maʻnoni ifodalash vazifasi tugagandan keyin ketadi, lekin uni koʻrgan hamma narsaning xotirasida zohiriy suratini va xar bir danagida ma'naviy mohiyatini qoldirib ketadi. Goʻyo xar bir xotira bilan xar danak, ziynatini saqlashga fotoapparat va davomi etishi uchun manzillardir. Eng oddiy hayot martabasidagi maxluq bunday boʻlsa, eng yuksak hayot tabaqasi va boqiya ruh sohibi boʻlgan inson, qanchalik baqo bilan aloqador ekani anglashiladi. Ulkan gulli va mevali nabototning xar birining bir oz ruhga oʻxshagan tashkil etilish qonuni, koʻrinish surati, zarrachalar kabi danaklarda kamoli intizom bilan, dagʻdagʻali inqiloblar ichida saqlanishi va muhofaza etilishi bilan gʻoyat qamrovli va yuksak mohiyatga ega, tashqi vujud kiydirilgan, shuurga ega nuroniy toʻgʻridan toʻgʻri amr qonuni boʻlgan bashar ruhi, qay daraja baqoga bogʻliq va aloqador ekani anglashiladi.

Oltinchi Asos: Inson ipi boʻyniga oʻralgan, istagan joyida oʻtlash uchun bebosh qoʻyilmagan, balki butun amallarining suratlari olinib yozilishi va butun harakatlarining natijalari hisob qilinishi uchun qayd qilinishini bilasan.

Yettinchi Asos: Kuz mavsumida yoz-bahor olamining goʻzal maxluqotining buzilishi yoʻqlik emas. Balki vazifasi tugagani uchun nafaqaga chiqishdir.

{(Hoshiya) Rahmatning ozuqa xazinanalaridan hisoblangan daraxtning uchida va shoxlarining boshidagi mevalar, gullar, yaproqlar keksayib, vazifasi tugagach orqasidan oqib kelganlarga eshik yopilmasligi uchun ketishi kerak. Aks holda, rahmatning kengligi va boshqa birodarlarining xizmatiga toʻsiq boʻladi. Yoshlik ketgani uchun ham xor, ham abgor boʻladi. Demak, bahor ham, koʻrgazma kabi mevador daraxtdir. Xar asrdagi inson olami, ibrat beradigan daraxtdir. Yer ham, ajoyib koʻrgazma boʻlgan qudrat daraxtidir. Hatto dunyo ham, mevalari oxirat bozoriga yuborilgan bir hayrat beradigan daraxtdir.} Keyingi bahorda keladigan maxluqlarga yer boʻshatish uchun boʻshalish va yangi vazifa bajaruvchilar kelib oʻrnashadigan va vazifali mavjudotning kelishiga yer tayyorlash va hozirlash hisoblanadi. Shuur egalariga vazifasini unuttirgan gʻaflatdan va shukrini unuttirgan sarxushlikdan iqozoti Subhoniy ekanini bilasan.

Sakkizinchi Asos: Bu foniy olamning doimiy Sone'i uchun boshqa va boqiy olami borligi, qullarini u yerga chorlaganini va unga tashviq qilganini bilasan.

Toʻqqizinchi Asos: Bunday Rahmon, bu olamda, xos qullariga shunday ikromlar qilishi, uni na koʻz koʻrgan na quloq eshitgan na bashar qalbiga xutur etganini bilasan. Amanna...

YETTINCHI HAQIQAT: Hifz va hofiziyat eshigi boʻlib, Hofiz va Roqib ismining jilvasidir.

Osmonda, yerda, quruqlikda, dengizda, hoʻl-quruq, kichik- katta, oddiy-oliy hamma narsani kamoli intizom va mezon ichida muhofaza qilib, natijalarini hisob kitob bilan elagan hofiziyat, inson kabi buyuk fitratda, xilofati kubro kabi rutbada, omonati kubro kabi buyuk vazifasi boʻlgan basharning xar bir borliqni rububiyatiga munosabati boʻlgan amallari va harakatlari muhofaza qilinmasligi, hisob-kitob elagidan oʻtkazilmasligi, adolat tarozisida tortilmasligi, loyiq jazo va mukofot olmasligi mumkinmi hech?! Yoʻq, aslo!..

Bu koinotni boshqargan zot hamma narsani nizom va mezon ichida muhofaza qiladi. Nizom va mezon esa, ilm bilan, hikmat va iroda bilan qudratning koʻrinishidir. Chunki, xar bir maxluq vujudida oʻta muntazam va oʻlchovli yaratilayotganini koʻryapmiz. Hayoti muddati davomida oʻzgartirgan suratlari ham, intizomli boʻlib, butuni ham intizom ostida ekanini koʻryapmiz. Hofizi Zuljalol vazifasi tugashi bilan umri tugatilyotgan va bu shahodat olamidan koʻchib ketgan hamma narsani bir qancha suratlarini saqlangan lavhalarga oʻxshagan {(Hoshiya1) Yettinchi Suratning hoshiyasiga qara.} xotiralarda va bir qancha misoliy oynalarda saqlab, aksar hayot yoʻlini urugʻida, natijasida naqsh qilib yozyapti. Zohir va botin oynalarga qoʻyayapti. Masalan: Inson xotirasi, daraxtning mevasi, mevaning danagi, gulning urugʻi hofiziyat qonuni qamrovining kattaligini koʻrsatyapti.

Ulkan bahorning barcha gulli, mevali mavjudoti va ularning oʻziga koʻra butun amal sahifalari, tashkil qilinishining qonunlari va suratlarining timsollari, chegaralangan bir miqdor danakchalar ichlarida yozilib, muhofaza qilinyapti. Ikkinchi bir bahorda ularga koʻra hisob-kitob ichida amal sahifasini nashr qilib, kamoli intizom va hikmat bilan boshqa ulkan bahor olamini yuzaga keltirib, hofiziyatning naqadar quvvatli ihota bilan jarayon etganini koʻrsatyapti. Ajabo, oʻtkinchi, oddiy, baqosiz, ahamiyatsiz narsalar shunchalik muhofaza qilinsa, gʻayb olami, oxirat olami, ruhlar olamida maxluqlar rububiyatida muhim samara bergan basharning amallari saqlanib nazorat qilinish koʻrinishida, ahamiyat bilan qayd qilinmasligi mumkinmi hech? Yoʻq va aslo!

Bu hofiziyatning bu suratda tajalliysidan anglashiladiki: Mavjudotning Moliki mulkida jarayon etgan hamma narsaning tinchlik va tartibiga qattiq e'tibor bergan. Hokimiyat vazifasida oʻta diqqat qiladi. Rububiyati saltanatida katta ahamiyat bergan. Eng kichik hodisani, eng kichik xizmatni yozadi, yozdiradi. Mulkida jarayon etgan hamma narsaning suratini koʻp narsalarda saqlaydi. Bu hofiziyat: Ahamiyatli amallar daftari hisob kitob daftari ochiladi, xususan mohiyat jihatidan eng buyuk, eng mukarram, eng musharraf bir maxluq boʻlgan insonning katta amallari, muhim boʻlgan harakatlari, muhim hisob va mezonga qoʻyilishiga, amallari sahifasi nashr qilinishiga ishorat qiladi.

Inson xilofat va omonat bilan mukarram qilinib, rububiyatning kulliyati ishlariga shohid boʻlib kasrat doiralarida, vahdoniyati Ilohoyaning dallolligini e'lon qilib, aksar mavjudotning tasbehot va ibodatlariga aralashib zobitlik va guvohlik darajasiga chiqib, soʻng qabrga kirib rohatda yotishi, uygʻotilmasligi mumkinmi ajabo?! Katta-kichik xar bir amalidan soʻroq qilinmaydimi?! Mahsharga borib mahkama-i kubroni koʻrmaslik imkoni bormi?! Yoʻq va aslo!..

Kelajakda

{(Hoshiya) Hozirdan olam yaratilishining ibtidosigacha oʻtgan moziyning tamomi sodir boʻlgan. Vujudga kelgan xar bir kuni, xar bir yili, xar bir asri, satrlar, sahifalar, kitoblar boʻlib, qadar qalami bilan chizilgan. Dasti qudratning moʻ'jizalari dalillarini ularda kamoli hikmat va intizom bilan yozgan.

Hozirdan qiyomatga, Jannatga, abadgacha boʻlgan kelajak zamonning butuni imkonot hisoblanadi. Ya'ni, moziy sodir boʻlgan, kelajak imkonotdir. Ikki zamonning ikki silsilasi bir-biriga qarshi solishtirilsa, kechagi kunni yaratgan va u kunga maxsus mavjudotni ijod qilgan Zot, ertangi kunni mavjudoti bilan xalq etishga qodir ekani hech bir tomondan shubha qoldirmaydi. Xuddi shuning kabi: Gʻaroyib maydon boʻlgan moziyning mavjudoti va gʻaroyib narsalari, bir Qodiri Zuljalolning moʻ'jizalaridir. Qodir zot butun istiqbolni, butun mumkinotni ijod qilishga, barcha ajoyib narsalarni chiqarishga qodir ekaniga shubha yoʻq.

Bir olmani yaratadigan zot, albatta dunyoda butun olmalarni yaratishga va ulkan bahorni ijod qilishga qodir boʻlishi kerak boʻladi. Kim bahorni ijod qila olmasa, bir olmani ham ijod qila olmaydi. Chunki olma oʻsha dastgohda toʻqiladi... Bir olmani ijod qilgan zot, bir bahorni ijod qilishi mumkin. Bir olma bir daraxtning, balki bir bogʻning, balki bir koinotning kichik misolidir. San'ati e'tibori bilan ulkan daraxtning butun hayot tarixiga ega olmaning urugʻi san'at gʻaroyibi boʻlib: Uni ijod qilgan, hech narsadan ojiz qolmaydi. Xuddi shuning kabi, bugunni yaratgan, qiyomat kunini yarata oladi va bahorni ijod qiladigan, hashrning ijodiga qodir bir zot boʻla oladi. Moziyning butun olamlarini davr tasmasiga kamoli hikmat va intizom bilan taqib koʻrsatgan zot, albatta istiqbol tasmasiga ham boshqa koinotni qoʻyib koʻrsata oladi va koʻrsatadi. Bir qancha Soʻzlarda, xususan Yigirma Ikkinchi Soʻzda: Hamma narsani qila olmagan zot, hech bir narsani qila olmasligini, bitta narsani yaratgan, hamma narsani qila olishini, ashyoning ijodi yagona zotdan deb bilish, butun ashyo bir narsa kabi oson boʻlishini, osonlik paydo qilishini, agar koʻp sabablardab deyilsa va koʻplikka isnod etilsa, birgina narsaning ijodi, butun ashyoning ijodi qadar qiyin boʻlishini va imkonsiz qiyinchilik paydo qilishini oʻta qat'iy isbot qilganmiz.}

imkoni doirasidagi narsalarga qodir ekaniga oʻtgan vaqtdagi qudrati moʻ'jizalari boʻlgan ishlari guvohlik qilgan, qiyomat va hashrga juda oʻxshagan qish bilan bahorni xar doim koʻz oʻngida ijod qilayotgan bir Qodiri Zuljaloldan inson qanday qilib yoʻqlikka ketib qocha oladi, tuproqqa kirib yashirina oladi. Modomiki bu dunyoda unga loyiq hisob kitob qilinib, hukm chiqarilmayapti. Albatta, bir mahkama-i kubro, bir saodati uzmoga ketadi.

SAKKIZINCHI HAQIQAT: Va'd va va'id eshigidir. Jamil va Jalil ismining jilvasidir.

Alimi Mutlaq va Qodiri Mutlaq boʻlgan shu masnu'otning Sone'i, butun anbiyolar tavotur bilan xabar bergan va butun siddiqiyn va avliyo ijmo' bilan guvohlik qilgan takror-batakror Ilohiy va'd va va'idini amalga oshirmasdan, (also) ojizligi va johilligini koʻrsatishi mumkinmi hech?! Xolbuki va'd va va'ididagi amrlar qudratiga hech ogʻir kelmaydi. Juda yengil va juda oson.. Oʻtgan bahorning behisob mavjudotini keyingi bahorda qisman aynan, {(Hoshiya1) Daraxt va oʻtlarning ildizlari kabi...} qisman mislan {(Hoshiya2) Yaproqlar, mevalar kabi...} qaytarilishi qadar osondir. Va'dani bajarish esa, ham bizga, ham hamma narsaga, ham oʻziga, ham saltanati rububiyatiga juda ham lozim. Va'dadan qaytish esa, ham iqtidori izzatiga zid, ham ilmiy qamroviga ziddir. Zero, Va'dadan qaytish yo johillikdan yoki ojizlikdan kelib chiqadi.

Ey munkir! Kufr va inkoring bilan naqadar ahmoqona jinoyat sodir qilayotganingni, oʻz yolgʻonchi tasavvuringni, safsatachi aqlingni, aldovchi nafsingni tasdiqlab, hech bir tomondan bilan xulf va xilofga majburiyati boʻlmagan, uning izzatiga, haysiyatiga hech qanday xilof yarashmagan, koʻringan barcha narsalar va ishlar sidqiga va haqqoniyatiga shahodat qilgan zotni yolgʻonga chiqarayotganingni bilasanmi?! Nihoyatsiz kichiklik ichida nihoyatsiz buyuk jinoyat qilyapsan! Albatta, abadiy buyuk jazoga haqdor boʻlasan. Ba'zi ahli Jahannamning bir tishi togʻ qadar boʻlishi, jinoyatining kattaligiga bir miqyos qilib xabar berilgan. Sen: Quyoshning ziyosidan koʻzini yumgan, boshi ichidagi xayoliga qarab, tasavvuri, bir tilla qoʻngʻiz kabi boshga kiyiladigan fonarning nuri bilan dahshatli yoʻlini yoritishni xohlagan yoʻlovchiga oʻxshaydi. Modomiki mavjudot, haq soʻzlagan sodiq soʻzi, koinot hodisalari toʻgʻri soʻzlagan notiq oyatlari boʻlgan Janobi Haq va'da bergan, demak albatta qiladi. Bir mahkama-i kubro ochadi, bir eng buyuk saodati beradi.

TOʻQQIZINCHI HAQIQAT: Tiriltirish va oʻldirish eshigi boʻlib, Hayyi Qayyum, Muhyiy va Mumiyt ismining jilvasidir.

Oʻlgan, qurigan ulkan Yerni tiriltirgan...

tiriltirish ichida xar biri bashar hashri kabi ajoyib uch yuz mingdan ortiq maxluqlari turlarini hashr va nashr qilib qudratini koʻrsatgan...

hashr va nashr ichida oʻta qorishiq va aralash boʻlsada aniq tanlab, ajratib ilmining qamrovini koʻrsatgan...

butun samoviy farmonlarida basharning hashrini va'da qilib butun bandalarining e'tiborini abadiy saodatga yoʻnaltirgan...

butun mavjudotni boshlarini qovushtirib, yelkama-yelka turgʻazib, qoʻlni qoʻlga tuttirib, amr va irodasi doirasida aylantirib, bir-biriga yordamchi va musaxxar qilib azamati rububiyatini koʻrsatgan...

insonni koinot daraxtining eng qamrovli, eng nozik va eng nozanin, eng nozdor, eng niyozdor bir mevasi qilib yaratib, Oʻziga tinglovchi qilib, hamma narsani unga boʻysundirib, insonga shunchalik ahamiyat berganini koʻrsatgan...

bir Qodiyri Rahim, bir Aliymi Hakim Qiyomatni keltirmasligi mumkinmi?!

Hashrni qilmasligi va qila olmasligi mumkinmi?! Insonni tiriltirmasligi yoki qila olmasligi mumkmini?! Mahkama-i Kubroni ochmasligi mumkinmi?! Jannat va Jahannamni yaratmasligi mumkinmi?! Qatʻiyyan va aslo!..

Darhaqiqat, bu olamning Mutasarrifi Ziyshoni xar asr, xar yil, xar kun bu tor, vaqtincha roʻyi zaminda katta hashr va qiyomat maydonining juda koʻp oʻxshashlarini, namunalarini va ishoralarini yaratmoqda. Jumladan:

Bahoriy hashrda, besh-olti kun ichida kichik va katta hayvonot va nabototning uch yuz mingdan ortiq turlarini hashr etib nashr qilayotganini koʻrayapmiz. Barcha daraxtlarning, oʻtlarning ildizlarini va bir qancha hayvonlarni aynan tiriltiryapti, avvalgi holiga qaytarmoqda. Boshqalarini ham ayniyat darajasida bir misliyat suratida ijod qilmoqda. Xolbuki, moddatan juda oz farqi boʻlgan urugʻchalar bir-biriga aralashib ketganiga qaramay, kamoli ajratish va alohidalik bilan, oʻta tez, keng qamrovli va osonlik bilan kamoli intizom va mezon bilan olti kun yoki olti hafta mobaynida tiriltirmoqda. Bu ishlarni qilgan Zotga biron narsa ogʻirlik qilishi, osmonlar va yerni olti kunda yarata olmasligi, insonni bir qichqiriq bilan hashr qila olmasligini hech qabul qilish mumkinmiki? Also!..

Ajabo, bir moʻ'jizaviy kotib boʻlsa, harflari yo buzilgan yoki oʻchib ketgan uch yuz ming kitobni bir sahifada chalkashtirmasdan, xatosiz, yanglishsiz, nuqsonsiz hammasini birga, oʻta goʻzal suratda bir soatda yozsa,.. bir kishi senga: "Bu kotib oʻzi yozgan, seni٧ٓۙsuvga tushgan kitobingni bir daqiqa ichida hofizasidan yangidan yoza oladi" desa, sen: "Qilolmaydi, ishonmayman", deya olasanmi?!

Va yoxud, bir moʻ'jizakor sulton oʻz iqtidorini koʻrsatish uchun yoki ibrat va tanaffus uchun bir ishora bilan togʻlarni qoʻporib, mamlakatlarni oʻzgartirib, dengizni quruqlikka aylantirib tashlayotganini koʻrib turgan boʻlsang, keyin daraga katta bir tosh dumalab tushib, U Zot ziyofatga chaqirgan mehmonlarining yoʻlini toʻsib qoʻygan, oʻtolmayotganini koʻrsang, birov senga: "U Zot bir ishora bilan shu toshni qanchalik katta boʻlmasin qoʻporib tashlaydi yoki parchalab yuboradi, mehmonlarini yoʻlda qoldirmaydi" desa, sen: "Qoʻporib tashlamaydi yoki qoʻpara olmaydi", desang...

Va yoxud, bir zot bir kunda yangidan katta bir lashkarni tashkil qilgan boʻlsada, bir kishi: "U zot surning ovozi bilan askarlari istirohat uchun tarqalib ketgan batal'onlarni toʻplaydi, boʻlinmalar darhol uning nizomi ostiga kiradi" desa, sen "Ishonmayman" desang, naqadar telbalarcha harakat qilganingni anglaysan...

Ushbu uchta misolni tushungan boʻlsang, qara: Naqqoshi Azaliy koʻz oʻngimizda qishning oppoq sahifasini oʻgirib, bahor va yozning yashil varagʻini ochib, roʻyi Arzning sahifasida uch yuz mingdan ortiq turlarni qudrat va qadar qalami bilan eng chiroyli suratda yozmoqda. Bir-biri ichida bir-biriga aralashmaydi, birga yozadi, bir-biriga mone boʻlmaydi. Tuzilishda, koʻrinishda bir-biridan boshqacha boʻlsada, hech chalkashtirmaydi, xato qilmaydi.

Darhaqiqat, eng katta bir daraxtning ruh dasturini bir nuqta kabi eng kichik danakka joylab muhofaza qilgan Zoti Hakimi Hafiyz, vafot etganlarning ruhlarini qanday muhofaza qiladi, deyiladimi?

Kurra-i Arzni bir kichik tosh kabi aylantirayotgan Zoti Qodir, oxiratga ketayotgan mehmonlarining yoʻlidagi bu yerni qanday qilib olib tashlaydi yoki parchalaydi, deyisahs mumkinmi?!

Yana, yoʻq joydan, yangitdan butun hayot egalarining lashkarlarini butun jasadlarining "batal'on"larida kamoli intizom bilan zarralarni كُنْ فَيَكُونُ amri bilan qayd etib joylashtirgan, lashkarlar tashkil qilgan Zoti Zuljalol, batal'on-misol jasadning nizomi ostiga kirib bir-biri bilan tanishgan asosiy zarralari va asosiy qismlarini bir qichqiriq bilan qanday toʻplay oladi, deb boʻladimi?!

Bahor hashriga oʻxshagan dunyoning xar davrida, xar asrida, hatto, kecha-kunduzning almashishida, hatto havoda bulutlarni ijod qilish va yoʻq qilishda, hashrga namuna, misol va belgi boʻladigan koʻp naqshlar qilganini koʻzing bilan koʻrmoqdasan. Hatto, agar xayolan oʻzingni ming yil oldingi davrda faraz qilsang, keyin zamonning ikki qanoti boʻlgan moziy bilan istiqbolni bir-biriga roʻbaroʻ qilsang, asrlar va kunlar sanogʻicha hashr va qiyomatning namunalarini koʻrasan. Soʻng, shuncha namuna va misollarni koʻrib ham, jismoniy hashrni aqldan mantiqdan uzoq koʻrib inkor qilsang, naqadar telbalik qilganingni oʻzing ham anglaysan...

Farmoni A'zam biz bahs yuritayotgan haqiqatga doir nima deganiga qara:

Natija: Hashrga mone' boʻladigan hech bir narsa yoʻq. Sabab esa, hamma narsadir. Darhaqiqat, ajoyib koʻrgazma boʻlgan bu ulkan Yerni oddiy hayvon kabi oʻldirib yana tiriltirayotgan, inson va hayvonga yoqimli bir beshik, goʻzal kema qilib bergan, Quyoshni ularga bu mehmonxonada yorituvchi va isituvchi bir chiroq qilib qoʻygan, sayyoralarni malaklariga tayyora qilib bergan Zotning oʻta muhtasham va doimiy rububiyati, oʻta muazzam va keng hokimiyati, albatta, faqat bu oʻtkinchi, davomsiz, beqaror, ahamiyatsiz, oʻzgaruvchan, baqosiz, nuqsonli, mukammal boʻlmagan dunyo ishlari ustiga bino qilinmaydi va turmaydi.

Demak, Unga munosib, boshqa doimiy, barqaror, bezavol va muhtasham bir diyor bor. Boshqa boqiy bir mamlakati bor. Bizni oʻsha yer uchun ishlatadi. U yerga da'vat qiladi va u yerga koʻchirishiga, zohirdan haqiqatga oʻtgan va huzuriga yaqinlikka musharraf boʻlgan barcha nuroniy ruhlar asxobi, butun qalbi munavvar aqtoblar, butun nuroniy aqllar arbobi guvohlik bermoqdalar, bir mukofot va jazo tayyorlab qoʻyganini ittifoqan xabar berishyapti. Va takror-batakror, juda kuchli va'da va oʻta shiddatli tahdid qilganini naql etmoqdalar.

Vaʻdaga xilof esa, ham xorlik, ham xorlanishdir. Hech bir jihatdan Uning jalol va qudsiyatiga yaqin kelmaydi. Vaʻda berib jazolamaslik esa, yo afvdan, yo ojizlikdan kelib chiqadi. Xolbuki, kufr mutlaq jinoyatdir.

{(Hoshiya) Darhaqiqat, kufr mavjudotning qiymatini yerga urgani va ma'nosizlik bilan tuhmat qilgani uchun butun koinotga qarshi haqorat hisoblanadi. Mavjudot oynalarida koʻringan Ismlarning jilvasini inkor qilish boʻlgani uchun butun asmo-i Ilohiyaga qarshi bir haqorat, mavjudotning vahdoniyatga boʻlgan shahodatlarini rad qilgani uchun butun maxluqotga nisbatan yolgʻonga chiqarish boʻladi. Shu sababli insoniy iste'dodni shunday buzadiki, ezgulik va xayrni qabul qilishga layoqati qolmaydi. Yana azim zulm boʻlib, umum maxluqot va butun asmo-i Ilohiyaning huquqiga bir tajovuzdir. Shu haqlarning muhofazasi va kofirning nafsi yaxshilikka qobiliyatsizligi kufrning kechirilmasligini taqozo qiladi. اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظ۪يمٌ shu ma'noni ifodalaydi.}

Afvga loyiq emas. Qodiyri Mutlaq esa, ojizlikdan munazzah va muqaddasdir. Shohidlar, xabarchilar esa, yoʻllari, yoʻnalishlari, mazhablarida turli tuman boʻlsada, kamoli ittifoq bilan bu masalaning asosida yagona fikrda. Mukammal tavotur darajasidalar. Sifat e'tiboridan ijmo' quvvatidalar. Mavqe e'tibori bilan, xar biri bashariyatning bir yulduzi, bir toifaning koʻzi, bir millatning azizidirlar. Ahamiyati jihatidan, bu masalada ham mutaxassis, ham isbot qilganlar. Xolbuki, bir fanda yoki bir san'atda ikki mutaxassis boshqa minglab kishilardan ustun va xabarda ikki isbotlovchi minglab inkorchilardan ustun qoʻyiladi. Masalan, Ramazon hilolining chiqqanini xabar bergan ikki odam minglab inkor qiluvchilarning inkorlarini yoʻqqa chiqaradi.

Natija: Dunyoda bundan koʻra toʻgʻriroq xabar, mustahkamroq da'vo, zohirroq haqiqat boʻlishi mumkin emas. Demak, shubhasiz dunyo bir ekinzordir. Mahshar esa, bir samara joyi, xirmondir. Jannat, jahannam esa, ombordir.

OʻNINCHI HAQIQAT: Hikmat, inoyat, rahmat, adolat eshigidir. Hakim, Karim, Odil, Rahim Ismining jilvasidir.

Shu baqosiz dunyo musofirxonasida, bu davomsiz imtihon maydonida, shu sabotsiz yer koʻrgazmasida bu daraja ochiq bir hikmat, bu daraja zohir bir inoyat, bu daraja ustun adolat va bu daraja keng marhamatning dalillarini koʻrsatgan Malik-ul Mulki Zuljalolning mamlakat doiralari, mulk va malakut olamida doimiy maskanlar, abadiy yashovchilar, boqiy maqomlar, muqim maxluqlar boʻlmasdan, shu koʻringan hikmat, inoyat, adolat, marhamatning haqiqatlari yoʻqqa tushishi mumkinmi hech?!..

Zoti Hakim insonni butun maxluqot ichida oʻziga kulliy tinglovchi va jamlagan oyna qilib, butun rahmat hazinalarining turlarini unga tottirib, ham torttirib ham tanitib, oʻzini butun asmosi bilan unga bildirib, uni sevib, sevdirib... soʻng bechora insonni abadiy mamlakatiga yubormasligi mumkinmi hech?! Doimiy saodatgohga da'vat qilib bahtiyor qilmasligi mumkinmi?!

Hatto urugʻ qadar xar bir mavjudga bir daraxtdek vazifa yuki yuklashi, gullaricha hikmatlarni qoʻyishi, mevalari qadar foydalarni joylashtirib, butun vazifasi, hikmatlari, foydalarini dunyoga qaratib faqat bir urugʻ qadar gʻoya berishi qabul qilinadimi?! Bir hantal qadar ahamiyati boʻlmagan dunyoviy nasli davomini gʻoya qilishi yarashadimi?! Bularni ma'no olamiga urugʻ va oxirat olamiga bir ekinzor qilmasligi mumkinmi! Haqiqiy va loyiq natijani berishi, asl gʻoyalarini va loyiq mevalarini koʻrsatishi uchun bu qadar muhim muhim marosimlarni gʻoyasiz, behuda, abas qoldirishi, ularning yuzini ma'no olami, oxirat olamiga oʻgirmasligi mumkinmi?!

Bu narsalarni haqiqatga xilof qilish bilan oʻz haqiqiy Hakim, Karim, Odil, Rahim vafslariga ters (qatʻiyyan va aslo) vasfda koʻrsatib, hikmat va karamiga, adl va rahmatiga dalolat qilgan koinotning butun haqiqatlarini yolgʻonga chiqarishi, butun mavjudotning guvohliklarini rad etishi, butun maxluqlarning dalolatlarini bekor qilishi mumkinmi hech?!

Insonning boshiga va ichidaki hislariga sochlari adadicha vazifalar yuklab, faqat bir soch hukmida unga dunyoviy evaz berishi, haqiqiy adolatiga zid va haqiqiy hikmatiga teskari, ma'nosiz ish qilishi mumkinmi?!

Bir daraxtga bergan natijalari, mevalari miqdoricha xar bir hayot egasiga, balki til kabi xar bir a'zosiga, balki xar bir maxluqqa shu darajada hikmatlarni, foydalarni berib oʻzining Hakimi Mutlaq ekanini isbot qilib koʻrsatib, soʻng butun hikmatlarning eng buyugi, butun foydalarning eng muhimi, butun natijalarning shart boʻlgani, hikmatni hikmat, ne'matni ne'mat, rahmatni rahmat qilgan va butun hikmatlarning, ne'matlarning, rahmatlarning, foydalarning manbai va gʻoyasi boʻlgan baqo va liqoni, abadiy saodatni bermasdan tark qilib, butun ishlarini mutlaq abasiyat darajasiga tushirishi, oʻzini shunday odamga oʻxshatsinki, saroy qurib, xar bir toshida minglab naqshlar, xar tarafida minglab ziynatlar, xar bir manzilida minglab qiymatli jihozlar va uyga kerakli jihozlar tayyorlab, unga tom yasamasligi, hamma narsa chirishi, behuda buzilib ketishi mumkin hech?! Yoʻq qatʻiyan va aslo!

Xayri Mutlaqdan xayr keladi, Jamili Mutlaqdan goʻzallik keladi, Hakimi Mutlaqdan abas bir ish kelmaydi. Ha, xar kim fikran tarixga minib moziyga ketsa, hozirgi zamonda koʻrgan dunyo manzilimiz, imtihon maydoni, ashyolar koʻrgazmasi kabi, yillar adadicha vafot etgan manzillar, maydonlar, koʻrgazmalar, olamlarni koʻradi. Surat jihatidan, holat jihatidan bir-biridan boshqa boʻlsada, intizom jihatidan, ajoyiblik jihatidan, Sone'ning qudrat va hikmatini koʻrsatish jihatidan bir-biriga oʻxshaydi.

Yana sabotsiz manzillarda, davomsiz maydonlarda, baqosiz koʻrgazmalarda shu qadar ochiq hikmatning intizomlarini, shu darajada zohiriy inoyatning ishoratlarini, shu martaba ustun adolatning izlarini, shu darajada keng marhamatning samaralarini koʻradi. Basiratsiz boʻlmaslik sharti bilan: U hikmatdan yanada mukammalroq hikmat yoʻqligini, belgilari koʻringan inoyatdan ham chiroyliroq inoyat mumkin emasligini, izlari koʻringan adolatdan buyukroq adolat yoʻqligini, samaralari koʻringan marhamatdan ham keng bir marhamat tasavvur qilinmasligini aniq biladi.

Agar bu ishlarni boshqargan, bu musofirlarni va musofirxonalarni oʻzgartirgan Sultoni Sarmadiyning mamlakat doirasida doimiy manzillar, oliy makonlar, sobit maqomlar, boqiy maskanlar, muqim aholi, mas'ud qullari boʻlmasligi faraz qilinsa, ziyo, havo, suv, tuproq kabi kuchli va toʻrt keng maʻnaviy unsurlar boʻlgan hikmat, adolat, inoyat, marhamatning haqiqatlarini rad qilish va zohiriy unsurlar kabi, koʻringan vujudlarini inkor qilish kerak boʻladi. Chunki shu baqosiz dunyo va undagi narsalar, ularning toʻliq haqiqatlariga sazovor boʻla olmagani ma'lum. Agar boshqa joyda ham ularga toʻliq erishadigan makon boʻlmasa, kunduzni toʻldirgan ziyoni koʻrib ham Quyoshning borligini inkor qilish darajasidagi telbalik bilan, hamma narsadagi koʻz oʻngimizdagi hikmatni inkor qilish, oʻzimiz va aksariyat ashyolarda xar doim koʻrgan inoyatimizni inkor qilish va juda quvvatli belgilari koʻringan adolatni inkor qilish,

{(Hoshiya) Adolat ikki qismdir. Biri musbat, keyingisi manfiy. Musbati, haq egasiga haqqini berish. Bu qism adolat, bu dunyoda ochiq ravshan tarqalgan. Chunki "Uchinchi Haqiqat"da isbot qilingani kabi, hamma narsaning iste'dod tili, tabiiy ehtiyoj tili va chorasizlik lisoni bilan Fotiri Zuljaloldan istagan barcha istaklarini, vujud va hayotiga kerakli butun huquqini maxsus mezonlar bilan, muayyan oʻlchovlar bilan berayotganini kuzatish mumkin. Demak, adolatning bu qismi vujud va hayot darajasida qat'iy mavjud.

Ikkinchi qism manfiy boʻlib, haqsizlarni tarbiya qilishdir. Ya'ni, haqsizlarning haqqini azob va jazo orqali beradi. Bu qism garchi shu dunyoda toʻliq koʻrinmasada, bu haqiqatning vujudini his ettiradigan suratda sanoqsiz ishoratlar va dalillar bor. jumladan: Od va Samud qavmlaridan, to bu davrning qaysar qavmlarigacha kelgan tarbiya taʻziri, jazo va azob qamchisi oʻta oliy adolatning hukmronligini qat'iyyan koʻrsatadi.}

hamma joyda koʻrgan marhamatimizni inkor qilish kerak boʻlganidek, koinotda koʻrgan hikmatli ijroot, karamli harakatlar va rahmli ehsonlar sohibini (qatʻiyyan va also) yengiltak bir oʻyinchi, marhamatsiz zolim ekanini qabul qilish kerak boʻladi. Bu esa haqiqatlar oʻzgarishining nihoyatsiz imkonsizligi boʻladi. Hatto hamma narsaning borligini va oʻz nafsining vujudini inkor qilgan ahmoq Sofistaiylar ham buni tasavvur qilishga osonlikcha yaqinlasha olmaydi.

Natija: Koʻringan tasarruflar, dunyodagi keng hayotiy ahsyolarning birdamligi, tez oʻlim orqali ayriliqlar, hashamatli toʻplanishlar va tez tarqalishlar, azamatli marosimlar, buyuk tajalliylar bilan ularning bu olamga oid, bu foniy dunyoda qisqa vaqtda biz bilgan kichik samaralari, ahamiyatsiz va vaqtincha gʻoyalari oʻrtasida hech qanday munosabat boʻlmagani uchun, xuddi kichik bir toshga bir katta togʻ qadar hikmatlar, gʻoyalar qoʻyish, katta togʻga kichik tosh kabi vaqtincha kichik gʻoya berishga oʻxshaydi. Bu esa hech bir aql va hikmatga toʻgʻri kelmaydi.

Demak, shu mavjudot va tasarruflar bilan dunyoga oid gʻoyalari oʻrtasida bu daraja muvozanatsizlik qat'iyyan guvohlik qiladiki, bu mavjudot ma'no olamiga yuzlangan, munosib mevalarni oʻsha yerda beradi, koʻzlari muqaddas asmoga e'tibor berayapti, gʻoyalari u olamga qarayapti. Asllari dunyo tuprogʻi ostida, boshoqlari misol olamida yuzaga chiqadi. Inson iste'dodi nisbatida bu yerda ekadi va ekiladi, oxiratda hosil oladi.

Ashyolarning Ilohiy asmo va oxirat olamiga tegishli yuzlariga qarasang, qudrat moʻ'jizasi boʻlgan xar bir urugʻning daraxt qadar gʻoyasi borligini koʻrasan. Hikmat kalimasi boʻlgan xar bir gulning

{(Hoshiya1) Savol: Agar nima uchun eng koʻp misollarni guldan va urugʻdan va mevadan keltiryapsan deb soʻralsa, javob quyidagicha: Chunki ular moʻ'jizoti qudratning eng antiqalari, eng horiqolari, eng nozanidir. Tabiatparastlar, zalolatdagilar va faylasuflar ulardagi qadar va qudrat qalami yozgan nozik xatni oʻqiy olmaganlari uchun ularning haqiqatini yecha olmagan, tabiat botqoqligiga tushishgan.}

bir daraxt gullari qadar ma'nolari bor. Sanʻat gʻaroyibi va rahmat manzumasi boʻlgan xar bir mevaning, bir daraxtning mevalari qadar hikmatlari bor. Bizlarga rizq boʻlishi esa, minglab hikmatlaridan bitta hikmati boʻlib, vazifasi tugaydi, ma'nosini ifoda qiladi, vafot etadi, me'damizga dafn qilinadi. Modomiki bu foniy ashyo boshqa yerda boqiy mevalar berar ekan, doimiy suratlar qoldirar va boshqa jihatda abadiy ma'nolar ifoda qilar ekan, davomiy tasbehot aytar ekan, inson ularning shu jihatiga qaragan tomonlariga yuzlanish bilan inson boʻladi, foniyda boqiyga yoʻl topadi.

Demak, bu hayot va oʻlim ichida yumalayotgan, toʻplanib tarqalayotgan mavjudot ichida boshqa maqsad bor. Qiyosda kamchilik yoʻq: Bu holatlar, taqlid va misol uchun tashkil va tartib qilingan holatlarga oʻxshaydi. Surati olinishi, tarkib etilishi, kinoda davomli koʻrsatilishi uchun katta xarajat bilan kichik toʻplanishlar, tarqalishlar qilinganidek, bu dunyoda qisqa muddatda shaxsiy va ijtimoiy hayot kechirishning bir gʻoyasi shuki: Katta majlisda koʻrilishi, buyuk koʻrgazmada koʻrsatilishi va azim saodatiga iste'dodi koʻrsatilishi uchun suratlari olinib birlashtiriladi, amallarining natijasi olinib saqlanadi. Demak, hadisi sharifda «Dunyo oxirat ekinzoridir» deb bu haqiqatni ifoda qiladi.

Modomiki dunyo bor va dunyo ichida belgilari bilan hikmat, inoyat rahmat va adolat bor ekan, albatta dunyoning borligi kabi qat'iyyan oxirat ham bor. Modomiki dunyoda hamma narsa bir jihatdan u olamga yuzlangan ekan, demak, u yerga ketilyapti. Oxiratni inkor qilish, dunyo va uning ichidagi hamma narsani inkor qilish demakdir. Demak, ajal va qabr insonni kutgani kabi, Jannat va Jahannam ham insonni kutyapti va kuzatyapti.

OʻN BIRINCHI HAQIQAT: Bobi insoniyatdir. Ismi Haqning jilvasidir.

Janobi Haq va Ma'budi Bilhaq,

insonni koinot ichida mutlaq rububiyatiga va barcha olamlarga umumiy rububiyatiga nisbatan eng ahamiyatli quli,

Subhoniy xitoblarining eng mutafakkir tinglovchisi,

asmosiga sazovor eng koʻp qamrovli oynasi,

uni ismi a'zamning tajalliyiga va xar bir ismda boʻlgan ismi a'zamlik martabasining tajalliysiga sazovor boʻlgan ahsani taqvimda qudratining eng goʻzal moʻ'jizasi,

rahmat xazinalarini unidagi narsalari bilan tortish, tanish uchun eng koʻp mezon va jihozlarga ega tadqiqotchi, nihoyatsiz ne'matlariga eng muhtoj,

foniylikdan eng koʻp azob chekkan va boqiylikka juda mushtoq,

hayvonot ichida eng nozik, eng nozdor, eng faqir va eng muhtoj,

dunyoviy hayot jihatidan eng gʻam chekkan va eng badbaxt,

iste'dod jihatidan eng ulugʻ va eng yuksak suratda, mohiyatda yaratib, uni iste'dod va qobiliyatga ega,

uning ishtiyoqi va loyiq boʻlgan abadiy diyorga yubormasdan, inson haqiqatini bekor qilib oʻz haqqoniyatiga tamoman zid va haqiqat nazarida xunuk haqsizlik qilishi mumkinmi hech?!

Hokimi Bilhaq, Rahimi Mutlaq, insonga shunday bir iste'dod berib, yer bilan koʻklar va togʻlar koʻtarishdan qochgan «omonati kubro» ni olib, ya'ni kichkina juz'iy oʻlchovlari bilan, san'atchalari bilan Xoliqining bepoyon sifatlarini, kulliy tasarruflarini, nihoyatsiz tajalliyotini oʻlchab bilib, yerda eng nozik, nozanin, nozdor, ojiz, zaif yaratgan.

Xolbuki butun yerning nabotiy va hayvoniy maxluqotiga bir jihatda tartibot xodimi qilib, ularning tasbehot va ibodat tarziga mudoxala ettirib, koinotdagi Ilohiy ijrootga kichkina miqyosda bir misol koʻrsatib, Subhoniy rububiyatni amalda va tilida koinotda e'lon qildirish, malaklaridan ustun qoʻyib xilofat rutbasini berib, unga ushbu barcha vazifalarining gʻoyasi, natijasi va samarasi boʻlgan saodati abadiyani bermasligi mumkinmi hech?!

Uni butun maxluqotining eng badbaxt, eng bechora, eng musibatlisi, eng dardmandi, eng xor darajaga tushirib, eng muborak, nuroniy va xursand qiladigan hikmat hadyasi boʻlgan aqlni bechoraga eng mash'um va zulm qiladigan azob jihozi qilib, mutlaq hikmatiga butunlay zid va mutlaq marhamatiga killiyan teskari marhamatsizlik qilishining ehtimoli bormi?! Qatʻiyyan va aslo!

Natija: Misoliy hikoyada bir zobitning jildi va daftariga qarab koʻrgan edikki, rutbasi ham, vazifasi ham, maoshi ham, harakat dasturi ham, jihozlari ham bizga koʻrsatdiki, u zobit vaqtinchalik maydon uchun emas, balki doimiy mamlakatga borib, shunga koʻra ishlayapti. Aynan shuning kabi, insonning qalb juzdonidagi latifalari, aql daftaridagi tuygʻular, iste'dodidagi jihozlari, tamoman va bir ovozdan abadiy saodatiga tegishli, shunga koʻra berilgan va unga koʻra jihozlanganiga tahqiq va kashf ahli muttafiqdir. Jumladan:

Masalan, aqlning bir xizmatkori va tasvirchisi boʻlgan xayolga: "Senga bir million yil umr bilan saltanati dunyo beriladi, faqat oxirida mutlaqo yoʻq boʻlasan." deyilsa, vahimaning aldamasligi, nafsi aralashmasligi sharti bilan "Oh" oʻrniga "Eh" deydi va afsus qiladi. Demak, eng katta foniy insonning eng kichik aʻzosini va jihozlarini toʻydira olmaydi. Ushbu iste'dod sababli, insonning abadga uzangan orzulari, koinotni qamragan tushunchalari va abadiy saodatlarining turlarigacha yetgan orzulari koʻrsatadiki, bu inson abad uchun yaratilgan va abadga ketadi. Bu dunyo unga bir musofirxonadir va oxiratining kutish mehmonxonasidir.

OʻN IKKINCHI HAQIQAT: Risolat va Tanzil eshigidir. "Bismillahirrohmanirrohiym"ning jilvasidir.

Butun anbiyo moʻ'jizalariga tayanib soʻzini tasdiqlagan, butun avliyo kashf va karomatlari asosida da'vosini tasdiq etgan, butun asfiyo tahqiqotiga asoslanib haqqoniyatiga shahodat qilgan Rasuli Akram Sallallohu Alayhi Vasallamning sodir boʻlgan ming moʻ'jizalarining quvvatiga tayanib butun quvvati bilan, ham qirq tomondan moʻ'jiza boʻlgan Qur'oni Hakim minglab qat'iy oyatlariga asosan, butun qat'iyat bilan ochgan oxirat yoʻlini va kushod etgan Jannat eshigini, chivin qanoti qadar quvvati boʻlmagan ma'nosiz vahimalarning yopishiga nima haddi bor!..

Oʻtgan haqiqatlardan anglashildiki, hashr masalasi shunday quvvatli bir haqiqatki, Kura-i Arzni oʻrnidan koʻtarib, sindirib tashlaydigan kuch ham bu haqiqatni tebrata olmaydi. Chunki bu haqiqatni Janobi Haq butun asmo va sifatlarining iqtizosi bilan tasbit etyapti va Rasuli Akrami butun moʻ'jizalari va burhonlari bilan tasdiqlayapti va Qur'oni Hakim butun haqiqatlari, oyatlari bilan uni isbotlayapti, bu koinot butun qonunlari va hikmatli tasarruflari bilan guvohlik qilyapti. Ajabo, hashr masalasida Vojib-ul Vujud bilan butun mavjudot (kofirlar mustasno) ittifoq qilib, qilcha quvvati yoʻq shubhalar, shaytoniy vasvasalar togʻdek oliy, ochiq ravshan haqiqatni tebratishi, joyidan qoʻzgʻatishi mumkinmi hech?! Aslo va qatʻiyyan!..

Zinhor, hashr dalillari yuqoridagi oʻn ikki haqiqat bilan chegaralangan deb oʻylama. Balki faqat Qur'oni Hakim, oʻtgan oʻn ikki haqiqatlarni bizga dars bergani kabi, yana minglab tomonlarga ishorat qilib, xar bir tomon, Xoliqimiz bizni bu dori foniydan bir dori boqiyisboʻtkazishiga kuchli dalil boʻladi.

Zinhor, hashrni iqtizo qilgan asmo-i Ilohiya, aytib oʻtganimizdek faqat Hakim, Karim, Rahim, Odil, Hofiz ismlariga tegishli, deb oʻylama. Balki koinot tadbirida tajalliy etgan butun asmo-i Ilohiya oxiratni iqtizo etadi, balki shart qiladi.

Hashrga dalolat qilgan koinotning qonunlari, biz aytgan tomonlar bilan chegaralangan deb oʻylama. Balki aksar mavjudotda oʻngga-chapga ochiladigan pardalar kabi vajh va holatlari borki: Bir tomoni Sone'ga shahodat qilgani kabi, boshqa tomoni hashrga ishorat qiladi. Masalan: Insonning ahsani taqvimdagi yaratilishidagi goʻzallik Sone'ni koʻrsatgani kabi, ahsani taqvimdagi qamrovli qobiliyati bilan qisqa vaqtda zavol topishi, hashrni koʻrsatadi. Ba'zan bir tomonga ikki nazar bilan qaralsa, ham Sone'ni, ham hashrni koʻrsatadi. Masalan: Aksar ashyoda koʻringan hikmatning nizomi oʻrnatishi, inoyatning ziynatlashi, adolatning muvozanati va rahmatning lutfi, mohiyatlariga qaralganda bir Sone'-i Hakim, Karim, Odil, Rahimning qudrat qoʻlidan chiqqanini koʻrsatgani kabi, ularning quvvati va cheksizligi bilan birga, ularga sazovor boʻlgan foniy mavjudotning ahamiyatsiz va qisqa umriga qaralsa, oxirat koʻrinadi. Demakki, hamma narsa holat tili bilan اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ وَ بِالْيَوْمِ الْاٰخِرِ‌ oʻqiyapti va oʻqityapti.

XOTIMA

Oʻtgan oʻn ikki haqiqat bir-birini tasdiqlaydi, bir-birini mukammallashtiradi, bir-biriga quvvat beradi. Ularning barchasi birlashib natijani koʻrsatadi. Qaysi tasavvurning shu temir kabi, balki olmosdek oʻn ikki quvvatli devorlarni teshib oʻta olishga, hisni hasin, kuchli qalʻa boʻlgan hashrga iymonni buzishga haddi bor?!!

oyati karimasi ifoda qiladiki: Butun insonlarning yaratilishi va hashr etilishi, Qudrati Ilohiyaga birgina insonning yaratilishi va hashri kabi osondir. Ha, shunday. «Nuqta» nomli risolada Hashr bahsida shu oyat ifoda qilgan haqiqatni tafsilan yozganman. Bu yerda faqat bir qancha misollari bilan xulosasiga bir ishorat qilamiz. Agar istasang, "Nuqta"ga murojaat qil.

Masalan: وَ لِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى (misolda kamchilik yoʻq) «nuroniyat sirri» bilan Quyoshning jilvasi oʻz ixtiyori bilan boʻlsa ham, bir zarraga osonlik bilan bergan jilvani ayni osonlik bilan sanoqsiz shaffofliklarga ham beradi.

«Shaffofiyat sirri» bilan bir shaffof zarraning kichik koʻz qorachigʻi Quyoshning aksini olishida dengizning keng yuziga teng.

«Intizom sirri» orqali bola barmogʻi bilan kema suratidagi oʻyinchogʻini aylantirgani kabi, ulkan harbiy kemani ham aylantiradi.

«Imtisol sirri» bilan bir qoʻmondon bir askarni "Qadam bos!" buyrugʻi bilan harakatlantirgani kabi, ulkan qoʻshinni ham shu soʻz bilan harakatga keltiradi.

«Muvozana sirri» bilan osmonda bir tarozi, haqiqiy hassos va shu daraja katta faraz qilaylikki, ikki yongʻoq tarozining ikki pallasiga qoʻyilsa his qiladi, ikki quyoshni ham ichiga olib tortadi. Ikki pallasidagi ikki yongʻoqni birini samovotga, birini yerga tushiradigan ayni quvvat bilan, ikki quyosh boʻlsa, birini arshga, boshqasini yerga koʻtaradi, tushiradi.

Modomiki bu oddiy, noqis, foniy mumkinotda nuroniyat, shaffofiyat, intizom, imtisol va muvozana sirlari bilan, eng katta narsa eng kichik narsaga teng boʻlar ekan, hadsiz-hisobsiz narsalar bir narsaga teng ekan, albatta Qodiri Mutlaqning zotiy, nihoyatsiz va oʻta kamolda boʻlgan qudratining nuroniy tajalliyoti va ashy malakutiyatining shaffofligi, hikmat va qadarning intizomlari va ashyoning yaratilishga oid amrlarga soʻzsiz boʻsunishi, mumkinotning vujudi va yoʻqlikning tengligidan iborat boʻlgan imkonidagi muvozanasi sirri asosida, oz-koʻp, katta-kichik unga teng boʻlgani kabi, butun insonlarni bir inson kabi bir hayqiriq bilan hashrga keltira oladi.

Bir narsaning quvvat va zaiflik martabalari, u narsani ichiga ziddining aralashishi orqali yuzaga chiqadi. Masalan: Haroratning darajalari, sovuqning aralashishiga bogʻliq. Goʻzallikning martabalari, xunuklikning kirishidan bilinadi. Ziyoning tabaqalari, qorongʻulikning aralashuviga bogʻliq. Faqat bir narsa zotiy boʻlsa, boshqadan olingan boʻlmasa, uning ziddi unga mudohala qila olmaydi. Chunki zidlarning jamlanishi kerak boʻladi. Bu esa imkonsiz. Demak asl, zotiy boʻlgan narsada martabalar yoʻq. Modomiki Qodiri Mutlaqning qudrati zotiy, mumkinot kabi ariziy emas va mutlaq kamolda ekan, Uning ziddi boʻlgan ojizlikning aralashuvining imkoni yoʻq. Demak, bir bahorni yaratish Zoti Zuljaloliga bir gulchalik oson. Agar sabablarga tayanilsa, bir gul bir bahor qadar ogʻir boʻladi. Butun insonlarni ham yaratib hashr etish bir nafsni tiriltirish kabi oson.

Hashr masalasining boshidan bu yergacha boʻlgan misoliy suratlari va haqiqatlariga doir bayonotimiz Qur'oni Hakimning fayzidandir. Nafsni taslimga, qalbni qabul qilishga tayyorlashdan iboratdir. Asl soʻz esa Qur'onnikidir. Zero, soʻz udir va soʻz unikidir. Tinglaylik:

Yana bular kabi Qur'onning ochiq oydin oyatlarini tinglab, amanna va soddaqna deyaylik.

Ey bu risolani insof bilan mutolaa qilgan birodar! Nima uchun ushbu «Oʻninchi Soʻz» ni birdan toʻliq tushuna olmayapman dema va toʻliq anglamaganing uchun zerikma! Chunki Ibn Sino kabi bir hikmat dohiyi اَلْحَشْرُ لَيْسَ عَلٰى مَقَاي۪يسَ عَقْلِيَّةٍ degan. "Iymon keltiramiz, faqat aql bu yoʻlda ketolmaydi", deb hukm qilgan. Butun Islom ulamolari ham: "Hashr bir naqliy masala, dalili naqldir. Aql bilan unga borilmaydi.", deya ittifoq bilan hukm qilganlar. Albatta bu qadar chuqur va ma'nan juda yuksak yoʻl, birdaniga umumiy aqliy yoʻli oʻrniga oʻta olmaydi. Qur'oni Hakimning fayzi va Xoliqi Rahimning rahmati, bu taqlidi singan va taslimi buzilgan asrda chuqur va yuksak yoʻlni shu daraja ehson qilgani uchun ming shukr qilishimiz kerak. Chunki iymonimizni qutqarishga kifoya qiladi. Fahmlaganimiz miqdorga xursand boʻlib, takroran mutolaa qilib yanada koʻprogʻiga harakat qilishimiz kerak.

Hashrga aql bilan ketilmasligining bir sirri quyidagicha: Hashri A'zam Ismi A'zamning tajalliysi bilan boʻlgani uchun, Janobi Haqning Ismi A'zamining va xar bir ismning a'zamiy martabasidagi tajalliyi bilan yuzaga chiqqan azim ishlarni koʻrib va koʻrsatib buyuk hashr bahor kabi oson isbot qilinadi va qat'iy tushunib ishoniladi va tahqiqiy iymon etiladi.

Ushbu Oʻninchi Soʻzda Qur'onning fayzi bilan shunday koʻriladi va koʻrsatiladi. Yoʻqsa, aqlning tor va kichik dasturlari bilan bir oʻzi qolsa, ojiz qoladi, taqlidga majbur boʻladi.

Oʻninchi Soʻzning Muhim Bir Zayli va Ilovasining Birinchi Qismi

Iymonning bir qutbini koʻrsatgan bu samoviy buyuk oyatlarning va hashrni isbot qilgan muqaddas azim burhonlarning katta mavzui va ulugʻ hujjatini «Toʻqqizinchi Shua» da bayon qilinadi.

Latif bir inoyati rabboniyani bayon qilsam: Bundan oʻttiz yil avval Eski Said, yozgan tafsirining muqaddimasi «Muhakamot» nomli asarning oxirida, "Ikkinchi maqsad: Qur'onda hashrga ishorat etuvchi ikki oyat tafsir va bayon qilinadi. نَخُو بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ deb toʻxtagan. Boshqa yozolmagan. Xoliqi Rahimimga hashrning dalillari va belgilari sanogʻicha shukr va hamd boʻlsinki: Oʻttiz yil oʻtib tavfiq ehson ayladi. Bundan toʻqqiz-oʻn yil avval ikki oyatdan birinchi oyat:

farmoni Ilohiyning ikki porloq va juda quvvatli hujjatlari va tafsirlari boʻlgan Oʻninchi Soʻz bilan Yigirma Toʻqqizinchi Soʻzni in'om qildi, inkorchilarning ovozini oʻchirdi. Hashrga iymonning ham hujum qilinmaydigan ikki metin qal'asidan, toʻqqiz va oʻn yil keyin ikkinchi oyat boʻlgan boshda mazkur buyuk oyatlarning tafsirini bu risola bilan ikrom etdi. Toʻqqizinchi Shua mazkur oyatlari bilan ishorat qilingan toʻqqiz oliy maqom va bir muhim muqaddimadan iborat.

(Hashr aqidasining juda koʻp ruhiy foydalaridan va hayotiy natijalaridan bir umuiy natijasini qisqacha bayon qilib, inson, xususan ijtimoiy hayotga qay darajada kerakli va zaruriy ekanini izhor qiladigan va hashrga iymon aqidasining juda koʻp hujjatlaridan bir umumiy hujjatini qisqa holda koʻrsatish va hashr aqidasi naqadar ochiq oydin va shubhasiz ekanini ifoda qilgan "Ikki Nuqtda".)

BIRINCHI NUQTA: Oxirat aqidasi, ijtimoiy va insonning shaxsiya hayotining asosining asosi, saodati va kamolotining asoslari ekaniga yuzlab dalillaridan bir miqyos boʻlib faqat toʻrttasiga ishorat qilamiz.

Birinchisi: Bashariyatning deyarli yarmini tashkil qilgan bolalar, dahshatli va yigʻlatuvchi koʻringan oʻlimlar va vafotlarga faqatgina Jannat fikri bilan dosh bera oladi, oʻta zaif va nozik vujudida ma'naviy quvvat topadi, hamma narsadan tez yigʻlaydigan oʻta chidamsiz mizojli ruhida Jannat orqali umid topib xursand boʻlib yashaydi.

Masalan, Jannat fikri bilan: «Mening ukam yoki oʻrtogʻim oʻldi, Jannatning bir qushi boʻldi. Jannatda kezadi, bizdan ham goʻzal yashaydi», deydi. Yoʻqsa atrofida oʻzi kabi bolalar va kattalarning bardavom oʻlimi zaif bechoralarning xavotirli e'tiboriga tushib, chidami va ma'naviy quvvatini chil-parchin qiladi. Koʻzi bilan birga ruh, qalb, aql kabi butun hislari ham shunday yigʻlatadiki, yo yoʻq boʻladi, yoki devona badbaxt hayvon boʻladi.

Ikkinchi dalil: Insoniyatning bir jihatdan yarmini tashkil qilgan keksalar, faqat uxroviy hayot bilan yaqinlashgan qabrga chiday oladilar. Juda aloqador boʻlgan hayotining yaqinda soʻnishiga va goʻzal dunyosining berkilishiga muqobil tasalli topadi va bolaga oʻxshagan taʻsirchan ruhi va mizojida oʻlim va zavoldan chiqqan aliym va dahshatli azobga faqat boqiy hayot umidi bilan javob beradi. Yoʻqsa shafqatga loyiq muhtaramlar, sukunat va qalb istirohatiga juda muhtoj xavotirli otalar va onalar, ruhi faryod qilar va qalbi siqilar ediki, bu dunyo ular uchun zulmatli zindon, hayot esa tashvishli azob boʻlar edi.

Uchinchi dalil: Insonlarning ijtimoiy hayoti eng kuchli asosi boʻlgan yoshlar, oʻspirinlarda faqat Jahannam fikrigina qattiq joʻshgan hissiyotlarini va haddan oshgan nafs va orzu-havaslarini tajovuzlar, zulmlar va buzgʻunchilikdan saqlaydi, ijtimoiy hayotning chiroyli jarayonini ta'minlaydi. Agar, Jahannam andishasi boʻlmasa «Al-hukmu lil-gʻolib» qoidasiga asosan sarxush oʻspirinlar havaslari deb bechora zaiflarga, ojizlarga dunyoni Jahannamga aylantirar va yuksak insoniyatni oʻta tuban hayvoniyatga aylantirar edi.

Toʻrtinchi dalil: Insoniyatning dunyoviy hayotida eng qamrovli markaz, eng asosli turtkining sababi va dunyoviy saodat uchun Jannat, bir sigʻinish joyi, bir madad yeri - oila hayoti va hammaning xonadoni oʻz kichik dunyosidir. Xonadon va oila hayotining hayoti va saodati esa, samimiy, jiddiy va vafodor hurmat, haqiqiy, shafqatli va fidokorona marhamat oʻrqali boʻlishi mumkin. Haqiqiy hurmat va samimiy marhamat esa, abadiy doʻstlik va doimiy yoʻldosh, bardavom barobarlik, cheksiz vaqt va hududsiz hayotda bir-biri bilan otalik, farzandlik, qardoshlik, doʻstlik munosabatlari fikri, aqidasi bilan boʻlishi mumkin.

Masalan: "Xotinim abadiy olamda, abadiy hayotda doimiy rafiqa-i hayotimdir. Hozircha keksa va xunuk boʻlgan boʻlsa ham, zarari yoʻq. Chunki abadiy goʻzalligi bor, keladi va doimiy doʻstlikning hurmati uchun xar qanday fidokorlikni va marhamatni qilaman", deb, keksa xotiniga goʻzal huriy kabi muhabbat bilan, shafqat bilan, marhamat bilan muomala qiladi. Agar, qisqacha bir-ikki soat oʻtkinchi oʻrtoqlikdan keyin abadiy ayriliq va ajralishga duchor boʻlgan doʻstlik, albatta gʻoyat shakli vaqtincha va asossiz, hayvon kabi bir achinish ma'nosida va majoziy marhamat va sun'iy hurmat beradi. Hayvonlarda boʻlgani kabi, boshqa manfaatlar va boshqa gʻolib hislar hurmat va marhamatni magʻlub qilib, dunyo jannatini jahannamga aylantiradi...

Demak, hashrga iymonning yuzlab natijasidan biri, insonning ijtimoiy hayotiga taalluqlidir. Bu yagona natijaning ham yuzlab jihatidan va foydalaridan mazkur toʻrt dalilga boshqalari qiyos qilinsa, anglashiladiki: Hashr haqiqatining amalga oshishi va sodir boʻlishi, insoniyatning ulugʻ haqiqati va umumiy ehtiyoji darajasida qat'iydir. Balki, insonning me'dasidagi ehtiyojning borligi, taomlarning vujudiga dalolat va shahodat qilganidan ham zohir va undan ham koʻproq amalga oshishini bildiradi. Agar hashr haqiqatining natijalari insoniyatdan chiqsa, juda ahamiyatli, yuksak va hayotdor insoniyat mohiyati, kir va mikrob uyasi boʻlgan oʻlimtik darajasiga tushishini isbotlaydi. Basharning boshqaruvi, axloqiy va ijtimoiy hayoti bilan oʻta aloqador boʻlgan sotsiolog, politolog va maʻnaviyatchilarning quloqlari jaranglasin! Kelib bu boʻshliqni nima bilan toʻldiradi va ushbu chuqur yaralarni nima bilan davolay olishadi?

IKKINCHI NUQTA: Hashr haqiqatining sanoqsiz burhonlaridan boshqa, iymon arkonidan kelgan shahodatlarning xulosasidan chiqqan bir burhonni oʻta muxtasar suratda bayon qiladi:

Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamning risolatiga dalolat qilgan butun moʻ'jizalari va butun daloili nubuvvati va haqqoniyatining butun burhonlari, birdan haqiqati hashrning amalga guvohlik berib isbot qiladi. Chunki u zotning butun hayotida barcha da'volari, vahdoniyatdan keyin hashrda markazlashadi. Barcha paygʻambarlarni tasdiq qilgan va qildirgan butun moʻ'jizalari, hujjatlari ayni haqiqatga shahodat qiladi.

وَ بِرُسُلِه۪ kalimasidan kelgan shahodatni ochiq oydin koʻrsatgan وَ كُتُبِه۪ shahodati ham ayni haqiqatga guvohlik qiladi:

Boshda Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning haqqoniyatini isbot qilgan butun moʻ'jizalar, hujjatlar va haqiqatlar haqiqati hashriyaning tahaqquqiga va vuqu'iga guvohlik berib isbotlaydi. Chunki Qur'onning deyarli uchdan biri hashrdir. Aksariyat qisqa suralarining boshidago oyatlar oʻta quvvatli hashriy oyatlar hisoblanadi. Minglab ochiq oydin va ishoratan oyatlari bilan ayni haqiqatni xabar beradi, isbotlaydi, koʻrsatadi. Masalan:

kabi oʻttiz-qirq suralarning boshlarida qat'iyat bilan hashr haqiqatini koinotning eng ahamiyatli va vojib haqiqati ekanini koʻrsatib, boshqa oyatlar ham u haqiqatning turli-tuman dalillarini bayon etib ishontiradi.

Ajabo, koʻz oʻngimizda bitta oyatning bir ishorati, Islomiy ilmlardan chiqqan ilmiy, koinotga oid haqiqatlarni samara bergan kitobning minglab guvohligi va da'volari bilan, Quyosh kabi zuhur etgan hashrga iymon, haqiqatsiz boʻlishi, Quyoshning inkori, balki koinotning yoʻqligi kabi hech jihatdan imkoni bormi va yuz daraja imkonsiz va botil boʻlmaydimi?!

Ajabo, bir sultonning birgina ishorati yolgʻon boʻlmasligi uchun ba'zan bir qoʻshin harakat qilib jang qiladi. Juda jiddiy va izzatli sultonning minglab soʻzlari, va'dalari va tahdidlarini yolgʻonga chiqarishning biror imkoni bormi va haqiqatsiz boʻlishi mumkinmi?

Ajabo, oʻn uch asrda oraliqsiz sanoqsiz ruhlarga, aqllarga, qalblarga, nafslarga haq va haqiqat doirasida hukm qilgan, tarbiya bergan, boshqargan ma'naviy Sultoni Zishonning bir ishorati bunday haqiqatni isbot qilishga kifoya qilar ekan, minglab ochiq oydin tushuntirishlar bilan hashr haqiqatini koʻrsatib isbotlagandan keyin, u haqiqatni tanimagan bir johil ahmoq uchun Jahannam azobi lozim boʻlmaydimi va ayni adolat boʻlmaydimi?!

Bir zamon va bir davrga hukm qilgan butun samoviy suhuflar va muqaddas kitoblar ham butun istiqbolga va umum zamonlarga hukmron boʻlgan Qur'onning tafsilot bilan, izohlar bilan, takror-batakror bayon va isbot qilgan hashr haqiqatini, asrlar va zamonlariga koʻra qat'iy qabul qilish bilan birga, tafsilotsiz, pardali va muxtasar bir suratda bayon qiladi. Lekin quvvatli tarzda idda'o va isbotlari, Qur'onning da'vosini minglab imzo bilan tasdiqlaydi.

Bu mavzu munosabati bilan Munojot Risolasining oxirida: ايِمَانٌ بِالْيَوْمِ الْاَخِرِ rukniga boshqa ruknlarning, xususan "Rasullar" va "Kitoblar"ning shahodatlarini, munojot suratida zikr qilingan juda quvvatli, xulosali va butun tasavvurlarini yoʻqotgan hashr hujjati bu yerga boridek kiritildi. Munojotda aytilgan:

Ey Robbi Rahimim! Rasuli Akramingning ta'limi va Qur'oni Hakimning darsi bilan angladimki: Boshda Qur'on va Rasuli Akraming, butun muqaddas kitoblar va paygʻambarlar bu dunyoda va xar tomonda namunalari koʻrilgan jalolli va jamolli ismlaringning tajalliylari yanada porloq bir suratda abad-ul abad davom etishiga va bu foniy olamda rahimona jilvalari, namunalari kuzatilgan ehsonlarining saodat diyorida yanada koʻz qamashtiradigan davom etishiga, baqosiga va bu qisqa hayoti dunyoviyada ularni zavq bilan koʻrgan va muhabbat bilan sheriklik qilgan ishtiyoqmandlarning abadda ham sherikligiga va birga boʻlishlariga ijmo' va ittifoq bilan guvohlik beradi, dalolat va ishorat qiladilar.

Yuzlab ochiq moʻ'jizalaringga va qatʻiy oyatlaringga tayanib, boshda Rasuli Akram, Qur'oni Hakiming va barcha nuroniy ruhlarning sohiblari boʻlgan paygʻambarlar, butun munavvar qalblarning qutblari boʻlgan valiylar, butun keskin va nurli aqllarning ma'danlari boʻlgan siddiqiynlar, butun samoviy sahifalarda va muqaddas kitoblarda sening koʻp takror bilan qilgan minglab va'dalaringga va tahdidlaringga tayanib, ham sening qudrating, rahmat, inoyat, hikmat, jalol va jamol kabi oxiratni iqtizo etgan muqaddas sifatlaringga, sha'nlaringga va sening izzati jalolingga va saltanati rububiyatingga ishonib, ham oxiratning izlarini va belgilarini bildirgan sanoqsiz kashflari, kuzatuvlariga, ilmalyaqiyn va aynalyaqiyn darajasidagi e'tiqodlari va iymonlariga binoan abadiy saodatni insonlarga xushxabar beryaptilar. Ahli zalolat uchun Jahannam va ahli hidoyat uchun Jannat borligini xabar berib e'lon qilyaptilar. Quvvatli iymon keltirib shahodat qilyaptilar.

Ey Qodiri Hakim! Ey Rahmoni Rahim! Ey Sodiqu-l Va'di-l Karim! Ey izzat, azamat va jalol sohibi Qahhori Zuljalol!..

Bu qadar sodiq doʻstlaringni, buncha va'dalaringni, bu qadar sifatlar va tasarruflaringni yolgʻonchiga chiqarish, kazzoblikda ayblash,

saltanati rububiyatingning qat'iy taqozo qilgan sabablarni yolgʻonga chiqarmaslik,

sen sevgan va ular ham seni tasdiqlab, itoat qilib oʻzlarini senga sevdirgan sanoqsiz maqbul qullaringning oxiratga yuzlangan hadsiz duolarini va da'volarini rad qilish, tinglamaslik,

kufr va isyon bilan, seni va'dangda takzib etish bilan, sening azamati kibriyongga ogʻir botgan, izzati jalolingga aralashgan,

uluhiyatingning e'tiborini tushirishga harakat qilgan, rububiyating shafqatini xafa qilgan ahli zalolatni va ahli kufrni hashrni inkor qilishini tasdiq qilishdan yuz minglab daraja muqaddassan va hadsiz daraja munazzah va oliysan.

Bunday nihoyatsiz zulmdan va nihoyatsiz xunuklikdan sening nihoyatsiz adolatingni, nihoyatsiz jamolingni va hadsiz rahmatingni hadsiz daraja taqdis etamiz. Va butun quvvatimiz bilan iymon keltiramizki: Yuz minglab sodiq elchilaring, saltanatingning sanoqsiz toʻgʻri dallollari boʻlgan anbiyo, asfiyo, avliyolar haqqalyaqiyn, aynalyaqiyn, ilmalyaqiyn suratida sening uxroviy rahmat xazinalaringga, boqiy olamdagi ehsonlaringning hazinalariga va saodat diyorida tamomila zuhur etgan goʻzal ismlaringning gʻaroyib goʻzal jilvalariga guvohlikgi haq va haqiqatdir. Ishoratlari toʻgʻri va uygʻun. Bashoratlari sodiq va sodir boʻlgandir. Ular butun haqiqatlarning manbai, quyoshi va homiysi boʻlgan "Haq" ismingning eng buyuk shuʻlasi, bu buyuk hashr haqiqati ekaniga iymon keltirib, Sening amring bilan Sening qullaringga haq doirasida dars beryapti. Ayni haqiqat sifatida ta'lim beryaptilar. Yo Rob! Ularning dars va ta'limlarining haqqi-hurmati uchun bizga va Risola-i Nur talabalariga iymoni akmal va husni xotima ber. Bizlarni ularning shafoatlariga sazovor ayla, omin...

Qur'onning, balki butun samoviy kitoblarning haqqoniyatini isbot qilgan umum dalillar va hujjatlar Habibullohning, balki butun anbiyolarning nubuvvatlarini isbotlagan umum moʻ'jizalar va burhonlar, bilvosita eng buyuk muddaolari boʻlgan oxiratning yuzaga kelishiga dalolat qiladi. Shuning kabi, Vojib-ul Vujudning vujudiga va vahdatiga shahodat qilgan aksariyat dalillar va hujjatlar, bilvosita rububiyat va uluhiyatning eng buyuk asosi va sazovor boʻlgan saodat diyori va olami baqoning vujudiga, ochilishiga shahodat qiladi. Chunki kelasi maqomlarda bayon qilinib va isbotlanadigani kabi, Zoti Vojib-ul Vujudning ham mavjudiyati ham umum sifatlari ham aksar ismlari ham rububiyat, uluhiyat, rahmat, inoyat, hikmat, adolat kabi vasflari, sha'nlari shart darajasida oxiratni iqtizo qiladi. Vojiblik darajasida boqiy olamni keltirib chiqaradi va zarurat darajasida mukofot va mujozot uchun hashr va nashrni istaydi. Modomiki azaliy, abadiy bir Alloh bor ekan albatta saltanati uluhiyatining bardavom asosi boʻlgan oxirat bordir. Modomiki bu koinot va hayot egalarida oʻta hashamatli, hikmatli va shafqatli mutlaq rububiyat bor va koʻrinayotgan ekan, albatta, rububiyatning hashamatini tubanlikdan, hikmatini abasiyatdan va shafqatini gʻadrdan qutqargan abadiy saodat diyori boʻladi va kiriladi.

Modomiki koʻz bilan koʻrilgan son-sanoqsiz in'omlar, ehsonlar, lutflar, karamlar, inoyatlar, rahmatlar, parda-i gʻayb orqasida bir Zoti Rahmoni Rahimning borligini soʻnmagan aqllarga, oʻlmagan qalblarga koʻrsatadi. Albatta, in'omni istehzodan, ehsonni aldashdan, inoyatni adovatdan, rahmatni azobdan, lutf va karamni xiyonatdan xalos qilgan, ehsonni ehson va ne'matni ne'mat qilgan bir boqiy olamda boqiy hayot bor. Va boʻladi.

Modomiki bahor faslida zaminning tor sahifasida yuz ming kitobni bir-biri ichida xatosiz yozgan bir qudrat qalami koʻz oʻngimizda tinmasdan ishlayapti. Va u qalam sohibi yuz ming marta ahd qilgan va va'da berganki : "Bu tor yerda va chalkash va bir-biri ichida yozilgan bahor kitobidan yanada oson boʻlib, keng joyda goʻzal va oʻlmas kitobni yozaman va sizga oʻqitaman", deb butun farmonlarda u kitobdan bahs yuritadi. Albatta va xar holda u kitobning asli yozilgan, hashr va nashr bilan xoshiyalari ham yoziladi. Umumning amal daftari unda qayd etiladi.

Modomiki yer koʻp sonli maxluqlar jihati va bardavom oʻzgargan yuz minglab turli-tuman hayot egalarinng turlari va ruh sohiblarinign maskani, manbai, fabrikasi, koʻrgazmasi, majlis joyi boʻlgani uchun koinotning qalbi, markazi, xulosasi, natijasi, sababi xilqati boʻlib oʻta buyuk ahamiyati borki: Kichikligi bilan birga ulkan samovotga teng tutilgan. Samoviy farmonlarda doim: رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ deyiladi.

Modomiki bu mohiyatdagi yerning xar tomonida hukm qilgan,

aksar maxluqotini tasarruf qilgan,

aksar hayotdor mavjudotini boʻysundirib oʻz atrofiga toʻplagan,

aksar sanʻatlarini oʻz istagining muhandisligi va ehtiyojotining dasturlari bilan chiroyli ravishda tartibga solib, koʻrgazma qilib, ziynatlab, oʻta antiqa turlarini roʻyxat kabi yerlarda jamlab bezatadiki,

nafaqat ins va jin e'tiborini,

balki samovot ahli va koinotning diqqatini va taqdirlarini,

koinot sohibining sevgan nazari jalb qilgan oʻta buyuk ahamiyat va qiymat olgan,

va bu xususiyat bilan koinot yaratilishining hikmati, buyuk natijasi, qiymatli mevasi va Yerning xalifasi boʻlganini, fanlari bilan, san'atlari bilan koʻrsatgan...

dunyo jihatidan Olam Sone'ining moʻ'jizali san'atlarini oʻta goʻzal ravishda koʻrgazma qilib, nizomga solgani uchun, isyon va kufri bilan birga dunyoda qoldirilgan va azobi kechiktirilgan...

bu xizmati uchun muhlat berilib muvaffaqiyat qozonga Odam oʻgʻillari bor.

Modomiki bu mohiyatdagi insonlar, mizoj va xilqati oʻta zaif, ojizligi, gʻoyat ojizligi va faqirligi bilan birga hadsiz ehtiyojlari, azoblari boʻlsada, kuchi va ixtiyoridan batamom ustun ulkan yer kurrasini insoniyatga kerak boʻlgan xar turdagi ma'danlarga manba, xar navʻ taomlarga ombor, insoniyat manzur koʻradigan xar hil mollarga doʻkon holiga keltirgan oʻta quvvatli, hikmatli va shafqatli bir mutasarrif borki, insoniyatga qarayapti, parvarish qilyapti, istaganini beryapti.

Modomiki bu haqiqatdagi bir Rob, insonni ham sevadi, oʻzini insonga ham sevdiradi, ham boqiy, boqiy olamlari ham bor, ham adolat bilan ish qiladi va hamma narsani hikmat bilan bajarar ekan, ham bu qisqa dunyoviy hayotda va bu qisqagina bashar umrida, bu vaqtincha va foniy zaminda Azaliy Hokimning saltanatining hashamati va doimiy hokimiyati joylasha olmaydi. Inson turida sodir boʻlgan va koinotning intizomiga, adolat va muvozanatlariga, husni jamoliga zid va muxolif juda buyuk zulmlari, isyonlari va valine'matiga, uni shafqat bilan parvarish qilgan Zotga qarshi xiyonatlari, inkorlari, kufrlari bu dunyoda jazosiz qolib, berahm zolim rohatda va bechora mazlum esa mashaqqatlar ichida umrlarini kechiradi. Umum koinotda belgilari koʻringan ushbu mutlaq adolatning mohiyati esa, tirilmaslik surati bilan berahm zolimlarning va azobdagi mazlumlarning teng holda vafot etishiga batamom ziddir, koʻtarmaydi, ruhsat bermaydi!

Modomiki, koinot sohibi koinotdan zaminni va zamindan inson turini tanlab oʻta buyuk bir maqom, bir ahamiyat bergan ekan, insondan ham rububiyati maqsadlariga muvofiq, oʻzini iymon va taslim bilan unga sevdirgan haqiqiy insonlar hisoblangan anbiyo, avliyo va asfiyoni tanlab oʻziga doʻst va tinglivchi qilib, ularni moʻ'jizalar va tavfiqlar bilan ikrom qiladi, dushmanlarini samoviy ta'zirlar bilan azoblaydi.

Bu qiymatli, sevimli doʻstlaridan ham, ularning imomi va faxri Muhammad Alayhissalotu Vassalamni tanlab, uning nuri bilan ahamiyatli Kura-i Arzning yarmini va ahamiyatdagi insoniyatning beshdan birini uzun asrlarda nurlantiryapti. Xuddi bu koinot u kishi uchun yaratilgandek, butun gʻoyalari u zot bilan, dini bilan va Qur'oni bilan koʻrinyapti. Va juda ham qiymatli va millionlar yil yashaydigan qadar hadsiz xizmatlarining haqlarini cheksiz zamonda olishga haqdor va loyiq boʻlsada, oʻta mashaqqatlar va kyrashlar ichida oltmish uch yil kabi qisqacha umr berilgan. U zot butun nabiylar va doʻstlari bilan barobar tirilmasligi, hozir ham ruhan tirik va hayy boʻlmasligi, abadiy qatl orqali yoʻq boʻlishining hech bir jihatdan imkoni, ehtimoli, layoqati bormi ajabo?! Also, yuz ming marta qatʻiyyan va aslo!.. Butun koinot va olam haqiqati tirilishini da'vo qiladi va hayotini Sohibi Koinotdan talab qiladi.

Modomiki Yettinchi Shua «Oyat-ul Kubro» da xar biri bir togʻ quvvatidagi oʻttiz uch adad azim qarash birligi isbot qilganki: Bu koinot bir qoʻldan chiqqan va yagona zotning mulkidir. Ilohiy kamolotning asosi boʻlgan vahdatini va ahadiyatini ochiq oydin koʻrsatgan. Vahdat va ahadiyat bilan butun koinot Zoti Vohidning amrga tayyor askarlari va boʻysundirilgan xodimlari boʻlib, oxirat kelgach kamoloti tubanlikdan, mutlaq adolati istehzoli mutlaq zulmdan, ommaviy hikmati ahmoqona abasiyatdan, keng rahmati oʻynab azoblashdan, qudratining izzati xor ojizlikdan qutuladi, muqaddas boʻladi.

Albatta, albatta va xar holda, yerning mazkur ahamiyati, markaziyati va insonning ahamiyati va qiymati yuzaga chiqishi, yer va insonning Xoliqi va Robbi boʻlgan Mutasarrifi Hakimning mazkur adolati, hikmati, rahmati, saltanati qaror topishi, Boqiy Robning mazkur haqiqiy doʻstlari va ishtiyoqmandlari abadiy qatldan qutulishi, doʻstlarning eng buyugi va eng qiymatlisi - butun koinotni xursand va minnatdor qilgan muqaddas xizmatlarining mukofotini koʻrishi, Sultoni Sarmadiyning kamoloti nuqsondan va kamchilikdan, qudrati ojizlikdan, hikmati ahmoqlikdan, adolati zulmdan toza, pok va kamchilikdan holi bolishi uchun Allohga iymonning yuzlab nozik va chuqur maʻnosidan ushbu sakkiz "modomiki"lardagi haqiqatlar iqtizo qiladiki qiyomat kuni keladi, hashr va nashr boʻladi, jazo va mukofot diyori ochiladi...

Natija: Modomiki Alloh bor, albatta oxirat bordir...

Mazkur uch iymon arkoni isbot qilgan butun dalillari bilan hashrga shahodat va dalolat qilgani kabi

boʻlgan ikki iymon rukni ham hashrni lozim qilib olami baqoga kuchli suratda shahodat va dalolat qiladi:

Farishtalarning vujudini va qullik vazifasini isbotlagan butun dalillar va hadsiz kuzatuvlar, mukolamalar, bilvosita ruhlar va gʻayb olamining, baqo va oxirat olamining, kelajakda jin va ins bilan jonlantiradigan saodat diyorining, Jannat va Jahannamning borligiga dalolat qiladi. Chunki farishtalar bu olamlarni izni Ilohiy bilan koʻra oladi, kiradi. Hazrat Jabroil kabi, insonlar bilan koʻrishgan umum muqarrabin farishtalar mazkur olamlarning vujudlarini va ular ularda kezganlarini muttafiqan xabar beradilar. Biz koʻrmagan Amerika qit'asininig borligini undan kelganlarning xabari orqali ochiq-ravshan bilganimizdek, yuz tavotur quvvatida boʻlgan farishtalar xabarlari baqo olami va oxirat diyorining, Jannat va Jahannamning vujudlariga oʻsha qat'iyatda iymon keltirish kerak va shunday iymon keltiramiz.

