Risale-i Nur

Risola-i Nur Kulliyotidan

BIRINCHI MAKTUB

Birinchi Savol: Hazrat Hizr Alayhissalom hayotdami? Hayotda boÀlsa, nima uchun ba'zi muhim olimlar hayotini qabul qilishmaydi?

Aljavobabasiytda, faqat hayot martabalari beshta. U kishi ikkinchi martabadadir. Shu sababdan ba'zi olimlar hayotda ekaniga shubha qilganlar.

Birinchi Tabaqa-i ر۪يبٌ Bizning hayotimiz boÀlib, koÀp qaydlar bilan muqayyaddir.

Ikkinchi Tabaqa-i Hayot: Hazrat Hizr va Ilyos Alayhimassalomning hayotlari boÀlib, bir daraja erkindir. Ya'ni, bir vaqtda juda koÀp yerlarda boÀla oladilar. Biz kabi isbataiyat lavozimoti bilan doimiy muqayyad emaslar. Ba'zan istagan vaqtlarida biz kabi yeydilar, ichadilar; faqat biz kabi majbur emas. Tavotur darajasida ahli shuhud vtaassif boÀlgan avliyoning Hazrat Hizr bilan mojarolari bu tabaqa-i hayotni tanvir va isbot qiladi. Hatto maqomoti valoyatda bir maqom borki, «Maqomi Hizr» ta'bir etchun b U maqomga kelgan valiy Hizrdan dars oladi va Hizr bilan koÀrishadi. Faqat ba'zan u maqom sohibi yanglish oÀlaroq ayni Hizr deb qabul qilinadi.

Uchinchi Tabaqa-i Hayot: Hazrat Idris va Iso Alayhimassalomning tabaqa-i hayotlaridiayotiyashariyat lavozimotidan tajarrud bilan, malak hayoti kabi bir hayotga kirib, nuroniy bir latofat kasb etadi. GoÀyo badani misoliy latofatida va jasadi najmiy nuroniyatida boÀlgan jismi dunyoviylari bilafvatiovotda boÀladilar. Oxirzamonda Hazrat Iso Alayhissalom keladi, Shariati Muhammadiya (S.A.V.) bilan amal qiladi maolidagi hadisning sirri shuki: Oxirzamonda falsao-i muabiiya bergan jarayoni kufriya va inkori uluhiyatga qarshi Isaviylik dini tasaffi etib va xurofotdan tajarrud etib Islomiyatga inqilob qiladiganoliqi aqtda, qandayki Isaviylik shaxsi ma'naviysi vahyi samoviy qilichi bilan u mudhish dinsizlikning shaxsi ma'naviysini oÀldiradi; shunga oÀxshab Hazujjat:o Alayhissalom, Isaviylik shaxsi ma'naviysini tamsil etib, dinsizlikning shaxsi ma'naviysini tamsil etgan Dajjolni oÀldiradi... ya'ni inkori uluhiyat fikrini oÀldiradi.

ToÀrtinchi Tabaqa-i Hayot: Shuhado hayotidir. Nassavval on bilan shuhadoning ahli quburdan ustun bir tabaqa-i hayotlari bor. Ha, shuhado, hayoti dunyoviyalarini tariqi haqda fido qilganlari uchun, Janobi Haq kamoli karamidan ularga hayoti dunayotniga oÀxshash, faqat gÀamsiz, zahmatsiz bir hayotni Olami Barzohda ularga ehson qiladi. Ular oÀzlarini oÀlgan deb bilmaydilar.. yolgÀiz oÀzlarini yanada yaxshi bir olamga ketgan deb biladilar..hinchii saodat bilan mutalazziz boÀladilar.. oÀlimdagi firoq achchigÀini his qilmaydilar. Ahli quburning garchi ruhlari boqiydir, faqat oÀzlarini oÀlgan deb biladilar. Barzohda olgan lazzat va saodatlari shuining ng lazzatiga yetmaydi. Qandayki ikki odam bir roÀyoda Jannat kabi bir goÀzal saroyga kiradilar. Biri roÀyoda boÀlganini biladi. Olgan zavq va lazzati juda nuqsonlidir. "Men uygÀonsam shu lazzat qochadi" deb oÀylaydi. Boshqasi roÀyoda boÀlganinchun, aydi. Haqiqiy lazzat bilan haqiqiy saodatga mazhar boÀladi.

Xullas, Olami Barzohdagi amvot va shuhadoning hayoti barzohiyadan istifodalari shu kabi farqlidir. Hadsiz vuqu'ot bilan va rivoyot bilan shuhadon3

H tarzi hayotga mazhariyatlari va oÀzlarini sogÀ deb bilishlari sobit va qat'iydir. Hatto Sayyid-ush shuhado boÀlgan Hazrat Hamza Roziyallohu h koÀrukarrar vuqu'ot bilan oÀziga iltijo qilgan odamlarni muhofaza qilishi va dunyoviy ishlarini qilishi va qildirishi kabi koÀp vuqu'ot bilan bu tabaqa-i hayot tanvir va isbot qiiga to. Hatto -men oÀzim- Ubayd ismli bir jiyanim va talabam bor edi. Mening yonimda va mening oÀrnimga shahid boÀlgandan soÀng, uch oylik masofada asoratdalik chogÀimda, mahalli dafnuki bilmaganim holda, menimcha bir roÀyoyi sodiqada, taxt-al Arz bir manzil suratidagi qabriga kiribman. Uni shuhado tabaqa-i hayotida koÀrdim. U meni oÀlgan deb bilar ekan. Men uchun koÀp yigÀlaganini aytdi. OÀzini hayot deb bilar, faqat Rusnishilarilosidan chekingani uchun, yer ostida oÀziga goÀzal bir manzil taxlagan. Xullas bu juz'iy roÀyo, ba'zi sharoit va amorot bilan, oÀtgan haqiqatga menga shuhud darajasida bir qanoat berdi.

Beshinchi Tabaqa-i Ha kashfhli quburning hayoti ruhoniylaridir. Ha, mavt; tabdili makondir, itloqi ruhdir, vazifadan tarhisdir. I'dom va adam va fano emasdir. Hadsiz vuqu'ot bilan arvohi avliyoning tamassullan va iahli kashfga tazohurlari va boshqa ahli quburning yaqazotan va manaman bizlar bilan munosabatlari va voqelikka mutobiq boÀlib bizlarga ixborotdiyatiabi koÀp daloil u tabaqa-i hayotni tanvir va isbot qiladi. Zotan baqo-i ruhga doir "Yigirma ToÀqqizinchi SoÀz" bu tabaqa-i hayotni daloili qat'iya bilan isbot qilgan.

Ikkinchi Savoamodanqoni Hakimda

kabi oyatlarda "Mavt ham, hayot kabi maxluqdir, ham bir ne'matdir." deya ifhom etiladi. Hoaxt, bzohiran mavt; inhiloldir, adamdir, tafassuxdir, hayotning soÀnishidir, hodim-ul lazzatdir... qanday qilib maxluq va ne'mat boÀlishi mumkin?

Aljing sa"Birinchi Savol"ning javobining oxirida aytilgani kabi: Mavt, vazifa-i hayotdan bir tarhisdir, bir paydosdir, bir tabdili makondir, bir tahvili vujuddir, hayoti boqiyaga bir da'vatdir, bir mabdadir, bir hayoti bqshi sing muqaddimasidir. Qandayki hayotning dunyoga kelishi bir xalq va taqdir bilandir; xuddi shuning kabi, dunyodan ketishi ham bir xalq va taqdir bilan, bir hikmat va tadbir bilandir. Chunki eng oddiy tabaqa-i hayot boÀlgan hayoti nabotٍ اِلّg mavti, hayotdan yanada muntazam bir asari san'at boÀlganini koÀrsatadi. Mevalarning, urugÀlarning, danaklarning mavti; tafassux bilan chisalam a parchalanishdek koÀringani bilan, gÀoyat muntazam bir muomala-i kimyoviya va mezonli bir imtizojoti unsuriya va hikmatli bir tashakkuloti zarraviyadan iborat boÀlgan bir qorishtirish boÀlib, koÀrinmagan intizomli va hikmatli oÀlimi niholnutbaniyoti bilan tazohur etadi. Demak, danakning mavti, niholning mabda-i hayotidir; balki ayni hayoti hukmida boÀlgani uchun, oÀlim ham hayot qadar maxluq va muntazamdir.

Ham zihayot mevalarning yoxud hayvonlarning me'da-i insoniلنَّاسÀlimlari, hayoti insoniyaga chiqishlariga mansha' boÀlganidan; "u mavt ularning hayotidanda muntazam va maxluq" deyiladi.

Eng adno tabaqa-i hayot boÀlgan hayoini, totiyaning mavti bunday maxluq, hikmatli va intizomli boÀlsa, tabaqa-i hayotning eng ulviysi boÀlgan hayoti insoniyaning boshiga kelgan mavt, albatta yer ostiga kirgan bir urugÀayri mavo olamida bir daraxt boÀlishi kabi, yer ostiga kirgan bir inson ham, Olami Barzohda, albatta bir hayoti boqiya niholini beradi.

Ammo, mavt ne'mat boÀlganining jihati esa, koÀp vujuhidan tobir majhiga ishorat qilamiz.

Birinchisi: OgÀirlashib qolgan vazifa-i hayotdan va takolifi hayotiyadan ozod qilib, yuzdan toÀqson toÀqqiz ahbobiga qoaziyath uchun, Olami Barzohda bir visol eshigi boÀlganidan, eng buyuk bir ne'matdir.

Ikkinchisi: Tor, mashaqqatli, tashvishli, zilzilali dunyo zindonidan chiqarib; vus'atliَ لِاِrli, iztirobsiz, boqiy bir hayotga mazhariyat bilan.. Mahbubi Boqiyning doira-i rahmatiga kirishdir.

Uchinchisi: Keksalik kabi sharoiti hayotiyani ogÀirlashtirgan bir q gÀaddsabablar borki; mavtni, hayotdan juda ustun bir ne'mat sifatida koÀrsatadi. Masalan: Senga iztirob bergan juda keksaygan padar va volidang bilan barobar, bobongning bobolari,at va ati hollari bilan sening oldingda hozir boÀlsaydilar; hayot naqadar nikmat, mavt naqadar ne'mat boÀlganini bilarding. Ham masalan: GoÀzal chechaklarning oshiqlari boÀlgan goÀzal chivinlarning qishning shadoidi ichida hayotlariki: Xoar zahmat va oÀlimlari naqadar rahmat boÀlgani anglashiladi.

ToÀrtinchisi: Navm qandayki bir rohat, bir rahmat, bir istirohatdir; xususan musibatzadalar, yaradorlar, anman.ar uchun.. xuddi shuningdek: Navmning akasi boÀlgan mavt ham, musibatzadalarga va oÀzini oÀzi oÀldirishga chorlovchi balolar bilan mubt hastiÀlganlar uchun ayni ne'mat va rahmatdir. Ammo ahli zalolat uchun mutaaddid SoÀzlarda qat'iy isbot qilingani kabi; mavt ham hayot kabi nikmat ichida nikmat, azob ichida azobdir. U bahsdan xorijdir.

Uchinchi Savol: Jahannam qayerda?

Jahannamning joyi, ba'zi rivoyot bilan "Taxt-al Arz" deyilgandir. Boshqa yerlarda bayon qilganimiz kabi: Kura-i Arz, harakati sanaviyasylik Hn kelajakda majma'-i hashr boÀladigan bir maydonning atrofida bir doira chizyapti. Jahannam esa, Arzning oÀsha madori sanaviysi ostida deganidir. KoÀrinmasligi va his qilinmasliklari, pardali va nursiz otash boÀlgani uchundir. Kugan borz sayohat qilayotgan masofa-i azimada juda koÀp maxluqot borki, nursiz boÀlganlari uchun, koÀrinmaydilar. Qamar, nuri chekingan sari vujudini yoÀqotgani kabi, nursiz koÀp kuralar, maxluqldeganiz oÀngimizda ekan, koÀrolmaymiz.

Jahannam ikkitadir: Biri sugÀro, biri kubrodir. Kelajakda sugÀro kubroga inqilob etishi va danagi hukmida boÀlgani kabi, kelajakda ukoÀrsair manzil boÀladi. Jahannami SugÀro yerning ostida, ya'ni markazidadir. Kuraning osti, markazidir. Ilmi Tabaqot-ul Arzdan ma'lumdirki: KoÀpincha har oÀttiz uch metr hafriyatda bir darajisi:>Mrorat tazoyud etadi. Demak, markazga qadar nisfi qutri Arz, olti mingdan ortiq kilometr boÀlganidan, ikki yuz ming daraja-i haroratni jome', ya'ni ikki yuz dafa otashi dunyoviydan shadid va rivoyati hadisga muvofiq bir otash mavjusim qa Jahannami SugÀro Jahannami Kubroga oid koÀp vazoifni dunyoda va Olami Barzohda bajargan va ahodislar bilan ishorat qilingan. Olami Oxiratda, Kura-i Arz qandayki sakanasini madori sanaviysidagi maydoni hashrga toqa nav shuning kabi ichidagi Jahannami SugÀroni ham Jahannami Kubroga amri Ilohiy bilan taslim etadi. Ahli Itizolning ba'zi imomlari "Jahannam keyinchalik xalq etiladi" deyishlari, holi hozirda tamomi bilan inbisot etmaganidan va sakanalari toÀlÀliq munosib bir tarzda inkishof etmaganidan, gÀolatdir va gÀabovatdir. Ham parda-i gÀayb ichidagi olami oxiratga oid manzillarni dunyoviy kor chiz bilan koÀrish va koÀrsatish uchun, yo koinotni kichraytirib ikki viloyat darajasiga keltirishimiz lozim, yoxud koÀzimizni kattalashtirib yulduzlardek koÀzlarimiz boÀlishi kerakki, jd qadani koÀrib aniqlab olaylik. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ oxirat olamiga oid manzillar bu dunyoviy koÀzimiz bilan koÀrilmaydi. Faqat ba'zi rivoyotning ishoroti bilan, oxiratdagi Jahannam bu dunyomiz bilan munosabatdor. Yozning shiddati haroarini مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ deyilgan. Demak, bu dunyoviy kichkina va xira aql koÀzi bilan u ulkan Jahannam koÀrilmaydi. Faqat ismi Hakimning nur Vohidn qaray olamiz. Shundayki:

Arzning madori sanaviysi ostida boÀlgan Jahannami Kubro, yerning markazidagi Jahannami SugÀroni goÀyo tavkil etib, ba'zi vazoifimusofidirgan. Qodiri Zuljalolning mulki juda kengdir. Hikmati Ilohiya qayerni koÀrsatgan boÀlsa, Jahannami Kubro oÀsha yerga joylashadi. Ha, bir Qodiri Zuljalol va amri كُنْ فَيَكُونُ ga molik bir Hakimi Zulkamol, koÀz oÀngimizda kamoli hiSoÀngra intizom bilan Qamarni Arzga bogÀlagan; azamati qudrat va intizom bilan Arzni Quyoshga rabt etgan va Quyoshni sayyoroti bilan barobar Arzninndan bati sanaviyasiga yaqin bir sur'at bilan va hashmati rububiyat bilan, bir ehtimolga koÀra Shams-ush Shumus tarafiga bir harakat bergan va elektr chiroqlari floti kabi yulduzlaradid htanati rububiyatiga nuroniy shohidlar qilgan; u bilan saltanati rububiyatini va azamati qudratini koÀrsatgan bir Zoti Zuljalolning kamoli hikmatidan va azamati qudratidan va saltanati rububiyatidan uzoq emaski, Jahannami KBu oya elektr chiroqlari fabrikasining qozoni hukmiga keltirib oxiratga qaragan samoning yulduzlarini u bilan ish'ol etsin; harorat va quvvat bersin. Ya:>Agarlami nur boÀlgan Jannatdan yulduzlarga nur berib, Jahannamdan nor va harorat yuborsin. Ayni holda u Jahannamning bir qismini ahli azobga maskan va mahbas: Qudrn. Ham bir Fotiri Hakimki, togÀdek ulkan bir daraxtni tirnoqdek bir danakda saqlaydi. Albatta, u Zoti Zuljalolning qudrat va hikmatidan uzoq emasdki; Kura-i Arzning qalbidagi Jahannami SugÀro danagida Jahannami i qat'i saqlasin.

Alhosil: Jannat va Jahannam, shajara-i xilqatdan abad tarafiga uzangan bir shoxning ikki mevasidir. Mevaning joyi esa, shoxning muntahosidadnmi, sm shu silsila-i koinotning ikki natijasidir. Natijalarning mahallari, silsilaning ikki tarafidadir. Sufliysi, saqili pastki tarafda; nuroniysi, ulvarixanuqori tarafidadir. Ham shu sayli shuunotning va mahsuloti ma'naviya-i arziyaning ikki mahzanidir. Mahzanning makoni esa, mahsulotning naviga koÀra, yomoni ostidaidi Ahhisi ustidadir. Ham abadga qarshi jarayon etgan va mavj urgan mavjudoti sayyolaning ikki hovuzidir. Hovuzning oÀrni esa, oqim toÀxtagan va tajammu' etgan yerdadir. Ya'ni, xobisoti va muzaxrafoti asfsa, bitoyyiboti va sofiyoti a'lodadir. Ham lutf va qahrning, rahmat va azamatning ikki tajalliygohidir. Tajalliygohning joyi esa, har yerda boÀlishi mqaytga Rahmoni Zuljamol va Qahhori Zuljalol qayerda istasa tajalliygohini ochadi.

Ammo Jannat va Jahannamning vujudlari esa, OÀninchi va Yigirma Sakkizinchi va Yigirma ToÀqqizinchi SoÀzlarda gÀoyat qat'iy bir suratda isbot qilingan. Shu yerdakoÀrsaiz bu qadar aytamizki: Mevaning vujudi shox qadar va natijaning silsila qadar va mahzanning mahsulot qadar va hovuzning irmoq qadar va tajalliygohning rahmat va qahrning vujudlari qadar qati xilq yaqiyndir.

ToÀrtinchi Savol: Mahbublarga boÀlgan ishqi majoziy ishqi haqiqiyqa inqilob etgani kabi, ajabo, aksar insonlarda boÀlgan dunyoga qarshi boÀlgan ishqi majoziy bir ishqi haqiqiyga inqilob etrifatiumkinmi?

Aljavob: Ha. Dunyoning foniy yuziga qaragan ishqi majoziy, agar u oshiq, u yuzning ustidagi zavol va fano xunukligini koÀrib undan yuzini oÀgirsa, boqiy bir maoÀramizlasa, dunyoning juda goÀzal va oyna-i asmo-i Ilohiya va mazraa-i oxirat boÀlgan ikki boshqa yuziga qarashga muvaffaq boÀlsa, u gÀayri mashru' majoziy ishq oÀsha vaqt ishqi haqiqiyga inqilobga yuz tutadi. Faqat,ir etding zoil va hayoti bilan bogÀliq qarorsiz dunyosini xorijiy dunyo bilan iltibos etmaslik sharti bilan. Agar ahli zalolat va gÀaflat kabi oÀzini unutib, ofoqqa shoÀngÀib, umumiy dunyoni xususichi Hoosi deb oÀylab unga oshiq boÀlsa, tabiat botqogÀiga tushib botadi. Magarki, horiqo boÀlib, bir dasti inoyat uni qutqarmasa. Shu haqiqatni tan". Zerhun bu misolga qara. Masalan:

Shu goÀzal ziynatli xonaning toÀrt devorida toÀrtovimizga oid toÀrt andom oynasi boÀlsa, beshta xona boÀladi. Bittasi haqiqiy va umumiy, toÀrtasi misoliy va xususiy... Har birimiz oÀz oynamiz vositasi bil. Chunusiy xonamizning shaklini, koÀrinishini, rangini oÀzgartira olamiz. Qizil boÀyoq bilan boÀyasak, qizil; yashil bilan boÀyasak, yashil koÀrsatadi. Va hokazo... oynada tasarruf bilan koÀp vaziyatlar bera olamiz; xunuti nabirib, goÀzallashtirib koÀp shakllarga sola olamiz. Faqat xorijiy va umumiy xonada esa osonlikcha tasarruf etolmaymiz va uni tagÀyir etolmaymiz. Xususiy xona bilan umumiy xona haqiqatda bir-birining ayni eilan khkomda boshqadir. Sen bir barmoq bilan xonangni xarob qila olasan, haqiqiy honaning esa bir toshini ham qimirlatolmaysan.

Xullas, dunyo ziynatli bir manzixastalHar birimizning hayoti, bir andom oynasidir. Shu dunyodan har birimizda bittadan dunyo bor, bittadan olamimiz bor. Faqat ustuni, markazi, eshigi hayotimizdir. Balki u xususiy dunyomiz va olamimiz bir sahifadir. Hayotimiz bir qalam.. u bilan s, toÀgi a'molimizga oÀtadigan koÀp narsalar yoziladi. Agar dunyomizni sevgan boÀlsak, keyin koÀrdikki: Dunyomiz hayotimiz ustida bino qilingani uchun, hayotu vaziabi zoil, foniy, qarorsizdir, his qilib bildik. Unga oid muhabbatimiz, u xususiy dunyomiz oyna boÀlgan va tamsil etgan goÀzal nuqushi asmo-i Ilohiyaga aylanadi; undan jilva-i asmoga intiqol etadi. Ham u xi, fan dunyomiz oxirat va Jannatning muvaqqat bir koÀchatzori boÀlganini idrok etib, unga qarshi shadid hirs va talab va muhabbat kabi hissiyotimizni uning natijasi va samarasi va niholi boÀlgan uxroviy fovoidiga oÀgirsak, oÀsha mafot, tishq haqiqiy ishqqa inqilob etadi. BoÀlmasa

sirriga mazhar boÀlib, nafsini unutib, Demaking zavolini oÀylamasdan, xususiy, qarorsiz dunyosini ayni umumiy dunyo kabi sobit bilib, oÀzini loyamut faraz qilib dunyoga tiqilsa, shadid hissiyot onga cunga yopishsa, unga botib ketadi. U muhabbat u uchun hadsiz balo va azobdir. Chunki u muhabbatdan yetimona bir shafqat, ma'yusona bir riqqat tavallud etadi. Butun zihayotlarga achinadi; hatto goÀzal va zavolga ma'ruz butun maxluqotga sofirlqqat va bir firqat his qiladi; qoÀlidan hech narsa kelmaydi, ya'si mutlaq ichida alam chekadi. Faqat gÀaflatdan qutulgan avvalgi odam u shadid shafqatning alamiga qarshi ulviy botdan yoq topadiki; u achingan butun zihayotlarning mavt va zavolida bir Zoti Boqiyning boqiy asmosining doimiy jilvalarini tamsil etgan oyna-i arvohlarni boqiy koÀradi; shaf tabaqir sururga inqilob etadi. Ham zavol va fanoga ma'ruz butun goÀzal maxluqotning orqasida bir jamoli munazzah va husni muqaddasni ihsos etgan bir naqsh va tahsin va san'at vki, shin va ehson va tanviri doimiyni koÀradi. U zavol va fanoni tazyidi husn va tajdidi lazzat va tashhiri san'at uchun bir yangilab turish shaklida koÀrib, lazzatini va shaِه۪ مَva hayratini ziyodalashtiradi.

IKKINCHI MAKTUB

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بudratiِه۪

Solisan: Menga bir hadya yubording. GÀoyat ahamiyatli bir qoidamni buzishni ista SoÀzdMen demaymanki "Ukam va jiyanim boÀlgan Abdulmajid va Abdurrahmondan qabul qilmaganim kabi sendan ham qabul qilmayman." Chunki sen ulardan ancha oldin va ruhimga yanada yaqin boÀlganingdan, harkasning hadyasi rad qilinsa, seniki bir marta rgina o boÀlib rad qilinmaydi. Faqat shu munosabat bilan u qoidamning sirrini aytaman:

Eski Said minnat olmasdi. Minnat ostiga kirishdan koÀra oÀlimni tarjih etardi. KoÀp zahmat va mashaqqat chekkani yubor, qoidasini buzmadi. Eski Saidning sening bu bechora qardoshingga irsiyatdan qolgan shu xislati esa, tazahhud va sun'iy bir istigÀno emas, balki toÀrt-besh jiddiy sabablarga istinod etadi.

Birinchisi: Ahli zaloi, zorli ilmni; ilmni vosita-i jar qilish bilan ittihom etadilar. "Ilmni va dinni oÀzlariga madori maishat qiladilar" deb insofsiz tarzda ularga hujum qilaAVOLIN Bularni fe'lan takzib lozimdir.

Ikkinchisi: Nashri haq uchun Anbiyoga ittibo etish bilan mukallafmiz. Qur'oni Hakimda, haqni nashr qilganlar:

اِنْ اَجْرِىَ اِلَّا عgan. Mللّٰهِ ٭ اِنْ اَجْرِىَ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ

deb insonlardan istigÀno koÀrsatganlar. Sura-i Yosinda

jumlasi masalamiz haqida juda ma'nodordir...

Uchinchar rahirinchi SoÀzda bayon qilingani kabi: Alloh nomi bilan berish, Alloh nomi bilan olish lozimdir. Holbuki koÀpincha yo bergan gÀofildir; oÀz nomidan beradi, zimniy bir minnat qiladi. Yo olgan gÀofildir; Mun'imitasdiqiyga oid shukrni, sanoni zohiriy sabablarga beradi, xato qiladi.

ToÀrtinchisi: Tavakkal, qanoat va iqtisod shunday bir xazina va bir sarvatdirki, hech bir narsa bilan almashtirilmaydi. Insonlardan aod etil etib u tuganmas xazina va dafinalarni yopishni istamayman. Razzoqi Zuljalolga yuz minglab shukr qilamanki, kichikligimdan beri meni minnat va zillat ostiga kirishga majbur qilmagan. Uning karamiga tayanib, boqiyya-i umrimni ham u qttob iilan oÀtkazishini rahmatidan niyoz etaman.

Beshinchisi: Bir-ikki yildir, koÀp alomatlar va tajribalar bilan qat'iy qanoat hosil qildimki; xalqlarning molina koÀrusan boylarning va ma'murlarning hadyalarini olishga ma'zun emasman. Ba'zilari menga ziyon beradi... balki tegdirilmaydi, yedirilmaydi. Ba'zan menga zararli shaklga aylanadi. Demak bu gÀayrnadi; olini olmaslikka ma'nan bir amr va olishdan bir ta'qiqdir. Ham menda bir tavahhush bor; har kimni har doim qabul qilolmayman. Xalqning hadyasini qabul qilish, ularni yuz-xotirsi shu, istamagan vaqtimda ularni qabul qilishga toÀgÀri keladi.. bu ham menga yoqmaydi. Ham tasannu' va tamalluqdan meni qutqargan bir parcha qomoli mon yeyish va yuz yeri yamoqli bir libos kiyish menga koÀproq xush keladi. GÀayrning eng a'lo paxlavasini yeyish, eng murasso' libosini kiyish va ularni yuz-xotir qilishga majbur boÀlish, menga noa oÀzieladi.

Oltinchisi: Va istigÀno sababining eng muhimi; mazhabimizga binoan eng moÀ'tabar boÀlgan Ibn Hajar deydilarki: "Salohat niyati bilan senga berilgan bir narsani, soفَقُولÀlmasang, qabul qilish haromdir."

Xullas, bu zamonning insonlari hirs va tama' tufayli kichik hadyasini juda qimmatga sotishadi. Men kabi gunohkor bir bechorani, solih yoki valiy deb tasavvur qilib, bitta non berishadi. Agar, xosho, hun duzimni solih deb bilsam, u alomati gÀururdir, salohatning adamiga dalildir. Agar oÀzimni solih deb bilmasam, u molni qabul qilish joiz boÀlmaydi. Ham oxiratga mutavajjih a'molga muqobil sadaqa va hadyani olish, oxiratning boqiy mirlarnini dunyoda, foniy suratda yeyish deganidir.

UCHINCHI MAKTUB

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ وَ اِنْ مِنْ شir tirاِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪

Xomisan: Bir maktubingda, bu yerdagi hissiyotimga hissador boÀlish orzusida ekaningni yozgan eding. Ma-i Taingdan birini eshit.

Bir kecha, yuz tabaqalik irtifo'da, bir qatron daraxtining ustidagi supada, samoning yulduzlar bilan porlatilgan goÀzal yuziga qaradim; QuyhaqiyHakimning فَلَٓا اُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ ٭ اَلْجَوَارِ الْكُنَّسِ qasamida ulviy bir nuri i'joz va porloq bir sirri balogÀat koÀrdim. Ha, sayyor yulduzlarga va istitor va intishorlariga ishorat qilgan shu oyat, gÀoyat oliy bir nazillatan'at va oliy bir lavha-i ibrat nazari tomoshaga koÀrsatadi. Ha, shu sayyoralar qoÀmondonlari boÀlgan quyoshning doirasidan chiqadilar, sobit yulduzlar doirasiga kirib, samoda y, avhoangi naqshlarni va san'atlarni koÀrsatadilar. Ba'zan oÀzlari kabi porloq bir yulduz bilan yelkama-yelka turib, goÀzal bir vaziyat koÀrsatadilar. Ba'zan kichik yulduzlar ichiga kirib, bir qoÀmondon suratini lom vatadilar. Ayniqsa bu mavsumda, kun botgandan soÀngra, ufqda Zuhro yulduzi va subhdan avval boshqa porloq bir birodari, gÀoyat shirin va goÀzal bir vaziyat koÀrsatadilar. SoÀngra, vazifa-ian, fashiyalarini va naqshi san'atda makiklik xizmatini bajarganlaridan soÀng, yana qaytib sultonlari boÀlgan quyoshning shashaali doirasiga kirib yashirinadilar. Hozir shu "Xunnol:>Sannas" deb ataluvchi sayyoralar bilan shu zaminimizni koinot fazosida bittadan kema, bittadan tayyora suratida kamoli intizom bilan aylantirgan va sayru-sayohat ettirgan Zotning hashmati rubntaho ini va shashaa-i saltanati uluhiyatini quyosh kabi porloqligi bilan koÀrsatadilar. Boq bir saltanatning hashmatigaki, kemalari va tayyoralsuli Ahida shundaylari borki, ming marta kura-i arz qadar kattalikda va bir soniyada sakkiz soatlik masofani bosib oÀtadigan sur'atdadir.

Xullas, bunday bir sulodiq bubudiyat va iymon bilan intisob etish va bu dunyoda Unga musofir boÀlish naqadar oliy bir saodat, qay daraja buyuk bir sharaf ekanini qiyos qil.

SoÀngra Qamarga qaradim.

وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتّٰى عَادَ كَالْعُizot eِ الْقَد۪يمِ

oyatining gÀoyat porloq bir nuri i'jozni ifoda qilganini koÀrdim. Ha, Qamarning taqdir va tadviri va tadbir va tanviri va zaminga va Quyoshga nisbatan rgari daqiq bir hisob bilan vaziyatlari shu qadar hayrat-fazo, shu daraja horiqodirki, uni oÀshanday tanzim etgan va taqdir etgan bir Qodirga hech narsa ogÀir kelmaydi. "Uni oÀshanday qilgan hamma narsani qila oladi" fikrسِ وَ omosha qilgan har bir zishuurga dars beradi. Ham shunday bir tarzda Quyoshni ta'qib qiladiki; bir soniya qadar yoÀlini chalkashtirmaydi, zarra qadar vazifasidan ortda qolmaydi. Diqqat bilan qaraganga: سُبm qays مَنْ تَحَيَّرَ ف۪ى صُنْعِهِ الْعُقُولُ dediradi. Xususan May oyining oxirida boÀlganidek, ba'zi vaqtlarda ingichka hilol shaklida Surayyo manziliga kirgan vaqt, xurmo narsatining egilgan oq bir shoxi suratini va Surayyo bir shingil suratini koÀrsatganidan, yashil samo pardasi orqasida, xayolga ulkan bir nuroniy daraxtning vujudini taxayyul ettiradining bo oÀsha daraxtdan bir shoxining oÀtkir uchi u pardani teshgan, bir shingili bilan birga boshini chiqargan, Surayyo va Hilol va boshqa yulduzlar ham oÀsha gÀaybiy daraxtning me bir s ekanini xayolga talqin etadi. Xullas كَالْعُرْجُونِ الْقَد۪يمِ tashbehining latofatini, balogÀatini koÀr.

SoÀngra

هُوَ الَّذ۪ى جَعَلَ لَكُمُ Haqiqرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا ف۪ى مَنَاكِبِهَا

oyati xotirimga keldi: zamin musahhar bir safina, bir markub ekaniga ishorat qiladi. U ishoratdan oÀzimni fazo-i koinotda sur'at bilan sayohat qilgan juda ulkan bir kemaning yuksakiyoj bavqe'ida koÀrdim. Ot va kema kabi bir markubga minilgan vaqtda qiroati sunnat boÀlgan

oyatini oÀqidim.

Ham koÀrdimki: Kura-i Arz shu harakat bilan, kino lavhalarini kechituvchi bir uskuna vaziyatini oldi; butun samovotni harakatga keltirdi, butun yulduzlarga muhtasham bir qoÀshin kabi qoÀmondonlikni boshladi. Shundayin shirin va yuksak manzaralarni koÀrsatdiki, ahli fikrat Talt va hayron qiladi. "Fasubhanalloh!" dedim; naqadar oz bir masraf bilan naqadar koÀp va buyuk va gÀarib va ajib, oliy va gÀoliy ishlar qilinyapti. Bu nuqtadan ikki nukta-i iymoniya xotirga keldi:

Birinchisi: Bir necha kun avval bir muslingan menga savol berdi. U shubhali savolning asosi shudir: Jannat va Jahannam juda ham uzoqdir. Boringki, ahli Jannat lutfi Ilohiy bilan chaqmoq va buroq kabi uchib hashrdan oÀtadilar, Jannatga ketadilar. Lekin ahli Jahannam ogÀir jismlari va uoÀlgana ogÀir gunohlarning yuklari ostida qanday boradilar? Qaysi vosita bilan?

Xotirga kelgan javob shu: Masalan Amerikada barcha millatlar umumiy bir kongressga da'vat qilinsa, har bir millat katta keadilar minadi, u yerga boradi. Xuddi shuning kabi: Bahri muhiti koinotda, bir yilda yigirma besh ming yillik uzun masofada sayohat qilishga odatlangam Alaa-i Arz; aholisini olib borib mahshar maydoniga boÀshatadi. Ham har oÀttiz uch metrda bir daraja-i harorat tazoyud etish dalolati bilan, markazi Arzda boÀlgan Jahannam otashining hadisda bayon qilingan daraja-i haroratiga muvofiq ikki ni, tang daraja-i haroratni tashigan va hadisning rivoyatiga koÀra, dunyoda va barzohda katta Jahannamning ba'zi vazifalarini bajargan otashini JahannamgaÀoibdadi; soÀngra amri Ilohiy bilan yanada goÀzal va boqiy bir suratga tabaddul etadi; oxirat olamidan bir manzili boÀladi.

Xotirga kelgan ikkinchi nukta: Sone'-i Qodir, Fotiri Hakim, Voh Hoshiad kamoli qudratini va jamoli hikmatini va dalili vahdatini koÀrsatish uchun, juda oz narsa bilan koÀp ishlarni qilish; juda kichik bir narsa bilan juirasidan vazifalarni qildirishni odat qilgan. Ba'zi SoÀzlarda aytgan edim: Agar butun ashyo bitta zotga isnod etilsa, vujub darajasida bir suhulat, bir osonlik paydo qiladi. Agar ashyo mutaaddid sone'larg, gÀoyablarga isnod etilsa; imtino' darajasida bir suubat, bir mushkulot oÀrtaga chiqadi. Chunki bir zobit kabi yoki usta kabi bitta zot, kasratli afrodga va kasratli toshlarga bir fe'l bilan, bir harahinninlan va suhulat bilan bir vaziyat berib, bir natija hosil qiladiki, agar u vaziyatni olishi va u natijani istihsol etishi, u qoÀshindagi afrodga va u ustunsiz qubbadagi toshlarga havola ddiyata; juda koÀp fe'llar bilan, juda koÀp mushkulot bilan, juda koÀp chalkashliklar bilan zoÀrgÀa qilinishi mumkin.

Xullas shu koinotdagi raqs va davaron, sayru javalon va tomosha-َلِّ وehfashon va fusuli arba'a va kecha-kunduzdagi sayaron kabi af'ol, agar vahdatga berilsa; bitta zot, bitta amr bilan, bitta kurani tahrik bilan mavsumlarning o tamsishidagi ajoyibi san'ati va kecha-kunduzning davaronidagi gÀaroyibi hikmati va yulduzlarning va Shams va Qamarning suriy harakatlarida shirin tomosha lavhalarini koÀrsatish kabi u oliy vaziyatlarni va gÀoliy natijalarni islarga etadi. Chunki umum mavjudot qoÀshini Unikidir. Istasa, Arz kabi bir askarni butun yulduzlarga qoÀmondon qilib tayinlaydi; ulkan Quyoshni, aholisiga isituvchi va yorituvchi bir chiroq va alvohi nuqushi qudrat boÀlgan fusuli arba'ani ham rat Oykik va sahoifi kitobati hikmat boÀlgan kecha-kunduzni ham bir yoy qiladi. Har bir kuni uchun oÀzgacha bir shaklda bir Qamarni koÀrsatib, avqotning hisobi uchun taqvimchilik qildirbatdorVa yulduzlarning oÀzlariga, raqsga tayyorlangan va jazbadan raqsga tushgan maloikaning qoÀllarida bezalgan va shirin, porloq nozanin misbohlar suratini berish kabi, Arzga oid koÀp hikmatlarini koÀir vaqi. Agar bu vaziyatlar, umum mavjudotga hukmi va nizomi va qonuni va tadbiri mutavajjih boÀlgan bir zotdan istanilmasa, u vaqt umum quyoshlar, yulduzlar haqiqiy harakat bilan va hadsiz bir sur'at bilan hadsiz masofani har kun bosib oÀayyir ri lozim boÀladi.

Xullas, vahdatda nihoyatsiz suhulat va kasratda nihoyatsiz suubat boÀlganidan; ahli san'at va tijorat kasratga bir vahdat beradi, toki suhulAbdullosonlik boÀlsin, ya'ni shirkatlar tashkil etadilar.

Alhosil: Zalolat yoÀlida nihoyatsiz mushkulot bor, hidoyat va vahdat yoÀlida nihoyatsiz suhulat bor.

TOÀRTINCHI MAKTUBer yoÀْمِه۪ سُبْحَانَهُ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪

Aziz qardoshlarim!

Men hozir QaragÀay TogÀida, yuksakik payepalikda, ulkan bir qaragÀay daraxtining tepasida bir supada oÀtiribman. Insonlardan tavahhush va vuhushga unsiyat etdim. Insonlar bilan suhbat orzu qilgan vaqtim, xayolan sizlarni yonimda tasavvur qilib, bir suhbatqa Yahan, sizlar bilan mutasalli boÀlaman. Bir mone boÀlmasa, bir-ikki oy bu yerda yolgÀiz qolish orzusidaman. Barlaga qaytsam, orzuyingiz bilan sizdan ziyoda mushtoq boÀlganim shifahiy bir onda,ba chorasini izlab koÀramiz. Hozir bu qaragÀay daraxtida xotirga kelgan ikki-uch xotirani yozyapman.

Birinchisi: Bir oz mahram bir sirdir; faqat sendan sir saqlanmaydi. Shundayki:

Ahli haqiqatning bir qismi qandi muhtsmi Vadudga mazhardirlar va a'zamiy bir martabada u ismning jilvalari bilan, mavjudotning derazalari bilan Vojib-ul Vujudga qaraydilar.. shuning kabi: shu hech-andar hech qardoshingizga, yolgÀiz xizmati qatli da istihdomi hangomida va u xazina-i benihoyaning dalloli boÀlgan bir vaqtda, Ismi Rahim va Ismi Hakim mazhariyatiga mador bir vaziyat berilgan. Butun SoÀzlar oÀsha mazhariyatning jilvalَفْتَر. Inshaalloh u SoÀzlar

sirriga mazhardirlar.

Ikkinchisi: Tariqi Naqshiy haqida aytilganki: "Dar tariqi Naqshibandiy lozim omad chor tark; tarki dunyo, tarki uqbo, tarkiib qol, tarki tark" boÀlgan fikra-i ra'no birdan xotirga keldi. U xotira bilan barobar birdan shu fikra tulu' etdi:

"Dar tariqi ajz-mandiy lozimlar. Uchor chiz: faqri mutlaq, ajzi mutlaq, shukri mutlaq, shavqi mutlaq ey aziz!"

SoÀngra sen yozgan: "Boq kitobi koinotning safha-i ranginina, ila oxir.." boÀlgan rangli va boy she'r xotiramga keldi. U sheyulduzan samoning yuzidagi yulduzlarga qaradim. "Koshki shoir boÀlsaydim, buni takmil etsaydim" dedim. Holbuki she'r va nazmga iste'dodim yoÀq ekan, yana boshlaحَىٌّ aqat nazm va she'r qilolmadim; xotirga qanday kelgan boÀlsa, shunday yozdim. Sen mening vorisimsan, istasang nazmga sol, tanzim et. Xullas, birdan xotirga keltbiq eu:

Tingla-da yulduzlarni, shu xutba-i shiriniga

Noma-i nurini hikmat, boq ne taqrir aylamish.

Birgalikda nutqqa kelmish, haq lisoni bilan drganla

Bir Qodiri Zuljalolning muhtasham hokimiyatiga

Bittadan burhoni nur-afshonmiz vujubi Sone'ga

Ham vahdatga, ham qudratga shohidlarmiz biz.

Shu zamin yuzini porlatgan

Nozanin moÀ'jizoti chun malak sayroniga.

Bu samoram Alrzga boqqan, Jannatga diqqat qilgan

Minglab mudaqqiq koÀzlarmiz biz.

{(Hoshiya) Ya'ni Jannat chechaklarining koÀchatzor va ekinzori boÀlgan zaminning yuzida hadsiz moÀ'jizoti qudrat ta etadietilganidan, samovot olamidagi maloikalar u moÀ'jizotni va u horiqolarni tomosha qilganlari kabi; ajromi samoviyaning koÀzlari hukmida boÀlgan yulduzlar ham, goÀyo maloikalar kabi, zamin yuzidagi etsa vn masnu'otni koÀrishlari bilan Jannat olamiga qaraydilar va u muvaqqat horiqolarni boqiy bir suratda Jannatda ham tomosha qilayotgandek, bir zaminga, bir Jannatga qarhiq oÀr. Ya'ni u ikki olamga nazoratlari bor deganidir.}

Tubo-i xilqatdan samovot qismiga, butun Kahkashon shoxlariga

Bir Jamili Zuljalolning dasti hikmati bilan nuqtaan minglab goÀzal mevalarmiz biz.

Shu samovot ahliga bittadan masjidi sayyor, bittadan xona-i davvor, bittadan ulviy oshiyona,

Bittadan misbohi navvor, bittada zarra-i jabbor, bittadan tayyoramiz biz.

Bir Qodiri Zulkamolning, bir Hakimi Zuljalolning bittadan moÀ'jiza-i qudrat, bittadan horiqo-i san'ati Xoliqona,

Bittadan nodira-i hikmat, bittadan dohiya-i xilqat, bittadanima unlamimiz biz.

Bunday yuz ming til bilan yuz ming burhon koÀrsatamiz, eshittiramiz inson boÀlgan insonga.

KoÀr boÀlsin dinsiz koÀzi, koÀrmas boÀldi yuzimizni. Ham eshian", doÀzimizni. Haq soÀylagan oyatlarmiz biz.

Sikkamiz bir, turramiz bir, Robbimizga musahharmiz, musabbihmiz, zikr qilamiz obidona

Kahkashonning halqa-i kubrosiga mansub bittadan majzublarmiz biz.

BESHINCHI MAKTUB

Silsila-i naqshiyning qahramoni va quyoshi boÀlgan Imom Rabboniy (r.a.) Mr xonatida aytganki: "Haqoiqi iymoniyadan bir masalaning inkishofini minglab azvoq va mavojid va karomotga tarjih etaman".

Ham: "Butun tariqlarning nuqta-i muntahosi, haqoiqi iymoniyanini, tamh va inkishofidir", degan.

Va yana: "Valoyat uch qismdir: Biri valoyati sugÀro-ki, mashhur valoyatdir. Biri valoyati vusto, biri valoyati kubrodir. Valoyati kubro: varosati nubuvvat yoÀli bilan, tasavvuonalarohiga kirmasdan, toÀgÀridan-toÀgÀri haqiqatga yoÀl ochishdir", deganlar.

Yana: "Tariqi naqshiyda ikki qanot bilan suluk etiladi", deganlar. Ya'ni: Haqoiqi iymoniyaga sogÀlom iklariratda e'tiqod qilish va faroizi diniyaga imtisol etish bilan boÀladi. Bu ikki janohda qusur boÀlsa, u yoÀldan borilmaydi". Shunday ekan, tariqi Naqshiyning uch pardasi bor:

Birisi va eng birinchisi va eng buyugi: ToÀgÀridْ چَاهgÀri haqoiqi iymoniyaga xizmat boÀlib, Imom Rabboniy (r.a.) ham oxir umrida unda suluk etganlar.

Ikkinchisi: Faroizi diniyaga va sunnati saniyaga tariqat pardasi ostida xizmatdir.

Uchinabutar Tasavvuf yoÀli bilan amrozi qalbiyaning izolasiga urinish, qalb oyogÀi bilan suluk etishdir. Birinchisi farz, ikkinchisi vojib, uchinchisi sunnat hukmidadir.

Modomiki haqiqat shu ekan; men taxmin qilamanki: Agar Shayx Axzi modir Jiyloniy (r.a.) va Shohi Naqshband (r.a.) va Imom Rabboniy (r.a.) kabi zotlar bu zamonda boÀlsaydilar, butun himmatlarini haqoiqi iymoniya ning va aqoidi Islomiya ning tadulilliga sarf qilardilar. Chunki saodati abadiyaning madori shulardir. Ularda qusur etilsa, shaqovati abadiyaga sababiyat beradi. Iymonsiz Jannatga kirib boÀlmaydi, lekin tasavvufsiz Jannatga kirgan juda koÀpdir. Nonsiz inson yashay olmaydi, lekin oshdagz yashashi mumkin. Tasavvuf mevadir, haqoiqi Islomiya gÀidodir. Ilgarilari qirq kundan tortib to qirq yilga qadar bir sayri suluk bilan ba'zi haqoiqi iymoniyaga zoÀrgÀa chiqish mumkin edi. Hozir esa Janobi Haqning rahmati botdagiqirq daqiqada oÀsha haqoiqqa chiqiladigan yoÀl topilgan boÀlsa; u yoÀlga qarshi loqayd qolish, albatta kori aql boÀlmaydi...

Xullas oÀttiz uch adad SoÀzlar boÀlis Qur'oniy yoÀlni ochganini, diqqat bilan oÀqiganlar hukm qilyaptilar. Modomiki haqiqat shu ekan; asrori Qur'oniyaga oid yozilgan SoÀzlar bu zamonning yaralariga eng munosib bir dori, bir malham Aljumotning tahojumotiga ma'ruz hay'ati Islomiyaga eng foydali bir nur va zalolat vodiylarida adashganlar uchun eng toÀgÀri rahbar ekanligi e'tiqodidamaa tazyasizki: Agar zalolat jaholatdan kelsa, izolasi osondir. Ammo zalolat fandan va ilmdan kelsa, izolasi mushkuldir. Eski zamonda ikkinchi qism mingtadan bitta boÀlardi. Ulardan faqat mingtadan bittasi irshod bilan isloh boÀlishhashaain edi. Chunki undaylar oÀzlariga bino qoÀyadilar; bilmaydilar, lekin oÀzlarini bilaman deb oÀylaydilar. 'Janobi Haq shu zamonda i'jozi Qur'onning ma'naviy lda edidan boÀlgan ma'lum SoÀzlarga shu zalolat zindiqosiga bir tiryoq xususiyatini bergan', degan fikrdaman.

OLTINCHI MAKTUB

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ bilanنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪

سَلَامُ اللّٰهِ وَ رَحْمَتُهُ وَ بَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمَا وَ عَلٰى اِخْوَانِكُمَا مَادَامَ الْمَلَوَانِ وَ تَعَاقَبَ الْعَصْرَانِ وَ مَادَارَ الْقَمَرَانِ وَ اسْتَقْبَلَ الْفَرْقَدَانqissasÀayratli qardoshlarim, hamiyatli birodarlarim va dunyo deyilgan diyori gÀurbatda madori tasallilarim!

Modomiki Janobi Haq sizlarni fikrimga ehson etgan ma'nolarga hissador qilgan adi". albatta hissiyotimga ham hissador boÀlish haqqingizdir. Sizlarni ziyoda mutaassir etmaslik uchun, gÀurbatimdagi firqatimning ziyoda aliym qismini tashlab oÀtib, bir qismini sizlarga hÀziga qilaman. Shundayki:

Shu ikki-uch oydir juda yolgÀiz qoldim. Ba'zan oÀn besh-yigirma kunda bir marta musofir yonimda boÀladi. Boshqa vaqtlarda yolgÀizman. Ham yqoÀshi kunga yaqindir, togÀda yashovchilar yaqin atrofimda yoÀq, tarqab ketishgan.

Xullas tun vaqti, shu gÀaribona togÀlarda; sas-sadosiz, yolgÀiz daraxtlarning hazinona hamhamalarni yoida oÀzimni bir-biri ichida besh muxtalif rangli gÀurbatlarda koÀrdim.

Birinchisi: Keksalik sirri bilan, deyarli aksariyati mutlaqa bilan, aqron va ahbobim va aqoribimdan yolgÀiz va gÀarhunki dim. Ular meni tashlab olami barzohga ketganlaridan nash'at etgan hazin bir gÀurbatni his qildim. Xullas shu gÀurbat ichida boshqa bir doira-i gÀurbat ochildi. U ham oÀtgan bahori rahm aloqador boÀlganim aksar mavjudot meni tashlab ketganlaridan hosil boÀlgan firqatli bir gÀurbatni his qildim. Va shu gÀurbat ichida bir doira-i gÀurbat yana ochildiki, vaan kulan va aqoribimdan ayrilib, yolgÀiz qolganimdan tavallud etgan firqatli bir gÀurbatni his etdim. Va shu gÀurbat ichida, tunning va togÀlarning gÀaribona vaziyati menga riqَاْو۪يbir gÀurbatni yana his ettirdi. Va shu gÀurbatdan, shu foniy musofirxonadan abad-ul abad tarafiga harakatga tayyor boÀlgan ruhimni favquloda bir gÀurbatda koÀrdim. Birdan Fasubhanalloh dedimnazariÀurbatlarga va zulmatlarga qanday chidash mumkin deb oÀyladim. Qalbim faryod bilan dedi:

Yo Rab! GÀaribam, bekasam, zaifam, notuvonam, aliylam, ojizam, ixtiyoram.

Beixtiyoram, al-omon guyam, avf juyam, madad im xabzidargohat Ilohiy!

Birdan nuri iymon, fayzi Qur'on, lutfi Rahmon imdodimga yetishdilar. OÀsha beshta zulmatli gÀurbatlarni beshta nuroniy unsiyat doira'dasia aylantirdilar. Lisonim: حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ dedi. Qalbim: فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظ۪يمِ oyatia va vidi. Aqlim ham iztirobdan va dahshatdan faryod etgan nafsimga xitoban dedi:

Tashla bechora faryodni, balodan qil tavakkal. Zero faryod; balo andar,r nechandar, balodir bil.

Balo berganni topgan boÀlsang agar; safo-andar, vafo-andar, ato-andar balodir bil.

Modomiki bunday, tashla shakvoni shukr qil, chun o baral, dama quvonchidan kular umum gul-mul.

Gar topmasang, butun dunyo jafo-andar, fano-andar, habo-andar balodir bil.

Jahon toÀla balo boshingda boِرَارَ, nega baqirasan kichik bir balodan, kel tavakkal qil.

Tavakkal bilan balo yuziga kul, toki u ham kulsin; u kulgan sari kichrayar, etar tabaddul.

Ham ustozlarimizdan Mavlono Jaloliddin nafsiga degani kabi dedim:

اُو گُفْتning vسْتُ و تُو گُفْت۪ى بَلٰى شُكْرِ بَلٰى چ۪يسْتْ كَش۪يدَنْ بَلَا ٭

Shunda nafsim ham: "Ha, ha... ajz va tavakkal bilan, faqr va iltijo bilan nur eshigi ochilkabi culmatlar tarqaladi. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى نُورِ الْا۪يمَانِ وَ الْاِسْلَامِ " dedi. Mashhur Hikami Atoiyaning shu fikrasi:

مَاذَا وَجَدَ مَنْ فَقَدَهُ ٭ وَ مَاذَا فَقَدَ مَنْ وَجَ, boqi Ya'ni: "Janobi Haqni topgan nimani yoÀqotadi? Va Uni yoÀqotgan, nimani qozonadi?

"Uni topgan hamma narsani topadi; Uni topmagan hech narsa topmaydi, topsa ham bn duo balo topadi", ma'nosining qay daraja oliy bir haqiqat ekanini koÀrdim va طُوبٰى لِلْغُرَبَاءِ hadisining sirrini angladim, shukr qildim.

Mana qardoshlarim, zulmatli bu gÀurbatlar, garchi nuri iymon bilan nurlandilar; ftishlaana menda bir daraja hukmlarini ijro etdilar va shunday bir tushunchani berdilar: "Modomiki men gÀaribman va gÀurbatdaman va gÀurbatga ketaman; ajabo shu musofirxonadagi vazijo kelgadimikan? Toki sizlarni va SoÀzlarni tavkil etsam va batamom aloqamni uzsam." degan fikr koÀnglimga keldi. Shuning uchun sizdan soÀragandimki: "Ajabo, yozilgan SoÀzlar kifoyami yoki nuqsoni bormi? Ya'ni: Vazifam tugaganmi tarixoki rohati qalb bilan oÀzimni nurli, haqiqiy bir gÀurbatga otib, dunyoni unutib, Mavlono Jaloliddin degani kabi

deb, ulviy bir gÀurbatnih tupra olamanmi?" deya sizni oÀsha savollar bilan bezovta qilgandim.

YETTINCHI MAKTUB

بِاسْning nُبْحَانَهُ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪

Aziz qardoshlarim!

Menga aytishi maqsadida Shomli Hofizga ikki narsa demutanaansiz:

Birinchisi: "Hazrat PaygÀambar Alayhissalotu Vassalamning Zaynab bilan tazavvujini; eski zamon munofiqlari kabi, yangi zamonning ahli zalolati ham madori tanqid deb biladilar, nafsoniy, shahvoniyr oladÀylaydilar", deyapsiz.

Aljavob: Yuz ming marta xosho va kallo! U domoni mualloga shunday past shubahotning qoÀli yetolmaydi. Ha, oÀn besh yoshdan qirq yoshga qadar, haroratIbn Abiziyaning gÀalayoni hangomida va havasoti nafsoniyaning iltihobi zamonida, doÀst va dushmanning ittifoqi bilan kamoli iffat va tamomi ismat bilan Xadicha-i Kubro (R.A.) kabi keksa ayol bilan iktifo va qanoat qilgan bir zotning qirq yoshdan key qildi'ni harorati gÀariziya tavaqqufi hangomida va havasoti nafsoniyaning sukunati zamonida kasrati izdivoj va tazavvujoti, bizzarura va bilbedaho nafsoniy boÀlmaganini va boshqa ahamiyatli hikmatlarga mi".

d boÀlganini, zarra qadar insofi boÀlgan odamga isbot qiladigan bir hujjatdir.

U hikmatlardan birisi shuki: Zoti Risolatning aqvoli kabi, af'ol va ahvoli va atvor va harakoti ham manabi'i din va shariatdir va ahkomningy inodzlaridir. Shiqqi zohiriysiga Sahobalar hamala boÀlganlari kabi, xususiy doirasida maxfiy ahvolotidan tazohur etgan asrori din va ahkomi shariatning hamalalari va roviylari ham, Azvoji Tohirotdir va bilfe'l barr fani ado qilganlar. Asror va ahkomi dinning deyarli yarmi ulardan keladi. Demak, bu azim vazifaga bir qancha va mashrab jihatidan muxtalif Azvoji Tohirot lozim.

Kelava ojiazrat Zaynabning tazavvujiga: Yigirma Beshinchi SoÀzning Birinchi Shu'lasining Uchinchi Shuasining misollaridan boÀlgan:

مَا كَانَ مُحَمَّدٌ اَبَٓا اَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلٰكِنْ رَسُولَ اللّٰهِ وَ خَاتَمَ النَّبِيّ۪نَzihayoga doir shunday yozilganki: Insonlarning tabaqotiga koÀra birgina oyat mutaaddid vujuhlar bilan, har bir tabaqaning fahmiga koÀra bir ma'no ifoda qiladi. Bir tabaqaning shu oyatdanGÀazva-i fahmi shuki: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning xizmatkori yoki "oÀgÀlim" xitobiga mazhar boÀlgan Zayd (R.A.), rivoyati sahiha bilan e'tirofiga binoan, izzatli zavjasini oÀziga ma'nan kufuv koÀrmagani uchun tatliq etgan. Y'r bilHazrat Zaynab boshqa yuksak bir axloqda yaratilgan va bir PaygÀambarga zavja boÀladigan fitratda boÀlganini Zayd farosat bilan his qilgan va oÀzini unga zavj boÀladiglgandaratda oÀziga kufuv koÀrmaganidan, ma'naviy kelishmovchilikka sababiyat bergani uchun, tatliq etgan. Allohning amri bilan Rasuli Akram Alayhissfning Vassalam olganlar; ya'ni زَوَّجْنَاكَهَا ning ishorati bilan, u nikoh bir aqdi samoviy ekaniga dalolati bilan, horiquloda va urf va muomaloti zohiriyadan ustun, yolgÀiz qadarning hukmi bilantanib,suli Akram Alayhissalotu Vassalam u hukmi qadarga inqiyod koÀrsatgan va majbur boÀlgan. Nafs orzusi bilan emas. Shu qadar hukmining ham ahamiyatli bir hukmi shar'iy va muhim bir hikmati ommani va shumulli bir umumiy foydani tazakan, atgan

oyati karimasining ishorati bilan: Kattalarning kichiklbir nuoÀgÀlim" deyishlari, zihor masalalari kabi, ya'ni ayoliga "onam kabisan" desa, harom boÀlmaydiki, ahkom u bilan oÀzgarsin. Ham kattalarning raiyatlariga va paygÀambarlahufi aummatlariga padarona nazar va xitoblari, vazifa-i risolat e'tibori bilandir; shaxsiyati insoniya jihati bilan emaski, ulardan zavja olish uyhikmatoÀlmasin?

Ikkinchi bir tabaqaning hissa-i fahmi shuki: Bir buyuk amir raiyatiga padarona bir shafqat bilan qaraydi. Agar u amir zohiriy va botiniy bir podshohi ruhonbilan lsa; marhamati, padarning yuz chandon shafqatidan oshgani uchun, raiyatining afrodi, uning haqiqiy avlodi kabi, unga padar nazari bilan qaraydilar. Padar nazari esa, zavj nazariga inqilob etmaganidan va qiz nazari ham zaga ketzariga osonlikcha oÀzgarmaganidan, afkori ommada, PaygÀambar moÀ'minlarning qizlarini olishi bu sirga uygÀun kelmagani uchun, Qur'on oÀsha vahmni daf qilish maqsadi bilan deydi: "PaygÀambar rahmati Ilohi holdsobi bilan sizga shafqat koÀrsatadi, padarona muomala qiladi va risolat nomidan siz uning avlodi kabisiz. Faqat shaxsiyati insoniya e'tibori bilan padaringiz emaski, sizdan zavja olishi munosib boÀlmasin? Va sizlaan jamÀgÀlim" desa, ahkomi shariat e'tibori bilan siz uning avlodi boÀlib qolmaysiz!.."

SAKKIZINCHI MAKTUB

اَلرَّحْمٰنِ الa yengمِ ismlari بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ ga kirganlarining va har bir muborak narsaning boshida zikr qilinishlarining koÀp hikmatlari bor. Ularning bayonini boshqa vaqtga qoldirib, hozirch Arznimning bir hissimni aytaman:

Qardoshim, men اَلرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ ismlarini shunday bir nuri a'zam tarzida koÀryapmanki, butun koinotni dars betgan va har ruhning butun hojoti abadiyasini qondiradigan va hadsiz dushmanlaridan amin etadigan, nurli va quvvatli koÀrinyaptilar. Bu ikki nuri a'zam boÀlgan ismlarga yetishish uchun topgan eng muhim var kito faqr bilan shukr, ajz bilan shafqat dir. Ya'ni: Ubudiyat va iftiqordir. Bu masala munosabati bilan xotirga kelgan va muhaqqiqiynga, hatto bir ustozim boÀlgan Iburhonbboniyga muxolif oÀlaroq aytaman: Hazrat Yoqub Alayhissalomning Yusuf Alayhissalomga qarshi shadid va porloq hissiyoti, muhabbat va ishq emas; balki shafqatdir. Chunki shafqatوَ سَل va muhabbatdan koÀra gÀoyat keskin va porloq va ulviy va nazihdir va maqomi nubuvvatga loyiqdir. Faqat muhabbat va ishq majoziy mahbublarga va maxluqlarga qarshi daraja-i shiddatda boÀlsa, u maqomi mualloyi nubuvvatga loyiq boÀlmaydi. koino Qur'oni Hakimning porloq i'jozi bilan, porloq suratda koÀrsatgan va ismi Rahimning vusuliga vasila boÀlgan hissiyoti Yoqubiya, yuksak bir daraja-i shafqatdir. Ismi Vadudga vasila-i vusul boÀlgan ishq esa; Zulayol:>Ah Yusuf Alayhissalomga qarshi boÀlgan muhabbat masalasidadir. Demak, Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon Hazrat Yoqub Alayhissalomning hissiyotini qay daraja Zulayhoning hissiyotidan yuksak koÀrsatsalariÀlsa; shafqat ham shu daraja ishqdan yanada yuksak koÀrinadi. Ustozim Imom Rabboniy ishqi majoziyni maqomi nubuvvatga u qadar munosib koÀrmagani uchun aytganlar: "Mahosini Yusufiya mahosini uxroviya navia e'tiÀlgani uchun, unga muhabbat esa majoziy muhabbatlar navidan emaski, qusur boÀlsin". Men esa: "Ey Ustoz! U takallufli bir ta'vildir; haqiqat esa: U muhabbat emas, balki yuz marta muhabbatdada'vo da porloq, yanada keng, yanada yuksak bir martaba-i shafqatdir", deyman. Ha, shafqat butun anvo'i bilan latif va nazihdir. Ishq va muhabbat esa, koÀp anvo'iga tamat qi etilmaydi.

Ham shafqat juda kengdir. Bir zot, shafqat etgan avlodi munosabati bilan butun bolalarga, hatto ziruhlarga shafqatini ihota etadi va Rahim ismining ihotasiga bir navi oynadorlik koÀrsatadi. Holotu Vashq mahbubiga hasri nazar qilib, hamma narsani mahbubiga fido etadi; yoxud mahbubini i'lo va sano etish uchun boshqalarini tanzil va ma'nan zamm etadi va hurmatlarini sindiradi. Masalan, bir kishi: "Quyosh mahbubimning husnini ilan, uyaladi, koÀrmaslik uchun bulut pardasini boshiga tortadi", degan. Ey oshiq afandi! Nima haqqing borki, sakkiz ismi a'zamning bir sahifri va roniysi boÀlgan Quyoshni bu shaklda uyaltiryapsan?

Ham shafqat xolisdir, muqobala istamaydi; Sof va begÀarazdir. Hatto eng oddiy martabada boÀlgan hayvonotning bolalarigfiga bhi fidokorona begÀaraz shafqatlari bunga dalildir. Holbuki ishq ujrat istaydi va muqobala talab qiladi. Ishqning yigÀilari bir navi talabdir, bir ujrat istashdir.

Demak, suvari Qur'oniyaning eng porlogÀi boÀlgan S "Ey rYusufning eng porloq nuri boÀlgan Hazrat Yoqubning (A.S.) shafqati, ismi Rahmon va Rahimni koÀrsatadi va shafqat yoÀli, rahmat yoÀli ekanini bildiradi va u alami shafqatga davo sifatida

فَاللّٰهُ خَيْرٌ حَافِظًا ndan m اَرْحَمُ الرَّاحِم۪ينَ

dediradi.

TOÀQQIZINCHI MAKTUB

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ وَ اِنْ مِنْ شَىْء toÀymَا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪

Soniyan: Nashri anvori Qur'oniyadagi muvaffaqiyating va gÀayrating va shavqing, bir ikromi Ilohiydir, balki bir karomati Qur'oniyadini oÀq inoyati Rabboniyadir. Sizni tabriklayman. Karomat va ikrom va inoyatning bahsi kelgani munosabati bilan, karomat va ikromning bir farqini aytaman. Shundayki:

Karomatning izhori, zarurat boÀlmaganda, zarardir. Ikromning izhoqullar, bir tahdisi ne'matdir. Agar karomat bilan musharraf boÀlgan bir shaxs, bilib turib horiqo bir ishga mazhar boÀlsa, u holda agar nafsi ammorasi boqiy boÀlsa, oÀziga ishonish va nafsiga va kashfiga e'timod etish va va Shrga tushish jihatidan istidroj boÀlishi mumkin. Agar bilmasdan horiqo bir ishga mazhar boÀlsa, masalan birovning qalbida bir savol bor, intoqi bilhaq navidan unga muvofiq bi) "Kelb beradi; soÀngra anglaydi. Anglagandan soÀng oÀz nafsiga emas, balki oÀz Robbiga e'timodi ziyodalashadi va "Meni mendan ziyoda tarbiya qilgan bir hofizim bordir." deydi, tavakkalini ziyodalashtiradi. Bu qism, xatarsiz bir karomat muhtaxfosiga mukallaf emas, faqat faxr uchun qasddan izhor qilishga urinmasligi kerak. Chunki unda zohiran insonning kasbining bir madxali boÀlganidan, nafsiga nisbat etishi mumkin. Ammo ikrom esa; u karomatning salomatli boÀlganVa yuzchi navidanda salomatli, menimcha yanada oliydir. Izhori, tahdisi ne'matdir. Kasbning madxali yoÀq, nafsi uni oÀziga isnod etmaydi.

Xullas qardoshim; ham sening haqqingda, h, yerging haqqimda, xususan Qur'on haqqidagi xizmatimizda eskidan beri koÀrganim va yozganim ehsonoti Ilohiya bir ikromdir; izhori, tahdisi ne'matdir. Shuning uchun senga qarshi tahdisi ne'mat navidan ikkُمْ جَng xizmatimizga oid muvaffaqiyotni yozyapman. Bilardimki, senda faxr emas, shukr hissini tahrik etadi.

Solisan: KoÀryapmanki: Shu dunyo hayotida eng baxtiyokin haaki: Dunyoni bir musofirxona-i askariy talaqqiy etsin va shunday ham iz'on etsin va shunga koÀra harakat qilsin. Va u talaqqiy bilan, eng buyuk martaba boÀlgan martaba-i rizoni tezda qoÀlba ichitishi mumkin. Sinadigan shisha bahosiga, doimiy bir olmosning narxini bermaydi; istiqomat va lazzat bilan hayotini oÀtkazadi. Ha, dunyoga oid ishlar, sinishga mahkum tajarlar hukmidadir; boqiy umuri uxroviya esa, gÀoyat mustahkam olmoslar qiymatidadir. Insonning fitratidagi shiddatli maroq va haroratli muhabbat va dahshatli hirs va inodli talab va hokazo shohiblaissiyotlar, umuri uxroviyani qozonish uchun berilgan. U hissiyotni shiddatli suratda foniy umuri dunyoviyaga tavjih etish, foniy va sinuvchi shishalargarozi by olmos narxlarini berish deganidir. Shu munosabat bilan bir nuqta xotirga kelgan, aytaman. Shundayki:

Ishq, shiddatli bir muhabbatdir; foniy mahbublarga mutavajjih boÀl mashhqti yo u ishq oÀz sohibini doimiy bir azob va alamda qoldiradi yoki u majoziy mahbub u shiddatli muhabbatning qiymatiga arzimagani uchun, boqiy bir mahbubni izlatadi; ishqi majoziy ishqi haqiqiyga inqilob etadi.

Xullas, insonda minglab his aksi bor. Har birining ishq kabi ikkita martabasi bor. Biri majoziy, biri haqiqiy. Masalan: Andisha-i istiqbol hissi hammada bor; shiddatli bir suratda andisha qilganda koÀradiki, u andisha etgan istiqbolga yetishish uchun qoÀli ikkinjat yoÀq. Ham rizq jihatidan bir taahhud ostida va qisqa bir istiqbol, u shiddatli andishaga arzimaydi. Undan yuzini oÀgirib, qabrdan keyingi haqiqiy va uzun va gÀofillar uchun taahhud ostiga olinmagan bir istiqbolga tavajvoqea adi. Ham molga va johga qarshi shiddatli bir hirs koÀrsatadi... qaraydiki: Muvaqqatan uning nazoratiga berilgan u foniy mol va ofatli shuhrat va tahlikali va riyoga mador boÀlgan joh u shiddatli hirsga arzimaydi. Undan haqiqiy joh boÀlgumkin.otibi ma'naviyaga va darajoti qurbiyaga va zodi oxiratga va haqiqiy mol boÀlgan a'moli solihaga tavajjuh etadi. Yomon xislat boÀlgan hirsi majoziy esa, oliy bir xislat boÀlgan hirsi haqiqiyga inqilob etadi.

Ham masalan: Shiddatli bir . Lekiilan; ahamiyatsiz, zoil, foniy ishlarga qarshi hissiyotini sarflaydi. Qaraydiki, bir daqiqa inodga arzimagan bir narsaga bir yil inod etyapti. Ham zararli, zaharli bir narsaga inod nomiga sabot eا تَظْQaraydiki, bu quvvatli his bunday narsalar uchun berilmagan. Uni ularga sarf qilish, hikmat va haqiqatga munofiydir. U shiddatli inodni u keraksiz umuri zoilaga bermِدّ۪يق oliy va boqiy boÀlgan haqoiqi iymoniyaga va asosoti Islomiyaga va xidamoti uxroviyaga sarf qiladi. U xislati razila boÀlgan inodi majoziy, goÀzal va oliy bir xislat boÀlgan haqiqii yaraga, -ya'ni haqda shiddatli sabotga- inqilob etadi.

Xullas shu uch misol kabi; insonlar insonga berilgan jihozoti ma'naviyani, agar nafs va dir marisobiga iste'mol qilsa va dunyoda abadiy qoladiganday gÀofilona ish tutsa, axloqi razilaga va isrofot va abasiyatga sabab boÀladi. Agar yengillarini dunyo ishlariga va shiddatlilarini vazoifi uxroviyaga va ma'naviyaga sarf etsa, axloqi ha. Rasuga mansha', hikmat va haqiqatga muvofiq oÀlaroq saodati doraynga mador boÀladi.

Xullas taxmin qilamanki, nasihlarning nasihatlari shu zamonda ta'sirsiz qolgan'iy vabir sababi shuki: Axloqsiz insonlarga: "Hasad qilma! Hirs koÀrsatma! Adovat qilma! Inod qilma! Dunyoni sevma!" deydilar. Ya'ni, fitratingni oÀzgartir kabi zohiran ularga koÀra malayutoq bir taklif qiladilar. Agar: "BularnBESHINzlarini xayrli narsalarga qaratinglar, majralarini oÀzgartiringlar" deyishsa, ham nasihat ta'sir qiladi, ham doira-i ixtiyorlarida bir amri taklif boÀladi.

Robian: Ulamo-i Islom oÀrtasida "Islom" va "iymon"ning farqlarKKINCH madori bahs boÀlgan. Bir qismi "ikkalasi ham bir", boshqa qismi "ikkalasi bir emas, faqat biri birisiz boÀlmaydi" deyishgan va bu kabi koÀp muxtalif fikrlar bayon qilishgan. Men shunday bir farq angladimki:

Islomiyat, ilt Aljavr; iymon, iz'ondir. Ta'biri digar bilan: Islomiyat, haqqa tarafdorlik va taslim va inqiyoddir; iymon esa, haqni qabul va tasdiqdir. OÀtoh va ba'zi dinsizlarni koÀrdimki: Ahkomi Qur'oniyaga shiddatli tarafdorlik koÀrsatardi. Demak u dinsiz, bir jihatda, haqning iltizomi bilan ga sayyatga mazhar edi; "dinsiz bir musulmon" deyilardi. SoÀngra ba'zi moÀ'minlarni koÀrdimki; ahkomi Qur'oniyaga tarafdorlik koÀrsatmaydi, iltizom etmaydi.. "gÀayri muslim bir moÀ'min" ta'biriga mazhar boÀladi.

Ajabo, Islomiyatsiz iymon madortushunt boÀlishi mumkinmi?

Aljavob: Iymonsiz Islomiyat sababi najot boÀlmagani kabi; Islomiyatsiz iymon ham madori najot boÀlolmaydi. Falillahilhamdu valminnatu, Qur'onninu Akbazi ma'naviysining fayzi bilan Risola-i Nur mezonlari, dini Islomning va haqoiqi Qur'oniyaning mevalarini va natijalarini shunday bir tarzda koÀrsatganki; dinsiz ham ularni anglasa, tarafdor boÀlmaslii oladkin emas. Ham iymon va Islomning dalil va burhonlarini shu daraja quvvatli koÀrsatganki; gÀayri muslim ham anglasa, har holda tasdiq qiladi. GÀayri muslim boÀlib qolgan holida ham, iymon keltiradi. Ha, SoÀzlar a qars Jannatning mevalari kabi totli va goÀzal boÀlgan iymon va Islomiyatning mevalarini va saodati doraynning mahosini kabi yoqimli va shirin shunday natijalarini koÀrsatganki, koÀrganlarga va taniganlarga nihoyatsiz bir qan asorlik va iltizom va taslim hissini beradi. Va silsila-i mavjudot kabi quvvatli va zarrot kabi kasratli iymon va Islomning burhonlarini koÀrsatganki, nihoyatsiz bir iz'on va quvvati iymon beradi. Hatto ba'zan Avrodi Shohi Naqshban vahdoshahodat keltirgan vaqtim,

deganimda, nihoyatsiz bir tarafdorlik his qilaman. fna (yutun dunyo menga berilsa, bir haqiqati iymoniyani fido qila olmayman. Bir haqiqatning bir daqiqa aksini faraz qilish, menga gÀoyat aliym keladi. Butun dunyooÀydili boÀlsa, birgina haqoiqi iymoniyaning vujud topishi uchun ikkilanmay berishga, nafsim itoat qiladi.

وَ اٰمَنَّا بِمَا اَرْسَلْتَ مِنْ رَسُولٍ وَ اٰمَنَّbu qisا اَنْزَلْتَ مِنْ كِتَابٍ وَ صَدَّقْنَا

degan vaqtim nihoyatsiz bir quvvati iymon his qilaman. Haqoiqi Iymoniyaning har bittasining aksini aqlan mahol deb hisoblayman, ahli zalolatni nihoyatsiz ablah va devona deb bilaman.

bi qusng volidayningga koÀplab salom va arzi hurmat qilaman. Ular ham menga duo qilsinlar. Sen mening qardoshim boÀlganing uchun, ular ham mening padar va volidam hukmidadirlar. Ham qishlogÀingizga, xususan sendan SoÀzlarni eshitganlaladigabarchasiga salom yoÀllayman.

OÀNINCHI MAKTUB

Birinchisi: OÀttizinchi SoÀzning Ikkga hamMaqsadining tahavvuloti zarrot ta'rifiga doir boÀlgan uzun jumlasining hoshiyasidir.

Qur'oni Hakimda "Imomi Mubin" va "Kitobi Mubin" mukarrar yerlarda zikr qilingan. Ahli tafsir, "Ikkisi birdir"; bir qismi, lga mua-boshqa" deyishgan. Haqiqatlariga doir bayonotlari muxtalifdir. Xulosa: "Ilmi Ilohiyning unvonlaridir" deyishgan. Faqat Qur'onning fayzi bilan shunday qanoahga: "l qilganmanki: "Imomi Mubin", ilm va amri Ilohiyning bir naviga bir unvondirki; olami shahodatdan ziyoda olami gÀaybga qaraydi. Ya'ni, zamoni holdan ziy oÀtgaoziy va mustaqbalga nazar etadi. Ya'ni, hamma narsaning vujudi zohiriysidan ziyoda asliga, nasliga va ildizlariga va urugÀlariga qaraydi. Qadari Ilohli Akr bir daftaridir. Shu daftarning vujudi, Yigirma Oltinchi SoÀzda, ham OÀninchi SoÀzning hoshiyasida isbot etilgan.

Ha, shu "Imomi Mubin", bir navi ilm va amri Ilohiyninqilib unvonidir. Ya'ni, ashyoning mabodiylari va ildizlari va asllari, kamoli intizom bilan ashyoning vujudlarini gÀoyat san'atkorona intoj etishi jihati bilan, albatta dasotiri ilmi Ilohiyning bir daftari bilan tanzim etilganini koÀr."

lar va ashyoning natijalari, nasllari, urugÀlari; kelajakda keladigan mavjudotning dasturlarini, mundarijalarini tazammun etganlaridan, albatta avomiri Ilohiyaning bir kichik majmuasi ekanini bildiradilar. Masaingizgir danak butun daraxtning tashkilotini tanzim etadigan dasturlarni va mundarijalarni va u mundarija va dasturlarni tayin etgan u avomiri tsatadiyaning kichkina bir mujassami hukmida deyish mumkin.

Alhosil: Modomiki "Imomi Mubin" moziy va mustaqbalning va olami gÀaybning atrofida shox solgan shajar ahli lqatning bir dasturi, bir mundarijasi hukmidadir. Shu ma'nodagi "Imomi Mubin" qadari Ilohiyning bir daftari, bir majmua-i dasotiridir. U dasotirning imlosi bilan va hukmi bilan zat bir ujudi ashyodagi xidamotiga va harakotiga yoÀnaltiriladi.

Ammo "Kitobi Mubin" esa, olami gÀaybdan ziyoda, olami shahodatga qaraydi. Ya'ni, moziy va mustaqbaldan ziyoda, zamoni hozirga nazar soladi va ilm va amrdan ziyoda,r. Hamt va iroda-i Ilohiyaning bir unvoni, bir daftari, bir kitobidir. "Imomi Mubin", qadar daftari boÀlsa; "Kitobi Mubin", qudrat daftaridir. Ya'ni: Hamma nbinggang vujudida, mohiyatida va sifot va shuunotida kamoli san'at va intizomlari koÀrsatadiki; bir qudrati komilaning dasotiri bilan va bir iroda-i nafizaning qavonini bilan vujud kiydiriladi. Suratlari tayin, tashxis etilib; bU vaqtn miqdori muayyan, bittadan shakli maxsus beriladi. Demak u qudrat va irodaning, kulliy va umumiy bir majmua-i qavonini, bir daftari akbari bordirki; har bir narsaning xususiy vujudlaladi; maxsus suratlari unga koÀra bichiladi, tikiladi, kiydiriladi. Xullas shu daftarning vujudi "Imomi Mubin" kabi, qadar va juzi ixtiyoriy masoilida isbot qilingan. Ahli gÀaflat va zalolat va falsafaning ahmoqligini koÀrkiyana bati Fotiraning u Lavhi Mahfuzini va hikmat va iroda-i Rabboniyaning u basirona kitobining ashyodagi jilvasini, aksini, misolini his etgan; xosho "Tabiat" nomi bilan tasmiya etgan, qiymatini tushirgan. Xullas "Imomi Mubi hodis imlosi bilan, ya'ni qadarning hukmi bilan va dasturi bilan qudrati Ilohiya ijodi ashyoda har biri bittadan oyat boÀlgan silsila-i mavjudotni, "LaÀlgan:hv-isbot" deyilgan zamonning sahifa-i misoliyasida yozadi, ijod qiladi, zarrotni tahrik etadi.

Demak harakoti zarrot oÀsha kitobatdan, oÀshayada osohdan; mavjudot olami gÀaybdan olami shahodatga va ilmdan qudratga oÀtishlarida bir ihtizozdir, bir harakotdir. Ammo "Lavhi mahv-isbot" esa, sobit va doim boÀlgan Lavhi Mahfuzi A'zamning doira-i mumkinotda, ya'ni mavt va hayotga, vujud va fatasdiqoimo mazhar boÀlgan ashyoda mutabaddil bir daftari va yozib oÀchiradigan bir taxtasi boÀlib, oÀsha haqiqati zamondir. Ha, hamma narsaning bir haqiqati boÀlgani kabi, zamon deyilgan, koinotda jarakram Agan bir nahri azimning haqiqati ham "Lavhi Mahv-Isbot"dagi kitobati qudratning sahifasi va murakkabi hukmidadir.

Ikkinchi Savol: Maydoni Hashr qayerda?

disalaavob:>وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ Xoliqi Hakimning hamma narsada koÀrsatgan hikmati oliyasi, hatto birgina kichik bir narsaga juda ulkan hikmatlarni taqishi blan ijasrih darajasida ishorat qiladiki: Kura-i Arz daydilarcha, bodi havo azim bir doirani chizmaydi. Balki muhim narsa atrofida aylanadi va maydoni akbarning doira-i muhitasini chizadi, koÀrsatadhu Janir mashhari azimning atrofida kezib, mahsuloti ma'naviyasini unga oÀtkazadiki, kelajakdagi mashharda, anzori nos oÀngida koÀrsatiladi. Demak yigirma besh ming yilga yaqin bir doira-i muhitaning ichida, rivoyatga binoan Shomi Sharif qit'asi bigan edk hukmida boÀlib, u doirani toÀldiradigan bir maydoni hashr bast etiladi. Kura-i Arzning butun ma'naviy mahsuloti, hozircha parda-i gÀayb ostida boÀlgan u maydonning daftarlariga va alvohlariga yuborilyapti va kelajakda maydon ochilndi. Uqt, sakanasini ham yana oÀsha maydonga toÀkadi; u ma'naviy mahsulotlari ham gÀoibdan shahodatga oÀtadi. Ha, Kura-i Arz bir dala, bir chashma, bir miqyos hukmida boÀlib, u maydoni akbarnopmadidiradigan darajada mahsulot bergan va uni isti'ob etadigan maxluqot undan oqqan va uni imlo etadigan masnu'ot undan chiqqan. Demak, Kura-i Arz bir danak va maydoni hashr, ichidagilari bilan birga bir darrbiyasir boshoq va bir mahzandir. Ha, qandayki nuroniy bir nuqta, sur'ati harakati bilan nuroniy bir chiziq boÀladi yoki bir doira boÀladi. Xuddi shuninih bilKura-i Arz sur'atli, hikmatli harakati bilan bir doira-i vujudning tamassuliga va u doira-i vujud mahsuloti bilan barobar, bir maydoni hashri akbarning tashakkuliga madordir.

قُلْ اِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللّ nur oلْبَاق۪ى هُوَ الْبَاق۪ى

OÀN BIRINCHI MAKTUB

(Bu maktub muhim bir dori boÀlib, toÀrt oyatning xazinasidangan Ho kichik javhariga ishorat qiladi.)

Aziz qardoshim!

Shu toÀrt muxtalif masalani muxtalif vaqtlarda Qur'oni Hakim nafsimga dars bergan. Orzu qilgan qardoshlarim ham bundan bir dars yoki bir hissa olishlari uchun yshardi Mabhas e'tibori bilan boshqa-boshqa toÀrt oyati karimaning xazina-i haqoiqidan bittadan kichik javhar namuna sifatida koÀrsatilgan. Bu toÀrt mabhorona har bir mabhasning oÀzga bir surati, oÀzga bir foydasi bor.

Ey sui vasvasadan ma'yus nafsim! Tadoiyi xayolot, taxatturi faraziyat, bir navi irtis muhorayri ixtiyoriydir. Irtisom esa, agar xayrdan va nuroniyatdan boÀlsa, haqiqatning hukmi bir daraja suratiga va misoliga oÀtadi. Quyoshning ziyosi va harorati, oynadagi misoliga oÀtgani kabjizotigar shardan va kasifdan boÀlsa, aslning hukmi va xossasi suratiga oÀtmaydi va timsoliga siroyat etmaydi. Masalan najis va murdor bir narsaning oynadagi surati na najisdir, na murdordir. Va ilonning timsoli chaqmaydt qildShu sirga binoan, tasavvuri kufr, kufr emas; taxayyuli shatm, shatm emas. Xususan ixtiyorsiz boÀlsa va faraziy bir taxattur boÀlsa, butunlay zararsizdir. Ham ahli haq boÀlgan Ahli Sunnat va Jamoatning mazhabida bir narsaning shar'gan Abukligi, iflosligi; nahyi Ilohiy sababi bilandir. Modomiki ixtiyorsiz va rizosiz bir taxatturi faraziy, bir tadoiyi xayoliydir; nahiy unga taalluq etmaydi. U ham naqadar xunuk va iflos bir narsaning surati boÀlsa ham, xun Ba'ziiflos boÀlmaydi..

Ikkinchi Masala: Barla Yaylovi, Tepalichada qaragÀay, qatron, qora terakning bir mevasi boÀlib, SoÀzlar majmuasida yozilganiu Vass, bu yerga kiritilmadi.

Uchinchi Masala: Bu ikki masala Yigirma Beshinchi SoÀzning i'jozi Qur'onga qarshi madaniyatning ojizligini koÀrsatgan misollaridan bir qismidir. Qur'ongaermaydif boÀlgan huquqi madaniyatning naqadar haqsiz ekanini isbot qilgan minglab misollaridan ikki misol:

boÀlgan hukmi Qur'oniy mahzi adolat boÀlgani kabi, ayni marhamatdir. Ha, adolatdir. Chunki aksarih uchuutlaqa e'tibori bilan, bir erkak bir ayolni oladi, nafaqasini taahhud etadi. Bir ayol esa, bir erga boradi, nafaqasini unga yuklaydi; irsiyatdagi nug rais talofiy etadi. Ham marhamatdir, chunki u zaifa qiz padaridan shafqatga va aka-ukasidan marhamatga juda muhtojdir. Hukmi Qur'onga koÀra u qiz padaridan andishasiz shafqat koÀradi. Padari unga, "Mening sarvatimning yarmini odamlarning va begohiy bning qoÀllariga oÀtishiga sabab boÀladigan zararli bir bola" nazari bilan andisha etib qaramaydi. U shafqatga andisha va hiddat qoÀshilmaydi. Ham aka-ukasidan raqobatsiz, hasadsiz bir marhamat va himoya koÀradi. Aka-ukasi lan ba"xonadonimizning yarmini buzadigan va molimizning muhim bir qismini odamlarning qoÀliga beradigan bir raqib" nazari bilan qaramaydi; u marhamatga va himoyaga kin, igÀbiror qoÀshmaydi. Shu holda untizomtan nozik, nozanin va xilqatan zaifa va nahifa qiz, suratan oz bir narsa yoÀqotadi; faqat unga badal aqoribning shafqatidan, marhamatidan tuganmas bir sarvat qozonadi. Aksincha, rahmati Haqarkabdyoda unga marhamat qilamiz deya haqqidan ortiq unga haq berish, unga marhamat emas, shadid bir zulmdir. Balki, zamoni johiliyatda gÀayrati vahshiyonaga binoan qizlarini tiriklayin daruz qosh kabi gÀaddorona bir zulmni eslatadigan bu zamonning hirsi vahshiyonasi marhamatsiz bir shano'at yoÀl ochish ehtimoli bor. Shuning kabi butun ahkomi Qur'oniya وَمَا اَرْسَلْنَاكَ اِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَم۪ينَ farmonini tasdiq qilsuli A.

ToÀrtinchi Masala: فَلِاُمِّهِ السُّدُسُ Xullas, mimsiz madaniyat qanday qilib qiz haqida, haqqidan ortiq haq berganidan bunday bir haqsizlikka sabab boÀladi.. shunyo hÀxshab: Volida haqida haqqini kesish bilan yanada dahshatli haqsizlik qiladi. Ha, rahmati Rabboniyaning eng hurmatli, eng halovatli, eng latif vaa buyrhirin bir jilvasi boÀlgan shafqati volida, haqoiqi koinot ichida eng muhtaram, eng mukarram bir haqiqatdir. Va volida eng karim, eng rahim shunday fidokor bir doÀstdirki; muborfqat saiqasi bilan bir volida, butun dunyosini va hayotini va rohatini valadi uchun fido qiladi. Hatto volidalikning eng oddiy va eng adno daraan yop boÀlgan qoÀrqoq tovuq, oÀsha shafqatning kichkina bir lam'asi bilan joÀjasini mudofaa uchun itga otiladi, arslonga tashlanadi.

Xullas bundayyman?"ram va muazzaz bir haqiqatni oÀzida mujassam qilgan bir volidani valadining molidan mahrum qilish, u muhtaram haqiqatga qarshi naqadar dahshatli bir haqsizlik, qay daraja vahshatli bir hurmatsizlik, qandayin jinoyatkorona haqolib ea arshi rahmatni titratgan bir kufroni ne'mat va hayoti ijtimoiya-i bashariyaning gÀoyat porloq va foydali bir tiryoqiga zahar qoÀshish ekanini, insoniyat-parvarlik idorat vilgan inson jonivorlari tushunmasalar, albatta haqiqiy insonlar tushunadi. Qur'oni Hakimning فَلِاُمِّهِ السُّدُسُ hukmini ayni haq va mahzi adolat ekanini bunyodaar.

OÀN IKKINCHI MAKTUB

اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ عَلٰى رُفَقَائِكُzor qiAziz qardoshlarim!

OÀsha kecha mendan soÀragandingiz, men javobini bermagandim. Chunki masoili iymoniyaning munoqasha suratida bahsi joiz emas. Siz munoqasha suratida bahs qilgandingiz. Hozircha munoqashangyyi Al asosi boÀlgan uch savolingizga gÀoyat muxtasar bir javob yozaman. Tafsilini dorixonachi afandi nomlarini yozgan SoÀzlarda topasizlar. YolgÀiz, qadar va xti huxtiyoriyga oid Yigirma Oltinchi SoÀz xotiramga kelmagandi, sizga aytmagandim, uni ham koÀringlar, lekin roÀznomaga oÀxshab oÀqimanglar. Dorixonachi afandining u hun shrni mutolaa etishini havola qilganimning sirri shuki: U xildagi masalalardagi shubhalar, arkoni iymoniyaning zaifligidan kelib chiqadi. U SoÀzlar esa, arkoni iymoniyani butunlay isbot qiladilar.

BIRINCHI SAVOLINGIZ: Hazrat Odam Ala (A.S.) Jannatdan ixroji va bir qism bani odamning Jahannamga idxoli qanday hikmatga mabnidir?

Aljavob: Hikmati, tavzifdir. Shunday bir vazifa bilan ma'mur arsinib yuborilganki; butun taraqqiyoti ma'naviya-i bashariyaning va butun iste'dodoti bashariyaning inkishof va inbisotlari va mohiyati insoniyaning butun asmo-i Ilohiyaga bir oyna-i jome'a boÀlishi, u bir rining natoijidandir. Agar Hazrat Odam Jannatda qolsaydi; malak kabi maqomi sobit qolardi, iste'dodoti bashariya inkishof etmasdi. Holbuki yaknasoq maqom sohibi boÀlgan maloshitga koÀp, unday tarzdagi ubudiyat uchun insonga ehtiyoj yoÀq. Balki hikmati Ilohiya nihoyatsiz maqomotni bosib oÀtadigan insonning iste'dodiga muvofiq bir dori taklifni iqtizo etgani uchun, maloikalarningda birboÀlib, muqtazo-i fitratlari boÀlgan ma'lum gunoh bilan Jannatdan ixroj etildi. Demak, Hazrat Odamning Jannatdan ixroji, ayni hikmat va mahzi rahmat boÀlgani kabi; kufforning ham Jahannamga idxollari, haq Ibn Jlatdir.

OÀninchi SoÀzning Uchinchi Ishoratida aytilgani kabi: Garchi kofir oz bir umrda bir gunoh qilgan boÀlsada, u gunoh ichida nihoyatsiz bir jinoyat bor. Chunki kufr, butun koinotni tahqir, qiymatlarini manba- etish va butun masnu'otning vahdoniyatga shahodatlarini takzib va mavjudot oynalarida jilvalari koÀringan asmo-i Ilohiyani tazyifdir. Shuning uchun, mavjudotning haqqini kofirdan olisdi, mon, mavjudotning sultoni boÀlgan Qahhori Zuljalolning kofirlarni abadiy Jahannamga otishi, ayni haq va adolatdir. Chunki nihoyatsiz jinoyat, nihoyatsiz azobni istaydi.

# ChunkIKKINCHI SAVOLINGIZ:>Shaytonlar nima uchun xalq va ijod qilingan? Janobi Haq shaytonni va sharlarni xalq etgan, buning hikmati nima? Sharning xalqi shar, qobihning xalqi qobihdir?

Aljavob: Xosho!.. Xalqi shar,unki Semas, balki kasbi shar, shardir. Chunki xalq va ijod butun natoijga qaraydi; kasb, xususiy bir mubosharat boÀlgani uchun, xususiy natoijga qaraydi. Masalan: YomgÀir kelishining minglab natijalari bor, barchasi goÀzal. Sui ixtiyori . Undaba'zilar yomgÀirdan zarar koÀrsa, "YomgÀirning ijodi rahmat emas" deyolmaydi; "YomgÀirning xalqi shar" deya hukm qilolmaydi. Balki sui ixtiyori bilan va kasbi bilan oÀzi haqida shar boÀldi. Ham olovning xalqida koÀp foydalar bor; barchasi ham rojaatr. Faqat ba'zilar sui kasbi bilan, suiste'moli bilan otashdan zarar koÀrsa, "Olovning xalqi shar" deyolmaydi. Chunki olov yolgÀiz uni yh odamuchun yaratilmagan; balki u oÀzining sui ixtiyori bilan ovqatini pishirgan olovga qoÀlini tiqdi va u xizmatkorini oÀziga dushman qildi.

Alhosil: Xayri kasir uchun sharri qolil qabul qilinadi. Agar shxayrdiolil boÀlmasligi uchun xayri kasirni intoj etgan bir shar tark etilsa; unda sharri kasir irtikob etilgan boÀladi. Masalan: Jihodga askarizningishda, albatta, ba'zi juz'iy va moddiy va badaniy zarar va shar boÀladi. Faqat u jihodda xayri kasir borki, Islom kufforning istilosidan qutuladi. Agar oÀsha sharri qolil uchun jihغْشَيْk etilsa, unda xayri kasir ketgandan soÀng, sharri kasir keladi. U ayni zulmdir. Ham masalan: Gangrena boÀlgan va kesilishi lozim boÀlgan bir barmoqning kesilishi xayr, yaxshidir; holbuki zohiran bir qilinir. Barmoq kesilmasa, qoÀl kesiladi; sharri kasir boÀladi.

Demak, koinotdagi sharlarning, zararlarning, balliyalarning va shaytonlarning va muzirlarning xalq va ijodlari, shar r'oni uk emas; chunki koÀp natoiji muhimma uchun yaratilgan. Masalan: Maloikalarga shaytonlar musallat boÀlmaganlari uchun, taraqqiyotlari yoÀq; maqomlari sobit, tabaddul etmaydi. Shuningdek, hayvonotning ham, shaytonlar musallat boÀlmaganlari ucofiq kartabalari sobit, noqisdir. Olami insoniyatda esa marotibi taraqqiyot va tadanniyot nihoyatsizdir. Namrudlardan, fir'avnlardan tortib, to siddiqiyni avliyo va anbiyoga qadar gÀoyat uzun bloqasiofa-i taraqqiy bor.

Xullas, koÀmir kabi arvohi safilani olmos kabi arvohi oliyadan tamyiz va tafriq uchun, shaytonlarning xilqati bilan va sirri taklif va ba'si anbiyo bilan, bir m uch S imtihon va tajriba va jihod va musobaqa ochilgan. Agar mujohada va musobaqa boÀlmasaydi, ma'dani insoniyatdagi olmos va koÀmir hukmida boÀlgan iste'dodlar barobar qolardi. A'loyi Illiyindagi Abu ozni sSiddiqning ruhi Asfali Sofiliyndagi Abu Jahlning ruhi bilan bir saviyada qolgan boÀlardi. Demak, shayotin va sharlarning yaratilishi, buyuk va kulliy natijaga qaragani ushningijodlari shar emas, xunuk emas; balki suiste'molotdan va kasb deyilgan mubosharati xususiyadan kelgan sharlar, xunukliklar kasbi insong ikrom ijodi Ilohiyga oid emas.

Agar savol bersangiz: Bi'sati anbiyo bilan barobar shaytonlarning vujudidan aksariyat insonlar kofir boÀlyapti, kufrga kiryapti, zarar koÀryai bir Al-hukmu lil-aksar" qoidasiga koÀra, aksar undan shar koÀrsa, u vaqt xalqi shar shardir, hatto bi'sati anbiyo ham rahmat emas deyilishi mumkin?

Aljavob: Sonning sifatga nisbatan ahamiyatia ahli Asl aksariyat sifatga qaraydi. Masalan: Yuzta xurmo danagi boÀlsa, tuproq ostiga koÀmilib suv berilmasa va muomala-i kimyoviya koÀrmasa va bir mujohada-i hayotiyaga mazhar boÀlmasa, yuz tanga qiymatidagi yuavob:>nak boÀladi. Ammo suv berilgan va mujohada-i hayotiyaga ma'ruz qolgan vaqt, sui mizoji tufayli saksontasi chirisa, yigirmatasi mevador yigirmata xurmo daraxti boÀlsaigirma berish shar boÀldi, aksariyatini chiritdi", deya olasanmi? Albatta deyolmaysan. Chunki u yigirmata yigirma ming hukmiga oÀtdi. Saksontani yoÀqotgan, yigirma mingni qozongan zaroÀldirmaydi, shar boÀlmaydi. Ham masalan: Tovus qushining yuz dona tuxumi boÀlsa, tuxum e'tibori bilan besh yuz kurush turadi. Faqat oÀsha yuzta tuxum ustiga tovus oÀtqiz pishisaksontasi aynisa; yigirmatasi yigirmata tovus qushi boÀlsa, "KoÀp zarar boÀldi, bu muomala shar boÀldi, bu tovusning tuxumning ustiga oÀtirishi yomon boÀldi" debbati umkinmi? YoÀq, unday emas, balki xayrdir. Chunki u tovus millati va u tuxum toifasi toÀrt yuz kurush bahosida boÀlgan saksonta tuxumni yoÀqotib, sakson lirta mematida boÀlgan yigirmata tovus qushi qozondi.

Xullas, navi bashar bi'sati anbiyo bilan, sirri taklif bilan, mujohada bilan, shaytonlar bilan muhoraba bilan qozongan yuz minglab anbiyo va millionlabidan co va milliardlab asfiyo kabi olami insoniyatning quyoshlari, oylari va yulduzlari muqobilida; son jihatdan kasratli, sifat jihatidan ahamiyatsiz hayvonoti muzirra navidan boÀlgan kufforni va munofiqlarni yoÀqotdi.

UCHINCHI SbuvvatGIZ: Janobi Haq musibatlarni beradi, balolarni musallat etadi. Xususan ma'sumlarga, hatto hayvonlarga bu zulm emasmi?

Aljavob: Xosho! Mulk Unikidir. Mulkida istagani kabi tasarruf qiladi. Ajabo: Sr qilaor bir zot bir ujrat muqobilida seni bir model qilib gÀoyat san'atkorona tikkan murasso' bir libosni senga kiydiradi, hunarini, mahoratini koÀrsatish uchun qisqartiradi, uzatadi, bichsa, kesadi.. seni oÀtirgÀizadi, , bir zadi. Sen unga: "Meni goÀzallashtirgan koÀylakni xunuklashtirding; menga oÀtirgÀizib turgÀizish bilan zahmat berding" deya olasanmi? Albatta deyolmaysan. Desang, devonalik qilgan boÀlasan. Aynantihsolng kabi: Sone'-i Zuljalol koÀz, quloq, lison kabi tuygÀular bilan murasso' gÀoyat san'atkorona bir vujudni senga kiydirgan. Mutanavvi' asmosining naqshlarini koÀrsatish uchun seni xasta qiladi, mubtalo qَلْفُ och qoÀyadi, toÀq qiladi, suvsiz qoldiradi.. bu kabi ahvolda aylantiradi. Mohiyati hayotiyani quvvatlantirish va jilva-i asmosini koÀrsatish uchun seni sh uningkoÀp holatlarda kezdiradi. Agar sen: "Meni mina uchun bu masoibga mubtalo etyapsan?" desang, tamsilda ishorat qilingani kabi, yuzta hikmat sening ogÀzingni yopadi. Zotan sukun va sukunat, atolat, yaknasoqlik, tavaqquf; bir navi adamdُdeya,rardir. Harakat va tabaddul; vujuddir, xayrdir. Hayot harakot bilan kamolotini topadi; baliyyot vositasi bilan taraqqiy qiladi. Hayot jilva-i asmo bilan muxtalif harakotga mazhar boÀladi, tasaffi etadi, quvvat topadi, inkisakviniadi, inbisot etadi, oÀz muqaddarotini yozishida mutaharrik bir qalam boÀladi, vazifasini ado etadi, ujrati uxroviyaga kasbi istihqoq etadi.

Xullas, munoqashangizning ichidagi uch savolingizning muxtasar javoblari bu qadar. Izohlari oÀttizaqiqatdad "SoÀzlar"dadir.

Aziz qardoshim, sen bu maktubni dorixonachiga va munoqashani eshitganlardan munosib deb bilganlaringga oÀqib ber. Mening nomimdan ham yangi bir talabam boÀlgan dorixonachiga sybiyadyt, deginki:

"Mazkur masoil kabi daqiq masoili iymoniyani mezonsiz mujodala suratida jamoat ichida bahs qilish joiz emas. Mezonsiz mujodala boÀlganidan, tiryoq ekan, zahar boÀladi. Gapirganlarga, ira-i anlarga zarardir. Balki bunday masoili iymoniyaning i'tidoli dam bilan, insof bilan, bir mudovala-i afkor suratida bahsi joiz". Va aytginki: "Agar sening qalqoÀlim bu navi masoilda shubhalar kelsa va SoÀzlardan ham javobini topmasang, xususiy shaklda menga yozarsiz..." Ham dorixonachiga aytginki: Marhum padari haqida koÀrgan roÀyo ing hida qalbimga shunday bir ma'no keldiki: Marhum padari doÀxtir boÀlgani uchun, juda solih va muborak, balki valiy insonlarga foydasi tekkan va uz toÀqamnun boÀlgan va manfaat koÀrgan u muboraklarning arvohlari uning vafoti chogÀida qushlar suratida eng yaqin aqrabosi boÀlgan oÀgÀliga koÀringanlar, uning ruhiga shafoatkorona bir xush i bir navidan bir istiqbol etganlari qalbimga keldi. OÀsha kecha bu yerda barobar boÀlgan barcha doÀstlarga salom yoÀllayman va duo qilaman.

OÀN UCHINCHI MAKTUB

بِاسْمِه۪ وَ اِنْ مalotu ىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪

Aziz qardoshlarim!

Holimni va istirohatimni va vasiqa uchun adami murojaatimni va holi olam siyosatiga qarshtopadiydligimni juda koÀp soÀrayapsizlar. Shu savollaringiz koÀp takarrur etganidan, ham ma'nan ham mendan soÀralganidan; shu uch savolga Yangi Said emas, balki Eski Said lisoni bilan javob berishga majbur ba soya.

Birinchi Savolingiz: Istirohating qanday? Hol-ahvoling qanday?

Aljavob: Janobi Arhamurrohiminga yuz ming shukr qilamanki; ahli dunyo matningilgan anvo'i zulmni anvo'i rahmatga aylantirdi:

Siyosatni tark va dunyodan tajarrud etib bir togÀning gÀorida oxiratni oÀylash bilan mashgÀul ekanman, ahli dunyo zulman meni u yerdan chiqarib surgun qildi. Xoli va haim va Hakim u surgunni menga bir rahmatga aylantirdi. Amniyatsiz va ixlosni buzadigan sabablarga ma'ruz u togÀdagi inzivoni; amniyatli, ixlosli Barla TogÀlaridagi xilvatga aylantirdi. Rossiyada asoratdaligimda,asuli qildim va niyoz etdimki, umrimning oxirida bir gÀorga chekinay. Arhamurrohimin menga Barlani oÀsha gÀorga aylantirdi, gÀorning foydasini berdi. Mashaqqatli gÀor zahmatini zaif vujudimga yuklamadi. YolgÀiz Barlada ikki-ucy naqlda bir vahhomlik bor edi. OÀsha vahhomlik sababi bilan menga aziyat berildi. Hatto oÀsha doÀstlarim, goÀyo istirohatimni oÀylashgandi. Holbuki, oÀsha vahhomlik sabablrlarinqalbimga, ham Qur'onning xizmatiga zarar berishdi. Ham ahli dunyo barcha surgunlarga vasiqa bergani va qotillarni qamoqdan chiqarib avf etganlari holda, menga zulm qilib berishmadi. Mening Robbi Rahimim meni Qur'onning xizmatida ziyol topgihdom etish va SoÀzlar nomi bilan anvori Qur'oniyani menga koÀproq yozdirish uchun tashvishsiz holda meni shu gÀurbatda qoldirib, bir buyuk marhamatga aylantirdi. Ham ahli dunyo, dunyolariga aralaizotlaadigan barcha nufuzli va quvvatli ruasolarni va shayxlarni tumanlarda va shaharlarda qoldirib, aqrabolari bilan birga hamma bilan koÀrishishga izn berganlari holda, meni zulman tajrid etdi, bir qishloqqa yubordi. Hech aqrabo va hamshaharlarig beshbir-ikkitasi mustasno- yonimga kelishiga izn berishmadi. Mening Xoliqi Rahimim oÀsha tajridni men uchun azim bir rahmatga aylantirdi. Zehnimni s qil.

da, gÀillu gÀishdan xoli Qur'oni Hakimning fayzini olishiga vasila qildi. Ham ahli dunyo bidoyatda, ikki yil mobaynida ikkita oddiy maktub yozganimni koÀp koÀrdi. Hatto hozir ham, oÀn yoki yigirma kunda yoki bir oyda bir-ikki musofirning yolgomi gÀirat uchun yonimga kelishini xush koÀrmadilar, menga zulm qildilar. Mening Robbi Rahimim va Xoliqi Hakimim u zulmni men uchun marhamatga aylantirdiki, toÀqson yillik ma'naviy birlotu V qozontiradigan shu shuhuri salosada meni bir xilvati margÀubaga va bir uzlati maqbulaga qoÀyishga aylantirdi.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى كُلّoh boÀٍ‌

Xullas hol va istirohatim shunday...

Ikkinchi Savolingiz: Nima uchun vasiqa olish uchun murojaat etmayapsan?

Aljavob: Bu mas; adammen qadarning mahkumiman, ahli dunyoning mahkumi emasman. Qadarga murojaat qilaman. Qachon izn bersa, rizqimni bu yerdan qachon kessa, oÀsha vaqt ketaman. Bu ma'noning haqiqati shuki: ifning kelgan bir ishda ikki sabab bor; biri zohiriy, boshqasi haqiqiy. Ahli dunyo zohiriy bir sabab boÀldi, meni bu yerga keltirdi. Qadari Ilohiy esa, sababi haqiqiydir; meni bu inzivoga mahkum qildi. Sababi zohiriyolisi qildi; sababi haqiqiy adolat qildi. Zohiriysi shunday oÀyladi: "Shu odam ortigÀi bilan ilmga va dinga xizmat qiladi, balki dunyomizga aralashadi" degan ehtimol bilan meni surgunatdir., uch jihatdan qatmarli bir zulm qildi. Qadari Ilohiy esa men uchun koÀrdiki, haqqi bilan va ixlos bilan ilmga va dinga xizmat qilolmayapman; meni bu s. Shu a mahkum etdi. Ularning bu qatmarli zulmini muzaaf bir rahmatga aylantirdi. Modomiki, surgunimda qadar hokimdir va u qadar odildir; ungadoimiyaat qilaman. Zohiriy sabab esa, zotan bahona navidan bir narsalari bor. Demak, ularga murojaat qilish ma'nosizdir. Agar ularning qoÀlida bir haq yoki quvvatli bir vashsa,boÀlganda edi, ularga murojaat qilsa boÀlardi.

Boshlarini yesin, dunyolarini tamoman tashlaganim va oyoqlariga oÀralashsin, siyosatlarini butunlay tark qilganim holda; oÀylagan bahonalari, avhomlari, albatta aslsiz boÀlganidan, va zoa murojaat qilish bilan oÀsha avhomlarga bir haqiqat berishni istamayman. Agar uchlari ajnabiy qoÀlida boÀlgan dunyo siyosatiga qoÀshilish uchun bir ishtaham boÀlsaydi; sakkiz yil emas, balki sakkiz soatga ham qolmay tarashshuh etardi, oÀzinf, ojisatardi. Holbuki sakkiz yildir, bironta roÀznoma oÀqishga xohishim boÀlmadi va oÀqimadim. ToÀrt yildir, bu yerda taxti nazoratdaman; hech bir tarashshuh koÀruxoriy. Demak Qur'oni Hakim xizmatining barcha siyosatlardan ustun bir ulviyati borki, koÀpchiligi yolgÀonchilikdan iborat boÀlgan dunyo siyosatigsalam zzulga yoÀl qoÀymaydi.

Adami murojaatimning ikkinchi sababi shuki: Haqsizlikni haq deb hisoblagan odamlarga qarshi haq da'vo etish, haqqa bir navi haqsizlikdir. Bu navdagi haqsizlikni irtikob etishni istamsi hur

Uchinchi Savolingiz: Dunyoning siyosatiga qarshi nima uchun bu qadar loqaydsan? Bu qadar sofahati olamga qarshi hech parvo qilmayapsan? Bu sofahatni yoqtiryapsanmi? Yoxud qoÀrqayapsasa hamukut saqlayapsan?

Aljavob: Qur'oni Hakimning xizmati meni shiddatli bir suratda siyosat olamidan man qildi. Hatto uni oÀylashni ham menga unuttirdi. BoÀlmasa, butun sarguzashti hayotim shohidki, haq deb bilgan maslagimda yurishda qoÀrquv hisobni tutib man qilolmagan va qilolmaydi. Ham nima uchun qoÀrquvim boÀlsin? Dunyo bilan ajalimdan boshqa bir aloqam yoÀq. OÀylaydigan bola-chaqam yoÀq. OÀylaydigan mol-dunyoim yoÀq. Sharafini oÀylaydigan xonadonim yoÀlari kokor bir shuhrati kozibadan iborat boÀlgan shon va sharafi dunyoviyani muhofazaga emas, sindirishga yordam berganga rahmat... Qoldi ajalim. U Xoliqi Zuljalolning qoÀlida. Kimning haddi borki, vaqti kelmay unga qoÀl tekkiziq ajan. Zotan izzatli mavtni, zillatli hayotga tarjih etganlardanmiz. Eski Said kabi bir kishi shunday degan:

وَ نَحْنُ اُنَاسٌ لَا تَوَسُّطَ vasi vنَا ٭ لَنَا الصَّدْرُ دُونَ الْعَالَم۪ينَ اَوِ الْقَبْرُ

Balki xizmati Qur'on meni hayoti ijtimoiya-i siyosiya-i bashariyani oÀylashdan man qiladi. Shundayki: Hayoti bashariyi bilayoÀlovchilikdir. Shu zamonda, Qur'onning nuri bilan koÀrdimki, u yoÀl bir botqoqlikka kirdi. Mulavvas va ufunatli bir balchiq ichida qofila-i bashar yiqili-i GÀab ketyapti. Bir qismi salomatli bir yoÀlda ketyapti. Bir qismi mumkin qadar balchiqdan, botqoqlikdan qutulish uchun ba'zi vositalarni topgan. Bir qismi aksari oÀsha ufunatli, iflos, balca (S.Abotqoqlik ichida qorongÀilikda ketyapti. Yuztadan yigirmatasi sarxushlik sababli oÀsha iflos balchiqni mushku ambar deb oÀylab, yuz-koÀziga surtyapti... yiqilib-turib ketyapti, oxiri botib qon katt. Yuztadan saksoni esa, botqoqlik ekanini anglaydi, ufunatli, iflos ekanini his qiladi... lekin mutahayyirdirlar, salomatli yoÀlni koÀrolmayaptilar.

Xullas, bularga qarshi ikki chora bor:

Birisi: ToÀqmar. Vaan oÀsha sarxush yigirmatasini oÀziga keltirish.

Ikkinchisi: Bir nur koÀrsatish bilan mutahayyirlarga salomatli yoÀlni iroa etish.

Men koÀryapmankigÀoyatrmataga qarshi saksonta odam qoÀliga toÀqmoq olgan. Holbuki u bechora va mutahayyir saksontaga qarshi loyiq shaklda nur koÀrsatilmayapti. KoÀrsatilsa ham; bir qoÀlida ham tayoq, ham nurHayot:ani uchun amniyatsiz boÀlyapti. Mutahayyir odam, "Ajabo, nur bilan meni jalb qilib, toÀqmoq bilan urmoqchimikin?" deb talosh etadi. Hamda ba'zan moneliklar bilan toÀqmoq singan vaqt, nur ham uchadi yoki soÀnadi.

Xullas oÀsha botqoqqa bitÀaflatkorona va zalolat-pesha safihona hayoti ijtimoiya-i bashariyadir. U sarxushlar, zalolat bilan talazzuz etgan mutamarridlardir. U mutahkelishboÀlganlar, zalolatdan nafrat qilganlar, faqat chiqolmayaptilar; qutulishni istaydilar, yoÀl topolmayaptilar.. mutahayyir insonlardir. U toÀqmoqlar esa, siyosat jarayori esair. U nurlar esa, haqoiqi Qur'oniyadir. Nurga qarshi kurashilmaydi, unga qarshi adovat qilinmaydi. YolgÀiz shaytoni rojimdan boshqa undan nafratlangan yoÀq. Xullas, men ham nuri Qur'onni qoÀlda tutish uchun "A'uzu billahi minamolan toni va-s siyosa" deya, siyosat toÀqmogÀini tashlab, ikki qoÀlim bilan nurga yopishdim. KoÀrdimki: Siyosat jarayonlarida muvofiqda ham, muxolifda ham u nurlarning oshiqlari bor. Barcha siyosat jarayonlaridan va tarafkashliklardan juda ustun v xato-ning gÀarazkorona oÀy-fikrlaridan mubarro va sof maqomda berilgan darsi Qur'on va koÀrsatilgan anvori Qur'oniyadan hech bir taraf va hech bir qism chekinmasligi va ittihom etmasligi kerak. Magar, dinsizlikdi'o qzindiqoni siyosat deb oÀylab, unga tarafkashlik qilgan inson suratidagi shaytonlardan yoki bashar qiyofasidagi hayvonlardan boÀlmasa...