Yigirma Oltinchi Soʻz boʻlgan "Qadar Risolasi"da "Taqdirga iymon" ruknini isbotlagan barcha dalillar, bilvosita hashrga, sahifalarni nashr qilinishiga va buyuk mezonidagi amallarning tortilishiga dalolat qiladi. Chunki hamma narsaning taqdir qilinganini koʻz oʻngimizda nizom va mezon lavhalarida qayd qilish, xar bir hayot egasining hayot yoʻllarini xotirasida, urugʻlarida va boshqa misoliy lavhalarda yozish, xar bir ruh sohibining, xususan insonlarning amal daftarlarini maʻnaviy lavhalarda qayd etish va oʻtkazish, albatta qamrovli qadar, hakimona taqdir, oʻta aniq qayd, hofizona kitobat mavjud. Lekim buyuk mahkamada umumiy sud qilish natijasida doimiy mukofot va jazo uchun amalaga oshiriladi. Yoʻqsa qamrovli va juda ham diqqatli qayd va muhofaza, batamom ma'nosiz, foydasiz qoladi. Hikmatga va haqiqatga zid boʻladi. Agar hashr amalga oshmasa, qadar qalami bilan yozilgan ushbu koinot kitobining barcha aniqlashgan ma'nolari buziladi. Buning esa hech bir jihati imkoni yoʻq va bunday ehtimol koinotning vujudini inkor qilishdek imkonsiz, balki bir safsata boʻladi.

Natija: Iymonning besh rukni barcha dalillari bilan hashr va nashrning sodir boʻlishiga, borligiga, dori oxiratning mavjudligiga va ochilishiga dalolat bilan lozim qiladi, shahodat qilib talab qiladi. Demak, hashr haqiqatining azamatiga tamoman muvofiq azamatli va tebranmas ustunlari va burhonlari boʻlgani uchun, Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning qariyb uchdan bir qismi hashr va oxiratni tashkil qiladi, uni butun haqiqatlariga poydevor, asosining asosi va hamma narsani uning ustiga bino qiladi.

Zaylning Ikkinchi Boʻlimi

boʻlgan fikradagi farmoni hashrga doir bu yerda koʻrsatgan burhoni bahiri va hujjati qat'iyasi bayon va izoh qilinadi inshaalloh.

{(1-Hoshiya) U maqom hali yozilmagan.}

{(2-Hoshiya) Hayot masalasi hashrga munosabati uchun bu yerga kirgan. Faqat hayotning oxirida qadar rukniga ishorati juda nozik va terandir.}

Hayotning yigirma sakkizinchi xossasida bayon qilinganki, hayot iymonning olti arkoniga qarab isbotlaydi, ularning amalga oshishiga ishoratlar qiladi.

Darhaqiqat, modomiki bu koinotning eng muhim natijasi, asosi va hikmati - hayotning yaratilishi ekan, albatta bu oliy haqiqat ushbu foniy, qisqacha, nuqson, alamli dunyoviy hayotga xoslanib qolmaydi. Balki hayotning yigirma toʻqqiz xossasi bilan mohiyatining kattaligi tushunilgan hayot daraxtining gʻoyasi, natijasi va u daraxtning kattaligiga loyiq mevasi abadiy va uxroviy hayotdir. Toshi va daraxti bilan, tuprogʻi bilan hayotdor dori saodatdagi hayotdir.

Yoʻqsa hadsiz muhim jihozlar bilan jihozlangan hayot daraxti shuur sohiblari haqida, xususan inson haqida mevasiz, foydasiz, haqiqatsiz boʻlishi kerak boʻlar edi... sarmoya va jihozlari jihatidan masalan chumchuqdan yigirma daraja koʻproq, koinot va hayot egalarining eng muhim yuksak va ahamiyatli maxluqi boʻlgan inson hayot saodati jihatidan chumchuqdan yigirma daraja tubanlashib eng badbaxt, eng xor bir bechora boʻladi.

Eng qiymatli ne'mat boʻlgan aql ham, oʻtmishning qaygʻularini va kelajakning qoʻrquvlarini oʻylab inson qalbini bardavom ogʻritib, bir lazzat evaziga toʻqqiz azobni qoʻshgani uchun eng musibatli bir balo boʻladi. Bu esa yuz daraja botildir. Demak, bu dunyoviy hayot oxiratga iymon ruknini qat'iy isbot qiladi va xar bahorda hashrning uch yuz mingdan koʻproq namunalarini koʻzimizga koʻrsatadi.

Ajabo, sening jismingda, bogʻingda va vataningda hayotingga lozim va munosib barcha narsalari va jihozlarini hikmat, inoyat va rahmat bilan tayyorlagan va vaqtida yetishtirgan, hatto me'dangning baqiylik va yashash orzusi bilan qilgan xususiy va juz'iy rizq duosini bilgan, eshitgan va hadsiz shirin taomlar bilan u duoning qabulini koʻrsatgan, me'dani xursand qilgan Mutasarrifi Qodir seni bilmasligi, koʻrmasligi va inson sinfining eng buyuk gʻoyasi boʻlgan abadiy hayotga kerakli sabablarni tayyorlamasligi mumkinmi hech?! Inson turining eng buyuk, eng ahamiyatli, eng loyiq va umumiy boqiylikni istash duosini uxroviy hayotni insho qilib va Jannatni ijod qilib qabul qilmasligi, koinotning eng muhim maxluqi, balki zaminning sultoni va samarasi boʻlgan insonning arsh va yerni larzaga solgan umumiy va oʻta quvvatli duosini eshitmasdan, kichik me'dachalik ahamiyat bermasligi, xursand qilmasligi, kamoli hikmatini va soʻngsiz rahmatini inkor ettirishi mumkinmi?! Aslo... yuz ming marta yoʻq!..

Eng kichik hayot egasining juda yashirin ovozini eshitib, dardini tinglab, darmon berib, xar bir istagan narsasini qilishi, kamoli diqqat va e'tibor bilan parvarish qilishi, unga diqqat bilan xizmat qildirihsi, buyuk maxluqotini unga xizmatkor qilishi, keyin eng buyuk va qiymatli, boqiy va nozdor bir hayotning osmon sadosi kabi yuksak ovozini eshitmasligi, uning juda ahamiyatli baqiylikni istagan duosini, nozini va niyozini nazarga olmasligi mimkinmi hech?! Goʻyo bir askarning kamoli diqqat bilan jihozlab boshqarsa va mute' va muhtasham qoʻshinga hech qaramasligi... zarrani koʻrib Quyoshni koʻrmasligi... pashshaning ovozini eshitib, momaqaldiroqni eshitmasligi mumkinmi? Qatʻiyyan... yuz ming marta aslo!..

Cheksiz rahmatli, muhabbatli, oʻta shafqatli, oʻz san'atini juda ham sevadigan va oʻzini juda ham sevdiradigan, uni sevganlarni koʻproq sevadigan Zoti Qodiri Hakim eng koʻp oʻzini sevgan, sevimli, sevilgan va fitratan Sone'iga mahliyo boʻlgan hayotni, hayotning zoti va javhari boʻlgan ruhni abadiy oʻlim bilan qatl qilib, oʻzidan sevgili muhibbini va habibini abadiyyan achchiqlantirishini, arazlatishini, qattiq ranjida qilib rahmat sirrini va muhabbat nurini inkor etishini va ettirishini hech bir jihatdan aql qabul qiladimi? Yuz ming marta aslo va qatʻiyyan!..

Bu koinotni jilvasi bilan bezagan bir jamoli mutlaq va umum maxluqotni sevintirgan mutlaq rahmat hadsiz xunuklikdan, mutlaq qubhdan va mutlaq zulmdan, marhamatsizlikdan, albatta nihoyatsiz daraja munazzah va muqaddasdir.

NATIJA: Modomiki dunyoda hayot bor ekan, albatta insonlardan hayotning sirrini anglaganlar va hayotini suiste'mol qilmaganlar baqo diyori va boqiy Jannatda boqiy hayotga sazovor boʻladi. Amanna...

Yer yuzidagi porloq narsalar Quyoshning akslari bilan porlashi va dengizlarning yuzidagi pufakchalar ziyoning yogʻdulari bilan porlab soʻnishlari, orqalaridan kelgan pufakchalar yana xayoliy quyoshchalarga oynalik qilishlari ochiq oydin koʻrsatadiki, shu yogʻdular bitta yuksak Quyoshning in'ikosdir. Quyoshning borligini turli tillar bilan yod etadilar va nur barmoqlari bilan unga ishorat qiladilar. Aynan shuning kabi: Zoti Hayyi Qayyumning Muhyi ismining buyuk jilvasi bilan yer yuzida va dengizlarning ichida hayot egalarining Ilohiy qudrat bilan porlab, orqalaridan kelganlarga joy berish uchun «Yo Hayy!» deb gʻayb pardasida yashinishlari sarmadiy hayot sohibi boʻlgan Zoti Hayyi Qayyumning hayotiga va borligining shart ekaniga shahodatlar, ishoratlar qilgani kabi... umum mavjudotni nizomga solishda belgilari koʻringan Ilohiy ilmga guvohlik qilgan butun dalillar, koinotda tasarruf qilgan qudratni isbotlagan butun burhonlar, koinotning nizomi va boshqaruvida hukm qilgan iroda va xohishni isbotlagan barcha hujjatlar, Rabboniy kalom va Ilohiy vahiyning asosi boʻlgan risolatlarni isbotlagan butun alomatlar, moʻ'jizalar va hokazo yetti Ilohiy sifatga shahodat qilgan butun dalillar, ittifoq bilan Zoti Hayyi Qayyumning hayotiga dalolat, shahodat, ishorat qiladi.

Bir narsada koʻrish boʻlsa, hayoti bor, eshitish hayotning alomatidir, gapirish hayotning vujudiga ishorat qiladi, ixtiyor, iroda hayotni koʻrsatgani kabi, bu koinotda belgilari bilan borligi aniq va ochiq ravshan mutlaq qudrat, shomil iroda va bepoyon ilm kabi sifatlar butun dalillari bilan Zoti Hayyi Qayyumning hayotiga va vujubi vujudiga shahodat qiladi. Butun koinotni soyasi bilan nurlantirgan va bir jilvasi bilan oxirat diyorini zarralari bilan birga hayotlantirgan sarmadiy hayotiga shahodat qiladi.

Hayot "farishtalarga iymon" rukniga ham yuzlangan, ramzan isbot qiladi. Chunki koinotda eng muhim natija hayot ekan, eng ziyoda tarqalgan va qiymati uchun nusxalari koʻpaytirlgan va zamin mehmonxonasini kelib ketuvchi karvonlar bilan jonlantirgan hayot egalari ekan... modomiki yer kurrasi bu qadar hayot egalarining sinflari bilan toʻlgan, bardavom hayotdor navʻlarini yangilash va koʻpaytirish hikmati bilan xar doim toʻladi-boʻshaladi, eng qiymatsiz va chirigan moddalarida ham koʻp hayot egalari yaratilib kichik jonlilarning toʻplanish joyi boʻladi.. va modomiki hayotning sizilgan eng sof xulosasi shuur va aql, eng latif va sobit javhari boʻlgan ruh ushbu yer kurrasida oʻta koʻp sonda yaratilyapti. Goʻyo yer kurrasi hayot, aql, shuur va ruhlar bilan tirilib jonlantirilgan...

Albatta yer kurrasidan ham latifroq, nuroniyroq, buyukroq, ahamiyatliroq samoviy jismlar oʻlik, jonsiz, hayotsiz, shuursiz qolishi imkon xorijidadir. Demak osmonlarni, quyoshlarni, yulduzlarni jonlantirgan, hayotdor holatni bergan, yaratilish natijasi samovotni koʻrsatgan va Subhoniy xitoblarga sazovor boʻlgan shuur egasi, hayot sohibi va samovotga munosib yashovchilar, xar holda hayot sirri bilan mavjud, ular ham maloikalardir.

Hayotning sirri mohiyati ham "Paygʻambarlarga iymon" rukniga asosan ramzan isbot qiladi. Modomiki koinot hayot uchun yaratilgan va hayot ham Hayyi Qayyumi Azaliyning buyuk jilvasi, mukammal naqshi, eng chiroyli san'atidir. Modomiki bardavom hayot rasullarning yuborilishi va kitoblarning tushirilishi bilan oʻzini koʻrsatar ekan, agar kitoblar va paygʻambarlar boʻlmasa, azzaliy hayoti bilinmaydi. Bir odamning gapirishidan tirik va hayot ekani anglashiladi. Xuddi shuning kabi, bu koinotning pardasi ostida boʻlgan olami gʻaybning orqasida soʻzlagan, gapirgan, amr va manʻ qilib xitob qilgan bir zotning soʻzlarini, xitoblarini paygʻambarlar va qoʻllarida nozil boʻlgan kitoblar koʻrsatadi. Albatta koinotdagi hayot qat'iy bir suratda Hayyi Azaliyning borligining vojib darajasida qat'iy guhovlik qilgani kabi, azaliy hayotning shuʻlalari, jilvalari, munosabatlari boʻlgan «Rasullarni yuborish » va "Kitoblarni nozil qilish" ruknlariga qaraydi, ramzan isbot qiladi. Ayniqsa Risolati Muhammadiya (S.A.V.) va vahyi Qur'oniy hayotning ruhi va aqli boʻlgani uchun bu hayotning vujudi kabi, haqqoniyatlari qat'iydir.

Hayot bu koinotdan sizilgan bir xulosa... shuur, his hayotdan sizib chiqqan hayotning xulosasi... aql esa shuur va hisdan sizib chiqqan shuurning bir xulosasi... ruh esa hayotning xolis va sof javhari, sobit va mustaqil zoti ekan, moddiy va ma'naviy hayoti Muhammadiya (S.A.V.) ham hayot va ruhi koinotdan sizilgan xulosat-ul xulosadir. Risolati Muhammadiya (S.A.V.) esa koinotning his, shuur va aqlidan sizib chiqqan eng sof xulosasidir. Balki moddiy va ma'naviy hayoti Muhammadiya (S.A.V.) belgilarining guvohligi asosida koinot hayotining hayotidir. Risolati Muhammadiya (S.A.V.) koinot shuurining shuuri va nuridir. Qur'on vahiyi esa hayotdor haqiqatlarning shahodati asosida koinot hayotining ruhi va koinot shuurining aqlidir.

Ha, albatta, ha... Agar koinotdan risolati Muhammadiyaning (S.A.V.) nuri chiqsa, ketsa, koinot vafot etadi. Agar Qur'on ketsa, koinot telba boʻladi va yer kurrasi boshini, aqlini yoʻqotadi, balki shuursiz qolgan boshini bir sayyoraga uradi, bir qiyomatni keltiradi.

Hayot «qadarga iymon» rukniga qaraydi, ramzan isbot qiladi. Chunki hayot shahodat olamining ziyosi, istilo qilgan, vujudning natijasi va gʻoyasi, Koinot Xoliqining eng mujassam oynasi, Rabboniy faoliyatning eng mukammal oʻrnak va mundarijasidir. Misolda xato boʻlmasin, bir navʻ dasturi oʻrnidadir. Albatta gʻayb olami, ya'ni moziy, istiqbol ya'ni oʻtgan va kelasi maxluqotning ma'naviy hayoti boʻlgan intizom, nizom, ma'lumlik, guvohlik, yuzaga chiqish, yaratilishga oid ishlarga bajarishga muhayyo holatda boʻlishlarini hayot sirri iqtizo qiladi.

Bir daraxtning asosiy urugʻi, ildizi, muntahosida va mevalaridagi urugʻlari ham aynan daraxt kabi bir navʻ hayotga sazovordir. Balki daraxtning hayot qonunlaridan ham nozik hayot qonuniga ega. Hozirgi bahordan avval oʻtgan kuz qoldirgan danaklar va ildizlar bu bahor ketgandan keyin keladigan bahorlarga qoldiradigan urugʻlar, ildizlar bu bahor kabi hayot jilvasiga ega va hayot qonunlarga tobedir. Aynan shuning kabi, koinot daraxtining butun shox va butoqlari bilan xar birining bir moziyi va istiqboli bor. Oʻtmish va kelajak holatlari va vaziyatlaridan tashkil topgan silsilasi mavjud. Xar navʻ va xar boʻlakning Allohning ilmida turli holatlari bilan koʻp vujudlari ilmiy vujud silsilasini tashkil qiladi. Tashqi vujud kabi u ilmiy vujud ham umumiy hayotning ma'naviy bir jilvasiga sazovor boʻlib, taqdir qalami bilan yozilgan hayotiy dastur ma'nodor va jonli qadar lavhalaridan olinadi.

Darhaqiqat, gʻayb olamining bir turi boʻlgan ruhlar olami ayni hayot, hayot moddasi, hayotning javharlari va zotlari boʻlgan ruhlar bilan toʻla boʻlishi, albatta moziy va mustaqbal deyilgan gʻayb olamining bir boshqa turi ham, ikkinchi qismi ham hayot jilvasiga sazovorligini istaydi va shart qiladi. Xar bir narsaning ilmiy vujudidagi mukammal intizomi, ma'noli vaziyatlari va jonli mevalari, holatlari bir jihatdan ma'naviy hayotga sazovorligini koʻrsatadi.

Darhaqiqat, azaliy hayot quyoshining ziyosi boʻlgan bu hayot jilvasi, albatta yolgʻiz bu shahodat olamiga, hozirgi zamonga va bu xorijiy vujudga maxsus boʻla olmaydi, balki xar bir olam qobiliyatiga koʻra ziyoning jilvasiga sazovordir. Koinotning butun olamlari u jilva bilan jonli va ziylidir. Yoʻqsa zalolat dunyoqarashining koʻrgani kabi vaqtincha va zohiriy hayot ostida xar bir olam katta va mudhish janoza, bir-bir zim-ziyo vayrona olami boʻlar edi.

Xullas, «qadar va qazoga iymon» ruknining ham keng jihatda hayot sirri bilan tushuniladi va haqiqat ekani yuzaga chiqadi. Ya'ni, shahodat olami va hozir mavjud ashyolar intizomi va natijalari bilan tirikligi koʻrinadi. Xuddi shuning kabi, gʻayb olamidan hisoblangan oʻtgan va kelajak maxluqlarning ham ma'nan tirik ma'naviy vujudlari va ruhli ilmiy haqiqati borki, Qazo va Qadar Lavhi vositasi bilan ma'naviy hayotning belgisi taqdir qilingan ishlar nomi orqali koʻrinadi, yuzaga chiqadi.

Zaylning Uchinchi Parchasi

Hashr munosabati bilan bir savol: Qur'onda takror-takror: اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً va وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ farmonlari koʻrsatadiki: Buyuk hashr bir onda, zamonsiz vujudga keladi. Tor aql esa, bu cheksiz darajadagi gʻaroyib va ushbu mislsiz masalani shubhasiz va aniq qabul qilishiga asos boʻladigan koʻringan misol istaydi.

Javob: Uch masaladir.

Hashrda ruhlarning jasadlarga kelishi bor.

Jasadlarni tiriltirish bor.

Yana jasadlarning inshosi bor.

Birinchi masala: Ruhlarning jasadlariga kelishi. Oʻta muntazam bir qoʻshinning askarlari, istirohat uchun xar tarafga tarqalgan vaqti, yuksak ovozli bir karnay ovozi bilan toʻplanishlari misol boʻladi. Isrofilning karnayi boʻlgan Suri, qoʻshinning karnaychisidan kichik boʻlmagani kabi, abadlar tarafida va zarralar olamida, azal tomonidan kelgan اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ xitobini eshitgan va قَالُوا بَلٰى bilan javob bergan ruhlar, albatta qoʻshinning askarlaridan minglab daraja boʻysunganroq, intizomli va mute'dir. Oʻttizinchi Soʻz faqat ruhlar emas, balki butun zarralar ham Subhoniy qoʻshini va amrga boʻysunuvchan askarlar ekanini qat'iy burhonlar bilan isbot qilgan.

Ikkinchi masala: Jasadlarning tiriltirilishiga misoli: Juda katta shaharda, bayram kechasida, bir markazdan, yuz ming elektr chiroqlari, xuddi bir onda jonlanishlari va nurlanishlari kabi, butun yer yuzida bitta markazdan yuz million chiroqlarga nur berish mumkin. Modomiki Janobi Haqning elektr kabi maxluqi va musofirxonasida bir xizmatkori va nur bergan maxluqi, Xoliqidan olgan tarbiya va intizom darsi asosida bu holatga sazovor boʻlyapti. Albatta, elektr kabi minglab nuroniy xizmatkorlarining koʻrsatgan, hikmati Ilohiyaning muntazam qonunlari doirasida buyuk hashr koʻz ochib yumguncha vujudga keladi.

Uchinchi masala: Jasadlarning daf'atan insho qilinishining misoli quyidagicha: Bahorda bir necha kun mobaynida butun bashariyatdan ming matra koʻproq boʻlgan barcha daraxtlarning butun yaproqlari ayni avvalgi bahordagidek birdan, mukammal insho qilinishi, butun daraxtlarning barcha gullari, mevalari va yaproqlari, oʻtgan bahorning mahsuloti kabi, yashin tezligida ijod qilinishi, bahorning boshlangʻichi hisoblangan sanoqsiz danakchalar, urugʻlar, ildizlarning birdan barobar uygʻonishi, oʻsishi, tiriltirilishi, suyaklardan iborat, oyoqda turgan oʻlik kabi butun daraxtlarning mayyiti bir buyruq bilan daf'atan «Ba'su ba'dal mavt» ga sazovor boʻlishi va yoyilishi, kichik hayvon toifalarining sanoqsiz turlarining oʻta san'atli suratda tiriltirilishi, xususan chivin qabilalarining hashrlari, boxusus doimo yuzini, koʻzini, qanotini tozalab, bizga tahoratni va tozalikni eslatgan, yuzimizni silagan koʻz oʻngimizdagi qabilaning bir yilda nashr boʻlgan sanogʻi Odam farzandlarining Odam zamonidan beri kelgan umum sanogʻidan koʻp boʻlib, xar bahor boshqa qabilalar bilan birga bir necha kun mobaynida insho qilinishi, tiriltirilishi, toʻplanishi albatta Qiyomatda inson jasadlarining insho qilinishiga bir misol emas, balki minglab misoldir.

Ha, dunyo dorul-hikmat va oxirat dorul-qudrat boʻlgani uchun, dunyoda Hakim, Murattib, Mudabbir, Murabbiy kabi koʻp ismlarning iqtizosi bilan, dunyoda ashyolarni ijod qilish bir daraja tadrijiy va vaqt bilan boʻlishini Rabboniy hikmati taqozo qiladi. Oxiratda esa, hikmatdan koʻra qudrat va rahmat ijro qilgani uchun moddaga, muddatga, vaqtga va kutishga ehtiyoj qoldirmasdan ashyo birdan insho etiladi. Bu yerda bir kunda va bir yilda qilingan ishlar oxiratda bir onda, bir nazarda insho qilinishiga ishorat qilib Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon

deb farmon qiladi.

Agar hashrning kelishini, kelgusi bahorning kelishi kabi, qat'iy suratda anglashni istasang, hashrga doir Oʻninchi Soʻz bilan Yigirma Toʻqqizinchi Soʻzni diqqat bilan oʻqi, koʻr. Agar bahorning kelishi kabi ishonmasang, kel, barmogʻingni koʻzimga suq.

TOʻRTINCHI MASALA boʻlgan dunyoning oʻlimi va qiyomat kunining kelishi quyidagicha: Bir onda bir sayyora yoki bir dumli yulduzning Rabboniy amr bilan yer kurramizga, musofirxonamizga urilishi uyimizni xarob qiladi. Oʻn yilda qurilgan saroyning bir daqiqada xarob boʻlishi kabi...

Zaylning Toʻrtinchi Qismi

Ya'ni, inson: «Chirib ketgan suyaklarni kim tiriltiradi?» deydi. Sen: «Kim ularni boshda insho qilib hayot bergan boʻlsa, oʻsha tiriltiradi», deb ayt.

Oʻninchi Soʻzning Toʻqqizinchi Haqiqatining uchinchi misolda tasvir qilinganidek, bir zot koʻz oʻngingda bir kunda qaytadan katta bir qoʻshinni tashkil qilganda, bir kishi: "Bu kishi, askarlari istirohat uchun tarqalgan harbiy qismni bir karnay bilan toʻplaydi, harbiy qism nizomi ostiga keltira oladi", deb aytsa, sen, ey inson: "Ishonmayman" desang, naqadar telbalarcha inkor ekanini bilasan. Xuddi shuning kabi, hechlikdan, qaytadan qoʻshin-misol butun hayvonot va boshqa hayot egalarining harbiy qism-misol jasadlarini kamoli intizom bilan va hikmat mezoni bilan badanlarning zarralarini va latifalarini كُنْ فَيَكُونُ amri bilan qayd qilib joylashtirgan, xar asrda, hatto xar bahorda roʻyi zaminda yuz minglab qoʻshin-misol jonlilarning sinflari va toifalarini ijod qilgan bir Zoti Qodiri Alim, harbiy qism-misol bir jasadning nizomga boʻysunishi orqali bir-biri bilan tanishgan asosiy zarralar va asliy qismlarni bir hayqiriq bilan Isrofil Surining karnayi bilan qanday toʻplay oladi? Deb aqlga sigʻmaydi deyiladimi? Aytilsa, ablahcha bir devonalik boʻladi.

Qur'on goho Janobi Haqning oxiratda gʻaroyib ishlarini qalbga qabul qildirish uchun, tayyorlash va zehnni tasdiqqa muhayyo qilish uchun, hozirlik suratida dunyodagi ajoyib ishlarini zikr qiladi. Va yoxud, istiqbolga oid va uxroviy ajoyib Ilohiy ishlarni shunday bir suratda zikr qiladiki, biz koʻrgan koʻp naziralari bilan ularga qanoat hosil qilamiz. Masalan:

to suraning oxiraga qadar...

Ushbu boʻlimda hashr masalasida Qur'oni Hakim hashrni isbotlash uchun yetti-sakkiz suratda, turli tarzlarda isbotlaydi.

Avvalo, insonning ilk yaratilishini e'tibor qaratadi: Nutfadan alaqaga, alaqadan mudgʻaga, mudgʻadan to xilqati insoniyagacha boʻlgan yaratilishingizni koʻryapsiz... Qanday qilib, keyingi yaratilishingizni inkor qilyapsiz?.. U uning misli, balki yanada osonroqdir. Ham Janobi Haq insonga qilgan azim ehsonlarini:

kalimasi bilan ishorat qilib: Qabrga kirib turmaydigan boʻlib yotaman deb oʻylamang. Sizga buncha ne'mat bergan zot sizni bebosh qoldirmaydi, deydi. Yana ramzan: Oʻlgan daraxtlarning tirilib yashillanishini koʻrib turibsiz. Oʻtin kabi suyaklarning hayot topishini qiyos qila olmasdan aqldan uzoq deyapsiz. Samovot va yerni yaratgan, osmonlar va yerning mevasi boʻlgan insonning hayot va oʻlimidan ojizmi? Ulkan daraxtni boshqargan Zot, daraxtning mevasiga ahamiyat bermasdan, boshqaning qoʻliga tutkizadimi?! Butun daraxtning natijasini tark qilib, butun qismlarini hikmat bilan yoʻgʻrilgan xilqat daraxtini abas va behuda qiladi deb oʻylaysizmi? deydi.

Hashrda sizni tiriltiradigan zot, shunday zotki, butun koinot uning amriga tobe' askar hukmidadir. كُنْ فَيَكُونَ amriga kamoli itoat bilan boʻysunadi. Bir bahorni yaratish unga bir gul qadar oson. Butun hayvonotni ijod qilish qudratiga bir chivinni ijod qilishdek oson zotdir. U zotga مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ deb qudrati ojiz koʻrib qarshi chiqilmaydi.

Soʻng

ta'biri bilan hamma narsaning tizgini qoʻlida, hamma narsaning kaliti yonida, kecha va kunduzni, qish va yozni kitob sahifalari kabi osonlikcha varaqlaydi. Dunyo va oxiratni ikki manzil kabi, birini berkitadigan, ikkinchisini ochadigan bir Qodiri Zuljaloldir. Modomiki shunday ekan, butun dalillarning natijasi sifatida: وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ya'ni, qabrdan sizni tiriltirib, hashrga keltirib, huzuri kibriyosida hisob-kitobingizni qiladi.

Bu oyatlar zehnni hashrni qabul qilishga muhayyo qildi. Qalbni ham tayorladi. Chunki dunyoviy ishlar orqali oʻxshashlarini ham koʻrsatdi.

Goho: Uxroviy ishlarni shunday bir tarzda zikr qiladiki: Aqldan uzoq koʻrishga va inkorga imkoniyat qolmasligi uchun dunyoda oʻxshashlarini eslatadi. Masalan:

va

va

Bu suralarda qiyomat va hashrdagi azim inqiloblar va rububiyat tasarruflarini shunday bir tarzda zikr qiladiki, inson ularning oʻxshashlarini dunyoda, masalan kuzda, bahorda koʻrgani uchun, qalbga dahshat solib, aqlga sigʻmagan inqiloblarni oson qabul qiladi. Ushbu uch suraning qisqacha maʻnosiga ishorat ham juda uzun boʻladi. Shuning uchun bir kalimani namuna sifatida koʻrsatamiz. Masalan:

kalimasi bilan ifoda qiladiki: Hashrda hammaning butun amallari bir sahifa ichida yozilib, nashr qilinadi. Bu masala oʻz-oʻzidan juda ajib boʻlgani uchun aql unga yoʻl topa olmaydi. Lekin sura ishorat qilgani kabi, bahoriy hashrda boshqa nuqtalarning oʻxshashlari boʻlgani kabi, sahifalarni nashr qilish nazirasi juda zohirdir. Chunki xar bir mevali daraxt va gulli bir oʻtning ham amallari bor, ishlari bor, vazifalari bor. Asmo-i Ilohiyani qay shaklda koʻrsatib tasbehot qilgan qulligi bor. Uning butun amallari hayot yoʻllari bilan birga barcha urugʻlari, danakchalarida yozilib boshqa bahorda, boshqa zaminda chiqadi. Koʻrsatgan shakl va surat tili bilan oʻta ravon suratda onalari va asllarining amallarini eslagani kabi, shox, butoq, yaproq, gul va mevalari bilan amallari sahifasini nashr qiladi. Demak, koʻz oʻngimizda ushbu ishni hikmatli, hofizona, mudabbirona, murabbiyona, latifona qilgani uchun:

deydi.

Boshqa nuqtalarni bunga qiyos ayla. Kuching boʻlsa boshqa maʻnolarni ham chiqar. Senga yordam boʻlishi uchun shuni ham aytamiz: اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ kalomi takvir lafzi bilan, ya'ni oʻrash va toʻplash ma'nosi bilan porloq bir misolga ishorat qilgani kabi, oʻxshashini ham imo qiladi.

Birinchi: Ha, Janobi Haq tarafidan hechlik, efir va samo pardalarini ochib, Quyosh kabi dunyoni nurlantirgan olmos-misol bir chiroqni rahmat xazinasidan chiqarib, dunyoga koʻrsatdi. Dunyo berkitilgandan keyin u olmosni pardalariga oʻrab olib tashlaydi.

Ikkinchi: Yoki ziyo matosini yoyish, zaminning boshiga ziyoni zulmat bilan navbatlashib oʻrash vazifasi yuklangan xodim boʻlganini, xar oqshom u xodimga matosini toʻplatib yashirtirgani kabi, gohida bir bulut pardasi bilan oldi-sotdisini ozytiradi. Gohida, Oy uning yuziga qarshi parda boʻladi, muomalasini bir daraja tortadi. Molini va muomalalar daftarlarini toʻplaganidek, albatta u xodim vaqti kelib vazifasidan chiqadi. Hatto boʻshashga hech qanday sababi boʻlmasa ham, hozircha kichik, faqat kattalashishni boshlagan yuzidagi ikki dogʻi kattalashib, Quyosh yerning boshiga izni Ilohiy bilan oʻragan ziyoni, amri Rabboniy bilan qaytarib olib, Quyoshning boshiga oʻrab, "Qani, yerda ishing qolmadi deydi, Jahannamga bor, senga ibodat qilib, sendek bir boʻysungan xodimni sadoqatsizlik bilan tahqir etganlarni yoq!" deydi. اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ farmonini dogʻli qora yuzi bilan yuzida oʻqiydi.

Zaylning Beshinchi Qismi

Hadis matnida bashariyatning eng mumtoz shaxsiyatlari boʻlgan bir yuz yigirma toʻrt ming anbiyolar ijmo' va tavotur bilan, qisman kuzatuvga va qisman haqqal-yaqiynga tayanib, bir ovozdan oxiratning borligidan, insonlarning u yerga yuborilishidan va bu koinot Xoliqining qat'iy va'da bergan oxiratni keltirishidan xabar bergan. Ular bergan xabarni kashf va kuzatuv bilan ilmal-yaqiyn tasdiq qilgan bir yuz yigirma toʻrt million avliyolar oxiratning borligiga shahodatlari orqali va bu koinot Sone'-i Hakimining bu dunyoda butun asmosi koʻrsatgan jilvalari bilan bir boqiy olamni ochiq oydin taqozo qiladi. Yana oxiratning vujudiga dalolat qilib, xar yili bahorda roʻyi zaminda oyoqda turgan son-sanoqsiz oʻlgan daraxtlarning mayyitlariكُنْ فَيَكُونَ amri bilan tiriltirib, بَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ ga sazovor etgan, hashr va nashrning yuz minglab namunasi boʻlgan nabotot toifalari va hayvonot millatidan uch yuz ming sinflarni hashr va nashr qilgan hadsiz azaliy qudrat, hisobsiz va isrofsiz abadiy hikmat, rizqqa muhtoj butun ruh sohiblarini kamoli shafqat bilan oʻta gʻaroyib tarzda oziqlantirilgan, xar bahorda qisqa vaqtda son-sanoqsiz ziynat va chiroyining turlarini koʻrsatgan boqiy rahmat, umumiy doimiy inoyat, ochiqdan ochiq oxiratning vujudini shart qiladi. Bu koinotning eng mukammal mevasi va koinot Xoliqining eng sevgan sanʻati va koinotning mavjudoti bilan eng koʻp aloqador boʻlgan insonda shiddatli, tebranmas, doimiy «boqiylik ishqi», "abadiyat istagi", "doimiy orzular" ochiqdan ochiq ishorati va dalolati bilan, bu foniy olamdan keyin bir boqiy olam, oxirat diyori va bir saodat yurti borligini shu daraja qat'iy bir suratda isbotlaydiki: Dunyoning vujudi qadar, oxiratning vujudini qabul qilishni ochiq ravshan shart qiladi.

{(Hoshiya) Ha, borligi aniq va haqiqiy boʻlgan ishni xabar berish oson boʻlgani, inkor va rad qilish oʻta mushkul ekani bu misoldan koʻrinadi. Bir kishi: Yer yuzida mevalari sut konservalari boʻlgan oʻta gʻaroyib bir bogʻ mavjud, desa. Boshqa birov: Yoʻq, desa. Isbot qilgan kishi faqat uning joyi va yoki ba'zi mevalarini koʻrsatsa da'vosini oson isbotlaydi. Inkor qilgan odam yoʻqligini isbot qilish uchun yer yuzini toʻliq koʻrishi va koʻrsatishi orqali da'vosini isbot qiladi.

Aynan shuning kabi, Jannatni xabar berganlar yuz minglab izlari, mevalari, asarlarini koʻrsatishganini e'tiborga olmasdan, ikki shohidi sodiqning borligiga shahodat qilsa kifoya qiladi. Lekin uni inkor qilgan kimsa cheksiz koinotni va hadsiz abadiy zamonni tomosha qilishi, koʻrishi va elagandan keyingina inkorini isbot qila oladi, yoʻqligini koʻrsata oladi. Qarang ey keksa qardoshlar, oxiratga iymonning naqadar quvvatli boʻlganini anglangiz.

Said Nursiy}

Modomiki Qur'oni Hakim bizga bergan eng muhim bir dars, oxirat iymon ekan, u iymon shu daraja quvvatli, u iymonda shunday bir umid va tasalli borki, yuz ming keksalik bir shaxsga kelsa, bu iymondan olgan tasalli muqobil keladi. Biz keksalar

deb keksaligimizga sevinishimiz lozim.

OʻN BIRINCHI SOʻZ

Ey qardosh! Agar olam hikmatining tilsimini, inson yaratilishining muammosini va namoz haqiqatining ramzlarini birmuncha tushunib olishni istasang, nafsim bilan birga ushbu misoliy hikoyachaga qara:

Bir zamonlar bir podshoh oʻtgan edi. Boylik jihatidan uning juda koʻp xazinalari boʻlib, ularda xar turdagi javohir, olmos va zumradlar mavjud edi. Ham oʻta yashirin ajoyib hazinalari bor edi. Kamolot jihatidan esa gʻaroyib hunarlarga juda mahoratli edi. Yana behisob nodir fanlarni bilar va egallagan, benazir ilmlarda bilimi chegarasiz va ma'lumoti bor edi.

Jamol va kamol sohibida oʻzining jamolini va kamolini koʻrish va boshqalarga ham koʻrsatish istagi boʻladiki, shu istakning siriga binoan, bir kuni u shonli podshoh ham ma'naviy jamoli va kamolini ikki tomondan: Bir tomondan, bevosita oʻzining nozik nazari bilan koʻrish uchun tomosha etish, ikkinchi tomondan, boshqa birovning nazari bilan koʻrish uchun saltanatining hashamatini, boyligining porloqligini, hunarlarining hayratlanarli namunalarini va ma'rifatining ajoyibotlarini insonlarga koʻrsatish uchun bir namoyishgoh ochishni, unga koʻrgazmalarini qoʻyishni istadi:

Shu hikmatga koʻra, buyuk, keng va muhtasham bir qasr bunyod qilishni boshladi. Shohona suratda, uylar va manzillarga ajratib, xazinalaridagi turli-tuman duru javohirlar bilan jilo berdi, oʻz san'atining eng latif, eng goʻzal asarlari bilan ziynatladi, hikmat fanlarining eng nozik tomonlari bilan tartiblab, ilmlarining moʻ'jizakorona asarlari bilan bezatib, kamolga yetkazdi. Soʻng saroyda taom va ne'matlarning barcha xillaridan eng shirinlarini jamlagan dasturxonlarni yoydi. Ham xar toifaga munosib dasturxon xosladi. Shunday saxovatkor, san'atli bir umumiy ziyofat hozirladiki, goʻyo xar bir dasturxon, yuzlab latif san'atlarning asarlari bilan tashkil topganday qiymatli hadsiz ne'matlarni terib chiqdi. Keyin mamlakatining chor atrofidagi aholini va xalqini sayrga, koʻngil ochishga va ziyofatga taklif etdi.

Bir yuksak rutbali xodimiga saroyning hikmatlarini va ichidagi narsalarining ma'nolarini tushuntirib, saroyining Sone'ini ichidagi narsalari bilan birga aholiga ta'riflashi uchun uni ustoz va ta'rif etuvchi qilib tayinladi. Saroy naqshlarining ramziy ma'nolarini tushuntirib, ichidagi san'atlarining ishoralarini oʻrgatib, ichidagi nizomli ziynatlar va oʻlchovli naqshlar nima? Saroyga kirganlarga qanday jihatlari bilan saroy sohibining kamolotiga va hunarlariga dalolat etganini ta'riflashi, kirish odobini va sayr marosimini bildirib, koʻrinmagan sultonning roziligi doirasida tashrif marosimini ta'riflab berishni yukladi.

Tanituvchi ustozning xar bir uyda bittadan yordamchilari bor. Oʻzi eng katta doirada shogirdlari orasida turgan, butun tomoshabinlarga quyidagicha bir tabligʻ qilyapti:

"Ey aholi! Bu qasrning sohibi boʻlmish sayyidimiz bu narsalarni izhor qilish va bu saroyni bunyod qilish orqali oʻzini sizlarga tanitishni istayapti. Siz uni taninglar va chiroyli tanishga harakat qiling. Ushbu ziynatlar bilan oʻzini sizga sevdirmoq istayapti. Siz uning san'atlarini taqdir qilish va ishlarini yaxshi koʻrib oʻzingizni unga sevdiring. Koʻrib turgan ehsonlaringiz bilan sizga muhabbatini koʻrsatyapti. Siz itoat bilan uni hurmat qilinglar. Bu mukammal asarlari bilan ma'naviy jamolini sizga koʻrsatishni istayapti. Siz uni koʻrishni va e'tiborini qozonishga ishtiyoqingizni bildiring. Siz koʻrgan barcha san'atli asarlar va ziynatlar ustida maxsus muhr, xususiy tamgʻa, taqlid etilmas imzo qoʻyib hamma narsa oʻziga xosligini, oʻz qoʻlining mahsuli ekanini va oʻzi bir va yakto, mustaqil va yagonalik sohibi ekanini sizlarga koʻrsatishni istaydi. Siz uni bir, yakto, misli yoʻq, oʻxshashi yoʻq, tengsiz deb taning va qabul qilinglar". Yana bular kabi, unga va u maqomga munosib soʻzlarni tomoshabinlarga aytdi.

Shunda kirgan aholi ikki guruhga ayrildi:

Birinchi guruh: Oʻzini bilgan, aqli joyida va qalbi sogʻlom boʻlgani uchun, saroy ichidagi ajoyibotlarni koʻrgan zahoti: "Bunda katta bir ish bor", dedi. Bularning behuda, oddiy oʻyinchoq emasligini tushundi. Shu bois: "Ajabo, buning tilsimi nima boʻlsa? Ichida nima bor ekan?" deb qiziqib oʻylab turgan vaqtida tanituvchi ustoz bayon qilgan nutqini eshitishdi. Butun sirlarning kaliti unda ekanini anglashdi. U tomon yoʻnalib: "Assalomu Alayka Ya Ayyuhal Ustoz! Haqiqatan, shunday bir muhtasham saroyning sizdek sodiq va mudaqqiq bir tanituvchi lozim. Sayyidimiz sizga nimani bildirgan boʻlsa, iltimos bizlarga bildiring", deyishdi. Ustoz esa yuqorida zikr etilgan nutqlarini ularga dedi. Ular chiroyli ravishda tinglab, goʻzal tarzda qabul qilib toʻliq foydalandilar. Podshohning rizosi doirasida amal qildilar. Ularning odobli muomala va holatlari podshohga xush kelganidan ularni xos, yuksak va ta'rifga sigʻmaydigan boshqa bir saroyga da'vat etdi, ehson qildi. Javvodi Malikka loyiq va itoatkor aholiga muvofiq, odobli musofirlarga munosib va yuksak qasrga arzigulik ikrom qildi, ularni doimiy bahtiyor qildi.

Ikkinchi guruh: Aqli aynigan, qalbi soʻnib qolgani uchun, saroyga kirgan payti nafsiga magʻlub boʻlib, lazzatli taomlardan boshqa hech narsaga qaramadilar. Butun goʻzalliklardan koʻzini yumishdi va ustozning irshodlari va shogirdlarining tanbehlaridan quloqlarini berkitishdi. Hayvon kabi yeb-ichib uyquga toldilar. Ichilmaydigan, faqat ba'zi ishlar uchun tayyorlangan iksirlardan ichdilar. Sarxush boʻlib baqirib, toʻpolon koʻtardilarki, tomoshabin mehmonlarni behuzur etdilar. Sone'i Ziyshonning dasturlariga nisbatan adabsizlik qildilar. Saroy sohibining askarlari ham ularni tutib, unday adabsizlarga loyiq hibsxonaga tashladi.

Ey men bilan birga bu hikoyani tinglagan birodar! Hokimi Zishon bu qasrni mazkur maqsadlar uchun bunyod etgani, bu maqsadlarning roʻyobga chiqishi esa ikki narsaga bogʻliq ekanini albatta anglading:

Birinchisi: Biz koʻrib turgan va nutqini tinglagan ustozimizning borligidir. Chunki u zot boʻlmasa, butun maqsadlar behuda boʻladi. Chunki tushunilishi qiyin bir kitob muallimsiz boʻlsa, ma'nosiz bir qogʻozdan farqi qolmaydi.

Ikkinchisi: Aholi ustozning soʻzini qabul etib tinglash. Demak, ustozning borligi qasrning borligiga bois va aholining tinglashi qasrning bardavomligiga sababdir. Bas, shunday ekan: Ustoz boʻlmaganida, Maliki Ziyshon bu qasrni bunyod etmasdi deyish mumkin. Yana: Oʻsha ustozning ta'limotini aholi tinglamagan vaqti, albatta qasr almashtiriladi va oʻzgartiriladi deyish mumkin. Birodar! Hikoya shu yerda tugadi. Agar bu misolning sirini anglagan boʻlsang qara, haqiqatning yuzini ham koʻr.

Demak, oʻsha saroy bu olam boʻlkib, shifti tabassum qilgan yulduzlar bilan yoritilgan osmondir. Poyi esa sharqdan gʻarbga qadar rango-rang chechaklar bilan bezatilgan yer yuzidir. Podshoh esa azal-abad sulton boʻlgan Zoti Muqaddas boʻlib, yetti qavat osmonu yer hamda ichidagi hamma narsa oʻziga xos til bilan U zotni poklab tasbeh aytadi.

Yana shunday bir Maliki Qodiyrki, osmonlar va yerni olti kunda yaratib, rububiyat arshida turib, kecha va kunduzni qora va oq ikki chiziq kabi bir-birining orqasidan navbat bilan aylantirib, koinot sahifasida oyatlarini yozgan. Quyosh, Oy, yulduzlar Uning amriga tobe boʻlgan hashamat va qudrat sohibidir. Saroy manzillari esa oʻn sakkiz ming olam boʻlib, xar biri oʻziga loyiq bir tarzda ziynatlangan va tartiblangan. Xullas, u saroyda sen koʻrgan gʻaroyib san'atlar esa bu olamda koʻringan Alloh qudratining moʻ'jizalaridir. Saroyda koʻrgan taomlaring bu olamda, masalan yoz mavsumida, misol Barla bogʻlarida Ilohiy Rahmatining gʻaroyib mevalariga ishoradir. U yerdagi oʻchoq va oshxona esa bu yerda bagʻrida olov boʻlgan Yer va uning ustidir. U yerda sen misolda koʻrgan maxfiy xazinalarning javharlari esa haqiqatda Muqaddas Ilohiy Ismlarning jilvalariga misoldir. Misolda koʻrgan naqshlarimiz va ularning ramzlari, shu dunyoni bezagan intizomli san'atli asarlar va oʻlchovli qudrat qalamining naqshlari boʻlib, Qodiyri Zuljalolning ismlariga dalolat qiladi. Ustoz esa Sayyidimiz Muhammad Alayhissalotu Vassalamdir. Yordamchilari Paygʻambarlar Alayhimussalomdir, shogirdlari esa avliyo va asfiyodir. Saroydagi hokimning xizmatkorlari, bu olamda Malaklar Alayhimussalomga ishoradir. Misolda sayr va ziyofatga taklif etilgan musofirlar esa dunyo musofirxonasida jin, ins va insonning xizmatkorlari boʻlgan hayvonlarga ishoradir. U ikki guruh bu yerda - biri iymon ahli boʻlib, koinot kitobi oyatlarining mufassiri boʻlgan Qur'oni Hakimning shogirdlaridir. Ikkinchi guruh esa kufr va tugʻyon ahli boʻlib, nafs va shaytonga tobe boʻlib faqatgina dunyoviy hayotni bilgan hayvon kabi, balki yanada pastroq kar, soqov, zalolat guruhidir.

Birinchi saodatmand guruh va yaxshilar esa zuljanohayn boʻlgan ustozni tingladilar. U ustoz ham qul, qullik tomonidan Rabbini vasf va ta'rif etadi, Janobi Haqning dargohida ummatining elchisi hukmidadir ham elchi, elchilik nuqtasida Rabbining hukmlarini Qur'on vositasida jin va insga yetkazadi.

Mazkur baxtiyor jamoat elchini tinglab Qur'onga quloq soldi. Oʻzlarini butun ibodatlarning mundarijasi boʻlgan "namoz" bilan bir qancha oliy maqomlar ichida oʻta latif vazifalarni libos sifatida kiyishgan edi. Ha, namozning xilma-hil zikr va harakatlar orqali ishora qilgan vazifalarni, maqomlarni batafsil koʻrdilar:

Birinchidan: Belgilariga qarab, oʻzlarini gʻoyibona muomala shaklida rububiyat saltanatining goʻzalliklariga tomoshabin maqomida koʻrishgani, takbir va tasbeh vazifasini ado etib "Allohu Akbar" dedilar.

Ikkinchidan: Muqaddas Ilohiy Ismlarning jilvalari boʻlgan mislsiz goʻzalliklariga va porloq asarlariga dallollik maqomida koʻrinib "Subhanallah, Valhamdulillah" deb taqdis va tahmid vazifasini ado etdilar.

Uchinchidan: Ilohiy Rahmatning xazinalarida toʻplangan ne'matlarni zohiriy va botiniy tuygʻular bilan tatib, anglab shukr va sano vazifasini ado etishni boshladilar.

Toʻrtinchidan: Ilohiy Ismlarning xazinalaridagi javharlarni ma'naviy jihozlar mezonlari bilan tortib bilish maqomida tanzih va madh vazifasiga kirishdilar.

Beshinchidan: Qadar dasturiga asosan qudrat qalami bilan yozilgan Rabboniy maktublarni mutolaa qilib tafakkur va tahsin vazifasini boshladilar.

Oltinchidan: Narsalarning yaratilishda va asarlarning san'atidagi latif noziklik va nozanin goʻzalliklarni tomosho qilib, tanzih maqomida Fotiri Zuljalol, Sone'i Zuljamollariga muhabbat va ishtiyoq vazifasiga kirishdilar.

Demak, koinotga va asarlariga nazar solib, gʻoyibona qullik orqali mazkur maqomlarda mazkur vazifalarni ado etgach, Sone'i Hakiymning ham muomala va ishlariga qarash darajasiga chiqdilar. Avvalo toʻgridan toʻgri muomala sifatida Xoliqi Zuljalolning oʻz san'atlarining moʻ'jizalari bilan oʻzini idroki borlarga tanittirishiga javoban hayrat ichida ma'rifat bilan javob berib سُبْحَانَكَ مَا عَرَفْنَاكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ dedilar. "Sening ta'rif etguvchilaring butun san'atli asarlaringdagi moʻ'jizlaringdir."

Soʻng Rahmonning oʻz rahmatining goʻzal mevalari bilan oʻzini sevdirishiga muhabbat va ishq bilan javob berib اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعِينُ dedilar. Soʻng Mun'imi Haqiqiyning shirin ne'matlari bilan marhamat va shafqatini koʻrsatishiga shukr va hamd bilan javob berdilar.

سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ "Sening haq shukringni qanday ado eta olamiz? Sen shunday shukrga loyiq bir mashkursanki, butun koinotga sochilgan butun ne'matlar e'lonoti bilan hamd va madhingizni bildirmoqda. Rahmat va ne'matning nizomli mevalari va oʻlchovli yemishlari sening sahovat va karamingga guvohlik qilib sening shukringni maxluqotning koʻzi oʻnglarida ado etmoqdalar", dedilar.

Soʻng koinotning yuzida almashib turuvchi mavjudot oynalarida jamol, jalol, kamol va kibriyosining izhoriga, اَللّهُ اَكْبَرُ deb ta'zim ichra ojizlik bilan rukuga borib kamtarinlik ichra muhabbat va hayrat bilan sajda etib javob berdilar. Keyin Gʻaniyi Mutlaqning boyligi moʻlligini va rahmatining kengligini koʻrsatishiga javoban faqirlik va ehtiyojlarini izhor etib, duo qilib istamoq bilan javob berib وَاِيَّاكَ نَسْتَعِينُ dedilar.

Soʻng Sone'i Zuljalolning latif san'atini, gʻaroyib ishlarini, antiqa sanʻatlarini koʻrgazmalar orqali maxluqot namoyishgohida yoyganiga javoban مَاشَاءَ اللّهُ deb taqdir etib, "Qanday goʻzal yaratilgan!" deya tahsin etib, بَارَكَ اللّهُ deb kuzatishdi, آمَنَّا deb shahodat keltirdi. Hayrat ichra "Kelinglar, qaranglar!" حَىَّ عَلَى الْفَلَاحِ deb hammani guvoh qilib javob berdilar.

Koinotning Azal va Abad Sultonining oʻzining rububiyat saltanatini chor atrofida e'lon qilgan va vahdoniyatining izhoriga tavhid va tasdiq bilan سَمِعْنَا وَ اَطَعْنَا deb itoat va boʻyin egish bilan qarshiladilar.

Soʻng Rabbul Olamiynning uluhiyatini izhor qilganiga zaiflik ichida ojizliklarini, ehtiyoj ichra faqirliklarini e'londan iborat boʻlgan ubudiyat bilan va ubudiyatning xulosasi boʻlgan "namoz" bilan javob berdilar. Yana bular kabi rango-rang qullik vazifalari bilan shu dunyo uyi deb atalgan buyuk masjidida umr farzlarini va hayot vazifalarini ado etib ahsani taqvim suratini oldilar.

Butun maxluqot uzra shunday bir martabaga chiqdilarki, iymon quvvati va amnu omonat bilan jihozlangan amin bir yerning xalifasi boʻldilar. Shu tajriba maydoni va bu imtihon dastgohidan soʻng ularning Rabbi Kariymlari ularni iymonlariga mukofot sifatida abadiy saodatga va Islomiyatlariga haq sifatida dorus-salomga da'vat etib shunday bir ikrom etdi va etadiki, koʻz koʻrmagan va quloq eshitmagan va bashar qalbi xotiriga kelmagan darajada porloq bir tarzda rahmatiga noil ayladi va ularga abadiyat va boqiylik berdi. Chunki abadiy va sarmadiy boʻlgan bir jamolning ishtiyoqmand tomoshabini va oynador oshigʻi, albatta boqiy qolib abad sari ketadi. Qur'on shogirdlarining oqibatlari shundaydir. Janobi Haq bizlarni ulardan aylasin, omin!

Ammo boshqa gunohkor va buzgʻunchi guruh esa: Balogʻat yoshiga yetib, bu olam saroyiga kirgan vaqti butun vahdoniyatning dalillariga qarshi kufr bilan javob berib, butun ne'matlarga javoban kufron bilan qarshilashdi. Butun mavjudotni qiymatsizlik bilan kofirona tuhmat bilan haqorat qildilar. Butun Ilohiy ismlarning tajalliyotiga javoban rad va inkor bilan javob berganlari uchun, oz vaqtda nihoyatsiz jinoyat qilishdi va nihoyatsiz azobga loyiq boʻldilar. Ha, insonga umr sarmoyasi va insoniy jihozlar mazkur vazifalar uchun berilgan.

Ey ahmoq nafsim va ey purhavas birodarim! Hayot vazifangiz faqat madaniy tarbiya bilan nafsni chiroyli muhofaza qilish, ayb boʻlmasin, qorin va farjning xizmatiga oid deb oʻylayapsizmi?! Yoki hayotingizning uskunasida oʻyib bitilgan nozik tuygʻular va ma'naviyat, sezgir a'zo va asboblar, muntazam vujud a'zolari va jihozlar hamda qiziquvchan havas va hissiyotning yagona gʻoyasi bu foniy hayotda tuban nafsning, past havaslarning qondirilishi uchun iste'mol qilishga maxsus deb oʻylayapsizmi?! Qatʻiyyan va aslo! Balki vujudingizda ularning yaratilishi va fitratingizga qoʻyilishining gʻoyasi ikki asosdan iborat:

Biri: Janobi Mun'imi Haqiqiyning butun ne'matlarining xar turini sizga his ettirib shukr qilishdan iboratdir. Siz ham his qilib, shukr va ibodatini ado qilmogʻingiz lozim.

Ikkinchisi: Olamda namoyon boʻlgan muqaddas Ilohiy ismlarning butun koʻrinishlarining qismlarini bitta-bittalab, sizga bu jihozlar vositasida bildirib tattirishdir. Siz tatib, tanib iymon keltirishingiz kerak boʻladi. Bu ikki asos ustida inson kamoloti taraqqiy etadi. Bu orqali inson - inson boʻladi.

Insonning jihozlari hayvon kabi dunyoviy hayotni qozonish uchun berilmaganiga quyidagi misol siri orqali qara: Masalan, bir kishi xizmatkoriga maxsus gazmoldan oʻziga bir libos olishi uchun yigirma oltin berdi. U xizmatkor borib, gazmolning eng a'losidan mukammal bir libos oldi, kiydi. Soʻng qarasa: U kishi boshqa bir xizmatkoriga ming oltin berib, choʻntagiga birnimalar yozilgan qogʻozni soldi va tijoratga yubordi. Xar bir aqli joyida boʻlgan inson bu sarmoya faqat libos olish uchun emasligini tushunadi. Chunki avvalgi xizmatkor yigirma oltinga eng a'lo gazmoldan bitta libos olgani uchun, albatta ming oltin faqat libos uchun sarf qilinmaydi. Agar ikkinchi xizmatkor choʻntagiga solib qoʻyilgan qogʻozni oʻqimasdan, avvalgi xizmatchiga qarab, hamma pulni bir doʻkondorga bitta libos uchun berib, libosning eng chiriganidan va birodarining libosidan ellik daraja past libos olsa, albatta u xodim bagʻoyat ahmoqlik qilgani uchun shiddatli azob beriladi va gʻazab bilan adabi beriladi.

Ey nafsim va ey birodarim! Aqlingizni yigʻing. Umr sarmoyangiz va hayotingiz iste'dodini hayvonday, balki hayvondan ham past darajada, bu foniy hayotga va moddiy lazzatlarga sarflamang. Chunki sarmoya jihatidan eng oliy, hayvondan ellik darajada yuksak boʻlib, eng pastidan ellik daraja tubanlashasiz.

Ey gʻofil nafsim! Hayotingning gʻoyasi va mohiyatini, suratini, haqiqatining sirini, hayot saodatining kamolini bir darajada tushunishni istasang, qara. Hayotingning gʻoyalarining xulosasi toʻqqizga boʻlinadi:

Birinchisi: Vujudingda qoʻyilgan tuygʻular tarozilari bilan Ilohiy rahmatning xazinalarida saqlangan ne'matlarni tortish va kulliy shukr qilish.

Ikkinchisi: Sening fitratingda qoʻyilgan jihozlarning kalitlari bilan Ilohiy muqaddas ismlarning yashirin xazinalarini ochish, Zoti Aqdasni u ismlar bilan tanish.

Uchichisi: Bu dunyo koʻrgazmasida, maxluqot e'tiborida, Ilohiy ismlarning senga yuklagan ajib san'atlar va latif jilvalarini bilib hayoting orqali koʻrsatish va izhor qilish.

Toʻrtinchisi: Holating va tiling bilan Holiqingning rububiyati dargohiga qulligingni e'lon qilish.

Beshinchisi: Bir askar podshohidan olgan turli-tuman nishonlarini rasmiy vaqtlarda taqib podshohning nazariga koʻrinib uning iltifotining koʻrinishlarini koʻrsatgani kabi, sen ham Ilohiy ismlar jilvalarining senga bergan insoniy latifalar ziynatlarini ongli tarzda bezanib Shohidi Azaliyning koʻring va koʻrsatish nazariga tushish.

Oltinchisi: Tirik mavjudotlarning hayotga oid belgisi boʻlgan Holiqiga tahiyyotlarini, hayot ramzlari boʻlgan Sone'lariga tasbehotlarini, samaralar va hayot gʻoyalari boʻlgan Vohibi Hayotga qulligini taqdim qilishni bilib kuzatishni tafakkur bilan koʻrib shohidlik bilan koʻrsatish.

Yettinchisi: Sening hayotingga berilgan juz'iy ilm, qudrat va iroda singari sifat va hollaringdan kichik namunalarini qiyosiy miqyos qabul qilib Xoliqi Zuljalolning mutlaq sifatini va muqaddas qobiliyatlarini bu oʻlchovlar bilan bilishdir. Masalan, sen kichik iqtidoring, oz ilming va juz'iy irodang bilan bu uyni tartibga solganing kabi shu olam qasrining sening uyingdan kattaligi miqyosida olamning ustasini Qodiyr, Aliym, Hakiym, Mudabbir bilmoq lozim.

Sakkizinchi: Bu olamdagi mavjudotning xar biri oʻziga xos til bilan Xoliqining vahdoniyatiga va Sone'ning rububiyatiga doir ma'naviy soʻzlarini tushunish.

Toʻqqizinchisi: Ojizlik va zaiflikning, faqirlik va ehtiyojning oʻlchovi bilan Ilohiy qudratning va Rabboniy boylikning koʻrinish darajalarini anglamoqdir. Ochlikning darajalari nisbatida va ehtiyojning turlari miqdoricha taomning lazzati, darajalari va hillari anglashiladi. Xuddi shuningdek, sen ham nihoyatsiz ojizliging va faqirliging bilan nihoyatsiz qudrat va Ilohiy boylikning darajalarini tushunishing lozim. Demak, hayotingning gʻoyalari - qisqacha bular kabi ishlardir.

Endi oʻz hayotingning mohiyatiga bir nazar sol. Uning mohiyatining ma'nolari quyidagicha:

Ilohiy ismlarga oid gʻaroyib narsalarning mundarijasi,

Ilohiy ishlar va sifatlarning bir miqyosi,

koinotdagi olamlarning bir mezoni,

bu buyuk olamning bir roʻyxati,

shu koinotning bir xaritasi,

shu buyuk kitobning bir xulosasi,

qudratning yashirin xazinalarini ochadigan bir kalit kulchasi,

mavjudotga sochilgan va vaqtlarga yuklangan kamolotining bir ahsani taqvimidir.

Xullas, hayoting mohiyati bular kabi ishlardir.

Hayotingning surati va shakli quyidagicha:

Hayoting bir yozilgan soʻzdir. Qudrat qalami bilan bitilgan hikmatli bir soʻzdir. Koʻrinib va eshitilib eng goʻzal ismlarga dalolat qiladi. Hayotingning surati shu kabi ishlardir.

Hayotingning haqiqatining siri quyidagicha:

Ahadiyat tajalliyiga, Samadiyat jilvasiga oynalik qilish. Ya'ni, butun olamda koʻringan ismlarning toʻplangan nuqtasi boʻlgan qamrov bilan Zoti Ahadi Samadga oynalik qilish.

Hayotingning saodat ichida komilligi:

Sening hayotingning oynasida aks etgan Shamsi Azaliyning nurlarini his etib sevish. Idrokli holda unga shavq koʻrsatish. Uning muhabbati bilan oʻzingdan kechmoqdir. Qalbning koʻz qorachigʻida nurning aksini joylashtirishdir. Bu sirga binoan, seni a'loyi illiyinga chiqargan bir hadisi qudsiyning sharafli ma'nosi:

deyilgan.

Ey nafsim! Hayotingning bunday oliy gʻoyalarga yuzlangani va bunday qiymatli xazinalarni oʻzida jamlagan boʻlsada, qiymatsizlik ichra qiymatsiz, vaqtinchalik nafsoniy istaklar, oʻtkinchi dunyoviy lazzatlarga sarf etib, zoye qilishing biror aql va insofga toʻgʻri keladimi?! Agar zoye qilishni istamasang, oʻtgan misol va haqiqatga ishorat qilgan

surasidagi qasam va u qasamning javobini oʻylab amal qil.

OʻN IKKINCHI SOʻZ

Qur'oni Hakimning muqaddas hikmati bilan falsafa hikmatining qisqacha qiyosi. Qur'on hikmatining insonning shaxsiy va ijtimoiy hayotiga bergan tarbiya darsining oʻta qisqa natijasi. Qur'on Allohning boshqa soʻzlari va butun kalomlardan ustunligi jihatiga bir ishoradir. Xullas, bu soʻzda "Toʻrt Asos" bor.

Birinchi Asos: Qur'on hikmati bilan fan hikmatining farqlariga quyida misoliy hikoya durbini bilan qara:

Bir kuni ham dindor, ham oʻta san'atkor bir dongʻi chiqqan Hukmdor, Qur'oni Hakimning ma'nolaridagi muqaddasligiga va soʻzlaridagi moʻ'jizalikka loyiq bir yozuv bilan yozish, moʻ'jizaligiga gʻaroyib libos kiydirishni istadi. Naqqosh Zot Qur'onni juda ajib tarzda yozdi. Butun qiymatdor javharlarni yozuvida ishlatdi. Haqiqatlarining xilma-hilligiga ishora sifatida ba'zi harflarini olmos va zumrad bilan, bir qismini gavhar va aqiq bilan, bir toifasini billur va marjon bilan, bir navʻini oltin va kumush bilan yozdi. Shunday tarzda naqsh bilan bezadiki, oʻqishni bilgan va bilmagan hamma tomosha qilib hayron boʻlib tahsin etdi. Xususan haqiqat ahlining nazariga zohiriy goʻzallik ma'nosidagi oʻta porloq goʻzallikning va gʻoyat shirin ziynatlarning ishorasi boʻlgan, juda qiymatdor bir antiqa ekani boʻldi.

Soʻng u Hokim san'at bilan qilingan va ziynatlangan Qur'onni bir ajnabiy faylasufga va bir musulmon olimga koʻrsatdi. Ham tajriba, ham mukofot uchun: "Xar biringiz buni hikmatiga doir bir asar yozing", deb amr qildi. Avval faylasuf, soʻng olim unga doir bittadan kitob ta'lif etdilar. Faylasufning kitobi faqat harflarning naqshlari, munosabatlari, vaziyatlari, javharlarining xususiyatlaridan va ta'riflaridan iborat boʻldi. Ma'nosiga umuman qaramadi. Chunki ajnabiy odam arabiy xat savodi yoʻq edi. Hatto ziynatlangan Qur'onni, kitob ekani va ma'no ifoda qilgan yozuv ekanini bilmas edi. Balki unga naqshli antiqavor narsa nazari bilan qaradi. Arabcha bilmasa ham juda yaxshi bir muhandis, goʻzal tasvirchi, mohir kimyogar, sarrof javharchi edi. Xullas, u odam uishbu mahoratlariga koʻra asarini yozdi.

Musulmon olim esa kitoni koʻrib tushundiki: U Kitobi Mubindir, Qur'oni Hakimdir. Bu haqni ustun tutgan zot na zohiriy bezanishlariga ahamiyat berdi na harflarning naqshlari bilan mashgʻul boʻldi. Balki shunday bir narsa bilan mashgʻul boʻldiki, haligi odam mashgʻul boʻlgan masalalaridan million martaba oliyroq, qiymatliroq, latifroq, sharifroq, foydaliroq, yanada qamrovliroq... Chunki naqshlarning pardasi ostidagi muqaddas haqiqatlar va sirlarining nurini tushuntiradigan oʻta goʻzal tafsiri sharif yozdi.

Soʻng ikkisi asarlarini Hokimi Ziyshonga taqdim etdilar. Hokim avvalo faylasufning asarini oldi. Qaradi, koʻrdiki: U xudbin va tabiatparast kimsa koʻp ishlagan, lekin hech qanday haqiqiy hikmatini yozmagan. Hech bir ma'nosini tushunmagan, balki chalkashtirgan. Unga nisbatan hurmatsizlik, balki adabsizlik qilgan. Chunki haqiqatlar manbai boʻlgan Qur'onni ma'nosiz naqshlar deb oʻylab, ma'no jihatida qiymatsizlik bilan haqoratlagani uchun, Hokimi Hakiym uning asarini boshiga urdi, huzuridan haydadi.

Soʻng ikkinchi haqqa tarafdor, mudaqqiq olimning asariga qaradi: Oʻta goʻzal va foydali bir tafsir va gʻoyat hakimona, murshidona bir ta'lif ekanini koʻrdi. "Ofarin, barakalloh" dedi.

Xullas hikmat budir, olim va hakim deb buning sohibiga aytishadi. Haligi odam esa haddidan tajovuz etgan ustadir. Soʻng uning asariga mukofot sifatida xar bir harfi evaziga tuganmas xazinasidan "Oʻn oltin berilsin" deb farmon qildi.

Agar misolni tushungan boʻlsang qara, haqiqatning yuzini koʻr:

Ziynatlangan Qur'on - san'at bilan yaratilgan koinotdir. Hokim - Hakiymi Azaliydir. Ikki odam biri, ya'ni ajnabiy - falsafa ilmi va faylasuflardir. Keyingisi Qur'on va uning shogirdlaridir. Ha, Qur'oni Hakim ushbu Qur'oni Azimi Koinotning eng oliy mufassiridir va eng balogʻatli tarjimonidir. U Furqon boʻlib, koinot sahifalari va zamonlar yaproqlarida qudrat qalami bilan yozilgan koinotdagi Allohning borligi va birligiga oid dalillarni jin va insonlarga dars beradi. Xar biri bittadan ma'nodor harf boʻlgan mavjudotga "harfiy ma'no" nazari bilan, ya'ni ularga Sone' tomonidan qaraydi, "Naqadar goʻzal yaratilgan, naqadar goʻzal suratda Sone'ining jamoliga dalolat qilyapti" deydi. Bu orqali koinotning haqiqiy goʻzalligini koʻrsatadi. Ammo hikmat ilmi degan falsafa, mavjudot harflarining ziynatlari va munosabatiga shoʻngʻigan, ahmoqlashgan va haqiqatning yoʻlini yoʻqotgan. Bu buyuk kitobning harflariga "harfiy ma'no"si bilan, ya'ni Alloh hisobiga qarash lozim. Lekin u aksincha "ismiy ma'no"si orqali, ya'ni mavjudotga mavjudot hisobiga qaraydi, shu asosda harakatlanadi. "Qanday goʻzal qilingan"ga deyish oʻrniga, "Qanday ham goʻzal" deydi, xunuklashtiradi. Bu orqali koinotni haqoratlab, oʻziga shikoyatchi qiladi. Ha, dinsiz falsafa haqiqatsiz safsatadir va koinotni haqorat qilishdir...

Ikkinchi Asos: Qur'oni Hakim hikmatining shaxsiy hayotga bergan axloqiy tarbiya va falsafa hikmatining bergan darsning qiyosi:

Falsafaning xolis talabasi bir fir'avndir. Faqat manfaati uchun eng past narsaga ibodat qilgan tuban fir'avnidir. Xar manfaatli narsani oʻziga "Rob" deydi. U dinsiz shogird inkorchi va qaysardir. Lekin bir lazzat uchun tuban xorlikni qabul qilgan miskin inkorchidir. Qiymatsiz manfaat uchun shayton kabi shaxslarning oyogʻini oʻpib xorligini koʻrsatadigan tuban qaysardir. U dinsiz shogird zolim magʻrurdir. Qalbida tayanch nuqtasi topmagani uchun zotida oʻta ojizlik bilan zaif xudbin zolim. U manfaatparast xudbin boʻlib, harakatining maqsadi nafs, me'da va farjning havaslarini qondirish, shaxsiy manfaatini ba'zi jamoat manfaati ichida qidirgan hiylakor bir oʻzini oʻylaydigan kimsadir.

Qur'on hikmatining xolis shogirdi esa bir quldir. Yaratilganlarning eng buyugiga ham ibodat qilish darajasiga tushmaydi. Jannat kabi a'zamiy manfaatni ibodatning gʻoyasi sifatida qabul qilmaydigan aziz quldir. Haqiqiy kamtarin shogird, salim, halimdir. Fotiridan boshqasiga izni doirasidan tashqari ixtiyori bilan xorlanish darajasiga tushmaydi. Faqir va zaifdir, faqirligini va zaifligini biladi. Lekin Maliki Karimi unga saqlagan uxroviy boyligi orqali behojat va Sayyidining nihoyatsiz qudratiga tayangani uchun quvvatlidir. Faqat Alloh uchun, Allohning roziligi uchun, fazilat uchun amal qiladi, harakatlanadi... Xullas, ikki hikmatning bergan tarbiyasi ikki shogirdning qiyosi bilan yuzaga chiqadi.

Uchinchi Asos: Falsafa hikmati bilan Qur'on hikmatining bashariyatning ijtimoiy hayotini tarbiya qilishi:

Falsafa hikmati, ijtimoiy hayotda tayanch nuqtasini "kuch" deb qabul qialdi. Maqsadni "manfaat" deb bilar. Hayot dasturini "kurash" dunyoqarashida. Jamoatlarning aloqasini "irqchilik, manfiy millatchilik" qoʻllaydi. Samarasi "nafsning havaslarini qondirish va bashariyat hojatlarini koʻpaytirish"dan iborat.

Xolbuki kuchning ishi - tajovuz. Manfaatning ishi - xar istakka yetmagani uchun ustida kurashish. Kurash dasturining ishi toʻqnashish. Irqchilikning ishi boshqasini yutish orqali oziqlanish boʻlgani uchun tajovuzdan iborat... Bu hikmat sababli, bashar saodati mavh boʻlgan.

Ammo Qur'on hikmati boʻlsa, tayanch nuqtasi quvvatga oʻrniga "haq"ni qabul qiladi. Manfaat oʻrniga "fazilat va Allohning roziligi"ni qabul qiladi. Hayotda "kurash dasturi" oʻrniga "yordamlashish dasturi"ni asos tutadi. Jamoatlarning aloqalarida, irqchilik, millatchilik oʻrniga "diniy va sinfiy va vataniy aloqani" qabul qiladi. Maqsadi nafsoniy havaslarning tajovuzlariga toʻsiq tortib, ruhni yuksakliklarga tashviq qiladi, yuksak hissiyotlarini ta'minlaydi va insonni insonning kamolotiga chorlab inson qiladi.

Haqning ishi ittifoqdir.

Fazilatning ishi bir-biriga tayanishdir.

Yordamlashish dasturining ishi bir-birining madadiga yetishish.

Dinning ishi qardoshlik, doʻstlikdir.

Nafsni minib bogʻlash, ruhni kamolotga qamchilab, erkin qoʻymoqning ishi ikki dunyo saodatidir.

Toʻrtinchi Asos: Allohning butun kalimalari ichida Qur'onning yuksaklik jihatini va butun kalomlar ustida ustunlik tomonini bilishni istasang quyidagi ikki misolga qara:

Birinchi: Bir sultonning ikki xil gaplashishi, ikki tarzda xitobi bor. Biri oddiy bir xalq bilan kichik ish uchun, xususiy hojatga doir, xos telefon bilan gaplashish. Keyingisi buyuk saltanat unvoni, buyuk xalifalik nomi orqali va umumiy hokimiyat e'tibori bilan buyruqlarini atrofga yoyadi. bildirish maqsadida bir elchisi orqali yoki katta xodimi vositasida aytadi va hashamatini koʻrsatgan yuksak farmon bilan soʻzlashish.

Ikkinchi Misol: Bir odam qoʻlida bir oynani quyoshga qaratadi. Oʻsha oyna miqdoricha nur va yetti rangni jamlagan ziyo oladi. Bu nisbat orqali Quyoshga munosabati boʻladi, suhbat qiladi va nurli oynani qorongʻi xonasiga yoki tom ostidagi bogʻiga yoʻnaltirsa, quyoshning qiymati nisbatida emas, balki oynaning qobiliyati miqdoricha foydalanadi. Boshqa birov uyidan yoki bogʻ tomidan keng derazalar ochadi. Koʻkdagi quyoshga yoʻl quradi. Haqiqiy quyoshning doimiy ziyosi bilan suhbatlashadi, gapiradi va hol tili bilan minnatdorona suhbat qiladi. "Ey yer yuzini nuri orqali porlatgan va butun gullarning yuzini kuldirgan dunyo goʻzali va osmon nozdori boʻlgan nozanin quyosh! Ular kabi mening uychamni va bogʻchamni isitding, nurlantirding", deydi. Oyna sohibi esa bunday deyolmaydi. U qayd ostidagi quyoshning aksi, koʻrinishi chegaralangan. Qaydiga koʻra... Ushbu ikki misolning durbini orqali Qur'onga qara. Moʻ'jizaligini koʻr va muqaddasligini angla...

Qur'on: "Agar yerdagi daraxtlar qalam, dengizlar siyoh boʻlsa, Janobi Haqning soʻzlarini yozsa, bitira olmaydi", deydi. Ushbu nihoyatsiz soʻzlar ichida eng buyuk maqom Qur'onga berilishining sababi shuki: Qur'on ismi a'zamdan va xar ismning a'zamiylik martabasidan kelgan. Butun olamlarning Rabbi - Allohning kalomidir. Butun mavjudotning ilohi unvoni bilan Allohning farmonidir. Osmonlar va Yerning Xoliqining bir xitobdir. Mutlaq rububiyat jihatida soʻzlashmoqdir. Saltanati omma-i Subhoniya hisobidan azaliy bir xutbadir. Qamralgan keng rahmati nuqtasida Rahmon lutflarining bir daftaridir. Uluhiyat hashamatining azamati e'tibori bilan boshlarida ba'zan tilsim boʻlgan bir xabarlashish majmuasidir. Ismi a'zamning muhitidan nuzul bilan arshi a'zamning butun qamroviga yuzlangan, tekshirgan hikmat yoygan muqaddas bir kitobdir. Ushbu sir sababli, Kalomulloh unvoni mukammal loyiqligi bilan Qur'onga berilgan.

Boshqa Allohning kalimalari esa: Bir qismi xos bir e'tibor bilan, juz'iy unvon va xususiy bir ismning juz'iy koʻrinishi bilan, xos rububiyat bilan, maxsus saltanat va xususiy rahmat bilan zohir boʻlgan kalomdir. Xususiylik va umumiylik jihatidan darajalari farqli. Aksar ilhomlar bu qismga oid. Lekin darajalari juda farqli. Masalan eng juz'iysi va oddiysi hayvonlarning ilhomlaridir. Soʻng avom insonlarning ilhomlaridir. Keyin quyi darajadagi malaklarning ilhomlari. Soʻng avliyolar ilhomlari. Soʻng buyuk malaklar ilhomlaridir. Ushbu sir sababli: Qalbning telefoni bilan vositasiz munojot qilgan bir valiy:

Ya'ni: "Qalbim mening Rabbimdan xabar bermoqda", deydi. "Rabbul Olamiyndan xabar bermoqda", demayapti. Yana: "Qalbim Rabbimning oynasidir, arshidir", deydi. "Rabbul Olamiynning arshidir", demayapti. Chunki qobiliyati miqdoricha va yetmish mingga yaqin hijoblarning koʻtarilish nisbati darajasida xitobga sazovor boʻlishi mumkin.

Bir podshohning azim saltanatidan chiqqan farmoni oddiy odam bilan kichik bir suhbatdan naqadar yuksak va oliy va osmondagi quyoshning fayzidan foydalanish oynadagi aksining jilvasidan foydalanishdan qay daraja koʻp va ustun boʻlsa, Qur'oni Azimushshon ham shu nisbatda butun kalomlarning va hamma kitoblarning ustidadir.

Qur'ondan soʻng ikkinchi darajada Muqaddas Kitoblar va Samoviy Sahifalar darajalari nisbatida ustunliklari bor. Shu ustunlik siridan hissadordir. Agar butun jin va insning Qur'on asosida chiqmagan butun goʻzal soʻzlari toʻplansa ham Qur'onning muqaddaslik martabasiga yetishib oʻxshata olmaydi. Agar Qur'onning ismi a'zamdan va har ismning a'zamiylik martabasidan kelganini bir parcha tushunishni istasang: Oyatul Kursiy va

oyati,

oyati,

oyati,

oyati,

oyati,

oyati,

oyati,

oyati,

oyati,

kabi oyatlarning kulliy, umumiy, yuksak ifodalariga qara...

Bu azim sirning shuasini koʻrish uchun boshlarida اَلْحَمْدُ لِلّهِ yoki سَبَّحَ va يُسَبِّحُ boʻlgan suralarning boshlariga diqqat qil. الم larning va الر larning va حم larning fotihalariga boq. Qur'on Janobi Haqning nazdidagi ahamiyatini bilasan.

Agar ushbu "Toʻrtinchi Asos"ning qiymatli sirini tushungan boʻlsang, Anbiyolarga aksar vahiy malak vositasida kelganini va aksari ilhom vositasiz kelganini tushunding. Eng buyuk bir valiy hech bir nabiyning darajasiga yetmasligining sirini anglading. Qur'onning azamatini va muqaddas izzatini va moʻ'jizaviy yuksakligining sirini bilding. Me'rojning lozimligining sirini, ya'ni osmonlarga Sidratu-l Muntahoga, Qobi Qavsaynga borib, اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ boʻlgan Zoti Zuljalolga munojot qilib, koʻzni ochib yumguncha joyiga kelish sirini tushunding. Shaqqi Qamar risolat moʻ'jizasi boʻlgani, Nubuvvatini jinlar va insinlarga koʻrsatgani kabi, Me'roj ham qullik moʻ'jizasidir. Habibiyatini ruhlar va malaklarga koʻrsatdi...

OʻN UCHINCHI SOʻZ

Qur'oni Hakim bilan falsafa ilmlarining hikmatlari mahsulini, ibrat darslarini, ilmiy darajasini qiyoslashni xohlasang quyidagi soʻzlarga diqqat et!

Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning butun koinotdagi odiy narsalar boʻlgan, gʻaroyib va xar biri qudrat moʻ'jizasi boʻlgan mavjudot ustidagi odat va koʻnikib qolish pardasini keskin izohlari orqali yirtib, ajoyib haqiqatlarni idroklilarga ochib, ibrat nazarini jalb qilib, aqlga tuganmas ilmlar xazinasini ochadi.