Alhamn kichoh, siyosatdan tajarrud sababi bilan, Qur'onning olmos kabi haqiqatlarini siyosiy tashviqot ittihomi ostida shisha parchalarining qiymatiga tushirmadim. Balki borgan sari u olmoslar qiymatlarini har toifaning nazarida porloq bir tarzdratidadalashtiryaptilar.

اَلْبَاق۪ى هُوَVassalاق۪ى

OÀN TOÀRTINCHI MAKTUB

OÀN BESHINCHI MAKTUB

Aziz qardoshim!

Sening birinchi savoling: Sahobalar nazari a-i dut bilan mufsidlarni nima uchun kashf etolmadilar? Va bu holat Xulafo-i Roshidindan uchtasining shahid boÀlishini natija berdi. Holbuki kichik Sahobalarga buyuk valiylardan ham buyuk deyiladi?

Tubo-iob:>Bunda ikki maqom bor.

Daqiq bir sirri valoyatning bayoni bilan savol hal qilinadi. Shundayki:

Sahobalarning valoyati, Boshqti kubro deyilgan, varosati nubuvvatdan kelgan, barzoh tariqiga kirmasdan, toÀgÀridan-toÀgÀri zohirdan haqiqatga oÀtib, aqrobiyati Ilohiyaning inkishofiga qaragan bir valoyat boÀlib, u valoyaraja si gÀoyat qisqa boÀlgani holda, gÀoyat yuksakdir. Horiqolari oz, lekin maziyati koÀp. Kashf va karomat u yerda oz koÀrinadi. Avliyoning karomatlari esa, aksariyati ixtiyoriy emas. Kutmagan joyidan, ikromi Ilohiy sifatida horiqo undan zuhuoti kai. Bu kashf va karomatlarning aksariyati, sayri suluk zamonida, tariqat barzohidan oÀtgan vaqtlarida, oddiy bashariyatdan bir daraja tajarrud etganlaridan, xilofi odat holotga mazhar boÀladilar. Sahobalar esa, suhbati nubuvvatning in'iyaningilan va injizobi bilan va iksiri bilan tariqatdagi sayri suluk doira-i azimini bosib oÀtishga majbur emaslar. Bir qadamda va bir suhbatda zohirdan haqiqatga oÀta oladilar. Masalan: OÀubiyatungi Layla-i Qadrga ulashish uchun ikki yoÀl bor:

Biri: Bir yil kezib, aylanib, nihoyat oÀsha tunga kelishdir. Bu qurbiyatni qozonish uchun bir yil masofani bosib oÀtish lozim boÀladi. Bu echi bili sulukning maslagi boÀlib, ahli tariqatning koÀpchiligi bu bilan boradi.

Ikkinchisi: Zamonda muqayyad boÀlgan jismi moddiy gÀilofidan ayrilib, tajarrud bilan ruhan yuksalib, kecha tungi Layla-i Qadrni indingi kun Layla-i Iyd bilan barobarvol bogi kabi hozir koÀrishdir. Chunki ruh zamon bilan muqayyad emas. Hissiyoti insoniya ruh darajasiga chiqqan vaqt, hozirgi zamon kengayadi. Boshqalarga nisbatan moziy va mustaqbal boÀlgan vaqtlar unga nisbaتِ پَاzir hukmida boÀladi.

Xullas bu tamsilga koÀra, kecha tungi Layla-i Qadrga oÀtish uchun, martaba-i ruhga chiqib, moziyni hozir darajasida koÀrishdir. Shu sirri gÀamizning asosi, aqrobiyati Ilohiyaning inkishofidir. Masalan: Quمِنَ اizga yaqindir; chunki ziyosi, harorati va misoli oynamizda va qoÀlimizdadir. Lekin biz undan uzoqmiz. Agar biz nuroniyat nuqtasida uning aqrobiyatini his qilsak, oynamizdagi misoliy boÀlgan timsoliga munosainchi zni anglasak, u vosita bilan uni tanisak; ziyosi, harorati, hay'ati nimaligini bilsak, uning aqrobiyati bizga inkishof etadi va yaqinimolatnini tanib munosabatdor boÀlamiz. Agar biz bu'diyatimiz nuqtai nazaridan unga yaqinlashishni va tanishni istasak, juda koÀp sayri fikriyga va suluki aqliyga majbur boÀlamiangi oonini fanniya bilan fikran samovotga chiqib, samodagi quyoshni tasavvur qilib, soÀngra mohiyatidagi ziyo va haroratni va ziyosidagi alvoni sab'ani juda chuqur tadqiqotia munoya bilan anglagandan soÀngra, birinchi odamning oÀz oynasida oz bir tafakkur bilan qoÀlga kiritgan qurbiyati ma'naviyani zoÀrgÀa qoÀlga kiritishimiz mumboÀlga Xullas shu tamsil kabi, nubuvvat va varosati nubuvvatdagi valoyat, sirri aqrobiyatning inkishofiga qaraydi. Valoyati saira esa, aksariyati qurbiyat asosi uzra boradi. Bir qancha marotibda sayri sulukka majbur boÀladisalotu IKKINCHI MAQOM:

OÀsha hodisotga sababiyat bergan va fasodni boshlagan bir nechta Yahudiydan iborat emaski, ularni kashf etish bilan fasodning oldi olinsin. Chunki juda koÀp muxtalif millatlarning Islomiyatga kirishlari bilan bir-bilarnizid va muxolif koÀp jarayonlar va afkor qorishib ketdi. Xususan ba'zilarning gÀururi milliylari Hazrat Umarning (R.A.) zarbalari bilan dahshatli yaralanganidan, sajiyatan intiqom olishga fursat kutardilar. ngomid ularning ham eski dini inkor qilingan, ham madori sharafi boÀlgan eski hukumati va saltanati taxrib etilgan. Intiqomini, bilib yoki bilmasdan, hokimiyati Islomiyadan olishga hissan tarafdor bir surat olgan. Shuning uchunhbub idiy kabi ziyrak va dassos bir qism munofiqlar oÀsha holati ijtimoiyadan istifoda etdilar deyilgan. Demak, u hodisotning oldini olish, oÀsha vaqtdagi hayoti ijtimoiyani va muxtalif afkorni isloh qilish bilan boÀlar edi. BoÀlmasa bir-ikkia ayridning kashf qilinishi bilan boÀlmasdi.

Agar deyilsa: Hazrat Umar (R.A.) minbar ustida, bir oylik masofada boÀlgan Sariya ismli bir qoÀmondoniga يَا سَارِيَةُ اَلْجَبَلَ اَلْجَبَلَ deb, Sari. Demashittirib, savq-ul jaysh nuqtasidan zafariga sababiyat bergan karomatkorona idorasi qay daraja keskin nazarli ekanini koÀrsatgani holda, nima uchun yonidagi qotili Feruzni u an nur nazari valoyat bilan koÀrmadi?

Aljavob: Hazrat Yoqub Alayhissalom bergan javobi bilan javob beramiz.

{(Hoshiya)

چِرَا دَر siz hِ كَنْعَانَشْ نَد۪يد۪ى

گَه۪ى بَرْ پُشْbalobiىِ خُودْ نَب۪ينَمْ

}

Ya'ni: Hazrat Yoqubdan soÀralganki: "Nima uchun Misrdan kelgan koÀylagining hidini sezding-da, yaqiningda boÀlgan Kan'on QudugÀidagi Yusufni koÀrmading?" Javoban degalari kBizning holimiz chaqmoq kabidir; ba'zan koÀrinadi, ba'zan yashirinadi. Ba'zi vaqtlar boÀladiki, eng yuksak mavqeda oÀtirib, har tarafni koÀrgandbir izlamiz. Ba'zi vaqtlar esa oyogÀimizning ustini koÀrolmaymiz".

Alhosil: Inson har qancha foili muxtor boÀlmasin, وَمَا تَشَٓاؤُنَ اِلَّٓا اَنْ يَشَٓاءَ اللّٰهُ sirriga koÀra, mashiati Ilohiya asosdir va qadar hoا يَمُ. Mashiati Ilohiya mashiati insoniyani qaytaradi. اِذَا جَاءَ الْقَدَرُ عُمِىَ الْبَصَرُ hukmini ijro etadi. Qadar gapirsa; iqtidori bashar soÀylamas, ixtiyori juz'iy jim boÀladi.

va birnchi savolingizning maoli:>Hazrat Ali (R.A.) zamonida boshlangan muhorabalarning mohiyati nima? Muhoriblarga va u harbda oÀlgan va oÀldirganlarga qanday nom berishimiz mumkin?

Aljavob: Jamal Voqeasi deyilgan Hazrat Ali bilan Hazrini chha va Hazrat Zubayr va Oisha-i Siddiqa (Roziyallohu Ta'olo anhum ajma'iyn) orasida boÀlgan muhoraba; adolati mahza bilan adolati izofiyaning mujodalasidir. Shundayki:

#4nvoni azrat Ali adolati mahzani asos tutib, Shayxayn zamonidagi kabi, oÀsha asos uzra borish uchun ijtihod qilgan. Muorizlari esa: Shayxayn zamonidagi s?" ded Islomiya adolati mahzaga muso'id edi, lekin mururi zamon bilan Islomiyatlari zaif muxtalif aqvom hayoti ijtimoiya-i Islomiyaga kirganlari uchun, adol. sizlhzaning tatbiqoti juda mushkul boÀlganidan, "ahvan-ush sharni ixtiyor" deyilgan adolati nisbiya asosi uzra ijtihod qildilar. Munoqasha-i ijtihodiya siyosatga kirganemas, n, muhorabani intoj etgan. Modomiki xolis lilloh uchun va Islomiyatning manfaati uchun ijtihod qilingan va ijtihoddan muhoraba tavallud etgan; albatta ham qotil, ham maqtul ikkisi ham ahli Janna: "Fitikkisi ham ahli savobdir deya olamiz. Har qancha Hazrat Alining ijtihodi musiyb va muqobilidagilarniki xato boÀlsa ham, yana azobga mustahaq emaslar. Chunki ijtihod qilgan haqni toptishigki savob bor. Topmasa, bir navi ibodat boÀlgan ijtihod savobi sifatida bitta savob oladi. Xatosidan ma'zurdir. Bizda gÀoyat mashhur va soÀzi hujjat bir zoti muhaqqiq Kurdcha:

ژ۪ى شَرِّ صَحَابَانْ مَكsa, qaلُ و ق۪يلْ لَوْرَا جَنَّت۪ينَه قَاتِلُ و هَمْ قَت۪يلْ

Ya'ni: "Sahobalarning muhorabasidan qiylu qol etma. Chunki ham qotil va ham maqtul, ikkisi ham ahli Jannatdn ma'negan.

Adolati mahza bilan adolati izofiyaning izohi shuki: مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ اَوْ فَسَادٍ فِى الْاَرْضِ فَكَاَنَّمَا قَتَلَjihatiاسَ جَم۪يعًا oyatining ma'no-i ishoriysi bilan: Bir ma'sumning haqqi, butun xalq uchun boÀlsa ham, poymol qilinmaydi. Bir kishi ham, umumning salomati uchun, fido qilinmaydi. Janobi Haqning ringda marhamatida haq haqdir, kichigiga kattasiga qaralmaydi. Kichik katta uchun poymol qilinmaydi. Bir jamoatning salomati uchun, bir kishining rizosi boÀlmasdan, hayoti va haqqi fido qilinmaydi. Hamiyat nomidan rizosi buqchiloÀlsa, u boshqa masaladir.

Adolati izofiya esa: Kullning salomati uchun juzni fido qiladi. Jamoat uchun, kishining haqqini nazarga olmaydi. Ahvan-ush shar deya bir navi adolati izofiyani qilishga urinadi. Faqat adolati mahza qobili taoti tasa, adolati izofiyaga ketilmaydi; ketilsa, zulmdir.

Xullas, Imom Ali roziyallohu anhu adolati mahzani Shayxayn zamonidagi kabi qobili tatbiqdir deb, xilofati Islomiyani oÀsha asos ustida b kelgaldi. Muqobillari va muorizlari esa, "Qobili tatbiq emas, koÀp mushkuloti bor" deb adolati izofiya uzra ijtihod qilishgan. Tarix koÀrsatgadan ziqa sabablar esa, haqiqiy sabab emas, bahonalardir.

Agar: "Xilofati Islomiya nuqtasida Imom Alining favquloda iqtidori, horiquloda zakovati va yuksak layoqati bilan bduo qialaflariga nisbatan muvaffaqiyatsizligining sababi nima?", desang.

Aljavob: U muborak zot, siyosat va saltanatdan ziyoda yanada muhim boshqa vazifalarga loyiq edi. Agar tom muvaffaqiyati siyosiya va toÀliq saltanat boÀl tafti, "Shohi Valoyat" unvoni ma'nodorini haqiqiy ma'noda qozonolmasdi. Holbuki zohiriy va siyosiy xilofatdan juda koÀp ustun ma'naviy bir saltanat qozondi va Ustozi Kull hukmiga oÀtdi; hatto qiyomatga qadar saltanati ma'naviysi boqiy qoKaftla Ammo Hazrat Imom Alining Voqea-i Siffinda Hazrat Muoviyaning tarafdorlari bilan muhorabasi esa, xilofat va saltanatning muhorabasidir. Ya'ni: Hazrat Imom Ali ahkomi dinni va haqoiqi Islomiyani va oxiratni asos tutÀsha Sltanatning bir qism qonunlarini va siyosatning marhamatsiz muqtaziyotlarini ularga fido qildi. Hazrat Muoviya va tarafdorlari esa; hayoti ijtimoiya-i Islomiyani saltanat siyosatlari bilan taqviya etish uchun azimatni tashlab, ruxsatni iltizom Àlar hsiyosat olamida oÀzini majbur deb oÀylab, ruxsatni tarjih etdi, xatoga tushdi.

iki, inoyat bor va shu risolaga ehtiyoj bor. Inshaalloh sahih bir suratda yozilgandir. Shoyat ba'zi alfazi hadisiyada yoki roviylarning ismida bir xato boÀlsa, tasxix etilib musomaha nazari bilan qarashlarini ixvonlarimdne'i, imos qilaman.

Ha, biz musvaddani yozar edik, Ustozimiz ham aytar edi. Yonida hech qanday kitob yoÀq edi; hech murojaat etmaabar b Birdaniga gÀoyat sur'atli aytar edi, biz ham yozar edik. Ikki-uch soatda oÀttiz-qirq, yanada ortiq sahifa yozar edik. Bizning ham qanoatimiz keldiki: Bu muvaffaqiyat moÀ'jizoti Nabaviyaning bir karomatidir.

Ammo Hazrat Hasan va Husanning Umaviylarga qarshi mujodalalari esa, din bilan milliyat muhorabasi edi. Ya'ni: Umaviylar Dayman. Islomiyani Arab milliyati ustiga istinod ettirib robita-i Islomiyatni robita-i milliyatdan ortda qoldirganlaridan, ikki jihatdan zarar berishdi:

Biri: Mia ziyoairani ranjida etib tavhish etdilar.

Ikkinchisi: Unsuriyat va milliyat asoslari, adolatni va haqni ta'qib etmaganidan zulm qiladi. Adolat uzra ketmaydi. Chunki unsuriyat-parvar bir hokim millatdoshini tarjih eرْجُونadolat qilolmaydi.

farmoni qat'iysi bilan: Robita- Taqdiya oÀrniga robita-i milliya iqoma etilmaydi; etilsa, adolat qilinmaydi, haqqoniyat ketadi.

Xullas, Hazrat Husan robita-i diniyani asos tutib, muilolmalaroq ularga qarshi mujodala etgan, oxiri maqomi shahodatni ihroz etgan.

Agar: "Bu qadar haqli va haqiqatli boÀlgani holda, nima uchun muvaffaq boÀlmadi? Ham nima uchun qadari Ilohiyi va rhmati Ilohiya ularning faji' bir oqibatga yoÀliqishiga muso'ada etgan?", deyilsa.

Aljavob: Hazrat Husanning yaqin tarafdorlari emas, faqat jamoatiga iltihoq etgan boshqa mil daraxda, yaralangan gÀururi milliyalari jihati bilan, Arab millatiga qarshi bir fikri intiqom boÀlishi Hazrat Husan va tarafdorlarining sof va porloq maslaklar qilibrar berib, magÀlubiyatlariga sabab boÀlgan.

Ammo qadar nuqtai nazarida faji' oqibatning hikmati: Hasan va Husan va ularning xonadonlari va nasllari ma'naviy bir saltanatga nomzod edilar. Dunyo saltanati bilan ma'naviy saltantadan jam boÀlishi gÀoyat mushkuldir. Shuning uchun ularni dunyodan ranjitdi, dunyoning xunuk yuzini koÀrsatdi. Toki qalban dunyoga qarshi aloqalari qolmasin. Ularning qoÀiha-i muvaqqat va suriy bir saltanatdan chekildi; faqat porloq va doimiy bir saltanati ma'naviyaga tayin etildilar; oddiy valiylar oÀrniga avliyo aqtoblariga marji' boÀldilar.

Uchinchi sava shaiz: "U muborak zotlarning boshiga tushgan u faji' gÀaddorona muomalaning hikmati nima?", deyapsiz.

Aljavob: Sobiqan bayon etganimiz kabi, Hazrat Husanning muorizlari boÀlgan Umaviylar saltanatida marhamatsiz gÀadrga sababrinyaperadigan uch asos bor edi:

Birisi: Marhamatsiz siyosatning bir dasturi boÀlgan: "Hukumatning salomati va osoyishning davomi uchun ashxas fido qilinadi".

Ikkinchisi: Ularning saltanati unsuriyat va milliyatga koÀzi d etgani uchun, milliyatning gÀaddorona bir dasturi boÀlgan: "Millatning salomati uchun hamma narsa fido qilinadi".

Uchinchisi: Umaviylarning Ikkimiylarga qarshi an'anasidagi raqobat hissi, Yazid kabi ba'zilarda boÀlgani uchun, shafqatsiz bir gÀadrga qobiliyat koÀrsatgan edi.

ToÀrtinnuri vr sabab Hazrat Husanning tarafdorlarida bor ediki; Umaviylarning Arab milliyatini asos qilib, boshqa millatlarning afrodini "mamolik" ta'bir etib, qul nazari bilan qarrxonadi va gÀururi milliyalarini sindirishlari tufayli, milali saira Hazrat Husanning jamoatiga intiqomkorona va mushavvash bir niyat bilan iltihoq etganlaridan, Umaviylarning asabiyati milliyalariga qattiq tekkan, gÀoyatan Jalorona va marhamatsiz tarzda mashhur fojiaga sababiyat bergan.

Mazkur toÀrt sabab zohiriydir. Qadar nuqtasidan qaralgan vaqt; Hazrat Husan va aqrabosiga oÀsha fojia sababli hosil boÀlgan nrga ay uxroviya va saltanati ruhoniya va taraqqiyoti ma'naviya shunchalik qiymatliki, u fojia tufayli chekkan zahmatlari gÀoyat yengil va arzonga tushadi. Masalan bir askar bir soat qiynoq ostida shahid qilinsa; shunday bushohatabaga erishadiki, boshqa odam oÀn yil urinsa, zoÀrgÀa u martabaga erishishi mumkin. Agar u askar shahid boÀlgandan soÀng undan soÀrab boÀlsa, "Oz bir narsa bilan juda koÀp narsa qozondim" deydi.

ToÀrtinchi savolingلْحَك۪ maoli: Oxirzamonda Hazrat Iso Alayhissalom Dajjolni oÀldirgandan soÀng, insonlarning aksariyati dini haqqa kiradilar. Holbuki rivoyatlarda kelganki: Yer yuzida Alloh, Alloh deganlar bor ekan qiyomat boÀlmaydi". Bunday umumiyat bilَالْمُonga kelgandan soÀng qanday qilib umumiyat bilan kufrga ketadilar?

Aljavob: Hadisi sahihda rivoyat qilingan: "Hazrat Iso Alayhissalomning kelishini va shariati Islomiya bilan amal qilishini, Daj avliyoÀldirishini" iymoni zaif boÀlganlar istib'od etadilar. Uning haqiqati izoh etilsa, hech istib'od yeri qolmaydi. Shundayki:

U hadis hamda Sufyon va Mahdiy haqidagi hadislar ifoda qilga jalololari shuki: Oxirzamonda dinsizlikning ikki jarayoni quvvat topadi:

Birisi: Nifoq pardasi ostida, risolati Ahmadiyani (S.A.V.) inkor etadigan Sufyon ismli mudhish bir shaxs ahli nifoqqa bosh boÀladi, shariati Islomiyaning t shahoga urinadi. Unga qarshi Oli Bayti Nabaviyning silsila-i nuroniysiga bogÀlangan, ahli valoyat va ahli kamolga bosh boÀladigan Oli Baytdan Muhammad Mahdlami nli bir zoti nuroniy oÀsha Sufyonning shaxsi ma'naviysi boÀlgan jarayoni munofiqonani oÀldirib yoÀqotadi.

Ikkinchi jarayon esa: Tabiiyyuqsonnidiyun falsafasidan tavallud etgan bir jarayoni Namrudona, oxirzamonda falsafa-i moddiya vositasi bilan tobora intishor etib, quvvat topib, uluhiyatni inkor qiladigan darajaga keladi. Qandayki bir podshohni tanimagan va qoÀshindagi zobiton va li sahuning askarlari ekanini qabul qilmagan vahshiy odam harkasga, har askarga bir navi podshohlik va bir tarz hokimiyat beradi. Xuddi shuni-i Magi: Allohni inkor etgan u jarayon afrodlari, bittadan kichik Namrud hukmida nafslariga bittadan rububiyat beradi. Va ularning boshiga oÀtgan eng kattalari ispirtizma va giرَّاتِng hodisoti navidan mudhish horiqolarga mazhar boÀlgan Dajjol esa; yanada ilgarilab, jabborona suriy hukumatini bir navi rububiyat tasavvur etib, uluhiyatini e'lon qiladi. Bir chivinga magÀlub boÀlgan va bir chivinning qanotini ham ijod qil va ozn ojiz bir insonning uluhiyat da'vo qilishi, qay daraja ahmoqona bir masxaralik ekani ma'lum.

Shunday bir paytda, u jarayon juda quvvatli koÀringan bir zamonda, Hazrat Iso Aodomiksalomning shaxsi ma'naviysidan tarkib topgan haqiqiy Isaviylik dini zuhur etadi, ya'ni rahmati Ilohiyaning samosidan nuzul etadi; holi hozir Xristianlik dini oÀsha haqiqat tomon tasaffi etadi, xurofaqiqatva tahrifotdan ayriladi, haqoiqi Islomiya bilan birlashadi; ma'nan Xristianlik bir navi Islomiyatga inqilob etadi. Va Qur'onga iqtido etadi, u Isaviylik shaxsi ma'naviysi erkat bin va Islomiyat ergashilgan maqomida qoladi; dini haq bu iltihoq natijasida azim bir quvvat topadi. Dinsizlik jarayoniga qarshi alohida-alohida ekan magÀlub boÀlgan Isaviylik va Islomiyat ittihod natijasida dinsizl toÀkaayoni ustidan gÀalaba qozonib, yoÀq qilish iste'dodida ekan; olami samovotda jismi bashariysi bilan shaxsi Iso Alayhissalom, u dini haq jarayonining boshiga oÀtishini bir Muxbiri Sodiq bir Qodiri Kulli Shayning va'dasiosita inod etib xabar bergan. Modomiki xabar bergan, haqdir; modomiki Qodiri Kulli Shay va'da bergan, albatta qiladi. Ha, har vaqt samovotdan maloikalarni yerga yuborgan va ba'zi vaqtlarda inson suratiga vaz' etganetishiat Jabroilning "Dihya" suratiga kirishi kabi) va ruhoniylarni olami arvohdan yuborib bashar suratiga tamassul ettirgan, hatto oÀlgan avliyolarning koÀplarining arvohlarini jasadi misoliy bilan dunyogarimningan bir Hakimi Zuljalol, Hazrat Iso Alayhissalomni, Iso diniga oid eng muhim bir husni xotimasi uchun, nafaqat samo-i dunyoda jasadi bilan va hayotda boÀlgan Hazrat Iso, balki olami oxiratning eng uzoq burchagiga ketgan va haqiqatdan oÀlgan boÀlsa ham; shunday bir natija-i azima uchun unga qaytadan jasad kiydirib dunyoga yuborish, u Hakimning hikmati hukmzoq emas... balki uning hikmati shunday iqtizo etgani uchun va'da qilgan va va'da qilgani uchun albatta yuboradi.

Hazrat Iso kelgan vaqti harkas uning haqiqiy Iso ekanini bilishi lozim emas. Unga yaqin boÀlgan va xos ki. Ha, nuri iymon bilan uni taniydi. YoÀqsa badohat darajasida harkas uni tanimaydi.

Savol: Rivoyatlarda kelganki: "Dajjolning bir yolgÀonchi Jannati bor; ar va tobe boÀlganlarni unga kiritadi. Ham yolgÀonchi bir Jahannami bor; tobe boÀlmaganlarni unga tashlaydi. Hatto oÀz markabining ham bir qulogÀini Jannat kabi, birkasi bÀini Jahannam kabi qilgan boÀladi. Azamati badaniyasi bu qadardir, shu qadardir..." degan ta'riflar bor?

Aljavob: Dajjolning shaxsi suriysi inson kabidir. MagÀrur, fir'avnlashgan, Allohni unutganidan; suriy, jabbva tashokimiyatiga uluhiyat nomini bergan shaytoni ahmoqdir va bir insoni dassosdir. Lekin shaxsi ma'naviysi boÀlgan dinsizlik jarayoni azimi juda ulkandir. Rivoyatlarda Dajjolga oid tavsifoti mudhisha unga ishorat qiladi. Bir vaqtlar Yaponiya boshassalandonining rasmi, bir oyogÀi Bahri Muhitda, ikkinchi oyogÀi oÀn kunlik masofadagi Port Artur Qal'asida tasvir qilingan edi. OÀsha kichik Yapon QoÀmondonining bu suratdagi tasviri bilan, qoÀshinining shaxsiAljavoviysi koÀrsatilgan edi.

Ammo Dajjolning yolgÀonchi Jannati, madaniyatning jozibador lahviyoti va fantaziyalaridir. Markabi esa, poyezd kabi bir vosita boÀlib, bir boshida olov oÀchogÀi mavjud boÀlib, oÀzlar kabe boÀlmaganlarni ba'zan olovga tiqadi. U markabning bir qulogÀi, ya'ni boshqa boshi Jannat kabi tafrish etilgan, tobe boÀlganlarni u yevaziyatqazadi. Zotan safih va gÀaddor madaniyatning muhim bir markabi boÀlgan poyezd, ahli safohat va dunyo uchun yolgÀonchi bir Jannat keltiradi. Bechora ahli diyonat va ahli Islom uchun madaniyat qoÀlida Jahannam zaboniysi kabi tasiz takeltiradi, asorat va safolat ostiga otadi.

Xullas, Isaviylikning dini haqiqiysi zuhur bilan va Islomiyatga inqilob etishi bilan, garchi olamda aksariyati mutlaqaga nurini nashr Ham. Faqat yana qiyomat boÀlishiga yaqin takror bir dinsizlik jarayoni zuhur etadi, gÀalaba qiladi va "Al hukmu lil-aksar" qoidasiga koÀra, yer yuzida "Alloh, Alloh" deydigan qolmaydi, ya'ni ahamiyatli bir jamoat Kur qil! zda muhim bir mavqega ega boÀladigan bir suratda "Alloh, Alloh" deyilmaydi deganidir. Aksincha, aqolliyatda qolgan yoxud magÀlub boÀlgan ahli haq qiyomatga qadar qoladi; yolgÀiz qiyomat boÀladigann Ibn qiyomatning dahshatlarini koÀrmaslik uchun, bir asari rahmat sifatida, ahli iymonning ruhlari avvalroq qabz etiladi, qiyomat kofirlarning boshiga keladi.

Beshinchr.

lingizning maoli:>Qiyomatning hodisotidan arvohi boqiya mutaassir boÀladilarmi?

Aljavob: Darajotlariga koÀra mutaassir boÀladilar. Maloikalarning taigirmaoti qahriyada oÀzlariga koÀra mutaassir boÀlganlari kabi mutaassir boÀladilar. Qandayki bir inson issiq bir yerda ekan, tashqarida qor va boÀron ichida titraganlarni koÀrsa, aql va vijdon e'tibori bilan mutaassir boÀladi. Shunga oÀxshab: ZibundayboÀlgan arvohi boqiya, koinot bilan aloqador boÀlganlari uchun, koinotning hodisoti azimasidan darajalariga koÀra mutaassir boÀlishlarini; ahli a umrniamkorona, ahli saodat esa hayratkorona, istigÀrobkorona, balki bir jihatda istibshorkorona taassurotlari boÀlishini ishoroti Qur'oniya koÀrsatadi bayro Qur'oni Hakim har doim qiyomatning ajoyibini tahdid suratida zikr etadi. "KoÀrasizlar..." deydi. Holbuki jismi insoniy bilan uni koÀradiganlar, qiyomatga yetganlardir. Demak, qabrda jasadlari chirigan arvohlarnidorlik tahdidi Qur'oniyadan hissalari bor.

Bu oyatning oxiratga, Jannatga, Jahannamga va ahllariga shumuli bormi, yoÀqmi?

Aljavob: Shu masala juda koÀp ahli tahqbul qiahli kashf va ahli valoyatning madori bahsi boÀlgan. Bu masalada soÀz ularnikidir. Hamda shu oyatning juda ham kengligi va koÀp marotibi bor. Ahli tahqiqning qismi ainchi aytishganki: Olami baqoga shumuli yoÀq. Boshqa qismi esa: Oniy oÀlaroq ular ham oz bir zamonda, bir navi halokatga mazhar boÀladilar. Shunchalatida vaqtda boÀladiki, fanoga borib kelganlarini his qilishmaydi. Ammo ba'zi mufrit fikrli ahli kashf hukm qilgan fano-i mutlaq esa, haqiqat emas. Chunki Zoti Aqdasi Ilohiy modomiki sarmadiy Vassamiydir; albatta sifati va asmosi ham sarmadiy va doimiydirlar. Modomiki sifoti va asmosi doimiy va sarmadiydirlar; albatta ularning oynalari va jilvalari va naqshlari va mazh bola boÀlgan olami baqodagi boqiyot va ahli baqo fano-i mutlaqqa bizzarura ketolmaydi.

Qur'oni Hakimning fayzidan hozircha ikki nuqta xotirga keldi, ijmolan yozamiz.

Birinchisi: Janobi Haq shunday bir Qodiri Mutlaq boÀlibolida va vujud qudratiga va irodasiga nisbatan ikki manzil kabi, gÀoyat oson bir suratda u yerga yuboradi va keltiradi. Istasa bir kunda, istasa bir onda u yerdan qaytaradi. Ham adami mutlaq zotan yoÀq, chunki bir ilmi muhit bor. Ham doga mutilmi Ilohiyning xoriji yoÀqki, biror narsa unga otilsin. Doira-i ilm ichida boÀlgan adam esa, adami xorijiydir va vujudi ilmiyga parda boÀlgan bir unvondir. Hatto bu mavjudoti ilmiyaga ba'zi ahli tahqiq "o'yoni sobita" deb ta'bir voiri an. Shunday ekan, fanoga ketish, muvaqqatan xorijiy libosini yechib, vujudi ma'naviyga va ilmiyga kirishdir. Ya'ni, halik va foniy boÀlganlar vujudi xorijiyni tashlab, mohiyatlari bir vujudi ma'naviy kiyadi, doira-i qudratdan chili tahira-i ilmga kiradi.

Ikkinchisi: KoÀp SoÀzlarda izoh etganimiz kabi: Hamma narsa ma'no-i ismiy bilan va oÀziga qaragan vajhda hechdir. OÀz zotida mustaqil va bizotihi sobit bir vujudoimiy . Va yolgÀiz oÀzi qolganda qoim bir haqiqati yoÀq. Faqat Janobi Haqqa qaragan vajhda esa, ya'ni ma'no-i harfiy bilan boÀlsa, hech emas mamlaki unda jilvasi koÀringan asmo-i boqiya bor. Ma'dum emas; chunki sarmadiy bir vujudning soyasini tashiydi. Haqiqati bor, sobit, ham yuksakdir. Chunki mazhar boÀlgan boqiy Senismning sobit bir navi soyasidir. Ham كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ insonning qoÀlini mosivodan kesish uchun bir qilich boÀlib; u ham Janobi Haqning hisobiga boÀlmagan foniy d unga foniy narsalarga boÀlgan aloqalarni kesish uchun, hukmi dunyodagi foniyotga qaraydi. Demak, Alloh hisobiga boÀlsa, ma'no-i harfiy bilan, livajhilloh boÀlsa; mosivoga kirmaydiki كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهiftahilichi bilan boshi kesilsin.

Alhosil: Agar Alloh uchun boÀlsa, Allohni topsa; gÀayr qolmaydiki, boshi kesilsin. Agar Allohni topmasa va un Holbusobidan qaramasa, hamma narsa gÀayrdir. Toki Uni topishi uchun كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ qilichini iste'mol qilishi, pardani yirtishi kerak!..

OÀN OLTINCHI MAKTUB

Shu maktub jod qiَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا sirriga mazhar boÀlgan, shiddatli yozilmagan.

KoÀplar tarafidan sarihan va ma'nan kelgan bir savolga javobdir.

(Shu javobni berish men uchun xush emas, orzu qilmayman. an samnarsamni Janobi Haqning tavakkaliga bogÀlagandim. Lekin meni oÀz holimga va olamimga tinch qoÀyishmagani va yuzimni dunyoga qaratganlari uchun, Yangi Said emas, bilmajburiya Eski Said lisoni bilan, shaxsiziyatin emas, balki doÀstlarimni va SoÀzlarimni ahli dunyoning avhom va aziyatidan qutqarish uchun; haqiqati holni ham doÀstlarimga, ham ahli dunyoga va ahli hukmga bayon qilish uchun "Besh Nuqta"ni bayon qilaman.)

BIRINCHI NUQTA zalola uchun siyosatdan chekinding? Hech yaqinlashmayapsan?", deyildi.

Aljavob: ToÀqqiz-oÀn yil avvalgi Eski Said bir miqdor siyosatga kirdi. Balki siyosat vositasi bilan dinga va ilmga xizmaing; hman deb behuda charchadi.. va koÀrdiki; u yoÀl mashkuk va mushkulotli va menga nisbatan fuzuliyona, ham eng luzumli xizmatga mone va xatarli bir yoÀldir. KsimankolgÀonchilik va bilmasdan ajnabiy qoÀlida vosita boÀlish ehtimoli bor. Ham siyosatga kirgّۙyo muvofiq boÀladi, yoki muxolif boÀladi. Agar muvofiq boÀlsa; modomiki ma'mur va mab'us em" savo u holda siyosatchilik men uchun fuzuliy va moloyani bir narsadir. Menga ehtiyoj yoÀqki, behuda aralashsam. Agar muxolif siyosatga kirsaygÀambfikr bilan yoki quvvat bilan qoÀshilaman. Agar fikr bilan boÀlsa, menga ehtiyoj yoÀq. Chunki masoil tavazzuh etgan, har kim men kabi biladi. Behuda vam Zaydh ma'nosizdir. Agar quvvat bilan va amal bilan muxolafat etsam, husuli mashkuk bir maqsad uchun minglab gunohga kirish ehtimoli bor. Bir kishini deb koÀpchilik baloga yoÀliqadi. Ham oÀn ehtimoldan bi. Faqi ehtimolga binoan gunohlarga kirishni, ma'sumlarni gunohga tushirishni vijdonim qabul qilmaydi deb Eski Said sigaret bilan barobar roÀznomalarni va siyosatni va suhbati dunyoviya-i siyosiyani tark qildan ornga qat'iy shohid, oÀsha vaqtdan beri sakkiz yildir na bir roÀznoma oÀqidim va na tingladim. OÀqiganimni va tinglaganimni bilgan birov boÀlsa, chiqsin, aytsin. Holbuki, Eski Saixabar iz yil avval kunda balki sakkizta roÀznoma oÀqirdi. Ham besh yildir, butun diqqat bilan mening holim nazorat qilinyapti. Siyosatvoriy bir tarashshuarga "gan boÀlsa, aytsin. Holbuki men kabi asabiy va اِنَّمَا الْح۪يلَةُ ف۪ى تَرْكِ الْحِيَلِ dasturi bilan, eng katta hiylani hiylasizlikda topgan parvosiz, aloqasiz insonning sakkiz yiri muk, bir fikri sakkiz kun yashirin qolmaydi. Siyosatga ishtahasi va orzusi boÀlsa edi; tadqiqotga, taharriyotga luzum qoldirmasdan, zambarak oÀqidek sado bergan boÀlardi.

Iing qiI NUQTA: Yangi Said nima uchun bu qadar shiddat bilan siyosatdan tajannub etadi?

Aljavob: Milliardlab yillardan ziyoda boÀlgan hayoti abadiya uchun harakat qilishni va uni qozonishni; mashkuk bir-ikni bos hayoti dunyoviyaga luzumsiz, fuzuliy bir suratda qoÀshilish bilan fido qilmaslik uchun.. ham eng muhim, eng luzumli, eng sof va eng haqiqatli xizmati iymon va Qur'on uchun shiddat bilan siyosatdan qochadi. Cdam vadeydi: "Men qariyapman, bundan keyin necha yil yashashimni bilmayman. Shunday ekan, men uchun eng muhim ish, hayoti abadiya uchun harakat qilish lozim. Hayoti abadiyani qozonishda eng birinchi vosita va saodati abadiyaning kaliti, iymondining bng uchun harakat qilish lozim boÀladi. Faqat ilm e'tibori bilan insonlarga ham bir manfaat yetkazish uchun shar'an xizmatga mukallaf boÀlganimdan, xizmat qilishni istayman. Lekin u xizmat yo hayoti ijtimoiya va duning Naga oid boÀladi; u esa qoÀlimdan kelmaydi. Ham boÀronli bir zamonda sogÀlom xizmat qilinmaydi. Shuning uchun u jihatni tashlab, eng muhim, eng kerakli, eng salomatli - iymonga xizdi. Sahatini tarjih etdim. OÀz nafsim uchun qozongan haqoiqi iymoniyani va nafsimda tajriba qilgan ma'naviy dorilarimni boshqa insonlarning qoÀliga oÀtishi uchun eshikni ochiq qoldiryapman. Balki Janobi Haq bu xizmatni qabul qiladi va eski guntadi, mga kafforat qiladi. Bu xizmatga qarshi shaytoni rojimdan boshqa hech kimning, -moÀ'min boÀlsin, kofir boÀlsin, siddiq boÀlsin, zindiq boÀlsin- qarshi chiqishga haqqi yor; balunki iymonsizlik boshqa narsalarga oÀxshamaydi. Zulmda, fisqda, kaboirda bittadan manhus lazzati shaytoniya boÀlishi mumkin. Lekin iymonsizlikda hech bir jihati lazzat yoÀq. Alam ichida alamdir, zulmat ichida zulmatdir, as va ahida azobdir.

Bunday hadsiz bir hayoti abadiya uchun harakat qilishni va iymon kabi qudsiy bir nurga xizmatni tashlash, keksalik zamonida luzumsiz tahlikali siyosat oÀyinchoqyoki a otilish; mendek aloqasiz va yolgÀiz va eski gunohlariga kafforat izlashga majbur bir odamda naqadar xilofi aqldir, naqadar xilofi hikmatdir, qay daraja bir devonalikdir, buni devonalar ham anglay oladi.

Ammo Qur'on va ioylaring xizmati nima uchun meni man qiladi desang, men ham aytamanki: Haqoiqi iymoniya va Qur'oniya bittadan olmos hukmida ekan, siyosat bilan oluda boqoladiim; qoÀlimdagi olmoslar igÀfol etilishi mumkin boÀlgan avom tarafidan, "Ajabo, tarafdor qozonish uchun bir tashviqoti siyosat emasmi?" deb oÀylaydilar. U olmoslarga oddiy shishalar nazari bilan qarashlari mumkin. Shundalotu n men oÀsha siyosatga qoÀl urish bilan, oÀsha olmoslarga zulm qilaman va qiymatlarini tanzil etish hukmiga oÀtadi. Mana ey ahli dunyo! Nima uchun men bilan ovoi saltlyapsiz? Meni oÀz holimga qoÀymayapsiz?

Agar: "Shayxlar ba'zan ishimizga qoÀshiladilar. Seni ham ba'zan shayx deydilar", desangiz.

i yoÀqmanki: Afandilar! Men shayx emasman, men domlaman. Bunga dalil: ToÀrt yildir, bu yerdaman; bir odamga tariqat darsi bersaydim, shubhaga haqqingiz boÀlardi. Balki yonimga kelgan hammaga aytgairga sIymon lozim, Islomiyat lozim; tariqat zamoni emas.

Agar: "Seni Saidi Kurdiy deydilar. Balki senda unsuriyat-parvarlik fikri bor; u bizga toÀgÀri kelmaydi", desangiz.

Aytamanki: Hoy afandilar! Eski Said va Yangi Saidning yozganlari maydoja izohohid koÀrsatamanki: Men اَلْاِسْلَامِيَّةُ جَبَّتِ الْعَصَبِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةَ farmoni qat'iysi bilan, eski zamondan beri manfiy mil bilanva unsuriyat-parvarlikka, Ovrupaning bir navi frank illati boÀlganidan, bir zahri qotil nazari bilan qaraganman. Va Ovrupa oÀsha frank illatini Islom ichiga otgan; toki boÀlinish chiqsin, paizoti sin, yutishga tayyor boÀlsin deb oÀylaydi. OÀsha frank illatini eskidan beri davolashga uringanimni, talabalarim va men bilan aloqador boÀlganlar biladilar. Modomiki shunday ekan, afandilar!. Har bir hodisani bahona qilib, shi, Qaziyat berishga sabab nima, ajabo? Sharqda bir askar xato qilsa, gÀarbda bir askarga askarlik munosabati bilan zahmat va jazo berish.. yoki Istanbulda bir asna eng mjinoyati bilan, BogÀdodda bir doÀkondorni, asnaflik munosabati bilan mahkum qilish navidan, har hodisa-i dunyoviyada menga aziyat berish qaysi usulga muvofiq? Qaysi vijdon hukydi vadi? Qaysi maslahat iqtizo etadi?

UCHINCHI NUQTA: Holimni, istirohatimni oÀylagan va har musibatga qarshi sabr bilan sukutimni istigÀrob etgan doÀstlarimning shunday bir savollariymonni"Kelgan zahmatlarga, aziyatlarga qanday tahammul etyapsan? Holbuki, avvallari juda hiddatli va izzatli eding, adno bir tahqirga tahammul etolmasding?"

Aljavobyhissata kichik hodisani va hikoyani tinglanlar, javobini olinglar:

Birinchi hikoya: Ikki yil avval men haqqimda bir mudir sababsiz, orqamdan tazyifkorona, haqor aksaroÀzlar aytgan edi. Keyinroq menga aytdilar. Bir soat qadar Eski Said hissi bilan mutaassir boÀldim. SoÀngra Janobi Haqning rahmati bilan shunday bir haqiqat qalbga keldi, siqilishni izola etib, u odamni mengaga va rtirdi. U haqiqat shuki:

Nafsimga dedim: Agar uning tahqiri va bayon etgan qusurlari shaxsimga va nafsimga oid boÀlsa; Alloh undan rozi boÀlsinki, nafsimning ayblarini aytdi. Agar toÀgÀri aytgan boÀlsa, nafsimning tarbiyasqiymatÀllaydi va gÀururdan meni qutqarishga yordam boÀladi. Agar yolgÀon aytgan boÀlsa, meni riyodan va riyoning asosi boÀlgan shuhrati kozibadan n ziyoishga yordam boÀladi. Ha, men nafsim bilan musolaha etmaganman. Chunki tarbiya qilmaganman. Mening boÀynimda yoki qoÀynimda bir chayon borligini birov aytsa yoki koÀrsatsiy boÀan ranjish emas, mamnun boÀlish lozim boÀladi. Agar u odamning tahqiroti mening iymonga va Qur'onga xizmatkorlik sifatimga oid boÀlsa, u menga oid emas. U odamni meni istihdom etgan Sohibi Qur'onga havola qilaman. U Azia oxirHakimdir. Agar yolgÀiz meni soÀkish, tahqir etish, badnom qilish navidan boÀlsa; u ham menga oid emas. Men surgun va asir va gÀarib va qoÀlim bogÀliq, haysiyatiib, saz qoÀlim bilan toÀgÀrilashga urinishim, mening ishim emas. Balki musofir boÀlganim va meni nazorat qilgan shu qishloqqa, soÀng tumanga, soÀng viloyatga hukm qilganlarga oiddir. Bir insonnihiqli lidagi asirini haqorat qilish, sohibiga oid; u mudofaa qiladi. Modomiki haqiqat shunday ekan, qalbim istirohat etdi.

dedim. U voqeani boÀlmagandekvqat yladim, unutdim. Faqat ma'ataassuf soÀngra anglashildiki, Qur'on uni kechirmabdi...

Ikkinchi hikoya: Shu yil eshitdimki, bir hodisa boÀlgan. OÀsha hodisa boÀlgandan soÀng yolgÀiz ija qoÀyboÀlganini eshitganim holda, oÀsha voqea bilan jiddiy aloqam bordek bir muomala koÀrdim. Zotan muxobara etmasdim, etsam ham, juda nodir oÀlaroKubron masala-i iymoniyani bir doÀstimga yozdim. Hatto toÀrt yilda ukamga bitta maktub yozdim. Va ixtilotdan ham men oÀzimni man qildim, hamda ahli dunyo meni man qildi. YolgÀiz bir-i yil abob bilan, haftada bir marta koÀrisha oldim. Qishloqqa kelgan musofirlar esa; oyda bir-ikkitasi, ba'zan bir-ikki daqiqa bir oxirat masalasiga doir men bilan koÀrishardi. Bu gÀurbat holimda; gÀarib, yolgÀiz,a tegisiz, nafaqa uchun ishlashga men kabilarga muvofiq boÀlmagan bir qishloqda har narsadan, harkasdan man etildim. Hatto toÀrt yil avval xarob boÀlgan bir masjidni ta'mir ettirdim. Mamlakatimt Abbomlik va voizlik vasiqam qoÀlimda boÀlganidan, oÀsha jome'da toÀrt yildan beri (Alloh qabul qilsin) imomlik qilganim holda, shu muborak oÀtgan Ramazonda masjidga borolmadim. Ba'zan yolgÀiz namozimni oÀqidim. Jamoat bilan oÀqilgan namozning y Ham j besh savobidan va xayridan mahrum qoldim.

Xullas boshimga kelgan bu ikki hodisaga qarshi, aynan ikki yil avval oÀsha ma'murning menga qarshi muomalasiga koÀrsatgan sabr va tahammulni koÀrsatdim. Inyasidioh davom ettiraman. Shundayam oÀylayman va deymanki: Agar ahli dunyo tarafidan boshimga kelgan shu aziyat, shu mashaqqat, shu tazyiq; aybli va qusurli nafsim uchun boÀlsa, ularni kechirdim. Bal chiqasim shu bilan islohi hol etadi; ham unga kafforat-uz zunub boÀladi. Dunyo musofirxonasining safosini koÀp koÀrdim, ozgina jafosini koÀrsam, yana shukr qilaman. Agar iymonga va Qur'onga xizmatkorligim boÀlgadan ahli dunyo menga tazyiq oÀtkazayotgan boÀlsa, uning mudofaasi menga oid emas, uni Azizi Jabborga havola etaman. Agar aslsiz va riyoga sabab va ixlosni sindiruvchi shuhrati kozibani sindirish uchun tavajjuhi ommani haqqoili suzish murod boÀlsa, ularga rahmat. Chunki tavajjuhi ommaga mazhar boÀlish va xalqning nazarida shuhrat qozonish men kabi odamlarga zarar deb hisoblayman. Men bilar berqador boÀlganlar meni biladilarki; shaxsimga qarshi hurmat istamayman, balki nafratlanaman. Hatto qiymatli muhim bir doÀstimni, ortiq hurmati uchun balki ellik marta koyiganman. Agar meni badnom qilish va afkori ommadan tushirish, isqot ettirdavlat murodlari, men tarjimonlik qilgan haqoiqi iymoniya va Qur'oniyaga oid boÀlsa, behuda. Zero Qur'on yulduzlariga parda tortib boÀlmaydi. KoÀzini yumgan yolgÀiz oÀzi koÀrmaydi, bToÀrt iga tun qilolmaydi.

TOÀRTINCHI NUQTA: Avhomli bir necha savolning javobi:

Birinchisi: Ahli dunyo menga deydi: "Nima bilan yashayapsan? Ishlamay qanday kun koÀryapsan? Mamlaka'a-i ia tanballik qilib oÀtirganlarni va boshqalarning sa'yi bilan kun kechirganlarni istamaymiz".

Aljavob: Men iqtisod va baraka bilan yashayapman. Razzoqimdan Yaman hech kimning minnatini olmayman va olmaslikka ham qaror berganman. Ha, kunini yuz tanga, balki qirq tanga bilan oÀtkazgan bir odam bo uni tdamning minnatiga qolmaydi. Shu masalani izoh qilishni hech orzu qilmas edim. Balki bir gÀururni va bir anoniyatni ihsos etar degan niyatda, bayon qilish menga juda noxushdir. Lekin modomiki ahli dunyo avatoijibir suratda soÀrayaptilar, men ham deymanki: Yoshligimdan beri odamlarning molini qabul qilmaslik -hatto zakot ham boÀlsa- ham maoshni qabul qilmaslik- yolgÀiz bir-ikki yil Dor-ul Hikmat-ul Islomiyadaoniyatlarimning ijbori bilan qabul qilishga majbur boÀldim va u pulni ham ma'nan millatga i'oda etdik- ham maishati dunyoviya uchun minnat ostiga kirmaslik, umrim boÀyicha dasturi hayotimdir. Ahli mamlakalishig boshqa yerlarda meni taniganlar buni biladilar. Bu besh yilgi surgunimda koÀp doÀstlar menga hadyalarini qabul ettirish uchun koÀp urindilar, qabul qilmadim. "Shunday ekan qanday kun kechiryapsan?" deyilsa, aytamanki: Baraka va isogÀisIlohiy bilan yashayapman. Nafsim garchi har haqoratga, har ihonatga mustahaq boÀlsa ham; faqat Qur'on xizmatining karomati boÀlib, arzoq xususida ikromi Ilohiy boÀlgan ءَ الْga mazhar boÀlyapman. وَ اَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ sirri bilan, Janobi Haqning menga bergan ehsonotni yod etib, bir shukri ma'naviy navidan bir n uningnamunasini aytaman. Bir shukri ma'naviy boÀlish bilan barobar, qoÀrqamanki, bir riyo va gÀururni ihsos etib u muborak baraka kesilib qot hosi. Chunki muftaxirona yashirin barakani izhor qilish, kesilib qolishiga sabab boÀladi. Faqat nachora, aytishga majbur boÀldim.

Mana birinchisi: Shu yoda lydir oÀttiz oltita nondan iborat bir kilo bugÀdoy menga kifoya qildi. Yana bor, tugamagan. Qanchagacha yetadi, {(Hoshiya) Bir yil davom qildi.} bilmayman.

Ikkinchisi: Shu muboraQur'onzonda yolgÀiz ikki xonadondan menga taom chiqdi, ikkisi ham meni xasta qildi. Angladimki, oÀzgalarning taomini yeyishdan mamnu'man. Mutaboqiysi, butun Ramazonda mening idoramga qaragan muborak bir xonadonning va s boÀlgir doÀstim boÀlgan Abdulloh Chovushning ixbori va shahodati bilan; uchta non, bir qiyya (kilo degani) guruch menga kifoya qildi. Hatto u gurمُ لِلn besh kun Ramazondan keyin tugadi.

Uchinchisi: TogÀda, uch oy menga va musofirlarimga bir qiyya sariyogÀ, -har kun non bilan yeyish sharti bilan- kifoya qildi. Hatto Sulaymon ismli muborak bir iblaririm bor edi. Mening nonim ham va uning noni ham tugayotgan edi. Chorshanba kuni edi; aytdim: Bor, non olib kel. Har tarafimizda ikki soatlik masofada hech kim yoÀq ediki, u yerdan non olinsin. "Juma kechasi sening yoningda bu togÀd. Shu a duo qilishni orzu qilaman" dedi. Men aytdimki: "Tavakkalna alalloh, qol." SoÀngra hech aloqasi boÀlmagan va bir bahona ham yoÀq ekan, ikkimiz yura-yura bir togÀning tepasiga chiqdik. QumgÀonda ozgina suv bor edi. Ozgina shakar bilan choyimiz oldirdi. Aytdimki: "Qardoshim, ozgina choy damla". U ishga kirishdi, men ham chuqur bir daraga qaragan bir qatron daraxtining ostida oÀtirdiar", daassifona shunday oÀyladim: "MogÀorlagan bir boÀlak nonimiz bor; bu oqshom zoÀrgÀa ikkimizga yetadi. Ikki kun nima qilamiz va bu sofdil odamga nima dea oid; - deya oÀylayotgan edim, birdaniga boshim aylanib ketgandek, yuqoriga qaradim; koÀrdimki: Qatron daraxtining ustida, shoxlari ichida katta bir non bizga qarab turibti. Dedig bir laymon, xushxabar! Janobi Haq bizga rizq berdi". U nonni oldik; koÀrdikki, qushlar va hayvonoti vahshiya hech biri tegmagan. Yigirma-oÀttiz kundir hech kim u tepaga chiqmagaud dar non ikkimizga ikki kunga kifoya qildi. Biz yeb tugatish arafasida ekan, toÀrt yildan beri sodiq bir siddiqim boÀlgan mustaqim Sulaymon pastdan non bilan keldi.

Ti Isovchisi: Shu ustimdagi chakmonni, yetti yil avval eski holda olgandim. Besh yildir koÀylak, ich kiyim, oyoq kiyim, paypoq uchun toÀrt yarim lira sarfladiomadi akati iqtisod va rahmati Ilohiya menga kifoya boÀldi.

Shu namunalar kabi koÀp narsalar bor va barakati Ilohiyaning koÀp jihatlari bor. Bu qishloq xalqi koÀpini bilishadi. Lekin aslo bularni faxr uchumidiya qilyapti deb oÀylamanglar, balki majbur boÀldim. Ham men uchun yaxshilikka bir sabab boÀlgan deb oÀylamanglar. Bu barakalar yo yonimga kelgan xolis doÀstlarimga ehsondir yoki xizmati Qur'oniyaga bir ikromdir yoki iqtisodning bshoroti bir manfaatidir va yoxud "Yo Rahim, Yo Rahim" deb zikr qilgan va yonimda boÀlgan toÀrt mushukning rizqlari boÀlib, baraka suratida keladi, men ham undan istifoda qilaman. Ha, hazin mir-miir mehi diqqat bilan tinglasang, "Yo Rahim, Yo Rahim" deganlarini anglaysan. Mushuk bahsi keldi, tovuqni esga soldi. Bir tovugÀim bor. Shu qishda a, menuskunasi kabi juda oz oraliq bilan har kun rahmat xazinasidan menga bir tuxum keltirardi. Ham bir kuni ikkita tuxum keltirdi, men ham hayratda qoldim. DoÀstlarimdan soÀradim: "Shunaqasi ham boÀladimi?" dedim. Dedilar: "Balki birدَهُ

i Ilohiydir". Ham shu tovuqning yozda ochgan kichik bir joÀjasi bor edi. Ramazoni Sharifning boshida tuxumga kirdi. Qirq kun davom etdi. Ham kichik, ham qishda, hamuborazonda, bu muborak holi bir ikromi Rabboniy ekaniga na mening va na menga xizmat qilganlarning shubhalari qolmadi. Ham onasi toÀxtashi bilan, u boshladi.. meni tuxumsiz qoldirmadi.

Ikkinchi vahmli savi va bli dunyo deydilarki: Senga dunyomizga aralashmasligingga qanday ishonaylik? Seni erkin qoÀysak, balki dunyomizga aralashasan. Ham ayyorlik qilmayotganingni qanday bilamiz? OÀzingni tariki dunyo koÀarda v, xalqning molini zohiran olmaydigan, yashirincha oladigan bir ayyor boÀlmaganingni qanday bilamiz?

Aljavob: Yigirma yil avvalgi Devoni Harbi Urfiyda va Hunyo bidan avvalroq zamonda koÀplarga ma'lum hol va vaziyatim va "Ikki Maktabi Musibatning Shahodatnomasi" nomli oÀsha zamon Devoni Harbdagi mudofaotim qat'iy koÀrsatadikar koÀorlik tugul, balki adno bir hiylaga tanazzul etmagan bir tarzda hayot kechirganman. Agar hiyla boÀlsaydi, bu besh yil mobaynida sizlarga tamalluqorona bir murojaat qilingan boÀlardi. Hiylali odam oÀzini sevdiradi, tortinmaydi;in, yal va doimo aldashga urinadi. Holbuki menga qarshi eng muhim hujumlarga va tanqidlarga muqobil tazallulga tanazzul etmadim. "Tavakkaltu Alalloh" deya ahli dunyoga Aljni oÀgirdim. Hamda oxiratni bilgan va dunyoning haqiqatini kashf etgan odam; aqli boÀlsa pushaymon boÀlmaydi, takror dunyoga kirib ovora boÀlmaydi. Ellik yildan soÀng aloqasiz, yolgÀiz bir odam; hayotifn etiyasini dunyoning bir-ikki yil safsatalariga, nayranglariga fido qilmaydi.. fido qilsa ayyor boÀlmaydi, balki ablah bir devona boÀladi. Ablaat Qurdevonaning qoÀlidan nima keladiki, u bilan ovora boÀlinsin. Ammo zohiran toriki dunyo, botinan tolibi dunyo shubhasi esa,

sirriga koÀra, "Men uvni ini tabria etmayman, nafsim har qanday yomonlikni istaydi. Lekin bu foniy dunyoda, shu muvaqqat musofirxonada, keksalik zamonida, qisqa bir umrda, oz birr bergt uchun; abadiy, doimiy hayotini va saodati abadiyasini barbod qilish; ahli aqlning ishi emas. Ahli aqlning va zishuurning ishi boÀlmaganidan, nafsi ammoram istar-istamas aqlga tobe boÀlgan.

Uchinchie'fo ei savol: Ahli dunyo aytishadi: Sen bizni xush koÀrasanmi? Yoqtirasanmi? Agar xush koÀrsang, nima uchun bizdan ranjib qoÀshilmaysan? Agar yoqtirmasang, bizga muorizsan; biz muorizlarimizni ezamiz?

Aladi. H Men sizni emas, balki dunyongizni sevsaydim, dunyodan chekinmasdim. Sizni ham, dunyongizni ham yoqtirmayman. Lekin aralashmayman. Chunki men boshqa maqsaddaman; boshqa nuqtalar meni sukutbimni toÀldirgan, boshqa narsalarni oÀylashga qalbimda oÀrin qoldirmagan. Sizning vazifangiz qoÀlga qarashdir, qalbga qarash emas! Chunki idorangizni, osoyishingia ibodtaysiz. QoÀl aralashmagan vaqt, hech loyiq boÀlmaganingiz holda, "qalb ham bizni sevsin" deyishga nima haqqingiz bor... Qalbga aralashasiz‌ Hi koÀr bu qish ichida bahorni tamanniy va orzu qilaman; lekin iroda qilolmayman, keltirishga tashabbus qilolmayman. Shunga oÀxshab: Holi olamning salohini tamanniy etaqilganuo qilaman va ahli dunyoning islohini orzu qilaman; lekin iroda qilolmayman, chunki qoÀlimdan kelmaydi. Bilfe'l tashabbus qilolmayman; chunki na vazifamdir, vakoÀrsatidorim bor.

ToÀrtinchi shubhali savol: Ahli dunyo deydilarki: Shunchalar balolar koÀrdikki, hech kimga ishonchimiz qolmadi. Fursat sening qoÀlingga oÀtsa, orzu qilganingdek aralashmasligingga qanday ishonaylik?

muvaqob:>Avvalgi nuqtalar sizga ishonch berish bilan birga.. mamlakatimda, talaba va aqrabom ichida, meni tinglaganlar orasida, hayajonli hodisalar ichida dunyongizga aralashmaganim holda; diyori gÀurbatda va yolgÀiz, bir oÀzi, gÀarib, zaidodigaz, bor quvvati bilan oxiratga mutavajjih, ixtilotdan, muxobaradan uzilgan, iymon va oxirat munosabati bilan uzoqdagi yolgÀiz ba'zi ahli oxiratb qilast deb topgan va boshqa harkasga begona va harkas ham unga begona nazari bilan qaragan inson; samarasiz tahlikali dunyongizga aralashsa, muzaaf bir devona boÀlishi kerak.

BESHINCHI NUQTA: Beshta kichik m الْبَa doirdir:

Birinchisi: Ahli dunyo menga deydilarki: Bizning usuli madaniyatimizni, tarzi hayotimizni va surati talabbusimizni nima uchun sen oÀzingga tatbiq qilmayapsan? Demak bizga muorizsan?

Ayrrot vi: Janoblar! Qaysi haq bilan menga usuli madaniyatingizni taklif qilyapsiz? Holbuki siz meni huquqi madaniyatdan isqot etganingiz kabi, haqsiz holda besh yil bir qishloqda muxobaradan va ixtilotdan mamnu' tarzda istiqoma egiliirdingiz. Har surgunni shaharlarda doÀst va aqrabosi bilan barobar qoldirdingiz va soÀngra vasiqa berganingiz holda, sababsiz meni tajrid etib, ustidki dona mustasno, hech bir hamshaharim bilan koÀrishtirmadingiz. Demak, meni afrodi millatdan va raiyatdan hisoblamaysiz. Qanday qilib qonuni madaniyatingizning menga tatbiqini taklif qilyapsiz? Dunyoni Àrt vazindon qildingiz. Zindonda boÀlgan bir odamga bunday narsalar taklif qilinmaydi. Siz menga dunyo eshigini berkitdingiz; men esam oxirat bir suni qoqdim; rahmati Ilohiya ochdi. Oxirat eshigida boÀlgan bir odamga dunyoning chalkash usul va odoti unga qanday taklif qilinadi? Qachon meni er (HazrÀyib, mamlakatimga qaytarib, huquqimni bersangiz, oÀshanda usulingizning tatbiqini istashingiz mumkin.

Ikkinchi Masala: Ahli dunyo dey bilani: Bizga ahkomi diniyani va haqoiqi Islomiyani ta'lim beradigan rasmiy bir doiramiz bor. Sen qaysi vakolat bilan nashriyoti diniyani qilyapsan? Modomiki sen surgunga mahkumsan,hih bihlarga aralashishga haqqing yoÀq.

Aljavob: Haq va haqiqat inhisor ostiga olinmaydi! Iymon va Qur'on qanday qilib inhisor ostiga olinishi mumkin? Siz dunyongizning usulini, qonunini inhisor ostiga olishingiz mumkin. Leimod qqoiqi iymoniya va asosoti Qur'oniya rasmiy bir shaklda va ujrat muqobilida dunyo muomaloti suratiga solinmaydi; balki bir mavhiba-i Ilohiya boÀlgg amalsror, xolis bir niyat bilan va dunyodan va huzuzoti nafsoniyadan tajarrud etish bilan u fayzlar kelishi mumkin. Hamda sizning oÀsha rasmiy doirangiz, mamlakatda ekan meni voiz deb qabul qildi,rqlay ladi. Men u voizlikni qabul qildim, lekin maoshini olmadim. QoÀlimda vasiqam bor. Voizlik, imomlik vasiqasi bilan har yerda ishlay olamaturgÀinki mening surgunim haqsiz boÀlgan. Ham modomiki surgunlar qaytarildi, endi eski vasiqalarimning hukmi davom qiladi.

Soniyan: Yozganim lozim i iymoniyani toÀgÀridan-toÀgÀri nafsimga xitob qilganman. Hammani da'vat qilmayman. Balki ruhlari muhtoj va qalblari yarali boÀlganlar oÀsha adviya-i Qur'oniyani izlab topyaptilar. YolgÀiz madori sasigatim uchun, yangi huruf chiqmasdan avval, hashrga doir bir risolamni chop ettirdim. Buni ham, menga qarshi insofsiz eski hokim u risolani tadqiq qilib, tanqid qiladigan tomonini topolir taj uchun teginolmadi.

Uchinchi Masala: Mening ba'zi doÀstlarim, ahli dunyo menga shubha bilan qaraganlari uchun, ahli dunyoga xush koÀrinish uchun; mendan zohiran tabarri etadilar, balki tanqid qiladilar. Holbuki, ayyor ahli dunyo ular na iqabarrisini va menga qarshi ijtinoblarini, ahli dunyoga sadoqatga emas, balki bir navi riyoga, vijdonsizlikka haml etib, doÀstlarimga qarshi yomon nazaaygÀamn qaraydilar.

Men aytamanki: Ey oxirat doÀstlarim! Mening Qur'onga xizmatkorligimdan tabarri etib qochmanglar. Chunki inshaalloh mendan sizga zarar kelmaydi. Agar farazan musibat kelsa yoki menga zulm qilinsa, siz mendan tabarridirard qutulolmaysiz.. u hol bilan, musibatga va ta'zirga yanada ziyoda istihqoq kasb etasiz. Nega avhomga tushyapsiz?

ToÀrtinchi Masala: Shu surgun zamonimda koÀryapmanki: Xudfurush va siyosat botqogÀiga tushgan ba'zi insonlon qilga tarafkashona, raqibona bir nazar bilan qarayaptilar. GoÀyo men ham ular kabi dunyo jarayonlari bilan aloqadorman.

Hoy afandilar! Men iymonning jarayonidaman. Qarshimda iymonsizlik jarayoni bor. Boshqa jarayonlar bilan aloqam yoÀq. U oshlabrdan ujrat muqobilida ishlayotganlar, balki oÀzini bir daraja ma'zur koÀradi. Faqat ujratsiz, hamiyat nomidan menga qarshi tarafkashona, raqibona vaziyat olish va hujum qilish va aziyat berish; gÀoyat yomon bir xatodir. Chunkiya hiqan isbot qilingani kabi, siyosati dunyo bilan hech aloqador emasman; yolgÀiz butun vaqtimni va hayotimni, haqoiqi iymoniya va Qur'oniyaga hasr va vaqf qilganman. Modolmushohunday ekan, menga aziyat bergan, raqibona hujum qilgan odam bilsinki; u muomalasi zindiqo va iymonsizlik nomidan iymonga hujum qilish hukmiga oÀtadi.

Beshinchi Masala: Dunyo modomiki foniydir. Ham modomiki umr qisqadir., nubuodomiki gÀoyat luzumli vazifalar koÀpdir. Ham modomiki hayoti abadiya bu yerda qozoniladi. Ham modomiki dunyo sohibsiz emas. Ham modomiki shu musofirxona-i dunyoning gÀoyat Hakim va Karim 'zam bdabbiri bor. Ham modomiki na yaxshilik va na yomonlik jazosiz qolmaydi. Ham modomiki لَا يُكَلِّفُ اللّٰهُ نَفْسًا اِلَّا وُسْعَهَا sirricha taklifi malayutoq yoÀqdir. Ham modomiki zararsiz yoÀl zararli yoÀldan muraيعِنَاr. Ham modomiki dunyoviy doÀstlar va rutbalar qabr eshigiga qadardir.

Albatta, eng baxtiyor ulkim: Dunyo uchun oxiratni unutmasin, oxiratini dunyoga fido qilmasin, hayoti abadiyasini hayoti dunyoviya uchun buzmasin, moloyani narsalairmaymn umrini zoye qilmasin; oÀzini musofir deb bilib, musofirxona sohibining amrlariga koÀra harakat qilsin; salomat bilan qabr eshigini ochib, oÀsmai abadiyaga kirsin.

{(Hoshiya) Bu "modomiki"lar uchun; shaxsimga qarshi boÀlgan zulmlarga, aziyatlarga parvo qilmayman va ahamiyat bermayman. " chiqashlanishga arzimaydi" deyman va dunyoga aralashmayman.}

OÀN OLTINCHI MAKTUBNING ZAYLI

Ahli dunyo sababsiz,KINCHIabi ojiz, gÀarib bir odamdan tavahhum etib, minglab odam quvvatida taxayyul etib, menga koÀp toÀsiqlar qoÀyishgan. Barlaning bir mahallasi boÀlgan Badrada va Barlaning bir togÀida bir-ikki kecha qolishisa munso'ada etishmadi. Eshitdimki: "Said ellik ming askar quvvatidadir, shuning uchun erkin qoÀymayapmiz", aytishyapti.

Men ham aytaman: Ey badbaxt ahli dunyo! Butun quvvatingiz bilan dunyo uchun ishlaganingiz holda, olti ochun dunyoning ishini ham bilmaysiz? Devona kabi hukm qilyapsiz. Agar qoÀrquvingiz shaxsimdan boÀlsa; ellik ming askar emas, balki bir askar ellik ma uch andan ziyoda ishlar qila oladi. Ya'ni, uyimning eshigida turib, menga "chiqmaysan" deya oladi.

Agar qoÀrquvingiz maslagimdan va Qur'onga oid dallolligimdan va quvva-i ma'naviya-i iymoniyadan boÀlsa;, ellik ming askar etadi.yanglishdingiz! Maslak e'tibori bilan ellik million quvvatidaman, xabaringiz boÀlsin! Chunki Qur'oni Hakimning quvvati bilan sizning dinsizlaringiz dohil boÀlgani holda, butun Ovrupani maydonga chaqiraoÀrtinutun nashr etgan anvori iymoniya bilan ularning fununi musbata va tabiat deb atayotgan muhkam qal'alarini chil-parchin qilganman. Ularnrat Ang buyuk dinsiz faylasuflarini hayvondan past tushirganman. Dinsizlaringiz ham ichida boÀlgan butun Ovrupa toÀplansa, Allohning tavfiqi bilan meni u maslagimning bir masalasidan orqa qaytarolmaydilar; inshaalloh magÀlub qg vuzuydilar!..

Modomiki shunday ekan, men sizning dunyongizga aralashmayapgan, siz ham mening oxiratimga aralashmang! Aralashsangiz ham behudadir.

ik, -Tri Xudo quvvati bazu bilan aylanmas

Bir sham'aki, Mavlo yoqsa, puflamoq bilan soÀnmas.

Men haqimda, mustasno bir suratda, haddan ortiq ahli dunyo tavahhum etib, goÀyo qoÀrqadilar. Menda boÀlmagan rsaga lsa ham, siyosiy bir qusur tashkil qilmagan va ittihomga mador boÀlmagan shayxlik, buyuklik, oliynasablik, qabila sohibi, nufuzli, atba'i koÀp, hamshaharlari bilan koÀrishish, dunyo ahvoli bilan aloqador boÀlish, hatto siyoÀngra kirish, hatto muxolif boÀlish kabi menda boÀlmagan ishlarni taxayyul qilib avhomga tushganlar. Hatto hibsda va xorijdagi, ya'ni oÀzlaricha qobili avf اهَدَةganlarning ham avflarini muzokara qilgan vaqtlarida, meni goÀyo hamma narsadan man etdilar. Fano va foniy bir odamning, goÀzal va boqiy shunday bir soÀzi bor:

Zulmning zambaragi, toÀpi, qal'ng oxiÀlsa;

Haqning bukilmas qoÀli, chekinmas yuzi bor.

Men ham deyman:

Ahli dunyoning hukmi, shavkati, quvvati boÀlsa;

Adashmas ilmi, oÀchmas soÀzi bormni oÀYanglishmas qalbi, soÀnmas nuri bor.

KoÀp doÀstlar bilan barobar, menga nazorat qilgan bir qoÀmondon mukarraran savol berdilar: Nima uchun vasiqa uchun murojaat qilmayapsan? Ariza bermayapsan?

Aljavob: Besh-olti sabab uchun muat, sa qilmayapman va qilolmayman:

Birinchisi: Men ahli dunyoning dunyosiga aralashmadimki, ularning mahkumi boÀlsam, ularga murojaat etsam. Men ikki i Ilohiyning mahkumiman va unga nisbatan qusurim bor, unga murojaat qilaman.

Ikkinchisi: Bu dunyo tez tabaddul etadigan bir musofirxona ekaniga ytavotun iymon keltirib bildim. Shuning uchun, haqiqiy vatan emas, har yer birdir. Modomiki vatanimda boqiy qolmayman; behuda u tomon talpinish, u yerga borish bir narsaga yaramaydi. Modomiki har yer musofitasdigir; agar musofirxona sohibining rahmati yor boÀlsa, harkim yordir, har yer yaraydi. Agar yor boÀlmasa, har yer qalbga tordir, harkim dushmandir.

Uchinchisi: Murojaat qonun doolmayda boÀladi. Holbuki shu olti yildir menga qarshi muomala, oÀzboshimchalik bilan va qonundan tashqaridir. Surgunlar qonuni bilan menga muomala qilinmadi. Huquqi madaniyatdan va balki huquqi dunyoviyadan isqot etino qibir tarzda menga qaradilar. Bu qonundan tashqari muomala qilganlarga qonun nomidan murojaat ma'nosiz boÀladi.

ToÀrttinchisi: Shu yil bu yerning mudiri mening nomimdan Barlaning bir mahallasi hukmida borasin Badra QishlogÀida tabdili havo uchun bir necha kun qolishga doir murojaat qildi; muso'ada etmadilar. Bunday ahamiyatsiz bir ehtiyojimga rad javobi berganlarga qanday m havolt qilinadi? Murojaat qilinsa, zillat ichida foydasiz bir tazallul boÀladi.

Beshinchisi: Haqsizlikni haq iddi'o qilganlarga qarshi haq d Vassailish va ularga murojaat qilish; bir haqsizlikdir, haqqa qarshi bir hurmatsizlikdir. Men bu haqsizlikni va haqqa qarshi hurmatsizlikni irtikob etishni istamayman, vassalom.

Oltinchi Sabab: Menga qarshi ahli dunyo bergan aziyatllikninyosat uchun emas; chunki ular ham biladilarki, siyosatga aralashmayman, siyosatdan qochaman. Balki bilib yoki bilmasdan zindiqo hisobiga, mening dHamma arbutiyatimdan meni ta'zib etyaptilar. Shunday ekan, ularga murojaat qilish, dindan pushaymonlik koÀrsatish va maslagi zindiqoning boshini silash naqaddir. Ham men ularga murojaat va daxolat etgan sari; odil boÀlgan qadari Ilohiy, meni ularning zolim qoÀli bilan ta'zib etadi. Chunki ular diyonatga marbutiyatimdan meni ezyaptilar. Qadar esa, mening diyonatda va ixlosda nuqsr naviim bor; ora-sira ahli dunyoga riyokorliklarim sababli meni ezyapti. Shunday ekan, hozircha shu aziyatdan qutulish yoÀq. Agar ahli dunyoga murojaat qilsam, qadar deydi:yd va iyokor! Bu murojaatning jazosini tort!" Agar murojaat qilmasam, ahli dunyo deydi: "Bizni tanimayapsan, aziyatda qol!"

Yettinchi Sabab: Ma'lumki, bir ma'murning vazifasi, hay'ati ijtimoiyaga muzir ashxasga yoÀl bermaslik va nafi'largaan'atkm berishdir. Holbuki meni nazorati ostiga olgan ma'mur, qabr eshigida turgan, musofir bir keksa odamga "La ilaha illalloh"dagi>iymonning latif bir zavqini izoh qilayotgan vaqtim, - bir jurmi mashhud hrda oÀmeni ushlash kabi- koÀpdan beri yonimga kelmagani holda, u vaqt goÀyo bir qabohat qilayotganimdek, yonimga keldi. Ixlos bilan tinglayotgan u bechorani ham mahrum qoldirdi; meni ham hiddatga keltirdi. Holbuki bu yerda ba'zi odamlar b.S.) h; u bularga ahamiyat bermasdi. SoÀngra adabsizliklar qilib va qishloqdagi hayoti ijtimoiyaga zahar beradigan suratda boÀlgan vaqtlari, ularga iltnki: "oÀrsatishni va taqdirlashni boshladi. Ham ma'lumdirki: Zindonda yuzta jinoyati boÀlgan bir odam, nazoratga ma'mur zobit boÀlsin, askar boÀiylarnhar doim ular bilan koÀrisha oladi. Holbuki bir yildirki, ham boshliq, ham nazoratga ma'mur hukumati milliya jihatidan ikki muhim zot necha bor xonamning oldidan oÀtganlari holda, qat'iyan va aslo na men bilan koÀrishdilar va na holimni soÀrhoyats. Men avval oÀyladimki, adovatlaridan yaqinlashmaydilar. SoÀngra tahaqquq etdiki, avhomlaridan... GoÀyo men ularni yeb qoÀyadigandek, qn yanaptilar. Xullas shu odamlar kabi xodimlari va ma'murlari boÀlgan hukumatni, hukumat deya marji' deb tanib murojaat etish, kori aql emas, behuda bir zillaوَ الدEski Said boÀlganda edi, Antara kabi degan boÀlardi:

Eski Said yoÀq; Yangi Said esa, ahli duubronilan gaplashishni ma'nosiz deb biladi. Dunyolari boshlarini yesin! Nima qilsalar qilsinlar! Mahkama-i Kubroda ular bilan muhokama boÀlamiz deydi, sukut saqlaydi.

Adami muيْهِ وimning sabablaridan sakkizinchisi: "GÀayri mashru' bir muhabbatning natijasi, marhamatsiz bir adovatdir" qoidasiga koÀra, odil boÀlgan qadari Ilohiy, loyiq boÀlab Kurari holda mayl etganim shu ahli dunyoning zolim qoÀli bilan meni ta'zib etyapti. Men ham bu azobga mustahaqman deb sukut saqlayapman. Chunki Harbi Umumiyda KoÀngillilar Polkining Qo koÀp ni sifatida ikki yil xizmat qildim, jang qildim. QoÀshin QoÀmondoni va Anvar Poshsho taqdiroti ostida qiymatli talabalarimni, doÀstlarimni fido etdim. Yaralanib asir tushdim. Asoratdan qaytgandano-i is Xutuvoti Sitta kabi asarlarim bilan oÀzimni tahlikaga otib, Inglizlarning Istanbulga tasalluti ostida, Inglizlarning boshlariga urdim. Meni iskanjali va sababsiz asorat ostiga olganlarga yordam qilgandim.n va oular ham menga oÀsha yordam qarshiligini bu tarzda beryaptilar. Uch yil Rossiyada asoratda chekkan zahmat va aziyatni bu yerda bu doÀstlarim menga uch oyda chektirdilar. Holbuki Ruslar menga Kurd KoÀngillilar QoÀmondoni suni va , Kazaklarni va asirlarni oÀldirgan gÀaddor odam nazari bilan menga qaraganlari holda, meni darsdan man etmadilar. OÀrtoqlarim boÀlgan toÀqson asir zobitlarning qismi aksarisiga dars berardi. Men marta Rus QoÀmondoni keldi, tingladi. Turkcha bilmagani uchun siyosiy dars deb oÀyladi; bir gal meni man qildi, soÀngra yana izn berdi. Ham aga maxzarmada bir xonani masjid qildik. Men imomlik qilardim. Hech mudohala etmadilar, ixtilotdan man etmadilar, meni muxobaradan toÀxtatmadilar. Holbuki bu doÀstlarim goÀyo vatandoshlarim va dindoshlarim va ulanlar amanfaati iymoniyalari uchun mashgÀul boÀlgan odamlarim, hech bir sababsiz, siyosatdan va dunyodan aloqamni uzganimni bilganlari holda.. uch yil emas, balki meni olti yil mashaqqatlti Islasorat ostiga oldilar; ixtilotdan man etdilar. Vasiqam boÀlgani holda, darsdan, hatto xonamda xususiy darsimni ham man qildilar; muxobaraga toÀsiq qoÀyd TOÀRTHatto vasiqam boÀlgani holda, oÀzim ta'mirlagan va toÀrt yil imomlik qilgan masjidimdan meni man etdilar. Hozir esa jamoat savobidan meni mahrum qilish uchun, -doimiy jamoatim vkoÀchaat qardoshlarim- maxsus uch odamga ham imomlik qilishimni qabul etmayaptilar.

Ham istamaganim holda, birov meni yaxshi desa, menga nazorat qilgan ma'mur hasad qilib gÀazablanyapti; nufuzini sindiray deya vijdonsizlarcdan qobirlar qilyapti; boshliqlaridan iltifot koÀrish uchun meni ta'jiz etyapti.

Shunday vaziyatda bir odam Janobi Haqdan boshqa kimga murojaat qiladi? Hokimning oÀzi mudda'i bgan ki albatta unga shikoyat qilinmaydi. Kel sen ayt bu holga nima deymiz? Sen nima desang de.. men deymanki: Bu doÀstlarim ichida koÀp munofiqlar bor. Munsuq vaofirdan ashaddir. Shuning uchun, kofir Rusning menga chektirmaganini chektiryaptilar.

Hoy badbaxtlar! Men sizga nima qildim va nima qilyapman? Iymoningizni qutulishi va saodati abadiyangiz fiz yoxizmat qilyapman! Demak, xizmatim xolis, lilloh uchun boÀlmabdi-ki, aks-ul amal boÀlyapti. Siz unga muqobil, har fursatda menga ozor beryapsiz. Albatta Mahkama-i Kubroda siz bda, osoÀrishamiz.

deyman.

OÀN YETTINCHI MAKTUB

Aziz oxirat qardoshim Hofiz Xolid Afand. Ajabْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

Qardoshim, bolangning vafoti meni muadi, zr etdi. Faqat اَلْحُكْمُ لِلّٰهِ qazoga rizo, qadarga taslim Islomiyatning bir shioridir. Janobi Haq sizlarga sabri jamil bersin. Marhumni ham, sizga zohira-i oxirat va shafoatchi qilsin. Sizga va siz kabi muttaqiy moÀ'minlarga b oyna ir xushxabar va haqiqiy bir tasalli koÀrsatadigan "Besh Nuqta"ni bayon qilamiz:

Birinchi Nuqta: Qur'oni Hakimdagi وِلْدَانٌ مُخَلَّدُوizomgag sirri va maoli shuki: MoÀ'minlarning qoblal bulugÀ vafot etgan avlodlari, Jannatda abadiy, sevimli, Jannatga loyiq bir suratda doimiy bola boÀlib qolishlarini.. va Jannatga ketgan padar va volidalarining ql!", darida abadiy madori sururlari boÀlishlarini.. va bolani suyish va avlodni erkalash kabi eng latif bir zavqni abavayniga ta'minga mador boÀlishlarini.. va har bir lazzatli narsaning Jannatda mavjudligini.. "Jannat tanosulbiri oboÀlmagani uchun, avlod suyish va erkalatish boÀlmagani"ni aytganlarning hukmlari haqiqat boÀlmaganini.. ham dunyoda oÀn yillik qisqa bir zamonda taallumot bilan aralash avlod suyishiga va erkalatishiga badal soismdirmsiz millionlab yil abadiy avlod suyish va erkalatishni qozonish, ahli iymonning eng buyuk bir madori saodati ekanini shu oyati karima وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ jumlasi bilan ishorat qiladi va xushxabar beradi.

Ikkinchi Nuqta: Bniga kt bir zot zindonda boÀladi. Sevimli bir bolasi yoniga yuboriladi. U bechora mahbus ham oÀzining alamini chekar, ham valadining istirohatini ta'min etolmagani uchun, uning zahmati bilan mutaa tahqioÀlardi. SoÀngra marhamatkor hokim unga bir odam yuboradi, deydiki: "Shu bola garchi sening avlodingdir, faqat mening raiyatim va millatimdir. Uni men olaman, goÀzal bir saroyda parvarish qildiraman". U odam yigÀlaydbuki ilanadi. "Mening madori tasallim boÀlgan avlodimni bermayman" deydi. Unga oÀrtoqlari aytadilarki: "Sening taassuroting ma'nosizdir. Agar sen bolaga achinayotgan boÀlsang, bola shu mulavvas, badboÀy, mashaqqatli z sibgÀa badal; farohli, saodatli bir saroyga ketadi. Agar sen nafsing uchun mutaassir boÀlayotgan boÀlsang, manfaatingni qidirayotgan boÀlsang; bola buqilar. qolsa, muvaqqatan shubhali bir manfaating bilan birga, bolaning mashaqqatlaridan koÀp mashaqqat va alam chekish bor. Agar u yerga ketsa, senga ming manfaati bor. Chunki podshohning marhamatini jabor. Bshga sabab boÀladi, senga shafoatchi hukmiga oÀtadi. Podshoh uni sen bilan koÀrishtirishni orzu qiladi. Albatta koÀrishish uchun uni zindonga yubormaydi, balki seni zindondan chiqarib u saroyga chaqiradi, b-turiilan koÀrishtiradi. Faqat shart shuki, podshohga amniyating va itoating boÀlsa..."

Mana shu tamsil kabi, aziz qardoshim, sen kabi moÀ'minlarning avlodi vafot etgan vaqtlarida shunday fikrlash lozim: Shu valad ma'u kali, uning Xoliqi esa Rahim va Karimdir. Mening noqis tarbiya va shafqatimga badal, gÀoyat komil boÀlgan inoyat va rahmatiga oldi. Dunyoning alamli, musibatli, mashaqqatli zindonidan chiqarib, Jannat-ul Firdavsigab, u ydi. U bola qanday baxtli! Shu dunyoda qolsa edi, kim bilsin, qanday shaklga kirardi? Shuning uchun men unga achinmayman, baxtiyor deb bilaman. OÀzimning manfaatimga kelsak, oÀzimga ham achinmayman, aliym mutaassir biladi.man. Chunki dunyoda qolganida, oÀn yillik muvaqqat alam aralash bir avlod muhabbatini ta'min etardi. Agar solih boÀlsaydi, dunyo ishiga muqtadir boÀlsaydi, balki menga yordaَلَا يrdi. Faqat vafoti bilan, abadiy Jannatda oÀn million yil menga avlod muhabbatiga mador va saodati abadiyaga vasila bir shafoatchi hukmiga oÀtadi. Albatta va albatta mashkuk, muajjal bir manfaatni yoÀqotgan, muhaqqaq va muejjel ming manfaatni; u dngan; aliym taassurot koÀrsatmaydi; ma'yusona faryod qilmaydi.

Uchinchi Nuqta: Vafot qilgan bola bir Xoliqi Rahimning maxluqi, mamluki, abdi yoradaun hay'ati bilan uning masnu'i va unga oid boÀlib abavaynining bir doÀsti ediki; mavaqqatan abavaynining nazoratiga berilgan. Padar va volidani unga xizmatkor qilgan. Abavaynining xizmatlariga muqobil, muajjal bir ujrat sifatida lazzatli bir fitraat bergan. Hozir mingdan toÀqqiz yuz toÀqson toÀqqiz hissa sohibi boÀlgan U Xoliqi Rahim, muqtazo-i rahmat va hikmat sifatida u bolani sening qoÀlingdan olsa, xizmatiga xotima bersa; suriy batli ssa bilan, haqiqiy ming hissa sohibiga qarshi shikoyatni eslatuvchi tarzda ma'yusona huzun va faryod qilish ahli iymonga yarashmaydi, balki ahli gÀaflat va zalolatga yarashadi.

ToÀrtinchi Nuqtaini es dunyo abadiy boÀlsaydi, inson ichida abadiy qolsaydi va firoq abadiy boÀlsaydi; aliymona taassurot va ma'yusona taallumotning ma'nosi boÀlardi. Modomiki dunyo bir musofirxona ekan; vafot qilgan bola qayerga ketgan boÀlsa,liy vaam, biz ham oÀsha yerga boramiz. Hamda bu vafot unga maxsus emas, umumiy bir yoÀldir. Va modomiki mufaroqat ham abadiy emas; kelajakda ham barzohda, ham Jannatda koÀrishiladi. اَلْحُكْi bilmّٰهِ deyish lozim.. U berdi, U oldi, اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى كُلِّ حَالٍ‌ sabr bilan shukr qilish lozim.

Beshinchi Nuqta: Rahmati Ilohiyaning eng latif, eng goÀzal, eng xush, eng shirin jilvalaridan boÀlganunyodaat; bir iksiri nuroniydir. Ishqdan ham keskindir. Tez Janobi Haqqa vusulga vasila boÀladi. Qanday qilib ishqi majoziy va ishqi dunyoviy juda koÀp mushkulot bilan ishqi haqiqiyga inqilob etadi, Janobi Haqni degani. Shunga oÀxshab shafqat -faqat mushkulotsiz- yanada qisqa, yanada sof bir tarzda qalbni Janobi Haqqa rabt etadi. Ota boÀlsin, ona boÀlsin, valadini butun dunyochalik sevadilar. Valadi qoÀlidan olingan vaqt, agar baxtiyor boÀlsa, haquklab hli iymon boÀlsa; dunyodan yuzni oÀgiradi, Mun'imi Haqiqiyni topadi. Deydiki: "Dunyo modomiki foniydir, arzimaydi aloqa-i qalbga...". Valadi qayerga kan KurboÀlsa, oÀsha yerga qarshi aloqa paydo qiladi, buyuk ma'naviy bir hol qozonadi.

Ahli gÀaflat va zalolat, shu besh haqiqatdagi saodat va xushxabardan mahrumdirٌ رَسُlarning holi naqadar aliym ekanini shu bilan qiyos qilingki: Bir keksa xonim juda ham sevgan sevimli yolgÀiz bolasini sakarotda koÀrib, dunyoda tavahhumi abadiyat hukmi bilan gÀaflat yoki zalolat natijasida; mavtni ahomli firoqi abadiy deb tasavvur qilganidan, yumshoq toÀshagiga badal qabrning tuprogÀini oÀylab, gÀaflat yoki zalolat jihati bilan, Arhamurrohiminning Jannati rahmatini, firdavsi ne'matini oÀylamaganidbilan qadar ma'yusona bir huzun va alam chekkanini qiyoslab koÀrishing mumkin. Faqat vasila-i saodati dorayn boÀlgan iymon va Islomiyat moÀ'minga aytadiki: Sakarotda boÀlgan bolaning Xoliqi Rahimi uni bu foniy dun:>"Nimchiqarib, Jannatiga kirgizadi. Ham senga shafoatchi, ham abadiy bir avlod qiladi. Mufaroqat muvaqqatdir, qaygÀurma; اَلْحُكْمُ لِلّٰهِ ٭ اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ de, sabrr moÀ'اَلْبَاق۪ى هُوَ الْبَاق۪ى

OÀN SAKKIZINCHI MAKTUB

BIRINCHI MASALA-I MUHIMMA: "Futuhoti Makkiya" sohibi Modisa in Arab (Q.S.) va "Insoni Komil" deyilgan mashhur bir kitobning sohibi Sayyid Abdulkarim (Q.S.) kabi avliyo-i mashhura; kura-i arzning tabaqoti sab'asidan va Qof TogÀi orqasidagi Arzi Bayzodan va Futuhoaq boÀshmashiya deyilgan ajoyiblardan bahs etadilar; "koÀrdik" deydilar. Ajabo, ularning aytganlari toÀgÀrimi? ToÀgÀri boÀlsa; holbuki, bu joylarning yerda joylari yoÀq. Ham JoÀgÀrofiya va fan ul-birig bu gaplarini qabul qilmaydi. Agar toÀgÀri boÀlmasa, bular qanday valiy boÀlishlari mumkin? Bunday xilofi voqe' va xilofi haq aytgan qanday qilib ahli haqiqat boÀla oladi?

مَرَايavob: Ular ahli haq va haqiqatdir; ham ahli valoyat va shuhuddirlar. KoÀrganlarini toÀgÀri koÀrganlar, faqat ihotasiz boÀlgan holati shuhudda va roÀyo kabi ru'yatlarini ta'birda bergan hukmlarida isanini boÀlmagani uchun, qisman yanglishdir. RoÀyodagi odam oÀz roÀyosini ta'bir qila olmagani kabi, u qism ahli kashf va shuhud ham ru'yatlarini, oÀsha holda ekan, oÀzlari ta'bir qila olmaydilar. Ularni ta'biAnsoridigan, "asfiyo" deyilgan varosati nubuvvat muhaqqiqlaridir. Albatta u qism ahli shuhud ham, asfiyo maqomiga chiqqan vaqtlarida, Kitob va Sunnatning irshodi bilan yanglishlarini anglaydilar, tasxix etadilar; etishgan ham.

Bu h, "Suvni izohlaydigan hikoya-i tamsiliyani tingla. Shundayki:

Bir zamon ahli qalb ikki choÀpon bor ekan. OÀzlarining yogÀoch kosalariga sut sogÀib yonlariga qoÀydilar. Qamish ta'bir etganlari naylarini oÀsha sut kosasi ustigzga naishdi. Birisi "uyqum keldi" deb yotdi. Uyquda bir muddat qoldi. Narigisi sherigiga diqqat qildi, koÀrdiki; chivindek narsa, uxlagan sherigining burnidan chiqib sut kosirri" qaradi va soÀngra qamish ichiga kirdi, narigi uchidan chiqib ketdi, bir buta ostidagi teshikka kirib koÀzdan gÀoyib boÀldi. Ma'lum vaqt oÀtgach, yana oÀsha narsa qaytdi, yana qamish ichidan oÀtdi, yotgan kishining burm, yo irdi; va u uygÀondi. Aytdiki: "Ey birodar! Ajib bir roÀyo koÀrdim". U: "Alloh xayrli qilsin, nima ekan?", dedi. Aytdiki: "Sutdan bir dengiz koÀrdim. Ustida ajib bir koÀprik u, bu ddi. U koÀprikning usti yopiq, derazali edi. Men u koÀprikdan oÀtdim. Bir changalzor koÀrdimki, tepalari tikanli edi. Uning ostida bir gÀor koÀrdim, ichiga kirdim, oltin toÀla bir xazina koÀrdimyerga o, ta'biri nima ekan?"

UygÀoq birodari unga: "Sen koÀrgan sut dengizi, shu yogÀoch kosadir. U koÀprik esa, shu qamishmizdir. U tepasi uchli changalzor esa, shu kiyikpanja butasidir. U gÀor esa, shu kichik teshikdir. Belkurakon va tir, senga xazinani ham koÀrsataman." Belkurakni keltirdi. U kiyikpanjaning ostini qazdilar, ikkovini ham dunyoda mas'ud qiladigan oltinlarni topdilar.

Xullas, yotgan odamning koÀrgannazzulÀridir, toÀgÀri koÀrgan, lekin roÀyoda ekan ihotasiz boÀlgani uchun, ta'bir qilishga haqqi boÀlmagani uchun, olami moddiy bilan olami ma'naviyni bir-biridan farqlamaganidan, hukmi qisman yanglish boÀlib, "M oson iqiy moddiy bir dengiz koÀrdim." deydi. Lekin uygÀoq odam olami misol bilan olam moddiyni farq qilgani uchun, ta'bir qilishga haqqi bor: "KoÀrgun gartoÀgÀri, faqat haqiqiy dengiz emas; balki shu sut kosamiz sening xayolingga dengiz kabi koÀringan, qamish esa koÀprik kabi boÀlgan va hokazo..." Demak, bundan chiqdi; olami moddiy bilan olami ruhoniyniyanadairidan farq qilish lozim boÀladi. Bir-biriga aralashtirilsa, hukmlari yanglish boÀladi. Masalan: Sening tor bir xonang bor; ichiga toÀrt devorini qoplaydigan toÀrtta katta oyna qoÀyilgan. Sen ichiga kirgan vaqting, u totgan nni bir maydon qadar keng koÀrasan. Agar "Xonamni keng bir maydondek koÀryapman" desang, toÀgÀri aytgan boÀlasan. Agar "Xonam bir maydon qadar keng" deb hukm qilsang, yanglishgan boÀlasan. Chunki ng kasmisolni olami haqiqiy bilan chalkashtirasan.

Xullas, Kura-i Arzning tabaqoti sab'asiga doir ba'zi ahli kashfning, Kitob va Sunnatning mezoni bilan tortmasdanzob ic qilgan tasviroti, yolgÀiz joÀgÀrofiya nuqtai nazaridagi moddiy tuzilishdan iborat emas. Masalan, aytishganki: "Bir tabaqa-i Arz jin va ifritlarnikidir. Minglab yillik kengligi bor." Holbir marr-ikki yilda aylanib chiqiladigan kuramizda u ajib tabaqalar joylasholmaydi. Faqat olami ma'no va olami misolda va olami barzoh va arvohda, kuramizni bir qaragÀayning danagi hukmida faraz qilsakin yuln tamassul va tashakkul etgan misoliy shajarasi u danakka nisbatan ulkan qaragÀay daraxtichalik boÀlgani uchun, bir qism ahli shuhud, sayri ruhoniylarida Arzning tabaqalaridan ba'zilarini olami misolda juda keng tarzda koÀradilar; minglab yikoÀribasofa egallaganini koÀradilar. KoÀrganlari toÀgÀri; faqat olami misol suratan olami moddiyga oÀxshagani uchun, ikki olamni mamzuj koÀradilar,r. Shuay ta'bir qiladilar. Olami sahvaga qaytganlarida, mezonsiz boÀlgani uchun, mashhudotlarini aynan yozganlaridan, xilofi haqiqat deb qabul qilinadi. Qandayki, kichik bir oynada ulkan bir saroy bilan Ibn Abir bogÀning vujudi misoliyalari unda joylashadi. Shunga oÀxshab, olami moddiyning bir yillik masofasida minglab yillar vus'atida boÀlgan vujudi misoliy va haqoiqi ma'naviya joylashadi.

XOTIMA: Shu masaladan anglashiladiki: Daraja-i shuhalotu aja-i iymoni bilgÀaybdan ancha pastdir. Ya'ni: YolgÀiz shuhudiga istinod etgan bir qism ahli valoyatning ihotasiz kashfiyoti, varosati nubuvvat ahliadiy van asfiyo va muhaqqiqiynning shuhudga emas, Qur'onga va vahiyga, gÀaybiy, faqat sof, ihotali, toÀgÀri haqoiqi iymoniyalariga doir ahkomlariga yetmaydi. Demak, butun ahvol va kashfiyotning va azvoq va mushohadotning mezoniadad tb va Sunnatdir. Va oÀlchovlari, Kitob va Sunnatning dasotiri qudsiyalari va asfiyo-i muhaqqiqiynning qavonini hadsiyalaridir.

IKKINCHI MASALA-I MUHIMMA: Savol: Vahdat-ul Vujud masalasi koÀplar tarafidan ea tuyasak maqom deb bilinadi. Holbuki valoyati kubroda boÀlgan boshda Xulafo-i Arba'a va Sahobalar hamda boshda Xamsa-i Oli Aba va Aimma-i Ahli Bayt hamda boshda Aimma-iladil'a va mujtahidiyn va tobe'iyndan bu xildagi vahdat-ul vujud mashrabi sarihan koÀrilmagan. Ajabo, ulardan keyin chiqqanlar yanada taraqqiy qilishganmi, yanada mukammal bir jadda-i kubro topishganmi?

Aljavob: Xosho! Shamsi Risolatning eng yaqyoxud duzlari va eng qorib varosalari boÀlgan asfiyodan ilgarilab ketish hech kimning haddi emas! Balki jadda-i kubro ularnikidir.

Vahdat-ul Vujud esa,li sahashrab va bir hol va bir noqis martabadir. Lekin zavqli, nash'ali boÀlgani uchun, sayri sulukda u martabaga kirgan vaqtlari, koÀplar chiqishni istamaydilar, u yerda qoladilar; eng muSoÀzlamartaba deb oÀylaydilar.

Xullas bu mashrab sohibi, agar moddiyotdan va vasoitdan tajarrud etgan va asbob pardasini yirtgan bir ruh boÀlsar, shigÀroqkorona bir shuhudga mazhar boÀlsa, vahdat-ul vujuddan emas, balki vahdat-ush shuhuddan nash'at etan, ilmiy emas, holiy bir vahdat-ul vujud uning uchun bir kamol, bir maqom ta'min eta oladi. Hatto Alloh hisi. Takkoinotni inkor qilish darajasiga borishi mumkin. Agar sabablar ichiga shoÀngÀigan boÀlsa, moddiyotga mutavagÀgÀil boÀlsa, vahdat-ul vujud deyishi,en haqt hisobiga Allohni inkor qilishgacha boradi.

Ha, jadda-i kubro, sahoba va tobe'iyn va asfiyoning jaddasidir. حَقَائِقُ الْاَشْيَاءِ ثَابِتَةٌ jumlasi ulan toÀ qoida-i kulliyalaridir. Va Janobi Haqning لَيْسَ كَمِثْلِه۪ شَىْءٌ ning mazmuniga koÀra, hech narsa bilan mushobahati yoÀq. Tahayyuz va tajazzidan munazzahdir. Mavjudot bilan ablarda, xoliqiyatdir. Ahli vahdat-ul vujudning aytganlaridek; mavjudot avhom va xayolot emas. KoÀringan ashyo ham Janobi Haqning osoridir. "Hamast" emas, "Hama Azust"dir. Ya'ni, hamma narsa U emas, balki hamma narsa Undandir. َ , de hodisot ayni Qadim boÀlolmaydi. Shu masalani ikki tamsil bilan fahmga taqrib etamiz:

Birinchisi: Masalan, bir podshoh bor. U podshohning hokimi odil ismi bilan bir ang Raidoirasi, u ismning jilvasini koÀrsatadi. Bir ismi xalifadir. Bir mashixat va bir ilmiya doirasi u ismning mazharidir. Yana QoÀmondoni A'zam ismi bor. U ism bilan da ehsonaskariyada faoliyat koÀrsatadi. QoÀshin u ismning mazharidir. Hozir birov chiqib: "U podshoh faqat hokimi odildir; davoiri adliyadan boshqa doira yoÀq" dem, kutvaqt bilmajburiya, adliya ma'murlari ichida, haqiqiy emas, e'tiboriy bir suratda, mashixat doirasidagi ulamoning avsofini va ahvolini ularga tatbiq etib, ziliz abd xayoliy tarzda, haqiqiy adliya ichida taba'i va zilliy bir mashixat doirasi tasavvur qilinadi. Ham doira-i askariyaga oid ahvol va muomalotini yana faraziy bir tarzda, u ma'muriyni adliya ichida koÀrib, gÀayri haqiqiy bidarajaa-i askariya tarzida qaraladi va hokazo... Mana shu holda, podshohning haqiqiy ismi va haqiqiy hokimiyati, hokimi odil ismidir va adliyadagi hokimiyatdir. Xalifa, qoÀmondoni a'zam, jiznam kabi ismlari haqiqiy emas, e'tiboriydirlar. Holbuki podshohlik mohiyati va saltanat haqiqati butun ismlarni haqiqiy holda iqtizo etadi. Haqiqiy ismlar esa, haqiqiy doiralarni istaydi va iqtizo etadi. Xullas, saltanati uluhiyat Rahmonizda uoq, Vahhob, Xalloq, Faol, Karim, Rahim kabi juda koÀp asmo-i muqaddasani haqiqiy holda iqtizo qiladi. U haqiqiy asmo haqiqiy oynalarni iqtizo etadi. Hozir ahli vahdat-ul vujud modomiki لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ deydi, haqoiqi oh boÀi xayol darajasiga tushiradi. Janobi Haqning Vojib-ul Vujud va Mavjud va Vohid va Ahad ismlarining haqiqiy jilvalari va doiralari bor. Balki oynalariberilgalari haqiqiy boÀlmasa, xayoliy, adamiy boÀlsa ham, ularga zarar qilmaydi. Balki vujudi haqiqiyning oynasida vujud rangi boÀlmasa, yanada ziyoda sof va porloq boismi b Faqat Rahmon, Razzoq, Qahhor, Jabbor, Xalloq kabi ismlari esa, tajalliylari haqiqiy boÀlmaydi, e'tiboriy boÀladi. Holbuki u asmolar Mavjud ial intbi haqiqatdir, soya boÀlolmaydilar; asliydirlar, taba'i boÀlolmaydilar.

Xullas sahoba va asfiyo-i mujtahidiyn va aimma-i Ahli Bayt حَقَائِقُ الْاَشْيَاءِ ثَابِتَةٌ deyishgan, Janobi Haqning butun asmoija-i an haqiqiy bir suratda tajalliyoti bor. Butun ashyoning Uning ijodi bilan bir vujudi ariziysi bor. Va u vujud garchi Vojib-ul Vujudning vujudiga nisbatan gÀoyat zaif va qarorsiz bir zill, bir soyadir; xayol, vahm emasdir. Janobi Haq Xalloq Ham ilan vujud beradi va u vujudni idoma etadi.

Ikkinchi Tamsil: Masalan, shu manzilning toÀrt devorida toÀrt dona andom oynasi boÀlkmiga r bir oyna ichida har naqadar u manzil qolgan uchta oyna bilan barobar irtisom etadi... faqat har bir oyna oÀzining hay'atiga va rangiga koÀra ashyoni oÀz ichida ixtivo etadi; oÀziberadisus misoliy bir manzil hukmidadir. Deylik, hozir ikki odam u manzilga kirsa, biri bitta oynaga qaraydi, deydiki: "Hamma narsa buning ichh RaisBoshqa oynalarni va oynalarning ichlaridagi suratlar haqida eshitganda, masmu'otni oÀsha bitta oynadagi ikki daraja soya boÀlgan, haqiqati kichraygan, tagÀayyur etgan u oynaning k iymonbir burchagida tatbiq etadi. Ham deydi: "Men shunday koÀryapman, shunday ekan, haqiqat bundaydir". Boshqa odam unga deydiki: "Ha, sen koÀryapsan.. koÀrganing haqdir; faqat voqe'da va nafs-ul amrda haqiqatdan boaqiqiy surati unday emas. Sen diqqat qilgan oyna kabi yana boshqa oynalar bor; koÀrganing qadar kichkina, soyaning soyasi emaslar".

Xullas, asmo-i Ilohiyaning har biri boshqa-boshtmas stadan oyna istaydi. Ham masalan: Rahmon, Razzoq haqiqatli, asl boÀlganlari uchun, oÀzlariga loyiq, rizqqa va marhamatga muhtoj mavjudotni istaydi. Rahmon qanday qilib haqiqiy dunyoda rizqqa muhtoj haqiqatli ziruhlarini bu ik; Rahim ham shunday haqiqiy bir Jannatni istaydi. Agar yolgÀiz Mavjud va Vojib-ul Vujud va Vohidi Ahad ismlari haqiqiy tutilib, qolgan ismlar ularning ichiga soya boÀlish e'tibori bilan olinsa, u asmoa birishi bir haqsizlik hukmiga oÀtadi.

Xullas shu sirdan: Jadda-i Kubro, albatta valoyati kubro sohiblari boÀlgan sahoba va asfiyo va tobe'iyn va aimma-i Ahli Bayt va aimma-i mujtahidiyn jaddaldi.

lib, toÀgÀridan-toÀgÀri Qur'onning birinchi tabaqa shogirdlaridir.

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْrida bُ الْحَك۪يمُ

اَللّٰهُمَّ ص muxolَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَم۪ينَ وَ عَلٰى اٰلِه۪ وَ صَحْبِه۪ اَجْمَع۪ينَ

Hikmat va aetdi, an hal qilib boÀlmagan bir masala-i muhimma.

Savol: Koinotdagi mutamodiyan hayrat-angiz faoliyatning sirri va hikmati nima? Nima uchun shu toÀxtamaganlar toÀxtamr, Madr, doimo aylanib yangilanadilar?

Aljavob: Bu hikmatning izohi ming sahifa istaydi. Shunday ekan izohini qoÀyib, gÀoyat muxtasar bir ijmolini ikki sahifaga sbutun amiz.

Qandayki bir shaxs bir vazifa-i fitriyani va yoxud vazifa-i ijtimoiyani bajarsa va u vazifa uchun jondan ishlasa; albatta unga diqqat qiimizninglaydiki, u vazifani unga qildirgan ikki narsadir:

Biri: Vazifaga tarattub etgan maslahatlar, samaralar, foydalar boÀlib, unga "illa-i gÀoiya" deyiladi.

Ikkinchisi: Bir muhabbat, bir ishtiyoq, bir lazzat borki: Qizlan yoolda u vazifani qildiradiki, unga "da'i va muqtaziy" deb ta'bir etiladi. Masalan: Taom yeyish, ishtahadan kelgan bir lazzat, bir ishtiyoq boÀlib, uni yeyishga chorlaydi. Keyin, yeyishning natijasi, vujudni oziqlantirishdir; boÀlgai idoma etishdir. Xuddi shuning kabi: وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى koinotdagi dahshatangiz va hayratnamo hadsiz faoliyat ikki qism asmo-i Ilohiyaga istinod etib ikki hikmati vase'a uchun boÀln-toÀgr bir hikmati ham nihoyatsizdir:

Birinchisi: Janobi Haqning asmo-i husnasining hadd-hisobsiz anvo'i tajalliyoti bor. Maxluqotning tanavvu'lari u tajalliyotning tanavvu'idan kelib chiqadi. U asmo esa, doimiy suratda tazohur istayمُنْتَ Ya'ni, naqshlarini koÀrsatishni istaydilar. Ya'ni, naqshlarining oynalarida jilva-i jamollarini koÀrish va koÀrsatishni istaydilar. Ya'ni, koinot kitobini vasri Sadot maktubotini on ba on yangilab turishni istaydilar. Ya'ni, yangi-yangi ma'nodor yozish va har bir maktubni Zoti Muqaddas va Musammo-i Aqdas bilan barobar, butun zishuurlarning nazari mutolaasiga koÀrsatish va oÀqittirishni iqtizo etadilar.isi:>B Ikkinchi sabab va hikmat: Qandayki, maxluqotdagi faoliyat bir ishtaha, bir ishtiyoq, bir lazzatdan keladi. Va hatto har bir faoliyatda qat'iyan lazzat bor; briga qar bir faoliyat, bir navi lazzatdir. Shunga oÀxshab, Vojib-ul Vujudga loyiq bir tarzda va istigÀno-i zotiysiga va gÀino-i mutlaqiga muvofiq bir suratda va kamoli mutlaqiga munosib bir shaklda hadsiz bir shafqati muqaddasa va hadsiz bir muha qilsimuqaddasa bor. Va u shafqati muqaddasa va u muhabbati muqaddasadan kelgan hadsiz bir shavqi muqaddas bor. Va u shavqi muqaddasdan kelgan hadsiz bir sururi muqaddas borhiga k sururi muqaddasdan kelgan -ta'bir joiz boÀlsa- hadsiz bir lazzati muqaddasa bor. Ham u lazzati muqaddasadan kelgan hadsiz tarahhumdan, maxluqotning faoliyati qudrat ichiadi, diste'dodlari quvvadan fe'lga chiqishidan va takammul etishidan nash'at etgan mamnuniyatlaridan va kamollaridan kelgan va Zoti Rahmoni Rahimga oid -ta'bir aydigaoÀlsa- hadsiz mamnuniyati muqaddasa va hadsiz iftixori muqaddas borki, hadsiz bir suratda, hadsiz bir faoliyatni iqtizo etadi.

Mana shu hikmati daqiqani falsafa va fan va hikmat bilmagani uchun, shuur sirnibiatni va koÀr tasodifni va jomid sabablarni; bu gÀoyat darajada olimona, hakimona, basirona faoliyat bilan chalkashtirgan, zalolat zulumotiga tushib nuri haqiqatni topa olmagan.

قُلِ اللّٰهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ Malikوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ

اَللّٰهُgdek: لِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى كَاشِفِ طِلْسِمِ كَائِنَاتِكَ بِعَدَدِ ذَرَّاتِ الْمَوْجُودَاتِ وَ عَلٰى اٰلِه۪ وَ صَحْبِه۪ مَا دَامَ الْاَرْضُ وَ السَّمٰوَاتُ

kviniya, bittadan maroya-i asmo-i Ilohiya va olam ham bir kitobi hikmati Samadoniya martabasiga chiqdilar. Ham insonni butun hayvonotning maduniga tushirgan hadsiz za'f va ajzi, faqr va ehtiyojoti va butun hayvonlardaergan da badbaxt qiladigan, vosita-i naqli huzun va alam va gÀam boÀlgan aqli, u nur bilan nurlangan vaqti, inson butun hayvonot, butun maxluqot ustigamni, -di. U nurlangan ajz, faqr aql bilan, niyoz bilan nozanin bir sulton va fizor bilan nozdor bir xalifa-i zamin boÀladi. Demak, u nur boÀlmasa, kom qilaam, inson ham, hatto hamma narsa ham hechga tushadi. Ha, albatta bunday badi' bir koinotda bunday bir zot lozimdir. BoÀlmasa koinot va aflak boÀlmasligi kerak.

OÀN TOÀQQIZINCHI MAKTUB

Bu risola uch yuzرَ بَدtiq moÀ'jizotni bayon qiladi. Risolati Ahmadiyaning (S.A.V.) moÀ'jizasini bayon qilgani kabi, oÀzi ham u moÀ'jizaning bir karomatidir. Uch-toÀrt nav bilan horiqo boÀlgan:

Birinchisi: Naql vaزَلِ

dat boÀlish bilan barobar, yuz sahifadan ortiq boÀlgani holda, kitoblarga murojaat etilmasdan, yoddan, togÀ, bogÀ chetlarida, uch-toÀrt kun mobaynida, har kuni ikki-uch soat ishlash sharti bilan, jami oÀnga ilosoatda ta'lif etilishi, horiqo bir voqeadir.

Ikkinchisi: Bu risola, uzunligi bilan barobar na yozilishi zeriktiradi va na oÀqilishi shirinligini yoÀqotadi. Tanbal ahli qalamni shunday bir shavq va gÀakoÀp m keltirdiki; bu mashaqqatli va zerikarli zamonda, bu atrofda bir yil mobaynida yetmish adadga yaqin nusxalar yozilgani, u moÀ'jiza-i Risan soÀng bir karomati boÀlganini, muttali' boÀlganlarga qanoat berdi.

Uchinchisi: Ajamiy va tavofuqdan xabari yoÀq va bizga ham hali tavofuq tazohur ei va mn avval uning va boshqa sakkiz mustansixning bir-birini koÀrmasdan yozgan nusxalarida; Lafzi Rasuli Akram (Alayhissalotu Vassalam) kalimdarajatun risolada va Lafzi Qur'on beshinchi parchasida shunday bir tarzda tavofuq etishlari koÀrindiki, zarra miqdor insofi bor odam tasodif dnoga, . Kim koÀrgan boÀlsa, qat'iy hukm qiladiki; bu bir sirri gÀaybiydir, moÀ'jiza-i Ahmadiyaning (S.A.V.) bir karomatidir.

Shu risolaning boshidagi asoslar juda muhiga istHam shu risoladagi ahodis, deyarli barchasi aimma-i hadis nazdida maqbul va sahih boÀlish bilan barobar, eng qat'iy hodisoti risolatni bayon qiladilar. U risolaning maziyatlarini aytish qofiyaboÀlsa; u risola qadar bir asar yozish lozim kelganidan, mushtoq boÀlganlarni uni bir karra oÀqishiga havola qilamiz...