Falsafa hikmati esa barcha gʻaroyib qudrat moʻ'jizalarini odat pardasi ichida yashirib, johillik va loqaydlik bilan oʻtadi. Faqat gʻaroyiblikdan tushgan, yaratilish intizomidan chiqqan va mukammal yaratilishdan tubanlashgan oz sonli kimsalarning e'tiboriga taqdim qiladi, idroklilarga ularni ibratli hikmat deb taqdim qiladi. Masalan: Eng qamrovli bir qudrat moʻ'jizasi boʻlgan insonning yaratilishiga oddiy deb loqayd qaraydi. Lekin insonning mukammal yaratilishidan uzoq - uch oyoqli yoxud ikki boshli odamni koʻrganda gʻayritabiiy deb shovqin soladi, ibrat olishga chiqaradi. Eng latif va umumiy rahmat moʻ'jizasi boʻlgan butun chaqaloqlarning gʻayb xazinasidan muntazam oziqlanishlarini oddiy deb qabul qiladi, ustiga kufron pardasini tortadi. Lekin intizomdan istisno qolgan, qabilasidan judo boʻlgan, yolgʻiz qolib gʻurbatga tushgan, dengizning ostidagi bir qurtning yashil yaproq bilan oziqlanishini koʻradi, undan koʻringan lutf va karam orqali hozir baliqchilarni yigʻlatishni xohlaydi. {(Izoh) Amerikada aynan bu voqea boʻlgandir.} Qur'oni Karimning ilm, hikmat va Allohning ma'rifati jihatidagi sarvat va boyligi, falsafaning esa ilm, ibrat va Sone'ning ma'rifati jihatida faqir va qashshoqligini koʻr, ibrat ol!

Bu sir uchun: Qur'oni Hakimda nihoyatsiz porloq, yuksak haqiqatlar mujassam boʻlgani uchun, she'rning xayolotidan behojatdir. Ha, Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning moʻ'jizalik darajasidagi mukammal nizomi, intizomi va koinot kitobidagi san'at intizomlarining muntazam uslublari bilan tafsir qilgan. Mezonli boʻlmaganining boshqa bir sababi quyidagicha:

Oyatlarining xar bir qismi aksar oyatlarga bir navʻ markaz boʻlgani, qardoshi boʻlgani, oralaridagi mavjud ma'naviy munosabatga robita boʻlgani uchun u qamragan doira ichidagi oyatlar bilan munosabat chizigʻi tashkil etgani uchun vazn qaydi ostiga kirmagan. Goʻyo xar bir alohida oyatning aksar oyatlarga qaragan koʻzlari, yoʻnalgan yuzlari bor. Qur'on ichida minglab Qur'on mavjudki, xar bir mashrab sohibiga birini beradi. Yigirma Beshinchi Soʻzda bayon etilgani kabi, Ixlos Surasi ichida oʻttiz olti Ixlos Surasi miqdoricha har biri koʻp xususiyatli boʻlgan olti jumlaning tarkiblaridan shakllangan tavhid ilmi xazinasi bor va ichiga olgan. Osmondagi intizomsiz yulduzlarning suratan intizomsizligi jihatida xar bir yulduz, qayd ostiga kirmasdan xar biri aksar yulduzlarga bir jihatda markaz boʻlib qamrov doirasidagi xar bir yulduzga mavjudot orasidagi yashirin nisbatga ishora sifatida munosabat chizigʻi tortadi. Goʻyo xar bir alohida yulduz oyat qismlari kabi umum yulduzlarga qaraydigan koʻzlari, yuzlangan yuzlari bor.

Intizomsizlik ichida mukammal intizomni koʻr, ibrat ol! وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِى لَهُ ning bir sirini bil! Yana وَمَا يَنْبَغِى لَهُ oyatining sirini quyidagicha tushungin: She'rning ishi kichik va soʻniq haqiqatlarni buyuk va porloq xayollar bilan ziynatlab yoqtirishni istaydi. Xolbuki Qur'onning haqiqatlari shu qadar buyuk, oliy, porloq va ravnaqdorki, eng buyuk va porloq xayol u haqiqatlarga nisbat etilsa ularning oldida oʻta kichik va soʻniq boʻlib qolar. Masalan:

kabi sanoqsiz haqiqatlari bunga shohiddir.

Qur'onning har bir oyati qorongʻulikni teshib oʻtuvchi porloq yulduz kabi moʻ'jiza va hidoyat nurini tarqatib kufrning zulmatlarini qanday tarqatganini koʻrishni, lazzat olishni istasang, oʻzingni johiliyat asrida va badaviylik sahrosida faraz qil. Hamma narsa johillik va gʻaflat zulmatlari ostida jonsiz va tabiat pardasiga oʻralgan vaqti birdan Qur'onning yuksak tilidan

kabi oyatlarni eshit, qara! Olamda oʻlgan yoki yotgan mavjudotni يُسَبِّحُ sadosi bilan eshitgan kishilar zehnida tirilgani, xushyor boʻlgani, qiyomda zikr qilishgani, qorongʻi osmonda jonsiz otash parchalari boʻlgan yulduzlar va yerdagi abgor maxluqlar,

hayqirishi orqali eshitganlarga: osmon bir ogʻiz, butun yulduzlar hikmatni koʻrsatuvchi soʻz, alohida haqiqatlarni tilga keltirgan nur, yer bir bosh, quruqlik va dengizning xar biri bir til, butun hayvonot va nabotot koʻp-koʻp tasbeh aytuvchi soʻz suratida oʻzini koʻrsatadi.

Yoʻqsa hozirdan u zamonga qarash orqali mazkur zavqning nozik tomonlarini koʻra olmaysan. Ha, u zamondan beri nurini tarqatgan, davr oʻtishi orqali tanilgan ilmlar boʻlgan, boshqa Islomning nurli haqiqatlari bilan porlagan, Qur'onning quyoshi bilan kunduz rangini olgan holat orqali yoki yuzaki va oddiy odat pardasi bilan boqsang, albatta xar bir oyatning naqadar shirin moʻ'jizalik zamzamasi ichida qanchalab zulmatni tarqatganini loyigʻidek koʻra olmaysan va bir qancha moʻ'jizalik turlari ichida bu tur moʻ'jizadan lazzat ola olmaysan. Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning eng yuksak bir moʻ'jizalik darajasiga qarashni istasang, quyidagi misolni tingla, qara:

Oʻta yuksak, gʻarib va juda ham yoyilgan ajib daraxt faraz qilamiz. U daraxt gʻayb pardasi ostida, yopilgan tabaqada yashirin. Ma'lumki: Bir daraxtning, insonning a'zolari kabi shoxlari, mevalari, yaproqlari, gullari va butun a'zolari orasida munosabat, uygʻunlik, muvozanat lozim. Xar bir qismi daraxtning mohiyatiga koʻra bir shakl oladi, surat beriladi. Umumn koʻrinmagan (hali ham koʻrinmayotgan) daraxtga doir bir kishi chiqib, parda ustida uning xar bir a'zosiga teng rasm olsa, hudud chizsa, shoxidan mevaga, mevadan yaproqqa uygʻun surat chizsa va bir-biridan nihoyatsiz uzoq ibtido va intihosi oʻrtasida a'zolarining bir hil shakl va suratini koʻrsatadigan muvofiq chizmalar bilan toʻldirsa albatta shubha qolmaydiki, u rassom gʻaybiy daraxtning gʻaybni bilgan nazari bilan koʻradi, qamraydi, soʻng tasvirlaydi.

Aynan shuning kabi, Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning ham mumkinot haqiqatiga doir (u haqiqat dunyoning ibtidosidan oxiratning intihosigacha uzangan, farshdan arshga, zarradan quyoshga qadar yoyilgan yaratilish daraxtiga doir) Furqonning bayonlari shu qadar uygʻunlikni muhofaza qilgan, xar bir a'zo va mevaga loyiq surat berganki, butun haqiqatli olimlar tadqiqoti nihoyasida Qur'onning tasviriga "Mashaolloh, Barakalloh" deb, "Koinot tilsimini va yaratilish tilsimini kashf va fath qilgan faqat sensan ey Qur'oni Hakim!" deyishgan.

وَ لِلّهِ الْمَثَلُ الْاَعْلَى misolda nuqson yoʻq, Allohning ism va sifatlarini, Rabboniy ish va ijrootlarni nurli tubo daraxti hukmida misol qilsak nurli daraxtning buyukligi doirasi azaldan abadgacha yoyilib ketadi. Ulugʻlik hududi nihoyatsiz fazoda yoyilib qamraydi. Ijrootining hududi,

hududidan

hududigacha choʻzilgan nurli haqiqatni butun shox-shabbalari bilan, gʻoya va mevalari ila shu qadar muvofiqlik va bir-biriga uygʻun, bir-biriga loyiq, bir-birini sindirmaydigan, bir-birining hukmini buzmaydigan, bir-birini qoʻrqitmaydigan bir suratda sifat va ismlarining haqiqati, ishlari va fe'llarini bayon qilganki, butun kashf va haqiqat ahli, malakut doirasida yurgan barcha ilm va hikmat sohiblari u Furqonning bayonlarini "Subhanalloh" deb, "Naqadar toʻgʻri, naqadar uygʻun, naqadar goʻzal, naqadar loyiq" deb tasdiqlaydi.

Masalan: Butun imkon doirasi va vujub doirasiga qaragan, u ikki azim daraxtning bitta shoxi hukmida boʻlgan iymonning olti asosi va u asoslarning butun shox-shabbalari, eng nozik meva va gullar oralarida shu qadar uygʻunlikni koʻzlab tasvirlaydi, shu daraja muvozanat suratida tariflaydi, shunday martabada uygʻunlik tarzida izhor etadiki, bashar aqli idrokidan ojiz va husniga hayron qoladi.

Iymon shoxining bir shodasi boʻlgan Islomiyatning besh asosi oralarida va u asoslarning eng nozik tafsilotlari, eng kichik odoblari, eng uzoq gʻoyalari, eng chuqur hikmatlari va eng juz'iy samaralariga borguncha uygʻunlikning goʻzalligi, mukammal munosabat va toʻliq bir muvozanat muhofaza etilganiga dalil shuki: Qamrovli Qur'onning nusus va vujuhidan, ishora va ramzlaridan chiqqan buyuk Islom shariatining mukammal intizomi va muvozanati, uygʻunligining goʻzalligi va sogʻlomligi inkor qilinmas adolatli shohid, shubha keltirmas qat'iy bir burhondir. Demak, Qur'onning bayonlari insonning juz'iy ilmiga, boxusus bir ummiyning ilmiga tayangan boʻla olmaydi. Balki bepoyon ilmga tayanadi va butun narsalarni birdan koʻra oladigan, azal va abad orasidagi butun haqiqatlarni bir onda mushohada qiladigan bir Zotning kalomidir.

bu haqiqatga ishora qiladi.

OʻN UCHINCHI SOʻZNING IKKINCHI MAQOMI

Bir guruh yoshlar hozirgi aldamchi va jozibador kayfu safo va havaslarning hujumlari qarshisida "Endi oxiratimizni qanday qutqaramiz?" deb, "Risola-i Nur"dan madad istadilar. Men "Risola-i Nur"ning ma'naviy shaxsi nomidan ularga shunday dedim: Qabr bor, hech kim inkor qilmaydi. Istasa-istamasa, xar kim u yerga kiradi. U joyga kirish uchun esa "uch yoʻl"dan boshqa yoʻl yoʻq.

Birinchi yoʻl: Iymon ahli uchun qabr bu dunyodan koʻra yanada goʻzal bir olamning eshigidir.

Ikkinchi yoʻl: Oxiratni tasdiq qilgan, lekin kayf-safo va zalolatda ketayotganlar uchun abadiy bir hibs va barcha doʻstlaridan judo qiladigan bir kishilik qamoq, yakka kishilik hibsxona eshigidir. Oxiratni bilgan, e'tiqod qilgan va ishongani, lekin unga zid harakat qilgani uchun shunday muomala koʻradi.

Uchinchi yoʻl: Oxiratga ishonmagan inkor va zalolat ahli uchun abadiy qatl eshigi, ya'ni, ham oʻzi, ham butun sevgan kishilarini qatl qiladigan bir dor yogʻochidir. Shunday deb bilgani uchun, jazosi sifatida, aynisini koʻradi. Ushbu ikki holat aniq-ravshan, dalil talab etilmaydi, koʻz bilan koʻrsa boʻladi.

Modomiki ajal yashirin va odamning boshiga xar doim oʻlim kela oladi, modomiki ajalga yoshu-qarining farqi yoʻq ekan, albatta doim koʻz oʻngidagi bunday buyuk dahshatli masala qarshisida chorasiz qolgan inson uchun abadiy qatl va tubsiz nihoyatsiz yakka kishilik qamoqdan qutulish chorasini izlash, qabr eshigini boqiy olamga, abadiy saodatga va nur olamiga ochilgan eshikka aylantirish masalasini yechish inson uchun dunyo kattaligidagi ulkan masala boʻladi.

Bu qat'iy haqiqat mazkur uch yoʻlda izlab topilishidan, bu uch yoʻlning ham, oʻz navbatida, mazkur uch haqiqat orqali yuzaga kelishini xabar bergan bir yuz yigirma toʻrt ming sodiq xabarchilar qoʻllarida tasdiq nishonasi hisoblangan moʻ'jizalari bor anbiyolar, u anbiyolar bergan ayni xabarlarni kashf, zavq va shuhud bilan tasdiqlagan va imzo bosgan bir yuz yigirma toʻrt million avliyolarning bu haqiqatga shahodat qilishi, haddu hisobi yoʻq haqiqatli olimlarning qat'iy dalillari orqali anbiyo va avliyolarning bergan ayni xabarlarni aqlan ilmalyaqiyn darajasida isbot etishgan. Va yuzda toʻqson toʻqqiz qat'iy ehtimol bilan "Qatl va abadiy zindondan qutulish, u yoʻlni abadiy saodatga aylantirish faqat iymon va itoat bilan boʻlishi mumkin", deb ittifoq bilan xabar bermoqdalar.

Ajabo, yuzda bir halokat ehtimoli boʻlgan tahlikali yoʻldan yurmaslik uchun birgina xabarchining soʻzi kifoya boʻlsa-yu, uning soʻzini kirmasdan, yana u yoʻldan ketsa, halokat xavotiridan keladigan ma'naviy azob uning yemoq ishtahasini qochirmaydimi? Chunki yuz minglab sodiq va tasdiqlangan xabarchilar, zalolat va safohatni koʻz oʻngidagi qabr dor yogʻochiga va abadiy yakka qamoqqa yuzda yuz ehtimol bilan qat'iy sabab boʻladi deyishgan. Iymon va qullik esa, yuzda yuz ehtimol bilan dor yogʻochni olib tashlab, yakka qamoqni yopib, koʻz oʻngidagi qabrni abadiy xazina va saodat saroyi sari ochilgan bir eshikka aylantiradi, degan xabarni berganlar. Ishoralari va belgilarini koʻrsatganlar.

Shunga qaramay, bu ajib, gʻarib, dahshatli va azamatli masala oldida turgan bechora insonga, xususan musulmon agar iymoni va qullik vazifasi boʻlmasa, butun dunyo saltanati va lazzati berilsa ham, koʻz oʻngidagi xar daqiqa chaqirilish navbatini kutayotgan oʻlim qoʻrquvidan azobli alamni daf qila oladimi ajabo?! Sizlardan soʻrayman!

Modomiki keksalik, xastalik, musibatlar va xar tarafda roʻy berib turgan oʻlimlar dahshatli azobni qoʻzgʻatayotgan va eslatayotgan ekan albatta, zalolat ahli va kayf-safoga mukkasidan ketganlar yuz ming lazzatni va zavqni olsa ham baribir qalbida ma'naviy bir jahannam yashaydi va u uni yoqadi. Lekin, oʻta qalin gʻaflat ahmoqligi vaqtinchalik buni unga his ettirmaydi.

Modomiki iymon va toat ahli koʻrib turgan qabrni oʻzi uchun abadiy xazinaga, zavol topmas saodatga ochilgan eshik boʻlishini istar ekan, modomiki azaliy taqdir lotoreyasidan milliardlab oltin va olmoslarni qozontiradigan chiptasi, iymon hujjati bilan unga chiqqan ekan xohlagan payti: "Kel, chiptangni ol!" deyilishini kutishdan oladigani teran, asosli, haqiqiy lazzat va ma'naviy zavq shunday bir lazzatdirki, agar jism holiga kirsa va urugʻ daraxtga aylansa, u odamning xususiy jannati boʻladi. Lekin zavq va azim lazzatni tark etib, yoshligi tufayli u chegarasiz alamlarga toʻla zaxarli asalga oʻxshagan xarom va havasli vaqtinchalik bir shariat manʻ qilgan lazzatni ixtiyor etgan kishi xayvondan ham yuz daraja tubanlashadi. Ajnabiy dinsizlar kabi ham boʻla olmaydi. Chunki ular Paygʻambarni inkor etsalar, boshqalarini tan oladi. Paygʻambarlarni bilmasalar ham Allohni tan oladilar. Allohni bilmasalar ham, kamolotlariga sabab boʻladigan ba'zi goʻzal xislatlari boʻlishi mumkin. Lekin bir musulmon ham anbiyolarni, ham Rabbini, ham butun kamolotni Muhammadi Arabiy Alayhissolatu Vassalam vositasida biladi. Uning tarbiyasini rad etgan va zanjiridan chiqqan kimsa qaytib hech bir paygʻambarni (A.S.) tan olmaydi, Allohni ham tanimaydi. Ruhida kamolotni muhofaza etadigan hech bir asos qolmaydi. Chunki paygʻambarlarning eng oxiri va eng buyugi, dini va da'vati umum bashariyatga tegishli boʻlgani, hamda moʻ'jizalar va dini jihatidan barchadan ustun va butun insoniyatga butun haqiqatlarda ustozlik qilgan, oʻn toʻrt asr avval porloq suratda isbotlagan, bashariyatning iftixor sababi boʻlgan bir zotning asos tarbiyalarini va dinning usulini tark etgan kimsa, albatta hech bir jihatda nur, kamol topmaydi. Mutlaq tubanlikka mahkumdir.

Xullas, ey dunyoviy hayot lazzatiga mubtalo va istiqbol xavotiri bilan kelajagi va hayotini ta'minlashga tirishgan bechoralar! Dunyoning lazzatini, zavqini, saodatini, rohatini istasangiz, shariat doiradagi lazzatlarni kifoya deb bilingiz. U lazzatingizga yetarlidir. Undan tashqaridagi va xarom doiradagi lazzatning ichida ming azob borligini sobiq bayonlardan albatta angladingiz. Moziy, ya'ni oʻtgan zamon hodisalarini kino orqali hozir koʻrsatilgani kabi, istiqboldagi ahvol ham (masalan, ellik yil keyingi hollari) kino qilib koʻrsatilganida edi, kayf safoga berilganlar bugungi kulishiga yuz minglarcha la'nat aytib, nafrat bilan yigʻlagan boʻlar edi. Dunyo va oxiratda abadiy va doimiy bahtni istagan inson iymon doirasidagi Hz. Muhammadning (S.A.V.) tarbiyasini oʻziga rahbar etmogʻi kerak.

Bir kuni yonimga bir nechta koʻzi yonib turgan yoshlar keldi. Hayot, yoshlik va havaslar tomonidan kelayotgan tahlikalardan saqlanish uchun ta'sirli nasihat olishni istagan bu yoshlarga men, eskidan "Risola-i Nur"dan madad istagan yoshlarga aytganimdek, dedim:

Sizdagi yoshlik qat'iyan ketadi. Agar siz shariat doirasida qolmasangiz, yoshlik zoye boʻlib, boshingizga dunyoda ham qabrda ham oxiratda ham lazzatidan koʻra koʻproq balolar va azoblar keltiradi. Agar Islomiy tarbiyasi bilan, yoshlik ne'matiga javoban shukr sifatida uni iffat bilan, nomus bilan toatda sarf etsangiz, u yoshlik ma'nan boqiy qoladi. Va abadiy bir yoshlik qozonishga sabab boʻladi.

Hayot esa, agar iymon boʻlmasa yoki isyon sababli u iymon ta'sir etmasa, hayot zoxiriy va qisqa bir zavq va lazzat bilan birga, minglab daraja zavq va lazzatdan koʻra azob, qaygʻu, gʻamlar keltiradi. Chunki insonda aql va fikr boʻlgani uchun, hayvonning aksiga, hozirgi payt bilan birga, oʻtgan va kelajak zamonlar bilan ham fitratan aloqadordir. U vaqtdan alam ham, lazzat ham olib biladi. Hayvon esa, fikri boʻlmaganligi uchun, hozirgi lazzatini oʻtmishdan keladigan qaygʻu yoki kelajakdan keladigan xavotir va qoʻrquvlar buzmaydi.

Inson agar zalolat va gʻaflatga tushgan boʻlsa, oʻtmishdan keladigan qaygʻular va kelajakdan keladigan xavotirlar uning hozirgi kichik lazzatini jiddiy ravishda achchiqlashtiradi, buzadi. Ayniqsa, lazzatlari shariat manʻ qilgan boʻlsa tamoman zaharli asalga aylanadi. Demak, inson hayot lazzati nuqtasida hayvondan yuz daraja pastdadir. Zalolatd va gʻaflatdagilarning hayoti balki borlgʻi, balki koinoti mavjud boʻlgan kuni hisoblanadi. Jami oʻtgan davr va koinotlar uning zalolati nuqtasida yoʻq boʻlgan, oʻlgan. Aql aloqadorligi orqali unga zulmatlar, qorongʻiliklar beradi. Kelajak esa, e'tiqodsizligi uchun yana yoʻq hisobi. Yoʻq boʻlishlardan hosil boʻlgan abadiy firoqlar, oʻylagani sari hayotini doimiy zulmatga aylantiradi. Agar iymon - hayotga hayot boʻlsa, oʻtgan va kelajak zamon iymon nuri bilan yorishadi, vujud topadi. Hozirgi payt kabi, ruh va qalbiga iymon nuqtasida yuksak va ma'naviy lazzat va vujud nurlarini beradi. "Keksalar risolasi"dagi "Yettinchi umid"da bu haqiqatning izohi bor. Uni oʻqib olishingiz kerak.

Demak, hayot shunday ekan, uning lazzatini va zavqini istasangiz, hayotingizni iymon bilan hayotlantiring, farzlar orqali ziynatlang va gunohlardan uzoq turib muhofaza qiling. Xar kuni, xar joyda va xar doim roʻy berib turgan oʻlimlar, dahshatli oʻlim haqiqatini koʻrsatadaki, buni sizlarga, boshqa yoshlarga aytganimdek, bir misol orqali bayon qilaman:

Masalan, bu yerda koʻz oʻngingizda bir dor oʻrnatilgan. Uning yonida (oʻrtaga juda katta yutuq tikilgan) bir lotoreya oʻyini tashkil etilgan. Biz bu yerdagi oʻn kishi aniq, istasak istamasak, boshqa chora yoʻq, u yerga chaqirilamiz, bizni chaqiradilar. Chaqirish vaqti aniq boʻlmagani uchun xar daqiqa: "Kel, qatl chiptangni ol, dorga chiq" va yoki "Kel, senga millionlab tilla yutuqlik hadya chiptasi chiqdi kel, ol", deyishlarini kutamiz. Shu mahalda eshikka ikki odam keladi. Biri yarim yalangʻoch, goʻzal va aldovchi ayol, qoʻlida zohiran oʻta shirin, ammo aslida zaharli holva. Uni bizga yedirmoqchi boʻladi. Keyingi odam esa, aldamaydigan va aldanmaydigan jiddiy bir odam. Ayolning orqasidan u kirdi va:

"Sizlarga bir tilsim, dars keltirdim. Uni oʻqisangiz va anavi holvani yemasangiz, bu dordan qutulasizlar. Bu tilsim yordamida tenggi yoʻq yutuq chiptasini olasiz. Dorda esa zotan koʻzingiz bilan koʻrib turibsizki, zaxarli asalni yeganlar u yerga kiryapti. Lekin kirgungacha ham holvaning zaharidan dahshatli qorin sanchigʻini chekyapti. Buyuk yutuqli biletni olganlar garchi ular orasida koʻrinmayotgan, zohiran ular ham u dorga chiqayotganday koʻrinayotgan boʻlsada, lekin ular osilmaganiga balki u yerdan yutuqli doiraga oʻtish uchun dordan qulay zinapoya sifatida foydalanayotganlariga millionlab shohidlar bor, xabar berayotirlar. Mana, derazalardan qarang. Eng katta xodimlar va bu ishga aloqador buyuk zotlar baland ovoz bilan e'lon qilib, xabar berayotirlar: "Dorga ketayotganlarni aynalyaqiyn koʻrib turganingizdek, ushbu yutuqli biletni tilsimchilar olganlarini hech shak shubhasiz kundek qat'iy bilingiz", dedi.

Ushbu misol kabi, zaxarli asal hukmidagi gʻayri mashru' doirada yoshlikning xarom lazzatlari, abadiy xazinaning va doimiy saodatning bileti va hujjati boʻlgan iymonni yoʻqotgani uchun, dor hukmidagi oʻlim va abadiy zulmatning eshigi boʻlmish qabr musibatiga aynan, zohiran koʻringani kabi, tushadi. Ajal maxfiy boʻlganligi uchun yosh-keksani ajratmay boshini kesish uchun uning jallodi xar doim kelib qolishi mumkin. Agar zaharli asal hukmidagi xarom havaslarni tark qilib, Qur'oniy tilsim boʻlgan iymon va farzlarni qoʻlda tutsa, ushbu inson taqdiri lotereyasidan favqulotda chiquvchi abadiy saodat xazinasining biletini olishini bir yuz yigirma toʻrt ming paygʻambarlar alayhimussalom hamda haddu hisobi yoʻq valiylar va haqiqat ahli birlikda xabar bermoqdalar. Va belgilarini koʻrsatmoqdalar.

Natija: Yoshlik ketadi. Agar u kayfu safoda oʻtsa, ham dunyoda ham oxiratda minglarcha balo va azob keltirishini, yoshlarning aksariyati suiiste'moldan va isroflar natijasidagi vahimali xastalik bilan kasalxonalarga, haddan oshishi sabab hibsxonalarga va yoki ishratxonalarga, ma'naviy azoblar sababli muammolar bilan mayxonalarga tushishlarini anglashni istasangiz, kasalxonalardan, hibsxonalardan va qabristonlardan soʻrang. Albatta, xastaxonalar sizlarga koʻpincha holat tili orqali yoshlikning isroflari va suiiste'moli sababli xastalikning pushaymonlarini, eyvohlarini aytib beradi. Shuningdek, hibsxonalardan ham, koʻpincha yoshlikning haddan oshishi tufayli shariat manʻ qilgan ishlarining ta'zirini yegan badbaxt yoshlarning afsuslarini eshitasiz. Qabristonda esa, u yerga davomli ravishda kirayotganlar uchun eshiklari ochilib-yopilib turgan barzoh olamida, kashfu-l qubur ahlining mushohadalari orqali va butun haqiqat ahlining tasdigʻi va shahodati bilan, aksar azoblar yoshlik suiiste'molotining natijasi ekanin bilasiz. Insoniyatning aksariyatini tashkil qilgan keksalar va xastalardan soʻrang. Albatta, mutlaq koʻpchiligi afsus va hasratlar bilan: "Eyvoh!.. Yoshligimizni bodi-havo qildik, balki zararli zoye etdik. Zinhor biz kabi qilmanglar", deydilar. Chunki besh-oʻn yillik yoshlikning shariat manʻ qilgan zavqi uchun dunyoda koʻp yillar gʻam qaygʻu, barzohda azob va zarar, oxiratda esa jahannam va saqar balosini chekadigan odam eng achinarli ahvolda boʻlganiga qaramay اَلرَّاضِى بِالضَّرَرِ لَا يُنْظَرُ لَهُ ning siri ila, achinishga aslo loyiq boʻlmaydi. Chunki zararga oʻz roziligi bilan kirgan kimsaga marhamat qilinmayadi. Va loyiq ham emas. Janobi Haq bizni va sizlarni bu zamonning jozibador fitnasidan qutqarsin va muhofaza aylasin, omin.

Risola-i Nurdagi haqiqiy tasalliga mahbuslar koʻp muhtojdirlar. Xususan, yoshlik zarbasini yeb, yangi va shirin umrini qamoqda kechirayotganlarning "Nur"larga non qadar ehtiyoji bor. Ha, yoshlik aqldan koʻra hissiyotni tinglaydi. His va havas esa koʻrdir, oqibatni koʻrmaydi. Bir dirham hozirgi lazzatni kelgusidagi bir botmon lazzatdan ustun qoʻyadi. Bir daqiqalik qasos lazzati uchun odam oʻldiradi, natijada sakson ming soatlik qamoq azobini chekadi. Bir soat safohat kayfi uchun nomus masalasida minglar kun ham qamoqning, ham dushmanning xavotiridan azob bilan umrining saodati yoʻqoladi.

Bularga qiyos qilinsa, bechora yoshlarning koʻp xatarlari borki: eng shirin hayotini eng achchiq va achinarli hayotga aylantirishyapti. Xususan shimolda katta davlat, yoshlik havaslariga ergashib, bu asrni boʻronlari orqali larzaga solyapti. Chunki oqibatni koʻrmaydigan koʻr hissiyot bilan harakat qilgan yoshlarga nomusli insonlarning goʻzal qizlari va ayollariga tajovuz qilishni halol qiladi. Balki hammomga ayol-erkak birga yalangʻoch holda kirishlari izn berib bu buzuqliklarni tashviq qilishyapti. Daydi va faqirlarga boylarning mollariga oʻgʻrilashni halol qiladi. Butun odamzot bu musibat qarshisida titramoqda.

Bu asrda Islom va Turk yoshlari oʻzini qahramonona tutib, ikki tomonlama hujum qilayotgan bu tahlikaga qarshi Risola-i Nurning "Meva" va "Yoshlarga Rahnamo" kabi oʻtkir qilichlari bilan kurashishlari lozim. Yoʻqsa, bechora yosh ham dunyoviy kelajagi ham bahtli hayotini ham oxiratdagi saodatini yoʻqotadi. Boqiy hayotini esa azoblarga, alamlarga aylantirib yoʻqotadi. Suiiste'mol va kayf safo orqali kasalxonalarga, hayotning toshqinliklari oqibatida qamoqxonalarga tushishadi. Eyvohlar, afsuslar bilan keksayganda koʻp yigʻlaydi.

Agar Qur'on tarbiyasi va "Nur"ning haqiqatlari bilan oʻzini muhofaza qilsa, toʻliq bir qahramon, mukammal inson, saodatli musulmon va boshqa jonzotlarga, hayvonlarga bir jihatda sulton boʻladi.

Bir yigit qamoqda yigirma toʻrt soatlik xar kungi umridan birgina soatini besh mahal farz namozga sarflasa, qamoq aksar gunohlarga moneʻ boʻlgani kabi, musibatga sabab boʻlgan xatodan tavba qilib, boshqa zararli, azobli gunohlardan uzoqlashsa, ham hayotiga ham kelajagiga ham vataniga ham millatiga ham yaqinlariga katta foydasi tegadi. Oʻn-oʻn besh yillik foniy yoshlik bilan abadiy porloq bir yoshlik qozonishini boshda Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon soʻng barcha Kitoblar va Samoviy Sahifalar qat'iyyan xushxabar bermoqda.

Ha, shirin, goʻzal yoshlik ne'mati uchun istiqomat bilan, toat bilan shukr qilsa, ham ziyodalashadi, ham boqiylashadi, ham lazzatli boʻladi. Yoʻqsa, ham baloli ham alamli, gʻamli, qoʻrqinchli boʻladi. Yaqinlariga, vataniga, millatiga zararli daydi odamga aylanishiga sabab boʻladi.

Agar mahbus zulman mahkum etilgan boʻlsa, farz namozini oʻqish sharti bilan, xar bir soati bir kunlik ibodatga aylanadi. Shuningdek qamoq u uchun uzlat chillaxonasiga aylanib, eski zamonlarda gʻorlarga kirib ibodat qilgan munzaviy solihlardan hisoblanishi mumkin.

Agar mahbus faqir, keksa, xasta va iymon haqiqatlariga ishtiyoqmand boʻlsa, farzini ado etish va tavba qilish sharti bilan, xar bir soati yigirma soatlik ibodatga aylanib, qamoq unga istirohat uyi, uni marhamat bilan parvarishlayotgan doʻstlari uchun bir suhbat yeri, tarbiyaxona, darsxonaga aylanadi. Oʻzi qamoqda ekaniga qaramay tashqaridagi chalkash, xar tarafga yoyilgan gunohlarning hujumidan qutulgani uchun yanada koʻproq xush koʻradi. Qamoqdan toʻliq tarbiya oladi. Ozod boʻlganida esa qotil, qasoskor boʻlib emas balki tavba qilgan, tajribali, tarbiyali, millatga manfaatli odam boʻlib chiqadi. Hatto Dengizli qamogʻidagi kishilarning qisqa vaqtda "Nur"lardan favqulotda goʻzal axloq darsini olganlarini koʻrgan ba'zi tegishli kishilar: "Tarbiya uchun oʻn besh yil qamoqqa tashlashdan koʻra, oʻn besh hafta "Risola-i Nur" darsini olsalar, ularni yanada koʻproq isloh qiladi", deyishgan.

Modomiki oʻlim oʻlmaydi va ajal yashirin ekan - har doim kelib qolishi mumkin,

modomiki qabr yopilmayapti, toʻda-toʻda navbat bilan kelayotganlar u yerga kirib yoʻq boʻlayotgan ekan,

modomiki oʻlim iymon ahli uchun abadiy qatldan erkinlik ruxsatnomasiga aylanishi Qur'on haqiqati orqali koʻrsatilgan ekan, zalolat va safohat ahli uchun esa, koʻrilayotganidek, abadiy qatl, butun mahbublaridan va borliqlardan bitmas bir firoq ekan,

albatta va albatta, hech shubha qolmaydiki, sabr ichida shukr qilgan, qamoq muddatidan toʻliq foydalanib, "Nurlar"ning darsini olib, istiqomat doirasida iymoniga va Qur'onga xizmat qilgan odam eng baxtiyor odamdir.

Ey zavq va lazzatga mubtalo inson! Men yetmish besh yoshimda, minglarcha tajribalar, hujjatlar va hodisalar orqali aynalyaqiyn bildimki: Haqiqiy zavq, alamsiz lazzat, qaygʻusiz sevinch, hayotdagi saodat faqat iymondadir va iymon haqiqatlari doirasida mavjuddir. Aksincha, dunyoviy bir lazzatda koʻp alamlar bor. Bir dona uzum yediradi, oʻnta shapaloq uradi, hayotning lazzatini qochiradi.

Ey qamoq musibatiga duchor boʻlgan bechoralar! Modomiki dunyongiz yigʻlayotgan va hayotingiz achchiqlashgan ekan, oxiratingiz yigʻlamasligi, boqiy hayotingiz kulishi, shirinlashishi uchun harakat qiling. Qamoqdan foydalaningiz. Ba'zan, ogʻir sharoitda dushman qarshisida bir soat soqchilik qilish bir yillik ibodat hukmiga oʻtishi mumkin. Xuddi shuningdek, sizning ushbu ogʻir sharoitda qilgan xar bir soat ibodatingiz zahmati koʻp soatlarga aylanib, zahmatlarni rahmatlarga aylantiradi.

Aziz, siddiq qardoshlarim!

Qamoq musibatiga duchor boʻlganlar va ularga marhamat bilan, sadoqat bilan tashqaridan kelgan ozuqalariga nazorat va yordam berib turganlarga kuchli bir tasallini "Uch Nuqta"da bayon etaman.

Birinchi Nuqta: Qamoqda oʻtgan umr kunlarining xar biri oʻn kunlik ibodat qozontirishi va foniy soatlarni, mevalari jihatidan, ma'nan boqiy soatlarga aylantirishi va besh-oʻn yillik jazo orqali millonlab yillik abadiy qamoqdan qutulishga vosita boʻlishi mumkin. Demak, iymon ahli uchun bu oʻta buyuk va juda qiymatdor daromadning sharti - farz namozini ado etish va qamoqqa sabab boʻlgan gunohlardan tavba qilish, sabr ichida shukr qilishdir. Zotan, qamoq koʻp gunohlarga moneʻdir, yoʻl bermaydi.

Ikkinchi Nuqta: Lazzatning ketishi alam boʻlgani kabi, alamning ketishi ham lazzatdir. Ha, xar kim oʻtgan lazzatli, safoli kunlarini oʻylaganda ma'naviy afsus va ayriliq azobini his qilib, "Ey voh!" deydi. Oʻtgan musibatli, alamli kunlarini xotirlaganda esa, ketganidan ma'naviy lazzat his qiladi, "Alhamdulillah shukr, balo savobini qoldirib oʻzi ketdi", deydi. Sevinch bilan nafas oladi. Demak, bir soatlik vaqtinchalik azob ruhda ma'naviy lazzat qoldiradi.

Lazzatli soat, bil'aks, azob qoldirar. Modomiki bu haqiqat va modomiki oʻtgan musibat soatlari alamlari bilan birga oʻlgan va yoʻq boʻlgan ekan, keladigan balo kunlari esa hozir hech va yoʻq ekan, yoʻqdan alam yoʻq, hechdan esa alam kelmas ekan, masalan bir necha kundan keyin och va suvsiz qolish ehtimoli uchun bugun tinmasdan non esa va suv ichsa, qay daraja devonalik boʻlsa, oʻtgan va keladigan azobli soatlarni (hech, oʻlgan va yoʻq boʻlgan) hozirdan oʻylab sabrsizlik qilish va nuqsonli nafsini qoʻyib, Allohdan shikoyat qilgandek "Uf!.. Uf!.." tortish devonalikdir. Agar sabr quvvatini oʻng va chapga, ya'ni oʻtmish va kelajakka sovurmasa, hozirgi soat va kunga ishlatsa, toʻliq kifoya qiladi. Azob oʻndan birga tushadi. Hatto, shikoyat boʻlmasin, men ushbu uchinchi Yusufiy Madrasada, bir necha kun davomida umrimda umuman koʻrmagan moddiy-ma'naviy mashaqqatli, xastalikli musibatim chogʻi, xususan "Nur" xizmatidan maxrumlik sababli umidsizlik, qalbiy va ruhiy azoblar ezib turgan paytda Allohning inoyati bu mazkur haqiqatni koʻrsatdi. Men azob beruvchi xastaligimdan va qamogʻidan rozi boʻldim. Chunki "Qabr eshigida turgan mendayin bir bechoraga gʻaflat bilan kechishi mumkin boʻlgan bir soatini oʻnta ibodat soatlariga aylantirish ulkan foydadir", deb shukr qildim.

Uchinchi Nuqta: Mahbuslarga shafqat bilan xizmat orqali yordam qilish, muhtoj boʻlgan rizqlarini qoʻllariga berish, ma'naviy yaralariga tasalli berib malham surishda oz bir amal bilan katta daromad bor. Tashqaridan kelgan ozuqalarini ularga yetkazish, qamoqxona nazoratchisi va u bilan birga ichkarida va tashqarida harakat qilganlarining xizmatlari oʻsha ozuqa qadar sadaqa hukmida hasanot daftarlariga yoziladi. Xususan, jabrdiyda keksa, xasta, faqir yoki gʻarib boʻlsa, ma'naviy sadaqaning savobi yanada ziyodalashadi.

Xizmati Alloh uchun boʻlishiga bu qiymatli damomadning sharti farz namozini ado etishdir. Yana bir sharti ularga sadoqat va shafqat va sevinch bilan minnat qilmasdan yordam berishdir.

Ey qamoqdosh doʻstlarim va din qardoshlarim!

Sizlarga ham dunyo azobidan, ham oxirat azobidan qutqaradigan quyidagi haqiqatni bayon qilish qalbimga eslatildi:

Masalan, bir kishi birovning akasi, ukasini yoki bir qarindoshini oʻldirgan. Bir daqiqa intiqom lazzati uchun qatl etsa, millionlab daqiqa ham qalbiy azob, ham qamoq azobini tottiradi. Oʻldirilgan kishining qarindoshlari oladigan qasos xavotiri bilan qarshisida dushmanini oʻylash, hayotining lazzatini va umrining zavqini qochiradi. Ham qoʻrquv, ham gʻazab azobini chekadi. Buning yagona chorasi bor. U Qur'on amr qilgan haq, haqiqat, foyda, insoniyat va Islomiyat taqozo va tashviq qilgan yarashish va kelishishdir.

Ha, sulh haqiqat va foydadir. Chunki ajal bir, oʻzgarmaydi. Oʻldirilgan kimsa, xar holda ajal kelgani uchun boshqa qolmas edi. Qotil esa, Allohning qazosiga vosita boʻlgan. Agar yarashish boʻlmasa, ikki taraf ham doim qoʻrquv va qasd azobini chekadi. Shuning uchun, Islomiyat "Bir moʻmin ikkinchi moʻmin bilan uch kundan ortiq arazlashmasin", deb amr qiladi. Agar qatl adovat yoki kinli gʻaraz tufayli roʻy bermagan boʻlsa va bir munofiq u fitnaga sabab boʻlgan boʻlsa, tez yarashish lozim. Aks holda, kichik musibat kattalashib davom etadi. Agar yarashsa, qotil tavba qilsa va oʻldirilgan haqiga xar doim duo qilsa, unda xar ikki tomon ham koʻp narsa qozonadi, oʻzaro qardoshga aylanadilar. Ketgan bir qardosh oʻrniga bir necha dindor qardoshlarni topadi. Allohning qazo va qadariga taslim boʻlib, dushmanini afv etadi. Xususan, modomiki "Risola-i Nur"dan dars olgan boʻlsalar albatta, oʻrtalarida kechgan butun xafagarchiliklarni tashlashni ham foyda va shaxsiy va umumiy tinchlik, ham "Nur" doirasidagi qardoshlik taqozo qiladi.

Dengizli qamogʻida butun bir-biriga dushman mahkumlar "Nurlar" darsi orqali bir-biriga qardosh boʻldi. Bizning oqlanishimizga bir sabab boʻlib, hatto dinsizlarga, daydilarga ham mahkumlarga "Mashaolloh, barakalloh" dedirdi va mahkumlar toʻliq rohat topishdi.

Men bu yerda koʻrdimki: Bir odamning orqasidan yuz odam qiynalib birgalikda nafas olishga chiqmayotirlar. Ularga zulm boʻladi. Mard va vijdonli moʻmin, kichik va juz'iy xato yoki manfaat uchun iymon ahliga yuzlab zarari tegmaydi. Agar xato qilsa, bersa, tezda tavba qilish lozim.

Aziz yangi qardoshlarim va eski mahkumlar!

Men qat'iy qanoat hosil qilganmanki, bu yerga kirishimizning, Allohning inoyati jihatidan, bir ahamiyatli sababi - sizlarsiz. Ya'ni, "Nurlar" orqali va iymonning haqiqatlari bilan sizlarni qamoq musibatining qaygʻularidan, koʻp dunyoviy zararlardan, bekordan-bekorga, gʻam va qaygʻuda oʻtayotgan hayotingizni befoydalikdan, boʻsh zoye boʻlishidan va dunyoingiz kabi, oxiratingizni ham yigʻlashidan qutqarib, sizga toʻliq tasalli berishdir.

Modomiki bu haqiqat ekan, albatta, siz ham, Dengizli mahbuslari va "Nur" talabalari kabi bir-birlaringizga qardosh boʻlishlaringiz lozim. Koʻrib turibsizki: Qoʻlingizga pichoq tushib qolmasligi va bir-birlaringizga tajovuz qilmasligingiz uchun tashqaridan kelayotgan butun narsalaringizni va ovqatlaringizni, nonu-shoʻrvalaringizni tekshirib oʻtkazishyapti. Sizga sadoqat bilan xizmat qilayotgan nazoratchilar koʻp zahmat chekayotir. Sizlar birga tanaffusga ham chiqishmayapti. Goʻyo yirtqich va vahshiy kabi bir-birlaringizga tashlanib qolasizlar.

Hozir fitriy qahramonlik qoni joʻsh urgan sizdek yangi doʻstlar bu davrda buyuk ma'naviy qahramonlik bilan hay'atga qarata ayting: "Qoʻlimizga nafaqat pichoq, balki mauzer va toʻpponcha berilgan taqdirda, ustiga buyruq berilsa ham biz baribir bu bechora va oʻzimiz kabi musibatzada doʻstlarimizga tegmaymiz. Eski vaqtlar yuz hil dushmanlik va adovatimiz boʻlgan boʻlsa ham, foydamiz uchun Qur'onning, iymonning, Islom qardoshligining amri va irshodi bilan haqlarini halol etib, ozor bermaslikka harakat qilishga, qaror qildik", deb bu hibsxonani muborak darsxonaga aylantiringiz.

Laylatul Qadrda eslatilgan muhim bir masala

Laylatul Qadrda qalbga kelgan gʻoyat keng va uzun haqiqatga oʻta qisqa ishora qilamiz:

Bashariyat soʻnggi Jahon urushida ashaddiy zulmi, ashaddiy istibdodi, marhamatsiz buzgʻunchiliklari,

birgina dushmanni deb yuzlab begunohni abgor qilishi,

magʻlublarning daxshatli gʻam qaugʻuga botishi,

gʻoliblarning qattiq tashvishlanishi, hokimiyatlarini muhofaza qila olmagani, katta buzgʻunchiliklarini ta'mirlay olmagani sababli daxshatli vijdon azobi bilan,

dunyo hayotining foniy va vaqtinchalik ekani, madaniyat orzularining aldamchi va uxlatuvchi ekani hammaga maʻlum boʻlishi bilan,

bashariyat fitratidagi yuksak iste'dodlar va inson mohiyatining umumiy suratda daxshatli yaralanishi bilan,

gʻaflat va zalolatning, jonsiz va garang tabiatning Qur'onning olmos qilichi ostida maydalanishi bilan,

gʻaflat va zalolatning eng boʻgʻuvchi, aldovchi va eng keng pardasi boʻlgan roʻyi zamin siyosatining oʻta xunuk va haqiqiy oʻta makkor surati koʻrinishi orqali albatta va albatta hech shubha yoʻqki:

Shimolda, gʻarbda, Amerikada alomatlari koʻringaniga koʻra navi basharning majoziy ma'shuqi boʻlmish dunyoviy hayot, xunuk va oʻtkinchi boʻlgani uchun bashar fitrati haqiqiy sevgan, izlagan boqiy hayotni bor kuchi bilan qidiradi va albatta hech shubha yoʻqki:

Bir ming uch yuz oltmish yilda, xar asrda uch yuz ellik million shogirdi boʻlgan,

xar bir hukmi va da'vosini millionlab haqiqat ahli tasdiqlab imzo bosgan,

xar daqiqada millionlab hofizlarning qalbidan muqaddaslik bilan joy olib tillari bilan basharga dars bergan,

hech bir kitobda oʻxshashi topilmagan bir tarzda, inson uchun boqiy hayotni va abadiy saodatni xushxabar bergan,

butun basharning yaralarini davolagan Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning shiddatli, quvvatli va minglab takrorlangan oyati bilan,

balki oʻn minglab marta ochiq va ishoratan da'vo qilib xabar bergan va tebranmas qat'iy dalillar bilan,

shubha keltirmaydigan sanoqsiz hujjatlari bilan boqiy hayotni qat'iyayan xushxabar va abadiy saodatni dars berishi,

albatta insoniyat butkul aqlini yoʻqotmasa,

boshiga moddiy va ma'naviy qiyomat qoʻpmasa,

Shvetsiya, Norvegiya, Finlandiya va Angliyaning Qur'onni qabul qilishga harakat qilgan mashhur xatiblari va Amerikaning haq dinni izlagan ahamiyatli jamiyati kabi roʻyi zaminning keng qit'alari va buyuk hukumatlari Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonni izlashadi va haqiqatlarini anglagandan soʻng butun ruhu jonlari bilan tutishadi. Chunki bu haqiqat nuqtasida Qur'onning misli qat'iyan yoʻq va boʻla olmaydi. Va hech narsa ushbu eng buyuk moʻ'jizaning oʻrnini bosa olmaydi.

Ikkinchidan: Modomiki Risola-i Nur bu eng buyuk moʻ'jizaning qoʻlida olmos qilich boʻlib xizmatini oʻtamoqda va qaysar dushmanlarini ham taslimga majbur qilgan ekan, ham qalbni, ham ruhni, ham tuygʻularni tamoman nurlantiradigan va dorilarini beradigan bir tarzda Qur'on xazinasiga dallolligini qilgan, undan boshqa manbai va olish joyi boʻlmagan, uning ma'naviy moʻ'jizasi boʻlgan Risola-i Nur u vazifani tamoman ado etyapti. Unga qarshi dahshatli targʻibotlar va oʻta qaysar dinsizlar ustidan toʻliq gʻalaba qildi. Zalolatning eng qattiq kuchli qal'asi boʻlgan tabiatni "Tabiat Risolasi" orqali parcha-parcha qildi, Gʻaflatning eng qalin, boʻgʻuvchi keng tashqi dunyosida va fanning eng keng pardalarida "Aso-i Muso"dagi "Meva"ning Oltinchi masalasi - birinchi, ikkinchi, uchinchi, sakkizinchi hujjatlari orqali oʻta porloq tarzda gʻaflatni tarqatib, tavhid nurini koʻrsatdi.

Risola-i Nurning koʻp yerlarida izohi va juda koʻp qatiy xujjatlari boʻlgan Alloxga iymon asosining minglab kulliy dalillaridan birgina dalilga qisqacha bir ishoratdan iborat.

Qastamoʻnida litsey talabalaridan bir qismi yonimga kelishdi. "Bizga Xoliqimizni taniting, muallimlarimiz Allohni tushuntirmayapti", deyishdi. Javoban aytdim: Sizlar oʻqiyotgan fanlarning xar biri oʻz maxsus tili bilan doim Allohni tushuntirib, Holiqni tanitadi. Muallimlarni emas, ularni tinglanglar.

Masalan: Xar bir idishida moʻjizali va xassos mezonlar bilan tortilgan hayotdor malxamlar va dorilar boʻlgan mukammal bir dorixona boʻlsa. Bu shubhasiz oʻta mahoratli, kimyogar va hakim bir dori tayorlovchini koʻrsatadi. Shunga oʻxshab, yer yuzi dorixonasidagi toʻrt yuz ming hil nabotot va hayvonot idishlaridagi hayotdor malxamlar va dorilar bu bozordagi dorixonadan qay daraja mukammalroq va katta boʻlsa, oʻsha nisbatida, siz oʻqigan tib fani miqyosi asosida katta yer yuzi dorixonasining dori tayyorlovchisi boʻlgan Hakimi Zuljalolni hatto koʻr koʻzlarga ham koʻrsatadi, tanitadi.

Yana masalan: Oddiy bir moddadan minglab turli hildagi matolarni toʻqiydigan moʻjizaviy fabrika, shaksiz bir fabrikachini va mahoratli bir mashinistni tanitadi. Shunga oʻxshab, yer yuzi deyilgan yuz minglab boshli va xar boshida yuz minglab mukammal fabrika boʻlgan ushbu sayyor Rabboniy ukuna qay darajada inson fabrikasidan katta, mukammal boʻlsa, siz oʻqigan muxandislik fani miqyosi bilan shu daraja yer yuzining ustasini va sohibini bildiradi, tanitadi.

Yana bir misol, ming bir hildagi oʻta mukammal rizq atrofidan jalb qilingan, ichida muntazam ravishda joylashtirilgan, tayyorlangan xirmon, ozuqa ombori, doʻkon, favqulotda ozuqa va rizq egasini, sohibini va xodimini shaksiz bildiradi.

Shuning kabi, bir yilda yigirma toʻrt ming yillik doirada muntazam ravishda sayohat qilgan, yuz minglab turdagi rizq istagan toifalarni ichiga olgan, sayohati bilan mavsumlarga uchragan, bahorni ulkan vagon kabi minglab hildagi taomlar bilan toʻldirib, qishda yemishi tugagan bechora hayot egalariga keltirgan, yer yuzi deyilgan bu Rahmoniy ozuqa ombori va bu Subhoniy sayyora, ming bir hil johozlarni, mollarni va konserva qutilarini tashigan bu omborxona,

Rabboniy doʻkon qay daraja mazkur fabrikadan katta va mukammal boʻlsa, siz oʻqigan yoki endi oʻqiydigan ozuqa fani qiyosi bilan, oʻsha qatʻiyatda va oʻsha darajada yer yuzi omborxonasining egasini, tasarruf qiluvchisini, tadbirchisini bildiradi, tanitadi, sevdiradi.

Yana toʻrt yuz ming millat ichida va xar bir millat istagan rizqi boshqa, ishlatgan quroli ayri, kiygan kiyimi farqli va koʻrsatmasi boshqa, ishdan boʻshashi turli lashkarning moʻjizakor bir qoʻmondoni bir oʻzi butun sinflarning turli tuman rizqlari va farqli qurollari va kiyimlarini, jihozotlarining hech birini unutmasdan va adashtirmasdan bergan ajib lashkar va lashkargoh, shubhasiz ochiq darajada moʻjizaviy qoʻmondonni koʻrsatadi, taqdir bilan sevdiradi. Aynan shuning kabi, zamin yuzining lashkargohida va xar bahorda yangidan xizmatga olingan yangi Subhoniy lashkargohda, nabotot va hayvonot sinflaridan toʻrt yuz ming navning xilma-xil kiyim, rizq, aslaha, talim, vazifadan boʻshashlari gʻoyat mukammal va muntazam holda, hech birini unutmasdan, adashmasdan birgina buyuk qoʻmondon tarafidan berilgan zaminning bahor lashkargohi qay darajada inson lashkari va lashkargohidan katta va mukammal boʻlsa, siz oʻqiydigan askarlik fani qiyosi bilan diqqatli va aqli joyida boʻlganlarga shu daraja yer yuzining Hakimini, Robbini, Tadbirkorini va muqaddas Qoʻmondonini hayrat va taqdislar bilan bildiradi, tahmid va tasbeh bilan sevdiradi.

Yana bir misol: Bir moʻjizali shaharda millionlab elektr chiroqlari harakatlanib hamma joyni aylanadigan, yonish moddalari tugamaydigan tarzdagi elektr chiroqlari va fabrikasi, shaksiz, koʻrinib turgandek elektrni idora qilgan va sayyor chiroqlarni ijod qilgan, fabrikani qurgan va yonish moddalarini keltirgan moʻjizakor ustani va favqulodda qudratli elektrikchini hayratlar va tabriklar bilan tanitadi, ofarinlar bilan sevdiradi. Aynan shuning kabi, bu olam shahrida dunyo saroyining tomidagi yulduz chiroqlari, bir qismi astronomiyaning aytganiga qaralsa, yer yuzidan ming marta katta va zambarak oʻqidan yetmish marta tez harakat qilsada, intizomini buzmaydi, bir-biriga urilmaydi, soʻnmaydi, yonish moddalari tugamaydi. Siz oʻqigan astronomiyga asosan, yer yuzidan bir million martadan ziyod katta va bir million yildan koʻproq yashagan, Rahmoniy mexmonxonada chiroq va oʻchoq boʻlgan quyoshimizning yonishining davom etishi, oʻchmasligi uchun xar kun yer yuzining dengizlari qadar kerosin va togʻlaricha koʻmir yoki mingta yer kattaligida oʻtin yigʻinlari kerak. Uni va u kabi katta yulduzlarni kerosinsiz, oʻtinsiz, koʻmirsiz yondirgan, soʻndirmagan, birgalikda va tez aylantirhgan, bir-biriga urdirmagan nixoyatsiz qudrat va saltanatni, nurli barmoqlari bilan koʻrsatgan bu muhtasham koinot shahridagi dunyo saroyining elektr chiroqlari va idoralari keltirilgan misoldan qay darajada katta, mukammal boʻlsa, siz oʻqigan yoki endi oʻqiydigan elektr fanni qiyosi bilan bu koinot buyuk koʻrgazmasinig Sultonini, Munavvarini, Yaratuvchisini shu darajada nuroniy yulduzlarni guvoh koʻrsatib tanitadi, tasbehot bilan, taqdisot bilan sevdiradi, qullik qildiradi.

Bir kitobni tasavvur qilaylik: Bir satirda ingichka qilib bir kitob yozilgan va xar bir kalimasida ingichka qalam bilan bir Quron surasi bor. U oʻta manoli va butun masalalari bir-birini quvvatlagan va kotibini va muallifini favqulodda mahoratli va iqtidorli koʻrsatgan ajib bir majmua - shaksiz, kotibini va muxarririni kamoloti bilan, hunarlari bilan kundek bildiradi, tanitadi. Mashaalloh, Barakalloh jumlalari bilan taqdirlaydi. Aynan shuning kabi, bir qalam:

Bu koinot buyuk kitobining, birgina sahifasi boʻlgan zamin yuzida va birgina shakli boʻlgan bahorda uch yuz ming turdagi kitoblar hisoblangan uch yuz ming nabotiy va hayvoniy toifalarni birgalikda, bir-biri ichida yanglishsiz, xatosiz, chalkashmasdan, adashmasdan mukammal, muntazam bitgan, baʻzan daraxt kabi bir soʻzda bir qasidani va danak kabi bir nuqtada bir kitobning butun mundarijasini yozganini koʻz bilan koʻrgan ushbu nihoyatsiz manodor, xar soʻzida koʻp hikmatlar boʻlgan ushbu koinot majmuasi va bu olamning eng buyuk jismoniy kitobi Quron mazkur misoldagi kitobdan qay darajada katta va mukammal va manodor boʻlsa, siz oʻqigan tabiatshunoslik fani va maktabda amaliyot qiladigan oʻqish va yozish fani keng miqyosi bilan, durbin koʻzlari bilan koinot kitobining naqqoshini, kotibini cheksiz kamoloti bilan shu daraja tanitadi. "Allohu Akbar" jumlasi bilan bildiradi, "Subxanalloh" taqdisi bilan tarif qiladi, "Alhamdulillah" sanolari bilan sevdiradi.

Bu fanlarga qiyosan, yuzlab fanlardan xar bir fan keng miqyosi, xususiy oynasi, durbinli koʻzi va ibratli nazari bilan bu koinotning Xoliqi Zuljalolini ismlari bilan bildiradi. Sifatini, kamolotini tanitadi.

Allohning yagonaligining bu muhtasham va porloq dalili boʻlgan mazkur hujjatni dars berish uchun, Bayoni moʻjizaviy Quron koʻp takror bilan eng ziyoda

va

oyatlari bilan Xoliqimizni bizga tanitadi deb maktab yoshlariga tushuntirdim. Ular toʻliq qabul qilib, tasdiqlab: Rabbimizga benixoya shukr boʻlsin, toʻliq muqaddas va ayni haqiqat bir dars oldik. Alloh sizdan rozi boʻlsin, deyishdi! Men javoban aytdim:

Inson minglab xil azoblar bilan azob chekadigan, minglab turdagi lazzatlar bilan lazzatlanadigan bir jonli uskunadir. U oʻta ojizligi bilan birga cheksiz moddiy-manaviy dushmanlari va nixoyatsiz faqirligi bilan birga cheksiz, koʻrinmagan ehtiyojlari boʻlgan, toixtamay zavol topish va ayrilish tazirlirini yegan bir bechora maxluqdir. Lekin iymon va qullik bilan shunday bir Podshohi Zuljalolga bogʻlanib butun dushmanlariga qarshi bir tayanch nuqtasi va butun hojatlariga madad boʻladigan yordam nuqtasi topib, hamma mansub boʻlgan xoʻjayinining sharafi, maqomi bilan iftihor qiladi. Agar u shunday benixoya Qodir va Raxim bir podshohga iymon bilan bogʻlansa, qullik bilan xizmatiga kirsa va ajalning qatl elonini oʻzi uchun nafaqa ruxsatnomasiga aylantirsa, naqadar xursand, minnatdor va qanchalik shukr bilan iftixor qilishi mumkinligini qiyos qilinglar.

Maktab yoshlariga aytganim kabi, musibatdagi maxbuslarga ham takror batakror aytaman:

Uni tanigan va itoat qilgan zindonda boʻlsa ham, baxtiyordir. Uni unutgan saroylarda boʻlsa ham zindondadir, badbaxtdir. Hatto bir baxtyor mazlum qatl qilinayotib, badbaxt zolimlarga: Men qatl qilinmayapman. Balki vazifadan nafaqaga chiqib saodatga ketyapman. Men sizni abadiy qatl qilinishga mahkum deb koʻrganimdan, sizdan toʻliq qasosimni olyapman. لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ‌ deb xursand boʻlib jonini taslim qiladi.

Huva Nuqtasi

Juda aziz va siddiq qardoshlarim!

Qardoshlarim, لَا اِلهَ اِلَّا هُوَ va قُلْ هُوَ اللّهُ dagi هُوَ lafzida faqat moddiy jihatdan fikriy va xayoliy sayohatda havo sahifasining mutola qilgan paytim oniy bir suratda koʻringan zarif-nozik tavhid maʻnosida iymoniy yoʻlning benihoyat daraja oson va shart darajasida yengil ekanini, shirk va zalolatning yoʻli esa cheksiz darajada qiyin, imkonsiz va minglab ogʻirligini koʻrdim. Oʻta qisqa bir ishora bilan keng va uzun maʻnoni bayon qilaman.

Ha, qandayki bir hovuch tuproq yuzlab gullarga navbat bilan gultuvaklik qilgan idishi agar tabiat, sabablardan deb bilinsa: yo u idishda kichik miqyosda yuzlab, balki gullar sanogʻicha ma'naviy uskunalar, fabrikalar boʻlishi va yoxud bir hovuch tuproqdagi xar bir zarra turli hildagi barcha gullarni xar hil xususiyatlari va hayotdor jihozlari bilan yasashni bilishi, xuddi bir iloh kabi hadsiz ilmi va nihoyatsiz iqtidori boʻlishi lozim boʻladi. Xuddi shuningdek: Amr va irodaning bir arshi boʻlgan havoning, shamolning xar bir qismi, bir nafas va tirnoqchalik هُوَ lafzidagi havoda, kichik miqyosda, butun dunyodagi mavjud telefonlarning, telegraflarning, radiolarning, sanoqsiz va xar hil soʻzlashuvlarning markazlari, stantsiyalari, qabul qiluvchilari va uzatgichlari boʻlishi, sanoqsiz ishlarni barobar va bir onda qila olishi va yoki هُوَ dagi havoning, balki havo moddasining har bir qismining xar bir zarrasi barcha telefonchilar va turli hildagi barcha telegrafchilar va radio orqali soʻzlayotganlar sanogʻicha ma'naviy shaxsiyati, qobiliyatlari boʻlishi va barchasining tilini bilishi va ayni paytda boshqa zarralarga ham bildirishi, yoyishi kerak boʻladi. Chunki u vaziyat amalda qisman koʻrinyapti va havoning butun qismlarida u qobiliyat bor.

Demak, kufr ahli, tabiatparast va moddaparastlarning yoʻlida bir imkosizlik emas, balki zarralar sanogʻicha ilojsizlik, imkonsizlik va mushkulliklar ochiq-oydin koʻrinmoqda. Agar Sone'i Zuljaloldan deb qanbul qilinsa havo barcha zarralari bilan uning buyrugʻiga boʻysunuvchi askari boʻladi. Bir zarraning birgina intizomli vazifasichalik osonlik bilan hadsiz umumiy vazifalarini Xoliqining izni va quvvati bilan, Xoliqqa bogʻlanish va tayanish bilan, Sone'ining qudrati jilvasi bilan bir onda yashin tezligida va هُوَ talaffuzi va havoning tebranishi osonligida bajariladi. Ya'ni, qudrat qalamining hadsiz, gʻaroyib va muntazam yozuvlariga bir sahifa boʻladi. Zarralari qalamning uchi va zarralarning vazifasi esa qadar qalamining nuqtalari boʻladi. Bir zarraning harakati darajasida oson ishlaydi.

Demak, men لَا اِلهَ اِلَّا هُوَ va قُلْ هُوَ اللّهُ dagi fikriy sayohatimda havo olamini tomosha qildim. Unsurlarning sahifasini mutolaa qilar ekanman, ushbu qisqa haqiqatni tamoman yaqqol va batafsil aynalyaqiyn koʻrdim. هُوَ lafzida, havosida porloq burhon va bir vohidiyat yogʻdusi boʻlgani kabi, ma'nosida va ishorasida ham oʻta nuroniy bir ahadiyat jilvasi, juda quvvatli bir tavhid hujjati borligi angladim. U hujjatda هُوَ olmoshining mutlaq va mubham ishorasi qaysi zotga ishora qilishini aniqlash ishorati borligi uchun, ham Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon, ham zikr ahli - tavhid maqomida bu muqaddas kalimani koʻp takrorlashini ilmalyaqiyn orqali bildim.

Ha, masalan oq qogʻozga ikki-uch nuqta qoʻyilsa aralashishi, va bir odam xar hil ishlarni birdagina bajarsa chalkashishi, kichik jonzotga koʻp yuklar yuklansa ezilishi, bir til va bir quloq bir paytda koʻp soʻzlar birga kirib-chiqishi intizomini buzib alarashishini, aynalyaqiyn koʻrdimki: هُوَ ning kaliti va kompasi bilan fikran sayohat qilgan havo unsurimda xar bir boʻlagi, hatto xar bir zarrasi ichiga ming turdagi xar hil nuqtalar, harflar, kalimalar qoʻyilganda yoki qoʻyilsa, aralashmaganini va intizomini buzmaganini, juda koʻp turli-tuman vazifalar bajarsada, umuman chalkashtirmasdan bajarilgani va u boʻlak va zarraga juda koʻp ogʻir yuklar yuklansada hech zaiflik qilmasdan, orqada qolmasdan intizom bilan tashiganini, minglab turdagi soʻlar, boshqa-boshqa tarzda, ma'noda kichginagina quloq va tillarga mukammal intizom bilan kelib-chiqib, hech aralashmasdan, buzilmasdan kichkinagina quloqlarga kirib, oʻta nozik tillardan chiqadi.

Xar zarra va xar boʻlak bu hayratli vazifalarini bajarishda mukammal erkinlik bilan jozbador holat tili bilan va mazkur haqiqatning shahodati va tili bilan لَا اِلهَ اِلَّا هُوَ va قُلْ هُوَ اللّهُ اَحَدٌ deb aylanishini, toʻfon, yashin, chaqmoq va momaqaldiroq kabi havoni toʻqnashtiruvchi toʻlqinlar ichida intizomini va vazifasini hech buzmayapti va chalkashtirmayotganini, bir ish ikkinchi ishga mone boʻlmayotganini... aynalyaqiyn koʻrdim.

Demak, bu ishlarni bajarishga yo xar bir zarra va xar bir boʻlak havoda nihoyatsiz hikmati va nihoyatsiz ilmi, irodasi va nihoyatsiz quvvati, qudrati va butun zarralarga mutlaq hokim xossalari boʻlishi kerak. Bu esa zarralar adadicha imkonsiz va botildir. Hech bir shayton buni xayoliga keltirmaydi. Shunday ekan havo sahifasining haqqalyaqiyn, aynalyaqiyn, ilmalyaqiyn darajasida Zoti Zuljalolning cheksiz ilmi va hikmati bilan ishlatayotgan qudrat va qadar qalamining almashuvchi sahifasi va bir lavhi mahfuzning almashishlar olamida va oʻzgaruvchan ishlarida lavhi mahv va isbot nomli yozib buzadigan taxtasi hukmida ekani yaqqol.

Demak, havo unsurining birgina ovozlarning uzatilishi vazifasida mazkur vahdoniyatning jilvasi va mazkur ajoyibni koʻrsatgani hamda zalolatning cheksiz imkonsizligini namoyon etgani kabi, havo unsurining boshqa ahamiyatli vazifalaridan biri: elektr, tortish kuchi, itarish kuchi, ziyo kabi boshqa latifalarning uzatishda chalkashtirmay muntazaman ovozlarni tahsishdagi vazifani qilgan payti, butun nabotot va hayvonotga nafas olish va urchitish kabi hayotga zarur narsalarni mukammal intizom bilan yetishtirmoqda. Ilohiy amr va irodaning bir arshi ekanini qat'iy bir suratda isbotlayapti.

Daydi tasodif, koʻr quvvat, kar tabiat va aralash, maqsadsiz sabablar va ojiz, jonsiz, johil moddalar havo sahifasining kitobatiga va vazifalariga aralashishining umuman ehtimol va imkoni yoʻqligini aynalyaqiyn darajasida ٦ۀotlaganiga qat'iy qanoat hosil qildim. Xar bir zarra va xar bir boʻlak havo holat tili bilan لَا اِلهَ اِلَّا هُوَ va قُلْ هُوَ اللّهُ اَحَدٌ deyishini bildim. هُوَ kaliti bilan havoning moddiy jihatidagi bu hayratga soluvchi ekanini koʻrganimdek, havo unsuri ham bir هُوَ sifatida misol olami va ma'no olamiga bir kalit boʻldi.

Misol olami son-sanoqsiz suratga oluvchi asboblar va xar bir asbob chegarasiz dunyoviy hodisalarni bir paytda umuan aralashitirmasdan olayotganini koʻrdim. Minglab dunyo qadar katta va keng uxroviy va foniy kinoning foniy va davomsiz hollari va vaziyatlarini, oʻtkinchi hayotlarining mevalarini abadiy tomoshagohlarda va Jannatda abadiy saodat sohiblariga dunyo mojarolarini va eski xotiralarini lavhalari bilan koʻziga koʻrsatish uchun juda katta suratgir uskunasi ekanini bildim. {(Izoh) Ammo zohir haqiqatlar kabi kuchli burhonlar va hujjatlar bilan isbotlashga vaqt va zamin, holat va vaziyat izn bermagani uchun tugatildi.}

Lavhi Mahfuzning ham misol olamining ham ikki hujjati va ikki kichik namunasi va ikki nuqtasi - inson boshidagi xotira hissi va xayol hissi moshdek kichik boʻlsada, umuman aralashtirmasdan, mukammal intizom bilan ichida katta kutubxonachalik ma'lumot yozilishi qat'iy isbotlaydiki, ikki hisning buyuk va katta namunalari misol olami bilan Lavhi Mahfuzdir. Havo va suv unsurlariga, xossatan nutfalarning suvi va havo unsuri tuproq unsuridan ancha ustun, anchayin hikmat va iroda bilan, qadar va qudrat qalami bilan yozilishiga, tasodif va koʻr quvvatning, kar tabiatning, jonsiz va nishonsiz sabablarning aralashishi yuz daraja imkonsiz va hech bir jihatda mumkin emasligini, Hakimi Zuljalolning qadar qalami va hikmatining sahifasi ekanligi ilmalyaqiyn orqali qat'iy bilindi.

(Davomi hozircha yozdirilmadi. Barchaga minglab salom.)

Oʻn Toʻrtinchi Soʻz

Qur'oni Hakimning va Qur'onning haqiqiy mufassiri boʻlgan hadisning bir qancha yuksak va buyuk haqiqatlariga chiqish uchun taslim va itoati nuqsonli qalblarga yordam beradigan zinapoyalar hukmida u haqiqatlarning bir qancha oʻrnaklariga ishora qilamiz. Xotimasida ibrat darsi va inoyat siri bayon etiladi. U haqiqatlardan Hashr va Qiyomatning oʻrnaklari Oʻninchi Soʻzda, bilxossa Toʻqqizinchi Haqiqatida zikr etilgani uchun takrorlashga ehtiyoj yoʻq. Faqat boshqa haqiqatlardan namuna sifatida "Besh masala"ni aytib oʻtamiz.

Birinchisi: Masalan: خَلَقَ السَّموَاتِ وَالْاَرْضَ فِى سِتَّةِ اَيَّام

"Olti kunda osmonlar va yerni yaratdik" deyish orqali balki ming va ellik ming yil kabi uzun zamondan iborat boʻlgan Qur'on kunlari bilan inson dunyosi va hayvonot olami olti kun yashashiga ishora qilgan yuksak haqiqatiga qanoat hosil qilish uchun, bir kun hukmida boʻlgan xar bir asrda, xar bir yil, xar bir kunda Fotiri Zuljalolning yaratgan oquvchi olamlarni, kezuvchi koinotlarni, oʻtkinchi dunyolarni guvohlar e'tiboriga koʻrsatamiz. Goʻyo insonlar kabi dunyolar xar biri musofirdir. Xar mavsumda Zoti Zuljalolning amri bilan olam toʻladi, boʻshaladi.

Ikkinchisi: Masalan:

kabi oyatlarning ifoda qiladiki: "Butun ashyolar, butun holatlari bilan vujudga kelmasdan va kelgandan soʻng, ketgandan soʻng yozilgan, yoziladi va yozilmoqda." deb oliy haqiqatiga qanoat hosil qilish uchun Naqqoshi Zuljalol roʻyi zamin sahifasida, xar mavsumda, boxusus bahorda almashtirgan nihoyatsiz intizomli maxluqotning vujudining mundarijasini, hayot yoʻlini, harakati dasturini urugʻida, danagida, ildizida ma'naviy suratda qoʻygan va muhofaza etganini, yoʻq boʻlgandan soʻng mevasida aynan qadar qalami bilan, oddiy urugʻchalariga maʻnan yozganini, hatto xar oʻtkinchi bahorda, hoʻl-quruq nima boʻlsa, oz sonli zarracha va suyak boʻlgan urugʻda, oʻlgan oʻtinda mukammal intizom bilan muhofaza qilganini guvohlar e'tiboriga koʻrsatmoqdamiz. Goʻyo xar bahor bir gul kabi, oʻta intizomli va oʻlchovli tarzda zamin yuziga bir Jamiyl va Jaliylning qoʻli bilan taqilib uziladi, qoʻyilib olinadi. Demak bu haqiqat ekan: Qadar qalamining sahifasi boʻlgan Lavhi Mahfuzning faqat bir aksining jilvasi, Rabboniy san'at mundarijasi, gʻaflatdagilarning tilida "tabiat" deyilgan fitriy kitobatni, san'at naqshini, taʻsirga boʻysungan hikmat jadvalini "yaratuvchi tabiat" deb manbaʻ va yaratuvchi qabul etishi, insonning eng ajib zalolati hisoblanadi. اَيْنَ الثَّرَا مِنَ الثُّرَيَّا Haqiqat qayerda? Gʻaflat ahlining qabul qilgan narsasi qayerda?

Uchinchisi: Masalan, hamala-i arsh va yer va osmonlarning vazifa yuklangan farishtalari va boshqa bir qism malaklar haqida Sodiq Muxbir tasvir qilgan, masalan qirq ming boshli, xar bir boshida qirq ming tili boʻlgan, xar bir tilida qirq ming tasbehot qililishini, intizom, kulliyat va qulligining kengligini ifodalagan haqiqatga chiqish uchun shunga diqqat qilgin: Zoti Zuljalol

kabi oyatlar bilan ochiqchasiga aytyaptiki: Mavjudotning eng buyugi va kulliyi, oʻz kulliyatiga koʻra va azamatiga munosib tarzda tasbeh qilganini koʻrsatadi va shunday koʻrinadi. Bir tasbeh aytuvchi dengiz boʻlgan shu osmonlarning tasbeh kalimalari quyoshlar, oylar, yulduzlar boʻlgani kabi, hamd va tasbeh aytuvchi qush boʻlgan bu zaminning tahmid lafzlari hayvonlar, oʻsimliklar va daraxtlardir.

Demak xar bir daraxtning, xar bir yulduzning kichik tasbehlari boʻlgani kabi, zaminning ham, xar bir qit'asining ham, xar bir togʻ va daryoning ham, quruqlik va dengizining ham, osmonlardagi xar bir falakining ham, xar bir burjining ham kulliy tasbehlari bor. Ushbu minglab boshi boʻlgan zaminning xar bir boshida yuz minglab til hisoblangan va xar bir tilda yuz ming tarzda tasbehot gullarini, tahmidot mevalarini misol olamida tarjimonlik qilib koʻrsatadigan va ruhlar olamida misol sifatida e'lon qiladigan, unga koʻra albatta bir vazifador farishtasi bor.

Ha, koʻp sonli ashyolar bir jamoat shakliga kirsa, bir ma'naviy shaxs boʻladi. Agar jamiyat uyushib birdamlik shaklini olsa, uni misol qiladigan ma'naviy shaxs bir jihatda ma'naviy ruhi va tasbehga aloqador vazifasini qiladigan buyruq olgan farishta boʻladi. Demak qara. Misol sifatida ushbu Barla qishlogʻining, shu togʻ tilining muazzam soʻzi boʻlgan uyimizning yonidagi chinor daraxtiga qara, koʻr: Daraxtning uch boshining xar boshida necha yuz shox tillari bor va xar tilda qara, necha yuz oʻlchovli muntazam meva soʻzlari bor va xar mevaga e'tibor ber, necha yuz qanotli oʻlchovli urugʻcha harflari, كُنْ فَيَكُونُ amriga sohib Sone'i Zuljaloliga naqadar balogʻatli madh va tushunarli tasbeh aytganini eshitganing, koʻrganing kabi, unga vazifador farishta ham, unga koʻra ma'no olamida koʻp tillari bilan tasbehotini misol qiladi va hikmatan shunday boʻlishi kerak.

Toʻrtinchisi: Masalan:

kabi oyatlarning ifoda etgan yuksak haqiqatlarga, Qodiyri Mutlaq shu daraja oson va tezlik bilan, ishga kirishmasdan va tegilmasdan narsalarni xalq etadiki, faqat bir amr bilan ijod qilishi koʻrinmoqda, tushunilmoqda.

Yana Sone'i Qodiyr bagʻoyat san'atli asarlarga yaqindir, lekin san'atli asarlar Undan oʻta uzoqdir. Nihoyatsiz kibriyosi bilan birga, oʻta juz'iy va kichik ishlarni ham, ahamiyat bilan tartiblaydi va san'at goʻzalligidan xorij qoldirmaydi.

Qur'onning bu haqiqatiga, mavjudotda koʻringan mutlaq osonlik ichida eng mukammal intizom guvohlik qilgani kabi, quyidagi misol ham uning hikmatining sirini koʻrsatadi.

Sone'i Zuljalolning eng goʻzal ismlaridan Nur ismining xira bir oynasi boʻlgan Quyoshning Rabboniy amr va Ilohiy boʻysundirish bilan sazovor boʻlgan vazifalari shu haqiqatni inson fahmiga quyidagicha yaqinlashtiradi:

Quyosh yuksakligi bilan barobar butun shaffof va porloq narsalarga bagʻoyat yaqin, balki ularga oʻzlaridan ham yaqin ekani, jilvasi, timsoli va tasarrufga oʻxshash koʻp jihatlar bilan ularni ta'sir ostiga olgan. Shaffof narsalar esa Undan minglab yil uzoqdir. Uni hech bir jihatda ta'sir ostiga ololmaydi, yaqinlik da'vo qila olmaydilar.

Quyosh xar bir shaffof zarraga, hatto ziyosi qayerga yetgan boʻlsa u yerda hozir va nozir boʻlganidek, u zarraning qobiliyat va rangiga koʻra Quyoshning aksi va bir turdagi timsoli koʻrinishi bilan tushuniladi.

Quyoshning nuroniyligining buyukligi darajasida qamrovi, taʻsiri koʻpayadi. Nuroniyatining buyukligidan, eng kichik narsalar undan yashirinib qocha olmaydi. Demak, kibriyosining azamati juz'iy va kichik narsalarni nuroniyat siri orqali tashqarida qoldirish emas, aksincha qamrovi doirasiga oladi.

Quyoshni, sazovor boʻlgan jilvalarida va vazifalarida farazan oʻz xohishiga koʻra taʻsir qilishini faraz qilsak, shu daraja osonlik, tezlik va kenglik ichida zarradan, qatradan, dengiz yuzidan sayyoralargacha Ilohiy izn bilan shunday ishlayaptiki, buyuk tasarruflarni yolgʻiz bir amrning oʻzi bilan bajaradi deb xayolga keltirish mumkin. Zarra bilan sayyora Uning amri qarshisida tengdir. Dengiz yuziga bergan fayzni zarraga ham qobiliyatiga koʻra mukammal intizom bilan beradi. Osmon dengizining yuzida ziyodor bir pufakcha va Qodiyri Mutlaqning Nur ismining jilvasiga xira bir oynacha boʻlgan shu quyoshning, shu haqiqatning uch asosining namunalariga shubhasiz sazovor boʻlganini koʻryapmiz.

Albatta quyoshning nur va harorati - ilm va qudratiga nisbatan tuproq kabi xira hisoblangan, "Nuru-n Nur, Munavviru-n Nur, Muqaddiru-n Nur" boʻlgan Zoti Zuljalol hamma narsaga ilm va qudrati bilan nihoyatsiz yaqin, hozir va nozirdir. Ashyolar esa Undan oʻta uzoq ekaniga va qiyinchiliksiz, ishga kirishmasdan, osonlik bilan ishlarni shu darajada qiladiki, yolgʻiz amr qilishning tezlik va osonligi bilan ijod qiladi. Buni tushunilganiga, ham hech narsa, juz'iy-kulliy, kichik-katta qudrati doirasidan tashqariga chiqmaganiga va kibriyosi ihota etganiga shuhud darajasida iymoniy yaqiyn bilan iymon etamiz va iymon keltirish kerak.

oyatidan to

ga qadar...

oyatidan to

gacha...

oyatidan

oyatiga qadar...

oyatidan

oyatiga qadar rububiyati azamatining hududlari va uluhiyatining kibriyosi tutib turgan Azal va Abad Sultoni, shu ojiz va nihoyatsiz zaif va nihoyatsiz faqir va nihoyatsiz muhtoj va yolgʻiz bir juz'iy ixtiyor bilan yaratishga qobiliyati boʻlmagan zaif kasb bilan jihozlangan Bani Odamga Qur'onning shiddatli shikoyatlari, azim tahdidlari va mudhish qoʻrqitishlari qanday hikmatga binoan va qaysi jihatdan muvofiq keladi, qanday suratda munosib boʻladi, degan savollarga chuqur va yuksak haqiqatga qanoat hosil qilish uchun quyida keladigan ikki misolga qara:

Birinchi Misol: Masalan shohona bir bogʻ boʻlsa. Unda sanoqsiz mevali va guldor san'atli asarlar bor. Uni nazorat qilish uchun juda koʻp xizmatchilar ta'yin etilgan. Bir xizmatkorga bogʻga tarqaladigan va ichiladigan suvning yoʻlidagi teshikning qopqogʻini ochish vazifasi yuklangan. Lekin u tanballik qilib, teshikning qopqogʻini ochmadi. Bogʻning yetilishiga xalal keldi va yoki quridi. Shunda Xoliqning Rabboniy san'atidan, Sultonning shohona nazoratidan, ziyo, havo va tuproqning qullik xizmatidan boshqa butun xizmatchilarning u betayindan shikoyat qilishga haqqi boʻladi. Chunki xizmatlarini natijasiz qoldirdi yoki zarar keltirdi.