IXTOR: Shu risolada koÀp ahodisi sharifa naql etganman. Yonimda kutubi hadisiyaayhissd emas. Yozgan hadislarimning lafzida xato boÀlsa; yo tasxix etilsin, yoxud "hadisi bilma'no"dir deyilsin. Chunki qovli rojih shuki: "Naqli hadisi bilma'no joizdir". Ya'ni: Hadisning faqat ma'nosini oli bilafzini oÀzi zikr etadi. Modomiki shundaydir; lafzida xato boÀlsa, hadisi bilma'no nazari bilan qaralsin.

بِاسْمِه۪ سُبْhganchُ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪

(Risolati Ahmadiyaga (S.A.V.) doir OÀn ToÀqqizinchi SoÀz bilan OÀttiz Birinchi SoÀz nubuvvati Muhammadiyani (S.A.V.) daloili qanday bbilan isbot etganlaridan, isbot jihatini ularga havola qilib, yolgÀiz ularga bir tatimma sifatida oÀn toÀqqiz nuktali ishoratlar bilan u buyuk hn u kining ba'zi lam'alarini koÀrsatamiz:)

BIRINCHI NUKTALI ISHORAT: Shu koinotning sohib va mutasarrifi albatta bilib qiladi va hikmat bilan tasarruf etadi;

r tarafni koÀrib turib tadvir etadi va hamma narsani bilgan, koÀrgan holda tarbiya qiladi va hamma narsada koÀringan hikmatlarni, gÀoyaldi va foydalarni iroda qilib tadvir etadi. Modomiki qilgan biladi; albatta bilgan gapiradi. Modomiki gaplashar ekan, albatta zishuur va zifikr va gapirishni bilad bir mr bilan gaplashadi. Modomiki zifikr bilan gaplashar ekan, albatta zishuur ichida eng jam'iyatli va shuuri kulliy boÀlgan inson navi bilan gaplashadi. Modomiki inson navi bilan gaplashar ekan, albatta insonlar ichida qobiliysan. va mukammal inson boÀlganlar bilan gaplashadi. Modomiki eng mukammal va iste'dodi eng yuksak va axloqi ulviy va navi basharga muqtado boÀiysi ynlar bilan gaplashar ekan; albatta doÀst va dushmanning ittifogÀi bilan, eng yuksak iste'dodda va eng oliy axloqda va navi basharning xumsi unga iqtido qilgan va nisfi a rivoing hukmi ma'naviysi ostiga kirgan va istiqbol u keltirgan nurning ziyosi bilan bir ming uch yuz yil yorishgan va basharning nuroniy qismi va ahli iymoni, mutamodiyan kunda besh marta u bilan tajdidi bay'at etibi Arba duo-i rahmat va saodat etib, unga madh va muhabbat etgan Muhammad Alayhissalotu Vassalam bilan gaplashadi va gaplashgan va Rasul qiladi va qilgan va bosh ahli i basharga rahbar qiladi va qilgandir.

IKKINCHI NUKTALI ISHORAT: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam iddi'oyi nubuvvat etgan. Qur'oni Azimushshon kabi bir farmonni koÀrsatqiymat ahli tahqiqning yonida mingga yaqin moÀ'jizoti bahirani koÀrsatgan. U moÀ'jizot, hay'ati majmuasi bilan, da'vo-i nubuvvatning vuqu'i qadar vujudlari qat'iydir. Qur'oni Hakimning koÀp yerlarida eng muannid kofirlardan naql etilgan sehr isnod ulkan ari koÀrsatadiki; u muannid kofirlar ham moÀ'jizotning vujudlarini va vuqu'larini inkor qilolmaydilar. YolgÀiz oÀzlarini aldash yoki atba'larini ishontirish uchun, -xosho- sehr deyishgan.

Darhaqiqat, moÀ'jizoti Ahmadimonga (SA.V.) yuz tavotur quvvatida bir qat'iyati bor. MoÀ'jiza esa; Xoliqi Koinot tarafidan uning da'vosiga bir tasdiqdir, "Sodaqta" hukmiga oÀtadi. Qandayki sen bir podshohning majlisidaاَنْتَira-i nazarida: "Podshoh meni falon ishga ma'mur etgan" desang, sendan u da'voga bir dalil istanilsa; podshoh "Ha" desa, seni tasdiq qilgan boÀladi. Shunga oÀxshab, odatini va vaziyatini sening iltimosing bilan aln kemarsa; "Ha" soÀzidan yanada qat'iy, yanada quvvatli sening da'vongni tasdiq qilgan boÀladi. Shunga oÀxshab, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam asman,qilganki: "Men shu koinot Xoliqining mab'usiman. Dalilim shuki: Mustamir odatini mening duo va iltimosim bilan almashtiradi. Mana barmoqlarimga qaranglar, besh joÀmrakli bir chashma kani doÀttiryapti. Qamarga qaranglar, bir barmogÀimning ishorati bilan ikki parcha qilyapti. Shu daraxtga qaranglar; meni tasdiqlash uchun yonimga kelyapti, shahodat keltiryapti. Shu bir parcha taomga qaranglar; ikki-uch odamga zon Hukukifoya qilgani holda, mana ikki yuz-uch yuz odamni toÀydiryapti". Va hokazo.. yuzlab moÀ'jizotni shu shaklda koÀrsatgan.

Hozir, shu zotning dalalqon idqi va barohini nubuvvati yolgÀiz moÀ'jizotiga munxasir emas. Balki ahli diqqat uchun, deyarli umum harakoti va af'oli, ahvol va aqvoli, axloq va atvori, siyrat va surati sidqini va jid'iy bini isbot etadi. Hatto mashhur ulamo-i Bani Isroiliyadan Abdulloh Ibn Salom kabi juda koÀp zotlar yolgÀiz u Zoti Akram Alayhissalotu Vassalamning siymosini koÀrish bilan: "Bu siymoda yolgÀon youn eshu yuzda hiyla boÀlmaydi!" deb iymonga kelishgan.

Garchi muhaqqiqiyni ulamo daloili nubuvvatni va moÀ'jizotni mingga yaqin deganlar; lekin minglab, balki yuz minglab daloili nubuvvat bor. Ikki minglab yoÀl bilan yuz minglab muxtalif fikrli odamlar u zotning nubuvvatini tasdiq etishgan. YolgÀiz Qur'oni Hakimda qirq vajhi i'jozdan boshqa, nubuvvati Ahmadiyaning (S.A.V.) ming n jihaini koÀrsatadi.

Ham modomiki navi basharda nubuvvat bor. Va yuz minglab zot nubuvvat da'vo qilib moÀ'jiza koÀrsatganlar, kelib oÀtganlar. Albatta umumdan yuksak bir qat'iyat buli Aknubuvvati Ahmadiya (S.A.V.) sobitdir. Chunki Iso Alayhissalom va Muso Alayhissalom kabi umum rasullarga nabiy dedirgan va risolatiga mador boÀlgan daloil va avsof va vaziyatlar va ummatlariga qarshi muomalalar; Rasulifa bom Alayhissalotu Vassalamda yanada akmal, yanada jome' bir suratda mavjuddir. Modomiki hukmi nubuvvatning illati va sababi, Zoti Ahmadiyda (S.AV.) مِنَ mukammal mavjuddir. Albatta hukmi nubuvvat umum anbiyodan yanada vazih bir qat'iyat bilan u kishida sobitdir.

UCHINCHI NUKTALI ISHORATbot etli Akram Alayhissalotu Vassalamning moÀ'jizoti juda mutanavvi'dir. Risolati umumiy boÀlgani uchun, deyarli aksar anvo'i koinotdan bittadan moÀ'jizaga mazhardir. GoÀyo qandayki bir podshohi zishonning bir yovari akrami da hujvvi' hadyalar bilan muxtalif aqvomning majma'i boÀlgan bir shaharga kelgan vaqti, har toifa uning istiqboliga bir mumassil yuboradi; oÀz toifasi lisoni bilan unga "xush omadi" etadi, uni olqishlvaloyaShunga oÀxshab: Sultoni Azal va Abadning eng buyuk yovari boÀlgan Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam olamga tashrif qilib, kura-i arzning ahlidan boÀlgan navi basharga mab'us boÀlib kelgani va umum koinotning Xoliqi tarafidan umum koinotning haqoiqiga aloqador boÀlgan anvori haqiqat va hadoyarda Yenaviya keltirgan payti; toshdan, suvdan, daraxtdan, hayvondan, insondan to Oydan, Quyoshdan, yulduzlarga qadar har bir toifa, oÀz lisoni maxsusi bilan va qoÀllarida bittadan moÀ'jizasini koÀtarish bilalan mushining nubuvvatini olqishlashgan va xush omadi deyishgan.

Hozir u moÀ'jizotning umumini bahs etish uchun, jildlar bilan yozuv yozish lozim boÀladi. Muhaqqiqiyni asfiyo daloili nubuvvatning tafsilotiga doir koÀp jild kga botr yozishgan. Biz yolgÀiz ijmoliy ishoratlar navidan u moÀ'jizotning qat'iy va ma'naviy mutavotir hisoblangan kulliy anvo'iga ishorat qilamiz.

Xullas, nubuvvati Ahmadiyaning (S.Aalima aloili, avvalo ikki qismdir:

Birisi: "Irhosot" deyilgan nubuvvatdan avval va valodati vaqtida zuhur etgan horiquloda hollardir.

Ikkinchi qism: Boshqa daloili nubuvvatdir. Ikkinchi qism ham ikki qismdir. Biri: Nuolim vdan soÀngra, nubuvvatini tasdiqlab sodir boÀlgan horiqolardir. Ikkinchisi: Asri Saodatida mazhar boÀlgan horiqolaridir. Shu ikkinchi qism ham ikki qismdir: arakalZotida, siyratida, suratida, axloqida, kamolida zohir boÀlgan daloili nubuvvatdir. Ikkinchisi ofoqiy, xorijiy narsalarda mazhar boÀlgan moÀ'jizotidir. eng dakinchi qism ham ikki qismdir: Biri: Ma'naviy va Qur'oniydir. Boshqasi: Moddiy va akvoniydir. Shu ikkinchi qism ham ikki qismdir. Biri: Da'vo-i nubuvvat, bittda, ahli kufrning inodini sindirish yoxud ahli iymonning quvvati iymonini ziyodalashtirish uchun zuhurga kelgan horiquloda moÀ'jizotdir. Shaqqi Qamar va barmoqlaridan suvning oqishiasrimi taom bilan koÀplarni toÀydirishi va hayvon va daraxt va toshning gapirishi kabi yigirma nav va har bir navi ma'naviy tavotur darajasida va har bir navning esa koÀp mukarrar afrodi bor. Ikkinchi qism: Istiqboldan xabar bergan hoda va r boÀlib; Janobi Haqning ta'limi bilan u kishi ham xabar berganlar, xabar berganlari kabi toÀgÀri chiqqan. Xullas, biz ham shu oxirgi qismdan buxoriy ijmoliy bir mundarija koÀrsatamiz.

{(Hoshiya) Ma'ataassuf niyat qilganimdek yozolmadim. Ixtiyorsiz qalbga qanday kelgan boÀlsa; shunday yozildi. Shu taqsimotdagi tartibga tamomi bilan muro'at etolmadim.}

javob:INCHI NUKTALI ISHORAT:>Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning Allam-ul GÀuyubning ta'limi bilan xabar bergan gÀaybiy ishlarning haddi hisobi yoq. I'jozi Qur'onga doir Yigirma Beshinchi SoÀzda anvo'iga ishorat va bir daraja izvja naisbot etganimizdan, oÀtgan zamonga doir va anbiyo-i sobiqaga doir va haqoiqi Ilohiyaga va haqoiqi kavniyaga va haqoiqi uxroviyaga doir ixboroti gÀaybiyalarini Yigirma Beshinchi SoÀzgaهُ deya etib, hozircha bahs etmaymiz. YolgÀiz, oÀzlaridan soÀng Sahoba va Oli Baytning boshiga kelgan va ummatning kelajakda mazhar boÀladigan hodisotga doir juda kopib keoroti sodiqa-i gÀaybiyasi qismidan juz'iy bir nechta misoliga ishorat qilamiz. Va shu haqiqat tamomi bilan tushunilishi uchun, olti asosni#179

%dima sifatida bayon qilamiz:

Birinchi Asos: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning garchi har holi va har vaziyati sidqiga va nubuvvatiga shohid boÀlishi mumkin; lekinviy taoli, har vaziyati horiquloda boÀlishi shart emas. Chunki Janobi Haq u kishini bashar suratida yuborgan, toki insonlarning ahvoli ijtimoiyalarida va dunyoviy, uxroviy saodatlarini qozontiradigan a'shshay harakotlarida rahbar boÀlsin va imom boÀlsin va har biri bittadan moÀ'jizoti qudrati Ilohiya boÀlgan odiyot ichidagi horiquloda san'ati Rabboniyani va tasarrufi qudraiz barhiyani koÀrsatsin. Agar af'olida bashariyatdan chiqib horiquloda boÀlsaydi, bizzot imom boÀlolmasdi; af'oli bilan, ahvoli bilan, atvori bilan dars berolmassmi kaqat yolgÀiz nubuvvatini muannidlarga qarshi isbot qilish uchun horiquloda ishlarga mazhar boÀlar va ehtiyoj vaqtida ora-sira moÀ'jizotnulosa satardi. Lekin sirri taklif boÀlgan imtihon va tajriba muqtazosi bilan, albatta badohat darajasida va istar-istamas tasdiqqa majbur qoladigan darajada moÀ'jiza boÀlmasdi. Chunki sirri imtihon va hikmati taklif iqtizo etadiki, aqlga eshik bir iin va aqlning ixtiyori qoÀlidan olinmasin. Agar gÀoyat badihiy bir suratda boÀlsa, u vaqt aqlning ixtiyori qolmasdi. Abu Jahl ham, Abu Bakr kabi tasdiq qilardi. Imtihon va taklifning foydas maiyaasdi. KoÀmir bilan olmos bir saviyada qolardi.

Joyi hayratdirki: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning mubolagÀasiz minglab vajhda minglab xil insonlar birgina moÀ'jizasi bilan yoki bir dalili nubuvvat bilanyhissabir kalomi bilan yoki yuzini koÀrishi bilan va hokazo bittadan alomati bilan iymon keltirganlari holda, butun bu minglab boshqa-boshqa insonlarni va mudaqqiq mutafakeragidni iymonga keltirgan butun u minglab daloili nubuvvati, naqli sahih bilan va osori qat'iyya bilan hozirgi badbaxt bir qism insonlarga kifoya qilmayotgandek, zalolatga kiryaptilar.

Ikkinchi Asos: Rasuli Ayba (mlayhissalotu Vassalam ham bashardir, bashariyat e'tibori bilan bashar kabi muomala qiladilar; ham rasuldir, risolat e'tibori bilan Janobi Haqning tarjimoni, elchisidir. Risolati vahiyga istinod etadi. Vai, xuski qismdir:

Biri: "Vahyi sarihiy" boÀlib, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam unda yolgÀiz bir tarjimon, muballigÀdir, mudohalasi yoÀq. Qur'on va ba'zi ahodisi qudsiya kabi...

Ikkinchi Qism: "Vahyi zimniy"dir. Shu izhoring mujmal va xulosasi vahiyga va ilhomga istinod etadi, tafsiloti va tasviroti Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga oid. U vahiydan kelgan mujmal hodisani tafsil ٭ وَاvirda Zoti Ahmadiya Alayhissalotu Vassalam ba'zan yana ilhomga, yo vahiyga istinod etib bayon etadilar yoxud oÀz farosatlari bilan bayon etadila va v oÀz ijtihodi bilan qilgan tafsilot va tasvirotni yo vazifa-i risolat nuqtasida ulviy quvva-i qudsiya bilan bayon qiladilar yoxud urf va odat va afkori omma saviyasiga koÀra, bashariyati nuqtasida bayon etadilar.

boshqahadisda butun tafsilotiga vahyi mahz nuqtasi bilan qaralmaydi. Bashariyatning muqtazosi boÀlgan afkor va muomalotida risolatning ulviy osori qidirilmaydi. Modomiki oÀzimihodisalar mujmal shaklda mutlaq bir suratda u kishiga vahiy boÀlib keladi, u kishi ham oÀz farosatlari bilan va taorufi umumiy jihati bilan tasvir qiladilar. Shu tasvirdagi mutashabehotga va mushkulotga ba'zan tafsir l qulogoÀladi, hatto ta'bir lozim boÀladi. Chunki ba'zi haqiqatlar borki, tamsil bilan fahmga taqrib etiladi. Misol, bir vaqt huzuri Nabaviyda baland bir shovqin eshitildi. Aytdilarki: "Shu shovqin yetmish yil dng orq, Jahannamning tubiga hozir tushgan bir toshning shovqinidir". Bir soat soÀngra xabar keldi: "Yetmish yoshga kirgan mashhur bir munofiq oÀlimen ulannamga ketdi". Zoti Ahmadiya Alayhissalotu Vassalam baligÀ bir tamsil bilan bayon etgan hodisaning ta'vilini koÀrsatdi.

Uchinchi Asos: Naql qilingan xabarlar agar tavotur suratida boÀlsa, qat'iydir. Tavotur ikki qismdustoziHoshiya) Shu risolada "tavotur" lafzi Turkcha "shayi'a" ma'nosidagi tavotur emas, balki yaqiynni ifoda qilgan, yolgÀon ehtimoli boÀlmagan quvvatli ixbordib har ri "sarih tavotur", biri "ma'naviy tavotur"dir. Ma'naviy tavotur ham ikki qismdir: Biri sukutiydir. Ya'ni, sukut bilan qabul koÀrsatilgan. Masalan: Bir jamoat ichida bir oda ayt: moatning nazari ostida bir hodisani xabar bersa, jamoat uni takzib etmasa, sukut bilan muqobala etsa, qabul qilgan kabi boÀladi. Xususan xabar bergan hodisasida jamoat u bilan aloqador boÀlsa, ham tanqidga muhaÀ'jiza xatoni qabul qilmaydigan va yolgÀonni juda yomon koÀradigan jamoat boÀlsa, albatta uning sukuti, u hodisaning vuqu'iga quvvatli dalolat qiladi. Ikkinchi qism tavoturi ma'naviy shuki: Bir hodn barag vuqu'iga, masalan "Bir qiyya taom ikki yuz odamni toÀydirgan" deyilsa; faqat uni xabar berganlar boshqa-boshqa suratda xabar beradi. Biri bir tarzda, biri boshqa bir suratda, boshqasi boshqa bir shaklda bayon qiladi.. lekin umum, aynalotu saning vuqu'iga muttafiqdirlar. Xullas, mutlaq hodisaning vuqu'i; mutavotiri bil-ma'nodir, qat'iydir. Ixtilofi surat esa, zarar bermaydi. Ham ba'zan; xabari vohid ba'Àp ixbroit dohilida tavotur kabi qat'iyatni ifoda qiladi. Ham ba'zan; xabari vohid xorijiy alomatlar bilan qat'iyatni ifoda qiladi. Xullas, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamdan bir.. baql qilingan moÀ'jizoti va daloili nubuvvati, qismi a'zami tavotur bilan kelgan; yo sarihiy, yo ma'naviy, yo sukutiy. Va bir qismi garchi xabari vohid bilan kelgani qolmn shunday sharoit dohilida, naqqodi muhaddisning nazarida qabulga shoyon boÀlgandan soÀng, tavotur kabi qat'iyatni ifoda etish lozim boÀladi. Ha, muhaddisiynning muhaqqiqiynidanm yolgofiz" deb ta'bir etilgan zotlar, loaqal yuz ming hadisni hifziga olgan minglab muhaqqiq muhaddislar, ham ellik yil bomdod namozini xufton tahorati bilan oÀqigan muttaqi muhaddislar va boshda Buxoriy va Muslim boÀlib Kutubi SittaBu juzisiya sohiblari boÀlgan ilmi hadis dohiylari, allomalari tasxix va qabul qilishgan xabari vohid, tavotur qat'iyatidan orqada qolmaydi. Ha, fanni hadisning muhaqqiqlari, naqqodlari shu daraja hadis bilan xususlari baydo qilganlarki, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning tarzi ifodalariga va uslubi oliylariga va surati ifodalariga unsiyat bilan mra-i Akasb etishganki; yuz hadis ichida bir mavzu'ni koÀrsa, "Mavzu'dir" deydi. "Bu hadis boÀlmaydi va PaygÀambarning soÀzi emasdir" deydi, rad qiladi. Sarrof ir hisadisning gavharini taniydi, boshqa soÀzni unga iltibos etolmaydi. Faqat Ibn Javziy kabi ba'zi muhaqqiqlar tanqidda ifrot etib, ba'zi ahodisi sahihaga ham mavzu' deganlar. Faqat har mavzu' narsaning ma'nosi xato qini b emas; balki "Bu soÀz hadis emas" deganidir.

Savol: An'anali {[1] Bu yerda an'ana ma'nosida emas: Bir xabarning yoki bir hadisi sharifning "an filon, an filon" deb roviylarni bildirish shaklida kelgan naql. (tarjhorat zohi)} sanadning foydasi nimaki; luzumsiz yerda, ma'lum bir voqeada "an filon, an filon, an filon" deydilar?

Aljavob: Foydasi koÀp. Azjumla, bir foydasi shuki: An'ana bilan koÀrsatiladikiIbn Hanada dohil boÀlgan mavsuq va hujjatli va sodiq ahli hadisning bir navi ijmo'ini iroa etadi va u sanadda dohil boÀlgan ahli tahqiqning bir navi ittifoqini koÀrsatadi. GoÀyo u sanadda, u t'iya da dohil boÀlgan har bir imom, har bir alloma; hadisning hukmini imzo etadi, toÀgÀriligiga doir muhrini bosadi.

Savol: Nima uchun hodisoti i'joziya boshqa zaruriy ahkomishadidiya kabi tavotur suratida, juda koÀp tariqlar bilan, juda ahamiyatli naql etilmagan?

Aljavob: Chunki aksar ahkomi shar'iyaga aksar insoni a'zaksar vaqtlarda muhtojdir. Farzi ayn kabi, u ahkomning har shaxsga aloqasi bor. Ammo moÀ'jizot esa; harkasning har bir moÀ'jizaga ehtiyoji yoÀq. Agar ehtgÀlashoÀlsa ham, bir marta eshitish kifoya qiladi. Xuddi farzi kifoya kabi, bir qism insonlar ularni bilsa, yetadi.

Xullas shuning uchundirki; ba'zaning qur, bir moÀ'jizaning vujudi va tahaqquqi bir hukmning vujudidan oÀn daraja yanada qat'iy boÀlgani holda, uning roviysi bir-ikkita boÀladi; hukmn25

viysi oÀn-yigirmata boÀladi.

ToÀrtinchi Asos: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning istiqboldan xabar bergan ba'zi hodisalari juz'iy bittadan hng muhemas; balki takarrur etgan bittadan hodisa-i kulliyani juz'iy bir suratda xabar beradi. Holbuki u hodisaning mutaaddid vajhlari bor. Har saflinsa vajhini bayon qiladilar. SoÀngra roviyi hadis u vajhlarni birlashtiradi, xilofi voqe' kabi koÀrinadi. Masalan: Hazrat Mahdiyga doir muxtalif rivoyatlar bor. Tafsilot va tasvirot boshqa-boshqadir.da tarki Yigirma ToÀrtinchi SoÀzning bir shoxida isbot qilingani kabi; Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam, vahiyga istinodan, har bir asrda quvva-i ma'naviya-i ahli iymonni muhofazyot:>Ah uchun, ham dahshatli hodisalarda umidsizlikka tushmaslik uchun, ham olami Islomiyatning bir silsila-i nuroniyasi boÀlgan Oli Baytiga ahli iymonni ma'naviy rabt etish uchun, Mahdiyni xabar berganlar. Oxirzamonda kelgan Mahdiy kabi"Boshqbir asrda Oli Baytdan bir navi Mahdiy, balki Mahdiylar boÀlgan. Hatto Oli Baytdan ma'dud boÀlgan Abbosiya Xulafosidan Buyuk Mahdiyning koÀp avsofini jome' bir Mahdiy chiqqfa-i t Xullas, Buyuk Mahdiydan avval kelgan oÀxshashlari, namunalari boÀlgan Xulafo-i Mahdiyyin va Aqtobi Mahdiyyinning avsoflari asl Mahdiyning avsofigaarningilgan va undan rivoyatlar ixtilofga tushgan.

Beshinchi Asos: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam, لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ sirriga koÀra, oÀzidan-oÀzi gÀaybni bilmasdilar; balki Janobi Haq u kishiga bil.

Hi, va u kishi bildirardilar. Janobi Haq ham Hakimdir, ham Rahimdir. Hikmat va rahmati esa, umuri gÀaybiyadan koÀpining satrini iqtizo etadi, mubham qolishini istaydi. Chunki shu dunyoda inson yoqtirmagan narsalar koÀproq. Vuqu'idan lmadilularni bilishi aliymdir.

Shu sir uchun: OÀlim va ajal mubham qoldirilgan va insonning boshiga keladigan musibatlar ham, parda-i gÀaybda qolgan. Xullas, lan hui Rabboniya va rahmati Ilohiya bunday iqtizo etgani uchun, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning ummatlariga juda hassos marhamatlarini ranjida etmaslik va ol va asxoblariga Olami shafqatlarini ortiqcha ogÀritmaslik uchun, vafoti Nabaviydan soÀngra, ol va asxoblarining va ummatlarining boshlariga kelgan mudhish hodisotni umumiy va tafsiloti bilan koÀrsatmaslbir-ikoshiya) Zoti Ahmadiya Alayhissalotu Vassalamga, Oysha-i Siddiqaga qarshi qattiq muhabbat va shafqatlarini ranjida etmaslik uchun, Voqea-i Jamal hodisasida u boÀlishi qat'iy koÀrsatilmanligiga dalil esa, Azvoji Tohirotga "QaysingALIMA:oqeada boÀlishingizni koshki bilsaydim?" deganlar, soÀngra yengil bir suratda, Hazrati Aliga (R.A.): "Sen bilan Oysha orangizda bir hodisa boÀlsa: فَارْفَقْ وَ بَلِّغْهَا مَاْمَنَهَا deganlar.}

muqtazo-i hikmat va rahmatdir. Faqat yana ba'zi shar tlar uchun muhim hodisotni, -faqat dahshatli bir suratda emas- u kishiga ta'lim bergan. U zot ham ixbor etganlar. Ham goÀzal hodisalarni qisman mujmal, qisman tafsil bilan bildirgan. U kishi ham xabar berganlar. U kishining xabarlu zotdham eng yuksak bir daraja-i taqvoda va adlda va sidqda gÀayrat qilgan va

hadisidagi taxdiddan shiddat bilan qoÀrqqan va

فَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ oÀsht عَلَى اللّٰهِ

oyatidagi shiddatli tahdiddan shiddat bilan qochgan muhaddisiyni komiliyn bizga sahih bir suratda u xabarlarni naql etishgan.

Oltinchi Asos: RetishlAkram Alayhissalotu Vassalamning ahvol va avsofi Siyar va Tarix surati bilan bayon etilgan. Faqat u avsof va ahvoli gÀolibi bashariyatiga qaraydi. Holbuki u Zoti Muborakning shaxsi ma'naviyi va mohiyati qudsiyasi oniy mraja yuksak va nuroniydirki; Siyar va Tarixda bayon qilingan avsof u bolo qomatga uygÀun kelmaydi, u yuksak qiymatga muvofiq tushmaydi. Chunki اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ sirriga koÀra: Har kun, hatto lki teham, butun ummatining ibodatlari qadar bir azim ibodat sahifa-i kamolotiga ilova boÀlyapti. Nihoyatsiz rahmati Ilohiyaga, nihoyatsiz bir suratda, nihoyatsiz bir emaydiod bilan mazhar boÀlgani kabi, har kun hadsiz ummatining hadsiz duosiga mazhar boÀladilar. Va shu koinotning natijasi va eng mukammal mevasi va Xoliqi Koinotning tarjimoaydonisevgilisi boÀlgan u Zoti Muborakning tamomi mohiyati va haqiqati kamoloti, Siyar va Tarixga oÀtgan bashariy ahvol va atvorga sigÀmaydi. Masalan: Hazrat Jabroil va Mikoil, ikki muhoMasalavar hukmida GÀazva-i Badrda yonlarida boÀlgan bir Zoti Muborak; bozor ichida, badaviy bir arab bilan ot mubaya'asida munaza'a etish, biiyat bshohid boÀlgan Huzayfani shohid koÀrsatish bilan koÀringan atvori ichida sigÀmaydi.

Xullas, xato ketmaslik uchun; har vaqt mohiyati bashariyati e'tibori bilan eshitilgan avsofi odiya ichida boshini ko yoki , haqiqiy mohiyatiga va martaba-i risolatda turgan nuroniy shaxsiyati ma'naviysiga qarash lozim. BoÀlmasa, yo hurmatsizlik qiladi yoki shubhaga tushadi. Bu sirning izohi uchun shu tamsilni tingla:

lar. Bn bir xurmo urugÀi bor. U xurmo urugÀi tuproq ostiga qoÀyilib, unib ulkan mevador bir daraxt boÀldi. Ham tobora kengayadi, oÀsadi. Yoki tovus qushining bir tuxumi bor edi. U tuxumga harorat berildÀiz mo tovus joÀjasi chiqdi. SoÀngra toÀliq mukammal, har tarafi qudratdan yozilgan va zarrin bir tovus qushi boÀldi. Ham bora-bora oÀsadi va goÀzallashadi. Endi u urugÀ va uitoblaga oid sifatlar, hollar bor. Ichida nozik moddalar bor. Ham undan hosil boÀlgan daraxt va qushning ham, u urugÀ va tuxumning oddiy kichik holat va vaziyatlariÀondanbatan buyuk oliy sifatlari va holatlari bor. Endi u urugÀ va u tuxumning avsofini daraxt va qushning avsofi bilan rabt etib bahs etishda lozim boÀladiki; har doim aqli bashar boshini urugÀdan daraxtga koÀtarib qarasin va tuch oÀn qushga koÀzini tavjih etib diqqat qilsin. Toki eshitgan avsofni uning aqli qabul qila olsin. Agar "Bir dirham urugÀdan ming botmon xurmo oldim" va "Shu tuxum javvi osmonda qushlaaridirsultonidir" desa, takzib va inkorga kiradi.

Xullas shuning kabi, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning bashariyati; oÀsha urugÀga, tuxumga oÀxshaydi. Va vazifa-i risolat bilan porlagan mohiyati am muthajara-i Tubo kabi va Jannatning tayri xumoyuni kabidir. Ham doimo takammuldadir. Shuning uchun bozor ichida bir badaviy bilan nizo qilgan zotni oÀylagan payti; Rafrafga minib, Jabroilni orqada qoldirib, Qobi Qavsaynga yugurib ketgva buti Nuroniysiga xayol koÀzini koÀtarib qarash lozim boÀladi. BoÀlmasa yo hurmatsizlik qiladi yoki nafsi ammorasi ishonmaydi.

BESHINCHI NUKTALI ISHORAT: Umuri gÀaybiyaga doir hadislarning bir qancha misolia; undr etamiz:

Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam, naqli sahih bilan va mutavotir bir darajada bizga vosil boÀlganki; minbar ustida, jamoati Sahodan taida farmon etganlarki:

Xullas qirq yil soÀngra Islomning eng buyuk ikkboÀlmahini qarshi-qarshiga kelgan payti, Hazrat Hasan Roziyallohu Anh Hazrat Muoviya (R.A.) bilan musolaha etib, jaddi amjadining moÀ'jiza-i gÀaybiyasini tasdiq etgan.

Ikkinchisi: Naqli sahih bilan Hazrat Aٰهِ

اَeganlar:

Ham Voqea-i Jamal, Voqea-i Siffin, Voqea-i Xavorij hodisalarini xabar berganlar.

Ham Hazrat Ali (R.A.) Hazrat Zubayr bilan quchoqlashgan bir paytda: "Bu senga qarshia bir aba etadi, faqat haqsizdir", dedilar.

Ham Azvoji Tohirotlariga aytganlar: "Ichingizda birisi muhim bir fitnaning boshiga oÀtadi va atrofida koÀplar qatl etiladi". وَتَنْبَحُ عَلَيْهَا كِلَابyolgÀiَوْئَبِ

Demak, bu sahih, qat'iy hadislar; oÀttiz yildan soÀng Hazrat Alining Hazrat Oysha va Zubayr va Talhaga qarshi Voqea-i Jamalda.. va Muoviyaga qarshi Siffinda.. va Xavor shuniarshi Haravrada va Nahruvanda muhorabasi, u ixbori gÀaybiyning bir tasdigÀi fe'liysidir.

Ham Hazrat Aliga: "Soqolingni boshingning qonihshatliradigan bir odam"ni ixbor etganlar. Hazrat Ali u odamni tanigan; u Abdurraxmon Ibn Muljam-ul Xorijiydir.

Ham Xorijiylarning ichida Zussadya َ الْمan bir odamni, gÀarib bir nishon bilan alomat tarzida xabar berganlarki; Xavorijlarning maqtullari ichida u odam boÀlgan; Hazrat Ali uni haqqoniyatiga hujjat koÀrsatgan. Ham moÀ'jiza-i Nabaviyani e'oqish lgan.

Ham Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam; Ummu Salamaning, yana boshqalarning rivoyati sahihi bilan xabar berganlarki: Hazrat Husan Taff, ya'ni Karbaloda qatl qilinadi. Ellik yildan soÀng ayni voqea-i jigarsoÀz sodir boÀlib, u ixbor. Shunbiyni tasdiq etgan.

Ham mukarraran ixbor etganlarki: "Mening Oli Baytim mendan keyin يَلْقَوْنَ قَتْلًا وَ تَشْر۪يدًا ya'ni; qatlga va baloga va surgunga ma'ruz qoladilar". Va bir dararki, bh etganlar, ayni aytganlaridek chiqqan.

Shu maqomda bir muhim savol bor; aytiladiki: "Hazrati Ali shu daraja xilofatga layoqati boÀlgani va Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga qarobati va horiqulodyoviyarat va ilmi bilan barobar, nima uchun xilofatda taqaddum ettirilmadi va nima uchun uning xilofati zamonida Islom koÀp chalkashlikka mazhar boÀldi?.."

Aljavob: Oli Baytdan bir qutbi a'zam aytganki: "Rasuli Akram Ardi.

salotu Vassalam Hazrat Alining (R.A.) xilofatini orzu qilganlar, lekin gÀaybdan u kishiga bildirilgan: Murodi Ilohiy boshqadir. U kishi ham orzularini tashlab, murodi Ilohiyga tobe boÀlganlar". Murodi Ilohiyning hikmatlaridan bboÀlgau boÀlishi kerak:

Vafoti Nabaviydan soÀng eng ziyoda ittifoq va ittihod etishga muhtoj boÀlgan Sahobalar; agar Hazrati Ali boshqaruvga oÀtsaydi, Hazrat Alining xilofati zamonida zuhurga kelgan hodisotning shahodati bilyon etHazrat Alining mumashatsiz, parvosiz, zohidona, qahramonona, mustagÀniyona holati va shuxratgiri olam shijoati e'tibori bilan, koÀp zotlarda va qabilalarda raqobat tomirini harakatga keltirib, tafriqqa sodamlaoÀlishning kuchli ehtimoli bor edi. Ham Hazrat Ali xilofatining taaxxur etishining bir sirri ham shuki: GÀoyat muxtalif aqvomning bir-biriga qoÀshilishi bilan, PaygÀambar Alayhissalotu Vassalamning xabar bergaida biek, soÀngra inkishof etgan yetmish uch firqa afkorining asoslarini tashigan u aqvom ichida, fitna-angiz hodisotning zuhuri zamonida, Hazrat A hodisi horiquloda bir jasorat va farosat sohibi, Hoshimiy va Oli Bayt kabi quvvatli, hurmatli bir quvvat lozim ediki, tayana olsin. Ha, tayandi... Rasuli Akram Alayhissalotu VoÀyib mning xabar berganlari kabi: " Men Qur'onning tanzili uchun harb etdim, sen ham ta'vili uchun harb etasan!" Agar Hazrat Ali boÀlmasaydi, dunyo saltanati muluki Umaviyani butun-butun yoÀldan chiqarishm Alayamal edi. Holbuki qarshilarida Hazrat Ali va Oli Baytni koÀrganlari uchun, ularga qarshi muvozanaga kelish va ahli Islom nazarida mavqelarini muhofaza qilish uchun istar-istamas Umaviya Davlati raislarining umumi, oÀzlari boÀlmai Vohi, har holda tashviq va tasviblari bilan atba'lari va tarafdorlari butun quvvatlari bilan haqoiqi Islomiyani va haqoiqi iymoniyani va ahkomi Qur'oniyani muhofazaga va nashrga harakat qildilar. Yuz minglab mujtahidiyni Agaiqiyn va muhaddisiyni komiliyn va avliyolar va asfiyolar yetishtirdilar. Agar qarshilarida Oli Baytning gÀoyat quvvatli valoyat va diyonat va kamoloti boÀlmasaydi, Abbosiylarning va Umaviylarning oxirlaridagi kabngani omila yoÀldan chiqishlari qoviyyan muhtamal edi.

Agar: Nima uchun xilofati Islomiya Oli Bayti Nabaviyda taqarrur etmadi? Holbuki eng zi Uchinoyiq va mustahaq ular edi?", deyilsa.

Aljavob: Saltanati dunyoviya aldatuvchidir. Oli Bayt esa, haqoiqi Islomiyani va ahkomi Qur'oniyani muhofazaga ma'mur edilar. Xilofat va saltanatga oÀtgan, yo Nabiy kabi ma'sum boÀlishi kerak, yoxu; umumfo-i Roshidin va Umar Ibn Abdulazizi Umaviy va Mahdiyi Abbosiy kabi horiquloda bir zuhdi qalbi boÀlishi kerakki, aldanmasin. Holbuki Misrda Oli Bayt nomiga tashkil topgan Davlati Fotimiya Xilofati va Afrikada Muvahhidiyan xusmati va Eronda Safaviylar Davlati koÀrsatadiki; saltanati dunyoviya Oli Baytga yaramaydi, vazifa-i asliyasi boÀlgan hifzi dinni va xizmati Islomiyatni ularga unuttiradi.am menki saltanatni tark etganlari zamon, porloq va yuksak bir suratda Islomiyatga va Qur'onga xizmat qilganlar.

Qara! Hazrat Hasanning nastda Makelgan aqtoblar, xususan Aqtobi Arbaa va xususan GÀavsi A'zam boÀlgan Shayx Abdulqodir Jiyloniy va Hazrat Husanning naslidan kelgan imomlar, xususan Zaynalobidin va Ja'fari Sodiqlar, har biri bittadan ma'naviy mahdiy hukmiga oÀtgan, ashadiiy zulmni va zulumotni tarqatib, anvori Qur'oniyani va haqoiqi iymoniyani nashr etganlar. Jaddi amjadlarining bittadan vorisi boÀlganliklarini koÀrsatganlar.

Agar deyilsa: Muborak Islomiyat va nuroniy Asri Saodatning boshiga kelgan u da Ham ui qonli fitnaning hikmati va vajhi rahmati nima? Chunki ular qahrga loyiq emas edilar?

Aljavob: Qandayki bahorda dahshatli yomgÀirli bir boÀron har toifa-i nabototning, danaklarning,va xuntlarning iste'dodlarini tahrik etadi, inkishof ettiradi; har biri oÀziga maxsus gul ochadi; fitriy bittadan vazifa boshiga oÀtadi. Shunga oÀxshab: Sahoba va Tobe'iynning boshiga kelgan fitna ham, urugssalamukmidagi muxtalif boshqa-boshqa iste'dodlarni tahrik etib qamchiladi; "Islomiyat tahlikadadir, yongÀin bor!" deya har toifani qoÀrqitdi, Islomiyatning hifziga yugurtirdi. Har biri oÀz iste' qidir koÀra jami'a-i Islomiyatning kasratli va muxtalif vazifalaridan bir vazifani yelkasiga oldi, kamoli jiddiyat bilan xizmat qildi. Bir qismi hadislarning muhofazasiga, bir qismi shariatning muhofazasiga, bir qismi haqissaloymoniyaning muhofazasiga, bir qismi Qur'onning muhofazasiga harakat qildi va hokazo.. Har bir toifa bir xizmatga kirdi. Vazoifi Islomiyatda qizgÀin bir suratda sa'y etishdi. Muxtalif ranglarda koÀp gullar ochildi. Judotda; boÀlgan olami Islomiyatning aqtoriga, u boÀron bilan urugÀlar otildi, yarim yerni gulistonga oÀgirdi. Faqat ma'ataassuf u gullar va guliston ichida ahli bid'at firqalarining tikanlari ham chiqdi.

GoÀyo dasti qudrva-i Bol bilan u asrni silkitdi, shiddat bilan tahrik etib aylantirdi, ahli himmatni gÀayratga keltirib elektrlantirdi. U harakatdan kelgan bir quvva-i anilmarkaziya ishilmjuda koÀp munavvar mujtahidlarni va nuroniy muhaddislarni, qudsiy hofizlarni, asfiyolarni, aqtoblarni olami Islomning atrofiga uchirdi, hijrat ettirdi. Sharqdan gÀarbga qadar ahli Islomni hayajonga keltirib, Qur'onning xazina. Va on istifoda uchun koÀzlarini ochirdi... Endi mavzuga kelamiz.

Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning umuri gÀaybiyadan xabar bergani kabi toÀgÀri sodir boÀlgan ishlar minglab, juda koÀpdir. Biz yolgÀiz juz'iy biam: اِta misoliga ishorat qilamiz:

Xullas boshda Buxoriy va Muslim, sahihligi bilan mashhur Kutubi Sitta-i Hadisiya sohiblari biz bayon qiladigan xabarlarning koÀpida muttFaqat a u xabarlarning koÀpi ma'nan mutavotir va bir qismi ham, ahli tahqiq ularning toÀgÀriligiga ittifoq etishi bilan, mutavotir kabi qat'iy deyish mumkin.

Xullas -naqli sahihi qat'iy bilan- asittada: "Siz umum dushmanlaringiz ustidan gÀalaba qilasiz; ham Fathi Makka, ham Fathi Haybar, ham Fathi Shom, ham Fathi Iroq, ham Fathi Eron, ham Fathi Bm. Bir Maqdisga muvaffaq boÀlasiz. Ham oÀsha zamonning eng buyuk davlatlari boÀlgan Eron va Rum podshohlarining xazinalarini oÀrtangizda taqsim qilasiz!..", deganlar. Xabar berganlar, "Taxminim shunday yoki oÀylayman" demi qozor. Balki koÀrayotgandek qat'iy ixbor etganlar, xabar berganlari kabi chiqqan. Holbuki xabar bergan vaqt, hijratga majbur boÀlganlar. Sahobalari oz, Madina atrofi va butun dunyo dushmanman, d#81

Ham -naqli sahihi qat'iy bilan- koÀp marta farmon etganlar:

deb, Abu Bakr va Umar u zotdan keyinga qoladilar, ham xalan oxiÀladilar, ham mukammal bir suratda va rizo-i Ilohiy va marzi-i Nabaviy doirasida harakat qiladilar. Ham Abu Bakr oz qoladi, Umar koÀp وَالل va juda koÀp futuhot qiladi.

Ham:

"Sharqdan gÀarbga qadar mening ummatimning qoÀliga oÀtadi. Hech bir ummat un, yaxslk zabt etmagan", deganlar. Xabar berganlari kabi chiqqan.

Ham -naqli sahihi qat'iy bilan- GÀazo-i Badrdan avval:

هٰذَا مَصْرَعُ اَب۪ى جَهْلٍ، هٰذَا مَصْرَعُ عُتْبَةَ، هٰذَا مَصْرَعُ اُمَيَّةَ، هٰذَا مَصْرَعُ فtmasda وَ فُلَانٍ

deb, mushrik Quraysh raislarining har biri qayerda qatl etilishini koÀrsatganlar va : "Men oÀz qoÀlim bilan Ubay Ibn Xalafni oÀldiraman", deganlar. Xabar berganlari kabi chiqqan.

ion ta -naqli sahihi qat'iy bilan- bir oy uzoq masofada Shom atrofida, Mut'a nomli mavqedagi gÀazva-i mashhurada muhoraba etgan sahobalarini koÀrayotganday:

اَخَذَ الرَّايَةَ زَيْدٌ فَاُص۪يبَ، ثُمَّ اَخَذ bilanِبْنُ رَوَاحَةَ فَاُص۪يبَ، ثُمَّ اَخَذَهَا جَعْفَرُ فَاُص۪يبَ، ثُمَّ اَخَذَهَا سَيْفٌ مِنْ سُيُوفِ اللّٰهِ

deb, bitta-bitta hodisotni asxobiga xabaxush kanlar. Ikki-uch hafta soÀngra Ya'la Ibn Munabbih maydoni harbdan kelib; hali gapirmasdan Muxbiri Sodiq (S.A.V.) harbning tafsilotini bayon etdilar. Ya'la qasam ichdi: "Aytgdan; mz kabi aynan shunday boÀldi".

Ham -naqli sahihi qat'iy bilan-:

deb, Hazrat Hasanning olti oy xilofatlam u n; Chihori Yori Guzinning (Xulafo-i Roshidinning) zamoni xilofatlarini va ulardan soÀngra saltanat shakliga kirishini, soÀngra u saltanatdan jabarut va fasodi ummat boÀlishini xabar berganlar. Xabar berganlari kabi chiqqan.

ot va -naqli sahihi qat'iy bilan-:

deb, Hazrat Uszdir, lifa boÀlishini va xal'i istanilishini va mazlum boÀlib Qur'on oÀqirkan qatl etilishini xabar berganlar. Xabar berganlari kabi chiqqan.

Ham -naqli sahihi qat'iy bilan- hajamat etib muboraz; qavarini Abdulloh Ibn Zubayr tabarrukan sharbat kabi ichgan payti:

deb, horiqo bir shijoat bilan ummatning boshiga oÀtishini va mudhish hujumlarga mلّٰهِ qolishlarini va insonlar u tufayli dahshatli hodisalarga giriftor boÀlishlarini xabar berganlar. Xabar berganlari kabi chiqqan. Abdull; qoma Zubayr, Umaviylar zamonida xilofatni Makkada e'lon qilib qahramonona koÀp musodama etgan; nihoyat Hajjoji Zolim katta bir qoÀshin bilan ustiga hujum qilib, shiddatli musodamadan soÀng u qahramoni oliyshon shahid etilini ko82

Ham -naqli sahihi qat'iy bilan- Umaviylar Davlatining zuhurini va ularning podshohlarining koÀpchiligi zolim boÀlishini va ichlarida Yazitlaqa alid boÀlishini va Hazrat Muoviya ummatning boshiga oÀtishini, وَاِذَا مَلَكْتَ فَاَسْجِحْ farmoni bilan, rifq va adolatni tavsiya etganqutqara Umaviylardan soÀngra

deb, Davlati Abbosiyaning zuhurini va uzun mudَهُ qivom etishini xabar berganlar. Xabar berganlari kabi chiqqan.

Ham -naqli sahihi qat'iy bilan-: وَيْلٌ لِلْعَرَبِ مِنْ شَرٍّ قَدِ اقْتَرَبَ deb, Chingiz va Xulaguning dahshatli fitnalarini va Arab oh bili Abbosiyasini mahv etishlarini xabar berganlar. Xabar berganlari kabi chiqqan.

Ham -naqli sahihi qat'iy bilan- Sa'd Ibn Abu Vaqqos gÀoyat ogÀir xasta ekan, unga:

لَعَلَّكَ تُخَلَّفُ حَsuli Aَنْتَفِعَ بِكَ اَقْوَامٌ وَيَسْتَضِرَّ بِكَ اٰخَرُونَ

deb, kelajakda buyuk bir qoÀmondon boÀlishini, koÀp futuhot qilishini, koÀp millatlar va qavmlar undan manfaat koÀrib, ya'ni musulmon boÀlib va koÀplar zarar koÀrishini, ya'ni ridan lari uning qoÀli bilan xarob boÀlishini xabar berganlar. Xabar berganlari kabi chiqqan. Hazrati Sa'd qoÀshini Islom boshqaruviga oÀtdi, Davlati Eradi, Qi chil-parchin etdi; koÀp qavmlarning doira-i Islomga va hidoyatga kirishlariga sabab boÀldi.

Ham -naqli sahihi qat'iy bilan- iymonga kelgan Habash Moliki Najoshiy, Hijratning yettinchi yilida vafot etgan kuni asxobiga xabar berganlar, hatoÀldimoza namozini oÀqiganlar. Bir hafta soÀngra xabar keldiki, ayni kunda vafot etgan ekan.

Ham -naqli sahihi qat'iy bilan- Chihori Yori Guzin bi, chasrobar Uhud yoki Hiro TogÀining boshida ekanlar, togÀ titradi, qimirladi. TogÀga farmon etdilarki:

اُثْبُتْ فَاِنَّمَا عَلَيْكَ نَبِىٌّ وَ صi Saidٌ وَ شَه۪يدٌ

deb, Hazrati Umar va Usmon va Alining shahid boÀlishlarini xabar berganlar. Xabar berganlari kabi chiqqan.

Endi ey badbaxt, qalbsiz, bechora odam! Muhammadi Arabuchoqlli bir odam edi deya u Shamsi Haqiqatga qarshi koÀzini yumgan bechora inson! OÀn besh anvo'i kulliya-i moÀ'jizotidan birgina nav boÀlgan umuri gÀaybiyadan oÀn besh va balki yuz qismidan bir qismini eshitding. Ma'naviy tavotur dmusohaida qat'iy bir qismini eshitding. Shu ixbori gÀayb qismining yuzdan birisini aql koÀzi bilan koÀrgan bir zotga "dohiyi a'zam" deyiladiki, farosati bilan istiqbolni kashf t topg Shunga binoan, sen kabi mayli dohiy desak; yuz dohiyi a'zam darajasida bir daho-i qudsiyani oÀzida jamlagan odam xato koÀradimi? Xato ilmaydberishga tanazzul etadimi? Bunday yuz daraja daho-i a'zam sohibining saodati doraynga doir soÀzlarini tinglamaslik, albatta yuz daraja devonai bilag alomatidir.

OLTINCHI NUKTALI ISHORAT: -Naqli sahihi qat'iy bilan- Hazrat Fotimaga (R.A.) farmon etganlarki:

deb, "Oli Baytimdan harkasdan avval vafot etib, menga i Ali, etasan" deb aytganlar. Olti oy soÀngra xabar berganlari kabi aynan zuhur etgan.

Ham Abu Zarga:

سَتُخْرَجُ مِنْ هُنَا وَتَع۪يشُ وَحْدi uchuتَمُوتُ وَحْدَكَ

deb, Madinadan surgun qilinib, yolgÀiz hayot oÀtkazib, yolgÀiz bir sahroda vafot etishini xabar berganlar. Yigirma yildan soÀng xabar berganlari or edihiqqan.

Ham Anas Ibn Molikning ammasi boÀlgan Ummu Haramning xonasida uyqudan turganlar, tabassum etib:

deganlar.mga muHaram: "Duo qiling, men ham ular bilan barobar boÀlay", deb iltimos qilgan. Javoban: "Barobar boÀlasan", deganlar. Qirq yil oÀtib, zavji boÀlgan Uboda Ibn Somit hamrohligida Qibrisning fathiga borgan; Qibrisda vafot etib, qabri ziyoratgti Ilolgan. Xabar berganlari kabi aynan zuhur etgan.

Ham -naqli sahihi qat'iy bilan- farmon etganlarki: يَخْرُجُ مِنْ ثَق۪يفَ كَذَّابٌ وَ مُب۪يرٌ ya'ni: "Saqif Qabilasidan biri da'vo-i nubuvvat etadi; va biri, xunxoÀr zolim chiqadi." deba-i Arvvat da'vo etgan mashhur Muxtorni va yuz ming odamni oÀldirgan Hajjoji Zolimni xabar berganlar.

Ham -naqli sahihi qat'iy bilan-

سَتُفْتَحُ الْقُسْطَنْط۪ينِيَّةُ فَنِعْمَ الْاَم۪يرُ اَم۪يرُهَا وَنِ keldiلْجَيْشُ جَيْشُهَا

deb, Istanbulning Musulmonlar qoÀli bilan fath qilinishini va Hazrat Sulton Mahmud Fotihning yuksak martaba sohibi boÀlgani xabarini berganlar. Xabar berganlari kabi zuhuaytgann.

Ham -naqli sahihi qat'iy bilan-:

deb, boshda Abu Hanifa, Eronning mislsizdan ziuratda yetishtirgan ulamo va avliyosiga ishorat qiladilar, xabar beradilar.

Ham: عَالِمُ قُرَيْشٍ يَمْلَءُ طِبَاقَ الْاَرْضِ عِلْمًا deb, Imom Shofe'iyga ishorat etib xabar beradilar.

Ham -naqli sahihi qat'iy bilan-:

سَتarningِقُ اُمَّت۪ى ثَلَاثًا وَسَبْع۪ينَ فِرْقَةً اَلنَّاجِيَةُ وَاحِدَةٌ مِنْهَا.

deb, ummatl tiqadtmish uch firqaga inqisom etishini va ichida firqa-i nojiya-i komila Ahli Sunnat va Jamoat ekanini xabar beradilar.

Ham: اَلْقَدَرِيَّةُ مَجُوسُ هٰذِهِ الْاُمَّةِ deb, kelganhoÀ'balarga inqisom etgan va qadarni inkor etgan Qadariya toifasini xabar berganlar. Yana koÀp shoÀ'balarga inqisom etgan Rofiziylarni ham xabar berganlar.

ْهِ شَ-naqli sahihi qat'iy bilan- Imom Aliga (R.A.) aytganlar: Sendan Hazrati Iso (A.S.) kabi ikki qism inson halokatga ketadi. Birisi ifroti muhabbat; boshqasi ifroti adovat bilan. Hazrat Isoga Nasroniy muhabbatidan haddi mashru'dan tajovuz ْ اَلَxosho "Ibnulloh" dedilar. Yahudiy adovatidan tajovuz etdilar, nubuvvatini va kamolini inkor etdilar. Sen haqqingda ham bir qism, haddi mashru'dan tajovuz etadi, muhabbatidan halokatsirri adi. لَهُمْ نَبْزٌ يُقَالُ لَهُمُ الرَّافِضِيَّةُ deganlar. Bir qismi, senga adovatda koÀp oldin ketadilar, ular ham Xavorijdir va Umaviylarning mufrit bir qismihota dorlari boÀlib, ularga Nasiba deyiladi.

Agar: "Oli Baytga muhabbatni Qur'on amr qiladi. Hazrat PaygÀambar Alayhissalotu Vassalam koÀp tashviq etganlar. OÀsha muhabbat Shialar uchun balki bir uzr tashkil rix ki Chunki ahli muhabbat bir daraja ahli sakrdir. Nima uchun Shialar, xususan Rofiziylar u muhabbatdan istifoda etmaydilar; balki ishorati Nabaviya bilan u farti muhabbatga mahkum?", desang.

Aljavob: Muhabbat ikki qismdir. Bnchi Sa'no-i harfiy ila; ya'ni: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam hisobiga, Janobi Haq nomiga Hazrat Ali bilan Hasan va Husan va Oli Baytni sevishdir. Bu muhabbat Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning muhabbatini ziyodalashtiradi. Janobi Haqnih bir abbatiga vasila boÀladi. Bu muhabbat mashru'dir, ifroti zarar bermaydi, tajovuz etmaydi, boshqalarning zammini va adovatini iqtizo etmaydi.

Ikkinchisi: Ma'nyoviyamiy ila muhabbat. Ya'ni bizzot ularni sevadi. Hazrat PaygÀambar Alayhissalotu Vassalamni oÀylamasdan Hazrat Alining qahramonliklarini va kamolini va Hazrat Hasan va Husanning yuksak fazilat Bilha oÀylab sevadi. Hatto Allohni bilmasa ham, PaygÀambarni tanimasa ham, yana ularni sevadi. Bu sevish, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning muhabbatiga va Janobi Haqning muhabbatiga sababiyat bermaydi; ham ifrot boÀlsa, boshqalarnioÀtaromini va adovatini iqtizo etadi.

Xullas, ishorati Nabaviya bilan, Hazrat Ali haqida ziyoda muhabbatlaridan, Hazrat Abu Bakr Siddiq bilan Hazrat UmarÀkadi;barri etganlaridan, xasoratga tushganlar. Va u manfiy muhabbat, sababi xasoratdir.

Ham -naqli sahihi qat'iy bilan-:

اِذَا مَشَوُا الْمُطَيْطَاءَ وَخَدَمَتْهُمْ بَنَاتُ فَارِسَ وَالرُّومِ، رَدَّ اللّٰهُ بَاْسَهُمْ بَيْنَهُمْ وَ سَلَّطَ شabadiyهُمْ عَلٰى خِيَارِهِمْ

deb, "Qachon sizga Fors va Rum qizlari xizmat qilsa, u vaqt balongiz, fitnangiz ichingizga kiradi, harbingiz dohiliy boÀladi; sharirlaringiz boshqaruvga oÀtib, xayrlilar va yaxshilarlayhisa hujum qiladilar!" deb xabar berganlar. OÀttiz yil soÀngra ayni xabar berganlari kabi boÀlgan.

Ham -naqli sahihi qat'iy bilan-: وَتُفْتَحُ خَيْبَرُ عَلٰى يَدَىْ عَلِىٍّ deb, "Haybar Qal'asining fathi Alining qoÀli bilan boÀloÀrinyKutilgandan ortiq ikkinchi kun bir moÀ'jiza-i Nabaviya boÀlib Haybar Qal'asining eshigini Hazrat Ali sugÀurib qalqon kabi iste'mol etib, fathga muvaffaq boÀlgandan soÀng eshikni yerga otgan; sakkizta kuchli odam u eshikni yerdan kvvatsilmagan; bir rivoyatda qirqta odam koÀtarolmagan.

Ham:

deya, Siffinda Hazrat Ali bilan Muoviyaning harbini xabar berganlar.

H mufsiنَّ عَمَّارًا تَقْتُلُهُ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ deya, "BogÀiy bir toifa Ammorni qatl qiladi". SoÀngra Siffin Harbida qatl etildi. Hazrat Ali uni Muoviyaning tarafdorlari bogÀiy boÀlganlarura ga hujjat qilib koÀrsatdi. Faqat Muoviya ta'vil etdi. Amr Ibn-al Os dedi: "BogÀiy yolgÀiz uning qotillaridir, umumimiz emasmiz".

Ham: اِنَّ الْفِتَنَ لَ va taهَرُ مَا دَامَ عُمَرُ حَيًّا deya, "Hazrat Umar sogÀ ekan, ichingizda fitnalar zuhur etmaydi!" xabar berganlar, shunday ham boÀlgan.

Ham Sahl Ibn Amr hali iymong Agar asdan asir boÀlgan. Hazrat Umar Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga deganki: "Ruxsat bering, men buning tishlarini sugÀurib olaman. CÀq. Chu fasohati bilan kuffori Qurayshni biz bilan urushishga tashviq etar edi". Rasuli Akram Alayhissolatu Vassalam: وَعَسٰى اَنْ يَقُومَ مَقَامًا يَسُرُّكَ يَا عُمَرeradi: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning vafotlari hangomida boÀlgan dahshat-angiz va sabrsoÀz hodisada, Hazrat Abu Bakr-is Siddiq qandayki Madina-i Munavvaraone'-ioli matonat bilan hammaga tasalli berib muhim bir xutba bilan sahobalarni taskin etgan.. aynan shuning kabi: Sahl oÀsha hangomda, Makka-i Mukam. Muta ayni Abu Bakr-is Siddiq kabi sahobaga taskin va tasalli berib, ma'lum fasohati bilan Abu Bakr-is Siddiqning ayni xutbasining maolida bir nutq soÀzlagan. Hatto ikki xn shu ng kalimalari bir biriga oÀxshaydi.

Ham Suroqaga:

deya, "Kisroning ikki bilaguzugini kiyasan! Hazrat Umar zamontatistsro mahv etildi, ziynatlari va shohona bilaguzuklari keldi; Hazrat Umar Suraqoga kiydirdi. Dedi:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذ۪ى سَلَبَهُمَا كِسْرٰ'atparلْبَسَهُمَا سُرَاقَةَ

ixbori Nabaviyni tasdiq ettirdi.

Ham:

deya, "Kisro-i Fors ketgandan soÀngn yanaq kisro chiqmaydi!" xabar berganlar, ham shunday boÀlgan.

Ham Kisro elchisiga: "Hozir Kisroning oÀgÀli Shirvayx Parviz Kisroni oÀldirdi", deganlar. U elchi tahqiq etgan, ayni vaqtda shunday boÀlgan; u ham musulmon boÀlgan. a ularahodisda u elchining oti Firuzdir.

Ham -naqli sahihi qat'iy bilan- Hatib Ibn Balta'o yashirin Qurayshga yuborgan maktubini xabar berganlar. Hazrat Ali bilan Miqdodni yuborganlar. "Faloينَ ٭ eda bir shaxsda shunday bir maktub bor. Olinglar, keltiringlar!" Bordilar, ayni yerdan ayni maktubni keltirdilar. Hatibni chaqirishdi. "Nima uchun qilding?" deganda; u uzr soÀragan, uzrini qamiki slganlar.

Ham -naqli sahih bilan- Utba Ibn Abu Lahab haqida farmon etganlarki: يَاْكُلُهُ كَلْبُ اللّٰهِ deya, Utbaning oqibati fojiasini xabar berganlar. SoÀngra Yaman tarafiga borarkan, bir arslon kelib uni yeb tashlagan. Pahiy ikar Alayhissalotu Vassalamning ham badduolarini, ham xabarlarini tasdiq etgan.

Ham -naqli sahih bilan- Fathi Makka vaqtida, Hazrat Biloli Habashiy Ka'ba tomiga chiqib azon oÀqiganlar. Ruaso-i Qurayshdan Abu Suf boÀlmttob Ibn Asid va Horis Ibn Hishom oÀtirib gaplashishgan. Attob: "Padarim Asid baxtiyor ediki, bu kunni koÀrmadi", dedi. Horis dediki: "Muhammad bu qora qargÀadan boshqa odam tÀaybiymiki, muazzin qilsin?" Hazrat Biloli Habashiyni tazyif etdi. Abu Sufyon dedi: "Men qoÀrqaman, hech narsa demayman; hech kim boÀlmasa ham, shu Bathaning toshlari unga xabar beradi, va u biladi".kabi hatdan bir oz oÀtib Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam ularga uchradilar, soÀzma-soÀz gapirganlarini aytib berdilar. U vaqt Attob bilan Horis shahodat keltirdilar, musulmon boÀldilar.

Xullas, ey bechora mulhid! PaygÀambar Alayhisshunki Vassalamni tanimagan qalbsiz odam! Qara, Qurayshning ikki muannid kattalari birgina ixbori gÀaybiy bilan iymonga keldilar. Qalbing naqadar bbn Valnki, ma'naviy tavotur bilan bu ixbori gÀaybiy kabi minglab moÀ'jizotni eshityapsan, yana qanoati tommang kelmayapti!.. Nima boÀlganda ham, mavzuga qaytamiz.

Ham -naqli sahih bilan- GÀazva-i Badrda, Hazraxobigas sahobalarning qoÀliga asir tushgan vaqtda, fidya-i najot istanilgan. U ham degan: "Pulim yoÀq". Hazrat Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam farmon etganlar: "Zavjaning Ummu Fazl yonida bu qadar pulni falon joyga qoÀygansandi. Zerat Abbos tasdiq etib, "Ikkimizdan boshqa hech kim bilmagan bir sir edi". U vaqt kamoli iymonni qozonib musulmon boÀlgan.

Ham -naqli sahihi qat'iy bilan- muzir bir sehrgar boÀlgan Labidi Yahudiy Rasuli Akram Alak eskilotu Vassalamni ranjitish uchun ajib va muassir bir sehr qilgan. Bir taroqqa sochlarni oÀragan, ustida sehr qilgan, bir quduqqa otgan. Ri sobiAkram Alayhissalotu Vassalam Hazrat Aliga va sahobalarga farmon etganlar: "Boringlar, falon quduqda bu tur sehr alomatlarini topib keltiringlar!" Borganlar, aynan shunday toar: لَltirganlar. Har bir ipi ochilishi bilan Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam ham xastaligidan yengillik topishgan.

Ham -naqli sahih bilan- Abu Hurayra va Huzayfa kabi muhim zotlar boÀlgan bir hay'atda, Rasuli Akram Ala" dedilotu Vassalam:

deya, bir kishining irtidodi bilan mudhish oqibatini xabar berishgan. Abu Hurayra: "U hay'atdan men bir odam bilan ikkimiz qoldikl taraqoÀrqdim. SoÀngra oÀsha odam Yamoma Harbida Musaylima tarafida boÀlib, murtad oÀlaroq qatl etildi", degan. Ixbori Nabaviyning haqiqati chiqqan.

Ham -naqli sahih bilan- Umayr va Safvon musulmon boÀlmasdan avval, muhim bir moliyat qobil PaygÀambarning (S.A.V.) qatliga qaror berib; Umayr PaygÀambarning (S.A.V.) qatlini niyat qilib Madinaga kelgan. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Umayrni koÀrib, yonlariga chaqib: "Savfon bilan kelishuvingiz shunday!" dedideyilgoÀllarini Umayrning koÀksiga qoÀydilar, Umayr "Ha" dedi, musulmon boÀldi.

Yana bular kabi juda koÀp sahih ixboroti gÀaybiya vuqu' topgan. Mashhur Kutubi Sitta-i Sahyni kaHadisiyada zikr qilingan va sanadlari bilan bayon qilingan. Bu risolada bayon qilingan voqealarning aksari tavoturi ma'naviy hukmida qat'iy, yaqiyniydirlar. Boshda Buxoriy va Muslim, Qur'ondan soÀng eng sahih kitob boÀlganini ahar, kiqiq qabul etgan. Va boshqa Sahihi Termiziy, Nasaiy va Abu Dovud va Musnadi Hakim va Musnadi Ahmad Ibn Hanbal va Daloili Bayhaqiy kabi kitoَا بِذ an'anasi bilan bayon etilgan.

Endi ey mulhidi behush! "Muhammadi Arabiy (S.A.V.) aqlli bir odam edi" deb oÀtma. Chunki shu umuri gini biaga doir ixboroti sodiqa-i Ahmadiya (S.A.V.) ikki qismdan xoli emas; yo deysanki: U Zoti Qudsiyda shunday keskin bir nazar va keng bir daho borki, moziy va mustaqbalni va umum dunyoni koÀradi, biladi va atrofi olamni va sharq va gÀarbni tolariniqiladigan bir koÀzi va oÀtmish va kelajak butun zamonlarni kashf etadigan bir dahosi bor. Bu hol esa basharda boÀlolmaydi; agar boÀlsa, X SunnaOlam tarafidan berilgan bir horiqo, bir mavhiba boÀladi. Bu esa, bir oÀzi bir moÀ'jiza-i a'zamdir. Yoxud ishonishing kerakki: U Zoti Muborak shundayini vaotning ma'muri va shogirdidirki, hamma narsa uning nazarida va tasarrufidadir va butun anvo'i koinot va butun zamonlar uning taxti amridadir. Daftari Kabirida hamma narsa yozilgan boÀlib; istagan payotidagabasiga bildiradi va koÀrsatadi. Demak Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalam Ustozi Azaliysidan dars oladi, shunday dars beradi...

Ham -naq qoÀmoih bilan- Hazrat Xolidni, harb uchun Dumatul Jandal Raisi boÀlgan Ukaydirga yuborgan vaqt:اِنَّكَ تَجِدُهُ يَص۪يدُ الْبَقَرَ deya, baqari vahshana, mda boÀlishini, urushsiz asir etilishini xabar berganlar. Hazrat Xolid borib, aynan shunday koÀrgan, asir qilib keltirgan.

Ham -naqli sahih bilan- Quraysh Bani Hoshimiyga qarshi yozgan va Ka'baning shiftiga osgan sahifalari haqida: "Qurtlarm Ramalaringizni yedi, yolgÀiz sahifadagi Asmo-i Ilohiyaga tegilmagan!" deb xabar berganlar. SoÀngra borib sahifaga qaraganda, aynan shunday boÀlganini koÀrishgan.

Ham -naqli sahih bilan- "Bayt-ul Maqdisning fathida buyuk bir vabo shafqdi" farmon etgan edilar. Hazrat Umar zamonida Bayt-ul Maqsid fath qilindi. Va shunday bir vabo chiqdiki, uch kunda yetmish ming vafiyot boÀldi.

ijtihaqli sahih bilan- u zamonda vujudi boÀlmagan Basra va BogÀdodning vujudga kelishlarini va BogÀdodga dunyo xazinalarining kirishini va Turklar va Bahri Hazar atrofidagi millatlar bilan Arablar muhoraba qilishlarini va soÀngra ularning aksariya مَا رomiyatga kirishini; Arablarga Arablar ichida hokim boÀlishlarini xabar berganlar:

Aytganlarki:

Hamrib urاكُ اُمَّت۪ى عَلٰى يَدِ اُغَيْلِمَةٍ مِنْ قُرَيْشٍ deya, Umaviylarning Yazid va Valid kabi sharir raislarining fasodini xabar berganlar.

Ham Yamoma kabi bir qism yerlarda irtidod sodir boÀlishini xabar berganlar.

of va GÀazva-i Mashhura-i Handakda:

deya, "Bundan keyin ular menga emas, balki ayki Iarga hujum qilaman!" deb xabar berganlar, aytganlaridek chiqqan.

Ham -naqli sahih bilan- vafotlaridan bir-ikki oy avval:

deya vafotlarini xabar berganlar.

Haanjida Ibn Suvahan haqida: يَسْبِقُ عُضْوٌ مِنْهُ اِلَى الْجَنَّةِ Zayddan avval bir a'zosi shahid etilishini xabar berganlar. Bir zamon oÀtib, Nihavand Harbida bir qoÀli kesilgan. Demak eng avval u qoÀl shahid boÀlib, ma'nan Jannatga ketgan.

Xatto k butun bahs etganimiz umuri gÀaybiya oÀn qism anvo'i moÀ'jizotidan birgina navdir. U navning oÀn qismidan bir qismini aytmadik. Hozir ani kam bilan barobar i'jozi Qur'onga doir Yigirma Beshinchi SoÀzda, gÀoyat keng ixbori gÀayb navining toÀrt navini ijmolan bayon etganmiz. Xullas, bu yerdagi nav bilan barobar, Qur'onninam shuni bilan gÀaybdan xabar berilgan u toÀrt katta navni barobar oÀyla. KoÀrki: Naqadar qat'iy, shubhasiz, porloq, quvvatli, qoviy bir burhoni risolat boÀlib; butun-butun qalbi, aqli buzilmagan odam alashlariymon keltiradiki: Zoti Ahmadiya Alayhissalotu Vassalam Xoliqi Kulli Shay va Allam-ul GÀuyub boÀlgan bir Zoti ۛةjalolning rasulidir va undan xaba beradi.

YETTINCHI NUKTALI ISHORAT: MoÀ'jizoti Nabaviyaning barakati taom xususida boÀlgan qismidan bir qancha qat'iy va ma'nan mutavotir misoliga ishorat qilamiz. Bahsdan avval bir muqaddimaning zikri munosib boÀladi.

Muqaddima: Keladigaa tanakali moÀ'jizot misollari, har biri mutaaddid tariq bilan, hatto ba'zilari oÀn olti tariq bilan sahih bir suratda naql etilgan. Aksari, bir jamoati kasira huzurida sodir boÀlgan; u jamoat ichida moÀ'tabar va sodiq insonlar uldi. Fabahs etib naql etishgan. Masalan: "Sa' deyilgan toÀrt hovuch taomdan yetmish odam yegan, toÀygan"i naql qilinmoqda. U yetmish odam uning soÀzini eshitib, takzib etmagan. Demak, sukut bilan tasdiq etishgan. Holbuki u asri sidq va haqiqatda va va hoarast va jiddiy va toÀgÀri boÀlgan sahobalar, zarra miqdor yolgÀonni koÀrsa, rad va takzib etishgan. Holbuki bahs etadiganimiz voqealarni koÀplar rivoyat qilgan va boshqalar ham sukut bilan tasdiq etishgan.mat ji, har bir hodisa ma'nan mutavotir kabi qat'iydir. Ham sahobalar, Qur'onning va oyatlarning hifzidan soÀng eng ziyoda, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning af'ol va aqvolining muhofaaqosig, xususan ahkomga va moÀ'jizotga doir ahvoliga butun kuchlari bilan harakat qilganlarini va toÀgÀriliklariga juda ham diqqat qilganlarini Tarix va Siyar shahodata bir . Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga oid eng kichik bir harakatni, bir siyratni, bir holni ihmol etmaganlar. Va etmaganlariga va qayd etganliklariga kutubi ahodisiya shahodat etadi. Ham Asri Saodatda, moyada, tni va madori ahkom ahodisni kitobat bilan koÀplar qayd qilib yozishgan. Xususan Abadila-i Sab'a kitobat bilan qayd qilishgan. Xususan Tarjimon-ul Qur'on boÀlgan Abdulloh Ibn Abbos va AgÀun bh Ibn Amr Ibn-al Os, xususan oÀttiz-qirq yil soÀng, Tobe'iynning minglab muhaqqiqlari ahodisni va moÀ'jizotni yozuv bilan qayd etishdi. Yana undan soÀng, boshda toÀrt imomi mujtahid va minglab muhaqqiq muhandaykir naql etdilar; yozuv bilan muhofaza etdilar. Yana Hijratdan ikki yuz yil soÀng boshda Buxoriy, Muslim, Kutubi Sitta-i Maqbula vazifa-i hifzni boÀyinlariga old hayotIbn Javziy kabi minglab shiddatli munaqqidlar chiqib; ba'zi mulhidlarning yoki fikrsiz yoki hifzsiz yoki nodonlar chalkashtirgan mavzu' ahodisni tafriq etdilar, koÀrsatdilar. SoÀngran'at kashfning tasdigÀi bilan; yetmish marta Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam tamassul etib, yaqazo holida u Zotning suhbati bilan musharraf boÀlgan Jaloliddin Suyutiy kabi allomalar va muhaqqiqlar, ahodisi sahihaning olmoslarini boshqa soulot oan va mavzu'otdan tafriq etishgan. Xullas, bahs etilgan hodisalar, moÀ'jizalar qoÀldan qoÀlga -quvvatli, amin, mutaaddid va koÀp, balki hadsiz qoÀllardan- sor Soneholda bizga kelgan. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ هٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبّ۪ى

Shunga binoan; "Bu vaqtgacha uzun masofadan kelgan bu zamondan to u zadan taqadar bu hodisalarni chalkashmagani va sofligini qanday bilamiz", degan xayol kelmasligi kerak.

Barakaga doir moÀ'jizoti qat'iyaning birinchi misoli: Boshda Buxoriy va Muslim, Kutubi Sitta-i Sahiha muttafiqan xabar berak Ramai; Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning Hazrat Zaynab bilan tazavvujlari valiymasida, Hazrat Anasning volidasi Ummu Sulaym bir-ikki hovuch xurmoni yogÀ bilan qovurib, bir idishga qoÀyib Hazir zotas bilan PaygÀambar Alayhissalotu Vassalamga yubordi. Anasga: "Falon, falonni chaqir. Yana kimni uchratsang, da'vat et", deganlar. Anas kimni uchratgan boÀlsa, chaqirdi. Uch yuztacha sahoba shafb, Suffa va Hujra-i Saodatni toÀldirdilar. تَحَلَّقُوا عَشَرَةً عَشَرَةً Ya'ni: "OÀnta-oÀnta halqa boÀling!" , dedilar. SoÀngra muborak qoÀllarini u oz taom ustiga qoÀydilar, duo qildilar, marhamat qiling dedilar. Uch ymongaam yedi, toÀyib turishdi. Anasga: "KoÀtar!" deb buyurganlarida Anas: "Bilmadim, taom idishini qoÀygan vaqtim koÀp edimi, yoÀqsa olgan vaqtimmi, faizomdiolmadim", degan.

Ikkinchi Misol: Mehmondori Nabaviy Abu Ayyub-al Ansoriy xonasiga tashrifi Nabaviy hangomida Abu Ayyub deydiki: Rasuli Akram Alayhissalotu VaOÀNINC va Abu Bakr Siddiqqa kifoya qiladigan ikki kishilik ovqat qildim. Unga: اُدْعُ ثَلَاث۪ينَ مِنْ اَشْرَافِ الْاَنْصَارِ, dedilar. OÀttiz odam keldilar, yedilar. SoÀngra: اُدْعُ سِتّ۪ينlar, Fdilar. Oltmishta yana da'vat etdim; keldilar, yedilar. SoÀngra: اُدْعُ سَبْع۪ينَ , dedilar. Yetmishta yana da'vat etdim; keldilar, yedilar. Idishlarda ovqat yana qoldi. Butun kelganlar u moÀ'jiza qarshisida Islomiyatga kirib, bay'at er: Ras. U ikki kishilik taomdan bir yuz saksonta odam yedilar.

Uchinchi Misol: Hazrat Umar Ibn-al Xattob va Abu Hurayra va Salama Ibn-al Akva' va Abu Amrat-al ofirimy kabi, mutaaddid tariqlar bilan deydilarki: Bir gÀazvada qoÀshin och qoldi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga murojaat etdilar. U zot: "Xurjunlaringizda qolgan boqiyya-i arzoqni toÀplangl, istiedilar. Hamma kam-kam biroz xurmo keltirdi. Eng koÀp keltirgan toÀrt hovuch keltira oldi. Bir sholchaga qoÀydilar. Salama deydiki: "YigÀilgan narsalarni taxmin qildim, zoÀrgÀa oÀtirgan bir echki qadar chiqar edi". SoÀngra Ra menikkram Alayhissalotu Vassalam baraka uchun duo qilib: "Harkas idishini keltirsin!" dedilar. Yugurib kelishdi. U qoÀshin ichida hech bir idish qolmadi, hحْمٰنِni toÀldirdilar. Ham ortib qoldi. Sahobadan bir roviy: "U barakaning davomidan angladim; agar ahli Arz kelsaydi, ularga ham kifoya qilardi", degan.

ToÀrtinchi Mlgan bBoshda Buxoriy va Muslim, Kutubi Sahiha bayon etadilarki: Abdurrahmon Ibn Abu Bakr Siddiq deydi: Biz bir yuz oÀttiz sahoba, bir safarda Rasuli Akram Alayhissalerlar:ssalam bilan barobar edik. ToÀrt hovuch miqdori boÀlgan bir sa' non uchun xamir qorildi. Bir echki ham kesildi, pishirildi; yolgÀiz jigar vyonigaaklari kabob qilindi. Qasam ichaman, u kabobdan bir yuz oÀttiz sahobadan har biriga bir boÀlakdan kesib berdilar. SoÀngra Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam pishgan goÀshtni ikkita kosaga qoÀydilari bu mumumimiz toÀygunga qadar yedik, ortib qoldi. Men ortganini tuyaga yukladim.

Beshinchi Misol: Kutubi Sahiha qat'iyat bilan bayon etishadiki: GÀazva-i GÀarra-i Ahzobda, mashhur Yavm-ul Handaqda, Hazrat Jobir-al Ansoriy qasam qilib e'lon qiladi: OÀsha kuni toÀrt hovuch boÀlgan bir sa' arpa nonidan, bir yillik bir echki ulogÀidan mingta odam yedi va oÀshanday qoldi. Hazrat Jobir deydiki: "OÀsha kuni ovqat uyimdaQur'onrildi; mingta odamning hammasi sa'dan, uloqdan yedilar, ketdilar. Ammo hali qozonimiz toÀla qaynayotgan, hali xamirimizdan non pishirilayotgandi. Xamirga, qozonga muborak ogÀizlarining suvini qoÀyib, baraka uchun diyda lgan edilar.

Xullas, shu moÀ'jiza-i barakani mingta zotning huzurida, ularni unga aloqador koÀrsatib Hazrat Jobir qasam bilan e'lon qilyapti. Demak shu hodisani, mingta odam rivoyat qilgan kabi qat'iy deyish mumki va u Oltinchi Misol: -Naqli sahih bilan- xodimi Nabaviy Hazrat Anasning amakisi mashhur Abu Talha deydiki: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam; otningh-sakson odamni, Anas qoÀltigÀi ostida keltirgan oz arpa nonidan toÀq boÀlishga qadar yedirdilar. "U oz nonlarni boÀlak-boÀlak qilinglar!" amr etdilar va bardi.} ihun duo qildilar. Manzil tor boÀlganidan, oÀnta-oÀnta kelib yedilar, toÀyib chiqib ketdilar.

Yettinchi Misol: -Naqli sahihi qat'iy bilan- Shifo-i Sharif va Muslim kabi kutubi sahiha bayon qiladilarki: Hazrat Jobir-al Ansoriy deydi: Bعْمَ ا Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamdan bola-chaqasi uchun taom istadi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam yarim qop arpa berdilar. Uzoq vaqt u odam bola-chaqasi bilan va mua birgari bilan oÀsha arpadan yedilar. Qaraydilar, tugamayapdi. Qancha qolganini anglash uchun oÀlchadilar. SoÀngra barakasi ham koÀtarildi, kamayishni boshladi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga keldi, voqeanmo-i bn etdi. Unga javoban:

Ya'ni: "Agar kilo bilan tekshirmasaydingiz, hayotingiz davomida sizga yetardi", dedilar.

Sn Abdunchi Misol: Termiziy va Nasaiy va Bayhaqiy va Shifo-i Sharif kabi kutubi sahiha bayon etadilarki: Hazrat Samurata-bni Jundub aytadi: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga bir kosa goib, laeldi. Tongdan oqshomga qadar toÀda-toÀda odamlar keldilar, yedilar.

Xullas, muqaddimada bayon qilgan sirimizga binoan; shu voqea-i baraka, yolgÀiz Samuraning rivoyati emas, balki Samura u ovqatni yegi koÀroatlarning mumassili kabi, ular nomidan va tasdiqlariga binoan e'lon qiladi.

ToÀqqizinchi Misol: Shifo-i Sharif sohibi va mashhur Ibn Abiy Shayba va Tabaroniy kabi mavkosi b sahih muhaqqiqlar rivoyati bilan, Hazrat Abu Hurayra deydi: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam menga amr qildilar: "Masjidi Sharifning suffasini maskan qilib olgan yuzdan ziyoda fuqaro-i muhojiriynni lik, g qil!" Men ularni qidirdim, toÀpladim. Umumimizga bir likop taom qoÀyildi. Biz istaganimiz qadar yedik, turdik. U kosa qoÀyilgan vaqti qanday boÀlsa, yana toÀlaligicha qoldi; yolgÀiz barmoqlarning izi taomda ku ikkiotgan edi.

Hazrat Abu Hurayra, umum komiliyni Ahli Suffa tasdigÀiga istinodan, ular nomidan xabar beradi. Demak, ma'nan umum Ahli Suffrdilaryat qilgan kabi qat'iy. Ham hech mumkinmiki, u xabar haq va toÀgÀri boÀlmasa, sodiq va komil zotlar sukut etib, takzib etmasinlar.

OÀninchi Misol: -Naqli sahihi qat'iy bilva shozrat Imom Ali deydi: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Bani Abdulmuttalibni jamladilar. Ular qirq odam edilar. Ulardan ba'zilari bir tuya bolasini yerdi va toÀrt qiyya sut ichardi. Holbuki hammalariga bir hovuch

Ey qildilar; hammalari yeb toÀydilar. Ovqat avvalgidek qoldi. SoÀngra uch-toÀrt odamga zoÀrgÀa kifoya qiladigan yogÀoch idish ichida sut keltirdilar. Hammalari ichdilar, tmashtiar. Ichilmagan kabi avvalgidek qoldi.

Mana, Hazrat Alining shijoati va sadoqati qat'iyatida bir moÀ'jiza-i baraka!..

OÀn Birinchi Misol: -Naqli saan- Halan- Hazrat Ali va Fotima-uz Zahro valiymasida Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Biloli Habashiyga amr etdilar: "ToÀrt-besh hovuch un non qilinsin va bir tuya bolasi kesilsin". Hazrat Ban xuneydi: Men taomni keltirdim, muborak qoÀllarini ustiga tekkizdilar; soÀngra toÀda-toÀda sahobalar keldilar, yedilar, ketdilar. U ovqatdan ortib qolgan miqdorga ْحَانَaraka uchun duo qildilar, butun Azvoji Tohirotga har biriga bir kosadan yuborildi. "Ham yesinlar, ham yonlariga kelganlarga yedirsinlar", dedilar.

Ha, bunday muborak lomnindivojda, albatta shunday bir baraka lozim va vuqu'i qat'iydir!..

OÀn Ikkinchi Misol: Hazrat Imom Jafari Sodiq, padarlari Imom Muhammad-ul Bakirdan, u padari Imom Zaddislaidindan, u Imom Alidan naql etadiki: Fotima-uz Zahro yolgÀiz ikkoviga kifoya qiladigan bir ovqat pishirdi. SoÀngra Hz.Alini yubordi; toki Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam kelsinlar, barobar yesinlar. Tasahli htdilar va buyurdilar: OÀsha ovqatdan har bir azvojlariga bir kosadan yuborildi. SoÀngra oÀzlariga, Aliga, Fotima va avlodlariga bir kosadan a Ummu ndan soÀng, Hazrat Fotima aytadilar: "Qozonimizni ochdik, toÀlib toshayotgan edi. Mashiati Ilohiya bilan, ancha payt u ovqatdan yedik".

Ajabo, nima uchun bu nuroniy, yuksak silsila-i rivoyatdan kelgarchalamoÀ'jiza-i barakaga koÀzing bilan koÀrganday ishonmaysan? Bunga qarshi shayton ham bahona topolmaydi.

OÀn Uchinchi Misol: Abu Dovud va Ahmad Ibn Hanbal va Imom Bayhaqiy kabi saduq ahli fr, Dukayn-ul Ahmasiy Ibn Said-ul Muzaniydan, ham olti qardosh bilan barobar suhbatga musharraf va sahobalardan boÀlgan NoÀ'mon Ibn Muqorrin-ul Ahmasiyy-ul Munaziydan, Jarirdan naql qilib, mutaaddid tariqlar bilan Hazrat Umar t'iy b Xattobdan naql qiladilarki: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Hazrat Umarga amr etdilar: "Ahmasiy Qabilasidan kelgan toÀrt yuz otliqqa yoÀlchilik uchun zodu zaxira Àn surHazrat Umar dedi: "Yo Rasululloh! Mavjud zaxira bir necha sa'dir. Jami narsalar bir tuya bolasi qadardir". "Bor, ber!" dedilar. U borib, yarim qop xurmodan toÀrt yuz suvoriyga yetadigan darajada zodu zaxira berdi. Va dedi: "Hech kamaymagandenlarig holida qoldi".

Xullas, shu moÀ'jiza-i baraka toÀrt yuz odam bilan va xususan Hazrat Umar bilan munosabatdor bir suratda sodir boÀlgan. Rivoyatlarning orqasida ular bor. Ularningrganlai, tasdiqdir. Ikki-uch xabari vohid deb ahamiyatsiz deb qarama! Bunday hodisalar xabari vohid boÀlsa ham, tavoturi ma'naviy hukmida qanoat beradi.

OÀn ToÀrtinchi Misol: Boshda Balada va Muslim, kutubi sahiha xabar beradilarki: Hazrat Jobirning otasi vafot etdi; qarzi koÀp, ziyoda madyun. Qarz sohiblari esa, Yahudiylar. JobS.A.V.sining asl molini gÀuromaga berdi, qabul qilmadilar. Holbuki bogÀidagi mevalari bir necha yilda ham qarziga kifoya qilmasdi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam: "BogÀning mevaan, na uzinglar, xirmon qilinglar!" dedilar. Shunday qilishdi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam xirmon ichida aylanib, duo qildilar. SoÀngra Jobir xirmondan otasining butun gÀuromasi qarzlarini bergandan soÀng, xirmonda yana bir yilllik bogÀdan iq va mahsulot qadar qoldi. Bir rivoyatda, butun gÀuromaga berganichalik qoldi. U hodisadan qarz sohiblari boÀlgan Yahudiylar juda ham taajjublanib hayratda qoldilaning tXullas, shu moÀ'jiza-i bahira-i baraka, yolgÀiz Hazrat Jobir kabi bir qancha roviylarning xabari emas, balki ma'naviy tavotur hukmida, u hodisa bilan munosabatdor, haddi tavotur darajasi; bu gp odamlarni tamsil etib rivoyat qilishgan.

OÀn Beshinchi Misol: Boshda Termiziy va Imom Bayhaqiy kabi muhaqqiqlar Hazrat Abu Hurayradan naqli sahih bilan xabar beradilarki: Abu Hurayra aytadi: Bir gÀazvada -boshqa bir rivoyatda GÀazvsa itobukda- qoÀshin och qoldi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam: هَلْ مِن شَيْءٍ؟ "Biron narsa bormi?" deb amr qildilar. Men: "Xurjunda bir oz xurmo bor." dedim. (Bir rivoyatda, oÀn besh dona boÀlgan.'ni, otir!" dedilar. Keltirdim. Muborak qoÀllarini tiqdilar, bir hovuch chiqardilar, bir idishga soldilar, baraka uchun duo qildilar. SoÀngra oÀnta oÀntadan askarlarni chaqirdilar, hammalari yeyishdi. tida, a:

dedilar. Men oldim, qoÀlimni u xurjunga tiqdim. Boshda keltirganimchalik qoÀlimda qoldi. intizoa Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam hayotliklarida, Abu Bakr va Umar va Usmonlarning hayotliklarida oÀsha xurmolardan yedim. Boshqa bir tariqddeyilgyat etilganki: OÀsha xurmolardan necha yuk fisabililloh sarf etdim. SoÀngra Hazrat Usmonning qatlida oÀsha xurmo idishi bilan nahb va goÀrat etildi, ketdi.

Mana, Xoja-i Koinot boÀlgan Faxri Olam Alayhissalotu Vassalsura b qudsiy madrasasi va takyasi boÀlgan Suffaning koÀp yillik muhim bir talabasi va muridi va quvva-i hofizasining oshishi uchun duo-i Nabaviyaga mazhar boÀlgan Hazrat Abu Hurayra, GÀazva-i Tabuk kabi bir majma'-i nosda vuqu'ini bi deybergan shu moÀ'jiza-i baraka; ma'nan bir qoÀshin soÀzi qadar qat'iy va quvvatli boÀlishi kerak.

OÀn Oltinchi Misol: Boshda Buxoriy, kutubi sahiha -naqli qat'iy bilan- bayon etadilarki: Hazrat Abu Hurayra och qolib, Rasuli ِنَ الAlayhissalotu Vassalamning orqalaridan ketib, manzili saodatga bordi. Qarasalar bir qadah sut, u yerga hadya sifatida keltirilgan ekan. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam amr etdilarki: "Ahli Suff jamolaqir!" Men qalbimdan dedimki: "Bu sutning hammasini men icha olaman. Men yanada ziyoda muhtojman". Faqat amri Nabaviy uchun ularni toÀpladim, keltirdim. Yuzdan ortiq edilar. "Ularga ichir!" dedilarbasharham u qadahdagi sutni birma-bir berdim. Har biri toÀygunga qadar ichdi, boshqasiga berdim. Bu shaklda birma-bir ichirib, butun Ahli Suffa u sof sutdan ichdilar. SoÀngra:

dedilar. Men ichdim. "Ican'anaa, ich!" derdilar; oxiri: "Sizni haq bilan irsol etgan Zoti Zuljalolga qasam ichaman, yer qolmadiki, ichsam", dedim. SoÀngra oÀzlari oldilar. Bismilloh deb hamd etib qolganini ichdilar. Yuz ming ofiyat boÀlsin.

Xullas,d. Shuof, xolis, sut kabi latif, shubhasiz moÀ'jiza-i bahira-i baraka besh yuz ming hadisni hifziga olgan Hazrat Buxoriy boshda boÀlib, Kutubi Sitta-i Sahiha bilan naqllari, koÀz bilan koÀrish qadar qat'iy boÀlish bilan barobaa'navirasa-i Qudsiya-i Ahmadiya (S.A.V.) boÀlgan Suffaning nomdor, sodiq, hofiz bir shogirdi boÀlgan Abu Hurayraning, umum Ahli Suffani ma'nan ishhod etib, xuddi umumini tamsil etib shu ixborni tavotuva qisjasida qat'iy deb qabul qilmaganning yo qalbi buzuq yoki aqli yoÀq. Ajabo, Hazrat Abu Hurayra kabi sodiq va butun hayotini hadisga va dinga vaqf etgan,

hadisda rafhitgan va naql etgan odam; hech mumkinmiki, hifzidagi ahodisi Nabaviyaning qiymatini va toÀgÀriligini shubhaga tushirib, Ahli Suffaning takzibiga nishon qiladigan muxolif bir soÀz va aslsiz bir hodisa soÀylasin? Xosho...

Eyva tahm! Shu Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning barakasi hurmati, oÀzing bizga ehson etgan moddiy va ma'naviy rizqimizga baraka ehson et!..

َه قَاNukta-i Muhimma:>Ma'lumki; zaif narsalar ijtimo' etgan sari quvvatlashadi. Mayin iplar oÀralsa, quvvatli arqon boÀladi. Quvvatli arqonlar oÀralsa, hech kim uzolmaydi. OÀn besh anvo'i moÀ'jizotdan yolgÀkoÀrsaaka qismidagi moÀ'jizotni va u qismning oÀn besh qismidan faqat bir qismini, oÀn besh misol bilan koÀrsatdik. Har bir misol, bir oÀzi nubuvvatni isshishaadigan darajada quvvatli edi. Farzi mahol boÀlib, bularning bir qismini quvvatsiz deb hisoblasak ham, quvvatsiz deyolmaymiz. Chunki qoviy bilan ittifoq etgan qoviylashadi.

Ham svalari besh misolning ijmo'i; qat'iy shubhasiz bir tavoturi ma'naviy bilan, quvvatli bir moÀ'jiza-i kubroni koÀrsatadi. Hozir shu majmu'dagi moÀ'jizaat jalro, baraka moÀ'jizalaridan zikr etilmagan oÀn toÀrt qismi oxarga mazj etilsa; quvvatli arqonlarni oÀrab, uzilishi mumkin boÀlmagan bir moÀ'jiza-i akbar ichida koÀrinadi. SoÀngra shu moÀ'jiza-i akbarni boshqa oÀn toÀrt nav moÀ'jizotning majmuilar, uva et, qara: Qay daraja quvvatli, tebranmas, qat'iy bir burhoni nubuvvati Ahmadiyani (S.A.V.) koÀrsatadi. Xullas, nubuvvati Ahmadiyaning (S.A.V.) ustuni shu majmu'dan tashkil topgan togÀ kabi quvvatlamma nustundir. Endi juz'iyotda va misollarda, sui fahmdan kelgan shubhalar bilan oÀsha metin saqfi mualloni sabotsiz va qobili sukut koÀrish qay daraja aqlsizlik ekanini anglading. Ha, barakaga dot bork'jizalar koÀrsatadiki: Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalam umumga rizq bergan va rizqlarni xalq etgan bir Zoti Rahim va Karimning sevgili ma'muridir, juda hurmatli bir abdi boÀlib; rizqninotcha 'ida, xilofi odat boÀlib, u kishiga hechdan va butunlay gÀaybdan ziyofatlar yuboradi. Ma'lumki: Jazirat-ul Arab suvi va ziroati oz bir yerdir. Shuning uchun aholisi, xususan a shu ti Islomdagi sahobalar ziyqi maishatga ma'ruz edilar. Ham suvsizlikka koÀp marta giriftor boÀlardilar. Xullas, shu hikmatga binoan, moÀ'jizoti bahira-i Ahmadiya Alayhissalotuayhisslamning muhimlari taom va suv xususida tazohur etgan. Bu horiqolar da'vo-i nubuvvatga dalil va moÀ'jiza boÀlishdan ziyoda, ehtiyojga bigan vaasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga bir ikromi Ilohiy, bir ehsoni Rabboniy, bir ziyofati Rahmoniya hukmidadir. Chunki u moÀ'jizotni koÀrganlar nubuvvatni s suru etgan. Lekin moÀ'jiza zuhur etgan sari, iymon ziyodalashadi, "nurun ala nur" boÀladi.

SAKKIZINCHI ISHORAT: Suv xususida tazohur etgan bir qism moÀ'jizotnidi. Un qiladi.

Muqaddima: Ma'lumki, jamoatlar ichida sodir boÀlgan hodisalar ahadiy bir suratda naql etilsa, takzib etilmagan vaqt, toÀgÀriligini koÀrsatadi. Chun xislaonning fitratida yolgÀonga yolgÀon deyishga jibilliy bir mayl bor. Xususan har qavmdan ziyoda yolgÀonga qarshi sukut etmaydigan sahobalar boÀlsa.. xususan hodisalar Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga taalluq kabi a ayniqsa naql etgan mashohiri sahobadan boÀlsa; albatta u xabari vohid sohibi oÀsha hodisani koÀrgan jamoatni tamsil etayotgandek rivoyat qiladi. Holbuki hozir biz bahs etadigan moÀ'jizoti maiyani, har bir misolni koÀp tlar. Vr bilan, koÀp sahobalarning qoÀllaridan, minglab Tobe'iynning muhaqqiqlari qoÀl uzatib olganlar; sogÀlom holda ikkinchi asr mujtahidlarining qoÀllariga berganlar. Ular ham, kamoli jiddiyat va hurmat bilan qoÀl uzatib, qabul qilib, doru ridagi asrning muhaqqiqlarining qoÀllariga berganlar. Har tabaqa, minglab quvvatli qoÀllardan oÀtib, kelib-kelib asrimizgacha kelgan. Ham Asri Saodatda yozilgan Kutubi Ahadisiya sogÀlom ravishda oÀtkazilib, Buxoriy vvolingim kabi ilmi hadisning dohiy imomlarining qoÀliga oÀtgan. Ular ham kamoli tahqiq bilan marotibini tafriq etib, toÀgÀriligi shubha tugÀdirmaganlarini jamlab bizga dars berishgan, taqdim etishgan. جَزَاهُمُ اللّٰهُ خَyiladiكَث۪يرًا

Xullas, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning muborak barmoqlaridan suvning oqishi va juda koÀp odamga ichirishi mutavotirdir. Shunday bir jamoat naql etganki, yolgÀonga ittifoqlari maholdir AlayhmoÀ'jiza gÀoyat qat'iydir. Ham uch marta, uch majma'-i azimda takarrur etgan. Boshda Buxoriy, Muslim, Imom Molik, Imom Shuayb, Imom Qatoda kabi juda koÀp ahli sahih bir jamom uchuhobalardan, boshda xodimi Nabaviy Hazrat Anas, Hazrat Jobir, Hazrat Ibn Mas'ud kabi mashohiri sahobaning bir jamoatidan, barmoqlaridan suvning kasradi. Bun oqishi va qoÀshinga ichirishi naqli sahihi qat'iy bilan bayon etilgan. Bu navi moÀ'jiza-i maiyaning, juda koÀp misollaridan toÀqqizta misolni bayon qilamiz.

Birinchi Misol: Boshda Buxoriy, ِنْ شَ, kutubi sahiha Hazrat Anasdan naqli sahih bilan xabar beradilarki: Hazrat Anas aytadi: Zavra nomli joyda uch yuz kishi Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam bilan birga edik. Asr namoziا تُعْ tahorat olishni amr etdilar. Suv topilmadi. Bir oz boÀlsada suv soÀradilar, keltirdik. Muborak qoÀllarini ichiga botirdilar. KoÀrdikki, barmoqlaridan chashma kabi suv oqyapti. SoÀngra butun ma'iyatlaridagi uch yuz odam keldiIbn-almumi tahorat olib ichdilar. Bu misolni Hazrat Anas, uch yuz kishini tamsil etib xabar beryapti. Mumkinmiki, u uch yuz kishi shu xabarga ma'nan ishtirok etmasinlar; ham ishtirok etmaganlarjalliya, takzib etmasinlar.

Ikkinchi Misol: Boshda Buxoriy, Muslim, kutubi sahiha xabar beradilarki: Hazrat Jobir Ibn Abdulloh-al Ansoriy baying enadi: Biz bir ming besh yuz kishi GÀazva-i Hudaybiyada chanqadik. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam qirba deyilgan teridan bir idish suvdan tahorat oldilar, soÀngra qoÀllarini ichiga tiqdilar. KoÀrdi ovqatarmoqlaridan chashma kabi suv oqyapti. Bir ming besh yuz kishi ichib, idishlarini oÀsha qirbadan toÀldirishdi. Salim Ibn Abul Ja'd Jobirdailsa, cha kishi edingiz?", deb soÀraganda Jobir aytadiki: "Yuz ming kishi ham boÀlsaydi, yana kifoya qilardi. Lekin biz oÀn besh yuz (ya'ni bir ming besh yuz) edik". Shu moÀ'jiza-i bahiraning roviedim. ma'nan bir ming besh yuz qadardir. Chunki fitrati bashariyada yolgÀonga yolgÀon deyish bir mayli orzusi bor. Sahobalar esa sidq va toÀgÀrilik uchun, jon va mol va padar va volidalarboÀlga qavm va qabilalarini fido etib, sidq va haq uchun fidoiy boÀlganlari holda; "Mendan bilib turib yolgÀon bir narsa xabar bergan Jahannam otashidan oÀrnini hozirlasin!" ma'nosidagi hadisi shar shafq tahdidiga qarshi, yolgÀonga muqobil sukut etishlari mumkin emas. Modomiki sukut etgan ekanlar; u xabarni qabul etganlar, ma'nan ishtirok etib tasdiq etadilar deganidir.

Uchinchi Misol: GÀaz yordauvatda, yana Buxoriy, Muslim boshda, kutubi sahiha bayon qiladilarki: Hazrat Jobir dediki: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam: نَادِ بِالْوُضُوءِ "Tahorat olish uchun nido qil" dedilar. "Suv yoÀq" deyildi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalaolami lar: "Bir oz suv toping". Juda oz suv keltirdik. SoÀngra oÀsha oz suv ustiga qoÀllarini qoÀyib bir narsalar oÀqidilar. Bilmadim nima edi. SoÀngra: رِدْنَا بِجَفْنَةِ الرَّكْبِ Ya'ni, karvonning katta suv idishini (togÀogili Qltir, dedilar. Menga keltirildi, men ham Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning qarshilariga qoÀydim. U kishi qoÀllarini ichiga qoÀydilar, barmoqlarini ochdilar. Men ham u oz suvni muborak qoÀllari ustiga toÀkar edim. KoÀrdimki,, suruak barmoqlaridan juda koÀp suv oqdi; soÀngra suv idishi toÀldi. Suvga muhtoj boÀlganlarni chaqirdim; hammalari keldilar, oÀsha suvdan tahorat olib ichdilar. Men dedim: "Boshqa hech kim qolmadi". QoÀllarini koÀtardilar, u jadiyatna'ni togÀora) lim-lim toÀla qoldi.

Xullas, shu moÀ'jiza-i bahira-i Ahmadiya (S.A.V.) ma'nan mutavotirdir. Chunki Hazrat Jobir oÀsha ishda boshda boÀlgani uchun, birinchi soÀzTashvi haqqidir. U umumning nomiga e'lon qilyapti. Chunki u vaqt xizmat qilgan u zot edi; e'lon boshda uning haqqidir. Ibn Mas'ud ham aynan rivoyatida deydiki: Men koÀrdimki: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning barmoqlaridan chashma kabi suv oq va ko Ajabo, mashohiri siddiqiyni sahobadan boÀlgan Anas, Jobir, Ibn Mas'ud kabi bir jamoat desaki: "Men koÀrdim". KoÀrmasligi mumkinmi? Hozir shu uch misolni birlashtir, naqadar quvvatli bir moÀ'jiza-i bahira boÀlganini koÀr va shu uch tariq birloyibni haqiqiy tavotur hukmida barmoqlaridan suv oqishini qat'iy isbot qiladi. Hazrat Muso Alayhissalomning toshdan oÀn ikki yerda chashma kabi nlariditishlari, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning oÀn barmoqlaridan oÀn joÀmrak suvning oqishining darajasiga chiqolmaydi. Chunki toshdan suv oqishi mumkin, odiyot ichida oÀxshashi topiladi. Faqat grsa umva suyakdan obi kavsar kabi suvning toÀlib oqishining naziri odiyot ichida yoÀq.

ToÀrtinchi Misol: Boshda Imom Molik Muvatto' kitobi moÀ'tabarida Muoz Ibn Jabal kabi mashohiri sahobadan xabar beradi: Hazrat Muozahobiyabal aytdi: GÀazva-i Tabukda bir chashmaga duch keldik, mayin ip qalinligida zoÀrgÀa oqayotgan edi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam amr qildilarki: "Bir oz suv toÀplanglar". ۪يقٌ وrida bir oz toÀpladilar. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam u bilan qoÀllarini, yuzlarini yuvdilar; suvni chashmaga quydik. Birdan chashmaning teshigi ochilib, juda koÀp oqdi; butun qoÀshinga kifoya qildi. Hatto roviy Imom pti. "xoq aytadi: Momaqaldiroq kabi, tuproq ostida oÀsha chashmaning suvi shovqin chiqarib oqdi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Hazrat Muozga:

Ya'ni: Bu asari moÀ'jiza boÀlgan muborak suv davom etib, bu yerlarni bogÀga aylantiradi; umring boÀlsa koÀrasan, dedilar. Va shunday boÀldi.

#9 hammaeshinchi Misol:>Boshda Buxoriy Hazrat Barodan va Muslim Hazrat Salamata-bni Akva'dan va boshqa kutubi sahiha boshqa roviylardan muttafiqan xabar beradilarki: GÀazva-i Hudahovucha bir quduqqa duch keldik. Biz toÀrt yuz kishi edik. U quduqning suvi ellik kishiga zoÀrgÀa yetardi. Biz suvni tortdik, ichida hech narsa qoldirmadiking (Sli Akram Alayhissalotu Vassalam keldilar, quduqning boshiga oÀtirib, bir paqir suv soÀradilar; keltirdik. Paqirning ichiga muborak ogÀizlarining suvini soldilar va duo qildilar, soÀngra u paqirni quduqqa toÀkdilar. Birdan quduq joÀshdi va qaynمْ

gÀziga qadar toÀldi. Butun qoÀshin, oÀzlari va hayvonoti toÀygungacha ichishdi, idishlarini ham toÀldirishdi.

Oltinchi Misol: Yana Muslim va Ibn Jariri Tabariy kabi hadisning dohiy imomlari boshda, kutubi sahiha naqli sahih bilanunga our Abu Qatodadan xabar beradilarki: Abu Qatoda aytadi: Mut'a gÀazva-i mashhurasida, raislari shahid boÀlgani uchun yordamga ketayotgan edik. Menda bir qirba bor edi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam menga:

اِحْفَظْ عَل, balk۪يضَئَتَكَ فَسَيَكُونُ لَهَا نَبَاٌ عَظ۪يمٌ

Ya'ni: "Qirbangni saqla, uning katta ishi bor", dedilar. SoÀngra suvsizlik boshlandi. Yetmish ikki kishi eda-i xiabariyning naqliga koÀra, uch yuz edik- suvsiz qoldik. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam: "Qirbangni keltir", dedilar. Men keltirdim. U kishi oldilar va َنَا اi ogÀizlariga keltirib, ichiga nafas etdilar yo etmadilar bilmayman; soÀngra yetmish ikki kishi keldi, ichishdi, idishlarini toÀldirishdi. SoÀngra men oldim, berganimdek qolgan edi.

Xullas, shu moÀ'jiza-i bahira-ا صَمَdiyani (S.A.V.) koÀr,

de.

Yettinchi Misol: Boshda Buxoriy va Muslim boÀlib kutubi sahiha, Hazrat Imrolar, aHusandan xabar beradilarki: Imron aytadi: Bir safarda Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam bilan barobar suvsiz qoldik. Menga va Aliga aytdilarki: "Falon mavqeda bir ayol ikki qirba suvni markabga yamningketyapti; olib bu yerga keltiring". Men va Ali birga bordik, ayni yerda ayolni suv yuki bilan topdik, keltirdik. SoÀngra amr etdilar: "Bir idishga bir oz suv boÀshatinglar". BoÀshatdik. Baraka uchun duo qildilar. SoÀngra yana suvni oÀsha mrsatadagi qirbaga quydik. "Hamma kelsin, idishini toÀldirsin", dedilar. Butun karvon keldi, idishlarini toÀldirdilar, ichdilar. SoÀngra: "Ayolga bir narsalar toÀplangl, tugaedilar. Ayolning etagini toÀldirdilar. Imron deydiki: Men taxayyul etdimki, tobora ikki qirba toÀlyapti, yanada ziyodalashyapti. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam u ayolga:

اِذْهَب۪ى فَاِyori bَمْ نَاْخُذْ مِنْ مَائِكِ شَيْئًا وَلٰكِنَّ اللّٰهَ سَقٰينَا

Ya'ni: Sening suvingdan olmadik, balki Janobi Haq bizga xazinasidan suv ichirdi, dedilar.

Sakkizinchi Misol: Boshda mashhur , deyizm Sahihida, roviylar Hazrat Umardan naql qiladilarki: GÀazva-i Tabukda suvsiz qoldik. Hatto ba'zilar tuyasini kesar, suvsizlikdan ichini siqar, ichar edi. Abu Bakr Siddiq Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga duo qilish uchun iltimos yoÀq . Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam qoÀllarini koÀtardilar; hali qoÀllarini tushurmasdan bulut toÀplandi; yomgÀir shunday yogÀdiki, idishlarimizni toÀldirdik. SoÀngra suv chekindi, qoÀshJinlarga maxsus hududimizdan tashqarida chiqmadi. Demak, bu tasodif ichiga qoÀshilmagan, faqatgina bir moÀ'jiza-i Ahmadiyadir (S.A.V.).

ToÀqqizinchi Misol: Mashhur Abdulloh Ibn Amr Ibn al Osning nevarasi va toÀrt imomning unga e'todat bilib va undan taxriji hadis etganlari Amr Ibn Shuaybdan naqli sahih bilan xabar beradilar: Nubuvvatdan avval Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam amakilari Abu Tolib bilan tuyaga minib Arafa atrofida Zulmajoz nomli joyga kelganlarida Abuing ro: "Men chanqadim", degan. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam tushib yerga oyoqlarini urganlar, suv chiqqan. Abu Tolib ichgan. Muhaqqiqiyndan birisi aytganki: Bu hodisa nubuvvatdan avval an Nabni uchun, irhosot navidan boÀlish bilan barobar, ming yil oÀtib ayni yerda Arafot chashmasi chiqishi, oÀsha hodisaga binoan bir karomati Ahmadiya (S.A.V.) deyilishi mumkin.

Xullas, shu toÀqqiz misolti, u bi, toÀqson misol boÀlmasa ham, balki toÀqson suratda rivoyatlar; moÀ'jizoti maiyani xabar bergan. Boshdagi yetti misol ma'naviy tavotur kabi qat'iy va quvvatlidir. un Jangi ikki misol, garchi u daraja tariqlari quvvatli va mutaaddid ham, roviylari koÀp ham emas. Lekin sakkizinchi misolda Hazrat Umardan rivoyat qilingan moÀ'jiza-i sahabiyani tayid va tan. U zetgan ikkinchi bir moÀ'jiza-i sahabiya; boshda Imom Bayhaqiy va Hokim, kutubi sahiha, Hazrat Umardan xabar beradiki: Hazrat Umar Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamdan yomgÀir duosini iltimos qildi. Chunki qoÀshin suvga muhtojhi kabRasuli Akram Alayhissalotu Vassalam qoÀllarini koÀtardilar, birdan bulut toÀplandi, yomgÀir keldi. QoÀshinning ehtiyoji qadar suv berdi, ketdi. Xuddi yolgÀiz qoÀshinga suv berish uchun ma'mur edi. Keldi, ehtiyojga koÀra berdi, ketdi. Shu hodieng landayki sakkizinchi misolni tayid va qat'iy isbot qiladi; shuning kabi: Shu hodisada, mashhur allomalardan va tasxixda juda mushkulpisand, hatto koÀp sahihlarga mavzu' deb qabul qilmagan Ibshqa oiy kabi bir muhaqqiq deydiki: Shu hodisa GÀazva-i Mashhura-i Badrda sodir boÀlgan.

oyati karimasi u hodisani bayon etib, ifoda qiladi. Modomiki oyat uى اٰلِani koÀrsatar ekan; uning qat'iyatida shubha qolmaydi. Ham duo-i Nabaviy bilan, birdan va sur'at bilan va hali qoÀllarini tushirmasdan yomgÀirning kelishi koÀp takarrur etganining oÀzi, moÀ'jiza-i mutavotiradir. Ba'zr, joyjidda, minbar ustida qoÀllarini koÀtarganlar, hali tushirmasdan yoqqani; tavotur bilan naql etilgan.

TOÀQQIZINCHI ISHORAT: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning anvo'i moÀ'jizotidan birisi, daba-i arning insonlar kabi amrlarini tinglashlari va oÀrnidan turib yonlariga kelganki; shu moÀ'jiza-i shajariya, muborak barmoqlaridan suvning oqishi kabi, ma'nan mutavotirdir. Mutaaddid suratlari bor va koÀp tariqlar bilaga qadan. Ha, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning amri uchun; daraxt oÀrnidan chiqib yonlariga kelishi, sarihan mutavotir deb boÀladi. Chunki mashohiri siddiqiyni sahobadan Hazrat, undaHazrat Ibn Abbos, Hazrat Ibn Mas'ud, Hazrat Ibn Umar, Hazrat Ya'la Ibn Murra, Hazrat Jobir, Hazrat Anas Ibn Molik, Hazrat Burayda, Hazrat Usoma Bin Zai!

بِسHazrat Gaylan Ibn Salama kabi sahobalar; har biri qat'iyat bilan, ayni moÀ'jiza-i shajariyani xabar bergan. Tobe'iynning yuzlab imomlari, mazkur sahobalardan har bir sahobadan boshqa bir tariq bilan u moÀir", di shajariyani naql etishgan. GoÀyo muzaaf tavotur suratida bizga naql etganlar. Xullas, shu moÀ'jiza-i shajara hech bir shubha qabul etmaydigan bir tavotursuratiaviyi qat'iy hukmidadir.

Hozir u moÀ'jiza-i kubroning, takarrur etgani holda, bir necha sahih suratlarini bir necha misol bilan bayon qilamiz:

Birbilan Misol: Boshda Imom Mojja va Dorimiy va Imom Bayhaqiy naqli sahih bilan Hazrat Anas Ibn Molikdan va Hazrat Alidan va Bazzoz va Imom Bayhaqiy Hazrat Umardan xabar beradilarki: Uch sahoba aytishganki: Rasuli Akram vaqtiissalotu Vassalam kufforning takzibidan mutaassir boÀlib mahzun edilar.

dedilar. Anasning rivoyatida, Hazrat Jabroil hoziُرْاٰن Vodiy chetida bir daraxt bor edi. Hazrat Jabroilning i'lami bilan Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam u daraxtni chaqirdilar; yonlarigacha keldi. SoÀngra ket dedilar. Takror ketdi, oÀrnida joylashdi.