Ikkinchi Misol: Katta bir Sultonning kemasida oddiy odam kichik vazifani tark etishi orqali butun kemadagi xodimlar xizmatining natijasiga halal keltirgani uchun va ba'zan mavh etgani uchun, barcha xodimlar nomidan kema sohibi undan qattiq shikoyat qiladi. Zarar keltirgan odam: "Men oddiy odamman, kichik e'tiborsizligim sababli bunday gʻazabga loyiq emas edim", deya olmaydi. Chunki bitta yoʻqlik hadsiz yoʻqliklarni keltirib chiqaradi. Lekin vujud oʻziga koʻra samara berar. Chunki bir narsaning borligi butun sharoit va sabablarning borligiga bogʻliq. Uning yoʻqligi, yoʻq boʻlishi bir shartning yoʻq boʻlishi va bir qismning yoʻqligi bilan natijasi e'tibori bilan yoʻqlikka ketgan boʻladi. Shuning uchun: "Buzish ta'mirdan juda koʻp marta oson ekani" hammaga ma'lum bir dasturga aylangan.

Modomiki kufr va zalolat, tugʻyon va ma'siyatning asoslari inkor va rad etish, tark qilish va qabul qilmaslik ekan, zohiran naqadar musbat va vujudli koʻrinsada, haqiqatda yoʻqlik, adamdir. Shunday ekan u yuqumli jinoyat hisoblanadi. Boshqa mavjudotning amallari natijasiga halal bergani kabi Ilohiy ismlarning jamollari jilvasiga ham parda tortadi.

Demak, hadsiz shikoyatga haqqi boʻlgan mavjudot nomidan, mavjudotning sultoni osiy insondan azim shikoyat qiladi. Bu ayni hikmat va u osiy shiddatli tahdidlarga albatta haqdor va dahshatli jazo bilan qoʻrqitishga, shubhasiz loyiqdir.

XOTIMA

Ey, gʻaflatga shoʻngʻib, bu hayotni shirin koʻrib, oxiratni unutib, dunyoga talbgor boʻlgan badbaxt nafsim! Bilasanmi, nimaga oʻxshaysan? Tuyaqushga... U ovchini koʻradi lekin ucha olmaydi, ovchi uni koʻrmasin deb boshini qumga suqadi. Kattakon gavdasi esa tashqarida. Ovchi uni koʻradi. Lekin u koʻzini qumda yumgan, koʻrmaydi.

Ey nafs! Bu misolga qara, butun diqqatni dunyoga qaratish - aziz lazzatning qanday qilib qiynaydigan azobga aylantirishini koʻr.

Masalan, bu qishloqda (ya'ni Barlada) ikki odam bor. Birining yuzdan toʻqson toʻqqiz doʻstlari Istanbulga ketgan. Chiroyli hayot kechirishyapti. Lekin u bir oʻzi bu yerda qolgan. U ham u yerga ketadi. Shuning uchun bu odam Istanbulga mushtoq, u yerni oʻylaydi. Doʻstlarga qovushishni istaydi. Qachonki unga: "U yerga bor!", deyilsa, sevinib, kulib ketadi. Ikkinchi odam esa, yuzdan toʻqson toʻqqiz doʻstlari bu yerdan ketgan. Bir qanchasi yoʻq boʻlgan. Bir qismi na koʻradigan, na koʻrinadigan yerlarga ketgan. Abgor boʻlib ketishgan, deb oʻylaydi. Bu bechora ulrning barchasining oʻrniga faqat bir musofir bilan ovunib tasalli topishni istaydi. Bu orqali qiynovchi firoq azobini yopishni istaydi.

Ey nafs! Boshda Habibulloh (s.a.v.), barcha doʻstlaring qabrning narigi tarafidalar. Bu yerda qolgan bir-ikkitasi esa, ular ham ketishyapti. Oʻlimdan choʻchib, qabrdan qoʻrqib, boshingni oʻgirma. Qabrga mardona qara, tingla, nimani talab qilyapti. Erkakchasiga oʻlimning yuziga kul. Qara, nimani istayapti. Zinhor gʻofil boʻlib, ikkinchi odamga oʻxshama.

Ey nafsim! "Davr oʻzgargan, asr boshqalashgan, hamma dunyoga shoʻngʻigan, hayotga topinyapti. Tirikchilik dardi bilan sarxush", dema. Chunki oʻlim oʻzgarmayapti. Firoq boqiy emas. Bashariy ojizlik, insoniy faqirlik oʻzgarmayapti, koʻpayyapti. Inson yoʻlovchiligi tugamayapti, tezlashyapti.

Yana "Men ham hamma kabiman", dema. Chunki, boshqalar senga qabr eshigigacha sheriklik qiladi. Musibatda hamma bilan birga boʻlish, degan tasalli esa qabrning narigi tarafida umuman asossiz. Oʻzingni egasiz ham hisoblama. Chunki bu dunyo musofirxonasiga hikmat nazari bilan qarasang, hech bir narsani nizomsiz, gʻoyasiz koʻrmaysan. Qanday qilib sen nizomsiz, gʻoyasiz qolishing mumkin?! Zilzila kabi voqealar olamdagi hodisalar tasodif oʻyinchogʻi emasligini koʻrsatadi. Masalan, zaminga nabotot va hayvonot turlaridan kiydirilgan bir-biri ustida, bir-biri ichida gʻoyat muntazam va gʻoyat naqshinkor koʻylaklar - boshdan oyoq gʻoyalar bilan, hikmatlar bilan bezalgan, jihozlanganlarini koʻrib, oʻta oliy gʻoyalar ichida mukammal intizom bilan majzub Mavlaviydek doira aylantirishini inson biladi. Lekin bani Odamdan, xususan ahli iymonning bir qism gʻaflatli xunuk xatti-harakatlarning ma'naviy ogʻirligidan yer kurrasi yelka silkitishiga oʻxshagan zilzila, {(Hoshiya) Izmirning zilzilasi munosabati bilan yozilgan.} oʻlim kabi hayotiy hodisalarini, bir dinsiz kimsa gʻoyasiz, tasodifiy deb oʻylab, barcha jabrdiydalarning ayanchli yoʻqotishlarini evazsiz, foydasiz ketgan deb nashr orqali koʻrsatib, mudhish bir umidsizlikka tushiradi.

Ham ulkan xato, ham ulkan zulm qiladi. Aslida bunday hodisalar bir Hakimi Rahimning amri bilan ahli iymonning foniy molini sadaqaga aylantirib boqiylashtirish va ne'matga nonkoʻrlik qilgani uchun gunohlarga kafforatdir.

Bir kun keladi, shu itoatli zamin yuzining ziynati boʻlgan insonlarning hatti harakatlarini shirk aralash, shukrsiz, xunuk deb topib, Xoliqning amri bilan ulkan zilzila orqali butun yuzini sidiradi, tozalaydi. Allohning amri bilan ahli shirkni jahannamga toʻkadi. Ahli shukrga: "Qani, jannatga marhamat qiling", deydi.

OʻN TOʻRTINCHI SOʻZNING ILOVASI

Bu sura, Yer Kurrasi harakat va zilzilasida vahiy va ilhomga binoan amr ostida tebranishini qat'iyan ifoda qiladi. Ba'zan esa titraydi.

Ma'naviy va ahamiyatli bir tarafdan, hozirgi zilzila munosabati bilan berilgan olti-yetti kichik savolga, qalbga yana ma'naviy eslatma yordamida berilgan javoblar keldi. Batafsil yozishni necha bor niyat qilsamda, izn berilmadi. Faqat qisqacha va xulosa tarzida yoziladi.

Birinchi Savol: Bu buyuk zilzilaning moddiy musibatidan ham alamli, zilzila davomidagi ma'naviy musibat hisoblangan qoʻrquv va gʻam qaygʻu butun mamlakatda aksariyat xalqning tungi istirohatini buzib, dahshatli azob berishining sababi nima?

Yana ma'naviy javob: Ramazoni Sharifning tarovih vaqtida, radio orqali kamoli sevinch va surur bilan, sarxushlarcha, oʻta havas bilan qoʻshiqlar kuylanishi va ba'zan qizlarning tovushlari bilan bu muborak Islom markazining xar burchagida jozibali eshittirilishi natijasida bu qoʻrquv azobini berdi deyildi.

Ikkinchi Savol: Nima uchun bu samoviy toʻqmoq kofirlarning mamlakatida ularning boshlariga kelmayapti? Bechora musulmonlarga kelmoqda?

Javob: Buyuk xatolar va jinoyatlar kechiktirilib katta markazlarda, kichik jinoyatlar esa tezlashtirilib kichik markazlarda berilgani kabi, muhim bir hikmatga binoan, kufr ahlining jinoyatlarining asosiy qismi Mahshargohdagi Buyuk Mahkamaga qoldirilyapti, iymon ahlining xatolarining jazosi esa qisman bu dunyoda beriladi.

{(Izoh) Rus kabi millatlar (bu taʻbir SSSR davri Rusiyasiga tegishli), hukmi tugagan va oʻzgartirib yuborilgan bir dinni tark etib, haq, abadiy va hukmi tugamagan dinga xiyonat qilish darajasida Allohni gʻazablantirmagani uchun, hozircha zamin ularni qoʻyib bularga shiddatlanyapti.}

Uchinchi Savol: Ba'zi shaxslarning xatosi tufayli kelgan bu musibat mamlakatda bir daraja umumiy shakl olganining sababi nima?

Javob: Umumiy musibat aksariyatning xatolari tufayli yuzaga keladi. Bunga binoan, zolim shaxslarning harakatlariga aksariyat insonlar oʻz xatti-harakatlari bilan, yoki ularni ma'qullash orqali yoki ularga yon bosish bilan tarafdor boʻlgani sababli ma'nan ishtirok etadilar, ommaviy musibatga sababchi boʻladilar.

Toʻrtinchi Savol: Modomiki bu zilzila musibati xatolarning natijasi va gunohlarning kafforati ekan, ma'sumlarning va begunohlarning u musibat ichida yonishining sababi nima? Allohning adolati bunga qanday yoʻl qoʻyadi?

Yana ma'naviy tarafdan javob: Bu masala taqdir masalasiga taalluqli boʻlgani uchun, Qadar Risolasiga havola qilib, bu yerda shuning oʻzi aytildi:

Ya'ni: "Shunday bir balo va musibatdan saqlaningizki, u kelgan vaqt faqatgina zolimlarga xos boʻlib qolmay, ma'sumlarni ham yoqadi".

Bu oyatning siri quyidagicha: Bu dunyo tajriba va imtihon maydonidir, taklif va mujohada diyoridir. Imtihon va taklif, musobaqa va mujohada bilan Abu Bakrlar a'loyi illiyinga chiqishi, Abu Jahllar esa asfali sofiliynga tushishi uchun haqiqatlarning yashirin qolishini taqozo qiladi. Agar ma'sumlar bunday musibatlarda sogʻlom qolsaydi, Abu Jahllar aynan Abu Bakrlar (R.A.) kabi taslim boʻlib, mujohada va ma'naviy taraqqiyot eshigi yopilar va taklif siri buzilar edi.

Modomiki, mazlumning zolim bilan birga musibatga tushishi Ilohiy hikmatga binoan kerak ekan, bechora mazlumning rahmat va adolatdan qanday hissasi bor?

Bu savolga javoban aytildiki: Musibatdagi gʻazab va shiddat ichida ularga bir rahmat jilvasi bor. Chunki ma'sumlarning foniy mollari ular nomidan sadaqa boʻlib, boqiy bir mol hukmiga oʻtadi. Foniy hayotlari esa boqiy hayot qozontiradigan darajada bir navʻ shahidlik boʻladi. Nisbatan oz va vaqtinchalik mashaqqat va azobdan buyuk va doimiy yutuqni qozontirgan bu zilzila ular uchun gʻazab ichida rahmatdir.

Beshinchi Savol: Odil va Rahiym, Qodiyr va Hakiym boʻlgan Zot nima uchun xususiy xatolarga xususiy jazo bermay, ulkan bir unsurni, ya'ni yerni hujum qildiradi. Bu hol rahmatining jamoliga va qudratining qamroviga qanday qilib muvofiq keladi?

Javob: Qodiyri Zuljalol xar bir unsurga koʻp vazifalar bergan va xar bir vazifa koʻp natijalar beradi. Bir unsurning birgina vazifasida, birgina natijasi xunuk, yomon va musibat boʻlsada, boshqa xayrli natijalari bu natijani ham xayrga aylantiradi.

Agar ushbu bitta xunuk natija vujudga kelmasligi uchun, insonga gʻazab qilgan unsur u vazifadan manʻ etilsa, u natijalar sanogʻicha xayrlar tark etiladi va kerakli xayrni qilmaslik yomonlik boʻlgani sababli, xayrlar sanogʻicha yomonliklar qilingan hisoblanadi. Bitta yomonlik kelmasin deb bunday qilish oʻta xunuk hamda hikmat va haqiqatga xilof, nuqsondir. Qudrat, hikmat va haqiqat nuqsondan pokdir.

Modomiki bir qism xatolar unsurlarni va yerni gʻazabga keltiradigan darajada ulkan isyon va koʻp maxluqlarning huquqiga haqoratli tajovuz hisoblanar ekan, albatta jinoyatning haddan tashqari xunukligini koʻrsatish uchun, ulkan unsurga, umum vazifalari ichida: "Ularni tarbiyalab qoʻy", deb amr berilishi ayni hikmat, adolat va mazlumlarga ayni rahmatdir.

Oltinchi Savol: Gʻaflatdagilar zilzilaning Yer Kurrasi ichidagi ma'danlar inqilobining natijasi ekanini jar soladi. Xuddi tasodifiy, tabiiy va maqsadsiz hodisa sifatida qaraydi. Bu hodisaning ma'naviy sabablarini va natijalarini koʻrmaydiki, koʻzlari ochilsa. Ular suyangan moddiy jihatning biror haqiqati bormi?

Javob: Zalolatdan boshqa hech qanday haqiqati yoʻq. Chunki xar yili ellik milliondan koʻproq naqshli, intizom bilan liboslarni kiygan va yangilab turgan Yer Kurrasining ustidagi minglab turlardan bittasi: masalan, pashsha sinfining sanoqsiz vakillaridan bir vakilining yuzlab a'zolaridan bitta a'zosi boʻlgan qanotining maqsad, iroda, xohish va hikmat jilvasiga sazovorligi, unga nisbatan loqayd qolmagani va oʻz-oʻziga tashlab qoʻymagani hadsiz jonzotlarning beshigi, onasi, panogohi va homiyi boʻlgan ulkan Yer kurrasining ahamiyatli faoliyat va holatlarigina emas, balki hech bir narsasi, kichik boʻlsin, katta boʻlsin, Ilohiy iroda, ixtiyor va maqsaddan tashqarida emasligini koʻrsatadi. Biroq Qodiyri Mutlaq, hikmatining taqozosi bilan, zohiriy sabablarni oʻz tasarrufiga parda qiladi. Zilzilani iroda qilgan vaqti ba'zi ma'danlarni harakatlanishga buyurib, olovlantiradi.

Boringki, ma'danlarning inqiloblari boʻlsa ham, baribir Ilohiy amr va hikmat bilan yuzaga chiqadi, boshqa tarzda boʻlmaydi. Masalan, bir kishi miltiq bilan birovni otdi. Otgan odamga umuman e'tibor bermay, butun diqqat e'tiborni faqat miltiqning ichidagi poroxning oʻt olish nuqtasigagina qaratilsa, bechora oʻldirilgan odamning huquqini butunlay toptaladi. Bu holat naqadar ablahlik va devonalik boʻlsa, shuning kabi Qodiyri Zuljalolning itoatli bir xizmatkori, balki kemasi, tayyorasi boʻlgan Yer kurrasining ichida sodir boʻlgan, hikmat va iroda bilan yigʻilgan bir bombani, "gʻaflat va tugʻyondagilarning koʻzini ochish uchun oʻt och" deb buyurilgan Rabboniy amrni unutish va tabiatga yoyish ahmoqlikning eng jirkanchidir.

Oltinchi savolning davomi va izohi: Zalolatdagilar va dinsizlar tutgan yoʻlini muhofaza qilish va iymon ahlining uygʻonishiga toʻsiq boʻlish uchun shunday gʻarib qaysarlik va ajib ahmoqlik qiladiki, insonni inson boʻlganiga pushaymon qiladi.

Masalan: Soʻnggi vaqtlarda insonlarning bir daraja ommaviy shakl olgan zulmli, zulmatli isyonidan koinot va barcha unsurlar qizishgani, hamda yer va osmonlar Xoliqi xususiy Rububiyati bilan emas, balki butun koinotning, butun olamlarning Rabbi va Hokimi boʻlgan jihati bilan umumiy va keng koʻlamda oʻzini bildirib, butun koinotda va rububiyatning umumiy doirasida insoniyatni uygʻotish, dahshatli tugʻyonidan voz kechirish va ular tanishni istamagan koinot Sultonini tanitish uchun oʻxshashi yoʻq, toʻxtatib boʻlmaydigan suv, havo va elektrdan zilzilani, toʻfonni va ommaviy urushlar kabi umumiy va dahshatli ofatlarni chiqarib, ular bilan insoniyatning yuziga urdi. Bu orqali Hikmatini, Qudratini, Adolatini, Qayyumiyatini, Irodasini va Hokimiyatini oʻta zohiriy suratda koʻrsatdi. Inson suratidagi bir qancha ahmoq shaytonlar umumiy Rabboniy ishoralar va Ilohiy tarbiyaga nisbatan ablahcha inkor orqali qarshi chiqib: "Tabiat ishi, moddaning portlashi, tasodifiy. Quyoshning harorati bilan elektrning toʻqnashuvi. Butun mashinalarni Amerikada besh soat toʻxtatib qoʻygan va Qastamoʻnu viloyatining osmonida va havosida samoni qizartirib, yongʻinga aylandi" deb, ma'nosiz safsata sotishyapti. Zalolatdan kelgan cheksiz jaholat va dinsizlikdan kelib chiqqan xunuk qaysarlik tufayli, sabablar faqat bahona, bir parda ekanini bilishmaydi. Togʻdek archa daraxtining jihozlarini toʻqish va yetishtirish uchun bir qishloq kattaligida yuz fabrika va dastgoh zarurligiga qaramasdan, kichik danakni koʻrsatib: "Bu daraxt shundan chiqqan" deb, Sone'ning archada koʻrsatgan minglab moʻ'jizasini inkor qilgani singari, ba'zi zohiriy sabablarni koʻrsatadi. Xoliqning ixtiyor va hikmat bilan yuritayotgan juda buyuk rububiyat faoliyatini yoʻqqa chiqaradi. Ba'zan juda chuqur va bilib boʻlmaydigan, juda ahamiyatli, ming jihatda hikmatli bir haqiqatga fanda bir nom beradi. Goʻyo u nom orqali mohiyati anglashilib, oddiylashib, hikmatiz, ma'nosiz boʻlib qolgandek.

Xullas kel! Ablahlik va ahmoqlikning nihoyatsiz darajalarini koʻr. Ular yuz sahifa bilan ta'riflansa va hikmatlari bayon etilsa ham, tamoman bilinishi qiyin boʻlgan chuqur va keng noma'lum haqiqatga nom beradi, ma'lum narsadek "Bu falon narsa," deydi. Masalan, quyoshning bir moddasi bilan elektrning toʻqnashuvidir.

Umumiy iroda, ixtiyor va butun turlarga hokimlikning unvonlari boʻlgan va "Odatulloh" nomi bilan bilingan fitriy qonunlarning birini, xususiy va qasdiy rububiyat hodisasi sifatida koʻrsatib, uni umumiy qonunlardan ajratib qoʻyadi. Bu ajratish orqali uning munosabatini ixtiyoriy irodadan kesadi. Soʻng tutib tasodifga, tabiatga havola qiladi. Abu Jahldan ham koʻproq nodonlik qiladi. Bamisoli bir askarning yoki bir qoʻshinning jangda qozongan zafarini, faqat askarlik nizomi va qonuniga bogʻlab, qoʻmondonidan, podshohidan, hukumatidan va maqsadli harakatlardan aloqasini uzgan odam singari osiy devonaga aylanadi.

Hamda bir danakdan mevali daraxt yaratilgani kabi oʻta moʻ'jizali bir usta tirnoqdek oʻtin boʻlagidan yuz kilolik turli taomlarni, yuz arshin xilma hil gazmollarni chiqarsa, bir odam u oʻtin boʻlagini koʻrsatib "Ular bundan tabiiy va tasodifiy tarzda chiqqan" deb, ustaning ajib san'atlarini, hunarlarini yoʻqqa chiqarishi qay daraja ahmoqlik boʻlsa, aynan shuningdek...

Yettinchi savol: Yer bilan bogʻliq bu hodisa, bu mamlakatning Islomiy aholisiga tegishli ekanini va ularni nishonga olganini qanday anglash mumkin va nima uchun Erzinjon va Izmir taraflariga qattiqroq hujum qilmoqda?

Javob: Bu hodisa ham shiddatli qishda, ham qorongʻi kechada, ham dahshatli sovuqda, ham Ramazonning hurmatini joyiga qoʻymagan bu yurtga maxsus kelgani hamda talofatlaridan keyin ham oʻziga kelmagan gʻofillarni yengil uygʻotish uchun zilzilaning davom etishi koʻp belgilarining dalolati orqali bu hodisa iymon ahlini nishonga olib, ularga qarab, namozga va niyozga uygʻotish uchun silkinyapti va oʻzi ham titramoqda.

Bechora Erzinjon kabi yerlarda koʻproq silkinishining ikki jihati bor:

Biri: Xatolari oz boʻlgani tufayli poklash uchun tezlatildi.

Ikkinchisi: U yerlarda quvvatli va haqiqiy iymon qoʻriqchilari, Islomiyat homiylari oz yoki tamoman magʻlub boʻlgan paytda, dinsizlar u yerda kuchli faoliyat markazini ta'sis qilgani tufayli eng avval u yerlarni kaltaklaganining ehtimoli bor.

Oʻn Beshinchi Soʻz

Ey astronomiyaning ruhsiz masalalari bilan zehni torlashgan, aqli koʻziga tushgan va bu oyatning azamatli sirini siqishgan zehniga sigʻdira olmagan maktabli afandi! Bu oyatning samosiga yetti zinapoyali bir narvon bilan chiqish mumkin. Kel, barobar chiqamiz!

Birinchi Zinapoya: Zamin kabi samovotning ham oʻziga munosib yashovchilari boʻlishini haqiqat va hikmat taqozo qiladi. Shariat tilida u xar hil turlarga farishta va ruhoniylar ismi berilgan. Ha, haqiqat buni taqozo qiladi. Chunki yer kichikligi va haqorati bilan birga, jonli va idrokli maxluqlardan toʻldirilishi va ora-sira boʻshatilib yangidan idroklilar bilan jonlantirilishiga ishora qiladi. Balki bu muhtasham burjlar sohibi, ziynatli qasrlar hukmidagi samovot ham fahmli va idrokli maxluqlar bilan toʻla ekanini ochiqchasiga tushuntiradi. Ular ham inson va jinlar kabi ushbu olam saroyining sayr qiluvchilari, koinot kitobining mutolaa qiluvchilari va rububiyat saltanatining dallollaridir. Chunki koinotni haddu hisobga kelmagan pardozlar va goʻzalliklar, naqshlar bilan bezab ziynatlashi shaksiz mutafakkir tahsin etuvchi va hayratda qolgan taqdir etuvchilarning koʻrishlarini taqozo qiladi. Ha, husn albatta oshiqni taqozo qiladi, taom esa och boʻlganga beriladi. Xolbuki inson va jinlar bu nihoyatsiz vazifaga, hashamatli nazoratga va keng qullik vazifasini faqat milliondan birini qila oladi. Demak, sanoqsiz, turli-tuman vazifalar va ibodatga nihoyatsiz farishta navʻlari va ruhoniy jinslar lozim.

Ba'zi rivoyatlarning ishorasi orqali va olam intizomining hikmati asosida deyilabilirki: Bir qancha sayyor jismlar, sayyoralardan tomchilargacha, bir qancha farishtalarning ulovlaridir. Ular bularga Allohning izni bilan minadi, shahodat olamini sayr etib kezadi. Yana bir qancha hayvon badanlari, hadisda "Yashil qushlar" deb nomlangan jannat qushlaridan chivinlargacha bir jinsdagi ruhlarning tayyorasi deyish mumkin. Ularning ichiga Allohning amri bilan kiradi, jismoniyat olamini aylanib jasadlardagi hislarning derazalari orqali jismoniy fitrat moʻ'jizasini tomosha qiladi.

Albatta qora tuproqdan va loyqa suvdan doim latofatli hayotni, nuroniyatli idrok sohiblarini yaratgan Xoliqning, albatta ruh va hayotga munosib nur dengizidan va hatto zulmat dengizidan bir qancha fahmli maxluqlari bor. Ular koʻp sonda mavjud. Farishtalar va ruhoniyotning vujudlariga doir "Nuqta" nomli bir risolam va Yigirma Toʻqqizinchi Soʻzda ikki karra ikki toʻrt aniqligida qat'iy isbot etilgan. Agar istasang, unga murojaat qil.

Ikkinchi Zinapoya: Zamin bilan osmonlar bir hukumatning ikki mamlakati kabi bir-biri bilan aloqadordir. Oʻrtasida ahamiyatli bogʻliqlik va muhim muomalalar bor. Zaminga lozim boʻlgan ziyo va harorat, baraka va rahmat kabi narsalar samodan keladi, ya'ni yuboriladi. Vahiyga tayangan butun samoviy dinlarning ijmo'i bilan va butun ahli kashfning tajribaga tayangan tavoturi bilan, farishta va ruhlar osmondan yerga keladi. Bundan, hisga yaqin qat'iy toʻgʻri va aniq sezgi orqali:

Yerda yashaydiganlar uchun osmonga chiqish uchun yoʻl mavjudligi bilinadi. Ha, hammaning aqli, xayoli va nazari xar doim samoga chiqishi bilingani kabi: Ogʻirliklarini tashlagan anbiyo va avliyolar ruhi yoki jasaddan chiqqan mayyitlar ruhi, Allohning izni bilan u yerga boradi. Modomiki yengillik va latofat topganlar u yerga borar ekan, albatta misoliy jasad kiygan, ruhlar kabi bir qancha yer va havoda yengil va latif yashovchilar samoga chiqa oladi.

Uchinchi Zinapoya: Samoning sukut va sukunati, intizom va tartibi, kenglik va nuroniyati koʻrsatadiki: Yashovchilari zaminning yashovchilari kabi emas. Balki butun aholisi muteʻdir. Nima amr boʻlsa, uni bajaradi. Bir-biriga qiyinchilik tugʻdirish va urushni keltirib chiqaradigan hech qanday sabab yoʻq. Chunki mamlakat keng, fitratlar sof, oʻzlari ma'sum, maqomlari sobitdir. Zaminda bir-biriga zid narsalar toʻplangan. Yomonlar yaxshilarga qoʻshilgan, orasida munoqasha boshlagan. Shu sababli ixtilof va iztiroblar tushgan. Undan imtihon va musobaqalar taklif yuklangan, undan yuksalish va tubanlashish chiqqan. Bu haqiqatning hikmati quyidagicha:

Bashar yaratilish daraxtining eng soʻngi mevasidir. Bir narsaning samarasi eng uzoq, eng qamrovli, eng nozik, eng ahamiyatli qismi ekani maʻlum. Shuning uchun olamning samarasi boʻlgan inson eng qamrovli va monandi yoʻq, eng ojiz, eng zaif va eng latif qudrat moʻ'jizasidir. Uning beshigi va maskani boʻlgan zamin:

osmonga nisbatan moddatan kichikligi va e'tiborsizligi bilan birga ma'nan va san'at jihatida butun koinotning qalbi, markazi,

barcha san'at moʻ'jizalarining namoyish qilinadigan joyi, koʻrgazmasi,

Allohning butun ismlarining tajalliylariga sazovor,

jamlanish nuqtasi va nihoyatsiz Rabboniy faoliyatning toʻplangan joyi, oynasi va Ilohiy Xalloqiyatning sanoqsiz, xususan nabotot va hayvonotning juda koʻp kichik turlarida boy ijodning asosi va bozori,

oxiratning juda keng olamlaridagi san'atli asarlarning kichik miqyosda namuna qilinadigan joyi,

abadiy toʻqimalarning tezlik bilan ishlagan dastgohi,

abadiy manzaralarning oʻta tez almashgan taqlid yeri,

jannat boʻstonlarining urugʻchalarida juda tez koʻkargan tor va vaqtinchalik ekinzori va tarbiya yeridir. Demak yerning

{(Izoh) Yer Kurrasi kichikligi bilan birga samovotga qarshi kela oladi. Chunki doimiy bir chashma kirishi yoʻq katta koʻldan katta deyish mumkin boʻlgani kabi. Bir oʻlchov jismi bialn bir narsa oʻlchab boshqa yerga yuborilgan va uning qoʻlidan oʻtgan va unga kirgan-chiqqan mahsulot bilan zohiran minglab marta oʻlchov jismidan katta va togʻ kabi bir jism orqali oʻlchov jismi muvozanaga chiqadi. Aynan shuning kabi: Yer Kurrasi, Janobi Haq uni san'atiga namoyish joyi va ijodiga koʻrgazma, hikmatiga sabab, qudratiga sazovor, rahmatiga guldon, Jannatiga ekinzor, hadsiz koinotga va maxluqot olamlariga oʻlchov, moziy dengizlari va gʻayb olamiga oqadigan chashma qilib ijod qilgan. Xar yili qat-qat va koʻp qavatli yuz ming tarzda, san'atli asarlardan toʻqilgan koʻylaklarini almashtirgan va koʻp marta toʻlib moziyga boʻshatib gʻayb olamiga toʻkkan butun u yangilauvchi olamlarni va yerning turli xil koʻylaklarini e'tiborga ol. Ya'ni butun oʻtmishni hozirdek faraz qil. Soʻng tartibli takrorlangan va bir daraja oddiy samovot bilan taqqosla. Yer katta boʻlmasada, kam ham boʻlmasligini koʻrasan. رَبُّ السَّموَاتِ وَ الْاَرْضِ sirini angla.}

ushbu ma'naviy azamatidan va san'at jihatidan ahamiyati sababli, Qur'oni Hakim samovotga nisbatan, buyuk daraxtning kichik mevasi boʻlgan yerni, butun samovotga teng tutyapti. Uni bir pallaga, butun samovotni bir pallaga qoʻymoqda. Takror batakror رَبُّ السَّموَاتِ وَ الْاَرْضِ deydi.

Yerning mazkur hikmatlardan yuzaga kelgan tez almashishi va bardavom oʻzgarishi yashovchilarining ham unga koʻra oʻzgarishga sazovor boʻlishini taqozo qiladi. Yana chegaralangan yer hadsiz qudrat moʻ'jizalariga sazovor boʻlgani uchun, eng muhim yashovchilari hisoblangan inson va jinlarning hislariga, boshqa jonzotlar kabi fitriy chegara va yaratilishdan chegaralash qoʻyilmagani uchun cheklanmagan taraqqiy va nihoyatsiz tubanlashishga sazovor boʻlgan. Anbiyolardan, avliyolardan namrudlarga, shaytonlargacha uzun imtihon maydonlari paydo boʻlgan. Modomiki bunday ekan, albatta fir'avnlashgan shaytonlar, hadsiz yomonliklari orqali samo va osmon ahliga tosh otishadi.

Toʻrtinchi Zinapoya: Butun olamlarning Rabbi, Mudabbiri va Xoliqi boʻlgan Zoti Zuljalolning, hukmlari juda koʻp turdagi nomlari, unvonlari va eng goʻzal ismlari bor. Masalan: Paygʻambarimiz (S.A.V.) sahobalari safida kofirlarga qarshi urushish uchun malaklarni yuborishini taqozo qilgan qaysi ism va unvon boʻlsa, oʻsha ism va unvon, malaklar bilan shaytonlar oʻrtasida urush boʻlishini, osmondagilarning xayrlilari va yerdagi yomonlarning orasida kurash boʻlishini taqozo qiladi.

Kofirlarning nafs va nafaslari qudrat qoʻlida boʻlgan Qodiyri Zuljalol bir amr bilan, bir sa'y bilan ularni mavh etmayapti. Ommaviy Rububiyati unvoni bilan, Hakiym va Mudabbir ismi bilan imtihon va kurash maydoni ochadi. Qiyosda xato boʻlmasin: Bir podshohning hukumat doirasi e'tibori bilan juda koʻp turdagi unvonlari, ismlari bor. Masalan: Adliya doirasi uni "Adolatli Hukmdor" nomi bilan biladi. Harbiylar doirasi uni "Oliy Qoʻmondon" sifatida koʻradi. Tashqi ishlar doirasi uni "Xalifa" ismi ila zikr qiladi. Boshqaruv doirasi uni "Sulton" nomi bilan taniydi. Muteʻ aholi unga "Marhamatli Podshoh" deydi. Osiy insonlar uni "Qahhor Hokim" deydi. Yana bularga qiyos qil. Ba'zan butun aholi uning qoʻlidagi oliy podshoh ojiz, zalil bir osiyni bir amr bilan oʻldirmaydi. Balki Odil Hukmdor ismi orqali mahkamaga yuboradi. Ham kuchli, ham sodiq xodimini iltifotga loyiqligini biladi. Lekin xususiy ilmi bilan, xususiy telefoni orqali unga iltifot qilmaydi. Balki saltanat hashamati va hukumat tadbiri unvoni orqali mukofotga haq qozonishini koʻrsatish uchun musobaqa maydoni ochadi, vaziriga buyruq beradi, aholini tomosho qilishga chaqiradi. Bir siyosiy qarshilash marosimi tuzdiradi. Muhtasham yuksak imtihon natijasida yuksak majlisda uni mukofotlaydi. Loyiqligini e'lon qiladi. Yana boshqa jihatlarni bularga qiyos qil.

وَ لِلّهِ الْمَثَلُ الْاَعْلَى azal va abad sultonining juda koʻp eng goʻzal ismlari bor. Allohning buyukligining koʻrinishlari va jamolining namoyon boʻlishi orqali juda koʻp ishlari va unvonlari bor. Nur va zulmat, yoz va qish, Jannat va Jahannamning vujudini taqozo qilgan ism, unvon va ish, nasl qoldirish qonuni, musobaqa qonuni, yordamlashish qonuni kabi juda koʻp umumiy qonunlar kabi, kurash qonunining ham bir daraja ta'minini taqozo qiladi... Qalb atrofidagi ilhomlar va vasvasalarning kurashlaridan samo ufuqlarida farishtalar va shaytonlarning kurashigacha u qonunning qamrovini taqozo qiladi.

Beshinchi Zinapoya: Modomiki yerdan samoga borib kelish bor ekan, samodan yerga tushib chiqish boʻlayotgan ekan, dunyoga lozim boʻlgan ahamiyatli narsalar u yerdan yuborilayotgan ekan va modomiki toyyib ruhlar samoga ketayotgan ekan, albatta yomon ruhlar ham, yaxshilarni taqlid qilib samovot mamlakatiga ketishga tashabbus qiladi. Chunki vujudida latofat va yengilliklar bor. Shubhasiz badargʻa va rad etiladilar ham. Chunki mohiyatida yomonlik va yaramasliklari bor.

Yana shak-shubhasiz, muhim muomalaning va bu ma'naviy kurashning shahodat olamida bir alomati, bir ishorasi topiladi. Chunki rububiyat saltanatining hikmati:

Idrok sohibi uchun, boxusus eng muhim vazifasi kuzatuv, shahodat, dallollik va nazorat qilish hisoblangan insonning,

bahorning cheki yoʻq moʻjizalariga yomgʻirni ishorat sifatida qoʻygani,

gʻaroyib sanʻat asarlarlariga zoxiriy sabablarni alomat qilgani kabi,

shahodat olami ahlini guvoh koʻrsatishi uchun,

balki u ajib tomoshaga umum samovot va yer ahlining e'tiborini jalb qilishi uchun,

ya'ni katta samovotni, atrofida navbatga tizib, burjlari bezalgan qal'a qilib, shahar suratida koʻrsatib rububiyatining hashamatini tafakkur ettirishi uchun

muhim gʻaybiy tasarruflarga ishora qoʻyishini, alomat qoldirishini taqozo qiladi.

Modomiki bu buyuk kurashni e'lon qilish hikmat taqozosi bilan lozim ekan, albatta unga bir ishora bor. Lekin osmon va koʻk hodisalari ichida bu e'longa munosib hech bir hodisa koʻrinmaydi. Bundan ham munosibrogʻi yoʻq. Chunki yuksak qal'alarning mahkam tepasidan otilgan manjiniqlar va ishora oʻqlariga oʻxshagan yulduz hodisalari shaytonning toshlanishiga naqadar munosib ekani yaqqol tushuniladi. Xolbuki shu hodisaning bu hikmat va maqsaddan boshqa munosib hikmati yoʻq. Boshqa hodisalar unday emas. Bu hikmat Odam zamonidan beri mashhur va haqiqat ahli biladi.

Oltinchi Zinapoya: Inson va jinlar nihoyatsiz yomonlikka va bilib inkor qilishga qobiliyatli boʻlgani uchun, nihoyatsiz bir qaysarlik va bir tugʻyon qiladi. Shuning uchun Qur'oni Hakim shunday moʻ'jizali balogʻat, shunday oliy va ochiq uslublar bilan va shunday qiymatli, zohiriy misollar va masalalar bilan insonlar va jinlarni isyon va tugʻyondan quvadi, koinotni titratadi. Masalan:

Ey insonlar va jinlar! Amrlarimga itoat etmasangiz, qani mulkim hududidan qoʻlingizdan kelsa chiqing degan misoliga ishora qilgan

oyatidagi azamatli qoʻrqitishga, dahshatli tahdidga va shiddatli quvishga diqqat qil. Inson va jinlarning oʻta magʻrur qaysarliklarini gʻoyat moʻ'jizona balogʻat bilan sindiradi. Ojizliklarini e'lon qiladi. Rububiyat saltanatining kengligi va azamati nisbatida naqadar ojiz va bechora ekanini koʻrsatadi. Goʻyo bu oyat bilan, ham

oyati orqali shunday deydi:

"Ey kichikligi ichida magʻrur va qaysar, ey zaiflik va faqirligi ichida sarkash va qaysar boʻlgan jin va insonlar! Isyoningiz orqali shunday bir Sultoni Ziyshonning amrlariga qarshi kelishga qanday jasorat qilasiz. Yulduzlar, oylar, quyoshlar buyruqqa boʻysunuvchi askarlar kabi Uning amrlariga itoat qiladi.

Siz tugʻyoningiz orqali shunday Hokimi Zuljalolga qarshi tortishyapsiz. Shunday azamatli mute askarlari bor, farazan shaytonlaringiz chiday olsa, ularni togʻdek oʻqlar bilan toshboʻron qiladi. Kufroningiz orqali shunday Maliki Zuljalolning mamlakatida isyon qilyapsizki, qullaridan va askarlaridan shundaylari borki, sizlardek kichik ojiz maxluqlarni emas, balki farazan togʻ va yer kattaligida kofir dushman boʻlganingizda ham yer va togʻ kattaligidagi yulduzlarni, otashli temirlarni, qizigan olovli mislarni sizga otadi, sizni tarqatadi.

Yana shunday qonunni buzyapsizki, agar kerak boʻlsa, Yeringizni yuzingizga uradigan, toʻp oʻqiday yeringiz kabi yulduzlarni ustingizga yogʻdiradigan maxluqlari bogʻliq.

Qur'onda ba'zi muhim urgʻu berilgan joylar borki, dushmanlarning kuchli boʻlganidan kelib chiqmaydi. Balki hashamatni izhori qilish va dushmanning yomonligini koʻrsatish kabi sabablardan kelib chiqadi. Ba'zan mukammal intizomni, juda odillikni, oʻta halimlik va hikmatlarning quvvatini koʻrsatish uchun eng katta va kuchli sabablarni eng kichik va zaif narsaga qarshi dastak beradi va ustida tutadi, tushirtirmaydi, tajovuzdan saqlaydi. Masalan ushbu oyatga qara:

Nabiy haqida naqadar hurmat va ayollarning huquqiga qanchalik marhamat bor. Nabiy hurmatining azamatini, ikki zaifaning shikoyatining ahamiyatini va haqlarining hurmatini mehribonlik orqali ifodalash uchun bu muhim urgʻu qilingan.

Yettinchi Zinapoya: Farishtalar va baliqlar kabi yulduzlar ham juda farqlidir. Bir qismi juda kichik, bir qismi oʻta kattadir. Hatto osmondagi xar porlagan narsaga yulduz deyiladi. Yulduz jinsidan bir navʻ nozanin samo yuzining bezalgan ziynatlari va u daraxtning munavvar mevalari, u dengizning tasbeh aytadigan baliqlari hukmida Fotiri Zuljalol, Sone'i Zuljamol ularni yaratgan va malaklariga kezadiga joylar, markablar, manzillar yaratgan. Yulduzlarning kichik bir turini esa shaytonlarning quvib toshlanishiga vosita qilgan. Shaytonning quvib toshlanishi uchun otilgan olovli toshlarning uch ma'nosi boʻlishi mumkin:

Birinchisi: Kurash qonuni eng keng doirada ham jarayon etishiga ramz va alomatdir.

Ikkinchisi: Samovotda xushyor navbatchilar, mute yashovchilar bor. Yerdagi yomonlarning suqilishi va tinglashlaridan xushlanmagan Allohning askarlari borligiga e'lon va ishorat qilish uchun.

Uchinchisi: Yerdagi iflosliklarning habis vakillari hisoblangan josus shaytonlarni, toza va poklarning maskani boʻlgan samoni kir qilmasligi va habis nafslarga josuslik qildirmaslik uchun, adabsiz josuslarni qoʻrqitishga otilgan manjiniq va ishora oʻqlari kabi, shaytonlarni samo eshiklaridan olovli toshlar ila rad qilish va quvish uchun.

Demak, tilla qoʻngʻizga oʻxshagan aql chirogʻiga tayangan va Qur'on quyoshidan koʻzini yumgan astronomiyachi afandi! Mazkur yetti zinapoyada ishora etilgan haqiqatlarga umumiy shaklda qara. Koʻzingni och, aql chirogʻini tashla, kundek moʻ'jizaviy nuri ichida bu oyatning ma'nosini koʻr! U oyatning samosidan bir haqiqat yulduzini ol, sening boshingdagi shaytonga ot, oʻz shaytoningni quvib toshboʻron qil!.. Biz ham shunday qilishimiz kerak va birgalikda

deyishimiz kerak.

OʻN BESHINCHI SOʻZNING ILOVASI

Iblisni javob bera olmaydigan holga keltirgan, shaytonni dalillar bilan mot qilgan, tugʻyonga ketganlarni lol qilgan "Birinchi Mavzu" betaraf muhokama ichida shaytonning mudhish bir hiylasini qat'iy suratda rad qilgan voqeadir. Uning qisqacha boʻlimini oʻn yil avval Lamaat (Yogʻdular)da yozgan edim:

Bu risolaning ta'lifidan oʻn bir yil avval Ramazoni Sharifda Istanbuldagi Boyazid jome'i sharifida qorilarni tinglayotgan edim. Bir payt shaxsini koʻrmadim lekin ma'naviy bir ovoz eshitganday boʻldim. E'tiborimni oʻziga tortdi. Xayolan tingladim.

Qarasam, menga:

"Sen Qur'onni juda oliy, oʻta porloq koʻryapsan. Betaraf muhokama qil, bu shaklda qara. Ya'ni, inson kalomi deb faraz qil, qara... Ajabo, oʻsha ustun tomonlarni, ziynatlarni koʻrasanmi?", dedi.

Men haqiqatdan ham unga aldandim. Bashar kalomi deb faraz qilib qaradim: Boyazid masjidining elektr tugmasi bosilib oʻchirilsa atrof qorongʻilikka tushganidek, oʻsha faraz bilan Qur'onning porloq ziyolari yashirishni boshladi. Shunda, menga gapirgan shaytonligini tushundim. Meni jarlikka otyapti. Qur'ondan madad istadim. Birdan qalbimga bir nur keldi. Mudofaaga qat'iy quvvat berdi. Keyin bu tarzda shaytonga qarshi munozara boshlandi.

Ey shayton! Betarafona muhokama, ikki taraf orasidagi vaziyatdir. Holbuki ham sening, ham sening inson shogirdlaring aytgan betarafona muhokama, tarafi muxolifni iltizomdir. Betaraflik emas, muvaqqatan bir dinsizlikdir. Chunki Qur'onga kalomi bashar deb qarash va oʻshanday muhokama qilish, shiqqi muxolifni asos tutishdir. Botilni iltizomdir, betarafona muhokama emas. Balki botilga tarafgirlikdir, dedim.

Shunday ekan Allohning kalomi ham, bashar kalomi ham dema. Oʻrtada faraz qilib, qara, dedi shayton.

Men: Unday ham boʻla olmaydi. Chunki tortishiladigan bir narsani agar ikki iddao qilgan kishi bir-biriga yaqin boʻlsa va joyi yaqin boʻlsa u ikkisidan boshqa bir kishining qoʻlida yoki ikkilavoning qoʻli yetadigan joyga qoʻyiladi. Qaysi biri isbot qilsa, oʻsha yutadi.

Agar ikki iddaochi bir-biridan oʻta uzoq, biri mashriqda biri magʻribda boʻlsa, qoidaga koʻra narsa egasi kim boʻlsa, uning qoʻlida qoladi. Chunki oʻrtada qoldirish mumkin emas. Qur'on - qiymatli narsadir! Bashar kalomi Janobi Haqning kalomidan qanchalik uzoq boʻlsa ikki taraf ham bir-biridan shunchalik cheksizlikda uzoq.

Buni yerdan surayyo yulduzigacha bir-biridan uzoq ikki taraf oʻrtasida qoldirish mumkin emas. Oʻrtasi yoʻq. Chunki vujud va yoʻqlik kabi bir-biridan uzoq ikki narsa kabi zid. Oʻrtasi yoʻq. Shunday ekan, Qur'on uchun mulk egasi, Ilohiy tomondir. Bu Uning qoʻlida qabul qilinib, shu tarzda isbot dalillariga qaraladi.

Agar narigi taraf uning Kalomulloh ekaniga doir butun burhonlarni bir-bir rad qilsa, qoʻlini unga uzatishi mumkin. Yoʻqsa uzata olmaydi. Hayhot! Minglab qat'iya burhonlarning mixlari bilan Arshi A'zamga qoqilgan bu muazzam olmosnimg barcha mixlarni qaysi qoʻl chiqarib, ustunlarni kesib tushira oladi?!

Mana ey shayton! Senga qarshi haq va insof ahli bu suratda haqiqatli muhokama bilan tahlil qiladi. Hatto eng kichik bir dalilda ham Qur'onga qarshi iymonlarini ziyodalashtirishadi. Sen va shogirdlaring koʻrsatgan yoʻl esa:

Bir marta bashar kalomi faraz qilinsa, ya'ni arshga bogʻlangan muazzam olmos yerga otilsa, uni yerdan koʻtarib ma'naviyat arshiga urishi uchun kufrning zulumotidan qutulib, iymonning anvoriga erishishi uchun butun mixlarning quvvatida va koʻp burhonlarning mustahkamligidagi burhon kerak boʻladi. Xolbuki bunga muvaffaq boʻlish juda qiyin. Shuning uchun sening hiylang bilan bu davrda betaraf muhokama suratida koʻp kimsalar iymonini yoʻqotyapti...

Shayton qaytib: "Qur'on bashar kalomiga oʻxshaydi, ularning gaplashishi tarzida. Demak, inson kalomidir. Agar Allohning kalomi boʻlsa, unga yarashadigan, xar jihatdan gʻaroyib tarzi boʻlar edi. Uning san'ati bashar san'atiga oʻxshamagani kabi, kalomi ham oʻxshamasligi kerak?", dedi.

Javoban aytdim: Paygʻambarimiz, moʻ'jizalari va vasflaridan boshqa, harakat, holat va harakatlarida inson boʻlib, bashar kabi Ilohiy qonunlar va koinot dasturlariga boʻysungan va itoat qilgan. U ham sovuq qotadi, azob chekadi va hokazo... Ummatiga holati bilan imom boʻlishi, ishlari bilan rahbar boʻlishi, barcha harakatlari bilan dars berishi uchun xar bir holat va harakatida gʻaroyib vaziyat berilmagan. Agar xar harakatlarida gʻaroyib boʻlganida, xar jihatda shaxsan imom boʻla olmas, hammaga mutlaq murshid boʻla olmas edi. Butun holatlari bilan Rahmatan lil olamin boʻla olmas edilar. Aynan shuning kabi:

Qur'oni Hakim shuur boʻlganlarga imom, jin va insonlarga murshid, ahli kamolga rahbar, haqiqat ahliga muallimdir. Shunday ekan, insonning suhbati va uslubi tarzida boʻlishi zaruriy va qat'iydir. Chunki jin va insonlar munojatlarini undan oladi, duosini undan oʻrganadi, misollarini uning tili orqali zikr qiladi, axloqiy normalarni undan oʻrganadi va hokazo... Hamma uni manba sifatida murojaat qiladi. Shunday ekan, agar Hazrat Muso Alayhissalomning Turi Sinoda eshitgan Kalomullohi tarzida boʻlganida, inson uni tinglashga, eshitishga chiday olmas va manba qila olmas edi. Hazrat Muso kabi ulul azm paygʻambar, faqat bir necha kalomni eshitishga chiday olgan.

Muso Alayhissalom:

degan.

Yana shayton: "Qur'onning misollari kabi koʻp kishilar u turdagi masalalarni din nomidan gapiradi. Shuning uchun bir inson din nomidan gapirishi mumkin emasmi?" dedi.

Javoban Qur'onning nuri bilan aytdimki: Avvalo, dindor odam din muhabbati uchun "Haq shundaydir. Haqiqat bu. Allohning amri shunday!" deydi. Allohni oʻz xohishicha gapirtirmaydi. Haddidan Hadsiz darajada tajovuz qilib, Allohning taqlidini qilib, uning nomidan gapira olmaydi.

dasturidan titraydi.

Ikkinchidan, bir inson mustaqil ravishda bunday qilishi va muvaffaq boʻlishi hech bir jihatdan mumkin emas. Balki yuz daraja imkonsiz. Chunki bir-biriga yaqin kishilar bir-birini taqlid qila oladi. Bir jinsdan boʻlganlar bir-birining suratiga kira oladi. Martaba jihatidan bir-biriga yaqin boʻlganlar bir-birining maqomlarini taqlid qila oladi. Insonlarni vaqtincha gʻaflatga tushiradi. Lekin doimiy alday olmaydi. Chunki diqqat qilgan kishilar nazarida xar qanday holatda hatti harakatlari ichidagi qalbakilik va majburiy hollar soxtakorligini koʻrsatadi. Hiylasi davom etmaydi. Agar soxtakorlik bilan taqlidga harakat qilgan kimsa, narigi tomondan oʻta uzoq boʻlsa, masalan oddiy bir odam, Ibn Sino kabi bir dohiyni ilmda taqlid qilishni istasa yoki bir choʻpon oʻzini podshohga oʻxshatsa hech kimni alday olmaydi albatta. Balki oʻzi masxara boʻladi. Xar bir holati: Bu soxtakor, deb qichqiradi.

Demak, qatʻiyyan va yuz ming marta aslo!.. Qur'on bashar kalomi faraz etilgan payt:

Tilla qoʻngʻiz ming yil qiyinchiliksiz haqiqiy bir yulduz boʻlib kuzatuvchilarga koʻrinishi, bir chivin bir yil tovus suratiga toʻliq sohtaliksiz, tomosha qilganlarga koʻrsatishi, soxtakor, omi bir askar mashxur, oliy bir marshal boʻlib koʻrinishi, joyida oʻtirishi, uzoq vaqt davomida qolishi, hiyla qilgani yuzaga chiqmasligi, tuhmat qilgan yolgʻonchi, e'tiqodsiz odam umri davomida doim eng sodiq, eng ishonchli, eng dindor zotning holati va koʻrinishini eng diqqatli nazarga bemalol koʻrsatishi, dohiylarning nazarida qalbakiligini yashirishi mumkinmi?!

Bu yuz daraja imkonsiz. Unga hech bir aqli bor odam "boʻlishi mumkin" deya olmaydi. Buni faraz qilish, imkonsiz ishni ochiq-oydin boʻlgandek faraz qilishdek safsata boʻladi.

Aynan shuning kabi: Qur'onni inson kalomi deb faraz qilish:

Islom Olamining samosida juda porloq va doim haqiqat nurlarini taratgan haqiqat yulduzi, balki kamolot quyoshi deb qabul qilingan "Kitobi Mubin"ning mohiyati, aslo tilla qoʻngʻiz hukmida sohtakor insonning xurofotli uydirmasi boʻlishi, eng yaqinidagilar va unga e'tibor berib qaraganlar farqiga bormasligi, uni doim oliy va haqiqatlar manbai boʻlgan yulduz deb bilishi kerak boʻladi.

Bu esa, yuz daraja imkonsizligi bilan birga, sen ey shayton shaytanatingda yuz daraja rivojlansang ham, bunga imkon berdira olmaysan! Buzilmagan hech bir aqlni ishontira olmaysan! Lekin ma'nan juda uzoqdan qaratish bilan aldaysan. Yulduzni tilla qoʻngʻiz kabi kichik koʻrsatasan.

Uchinchidan: Qur'onni inson kalomi faraz qilinsa, nishonlari bilan, ta'sirlari bilan, natijalari bilan insoniyat olamining eng jonli va hayot sochgan, eng haqiqatli va saodat yetkazgan, eng qamrovli va moʻ'jiz bayon, yuksak ustunliklari bilan porloq Furqonning yashirin haqiqati, qatʻiyyan, yordamsiz, ilmsiz bir insoning soxtakor, oddiy fikrining uydurmalari boʻlishi, yaqindan uni koʻrgan va qiziqish bilan e'tibor bergan buyuk zehnlar, ulugʻ daholar unda hech qachon hech bir jihatda soxtakorlik va qalbakilik belgisi koʻrmasligi kerak boʻladi!

Doim jiddiyatni, samimiyatni, ixlosni topsishi lozim!

Bu esa yuz daraja imkonsizligi bilan birga, butun holatlari bilan, gaplari bilan, harakatlari bilan butun hayotida omonatni, iymonni, ishonchni, ixlosni, jiddiyatni, istiqomatni koʻrsatgan va dars bergan, siddiqiynlarni yetishtirgan eng yuksak, eng porloq, eng oliy xislat deb sanalgan va qabul qilingan bir zotni eng amniyatsiz, eng ixlossiz, eng e'tiqodsiz faraz qilish, qat-qat imkonsizlikni boʻlgandek qabul qilish kabi shaytonni ham uyaltiradigan bir kufriy ahmoqlik boʻladi.

Chunki shu masalaning oʻrtasi yoʻq. Farazan Qur'on Kalomulloh boʻlmasa, arshdan zaminga tushgandek tubanlashadi. Oʻrtada qolmaydi. Haqiqatlar majmuasi, xurofotlar manbaiga aylanadi. Bu gʻaroyib farmonni koʻrsatgan Zot, (qatʻiyyan va aslo) agar Rasululloh boʻlmasalar, a'loyi illiyindan asfali sofiliynga tushish va kamolot manbai darajasidan hiylalar ma'dani darajasiga tushish kerak boʻladi. Oʻrtada qolmaydi. Zero Alloh nomiga tuhmat qilgan, yolgʻon gapirgan eng past darajaga tushadi. Bir chivinni doimiy bir suratda tovus koʻrish va tovusning ulkan vasflarini xar doim kuzatish naqadar imkonsiz boʻlsa bu masala ham shunday imkonsiz. Bunga ehtimol berish uchun fitratan aqlsiz, sarxush bir devona boʻlish kerak.

Toʻrtinchidan: Qur'onni bashar kalomi deb faraz qilinsa,

bani Odam sinfining eng buyuk va muhtasham qoʻshini boʻlgan ummati Muhammadiyaning (S.A.V.) muqaddas qoʻmondoni - Qur'on, koʻz bilan koʻrilgan quvvatli qonunlari bilan, asosli dasturlari bilan, taʻsirli amrlari bilan juda ulkan qoʻshinga, ikki jahonni fath qiladigan darajada intizom bergan, ishonch va tartibga solgan, moddiy-ma'naviy jiholar bergan, barcha kishilarning darajalariga koʻra aqllariga ta'lim bergan, qalblarini tarbiya qilgan, ruhlarini boʻysundirgan, vijdonlarini poklagan, a'zo va organlarini ishlatgan va vazifa yuklaganiga qaramasdan (qatʻiyyan, yuz ming marta aslo) kuchsiz, qiymatsiz, aslsiz uydirma deb faraz qilish imkonsiz ishni yuz daraja qabul qilish kerak boʻlishi bilan birga.. hayoti davomida jiddiy harakatlari bilan Haqning qonunlarini bani Odamga dars bergan, samimiy ishlari bilan haqiqatning dasturlarini insonga ta'lim bergan, xolis va mantiqiy gaplari bilan istiqomatning va saodatning usullarini koʻrsatgan va ta'sis etgan, butun hayotining guvohligi bilan Allohning azobidan qattiq qoʻrqqan, hammadan koʻra koʻproq Allohni bilgan va bildirgan, bashariyatning beshdan biriga va yer kurrasining yarmiga bir ming uch yuz ellik yil davomida kamoli hashamat bilan qoʻmondonlik qilgan, jahonni hayajonga solgan mashxur harakatlari bilan insoniyatning, balki koinotning haqiqiy faxr sababi boʻlgan Zotni (qatʻiyyan, yuz ming marta aslo) soxtakor, Allohdan qoʻrqmaydigan, bilmaydigan va yolgʻondan chekinmaydigan, sharafini tanimaydigan deb faraz qilish uchun yuz daraja imkonsiz ishni birdan bajarish kerak boʻladi.

Chunki bu masalaning oʻrtasi yoʻq. Farazan Qur'on Kalomulloh boʻlmasa arshdan tushsa, oʻrtada qolmaydi. Balki yerda yolgʻonchi odamning narsasi ekanini qabul qilish lozim boʻladi. Bu esa ey shayton! Agar sen yuz daraja qat-qat shayton boʻlsang ham hech bir buzilmagan aqlni ishontirolmaysan va hech bir chirimagan qalbni ishontira olmaysan.

Shayton javoban: Qanday qilib ishontira olmayman? Qur'onni va Muhammadni koʻp insonlarga va insonning mashhur mutafakkirlariga inkor ettirdim, dedi.

Javob: Avvalo, juda uzoq masofadan qaralsa, eng katta narsa eng kichik narsa boʻlib koʻrinishi mumkin. Yulduz shamchalik boʻladi.

Ikkinchidan: Ham vosita orqali, yuzaki nazar bilan qaralsa, oʻta imkonsiz narsa mumkin boʻlib koʻrinadi. Masalan, keksa bir odam Ramazon hilolini koʻrish uchun osmonga qaraydi. Koʻziga bir oq qil tushgani uchun uni Oy deb oʻylaydi. Oyni koʻrdim deydi. Hilolning oq qil boʻlishi esa, imkonsiz. Qasddan va oʻzi Oyga qaragani va u sochni e'tiborga olmasdan, diqqat qaratmasdan, ikkinchi darajada koʻrgani uchun, oʻsha imkonsiz narsani mumkin deb hisoblagan.

Uchinchidan: Qabul qilmaslik boshqa, inkor qilish boshqadir. Qabul qilmaslik loqaydlik, koʻz yumish va johilona aql yuritmaslikdir. Bu sahklda koʻp imkonsiz narsalar unda yashirinishi mumkin. Uning aqli ular bilan ovora boʻlmaydi.

Inkor esa, qabul qilmaslik emas, balki yoʻqligini qabul qilish, xulosa hisoblanadi. Uning aqli harakat qilishga majbur. Bu holatda sendek shayton uning aqlini qoʻlidan oladi, soʻng unga inkorni yuttiradi. Ey shayton! Botilni haq va imkonsiz narsani mumkin qilib koʻrsatgan gʻaflat, zalolat, safsata, qaysarlik, aldov, takabburlik qilib haqni qabul qilmaslik, gʻaflatga tushirish va urf-odat kabi shaytoniy hiylalar bilan koʻp imkonsiz ishlarga olib boran inkor va kufrni badbaxt inson suratidagi hayvonlarga yedirgansan!

Toʻrtinchidan: Qur'onni inson kalomi deb faraz qilish oqibatida:

Insoniyat olamining samovotida yulduzlar kabi porlagan asfiyolarga, siddiqiynlarga, aqtoblarga rahbarlik qilgani kuzatilgan, ochiq oydin, bardavom haq va haqqoniyatni, sidq va sadoqatni, ishonch va omonatni barcha komil insonlar tabaqalariga ta'lim bergan, iymon ruknlarining haqiqatlari va Islom ruknlarining dasturlari orqali ikki dunyoning saodatini ta'minlagan va bu ishining shahodati bilan zaruriy haq, xolis va sof haqiqatni, juda toʻgʻri va oʻta jiddiy boʻlishi kerak boʻlgan kitobni, oʻz vasflari, koʻrsatgan ta'sirlari va nurlariga zidd vasf bilan tasavvur qilib, (qatʻiyyan, va aslo) bir soxtakorning uydurma va tuhmatlari majmuasi nazari bilan qarash, sofistlar va shaytonlarni ham uyaltiradigan va titratadigan tuban kufr safsatasi boʻlib, tushuntirgan dini va Islom shariatining shahodati bilan, hayot davomida koʻrsatgan hamma tasdiqlagan favqulotda taqvosi, xolis va sof qulligining dalolati bilan, barcha ittifoq qilgan, u zotda koʻringan axloqi hasananing taqozosi bilan,

yetishtirgan butun haqiqat ahli va kamolot sohiblarining tasdigʻi bilan eng e'tiqodli, eng metin, eng amin, eng sodiq Zotni, (aslo aslo, yuz ming karra qatʻiyyan) e'tiqodsiz, eng ishonchsiz, Allohdan qoʻrqmaydigan holatda faraz qilish, imkonsiz narsalarning eng xunuk va manfur suratini va zalolatning eng zulmli va zulmatli shaklini qilishi kerak boʻladi.

Natija: Oʻn Toʻqqizinchi Maktubning Oʻn Sakkizinchi Ishoratida aytIlganidek, tinglovchi omi tabaqasi {(1) Quloqli tabaqa - hodisalarni aniqlashirmay, tadqiq qilmay, faqatgina tinglab va eshitib bilgan qism. Tushunish saviyasi eng omi va avom tabaqa. Ilmni faqat quloq va tinglash orqali olishadi(tarjimon izohi).} Qur'onning i'jozini tushunishda aytganki: Qur'on, men tinglagan va dunyoda mavjud barcha kitoblarga qiyos qilinsa, hech biriga oʻxshamaydi va ularning darajasida emas. Shunday ekan yo Qur'on umumining ostida yoki hammasidan ustun darajaga ega. Barchasidan pastda boʻlishini, imkonsiz boʻlish bilan birga, hech bir dushman, hatto shayton ham ayta olmaydi va qabul qilmaydi. Shunday ekan, Qur'on barcha kitoblardan ustundir. Demak, moʻ'jizadir.

Huddi shuning kabi, biz uslub va mantiq bilimlariga asosan sabr va taqsim deyilgan eng qat'iy bir hujjat {(*):} bilan aytamiz: Ey shayton va ey shaytonning shogirdlari! Qur'on, yo arshi a'zamdan, ismi a'zamdan kelgan kalomullohdir yoki (aslo aslo, yuz ming karra qatʻiyyan) yerda soxtakor, Allohdan qoʻrqmaydigan va Allohni bilmaydigan, e'tiqodsiz insonning uydirmasidir. Buni esa ey shayton, sobiq hujjatlarga qarshi ayta olmading, ayta olmaysan va aytmaysan ham. Demak Qurʻon Xoliqi Koinotning kalomi ekani zaruriy va shibhasizdir. Chunki oʻrtasi yoʻq, imkonsiz va boʻlishi mumkin emas. Buni qat'iy suratda isbotladik. Buni koʻrding va tinglading.

Muhammad Alayhissalotu Vassalam esa yo Rasulullohdir, butun Rasullarning eng komili, butun maxluqotning afzali yoki (qatʻiyyan, yuz ming marta aslo) Allohga tuhmat qilgan, Allohni bilmagani va azobiga ishonmagani uchun e'tiqodsiz, asfali sofiliynga tushgan inson deb faraz qilish {(Hoshiya) Qur'oni Hakim, kofirlarning kufr va iymonsizlikka sabab boʻlgan gap va ishlarini, xunuk ifodalarini yoʻq qilish uchun aytilganiga tayanib, zalolatdagining kufriy fikrlarining batamom imkonsizligini va toʻliq chiriganini koʻrsatish uchun bu ifodalarni faraz suratida qoʻrqib ishlatishga majbur boʻldim.} lozim boʻladi. Buni esa ey Iblis, na sen ayta olasan va na sen ishongan Ovrupa faylasuflari va Osiyo munofiqlari ayta olmaydi, ayta olmagan, ayta olmaydi ham, aytmagan va aytmaydi ham. Chunki dunyoda buni tinglaydigan va qabul qiladigan odam yoʻq.

Shuning uchun, sen ishongan faylasuflarning eng buzgʻunchilari va Osiyo munofiqlarining eng vijdonsizlari ham: "Muhammadi Arabiy (S.A.V.) juda aqlli edi. Juda goʻzal axloqli edi" deydi. Modomiki bu masala ikki tomonga maxsus, modomiki ikkinchi tomon imkonsiz va hech bir kim bunga ega boʻla olmas ekan va modomiki qat'iy hujjatlar bilan isbot qildikki, oʻrtasi yoʻq ekan, albatta zarurat holida senga va shayton tarafdorlariga ters, ochiq oydin va haqqalyaqiyn Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalam Rasulullohdir va butun Rasullarning akmalidir, butun maxluqotning afzalidir.

surasidagi

oyatlarni oʻqir ekanman, shayton: "Qur'onning eng muhim fasohatini, siz uning ravonligi va ochiq-ravshanligida deb bilasiz. Xolbuki bu oyatda qayerdan qayerga xatlayapti? Sakarotdan qiyomatga hatlayapti. Sur puflanishidan hisobning oxiriga borayapti va undan Jahannamga kirishni zikr qilyapti. Bu ajib xatlashlar ichida qanday ravonlik qoladi? Qur'onning aksar joylarida bir-biridan uzoq masalalarni birlashtiradi. Bunday munosabatsiz vaziyatda ravonlik, fasohat qayerda qoladi?" dedi.

Javob: Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon moʻjizaligining asosi, balogʻatidan soʻng eng muhim jihatlaridan biri ijozdir. Ijoz, Qur'on moʻjizaligining eng metin va eng muhim asosidir. Qur'oni Hakimda bu moʻ'jizali ijoz shunchalik koʻp va shu qadar goʻzalki, tadqiq qilganlar uning qarshisida hayratda qolgan. Masalan:

Bir nechta qisqa jumla bilan, buyuk Toʻfon hodisasini, natijalari bilan ijoz bilan, moʻ'jizali bayon qiladiki, balogʻatiga koʻp balogʻat ahlini sajda ettirgan.

Yana masalan:

Samud Qavmining ajib va muhim hodisalarini, natijasini va yomon oqibatini, bir nechta qisqa jumla bilan ijoz ichida bir i'joz bilan ravon, ochiq ravshan va tushunishda qiynamaydigan tarzda bayon etadi.

Yana masalan:

Ushbu اَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ jumlasidan فَنَادٰى فِى الظُّلُمَاتِ jumlasigacha koʻp jumlalar siqishtirilgan. Zikr etilmagan jumlalar tushunishni qiyinlashtirmaydi, ravonligiga zarar bermaydi. Hazrat Yunus Alayhissalomning qissasidan muhim asoslarni zikr qiladi. Qolganini aqlga havola qiladi.

Yana masalan: Yusuf surasida فَاَرْسِلُونِ kalimasi bilan يُوسُفُ اَيُّهَا الصِّدّ۪يقُ orasida yetti-sakkiz jumla ijoz bilan tashlab oʻtilgan. Bu tushunishni qiyinlashtirmaydi, ravonligiga zarar bermaydi. Bu turdagi moʻ'jizoli ijozlar Qur'onda juda koʻp. Ham juda goʻzal.

Ammo Sura-i Qofning oyatidagi ijoz juda ajib va moʻ'jizladir. Chunki kofirning juda mudhish va juda uzun va bir kuni ellik ming yil boʻlgan kelajagiga, oʻsha kelajakning daxshatli oʻzgarishlarida kofirning boshiga keladigan azobli va muhim hodisalarga bir-bir ishorat qiladi. Fikrni ularning ustida chaqmoqdek kezdiradi. Juda ham uzun zamonni hozir sahifa kabi e'tiborga havola qialdi. Zikr qilinmagan hodisalarni xayolga havola etib, ulugʻ ravonlik bilan bayon qiladi.

Xullas ey shayton! Yana boshqa gaping boʻlsa, ayt...

Shayton: Bularga qarshi chiqa olmayman, mudofaa qila olmayman. Lekin koʻp ahmoqlar bor, meni tinglaydi va inson suratida koʻp shaytonlar bor, menga yordam beradi. Faylasuflardan koʻp fir'avnlar bor, menligini shishirgan masalalarni mendan dars oladi. Sening bu kabi soʻzlaringni nashr qilishga toʻsiq boʻladi. Shuning uchun senga taslim boʻlmayman!

Oʻn Oltinchi Soʻz

Birinchi shuʻla: Ey nodon nafs!

Alloh zotining ahad-yakkaligi bilan ishlarining kulliyati, oʻzining vahdati-bittaligi bilan yordamchisiz umumiyligi rububiyati, fardoniyati-yolgʻizligi bilan sheriksiz tasarruflarining qamrovi, makondan munazzahligi bilan hamma joyda hozir boʻlishi, nihoyatsiz ulugʻligi bilan hamma narsaga yaqin boʻlishi, birligi bilan xar bir ishni oʻzi qoʻlida tutishi Qur'onning haqiqatlaridandir.

Qur'on esa hakimdir. Hakim esa aql qabul etmagan narsalarni aqlga yuklamaydi. Bu yerda aql zohiriy bir zidlikni koʻrmoqda. Aqlni taslimga chorlaydigan bir izoh istayman.

Javob: Modomiki shunday ekan, qoniqish uchun istasang, Qur'onning fayziga tayanib aytamiz: Nur ismi koʻp mushkullarimizni hal qilgan, inshaolloh buni ham hal qiladi. Aqlga keng, qalbga nuroniy misol keltirish yoʻlini ixtiyor qilib, Imomi Rabboniy (R.A.) kabi:

deymiz. Misol keltirish Qur'on moʻ'jizaligining eng porloq oynasi boʻlgani uchun, biz bir misol orqali bu sirga qaraymiz:

Bir zot turli oynalar vositasida kulliyat kasb etadi. Haqiqatda juz'iy boʻlsada, umumiy ishlarga ega boʻlgan kulliyga aylanadi. Masalan: Quyosh kichik bir narsa boʻlsada, shaffof narsalar vositasida shunday umumiy narsaga aylanadiki, yer yuzini timsollari bilan, akslari bilan toʻldiradi. Hatto tomchilar va porloq zarralar sanogʻicha jilvalari mavjud. Quyoshning harorati, ziyosi va ziyoning ichidagi yetti rangining xar biri oldidagi narsalarni qoplaydi, ichiga oladi va qamraydi. Xar bir shaffof narsa quyoshning timsoli bilan birga haroratni, ziyoni, yetti rangni koʻz qorachigʻida saqlaydi. Sof qalbini unga bir taxt qiladi.

Demak, quyosh vohidiyat-bitta boʻlishi bilan birga oldidagi barcha narsalarni qamragani kabi, ahadiyat-yagonalik jilvasi bilan xar bir narsada koʻp vasflari bilan birga bir jihatda oʻzining jilvasi bilan mavjud boʻladi. Modomiki misoldan koʻrinish mavzuiga oʻtgan ekanmiz, aks etishning koʻp turlaridan bu masalaga asos boʻladigan uch turiga ishora qilamiz.

Birinchisi: Jism - moddiy narsalarning akslaridir. Akslar ham boshqadir, aynisi emas ham jonsiz, oʻlikdir. Tashqi koʻrinishidan boshqa hech qanday xususiyatga ega emas. Masalan, sen oynalar xazinasiga kirsang, bir Said minglab Said boʻladi. Lekin jonli holatda faqat sensan, boshqalar oʻlik. Hayot xossalari ularda yoʻq.

Ikkinchisi: Moddiy nuroniy narsaning akslaridir. Aks uning ayni emas, lekin boshqa ham emas. Mohiyatni saqlamaydi, faqat u nuroniy narsaning aksar xususiyatlariga ega. U kabi hayot sanaladi. Masalan: Quyosh dunyoga kirdi. U xar bir oynada aksini koʻrsatdi. Akslarning xar birida Quyoshning xossalari boʻlgan ziyo va ziyodagi yetti rang mavjud. Agar farazan Quyosh idrokli boʻlganida, (harorati qudratininig oʻzi, ziyosi ayni ilmi, yetti rangi yetti sifati boʻlganida) yagona va yolgʻiz oʻzi bir onda xar bir oynada boʻlar, xar birini oʻziga bir arsh va bir tur telefon qilar edi. Bir-biriga mone boʻlmas edi. Xar birimiz bilan oynamiz vositasida koʻrishar edi. Biz undan uzoq boʻlsak ham, u bizga bizdan ham yaqin boʻlar edi.

Uchinchisi: Nuroniy ruhlarning aksidir. Aks ham hayotdir, ham aynidir. Oynalarning qobiliyati nisbatida koʻringani uchun, ruh asl mohiyatiga toʻliq ega emas. Masalan: Hazrati Jabroil Alayhissalom Dihya suratida Paygʻambarning huzurida boʻlgan on, Allohning huzurida ham hashamatli qanotlari bilan Arshi A'zamning yonida sajdaga boradi. Yana oʻsha onda hisobsiz yerlarda boʻladi, Ilohiy amrlarni yetkazardi. Bir ish ikkinchi ishga mone boʻlmas edi. Ushbu sir asosida, mohiyati nur va huviyati nuroniy boʻlgan Hazrati Paygʻambar Alayhissalotu Vassalam dunyoda butun ummatining salovotlarini birdan eshitadi va qiyomatda butun asfiyo bilan bir onda koʻrishadi. Bir-birisiga mone boʻlmaydi. Hatto avliyolarning koʻp nuroniyat kasb etgan va abdol deyilgan bir qismi bir onda bir qancha yerlarda kuzatilgan. Ayni zot boshqa-boshqa koʻp ishlarni bajaradi.

Jismoniy narsalarga shisha va suv kabi narsalar oyna boʻlgani kabi, ruhoniy borliqlarga ham havo, efir va misol olamining ba'zi mavjudoti oyna boʻladi va chaqmoq va xayol tezligida sayru-sayohat vositasiga aylanadi. Bu orqali ruhoniylar xayol tezligi bilan top-toza oynalarda, u latif manzillarda kezadi. Bir onda minglab joyga kirishadi.

Modomiki, Quyosh kabi ojiz va buyruqqa itoat qiladigan maxluqlar, ruhoniy kabi modda bilan chegaralangan yarim nuroniy san'atli borliqlar nuroniyat siri orqali, bir yerda turib juda koʻp yerlarda boʻla olar ekan, chegaralangan juz'iy ekaniga qaramasdan mutlaq kulliyga aylanar ekan, bir onda juz'iy ixtiyor bilan juda koʻp ishlarni qilar ekan, moddaga bogʻliq boʻlmagan va ulugʻ, chegaralanish va moddaning zulmatidan pok, ozod, barcha nurlar va butun nuroniyat Uning muqaddas ismlarining nurlarining xira soyasi, umum mavjud narsalar, butun hayot, ruhlar olami va misol olami yarim shaffof jamolining bir oynasi, qamrovli sifati va faoliyati kulliy boʻlgan Zoti Aqdasning kulliy irodasi, mutlaq qudrati, bepoyon ilm bilan sifatining tajalliyi va ishlarining jilvasi ichidagi ahadiyatining tavajjuhidan qaysi narsa yashirin qoladi, qaysi ish ogʻir keladi, nima yashirina oladi, kim uzoq qoladi, qaysi shaxsiyat kulliyat kasb etmasdan unga yaqinlasha oladi?

Quyosh - chegarasiz nuri, moddasiz aksi vositasida senga sening koʻz qorachigʻingdan ham yaqin. Lekin sen chegaralangan boʻlganing uchun undan oʻta uzoqsan. Unga yaqinlashish uchun koʻp chegaralardan ajralib chiqish, koʻp kulliy martabalardan oʻtish kerak boʻladi. Xuddi, ma'nan yer qadar kattalashgandan oydek yuksalgandan soʻng toʻgʻridan-toʻgʻri quyoshning asl martabasiga bir daraja yaqinlashib pardasiz koʻrisha olasan. Xuddi shuning kabi: Jaliyli Zuljamol, Jamiyli Zulkamol senga oʻta yaqin, sen undan oʻta uzoqsan. Qalbning quvvati, aqlning yuksakligi boʻlsa, misoldagi nuqtalarni haqiqatga tatbiq qilishga harakat qil.

Ikkinchi Shuʻla: Ey aqlsiz nafs!

va

kabi oyatlar narsalarning vujudi faqat bir amr bilan va bir onda boʻlganini,

va

kabi oyatlar narsalarning vujudi ilm ichida azim bir qudrat bilan, hikmat ichida nozik san'at bilan tadrijiy ekanini koʻrsatadi. Buning bir-biriga uygʻunlik tomoni nima?

Javob: Qur'onning fayziga tayanib aytamiz: Avvalo, zidlik yoʻq. Bir qismi, ibtidodagi ijod qilish kabi. Bir qismi: Mislini qaytarish kabi...

Ikkinchidan: Ushbu ikki qismdagi oyatlarning haqiqatining borligiga mavjudotda koʻringan osonlik, tezlik, koʻplik va kenglik ichida oʻta intizom, gʻoyat pishiq, san'at goʻzalligi va yaratilish mukammalligi qat'iyan shahodat qiladi. Shunday ekan, ularning xorijijda biror ishning amalga oshishini gapirishning oʻzi keraksiz. Balki "hikmatining qanday siri bor" deyish mumkin.

Demak, biz ham bir misoliy qiyos orqali ushbu hikmatga ishora qilamiz. Masalan: Tikuvchi kabi hunarmand bir qancha qiyinchiliklar, mahoratlar orqali san'atli narsani ijod etadi va unga model qiladi. Soʻng uning oʻxshashini qiyinchiliksiz, tez qiladi. Hatto ba'zan shu daraja osonlik paydo qiladiki, goʻyo amr etishi bilan qilinadi va kuchli intizom amalga oshad (soat kabi) goʻyo bir amr kelishi bilan ishlanadi va ishlaydi. Xuddi shuning kabi: Sone'i Hakiym va Naqqoshi Aliym bu olam saroyini ichidagilari maxluqoti bilan birga tenggi yoʻq suratda yaratib, juz'iy va kulliy, juz va kull hamma narsaga bir model boʻladigan qadariy bir nizom orqali muayyan bir miqdor bergan.

Qara, Naqqoshi Azaliy xar bir asrni bir model qilib qudrat moʻ'jizalari bilan bezalgan, unga yangi bir olamni kiydiradi. Xar bir yilni bir miqyos qilib, rahmatining gʻaroyib narsalari bilan bezalgan yangi bir koinotni qomatga koʻra tikadi. Xar bir kunni bir satr qilib, unga hikmatining nozik ishlari bilan bezalgan, yangilangan mavjudotni yozadi.

Qodiyri Mutlaq xar bir asrni, xar bir yilni, xar bir kunni bir model qilgani kabi, roʻyi zaminni, xar bir togʻ va sahroni, bogʻ va boʻstonni, xar bir daraxtni bittadan namuna qilgan. Vaqti-vaqti bilan zaminda yangi-yangi koinotlarni quradi, yangi dunyolarni ijod etadi. Bir olamni oladi va boshqa intizomli olamni keltiradi. Mavsum ba-mavsum xar bogʻ va boʻstonda yangi-yangi qudrat moʻ'jizalarini va rahmat hadyalarini koʻrsatadi. Yangi hikmatli kitob yozadi. Yangi-yangi rahmat oshxonalarini quradi. Yangilangan san'atli koʻylak kiydiradi.

Xar bahorda xar bir daraxtga ipak mato kabi toza kiyim kiydiradi. Marjon kabi yangi ziynatlar bilan bezaydi. Yulduzga oʻxshagan rahmat hadyalari bilan qoʻllarini toʻldiradi. Bu ishlarni oʻta yuksak san'at goʻzalligi va mukammal intizom bilan qilgan, birin ketin kelgan, zamon ipiga taqilgan sayyor olamlarni yuksak hikmat, inoyat, mukammal qudrat va san'at bilan almashtirgan Zot, albatta juda Qodir va Hakimdir. Oʻta Basir va Aliymdir. Uning ishiga tasodif aralasha olmaydi. U Zoti Zuljalol, shunday farmon etadi:

deb, ham mukammal qudratini e'lon qiladi. Qudratiga nisbatan Hashr va Qiyomat juda oson va qiyin emasligini bayon etadi. Yaratishi qudrat va irodani ichiga olganini, butun narsalar Uning amrlariga qattiq boʻysungani, itoatli ekanini, tegmasdan, ishga kirishmasdan yaratgani uchun ijodidagi mutlaq yengillikni ifodalashga, faqat bir amr bilan ishlar qilganini Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon orqali farmon qiladi.