Ikkinchi Misol: Alloma-i MagÀrib Qozi Iyoz Shifo-i Sharifda ulviy bir sanad bilan, toÀgÀri va sogÀlom bir an'ana bilan, Hazrat Abdulloh Ibn Umاللّٰهxabar beradi: Bir safarda Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning yonlariga bir badaviy keldi. اَيْنَ تُر۪يدُ؟ Qayerga ketyapsan?" dedilar. Badaviy: "Ahlimga". هَلْ لَكَ اِلٰى خَيْرٍ مِنْ ذٰلِكَ؟ "Undan y lazzayaxshi bir xayr istamaysanmi?" dedilar. Badaviy: "Nima?"

dedilaفِىَّ

aviy: "Bu shahodatga shohid nima?" هٰذِهِ الشَّجَرَةُ السَّمُرَةُ yaÀni "Vodiy chetidagi daraxt shohid boÀladi", dedilar. Ibn Umar aytadi: U daraxt oÀrnidan silkinib chiqdi, yef barzrdi; Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning yonigacha keldi. Uch marta Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam u daraxtni istishhod etdilar. Daraxt ham sidqlariga دَارِdat etdi. Amr etdilar, yana oÀrniga borib joylashdi.

Hazrat Burayda Ibn Hasib-ul Aslamiy tariqida, naqli sahih bilan Burayda dediki: Biz Rasuli Akram Alayhissalotuadi...lamning yonlarida ekan, bir safarda bir a'robiy keldi. Bir oyat, ya'ni bir moÀ'jiza istadi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam: قُلْ لِتِلْكَ الشَّجَرَةِ رَسُولُ الhih biيَدْعُوكِ dedilar. Bir daraxtga ishorat qildilar; daraxt oÀngga va chapga mayl etib ildizlarini yerdan chiqarib, huzuri Nabaviyga keldi. اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللّٰهِ dedi. SoÀngra a'robiy: "Yana joyiga borsin", dedi.va barildilar, oÀrniga bordi. A'robiy dedi: "Izn bering, sizga sajda qilay". "Hech kimga izn yoÀq", dedilar. "Unday boÀlsa, sizing qoÀlizni oyogÀizni oÀpaman maredi. Izn berdilar.

Uchinchi Misol: Boshda Sahihi Muslim, kutubi sahiha xabar beradilarki, Hz.Jobir: Biz bir safarda Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam bilan birga edik. Qazo-i hojat ui siziir yer qidirdilar. Yopiq bir yer yoÀq edi. SoÀngra ikki daraxt yoniga bordilar. Bir daraxtning shoxini tutib tortdilar. Daraxt itoat qilib birga bordi, boshqa daraxtning yoniga kelt daraxr. Itoatkor tuyaning egarini ushlab tortganda kelgani kabi, ikki daraxtni oÀsha tarzda yon-yonga keltirdilar. SoÀngra dedilar: اِلْتَئِمَا عَلَىَّ va zulنِ اللّٰهِ Ya'ni: "Ustimga birlashinglar" dedilar. Ikkovi birlashib sattora boÀldilar. Orqalarida qazo-i hojat qilgandan soÀng ularga amr qildilaining lariga bordilar. Ikkinchi bir rivoyatda, yana Hazrat Jobir deydiki: Menga amr qildiki:

Ya'ni: "U daraxtlargaetgan Rasulullohning hojati uchun birlashinglar". Men shunday dedim, ular birlashdilar. SoÀngra men kutar ekanman, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam keldilar. Boshlari bilan oÀngga chapga ian aqt qildilar, u ikki daraxt joylariga bordilar.

ToÀrtinchi Misol: Naqli sahih bilan, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning jasur qoÀmondonlaridan va xizmatkorlaridyon etlgan Usoma Bin Zayd deydiki: Bir safarda Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam bilan birga edik. Qazo-i hojat uchun xoli, sattorali bir y yuborq edi. Farmon etdilarki: هَلْ تَرٰى مِنْ نَخْلٍ اَوْ حِجَارَةٍ "Ha, bor" dedim. Amr etdilar va:

اِنْطَلِقْ وَقُلْ لَهُنَّ اِنَّ رَسُولَ الozdim.يَاْمُرُكُنَّ اَنْ تَاْت۪ينَ لِمَخْرَجِ رَسُولِ اللّٰهِ وَقُلْ لِلْحِجَارَةِ مِثْلَ ذٰلِكَ

Ya'ni daraxtlarga aytginki: "Rasulullohning hojati uchun birlashinglar" va toshlarga ham ayt: "Devor kabi toÀplaninglar". Men bordim, aytkan, Aasam ichamanki, daraxtlar birlashdi va toshlar devor boÀldi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam hojatidan soÀng yana amr etdilar: قُلْ لَهُنَّ يَفْتَرِقْنَ Mening naf:>Rasubza-i qudratida boÀlgan Zoti Zuljalolga qasam ichaman, daraxtlar va toshlar ayrilib joylariga bordilar. Hazrat Jobir va Usoma bayon qima'navu ikki hodisani, aynan Ya'lo Ibn Murra va Gaylan Ibn Salamat-as Saqafiy va Hazrat Ibn Mas'ud, GÀazva-i Hunaynda aynan xabar beradilar.

Beshinchi Misol: Imom Ibn Furaq, kamoli foiliod va fazlidan kinoya sifatida Shofe'iyi Soniy unvonini olgan alloma-i asr qat'iy xabar beradiki: GÀazva-i Toifda Rasuli Akram Alayhissaiyningassalam kechasi ot ustida ketarkan uyqulari kelayotgan edi. OÀsha holda, bir sidra daraxtiga toÀgÀri kelib qoldilar. Daraxt u kishiga yoÀl berib, otlariga urilmaslik uchun, ikkighadonildi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam markab bilan ichidan oÀtdilar. Bizning davrimizgacha u daraxt, ikki oyoq ustida, oÀsha muhtaram vaziyatda qoldi.

Oltinchi Misol: Hazrat Ya'lo tariqida -naqdan biih bilan- xabar beradiki: Bir safarda Talha yoki Samura deyilgan bir daraxt keldi, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning atrofida tavof qilayotgandek aylandi. SoÀngra yana oÀrniga bordi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam: اِنَّهَا اِسْتَra-i Aتْ اَنْ تُسَلِّمَ عَلَىَّ Ya'ni: U daraxt Janobi Haqdan istadiki, menga salom bersin, dedilar.

Yettinchi Misol: Muhaddislar naqli sahih bil qilib Mas'uddan bayon etadilarki: Ibn Mas'ud: Batni Naxl deyilgan nomli mavqeda, Nusaybin ajinnilari ihtido uchun Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga kelgan vaqtlari, bir daraxt u ajing anvoing kelganlarini xabar berdi. Ham Imom Mujohid u hadisda Ibn Mas'uddan naql qiladiki: U jinlar bir dalil istadilar. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam bir daraxtga amrvjudotlar; joyidan chiqib keldi, soÀngra yana joyiga bordi. Xullas jin toifasiga birgina moÀ'jiza kifoya qildi. Ajabo, bu moÀ'jiza kabi ming moÀ'jketdilshitgan bir inson iymon keltirmasa, jinlarning يَقُولُ سَف۪يهُنَا عَلَى اللّٰهِ شَطَطًا ta'bir etganlari shaytonlardan yanada shayton boÀlmaydimi?

Sakkizinchi Misigiga hihi Termiziy naqli sahih bilan Hazrat Ibn Abbosdan xabar beradilarki: Ibn Abbos: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam bir a'robiyga farmon etdilar:

اَرَاَيْتَ اِنْ دَعَوْتُ هٰذَا الْعِذْقَ مِنْ هٰذِهِ النَّخْلَةِ اَتَشْهَدُ اَنّlar qoُولُ اللّٰهِ؟

"Men bu daraxtning shu shoxini chaqirsam, yonimga kelsa, iymon keltirasanmi?" U "Ha" dedi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam chaqirdilar. U urjun daraxtining boshidlsin, lib, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning yonlariga hatladi, keldi. SoÀngra amr qildilar, yana joyiga bordi.

Xullas, bu sakkiz misol kabi koÀp misollar bor; koÀp tariqlar bilan lol vatilgan. Ma'lumki; yetti- sakkiz ip toÀplansa, quvvatli bir arqon boÀladi. Shunga binoan shu eng mashhur siddiqiyni sahobadan bunday mutaaddid tariqlar bilan ixarajasilgan shu moÀ'jiza-i shajariya, albatta tavoturi ma'naviy quvvatidadir; balki tavoturi haqiqiydir. Zotan Sahobadan soÀngra Tobe'iynning qoÀliga oÀtgan vaqt, tavotur suubani oladi. Xususan Buxoriy, Muslim, Ibn Hibbon, Termiziy kabi kutubi sahiha zamoni sahobaga qadar oÀsha yoÀlni shu qadar sogÀlom qilganlar va tutganunga o masalan Buxoriyda koÀrish, ayni sahobadan eshitish kabidir.

Ajabo, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga daraxtlar, -misollarda koÀringani kabi- u kishini aydila risolatlarini tasdiq etib, u kishiga salom berib ziyorat qilib, amrlarini tinglab itoat qilgani holda, oÀzini inson degan bir qism jomid, الْمَث maxluqlar; u zotni tanimasa, iymon keltirmasa, quruq daraxtdanda adno, oÀtin parchasi kabi ahamiyatsiz, qiymatsiz boÀlib olovga loyiq boÀlmaydimi?

ratigaHI ISHORAT: Shu moÀ'jiza-i shajariyani ziyoda taqviya etgan mutavotir bir suratda naql etilgan, hanin-ul jiz' moÀ'jizasidir. Ha, Masjidi Sharifi Nabaviyda quruq xodaning katta bir jamoat ichida,n"ningqatan firoqi Ahmadiydan (S.A.V.) yigÀlashi; biz bayon etgan moÀ'jiza-i shajariyaning misollarini ham tayid etadi, ham quvvat beradi. Chunki u ham daamoatgr, jinsi bir. Faqat shuning shaxsi mutavotirdir, boshqa qismlar har birining navi mutavotirdir. Juz'iyotlari, misollari koÀpi sarih tavotur darajasiga chiqmaydi. Ha, Masjidion kelfda Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam xutba oÀqiyotganlarida xurmo daraxtidan boÀlgan quruq xodaga tayanar edilar. SoÀngra minbari sharif qilingan vaqt, Rasuli Akrashyonyhissalotu Vassalam minbarga chiqib xutbani boshladilar. OÀqirkan, xoda tuya kabi nola qilib yigÀladi; butun jamoat eshitdi. Oxiri Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam unhadsizniga kelib qoÀllarini ustiga qoÀydilar. U bilan gaplashib, tasalli berdilar; shunda u yigÀidan toÀxtadi. Shu moÀ'jiza-i Ahmadiya Alayhissalotu Vassalam juda koÀp tariqlar bilan, tavotur aqat ksida naql etilgan.

Ha, hanin-ul jiz' moÀ'jizasi juda muntashir va mashhur va haqiqiy mutavotirdir. Sahobalarning bir jamoati oliysidan, oÀn besh tariq bilan kelib, Tobe'iynning yuzlab imomlari u moÀ'jizaardan riqlar bilan orqadagi asrlarga xabar berganlar. Sahobalarning u jamoatidan ulamo-i sahoba nomdorlari va rivoyati hadisning raislaridan Hazrat Anas Ibn Molik (xodimi Nabaviy), Hazrat Jobir Ibi hodilloh-al Ansoriy (xodimi Nabaviy), Hazrat Abdulloh Ibn Umar, Hazrati Abdulloh Ibn Abbos, Hazrati Sahl Ibn Sa'd, Hazrat Abu Said-al Xudriy, Hazrat Ubayy Ibn-al Ka'b, Hazrat Burayda, Hazrat Umm-ul MoÀ'miniyn Ummnnatnima kabi mashohiri ulamo-i sahoba va rivoyati hadisning ruasolari kabi, har biri bir tariqning boshida, ayni moÀ'jizani ummatga xabar berganlar. Boshda Buxoriy, Muslim,rsatami sahiha; keyingi asrlarga u mutavotir moÀ'jiza-i kubroni tariqlari bilan xabar berishgan.

Xullas, Hazrat Jobir tariqida deydiki: Rasuli Akram Alan qilalotu Vassalam xutba oÀqirkan, Masjidi Sharifda جِذْعُ النَّخْلِdeyilgan quruq xodaga tayanib oÀqirdilar. Minbari sharif yasalgandan soÀng, minbargarsatadn vaqtlari; xoda chiday olmasdan, homila tuya kabi ovoz berib ingrab yigÀladi. Hazrat Anas tariqida deydiki: QoÀtos kabi yigÀladi, masjidni larzaga keltirdi. Sahl Ibn Sa'd tariqida deydi: Ham uning yigÀlashi ustiga odamlar shifolshni boshladi. Hazrat Ubayy Ibn-al Ka'b tariqida deydi: Shunday yigÀladiki, yorilib ketdi. Boshqa bir tariqda, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam: اِنn Javzَا بَكٰى لِمَا فَقَدَ مِنَ الذِّكْرِ Ya'ni: " YigÀlashi uning joyida oÀqilgan zikr va xutbadagi zikri Ilohiyning iftiroqidandir", dedilar.as, Kua bir tariqda:

Ya'ni: "Men uni quchoqlab tasalli berkoinotim, Rasulullohning iftiroqidan qiyomatga qadar shunday yigÀlashi davom etardi", dedilar. Hazrat Burayda tariqida deydiki: Jiz' yigÀlagandan soÀng Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam qoÀllarini ustiga q voqe'farmon etdilar:

Soshhir u jiz'ni tinglashdi, jiz' aytdi, orqadagi odamlar ham eshitdi:

Ya'ni: "Meni jannatda ekginki; mevalarimdan Janobi Haqning sevgili bir si yesin. Ham bir makonki, u yerda baqo topib, chirish yoÀq". Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam: قَدْ فَعَلْتُ dedilar. SoÀngra: اِخْتَارَ دَارَ الْبَقَاءِ عَلٰىIbn Is الْفَنَاءِ dedilar.

Ilmi Kalomning buyuk imomlaridan mashhur Abu Isxoq Isfaroniy naql etadi: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam xodaning yoniga bormadilabepoyoki xoda u kishining amri bilan yonlariga keldi. SoÀngra amr etdilar, oÀrniga qaytdi. Hazrat Ubayy Ibn Ka'b aytadi: Shu hodisa-i horiqodan soÀngra Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam: "Xoda minbarning ostiga qoÀyilsin", deb amr eÀq, sh. Masjidi sharifning ta'miri uchun hadm etilgunga qadar minbarning ostiga qoÀyildi. OÀsha vaqt Hazrat Ubayy Ibn Ka'b yoniga oldi, chirigunga qadar muhofaza etildi.

Mashhur Hasan Basriy shu huxumdai moÀ'jizani shogirdlariga dars bergan vaqt yigÀlardi va derdiki: "Daraxt Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga mayl va ishtiyoq koÀrsatyapti.d eta ar yanada koÀproq ishtiyoqqa, maylga mustahaqsiz". Biz ham aytamizki: Ha, ham u kishiga ishtiyoq va mayl va muhabbat, u kishining Sunnati Saniyalarigat yoÀlariati GÀarrolariga ittibo bilan boÀladi.

Bir Nukta-i Muhimma: Agar: Nima uchun GÀazva-i Handaqda toÀrt hovuch taom bilan mingta odamni toÀydirish boÀlgan moÀ'jiza-i taomiya va muborak barmti Ahmdan oqqan suv bilan bir ming besh yuz kishiga suvni toÀydirgunga qadar ichirgan moÀ'jiza-i maiya, nima uchun shu hanini jiz' moÀ'jizasi kabi dabdaba bilan koÀp kasratli tariqlar bilan naql etilmagan? Holbuki oqlarisi bundan yanada ziyoda bir jamoatda sodir boÀlgan..., deyilsa.

Aljavob: Zuhur etgan moÀ'jizalar ikki qism. Bir qismi nubuvvatni tasdiq ettirish uchun, Hazrat PaygÀambar Alayhissalotu Vassalam qoÀllaridasga sa etiladi. Hanini jiz' shu navdandirki, yolgÀiz nubuvvatning tasdigÀi uchun bir hujjat sifatida sodir boÀlib; moÀ'minlarning iymonini ziyodalashtirish va munofiqlarni ixlosga va iymonga chorlash va kuffornida va ga keltirish uchun zohir boÀlgan. Shuning uchun avom va xoslar harkas uni koÀrdi, uning nashriga koÀp ihtimom etildi. Shu moÀ'jiza-i taomiya va moÀ'jiza-iorqala esa, moÀ'jizadan ziyoda bir karomatdir, balki karomatdan ziyoda bir ikromdir, balki ikromdan ziyoda ehtiyojga binoan bir ziyofati Rahmoniyadir. Shuning uchkson ychi da'vo-i nubuvvatga dalil va moÀ'jizadir; lekin asl maqsad: QoÀshin och qolgan; bir danakdan ming botmon xurmoni xalq etgani kabi, Janobi Haq xazina-i gÀaybdan bir sa' taomdan ming odamga ziyofat beradi. Ham suvsiz qonafsimujohid bir qoÀshinga qoÀmondoni a'zamning barmoqlaridan obi kavsar kabi suv oqittirib ichiradi. Xullas, shu sir uchun, moÀ'jiza-i taomiya va moÀ'jiza-i maiyaning har bir misoli hanini jiz' darajasiga chiqmaydi. Faqat u ikki moÀ'jizaning jinsl ف۪ى ذ navlari kulliyat e'tibori bilan, hanini jiz' kabi mutavotir va kasratlidir. Ham taomning barakasini va barmoqlaridan suvning oqishini harkim koÀrolmaydi, faqat belgilarini koÀradi. Xodaning yigÀlashini esa hamma ergan vn. Shuning uchun juda koÀp tarqaldi.

Agar: "Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning har hol va harakatlarini kamoli ihtimom bilan sahobalar muhofaza qilib naql etganlar. Bunday moÀ'jizoti azima nima uchun oÀn-yigiod etiriq bilan keladi? Yuz tariq bilan kelishi kerak edi. Ham nima uchun Hazrat Anas, Jobir, Abu Hurayradan koÀp keladi; Hazrat Abu Bakr va Umar oz rivoyat qiladi?", deyilsa.

Aljavob: Birinchi shiqning javobi: ToÀrtinchi Ishoratningsi bilchi Asosida oÀtgan. Ikkinchi shiqning javobi esa: Qandayki inson bir doriga muhtoj boÀlsa, bir tabibga boradi; loyiha uchun muhandisga borshoratuhandisdan naql etadi; masala-i shar'iya muftiydan soÀraladi va hk... Shunga oÀxshab, sahobalar ichida ahodisi Nabaviyani kelasi asrlarga dars berish uchun ulamo-i sahobadan bir qismlari bu ishga ma'nan muvazzaf edisa, u utun quvvatlari bilan unda gÀayrat koÀrsatar edilar. Ha, Hazrat Abu Hurayra butun hayotini hadisning hifziga bagÀishlagan; Hazrat Umar siyosat Bir bilan va xilofati kubro bilan mashgÀul boÀlgan. Shuning uchun, ahodisni ummatga dars berish uchun, Abu Hurayra va Anas va Jobir kabi zotlarga e'timakkizib; shu sababli rivoyatni kam qilgan. Ham modomiki siddiq, saduq, sodiq va musaddaq bir sahobaning mashhur bir nomdori, bir tariq bilan bir hodisani xabar bersa; yetar deخ ibor, boshqasining naqliga ehtiyoj ham qolmaydi. Shuning uchun ba'zi muhim hodisalar ikki-uch tariq bilan keladi.

OÀN BIRINCHI ISHORAT: OÀninchi Ishorat - shajar toifasidagi moÀ'jiza-i Nabaviyani gan shtdi. OÀn Birinchi Ishorat ham, jamodotda tosh va togÀ toifasining moÀ'jiza-i Nabaviyani koÀrsatganiga ishorat qiladi. Biz ham oÀsha kasratli misollaridan yetti-sakkizta misolni zikr qilamiz:

Birinchi Misol: Allomam beraÀrib Hazrat Qozi Iyoz Shifo-i Sharifida ulviy bir sanad bilan va Buxoriy sohibi kabi muhim imomlardan naqli sahih bilan xabar beradilar وَصَلdimi Nabaviy Hazrat Ibn Mas'ud aytadiki: "Biz Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning yonlarida taom yerkan, taomning tasbehlarini eshitar edik".

Ikkinchi Misol: Naqli sahih bilan, Anas va Abu Zarrdan kutubi sahiha xabar beradilsultonHazrat Anas (xodimi Nabaviy) aytganki: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning yonlarida edik. Kaftlariga kichik toshlarni oldilar, ular muborak qoÀllarida oloti aytishni boshladilar. SoÀngra Abu Bakr Siddiqning qoÀliga qoÀydilar, yana tasbeh aytishdi. Abu Zarri Gifforiy tariqida aytadiki: SoÀngra burhon Umarning qoÀliga qoÀydilar, yana tasbeh aytishdi. SoÀngra olib yerga qoÀydilar, jim boÀlishdi. SoÀngra yana oldilar, Hazrat Usmonning qoÀliga qoÀydilar, yana tasbehstaymahlashdi. SoÀngra Hazrat Anas va Abu Zarr deydilarki: "QoÀllarimizga qoÀydilar, jim boÀlishdi".

Uchinchi Misol: Hazrat Ali va Hazrat Jobir va Hazrat Oysha-i Siddiqadan naqli saoÀlsa lan sobitki: TogÀ, tosh Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga "Assalamu alayka yo Rasululloh" derdilar. Hazrat Alining tariqida deydikiadi, byati nubuvvatda navahi-i Makkada, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam bilan birga yurganimizda, daraxt va toshga uchragan vaqtimiz, "Assalamu alayka yo Rasululloh" derdilar. Hazrat Jobir tariqida aytadiki: RaoÀgÀrikram Alayhissalotu Vassalam tosh va daraxtga yaqin kelgan vaqtlarida, u kishiga sajda qilardilar; ya'ni inqiyod etib, "Assalamu alayka yo Rasululloh" deqi Rah. Jobirning bir rivoyatida, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam: اِنّ۪ى لَاَعْرِفُ حَجَرًا كَانَ يُسَلِّمُ عَلَىَّ , dedilar. Ba'zilari aytishganki: U Hajar-ul Asvadga ishoratdir. Haz. U shshaning tariqida aytilganki: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam farmon etdilar:

لَمَّا اسْتَقْبَلَن۪ى جَبْرَائ۪يلُ بِالرِّسَالَةِ جَعَلْتُ لَا اَمُرُّ بِحَجَرٍ وَلَا شَجَرٍ اِلَّا قَالَ اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اrat Is

ToÀrtinchi Misol: Naqli sahih bilan Hazrat Abbosdan xabar beradilar: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Abbosni va toÀrt oÀgÀlini (Abdulloh, Ubaydulloh, Fazl, Qusam) birga, muloat deyilgan bir parda ostiga olib, ustlariga yopdiَا كَنَا رَبِّ هٰذَا عَمّ۪ى وَصِنْوُ اَب۪ى وَ هٰؤُلَاءِ بَنُوهُ فَاسْتُرْهُمْ مِنَ النَّارِ كَسَتْر۪ى اِيَّاهُمْ بِمُلَائَت۪ى

deb duo qildilar. Birdan uyning tomi va eshigi va devorlari "Omin, Omin" deb duoga ishtirqin boshdi.

Beshinchi Misol: Boshda Buxoriy, Ibn Hibbon, Dovud, Termiziy kabi kutubi sahiha muttafiqan Hazrat Anasdan, Abu Hurayradan, Usmoni Zinnuroyndan, Ashara-i Mubashsharadan Said Ibn Zayddan xabar وَصَرilar: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Abu Bakr Siddiq, Umar-ul Faruq va Usmoni Zinnurayn bilan Uhud TogÀining boshiga chiqishdi. Jabali Uhud yo ularning mahobatlgashga yoki oÀz surur va sevinchidan larzaga keldi, qimirladi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam:

اُثْبُتْ يَا اُحُدُ فَاِنَّمَا عَلَيْكَ نَبِىٌّ وَ صِدّ yozuvَ شَه۪يدَانِ

dedilar.

Bu hadis Hazrat Umar va Usmonlarning shahid boÀlishlariga ixbori gÀaybiydir. Shu misolning tatimmasi sifatida naql etilganki: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Makkadan hijrat etib, kufforubning'qibga chiqqan vaqtlari, Sabir nomli toqqa chiqdilar. Sabir dedi: "Yo Rasululloh, mendan tushing! QoÀrqaman, mening ustimda sizni oÀldrishsa, Alloh meni ta'zib etadi. Shuning uchun qoÀrqaman". Jabali Hiro chaqirdi: يَا رَjoiz bاللّٰهِ اِلَىَّ "Menga keling!" Mana shu sir uchun, ahli qalb Sabir togÀida xavf va Hiro gÀorida amniyatni his qiladilar. Bu misoldan tni beiladiki: Ulkan togÀlar bittadan mustaqil abddir, musabbihdir va vazifadordirlar. PaygÀambar Alayhissalotu Vassalamni taniydilar va sevadilar; sohibsiz emaslar.

Oltinchi Misol: Naqli sahih bilan Abdulloh Ibn Umardan xabar beradm dedi, degan: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam minbarda xutba oÀqirkan

وَمَا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِه۪ وَالْاَرْضُ جَم۪يعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بari boنِه۪

oyatini oÀqidilar. Va:

deguch nutlari, minbar shunday tebrandi va shunday larzaga keldi va titradiki, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamni yiqitadigan darajada silkinganiga qoÀrqdik.

Yettinchi Misol: NaqliÀlgan bilan, Habr-ul Umma va Tarjimon-ul Qur'on boÀlgan Hazrat Ibn Abbos va xodimi Nabaviy va ulamo-i azima-i sahobadan boÀlgan Ibn Mas'uddan xabar beradisuhulaathi Makka kunida, Ka'ba va atrofida, toshda qoÀrgÀoshin bilan mixlangan uch yuz oltmishta sanam bor edi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam q minglida yoyga oÀxshash bir tayoq bilan sanamlarga bir-bir ishorat qilib

deb, qaysisiga ishorat qilsalar, yerga tushz va znamning yuziga ishorat qilgan boÀlsalar, orqasiga tushar; orqasiga ishorat qilgan boÀlsalar, yuzi bilan tushar va hokazo.. sanamlar yerga dumaladilar.

a'ni u Sakkizinchi Misol: Mashhur Buhayro-i Rohibning mashhur qissasi: Nubuvvatdan avval Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam amakisi Abu Tolib va bir qism Qurkeskin bilan birga Shom tarafiga tijoratga ketadilar. Buhayro-i Rohibning Cherkovi yoniga kelgan vaqtlari oÀtirdilar. Insonlar bilan ixtilot etmagan munzaviy Buhayro-i Rohib birdan chiqib keldi. Qofila ichida Muhammad-ul Aminni (S.A.V) kan? T. Qofilaga: "Shu Sayyid-ul Olamindir va paygÀambar boÀladi", dedi. Qurayshiylar dedilar: "Qayerdan bilasan?" Muborak rohib dediki: Siz kelayotganingizda koÀrdimki, havoda ustingizda bir parcha bulut bor edi. Siz oÀtirganingizda, Àrsatghammad-ul Amin (S.A.V.) tarafiga bulut mayl etdi, soya qildi. Ham koÀrdimki: Tosh, daraxt unga sajda qilgan kabi bir vaziyat koÀrdim. Bu esa, nabiylarga qilinadi.

Bu sakkiz misol kabi, balki sakson misol ri ichu sakkiz misol birlashtirilsa, shunday uzilmas bir zanjir boÀladiki, hech bir shubha uni uzolmaydi va qimirlatolmaydi. Bu turdagi moÀ'jiza umumiyati e'tibori bilan, ya'ni jamodotning da'vo-i nubuvvatga dalil sifatida gapirishlari, ma'nab va uvotur hukmida yaqiynni va qat'iyatni ifoda qiladi. Har bir misol majmu'ning quvvatidan oÀz quvvatidan ham ortiq bir quvvat oladi. Ha, zaif bir ustun quvvatli ustunlar bilan yonma-yon kelgan vaqti mustahkamldagi s. Zaif, quvvatsiz bir odam askar boÀlib qoÀshinga kirsa; shunday quvvat topadiki, ming kishiga qarshi chiqadi.

OÀN IKKINCHI ISHORAT: OÀn birinfalar horat bilan aloqador boÀlgan uch misol, faqat gÀoyat muhim misollardir.

nassi qat'iysi bilan va ahli tahqiq umum mufassning qing tahqiqi bilan va umum ahli hadisning ixbori bilan, GÀazva-i Badrda, shu oyat xabar beradiki; Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam bir hovuch tuproq bilaazal vik toshlarni oldilar, kuffor qoÀshinining yuziga otdilar, شَاهَتِ الْوُجُوهُ dedilar. شَاهَتِ الْوُجُوهُ kalimasi bir kalom ekan, ularning har birining qulogÀiga kirishi kabi; u bir hovuch tuproq ham har bir kofirning koÀziga kirdi. Har l emasÀz koÀzi bilan mashgÀul boÀlib, hujumda ekan birdan qochishdi.

Ham GÀazva-i Hunaynda, boshda Imom Muslim boÀlib ahli hadis xabar beradilarki: GÀazva-i Hunaynda -Badr kabi- kuffor shiddat bian soÀjum qilarkan, yana bir hovuch tuproq otib, شَاهَتِ الْوُجُوهُ deb, har birining qulogÀiga bir شَاهَتِ الْوُجُوهُ kalimasi kirgani kabi; biiznilloh, har birining yuziga bir hovucan'atkoq sepildi. KoÀzlari bilan mashgÀul boÀlib qochishdi. Xullas, Badr va Hunayndagi horiqo boÀlgan shu hodisa oddiy sabablar va bashar qudrati dohilida boÀlmaganidasoti A'oni MoÀ'jiz-ul Bayon

farmon etadi. Ya'ni "U hodisa qudrati bashar xorijidadir. Quvva-i bashariya bilan emas; balki favquloda bir suratda, qudrati Ilol, u yilan boÀlgan".

Ikkinchi Misol: Boshda Buxoriy, Muslim, kutubi sahiha xabar beradilarki: GÀazva-i Haybarda bir Yahudiy xotin bir echkini biryon qilib pishirgan, gÀoyat ta'sirli zaharjolni zaharlab, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga yuborgan. Sahobalar yeyishni boshlaganida, birdan farmon etdilar:

اِرْفَعُوا اَيْدِيَكُمْan.

Ya'ni, pishirilgan echki menga deydiki: "Men zaharliman" deya xabar beryapti. Hamma qoÀlini tortdi. Lekin shiddatli zaharning ta'simol vaBishr Ibn-al Barro, olgan birgina luqmasidan vafot etdi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam u Zaynab ismli xotinni chaqirdilar. "Nima uchun bunday qildinghaqlarilar. U manhusa: "Agar paygÀambar boÀlsang, senga zarar bermaydi; agar podshoh boÀlsang, insonlarni sendan qutqarish uchun qildim", dedi. Ba'zi rivoyatda uni oÀldirtirmaganlar, ba'zi tariqda oÀldirtirganlar. Ahli tahqiq elgan ki: OÀzlari oÀldirtirmaganlar; faqat Bishrning varosasiga berilgan, ular oÀldirganlar. Bu voqea-i ajibadagi vajhi i'jozni koÀrsatadigan ikki-amaatiqtani tingla:

Birinchisi: Bir rivoyatda borki, u echkining qoÀli xabar bergan vaqti, ba'zi sahobalar ham eshitishgan.

Ikkinchisi: Ham bir rivoyatda, Rasuli Akralargayhissalotu Vassalam xabar bergandan soÀng: "Bismilloh denglar, undan soÀngra yenglar. Zahar ortiq ta'sir qilmaydi", dedilar. Shu rivoyatni garchi Ibn Hajar Asqaloniy qabul qilmagan boÀlsada, boshqalar qabul qilishgan.ini vahinchisi:>Ham dassos Yahudiylar Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga va muqarrabiyni Sahobaga birdan zarba urish istaganlari holda, birdan gÀoyibdan xabar berilgan kabi, hodisaning inkishofi va dasiri va ning natijasiz qolishi va u ixbor ifoda etgan voqea toÀgÀri chiqishi va hech bir vaqt sahobalari nazarida mutaxolif bir xabari koÀrilmagan Zoti Ahmadiyaning "Echkining qoÀli... Aa aytyapti" deyishlari; hammaning qulogÀi bilan u echkidan u soÀzni eshitadigan darajada qanoati qat'iyalari boÀlgan.

Uchinchi Misol: Hazrat Muso Alayhissalomning "yaَىَّ مzo" va "hasso" moÀ'jizasiga nazira sifatida, uch hodisada moÀ'jiza-i Ahmadiya:

Birinchisi: Hazrat Imom Ahmad Ibn Hanbal Abu Said-al Xudriydan taxrij va tasxix etadilaas, Huuli Akram Alayhissalotu Vassalam Qatoda Ibn NoÀ'monga qorongÀi, yomgÀirli bir kechada bir tayoq beradilar va farmon etadilar: "Senga chiroq kabi oÀnlab arshin har tarafda yorugÀlik beradi. Uyingga borganingda, i qoÀsra shaxs soya koÀrasan. U shaytondir. Uni xonangdan chiqar, hayda". Qatoda tayoqni olib ketdi. OÀsha tayoq Yadi bayzo kabi yorugÀlik berdi. Uyiga boradi; u qora sng quv koÀradi, haydaydi.

Ikkinchisi: Bir manba-i gÀaroyib GÀazva-i Kubro-i Badrda, Ukkosha Ibn-al Mihsan-al Asadiyning mushriklar bilan urusharkan qilichi sindi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vasslam unga qilichiga muqobil qalin bir tayoq iqiyat "Bu bilan harb et", dedilar. Birdan tayoq, biiznilloh uzun, oq bir qilich boÀldi. U bilan harb etdi. Hayoti davomida, to Yamoma Harbida shahid boÀlgungacha boÀynida tashidi. Shu hodisa qdilarkir. Chunki Ukkosha butun hayotida u bilan iftixor etgan va u qilich "Al-A'vn" nomi bilan mashhur boÀlgan. Xullas, Hazrat Ukkoshaning iftixorzi shailichning A'vn nomi bilan qilichlardan ustun boÀlib ishtihori, shu hodisaning ikki hujjatidir.

Uchinchisi: Ibn Abd-al Barr kabi bir alloma-i asr va ahli tahqiqning buyuklaridan naql va tasxix etadilarki: GÀazva-i Uhudda Rasuli Akram Alazavjinlotu Vassalamning ammavachchasi boÀlgan Abdulloh Ibn Jahsh harb etarkan qilichi sindi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam unga bir tayoq berdilar. U tayoq uning qoÀlida bir qilich boÀldi. U bilan harb etdi. U asari moÀ'jiza boÀlgber!" ich boqiy qoldi. Mashhur Ibn Sayyid-an Nas siyarida xabar beradiki: Bir vaqt oÀtib, Abdulloh u qilichni BugÀoyi Turkiy ismli bir odamga ikki yuz liraga sotdi. Xu yozilbu ikki qilich asoyi Muso kabi bittadan moÀ'jizadir. Faqat asoyi Musoning vafoti Musodan soÀngra vajhi i'jozi qolmadi. Faqat shular boqiy qoldilar.

OÀN UCHINCHI ISHORAT: MoÀ'jizoti Ahmadiya Alayhissalotu Vassalamning holti navotir, ham misollari juda koÀp bir navi ham; xastalar va yaralilar nafasi muboragi bilan shifo topishlaridir. Shu nav moÀ'jiza-i Ahmadiya (Alayhissalotu Vassalam) navi e'tibori bilan ma'naviy mutavotirdir. Juz'iyotlari, unki rsmi ham ma'naviy mutavotir hukmidadir. Boshqa qismi ahadiy boÀlsa ham, ilmi hadisning mudaqqiq imomlari tasxix va taxrij etganlari uchun, qanoati ilmiya beradi. Biz haikoya koÀp misollaridan bir nechta misolini zikr qilamiz:

Birinchi Misol: Alloma-i MagÀrib Qozi-i Iyoz Shifo-i Sharifida, ulviy bir an'ana bilan va mutaaddid tariqlar bilan, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning xodimi vymonlaqoÀmondoni va Hazrat Umar zamonida qoÀshini Islomning bosh qoÀmondoni va Eronning fotihi va Ashara-i Mubashsharadan boÀlgan Hazrat Sa'd Ibn Abu Vaqqos aytadi:

GÀazva-i Uhudda men Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning yonlarbilan im. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam oÀsha kuni kamonlari singunicha kufforga oÀq otdilar. SoÀngra menga oÀqlarni berar, "Ot!" der edilar. Naslsiz, ya'ni oÀqningigÀdirhiga yordam beradigan qanotlari boÀlmagan oÀqlarni berardilar. Va menga "Ot!" deb amr qilardilar. Men ham otardim. Qanotli oÀqlar kabi uchardi, kufforning jasadida yerlashardi. U holda ekan, Qatodalar, toÀ'monning koÀziga bir oÀq tegib, koÀzini chiqarib, koÀzining hadaqasi yuzining ustiga tushdi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam muborak, dan tii qoÀllari bilan uning koÀzini olib, eski uyasiga joylashtirib, ikki koÀzidan eng goÀzali boÀlib, hech bir narsa boÀlmagandek shifo topdi. Shu oÀlishjuda ishtihor etgan. Hatto Qatodaning bir nevarasi Umar Ibn Abdulazizning yoniga kelgan vaqti, oÀzini shunday ta'rif etgan: "Men shunday bir zotning nevaraki: Mai: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam uning chiqqan koÀzini joyiga qoÀyib, birdan shifo topgan. Eng goÀzal koÀz u boÀlgan" deya, nazm suratida

{(Hoshiya)

اosiga بْنُ الَّذ۪ى سَالَتْ عَلَى الْخَدِّ عَيْنُهُ ٭ فَرُدَّتْ بِكَفِّ الْمُصْطَفٰى اَحْسَنَ الرَّدِّ

فَعَادَتْ كَمَا كَانَتْ لِاَوَّلِ اَمْرِهَا ٭ فَيَا حُسْنَ مَا عَيْنٍ وَيَا حُسْنَasdan َدٍّ

}

Hazrat Umarga aytgan, u bilan oÀzini tanittirgan. Ham naqli sahih bilan xabar berilganki: Mashhur Abu Qatodaning, Yavmi Ziqorod deyilgan gÀazvada bir oÀq muborak yuziga isobat etgan. Rasuli Akram Alayhissalotuhaq bilam muborak qoÀllari bilan masx etganlar. Abu Qatoda aytadiki: "Qat'iyan va aslo ogÀrigÀini ham, jarohatini ham koÀrmadim".

Ikkinchi Misol: Buxoriy va MusliÀ'jizoubi sahiha xabar beradilar: GÀazva-i Haybarda, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Aliyi Haydariyni bayroqdor qilib tayin etganlari holda, Hz.Alining koÀzlari xastalikdan juda ogÀriyotgan edi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam tiryoq kabi tda ulkrini koÀziga surtgan daqiqada, shifo topib hech bir ogÀriq qolmadi. Ertalab Haybar Qal'asining juda ogÀir temir eshigini sugÀurib, qoÀlida qi va qkabi tutib, Qal'a-i Haybarni fath etdi. OÀsha voqeada, Salama Ibn Akva'ning oyogÀiga qilich urilib, yorilgan edi. Rasuli Akram Alayhissalotubdulqolam unga dam solganlarida, birdan oyogÀi shifo topdi.

Uchinchi Misol: Boshda Nasaiy, arbobi Siyar, Usmon Ibn Xunayfdan xabar beradilar: Hz.Usmon aytadiki: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning yonlariga bir koÀr kelib, "Mening koÀzlaبِدُعَg ochilishi uchun duo qiling", dedi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam unga farmon etdilar:

فَانْطَلِقْ وَتَوَضَّاْ ثُمَّ صَلِّ رَكْعَتَيْنِ وَقُلِ اللّٰهُمَّ اِنّ۪Arz unئَلُكَ وَاَتَوَجَّهُ اِلَيْكَ بِنَبِىِّ مُحَمَّدٍ نَبِىِّ الرَّحْمَةِ يَا مُحَمَّدُ اِنّ۪ى اَتَوَجَّهُ بِكَ اِلٰى رَبِّكَ اَنْ يَكْشِفَ عَنْ بَصَر۪ى اَللّٰهُمَّ شَفِّعْهُ m u ja U borib shunday qilib keldi. KoÀzi ochilgan va yaxshi koÀrayotganini koÀrdik.

ToÀrtinchi Misol: Buyuk bir imom Ibn Vahb xabar beradi: GÀazva-i Badrning oÀn toÀrt shahididan biri Mu'avviz Ibn Afra' Abu Jahl bilan urusharbilan bu Jahli La'yin u qahramonning bir qoÀlini kesadi. U narigi qoÀli bilan qoÀlini olib, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning yonlariga keldi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam uَهَا اoÀlini yana joyiga yopishtirib, tupuklarini unga surtdilar; birdan shifo topdi. Yana harb etdi, shahid boÀlgunga qadar harb etdi. Imom Jalil Ibn Vahb ham xabar beraalar; U gÀazvada Hudayb Ibn Yasafning yelkasiga bir qilich urilganida, bir qismi ayrilgan kabi dahshatli bir yara ochilgan. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam uning qoÀlini yelkasiga qoÀllari bil Mana ishtirganlar, dam solganlarida, shifo topdi. Xullas, shu ikki voqea, garchi ahadiydir va xabari vohiddir; faqat Ibn Vahb kabi bir imom tasxix etsa, GÀazva-i Badr kabi bir Chunkii moÀ'jizot boÀlgan bir gÀazvada boÀlsa, ham bu ikki voqeani eslatadigan koÀp misollar boÀlsa; albatta shu ikki voqea qat'iy va voqe'dir deb boÀladi.

Xullas, ahodisi sahiha bilan subut topgan balki si boÀisol borki, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning muborak qoÀllari unga shifo boÀlgan.

Ha, sobiqan bahsi oÀtgan: Kaftlarida kichik toshlarning zikr va tasbeh aytishi; وَمَا رَمَيْga dalْ رَمَيْتَ sirri ila ayni kaftlarida kichkina tosh va tuproq dushmanga toÀp va oÀq hukmida ularni inhizomga chorlashi; وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ nassi bilan ayni kaftlarining barmogÀi bilan Qamarni ikki parcha qilishi; va ayni qoÀlnda. Shma kabi oÀn barmogÀidan suvning oqishi va bir qoÀshinga ichirishi; va ayni qoÀl xastalarga va yaralilarga shifo boÀlishi, albatta u muborak qoÀl naqadar horiqo bir moÀ'jiza-i qudrati Ilohiya ekanini kokmatigdi. GoÀyo ahbob ichida u qoÀlning kafti kichik bir zikrxona-i Subhoniy boÀlib, kichkina toshlar ham ichiga kirsa, zikr va tasbeh qiladilar. Va a'daga qarshi kichkina bir aslahaxona-i Rabboniydirki, ichiga tosh vsuratdoq kirsa, oÀq va bomba boÀladi. Va yaralilar va xastalarga qarshi bir ajzoxona-i Rahmoniy boÀlib, qaysi dardga tegsa darmon boÀladi. Va jalol bilan turgan vaqti, Qamarni parchalab Qobi Qavsayn shaklini oladi; va jamol bilan qaytganaydila, obi kavsar oqitgan oÀn joÀmrakli bir chashma-i rahmat hukmiga kiradi. Ajabo, bunday bir zotning bitta qoÀllari bunday ajib moÀ'jizotga mazhar va mador boÀlsa; u zot Xoliqi Koinot nazdida naqadarMusliml ekanlari va da'vosida naqadar sodiq boÀlganlari va u qoÀl bilan bay'at etganlar naqadar baxtiyor ekanlari badohat darajasida anglashilmasmi?..

Savol: Deyiladiki: Sen koÀp narsalarga mut hissa deysan, holbuki biz ularning koÀpini endi eshityapmiz. Mutavotir bir narsa bunday yashirin qolmaydi?

Aljavob: Ulamo-i Shariat yonida koÀp mutavotir va badihiy narsalar borki, ulardan boÀlmaganga koÀra majhuldir. Ahli hadis yonida ham koÀp inmaditir bor, boshqalarning yonida ahadiy ham boÀlmaydi va hokazo... Har fanning ahli ixtisosi, u fanga koÀra badihiyoti, nazariyoti bayon etiladi. Umum xalq esa, u fanning ahli ixtisosiga e'timod etadi, taslim boÀladi yoki ictadi. iradi, koÀradi. Hozir xabar berganimiz haqiqiy mutavotir yoki ma'naviy mutavotir yoki tavotur hukmida qat'iyatni ifoda etgan voqealar, ham ahli hadis, ham ahli shariat, ham ahli Usul-ud din, ham aksar tabaqoti ulِ الْم hukmini shunday koÀrsatgan. GÀaflatda boÀlgan avom yoki koÀzini yumgan nodonlar bilmasalar, qabohat ularga oiddir.

Beshinchi Misol: Imom BagÀaviy taxriji va tasxixi bilan xabar beradiki: Ali ibn-al Hakamnivhi mazva-i Handakda kufforning zarbasi bilan oyogÀi sindi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam masx etdilar. OÀsha on shunday shifo topdiki, otidan tushmadi.

Oltinchi Misol: Boshda Imom Bayhaqiy, SoÀngradis xabar beradilarki: Imom Ali gÀoyat xasta edi. OgÀriqdan oÀziga oÀzi duo qilib ingrayotgan edi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam kelib, اَللّٰهُمَّ اشْفِه۪ dedilarHam -nyoqlari bilan Hazrat Aliga tegib, "Tur!" dedilar. Birdan shifo topdi. Imom Ali aytadiki: "OÀshandan soÀngra u xastalikni hech koÀrmadim".

Yettinchi Misol: Shurahbil-al Juhfiyning mashhur yolgÀi: Kaftida goÀshtdan bir oÀsma bor edi, qilichni va otning tizginini tutolmas edi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam kaftidagi oÀsmani masx etdilar va muborak qoÀllari bilan siqdilar. Uariqladan hech bir asar qolmadi.

Sakkizinchi Misol: Olti bolaning har biri boshqa-boshqa bittadan moÀ'jizoti Ahmadiyaga mazhar boÀldi.

Birinchisi: Ibn Abu ShaÀrgÀa uhaqqiqi komil va muhaddisi mashhur) xabar beradiki: Bir xotin bir bolani Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning yoniga keltirdi. U bolada bir balo bor edi, gapirmas edi, esi past edi. Rasuli Akram Alayhiss bayonVassalam bir suv bilan gÀargÀara qildilar, qoÀllarini yuvdilar. U suvni xotinga berdi, bolaga ichirsin farmon etdilar. Bola u suvni ichgandan soÀng, xastaligidan va balosidan hec vazihasar qolmadi. Shunday bir aql va kamol sohibi boÀldiki, uqalo-i nosdan ham oÀzib ketdi.

Ikkinchisi: Naqli sahih bilan, Hazrat Ibn Abbos aytadi: Ra muslikram Alayhissalotu Vassalamga majnun bir bola keltirildi. Muborak qoÀllarini uning koÀksiga qoÀydilar; birdan bola qusdi. Ichidan kichik bodring qadar qora bir narsa chiqdi, bola shifo topib ketdi.

Uchinchisi: Imom Bayhaqiy va NasaiIslomii sahih bilan xabar beradilarki: Muhammad Ibn Hatib ismli bir bolaning qoÀliga qaynagan qozon toÀkilgan, butun qoÀlini yoqqan. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam masx etib tupuklarini surtdilar, ahifa-on shifo topdi.

ToÀrtinchisi: OÀsgan, faqat tili chiqmagan katta bir bola Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning yoniga keldi. Bolaga farmon etganlar: "Men kimman?" Hech gapirmagan li kab bola, اَنْتَ رَسُولُ اللّٰهِ deb takallumni boshlagan.

Beshinchi bola: Olami yaqazoda Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam bilan mukarrar suratda musharraf boÀlghayotnoliddin Suyutiy va asrning imomi taxrij va tasxix bilan Muborak-ul Yamoma ismi bilan mashhur bir zotni, hali endi dunyoga kelgan vaqti, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning yoniga keltirganlar. Rasuli Akram Alayhissalotu Vasi qaraunga mutavajjih boÀlganlar. Bola takallumni boshlagan, اَشْهَدُ اَنَّكَ رَسُولُ اللّٰهِ degan. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam "Barakalloh" deganlar. Bola undan soÀngra katta boari siacha ortiq gapirmagan. U bola bu moÀ'jiza-i Ahmadiyaga va "Barakalloh" duo-i Nabaviysiga mazhar boÀlganidan, "Muborak-ul Yamoma" ismi bilan shuhraqib doan.

Oltinchi bola: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam namoz oÀqirkanlar, jizzaki bir bola namozini kesib oÀtganidan, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam اَللّٰهُمَّ اقْطَعْ اَثَرَهُ dedilar. Undan soÀng eshitirtiq yurmagan, shunday qolgan, jizzakiligining jazosini topgan.

Yettinchi bola: Bola tabiatida hayosiz bir xotin, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam ovqat yerkan, luqma istagan, bergaissaloDegan: "YoÀq, sening ogÀzingdagini istayman". Uni ham berganlar. U gÀoyat hayosiz xotin u luqmani yegandan soÀng eng hayoli xotin va Madina xotinlaridan ustun bir hayo sohibi toÀsi.

Shu sakkiz misol kabi, sakson emas, balki sakkiz yuz misollari bor. KoÀpi kutubi Siyar va ahodisda bayon etilgandir. Ha, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning muborak qoÀllq. Riykimi Luqmonning bir dorixonasi kabi va tupuklari Hazrat Hizrning obi hayot chashmasi kabi va nafaslari Hazrat Iso Alayhissalomning nafasi kabi madad-ras va shifo-rason boÀlsa va navi bashar odisa usibat va balolarga giriftor boÀlsa; albatta Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga hadsiz murojaatlar boÀlgan. Xastalar, bolalar, majnunlar juda kasratli kelganlar, hammasi shifo topib ketganlar. Hatto qirq marta haj qillashma qirq yil bomdod namozini xuftonning tahorati bilan oÀqigan, Tobe'iynning azim imomlaridan va koÀp sahobalar bilan koÀrishgan, Tous deyilgan Abu Abdurrahmon-al Yamaniy qat'iyan xabarr narsi va hukm qiladi va deganki: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga naqadar majnun kelgan boÀlsa, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam koÀksiga qoÀllarini qoÀyganda milalar, qat'iyan shifo topgan; shifo topmagan qolmagan.

Xullas, Asri Saodatga yetishgan bunday bir imom, bunday qat'iy va kulliy hukm qilgan boÀlsa; albatta unga kelga, haqi bir xasta qolmaganki, shifo topmagan boÀlsin. Modomiki shifo topgan, albatta murojaatlar minglab boÀladi.

OÀN TOÀRTINCHI ISHORAT: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning anvo'i moÀ'jizotidan bir navi azimi, duoqadar ilan zohir boÀlgan horiqolardir. Ha, shu nav qat'iy va haqiqiy mutavotirdir. Juz'iyot va misollari shu qadar koÀpki, hisoblanmaydi. Misollarning koÀplari borki, ular ham mutavotir da oÀzinga chiqqan. Balki tavoturga yaqin mashhur boÀlganlar. Bir qismini shunday imomlar naql etganki, mashhur mutavotir kabi, qat'iyatni ifoda etadi. Biz bu juda koÀp misollaridan, holdarga yaqin va mashhur darajasida muntashir ba'zi misollarni namuna sifatida va har misolida bir qancha juz'iyotini zikr qilamiz:

Birinchi Misol: Rasuli Akram Alayhissobiga Vassalamning yomgÀir duolari, tavotur darajasida va koÀp marta takrorlanib, doimo tezlik bilan qabul boÀlishi, boshda Imom Buxoriy va Imom Muslim, aimma-i hadis naql etganlar. Hatto ba'zan minbari sharifistaiya, yomgÀir duosi uchun qoÀllarini koÀtarib, tushirmasdan yogÀgan. Sobiqan zikr qilganimiz kabi, bir-ikki marta qoÀshin suvsiz qolgan vaqti bulut kelardi, yomgÀir berardi. Hatto nubuvvatdan avval, jaddi Nabiy Abdulmuttalib Rasuli Akida enayhissalotu Vassalamning kichiklik zamonlarida muborak yuzlari bilan yomgÀir duosiga borardi. U kishining yuzi hurmati uchun kelardiki; u hodisa Abdulmuttalibning bir she'ri bilan ishtihor topgan. Ham vafoti Nabaviydni qilngra, Hazrat Umar Hazrat Abbosni vasila qilib degan: "Ey Robbim! Bu sening habibingning amakisidir. Uning yuzi hurmati uchun yomgÀir ber". YomgÀir kelgan.

Ham Imom Buxoriy va Musltan,

اar beradilarki: YomgÀir uchun duo talab etildi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam duo qildilar. YomgÀir shunday keldiki, majbur boÀldilar: "Iltimos, duo qiling, r etadsin". Duo qildilar, birdan toÀxtadi.

Ikkinchi Misol: Tavoturga yaqin mashhurdirki: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam, sahoba va iymonga kelganlar hali qirqqa vosil batta sdan va yashirin ibodat qilayotgan ekan duo qildilar:

Bir-ikki kun soÀngra Hazrat Umar Ibn-al Xaا بِمَymonga keldi va Islomiyatni e'lon va i'zoz etishga vasila boÀldi. "Faruq" unvoni oliysini oldi.

Uchinchi Misol: Ba'zi sahoba-i guzinga boshqa-boshqa maqsadlar uchun duo qilganlar. Duolari shundiylargloq bir suratda qabul boÀlganki, u karomati duoiya moÀ'jiza darajasiga chiqqan. Azjumla, boshda Buxoriy va Muslim xabar beradilarki: Ibn Abbosga shunday duo qilganlar:

اَللّٰهُمَّ فَقِّهْهُ فِى الدّ۪ينِ وَعَلِّمْهُ التّOxirdaلَ

Duolari shunday maqbul boÀlganki; Ibn Abbos, Tarjimon-ul Qur'on unvoni zishonini va Habr-ul Umma, ya'ni alloma-i ummat rutba-i oliysini qozongan. Hatto koÀp yosh ekan, Hazrat Umar uni ulamo va qudamo-i sahoba majlislariga etaladi v Ham boshda Imom Buxoriy, ahli kutubi sahiha xabar beradilarki: Anasning volidasi Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga niyoz etganki: "Sizning xodimingiz boÀlgan Anasning avlod va moli haqida baraka uchuichik qiling". U kishi ham duo qilganlar:

deganlar. Hazrat Anas oxir umrida qasam bilan e'lon qiladiki: "Men oÀz qoÀlim bilan yuz avlodimni dafn etgr; uni Mening molim va sarvatim e'tibori bilan ham, hech birisi men kabi mas'ud yashamagan. Mening molimni koÀryapsizki, juda koÀp. Bular butun duo-i Nabaviyaning barakasidandir".

Ham boshda Imom Bayhaqiy, ahli hadis xabar berishadikesa, Sara-i Mubashsharadan Abdurrahmon Bin Avfga Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam kasrati mol va baraka uchun duo qilganlar. U duoning barakasi bilan shu qadar sarvat qozondiki, nda harta yetti yuzta tuyani yuklari bilan birga "fiysabililloh" sadaqa qildi. Xullas, duo-i Nabaviyaning barakasiga qaranglar, "Barakalloh" denglar.

Boshda {[1] SoÀnra boshqa hadis iكَذَبَi oÀz kitoblarida naql qilganlar (tarjimon izohi).} Imom Buxoriy boÀlib, roviylar naql qiladilar: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Urva n inoyu Ja'daga tijoratda foyda va daromad uchun baraka bilan duo qilganlar. Urva deydiki: Men ba'zan Kufa bozorida turardim, bir kunda qirq ming foyda topardim, soÀngra uyimga qaytardim. Imom Bupukla aytadi: "QoÀliga tuproqni olsa ham, undan foyda topardi".

Ham Abdulloh Ibn Jafarga kasrati mol va baraka uchun duo qilganlar. Hazrat Abdulloh Ibn Jafar shu daraja sarvat qoÀlga kiritganki, u ajoziy huhratgir boÀlgan. U baraka-i duo-i Nabaviy bilan hosil boÀlgan sarvati qadar saxovat bilan ham ishtihor etgan. Bu navdan koÀp misollar bor. Namuna uchun toÀrt misol bilan kifoyalanamiz.

Boshda Imom Termiziy xabar bbir ma Sa'd Ibn Abu Vaqqos uchun Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam duo qilganlar: اَللّٰهُمَّ اَجِبْ دَعْوَتَهُ degan. Sa'dning duosining qabuli uchun duo qilganlar. U ing moSa'dning badduosidan harkas qoÀrqardi. Duosining qabuli bilan shuhrat topdi.

Mashhur Abu Qatodaga farmon etganlar:

deya yosh qolishi uctoÀplao qilganlar. Abu Qatoda yetmish yoshida vafot qilgan vaqti oÀn besh yoshli bir yigit kabi boÀlgani naqli sahih bilan shuhrat topgan.