Soʻzning qisqasi: Bir qism oyatlar ashyolarda, xususan yaratilishning boshida oʻta goʻzal san'atini va juda mukammal hikmatni e'lon qiladi. Boshqa qismi, ashyolarda, xususan takroran ijod qilish va joylashtirishida oʻta oson va tezligini qattiq itoat va qiyinchiliksiz ekanini bayon qiladi.

Uchinchi Shuʻla: Ey haddidan oshgan vasvasasi koʻp nafs!

kabi oyatlar Allohga oʻta yaqinlikni koʻrsatadi.

va hadisda vorid boʻlgan: "Janobi Haq yetmish ming hijob orqasidadir" va Me'roj kabi haqiqatlar juda uzoqligimizni koʻrsatadi. Bu chuqur sirni tushunishga yaqinlashtiradigan bir izoh istayman?" deyapsan.

Javob: Unda tingla:

Avvalo, Birinchi Shuiʻlaning oxirida aytgan edik: Quyosh chegarasiz nuri va moddasiz aksi bilan senga ruhingning derazasi va uning oynasi hisoblangan koʻz qorachigʻingdan ham yaqindir. Lekin sen chegaralangan va moddada mahbus boʻlganing uchun undan oʻta uzoqsan. Lekin bir qism akslari, soyalariga tegishing mumkin. Bir navʻ jilvalari va juz'iy koʻrinishlari bilan koʻrishasan va bir sinf sifatlari hisoblangan ranglariga va bir toifa ismlari boʻlgan shuʻlalari va tushgan narsalariga yaqinlasha olasan. Agar Quyoshning oliy martabasiga yaqinlashish va toʻgʻridan-toʻgʻri quyosh bilan koʻrishishni istasang, juda koʻp chegaralardan chiqishing, juda koʻp martabalaridan oʻtishing kerak boʻladi. Sen huddi ma'nan ajralib, yer kurrasi qadar kattalashib, havo kabi ruhan kengayib, Oy qadar yuksalib, toʻlin oy kabi qarshisiga kelgandan soʻng shaxsan, pardasiz koʻrishib, bir daraja yaqinlashishni da'vo qila olasan. Xuddi shuning kabi, Jaliyli Purkamol, Jamiyli Bemisol, Vojib-ul Vujud, Mujidi Kulli Mavjud, Shamsi Sarmad, Sultoni Azal va Abad senga sendan yaqindir. Sen, undan nihoyatsiz uzoqsan. Quvvating boʻlsa, misoldagi daqiq tomonlarni tatbiq qil.

Ikkinchidan: Masalan: وَ لِلّهِ الْمَثَلُ الْاَعْلَى Bir podshohning koʻp ismlari ichida "qoʻmondon" ismi ichma-ich doiralarda koʻrinadi. Umumiy boshqoʻmondon doirasidan marshallik va generallik, yuzboshi, oʻnboshigacha keng va tor, kulliy va juz'iy doiralarda ham koʻrinishi va namoyon boʻlishi bor. Bir askar askarlik xizmatida oʻnboshi maqomidagi kichik qoʻmondonlikka boʻysunadi, katta qoʻmondoniga ushbu kichik ismning jilvasiga aloqasi va munosabati boʻladi. Agar asl ismiga aloqa bogʻlashni, u unvon orqali koʻrishishni istasa, oʻnboshilikdan umumiy boshqoʻmondon martabasiga chiqishi kerak boʻladi. Demak, podshoh u askarga ismi, hukmi, qonuni, ilmi, telefoni va tadbiri bilan va agar podshoh abdol avliyolardek nuroniy boʻlsa, shaxsan huzuri orqali oʻta yaqin. Hech bir narsa moneʻlik qilmaydi, parda boʻlmaydi. Xolbuki u askar oʻta uzoq. Uni minglab martaba pardalar, minglab hijoblar ayiradi. Faqat ba'zan marhamat qiladi, odatga zid tarzda bir askarni huzuriga oladi, lutf qiladi.

Xuddi shuning kabi: كُنْ فَيَكُونُ amriga sohib, quyoshlar va yulduzlar amriga boʻsungan askar hisoblangan Zoti Zuljalol hamma narsaga hamma narsadan koʻra yaqinroqdir. Lekin hamma narsa Undan nihoyatsiz uzoqdir. Uning buyuk huzuriga pardasiz kirish istalsa, zulmatli va nuroniy, ya'ni moddiy va borliqlarga tegishli, ismlari va sifatlari bilan bogʻliq yetmish minglab hijobdan oʻtishi, xar bir ismning minglab xususiy va kulliy koʻrinishi darajasidan chiqishi, oʻta yuksak sifat tabaqalaridan oʻtib ismi a'zamiga sazovor boʻlgan arshi a'zamiga yuksalishi, agar jazb va lutf boʻlmasa, minglab yillar harakat qilishi va ma'naviy yuksalishi lozim boʻladi. Masalan: Sen unga Xoliq ismi bilan yaqinlashishni istasang, sening xoliqing xususiyati bilan, soʻng butun insonlarning xoliqi jihati bilan, soʻng butun jonzotlarning xoliqi unvoni bilan, soʻng butun mavjudotning xoliqi ismi bilan munosabat kerak boʻladi. Boʻlmasa parda orqasida qolasan, faqat juz'iy bir jilvani topasan.

Bir Eslatma: Misoldagi podshoh, ojizligi uchun, qoʻmondonlik ismining martabasida marshal va general kabi vositalar qoʻygan. Faqat بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ boʻlgan Qodiyri Mutlaq vositalardan behojatdir. Vositalar faqat zohiriydir, izzat va azamat pardasidir. Qullik, hayrat, ojizlik va faqirlik ichida rububiyat saltanatiga dalloldir, tomoshabindir. Yordamchisi emas, rububiyat saltanati sherigi boʻla olmaydi.

Toʻrtinchi Shuʻla: Mana ey tanbal nafsim! Bir jihatda Me'roj hisoblangan namozning haqiqati, sobiq misolda bir askar, ayni lutfning sifatida Podshohning huzuriga qabul qilinishi, ayni rahmat boʻlib Zoti Jaliyli Zuljamol va Ma'budi Jamiyli Zuljalolning huzuriga qabul qilisnihsing hisonlanadi. "Allohu Akbar" deb ma'nan va xayolan yoki niyatan ikki jahondan oʻtib, moddiyot chegarasidan ajralib qullikning kulliy martabasiga yoki kulliyning bir soyasiga yoki bir suratiga chiqib, bir jihatda huzurga musharraf boʻlib, اِيَّاكَ نَعْبُدُ xitobiga (hammaning qobiliyati nisbatida) buyuk bir sazovorlikdir. Xuddi namozdagi harakatlarda takror takror "Allohu Akbar", "Allohu Akbar" deb, martabalardan oʻtish, ma'naviy taraqqiylarga, juz'iyotdan kulliy doiralarga chiqishiga bir ishoradir va ma'rifatimiz xorijidagi kibriyosi kamolotining qisqacha unvonidir. Goʻyo xar bir "Allohu Akbar" bir me'roj zinapoyasining oʻtilishiga ishoradir.

Ushbu namoz haqiqatidan ma'nan yoki niyatan yoki tasavvuran yoki xayolan bir soyasiga, bir shuʻlasiga sazovor boʻlish ham buyuk saodatdir. Hajda juda koʻp "Allohu Akbar" deyilishi bu sirdandir. Chunki haji sharif shaxsan xar kim uchun kulliy martabadagi qullik hisoblanadi. Bir askar bayram kabi maxsus kunda general doirasida general kabi podshohning bayramiga boradi va lutfiga mazhar boʻlar. Xuddi shuning kabi: Bir hoji, naqadar omi boʻlsa ham, martabalardan oʻtgan valiy kabi butun yer yuzining Rabbi Azimi unvoni bilan Rabbiga yuzlanadi. Kulliy qullik bilan musharraf boʻladi. Albatta haj kaliti orqali ochilgan rububiyatning kulliy martabalari va durbini bilan koʻringan uluhiyatdagi buyuklikning ufqlari va shiorlari bilan qalbiga va xayoliga tobora kengaygan qullik doiralari, kibriyo martabalari va namoyon boʻlish ufuqlarining bergan harorat, hayrat va dahshat va rububiyat haybati "Allohu Akbar", "Allohu Akbar" bilan taskin etiladi va u orqali tasavvur etilgan yoki koʻz bilan koʻrilgan shaklda ochilgan darajalar e'lon qilinadi. Hajdan soʻng bu ma'noni, turli ulugʻ va kulliy darajalarda bayram namozida, yomgʻir namozida, xusuf-kusuf namozida, jamoat bilan oʻqilgan namozda mavjud. Islom shaoirlarining hatto sunnat boʻlsa ham ahamiyati bu sirga bogʻliq.

Kichik Bir Ilova

Qodiyri Aliym va Sone'i Hakiym qonuniyat shaklidagi odati koʻrsatgan nizom va intizomi bilan qudratini, hikmatini va ishiga hech qanday tasodif qoʻshilmaganini izhor qilgani kabi, qonun istisnolari bilan, odatining gʻaroyibotlari bilan, koʻrinishga oid oʻzgarishlar bilan, bilinishlarining farqli ekani bilan, zuxur va nuzul vaqtinining almashuvi bilan istagi, irodasi, istaganini qila oladigan yaratuvchi ekani, ixtiyorini, hech bir chegara ostida emasligini izhor qilib takrorlanish pardasini yirtib, hamma narsa, xar onda, xar holda, xar narsasida unga muhtoj ekani va rububiyatiga itoatli ekanini e'lon qilib, gʻaflatni tarqatib, inson va jinlarning e'tiborini, sabablardan Musabbibu-l Asbobga qaratadi. Qur'onning bayonoti bu asosga qaraydi.

Masalan: Aksar joylarda bir qancha mevali daraxtlar bir yil meva beradi, ya'ni rahmat xazinasidan ularning qoliga beriladi, u esa bizga uzatadi. Keyingi yil, butun zohiriy sabablar boʻlsada meva bermaydi. Yan masalan: Boshqa kerakli sabablarga ters, yomgʻir yogʻish vaqti shu qadar oʻzgaruvchiki, "beshta gʻayb boʻlga narsa"ga kirgan. Chunki vujudda eng muhim mavqeʻ hayot va rahmatga oiddir.

Yomgʻir hayot manbai va rahmatning boʻlgani uchun albatta bu obi hayot, obi rahmat, gʻaflat bergan va parda boʻlgan doimiy takrorlanish qoidasiga kirmaydi, balki toʻgʻridan-toʻgʻri Janobi Mun'imi Muhyi, Rahmon va Rahiym boʻlgan Zoti Zuljalol xar doim duo va shukr eshiklarini ochiq qoldirishi uchun pardasiz, qoʻlida tutadi. Yana masalan: Rizq va muayyan siymo berish, maxsus ehson belgisi kabi kutilmagan tarzda boʻlishi naqadar goʻzal suratda istak va Rabboniy ixtiyorni koʻrsatadi. Havoni boshqarish va bulutning amr ostiga olinib itoat ettirilishi kabi Allohning ishlarini bularga qiyos qil.

Oʻn Yettinchi Soʻz

Xoliqi Rahim, Razzoqi Karim va Sone'i Hakim bu dunyoni ruhlar va ruhoniyat olami uchun bayram, saylgoh suratida yaratib butun ismlarining gʻaroyib naqshlari bilan bezab kichik-katta, yuqori-past xar bir ruhga munosib va bayramdagi turli-tuman hisobsiz goʻzalliklar va in'omlardan foydalanishga muvofiq qilib yaratadi va tuygʻular bilan jihozlangan jasad kiydiradi. Jismoniy vujud beradi, tomoshagohga bir marta yuboradi. Zamon va makon jihatidan juda keng bayramni asrlarga, yillarga, mavsumlarga, hatto kunlarga, qit'alarga taqsimlab xar bir asrni, xar bir yilni, xar bir mavsumni, hatto bir jihatda xar bir kunni, xar bir qit'ani ruhli maxluqotining toifalariga va nabotiy san'atli asarlariga koʻrsatadigan namoyish tarzida katta bayram qilgan. Xususan roʻyi zamin, xususan bahor va yozda kichik san'atli asarlarning toifalariga ajoyib va bir-biri orqasida bayramlar boʻlib, oliy tabaqalarda boʻlgan ruhoniy borliqlar, farishtalar va samovot yashovchilarini sayrga chorlaydigan jozibadorlik koʻrinadi va tafakkur ahli uchun shunday shirin bir mutolaagoh boʻladiki, aql ta'rifidan ojiz. Lekin bu Ilohiy ziyofat va Rabboniy bayramdagi Rahmon va Muhyi Ismining koʻrinishlariga muqobil Qahhor va Mumit Ismi firoq va oʻlim bilan oldiga chiqadi. Bu esa

rahmatining qamrovi kengligiga zohiran muvofiq emas. Lekin haqiqatda bir nechta uygʻunlik jihati bordir. Bir jihati quyidagicha:

Sone'i Kariym, Fotiri Rahiym xar bir toifaning marosimda namoyish navbati bitgandan va undan koʻzlangan natijalar olingandan soʻng, aksariyat dunyodan marhamatli shaklda nafrat ettirib zeriktiradi, istirohatga istak va boshqa olamga koʻchishga shavq ehson etadi va hayot vazifasidan nafaqaga chiqqan vaqti, ruhlarida asl vatanlariga shavqlantirgan mayl uygʻotadi.

Yana, vazifa yoʻlida, urushda oʻlgan askarga shahidlik martabasini berishi, soʻyilgan qurbonlik qoʻyga oxiratda jismoniy boqiy vujud berib Sirot ustida sohibiga buroq kabi minish martabasini berib mukofotlantirish Rahmonning cheksiz rahmatidan uzoq emas. Xuddi shuning kabi, boshqa ruh sohibi va hayvonotning ham oʻziga maxsus Rabboniy fitriy vazifalarida va Subhoniy amrlarga itoat qilishda oʻlgan va qattiq mashaqqat chekkan ruh egasining, oʻziga koʻra bir turdagi ruhoniy mukofot va iste'dodiga koʻra bir navʻ ma'naviy haq u tuganmas rahmati xazinasida uzoq emaski, boʻlmasin. Dunyodan ketgani uchun qattiq xafa boʻlmasinlar, balki xursand boʻlishsin.

Lekin ruh sohiblarining eng sharaflisi va bayram vaqtlari son va sifat jihatida eng koʻp foydalangan inson, dunyoga juda qattiq maftun va mubtalo boʻlib, dunyodan nafratlanib va baqo olamiga oʻtish uchun rahmat belgisi sifatida shavqlantiruvchi holat beradi. Insonligi zalolatda boʻgʻilmagan odam u holatdan foydalanadi. Qalb hotirjamligi bilan ketadi. Hozir u holatni keltirib chiqargan jihatlardan namuna sifatida beshtasini bayon qilamiz.

Birinchisi: Keksalik mavsumida dunyoviy, goʻzal va jozibador narsalar ustida foniylik va zavol topish tamgʻasini, ogʻriq ma'nosini koʻrsatib insonni dunyodan qoʻrqitib, foniy oʻrniga boqiy orzuni qidirtiradi.

Ikkinchisi: Inson aloqa paydo qilgan butun doʻstlarining yuzda toʻqson toʻqqizi dunyodan ketib boshqa olamga joylashgani uchun, jiddiy muhabbat vositasida doʻstlar ketgan joyga ishtiyoq ehson qilib, oʻlim va ajalni sevinchli holda kutib oldiradi.

Uchinchisi: Insondagi nihoyatsiz zaiflik va ojizlikni ba'zi narsalar bilan his ettirib, hayot yuki va yashash taklifi naqadar ogʻirligini tushuntirib, istirohatga jiddiy bir orzu va boshqa diyorga ketishga samimiy shavq beradi.

Toʻrtinchisi: Moʻ'min insonga, oʻlim qatl emas, makon almashtirish, qabr esa zulmatli chuqurlik ogʻzi emas, nuroniyatli olamlarning eshigi, dunyo esa butun dabdib si bilan oxiratga nisbatan zindon ekanini iymon nuri ila koʻrsatadi. Albatta dunyo zindonidan jannatlar boʻstoniga chiqish va zeriktiruvchi jismoniy hayot tashvishlaridan rohatlanish olamiga va ruhlarning uchish maydoniga oʻtish va maxluqotning zeriktiruvchi shovqinidan uzoqlashib Rahmon huzuriga borish ming jon bilan orzu qilinadigan sayohatdir, balki saodatdir.

Beshinchisi: Qur'onni tinglagan insonga Qur'ondagi haqiqat ilmini va haqiqat nuri orqali dunyoning mohiyatini bildirishi bilan dunyoga ishq va aloqa juda ma'nosiz ekanini tushuntirish hisoblanadi. Ya'ni, insonga aytadi va isbotlaydiki: "Dunyo Samadoniy kitobdir. Harflari va soʻzlari nafslariga emas, balki boshqa bir zotning zot, sifat va ismlariga dalolat etadi. Shunday ekan ma'nosini bil ol, naqshlarini tashla ket.

Ham bir ekinzordir, ek va mahsulini ol, muhofaza qil, xunuk tomonlarini ot, ahamiyat berma.

Ham bir-biri orqasida doim kelib ketuvchi oynalar majmuasidir. Shunday ekan, ularda namoyon boʻlgan narsani bil, nurlarini koʻr va ularda koʻringan ismlarning namoyon boʻlishlarini tushun va goʻzal ismlarning sohibini sev, zavol va sinishga mahkum boʻlgan shisha parchalaridan aloqani uz.

Ham sayyor bir tijoratgohdir. Shunday ekan oldi-berdisini qil, kel va sendan qochgan, senga iltifot qilmagan karvonlarning orqalaridan behuda yugurma, charchama.

Ham vaqtinchalik bir sayr joyidir. Shunday ekan, ibrat nazari bilan qara, zohiriy xuruk yuziga emas, balki Jamiyli Boqiyga yuzlangan yashirin, goʻzal yuziga diqqat qil, xush va foydali bir sayr qilib qayt. Goʻzal manzaralarni koʻrsatgan va goʻzallarni koʻrsatgan pardalar yopilganda aqlsiz bola kabi yigʻlama, xavotir olma.

Ham bir musofirxonadir. Demak, uni yaratgan Mehmondori Kariymning izni doirasida yegin, ichgin, shukr qilgin. Qonuni doirasida ishla, harakat et. Soʻng orqangga qarama, chiq ket. Ma'nosiz, foydasiz suratda aralashma. Sendan ayrilgan va senga oid boʻlmagan narsalar bilan ma'nosiz ovora boʻlma va oʻtkinchi ishlaringga bogʻlanib boʻgʻilma." kabi zohiriy haqiqatlar bilan dunyoning asl mohiyatidagi sirlarni koʻrsatib, dunyodan ayriliqni oʻta yengillatadi, balki xushyor boʻlganlarga sevdiradi va hamma narsada va xar ishida rahmatining izi borligini koʻrsatadi. Xullas, Qur'on shu besh jihatga ishora etgani kabi, boshqa xususiy jihatlarga ham Qur'on oyatlari ishora qiladi.

Bu besh jihatdan biror hissasi boʻlmagan kishining holiga voy.

OʻN YETTINCHI SOʻZNING IKKINCHI MAQOMI

{(Izoh) Bu ikkinchi maqomdagi boʻlimlar she'rga oʻxshaydi, lekin she'r emas. Qasddan nazm qilinmagan, balki haqiqatlarning mukammal intizomi bir daraja nazm suratini oldi.}

Tashla faryodni, bechora, kel, balodan tavakkal qil.

Zero, faryod balo ichra, xato ichra balodir, bil.

Balo berganni topsang, ato ichra, safo ichra balodir, bil.

Tashla faryodni, shukr qil, bulbullardek xar doim kayfidan kular xar gul mul.

Gar topmasang, butun dunyo jafo ichra, fano ichra befoyda bil!

Jahon toʻla balo boshingdadir, nega baqirasan kichik balodan? Kel tavakkal qil!

Tavakkal bilan balo yuziga kul, to u ham kulsin.

U kulgan sari kichrayar, oʻzgarar.

Bil, ey oʻzin oʻylagan! Bu dunyoda saodat - tarki dunyoda.

Xudobin boʻlsang, u yetar, tashlasangda butun ashyolar doʻst.

Agar xudbin boʻlsang, halokatdir, nima qilsang ham butun ashyo senga dushman.

Demak, tark qilish kerakdir, har ikki holda bu dunyoda.

Tark demak: Xudo mulki, Uning izni, Uning nomi bilan koʻrishda.

Tijorat istasang agar, shu foniy umringni boqiyga aylantirishda.

Agar nafsingga tolib boʻlsang, chirikdir, ham asossiz.

Agar begona ishlar istar boʻlsang, fano tamgʻasi ustingda.

Demak, olinsa arzimas, chirik moldir hammasi bu bozorda

Shunday ekan, oʻt, yaxshi mollar tizilgandir orqasida.

Qora Tutning Bir Mevasi

Tinglovchim Ziyo Posho emas, Ovrupaga maftun boʻlganlardir.

Gapiruvchi nafsim emas, Qur'on shogirdi nomidan qalbim.

Oʻtgan soʻzlar haqiqat, zinhor sarosimaga tushma, hududidan hazar oshma.

Ajnabiylar fikriga kirma, zalolatdir quloq solma, etar albat seni pushaymon.

Koʻrarsan eng ziyodoring, zakovatda olamdoring,

U hayratdan der doim: "Eyvoh, kimdan kimga shikoyat etayin men hayron!"

Qur'on ayttirar, men aytaman, hech ham chekinmasman.

Undan Unga shikoyat qilaman, sen kabi adashmasman.

Haqdan Haqqa faryod qilaman, sen kabi oshmayman.

Yerdan koʻkkacha da'vo qilaman, sen kabi qochmayman.

Qur'onda xar da'vo nurdan nurgadir, sen kabi qaytmayman.

Qur'ondadir haq hikmat, isbot qilaman, muxolif falsafani bir tiyinga olmayman.

Furqondadir olmos haqiqat, jonim bilan qabul qilaman, sen kabi sotmayman.

Xalqdan Haqqa sayron qilaman, sen kabi adashmayman.

Tikanli yoʻlda uchaman, sen kabi bosmayman.

Yerdan Arshga shukron qilaman, sen kabi osmayman.

Oʻlimga, ajalga doʻst deb qarayman, sen kabi qoʻrqmayman.

Qabrga kulib kiraman, sen kabi choʻchimayman.

Ajdar ogʻzi, vahshat toʻshagi, hechlik boʻgʻozi, sen kabi koʻrman.

Doʻstlarga qovushtirar meni, qabrdan ranjimayman, sen kabi achchiqlanmayman.

Rahmat eshigi, Nur eshigi, Haq eshigi, undan siqilmayman, ortga chekilmayman.

Bismilloh deb chalyapman, {(Izoh1) "Ey voh" deb qochmayman.} orqamga boqmasman, daxshat ham olmasman.

Alhamdulillah deb rohat topib yotaman, zahmat chekmasman, vahshatda qolmasman.

Allohu Akbar deb hashr azonini eshitib uygʻonaman, {(Izoh2) Isrofilning azonini hashr tongida eshitib, Allohu Akbar deb turaman. Saloti Kubrodan chekinmayman, Oxiratdan chekinmasman.} Buyuk Maxshardan chekinmayman, masjidi a'zamdan chekilmayman.

Lutfi Yazdon, Nuri Qur'on, fayzi iymon soyasida hech ranjimayman.

Turmasdan yuguraman, arshi Rahmon soyasiga uchaman, sen kabi yanglishmayman inshaalloh.

Qalbga Forscha Eslatilgan Munojot

Ya'ni bu munojot qalbga Fors tilida eslatilgani uchun Forsiy yozilgandir. Avvalroq chop etilgan "Hubob Risolasi"da kiritilgan edi.

Yo Rab! Tavakkalsiz, gʻaflat bilan, iqtidor va ixtiyorimga tayanib dardimga darmon topish uchun "jihati sitta" deyilgan olti tomonda nazar soldim. Afsuski dardimga darmon topa olmadim. Menga ma'nan: "Yetmasmi dard, darmon senga." deyildi. {(*):}

Tasalli olish uchun oʻng tomonimdagi oʻtgan zamonga gʻaflat bilan qaradim. Lekin, kechagi kun otamning qabri va oʻtgan ajdodlarimning eng katta mozori suratida koʻrindi. Tasalli oʻrniga qoʻrquvga soldi.

Xoshiya: Iymon esa, eng katta qoʻrqinchli mozorni doʻstona nurli majlis va doʻstlarning yigʻilish joyi qilib koʻrsatadi.

Soʻng chap tomonimdagi kelajakka qaradim. Darmon topa olmadim. Balki ertangi kun mening qabrim, istiqbol esa tengdoshlarim va nasl-nasabimning eng katta qabri suratida koʻrinib doʻstona yaqinlik emas, balki qoʻrquvga soldi.

Xoshiya: Iymon va iymon huzuri - eng katta dahshatli qabrni sevimli saodat saroylariga Rahmoniy da'vat sifatida koʻrsatadi.

Chap tomondan ham xayr koʻrinmagani uchun, hozirgi kunga boqdim. Bu kun - goʻyo oʻlim oni tipirchilayotgan jismimning mayyitini tashiyotgan tobut boʻlib koʻrindi.

Xoshiya: Iymon - u tobutni tijorat joyi va oydin bir musofirxona sifatida koʻrsatadi.

Bu tomondan ham davo topolmadim. Soʻng boshimni koʻtarib, umr daraxtimning boshiga qaradim. Uning yagona mevasi mening oʻlimim boʻlib, daraxtning ustida turib, menga qarayotganini koʻrdim.

Xoshiya: Iymon - bu daraxtning mevasini oʻlim emas, balki abadiy hayotga sazovor va abadiy saodatga nomzod boʻlgan ruhimning eskirgan uyidan yulduzlarda kezish uchun chiqqanini koʻrsatadi.

U tomondan ham gʻamga botib boshimni pastga egdim. Qarasam: Pastda, oyoq ostida suyaklarimning tuprogʻi bilan ilk yaratilishimning tuprogʻi bir-biriga qoʻshilib ketganini koʻrdim. Darmon emas, dardimga dard qoʻshdi.

Xoshiya: Iymon - u tuproqni rahmat eshigi va Jannat mehmonxonasining pardasi sifatida koʻrsatadi.

Undan ham nazarni oʻgirib orqamga qaradim. Asossiz, foniy dunyo hechlik daralarida va yoʻqlik zulmatlarida aylanib ketayotganini koʻrdim. Dardimga malham emas, balki vahshat va daxshat zaxarini qoʻshdi.

Xoshiya: Iymon - zulmatlarda yumalagan dunyoni vazifasi bitgan, ma'nosini ifoda etib boʻlgan, oʻzining oʻrniga natijalarini vujudda qoldirgan Samadoniy maktublar va Subhon boʻlgan Alloh naqshlarining sahifalari boʻlganini koʻrsatadi.

Unda ham xayr koʻrmaganim uchun old tarafimga, oldinga nazar soldim. Yoʻlimning boshida qabr eshigi ochilgan, uning orqasida uzoqdan abadga ketgan koʻcha uzoqdan nazarga koʻrinyapti.

Xoshiya: Iymon - qabr eshigini nur olami eshigi va u abadiy saodat yoʻli ekanini koʻrsatgani uchun dardlarimga ham darmon, ham malham boʻladi.

Bu olti tomondan doʻstona yaqinlik va tasalli emas, balki dahshat va qoʻrquvga tushib, ularga javoban qoʻlimda tayanadigan va qarshilik koʻrsatishga juz'iy ixtiyordan boshqa hech bir narsa yoʻq.

Xoshiya: Iymon - juz'iy boʻlinmas juz'iy ixtiyor oʻrniga cheksiz qudratga tayanish uchun hujjat beradi va balki iymon unga hujjatdir.

Xolbuki juz'iy ixtiyor deyilgan insonning quroli - ham ojiz, ham qisqadir. Ham sozlanishi qiyin. Ijod qila olmaydi, qoʻlidan kasbdan boshqa hech bir narsa kelmaydi.

Xoshiya: Iymon - juz'iy ixtiyorni Alloh nomidan ishlatib, bir askarning juz'iy kuchini davlat hisobidan ishlatgani uchun minglab kuchlardan koʻproq ishlar qilishi kabi hamma narsaga yetadigan holga keltiradi.

Na oʻtgan zamonga kira oladi, na kelajakka taʻsir qila oladi. Moziy va kelajakka oid orzularim va azoblarimga foydasi yoʻq.

Xoshiya: Iymon - tizginni hayvoniy jismning qoʻlidan olib qalbga, ruhga bergani uchun, moziyga taʻsir qiladi va istiqbolga kira oladi. Chunki qalb va ruhning hayot doirasi keng.

U juz'iy ixtiyorning harakat maydoni hozirgi qisqa vaqt va bir kelib ketuvchi lahzadan iborat.

Xullas, butun ehtiyojlarim, zaifligim, faqir va ojizligim biln birga olti tomondan kelgan dahshat va qoʻrquvlar bilan abgor holda turgan vaqtim, qudrat qalami bilan fitratim sahifasida abadga uzangan orzular va sarmadiy-bardavom umidlar oshkora suratda yozilgan, mohiyatimga kirgizilgan.

Balki dunyoda nima boʻlsa, uning namunalari fitratimda bor. Ularning barchasiga aloqadorman. Ular uchun ishlatilyapman, ishlayapman.

Ehtiyoj doirasi, nazar doirasi qadar buyukdir, kengdir.

Hatto xayol qayerga yetsa, ehtiyoj doirasi ham u yerga boradi. U yerda ham hojat bor. Balki qoʻlda boʻlmagan xamma narsa, ehtiyojda bor. Qoʻlda boʻlmagan narsa ehtiyojda bor. Qoʻlda yoʻq narsa esa sanoqsiz.

Xolbuki iqtidor doirasi qisqa, qoʻlimning doirasi qadar qisqa va tor.

Demak faqirligim va ehtiyojlarim dunyo qadar.

Sarmoyam esa, boʻlinmaydigan parcha kabi juz'iydir.

Xullas, bu jahon qadar va milliardlar bilan zoʻrgʻa qoʻlga kiritilgan ehtiyoj qayerda-yu, bir tiyinlik juz'iy ixtiyor qayerda?! Bu bilan ular sotib olinmaydi. Bu bilan ular qoʻlga kiritilmaydi. Shunday ekan boshqa chora qidirish kerak.

Chora esa: Juz'iy ixtiyordan voz kechib, ishini Allohning irodasiga qoʻyib, oʻz kuch-quvvatidan yuz oʻgirib, Janobi Haqning havlu quvvatiga iltijo qilib tavakkal haqiqatini mahkam tutish kerak.

Yo Rab! Modomiki bu najot chorasi ekan, Sening yoʻlingda juz'iy ixtiyordan voz kechaman va menligimdan yuz oʻgiraman.

Sening inoyating ojizlik va zaifligimga marhamatan qoʻlimni tutsin. Sening rahmating - faqirligim va ehtiyojimga shafqat qilib menga tayanch yeri boʻlsin, oʻz eshigini menga ochsin.

Xar kim rahmatning nihoyatsiz dengizini topsa, albatta bir tomchi sarob hisoblangan juz'iy ixtiyoriga ishonmaydi, rahmatni tashlab unga murojaat qilmaydi.

Eyvoh! Aldandik. Shu dunyo hayotini sobit deb oʻyladik. Shu sabab batamom zoye qildik. Bu hayotning oʻtishi uyqudir, tushdek oʻtdi. Asossiz umr ham bir shamol kabi uchar ketadi.

Oʻziga ishongan va abadiy deb oʻylagan magʻrur inson zavol boʻlishga mahkum. Tezlik bilan ketmoqda. Inson uyi boʻlgan dunyo yoʻqlik zulmatiga yiqiladi. Umidlar boqiy emas, azoblar ruhda boqiy qoladi.

Modomiki bu haqiqat ekan, kel ey hayotga juda ishtiyoqand, umrga juda tolib, dunyoga juda oshiq, cheksiz orzular va azoblarga mubtalo boʻlgan badbaxt nafsim! Uygʻon, esingni yigʻ! Tilla qoʻngʻiz oʻz nurchasiga ishonadi. Tunnign cheksiz zulmatida qoladi. Asal ari esa oʻziga ishonmagani uchun, kunduzning Quyoshini topadi. Doʻsti boʻlgan barcha gullarni Quyoshning ziyosi bilan bezalganini kuzatadi. Xuddi shuning kabi, oʻzingga, vujudingga va menligingga tayansang, tilla qoʻngʻiz kabi boʻlasan. sen foniy vujudingni senga bergan Xoliqning yoʻlida fido qilsang, asal arisi kabi boʻlasan. Hadsiz bir vujud nuri topasan. Fido et. Chunki bu vujud senga berilgan va omonatdir.

Va uning mulkidir. Yana u bergandir. Shunday ekan boʻyin egmasdan va chekinmasdan fano et, fido et. Toki baqo topsin. Chunki inkorni inkor qilish isbotdir. Ya'ni: Yoʻq, agar yoʻq boʻlsa, u bordir. Yoʻq yoʻq boʻlsa, bor boʻladi.

Xoliqi Kariym oʻz mulkini sendan sotib olmoqda. Jannat kabi buyuk evaz beradi. Ham mulkni sen uchun chiroyli muhofaza qilyapti. Qiymatini yuksaltiryapti. Yana senga, ham boqiy ham mukammal suratda beradi. Shunday ekan, ey nafsim! Hech turma. Ushbu bir-biri ichidagi besh foydali tijoratni qil. Bu orqali besh zarardan qutulib, besh foydani birdan qozongin.

Ibrohim Alayhissalom koinotning zavol va oʻlimini e'lon qilgan oʻlim xabari لَا اُحِبُّ الْآفِلِينَ meni yigʻlatdi.

Shuning uchun qalb koʻzi yigʻladi va koʻz yosh toʻkdi. Qalb koʻzi yigʻlagani kabi, toʻkkan har bir tomchisi ham shu qadar xazinki, yigʻlatadi, goʻyo oʻzi ham yigʻlayotir. Koʻz yoshlari quyidagi forsiy boʻlimlardir.

Koʻz yoshalri Nabiyyi Paygʻambar boʻlgan Hakiymi Ilohiyning Kalomullohi ichida bir kalomining bir navʻ tafsiridir.

Botib gʻoyib boʻlgan mahbub goʻzal emas. Chunki haqiqiy goʻzal zavolga mahkum boʻlmaydi. Adabiy ishq uchun yaratilgan va Samad oynasi boʻlgan qalb bilan sevilmaydi va sevilmasligi kerak.

Botib koʻrinmaslikka mahkum istak qalbning aloqasiga, fikrning mashgʻul boʻlishiga arzimaydi. Orzularni soʻraydigan joy boʻla olmaydi. Orqasida gʻam va qaygʻu bilan afsuslanishga loyiq emas. Qalbning esa unga mahliyo boʻlishi va unga bogʻlanib qolishiga esa umuman arzimaydi.

Fanoda yoʻq boʻladigan, orzuni istamasman. Chunki foniyman, foniy narsani istamasman, nima qilayin?

Zavolda dafn boʻladigan ma'budni chaqirmayman, unga iltijo etmayman. Chunki nihoyatsiz muhtojman va ojizman. Ojiz boʻlgan narsa mening juda buyuk dardlarimga davo topa olmaydi. Abadiy yaralarimga malham sura olmaydi. Zavoldan oʻzini qutqara olmasa, qanday ma'bud boʻla oladi?

Ha, zohirga mubtalo boʻlgan aql bu qorishiq koinotda mahliyo boʻlgan narsalarining zavol topishini koʻrib gʻamli faryod qiladi va boqiy mahbubni qidirgan ruh ham لَا اُحِبُّ الْآفِلِينَ faryodini e'lon qiladi.

Ayriliqni istamayman, orzu qilmayman, toqat keltirmayman.

Darrov zavol topib achchiqlashgan qovushish gʻam va xavotirga arzimaydi. Ishtiyoqqa umuman loyiq emas. Chunki lazzat zavol topsa alam boʻlgani kabi, lazzatning zavol topishini tasavvur qilish ham azobdir. Butun majoziy oshiqlarning devonlari, ya'ni ishqnomalari boʻlgan manzum kitoblar ushbu zavolni tasavvur qilib azobdan faryod qiladi. Agar xar birining, butun she'rlar devonining ruhini siqsang, azobli faryod tomadi.

Zavolga qoʻshilgan qovushishlar, azobli majoziy muhabbatlar dardidan va balosidan qalbim Ibrohim kabi لَا اُحِبُّ الْآفِلِينَ haqiqati bilan yigʻlayapti va baqirayapti.

Agar bu foniy dunyoda baqo istasang, baqo fanodan chiqadi. Nafsi ammora jihatida fano top, boqiy boʻlasan.

Dunyoparastlik asoslari hisoblangan yomon axloqdan ajralib chiq. Foniy boʻl! Mulk va moling doirasidagi narsalarni Mahbubi Haqiqiy yoʻlida fido qil. Mavjudotning yoʻqlik koʻrsatgan oqibatlarini koʻr. Chunki bu dunyodan baqoga ketgan yoʻl fanodan oʻtadi.

Sabablar ichiga tolgan inson fikri shu dunyoning zavol zilzilasidan hayratda qolib, umidsiz holda hoʻngrab yigʻlaydi. Haqiqiy vujud istagan vijdon Ibrohim kabi لَا اُحِبُّ الْآفِلِينَ yigʻisi bilan majoziy mahbublardan va yoʻq boʻlib ketuvchi mavjudotdan aloqani uzib, Mavjudi Haqiqiyga va Mahbubi Sarmadiyga bogʻlanadi.

Ey nodon nafsim! Bilginki: Garchi dunyo va mavjudot foniy boʻlsada, xar bir foniy narsada boqiyga qovushtiradigan ikki yoʻl topasan. Jon va jonon boʻlgan Mahbubi Loyazalning jamolining tajalliyidan ikki yogʻduni, ikki sirni koʻrasan. Bir sharti bor: Foniy suratdan va oʻzingdan kechib bilsang.

Ha, ne'mat ichida in'om koʻrinadi, Rahmonning iltifoti his etiladi. Ne'matdan in'omga oʻtsang, Mun'imni topasan. Yana xar Samadoniy asari bir maktub boʻlgan Sone'i Zuljalolning ismlarini bildiradi. Naqshdan ma'noga oʻtsang, ismlar yoʻli orqali Goʻzal Asmo Sohibini topasan. Modomiki bu foniy san'atli asarlarning magʻzini, ichini topar ekansan, uni qoʻlga kirit, tashqi ma'nosiz qobigʻini achinmasdan fano seliga otgin.

Ha, san'atli asarlarda hech bir asar yoʻqki, koʻp ma'noli mujassam bir lafz boʻlmasin, Sone'i Zuljalolning koʻp ismlarini oʻqittirmasin. Modomiki bu san'atli asarlar soʻzlar, qudrat kalimalari ekan, ma'nolarini oʻqi, qalbingga qoʻy. Ma'nosiz qolgan soʻzlarni parvosiz zavolning havosiga ot. Orqasidan bogʻlanib, qarab mashgʻul boʻlma.

Xullas, zohirparast va sarmoyasi begona ma'lumotlardan iborat boʻlgan dunyoviy aql, fikrlar silsilasini hechga va yoʻqlikka yoʻnaltirgani uchun, hayratidan va maxrumligidan umidsiz holda faryod qiladi. Haqiqat tomon toʻgʻri yoʻl qidiradi. Modomiki ruh qoʻlini botuvchi va zavol topgan narsalardan tortgan ekan, qalb ham majoziy mahbublardan voz kechgan ekan, vijdon ham foniylardan yuzini oʻgirgan ekan, sen ham bechora nafsim, Ibrohim kabi لَا اُحِبُّ الْآفِلِينَ madadkorini ol, qutul.

Fitrati ishq bilan qorilgandek ishq qadahi bilan boshi aylangan Mavlono Jomiy e'tiborni koʻplikdan birlikka qaratish uchun goʻzal

degan gapiga qara. {(Izoh) Faqat ushbu satrgina Mavlono Jomiyning kalomidir.} Yaʻni:

1 - Faqat bittani ista, boshqalar istashga arzimaydi.

2 - Bittani chaqir, boshqalar yordamga kelmaydi.

3 - Bittani talab qil, boshqalar loyiq emas.

4 - Bittani koʻr, boshqalar xar doim koʻrinmaydi, zavol pardasida yashirinadi.

5 - Bittani bil, ma'rifatiga yordam bermagan boshqa bilishlar foydasiz.

6 - Bittani ayt, unga oid boʻlmagan soʻzlar foydasiz sanaladi.

Ha, Jomiy juda toʻgʻri aytdingiz. Haqiqiy mahbub, haqiqiy matlub, haqiqiy maqsud, haqiqiy ma'bud faqat Udir.

Chunki bu olam butun mavjudotlari bilan, farqli tillari bilan, turli tuman ohangli ovozlari bilan Ilohiy zikrning eng katta halqasida birgalikda "La ilaha illa Hu" deydi, vahdoniyatga shahodat qiladi. لَا اُحِبُّ الْآفِلِينَ ning ochgan yarasiga malham suradi va aloqani uzgan majoziy mahbublar evaziga Mahbubi Loyazaliyni koʻrsatadi.

Bundan yigirma besh yil avval Istanbul Boʻgʻozidagi Yusha Tepasida, dunyoni tark qilishga qaror qilgan vaqtim, bir qancha muhim doʻstlarim meni dunyoga, eski holatimga qaytarish uchun yonimga keldilar. Men: "Ertagacha meni qoldiringlar, istixora qilay." dedim. Tongda qalbimga ushbu ikki lavha xotirlatirildi. She'rga oʻxshaydi, lekin she'r emas. Muborak xotiraning hurmati uchun tegmadim. Kelganidek muhofaza qilindi. Yigirma Uchinchi Soʻzning oxiriga kiritilgan edi. Maqom munosabati bilan bu yerga olindi.

Meni dunyoga chaqirma, Unga keldim fano koʻrdim.

Dema gʻaflat hijob boʻldi, Va nuri Haq pinhon koʻrdim.

Butun ashyoi mavjudot, Bir-bir foniy zararli koʻrdim.

Vujud desang, uni kiydim, Oh, hechlik edi, koʻp balo koʻrdim.

Hayot desang uni tottim, Azob ichra azob koʻrdim.

Aql ayni jazo boʻldi, Baqoni bir balo koʻrdim.

Umr ayni havo boʻldi, Kamolni foydasiz koʻrdim.

Amal ayni riyo boʻldi, Umid ayni azob koʻrdim.

Visol zavolning oʻzi boʻldi. Davoni ayni xastalik koʻrdim.

Bu nurlar zulmatlar boʻldi, Bu doʻstlarni yetim koʻrdim.

Bu ovozlar mavt xabari, Tiriklarni oʻlik koʻrdim.

Ilmlar vahimalarga aylandi, Hikmatda ming kasal koʻrdim.

Lazzat ayni alam boʻldi. Vujudda ming yoʻqlik koʻrdim.

Habib desang uni topdim, Oh! Firoqda koʻp azob koʻrdim.

Dema gʻaflat zavol topdi, Va nuri Haq ayon koʻrdim.

Vujud burhoni Zot boʻldi, Hayot Haq oynasi, koʻr.

Aql hazina kaliti boʻldi, Fano baqo eshigidir, koʻr.

Kamolning yogʻdusi soʻndi, Faqat shamsi Jamol bor, koʻr.

Zavol ayni visol boʻldi, Alam ayni lazzatdir, koʻr.

Umr ayni amal boʻldi, Abad ayni umrdir, koʻr.

Zulmat ziyo parda boʻldi, Bu oʻlimda haq hayot bor, koʻr.

Butun ashyo doʻst boʻldi, Butun saslar zikrdir koʻr.

Butun mavjudot zarralari, Bir-bir zokir, tasbehchi, koʻr.

Faqirlikni boylik hazina topdim, Yerda toʻliq quvvat bor, koʻr.

Agar Allohni topgan boʻlsang, Butun ashyo seniki, koʻr.

Agar Maliki Mulkka qul boʻlsang, Uning mulki seniki, koʻr.

Agar xudbin va oʻz nafsingga sohibsan, Sanoqsiz balodir koʻr,

Cheksiz azobdir, tot, Juda ogʻirdir koʻr.

Agar haqiqiy xudobin qul boʻlsang, Hududsiz bir safodir, koʻr,

Hisobsiz bir savob bor tat, Nihoyatsiz saodat koʻr...

Yirigma besh yil avval Ramazonda asrdan soʻng Shayhi Jiyloniyning (Q.S.) Asmo-i Husna manzumasini oʻqidim. Menga asmo-i husna bilan bir munojot yozay degan istak keldi. Lekin oʻshanda bu qadar yozildi. U muqaddas ustozimning muborak Munojoti Asmoyasiga nazira qilishni istadim. Hayhot! Nazmga iste'dodim yoʻq. Qila olmadim, chala qoldi. Bu munojot Oʻttiz Uchinchi Soʻzning Oʻttiz Uchinchi Maktubi boʻlgan Derazalar Risolasiga kiritilgan edi. Maqom munosabati ila bu yerga olindi.

Ey nafsim! Qalbim kabi yigʻla, baqir va aytgin:

"Foniyman, foniy narsani istamasman.

Ojizman, ojiz boʻlganni istamasman.

Ruhimni Rahmonga taslim ayladim, boshqasini istamasman.

Istagin, faqat bir yori boqiy istayman.

Zarraman, lekin Soʻngsiz quyosh istayman.

Hech ichra hechman, lekin bu mavjudotning hammasini istayman."

BARLA YAYLOVI, ARCHA, QATRON,

Bir kuni asirligimda togʻ boshida katta archa, qatron va ardich daraxtlarining haybatli suratlarini, hayratga soladigan vaziyatlarini tomosha qilar ekanman, juda latif bir shamol esdi. U holatni, juda muhtasham va shirin shovqinli raqs qilayotgandek, jazavali tasbeh aytuvchi suratiga oʻgirdi. Sayr tomoshasi ibrat olishga va hikmatli tinglashga aylandi. Birdan Ahmadi Jizriyning kurdcha:

hikmati xotiramga keldi. Qalbim ibrat ma'nolarini ifodalash uchun quyidagicha yigʻladi:

Barla Yaylovi Tepaligida Archa, Qatron, Ardich, Qoraqovoq Mevasi Haqida Yozilgan Forsiy Baytlarning Ma'nosi:

Xotiramga keldi. Qalbim ibrat ma'nolarini ifodalash uchun quyidagicha yigʻladi:

Ya'ni: Sening tomoshangga, husningga barcha xar joydan yugurib kelgan. Sening jamoling bilan noz qilmoqda.

Xar bir jonzot sening tomoshangga, san'ating boʻlgan zamin yuziga xar joydan chiqib qaramoqda.

Pastdan, yuqoridan dallollar kabi chiqib bor ovozdan nido qilmoqda.

Sening naqshing goʻzalligidan xursand boʻlib, dallol misol daraxtlar oʻynamoqda.

Sening mukammal san'atingdan sevinib, xush-goʻzal sado bermoqdalar.

Goʻyo sadolarining shirinligi ularni ham sevintirib nozaninona noz ettirmoqda.

Shu sabab, daraxtlar raqsga kelgan, jazba istamoqda.

Bu Ilohiy rahmatning belgisi orqali, xar bir jonzot oʻziga maxsus tasbeh va namozning darsini olmoqda.

Dars olgandan soʻng, xar bir daraxt yuksak bir tosh ustida arshga boshini koʻtarib turibdi.

Xar biri yuzlab qoʻllarini Shaxbozi Qalandar {(Izoh1) Shahbozi Qalandar mashhur bir qahramon boʻlib, Shayxi Jiyloniyning irshodi bilan Allohning dargohiga iltijo qilib valiylik martabasiga chiqqan.} kabi Allohning dargohiga uzatib muhtasham ibodat qilayotgan koʻrinishiga kirgan.

{(Izoh2) Shaxnozi Chelkezi qirq oʻrama sochi bilan mashhur boʻlgan dunyo goʻzali.}

Oʻynatadi zulf kabi kichik shoxlarini va u bilan tomosha qilganlarga ham latif shavqlarini va yuksak zavqlarini eslatadi.

Ishqning "Hay huy" pardalaridan eng sezgir torlarga, tomirlarga tegadigandek sado beradi.

{(Nusxa) Bu nusxa qabristondagi archa daraxtiga tegishli:

}

Fikrga shu vaziyatdan shunday bir ma'no keladi: Majoziy Muhabbatlarning zavol tiposhining azobidan yigʻi, chuqurdan-chuqur hazin hoʻngrashini eslatadi.

Maxmudlarning, ya'ni Sulton Maxmud kabi mahbubidan ayrilgan butun oshiqlarning boshida gʻamli mahbublarining ohangli ovozlarining tarzini eshittiradi.

Dunyoviy sadolarning va soʻzlarning eshitilishdan ayrilgan oʻlganlarga; azaliy ohangli ovozlarni, tashvishga soladigan sadolarni eshittirgan vazifasi borligi koʻrinadi.

Ruh esa bu holatdan quyidagicha tushundi: Ashyolar tasbehot bilan Sone'i Zuljalolning ismlarining tajalliylariga javoban, bir duo-niyoz nagʻmasi kelmoqda.

Qalb esa, xar biri jismlashgan oyat hisoblangan daraxtlardan tavhid sirini bu moʻ'jizaning nazm buyukligidan oʻqiydi. Ya'ni, xilqatida shu daraja gʻaroyib intizom, san'at, hikmat borki: Butun koinotdagi sabablar istagnini qiladigan deb faraz qilinsa va toʻplanishsa ham taqlid qila olmaydi.

Nafs esa, buni koʻrib, butun yer yuzi shovqinli firoq zilzilasida aylanayotgandek koʻrdi, boqiy zavq qidirdi. "Dunyoparastlikning tarkida topasan" degan ma'no chiqardi.

Aql esa, hayvon va daraxtning xush ohangi, nabotot va havoning chiqargan ovozidan oʻta ma'noli yaratilish intizomi, hikmat naqshi, sirlar xazinasi topdi. Hamma narsa koʻp jihatlar bilan Sone'i Zuljalolga tasbeh aytganini tushundi.

Havoyi nafs esa havo sadosi va yaproqlar ovozidan shunday lazzat oladiki, butun majoziy lazzatlarni unuttirib, havoyi nafsning hayoti boʻlgan majoziy lazzatni tark etib, haqiqat zavqida oʻlishni istaydi.

Xayol esa, goʻyo daraxtlarning vazifa yuklangan farishtalari kirib xar bir shoxida koʻp naylardan toqilgan daraxtlarni jasad qilib kiyganini koʻrdi. Goʻyo Sultoni Sarmadiy minglab nay sadosi bilan muhtasham ochilish marosimida ularni kiydirgan. Daraxtlar jonsiz, idroksiz jism kabi emas, balki oʻta idrokli ma'noli holatlarni koʻrsatadi.

Naylar samoviy, yuksak musiqadan kelayotganday sof va ta'sirlidir. Fikr ulardan, boshda Mavlono Jaloliddin Rumiy va butun oshiqlar eshitgan azobli ayriliq shikoyatlarini eshitmaydi. Balki Zoti Hayyi Qayyumga nisbatan taqdim qilingan Rahmoniy tashakkurotni va Rabboniyani hamdlarni eshitadi.

Daraxtlar jasad, butun yaproqlar tilga aylangan ekan. Demak, xar biri minglab tili bilan havo tekkanda "Hu Hu" zikrini takror etadi. Hayotlarining tahiyyoti orqali Sone'ining Hayyi Qayyum boʻlganini e'lon qiladi.

Chunki butun ashyo "La ilaha illa Hu" deb koinotning azim zikr xalqasida birgalikda zikr qilib ishlayapti.

Vaqti-vaqti bilan iste'dod tili orqali Janobi Haqdan hayoti haqqini "Yo Haq" deb, rahmat xazinasidan istaydi. Boshdan oxirigacha hayotga sazovor boʻlgan tili bilan "Yo Hayy" ismini zikr etadi.

Bir kuni Barlada Archa togʻida yuksak bir joyda, kechasi samoning yuziga boqdim. Birdan xotirga quyidagi ifodalar keldi. Yulduzlarning holat tili bilan gapirishini hayolan eshitganimdek yozildi. Nazm va she'rni bilmaganim uchun she'r qoidasiga kirmadi. Kelganidek yozildi. Toʻrtinchi maktub bilan Oʻttiz Ikkinchi Soʻzning Birinchi Qismining oxiridan olindi.

Tinglagin yulduzlarni, ushbu shirin xutbasiga

Hikmatning nurli nomasi, qara qanday bildirgan.

Birgalikda nutqqa kelgan, haq bilan bilan deydi:

Bir Qodiri Zuljalolning muhtasham sultonligin

Biir-bir nurli burhonmiz Sone'ning borligiga

Ham vahdatga, ham qudratga shohidlarmiz biz.

Bu zamin yuzini porlatgan

Nozanin moʻ'jizalar chun malak sayr etishiga.

Bu samoning yerga boqqan, Jannatga diqqat qilgan

Minglab diqqatli koʻzlarmiz biz.

{(Hoshiya) Ya'ni Jannat chechaklarining koʻchatzor va ekinzori boʻlgan zaminning yuzida hadsiz moʻ'jizoti qudrat tashhir etilganidan, samovot olamidagi maloikalar u moʻ'jizotni va u horiqolarni tomosha qilganlari kabi; ajromi samoviyaning koʻzlari hukmida boʻlgan yulduzlar ham, goʻyo maloikalar kabi, zamin yuzidagi nozanin masnu'otni koʻrishlari bilan Jannat olamiga qaraydilar va u muvaqqat horiqolarni boqiy bir suratda Jannatda ham tomosha qilayotgandek, bir zaminga, bir Jannatga qaraydilar. Ya'ni u ikki olamga nazoratlari bor deganidir.}

Xilqat daraxtidan samovot tomon, butun Somonyoʻli shoxlariga

Bir Jamili Zuljalolning hikmat qoʻli bilan toʻqilgan minglab goʻzal mevalarmiz biz.

Bu samovot ahliga sayyor masjidlarmiz,

Aylangan uylar, ulugʻ makonlarmiz,

Nurli chiroqlar, azamatli kemalar, tayyoramiz biz.

Bir Qodiri Zulkamolning, bir Hakimi Zuljalolning

Qudrat moʻ'jizalari, gʻaroyib Xoliqona san'ati,

Nodir hikmatlar, gʻaroyib yaratilgan, nur olamimiz biz.

Yuz ming til bilan yuz ming burhon koʻrsatamiz,

Eshittiramiz inson boʻlgan insonga.

Koʻr boʻlsin dinsiz koʻzi, koʻrmas boʻldi yuzimizni.

Ham eshitmas soʻzimizni. Haq soʻylagan oyatlarmiz biz.

Muxrimiz bir, tamgʻamiz bir, Robbimizga boʻysunamiz,

Tasbehhonmiz, zikr qilamiz obidlardek

Somonyoʻli katta halqasiga mansub majzublarmiz biz.

deganlarini xayolan tingladim.

OʻN SAKKIZINCHI SOʻZ

BIRINCHI NUQTA:

Nafsi ammoramga bir adab ta'ziri:

Ey faxrga maftun, shuhratga mubtalo, madhga tushkun, xudbinlikda tengsiz betayin nafsim! Agar minglab meva bergan anjirning manbai boʻlgan kichik urugʻni va yuz shingil taqilgan uzumning qora quruq poyasi, butun mevalarni, shingillarni ulaning hunari ekani va ulardan foydalanganlar poyaga, urugʻga madh va hurmat qilish kerakligi haq daʻvo boʻlsa, sen senga yuklangan ne'matlar uchun faxrga, gʻururga balki bir haqqing bor. Xolbuki sen doim yomonlashga haqdorsan. Chunki urugʻ va danak kabi emassan.

Sening juz'iy ixtiyoring boʻlib ne'matlarning qiymatlarini faxrlanib kamaytiryapsan. Gʻururing bilan buzyapsan va kufroning orqali yoʻq qilyapsan va zoʻravonlik bilan oʻzlashtiryapsan. Sening vazifang faxrlanish emas, shukrdir. Senga loyiq boʻlgan shuhrat emas, kamtarinlikdir, xijolatdir. Haqqing madh emas, istigʻfordir, nadomatdir. Kamoling xudbinlik emas, xudobinlikdadir.

Ha, sen mening jismimda olamdagi tabiatga oʻxshaysan. Ikkovingiz xayrni qabul qilish, yomonlikka manba boʻlish uchun yaratilgansiz. Ya'ni yaratuvchi va masdar emassiz, balki taʻsir ostida qolgan va makonsiz. Faqat ta'siringiz bor: U mutlaq xayrdan kelgan xayrni goʻzal suratda qabul qilmaganingiz sababli yomonlikka sabab boʻlyapsiz. Siz goʻzalligi koʻrinmagan zohiriy xunuk tomonlar sizga yuklanib, Zoti Muqaddasa-i Ilohiyaning pokligiga vosita boʻlishingiz uchun parda sifatida yaratilgansiz. Xolbuki fitrat vazifamizga batamom zid surat kiygansiz. Qobiliyatingiz yoʻqligi sababli xayrni yomonlikka aylantirib, goʻyo Xoliqingizga sherik boʻlasiz! Demak nafsparast, tabiatparast gʻoyat ahmoq, gʻoyat zolimdir.

Yana: "Men bunga sazovor boʻlganman. Goʻzalga sazovorlik esa goʻzallashadi." dema. Chunki, aks etmagani uchun sazovor emas, koʻprik boʻlasan.

Yana: "Odamlar ichidan men tanlandim. Bu mevalar men orqali koʻrsatilyapti. Demak, bir ustun tomonim bor." dema. Yoʻq, aslo! Balki hammadan avval senga berildi. Chunki xar kimdan koʻra koʻproq sen qashshoq, muhtoj va 'am chekkaning uchun eng avval sening qoʻlingga berildi.

{(Izoh) Haqiqatdan men ham bu munozarada Yangi Said, nafsini bu daraja mot qilganim va ovozini oʻchirganini juda yoqtirdim va "Ming Barakalloh" dedim.}

IKKINCHI NUQTA:

اَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ oyatining bir sirini izohlaydi:

Hamma narsada, hatto eng xunuk koʻringan narsalarda haqiqiy husn jihati bor. Ha, koinotdagi hamma narsa, xar bir hodisa yo oʻzi goʻzaldir, unga "husni bizzot" deyiladi. Yoki natijalari jihatida goʻzal boʻlib, unga "husni bilgʻayr" deyiladi. Bir qism hodisalar borki, koʻrinishi chirkin, tartibli emas. Lekin zohiriy parda ostida oʻta porloq goʻzalliklar va intizomlar bor. Jumladan:

Bahorda boʻronli yomgʻir, loy tuproq pardasi ostida sanoqsiz goʻzal gul va intizomli nabototning tabassumi yashirin. Kuzning qoʻpol buzgʻunchiliklari, hazin firoq pardalari orqasida Subhoniy jaloliy tajalliylarga sazovor boʻlgan qish hodisalarining tazyiqi va aziyatidan muhofaza qilish uchun nozli gullarning doʻstlari boʻlgan nozanin hayvonchalarni hayot vazifasidan nafaqaga chiqarib, qish pardasi ostida nozanin yangi goʻzal bir bahorga yer tayyorlash bor. Boʻron, zilzila, vabo kabi hodisalarning pardasi ostida yashiringan juda koʻp ma'naviy gullar ochiladi. Danaklar kabi koʻkarmasdan qolgan bir qancha iste'dod urugʻlari, zohiriy chirkin koʻringan hodisalar sababli nish urib goʻzallashadi. Goʻyo barcha oʻzgarishlar va umumiy almashinishlar ma'naviy yomgʻirlar hisoblanadi. Lekin inson ham zohirparast, ham xudgam boʻlgani uchun zohirga qarab xunuk xulosa chiqaradi. Oʻzini oʻylab faqat oʻziga tegishli natija orqali muhokama qilib yomonlik deb hukm qiladi. Xolbuki ashyolarning insonga oid bir maqsadi boʻlsa, Sone'ining ismlariga oid minglab tomoni mavjud.

Masalan: Fotir zotning qudrati buyuk moʻ'jizalaridan boʻlgan tikanli oʻtlarni va daraxtlarni zararli, ma'nosiz deb oʻylaydi. Xolbuki ular oʻtlarning va daraxtlarning jihozlangan qahramoni hisoblanadi. Masalan: Lochinning chumchuqqa hujum qilishi zohiran rahmatga muvofiq koʻrinmaydi. Xolbuki chumchuqning iste'dodi shu hujum orqali ochiladi. Masalan: Qorni juda sovuq va ta'mi yoʻq deb oʻylayshadi. Xolbuki xunuk, ta'msiz parda ostida shunchalik issiq gʻoyalar va shakardek shirin natijalar borki, ta'rif qilib boʻlmaydi.

Inson oʻzini oʻylashi va tashqi koʻrinishga diqqat qilishi bilan birga, hamma narsani oʻziga tegishli tomoni bilan muhokama qilgani uchun, koʻpincha odob doirasidagi narsalarni odobga xilof deb oʻylaydi. Masalan insonning tanosil a'zosi, inson nazarida xijolatli narsadir. Lekin bu xijolat pardasi insonga tegishli tomondir. Chunki xilqatga, san'atga va fitrat gʻoyalariga tegishli tomoni shunday pardalardirki, hikmat bilan qaralganda odobning oʻzi bolib, xijolatli tomoni unga yaqinlashmaydi.

Odob manbai boʻlgan Qur'oni Hakimning ba'zi ta'birlari bu jihat va pardalarga oid. Bizga koʻringan xunuk maxluqlar va hodisalarning zohiriy tomoni oʻta goʻzal, hikmatli san'at va xilqatiga tegishli goʻzal tomonlari borki, Sone'iga yuzlangan va juda chiroyli pardalar borki, hikmatlarni yashirgan va juda koʻp zohiriy tartibsizliklar va qorishiqliklar borki, juda intizomli muqaddas kitobat hisoblanadi.

UCHINCHI NUQTA:

Modomiki koinotda shubhasiz san'at goʻzalligi bor va qat'iy ekan, albatta risolati Ahmadiya (S.A.V.) koʻzga koʻrinadigan darajada aniqlikda amalga oshishi kerak. Chunki bu goʻzal san'atli asarlardagi san'at va surat goʻzalligi koʻrsatmoqdaki: Ularning san'atkorida ahamiyatli goʻzallashtirish irodasi va quvvatli ziynatlash talabi bor. Bu iroda va talab esa, Sone'da yuksak muhabbat va san'atli asarlarida izhor qilgan san'atning kamolotiga nisbatan muqaddas istak borligini koʻrsatadi. Bu muhabbat va istak esa, san'atli asarlar ichida eng nurli va mukammal boʻlgan insonga koʻproq tegishli boʻlib, unda yigʻilishni istaydi. Inson esa, yaratilish daraxtining idrokli mevasidir. Meva esa, eng qamrovli, eng uzoq va eng koʻp umumiy e'tibor va kulliy idrok qismidir. Umumiy e'tibor va idroki kulliy zot esa, San'atkori Zuljamolga suhbatdosh boʻlib koʻrishgan, kulliy idrokini va umumiy nazarini tamoman Sone'iga mahliyo, san'atini tahsin qilish va ne'matiga shukr qilishga sarflagan eng yuksak, eng porloq bir shaxs boʻladi.

Hozir ikki lavha, ikki doira koʻrinyapti. Biri: Oʻta muhtasham, muntazam rububiyat doirasi va oʻta sanʻatli, javharlar bilan bezalgan san'at lavhasi. Ikkinchisi: Ota nurli, gullar bilan bezalgan qullik doirasi va gʻoyat keng, qamrovli tafakkur, tahsin, tashakkur va iymon lavhasi borki, ikkinchi doira bor kuchi bilan birinchi doira uchun harakat qiladi.

Demak, Sone'ning barcha san'atining maqsadlariga xizmat qilgan doira raisining qay darajada Sone' bilan munosabati borligi va uning nazarida naqadar mahbub va maqbul ekani shaksiz tushuniladi.

Shu goʻzal san'atli asarlarning bu daraja san'atparvar, hatto ogʻizning xar hil ta'mini e'tiborga olgan in'omparvar san'atkorni, Arsh va yerni jaranglatadigan tahsin va taqdir jarangi ichida, quruqlik va dengizni jazavaga keltiradigan shukron va takbir nagʻmasi bilan unga mahliyo boʻlib qaragan eng goʻzal san'atli asariga loqayd qarashi, u bilan gaplashmasligi va aloqador holda uni elchi qilib, goʻzal holatini boshqalarga ham yoyilishini istamasligini biror aql qabul qiladimi, ajabo?! Aslo! Gapirmaslik va uni rasul qilmaslik mumkin emas.

Saharlarda esar tajalliy shabadasi

Uygʻon ey koʻzlarim sahar vaqtida

Ilohiy dargohdan inoyat soʻra

Gunohkorlar tavba joyi sahardir

Uygʻon ey qalbim bomdod vaqtida

Qilgin tavba, ista gʻufron dargohi Ilohiydan

OʻN TOʻQQIZINCHI SOʻZ

Ha, bu soʻz goʻzaldir. Lekin uni goʻzallashtirgan, goʻzallarning goʻzali boʻlgan Muhammadiy vasflardir.

"Oʻn toʻrt Rashahot"ni ichiga olgan Oʻn Toʻrtinchi Yogʻduning

BIRINCHI RASHXASI: Robbimizni bizga ta'rif qilgan uch buyuk, umumiy taʻrif qiluvchi bor.

Biri: Ushbu koinot kitobi boʻlib, bir oz shohidligini oʻn uch yogʻdu orqali Nur Risolasidan Oʻn Uchinchi Darsdan eshitdik.

Boshqasi: Ushbu katta kitobning buyuk oyati boʻlgan Xotam-ul Anbiyo Alayhissolatu Vassalamdir.

Keyingisi - Qur'oni Azimushshondir.

Demak ikkinchi notiq burhoni boʻlgan Xotam-ul Anbiyo Alayhissolatu Vassalamni tanishimiz, tinglashimiz lozim.

Ha, u burhonning ma'naviy shaxsiga qara:

Yer yuzi bir masjid, Makka mehrob, Madina minbar, Oʻzlari ochiq burhon boʻlgan Paygʻambarimiz Alayhissolatu Vassalam -

barcha ahli iymonga imom,

butun insonlarga xatib,

butun anbiyolarga rais,

hamma avliyoga sayyid,

butun anbiyo va avliyodan tarkib topgan zikr halqasining zikrboshisi,

butun anbiyolar hayotdor ildizlari, butun avliyolar tarovatdor samaralari boʻlgan nuroniy daraxt boʻlib, xar bir da'vosini, moʻ'jizalariga tayangan butun anbiyolar, karomatlariga ishongan butun avliyolar tasdiqlab imzo qoʻymoqda.

Zero U zot لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ deydilar, da'vo qiladilar. Butun oʻng va chap, ya'ni oʻtmish va kelajak taraflarida saf tortgan nuroniy zikr qiluvchilar ayni soʻzni takrorlab, bir ovozdan ma'nan «Sodaqta va bil haqqi nataqta» deydi. Bu hisobsiz imzolar bilan tasdiqlangan iddaoga tumshuq suqishga qanday tushunchaning haddi bor.

IKKINCHI RASHXA: U nuroniy tavhid burhoni,

ikki qanotning ijmo' va tavoturi orqali tasdiqlangani kabi, Tavrot va Injil kabi Samoviy Kitoblarning {(Hoshiya) U kitoblardan Husayn Jisriy "Risola-i Hamidiya"sida bir yuz oʻn toʻrt ishoratlarni chiqargan. Tahrif-oʻzgartirilgandan keyin bunchasi topilsa, albatta undan avval koʻplab ochiq oydin xabarlar boʻlgan.} yuzlab ishoratlari,

irhosotning minglab ramzlari,

hatiflarning mashhur bashoratlari,

kohinlarning mutavotir shahodatlari,

Shaqqi Qamar - oyning boʻlinishi kabi minglab moʻ'jizalarning dalolatlari,

shariatning haqqoniyati bilan toʻgriligini bildirib tasdiq etganlari kabi,

U zotda oʻta mukammal maqtalgan axloqi,

vazifasida oʻta goʻzalligi kuzatilgan juda qiymatli va yukak xulqi,

mukammal ishonchi,

iymonining quvvati,

juda osoyishtaligi,

oʻta durustligini koʻrsatgan favqulotda taqvosi, favqulotda qulligi, favqulotda jiddiyati, favqulotda matonati -

oʻz da'vosiga oʻta sodiq ekanini quyoshdek oshkora koʻrsatadi.

UCHINCHI RASHXA: Agar xohlasang kel, Asri Saodatga, Jazirat-ul Arabga boramiz. Hayolan, uni vazifasining boshida koʻrib ziyorat qilamiz. Mana qara: Husni siyrat va jamoli surat bilan mumtoz bir zotni koʻryapmizki: Qoʻlida moʻ'jizali kitob, tilida haqiqatlarni bilgan xitob, butun bani Odamga, balki jin va insonlarga, farishtalarga, balki butun mavjudotga azaliy xutbani yetkazyapti. Olamning yaratilish xilqati boʻlgan ajib topishmogʻini hal va sharh qilib koinot siri boʻlgan qulflanfan topishmoqni ochib kashf qiladi, butun mavjudotdan soʻralgan, butun mutafakkirlarni hayratda mashgʻul qilgan uch qiyin va daxshatli azim savol hisoblangan "Kimsan", "Qayerdan kelyapsan?", "Qayerga ketyapsan?" savollariga ishontiradigan, maqbul javob beryapti.

TOʻRTINCHI RASHXA: Qara! Shunday bir haqiqat ziyosi yoyadiki: Agar koinotga U zotning nuroniy haqiqat doirasining irshodining xorijida qarasang, albatta koinotning shaklini umumiy motamxona suratida, mavjudotni bir-biriga begona balki dushman, jonsiz narsalarni daxshatli mayyit, butun jonlilarni zavol toppish va firoq ta'ziri bilan yigʻlayotgan yetimlar shaklida koʻrasan. Endi qara: U zot tarqatgan nur orqali umumiy motamxona, shavqu jazava ichida zikrxonaga aylandi. Begona, dushman mavjudotlar bir-birga doʻst va qardoshga aylandi. Oʻlik va jonsiz mavjudotlar sevimli xodim, amrga tobe' xizmatkorga aylandi. Yigʻlayotgan, shikoyat qiluvchi, hech kimi yoʻq yetimlar, tasbeh aytayotgan zokir yoki vazifasidan nafaqaga chiqqan shokir suratiga kirdi.

BESHINCHI RASHXA: U nur bilan koinotdagi harakatlar, turlarga ajralish, oʻzgarish, almashishlar ma'nosizlikdan, bemaqsadlikdan va tasodif oʻyinchogʻ boʻlishdan chiqib Rabboniy maktublarga, yaratilishga oid dalillarning sahifasiga, Asmo-i Husnaning oynalari darajasiga, olam esa Samadoniy hikmat kitobi martabasiga chiqdi. Insonni butun hayvonlardan ham past darajaga tushirgan cheksiz zaifligi va ojizligi, faqirligi va ehtiyojlari, butun hayvonlardan ham badbaxt qiladigan, huzn, azob va gʻam tashuvchi vositasi hisoblangan aqli, u nur orqali yorishgan vaqti, inson butun hayvonot, butun maxluqotning ustiga chiqadi. Nurlangan ojizlik, faqirlik aql orqali, duo bilan nozanin sulton va yigʻi bilan yerdagi nozli xalifa boʻladi. Demak, u nur boʻlmasa, koinot ham, inson ham, hatto hamma narsa yoʻqlikka tushadi. Albatta bunday tenggi yoʻq koinotga shunday zot lozimdir. Yoʻqsa koinot va olamlar boʻlmasligi kerak.

OLTINCHI RASHXA: U zot, abadiy saodatning xabarchisi, mujdachisi, benihoy rahmatning kashf qiluvchisi, e'lon qiluvchisi, Rububiyat saltanati goʻzalliklarining dalloli, tomoshabini, Asmoi Husna xazinalarini kashf qiluvchisi, koʻrsatuvchisidir. Qulligi jihatida qarasang u zotni muhabbat misoli, rahmat timsoli, insoniyat sharafi, yaratilishning eng nuroniy samarasi ekanini koʻrasan. Risolati jihatidan qarasang Haqning burhoni, haqiqat nuri, hidoyat quyoshi, saodat vositasi ekanini koʻrasan. Koʻz qamashtiradigan chaqmoq kabi u zotning nuri, sharqdan gʻarbgacha hammayoqni tutdi, yer yuzining yarmi va insoniyatning beshdan biri, u kishining hidoyat hadyasini qabul qilib, bagʻriga bosib jonidek asradi. Bunday zotning butun da'volarining asosi boʻlgan "La Ilaha Illalloh"ni butun martabalari bilan birga qabul qilmagan bizning nafs va shaytonimizga nima boʻlyapti?

YETTINCHI RASHXA: Qara: Ushbu keng jazirada vahshiy, odatlariga mutaassib, turli tuman qaysar qavmlarni, qanchalik tez odatlari va yomon vaxshiy axloqlarini kutilmaganda chiqarib tashlab, butun chiroyli axloq bilan bezab butun olamga muallim va madaniy millatlarga ustoz ayladi. Qara! Zohiriy bir bosim orqali emas, balki aqllarni, ruhlarni, qalblarni, nafslarni fath qildi va boʻysundirdi. Qalblarning mahbubi, aqllarning muallimi, nafslarning murabbiyi, jonlarning sultoni boʻldi.

SAKKIZINCHI RASHXA: Kichik qavmda buyuk bir hukmdor tamaki kabi kichik bir odatni katta gʻayrat sarflab tag-tugi bilan zoʻrgʻa yoʻqota olishini bilasan. Xolbuki, bu zot, katta va koʻp odatlarni ham qaysar, katta mutaassib qavmlardan, zohiriy kichik kuch bilan, kichik himmat bilan, qisqa vaqtda olib tashlab, oʻrniga oliy fazilatlarni, qoni va hislariga aralashib ketgan darajada sobit oʻrnatdi va mahkamladi. Bu kabi yana juda koʻp gʻaroyib ishlar qilyapti. Demak, Asri Saodatni koʻrmaganlarga Jaziratul Arabni koʻzlariga tiqamiz. Mayli, yuzlab faylasuflarni olsin, u yerga borsin, yuz yil ishlashsin. Ajabo, u zotning, oʻsha davrga nisbatan bir yilda qilgan ishining yuzdan birini qila olishadimi?

TOʻQQIZINCHI RASHXA: Kichik bir odam, kichik hurmati bilan, kichik jamoatda, kichik bir masalada, tortishilgan da'voda uyalmay, parvosiz, kichik, lekin xijolatli yolgʻonni, dushmanlari yonida hiylasini his qildirmaydigan darajada taʻsirlanmay va xavotirini koʻrsatmasdan ayta olmasligini bilasan. Endi bu zotga qara. Juda buyuk vazifada, juda buyuk vazifa egasi, juda katta hurmat bilan, juda buyuk ishonchga muhtoj holda, juda katta jamoatda, juda katta xusumat oldida, juda ulkan masalalarda, juda buyuk da'voda, oʻta erkinlik bilan, beparvo, ikkilanmay, uyalmasdan, xavotirsiz, samimiy poklik bilan, oʻta jiddiyat bilan, dushmanlariga ogʻir botadigan shiddatli, aytgan ulugi soʻzlarida biror xilof boʻlishi mumkinmi?! Hech hiyla aralashishi mumkinmi?! Aslo! اِنْ هُوَ اِلَّا وَحْىٌ يُوحٰى

Ha, haq aldamaydi, durust odam aldanmaydi. Haq boʻlgan maslagi hiyladan pok boʻladi, durust odamni chalgʻitishga, haqiqat bolʻib koʻrinishga, aldashga xayolning qanday haddi bor?!

OʻNINCHI RASHXA: Naqadar qiziq, naqadar jozibador, naqadar kerakli, naqadar buyuk haqiqatlarni koʻrsatadi va masalalarni isbotlashini koʻr.

Bilasanki, insonni eng koʻp harakatga keltiradigan narsa qiziqishdir. Agar bir kishi senga: "Yarim umringni, yarim molingni bersang, Oy va Mushtariy yulduzidan bir kishi keladi, u yerda nima bor nima yoʻqligini holatlarini aytadi. Toʻgʻri shaklda kelejagini va boshingga nima kelishini toʻgʻri xabarini beradi", desa. Qiziqsang, berasan. Xolbuki bu kishi shunday bir Sultonning xabarlarini aytayapti: U zotning yurtida oy bir chivin kabi bir parvona boʻlib atrofida aylanadi. Parvona yer esa, chiroq atrofida parvoz etadi chiroq boʻlgan Quyosh esa, Sultonning minglab manzillaridan bir musofirxonasida minglab chiroqlar ichida bir chirogʻidir. Yana shunday ajoyib olamdan haqiqatdan gapiryapti va shunday bir oʻzgarishdan xabar beryaptiki: Minglab Kura-i Arz bomba boʻlib portlasa ham, unchalik ajib boʻlmaydi. Qara! U zotning tilida

kabi suralarni eshit. Yana shunday kelajakdan togʻri xabar beryaptiki: Dunyoviy kelajak unga nisbatan bir tomchi sarob hisoblanadi. Yana shunday saodatdan oʻta jiddiy xabar beryaptiki: Butun dunyoviy baht-saodat unga nisbatan, bir bir onlik chaqmoqning bardavom quyoshga nisbati kabidir.

OʻN BIRINCHI RASHXA: Bunday ushbu ajib va tushunilishi qiyin va aralash koinotning zoxiriy pardasi ostida albatta va albatta bizni ajoyib narsalar kutyapti. Bunday ajoyib narsalarni xabar beradigan, gʻaroyib va favqulotda moʻ'jizaviy zot lozim. Bu zotning olib borayotgan faoliyatidan koʻrinyaptiki: U koʻrgan, koʻryapti va koʻrganini aytyapti. Bizni ne'matlari bilan parvarish qilgan Samovot va Arzning Ilohi bizdan nima istayotgani, nimalardan rozi boʻlishini juda toʻgʻri shaklda dars beryapti. Bular kabi yana juda koʻp e'tiborni tortuvchi, kerakli haqiqatlarni dars bergan bu zotga hamma narsani tashlab ergashish, tinglash lozim. Aksar insonlarga nima boʻlganki kar, koʻr boʻlgan. Balki telba boʻlishganki haqni koʻrishmayapti, bu haqiqatni eshitishmayapti, anglamayaptilar?

OʻN IKKINCHI RASHXA: Bu zot, ushbu mavjudot Xoliqining vahdoniyat-yagonaligiga haqqoniyati darajasidagi haq gapiruvchi burhon, sodiq dalili boʻlgani kabi, hashr va abadiy saodatning ham qat'iy burhoni, yorqin dalilidir. U zot, hidoyati bilan abadiy saodatning hosil boʻlish sababi va yetishga vositadirlar. Shuningdek duosi bilan, niyozi bilan u saodatning borliq sababi va ijod qilinishiga sababchidir. Hashr masalasida mazkur sirni, maqom munosabati bilan takrorlaymiz:

Qara! U zot shunday bir buyuk namozda duo qilyaptiki: Goʻyo shu jazira, balki yer u zotning azamatli namozi bilan namoz oʻqiyapti, niyoz etyapti. Qara, yana shunday bir azim jamoatda yolvoryaptiki:

Goʻyo Odam avlodlarining Odam (a.s.) davridan bizning asrimizga, qiyomatga qadar butun nuroniy, komil insonlar unga tobe boʻlib, iqtido qilib duosiga "omin" deyaptilar. Yana qara, shunday umumiy ehtiyoj uchun duo qilyaptiki, nafaqat yer yuzidagilar balki samovot ahli, balki butun mavjudot duosiga: «Ha, Ey Rabbimiz ber. Biz ham istaymiz», deb ishtirok etyapti.

Yana muhtoj holda, huznli shaklda, sevimli shaklda, ishtiyoq bilan, tazarru bilan duo etyaptiki, butun koinotni yigʻlatyapti. Duosiga ishtirok ettiryapti. Qara! Yana shunday maqsad va gʻoya uchun duo qilyaptiki: Inson va olamni, balki butun maxluqotni asfali sofiliyndan, tubanlikdan, qiymatsizlikdan, foydasizlikdan, a'loyi illiyinga, ya'ni qiymatga, boqiylikka, ulugʻ vazifaga chiqaryapti. Qara! Yana shunday yuksak madad istab yolvoryapti va shunday rahmat soʻrab shirin duo bilan istayapti, yolvoryaptiki: Goʻyo butun mavjudot, samovot va Arshga eshittirib, joʻshtirib duosiga "Omin, Allohumma omin" dediryapti. Koʻrgin! Hammaga maʻlumki, eng yashirin hayot egasining eng yashirin hojatini, niyozini koʻradigan, eshitadigan, qabul qiladigan, marhamat qiladigan Shunday Sami', Karim bir Qodirdan, Basir, Rahim bir Alimdan hojatini istayapti. Chunki istaganini, (hatto holat tili bilan boʻlsa ham) beradi va hikmatli suratda, koʻrib, marhamat bilan beradiki, shubha qoldirmaydi. Bu tarbiya va tadbir Sami' va Basir va Karim va Rahimga xosdir.

OʻN UCHINCHI RASHXA: Ajabo, butun Odam avlodlarinign eng afzallarini orqasiga olib, yer ustida turib, Arshi A'zamga yuzlanib qoʻl koʻtarib duo qilayotgan ushbu insoniyatning sharafi, zamon va borliqning yagonasi va haqiqatdakoinot fahri nima istayapti? Qara, tingla:

Abadiy saodat istayapti, boqiylik istayapti, Allohga yetishni istayapti, Jannat istayapti. Bularni mavjudot oynalarida hukmini va jamollarini koʻrsatgan butun muqaddas Asmoi Ilohiy bilan birga istayapti. Hatto agar rahmat, inoyat, hikmat, adolat kabi hisobsiz istaklarni sababi boʻlmasa edi, bu zotning bitta duosi, qudratiga bahorimizni ijod qilish qadar yengil boʻlgan Jannatni bino qilishga sabab boʻlar edi. U zotning risolati ushbu imtihon diyorining ochilishiga boʻlganidek, u zotning qulligi ham narigi diyorning ochilishiga sabab boʻladi. Ajabo, haqiqatni izlagan aql sohiblariga: لَيْسَ فِى الْاِمْكَانِ اَبْدَعُ مِمَّا كَانَ dedirgan ushbu koʻringan ustun intizom, rahmat ichida kamchiliksiz husni san'at va tenggi yoʻq rububiyat jamoli bunday xunuk tomonni, marhamatsizlikni, intizomsizlikni qabul qiladimi hech?! Eng kichik, eng ahamiyatsiz istaklarni, ovozlarni ahamiyat bilan eshitib bajo keltirgan Zot eng ahamiyatli, eng kerakli istaklarga ahamiyat bermasdan eshitmasligi, anglamasligi, qilmasligi mumkinmi?! Qatʻiyyan va aslo! Yuz ming marta aslo! Bunday jamol bunday bir chirkinlikni qabul qilmaydi, xunuk boʻlmaydi.

Ey xayoliy birodarim! Hozircha kifoya, orqaga qaytishimiz kerak. Agar oʻsha davda, shu jazirada yuz yil qolsak ham, u zotning gʻaroyib ijrootlarini va ajib vazifalarini, yuzdan birisi tamoman qamrab tomosha qilishga toʻymaymiz.

Endi kel! Ustidan toʻxtalib oʻtadigan xar bir asrimizga bir-bir nazar solamiz. Qara, xar bir asr u Hidoyat quyoshidan olgan fayzlari bilan gul ochgan! Abu Hanifa, Shofe'iy, Boyazidi Bistomiy, Shohi Jiyloniy, Shohi Naqshband, Imom Gʻazzoliy, Imom Rabboniy kabi millionlab nuroniyr mevalar beryapti. Kuzatgan tafsilotlarimizni boshqa vaqtga qoldirib, moʻ'jiza koʻrsatgan va hidoyatga sabab boʻlgan zotning bir qancha qat'iy moʻ'jizalariga ishorat qilgan salovot aytishimiz lozim:

Ma'rifatun Nabiy shuʻlalari nomli Turkcha risolada, Oʻn Toʻqqizinchi Maktubda va bu Soʻzda qisqacha ishorat qilgan nubuvvati Ahmadiyani (S.A.V.) dalillarini bayon qilgan edim. Oʻshanda Qur'oni Hakimning i'jozi tomonlarini qisqacha zikr etilgan. Yana "Lamaat" nomli turkcha risolada va Yigirma Beshinchi Soʻzda Qur'onning qirq tomondan moʻ'jiza ekanini qisqa bayon qilgan va qirq i'joz tomonlariga ishorat qilganman. Qirq tomonida, birgina nazmdagi balogʻatni "Ishorotul I'joz" nomli Arabiy tafsirda qirq sahifa ichida yozganman. Agar ehtiyojingiz boʻlsa, mazkur uch kitobga murojaat qilishingiz mumkin.

OʻN TOʻRTINCHI RASHXA: Moʻ'jizalar ombori va buyuk moʻ'jiza boʻlgan Qur'oni Hakim, nubuvvati Ahmadiya (S.A.V) bilan Allohning vahdoniyatini shu darajada qat'iy isbot etadiki, boshqa burhonga ehtiyoj qoldirmaydi. Biz ham uning ta'rifiga va tanqidga sabab boʻlgan bir-ikki i'joz yogʻdusiga ishorat qilamiz.

Robbimizni bizga ta'rif etgan Qur'oni Hakim:

buyuk koinot kitobining azaliy tarjimasi,

yer va koʻk sahifalarining yopiq Asmoi Husna hazinalarining kashf qiluvchisi,

voqe'alar satri ostida yashirin haqiqatlarning kaliti,

shahodat olami pardasi orqasidagi gʻayb olamidan kelgan Rahmoniy iltifotlar va azaliy xitoblarning xazinasi,

Islomiyatning ma'naviy olamining quyoshi, asosi, rejasi,

uxroviy olamlarning xaritasi,

Alloning Zot, sifat va xususiyatlarini sharh qiluvchisi, ochiq tafsiri, notiq burhoni, porloq tarjimoni,

insoniyat olamining murabbiyi, haqiqiy hikmati, murshidi va yoʻlboshlovchisi,

ham hikmat va shariat kitobi,

ham duo va qullik kitobi,

ham amr va da'vat kitobi,

ham zikr va ma'rifat kitobi,

basharning butun ma'naviy ehtiyojlarining kitobi,

turli tuman yoʻl va yoʻnalish egalari boʻlgan avliyo va siddiqiynlarning, asfiyo va muhaqqiqiynlarning xar birlarining yoʻnalishiga loyiq risola koʻrsatgan "Muqaddas kutubxona"dir.

Kamchilik deb oʻylangan takrorlanishidagi i'joz yogʻdusiga qara:

Qur'on ham zikr kitobi, ham duo kitobi, ham da'vat kitobi boʻlgani uchun, ichidagi takrorlanish goʻzal, balki juda kerakli va holat va maqsadga juda uygʻundir. Kamchilik qidirganlar oʻylaganidek emas. Chunki zikrning xususiyati takror bilan nurlantirish, duoning xususiyati takrorlash bilan mustahkamlash, amr va da'vatning xususiyati takror orqali ta'kiddir.

Bundan tashqari xar kim xar doim butun Qur'onni oʻqishga qodir boʻlmaydi. Koʻpincha faqat bir sura oʻqishga qodir boʻladi. Shuning uchun eng muhim Qur'oniy maqsad aksar uzun suralarga joylashtirilib xar bir sura bir kichik Qur'on hukmiga oʻtgan. Demak, hech kimni maxrum qilmaslik uchun, Tavhid, Hashr va Muso (a.s.) qissasi kabi ba'zi maqsadlar takrorlangan.

Yana jismoniy ehtiyoj kabi, ma'naviy ehtiyojlar ham turlicha boʻladi. Ba'zilariga inson xar nafas muhtoj boʻladi: Jismga havo, ruhga "Hu" kabi. Ba'zisiga xar soat (Bismilloh kabi) va hokazo. Demak, oyatlar takrorlanishi, ehtiyojlarning qaytarilishidan kelib chiqqan. Oʻsha ehtiyojga ishorat qilib, uygʻotib tashviq qilish, ishtiyoqni va ishtahani harakatlantirish uchun takrorlaydi.

Bundan tashqari Qur'on taʻsis qiluvchidir. Bir dini mubinning asosoti, Islom olamining poydevorlaridir, insoniya ijtimoiy hayotini oʻzgartirib, turli tabaqalarning takror batakror soʻragan savollariga javobdir. Taʻsis qiluvchiga, mustahkamlash uchun takrorlanish lozim. Ta'kidlash uchun takror kerak. Quvvtlash uchun mustahkamlash, izlanish, takrorlash lozimdir. Yana shunday buyuk masalalar va daqiq haqqiatlardan gapiradiki hammaning qalbiga joylashtirish uchun koʻp marta turli suratlarda takror lozim. Shu bilan birga suratan takrorlangan. Lekin xar bir oyatning ma'nan koʻp ma'nolari, koʻp foydalari, koʻp tomonlari va tabaqalari bor. Xar bir maqomda ayri bir ma'no, foyda va maqsadlar uchun zikr qilinadi.

Yana Qur'onning baʻzi yaratilishga tegishli masalalarda ustini yopiq qoldirish va qisqaligi esa, irshodiy i'joz yogʻdusidir. Dinsizlar tasavvur qilganidek tanqid qilishga sabab boʻla olmaydi va kamchilik sababi emas.

Agar: "Nima uchun Qur'oni Hakim falsafa kabi mavjudotdan gapirmaydi. Ba'zi masalalarni qisqa qoldiradi, ba'zisini umumiy nazarni yoqadigan, ommani hissini ranjida etmaydigan, avom fikrini bezovta qilib charchatmaydigan zoxiriy oddiy shaklda aytadi?" desang.

Javoban aytamiz: Falsafa haqiqat yoʻlidan adashgan, shuning uchun... Oʻtgan darslar va Soʻzlardan albatta tushundingizki: Qur'oni Hakim Allohning zoti, sifatlari va ismlarini bildirish uchun ya'ni, koinot kitobining ma'nolarini tushuntirish, Xoliqini tanitish uchun koinotdan gapiradi. Demak mavjudotga ularning oʻzi uchun emas, balki yaratuvchisi uchun qaraydi. Yana umumga xitob qiladi. Hikmat ilmi esa mavjudotga ularning oʻzi uchun qaraydi, xususan olimlarga xitob qiladi.

Shunday ekan, modomiki Qur'oni Hakim mavjudotni dalil, burhon qilayotgan ekan, dalilning zoxiriy boʻlishi, hamma uni tez tushunishi kerak. Modomiki Qur'oni Murshid, insonlarning butun tabaqalariga xitob qiladi va aksariyat tabaqa, avom tabaqasi ekan, albatta irshod keraksiz narsalarni usti yopiq qoldirib qisqa qilishi va daqiq-nozik masalalarni misol bilan tushunishga yaqinlashtirishi, tinglovchini adashtirmaslik uchun uchun zohiran ochiq oydin narsalarni keraksiz, balki zararli suratda oʻzgartirmaslikni taqozo qiladi.

Masalan quyoshga: "Aylanadigan nur sochuvchi, chiroq" deydi. Chunki Quyoshning mohiyatini gapirmaydi. Balki bir navʻ intizom zambaragi va nizom markazi ekanini bildiradi. Intizom va nizom esa, Sone'ning ma'rifat oynasi ekani uchun bahs etadi. الشَّمْسُ تَجْر۪ى "Quyosh aylanadi" deydi. Aylanadi ta'biri bilan, qish yoz, kecha, kunduzning aylanishidagi intizomli qudrat tasarruflarini eslatib Sone'ning azamatini tushuntiradi. Ushbu aylanish haqiqati nima boʻlsa boʻlsin, maqsad va mavzu, kuzatilgan intizomga ta'sir qilmaydi. وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا Chiroq ta'biri bilan, olamni qasr suratida, ichidagi ashyo esa, inson va hayot egalariga tayyorlangan bezalgan narsalar, ozuqalar va kerakli narsalar ekanini, Quyosh esa boʻysungan nur sochuvchi ekanini eslatib Xoliqning rahmat va ehsonini bildiradi. Endi, tentak va vaysaqi falsafa nima deyishiga qara:

"Quyosh suyuq holdagi kata olov yigʻini boʻlib, undan otilib chiqqan sayyoralarni oʻz atrofida aylantiradi, kattaligi shu miqdorda, mohiyati bunday, shunday...", deydi. Qoʻrqitadigan daxshatdan, mudhish hayratdan boshqa ruhga bilimini koʻpaytirmaydi, Qur'on kabi tushuntirmaydi. Bunga qiyosan, botinan boʻsh, zohiran riyokor falsafiy masalalarning qiymati nima ekanini anglaysan. Uning tashqi porloqligi va sunʻiy riyokorligiga aldanib, Qur'onning oʻta moʻ'jizaviy bayoniga nisbatan hurmatsizlik qilma!

Eslatma: Arabiy Risola-i Nurda Oʻn Toʻrtinchi Rashhaning Olti Qatrasi bor. Boxusus Toʻrtinchi Qatraning Olti Nuktasi Qur'oni Hakimning qirqtacha i'jozining navʻlaridan oʻn beshtasini bayon etadi. Unga havola qilib bu yerda qisqa qildik. Istasangiz unga murojaat qiling, moʻ'jizalar xazinasini topasiz.

YIGIRMANCHI SOʻZ

Birinchi Maqom

Bir kuni bu oyatlarni oʻqir ekanman Iblisning aldoviga Qur'oni Hakimning fayzidan uch nozik va chuqur maʻno ilhom etildi. Vasvasaning surati quyidagicha:

Dediki: "Siz Qur'onni moʻ'jiza, yana cheksiz balogʻati bor, umum insoniyatga xar doim hidoyat deysiz. Xolbuki, ba'zi juz'iy hodisalarni tarix kabi ta'kidlab takrorlashida qanday ma'no bor? Bir sigirni soʻzyish kabi bir kichik voqeani shu qadar muhim tavsiflar bilan gapirish, hatto oʻsha katta suraga Al-Baqara deb nomlanishida qanday munosabat bor? "Odamga sajda qilish" hodisasi, faqat gʻaybiy amrdir. Aql uni tushunishga yoʻl topa olmaydi. Kuchli iymondan soʻng taslim va shubhasiz ishonishi mumkin. Xolbuki Qur'on umum aql sohiblariga dars beradi. Koʻp joylarda اَفَلَا يَعْقِلُونَ deydi, aqlga havola qiladi. Toshlarning ba'zi tasodifiy tabiiy holatini urgʻu berib bayon qilishida qanday hidoyat bor?"

Ilhom qilingan chuqur maʻnolarning surati quyidagicha:

Birinchi maʻno: Qur'oni Hakimda koʻp kichik hodisalar borki, xar birining orqasida kulliy dastur saqlangan va umumiy qonunning uchi sifatida koʻrsatiladi. عَلَّمَ آدَمَ الْاَسْمَاءَ كُلَّهَا Hazrati Odamning farishtalarga nisbatan xalifalik qobiliyati borligi uchun moʻ'jizasi boʻlgan ismlarni oʻrgatish boʻlib, bu kichik hodisadir. Lekin bu,

bashariyatning iste'dodining qamrovi jihati orqali ta'lim berilgan hadsiz ilmlar,

koinotning turlarini qamragan juda koʻp fanlar,

Xoliqning muqaddas xusuiyatlar va sifatlarini qamragan koʻp bilimlarni ta'lim berish boʻlib,

insoniyatga nafaqat farishtalarga, balki samovot, yer va togʻlar oʻrniga omonati kubro yukini olish da'vosida ustunlik bergan,

Qur'on insonning umumiy yaratilishi orqali "Yerning ma'naviy xalifasi ekanini bildirgani kabi, farishtalarning Odamga sajdasi bilan birga, Shaytonning sajda etmasligi" gʻaybiy kichik hodisa, juda keng koʻringan kulliy dasturning uchi boʻlgani kabi, juda buyuk haqiqatni bildiradi. Bu kuzatilgan buyuk va kulliy dasturning uchi boʻlib:

Qur'on,

Hazrati Odam (a.s.)ning shaxsiga farishtalarning itoat qilishi va boʻyin egishini,

shaytonning takabbur va boʻysunmasligini aytish orqali -

insoniyatga koinotning aksariyat moddiy sinflari va turlarning ma'naviy namoyandalari va vazifa yuklangan maxluqlarining boʻysunganini,

inson ulardan toʻliq foydalanishlariga muhayyo ekanini,

ularning itoat qilishini tushuntirish bilan birga,

maxluqot turining iste'dodlarini buzgan va xato yoʻllarga chorlagan yomon moddalar orqali ularning namoyondalari va yomonlari,

insonning kamolotga yetishish yoʻlida qanday katta toʻsiq va mudxish dushman ekanini eslatib, Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon, birgina Odam (A.S.) orqali kichik hodisani aytar ekan, butun koinot va butun insoniyat bilan ulugʻ soʻzlashish amalga oshiryapti.

Ikkinchi Nukta: Misr Qit'asi, qumdan iborat Sahro-i Kabirning bir qismi boʻlgani uchun Muborak Nilning fayzi bilan oʻta maxsuldor ekinzor boʻlgani uchun, jahannam kabi saxro qoʻshniligida shunday jannat misol muborak joyning boʻlgani, ekinchilik va dehqonchilikni insonlarda qattiq ragʻbatlantiruvchi holga keltirgani va ularning tabiatiga shunday joylashgani uchun dehqonchilikni muqaddas va dehqonchilikda ishlatilgan sigir va hoʻkizni muqaddas, balki ma'bud darajasiga chiqargan. Hatto oʻsha davrdagi Misr xalqi hoʻkizga, sigirga ibodat qilish darajasida muqaddaslashtirgan. Oʻsha davrda Bani Isroil ham shu qit'ada yashar edi va mazkur tarbiyadan hissa olgani "ijl" - buzoq voqeasidan anglashilmoqda.

Qur'oni Hakim bir sigirning soʻyilishi orqali Hazrati Muso Alayhissalomning risolati orqali bu millatning xarakteriga oʻrnashgan va iste'dodlariga ta'sir qilgan sigirga sigʻinish e'tiqodini soʻyib oʻldirganini tushuntiryapti.

Bu kichik voqe'a orqali xar doim kulliy dasturni va hammaga oʻta kerakli hikmat darsi ekanini ulugʻ moʻ'jiza bilan bayon qiladi.

Bunga qiyosan bilginki: Qur'oni Hakimda ba'zi tarixiy hodisalar suratida zikr qilingan kichik voqe'alar kulliy dasturlarning uchi hisoblanadi. Hatto koʻp suralarda zikr qilingan va takror etilgan Muso (a.s.) qissasining yetti jumlasiga misol sifatida "Lamaʻat"da Qur'on Iʻjozi Risolasida kichik jumlalarning xar bir juzʻining muhim bir kulliy dasturni ichiga olganini bayon qilganmiz. Istasangiz u risolaga murojaat qiling.

Shu oyatni oʻqir ekanman, vasvasachi aytdiki: "Hammaga ma'lum va oddiy toshlarning fitriy ba'zi tabiiy hollaatlini eng muhim va buyuk masalalar suratida bahs qilishida va bayon etishida qanday ma'no, munosabat va ehtiyoj bor?"

Bu vasvasaga qarshi Qur'on fayzidan shunday nozik va chuqur maʻno ilhom etildi:

Ha, munosabat bor va ehtiyoj bor. Shu daraja buyuk munosabat, muhim ma'no, muazzam va kerakli haqiqat borki, faqat Qur'onning moʻ'jizali qisqaligi, irshod lutfu bilan bir daraja soddalashtirilgan va qisqartirilgan.

Qur'onning tinglovchilari ichida aksariyatni tashkil etgan avomga kulliy haqiqatlarni, chuqur va umumiy dasturlarni, ular odatlangan va kichik suratlar orqali koʻrsatilishni, fikr yuritishi sodda boʻlgan barcha avomga muazzam haqiqatlarning faqat uchlari va sodda bir surati koʻrsatilishini Qur'on iʻjozining bir asosi boʻlgan ijoz-kam soʻzda koʻp maʻno tushuntirishni, odat pardasi orqasi va yer ostida Allohning hayratlanarli tasarruflari qisqacha koʻrsatilishni Qur'on hidoyatining nuri boʻlgan irshod lutfi va anglatish chiroyi taqozo qiladi.

Bu sirga binoan, Qur'oni Hakim bu oyat orqali:

Ey Bani-Isroil va ey Bani-Odam! Sizlarga nima boʻlganki: Qalblaringiz toshdan ham jonsiz va yanada ziyod qattiqlashgan. Zero koʻrmayotirsizmiki, u juda qattiq va juda ham jonsiz va tuproq ostida bir buyuk tabaqa tashkil etgan u katta toshlar shu qadar Ilohiy amrlarga qarshi itoatli va musahhar va Rabboniy ijroot ostida shu qadar yumshoq va amrbardorki, havoda daraxtlarning tashkilida Allohning tasarruflari qay daraja osonlik bilan jarayon etadi.

Xuddi shuning kabi, yer ostida va qattiq, kar toshlarda shu daraja osonlik va intizom bilan, hatto tomirlarda qonning aylanishi kabi intizomli suv ariqlari

{(Izoh) Zamin deyilgan muhtasham va sayyor saroyning poydevori hisoblangan tosh qobiqlrinng Fotiri Zuljalol tarafidan vazifa yuklangan eng muhim uch vazifani bayon qilish faqat Qur'onga yarashadi.

Birinchi vazifasi: Tuproqning Rabboniy qudrat bilan nabototga onalik qilib yetishtirgani kabi, Ilohiy qudrat bilan tosh ham tuproqqa onalik qilib yetishtiradi.

Ikkinchi vazifasi: Zamin tanasida qon aylanishi kabi suvlarning intizomli harakatlanishiga xizmatidir.

Uchinchi fitriy vazifasi: Chashmalar va irmoqlarning, buloq va anhorlarning oʻlchovli intizom bilan chiqish va davom etishiga xazinadorlik qilish. Toshlar butun quvvati bialn va ogʻzi toʻlib oqqan obi hayot suratida zamin yuziga vahdoniyat dalillarini yozib sochadi.}

va suv quvurlari mukammal hikmat bilan toshlarning qarshiligisiz aylanadi.

Qur'on havoda nabotot va daraxtlarning shoxlarining yengillik bilan yoyilishini shu daraja osonlik bilan ildizlarning nozik tomirlarining yer ostidagi toshlari qarshilik koʻrmasdan Ilohiy amr bilan intizom bilan yoyilganiga ishora qiladi va keng haqiqatni shu oyat orqali dars beradi. Bu dars bilan qattiq qalblarga ma'no berib va ramzan aytadiki:

Ey Bani-Isroil va ey Bani Odam! Zaiflik va ojiz holingizda qanday qalbingiz borki, shunday bir zotning amrlariga nisbatan u qalb qattiqlik qilib qarshi turyapti? Xolbuki katta qattiq toshlarning eng katta tabaqasi u Zotning amrlari oldida mukammal itoat bilan qorongʻilikda nozik vazifalarini mukammal ado etmoqda. Itoatsizlik qilmayapti. Balki ular tuproq ustidagi butun tirik mavjudotga obi hayot bilan birga boshqa hayot sabablariga shunday xazinadorlik qilmoqda, shunday adolat bilan taqsimotga sabab boʻlyapti va shunday hikmat bilan ta'minlashga vosita boʻlmoqdaki Hakiymi Zuljalolning qudrat qoʻlida mum kabi va balki havo kabi yumshoq, kuchsiz va qudratining azamatiga nisbatan sajdadadir. Chunki tuproq ustida biz koʻrgan ushbu muntazam san'atli asarlar, hikmatli va inoyatli Ilohiy tasarruflar kabi, zamin ostida ham huddi shuningdek jarayon etadi. Balki hikmatan yanada ajib va intizom bilan yanada gʻarib suratda hikmat va Ilohiy inoyat koʻrinadi.

Qarang! Eng qattiq va hissiz katta toshlar mumdek yaratilishga oid ishlarga yumshoq boʻladi va Ilohiy xodim boʻlgan latif suvlarga, nozik ildizlarga, ipakdek tomirlarga shu daraja kuchsiz va yumshoq boʻladiki, goʻyo oshiq kabi latif va goʻzallar tekkan payt qalbini parchalaydi, ularning yoʻllarida tuproq boʻladi.

Yana وَاِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللّهِ bilan shunday muazzam haqiqatning uchini koʻrsatadiki: "Talabi Ru'yat" voqe'asida mashhur togʻning tajalliy bilan maydalanishi va toshlarining sochilib ketishi kabi, butun roʻyi zaminda asli suvdan muzlagan xuddi butun toshlardan iborat aksar togʻlarning zilzila yoki ba'zi yer hodisalari suratida jaloliy tajalliylar orqali togʻlarning yuksak choʻqqilaridan qoʻrquvga soladigan jaloliy tajalliylarning yuzaga kelishi orqali toshlar parchalanib, bir qismi titilib tuproqqa aylanib, nabototga manba boʻladi. Boshqa bir qismi tosh holida qolib, aylanib daralarga, pastliklarga tarqalib, zaminda yashovchilarning maskani kabi bir qancha ishlarida xizmatkorlik qilib va ba'zi maxfiy hikmatlar va manfaatlar uchun Ilohiy qudrat va hikmatga itoat sajdasi qilib, Subhoniy hikmat dasturlari amriga tayyor holda turadi.

Albatta u qoʻrquvdan yuksak mavqeʻni tark etib kamtarlik bilan past yerlarni ixtiyor qilish va muhim manfaatlarga sabab boʻlish behuda boʻlmasdan, oʻz-oʻzidan va tasodifiy emasligini, balki bir Hakiymi Qodiyrning hakimona tasarruflari orqali, intizomsizlik ichida zohiran koʻzga koʻrinmagan hakimona intizom borligiga dalil shuki, toshlarga bogʻliq foydalar, manfaatlar va ular ustida aylangan togʻning jasadiga kiydirilgan, gul va mevalarning ziynatlari orqali naqshinkor va bezalgan koʻylaklarning mukammal intizomi va goʻzal san'ati qat'iy, shubhasiz guvohlik qiladi.

Ushbu uch oyatning hikmat nuqtai nazaridan naqadar qiymatli ekanini koʻrdingiz. Endi Qur'on bayonining latifligiga va balogʻati moʻ'jizaligini, mazkur buyuk, keng va ahamiyatli haqiqatlarning uchlarini uch parcha ichida uch mashhur va kuzatilgan voqea bilan koʻrsatishini va ibrat olishga boshqa uch hodisani eslatib latif irshod qilishini, qarshi turilmas ogohlantirishini koʻring.

Masalan: Ikkinchi qismda: وَاِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ deydi.

Bu boʻlim orqali Hazrati Muso Alayhissalomning hassasi tekkanda mukammal shavq bilan yorilib oʻn ikki koʻzidan oʻn ikki chashma oqitgan toshga ishora qilib, quyidagi ma'noni anglatadi va ma'nan aytadiki: Ey Bani-Isroil! Musoning (A.S.) bitta moʻ'jizasiga katta toshlar yumshalib, parchalanadi. Yo qoʻrquvidan yoki sevinchidan yigʻlab sel kabi yosh tokdi. Siz qanday insof bilan Musoning (A.S.) butun moʻ'jizalariga qaysarlik qilib yigʻlamasdan, koʻzingiz qup-quruq va qalbingiz qattiqlik qilyapti.

Ham uchinchi qismda: وَاِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللّهِ deydi.

Bu ifoda orqali mashhur Sino Togʻidagi Hz.Musoning (A.S.) munojotida sodir boʻlgan jaloliy taj ٌةiy haybatidan ulkan togʻ parchalanib ketishi va qoʻrquvdan toshlarning atrofga sochilishi voqeasini eslatish orqali quyidagi ma'noni dars beradi:

Ey Muso (A.S.) qavmi! Nega Allohdan qoʻrqmaysizlar? Toshlardan iborat boʻlgan togʻlar Uning qoʻrquvidan maydalanib tarqaladi va sizdan ahd olish uchun ustingizda Tur Togʻini tutganini, "ru'yat talabi" voqe'asida togʻning parchalanishini bilib va koʻrganingizga qaramay, qanday jasorat bilan Uning hashamatidan titramasdan, qalbingizni qattiqlik va sertlikda saqlamoqdasiz?

Birinchi ifodada: وَاِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْاَنْهَارُ deydi.

Bu ifoda orqali togʻlardan qaynab chiqqan Muborak Nil, Dijla va Firot kabi irmoqlarni eslatib, toshlarning yaratilishga tegishli ishlarga naqadar gʻaroyib shaklda va moʻ'jizavoriy suratda sazovor va boʻysunganini anglatadi. Bu maʻno orqali uygʻongan qalblarga beradiki:

Bunday azim irmoqlarning haqiqiy manbalari togʻlar boʻlishi albatta mumkin emas. Chunki farazan u togʻlar tamoman suv toʻxtasa va konussimon hovuz boʻlsa, katta daryolarning tez va koʻp oqishda muvozanatni yoʻqotmasdan, bir necha oygina chiday oladi. Koʻp xarajatga koʻpi bilan bir metr tuproqda taʻsir qilgan yomgʻir kirimi yetarli boʻlmaydi. Demak, anhorning qaynab chiqishi oddiy, tabiiy va tasodifiy ish emas. Balki Fotiri Zuljalol juda gʻaroyib suratda ularni gʻayb xazinasidangina oqitmoqda.

Ushbu sirga ishorat qilgan bu ma'noni ifodalash uchun hadisda rivoyat etiladiki: "Uch daryoning xar biriga xar doim Jannatdan tomchi tomadi, shu bois barakatlanadi". Yana bir rivoyatda aytilganki: "Ushbu uch daryoning manbalari Jannatdan keladi". Bu rivoyatning haqiqati quyidagicha:

Modomiki moddiy sabablar ularning bu darajada toʻxtamay qaynab chiqishiga yetarli emas. Albatta manbalari bir gʻayb olamida va yashirin rahmat xazinasidan kelgani uchun, xarajat bilan kirimning muvozanati saqlanadi.

Qur'oni Hakim bu ma'noni eslatib shunday bir dars bermoqda:

Ey Bani Isroil va ey Bani Odam! Qalbingiz qattiqligi va qotib qolib, shunday Zoti Zuljalolning amrlariga qarshi itoatizlik qilyapsiz va shunday Shamsi Sarmadiyning ma'rifat ziyosiga gʻaflat bilan koʻzlaringizni yummoqdasizki, Misringizni Jannatga aylantirgan Muborak Nil kabi katta daryolarni oddiy, jonsiz toshlarning ogʻizlaridan oqitib qudrat moʻ'jizalarini, vahdoniyat shohidlarini katta daryolarning kuchi, yuzaga kelishi va fayzlantirishi darajasida koinotning qalbiga va zaminning aqliga berib, jin va insonlarning qalblari va aqllariga toʻkmoqda. Yana baʻzi hissiz, jonsiz toshlarni ajib tarzda

{(Izoh) Nili Muborak Qamar Togʻidan chiqqani kabi, Dijlaning eng muhim irmogʻi Van Viloyatining Mukus nohiyasidagi bir qoyaning gʻoridan chiqadi. Firotning ham muhim irmogʻi Diyadin taraflarida bir togʻning etagidan chiqadi. Togʻlarning asli xilqatan suv moddasidan muzlagan toshlar ekanini fan aniqlagan. Tasbehoti Nabaviyadan boʻlgan

qat'iy dalolat qiladiki: Yer yaratilishining asli quyidagicha: Suvdek modda Ilohiy amr bilan muzlaydi, toshga aylanadi. Tosh Ilohiy izn bilan tuproq boʻladi. Tasbehdagi yer lafzi tuproq demakdir. Demak, suv juda yumshoqdir, ustida turilmaydi. Tosh juda qattiq, undan foydalanilmaydi. Shuning uchun Hakiymi Rahiym tuproqni tosh ustida yoyadi, tirik mavjudotga qarorgoh qiladi.}

qudrat moʻ'jizalariga sazovor qilishi, Quyoshning ziyosi Quyoshni koʻrsatgani kabi, Fotiri Zuljalolni koʻrsatyapti. Lekin nima uchun siz koʻr boʻlib Uning ma'rifat nurini koʻrmayotirsiz?

Ushbu uch haqiqatga qanday bir balogʻat kiydirilganini koʻr. Va irshod balogʻatiga diqqat qil. Bunchalik haroratli irshod balogʻatiga qaysi gʻaflat va qattiqlik qarshi tura oladi, ezilmaydi ajabo?!

Boshdan bu yerga qadar tushungan boʻlsangiz, Qur'oni Hakimning irshodiy iʻjoz yogʻdusini koʻr, Allohga shukr qil.

Yigirmanchi Soʻzning Ikkinchi Maqomi

Oʻn toʻrt yil avval, (hozir oʻttiz yildan oshdi) bu oyatning bir siriga doir Ishorat-ul I'joz nomli tafsirimda arabiy matnli mavzu yozgan edim. Hozir nazdimda ahamiyatli istakdagi ikki qardoshim oʻsha mavzuga doir Turk tilida bir oz izoh istadilar. Men ham Janobi Haqning tavfiqiga ishonib, Qur'onning fayziga tayangan holda aytaman:

Bir gapga koʻra Kitobi Mubin Qur'ondan iboratdir. Ichiga hamma hoʻl va quruq narsalarni olganini bu oyati karima bayon etadi. Shundaymi? Ha, hamma narsa uning ichida. Lekin xar kim ichidagi hamma narsani ichida koʻrmaydi. Chunki turli darajalarda boʻladi. Ba'zan urugʻlari, ba'zan danaklari, ba'zan qisqa holda, ba'zan dasturlari, ba'zan belgilari, yo ochiq ravshan yo ishorat va ramz orqali yo yopiq shaklda yoki eslatma tarzida boʻladi. Lekin ehtiyojga koʻra, Qur'on maqsadiga munosib tarzda va maqom taqozosi munosabatida shu holatlarning biri orqali ifoda etiladi. Jumladan:

Basharning san'at va fanda taraqqiyotlarining samarasi hisoblangan san'at ajoyibotlari va fan ning gʻaroyibotlari tayyora, elektr, poyezd, telegraf kabi narsalar vujudga kelgan va inonning moddiy hayotida eng buyuk joy olgan. Albatta umum insoniyatga xitob qilgan Qur'oni Hakim bularni e'tiborsiz qoldirmaydi. Ha, qoldirmagan. Ikki jihat orqali ularga ham ishora qilgan:

Birinchi jihat: Paygʻambarlar Moʻ'jizalari surati orqali.

Ikkinchi qismi: Ba'zi tarixiy voqe'alar suratida ishora qilgan. Jumladan:

Shuningdek: {(Izoh1) Bu jumla: Poyezdning Islom olamini asir qilganini, kofirlar u orqali Islomni magʻlub qilganiga ishora qialdi.}

kabi oyatlar orqali poyezdga ishora qilgani kabi,

{(Izoh2)

jumlasi oʻsha ramzni yoritadi.}

oyati juda koʻp nurlarga, sirlarga ishora qilish bilan birga elektrga ham ramzi bor.

Ikkinchi qism, koʻp zotlar bu masalalarda izlangani, koʻp diqqat va izohga muhtoj boʻlgani va ham koʻp boʻlgani uchun hozircha poyezd va elektrga ishora qilgan bu oyatlar bilan kifoyalanib, u eshikni ochmayman.

Birinchi qism Paygʻambarlar moʻ'jizalari suratida ishora qiladi. Biz bu qismning ba'zi namunalarni misol sifatida zikr etamiz.

Muqaddima: Qur'oni Hakim anbiyolarni insonning jamoatlariga ma'naviy taraqqiyot jihatida peshqadam va imom qilib yuborgani kabi, insonlarning moddiy taraqqiyoti ham anbiyolarning xar birining qoʻliga ba'zi ajoyibotlar berib yana u insonlarga ustaboshi va ustoz qilgan. Ularga mutlaq ergashishni amr qiladi.

Anbiyolarning ma'naviy kamolotini aytish orqali insonlarni ulardan foydalanishga tashviq qilgani kabi, moʻ'jizalaridan bahs yuritishi ularning oʻxshashlariga yetishishga va taqlid qilishga tashviq qiladi. Hatto aytish mumkinki: Bashariyatga ma'naviy kamolot kabi moddiy kamolot va ajoyibotlarni ham eng avval moʻ'jiza qoʻli hadya qilgan.

Hazrati Nuhning (Alayhissalom) bir moʻ'jizasi boʻlgan kema va Hazrati Yusufning (Alayhissadom) bir moʻ'jizasi boʻlgan soatni insoniyatga eng avval moʻ'jiza qoʻli hadya qilgan. Bu haqiqatga latif bir ishorat shuki: Ustalarning aksariyati xar bir hunarda bir paygʻambarni pir deb qabul qilgan. Masalan kemachilar Hazrati Nuhni (Alayhissalom), soatchilar Hazrati Yusufni (Alayhissalom), tikuvchilar Hazrati Idrisni (Alayhissalom)...

Modomiki Qur'onning xar bir oyatining koʻp irshod shakllari va turli hidoyat jihatlari borligini tadqiq qilganlar va balogʻat ilmi ittifoq qilgan. Shunday ekan Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning eng porloq Paygʻambarlar moʻ'jizalari oyatlari tarixiy hikoyalar emas, balki koʻp irshodiy ma'nolarni ichiga oladi.

Ha, Paygʻambarlar moʻ'jizalarini zikr etishi orqali bashariyat fan va san'atining soʻnggi hududini chizadi. Eng yuqori gʻoyalariga ishora qiladi. Eng soʻnggi maqsadini tayin qiladi. Insonning gardaniga tashviq qoʻli bilan urib oʻsha gʻoyaga chorlaydi. Oʻtgan vaqtni kelajak urugʻlarining xazinasi va ishlarining oynasi boʻlgani kabi, istiqbol ham moziyning ekinzori va holatlarining oynasidir. Misol sifatida juda keng manbadan faqat bir nechta namunalarini bayon qilamiz:

Masalan: Hazrati Sulaymon Alayhissalomning bir moʻ'jizasi boʻlgan havoni boʻysundirishni bayon qilgan:

oyati, "Hazrati Sulaymonning bir kunda havoda uchish orqali ikki oylik masofani bosib oʻtgan" deydi. Bu orqali, insonga havoda masofani bosib oʻtishga yoʻl ochiqligiga ishora qiladi. Shunday ekan ey inson! Modomiki senga yoʻl ochiq ekan, bu martabaga yaqinlash va yetish.

Janobi Haq bu oyatning tili bilan ma'nan: "Ey inson! Bir qulim havoyi nafsini tark etgani uchun havoga mindirdim. Siz ham nafsning tanballigini tashlab ba'zi koinotga oʻrnatgan qonunlarimdan yaxshilab foydalansangiz, siz ham mina olasiz", deydi.

Hazrati Muso Alayhissalomning bir moʻ'jizasini bayon qilgan:

oyatning toʻligʻi ishora qiladiki:

Zamin ostoda yashirin rahmat xazinalarini oddiy vositalar bilan olish mumkin. Hatto tosh kabi bir qattiq yerda hassa orqali obi hayotni tortish mumkin. Demak, bu oyat ushbu ma'no bilan insonga: "Rahmatning eng nozik fayzi hisoblangan obi hayotni bir hassa bilan topishingiz mumkin. Shunday ekan qani, harakat qil top!" deydi.

Janobi Haq shu oyatning ramz tili orqali ma'nan: "Ey inson! Modomiki menga tayangan qulimning qoʻliga shunday hassa beryapmanki, u orqali istagan joyida obi hayot chiqaradi. Sen ham mening rahmat qonunlarimga tayansang unga oʻxshash yoki unga yaqin vositani qoʻlga kiritishing mumkin, qani boshla!" deydi. Demak, insoniyat muhim taraqqiyotidan biri asbobning ijodi boʻlib, aksar joylarda urilgan payti suv chiqaradi. Bu oyat undan ham oldin, oxirgi chegara va gʻoyalar hududini chizgan. Avvalgi oyat hozirgi mavjud tayyoradan ham oʻtgan kelajakdagi chegaralarining soʻnggi nuqtalarini tayin etgandir.

Yana masalan: Hazrati Iso Alayhissalomning bir moʻ'jizasiga doir:

oyati Qur'on insoniyatni Hazrati Iso Alayhissalomning yuksak axloqiga ergashishga ochiq ravshan tashviq qiladi. Xuddi shuning kabi, qoʻlidagi oliy san'atga va Rabboniy tibga ramzan targʻib etadi. Bu oyat ishora qiladiki: "Eng bedavo dardlarga ham darmon topilishi mumkin. Shunday ekan, ey inson va ey jabrdiyda bani-Odam! Gʻam chekmang. Xar bir dardning (nima boʻlishidan qatʻiy nazar) darmonini toppish mumkin. Qidiringlar, topinglar. Hatto oʻlimga ham vaqtinchalik hayot rangi berish mumkin".

Janobi Haq bu oyatning ishorat tili bilan ma'nan: "Ey inson! Men uchun dunyoni tark etgan bir abdimga ikki hadya berdim. Biri ma'naviy dardlarning darmoni, ikkinchisi moddiy dardlarning davosi. Demak, oʻlgan qalblar hidoyat nuri bilan tiriladi. Oʻlgan kasallar ham uning nafasi va dorisi bilan shifo topadi. Sen ham mening hikmat dorixonamda xar dardingga darmon topasan. Harakat qil, top! Albatta qidirsang topasan", deydi.

Demak, shu oyat basharning hozirgi tibbiyot sohasidagi taraqqiyotidan ancha ilgarilagan chegarani chizmoqda, unga ishora etmoqda va tashviq qilmoqda.

Yana masalan Hazrati Dovud Alayhissalom haqida:

Hazrati Sulaymon Alayhissalom haqida:

oyatlari ishora qiladiki: Temirni yumshatish eng buyuk Ilohiy ne'mat boʻlib, buyuk paygʻambarining fazlini u orqali koʻrsatmoqda. Temirni yumshatish, ya'ni temirni xamir kabi yumshatish, misni eritish, konlarni topish, chiqarish - insoniyatning butun moddiy sanoatlarining asli, onasi, asosi va ma'danidir. Bu oyat: "Buyuk bir rasulga, zaminning ulugʻ xalifasiga, temirni buyuk moʻ'jiza suratida, katta ne'mat sifatida yumshatish, temirni xamir kabi yumshatish, simdek mayin qilish va misni eritmoq orqali aksar umumiy san'oatlarga asos ekani"ga ishora qiladi.

Modomiki bir rasulga xalifa, ya'ni ham ma'naviy ham moddiy hukmdorga, tiliga hikmat va qoʻliga sanoat bergan. Tilidagi hikmatga ochiq ravshan tashviq qilar ekan, albatta qoʻlidagi sanoatga ham targʻib ishorasi bor. Janobi Haq bu oyatning ishora tili bilan ma'nan:

"Ey bani Odam! Mukallaf boʻlgan amrlarimga itoat etgan qulimning tili va qalbiga shunday hikmat berdimki: Hamma narsani ochiq ravshan ajratib, haqiqatini koʻrsatadi. Qoʻliga shunday sanoat berdimki, mum kabi temirni xar shaklga aylantiradi. Xalifalik va podshohligiga muhim quvvat qoʻlga kiritadi. Modomiki bu mumkin, berilayapti va ahamiyatli, ijtimoiy hayotingizda unga juda muhtoj ekansiz, siz ham koinotda oʻrnatgan qonunlarimga itoat etsangiz, hikmat va sanoat sizga ham berilishi mumkin. Vaqt oʻtishi bilan yetishasiz va yaqinlashasiz", deydi.

Demak, inonning sanoatda taraqqiyoti va moddiy kuch tomonlama eng muhim iqtidorni temirni yumshatish va misni eritish orqali qoʻlga kiritadi. Oyatda mis "qitr" deb ifodalangan. Bu oyatlar umum bashariyatning e'tiborini bu haqiqatga qaratadi va uning naqadar ahamiyatli ekanini baholay olmagan eski davr insonlariga va hozirgi tanballariga shiddat bilan eslatadi.

Yana masalan: Hazrati Sulaymon Alayhissalomga Bilqisning taxtini oldiga olib kelish uchun vazirlaridan narsalarni olib oldiga olib kelish ilmining bir olimi: "Koʻzingizni ochib yopishingizgacha u taxtni oldingiza olib kelaman" degan gʻaroyib hodisaga dalolat qilgan ushbu oyat:

toʻliq holda oyat ishora qiladiki:

Uzoq masofalardan narsalarni oʻzini yoki suratan oldiga keltirish mumkin. Risolati ila barobar saltanat ila musharraf boʻlgan Hazrati Sulaymon Alayhissalomning ham gunohsizligiga, hamda adolatiga sabab boʻlish uchun juda keng mamlakatining xar tarafidan bir oʻzi qiyinchiliksiz xabardor boʻlish va xalqining ahvolini koʻrish va dardlarini eshitish uchun moʻ'jiza suratida Janobi Haq ehson etgani maʻlum.

Demak, Janobi Haqqa tayanib Sulaymon Alayhissalomning gunohsiz lisoni bilan istagani kabi, inson iste'dod tili bilan Janobi Haqdan istasa va koinotga oʻrnatgan qonunlari va inoyatiga mos harakat qilsa unga dunyo shaharga aylanadi. Demak, Bilqisning taxti Yamanda boʻlsada, uning oʻzini yoki surati Shomda hozir boʻlgan, koʻrilgan. Albatta, taxt atrofidagi odamlarning suratlari bilan birga ovozlari ham eshitilgan. Demak, uzoq masofada surat va ovozni olib kelishga hashamatli suratda ishora qiladi va ma'nan:

"Ey saltanat sohiblari! Toʻliq adolat qilmoq istasangiz, Hz. Sulaymon kabi roʻyi zaminni atrofi ila koʻrishga va tushunishga tirishingiz. Chunki adolatli bir hokim, bir raiyatparvar podshoh mamlakatining har tarafiga, har istagan payti xabardor boʻlmoq darajasiga chiqmoq ila ma'naviy mas'uliyatdan qutular yoki toʻliq adolat qila olar", deydi. Janobi Haq bu oyatning ishorati tili bilan ma'nan: "Ey bani Odam! Bir qulimga keng mulk berdim. Keng mulkida toʻliq adolat qilishi uchun ahvol va zamin voqealaridan shaxsan oʻzini xabardor qilmoqdaman. Modomiki xar bir insonga fitratan zaminga xalifa boʻlish qobiliyatini bergan ekanman, albatta hikmatim oʻsha qobiliyatga koʻra roʻyi zaminni koʻradigan, qaraydigan, tushunadigan iste'dodini ham berishni taqozo qilgani uchun berganman. Inson oʻsha nuqtaga shaxsan yetishmasada, sinf jihatidan yetisha oladi. Moddatan yetishmasada, avliyolar kabi ma'nan erisha oladi. Shunday ekan, bu azim ne'matdan foydalanishingiz mumkin. Qani koʻraylik sizni, qullik vazifangizni unutmaslik sharti bilan shunday harakat qilingizki, roʻyi zaminni, har biringizga xar tarafni koʻringan va xar burchagidagi ovozlarni eshittirgan bogʻchaga aylantiringlar.

oyatidagi Rahmonning farmonini tinglang." deydi.

Demak, bu oyat ramzan basharning nozik sanoatlaridan hisoblangan surat va ovozlarni tortish taraqqiyotining oxirgi hududini koʻrsatadi va tashviq qiladi.

Yana masalan: Yana Hazrati Sulaymon Alayhissalom jin va shaytonlar, xabis-yomon ruhlarni amri ostiga olib, yomonliklarini manʻ qilib foydali ishlarda ishlatishini ifodalagan ushbu toʻliq holdagi:

oyatlar: "Yerning insondan soʻng eng muhim idrokli yashovchilari hisoblangan jinlar, insonga xizmatkor boʻlishi mumkin. Ular bilan aloqa qilish mumkin. Shaytonlar ham dushmanlikni tashlashga majbur boʻlib, istar-istamas xizmat qilishi mumkin, Janobi Haqning amrlariga boʻysungan bir quliga ularni boʻysundirgan", deydi.

Janobi Haq shu oyatning ramz tili orqali ma'nan: "Ey inson! Menga itoat qilgan bir qulimga jin va shaytonlarni va yomonlarini itoat ettirmoqdaman. Sen ham mening amrimga boʻysunsang, koʻp mavjudot, hatto jin va shayton ham senga boʻysunishi mumkin", deydi.

Demak, bu oyat insonning sanoat va fanning uyushishidan sizib chiqqan, moddiy va ma'naviy favqulodda sezuvchanligidan yuzaga kelgan spiritizm kabi ruhlarni chaqirish va jinlar bilan xabarlashishning eng oxirgi hududini chizmoqda, eng foydali suratlarini tayin etmoqda va unga yoʻlni ham ochmoqda. Lekin hozirgidek, ba'zan oʻziga oʻliklar nomini bergan jinlar, shaytonlar va xabis-yomon ruhlarga boʻysunib, masqara boʻlib oʻyinchoq boʻlish emas, balki maqsad Qur'onning tilsimlari bilan ularni amr ostiga olish, sharrlaridan qutulishdir.

Ruhlarning aks berib koʻrinishiga ishora qilgan Hazrati Sulaymon Alayhissalomning ifritlarni chaqirishi va itoat ettirishiga doir oyatlar va

kabi ba'zi oyatlar ruhoniy borliqlarning aks etib koʻrinishiga ishora qilish bilan birga ruhlarni chaqirishga ham ishora qiladi. Lekin ishorat qilingan yaxshi ruhlarning chaqirilishi esa, madaniy insonlarning qilganidek hazil suratida ba'zi oʻyinchoqlarga oʻta jiddiy va jiddiy olamdagi ruhlarga hurmatsizlik qilib, oldiga va oʻyinchoqlarga chaqirish emas, balki jiddiy holatda va jiddiy bir maqsad uchun Muhyiddini Arabiy kabi zotlar istagan payti ruhlar bilan koʻrishgan bir qism avliyolardek ular bilan koʻrishib munosabatga kirishish va ularning oldiga borib olamlariga bir daraja yaqinlashib ruhoniy borliqlardan ma'nan foydalanishdan iborat. Oyatlar bunga ishora qiladi, ishora ichida tashviq qiladi va bu turdagi ishlar va yashirin ilmlarning eng oxirgi hududini chizmoqda va eng goʻzal suratini koʻrsatmoqda.

Ham masalan: Hazrati Dovud Alayhissalomning moʻ'jizalariga doir

va

oyatlar:

Janobi Haq Hazrati Dovud Alayhissalomning tasbehotiga shunday quvvat, yuksak ovoz va xush ado bergan. Togʻlarni qattiq hayajonga keltirib muazzam grammofon kabi va insonlardek zikrboshining atofida xalqa boʻlib, doira shaklida tasbehot qilganiga dalolat qiladi. Bunday boʻlishi mumkinmi, haqiqatmi ajabo?

Ha haqiqatdir. Gʻor boʻlgan xar bir togʻ har inson va insonning tili bilan toʻtiqushdek aks sado beradi. Chunki aks-sado vositasida togʻning qarshisida "Alhamdulillah" degan paytingiz togʻ ham "Alhamdulillah" deydi. Modomiki togʻlarga bu qobiliyatni Janobi Haq ehson etgan ekan, albatta u qobiliyat yuksaltirilishi va u urugʻ koʻkarishi mumkin.

Hazrati Dovud Alayhissalomga risolati bilan birga roʻyi zamin xalifaligini mustasno suratda berilgani uchun, keng risolat va muazzam saltanatga loyiq moʻ'jiza sifatida oʻsha qobiliyat urugʻini yuksaltganki, juda katta togʻlar askar, shogird, murid kabi Hazrati Dovudga ergashib u zotning tili va amri bilan Xoliqi Zuljalolga tasbehot aytishar edi. Hazrati Dovud Alayhissalom nima desa, ular ham takrorlar edi.

Hozir xabarlashish va aloqa vositalarining koʻpayishi va rivojlanishi sababli hashamatli qoʻmondon togʻlarga tarqalgan azim qoʻshiniga bir onda "Allohu Akbar" dedirgani kabi, katta togʻlarni gapirtiradi, larzaga keltiradi. Modomiki insonning bir qoʻmondoni, togʻlarni u yerdagilarining ovozi orqali majozan gapirtirar ekan, albatta Janobi Haqning hashamatli qoʻmondoni haqiqatda gapirtiradi, tasbehot ayttiradi. Shu bilan birga xar bir togʻning ma'naviy shaxsi ekani va unga munosib tasbeh va ibodatlari borligini eski "Soʻzlar"da bayon qilganmiz.

Demak, xar bir togʻ insonlarning ovoziga aksi-sado siri orqali tasbehot aytagi kabi, oʻz maxsus tili bilan ham Xoliqi Zuljalolga tasbehotlari bordir.

jumlalari bilan Hazrati Dovud va Sulaymon Alayhissalomga qushlar sinfining tilini, iste'dodlarining tillarini, ya'ni nima ish qila olishini ularga Janobi Haqning ehson etgan ushbu jumlalar koʻrsatadi. Modomiki bu haqiqat ekan. Modomiki roʻyi zamin Rahmonning bir dasturxoni ekan, inson sharafiga qurilgan ekan, bu dasturxondan foydalangan boshqa hayvonot va qushlarning koʻpi insonga boʻsungan va xizmatkor boʻlishi mumkin. Eng kichiklaridan asal arisi va ipak qurtini xizmat qildirib Ilohiy ilhom ila azim bir foydalanish yoʻlini ochib, kabutarlarni ba'zi ishlarda ishlatib, toʻtiqush kabi qushlarni gapirtirib, bashariyat madaniyatining goʻzalliklariga chiroyli narsalarni qoʻshgani kabi, boshqa qush va hayvonlarning iste'dod tili topilsa, koʻp toifalari borki, qarindoshlari uy hayvonlari kabi muhim ishda ishlatish mumkin. Masalan: Chigirtka ofatining istilosiga qarshi, uni yemasdan yoʻq qilgan qushchalarning tili bilinsa va harakati tartibga solinsa, naqadar foydali xizmatda bepul ishlatish mumkin boʻladi. Bu oyat qushlardan foydalanish va itoat ettirishni, telefon va grammofon kabi jonsizlarni gapirtirishning eng soʻnggi hududini chizmoqda. Eng uzoq nishonini tayin etmoqda. Eng hashamatli suratiga barmoq bilan ishora etmoqda va bir navʻ tashviq qilmoqda. Demak, Janobi Haq bu oyatlarning ramz tili orqali ma'nan:

"Ey insonlar! Menga toʻliq qul boʻlgan sizga oʻxshagan insonga, nubuvvatining maʻsumligiga va saltanatining toʻliq adolatiga sabab boʻlishi uchun mulkimdagi muazzam maxluqotni boʻysundirib gapirtiryapman. Askarlarim va hayvonlarimning koʻpini unga xizmatkor qilib beryapman. Shunday ekan, modomiki xar biringizga osmon, yer va togʻlar koʻtarishdan chekingani "omonati kubro"ni omonat qilib bergan ekanman, zamin xalifasi boʻlish iste'dodini bergan ekanman, Uning mulkidagi maxluqlar ham sizga rom boʻla olishi va ularning tizginlari qoʻlidagi zotning nomiga qoʻlga kiritishingiz va iste'dodlaringizga loyiq maqomga chiqingiz uchun maxluqotning tizgini kimning qoʻlida boʻlsa, Unga rom boʻlishingiz lozim.

Modomiki bu haqiqat ekan, ma'nosiz bir oʻyin-kulgi hisoblangan grammofonni ishlatish, kabutarlar bilan oʻynash, maktub tashish, toʻtiqushlarni gapirtirish oʻrniga eng xush, eng yuksak, eng yuksak ma'sumona oʻyin-kulgiga harakat qilsang, togʻlar senga Hz. Dovud kabi muazzam grammofon boʻlsin va shabada tekkan daraxtlar va nabototning musiqiy torlari kabi zikr ovozlari qulogʻingga keladi. Togʻ minglab tillari bilan tasbehot qilgan maxluqlarning eng hayratlanarli holati xususiyatini koʻrsatadi va aksar qushlar Hudhudi Sulaymoniy kabi munis doʻst yoki mute' xizmatkorga aylanadi. Ham seni xursand qiladi ham komillikka iste'dodli boʻlganing uchun seni shavq bilan chorlaydi. Aytilgan oʻyinlar kabi insonlik taqozo qilgan maqomidan seni tushirmaydi." deydi.

Yana masalan: Hazrati Ibrohim Alayhissalomning bir moʻ'jizasi haqidagi

oyatida uch latif ishora bor:

Birinchisi: Olov ham, turli tuman tabiiy sabablar kabi oʻzi istagi bilan, tabiati bilan, koʻr-koʻrona harakat qilmaydi. Balki amr ostida vazifa bajaradi. Hazrati Ibrohimni (Alayhissalom) yoqmadi. Unga, "Yoqma" deb buyruq berilgan.

Ikkinchisi: Olovning bir darajasi sovuqlik bilan yoqadi. Ya'ni yoqishdek ta'sir qiladi. Janobi Haq, سَلَامًا {(Izoh) Bir tafsirda: سَلَامًا demaganida, sovuqligi bilan yoqar edi, deyiladi.} lafzi bilan sovuqlikka: "Sen ham harorat kabi sovuqliging bilan yoqma" deydi. Demak, oʻsha martabadagi olov sovuqligi bilan yondirgandek ta'sir qiladi. Ham olov, ham sovuqlik boʻladi. Ha, tabiat ilmlarida oq olov holida olovning bir darajasi haroratni atrofiga tarqatmaydi va atrofidagi haroratni oʻziga torgani uchun, bu sovuqlik bilan atrofidagi suv kabi suyuq narsalarni muzlatib, ma'nan sovuqligi bilan yoqadi. Qish chillasi sovuqligi bilan yoqadigan bir tur olov hisoblanadi. Shunday ekan, olovning butun darajalariga va umum turlarini ichiga olgan Jahannam ichida, albatta "Chilla"ning boʻlishi zaruriy.

Uchinchisi: Jahannam otashining ta'sirini manʻ qiladigan va omonlik beradigan iymon kabi ma'naviy modda, Islomiyat kabi zirh boʻlgani kabi, dunyoviy olovning ham ta'sirini yoʻqotadigan moddiy modda bor. Chunki Janobi Haq Hakiym Ismi taqozosi bilan, bu dunyo hikmat yeri boʻlgani uchun, sabablar pardasi ostida ijroot qiladi. Shunday ekan olov Hazrati Ibrohimning jismi bilan koʻylagini ham yoqmadi va unga qarshi chidash holatini berdi. Ibrohimni yoqmagani kabi, koʻylagini ham yoqmadi. Bu ishoraning ramzi bilan b u oyat ma'nan:

"Ey Ibrohim Millati! Moddiy va ma'naviy koʻylaklaringizni eng katta dushmaningiz boʻlgan olovga ham bu yerda ham u yerda zirh boʻlishi uchun Hz. Ibrohim kabi boʻling. Ruhingizga iymonni kiydirib, jahannam oloviga qarshi zirh qilganingiz kabi Janobi Haqning yerda siz uchun saqlagan va tayyorlagan ba'zi moddalari bor. Ular sizni olovning yomonligidan muhofaza qiladi. Qidiringlar, chiqaringlar, kiyinglar". Demak, inonning muhim taraqqiyoti va kashfiyotlari orqali olov yoqmaydigan moddani topgan va chidaydigan bir koʻylak kiygan. Bu oyat, unga javoban naqadar yuksak, latif, goʻzal va abadga qadar yirtilmaydigan "Hanifan Musliman" dastgohida toʻqiladigan koʻylakni koʻrsatadi.

Yana masalan: وَعَلَّمَ آدَمَ الْاَسْمَاءَ كُلَّهَا "Hazrati Odam Alayhissalomning buyuk xalifalik da'vosida eng buyuk moʻ'jizasi ismlarning taʻlimidir" deydi. Boshqa paygʻambarlarning moʻ'jizalari xususiy bashariyat gʻaroyibotlariga ramz qilgani kabi, butun paygʻambarlarning otasi va nubuvvat devonining fotihasi boʻlgan Hazrati Odam Alayhissalomning moʻ'jizasi - bashariyatning umum kamolot va taraqqiyotining soʻnggi nuqtalari va eng rivojlangan choʻqqilariga ochiq-oydin darajasiga yaqin darajada ishora qiladi.

Janobi Haq (Jalla Jalaluhu) bu oyatning ishora tili bilan ma'nan:

"Ey bani Odam! Otangizga, farishtalarga nisbatan xalifalik da'vosida ustunligiga hujjat sifatida, butun ismlarni ta'lim beganman. Siz ham modomiki uning avlodi va iste'dodining vorisi ekansiz, butun ismlarni oʻrganib, "omonati kubro" martabasida, butun maxluqotdan ustunligingizga layoqatingizni koʻrsatishingiz kerak. Chunki koinotda butun maxluqot ustida eng yuksak maqomlarga chiqish va zamin kabi buyuk maxluqlar sizga boʻsungani kabi, sizga oliy martabaga yoʻl ochiq. Qani ilgarilashga otlaning va bir-bir ismini mahkam tuting, chiqing. Otangiz shaytonga bir marta aldandi, jannat kabi bir maqomdan roʻyi zaminga vaqtinchalik tushdi. Diqqat qiling, siz ham taraqqiyotingizda shaytonga ergashib Ilohiy hikmatning samovotidan tabiat zalolatiga yiqilmang. Vaqti-vaqti bilan boshingizni koʻtarib eng goʻzal ismlarga e'tibor berib, samovotga yuksalish uchun, ilm va kamolotingiz manbalari va haqiqatlari boʻlgan Rabboniy ismlarimga chiqing va ularning durbini orqali, qalbingiz bilan Rabbingizga qarashga ilmlaringizni va taraqqiyotingizni narvon qiling.

Bu ajib oyat inson iste'dodining qamrovli boʻlgan butun ilmiy kamolot, fanda taraqqiyot va sun'iy gʻaroyib narsalarni "ismlarning oʻrgatilishi" unvoni bilan ifodalash va ta'bir etishda shunday latif yuksak ramz bor:

Xar bir kamolning, xar bir ilmning, xar bir taraqqiyotning, xar bir fanning oliy bir haqiqati mavjud. U Allohning jalla jalaluhu bir ismiga tayanadi. Juda koʻp pardalari va xar hil koʻrinishlari va farqli doiralari boʻlgan ismga tayanib fan, kamolot, sanoat kamol topar, amalga oshadi. Aksi esa pala-partish suratda nuqsonli bir soya boʻladi.

Masalan: Muhandislik bir fandir. Uning haqiqati va eng oxirgi nuqtasi Janobi Haqning Adl va Muqaddir Ismiga yetishib, muhandislik oynasida u ismning hikmatli jilvalarini hashamati bilan kuzatishdan iborat.

Tibbiyot ham fan, ham san'atdir. Uning oxirgi chegarasi va haqiqati - Hakiymi Mutlaqning Shofiy ismiga tayanib, katta dorixonasi boʻlgan roʻyi zaminda dorilarda rahimona jilvalarini kuzatish orqali tibbiyot kamol topadi, yuzaga chiqadi.

Mavjudotning haqiqatini tishintirgan Tabiat Ilmlari Janobi Haqning (Jalla Jalallohu) "Hakiym Ismi"ning eng buyuk tajalliylarini ashyolarda, manfaatlarida va foydalarida mudabbirligi, murabbiyligini koʻrib u ismga yetishish orqali unga tayansagina hikmat hikmat boʻlishi mumkin. Yoʻqsa yo xurofotga aylanadi, foydasiz narsa boʻladi yoki tabiat falsafasi kabi zalolatga yoʻl ochadi.

Mana senga uch misol. Boshqa kamolot va fanlarni bu uch misolga qiyos qil.

Qur'oni Hakim bu oyat orqali insonni hozirgi taraqqiyotida juda koʻp orqada qolib ketgan eng yuksak nuqtalarga, eng soʻnggi hududiga, eng oxirgi martabalariga gardaniga tashviq qoʻlini urib, barmogʻi bilan u martabalarni koʻrsatib "Qani oldinga" deydi. Bu oyatning eng buyuk xazinasidan hozircha bu javhar bilan qanoatlanib u eshikni yopamiz.

Yana masalan:

Nubuvvat devonining soʻnggisi,

butun anbiyolarning moʻ'jizalari u zotning risolati da'vosiga moʻ'jiza boʻlgan anbiyolarning sarvari,

koinotning faxri va Hazrati Odamga (Alayhissalom) qisqacha ta'lim etilgan butun ismlarning butun martabalari bilan tafsilotiga sazovor boʻlgan (Alayhissalotu Vassalam) yuqoriga haybat bilan barmogʻini koʻtarganda oyni ikkiga boʻlgan va pastga jamol bilan tushirganda oʻn barmogʻidan kavsar kabi suv oqitgan,

ming moʻ'jizalari bilan tasdiqlangan va dastaklangan Muhammad Alayhissalotu Vassalamning eng buyuk moʻ'jizasi boʻlgan Qur'oni Hakimning i'joz tomonining en porlogʻi hisoblanagn haq va haqiqatga doir bayonotidagi ravonlik,

ifodasidagi balogʻat, ma'nolaridagi qamrovlilik, uslublaridagi ulugʻlik va shirinlikni ifodalagan:

kabi koʻp oyati bayyinot -

insonlar va jinning e'tiborini ushbu abadiy moʻ'jizaning iʻjoz tomonining eng zohiriy va eng porloq jihatiga qaratadi.

Butun insonlar va jinga qattiq tegadi. Doʻstlarining shavqini, dushmanlarining oʻjarligini harakatga keltiradi. Azim tashviq, shiddatli targʻib bilan doʻst va dushmanlarni uni oʻxshatishga va taqlidga, ya'ni nazirini keltirish va kalomini unga oʻxshatishga chorlaydi.

Bu suratda moʻ'jizani hammaninh e'tiboriga havola qiladi. Goʻyo insonning bu dunyoga kelishining yagona gʻoyasi u moʻ'jizani moʻljal va dastur qabul qilib, unga qarab, inson yaratilishining natijasiga yetishishdir.

Natija: Boshqa Anbiyolar Alayhimussolamning moʻ'jizalari sanoat gʻaroyiblariga ishora qiladi. Hazrati Odam Alayhissalomning moʻ'jizasi esa sanoat asoslari bilan birga, ilmlar va fanlarning, gʻaroyiblari va kamolotining mundarijasini qisqa suratda ishora qiladi va tashviq etadi. Ammo Hz.Muhammadning (S.A.V.) eng buyuk moʻ'jizasi boʻlgan Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon ismlar oʻrgatilishining haqiqatiga mufassal sazovorligi, haq va haqiqat ilm va fanlarning toʻgʻri moʻljallarini, dunyoviy, uxroviy kamolot va saodatni ochiqcha koʻrsatadi. Juda koʻp azim tashviqot bilan insonni ularga chorlaydi. Quyidagi tarzda chorlaydi, tashviq etadi va tushuntiradi: "Ey inson! Koinotdan buyuk maqsad, rububiyatning koʻrinishiga javoban insonning kulliy qulligidir. Insonning eng ulugʻ gʻoyasi qullikka ilm va kamolot bilan chiqish". Yana shunday suratda ifodalaydiki, u ifoda orqali quyidagicha ishora qiladi:

"Albatta insoniyat qiyomatga yaqin ilm va fanga chuqurlashib boradi. Butun kuchini ilmdan oladi. Hukm va quvvat esa ilmning qoʻliga oʻtadi".

Qur'oni Moʻ'jizul Bayon, Qur'onning ravonlik va balogʻatini takror-takror ilgari surganidan ramzan tushuntiradiki: "Oxirzamonda ilm va fanlarning eng porlogʻi hisoblangan balogʻat va ravonlik butun sinflari bilan eng ragʻbatli holga keladi. Hatto insonlar oʻz fikrlarini bir-birlariga qabul ettirish va hukmlarini bir-biriga ijro ettirish uchun eng oʻtkir qurolini bayondagi ravonlik va qarshi chiqib boʻlmaydigan quvvatini uslub va ifodadagi balogʻatdan oladi."

Xulosa: Qur'onning aksar oyatlari, xar biri kamolot xazinalarining va ilm xazinalarining kalitidir.

Agar istasang Qur'onning samovotiga va oyatlarining yulduzlariga yetishishni, oʻtgan yigirma adad "Soʻzlar"ni yigirma zinali {(Izoh1) Balki oʻttiz uch adad Soʻzlari, oʻttiz uch adad Maktublari, oʻttiz bir Yogʻdulari, oʻn uch Shualari bir yuz yigirma zinalik bir norvondir.} bir narvon qilib chiq. U orqali Qur'onning naqadar porloq quyosh ekanini koʻr. Ilohiy haqiqatlarga va mumkinot haqiqatlarining ustiga qanday sof nur sochayotgani va oydin ziyo yoyayotganiga qara.

Natija: Modomiki paygʻambarlarga tegishli oyatlar hozirgi bashariyat taraqqiyotining gʻaroyib kashfiyotlariga oʻziga koʻra ishora qilish bilan birga, yanada ilgari hududini chizgandek ifoda tarzi bor. Modomiki xar bir oyatning koʻp ma'nolarga dalolati shubhasiz, balki bir ovozdan tasdiqlangan. Modomiki anbiyolarga ergashish va iqtido qilishga doir mutlaq amrlar bor ekan, mazkur oyatlarning ochiq ma'nolariga dalolat qilish bilan birga, muhim sanoat va bashariyat ilmlariga ishoriy tarzda dalolat qiladi, tashviq qilyapti deyish mumkin.

Birinchisi: Agar: "Modomiki Qur'on inson uchun nozil boʻlgan. Nima uchun inson nazdida eng muhim madaniyat gʻaroyibotlarini ochiq ravshan aytmaydi? Yashirin ramz bilan, xufyona imo orqali, yengil ishora bilan, kichik hotirlatish bilan qanoatlanadi?"

Javob: Chunki Qur'oniy bahsda bashariyat madaniyati gʻaroyibotlarining haqqi bu qadar boʻlishi mumkin. Chunki Qur'onning asl vazifasi: Rububiyat doirasining kamoloti, foliyati, qulklik doirasining vazifalari va holatlarini ta'lim berishdan iborat. Shunday ekan bashariyat gʻaroyibotlarining bu ikki doirada haqqi faqat zaif ramz, yengil ishora holida boʻlishi mumkin. Chunki ular rububiyat doirasidan haqlarini istasa, juda oz haq oladi.

Masalan, inson tayyorasi {(Izoh2) Shu jiddiy masalani yozarkan ixtiyorsiz boʻlib, qalamim uslubini shu latif latifaga oʻgirdi. Men ham qalamimni erkin qoldirdim. Umid etamanki, uslubning latifaligi masalaning jiddiyatiga xalal bermas.} Qur'onga: "Menga gap gapirish haqqi ber, oyatingda bir joy ber." desa, albatta u rububiyat doirasining tayyoralari boʻlgan Sayyoralar, Arz, Qamar Qur'on nomidan: "Bu yerda miqdoring qadar joy olishing mumkin" deydi.

Agar insonning suv osti kemalari Qur'on oyatlaridan joy istasa, u doiraning suv osti kemalari (ya'ni, havo okeanida va efir dengizida suzgan) zamin va yulduzlar unga: "Yonimizda senga joy koʻrinmaydigan darajada oz", deb javob beradi.

Agar elektrning porloq, yulduzmisol chiroqlari gap gapirish haqqi istab, oyatlarga kirishni istasa, u doiraning elektr chiroqlari hisoblangan chaqmoq, dumli yulduzlar va osmonni ziynatlagan yulduzlar va chiroqlar: "Nuring nisbatida mavzu va bayonga kirishing mumkin", deydi.

Agar madaniyat gʻaroyibotlari, nozik san'atlar haqini istasa va oyatlardan joy talab qilsa, bitta pashsha ularga "Jim boʻling" deydi. "Mening bir qanotimchalik haqqingiz yoʻq. Chunki sizdagi, insonning juz'iy ixtiyori bilan qoʻlga kiritilgan butun nozik san'atlar va barcha nozik jihozlar toʻplansa, mening kichkina vujudimdagi nozik san'at va nozanin jihozlar qadar ajib boʻla olmaydi.

oyatning toʻligʻi sizning ovozingizni oʻchiradi".

Agar gʻaroyibotlar qullik doirasiga borib, u doiradan haqini istasa u doiradan shunday javob oladilarki: "Sizning biz bilan munosabatingiz juda kam va doiramizga osonlikcha kira olmaysiz. Chunki dasturimiz quyidagicha: Dunyo bir musofirxonadir. Inson esa unda oz turadi, vazifasi koʻp bir musofirdir, qisqa umrda abadiy hayotga lozim boʻlgan kerakli narsalarni qoʻlga kiritish vazifasi yuklangan. Eng ahamiyatli va eng zaruriy ishlar taqdim etiladi. Lekin sizning holatingiz aksariyat insonlar qarashiga koʻra bu foniy dunyoni abadiy joy tasavvuri va gʻaflat pardasi ostida, dunyoparastlik hissi bilan ishlangan suratda kuzatilmoqda. Shunday ekan, faqat Aallohga qullik qilish va oxiratni oʻylash asoslari ustiga qurilgan qillikdan hissangiz juda ozdir. Lekin agar qiymatli ibodat boʻlgan faqat Alloh (Jalla Jalaluhu) qullarining manfaati uchun, umumiy manfaatlarga, umumiy osoyishtalikka va ijtimoiy hayotning kamoliga xizmat qilgan, albatta orqangizda va ichingizda ozchilik tashkil etgan muhtaram ustalar va ilhom qilingan kashfiyotchilar boʻlsa, sezgir kishilarga Qur'oniy ramz va ishora sa'y-gʻayratga tashviq va hunarlarini taqdir qilish uchun haqiqatdan kifoya va yetarli".

Ikkinchi savolga javob: Agar: "Hozir bu tahqiqotdan soʻng shubham qolmadi va tasdiq etdimki, Qur'onda boshqa haqiqatlar bilan birga, hozirgi madaniyatning gʻaroyibotlariga va balki yanada yuqori marralariga ishora va ramz bor ekan, inson saodatiga kerak boʻlgan dunyoviy va uxroviy hamma narsa qiymati nisbatida mavjud. Lekin nima uchun Qur'on oʻjar kofirlar ham tasdiqqa majbur boʻlishi, qalbimiz taskin topishi uchun ularni ochiqchasiga zikr qilmaydi?

Javob: Din bir imtihondir. Oliy ruhlar ila yomon ruhlar musobaqa maydonida bir-biridan ayrilishi uchun Allohning taklifi tajribasidir. Qandayki ma'dan olovga qoʻyilganda olmos bilan koʻmir, oltin bilan tuproq bir-biridan ayrilgani kabi, ushbu imtihon uyidagi Ilohiy takliflar sinovdir va musobaqaga chorlashdan iborat, bashar iste'dodi ma'danidagi oliy javharlar bilan past moddalar bir-biridan ayrilishi kerak.

Modomiki Qur'on bu imtihon uyida bir tajriba suratida, musobaqa maydonida insonning komillikka yetishi uchun nozil boʻlgan. Albatta bu dunyoviy va hammaga koʻrinadigan kelajakka oid gʻaybiy ishlarga faqat ishora qiladi va hujjatini isbotlaydigan darajada aqlga eshik ochadi. Agar yaqqol zikr qilsa, «taklif siri» buziladi. Xuddi osmondagi yulduzlar bilan ochiq oydin "La ilaha illalloh" yozish kabi yaqqollikka kiradi. Unday boʻlsa hamma istar-istamas tasdiqlaydi. Musobaqa boʻlmaydi, imtihon buziladi. Koʻmirdek ruh bilan olmosdek ruh {(Izoh3) Abu Jahli Lain bilan Abu Bakri Siddiq teng koʻrinadi. Taklif siri zoye boʻladi.} birga qoladi.

Natija: Qur'oni Hakim hakimdir. Hamma narsaga qiymati nisbatida joy beradi. Qur'on, bir ming uch yuz yil avval kelajak zulmatida yashirin, gʻaybiy natijalar, insoniy taraqqiyotni koʻradi. Biz ham koʻrganimiz ham koʻrishimiz sababli goʻzal suratda koʻrsatadi. Demak Qur'on, butun zamonlarni va ichidagi butun narsalarni bir onda koʻradigan bir zotning kalomidir.

Mana Paygʻambarlar moʻ'jizalari yuzida porlagan Qur'on Moʻ'jizaligining yogʻdusi...

YIGIRMA BIRINCHI SOʻZ

Birinchi Maqom

Bir kuni yoshi, jismi, rutbasi mendan katta bir odam: "Namoz yaxshi. Lekin xar kuni besh mahal oʻqish koʻplik qiladi. Tugamagani uchun zeriktiradi." dedi.

U kishining gapidan ancha vaqt oʻtib nafsimni tingladim. Huddi oʻsha gaplarni aytayotganini eshitdim. Qarasam u darsni tanballik qulogʻi bilan shaytondan dars olyapti. Shunda: Haligi kishi gapini butun nafsi ammoralarning nomidan aytgan yoki ayttirilganini tushundim. Shunda javoban: "Modomiki nafsim ammoradir. Nafsini isloh qilmagan inson boshqa birovni isloh qila olmaydi. Shunday ekan, nafsimdan boshlayman" dedim.

Ey nafs! Jahli murakkab ichida, tanballik toʻshagida, gʻaflat uyqusida aytgan bu soʻzingga muqobil "besh tanbeh"ni mendan eshit, dedim.

Birinchi tanbeh: Ey badbaxt nafsim! Ajabo, umring abadiymi? Kelasi yilgacha, balki ertagacha qolishingga biror qat'iy hujjating bormi? Senga zerikish bergan narsa oʻzingni abadiy yashaydigandek tasavvur qilishingdir. Oʻyin-kulgi uchun, dunyoda abadiy qoladigandek nozlanasan. Agar umring ozligi, yana foydasiz ketayotganini tushunganingda, albatta uning yigirma toʻrtdan birini, haqiqiy abadiy hayotining saodatiga sabab boʻladigan goʻzal, xush, tinch va rahmatli xizmatga sarflagan boʻlar eding. Hatto zerikish u yoqda tursin, balki undan jiddiy ishtiyoq va xush lazzat olishga sabab boʻladi.

Ikkinchi tanbeh: Ey qornini oʻylaydigan nafsim! Ajabo, xar kuni non eysan, suv ichasan, havodan nafas olasan. Ular senga zerikish beradimi? Modomiki bermaydi. Chunki ehtiyoj takrorlangani uchun zerikish emas, balki lazzatlanasan. Shunday ekan, jism uyimda doʻstlaring hisoblangan qalbimning ozuqasi, ruhimning obi hayoti va Rabboniy latifamning havo-i nasimini tirtgan va jalb qilgan namoz seni zeriktirmasligi kerak.

Ha, nihoyatsiz taʻsirlanish va azoblarga uchragan, mubtalo boʻlgan,

nihoyatsiz lazzatlar va orzularga maftun,

ozuqa va quvvati - hamma narsaga qodir boʻlgan Rahimi Karimning eshigini yolvorib qoqish orqali qoʻlga kiritilishi mumkin.

Ha, bu foniy dunyoda oʻta tez ayriliq faryodiga sabab boʻlgan aksar mavjudotga aloqador ruhning obi hayoti hamma narsa oʻrniga bir Ma'budi Boqiyning, Mahbubi Sarmadiyning rahmat chashmasiga namoz bilan yuzlanib ichilishi mumkin.

Fitratan abadiyatni istagan,

abad uchun yaratilgan,

azaliy va abadiy Zotning oynasi boʻlgan,

nihoyatsiz darajada nozik va latofatli boʻlgan shuur sohibi boʻlgan inson siri,

nurli Rabboniy latifa, ushbu qaygʻuli, ezuvchi, mashaqqatli, oʻtkinchi, zulmatli va boʻgʻuvchi dunyoviy holatlatlar ichida albatta tanaffusga juda muhtojdir. Bu esa faqat namozning derazasi orqali nafas olishi mumkin.

Uchinchi tanbeh: Ey sabrsiz nafsim! Ajabo, oʻtgan kunlardagi ibodat qiyinchiligini, namozning mashaqqatini va musibatning zahmatini bugun oʻylab iztirob chekish, kelajakdagi ibodat vazifasini, namoz xizmatini va musibat azobini bugun tasavvur qilib sabrsizlik qilish aql korimi hech?!

Sabrsizlik qilgan misoling, dushmanning oʻng qanot quvvati uning oʻng tomonidagi quvvatiga qoʻshilgan va yangi kuchi boʻlsada, u muhim kuchni oʻng qanotga yuborgan, markazni zaiflashtirgan tentak qoʻmondonga oʻxshaydi. Dushmanning askari boʻlmagan, hali kelmagan chap qanotga katta kuchni yuboradi "Oʻt och!" deb buyruq beradi. Markazni batamom kuchdan qoldiradi. Dushman ishni bilib, markazga hujum qiladi, toru-mor qiladi.

Sen shunga oʻxshaysan. Chunki, oʻtgan kunlarning zahmati bugun rahmatga aylangan. Azobi ketgan, lazzati qolgan. Qiyinchiligi karomatga qoʻshilgan va mashaqqati savobga aylangan. Shunday ekan, undan zerikish emas, balki yangi shavq, toza zavq va harakatda davom etishga jiddiy gʻayrat olish kerak boʻladi. Modomiki kelajak kunlar kelmagan ekan, uni hozirdan oʻylab zerikish va umidsizlikka tushish, kelajakdagi ochlik va chanqashni bugun oʻylab baqirib-chaqirishga oʻxshagan devonalik boʻladi.

Modomiki haqiqat shunday ekan, oqil boʻlsang, ibodat jihatidan faqat bugunni oʻyla. Uning bir soatining haqqi juda katta, qiyinchiligi juda oz, xush, goʻzal va ulugʻ xizmatga sarf qilyapman degin. Shunda sening achchiq sustkashliging shirin gʻayratga oʻzgaradi.

Mana ey sabrsiz nafsim! Sen uch sabrga mukallafsan. Biri: Toat ustida sabr. Ikkinchisi: Ma'siyatdan sabr. Uchinchisi: Musibatga sabr. Aqling boʻlsa, shu uchinchi tanbehdagi misoldagi haqiqatni oʻzingga rahbar qil. Mardona "Yo Sabur!" de, uch sabrni boʻyningga ol. Janobi Haq senga bergan sabr quvvatini agar xato yoʻlda tarqatmasang, xar bir mashaqqatga va xar musibatga kifoya boʻla oladi. U quvvat orqali tayan.

Toʻrtinchi tanbeh: Ey tentak nafsim! Ajabo, ushbu qullik vazifasi samarasizmi, haqqi ozmiki, senga zerikish beryapti? Chunki, bir odam senga bir oz pul bersa yoki seni qoʻrqitsa, shomgacha ishlatadi, sen ham indamasdan ishlaysan. Ajabo, bu dunyo musofirxonasida ojiz va faqir qalbingga ozuqa, boylik va albatta bir manziling boʻlgan qabringda ozuqa, ziyo va xar holda mahkamang hisoblangan Mahsharda hujjat, ozodlik hujjati, istar-istamas ustidan oʻtiladigan Sirot Koʻprigida nur va buroq boʻladigan namozning natijasi yoʻqmi yoki haqqi ozmi? Bir kishi senga yuz liralik hadya va'da qilsa, yuz kun ishlatadi. Va'dasidan qaytishi mumkin boʻlgan odamga ishonasan, indamay ishlaysan. Ajabo, va'dadan qaytish imkoni boʻlmagan Zot, Jannat kabi haqni va saodati abadiya kabi hadyani senga va'da qilsa, senga juda qisqa vaqtda juda goʻzal vazifa yuklasa, sen xizmat qilmasang yoki istaksiz, majburlangandek yoki zerikish bilan chala-chulpa bajarsang, Uni va'dasida ayblab, hadyasini mensimasang, juda shiddatli adab va daxshatli azobga haqdor boʻlishingni oʻylamayapsanmi?! Dunyodagi qamoq qoʻrquvidan eng ogʻir ishlarda indamay xizmat qilasan. Lekin Jahannam kabi abadiy qamoqning qoʻrquvi eng yengil va latif xizmat uchun senga gʻayrat bermaydimi?!

Beshinchi tanbeh: Ey dunyoparast nafsim! Ajabo, ibodatdagi sustliging va namozni oqsatishing dunyoviy ishlarning koʻpligidan yoki tirikchilik dardi bilan band boʻlib vaqt topa olmaganingdanmi?

Ajabo, faqat dunyo uchun yaratilganmisanki, butun vaqtingni unga sarflayapsan! Sen iste'dod jihatida butun hayvonotdan ustun ekaning va dunyoviy hayot uchun kerakli narsalarni qoʻlga kiritish iqtidoring bir chumchuqqa yeta olmasligini bilasan. Bundan xulosa chiqarmayapsanmi. Asl vazifang hayvon kabi tirishish emas, balki haqiqiy inson kabi haqiqiy doimiy hayot uchun saʻy harakat qilishdir. Shu bilan birga, dunyoviy ishlar degan narsalaring koʻpi senga oid emas. Sen ortiqcha aralashgan va aralashtirgan moloyani ishlardir. Qilishing shart boʻlgan vazifalrani tashlab, goʻyo minglab yil umring borday, umuman keraksiz ma'lumot bilan vaqt oʻtkazyapsan. Masalan: "Zuhal yulduzining atrofidagi halqalarning holati qanday?" yoki "Amerika tovuqlari necha pul?" kabi qiymatsiz narsalar bilan qiymatli vaqtingni oʻtkazyapsan. Goʻyo falakiyot ilmidan va statistika fanidan kamol olyapsan.

Agar: "Meni namozdan va ibodatdan qoldirgan va sustlik bergan keraksiz narsalar emas, balki tirikchilik dardining zaruriy ishlari", desang. Senga aytaman:

Agar kunlik yiz tiyin maoshga ishlasang, bir kishi kelib: "Kel, oʻn daqiqa bu yerni qaz, yuz lira qiymatida bir olmos va bir zumrad topasan" desa, sen unga: "Yoʻq, bormayman. Chunki kunlik oʻn tiyinlik maoshimdan kesiladi, nafaqam kamayadi", desang, naqadar telbalarcha bahona boʻlishini albatta bilasan. Aynan shuning kabi, sen oʻz bogʻingda nafaqang uchun ishlayapsan. Agar farz namozini tark etsang, butun sa'y-gʻayratingning samarasi faqat dunyoviy, ahamiyatsiz va barakatsiz nafaqaga maxsus boʻlib qoladi. Agar sen istirohat va tanaffus vaqtingni ruhning rohatiga, qalbning tanaffusiga sabab boʻlgan namozga sarflasang, barakatli dunyoviy nafaqa bilan birga, uxroviy nafaqang va oxirat ozuqangga ahamiyatli manba boʻlgan ikki ma'naviy ma'dan topasan:

Birinchi ma'dan: Butun bogʻingda {(Hoshiya) Bu maqom bir bogʻda bir kishiga berilgan dars boʻlgani uchun bu tarzda bayon qilindi.} yetishtirgan, gulli boʻlsin, mevali boʻlsin, xar bir oʻsimlik, xar bir daraxtning tasbehotidan goʻzal niyat orqali hissa olasan.

Ikkinchi ma'dan: Yana bu bogʻdan chiqqan mahsulotdan kim yesa, hayvon boʻlsin, inson boʻlsin, sigir boʻlsin, chivin boʻlsin, xaridor boʻlsin, oʻgʻri boʻlsin, senga sadaqaga aylanadi. Faqat shu shart bilanki, sen oʻzingga Razzoqi Haqiqiy nomi bilan, izni doirasida tasarruf qilsang va Uning molini Uning maxluqotiga beradigan tarqatish xodimi nazari bilan qarasang...

Mana qara, namozni tark qilgan kimsa naqadar katta yoʻqotish qiladi. Juda ahamiyatli boylikni yoʻqotadi va sa'y-harakatga juda katta shavq bergan va amalda katta ma'naviy kuch bergan ikki natijadan va ikki ma'dandan maxrum boʻladi, barbod boʻladi. Hatto keksaygan sari bogʻdorchilikdan zerikadi, tushkunlikka tushadi. "Nima keragi bor" deydi. "Men zotan dunyodan ketyapman. Nega bunchalik qiynalay?" deydi, oʻzini tanballikka soladi. Avvalgi odam esa: "Yanada koʻproq ibodat bilan birga qabrimga yanada koʻproq nur yuborish, oxiratimga yanada ziyoda zaxira tayyorlash uchun halol saʻy-harakatga harakat qilaman." deydi.

Xulosa: Ey nafs! Bilginki, kechagi kun sening qoʻlingdan ketdi. Erta esa, unga yetishingga qoʻlingda hujjat yoʻq. Shunday ekan, haqiqiy umringni bugungi kuning deb bil. Loaqal kunning bir soatini ehtiyot puli kabi, haqiqiy istiqbol uchun tashkil etilgan uxroviy sandiqcha boʻlgan masjidga yoki joynamozga tashla.

Yana bilginki, xar bir yangi kun senga va xar kimga yangi olamning eshigidir. Agar namoz oʻqimasang, oʻsha kungi olaming zulmatli va abgor holda ketadi, olami misolda senga qarshi guvohlik qiladi. Chunki hammaning xar kuni bu olamdan maxsus bir olami bor. U olamning holati egasining qalbiga va amaliga bogʻliq. Aks etgan muhtasham saroy oynaning rangiga bogʻliq. Qora boʻlsa, qora koʻrinadi. Qizil boʻlsa, qizil koʻrinadi. Uning sifatiga ham qaraydi. Oyna shishasi tekis boʻlsa, saroyni goʻzal koʻrsatadi. Tekis boʻlmasa, xunuk koʻrsatadi. Eng nozik narsalarni qoʻpol koʻrsatgani singari, qalbing bilan, aqling bilan, amaling bilan, koʻngling bilan oʻz olamingning shaklini oʻzgartirasan. Yo oʻzingga qarshi yoki oʻz foydangga guvohlik berdirasan. Agar namoz oʻqisang, namozing bilan oʻsha olamning Sone'-i Zuljaloliga yuzlangan boʻlsang, senga qaragan olaming toʻliq nurlanadi. Namozing xuddi bir elektr chirogʻi va namozga niyating uning tugmasini bosish boʻlib, u olamning qorongʻuligini tarqatadi. Dunyoviy harju marjdagi aralash-quralashlik, abgorlik ichidagi oʻzgarish va harakatlar hikmatli intizom va ma'noli qudrat kitobati ekanini koʻrsatadi. Qalbingga nurga toʻla اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ oyatidan bir nurni sochadi. Sening u kungi olamingni nurning aks etishi orqali nurlantiradi. Sening foydangga nuroniyat bilan guvohlik berdiradi.

Aslo: "Mening namozim qayerda, namozning ushbu haqiqati qayerda..." demagin. Chunki bir xurmo danagi, daraxt kabi, oʻz daraxtini vasf qiladi. Oradagi farq faqat qisqa yoki tafsilotli boʻlgani kabi, sen va men kabi bir omining (garchi his qilmasa ham) namozi, buyuk valiyning namozi kabi bu nurdan hissasi bor. Garchi shuur bilan bilmasang ham bu haqiqatning sirri bor. Lekin darajalariga koʻra kengayishi va nurlanishi turli tuman. Xurmo danagidan mukammal xurmo daraxti boʻlishigacha qancha martabalar boʻlsa, namozning darajalarida undan ham koʻproq martabalar boʻlishi mumkin. Lekin butun martabalarda oʻsha nuroniy haqiqatning asosi mavjud.

Yigirma Birinchi Soʻzning Ikkinchi Maqomi

Ey vasvasa dardiga mubtalo boʻlgan odam! Bilasanmi vasvasang nimaga oʻxshaydi? Musibatga. Ahamiyat berganing sari shishadi, ahamiyat bermasang soʻnadi. Unga katta deb qarasang, kattalashadi. Kichik deb bilsang, kichrayadi. Qoʻrqsang ogʻirlashadi, xasta qiladi. Xavfsiramasang, yengillashadi, mahfiyligicha qoladi. Mohiyatini bilmasang, davom etadi, oʻrnashib qoladi. Mohiyatini bilsang, uni tanisang, ketadi. Shunday ekan, bu musibatli vasvasaning koʻplab qismining eng koʻp uchraydigan "Besh jihat"ini bayon qilaman. Balki senga va menga shifo boʻlar. Chunki vasvasa shunday narsaki, bilmaslik uni chaqiradi, ilm uni haydaydi. Tanimasang keladi, tanisang ketadi.

Birinchi Jihat - Birinchi Yara

Shayton avvalo qalbga shubhani otadi. Agar qalb qabul qilmasa, shubhadan yomon tasavvurga aylanadi. Hayolda yomon tasavvurga oʻxshash ba'zi iflos xotiralarni va beadab xunuk holatlarni tasvirlaydi. Qalbni "Eyvoh," dediradi. Tushkunlikka tushiradi.

Vasvasali odam oʻz qalbini Rabbiga nisbatan beadablik qilayotganini oʻylaydi. Mudhish havotir va hayajon his qila boshlaydi. Bundan qutulish uchun huzurdan qochadi, gʻaflatga shoʻngʻishni istaydi. Bu yaraning malhami quyidagicha:

Qaragin ey bechora vasvasali odam! Xavotir olma. Chunki hayolingga kelgan narsa yomon tasavvur emas, hayoldir. Kufrni xayol qilish kufr boʻlmagani kabi, yomon narsani xayol qilish ham yomonlik emasdir. Chunki mantiq ilmida xayol qilish hukm hisoblanmaydi. Yomon soʻz esa hukm. Shu bilan birga xunuk soʻzlar sening qalb soʻzlaring emas. Chunki qalbing undan iztirob va afsus-nadomat chekmoqda. Balki qalbga yaqin boʻlgan lumma-i shaytoniyadan kelayotir. Vasvasaning zarari tasavvuriy zarardir. Ya'ni, uni zararli deb tasavvur qilish orqali qalban iztirob chekiladi. Chunki boshqarilmas xayolni haqiqat deb vahimaga tushadi. Hamda shaytonning ishini oʻz qalbidan deb biladi. Shaytonning soʻzini qalbdan chuqdi deb oʻylaydi. Zararli deb anglaydi, zarar koʻradi. Zotan shayton ham shunday boʻlishini istaydi.

Ikkinchi Jihat

Ma'nolar qalbdan chiqqan vaqt, hayolga suratlari boʻlmagan holda kiradi. U yerda surat kiyadi. Hayol esa, xar doim bir sabab ostida xar hil suratlarni chizib turadi. Hayotida ahamiyat bergan narsalarning suratlarini saqlab qoʻyadi. Qaysi ma'no oʻtsa, yo unga kiydiradi, yo iladi, yo bulgʻaydi, yo parda qilib yopadi. Agar ma'nolar toza va pok boʻlib, suratlar iflos va razil boʻlsa, kiydirmaydi, faqat tegib turishi mumkin. Vasvasali odam tegishni kiyish bilan chalkashtiradi. "Eyvoh!" deydi, "Qalbim bunchalik buzilibdi. Bu yaramas, bu pastkash nafs meni barbod qiladi." Shayton uning shu hissidan koʻp foydalanadi. Bu yaraning malhami quyidagicha:

Tingla ey bechora! Ma'lumki, namozingdagi pokizalik odobining sababchisi boʻlgan zohiriy tozalikka qorning ichidagi najosat ta'sir qilmaydi va buzmaydi. Shuning kabi, muqaddas ma'nolarning iflos suratlarga qoʻshilishi zarar qilmaydi. Masalan, sen Ilohiy oyatlarni tafakkur qilmoqdasan. Birdan bir illat, yo bir ishtaha, yo bavl kabi bir qoʻrqituvchi narsa sening hissingga shuddat bilan kelib tegdi. Albatta xayoling bu illatni bartaraf qilish va hojatni ushatish uchun kerakli ishlarga nazar soladi, qaraydi, ularga munosib iflos suratlarni tasvirlaydi. Kelgan ma'nolar ularning oralaridan oʻtib boradi. Oʻtayotganlarga na yomonligi bor, na iflos qiladi, na zarari va na xatari bor. Birgina xatar borki, u ham boʻlsa, butun diqqat-e'tiborni u bilan band qilish va uni zararli deb oʻylashdir.

Narsalar orasida ba'zi yashirin munosabatlar boʻladi. Hatto sen kutmagan narsalar ichida munosabat iplari boʻladi. Yo aynan oʻzida boʻladi yoki xayoling mashgʻul boʻlgan sohaga koʻra iplarni toʻqiydi, ularni bir-biri bilan bogʻlaydi. Bu munosabat tufayli, ba'zan bir muqaddas narsani koʻrish bir iflos narsani eslatadi. Bayon fanida aytilganidek "Tashqarida bir-biridan uzoqlik sababi boʻlgan ziddiyat, hayolda yaqinlikning sababidir." Ya'ni, ikki bir-biriga zid narsaning suratlarini jamlovchi vosita xayoliy munosabatdir. Bu munosabatlar orqali kelgan xotira, "bir fikrning boshqa fikrlarni bardavom chaqirishi" deb ataladi. Masalan, sen namozda, munojotda, Ka'ba qarshisida, huzuri Ilohiyda turib, oyatlarni tafakkur qilayotgan bir holingda, hayol seni olib, eng uzoq sharmandali moloyaʻni narsalarga yetaklaydi. Agar hayoling bunday parishonxotirlikka mubtalo boʻlsa, aslo tashvish chekma. Balki oʻzingga kelgan vaqtingdayoq qayt. Zaif munosabat sening diqqating orqali kuchga tyoʻlmasligi uchun "Eh, qandayin kamchilik qildim!" deb uni tekshirish bilan mashgʻul boʻlib qolma. Chunki ta'sirlangan sari, ahamiyat berganing sari zaif xayoling malaka holiga kela boshlaydi. Xayoliy illatga aylanadi. Qoʻrqma, qalbiy illat emas. Bu hildagi xotiralar koʻpincha beixtiyor keladi. Ayniqsa hissiyotli asabiy odamlarda koʻp uchraydi. Shayton bu hil vasvasa ma'danini koʻp ishlatadi. Bu yaraning malhami quyidagicha:

Fikrlarni jamlovchi narsa koʻpincha beixtiyor keladi. Unda mas'uliyat yoʻq. Ham tado'iyda yaqin kelish bor, tegish va aralashib ketish yoʻq. Shuning uchun fikrlarning kayfiyatlari bir-biriga kirib ketmaydi, bir-biriga zarar bermaydi. Masalan, shayton ila ilhom farishtasi qalb atrofida bir-biriga yaqin joylashgani hamda fojirlar va abrorlarning bir-biriga qarindoshligi va bir maskanda turishlari zarar bermaydi. Shuning kabi, tado'iyi afkor tufayli sen istamagan iflos xayollar kelib, pok fikrlarning ichiga kirsa, zarar bermaydi. Magar qasdan boʻlsa va zarar deb oʻylab u bilan koʻp mashgʻul boʻlsa, zarar beradi. Ham ba'zan qalb charchaydi. Fikr oʻzini ovuntirmoq uchun toʻgʻri kelgan bir narsa bilan mashgʻul boʻladi. Shayton fursat topadi. Iflos narsalarni oldiga yoyadi, u tomon suradi.

Toʻrtinchi Jihat: Amalning eng yaxshisini izlashdan kelib chiqqan vasvasa boʻlib, taqvo deb oʻylab gazablangan sari holat ogʻirlashib boraveradi. Hatto shunday bir darajaga keladiki, odam amalning eng yaxshisini izlayotib, haromga yoʻliqadi. Ba'zan bir sunnatni izlash bir vojibni tark ettiradi. "Ajabo, amalim toʻgʻri boʻldimikin?" deydi, yana qayta qiladi. Bu hol davom etadi. Qattiq tushkunlikka tushadi. Shayton bu holidan foydalanib uni yaralaydi. Bu yaraning ikki malhami bor.

Birinchi Malham: Bunday vasvasalar moʻ'tazila ahliga loyiqdur. Chunki ular: "Shariat buyurgan va qaytargan ishlar va narsalar oʻz aslida, oxirat nuqtai nazarida yo husni bor, shu sabab unga binoan buyurilgan, yoki xunuk, shuning uchun undan qaytarilgan. Demak, oxirat va haqiqat nuqtai nazarida boʻlgan husn va xunuklik narsalarning oʻzidadir. Ilohiy amr va nahiy esa unga tobedir", deyishadi. Bu mazhabga koʻra, inson qilgan xar bir amalida shunday vasvasa keladi: "Ajabo, amalim haqiqatan goʻzal suratda qilinganmikin?"

Ammo haq mazhab boʻlgan Ahli Sunnat val Jamoat aytadiki: "Janobi haq bir narsaga buyuradi, soʻng goʻzal boʻladi. Qaytaradi, soʻng xunuk boʻladi." Demak amr bilan goʻzallik, qaytarish orqali xunuklik yuzaga chiqadi. Husn va xunuklik mukallaf odamning xabardorligiga qaraydi va unga koʻra qaror topadi. Husn va qabohat oʻtkinchi va dunyoga tegishli emas, balki oxiratga tegishli tarafidadir. Masalan namoz oʻqiding yoki tahorat olding. Chunki haqiqatda namozingni va tahoratingni buzadigan bir sabab yuz bergan. Lekin seni undan hech xabaring yoʻq. Namozing va tahorating ham toʻgʻridir, ham goʻzal. Moʻ'tazila: "Haqiqatda xunuk va buzilgan. Lekin sendan qabul qilinadi. Chunki noma'lum boʻlgan, bilmading va uzring bor." deydi. Shunday ekan, Ahli Sunnat mazhabiga koʻra, shariatning zohiriga muvofiq qilgan amalingda: "Ajabo toʻgʻri boʻlganmikin?" deb vasvasaga tushma. "Qabul boʻlganmikin?" degin. Gʻururlanma, gʻururga kirma.

Ikkinchi Malham: Dinda qiyinchilik yoʻq. لَا حَرَجَ فِى الدِّينِ Modomiki toʻrt mazhab haq. Modomiki istigʻforga undovchi oʻz kamchiligini anglash, gʻururga olib boruvchi amalini goʻzal koʻrishlikdan koʻra (ayniqsa bunday vasvasali odam uchun) afzaldir. Ya'ni, vasvasali odam, amalini goʻzal koʻrib gʻururga tushgandan koʻra, amalini qusurli koʻrib istigʻfor keltirishi yanada a'lodir. Modomiki bunday ekan, sen vasvasani ot, shaytonga ayt: "Bu hol bir qiyinchilikdir. Haqiqiy holatdan xabardor boʻlish qiyin. Dindagi yengillikka ters. اَلدِّينُ يُسْرٌ لَا حَرَجَ فِى الدِّينِ asosiga ziddir. Albatta amalim haq mazhablarning biriga muvofiq keladi. U menga kifoya. Yana men loaqal ojizligimni e'tirof etib, ibodatni loyigʻidek ado qila olmaganim uchun, istigʻfor va tavba-tazarru bilan Allohning marhamati doirasiga kirib, kamchiligimni afv etilishi, qusurli amalimni qabul qilinishi uchun yolvorib niyoz qilishimga sababdir."

Beshinchi Jihat: Iymoniy masalalarida shubha tarzida kelgan vasvasadir. Bechora vasvasali odam, ba'zan hayolni aqlga ishi bilan chalkashtirib qoʻyadi. Ya'ni, hayolga kelgan shubhani aqlga kirgan shubha deb vahima qilib, e'tiqodiga putur yetdi deb oʻylaydi. Ba'zan tasavvuriy shubhani iymonga zarar beruvchi shak deb gumon qiladi. Ba'zan tasavvur qilgan shubhani aql tasdiqlagan shubha deb oʻylaydi. Ba'zan bir kufr ishni oʻylahsni kufr keltirdim deb gumon qiladi. Ya'ni, zalolatning sabablarini oʻylash suratida, tafakkurning joʻsh urishini, tadqiqotini va betarafona muhokamasini iymonga xilof deb oʻylaydi. Nihoyat shaytoniy vasvasalarning belgisi boʻlgan gumonlardan hurkib: "Eyvoh! Qalbim buzilibdi, e'tiqodimga putur yetibdi," deydi. Bu holatlar koʻpincha ixtiyorsiz ravishda boʻlgani uchun va uni oʻzining juz'iy ixtiyori bilan isloh qila olmagani uchun tushkunlikka tushadi. Bu yaraning malhami quyidagicha:

Kufrni xayolga keltirish kufr boʻlmaydi. Shuning kabi kufr deb gumon qilish ham kufr emas. Zalolatni tasavvur qilish zalolat boʻlmagani kabi, zalolatni tafakkur qilish ham zalolat emas. Chunki xayolga keltirish ham, gumon qilish ham, tasavvur qilish ham, tafakkur qilish ham aql bilan tasdiqlash va qalban ishonishdan ayridir, boshqadir. Ular bir daraja erkin. Juz'iy ixtiyorga koʻpincha quloq solmaydi. Ular koʻpincha diniy majburiyat ostiga kirmaydi.

Tasdiq va ishonch esa unday emas. Bir mezonga tobedir. Hayol, vahima, tasavvur, tafakkur kabi xislatlar tasdiq va ishonch boʻlmagani kabi, shubha va ikkilanish deb ham hisoblanmaydi. Biroq, agar keraksiz takror qila-qila oʻrnashib qolsa, undan haqiqiy bir shubha paydo boʻlishi mumkin.

Yana betarafona muhokama deyilgan yoki insof uchun narigi tomonni qoʻllab quvvatlayversa, shunday bir holga keladiki, beixtiyor qarshi tomonni ma'qullaydigan boʻlib qoladi. Unga vojib boʻlgan haqni tasrafdorlik hissi sinadi. Oʻzi esa tahlikaga tushadi. Zehnida raqib va yo shaytonning bekorchi vakili boʻladigan vaziyat oʻrnashib qoladi.

Bu hildagi vasvasaning eng ahamiyatli tomoni quyidagicha: Vasvasali odam zotiy imkon bilan zehniy imkonni bir-biriga chalkashtirib qoʻyadi. Ya'ni, bir narsani mohiyatida mumkin deb bilsa, u narsani zehnan ham mumkin va aqlan shak-shubhali deb tasavvur qiladi. Xolbuki, Kalom Ilmida "mohiyatida mumkin boʻlgan narsa ilmiy tasdiqqa zid emas va zehniy zaruratga ziddiyati yoʻq" qoidasi bor. Masalan, hozirgi daqiqada Qora dengizning qurib ketishi mohiyatida mumkindir va mohiyatan mumkinligi tufayli uning ehtimoli bor. Xolbuki, uning qat'iyan joyida ekanini tasdiqlaymiz, shubhasiz bilamiz. Imkoniy ehtimol va u zotiy imkon bizga shak bermaydi, bir shubha tugʻdirmaydi, qat'iy ishonchimizni buzmaydi. Masalan, quyoshning mohiyatida bugun botmasligi va ertaga chiqmasligi mumkin. Lekin bu imkon ishonchimizga zarari yoʻq, shubha tugʻdirmaydi. Xuddi shuning kabi masalan iymon haqiqatlaridan boʻlgan, dunyo hayotining yoʻq boʻlishiga va oxirat hayotining chiqishiga zotiy imkon jihatida kelgan tasavvurlar iymoniy yaqin-qat'iyatga zarar bermaydi. Hamda لَا عِبْرَةَ لِلْاِحْتِمَالِ الْغَيْرِ النَّاشِئِ عَنْ دَلِيلٍ ya'ni: "Biron dalildan kelib chiqmagan bir ehtimolning umuman ahamiyati yoʻq", deyilgan mashhur qoida ham usuli din, ham usuli fiqhning aniq qoidasidan hisoblanadi.

Agar: "Moʻ'minlarga bunchalik zararli va siquvchi vasvasa qaysi hikmatga binoan boshimizga balo boʻlgan?" desang.

Javob: Haddan oshmaslik hamda gʻolib kelmaslik sharti bilan, vasvasaning asli hushyor boʻlishga sababchi, izlanishga chorlovchi, jiddiyatga vositadir. Loqaydlikni ketkazadi, beparvolikni daf qiladi. Shuning uchun Hakimi Mutlaq vasvasani - bu imtihon yerida, bu musobaqa maydonida bizga tashviq qamchisi sifatida shaytonning qoʻliga bergan. Insonning boshiga uradi. Shoyad koʻproq ranjitsa, Hakiymi Rahiymga shikoyat qilmogʻimiz va "A'uzu billahi minash shaytonir rojiym" demogʻimiz lozim.

YIGIRMA IKKINCHI SOʻZ

Birinchi Maqom

Bir kuni bir hovuzda ikki odam choʻmilayotgan edi. Favquloda bir ta'sir ostida behush boʻldi. Koʻzlarini ochgan payt koʻrishdiki, ajib bir olamga olib kelinishibdi. Shunday bir olamki, kamoli intizomidan mamlakat hukmida, balki bir shahar hukmida, balki bir saroy hukmidadir. Kamoli hayratlaridan atroflariga qarashdi. Bir jihatdan qaralsa, azim bir olam koʻrinadi. Bir jihatdan qaralsa, muntazam bir mamlakat. Bir jihatdan qaralsa, mukammal bir shahar. Boshqa bir jihatdan qaralsa, ichiga oʻta muhtasham olamni olgan bir saroy ekanini koʻrishdi. Bu ajoyib olamda aylanib sayr qilishdi.

Bir qism maxluqotning bir tarzda gapirayotganini koʻrishdi. Lekin ularning tillarini bilishmaydi. Faqat ishoratlaridan muhim ishlar qilayotgani va ahamiyatli vazifalar bajarayotgani anglashilyapti.

Biri doʻstiga: "Bu ajib olamning albatta bir mudabbiri va bu muntazam mamlakatning bir moliki, bu mukammal shaharning bir sohibi, shu sanʻatli saroyning bir ustasi bor. Biz harakat qilishimiz kerak, uni tanishimiz kerak. Chunki bizni bu yerga keltirgan u ekani anglashilyapti. Uni tanimasak, kim bizga madad beradi? Tilini bilmagan va ular bizni tinglamagan bu ojiz maxluqlardan nima kutishimiz mumkin? Ulkan olamni bir mamlakat suratida, shahar tarzida, saroy shaklida qurgan va boshdan oyoq gʻaroyib narsalar bilan toʻldirgan va turli tuman bezaklar bilan ziynatlagan va ibratli moʻ'jizalar bilan bezagan zot, albatta bizdan va bu yerga kelganlardan istagan narsasi bor. Uni tanishimiz kerak. Nima istaganini ham bilishimiz kerak" dedi.

Narigi odam: "Sen aytgan zot boʻlishi va bu butun olamni bir oʻzi boshqarishiga ishonmayman", dedi. Doʻsti javoban: "Uni tanimasak, loqayd qolsak, umuman manfaati yoʻq, zarari esa juda katta. Agar tanishga harakat qilsak, mashaqqati juda yengil, manfaati boʻlsa juda azim. Shuning uchun uni tanimay loqayd qolish hech kori aql emas." dedi. U bebosh: "Men butun tinchli, halovatimni uni oʻylamaslikda koʻraman. Bunga oʻxshagan aqlimga sigʻmagan narsalar bilan ovora boʻlmayman. Bu ishlarning barchasi tasodifiy va aralash-quralash ishlar, oʻzidan-oʻzi boʻlyapti, menga nima kerak." dedi. Aqlli doʻsti unga: "Sening bu qaysarliging meni ham, balki koʻplarni ham baloga tiqadi. Bir adabsiz sababli, ba'zan bir mamlakat xarob boʻladi." dedi. Bebosh esa: "Yo bu ulkan mamlakatning yagona sohibi, yagona bir yaratuvchisi borligini menga qat'iyan isbot qil yoki ishimga aralashma." dedi. Doʻsti javoban: "Modomiki qaysarliging devonalik darajasiga chiqqan ekan, oʻjarliging bilan bizni va balki yurtni bir qahrga giriftor qilasan.

Senga quyidagi oʻn ikki burhon bilan koʻrsataman: Bir saroy kabi bu olamning, bir shahar kabi shu yurtning yagona ustasi bor va u usta, hamma narsani bir oʻzi boshqaradi. Hech bir jihatdan kamchiligi yoʻq. Bizga koʻrinmagan u usta, biz va hamma narsani koʻradi va soʻzlarini eshitadi. Butun ishlari moʻ'jiza va gʻaroyib. Biz koʻrgan barcha narsalar va tillarini bilmagan maxluqlar uning xodimidir."

Kel, atrofga qara, hamma narsaga e'tibor ber! Barcha ishlar ichida yashirin bir qoʻl ishlayapti. Chunki qara, bir dirhamchalik {(Hoshiya1) Daraxtlarni boshida koʻtargan urugʻlarga ishorat.} kuchi yoʻq urugʻdek kichik narsa minglab botmon yukni koʻtaryapti. Zarracha shuuri yoʻq {(Hoshiya2) Oʻz oʻzidan yuksalmagan va mevalarning ogʻirligiga dosh bermagan uzum novdalari kabi nozanin nabototning boshqa daraxtlarga latif qoʻllar otib oʻralishlariga va ularga osilishiga ishoratdir.} narsa oʻta hakimona ishlar qilyapti. Demak, bular oʻz-oʻzidan ishlamayapti. Ularni ishlatgan yashirin bir qudrat sohibi bor. Agar bir oʻzi boʻlsa, biz boshdan-oyoq koʻrgan mamlakatda xar bir ish moʻ'jiza, hamma narsa moʻ'jizali gʻaroyib boʻlishi kerak boʻladi. Bu esa bir safsatadir.

Kel, butun bu vodiylarni, maydonlarni, manzillarni bezatgan narsalarga e'tibor ber. Xar birida yashirin zotdan xabar bergan ishlar bor. Huddi xar biri muxr, tamgʻa kabi gʻaybiy zotdan xabar beradilar. Koʻz oʻngingda bir dirham paxtadan {(Hoshiya3) Danakka ishorat. Masalan, zarra kabi bir afyun urugʻni, dirham kabi zardoli danagi, qovun urugʻi, matodan ham goʻzalroq qilib toʻqilgan barglar, matodan ham oq va sariq gullar, shirinlikdan ham shirinroq va kabob va konserva qutilaridan yaxshiroq, lazizroq, shirinroq mevalarni xazina-i rahmatdan keltiradilar, bizga taqdim qiladilar.} nima qilayotganini koʻr. Qara, necha toʻp mato, gazlama va gulli mato chiqdi. Qara, undan qanchalab shirinliklar, aylana shirin kaboblar qilinyapti. Biz kabi minglab odam kiyishiga, yeyishiga kifoya qiladi. Hamda temir, tuproq, suv, koʻmir, mis, kumush va oltinni gʻaybiy hovuchiga oldi, bir goʻsht boʻlagiga {(Hoshiya4) Unsurlardan jismi hayvoniyni yaratish va nutfadan zihayotni ijod qilishga ishoratdir.} aylantirganiga qara, koʻr. Mana ey aqlsiz odam! Bu ishlar shunday bir zotga maxsuski butun mamlakat barcha qismlari bilan uning moʻ'jizali quvvati ostida turibdi, xar istagiga boʻyin egyapti.

Kel, ushbu harakatlanuvchi antiqa {(Hoshiya5) Hayvonlarga va insonlarga ishoratdir. Chunki hayvon shu olamning kichik mundarijasi va inson mojiyati koinotning kichik misoli boʻlgani uchun olamda bor narsalarning namunasi insonda bor.} san'at asarlariga qara! Xar biri xuddiki ulkan saroyning bir kichik nusxasi shaklida yasalgan. Saroyda nima boʻlsa, kichkina harakatlanuvchi uskunalarda mavjud. Saroyning ustasidan boshqa birov kelib, bu ajib saroyni kichik uskunaga joylashtirishi mumkinmi hech?! Bir qutichalik uskuna butun olamni ichiga olib, tasodifiy yoki ichida abas bir ish boʻlishi mumkinmi hech?! Demak, koʻz koʻrgan naqadar antiqa uskunalar boʻlsa, yashirin zotning tamgʻasi hisoblanadi. Balki dallollari, e'lonnomalaridir. Hol tili bilan: "Biz butun olamimizni, bizni yaratgan va oson ijod qilgani kabi, oson yarata oladigan zotning san'atimiz", deyapti.

Ey qaysar doʻstim! Kel, senga yanada ajoyibrogʻini koʻrsataman. Qara, bu mamlakatda butun ishlar, narsalar oʻzgardi, oʻzgaryapti, bir holatda qolmayapti. Biz koʻrgan qattiq jismlar, hissiz qutilar xuddi xar bir narsa butun ashyoga hukm qiladigan mutlaq hokim qiyofasiga kirdi. Oldimizdagi ushbu uskunaga qara {(Hoshiya6) Uskuna, mevador daraxtlarga ishorat. Chunki yuzlab dastgohlarni, fabrikalarni ingichkagina shoxlarida koʻtarganday hayrat beradigan yaproqlarni, gullarni, mevalarni toʻqiydi, bezaydi, pishiradi, bizlarga uzatadi. Xolbuki qaragʻay va archa kabi muhtasham daraxtlar dastgohini quruq toshga qoʻygan, ishlab turibdi.} goʻyo buyruq beryapti. Uning bezaklari va ishlashiga kerakli narsalar va moddalar tezlik bilan uzoq joydan kelyapti. Qara shuursiz jism {(Hoshiya7) Urugʻlarga, danaklarga, chivinlarning tuxumchalariga ishoratdir. Masalan bir chivin qayragʻochning bargida tuxumini qoldiradi. Shunda ulkan qayragʻoch yaproqlarini tuxumlarga bir ona qorni, beshik, asal kabi ozuqaga toʻla omborga aylantiradi. Xuddi mevasiz daraxt, bu koʻrinishda tirik mevalar beradi.} goʻyo bir ishorat beradi, eng katta jismni oʻziga xizmatkor qiladi, oʻz ishlarida ishlatadi.

Boshqa narsalarni bularga qiyos qil. Xuddi xar bir narsa bu olamdagi barcha xilqatlarni boʻsundiradi. Agar oʻsha yashirin zotni qabul qilmasang, butun bu mamlakatdagi toshida, tuprogʻida, hayvonida, insonga oʻxshash maxluqlarda u zotning butun hunarlarini, san'atlarini, kamolotlarini ularga bitta-bittalab berasan. Mana, aqlingga sigʻdira olmagan birgina moʻ'jizali zotning oʻrniga u kabi milliardlab moʻ'jizali, bir-biriga zid, bir-biriga oʻxshash, bir-biri ichida boʻlishishi, intizom buzilmasligi, oraliqni chalkashtirmasligi mumkinmi?! Chunki bu ulkan mamlakatda ikki qoʻl ishlasa, chalkashtiradi. Chunki bir qishloqda ikki mudir, bir shaharda ikki hokim, bir mamlakatda ikki podshoh boʻlsa, chalkashtiradi. Sanoqsiz hokimi mutlaq birga boʻlishi mumkinmi?!

Ey vasavasali doʻstim! Kel, bu azim saroyning naqshlariga diqqat qil va butun bu shaharning ziynatlariga qara va butun bu mamlakatning tanzimotini koʻr va butun bu olamning san'atlarini tafakkur qil! Xullas qara: Agar nihoyatsiz moʻ'jizalari va hunarlari boʻlgan yashirin bir zotning qalami ishlamasa, bu naqshlari boshqa shuursiz sabablarga, koʻr tasodifga, kar tabiatga berilsa, u vaqt yo bu mamlakatning xar bir toshi, xar bir oʻti shunday moʻ'jiznamo naqqosh, shunday bir horiquloda kotib boʻlishi lozim boʻladiki, bir harfda ming kitobni yoza olsin, bir naqshda millionlab san'atni joylashtira olsin. Chunki qara bu

toshlardagi naqshga, {(Hoshiya8) Shajara-i xilqatning mevasi boʻlgan insonga va oʻz daraxtining dasturini va mundarijasini tashigan mevaga ishoratdir. Zero qalami qudrat olamning kitobi kabirida nima yozgan boʻlsa, ijmolini mohiyati insoniyada yozgandir. Qalami qadar togʻ kabi bir daraxtda nima yozgan boʻlsa, tirnoq kabi mevasida ham joylashtirgandir.} xar birisida butun saroyning naqshlari bor, butun shaharning tanzimot qonunlari bor, butun mamlakatning tashkilot dasturlari bor. Demak, bu naqshlarni qilish butun mamlakatni qilish qadar horiqodir. Shunday ekan, xar bir naqsh, xar bir san'at u yashirin zotning bir e'lonnomasidir, bir xotamidir.

Modomiki bir harf kotibini koʻrsatmasligi mumkin emas. San'atli bir naqsh naqqoshini bildirmasligi mumkin emas. Qanday boʻladiki: Bir harfda ulkan bir kitobni yozgan, bir naqshda ming naqshni naqsh etgan naqqosh oʻz kitobi bilan va naqshi bilan bilinmasin?

Kel, bu keng vodiyga chiqamiz. {(Hoshiya9) Bahor va yoz mavsumida zaminning yuziga ishoratdir. Zero yuz minglab muxtalif maxluqotning toifalari bir-biri ichida barobar ijod qilinadi, roʻyi zaminda yoziladi. Xatosiz, qusursiz, kamoli intizom bilan almashtiriladi. Minglab dasturxoni Rahmon ochiladi, teriladi, yangi yangi keladi. xar bir daraxt bittadan vositachi savdogar, xar bir boʻston bittadan qozon hukmiga oʻtadi.} Vodiy ichida yuksak togʻ bor. Butun atrofni koʻrish uchun uning ustiga chiqamiz. Oʻzimiz bilan hamma narsani yaqinlashtiradigan goʻzal durbinlarni ham olamiz. Chunki bu ajib mamlakatda ajib ishlar boʻlyapti. Xar soatda hech aqlimizga kelmagan ishlar boʻlyapti. Mana, qara! Togʻlar, vodiylar va shaharlar birdan oʻzgaryapti. Yana qanday oʻzgaryapti. Bir-biri ichida millionlab ishlar oʻta intizomli suratda oʻzgaryapti. Xuddi millionlab turdagi matolar bir-biri ichida birgalikda toʻqilayotganday juda ajib oʻzgarishlar boʻlyapti. Qara, biz doʻst tutgan va tanigan gulli-mulli narsalar yoʻqoldi. Ularning oʻrniga va mohiyati ularga oʻxshash, lekin suratlari boshqalari keldi. Xuddiki vodiy va togʻlar sahifadek ichida yuz minglab turdagi kitoblar yozilyapti. Xatosiz, nuqsonsiz yozilyapti. Bu ishlar oʻzidan-oʻzi boʻlishi yuz daraja imkonsiz. Ha, ushbu oʻta san'atli, diqqatli ishlar oʻzidan-oʻzi boʻlishining ming daraja imkoni yoʻq. Oʻzidan koʻra koʻproq san'atkorlarini koʻrsatadi. Ularni yaratayotgan shunday moʻ'jizali zotki, unga hech qanday ish unga ogʻir emas. Unga ming kitob yozish bir harfchalik oson. Shu bilan birga hamma tomonga qara. Shunday hikmat bilan hamma narsani joy-joyiga qoʻyapti va karam bilan hammaga loyiq lutf qilyapti. Ehsonparvarlik bilan umumiy pardalar va eshiklar ochyaptiki, hammaning istagini beryapti. Yana shunday saxovat bilan dasturxonlar tayyorlayaptiki, bu mamlakatning barcha odamlari, hayvonlariga, xar bir toifasiga xos va loyiq, balki xar bir kishiga maxsus ismi va rasmi bilan ne'mat patnisi berilyapti.

Dunyoda biz koʻrganimiz ishlar ichida tasodifiy ishlar qilinishi yoki abas va foydasiz boʻlishi yoki koʻp qoʻllar aralashishi yoki ustasi hamma narsaga qodir boʻlmasligi yoki hamma narsa unga boʻysunmasligidek imkonsiz narsa bormi?! Mana ey doʻstim! Hadding boʻlsa, bunga qarshi bir bahona top!

Ey doʻstim, kel! Bu kichik narsalarni qoldirib, saroy shaklidagi bu ajib olam ashyolarining bir-biriga boʻlgan munosabatiga e'tibor beramiz. Mana, qara. Bu olamda shu daraja intizom bilan umumiy ishlar qilinyapti va umumiy oʻzgarishlar boʻlyaptiki, xuddi butun bu saroydagi mavjud toshlar, tuproqlar, daraxtlar, xar bir narsa yaratuvchi kabi butun olamning umumiy intizomiga rioya qilib, unga muvofiq harakat qilyapti. Bir-biridan juda uzoq narsalar bir-biriga yordam beryapti. Qara. Gʻaybdan ajib guruh {(Hoshiya1) Barcha hayvonlarning ozuqalarini tashigan nabotot va daraxt guruhlari.} chiqib kelyapti. Markablari daraxtlarga, nabotlarga, togʻlarga oʻxshaydi. Boshida rizqlar patnisi tashiyapti.

Bu tarafda kutayotgan turli hayvonotning yemishlarini keltiryapti. Hamda ularga ushbu gumbazda azim elektr chirogʻi {(Hoshiya2) Katta elektr chirogʻi, Quyoshga ishorat.} nur bergani kabi, butun taomlarini chiroyli pishiryapti. Pishiriladigan taomlar gʻaybiy qoʻl tomonidan iplarga taqilib {(Hoshiya3) Ip va ipga taqilgan taom esa, daraxtning ingichka shoxlari va shirin mevalaridir.} unga berilyapti. Bu tarafga ham qara: Bu bechora zaif, ojiz, kuchsiz hayvonchalar. Ularning boshida yumshoq ozuqaga toʻla ikki haltacha {(Hoshiya4) Ikki haltacha esa, volidalarning koʻkraklariga ishoratdir.} taqilgan ikki chashma kabi. Kuchsiz maxluq uni ogʻziga yopishtirishi kifoya.

Natija: Bu olamning butun ashyosi, bir-biriga qarayotganday bir-biriga yordam berishadi. Bir-birini koʻrayotganday, qoʻlni qoʻlga beradi. Bir-birining ishini toʻldirish uchun, yelkama yelka turishadi. Belni belga berib birga ishlashadi. Hamma narsani bunga qiyos qil, sanagan bilan tugamaydi.

Demak, butun bu holatlar ikki karra ikki toʻrt aniqligida qat'iy koʻrsatadiki, ushbu ajib saroyning ustasiga, ya'ni bu gʻarib olamning sohibiga hamma narsa boʻysungan. Hamma narsa unga ishlaydi. Hamma narsa unga bir buyuruqqa boʻysungan askar hukmidadir. Hamma narsa uning quvvati bilan aylanadi. Hamma narsa uning amri bilan harakat qiladi. Hamma narsa uning hikmati bilan tartibga solinadi. Hamma narsa uning karami bilan bir-biriga yordam beradi. Hamma narsa uning marhamati bilan boshqa narsaga yordam beradi, ya'ni yordam berdiriladi. Ey doʻstim! Hadding boʻlsa, bunga qarshi bir soʻz ayt!

Kel, ey nafsim kabi oʻzini aqlli deb oʻylagan aqlsiz doʻstim! Ushbu muhtasham saroyning egasini tanishni istamayapsan! Xolbuki hamma narsa uni koʻrsatyapti, unga ishorat qilyapti, unga guvohlik qilyapti. Bu narsalarning hammasining guvohligini yolgʻon deyapsan! Shunday ekan, bu saroyni ham inkor qil va "Olam yoʻq, mamlakat yoʻq" degin va oʻzingni ham inkor qil, oʻrtadan chiq. Yoʻqsa esingni yigʻ, meni tingla! Qara: Ushbu saroy ichida va mamlakatni qoplagan bir hildagi unsurlar, ma'danlar bor. {(Hoshiya5) Unsurlar, ma'danlar esa juda koʻp muntazam vazifalari boʻlgan va izni Rabboniy bilan xar muhtojning imdodiga yugurgan va amri Ilohiy bilan xar bir yerga kirgan, madad bergan va hayotning lavozimotini yetishtirgan va zihayotni emizgan va masnu'oti Ilohiyaning nasjiga, naqshiga mansha' va muvallid va beshik boʻlgan havo, suv, ziyo, tuproq unsurlariga ishoratdir.} Mamlakatdan chiqqan hamma narsa u moddalardan qilingandek. Demak, u moddalar kimning mulki boʻlsa, undan qilingan barcha narsalar ham unikidir. Ekinzor kimniki boʻlsa, mahsulot ham unikidir. Dengiz kimniki boʻlsa, ichidagilar ham unikidir.

Qara, ushbu toʻqilgan narsalar, oʻrilgan naqshinkor matolar bitta gazlamadan qilinyapti. U moddani keltirgan, tayyorlagnb va ip holiga keltirgan, albatta ochiq oydin birdir. Chunki bu ish sherikni qabul qilmaydi. Shunday ekan, barcha toʻqilgan san'atli narsalar unga maxsus. Yana qara, toʻqilgan, qilingan narsalarning xar bir jinsi mamlakatning hamma tomonida mavjud. Ular butun sinfi bilan shunday tarqalganki, bir joyda bir-biri ichida, bir tarzda, bir onda qilinyapti, toʻqilyapti. Demak, bitta zotning ishidir, bir amr bilan harakat qiladi. Yoʻqsa bir onda, bir tarzda, bir vaziyatda, bir yigʻinda birlashish va mos kelishi imkonsiz. Shunday ekan, bu san'atli narsalarning xar biri yashirin zotning e'lonnomasi boʻlib uni koʻrsatadi. Goʻyo xar bir gulli mato, xar bir san'atli uskuna, xar bir shirin luqma u moʻ'jizaviy zotning tamgʻalari, muxrlari, nishonlari, belgisi boʻlib, holat tili bilan xar biri: "Men kimning san'ati boʻlsam, joylashgan sandiqlarim va doʻkonlarim ham uning mulkidir", deydi. Xar bir naqsh: "Meni kim toʻqigan boʻlsa, joylashgan toʻpim ham uning toʻqimasidir" deydi. Xar bir shirin luqma: "Meni kim qilayotgan, pishirayotgan boʻlsa, joylashgan qozonim ham unikidir", deydi. Xar bir uskuna: "Meni kim qilgan boʻlsa, mamlakatda tarqalgan sinfimni ham u qilyapti va mamlakatning hamma tarafida bizni u yetishtirgan. Demak, u mamlakatning ham molikidir. Shunday ekan, butun mamlakatga, bu saroyga molik kim boʻlsa, bizga u molik boʻladi", deydi. Masalan, davlatga tegishli bitta askar kamari yoxud bir tugmaga ega boʻlish, ularga haqiqiy molik boʻlishi uchun ularni yasagan butun zavodlarga ega boʻlishi kerak. Yoʻqsa vaysaqi yaramasdan "davlat moli" deb, qoʻlidan olinib, jazolanadi.

Natija: Bu mamlakatning unsurlari mamlakatni qoplagan moddalardan iiborat ekan, ularning egasi ham butun mamlakatga ega bir zot boʻladi. Shuning kabi, butun mamlakatga tarqalgan san'at asarlari bir-biriga oʻxshagani va bir tamgʻani koʻrsatgani uchun, butun mamlakatda tarqalgan asarlar hamma narsaga hukm qilgan bitta zotning san'atlari ekanini koʻrsatadi.

Mana ey doʻstim! Bu mamlakatda, ya'ni ushbu muhtasham saroyda birlik alomati bor, bir yagonalik tamgʻsi bor. Chunki bir qism ashyolar, bitta boʻlsada qamrovi bor. Bir qanchasi koʻp boʻlib (faqat bir-biriga oʻxshagan va hamma tomonda boʻlgani uchun) yagona sinf boʻlib koʻrinyapti. Yagonalik esa bir yakka zotni koʻrsatadi. Demak ustasi ham, egasi ham, sohibi ham, sanʻatkori ham bir boʻlishi kerak boʻladi. Shu bilan birga, shunga diqqat qilginki, bir gʻayb pardasidan qalin ip chiqyapti. {(Hoshiya6) Qalingina bir ip mevador daraxtga; minglab iplar esa shoxlariga va iplar boshidagi olmos, nishon, ehson, hadyalar esa, gullarning aqsomiga va mevalarning anvo'iga ishoratdir.} Soʻngra undan minglab iplar uzangan. Xar bir ipning uchiga olmoslar, nishonlar, ehsonlar va hadyalar taqilganiga qara. Hammaga maʻlum hadyalar beryapti. Ajabo, gʻarib bir gʻayb pardasidan bunday ajib ehsonlarni, hadyalarni bu maxluqlarga uzatgan zotni tanimaslik, unga tashakkur bildirmaslik naqadar telbalarcha harakat ekanini bilasanmi. Chunki uni tanimasang, majburan: "Bu iplarning uchidagi olmoslarni, boshqa hadyalarni oʻzlari qilyapti, beryapti", deysan. Xar bir ipni podshoh deyish kerak boʻladi. Xolbuki u iplarni koʻz oʻngimizda bir gʻaybiy qoʻl oʻsha hadyalarni yasab taqyapti. Demak, bu saroyda hamma narsa oʻzidan koʻra koʻproq moʻ'jizali zotni koʻrsatadi. Uni tanimasang hamma narsani inkor qilib, hayvondan yuz daraja tubanlashasan.

Ey muhokamasiz doʻstim, kel! Bu saroyning sohibini tanimaysan va tanishni ham istamayapsan. Chunki aqlingga sigʻdira olmayapsan. Uning ajib san'atlarini va holatlarini aqlga sigʻdira olmaganing uchun inkor qilyapsan. Xolbuki asl aqlga sigʻmasligi, asl qiyinchilik, haqiqiy ogʻirlik va dahshatli qiyinchiliklar uni tanimaslikdadir.

Agar uni tanisak, butun saroy, olam bir narsa kabi oson boʻladi, yengillashadi, arzonlik va moʻllikka sabab boʻladi. Tanimasak va u boʻlmasa, hamma narsa saroydek san'atli boʻlgani uchun xar bir narsa butun saroychalik qiyinlashadi. U vaqt na arzonlik va na moʻllik qoladi. Koʻrgan narsalarimizning bittasi nafaqat qoʻlimizga, balki hech kimning qoʻliga oʻtmas edi. Sen faqat shu ipga ilingan shirin konserva qutisiga qara. {(Hoshiya7) Konserva quttisi qudrat konservalari boʻlgan qovun, tarvuz, anor, sut qutisi esa kokos kabi rahmat hadyalariga ishorat.} Agar uning yashirin moʻ'jizali oshxonasidan chiqmaganida, hozir qirq tiyinga olgan narsamizni yuz liraga ham ola olmas edik.

Aqlga sigʻdira olmaslik, qiyinchilik, ogʻrlik, halokat balki imkonsizlik uni tanimaslikdadir. Chunki bir daraxtga bir ildizdan, bir qonun bilan, bir markazdan hayot beriladi. Minglab mevalarning yuzaga kelishi meva kabi oson boʻladi. Agar daraxtning mevalari turli markazlarga va ildizlarga, bir biridan boshqa qonunga bogʻlansa, xar bir meva butun daraxtchalik qiyin boʻladi. Butun qoʻshinni jihozlash bir markaz, bir qonun, bir zavoddan chiqsa miqdor jihatidan bir askarning jiholanishichalik osonlashadi. Agar xar bir askarning jihozlanishi turli joylarda qilinsa, olinsa xar bir askarning jihozlanishi uchun butun qoʻshinning jihozlanihiga kerakli zavodlar kerak boʻladi.

Aynan bu ikki misol kabi: Ushbu intizomli saroyda, bu mukammal shahar va taraqqiy topgan yurtda, shu muhtasham olamda butun ashyolarning ijod qilinishi bir zotga nisbat berilsa, shunchalik oson boʻladi, shu qadar yengillik paydo qiladiki biz koʻrgan cheksiz arzonlik, moʻllik va saxovatga sabab boʻladi. Yoʻqsa hamma narsa shu qadar qimmat, shu qadar qiyin boʻladiki, dunyo berilsa hatto bitta narsani ham qoʻlga kiritib boʻlmaydi.

Kel, ey bir oz insofga kelgan doʻstim! Biz oʻn besh kundan beri {(Hoshiya1) Oʻn besh kun ibodatga mukallaf boʻladigan oʻn besh yoshga ishorat.} bu yerdamiz. Agar bu olamning nizomlarini bilmasak, podshohini tanimasak, jazoga loyiq boʻlamiz. Uzrimiz qolmadi. Chunki oʻn besh kundan beri (goʻyo bizga muhlat berilgandek) hech kimning biz bilan ishi boʻlmayapti. Albatta biz egasiz emasmiz. Bu daraja nozik san'atli, me'zonli, latofatli, ibratli sanʻat asarlari ichida hayvon kabi aylanib ularni buza olmaymiz, bizga buzdirmaydilar. Bu mamlakatning hashamatli egasining albatta jazosi ham dahshatli boʻladi.

U zot naqadar qudratli, hashamatli zot ekanini quyidagicha tushun: Bu ulkan olamni bir saroy kabi tartibga solyapti, charxpalak kabi aylantiryapti. Katta mamlakatni bir uydek, hech bir narsani chetda qoldirmasdan boshqaryapti. Qara, vaqti-vaqti bilan bir idishni toʻldirib boʻshatgandek bu saroyni, ushbu mamlakatni, shu shaharni mukammal intizom bilan toʻldirib, kamoli hikmat bilan boʻshatyapti. Bir dasturxonni olib yozgandek, ulkan mamlakatni bir gʻaybiy qoʻl boshdan oyoq turli-tuman dasturxonlarni {(Hoshiya2) Dasturxonlar, yozda zamin yuziga ishorat boʻlib, rahmat oshxonasidan chiqqan yuzlab yangi-yangi va turli tuman Rahmoniy dasturxonlar toʻshaladi, almashadi. Xar bir bogʻ bir qozon, xar bir daraxt vositachi savdogardir.} olib, yozib turli tuman ovqatlarni navbat bilan olib kelib yediryapti. Uni yigʻib boshqasini keltiradi, buni koʻrib, qattiq hashamat ichida cheksiz saxovatli bir karam borligini aqling boʻlsa tushunasan.

Hamda barcha narsalar gʻaybiy zotning saltanatiga, birligiga shahodat qilgani kabi birin ketin guruh-guruh kelib oʻtgan, haqiqiy parda, parda orqasidan ochilib yopilgan oʻzgarishlar, boshqa narsaga aylanishlar u zotning bardavomligiga, boqiyligiga guvohlik qiladi. Chunki zavol topgan ashyo bilan birga sabablari ham yoʻqoladi. Ularning orqasidan, ular kabi narsalar takroranadi. Demak, sanʻat asarlari ularniki emas, balki zavol topmas bir zotning asarlari ekan. Daryoning pufakchalari ketib orqasidan kelgan pufakchalar ketganlar kabi porlaganidan anglashiladiki ularni porlatgan, doimiy va yuksak nur sohibidir. Shuning kabi: Bu ishlarning qisqa vaqtda oʻzgarishi, orqaidan kelgan narsalarning oʻsha rangga kirishi koʻrsatadiki bitta zavolsiz doimiy zotning jilvalari, naqshlari, oynalari, san'atlaridir.

Kel, doʻstim! Endi senga oʻtgan oʻn burhon quvvatida yana bir qat'iy burhon koʻrsataman. Kel, bir kemaga minib {(Hoshiya3) Kema - tarixga, jazira esa Asri Saodatga ishorat. Shu asrning zulmatli sohilida, "mim"siz madaniyat kiydirgan libosni yechib, davr dengiziga tushib, tarix va siyrat kemasiga minib, Asri Saodat jazirasiga va Jazirat-ul Arab maydoniga chiqib, Faxri Olamni (S.A.V.) ish boshida ziyorat qilish orqali u zot shu qadar porloq tavhid burhoni boʻlib, zaminni boshdan oyoq va zamonning oʻtgan va kelajak ikki tomonini nurlantirgan, kufr va zalolat zulmatini tarqatganini bilamiz.} uzoqda bir jazira bor, u yerga boramiz. Chunki bu tilsimli olamning kalitlari u yerda. Yana hamma u jaziraga qarayapti, u yerdan bir narsalar kutyapti, u yerdan amr olyapti. Qara, ketyapmiz. Jaziraga chiqdik. Qara, juda katta majlis bor. Yurtning butun kattalari bu yerda toʻplangan. Muhim marosim koʻrinyapti. Yaxshilab e'tibor ber. Bu katta majlisning raisi bor. Kel, yaqinroq boramiz. Raisni tanishimiz kerak.

Qara, naqadar porloq va mingdan {(Hoshiya4) Ming nishon esa, ahli tahqiq mingga yetganini aniqlagan moʻ'jizoti Ahmadiyadir (S.A.V.).} koʻproq nishonlari bor. Naqadar quvvatli gapiryapti. Naqadar shirin suhbat quryapti. Oʻn besh kun mobaynida, u kishining gapilarini men biroz oʻrgandim. Sen ham mendan oʻrgan. U zot shu mamlakatning moʻ'jizaviy sultonini gapiryapti. "Shonli sulton meni sizlarga yubordi", deyapti. Shunday gʻaroyib narsalar koʻrsatyaptiki u kishi podshohning maxsus xodimi ekaniga shubha qoldirmayapti.

E'tibor ber, bu zotning aytgan gapini nafaqat shu jaziradagi maxluqlar tinglayapti, balki gʻaroyib suratda butun mamlakatga eshittiryapti. Chunki uzoq joylargaqcha hamma bu yerdagi nutqini eshitishga harakat qilyapti. Nafaqat insonlar tinglayapti, balki hayvonlar ham, hatto qara, togʻlar ham u zot keltirgan amrlarni tinglab, joyiidan qimirlayapti. Daraxtlar ishorat qilgan yerga boryapti. Qayerda istasa, suv chiqaryapti. Hatto barmogʻini obi kavsar koʻkragidek obi hayot ichiryapti.

U zotning ishorati bilan bu saroyning oliy qubbasidagi muhim chiroq, {(Hoshiya5) Muhim chiroq oy boʻlib, u zotning ishorati bilan ikki boʻlakka boʻlingan. Ya'ni: Mavlono Jomiyning aytgandik: "Umuman yozuv yozmagan ummiy zot barmoq qalami bilan samo sahifasida bir alif yozdi. Bir qirqni ikki ellik qildi". Ya'ni, yorilishdan avval qirq boʻlgan mimga oʻxshagan, yorilganidan keyin ikki hilol boʻldi, ellikdan iborat ikki nunga oʻxshadi.} bir ekan, ikkita boʻlyapti. Demak, bu mamlakat butun mavjudoti bilan u zotning xodimligini tan oladi. U kishini "gʻaybiy moʻjizaviy zotning eng xos va toʻgʻri tarjimoni, saltanatining dalloli, tilsimining kashf qiluvchisi va anrlarini yetkazadigan ihsonchli elchisi" ekanini biladiganday, u zotni tinglab itoat qilyapti. U zotninig xar bir aytgan soʻzini atrofidagi butun aqli joyida boʻlgan kishilar: "Ha, ha toʻgʻri" deyyapti, tasdiqlayapti.

Balki shu mamlakatda togʻlar, daraxtlar, butun mamlakatlarni yoritgan katta nur chirogʻi {(Hoshiya6) Katta nur chirogʻi Quyosh boʻlib, yerning sharqdan aylanib kelishi, Quyoshning yangidan koʻrinishi, quchogʻida Paygʻambarning (S.A.V.) yotishi bilan asr namozini oʻqimagan Imom Ali (R.A.) u moʻ'jizaga binoan asr namozini vaqtida oʻqiganlar.} u zotning ishorat va amrlariga bosh egib, "Ha, albatta, xar bir soʻzing toʻgʻri" deydilar.

Mana ey tentak doʻstim! Podshohning xos xazinasiga maxsus ming nishonga ega nuroniy, muhtasham va juda jiddiy zotning bor kuchi bilan yurtning butun raislari tasdiqlab gapirgan Moʻ'jizali Zotdan, zikr qilgan vasflaridan va tabligʻ qilgan amrlarida hech qanday xilof va hiyla boʻlishi mumkinmi?! Agar haqiqatga xilof mumkin boʻlsa, bu saroyni, chiroqlarni, jamoatni ham borligʻini ham haqiqatlarini yolgʻonga chiqarish kerak boʻladi. Agar hadding boʻlsa, bunga qarshi e'tiroz barmogʻingni uzatib koʻr, barmogʻing burhon quvvatidan sinib, koʻzingga suqilishini koʻrasan.

Kel, ey bir oz aqli joyiga kelgan birodar! Yana bir butun oʻn bir burhon quvvatidagi burhon koʻrsataman. Mana, qara. Yuqoridan tushgan va hamma unga hayratidan yoki hurmatidan kamoli diqqat bilan qaragan bu nuroniy farmonga {(Hoshiya7) Nuroniy farmon Qur'on va uning ustidagi tamgʻa esa i'joziga ishorat.} qara. Uning yonida ming nishonli zot turib, farmonning maʻnosini barchaga bayon qilyapti. Bu farmonning uslublari shunday bir tarzda porlayaptiki, hammaning tahsin qiluvchi nazarini jalb etyapti va shunday jiddiy, ahamiyatli masalalarni zikr qilyaptiki, hamma quloq solishga majbur boʻlyapti. Chunki butun mamlakatni boshargan, bu saroyni qurgan va bu ajoyibni izhor qilgan zotning faoliyatlarini, harakatlarini, amrlarini, vasflarini alohida-alohida bayon qilyapti. U farmonning umumiy hay'atida buyuk tamʻga boʻlgani kabi, xar bir satrida, xar bir jumlasida taqlid qilinmaydigan bir tamgʻa kabi, ifoda qilgan ma'nolar, haqiqatlar, amrlar, hikmatlar ustida ham u zotga maxsus ma'naviy muxrlar unga xos ekanini koʻrsatyapti.

Natija: U Buyuk Farmon quyosh kabi u Zoti A'zamni koʻrsatadi, koʻr boʻlmagan kimsa koʻradi.

Mana ey doʻstim! Aqling joyiga kelgan boʻlsa, bunchasu qadar kifoya... Agar biror gaping boʻlsa, hozir ayt.

Qaysar odam javoban: "Sening bu burhonlaringga faqat Alhamdulilloh, ishondim, deyman. Quyosh kabi porloq va kundek oydin bir tarzda ishondimki: Bu yurtning yolgʻiz bir Moliki Zulkamoli, shu olamning yakka Sohibi Zuljaloli, bu saroyning yagona Sone'i Zuljamoli borligini qabul qildim. Alloh sendan rozi boʻlsin, meni eski qaysarligimdan va telbaligimdan qutqarding. Keltirgan burhonlaringning xar biri bu haqiqatni koʻrsatishga yetarli edi. Faqat xar bir burhon borgan sari yanada ravnaqdor, yanada shirin, yanada xush, yanada nuroniy, yanada goʻzal ma'rifat tabaqalarini, tanimoq pardalari, muhabbat derazalari ochilgani uchun kutdim, tingladim", dedi.

Tavhidning azim haqiqati va "Amantu Billah" iymoniga ishorat qilgan misoliy hikoya tugadi. Rahmon Fazli, Qur'on fayzi, iymon nuri soyasida haqiqiy tavhidning quyoshidan misoliy hikoyadagi oʻn ikki burhon oʻn ikki yogʻdu va bir muqaddimani koʻrsatamiz.

Yigirma Ikkinchi Soʻzning Ikkinchi Maqomi

Muqaddima

Iymon ruknlarining eng katta rukni boʻlgan "iymoni billoh"ga doir "Qatra Risolasi"da mavjudotning xar biri ellik besh til bilan Janobi Haqning borligining vojibligiga va vahdoniyati-yagonaligiga dalolat va shahodat qilishlarini qisqacha bayon qilganmiz. Yana "Nuqta Risolasi"da Janobi Haqning kerakli dalillari va vahdoniyatining xar biri ming burhon quvvatida toʻrt umumiy burhonni zikr qilganmiz. Oʻn ikkita arabiy risolalarimda Janobi Haqning borligining vojibligini va vahdoniyatini koʻrsatgan yuzlab qat'iy burhonlarni aytib oʻtganimiz uchun ular bilan kifoyalanib, chuqur tadqiqotga kirishmaymiz. Faqat ushbu Yigirma Ikkinchi Soʻzda Risolatu-n Nurda qisqacha yozilgan oʻn ikki yogʻduimni "iymoni billoh" quyoshidan koʻrsatishga harakat qilamiz.

BIRINCHI YOGʻDU: Tavhid ikki qismga boʻlinadi. Masalan: Bir bozor va shaharga katta odamning turli mollari kelsa, ikki hilda unga tegishli ekani bilinadi. Biri qisqacha, omilar uchun: "Buncha koʻp molga egalikka undan boshqa hech kimning haddi yetmaydi". Lekin omi bir odamning nazoratida koʻp qiyinchilik boʻlishi mumkin. Kichik boʻlaklarga koʻp odamlar ega boʻlishi mumkin. Ikkinchi hili shuki, xar bir mol ustida yozuvni oʻqiydi, xar bir toʻp ustida tamgʻani taniydi, xar bir e'lon ustida muhrini tanib "Hamma narsa u zotniki", deydi. Bu shaklda xar bir narsa u zotni ma'nan koʻrsatadi.

Aynan shuning kabi: Tavhid ham ikki hildir:

Biri: Omi va zohiriy tavhid boʻlib, "Janobi Haq bir, sherigi, oʻxshashi yoʻq, bu koinot unikidir".

Ikkinchisi: Haqiqiy tavhid boʻlib, hamma narsa ustida qudrat tamgʻasini, rububiyati muxrini va qalamining naqshini koʻrb, hamma narsadan toʻgʻridan toʻgʻri uning nuriga qaragan deraza ochib uning birligiga, hamma narsa uning qudrat qoʻlidan chiqqaniga, uluhiyatida, rububiyatida va mulkida hech bir shaklda hech qanday sherigi va yordamchisi yoʻqligiga koʻz bilan koʻrishga yaqin aniqlikda tasdiqlab iymon keltirishdir. Bu orqali bir navʻ doimiy huzurni qoʻlga kiritishdir. Biz ham bu Soʻzda oʻsha xolis va oliy haqiqiy tavhidni koʻrsatadigan shuʻlalarni zikr qilamiz.

Birinchi hikmat ichida eslatma: Ey sababparast gʻofil! Sabablar bir pardadir. Chunki buni izzat va azamat taqozo qiladi. Ish qiluvchi Samadoniy qudratdir. Chunki buni tavhid va jalol va istiqlolni iqtizo qiladi. Azaliy Sultonning xodimlari rububiyat saltanatining ijrochilari emas. Balki u saltanatning dallollari va rububiyatning tomoshabin nazoratchilaridir. Xodimlar, u vositalar qudratning izzatini, rububiyatning hashamatini izhor qilish, yomon va xunuk ishlar bilan qudratning munosabati koʻrinmasligi uchun mavjud. Ojiz, faqir boʻlgan insoniy sulton kabi, ojiz va ehtiyoj uchun xodimlarini sherik qilib olmagan.

Demak, aqlning zohiriy nazarida qudratning izzati muhofaza qilinishi uchn sabablar qoʻyilgan. Oynaning ikki tomoni kabi, hamma narsaning "mulk"-tashqi jihati boʻlib oynaning mulavvan orqa tomoniga oʻxshaydi. Turli rang va holatlarga kirishi mumkin. Keyingisi "malakut"-ichki jihati boʻlib, oynaning old yuziga oʻxshaydi.

Mulk va zohiran qaraganda Samadoniy qudratning izzatiga va kamoliga zid holatlar bor. Sabablar u holatlarga ham manba, ham sabab boʻlishi uchun joriy qilingan. Lekin malakut va haqiqat tomonida hamma narsa shaffof, goʻzaldir. Qudratning shaxsan munosabatiga munosibdir, izzatiga zid emas. Shuning uchun sabablar faqatgina zohiriydir. Malakutiyat va haqiqatda haqiqiy ta'siri yoʻq.

Zohiriy sabablarning boshqa bir hikmati shuki: Odili Mutlaqdan haqsiz shikoyat va botil e'tiroz qilmasligi uchun shikoyat va e'tirozlarga nishon boʻlishi uchun sabablar joriy qilingan. Chunki kamchilik ulardan chiqadi, ularning qobiliyatsizligidan kelib chiqadi. Bu sirga latif bir misoli bilan ma'naviy misol rivoyat qilinadi: Hazrat Azroil Alayhissalom Janobi Haqqa: "Qabzi arvoh vazifasida sening iboding mendan shikoyat qiladilar, mendan ranjiydilar", degan. Janobi Haq hikmat tili bilan unga: "Sen bilan qullarim oʻrtasida musibatlar, xastaliklar pardasini qoʻyaman", degan. Qara, xastaliklar parda boʻlib, ajalda tasavvur etilgan yomonliklarga manbadir.

Ruhlarni olishda haqiqiy hikmat va goʻzallik Azroil Alayhissalomning vazifasiga taʻalluqlidir. Shuning kabi, Hazrat Azroil ham bir pardadir. Ruhlarni qabz qilishda zohiran marhamatsiz boʻlib koʻringan va rahmatning kamoliga munosib boʻlmagan ba'zi holatlarga manba boʻlishi uchun xodimlikka nazoratchi va Ilohiya qudratga pardadir. Aql nazariga sabablar qudrat qoʻli oldida parda boʻlishini izzat va azamat taqozo qiladi. Tavhid va jalol esa haqiqiy taʻsirda qoʻlini tortishini iqtizo qiladi.

IKKINCHI YOGʻDU: Shu koinot boʻstoniga, zamin bogʻiga, samoning yulduzlar bilan porlatilgan goʻzal yuziga e'tibor ber! Bir Sone'-i Zuljalolning, Fotiri Zuljamolning toʻshalgan va sochilgan sanʻat asarlarining xar biri ustida Xoliqi Kulli Shayga maxsus tamgʻasi, xar bir maxluqi ustida Sone'-i Kulli Shayga xos muxri va qudrat qalamining nashr qilingan sahifalari kecha va kunduz, yoz va bahorda yozilgan mavjudot tabaqalari ustida, taqlid qilib boʻlmaydigan porloq muxri bor.

Endi tamgʻalar, muxrlar, nishonlardan namuna sifatida bir nechtasini aytib oʻtamiz. Masalan: Hisobsiz tamgʻalaridan, hayot ustiga qoʻygan koʻp tamgʻalaridan quyidagisiga qara: "Bir narsadan hamma narsani yaratadi, ham hamma narsadan bir narsani yaratadi". Chunki: Nutfa suvidan va ichiladigan oddiy suvdan hisobsiz hayvoniy a'zo va jihozlarni yaratadi. Demak, bir narsani hamma narsa qilish, albatta bir Qodiri Mutlaqning ishidir. Yeyiladigan sanoqsiz taomlardan, (esa hayvoniy boʻlsin, nabotiy boʻlsin) turli moddalarni xos bir jismga kamoli intizom bilan aylantirgan va undan maxsus jild toʻqigan va undan oddiy aʻzolarni yaratgan, albatta bir Qodiri Kulli Shaydir va Alimi Mutlaqdir.

Ha, oʻlim va hayotning Xoliqi ushbu dunyo dastgohida hikmati bilan hayotni amri bilan paydo boʻlgan qonuni bilan boshqaradiki, u qonunni tatbiq va ijro qilish, butun koinotni tasarrufi ostida tutgan bir zotga maxsusdir.

Xullas, agar aqling soʻnmagan, qalbing koʻr boʻlmagan boʻlsa, bir narsani mukammal osonlik va intizom bilan hamma narsa qilgan, hamma narsani mukammal mezon va intizomda san'ati bilan bitta narsa qilgan, hamma narsaning Sone'iga xos va Xoliqi Kulli Shayga maxsus bir tamgʻa ekanini tushunasan. Masalan gʻaroyib ishlar qilgan zot bir dirham paxtadan yuz toʻp mato va ipak yoki gazlama kabi turli tuman gazmollarni toʻqish bilan birga undan holva, paxlava kabi koʻp taomlarni ham qilyapti.

Soʻng, u zot temir va toshni, asal va yogʻni, suv va tuproqni hovuchiga oladi, goʻzal oltinga aylantiradi. Sen albatta qat'iyan hukm qilasanki, u zot oʻziga xos bir sanoatga ega, yer yuzidagi butun unsurlar uning amriga hozir va butun tuproqdagi maʻdanlar uning hukmiga tobe'dir. Hayotdagi qudrat va hikmat tajalliylari bu misoldan ming daraja yanada xayratga soluvchidir.

Mana, hayot ustidagi koʻp tamgʻalardan birgina tamgʻa...

UCHINCHI YOGʻDU: Ushbu oqib ketayotgan koinotda, sayyor mavjudotda harakat qilgan hayot egalariga qara! Butun hayot egalaridan xar bir jonlining ustida Hayyi Qayyum qoʻygan koʻp muxrlar borligini koʻrasan. Ulardan biri shuki: Hayot egalari, masalan inson xuddi koinotning kichik misoli, yaratilish daraxtining samarasi, olamning bir urugʻi kabi, olamdagi sinflarning aksar namunalarini jamlagan. Goʻyo tirik mavjudotlar oʻta hassos mezonlar bilan butun koinotdan sizilgan tomchidek. Demak, mavjudotni yaratish va unga Rob boʻlish uchun butun koinotni tasarrufi ostida tutish lozim boʻladi.

Agar aqling vahimada choʻkmagan boʻlsa,

bir qudrat kalimasini, masalan "asalari"ni aksar ashyoga bir navʻ kichik mundarija qilish,

bir sahifada, masalan "inson"da koinot kitobining aksar masalalarini yozish,

bir nuqtada, masalan kichkina "anjir urugʻi"da ulkan anjir daraxtining dasturini joylashtirish,

bir harfda, masalan "inson qalbi"da katta olamining sahifalarida tajalliy etgan va qamragan butun asmoning belgilarini koʻrsatish,

bir yasmiq donasidek joy egallagan "inson xotirasi"da bir kutubxonadek yozuv yozdirish,

butun koinot hodisalarining mufassal mundarijasini u aʻzochada joylashtirish, albatta va albatta Xoliqi KulliShayga xos va bu koinotning Robbi Zuljaloliga maxsus muxr ekanini tushunasan.

Mana, tirik mavjudotlar ustidagi juda koʻp Rabboniy muxrlardan birgina muxr bunday nurini koʻrsatsa va uning oyatlarini oʻqitsa, birdan butun u xotamlarga qaray olsang, koʻra olsang: سُبْحَانَ مَنِ اخْتَفٰى بِشِدَّةِ ظُهُورِه۪ demaysanmi ajabo?!

TOʻRTINCHI YOGʻDU: Samovot dengizida suzgan va zaminning yuzida sochilgan rang-barang mavjudotga va turli-tuman maxluqotga e'tibor ber! Xar birining ustida Shamsi Azaliyning taqlid qabul qilmaydigan muxrlari borligini koʻrasan. Hayotda tamgʻalari, mavjudotda muxrlari borligini, bir-ikkitasini koʻrdik. Tiriltirish ustida ham shunday muxrlari bor. Misol - chuqur ma'nolarni tushunishga yaqinlashtirgani uchun, bu haqiqatni bir misol orqali koʻrsatamiz.

Quyosh sayyoralardan tortib tomchilarga qadar, shishaning kichik boʻlaklarigacha va qorning porloq zarrachalariga qadar Quyoshning misoli va in'ikosining bir tamgʻasi, Quyoshga maxsus nuroniy belgisi koʻrinadi. Sanoqsiz narsalarda koʻringan quyoshchalarini Quyoshning in'ikosi va aksining tajalliyi ekanini qabul qilmasang, xar bir tomchi va ziyo taʻsiri ostida xar bir shisha boʻlagida, nur tushganda xar bir shaffof zarrachada tabiiy, haqiqiy Quyoshning vujudini asli deb qabul qilishdek oʻta devonalik bilan nihoyatsiz bir ahmoqlikka tushishing kerak boʻladi.

Shuning kabi, Shamsi Azaliyning nuroniy tajalliylaridan "ihyo", ya'ni "hayot berish" xar bir tirik mavjudot ustida shunday tamgʻasi borki farazan butun sabablar toʻplansa va yaratuvchiga aylansa ham oʻsha turrani taqlid qila olmaydi. Chunki xar biri qudrat moʻ'jizasi boʻlgan mavjudotning xar biri Shamsi Azaliyning shuʻlalari boʻlgan Asmosi yigʻilgan nuqtasi suratidadir.

Agar mavjudot ustidagi san'atning ajib naqshi, hikmatining hayratli nazmi va ahadiyat sirining tajalliyi Zoti Ahadi Samadga nisbat berilmasa xar bir mavjudotda, hatto bir chivinda, gul ichida nihoyatsiz yaratuvchi qudrat yashirin ekani, hamma narsani qamragan ilm borligini koinotni boshqaradigan mutlaq irodani mavjudliginmi, balki ularning ichida Vojib-ul Vujudga maxsus boqiy sifatlar mavjudligini qabul qilish, gulning, chivinning xar bir zarrasiga bir ilohlik berishdek zalolatning eng ablahiga, xurofotning eng ahmoq darajasiga tushish kerak boʻladi.

Chunki u narsaning zarralariga, xususan danak boʻlsa, shunday holat berilganki zarra oʻzining hayot egasiga bogʻliq, uning nizomiga koʻra vaziyat oladi. Balki mavjudotning butun sinfiga qarayotgandek, u sinf naslining davom etishi uchun hamma joyga ekish va sinfining bayrogʻini oʻrnatish uchun qanotchalarga ega boʻlishi kerak boʻladi. Balki u aloqador va muhtoj boʻlgan butun mavjudot bilan rizqqa tegishli muomala va munosabatlarini davom ettiradigan holga kiradi. Xullas, agar u zarra bir Qodiri Mutlaqning xodimi boʻlmasa va Qodiri Mutlaqdan aloqasi uzilsa unga hamma narsani koʻradigan koʻz, hamma narsani qamragan shuur berish kerak boʻladi.

Natija: Tomchilar va shishaning zarrachalaridagi quyoshchalar va turli-tuman ranglar Quyoshning aksi va in'ikosining tajalliyidan deb koʻrilmasa, bir Quyosh oʻrniga sanoqsiz quyoshlarni qabul qilish kerak boʻladi. Aslo boʻlishining imkoni yoʻq xurofotni qabul qilishni taqozo qiladi. Aynan shuning kabi, agar hamma narsa Qodiri Mutlaqdan deb bilinmasa, bir Alloh oʻrniga sanoqsiz, balki koinot zarralari sanogʻicha ilohlarni qabul qilish kabi, yuz daraja bir-biriga zid imkonsizlikni bor deb qabul qilishdek telba safsatasiga tushish kerak boʻladi.

Xulosa: Shamsi Azaliyning nuri vahdoniyatiga va mavjudligining vojibligiga xar bir zarradan uch deraza ochiladi.

Birinchi Deraza: Xar bir zarra bir askardek xar bir xarbiy qismda, ya'ni boʻlinmasida, rotasida, batal'onida, polkida, diviziyasida, armiyasida xar biriga bogʻliq boʻladi. Oʻsha aloqaga koʻra vazifasi va vazifaga koʻra nizomi doirasida harakati boʻlgani kabi...

Yana masalan: Koʻz qorachigʻingdagi jonsiz zarracha koʻzingda, boshingda, vujudingda va koʻpayiosh tuygʻusi, hujraning tortish kuchi, immunitet, shakl berish kuchi kabi qon aylanishiga, his va harakatga xizmat qilgan vena, arteriya va boshqa nervlarda, sening sinfingda, va hokazo aloqalari, vazifalari borligini, ochiq oydin shaklda Qodiri Azaliyning sanʻat asari, vazifa yuklangan xodimi va tadbiri ostida ekanini koʻrar koʻzga koʻrsatadi.

Ikkinchi Deraza: Havodagi xar bir zarra xar bir gulni, xar bir mevani ziyorat qiladi. Xar bir gulga, xar bir mevaga kirib ishlay oladi. Agar hamma narsani koʻradigan va biladigan bir Qodiri Mutlaqning amrga itoat qilgan xodimi boʻlmasa, bebosh zarra butun mevalarning, gullarning jihozotlarini, yasalishini va turli tuman san'atlarini va ularga kiydirilgan suratlarning tikuvchiligini va sanʻatining butun mukammalligini qamragan kamchiliksiz tikuvchiligini bilishi kerak boʻladi.

Bu zarra quyosh kabi tavhid nurining shuʻlasini koʻrsatadi. Ziyoni havoga, suvni tuproqqa qiyosla. Zotan ashyolarning asl asosi toʻrt moddadan iborat: Hozirgi fan tilida vodorod, kislorod, uglerod, azot unsurlari avvalgi unsurlarning qismlari hisoblanadi.

Uchinchi Deraza: Zarralardan tashkil topgan bir qism tuproq xar bir gulli va mevali oʻsimliklarning unib oʻsishiga manba boʻladigan kosani zarrachalarga toʻldirsang, butun dunyodagi xar tur gul va mevali nabototning danakchalari, danakchalar hayvonotning nutfalari kabi turli tuman narsalar emas, nutfalar bir suvdan iborat. Shu kabi danaklar uglerod, azot, vodorod, kisloroddan tashkil topgan. Ularning mohiyati bir-biriga oʻxshagan, holati bir-biridan boshqa, yolgʻiz qadar qalami bilan faqat ma'nan aslining dasturi oʻrnatilgan. Danaklarni navbat bilan kosaga qoʻysak, xar biri gʻaroyib jihozlari bilan, shakl va holatlari bilan chiqishini, sodir boʻlgandek ishonasan.

Agar zarralar xar bir narsaning xar bir hol va vaziyatini bilgan va xamma narsaga loyiq vujudni va vujudga kerakli narsalarni berishga qodir va qudratiga nisbatan hamma narsa kamoli osonlik bilan boʻysungan bir zotning xodimi va amriga tayyor xizmatchisi boʻlmasa, tuproqning xar bir zarrasida yo butun gulli va mevadorlarning sanogʻicha ma'naviy fabrikalar va matbaalar boʻlishi kerak boʻladi, jihoz va shakllari bir-biridan uzoq va bir-biridan farq qiluvchi turli mavjudotga manba boʻlishi yoki ularni tashkil qilishga asos boʻlishi uchun butun mavjudotni qamragan ilm va ularni toʻliq yaratishga qodir boʻladigan qudrat berish lozim boʻladi.

Demak, Janobi Haqdan nisbat uzilsa, tuproqning zarralari adadicha ilohlar qabul qilinishi kerak boʻladi. Bu esa ming imkonsizlik ichida imkonsiz xurofotdir. Agar xodim boʻlsa juda osonlashadi. Buyuk sultonning oddiy askari podshohning nomi bilan va uning kuchi bilan bir yurtni koʻchira olgani, ikki dengizni birlashtira olgani, bir shohni asir qila olgani kabi, azal va abad Sultonining amri bilan, bir chivin bir Namrudni yerga yiqitadi, bir chumoli bir Fir'avnning saroyini xarob qiladi, yer bilan yakson qiladi. Bir anjir urugʻiga anjir daraxti yuklanadi.

Yana xar bir zarrada Sanʻatkorning birligi va borligining ikki ishonchli guvohi bor. Biri - xar bir zarra mutlaq ojizligi bilan birga juda katta va koʻp vazifalarni bajaradi va jonsizligi bilan birga umumiy shuuri bordek umumiy nizomga koʻra tartib bilan harakat qiladi. Demak, xar bir zarra ojizlik tili bilan Qodiri Mutlaqning borliginin vojibligiga va dunyo nizomiga rioya qilish orqali vahdatiga shahodat qiladi.

Ha, xar bir hayot sihibida bir Ahadiyat tamgʻasi, keyingisi Samadiyat muxri mavjud. Chunki bir jonli maxluq oʻz oynasida aksar koinotda jilvalari koʻringan Asmoni butunlay koʻrsatadi. Xuddi bir yigʻilish nuqtasi hisoblangan Hayyi Qayyumning ismi a'zamining tajalliyini koʻrsatadi. Demak, Alloh zotining yakkaligini, Muhyi-hayot beruvchi pardasi ostida bir jihatda soyasini koʻrsatganidan, ahadiyat tamgʻasiga ega.

Jonlilar bu koinotning kichik misoli va yaratilish daraxtining mevasi hisoblangani uchun, koinot qadar ehtiyojlarini birdan kichkina doira-i hayotiga oson yetkazish Samadiyat muxrini koʻrsatadi. Ya'ni, "bu holat uning shunday bir Robbi borki hamma narsa oʻrniga e'tibor berishi va butun ashyoning oʻrnini borasidgan nazari borligini koʻrsatadi. Butun ashyo uning bir aloqasining oʻrnini ola olmaydi".

Bu hol Uning Robbi hech narsaga muhtoj boʻlmagani kabi, xazinasidan hech bir narsa kamaymasligini va qudratiga ham hech bir narsa ogʻir emasligini koʻrsatadi. Mana, Samadiyatning soyasini koʻrsatgan bir navʻ muxri...

Demak, xar bir jonli mavjudotda Ahadiyat tamgʻasi, Samadiyat muxri bor. Xar bir jonli hayot tili bilan قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ اَللّٰهُ الصَّمَدُ ni oʻqiydi. Bu ikki tamgʻadan boshqa bir nechta muhim deraza bor. Boshqa joyda aytib oʻtilgani uchun, bu yerda qisqa qilindi.

Modomiki koinotning xar bir zarrasi Vojib-ul Vujudning vahdoniyatiga uch deraza, ikki tuynukni, hayot esa birdan ikki eshikni ochadi, zarradan quyoshgacha mavjudot tabaqalari Zoti Zuljalolning ma'rifat nurlarini qanday suratda tarqatganini qiyos qil.

Mana, ma'rifatullohda ma'naviy taraqqiyotning darajalari va huzurning martabalarini bundan angla va qiyosla.

BESHINCHI YOGʻDU: Bir yozma kitob va maktubning yozilishiga bir qalam kifoya. Agar bosma va chop qilingan boʻlsa, nashr qilinib vujudga kelishi uchun uning harflari sanogʻicha qalamlar, ya'ni temir harflar kerak boʻladi. Agar aksariyat joyda kitobning ba'zi harflari nozik hat bilan yozilgan boʻlsa (Yosin surasi, Yosin lafzida yozilgani kabi) nashr qilinishi uchun oʻsha bitta harfga butun kichik temir harflar kerak boʻladi. Aynan shuning kabi, ushbu koinot kitobini Samadoniy qudrat qalamining yozuvi va Zoti Ahadiyatning maktubi desang, vojiblik darajasida oson va shart boʻladigan darajada mantiqiy yoʻlda yurasan.

Agar tabiatga va sabablarga isnod qilsang, imkonsiz darajada ogʻir va bir biriga zid darajada qiyin va hech bir tasavvur sigʻdirmagan xurofotli bir yoʻlda boʻlasan. Tabiat uchun xar bir tuproqda, xar bir qatra suvda, xar bir havo boʻlagida hisobsiz gulli, mevali sanʻat asarlarining tashkil topishiga sabab boʻladigan milliardlab ma'dan matbaalari va sanoqsiz ma'naviy fabrikalar boʻlishi kerak. Yoki sanʻat asarlariga haqiqiy manba boʻlishi uchun ularda hamma narsani qamragan ilm, xar bir ishga qodir kuchi borligini qabul qilish kerak boʻladi. Chunki tuproq, suv va havoning xar bir boʻlagi aksar nabototga manbaʻ hisoblanadi. Xolbuki xar bir oʻzimlik (mevali boʻlsin, gulli boʻlsin) tashkil topishi shu qadar intizomli, shu qadar oʻlchovli, bir-biridan shu qadar tanlangan, holat jihatidan bir-biridan shu qadar farqli, xar biriga yolgʻiz unga maxsus alohida ma'naviy zavod yoki alohida matbaalar kerak boʻladi. Demak, tabiat namunalikdan manba darajasiga chiqsa, xar bir ashyoda butun narsalarning uskunalarini saqlashga majbur boʻladi.

Tabiatparastlik fikrining asosi shunday bir xurofotki, xurofotchilar ham undan uyaladi. Oʻzini aqlli deb oʻylagan zalolatdagi kimsalarning cheksiz safsatali aqlsizlik tomonida turganini koʻr, ibrat ol!

Natija: Kitobning xar bir harfi oʻzini bir harf qadar koʻrsatadi. Oʻz vujudiga bitta surat orqali dalolat qiladi. Oʻz kotibini oʻn kalima bilan ta'riflaydi va koʻp jihatlar bilan koʻrsatadi. Masalan: "Kotibimning husni xati bor: Qalami qizil, shunday bunday", deydi. Aynan shuning kabi: Ushbu katta olam kitobining xar bir harfi oʻzini - jussasi qadar dalolat qiladi va oʻz surati qadar koʻrsatadi. Lekin Naqqoshi Azaliyning Asmosini qasida qadar ta'riflaydi va holatlari sanogʻicha ishorat barmoqlari bilan koʻrsatadi, ism sohibiga shahodat qiladi. Demak, ham oʻzi va butun koinotni inkor qilgan safsatachi kabi bir ahmoq yana Sone'i Zuljalolning inkor qilmasligi kerak!

OLTINCHI YOGʻDU: Xoliqi Zuljalol maxluqotining xar bir maxluqning boshida va sanʻatli mavjudotining xar bir aʻzosining ustida ahadiyatining tamgʻa qoʻygan. (Oʻtgan yogʻdularda bir qanchasini koʻrding.) Shuning kabi xar bir maxluqning ustida koʻp ahadiyat tamgʻasi, xar bir sinf ustida koʻp sonli vohidiyat muxri, olam majmu'i ustida oʻta porloq suratda turli vahdat muxrlarini qoʻygan. Demak, bahorda yer yuzi sahifasida juda koʻp tamgʻa, muxr va nishonlar qoʻyilgan. Quyida ulardan bir tamgʻa va bir muxrni koʻrsatamiz:

Naqqoshi Azaliy zamin yuzida yoz va bahorda kamida uch yuz ming nabotot va hayvonot turlarini nihoyatsiz qorishish, chalkashlik ichida aniq tanlab, ayirib, oʻta intizom va ajratish orqali yangidan tiriltirib va tarqatishi bahor kabi zohir va ochiq, porloq tavhid tamgʻasidir. Bahorda oʻlgan yerning qayta tiriltirishida uch yuz ming hashr namunalarini mukammal intizom bilan ijod qilish va yer sahifasida bir-biri ichida uch yuz ming turdagi sinflarning xato kamchiliksiz, aralashtirmasdan, nuqsonsiz, oʻta oʻlchivli, tartibli, oʻta intizom bilan va mukammal yozish, albatta nihoyatsiz qudratga, bepoyon ilmga va koinotni boshqaradigan irodaga molik Zoti Zuljalolning, Qodiri Zulkamolning va Hakimi Zuljamolning maxsus tamgʻasi ekanini zarra miqdor shuuri bor inson idrok qilishi kerak boʻladi. Qur'oni Hakim farmon qiladiki:

Darhaqiqat, zaminni tiriltirishida uch yuz ming hashrning namunalarini bir necha kun mobaynida qilgan, koʻrsatgan Yaratuvchi Qudratga, insonning hashri albatta undan ham oson boʻladi. Masalan: Gelinjik Togʻi va Subhon Togʻini bir ishorat bilan koʻtargan moʻ'jiza koʻrsatgan zotga "Ushbu soyda yoʻlimizni toʻsgan ulkan toshni oilb tashlay olasanmi", deyiladimi? Shuning kabi: Osmon, togʻ va yerni olti kunda ijod qilgan va ularni vaqt-bavaqt toʻldirib boʻshatgan bir Qodiri Hakimga, Karimi Rahimga aqlga sigʻdira olmasdan "Abad tarafidan tayyorlanib toʻshalgan, oʻz ziyofatiga olib boradigan yoʻlimizni toʻsib turgan shu tuproq tabaqasini ustimizdan olib tashlay olasanmi? Yerni tekislab bizni undan oʻtkaza olasanmi?" deyish mumkinmi?!

Zamin yuzida yozda tavhid tamgʻasini koʻrding. Endi qaragin! Zamin yuzidagi ushbu bahordagi azim tasarruvlar ustida oʻta basirona va hakimona vohidiyat muxri oʻta oshkor koʻrinyapti. Chunki shu ijroot mutlaq kenglikda va shu kenglik bilan birga mutlaq tezlikda va tezlik bilan birga mutlaq saxovati koʻringan mutlaq intizomi, kamoli husni san'at va mukammal yaratishi shunday muxrki tuganmas unga ilm va nihoyatsiz qudrat sohibi unga ega boʻlishi mumkin.

Darhaqiqat, butun yer yuzida mutlaq kenglik ichida ijod, tasarruf va faoliyat borligini koʻryapmiz. Bu kenglikda mutlaq tezlik bilan ishlanyapti. Tezlik kenglik bilan birga maxluqlarni koʻpaytirishda mutlaq saxovat koʻrinyapti. Bu saxovat, kenglik va tezlik bilan birga mutlaq yengillik kuzatilyapti. Saxovat, yengillik, tezlik va kenglik bilan birga xar bir turda, xar bir maxluqda koʻringan mutlaq intizom, oʻta mumtoz husni san'at va oʻta qorishiqlik ichida mukammal tanlov, oʻta moʻllik ichida oʻta qiymatli asarlar va oʻta keng doirada toʻliq uygʻunlik va oʻta osonlik ichida juda san'atli asarlarni ijod qilish, bir onda, hamma joyda, bir tarzda, xar maxluqda gʻaroyib san'at, moʻ'jizali faoliyat koʻrsatish, albatta va albatta shunday bir zotning muxriki, hech qayerda koʻrinmasada hamma joyda hozir nozirdir. Hech narsa undan yashirinmagani kabi, hech narsa unga ogʻir emas. Zarralar bilan yulduzlar uning qudratiga nisbatan teng.

Masalan, men Rahimi Zuljamolning karam bogʻidan, moʻ'jizalarining shingillaridan bir donasini koʻrgan ikki barmoq qalinligida uzumda osilib turgan shingillarni sanadim. Bir yuz ellik besh chiqdi. Bir shingilning donalarini sanadim. Bir yuz yigirmatacha boʻldi. Oʻyladim, "Agar bu osma novda asalli suv chashmasi boʻlsa, doim suv bersa, bu haroratda yuzlab rahmatning sharbat haltachalarini emizgan shingillarga zoʻrgʻa kifoya qiladi. Xolbuki, ba'zan undagi namlik juda kam boʻladi. Xullas bu ishni qilgan zot hamma narsaga qodir boʻlishi lozim.

YETTINCHI YOGʻDU: Yer sahifasida Zoti Ahadi Samadning muxrlarini bir oz e'tibor bersang koʻrasan. Boshingni koʻtar, koʻzingni och, ushbu katta koinot kitobiga bir qara. Umum koinotning kattaligi nisbatida vahdat muxri ochiq ravshan oʻqilyapti. Chunki mavjudot bir fabrikaning, qasrning, intizomli shaharning boʻlim va maxluqlari kabi belni belga berib, bir-biriga yordam qoʻlini uzatib, bir-birining ehtiyoj istagiga "Labbay! Bosh ustiga", deyapti. Qoʻlni qoʻlga berib, intizom bilan ishlashyapti. Boshni boshga berib, jonlilarga xizmat qilyapti. Yelkama-yelka turib, bir maqsad sari Mudabbiri Hakimga itoat qilyapti.

Quyosh va Oydan, kecha va kunduzdan, qish va yozdan to nabototning muhtoj va och hayvonlarga yordam berish va hayvonlarning zaif, sharafli insonlarga yordam berish, hatto ozuqa moddalarining latif, zaif bolalarning va mevalarga yordam berish, taom zarralarining hujayralari badanda yordam berishidagi joriy boʻlkgan "oʻzaro yordam" daasturi bilan harakatlanishi koʻr boʻlmagan kimsaga, juda karim yagona Murabbiyning quvvati bilan, oʻta hakim yakka Mudabbirning amri bilan harakat qilayotganini koʻrsatadi.

Demak, koinotda joriy boʻlgan bu koʻmaklashish, yuordamlashish, ehtiyoga javob berish, qoʻlni qoʻlga berish, oʻzaro boʻyin egish, oʻzaro intizom yagona Mudabbirning tartibi bilan b oshqarilganiga va yakka Murabbiyning tadbiri bilan yoʻnaltirilganigas qat'iyan shahodat qilib, ashyolardagi ovhiq ravshan san'atdagi umumiy hikmat ichidagi toʻliq inoyat, inoyat ichida porlagan keng rahmat, rahmat ustida toʻshalgan va rizqqa muhtoj xar bir jonli borliqning ehtiyojiga loyiq tarzda oziqlantirish uchun sochilgan arzoq, umumiy oziqlantirish shunday porloq tavhid muxri boʻlib, aqli toʻliq soʻnmagan kishi anglaydi va batamom koʻr boʻlmagan kimsa koʻradi. Ha, qasd va shuur va irodani koʻrsatgan hikmat pardasi hikmat umum koinotni qoplagan, shu hikmat pardasi ustida lutf, bezash, tahsin va ehsonni koʻrsatgan inoyat pardasi toʻshalgan, ziynatlangan inoyat pardasi ustida oʻzini sevdirish va tanitish, in'om va ikrom qilish yogʻdularini koʻrsatgan rahmat koinotni ichiga olgan, umumiy nurli rahmat pardasi ustiga toʻshalgan marhamat, ehson va ikromni, kamoli shafqat, husni tarbiyani va rububiyat lutfini koʻrsatgan umumiy rizq dasturxon tizilgan.

Darhaqiqat, mavjudotga, zarralardan quyoshlargacha, yakka maxluq boʻlsin, sinflar boʻlsin, kichik boʻlsin, katta boʻlsin, samaralar va maqsadlar bilan, foydalar va manfaatlar bilan naqshli hikmat matosidan muhtasham koʻylak kiydirilgan, hikmatli surat koʻylagi ustida lutf va ehson gullarini bezagan bir inoyat kiyimi hamma narsaning qomatiga koʻra bichilgan, ziynatli inoyat kiyimi ustiga oʻzini sevdirish, ikrom, shafqat va in'om yogʻdulari bilan nurli rahmat nishonlari taqilgan, nurli va bezalgan nishonlarni ehson qilish bilan birgan, zamin yuzida butun jonlilarning toifalariga kifoya qiladigan, butun ehtiyojlariga yetarli umumiy rizq dasturxon toʻshalgan.

Demak, bu ish quyoshdek oshkora, nihoyatsiz Hakim, Karim, Rahim, Razzoq bir Zoti Zuljamolga ishorat qilib koʻrsatadi.

Shundaymi? Hamma narsa rizqqa muhtojmi?

Ha, bir maxluq rizqqa va hayotini davom ettirishga muhtoj boʻlgani kabi, butun olam mavjudoti, xususan jonli boʻlsa, kulliy boʻlsin, juz'iy boʻlsin, kull boʻlsin, juz boʻlsin vujudida, bardavomligida, hayotida va hayotini davom ettirishda moddatan va ma'nan koʻp kerakli narsalari bor, koʻp shart boʻlgan narsalari bor. Oʻzi yoʻqsil va shunday narsalarga ehtiyojlari borki, u narsaning qoʻli yetmaydi. U narsaning kuchi eng kichik istagiga yetmasada, butun istak va moddiy-maʻnaviy rizqlari qoʻliga مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ kutmagan joydan kamoli intizom bilan, munosib vaqtida va loyiq tarzda kamoli hikmat bilan berilyapti.

Demak, bu faqirlik va maxluqotning ehtiyoji va bu holatda yordam va gʻaybiy yordam, Quyosh kabi bir Murabbiyi Hakimi Zuljalolni, Mudabbiri Rahimi Zuljamolni koʻrsatmaydimi ajabo?!

SAKKIZINCHI YOGʻDU: Dalada ekilgan bir turdagi danak, sohibining tasarrufida ekaniga dalolat qiladi. Danakning dala tasaruf qiluvchisining tasarrufida ekanini koʻrsatadi. Shuning kabi, unsurlar deyilgan maxluqot dalasi, yagonalik va soddalik bilan birga, umumiyligi va qamrovi, maxluqot deyilgan rahmat samaralari, qudrat moʻjizalari, hikmatining kamoloti boʻlgan nabotot va hayvonot, misli va oʻxshashi bilan birga koʻp joylarda tarqalgani, xar tomonda joylashishi bitta Moʻjizaviy Sone'ning tasarrufi ostida ekanini bildiradi. Goʻyo xar bir gul, xar bir meva, xar bir hayvon Sanʻatkorning tamgʻalari, muxrlari, nishonlari ekanini koʻrsatadi. Qayerda boʻlmasin, holatining tili bilan xar biri: "Men kimning tamgʻasi boʻlsam, bu yer ham uning maxluqidir. Men kimning muxri boʻlsam, bu makon ham uning maktubidir. Men kimning nishoni boʻlsam, bu vatanim ham uning asaridir", deydi.

Demak, eng kichik maxluqqa rab boʻlish, butun unsurlarni tasarrufi ostida tutgan zotga maxsus va eng oddiy hayvonni tadbir qilish va boshqarish butun hayvonotni, nabototni, mavjudotni rububiyati ostida tarbiya qilganga xos ekanini koʻr boʻlmagan kimsa koʻradi.

Ha, xar bir maxluq boshqa maxluqlarga oʻxshashi va misli tili bilan "Kim butun sinfimga ega boʻlsa, menga molik boʻla oladi, boʻlmasa yoʻq." deydi. Xar tur boshqa sinflar bilan birga yer yuzida tarqalgani tili bilan: "Kim butun sathi Arzga molik boʻlsa, menga molik boʻla oladi; boʻlmasa yoʻq", deydi. Yer boshqa sayyoralar bilan quyosh bilan boʻglanishi va samovot bilan birdamligi tili bilan: "Kim butun koinotga ega boʻlsa, oʻsha zot menga molik u boʻla oladi, boʻlmasa yoʻq", deydi. Farazan shuuri bor bir olmaga bir odam: "Sen mening san'atimsan" desa, olma holatining tili bilan unga "Jim boʻl!" deydi. "Agar yer yuzida butun olmalarni yaratishga qodir boʻla olsang, balki yer yuzida tarqlgan butun sinfimiz boʻlgan butun mevali daraxtlarga, balki kemasi bilan rahmat xazinasidan kelgan butun Rahmoniy hadyalarni tasarruf qila olsang, menga rablikni da'vo qil", deydi va u ahmoqning ogʻziga bir tarsaki tushiradi.

TOʻQQIZINCHI YOGʻDU: Boʻlakda yakka maxluqda, butunda, jamiyatda, butun olamda, hayotda, tirik mavjudotda, qayta tiriltirishda mavjud tamgʻa, muxr, nishonlarning ba'zilariga ishorat qildik. Endi navlardagi hisobsiz tamgʻalardan bittasiga ishorat qilamiz.

Mevali daraxtning hisobsiz samaralari yakka tarbiya, yagona qonun bilan bir markazdan boshqarilgani uchun qiyinchilik, mashaqqat va xarajati shu qadar oson paydo qiladiki, koʻpchilik bilan tarbiya qilingan bitta mevaga teng keladi. Demak, koʻplik va markazlarning bir nechta boʻlishi xar bir meva uchun, miqdor jihatidan butun daraxt qadar qiyinchilik, xarajat va jihozlar boʻlishini taqozo qiladi. Oradagi farq faqat holat jihatida. Bir askarga kerakli koʻp jihozlarni yasash uchun qoʻshinga kerak boʻlgan butun zavodlar sanogʻicha zavod lozim.

Demak, ish birlikdan koʻplikka oʻtsa, askarlar sanogʻicha (miqdor jihatida) qiyinchilik koʻpayadi. Demak, xar bir sinfda koʻzga koʻringan favqulotda osonlik, albatta birlikdan, tavhiddan kelgan qulaylik va yengillikning belgisidir.

Natija: Bir sinfning butun turlari, bir turning butun mansublarining asosiy aʻzolari bir hilligi va bir-biriga oʻxshashi yagona Sone'ning sanʻat asari ekanini isbotlaydi. Chunki buni yagona qalam va tamgʻalarning birligi taqozo qiladi. Shunga oʻxshab: Kuzatilgan mutlaq osonlik va qiyinchilikning yoʻqligi bir Sone'i Vohidning asarlari ekanini vojiblik darajasida vujub darajasida keltirib chiqaradi. Yoʻqsa imkonsiz darajasiga chiqqan qiyinchilik oʻsha sinfni yʻoqlik va u turni hechlikka olib boradi.

Xullas kalom: Janobi Haqqa isnod qilinsa, butun ashyolar bir narsadek oson boʻladi. Agar sabablardan deb tasavvur qilinsa, xar bir narsa butun ashyolar qadar qiyin boʻladi. Modomiki shunday ekan, koinotda kuzatilgan favqulotda arzonlik va koʻz oʻngingizdagi sanoqsiz moʻllik yakkalik tamgʻasini quyoshdek koʻrsatadi. Agar oʻta moʻllik bilan oldimizga kelgan mevalar Vohidi Ahadning moli boʻlmasa, butun dunyoni bersak ham, bitta anorni yeya olmas edik.

OʻNINCHI YOGʻDU: Jamol tajalliysini koʻrsatgan hayot, bir ahadiyat burhoni, balki bir tur vahdat tajalliyi ekan, jalol tajalliyini izhor qilgan oʻlim ham bir vohidiyat burhonidir. Masalan وَ لِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى Quyosh oldida porlagan va oqqan katta daryoning pufakchalari va zamin yuzining nurli shaffof narsalari Quyoshning aksini va ziyosini koʻrsatishi Quyoshga guvohlik qilgani kabi, tomchilar va shaffof narsalar botishi, ketishi bilan birga oʻzi bilan yangi kelgan tomchi toifalari va shaffof narsalar qabilalari ustida yana Quyoshning jilvalari hashamat bilan davom etishi, ziyosining tajalliyi va nuqsonsiz davomiyligi soʻnib yongan, almashib yangilangan, kelib porlagan misoliy quyoshchalar, ziyolar va nurlar bir boqiy, doimiy, oliy, tajalliysi zavol topmas yagona Quyoshning jilvalari ekaniga qat'iyan guvohlik beradi.

Demak, porlagan tomchilar, koʻrinishi va kelishi orqali Quyoshning borligini koʻrsatgani kabi, botishi, zavol topishi bilan Quyoshning boqiyligi, bardavomligi, va birligini koʻrsatadi. Aynan shuning kabi, ushbu kelib ketayotgan mavjudot vujudi va hayoti bilan Vojibul Vujudning borligining vojibligi va ahadiyatiga shahodat qilgani kabi, zavol topishi, oʻlimi bilan Vojibul Vujudning azaliyatiga, doimiyligi va ahadiyatiga shahodat qiladi.

Kecha kunduz, qish va yoz, asrlar va davrlarning almashishi orqali botish va yoʻqolish ichida almashgan va yangilangan goʻzal borliqlar, latif mavjudoti, albatta bir oliy, doimiy va tajalliysi bardavom boʻlgan jamol Sohibining borligi, boqiyligi va vahdatini koʻrsatganidek, maxluqot qiymatsiz zohiriy sabablari bilan birga zavol topib oʻlishi, sabablarning hechligi va parda boʻlganini koʻrsatadi. Bu holat shu san'at asarlari, naqshlar, jilvalar butun Asmosi muqaddas va goʻzal bir Zoti Jamili Zuljalolning yangilangan san'atlari, oʻzgargan naqshlari, harakatlangan oynalari, bir-biri orqasidan kelgan tamgʻalari, hikmat bilan almashgan muxrlari ekanini qat'iyan isbotlaydi.

Natija: Bu buyuk koinot kitobi, Alloh mavjudligining vojibligi va yagonaligiga doir koinot qonunlari bizga dars bergani kabi, Zoti Zuljalolning butun kamoliy, jamoliy va jaloliy vasflariga ham guvohlik qiladi. Va kamchiliksiz va nuqsonsiz mukammal zotini isbotlaydi. Chunki,

bir sanʻat asarida mukammallik, uning manbai va boshlangʻichi boʻlgan amalning kamoliga dalolat qiladi.

Fe'lning kamoli esa, ismning kamoliga,

ismning kamoli sifatning kamoliga,

sifatning kamoli zotida boʻlgan iste'dod va qobiliyatning kamoliga,

iste'dod va qobiliyatning mukammalligi u zotiy xususiyatlarning kamoliga sezgi bilan, zarurat bilan va ochiq ravshan dalolat qiladi.

Masalan: Kamchiliksiz bir qasrning mukammal naqshlari, bezaklari, orqasida bir usta ishining mukammalligini koʻrsatadi. Oʻsha ishlarning mukammalligi ishni qilgan ustaning rutbalarini koʻrsatgan unvonlarini va ismlarining mukammalligini koʻrsatadi. Asmo va unvonlarining mukammalligi ustaning san'atiga doir sifatlarining mukammalligini koʻrsatadi. San'at va sifatlarining mukammalligi u san'at sohibining shuuni zotiya deb nomlangan oʻzining qobiliyat va iste'dodining mukammalligini koʻrsatadi. Iqtidor va qobiliyatning mukammalligi ustaning zotining mohiyati mukammalligini koʻrsatgani kabi, ushbu kam-koʻstsiz هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ sirriga sazovor boʻlgan ushbu olamda koʻringan sanʻat asarlari, bu intizomli koinot mavjudotidagi san'at esa, ochiq oydin kuch va iqtidor sohibi boʻlgan Yaratuvchining mukammal ishlariga dalolat qiladi.

Mukammal ishlari esa, Foili Zuljalolning kamoli asmosiga ochiq ravshan dalolat qiladi. Asmosining mukammalligi, goʻzal egasining sifatining mukammalligiga zarurat bilan dalolat va shahodat qiladi. Sifatining kamoli esa, Mavsufi Zulkamolning zotiy xusuiyatlarining mukammalligiga aniq dalolat va shahodat qiladi. Zotiy xususiyatlarining mukammalligi esa, xususiyat sohibining kamoli zotiga haqqalyaqiyn dalolat qiladi. Butun koinotdagi kamolot turlari uning kamoliga nisbatan soʻniq zaif soya suratida Zoti Zulkamolning mukammalligining dalillari, jalolining ramzlari va jamolining ishoratlari ekanini koʻrsatadi.

QUYOSHLAR QUVVATIDAGI OʻN BIRINCHI YOGʻDU: Oʻn Toʻqqizinchi Soʻzda ta'riflangan, koinot kitobining eng katta dalili, Buyuk Qur'ondagi ismi a'zami va koinot daraxtining urugʻi va eng munavvar mevasi, olam saroyining quyoshi, Islom olamining nurli toʻlin oyi, Allohning rububiyati saltanatining dalloli, koinot tilsimining hikmatli kashf qiluvchisi boʻlgan Sayyidimiz Muhammadul Amin Alayhissalotu Vassalam - butun anbiyolarni soyasi ostiga olgan risolat qanoti, butun Olami Islomni himoyasiga olgan Islomiyat qanotlari bilan haqiqatning tabaqalarida uchgan va butun anbiyo va mursalinni, butun avliyo va siddiqiynni, butun asfiyo va muhaqqiqiynni orqasiga olib bor kuchi bilan vahdoniyatni koʻrsatib, ahadiyat arshiga yoʻl ochib koʻrsatgan iymoni billoh va isbotlagan Allohning vahdoniyatini hech qanday tasavvur va shubhaning yopishga va parda boʻlishga haddi bormi?!

Modomiki Oʻn Toʻqqizinchi Soʻz va Oʻn Toʻqqizinchi Maktubda bu qatʻiy burhonning maʻrifat obi hayotidan oʻn toʻrt Rashha va oʻn toʻqqiz Ishoratlar bilan moʻ'jizali zotning moʻ'jizalari turlari bilan birga, bir daraja qisqa ta'rif va bayon qilgan ekanmiz, bu yerda ular kifoyalanib, vahdoniyatning qatʻiy burhonga guvohlik qilgan va sidqiga shahodat qilgan asoslariga ishorat suratida bir salovoti sharifa bilan bitiramiz.

QUYOSHLAR QUVVATIDAGI OʻN IKKINCHI YOGʻDU: Ushbu Yigirma Ikkinchi Soʻzning Oʻn Ikkinchi Yogʻdusi shunday haqiqatlar dengiziki,

butun yigirma ikki Soʻz, uning yigirma ikki tomchisi shunday nurlar manbaiki,

yigirma ikki Soʻz u quyoshning yigirma ikki yogʻdusi boʻla oladi.

Ha, yigirma ikki adad Soʻzlarning xar biri Qur'on osmonida porlagan birgina oyat yulduzining bir yogʻdusi,

Furqon dengizidan oqqan bir oyatning irmogʻining bir tomchisi,

hazina boʻlgan a'zam Kitobullohning xar biri bir javohir sandiqchasi boʻlgan oyatlarining bitta oyatining bir marvarididir.

Xullas, Oʻn Toʻqqizinchi Soʻzning Oʻn Toʻrtinchi Rashhasida bir oz ta'rif etilgan u Kalomulloh Ismi A'zamdan, Arshi A'zamdan, rububiyatning tajalliyi a'zamidan nuzul etib, azalni abadga bogʻlaydigan, yerni arshga bogʻlaydigan kenglik va ulugʻlik ichida butun kuchi va oyatlarining butun qat'iyati bilan takror takror لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ deydi, butun koinotni guvoh qiladi va shahodat ettiradi. لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ بَرَابَرْ م۪يزَنَدْ عَالَمْ

Darhaqiqat, Qur'onga toza qalb koʻzi bilan qarasang, ichiga olti jihati porlashini, shaffofligini, hech qanday zulmat, hech bir zalolat, hech qanday shak va shubha, hech bir hiyla kirishga va maʻsumlik doirasiga kirishga joy topa olmaydi. Chunki,

Ustida i'joz tamgʻasi,

Ostida burhon va dalil,

Orqasida tayanch nuqtasi, Rabboniy vahiy,

Oldida ikki dunyo saodati,

Oʻngida aqlni gapirtirib tasdiqlashini ta'minlash,

chapida vijdonni guvoh qilib taslim boʻlishini aniqlash,

ichi ochiq ravshan sof Rahmoniy hidoyat,

usti ochiq oydin xolis iymon nurlari,

mevalari aynalyaqiyn insoniy kamoloti bilan ziynatlangan asfiyo,

muhaqqiqin avliyolar va siddiqiyn boʻlgan u gʻayb lisonining bagʻriga qulogʻingni qoʻyib tinglasang oʻta chuqur,

jonga juda yaqin doʻst,

ishonchli,

oʻta jiddiy, ulugʻ va burhon bilan jihozlangan samoviy sado eshitasan.

Shunday bir qat'iyat bilan لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ deydi va takrorlaydi. Uni haqqalyaqiyn darajasida aytganini aynalyaqiyn kabi bir ilmalyaqiynni senga ifodalaydi va fayz beradi.

Natija: Bittadan quyosh boʻlgan Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam bilan Furqoni Ahkom, biri shahodat olamining tili boʻlib ming moʻ'jizalari ichida butun anbiyo va asfiyoning tasdigʻI bilan Islomiyat va risolat barmoqlari bilan ishorat qilib butun kuchi bilan koʻrsatgan haqiqatni...

Ikkinchisi: Olami gʻaybning tili boʻlib, qirq tomondan i'joz ichida koinotga oʻrnatilgan qonunlar tasdiqlagan haqqoniyat va hidoyat barmoqlari bilan ishorat qilib butun jiddiyat bilan koʻrsatgan ayni haqiqatni... oʻsha haqiqat quyoshdan ham oshkor, kunduzdan ham zohir boʻlmaydimi ajabo?!

Ey zalolatga qorishgan qaysar odamcha! {(Hoshiya) Bu murojaat Qur'on xitobini yoʻqotishga uringanga qaratilgan.} Boshingdagi tilla qoʻngʻizdan ham soʻniq chiroq bilan bu quyoshlarga qanday qilib qarshi chiqasan? Ulardan behojat boʻla olasan? Uflash bilan ularni soʻndirishga urinasan? Tuf! Inkorchi aqlingga tuf! Ikki gʻayb va shahodat tili butun olamlarning Robbi, koinotning sohibi nomidan va Unga aytgan soʻzlarni, da'volarni inkor qilasan? Ey bechora va chivindan ham ojiz, qadrsiz! Sen kim boʻlibsanki, koinotning Sohibi Zuljalolini yolgʻonga chiqarishga urinyapsan?

Ey aqli xushyor, qalbi uygʻoq doʻstim! Agar bu Yigirma Ikkinchi Soʻzning boshidan shu yergacha tushungan boʻlsang, Oʻn Ikki Yogʻduni birdan qoʻlingga ol. Minglab elektr quvvatidagi haqiqat chirogʻi deb, Arshi A'zamdan uzanib kelgan Qur'on oyatlarini mahkam tut. Tavfiq burogʻiga min, haqiqat samovotiga yuksal, ma'rifatulloh arshiga chiq...

de.

deb, butun koinot mavjudotining boshi ustida va buyuk olam masjidida vahdoniyatni e'lon qil...

YIGIRMA UCHINCHI SOʻZ

Birinchi Boʻlim

Bu qismda iymonning minglarcha yaxshiliklaridan faqat beshtasini "Besh nuqta" ichida bayon etamiz.

Birinchi nuqta: Inson iymon nuri bilan eng yuksak darajaga, a'loyi illiyinga chiqadi - Jannatga loyiq bir qiymat oladi. Va kufr zulmati bilan eng tuban darajaga - asfali sofiliynga tushadi, Jahannam ahlidan boʻladigan bir vaziyatga kiradi. Chunki iymon - insonni barcha narsani san'at bilan yaratgan buyuklik sohibi Sone'i Zuljaloliga, Allohga bogʻlaydi.

Iymon bir bogʻlanishdir. Iymon orqali insonda koʻringan Allohning san'ati va ismlarning naqshlari aks etadi. Uning qiymati shu bilan oʻlchanadi. Kufr esa bogʻlanishni kesadi. Natijada Rabboniy san'at koʻrinmay qoladi. Qiymati esa faqatgina moddiy tomoni bilangina oʻlchanadi. Moddiy jihat esa foniy, oʻtkinchi va vaqtinchalik hayvoniy hayotdan iborat boʻlgani uchun qiymati yoʻq hisobidadir.

Bu sirni bir misol orqali bayon qilamiz. Masalan, insonlarning san'at asarlari ichida moddaning qiymati bilan qoʻl san'atning qiymati turlicha boʻladi. Ba'zan ikkalasining qiymati teng, ba'zan moddaning qiymati koʻproq boʻladi. Ba'zan besh tiyinlik temirdagi qoʻl san'ati besh soʻmga baholanadi. Ayni chogʻda, ba'zan antiqa boʻlgan san'at asari bir millionlik qiymatni olsada, moddasi besh tiyinga ham arzimaydi. Shunday antiqa bir san'atni osori atiqalar bozoriga olib borilsa va dongʻi ketgan eski hunarmand ustaga bogʻlab mashhur qilinsa, bir millionlik narxga sotiladi. Agar oʻsha mol temir tersak bozoriga olib borilsa, besh tiyinlik temir narxida olinishi mumkin.

Inson ham, Janobi Haq - Allohning shunday antiqa bir san'at asaridir. Va qudratining eng nozik va nozanin moʻ'jizasi boʻlib, insonni butun ismlarining jilvasiga sazovor va naqshlarini koʻrsatishga vosita va koinotning kichik namunasi suratida yaratgan.

Agar uning ichiga iymon nuri kirsa, sirtidagi butun ma'nodor naqshlar oʻsha nur orqali oʻqiladi. U moʻ'min oʻsha naqshlarni ongli tarzda oʻqiydi va u bogʻlanish orqali boshqalarga ham oʻqitadi. Ya'ni, "Yaratuvchi - Sone'i Zuljalolning san'at asariman, maxluqiman, rahmat va karamiga sazovorman", kabi ma'nolar bilan insondagi Rabboniy san'at namoyon boʻladi.

Demak, Yaratuvchiga bogʻlanishdan iborat boʻlgan iymon insondagi butun san'at asarlarini koʻrsatadi. Insonning qiymati ushbu Rabboniy san'atga koʻra belgilanadi. Bu esa insonni behojat boʻlgan Allohga oyna boʻlishi orqali amalga oshadi. Shunday qilib ahamiyatsiz inson butun mavjudot orasida Allohga suhbatdosh va Rabbisining Jannatga loyiq bir mehmoniga aylanadi.

Allohga bogʻlanishni uzadigan kufr insonning ichiga kirganda esa, ma'noli ilohiy ismlarning naqshlari koʻrinmaydi, oʻqilmay qoladi. Chunki, Yaratuvchi unutilsa, Unga yuzlangan ma'naviy jihatlar ham tushunarsiz boʻlib qoladi. Goʻyo hamma narsa aksiga aylanadi. Ma'noli oliy san'at va naqshlarning koʻpchiligi yashirinadi. Qolgan koʻz bilan koʻringan qismi esa tuban sabablar, tabiat va tasodiflardan deb bilinadi, oʻta past darajaga yushadi. Xar biri porloq olmos kabi boʻlgan Ilohiy san'atlar xira shishaga aylanib, ahamiyati faqat hayvoniy jismgagina tegishli boʻlib qoladi. Jismning mohiyati va natijasi esa, aytib oʻtganimizdek, qisqa bir umrda hayvonotning eng ojizi, eng muhtoji va eng qaygʻulisi sifatida faqat cheklangan bir hayot kechirishdan iborat boʻlib qoladi. Soʻng buzilib chirib ketadi. Demak kufr insoniy mohiyatni yoʻqqa chiqarib, olmosni koʻmirga aylantiradi.

Ikkinchi nuqta: Iymon, insonni yoritgan shunday nurki, ustida bitilgan barcha Samadoniy maktublarini oʻqitadi. Shuningdek, koinotni ham yoritadi. Oʻtmish va kelajakni zulmatdan qutqaradi. Bu sirni bir voqe'ada

oyati karimasining bir siriga tegishli misol bilan bayon qilamiz:

Bir xayoliy voqeada bir-biriga qaragan ikki yuksak togʻni koʻrdim. Ularning oʻrtasida dahshatli bir koʻprik qurilgan. Koʻprikning ostida juda chuqur bir jarlik bor. Men koʻprikning ustidaman. Xar tarafi qorongʻulik, zimiston zulmat dunyoni qoplagan edi.

Oʻng tarafimga qaradim - cheksiz zulmat ichida katta mozorni koʻrdim ya'ni, xayol etdim. Chap tarafimga qaradim - daxshatli zulmat toʻlqinlari ichida ulkan toʻfonlar, tashvishlar, baloyu ofatlar tayyorlab qoʻyilganini koʻrganday boʻldim. Koʻprikning tagiga qaradim - oʻta chuqur bir jarlik koʻryapman deb oʻyladim. Bu mudhish zulmatga qarshi xira yonadigan choʻntak chirogʻim bor edi. Undan foydalandim. Yarim-yorti yorugʻida qaradim. Shunda juda mudhish holat koʻrindi. Hattoki, yonimdagi koʻprikning boshida va atrofida shunday qoʻrqinchli ajdarholar, arslonlar, yirtqichlar koʻrindiki, "koshki shu chirogʻim boʻlmasa edi, bu daxshatlarni koʻrmasaydim", dedim. U chiroqni qay tarafga bursam, shunday dahshatlar koʻrdim. "Ey voh! Bu chiroq boshimga balo boʻldi", dedim.

Unga jahl qildim. Va uni yerga urdim, sindirdim. U singan zahoti, goʻyo dunyoni yoritgan ulkan elektr chirogʻining tugmasiga tegib ketgandek boʻldim, birdan zulmat tarqaldi. Xar taraf chiroqning nuriga toʻldi. Hamma narsaning haqiqatini koʻrsatdi. Qarasam, koʻrgan koʻprigim juda tartibli, tekislikdagi bir keng yoʻl ekan. Oʻng tarafimda koʻrgan katta mozor esa, boshdan-oxirigacha goʻzal, yashil bogʻchalar bilan, nuroniy insonlarning boshchiligida ibodat, xizmat, suhbat va zikr majlislari ekanini koʻrdim. Chap tarafimdagi toʻfonli, tashvishli deb oʻylagan choʻqqilar, tepaliklar esa ziynatli, sevimli, jozibador togʻlarning orqasida azim bir ziyofatgoh, goʻzal bir saylgoh, yuksak sayrgoh ekanini hayolan koʻrdim. Daxshatli yirtqichlar, ajdarholar deb oʻylagan maxluqlar esa barakali tuya, hoʻkiz, qoʻy, echki kabi uy hayvonlari ekanini koʻrdim. "Alhamdulillahi a'la nuri iyman" deb

oyati karimasini oʻqidim, bu voqeadan oʻzimga keldim.

Ikki togʻ esa hayotning boshlanishi va nihoyasi, ya'ni bu dunyo va qabr (barzoh) olamidir. Koʻprik esa hayot yoʻlidir. Oʻng taraf oʻtmish zamon. Chap taraf esa kelajakdir. Choʻntak chirogʻi esa xudbin va bilganiga suyangan va samoviy vahiyni tinglamagan insonning "MEN"ligidir. Yirtqichlar deb oʻylagan hayvonlar olam hodisalari va ajib maxluqlaridir. "MEN"ligiga ishongan, gʻaflat zulmatiga tushgan, zalolat qorongʻusiga mubtalo boʻlgan odam bu voqeadagi avvalgi holimga oʻxshaydi.

Choʻntak chirogʻi hisoblangan nuqsonli va zalolatli ma'lumot orqali oʻtmishni katta mozor suratida va yoʻqlikka mahkum zulmat ichida koʻrmoqda. Kelajakni esa oʻta toʻfonli va tasodifga bogʻliq daxshatli joy qilib koʻrsatadi. Xar biri hikmatli va mehribon - Hakiymi Rahiymning boʻysungan xodimlari hisoblangan hodisalar va mavjudotni zararkunanda yirtqichlar qilib koʻrsatadi.

oyatining ayanchli ta'rifiga duchor qiladi.

Agar Ilohiy hidoyatga yetishsa, qalbiga iymon kirsa, nafsning fir'avnligi sinsa, Allohning kitobini tinglasa, bu voqeadagi ikkinchi holatimga oʻxshaydi. Oʻshanda koinot birdan kunduz rangini oladi, Ilohiy nur bilan toʻladi. Olam

oyatini oʻqiydi.

Oʻtgan zamon ulkan bir mozor sifatida emas, balki xar bir asrni bir Nabiyning yoki Avliyoning boshqaruvi ostidagi qullik vazifasini bajo keltirgan, hayot vazifalarini tugatib musaffo ruhlardan tashkil topgan jamoatlarning "Allohu Akbar" deb oliy maqomlarga uchishlarini, istiqbol tarafiga oʻtishlarini qalb koʻzi bilan koʻradi. Chap tarafiga nazar tashlab, iymon nuri bilan bu yerdan turib barzoh va oxirat olamiga tegishli togʻlardek ba'zi katta oʻzgarishlarning orqasida Jannat bogʻlaridagi baxtiyorlik saroylarida tashkil etilgan Rahmoniy ziyofatni koʻradi. Va toʻfon, zilzila, vabo kabi hodisalarning xar birini boʻysungan xodim deb biladi. Bahor toʻfoni va yomgʻir kabi hodisalarni koʻrinishidan qalbga ozor berguvchi, ma'nan juda latif hikmatlarga toʻla deb tafakkur qiladi. Hatto oʻlimni abadiy hayotning muqaddimasi va qabrni abadiy saodat eshigi deb ishonadi. Yana boshqa jihatlarini oʻzing qiyosla. Haqiqatni keltirilgan misollarga tatbiq qil...

Uchinchi nuqta: Iymon ham nurdir, ham quvvatdir. Ha, haqiqiy iymonni qoʻlga kiritgan inson butun koinotga bas kela oladi va iymonning quvvatiga koʻra hodisalarning tazyiqlaridan xalos boʻladi. "Tavakkaltu alalloh - Allohga tavakkal" deb, hayot kemasida toʻliq ishonch bilan hodisalarning togʻlardek toʻlqinlari ichida sayr etadi. Butun ogʻirliklarini cheksiz qudrat sohibi boʻlgan Qodiyri Mutlaqning qudrat qoʻliga topshirib, dunyoda rohatda yashab oʻtadi, qabrda dam oladi. Soʻng abadiy saodat sari Jannatga uchadi. Aks holda, tavakkal qilmasa, dunyoning ogʻirliklari uchishga emas, balki asfali sofiliynga tortadi. Demak, iymon tavhidni, tavhid taslim-itoatni, taslim tavakkalni taqozo qiladi, tavakkal ikki dunyo saodatiga erishtiradi. Biroq, yanglish tushunma.

Tavakkal - sabablarni {(*):} butunlay rad qilish degani emas, balki sabablarni Allohning qudrat qoʻlining pardasi deb, ularga rioya qilib, sabablarini bajarishni hol-harakat duosi deb qabul qilib natijani faqat Janobi Haqdan soʻrash va Undan deb bilish va Unga minnatdor boʻlishdan iboratdir.

Bir kuni ikki odam ham bellariga, ham boshlariga ogʻir yuk yuklab, katta kemaga chipta olib chiqishdi. Biri kirar kirmas yukini kemaga qoʻyib, ustiga oʻtirib atrofni tomosha qila boshladi. Narigisi ham ahmoq, ham magʻrur boʻlgani uchun yukini yerga qoʻymadi. Unga: "Ogʻir yukingni kemaga qoʻyib, dam olmaysanmi?" deyilsa, u: "Yoʻq, qoʻymayman. Yoʻqotib qoʻyishim mumkin. Men kuchliman. Molimni orqamda va boshimda koʻtarib tura olaman", deb javob berdi. Yana unga: "Sultonning biz va sizni koʻtarib turgan bu ishonchli kemasi kuchliroq. Bizdan ham yaxshiroq muhofaza qiladi. Aks holda boshing aylanib, yuking bilan birga dengizga qulaysan. Borgan sari kuchdan ham qolasan. Bukilgan beling, aqlsiz boshing tobora ogʻirlashadigan yuklarga toqat qila olmaydi. Kema boshligʻi ham, agar seni bu holda koʻrsa, yo devona deb seni quvib yuboradi, yo xoin, kemamizni ayblyapti, bizni kalaka qilyapti, hibsga olinsin, deb buyruq beradi. Hammaga masxara ham boʻlasan. Chunki e'tibor berib qarab turganlar nazarida zaiflik nishonasi boʻlgan manmanliging bilan, ojizligingni koʻrsatgan gʻururing bilan, riyoni va xorlikni koʻrsatgan mugʻombirliging bilan xalqqa kulgi boʻlding. Hamma sening ustingdan kulyapti", deyilganidan soʻng u bechoraning aqli joyiga keldi. Yukini yerga qoʻyib, ustiga oʻtirdi. "Oh... Alloh sendan rozi boʻlsin. Zahmatdan, qamoqdan, masxaralikdan qutuldim", dedi.

Ey tavakkalsiz inson! Sen ham bu odam kabi aqlingni yigʻ, butun koinotga tilanchilik qilishdan, xar bir hodisa oldida titrashdan, maqtanchoqlikdan, masxara boʻlishdan, oxirat azobidan va dunyoviy tazyiqlar iskanjasidan qutulishing uchun tavakkal qil.

Toʻrtinchi nuqta: Iymon insonni inson qiladi. Balki insonni sulton etadi. Shunday ekan, insonning asl vazifasi iymon keltirish va duo qilishdir. Kufr esa insonni oʻta ojiz jonivor hayvon qiladi.

Bu masalaning minglab dalillari bor. Hayvon va insonning dunyoga kelishidagi farqlari bu masalaga yaqqol dalildir. Va qat'iy isbotdir. Ha, odamzot iymon bilan inson boʻladi. Inson bilan hayvonning dunyoga kelishidagi farqlari, buni koʻrsatadi. Chunki hayvon xuddi boshqa olamda yetishtirilgandek, iste'dodiga koʻra mukammal tugʻiladi, ya'ni, yuboriladi. Yo ikki soatda, yo ikki kunda yoki ikki oyda butun hayotiy sharoitini oʻzlashtiradi. Koinot bilan boʻlgan munosabatini va hayotining qonunlarini oʻrganadi, tajribaga ega boʻladi.

Insonning yigirma yilda erishgan hayotiy tajribasini va mustaqil faoliyatini chumchuq yoki ari yigirma kunda oʻrganadi, ya'ni unga ilhom bilan bildiriladi. Demak, hayvonning asl vazifasi oʻrganish bilan rivojlanish emas, ilm ma'rifatli boʻlib taraqqiy etish ham emas, ojizligini koʻrsatib yordam soʻrash, duo qilish ham emas. Aksincha uning vazifasi iste'dodiga yarasha ishlash, amal qilishdir. Bu ularning amaliy ibodati hisoblanadi.

Inson esa bu dunyoga hamma narsani oʻrganishga muhtoj va hayot qonunlariga nisbatan savodsiz holda keladi. Hatto yigirma yilda ham hayot sharoitini mukammal oʻrganolmaydi. Balki umrining oxirigacha oʻrganishga muhtojdir. U gʻoyat ojiz va zaif holatda dunyoga yuborilib, bir-ikki yilda zoʻrgʻa oyoqqa turadi. Oʻn besh yilda zoʻrgʻa foyda va zararni ajratishni boshlaydi. Jamiyat hayotning yordami bilan uning manfaatlaridan foydalanib, zararlardan saqlanadi. Demak, insonning haqiqiy vazifasi ta'lim olib, komillikka erishishdir. Duo bilan ibodat qilishdir. Ya'ni: "Kimning marhamati bilan bunday hikmatli tarzda boshqarilyapman? Kimning ehsoni orqali mehr shafqat bilan tarbiya qilinmoqdaman? Qanday Zotning lutfi bilan izzat ikrom bilan toʻydirilmoqdaman va ta'minlanyapman?" deb bilish va mingdan biriga ham qoʻli yetmagan ehtiyojlarini Qoziyul Hojatga - hojatbaror zotga ojizlik va faqirlik tili bilan yolvorish va soʻrab duo qilishdir. Ya'ni, ojizlik va faqirlik qanotlari bilan bandalikning oliy martabalariga uchishdan iboratdir.

Demak, inson bu dunyoga ilm olib duo qilish orqali komillikka erishish uchun kelgan. Hamma narsaning mohiyati va iste'dodi ilmga bogʻliq va barcha haqiqiy ilmlarning asosi, koni, nuri va ruhi ma'rifatulloh - Allohni tanishdir. Uning poydevori esa Allohga iymondir.

Insonning asl fitriy vazifasi iymondan soʻng duodir. Negaki inson nihoyatsiz ojizligi bilan cheksiz baloyu musibatlarga duchor, had-hisobi yoʻq dushmanlarning hujumiga mubtalo va cheksiz faqirligi bilan birga nihoyatsiz ehtiyojlarga giriftor va tuganmas istaklarga muhtojdir. Duo esa ibodatning asosidir. Masalan yosh bola qoʻli yetmagan narsani olish yoki istagan narsasiga yetish uchun yo yigʻlaydi yoki soʻraydi. Ya'ni yo harakati bilan, yoki gapirib ojizlik tili bilan duo qiladi. Maqsadiga yetadi.

Shuning kabi, inson ham butun jonzotlar olami ichida nozik, nozanin, nozdor bir yosh bola hukmidadir. U Rahmonur Rahiymning dargohiga yo zaiflik, ojizligi bilan yigʻlash yoki faqirlik, ehtiyoji bilan duo qilishi kerak. Shu tariqa orzulari ushalsin yoki unga boʻysundirilganining shukrini ado etsin. Yoʻqsa, pashshadan dodu faryod qilgan ahmoq va yaramas bola kabi: "Men oʻz kuchim bilan boʻysundirilishi mumkin boʻlmagan va undan ming daraja kuchli boʻlgan ajib narsalarni, fikr va tadbirim bilan oʻzimga bosh egdiryapman", deb nonkoʻrlik qilish, insoniyatning asl fitratiga ziddir. Qolaversa oʻzini shiddatli azobga loyiq qiladi.

Beshinchi nuqta: Iymon duoni zarur vosita sifatida taqozo qiladi. Insonning tabiati ham duo qilishni qattiq istaydi. Janobi Haq: "Duoingiz boʻlmasa, nima ahamiyatingiz bor?" ma'nosidagi oyatda

deb buyuryapti. Yana اُدْعُونِى اَسْتَجِبْ لَكُمْ deya amr qilmoqda.

Agar: "Koʻp marotaba duo qilyapmiz, qabul boʻlmayapti. Xolbuki, oyat hammaga tegishli, har bir duoga javob bor deyapti" deb soʻrasang.

Javob: Duoga javob berish boshqa, qabul qilish boshqa. Xar bir duo uchun javob berish bor, lekin qabul qilish va soʻralgan tilakni berish Janobi Haqning hikmatiga tobe'.

Masalan: Hasta bir bola: "Doʻxtir! Menga qarang", desa, doʻxtir: "Labbay", "Nima xohlaysan?" deb javob beradi. Bola: "Menga mana bu dorini bering" deydi. Doʻxtir esa, yo oʻsha dorini, yoki uning foydasini koʻzlab, undan ham yaxshirogʻini beradi, yoki unga zarar boʻlishini bilib, bermaydi.

Janobi Haq - mutlaq hikmatli zot boʻlgani uchun, xar dam hozir, koʻrib turuvchi boʻlgani uchun qulining duosiga javob beradi. Qoʻrquv va kimsasizlik dahshatini, borligi va javobi bilan doʻstlikka aylantiradi. Ammo insonning hoyu havasining istagini emas, balki Rabboniy hikmatning taqozosi bilan yo soʻraganini beradi yoki yanada a'losini beradi yoki umuman bermaydi.

Duo bir qullik hamdir. Qullikning mahsuli esa oxiratga oid. Dunyoviy istaklar, duo va ibodatning vaqtlaridir. Lekin duoning asosiy maqsadi emas. Masalan, yomgʻir namozi va duosi bir ibodatdir. Yomgʻirsizlik esa shu ibodatning vaqtidir. Yoʻqsa, u ibodat va duo yomgʻirni yogʻdirish uchun emas. Agar faqat oʻsha niyatda boʻlsa u duo va ibodat xolis hisoblanmaydi. Va qabulga loyiq boʻlmaydi. Quyoshning botishi shom namozining vaqti boʻlgani kabi, Quyosh va Oyning tutilishi - kusuf va xusuf namozlari deb atalgan ikki maxsus ibodatning vaqtlaridir. Ya'ni, Allohning nurli oyatlari boʻlgan kecha va kunduzning pardalanishi bir Ilohiy azamatning e'loniga sabab boʻladi. Janobi Haq qullarini oʻsha vaqtlarda ibodatning bir turiga chaqiradi. {(*):} Aksincha bu namozlar (tutilishi va qanchagacha davom etishi astronomik hisob kitoblarda aniqlangan) Oy va Quyoshning ochilishi uchun emas.

Xuddi shuningdek yomgʻirsizlik ham yomgʻir namozining vaqtidir. Va baloyu musibatlarning kelishi va zararli narsalarning hujumi ba'zi duolarning maxsus vaqtlari boʻlib, inson oʻsha vaqtlarda ojizligini anglaydi, duo va yolvorish bilan Qodiyri Mutlaqning dargohiga iltijo qiladi. Agar qayta qayta duo qilinsa ham baloyu musibatlar ketmasa, "Duo qabul boʻlmadi", demaslik kerak. Balki: "Duoning vaqti hali oʻtmadi", deyish kerak. Agar Janobi Haq fazlu karami bilan baloni ketkazsa, nur ustiga a'lo nur, u vaqt duo vaqti bitadi, oʻtgan boʻladi.

Demak, duo qullikning bir siridir. {(*):} Qullik esa, xolis Alloh uchun boʻlishi kerak. Bunda inson ojizligini izhor etib, Robbiga duo bilan iltijo qilishi, Allohning ishlariga aralashmasligi, tadbirni Unga havola qilishi, hikmatiga suyanishi, rahmatini ayblamasligi kerak boʻladi.

Ha, chindan ham Qur'on oyatlari bayon qilganidek butun koinotdagi xar bir mavjudotning oʻziga xos tasbehlari va xususiy ibodatlari va xos sajdalari, Allohning dargohiga boradigan duolardir. Bu duolarning birinchisi: iste'dod tili bilan qilinadi. Xar bir oʻsimlik iste'dod tili bilan tuganmas fayz va toʻkinlik sohibi boʻlgan Fayyozi Mutlaqdan bir surat talab etib duo qiladi va Allohning ism va sifatlarini oʻzlarida koʻrsatishni soʻrashadi.

Duoning ikkinchi turi: tabiiy ehtiyoj tili bilan qilingan duodir. Bu butun jonzotlarning hojatlari uchun tabiiy ehtiyojlarining tili orqali soʻngsiz ehson sohibi Javvodi Mutlaqdan hayotlarini davom ettirish uchun rizq soʻrab duo qilishlaridir.

Duoning uchinchi turi: noilojlik tili bilan qilingan duo boʻlib, chorasiz qolgan xar bir tirik jon qat'iy bir iltijo bilan qilgan duosidir. Unda bir yashirin Homiyiga iltijo qiladi, balki Rabbi Rahiymiga yuzlanadi. Bu uch turdagi duo toʻsiq boʻlmasa doimo qabul qilinadi.

Duoning toʻrtinchi turi, eng mashxuridir. Bu bizning duomizdir. Bu ham ikki xil. Birinchisi harakat va holat bilan, ikkinchisi qalbiy va til bilan. Masalan, sabablarga rioya qilish harakat duosidir. Sabablarning yigʻindisi, natijani chiqarish uchun emas, balki holat tili bilan uni Janobi Haqdan soʻrash uchun rozilik vaziyatini olishlikdir. Hatto yer haydash rahmat xazinasining eshigini qoqishdir. Bu turdagi harakat duosi Javvodi Mutlaqning ism va sifatiga yuzlangani uchun, aksariyat hollarda qabul qilinishga loyiq boʻladi.

Ikkinchi qism - til bilan, qalb bilan duo qilishdir. Qoʻli yetmagan ba'zi narsalarni soʻrashlikdir. Buning eng muhim jihati, eng goʻzal gʻoyasi, eng shirin mevasi shuki, duo qilgan odam qalbining tubidagi istaklarini eshitadigan, hamma narsaga qurbi yetadigan, har bir orzusini roʻyobga chiqara oladigan, ojizligiga marhamat qiladigan, faqirligiga madad beradigan bir Zot borligini anglaydi.

Xullas, ey ojiz inson va ey faqir banda! Duo kabi rahmat xazinasining kaliti va tuganmas bir quvvatning manbai boʻlgan vositani qoʻldan chiqarma. Unga yopish, insoniyatning eng yuksak darajasiga koʻtaril. Bir sulton kabi butun koinotning duolarini oʻz duoing ichiga ol. Ularning nomidan bir umumiy ibodat qilayotgan vakil {(*):} boʻlib اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ deb ayt. Koinotning goʻzal bir namunasi, surati, shaklu shamoili boʻl!

Ikkinchi Boʻlim

Inson - ahsani taqvimda ya'ni eng goʻzal shaklu shamoyilda yaratilgani va unga oʻta keng iste'dod berilgani uchun doʻzaxning eng tubidan jannatning eng yuksak darajasigacha chiqa oladi. Yerdan osmongacha, zarradan quyoshgacha tizilgan maqomlarga, martabalarga, darajalarga, chiqa oladigan va tubanliklarga tushib ketadigan imtihon maydoniga qoʻyilgan.

Uning oldida nihoyatsiz tubanlashish va eng yuksakkacha taraqqiy etadigan ikki yoʻl bor. U Allohning qudrat moʻ'jizasi va olamning yaratilish gʻoyasi va ajoyib san'at asari qilinib, bu dunyoga yuborilgan. Xullas, insonning shu hayratomuz taraqqiyoti va dahshatli inqirozining mohiyatini "Besh sir"da bayon qilamiz.

Birinchi hikmat: Inson koinotdagi barcha narsaga muhtoj va ular bilan aloqadordir. Ehtiyojlari olamning xar tarafiga tarqalgan, orzulari abadiylikkacha uzangan. Bir gulni istagani kabi ulkan bir bahorni ham xohlaydi. Bir bogʻni orzu qilgani kabi, abadiy Jannatni ham orzu etadi. Bir doʻstini koʻrishga mushtoq boʻlgani kabi, cheksiz goʻzallik sohibi boʻlgan Jamiyli Zuljalolni ham koʻrishga ishtiyoqmand. Boshqa joyda yashaydigan sevimli insonini koʻrgani borish uchun oʻsha uyning eshigini ochishga muhtoj boʻlgani kabi, qabr olamiga koʻchib ketgan yuzdan toʻqson toʻqqiz doʻstu yoronlarini ziyorat qilishga ham muhtoj. Hamda abadiy ayriliqdan qutulish uchun ulkan dunyoning eshigini bekitib, mahshargohning eshigini ochadigan, dunyoni buzib oʻrniga oxiratni qurib qoʻyadigan bir mutlaq qudrat egasining dargohiga iltijo qilishga ham muhtojdir.

Bu holatda insonga hamma narsaning tizgini qoʻlida, xar narsaning xazinasi yonida boʻlgan, xar narsani yaqinidan koʻrib turuvchi, hamma joyda hozir, makondan xoli, ojizlikdan pok, kamchilikdan toza, nuqsondan ozoda bir Qodiyri Zuljalol, bir Rahiymi Zuljamol, bir Hakiymi Zulkamolgina haqiqiy ma'bud boʻla oladi. Chunki, faqat nihoyatsiz qudrat va bepoyon ilm sohibigina insonlarning cheksiz hojatlarini ravo qila oladi. Shunday ekan, faqatgina U ma'budiyatga loyiqdir.

Demak, ey inson! Agar yolgʻiz Unga qul boʻlsang, mavqe'ing butun maxluqotning ustiga chiqadi. Agar U zotga qul boʻlishdan bosh tortsang, ojiz maxluqotga pastkash bir qul boʻlasan. Agar "menliging"ga va kuchingga ishonib, Allohga tavakkal va duo qilmay qoʻysang, kibrlanib iddao qilishni boshlasang, yaxshilik va ijod jihatida ari va chumolidan ham past, oʻrgimchak va chivindan ham zaif darajaga tushasan. Yomonlik va buzishda togʻdan ham ogʻir, vabodan ham zararli holga kelasan.

Ha, ey inson! Senda ikki jihat bor: Birinchisi ijod va qurish, biror narsani vujudga keltirish, yaxshilik qilish, ijobiy harakat qilish va intilish jihatlaridir. Ikkinchisi esa, buzish, yoʻq qilish, yomonlik qilish, inkor qilish, harakatsizlik jihatlaridir.

Agar birinchi jihatni nazarga olsang, unda sen ari va chumchuqdan past, chivin va oʻrgimchakdan ham zaifroqsan.

Ikkinchi jihatdan esa togʻu toshlardan va yeru osmonlardan oʻzasan. Negaki ular oʻzlarini olib qochgan va ojizliklarini izhor qilgan yukni koʻtarasan. Ulardan ham kengroq va kattaroq doiraga ega boʻlasan.

Chunki sen yaxshilik va biror narsani barpo qilayotganingda faqatgina imkoning doirasida, kuch va quvvating yetadigan darajada yaxshiliklarni barpo qila olasan. Agar yomonlik va buzish bilan shugʻullansang, yomonliging haddidan oshadi va xarob qilishing tarqaladi.

Masalan: Kufr bir yomonlikdir, buzishdir, tasdiqlamaslikdir. Shu birgina gunoh oʻz ichiga butun koinotni haqorat qilishni, Allohning barcha ismlarini kamsitishni va butun insoniyatni yerga urishni oladi. Negaki xar bir mavjudotning oliy martabasi, ahamiyatli vazifasi bor. Chunki ular olamlarni tarbiya qilib turgan zotning xabarlari, bitilgan maktublari va u Zotning pokligini koʻrsatgan oynalari va xizmatchi xodimlaridir. Kufr esa ularni bu vazifalardan, xizmatlardan va oliy martabalaridan tushirib, ma'nosizlik va tasodifan paydo boʻldi degan xurofotgacha tubanlashtirib, zavol topish va ayriliq zarbalari bilan tez buzilib ketadigan oʻtkinchi moddalarga va ahamiyatsizlik, qiymatsizlik, hechlik martabasiga tushiradi. Shu bilan birga butun koinotda va mavjudotda naqshlari va jilvalari va jamollari koʻringan Allohning ismlarini inkor qilib kamsitadi.

Allohning barcha muqaddas ismlarining jilvalarini goʻzal ravishda e'lon qilgan hikmatli she'riy qasidasi va boqiy daraxtning tuzilishini oʻz ichida jamlagan urugʻ kabi ilohiy qudratning yaqqol moʻ'jizasi, ulkan va buyuk omonat mas'uliyatini olgan vaqti - yer, osmon, togʻlardan ustun boʻlgan va farishtalarning darajasidan ham oʻtgan, yer yuzining xalifasi martabasiga chiqqan insonni eng past xayvondan ham pastga tushirib, yanada zaif, ojiz, faqir darajasiga tushiradi. Va ma'nosiz, aralash-quralash, tez buziladigan bir oddiy yozuv taxtasiga aylantirib qoʻyadi.

Xulosa: Insonni yomonlikka boshlaydigan nafsi ammora buzgʻunchilik va yomonlik qilishda chek chegarasi yoʻq jinoyat qila oladi, lekin ijod-qurishda va yaxshilik qilishda quvvati juda oz, kichikdir. Masalan, bir uyni bir kunda buza oladi, yuz kunda qurolmaydi. Agar "menligi"ni tashlab, yaxshilik va bunyod qilishda Allohdan yordam soʻrasa, yomonlik va buzgʻunchilikdan va nafsga boʻysunishdan voz kechsa, tavba qilib Unga toʻligʻicha qul boʻlsa,

oyatining siriga sazovor boʻladi. Uning cheksiz yomonlik qobiliyatlari, cheksiz yaxshilik qobiliyatlariga aylanadi. Ahsani taqvim - eng goʻzal suratda yaratilgan darajasiga yetadi, a'loi illiyin - eng oliy darajaga chiqadi.

Xullas, ey gʻaflatda yurgan inson! Allohning fazl va karamiga qara! Insonning yaxshilik va yomonliklarini yozuvchi farishtalar bir gunohingni ming deb yozish, bir savobni bitta qilib yozish yoki umuman yozmaslik adolatdan boʻladi. Lekin ular bir gunohni bitta qilib yozadi, bir savobni oʻn, ba'zan yetmish, ba'zan yetti yuz, ba'zan yetti ming qilib yozadi. Bu sirga binoan, daxshatli Jahannamga kirish gunohlar uchun jazo ekanini, ayni adolat ekanini bil! Lekin jannatga kirish esa faqatgina Allohning fazlidandir.

Ikkinchi hikmat: Insonda ikki tomon bor: Biri "menlik" jihatidan dunyoviy hayotga tegishli. Ikkinchisi qullik jihatidan oxiratga qaraydi. Birinchi jihatdan bechora bir maxluq boʻlib, bir soch tolasichalik erk, ixtiyor degan boyligi bor. Iqtidori juda oz narsaga yetadigan, hayoti puflansa oʻchadigan sham misoli, umri chaqmoq singari tez oʻtadigan, jismi esa tez chirib ketadigan kichik bir borliqdir. Shu holida butun olamdagi xilma xil maxluqotlarning son sanoqsiz aʻzolari ichida nozik, zaif bir vakil hisoblanadi.

Ikkinchi jihatdan esa, ayniqsa ibodat qilishga sabab boʻlgan ojizligi va faqirligi jihatidagi tutgan oʻrni nihoyatda kattadir. Uning juda katta ahamiyati bor. Chunki hamma narsani hikmat bilan qiladigan Fotiri Hakiym insonning ma'naviy mohiyatida cheksiz ojizlik va hadsiz faqirlikni joylashtirgan. Nega deganda, qudrati va boyligi nihoyasiz boʻlgan Zotni hamisha koʻrsatib turadigan oyna boʻlishi uchun.

Ha, inson bir uruqqa oʻxshaydi. U uruqqa Allohning qudratidan muhim ma'naviy jihozlar berilib, uning hayoti qiymatli, taqdirdan oʻlchangan nozik dasturlar joylashtirilgan. Maqsad, tuproq ostida koʻkarib, tor olamdan, keng olamga chiqib, Yaratuvchi Xoliqidan iste'dod tili bir daraxt boʻlishni soʻrab, oʻziga munosib kamol topsin. Agar u urugʻ ma'naviy jihozlarni suiste'mol qilsa, ya'ni tuproq ostidagi zararli moddalar bilan oziqlansa, u yerda, qisqa muddatda chirib ketadi. Agar فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى oyatining yaratilish qonunlariga boʻysunib, ma'naviy jihozlarini chiroyli tarzda ishlatsa, u yerdan chiqib, mevali daraxt boʻladi. Kichkina urugʻligi va ma'naviy ruhi buyuk bir daraxt degan katta haqiqatga aylanadi.

Aynan shuning kabi, insonning mohiyatiga kuchli ma'naviy jihozlar va oʻlchangan nozik dasturlar omonat qilib berilgan. Agar inson shu tor yer yuzida, dunyoviy hayot tuprogʻi ostida oʻsha ma'naviy jihozlarini nafsning havaslariga sarf etsa, aynigan urugʻ kabi bir kichik lazzat uchun qisqa bir umrda, tor bir yerda va siqilgan bir holda chirib buzilib, ma'naviy javobgarligini baxtiqaro ruhiga yuklab, bu dunyodan koʻchib ketadi.

Agar u iste'dod urugʻini Islomiyat suvi bilan, iymon nuri bilan, ibodat tuprogʻida tarbiyalab, Qur'onning buyruqlariga boʻysunib, ma'naviy jihozlarini haqiqiy maqsadlarga yoʻnaltirsa, albatta qabr va oxiratda oʻsib chiqib, Jannatda cheksiz ne'matlarga sabab boʻladi. Shu tariqa boqiy daraxtning qiymatdor bir urugʻi va bu koinot daraxtining muborak va munavvar bir mevasi boʻladi.

Haqiqiy taraqqiyot insonga berilgan qalb, sir, ruh, aql, hatto xayol va boshqa his-tuygʻularni abadiy hayotga yoʻnaltirishdir. Ularning har birini oʻz maxsus ibodati bilan mashgʻul qildirishdir. Zalolatda yurganlar dunyoviy hayotga shoʻngʻib, kayfu safoning hatto eng tubanini totishni taraqqiy deb hisoblashadi. Va bu yoʻlda inson butun hissiyotlari, qalb va aqlini nafsiga qul qilib bersa, u hisoblagan taraqqiy emas, tanazzul boʻladi.

Bu haqiqatni bir tushda koʻrdim:

Men katta bir shaharga kiribman. Qarasam, u shaharda katta saroylar bor ekan. Ba'zi saroylarning eshigiga boqdim, gʻoyat shodiyona, qiziq teatr kabi diqqat e'tiborni jalb qilyapti. Odamni oʻziga tortadigan jozibadorligi bor edi. E'tibor bersam, saroyning xoʻjayini ostonaga kelib, it bilan oʻynyapti. Ayollar begonalar bilan shirin suhbatlar quryapti. Kap katta qizlar yosh bolalarni oʻynini uyushtiryapti. Darvozabon esa ularga qoʻmondonlik qilayotgandak holatda. Shunda men, ulkan saroyning ichkarisi boʻm-boʻsh, kerakli vazifalar bajarilmay qolganini, axloqlari tubanlashgani bois ostonada bu suratni olishganini tushundim.

U yerdan ketib, yana bir katta saroyga duch keldim. Eshik tagida yotgan vafodor it, ogʻir bosiq bir darvozabon va osoyishtalik hukmronligini koʻrdim. Qiziqishim uygʻondi. Nima uchun narigi unday, bu bunday, dedim. Ichkariga kirdim. Qarasam, ichkarida shodiyona. Uyning xar bir qavatida saroydagilar oʻzlarining turli tuman muhim vazifalari bilan mashgʻul.

Birinchi qavatdagi odamlar saroyni boshqarayapti. Ust qavatdagi xonada qizlar, bolalar dars olishmoqda. Keyingi qavatda ayollar nozik kashtalarga, goʻzal naqshlar solish bilan mashgʻul. Eng yuqorida xoʻjayin xalqning osoyishtaligini ta'minlash uchun podshoh bilan gaplashyapti, oʻzini kamoloti va taraqqiyoti uchun zarur ishlar bilan band ekanini koʻrdim. Men ularga koʻrinmaganim uchun "Mumkin emas" demadilar, bemalol yura oldim. Soʻngra chiqib qaradim. Shaharning har tarafida shu kabi ikki turdagi saroylar bor edi. Soʻrasam, "Tashi shodiyona, ichkarisi boʻsh saroylar kofirlarning kattalari va zalolat ahllariga qarashli. Boshqalari esa nomusli musulmon olimlariniki", deyishdi. Soʻng bir chetda bir saroyga duch keldim. Ustida "Said" ismini koʻrdim. Qiziqib, qattiqroq diqqat qildim. Ustida suratimni koʻrayotgandek boʻldim. Kamoli taajjubdan baqirib, aqlim joyiga keldi, uygʻondim.

Endi senga bu tushimning ta'birini aytaman. Alloh xayrli qilsin.

Shahar - ijtimoiy hayot va insoniyatning madaniyat shahridir. Saroylarning xar biri bir insondir. Saroy ahli esa insondagi koʻz, quloq, qalb, sir, ruh, aql kabi tuygʻular, nafsu havo, xohish va jahl kabi xissiyotlardir. Hamma insonda xar bir hissiyotning oʻziga xos ibodatlari bor. Xilma hil lazzatlari, azoblari bor. Nafs va havo, xohish va jahl bir darvozabon va it hisoblanadi. Hissiyotlarni nafs va havoga boʻyinsundirib, asl vazifalarini unuttirish, albatta tanazzul hisoblanadi, taraqqiy emas. Boshqa jihatlarni sen ta'bir qil.

Uchinchi xikmat: Inson harakat va amallar nuqtai nazaridan zaif bir hayvon, ojiz maxluqdir. Uning tasarrufi qoʻlini uzatsa yetadigan darajadadir. Hatto insonga boʻysundirilgan uy hayvonlari ham insonning zaifligi va ojizligi va tanballigidan oz bir hissa olgan. Yovvoyi turdoshlariga qiyos qilinsa, katta farq koʻrinadi (echki va yovvoyi echki, hoʻkiz bilan yovvoyi hoʻkiz kabi). Lekin inson harakati, duosi va soʻragan narsalaring berilishi jihatidan dunyo mehmonxonasida aziz bir yoʻlchidir. Va shunday bir nihoyatsiz rahmat xazinalarini unga ochgan karamli, saxiy Zotning mehmonidir. U zot insonga oʻzining koʻplab ajoyib maxluqlarini va xodimlarini boʻysundirib qoʻygan. Va u mehmonning koʻrib, aylanib, foydalanishi uchun katta bir doira ochgan. U doiraning kengligi - koʻz koʻrgan va xayol yetgan yerga qadar keng va uzun.

Agar inson "menligi"ga tayanib dunyoviy hayotni asosiy maqsad qilib tirikchilik dardida va vaqtinchalik ba'zi lazzatlar uchun ishlasa, gʻoyat tor doira ichida qolib ketadi. Unga berilgan barcha moddiy-ma'naviy jihozlar va asboblar va tuygʻular undan shikoyat qilib, maxshargohga uning ziyoniga guvohlik beradi. Va da'vogar boʻlishadi. Agar inson oʻzini mehmon deb bilib, uni mehmon qilgan Zoti Kariymning izni doirasida umrini oʻtkazsa, abadiy hayotni qozonishga harakat qiladi, dam olishga chiqib, istirohat etadi. Natijada eng yuksak daraja boʻlgan a'loyi illiyinga etadi. Hamda insonga berilgan butun jihozlar va asboblar undan mamnun boʻlib, oxiratda uning foydasiga guvohlik beradi.

Insonning barcha aj٦ٍۙjihozlari faqat bu dunyo uchun berilmagan, balki juda ahamiyatli boqiy hayot uchun berilgan. Chunki insonni hayvonga solishtirsak, u ma'naviy qurollar borasida juda boydir. Hayvondan ming marta ortiq. Lazzatlanish va hayot kechirishida yuz daraja pastda. Chunki olgan xar lazzatida bir azob izi bor. Oʻtmishdan qolgan alamlar va kelajakdan kelgan qoʻrquvlar uni qiynaydi. Olayotgan lazzatning tugab qolish alami uning zavqlarini toʻxtatadi. Lekin hayvon unday emas. Alamsiz lazzat, gʻam-gʻussasiz zavq oladi. Na oʻtgan zamonning alamlari uni xafa qiladi na kelajak qoʻrquvlari uni qoʻrqitadi. Rohatda yashaydi, yotadi, Xoliqiga shukr qiladi.

Demak, ahsani taqvim suratida yaratilgan, sarmoya jihatidan yuz daraja hayvondan yuksak boʻlgani inson, dunyoviy hayotga butun fikri bilan shoʻngʻisa, chumchuqdan ham yuz marta pastga tushadi. Boshqa joyda bir misol bilan bu haqiqatni bayon etgan edim. Munosabat keldi, yana oʻsha misolni takrolayman.

Bir odam bir xizmatkoriga oʻn oltin berib, "Maxsus bir gazlamadan bir dona koʻylak tiktir", deydi. Ikkinchisiga ming oltin berib, ba'zi narsalar yozilgan bir maktubni uning choʻntagiga solib, bir bozorga yuboradi. Avvalgi xizmatkor oʻn oltin bilan oliy gazlamadan mukammal bir koʻylak oladi. Ikkinchi xizmatkor devonalik qilib, avvalgi xizmatkorga qarab, choʻntagiga solib qoʻyilgan hisob maktubini oʻqimasdan bir doʻkonchiga ming oltin berib, bir dona koʻylak berishini soʻraydi, insofsiz doʻkonchi ham chirigan gazlamadan bir dona koʻylak beradi. Bu badbaxt xizmatkor xoʻjayinining huzuriga keladi. Va qattiq bir jazo koʻrib, dahshatli azob chekdi. Xullas, aqli bor odam biladiki, ikkinchi xizmatkorga ming oltin bir dona koʻylak olish uchun emas, balki muhim bir tijorat uchun berilgan.

Aynan shuning kabi, insondagi ma'naviy jihozlar va insoniy tuygʻularning har biri hayvonnikidan yuz marta koʻp. Masalan, insonning goʻzallikni koʻradigan koʻzi, taomlarning ta'mlarini ajratadigan ta'm bilish hissi va haqiqatni ajratadigan aqli, komillikka intilib etadigan qalbi va boshqa jihozlari qayoqdayu, hayvonning juda oddiy qobiliyati qayoqda?! Hayvon bir yoqlama (maxsus ravishda u hayvonda xususiy bir jihoz) rivojlangan boʻladi. Biroq u rivojlanish uning oʻzigagina tegishli boʻladi.