Ham mashhur shoir Nabiganing qissa-i mashhurasidirki, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning yon,- garr she'rini oÀqigan. Shu fikra:

Ya'ni: "Sharafimiz koÀkka chiqdi, biz yana ustiga chiqishni istaymiz!" Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam mulotafa surlaridafarmon etdilar: اِلٰى اَيْنَ يَا اَبَا لَيْلَا؟ Dedi: اِلَى الْجَنَّةِ يَا رَسُولَ اللّٰهِ Ya'ni: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam latifa oÀlaroq dedilar: "KoÀkdan boshqa qaysi tarafga istaysan, she'of hol u yerni niyat etyapsan?" NabigÀa dedi: "KoÀklardan ustun Jannatga ketishni istaymiz". SoÀngra bir ma'noli she'rini yana oÀqidi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam duo qildilladi.

ا يَفْضُضِ اللّٰهُ فَاكَ Ya'ni, "Sening ogÀzing buzilmasin". Xullas, u duo-i Nabaviyning barakasi bilan, u NabigÀa bir yuz yigirma yoshida bir tishi kamaymHazratatto ba'zan bir tishi tushgan payti, oÀrniga bitta yana kelardi.

Ham naqli sahih bilan Imom Ali uchun duo qilganlar: اَللّٰهُمَّ اكْفِهِ الْحَرَّ وَالْقَرَّ Ya'ni: "Ey Robbim! Sovuq va issiqning zahmatini unga koÀrsatma". Xullas shu dunning kasi bilan Imom Ali qishda yoz libosini kiyardi, yozda qish libosini kiyardi. Derdiki: U duoning barakasi bilan hech bir sovuq va issiqning zahmat kelmaekmayman.

Ham Hazrat Fotima uchun duo qilganlar: اَللّٰهُمَّ لَا تُجِعْهَا Ya'ni: "Ochlik alamini unga berma". Hazrat Fotima deydiki: "U duodasoildngra ochlik alamini koÀrmadim".

Ham Tufayl Ibn Amr borib qavmiga koÀrsatish uchun Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamdan bir moÀ'jiza istadi. Rasuli Akraat; hehissalotu Vassalam, اَللّٰهُمَّ نَوِّرْ لَهُ deganlar. Ikki koÀzi oÀrtasida bir nur zuhur etgan. SoÀngra tayogÀi uchiga oÀtgan. Shuning bilan "Zinnur" deya mashhur boÀlgan. Xullas, bu voqealar ahodisi mashhuradandirketilsi'iyat paydo qilganlar.

Ham Abu Hurayra Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga "Xotiram zaiflashyapti", deb shikoyat etdi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam bir roÀmolcha shaklida bir narsa ochdilar. SoÀngra muborak ham qilari bilan gÀoibdan bir narsa olayotganday, hovuchlarini u yerga boÀshatdilar. Ikki-uch marta shunday qilib Abu Hurayraga: "Endi roÀmolchani toÀpla", dedilar. U ham kutubdi. Bu sirri ma'naviyi duo-i Nabaviy bilan Abu Hurayra: "Undan soÀngra hech bir narsa unutmadim", deb qasam ichdi. Xullas bu voqealar ahodisi man sanadandir.

ToÀrtinchi Misol: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning badduolariga mazhar boÀlgan bir nechta voqeani bayon qilamiz:

Birinchisi: Parviz deyilgan Fors podishohi noma-i Nabavilarkiyirtganining Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga xabari keldi. Shunda badduo qildilar: اَللّٰهُمَّ مَزِّقْهُ "Ey Robbim! Maktubimni qanday parchalagan boÀlsa, sen ham uni va uning mulkini parcha-parcha qil". Shu badduoning ta'siri bilan; u Kisro Parvizning oÀgÀli Shirvayh xanjar bilan uni tilka-pora qildi. Sa'd Ibn Abu Vaqqos ham saltanatini parcha-parcha qildi.oiqi iiya Davlatining hech bir yerda shavkati qolmadi. Faqat Kaysar va boshqa maliklar noma-i Nabaviyaga hurmat koÀrsatganlari uchun, mahv boÀi ma'nar.

Ikkinchisi: Tavoturga yaqin mashhurdir va oyoti Qur'oniya ishorat etadiki: Bidoyati Islomda Rasuli Akram Alayhissalotu Vasiz behMasjid-ul Haramda namoz oÀqirkanlar; ruaso-i Quraysh toÀplandilar, u kishiga qarshi gÀoyat bad bir muomala qildilar. U kishi ham oÀsha vaqt ularga badduo qildilar. Ibn Mas'ud deydiki: Qasam ian) Ah, u bad muomalani qilgan va u kishining badduolariga mazhar boÀlganlarning GÀazva-i Badrda bir-bir oÀliklarini koÀrdim.

Uchinchisi: Mudoriya deyilgan Arablarning katta qabilasi PaygÀambar Alayhissalotu Vassalamni takzib etganlari u va oÀularga qaht bilan badduo qildilar. YomgÀir toÀxtadi, qahtu gÀola boshlandi. SoÀngra Mudoriya qavmidan boÀlgan Qabila-i Quraysh Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga iltimos qildilar. Duo qashildr, yomgÀir keldi, qahtlik tugadi. Bu voqea tavotur darajasida mashhurdir.

Beshinchi Misol: Xususiy odamlarga badduolarining dahshatli qabulidir. Buning koÀp misollari bor. Qat'iy uch misolni namuna oÀlaroq bayon qilamiz:

Biriَّاسِ : Utba Ibn Abu Lahab haqida shunday badduo qildilar: اَللّٰهُمَّ سَلِّطْ عَلَيْهِ كَلْبًا مِنْ كِلَابِكَ Ya'ni: "Ey Robbim! Unga bir itingni yoÀliqtir". SoÀngra Utba safarda borarkan, bir arslon kelib, qofila الْبَa uni qidirib topgan, yeb tashlagan. Shu voqea mashhurdir. Aimma-i hadis naql va tasxix etganlar.

Ikkinchisi: Muhallim Ibn Jusamad, Amir Ibn Azbatni gÀadr bilan qatl etgan edi. Holbuki Amirni Rasuli Akram Alayha, sabtu Vassalam jihod va harb uchun qoÀmondon qilib, bir askarlar boÀlinmasi bilan yuborgan edilar. Muhallim ham u bilan birga edi. Bu gÀadrning xabari Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga yetishgan vaqti hiddoni faan اَللّٰهُمَّ لَا تَغْفِرْ لِمُحَلِّمِ deya badduo qilganlar. Yetti kun soÀngra u Muhallim oÀldi. Qabrga qoÀydilar, qabr chiqarib tashladi. Necha marta qoÀygan boÀlishsa, yer qabul qilmadi. SoÀngra, ikkioniyanoÀrtasida mustahkam bir devor qilishga majbur boÀldilar, oÀsha suratda yer ostida satr etilgan.

Uchinchisi: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam bir odam chap qoÀli bilan ou echkeyayotganini koÀrdilar. Farmon etdilar: كُلْ بِيَم۪ينِكَ "OÀng qoÀling bilan yegin", deganlar. U odam degan: لَا اَسْتَط۪يعُ "OÀng qoÀl; u nuan qilolmayman". Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam deganlar: لَا اسْتَطَعْتَ deya badduo qildilar. "KoÀtarolmaysan". OÀshandan soÀngra u odam oÀng qoÀlini savo koÀtarolmadi.

Oltinchi Misol: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning duolari, ham tegilishlaridan zuhur etgan juda koÀp horiqolaridan, qat'iyat kasb etgan bir qancha hodisani zikr qilamiz:

Birinchisi: Hazrat Xolid Ir danaidga (Sayfullohga) bir necha sochini berib, nusrati uchun duo qilganlar. Hazrat Xolid u sochlarni kulohida hifz etgan. Xullas, u soch va duoning barakaBiri: mati, qaysi bir harbga kirgan boÀlsa, mutlaqo muzaffar chiqqan.

Ikkinchisi: Salmon Forsiy, oldin Yahudiylarning abdi boÀlgan. Uning sayyidlari uni ozod qilish uchun koÀp narsalar soÀrashdi. "Uch yuz xurmo yapmiztini ekib meva bergandan soÀng, qirq oÀqqa oltin berish bilan ozod etilasan", dedilar. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga keldi, bayoni hol eshu Muasuli Akram Alayhissalotu Vassalam oÀz qoÀllari bilan Madina atrofida uch yuz koÀchatni ekdilar. YolgÀiz bir donasini boshqasi ekdi. U yil mobaynida Rasuli Akram Alayhissalotu Vasssalam ekkan man. Bnihollar meva berdi. YolgÀiz birini boshqasi ekkan edi, oÀsha bitta meva bermadi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam uni chiqarib qaytadan ekdilar. U ham meva berdi. Ham tovuq tuxumi qadar bir oltinga, ogÀizlarinikerak ugini surtib, duo qildilar, Salmonga berib: "Bor, Yahudiylarga ber", dedilar. Salmon Forsiy borib u oltindan qirq oÀqqani ularga berdi; u tovuq tuxumi qadar boÀlgan oltin yana eskisi kabi qoldi. Xullas, shu voqea Hazrat Sulaymoni Pokn ٭ رَبrguzashti hayotining eng muhim bir hodisa-i moÀ'jizakoronasidir. MoÀ'tabar va mavsuq imomlar xabar berganlar.

Uchinchisi: Ummu Molik ismli bir som icha "u'kka" deyilgan kichik bir yogÀ tulumidan Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga yogÀ hadya qilardi. Bir marta Rasuli Akram Alayhissalotu irlariam unga duo qilib u'kkani berdilar, unga: "Uni boÀshatib siqmanglar", dedilar. Ummu Molik u'kkani olgan. Qachon bolalari yogÀ istasalar, barakni ziko-i Nabaviy bilan u'kkada yogÀ topardilar. Ancha zamon davom etdi. SoÀngra siqdilar, baraka tugadi.

Yettinchi Misol: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning duolari bilan v kabi,lishlari bilan suvlarning shirinlashishi va goÀzal hid berishining koÀp hodisalari bor. Ikki-uch donani namuna oÀlaroq bayon etamiz:

Birinchisi: Imom Bayhaqiy boshda, ahli hadbdulloar beradilarki: Biri Qubo deyilgan quduqning suvi ba'zan qurir edi. Ya'ni tugardi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam tahorat suvini ichiga quyib duo qilganlaridan soÀng, kasrat bilan davom masigaortiq hech qurimadi.

Ikkinchisi: Boshda Abu Nuaym Daloili Nubuvvatda, ahli hadis xabar beradilarki: Anasning uyidagi quduqqa, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam tupuklarini ichiga otib duo qilguning Madina-i Munavvarada eng shirin suv oÀsha boÀlgan.

Uchinchisi: Ibn Mojja xabar beradi: Ma-i Zamzamdan bir paqir suv Rasuli Akram AlayhissalotÀzlardalamga keltirdilar. Bir oz ogÀizlariga oldilar, paqirga boÀshatdilar. Paqir mushk kabi royiha berdi.

ToÀrtinchisi: Imom Ahmad Ibn Hanbal xabar beradiki: Bir quduqdan bir paqir suv chiqardilar. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalar. Bosga ogÀizlarining suvini oqitib quduqqa boÀshatganlaridan soÀng, mushk kabi hid berishni boshladi.

Beshinchisi: Rijolullohdan va Imom Muslim va ulamo-i MagÀribning moÀ'tamadi va yon, Ai boÀlgan Hammad Ibn Salama xabar beradiki: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam teridan bir tulukka suv toÀldirib ogÀziga dam solib duo qildilar. BogÀladilar, bir qism sahobaga berdilar. "OgÀzini ochmanglar! YolgÀiz tahuratidlgan vaqtingiz ochinglar", deganlar. Borganlar, tahorat olish vaqtida ogÀzini ochishgan. KoÀradilarki, xolis bir sut, ogÀzida ham qaymoq yogÀ. Xullas, bu besh juzni; ba'zilari mashhur, ba'zisini esa muhim imomlar naql etadilar. UNursiy bu yerda naql qilinmaganlar bilan hammasi; ma'naviy tavotur kabi bir moÀ'jiza-i mutlaqaning tahaqquqini koÀrsatadilar.

Sakkizinchi Misol: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamay porasx va duolari bilan sutsiz va qisr echkilarning muborak qoÀllarining tegilishi bilan va duolari bilan sutli, ham koÀp sutli boÀlishlari misollari va juz'iyotloÀpi yÀp. Biz yolgÀiz mashhur va qat'iy ikki-uch misolni namuna sifatida zikr qilamiz:

Birinchisi: Ahli Siyarning butun moÀ'tabar kitoblari xabar beradilar: Rasuli Akram Alayhissalotu Vass muqadbu Bakr Siddiq bilan barobar hijrat qilarkan, Atikat Bint-il Huzaiya deyilgan Ummu Ma'bad xonasiga keldilar. U yerda gÀoyat zaif, sutsiz, qisr bir echki bor edi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalalar mu Ma'badga farmon etdilar: "Buning suti yoÀqmi?". Ummu Ma'dab: "Buning vujudida qon yoÀq, qayerdan sut beradi?", degan. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam borib kki ahining beliga qoÀllarini surtganlar, yelinini ham masx etdilar, duo qildilar. SoÀngra: "Idish keltiringlar, sogÀinglar!", dedilar. SogÀdilar. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassayetmisu Bakr Siddiq bilan ichgandan soÀng, u xona xalqi ham toÀygunga qadar ichganlar. U echki quvvatlangan, ana shunday muborak qolgan.

Ikkinchisi: Shoti Ibn Mas'udniÀiz oxhhur qissasi: Ibn Mas'ud musulmon boÀlmasdan avval birovlarning choÀponi edi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Abu Bakr Siddiq bilan sirnin Ibn Mas'udning echkilari bilan boÀlgan joyga bordilar. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Ibn Mas'uddan sut soÀradilar. U: "Echkilar meniki emas, boshqasining moli",ki, Ra Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam: "Menga qisr, sutsiz bir echki keltir", dedilar. U ikki yildir taka koÀrmagan bir echki keltirdi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam qoÀllari bilan uning yelinini masx etib duo qildilar. SoÀngra lari bhdi, xolis bir sut olib ichishdi. Ibn Mas'ud bu moÀ'jizani koÀrgandan soÀngra iymon keltirdi.

Uchinchisi: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning murdi'asi, ya'ni enagasi boÀlgan Halima-i Sa'diyaning echkilarinng GÀassa-i mashhurasi boÀlib; u qabilada bir daraja qahtlik bor edi. Hayvonot zaif va sutsiz va toÀygunicha yemasdilar. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam u yerga, enagalarining yoniga yuborilgan payifot kkishining barakasi bilan Halima-i Sa'diyaning echkilari oqshom vaqti boshqalarining aksiga, toÀq va yelinlari toÀla boÀlib kelardi. Xullas, buning kabi Siyar kitoblarida yana boshqa juz'iyotlaat bor; lekin bu namunalar asl maqsadga kifoyadir.

ToÀqqizinchi Misol: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam ba'zi zotlarning boshini va yuzini gÀlom k qoÀllari bilan masx etib duo qilgandan soÀng, zohir boÀlgan horiqolarning koÀp juz'iyotidan mashhur boÀlgan bir nechtasini namuna sifatida bayon qilamiz:

Birinchisi: Umar Ibn Sa'dning boshiga qoÀllarini surtib duo qilganlar. Sa aytdioshida u odam oÀsha duoning barakasi bilan oÀlgan vaqti boshida oq yoÀq edi.

Ikkinchisi: Qays Ibn Zaydning boshiga qoÀllarini qoÀyib, masx etib duo qilganlar. U duoning baraondan ilan yuz yoshga kirgan vaqti, masxning ta'siri bilan butun boshi oq, yolgÀiz Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam qoÀllarini qoÀygan yeri qop-qora boÀlib qolgan edi.

Uchinchisi: Abdurrahmon Ibn Zayِىٍّ قal Hattob ham kichik, ham xunuk edi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam qoÀllari bilan boshini masx etib duo qilganlar. U duoning barakasi bilanik jarti eng bolo qomat va surati eng goÀzal bir suratga kirgan.

ToÀrtinchisi: A'iz Ibn Amrning GÀazva-i Hunaynda yuzi yaralanganida Rasuli Akram Alayhissalotkromi alam qoÀllari bilan yuzidagi qonni artganlar. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning qoÀllarining tekkan joyi porloq bir nur berganki, muhaddislar كَغُرَّةِ الْفَرَسِdeb ta'bir qilganlar. Ya'ni,سُولَ otning peshonasidagi oq kabi, tekkan joyi porlardi.

Beshinchisi: Qatoda Ibn Salmonning yuziga qoÀllarini surtib duo qilganlar. Qatodaning yuzi oyna kabi porlashni boshlagan.

Oltinchisi: Umm-ul MoÀ'miniyn Ummu Salajuzi i qizi va Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning oÀgay qizi Zaynabga, kichikligida Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam uning yuziga tahorat suvinia qarstaltif etganlar. U suv tekkandan soÀng, Zaynabning husn va jamoli ajib surat olgan, badi'-ul jamol boÀlgan.

Xullas, bu juz'iyotlar kabi yana koÀp misollar bor. Ularning koÀpini aimma-i hadis naql etganlar. Nursiy'iyotning har birini, xabari vohid va zaif faraz etsak ham, yana majmui ma'naviy bir tavotur hukmida, mutlaq bir moÀ'jiza-i Ahmadiyani koÀrsatadi. Chunki bir hodisa, boshqa-boshqa va koÀp suratlar bilan naql etilsa, asl hodisaning vuqu'i qaib, haoÀladi. Suratlarning har biri zaif ham boÀlsa, yana asl hodisani isbot qiladi. Masalan:

Bir kuni bir shovqin eshitildi. Ba'zilar aytishdiki, falon uy xarob boÀldi; boshqasi, boshqa uy xarob boÀldi dedi; yana boshqasi, boshqa bir uyniavotir va hokazo... Har bir rivoyat, xabari vohid ham, zaif ham, xilofi voqe' ham boÀlishi mumkin. Lekin asl voqea: Bir uy xarob boÀlgan, u qat'iy, unda haa Muslttafiq. Holbuki biz bahs etgan shu olti juz'iyot; ham sahih, ham ba'zilari shuhrat darajasiga chiqqan. Farazan bularning har birini zaif deb hisoblasak, tamsilda mutlaq bir xona xarob boÀlis uchuni, yana juz'iyotning majmu'ida, mutlaq bir moÀ'jiza-i Ahmadiya Alayhissalotu Vassalamning vujudini qat'iyan koÀrsatadi.

Xullas, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning moÀ'jizoti bahirasi, har bir navda qat'iy mavjuddir. Juz'iyoti ham, u m: "Su va mutlaq moÀ'jizaning suratlari yoxud namunalaridir. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning qandayki qoÀllari, barmoqlari, tupuklari, nafaslari, soÀzlari, ya'ni duou haqpoÀp moÀ'jizotning mabdai boÀladi. Aynan shuning kabi, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning boshqa latoifi va tuygÀulari va jihozoti koÀp horiqolarga madordir. Kutubi Siyar va Tarix u horiqolarnievalar etganlar; siyrat va surat va tuygÀularida koÀp daloili nubuvvat borligini koÀrsatgan.

OÀN BESHINCHI ISHORAT: Qandayki toshlar, daraxtlar, Qamar, Quyosh uni tanib; bittadan moÀ'jizasini koÀrsatish bilan nubuvvatini tasdliya adilar. Shunga oÀxshab: Hayvonot toifasi, oÀliklar toifasi, jinlar toifasi, maloikalar toifasi u Zoti Muborakni taniydilar va nubuvvatini tasdiq etib; taniyyo valarini, har bir toifasi, ba'zi moÀ'jizotini koÀrsatish bilan bildiradilar va nubuvvatining tasdigÀini e'lon etadilar. Shu OÀn Beshinchi Ishoratning uch shoÀ'basi bor:

Birinchi ShoÀ'basi: Hayvonot jinsi, Rasuli Akram Alayhissaltirsinssalamni taniydilar va moÀ'jizotini ham izhor etadilar. Shu shoÀ'baning koÀp misollari bor. Bu yerda biz faqat mashhur va ma'naviy tavotur darajasida qat'iy yoki muhaqqiqiyni aimmaning maqbuli bir vn yoki ummat talaqqi-i bilqabul etgan bir qism hodisalarni namuna sifatida zikr qilamiz:

Birinchi Hodisa: Ma'naviy tavotur darajasida bir shuhrat bilan, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Abu Bakr-i Qur'oiq bilan, kufforning ta'qibidan qutulish uchun tahassun etganlari GÀori Hironing ogÀzida, ikki soqchi kabi ikki kabutar kelib turishlari va oÀrgimchak ham pardador kabi, horiqo bir tarzda, qalin bir toÀr bilan gÀor ogÀzini toÀsishidir. Hattorat oo-i Qurayshdan, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning qoÀllari bilan GÀazva-i Badrda oÀldirilgan Ubay Ibn Xalaf gÀorga qaragan. DoÀstlari deganlar: "GÀorga kiraylik". U urojaa "Qanday kiramiz? Bu yerda bir toÀr koÀryapmanki, Hazrat Muhammad tavallud etmasdan bu toÀr qilingan kabidir. Bu yerda ikki kabutar turibdi, odam boÀlsa, bu yerda turadimi?" Xullas, bu kabi muborak kuhyidd toifasi Fathi Makkada ham Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning boshlari ustida soya qilganlarini Imom Jalil Ibn Vahb naql etadi. Ham naqli sahih bilan Hazrat Oysha-i Siddiqa xabbilan adi: Uyimizda kabutar kabi, Dojin deyilgan bir qush bor edi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam hozir boÀlganlarida hech tipirchilamasdi, sukut saqlab turardi. Qachonki Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam chiqsalamenga ush harakatni boshlardi; borardi kelardi, hech turmasdi. Demak, u qush Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamni tinglardi, huzurlarida tamkin bilan sukut saqlardi.

ِنَّا nchi Hodisa:>Besh-olti tariq bilan ma'naviy bir tavotur hukmini olgan boÀri hodisasi; bu qissa-i ajiba koÀp tariqlar bilan mashhur sahobalardan naql etilgan. Azjumla: Abu Said-al Xudriy va Salama Ibn-al Akva' vaoshigabu Vahb va Abu Hurayra va bir voqea sohibi choÀpon (Uhbon) kabi mutaaddid tariqlar bilan xabar beradilarki: Bir boÀri echkilardan birini ushlaganida, choÀpon boÀrining qoÀlidan qutqardi. BoÀri: "AllohyratgaÀrqmading, mening rizqimni qoÀlimdan olding", deydi. ChoÀpon: "Ajoyib, boÀri ham gapiradimi?", deydi. BoÀri unga: "Ajib sening holinggaki, orqa tarafda bir zoirdilai; sizni Jannatga da'vat etyapti, paygÀambardir, uni tanimayapsizlar!", deydi. Butun tariqlar boÀrining gapirishida muttafiq boÀlish bilan barobar, quvvatli bir tariq boÀlday biu Hurayra ixborida deydiki: ChoÀpon boÀriga: "Men boraman; lekin mening echkilarimga kim qaraydi?", deydi. BoÀri: "Men qarayman", deydi. ChoÀpon ham choÀponlikni boÀriga topshirib kelgan. Raziga: kram Alayhissalotu Vassalamni koÀrib, iymon keltirib, qaytib ketgan. BoÀrini choÀponlik qilayotganini koÀrgan. Zoyi'ot yoÀq. Bir echki soÀyib unga bergan, chunki unga ustozlik qilgan. Bir tariqda: Ruaso-i Qurayshdan Abu Sufyon Amr qSafvon bir boÀri bir kiyikni ta'qib etayotganini koÀrishadi, kiyik Harami Sharifga kiradi. BoÀri qaytadi, soÀngra taajjub etadilar. BoÀri gapirib, risolati Ahmadiyani ون Paybergan. Abu Sufyon Safvanga: "Bu hodisani hech kimga aytmaylik, Makka boÀshalib ularga iltihoq etishidan qoÀrqaman", deydi. Alhosil, boÀri qissasi qat'iy va ma'naviy mutavotir kabi qanoat beradi.

halarnnchi Hodisa:>Besh-olti tariq bilan muhim sahobalardan naql etilgan jamal hodisasidirki: Azjumla: Abu Hurayra va Sa'laba Ibn Molik va Jobir Ibn Abdulloh va a'nan oh Ibn Jafar va Abdulloh Ibn Abu Avfa kabi mutaaddid tariqlar va u tariqlarning boshidagi sahobalar muttafiqan xabar beradilarki: Tuya kelib, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga tahiyya-izangan navidan sajda qilib gapirgan. Va bir necha tariqda xabar beriladi: U tuya bir bogÀda gÀazablangan holda, vahshiyona; yoniga hech kimni qoÀymasdan hujum qilayotgan edi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam kirdilar; tuyavqini , ikroman sajda qildi, yonlarida choÀkdi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam noÀxta taqdilar. Tuya Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga dedi: "Meni koÀp mashaqqat qudrasalarda ishlatishdi, endi esa meni soÀyishni istashyapti. Shuning uchun gÀazablandim". Tuya sohibiga: "Shundaymi?", dedilar. "Ha", deyishdi.

Ham Rasuli Ak bilanayhissalotu Vassalamning A'dbo ismli tuyalari vafoti Nabaviydan soÀng qaygÀudan na yedi, na ichdi, oxiri oÀldi. Ham u tuya Rasuli Akram Alayhisssi boÀVassalam bilan muhim bir qissani gapirganini, Abu Isxoq Asfaroniy kabi ba'zi muhim imomlar xabar berganlar. Ham naqli sahih bilan; Jobir Ibn Abdullohning bir safardli narsi juda charchagan edi, ortiq yurolmayotgan edi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam u tuyani yengilgina bir turtib qoÀydilar. U tuya u iltifoti Ahmadiydan shu qadar bir epchillik, bir sevinchlhikmatdo qildiki; ortiq sur'atidan tizginini ushlab boÀlmas, yoÀlda yetishib boÀlmasdi. Buni Hazrat Jobir xabar beradi.

ToÀrtinchi Hodisa: Boshda Imom Buxoriy, aimma-i hadis xabar beradilar: Bi.

ta kechasi, Madina-i Munavvaraning xorijida, dushman hujum etyapti degan muhim bir hodisa tarqaldi. SoÀngra jasur suvoriylar chiqib bordilar. YoÀlda qarasalar, bir zot kelyapti. Qarasalar, Rasuli Akram Alning yalotu Vassalam. "Hech kim yoÀq", dedilar. Mashhur Abu Talhaning otiga minib, shijoati qudsiyasi muqtazosidan, harkasdan avval borib, tahqiq etib rifatin edilar. Abu Talhaga: وَجَدْتُ فَرَسَكَ بَحْرًا Ya'ni: "Sening oting silkinmas, gÀoyat tez ekan", dedilar. Holbuki Abu Talhaning oti qotuf ta'bir etilgan yurmaydigan qismdan edi. OÀsha kechadan soÀng hech bir ot poygada unga yalotu sdi. Ham naqli sahih bilan; bir marta Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam safarda namoz oÀqiyotganlarida otlariga: "ToÀxta", dedilar. U toÀxtadi. Namoz tugagancha hechaqat yini qimirlatmadi.

Beshinchi Hodisa: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning xizmatkori Safina, Yaman Hokimi Muoz Ibn Jabalning yoniga borish uchun, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamdan amr olib ketgan. YoÀldُولْ فarslon uchraydi. Safina unga: "Men Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning xizmatkoriman", deydi. Arslon ovoz chiqarib ketib qolgan. Tegmagan. Boshqa bir tariqda xabar beradiladiki: Safina qaytayotgan vaqti yoÀlinn mutaotgan, bir arslonga uchragan; arslon unga tegmay, yoÀlni ham koÀrsatgan.

Ham Hazrat Umardan xabar beradilar: Rasuli Akram Alayhissalotu VaAgar bning yonlariga bir badaviy keldi. QoÀlida arabcha "dabb" deyilgan bir kaltakesak, ya'ni kalar bor edi. "Agar bu hayvon senga shahodat keltirsa, men senga iymon keltiraman; boÀlmasa iymon keltbor etan", dedi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam undan soÀradilar; u kaltakesak fasih bir til bilan risolatiga shahodat keltirdi.

Ham Umm-ul MoÀ'miniyn Ummu Salama xabar beradiki: Bir ohu Rasuli Akram Alayhisى وَاَ Vassalam bilan gaplashgan va risolatiga shahodat keltirgan. Xullas, bu kabi koÀp misollar bor. Hamda qat'iy shuhrat topgan bir qancha namunani koÀrsatdik. Va Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamni tanimaganga va itoat etmagan odamga aytamizki:a kelm inson! Ibrat olinglar... BoÀri, arslon; Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamni tanib, itoat qiladi. Sizlar hayvondan, boÀridanda past darajaga tushmaslikka urinishingiz lozim.

Iq, biri ShoÀ'ba: OÀlganlar, jinlar va maloikalarning Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamni tanishlaridir. Buning ham koÀp hodisalari bor. Namuna uchun, shuhrat topgan va mavsuq imomlar xabar bergan bir qancha namunani, avvalo oÀlganlardan koÀning riz. Jin va maloika, mutavotirdir.. ularning misollari bir emas, mingdir. OÀlganrning gapirishi misollaridan:

Birinchisi: Ulamo-i zohir ida". inning, Tobe'iyn zamonida eng buyuk raisi va Imom Alining muhim va sodiq shogirdi boÀlgan Hasan Basriy xabar beradiki: Bir odam Rasuliى الْا Alayhissalotu Vassalamning yonlariga kelib yigÀlab zorlandi. "Mening kichik bir qizim bor edi, shu yaqin darada oÀldi, u yerga tashladim", dedi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam unga achindilar. Unga: "Keardan erga boramiz", dedilar. Bordilar. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam u oÀlgan qizni: "Ey faloncha!" deb chaqirdilar. Birdan u oÀlgan qiz. "Labbayka va sa'dayka", dedi. Rasuli Akram Al soÀngalotu Vassalam famon etdilar: "Takror padar va volidangning yoniga kelishni orzu qilasanmi?" U: "YoÀq, men ulardan ham xayrlisini topdim", dedi.

Ikkinchisi: Imom Baari va va Imom Ibn A'diyy kabi ba'zi muhim imomlar, Hazrat Anas Ibn Molikdan xabar beradilarki: Anas degan: Bir keksa xotinning bitta oÀgÀli bor edr osonilmaganda vafot etdi. U soliha xotin juda mutaassir boÀlib: "Ey Robbim! Sening rizong uchun, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning bay'atlari va xizmatlari uchun hijrat qilib bu yerga keldtoblarning hayotimda istirohatimni ta'min etadigan birgina bolachamni, u Rasuling hurmati bagÀishla", dedi. Anas: "U oÀlgan odam turdi, biz bilan ovqat yedi", dedi.

Shu hodisa-i ajibaga isotga qva ifoda etgan, Imom Busayriyning Qasida-i Burdasidagi shu fikrasidir:

Ya'ni: "Agar alomatlari, u kishining valoyariga muvofiq darajasida azamatini va maqbuliyatini koÀrsatsa edi; yangi oÀlganlar emas, balki u kishining ismlari bilan chirigan suyaklar ham ihyo etilishi mumkin edi".

Uchinchtimizdsa: Boshda Imom Bayhaqiy kabi roviylar, Abdulloh Ibn Ubaydulloh-al Ansoriydan xabar beradilar: Abdulloh aytadi: Sabit Ibn Qays Ibn Shammos Yamoma Harbida shahid boÀlgBa'zi qabrga qoÀygan vaqtimiz men oÀsha yerda edim. Qabrga qoÀyilarkan, birdan undan bir ovoz keldi:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَاَبُو بَكْرٍ الصِّدّ۪يقُ وَعُمَرُ Hamه۪يدُ وَعُثْمَانُ الْبَرُّ الرَّح۪يمُ

dedi. SoÀngra ochdik, qaradik; oÀlik, jonsiz. Ana oÀsha vaqt hali Hazrat Umar xilofatga oÀtmasdan, shahodatini xabar berdi.

ToÀrtinman vadisa: Imom Tabaroniy va Abu Nuaym Daloili Nubuvvatda NoÀ'mon Ibn Bashirdan xabar beradilarki: Zayd Ibn Xorija bozor ichida birdan yiqilib vafot etr oÀshga keltirdik. Shom va xufton orasida atrofida xotinlar yigÀlarkan birdan اَنْصِتُوا اَنْصِتُوا "Jim boÀlinglar!" dedi. SoÀngra fasih bir lisoq mualn:

deb bir miqdor gapirdi. SoÀngra qarasak, jonsiz vafot etgan ekan.

Jook etiÀliklar u kishining risolatini tasdiq qilsa-yu; joni borlar tasdiq qilmasa; albatta u jinoyatchi jonlilar jonsizlardanda jonsiz va oÀliklardanda oÀlikdirlar.

Ammo maloikalarning, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga xizmatlarira boÀÀrinishlari va jinlarning u kishiga iymon va itoati, mutavotirdir. Nassi Qur'on va koÀp oyot bilan musorrahdir. GÀazva-i Badrda besh ming maloika, -nassi Qur'on bilan- oldinda, sahobalar kabi u kishiga xizan birlib, askar boÀlganlar. Hatto oÀsha malaklar, maloikalar ichida Asxobi Badr kabi sharaf qozonganlar. Bu masalada ikki jihat bor:

Biri: Jin va maloikaning toifalari, hayvon va inson.V.) doifalari kabi, vujudlari qat'iy va biz bilan munosabatdor boÀlgani, Yigirma ToÀqqizinchi SoÀzda ikki karra ikki toÀrt boÀlish darajasida qat'iyat bilan isbot qilganmiz. Uldi. Uy isbotini oÀsha SoÀzga havola qilamiz.

Ikkinchi jihat: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning sharaflari bilan, asari moÀ'jizalari boÀlib, afrodi ummati ularni koÀrishi va gaploÀlmayidir. Boshda Buxoriy va Imom Muslim, aimma-i hadis muttafiqan xabar beradilar: Bir marta malak, ya'ni Hazrat Jabroil oq libosli bir inson suratida keldi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam sahobalar ichida oÀtirar ekanlar, yoyoshdaa borib:

Ya'ni: "Iymon, Islom, ehson nima? Ta'rif et", deydi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam ta'rif etdilar. U yerdagi jamoati sahoba ham dars olgan, hamda u zotni yaxshi koÀrishgaboÀlmaot musofir kabi koÀrinarkan, ustida alomati safar asari hech yoÀq edi. Turdi, birdan gÀoyib boÀldi. U vaqt Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam farmon etganlarki: "Sizga yoki erish uchun Jabroil shunday qildi". Ham xabari sahih bilan va xabari qat'iy bilan va ma'naviy tavotur darajasida, aimma-i hadis xabar beradilarki: "Hazrat Jabroilni koÀp marta, husn va jamol sohibi boÀlgan Dihya suratida, Rasuli Ak Qurayayhissalotu Vassalamning yonlarida sahobalar koÀrar edilar. Azjumla, Hazrat Umar va Ibn Abbos va Usoma Ibn Zayd va Haris va Oysha-i Siddiqa va Ummu Salama, qat'iyan sobitdirki, bular qat'iyan xabar beradilarki: Biz Hazrat Jabroilni Dihya siri sha, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning yonlarida koÀp koÀramiz. Ajabo, hech mumkinmidirki, bu zotlar koÀrmasdan koÀramiz desinlar?

Ham naqli sahihi qat'iy bilan, Ashara-i Mubashsharadan, Eron fotihi Sa'd Ibn Abu Vaqqos xabar beradiki: "ri bil-i Uhudda, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning ikki taraflarida, ikki oq libosli, soqchi kabi muhofiz suratida koÀrdik. Anglashildiki, ikkisi ham malak, Hazrat Jabroil bilan Mikoil ekanini angladik". Ajabo, shunday bir qahramonsuli Am koÀrdik desa, koÀrmasligi mumkinmi?

Ham Abu Sufyon Ibn Horis Ibn Abdulmuttalib (amizzada-i Nabaviy) naqli sahih bilan xabar beradi: "GÀazva-i Badrٰهُ عُmon bilan yer orasida, oq libosli otli zotlarni koÀrdik".

Ham Hazrat Hamza Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamdan iltimos qildi: "Men Jabroilni koÀrishni istayman". Ka'bada unga koÀrsatdilar. Chiday olmadi, behush boÀldif, alaa yiqildi. Bu tur maloikalarni koÀrish vuqu'oti koÀp. Butun bu vuqu'ot, bir navi moÀ'jizoti Ahmadiya Alayhissalotu Vassalamni koÀrsatadi va dalolat etadiki; u kishining misbohi nubuvvatlariga maloikalar ham parvonadirlar.

dilark bilan koÀrishish va koÀrish, sahobalar emas, balki avomi ummat ham koÀplari bilan koÀrishishlari koÀp sodir boÀladi. Faqat eng qat'iy, eng sahih xabar bilan aimma-i hadis bizga aytadilarki: Ibn Mas'ud "Batni Naxlda ajinnilarnikin emidosi kechasida, ajinnilarni koÀrdim va Sudan qabilasidan Zutt deyilgan uzun boÀyli toifaga oÀxshatdim, ularga oÀxshardilar".

Ham mashhur va hadis imomlari taxrij va qabul qilgan Hazrat Xolid Ibn Valid voqeasi: Uzza deyilgaiga kemni taxrib etgan vaqtlari, qora xotin shaklida, u sanam ichidan bir jinniya chiqdi. Hazrat Xolid bir qilich bilan u jinniyani ikki burda qildi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam oÀsha hodisa uchun aytdilarkiBakri a sanami ichida unga ibodat qilinardi, endi unga ibodat qilinmaydi".

Ham Hazrat Umardan mashhur bir xabar: "Biz Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalaming taonlarida ekan, keksa koÀrinishda, qoÀlida bir hasso, "Homa" ismli bir jin keldi, iymon keltirdi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam unga qisqa suralardan bir nechta surani dars berdilar. D yoÀq. oldi, ketdi. Bu oxirgi hodisaga, garchi ba'zi hadis imomlari e'tiroz bildirishgan; lekin muhim imomlar toÀgÀriligiga hukm qilishgan. Nima boÀlgaHI RASm, bu navda uzun aytishga ehtiyoj yoÀq, misollari koÀp.

Ham deymizki:

Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning nurlari bilan, tarbiyalari bilan va u kishining orqasidan ketgan minglab Shayx Jiyloniy kabi aqtoblar,ir, zaolar maloikalar va jinlar bilan koÀrishib gaplashganlar, bu hodisa yuz tavotur darajasida va juda kasratdadir. Ha, ummati Muhammadning maloika va jinlar bilan aloqalari va takallumlari, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning tarbiya hidi Ahodi i'jozkoronasining bir asaridir.

Uchinchi ShoÀ'ba: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning hifzlari va ismatlari, bir moÀ'jiza-i bِ

Gir. وَاللّٰهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ oyati karimasining haqiqati bahirasi, koÀp moÀ'jizotni koÀrsatadi. Ha, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam chiqqan vaqtlari, yolgÀiz bir toifaga, bir qavmga, bir qism ahli siyosatinmi: bir dinga emas; balki umum podshohlarga va umum ahli dinga bir oÀzlari qarshi chiqdilar. Holbuki u kishining amakilari eng katta dushman va qaarlariqabilalari dushman ekan; yigirma uch yil soqchisiz, takallufsiz, muhofazasiz va juda koÀp marta suiqasdga uchragan boÀlsalarda, kamoli saodat bilan, rohat toÀshagida vafot etib, Mala-i A'loga chiqishlariga qadar hifz va ismatlari,ir fatّٰهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ oyati naqadar quvvatli bir haqiqatni ifoda etganini va naqadar metin bir nuqta-i istinod boÀlganini quyosh kabi koÀrsatadi. Biz Robbiz namuna uchun, qat'iyat kasb etgan bir nechta hodisani zikr qilamiz:

Birinchi Hodisa: Ahli siyar va hadis, muttafiqan xabar beradilarki: Quraysh qabilasi Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamni oÀldirtirish uchun qat'iy i: "Uzz qilishdi. Hatto inson suratiga kirgan bir shaytonning tadbiri bilan, Quraysh ichiga fitna tushmaslik uchun, har bir qabiladan loaqal bir odam ichida boÀlib, ikki yuzga yaqin, Abu Jahl va Abu Lahabning taoÀlsa,kmida boÀlib, Rasuli Akram Alayhissalotu Vasalamning xona-i saodatlariga hujum qildilar. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning yonlarida Hazrat Ali bor edilar. Unga: "Sen bu kecha mening yotogÀimda yot", dedilar. Rasuli Akram Alayhissal joyi ssalam kutdilar, Quraysh kelib butun xonaning atrofini oÀrashdi. Shu payt u kishi chiqib, bir parcha tuproq olib ularning boshlariga otdilar. Hech biri u kishini koÀrmadi, ularning ichlaridan chiqib ma'haar. GÀori Hiroda ikki kabutar va bir oÀrgimchak butun Qurayshga qarshi u kishiga soqchi boÀlib muhofaza qildilar.

Ikkinchi Hodisa: Voqi'oti qat'iyadanki, gÀordan chiqib Madina tarafiga ketgan vaqtlarida,Soqchish ruasosi muhim mol muqobilida, Suroqa ismli gÀoyat jasur bir odamni yubordilar, toki ta'qib qilib, ularni oÀldirishga urinsin. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Abu Bakr Siddiq bilan birga gÀordan chiqib ketarkanlar koÀrdilarki, Suroqa keli hech Abu Bakr Siddiq xavotirlandi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam gÀorda aytganlaridek لَا تَحْزَنْ اِنَّ اللّٰهَ مَعَنَا dedilar. Suroqaga bir qaradilar, Suroqaning otining oyoqlari yerga kirib qoldqtda, ror qutuldi, yana ta'qib etdi. Takror otining oyoqlari kirib qolgan yerdan tutun kabi bir narsa chiqishni boshladi. Shunda tushundiki: Na ichid na boshqalarning qoÀlidan u zotga tegish kelmaydi. "Al-Omon!" dedi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam qoÀyib yubordilar. Faqat "Bor, shunday qilginki, boshqasi kelmasin!", dedilar.

Bu hodining hosabati bilan shuni ham bayon qilamizki: Sahih suratda xabar beradilar: Bir choÀpon ularni koÀrgandan keyin Qurayshga xabar berish uchun Makkaga bortgan takkaga kirgan vaqti, nima uchun kelganini unutgan. Qancha harakat qilmasin, esiga keltirolmagan. Majbur boÀlib qaytgan. SoÀngra anglaganki, unga unuttirilgan.

Uchinchi Hodisa: GÀazvamga matafon va Anmarda mutaaddid tariqlar bilan aimma-i hadis xabar beradilar: Gavras ismli jasur bir qabila raisi, hech kim koÀrmasdan aynan Rasuli Akram Alayhis edi. Vassalamning boshi ustiga kelib, qoÀlida yalangÀoch qilich bilan, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga: "Kim seni mendan qutqaradi?" ded mumkiot "Alloh!" dedilar. SoÀngra duo qildilar: اَللّٰهُمَّ اكْفِن۪يهِ بِمَا شِئْتَ Birdan u Gavras, ikki yelkasi oÀrtasida gÀoibdan bir zarba yeb, qoÀlidan qilich tushdi va yerlb etialadi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam qilichni qoÀllariga olib, "Endi seni kim qutqaradi?" deb, soÀngra avf etdilar. U odam oÀzinikilarga bordi. OÀsha juda jur'atkor, jasur odamga hamma hayraunga, ldi. "Senga nima boÀldi, nima uchun hech narsa qilolmading?" deyishdi. U: "Hodisa shunday boÀldi. Men hozir insonlarning eng yaxshisining yonidan kelyapman", dedi.

Shu hulf etkabi, GÀazva-i Badrda bir munofiq Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamni bir gÀaflat vaqtida hech kim koÀrmagan payt, orqalaridan qilich koÀtagan vamoqchi boÀlgan vaqt, birdan Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam qaradilar. U titrab, qilich qoÀlidan yerga tushdi.

ToÀrtinchi Hodisa: Ma'naviy tavoturga yaqin darajada shuxrat topgan va aksar ahli taf Sosong

اِنَّا جَعَلْنَا ف۪ٓى اَعْنَاقِهِمْ اَغْلَالًا فَهِىَ اِلَى الْاَذْقَانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ ٭ وَجَعَلْنَا مِنْ بَيْنِ اَيْد۪يهِمْ سَدًّا وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَاَbola oنَاهُمْ فَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ

oyatining sababi nuzuli va ahli tafsir allomalari va ahli hadis imomlari xabar beradilarki: Abu Jahl qasam ichib dedi: "Men sajdada Muhammadni koÀrsam, bu tosh bilan uni uraman". Katta bir tosadya q bordi. Sajdada koÀrgan vaqti koÀtarib urmoqchi boÀlganda, qoÀllari yuqorida qoldi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam namozlarini tugatgandan soÀng turganlar, Abu Jahlning qoÀli keyin boÀshagan. U MAQOMyo Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning iznlari bilan yoxud ehtiyoj qolmagani uchun boÀshadi.

Yana Abu Jahl qabilasidan -bir tariqda- Valid Ibn MugÀira, yana Rasuli Akram Alayh Chunktu Vassalamni urish uchun katta bir toshni olib sajdadaliklarida urishga borgan edi; koÀzi yopildi. Masjidi Haramda Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamni topolmay, qaytib kelssalami yuborganlarni ham koÀrmayotgan edi, yolgÀiz ovozlarini eshitayotgan edi. Oxiri Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam namozlarini tugatganidan soÀng, ehtiyoj qolmagani uchun koÀzi ochildi.

Ham naqli sahih osotniAbu Bakr Siddiqdan xabar beradiki: Sura-i تَبَّتْ يَدَٓا اَب۪ى لَهَبٍ nozil boÀlgandan soÀng, Abu Lahabning xotini "Hammalat-al Hatob" deyilgan Ummu Jamil bir tosh olib, Masjidi Haramga keldi. Abu Bakr bilan Rasuli Akram Alayhissalotu Vassaيِّئَةyerda oÀt٦یڭan edilar. KoÀzi Abu Bakr Siddiqni koÀrib, "Ey Abu Bakr! Sening doÀsting qayerda? Men eshitdimki, meni masxara qilibdi. KoÀrsam, bu toshni ogÀziga uraman", dedi. Yonida ekan, Hazrat Pr. Albbar Alayhissalotu Vassalamni koÀrmadi. Albatta hifzi Ilohiyda boÀlgan bir Sultoni Lavlakni bunday bir Jahannam oÀtinchisi uning huzuriga kirib koÀrolmaydi. Qanday haddi sigÀsin!..

Beshinchi Hodisa: Xabari sahih bilan xabar beriladi!", der Ibn Tufayl va Arbad Ibn Qays ikkisi ittifoq qilib Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning yonlariga borishdi. Amr: "Men uni mashgÀul qilaman, sinod b urasan!", dedi. SoÀngra koÀrdiki, hech narsa qilmayapti. Ketgandan keyin doÀstiga: "Nima uchun urmading?", dedi. U: "Qanday uraman, qancha niyat qilsam ham, qaraganimda, ikkovimizning oramizdan sen oÀtyapsan. Seni haxsni uraman?", dedi.

Oltinchi Hodisa: Naqli sahih bilan xabar beriladiki: GÀazva-i Uhudda yoki Hunaynda Shayba Ibn Usmon-al Hajabiy, -Hazrat Hamza uning ham amakisini, ham otasini batimigandi- qasosini olish uchun yashirincha keldi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning orqalaridan qilichini yalangÀochlab koÀtardi. Birdan qilich qoÀlidan tushdi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassal. Masaa qaradilar, qoÀllarini koÀksiga qoÀydilar. Shayba deydiki: "OÀsha onda dunyoda men uchun u kishidanda sevimli odam yoÀq edi". Iymonga keldi. Rasuli Akram Alayhissalotu VasÀlsaydfarmon etdilar: "Qani bor, harb et!" Shayba: "Men borib, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam yonlarida harb etdim. Agar oÀshanda padarim uchrasaydi, oÀldirardim", dedi.

Ham Fathi Makka kuni Fadola nomli odam Rasuli Akram Alayhissalotu V va ramning yonlariga oÀldirish niyatida keldi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam unga qarab tabassum qilib, "Nafsing bilan nimani gaplashding?" dedilar va Fadola uchun talabi magÀfirat etdilar. Fadola iymonga kelib: "amning undan yanada ziyoda dunyoda sevgilim boÀlmasdi", dedi.

Yettinchi Hodisa: -Naqli sahih bilan- Yahudiylar suiqasd niyati bilan, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam oÀtirgan joyga ustlaridaoda, ma bir tosh otadigan onda Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam hifzi Ilohiy bilan turdilar; u suiqasd ham natijasiz qoldi.

Bu yetti misol kabi koÀp hodisalar botanzilhda Imom Buxoriy va Imom Muslim va aimma-i hadis, Hazrat Oyshadan naql qiladilarki: وَاللّٰهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ oyati nozil boÀoÀllarn soÀng, ora-sira Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamni muhofaza qilgan zotlarga farmon etdilar:

Ya'ni: "kin.

likka luzum yoÀq, mening Robbim meni hifz etyapti".

Xullas, bu risola ham boshdan bu yerga qadar koÀrsatadiki: Shu koinotning har navi, har olami; Rasuli A shundlayhissalotu Vassalamni taniydi, aloqadordir. Har bir koinotning navida uning moÀ'jizoti koÀrinyapti. Demak, u Zoti Ahmadiya (S.A.V.) Janobi Haqning -fvm va oinotning Xoliqi e'tibori bilan va butun maxluqotning Robbi unvoni bilan- ma'muridir va rasulidir. Ha, qandayki bir podshohning buyuk va mufattish bir ma'muva adoar bir doirasi biladi va taniydi; qaysi doiraga kirsa, u bilan munosabatdor boÀladi. Chunki umumning podshohi nomidan bir ma'muriyati bor. Agar masalan yolgÀiz adliya mufattishi boÀlsa, u vaqt adliya doirasi bilan munosadim, f boÀladi. Boshqa doiralar uni uncha tanimaydi. Va askariya mufattishi boÀlsa, mulkiya doirasi uni bilmaydi. Shuning kabi, anglashiladiki; butun davoiri saltanati Ilohibir shmalakdan to chivinga va oÀrgimchakkacha har bir toifa u zotni taniydi, biladi yoki bildiriladi. Demak, Xotam-ul Anbiyo va Rasuli Robb-ul Olamindirlar. Va umum anbiyolardan ustun risolatining shumuli bor.

اِنَّTINCHI ISHORAT: Irhosot deyilgan; bi'sati nubuvvatdan avval faqat nubuvvat bilan aloqador vujudga kelgan horiqolar ham, daloili nubuvvatdir. Bu ham uch q qarag:

BIRINCHI QISM: Nassi Qur'on bilan; Tavrot, Injil, Zabur va Suhufi Anbiyoning, nubuvvati Ahmadiya Alayhissalotu Vassalamga doir bergan xabarlaridir. Ha, modomiki u kitoblar samoviy ekan va modomiki u kitob sohiblari anbiyo ekan; albaajnabi har holda ularning dinlarini nasx etgan va koinotning shaklini oÀzgartirgan va yerning yarmini keltirgan nuri bilan yoritgan bir zotdan bahs etishlari zaruriy va qat'iydir. Ha, kichik Vassaalarni xabar bergan u kitoblar, navi basharning eng buyuk hodisasi boÀlgan hodisa-i Muhammadiya Alayhissalotu Vasalamni xabar bermasliklari mumkinmi? Modomiki bilbedaho xabar bergan ekanlar, har holda yo takzib etadiususiyoki dinlarini taxribdan va kitoblarini nasxdan qutqarsinlar.. yoki tasdiq etadilar, toki u haqiqatli zot bilan dinlari xurofotdan va tahrifotdan qutulsin. Holbuk har ht va dushmanning ittifogÀi bilan, takzib alomati hech bir kitobda yoÀq. Shunday ekan, tasdiq bor. Modomiki mutlaq bir suratda tasdiq bor va modomiki shu tasdiqning vujudini iqtizo etgan qat'iy bii dinit va asosli bir sabab bor ekan; biz ham oÀsha tasdiqning vujudiga dalolat qilgan uch hujjati qat'iya bilan isbot qilamiz:

Birinchi Hujjat: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Qur'onning lisoni bilan ularga deydiki: "Kitoblaringizda meniva OÀtdigÀim va avsofim bor! Men bayon qilgan narsalarda kitoblaringiz meni tasdiq qiladi".

kabi oyatlar bilan ularni maydonga chaqizimotir. "Tavrotingizni keltiring, oÀqing va keling; biz bola- chaqamizni olib Janobi Haqning dargohiga qoÀl ochib, yolgÀonchilarga qarshi la'nat iladi.duo qilamiz!" deb mutamodiyan ularning boshiga urganlari holda, hech bir Yahudiy olim yoki Nasroniy rohib u kishining bir xatolarini koÀrsatolmadi. Agar koÀrsatsaydi, juda koÀp kasratda boÀlgan va juda haaqoiqnar va hasadli boÀlgan kofirlar va munofiq Yahudiylar va butun olami kufr har tarafda e'lon qilardilar. Ham: "Yo xatoimni toping yoki siz bilan mahv boÀlgungacha jihod qilamanlgan mganlar. Holbuki bular harbni va parishoniyatni va hijratni ixtiyor etishdi. Demak, xatolarini topolmadilar. Bir xato topilsaydi, ular qutular edilar.

Ikkinchi HÀlgan Tavrot, Injil va Zaburning iboralari; Qur'on kabi i'jozlari boÀlmagani uchun, ham mutamodiyan tarjima ustiga tarjima boÀlgani uchun, ichiga juda koÀp begona kalimaرَّح۪يÀshildi. Ham mufassirlarning soÀzlari va xato ta'villari ularning oyatlari bilan iltibos etildi; ham ba'zi nodonlarning va ba'zi ahli gÀarazning tahrifoti ham ilova etildi. Shu suratda u kitoblarda tahriohlariagÀyirot koÀpaydi. Hatto Shayx Rahmatulloh Hindiy (alloma-i mashhur) kutubi sobiqaning minglab yerda tahrifotini rohiblariga va Yahudiy va Nasoralam Aosiga isbot qilib, isqot etgan. Bu qadar tahrifot bilan birga, bu zamonda ham mashhur Husayn Jisriy (Rahmatullohi Alayh) u kitoblardan biran ZotÀn toÀrt dalil nubuvvati Ahmadiyaga doir chiqargan. "Risola-i Hamidiya"da yozgan. U risolani Manastrlik Marhum Ismoil Haqqi tarjima qilgan. Kim orzu qilsa, unga murojaat qiladi, koÀradi.

va douda koÀp Yahudiy ulamosi va Nasoro ulamosi iqror boÀlishgan va e'tirof etishganki: "Kitoblarimizda Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamning avsofi yozilgan". Ha, gÀqilib uslim boÀlib boshda mashhur Rum Maliklaridan Hiraql e'tirof etgan: "Ha, Iso Alayhissalom Muhammad Alayhissalotu Vassalamdan xabar beradi", degan.

#1at'iydRum Maliki Muqavqis nomli Misr hukmdori va ulamo-i Yahudning eng mashhurlaridan Ibn Suriya va Ibn Axtob va uning qardoshi Ka'b Bin Asad va Zubayr Bin Batiya kabi mashhur ulamo va raislar, gÀayrigan.

#m qolganlari holda iqror boÀlishgan: "Ha, kitoblarimizda uning avsofi bor, undan bahs etadilar".

Yahudning mashhur ulamosidan va Nasoroning mashhur rda imoridan, kutubi sobiqada avsofi Muhammadiyani (S.A.V.) koÀrgandan soÀngra qaysarlikni tark etib iymonga kelganlar, avsofini Tavrot va Injilda koÀrsatishgan va boshi bir udiy va Nasroniy ulamosini u bilan ilzom etishgan. Azjumla, mashhur Abdulloh Ibn Salom va Vahb Ibn Munabbih va Abu Yosir va Shomul (ki bu zot Maliki Yaman Tubbo' zamonia etis. Tubbo' qanday gÀiyoban va bi'satdan avval iymon keltirgan, Shomul ham shunday.) va Sa'yaning ikki oÀgÀli boÀlgan Asid va Sa'laba -Ibn Hayban deyilgan bir orifi billoh bi'satdan avval Bani Nadr Qabilasiga musofir boÀlgan.

degan va u yerda vafot etgan. SoÀngra u qabila Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam bilan harb etgan paytlari, Asid va Sa'laba maydbul qihiqib, oÀsha qabilaga baqirdilar:

Ya'ni: "Ibn Hayban xabar bergan zot budir, u kishi bilan harb etmanglar!" yotiniularni tinglamadilar, balolarini topdilar.

Ulamo-i Yahuddan Ibn Bunyamin va Muhayriq va Ka'b-ul Axbor kabi koÀp ulamo-i Yahud, avsofi Nabaviyani kitoblarida koÀrganlaridan, iymonga kelishdi; boshqa iymongaÀrinadganlarni ham ilzom etishdi.

Ulamo-i Nasorodan bahsi oÀtgan mashhur Buhayro-i Rohib, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Shom tarafiga amakilari bilan ketgan vaqtlari oÀn ikki oga yu edilar. Buhayro-i Rohib u kishining hurmatlari uchun Qurayshiylarni da'vat etdi. Qarasa, karvonga soya qilgan bir parcha bulut hali ham karvon oÀrnid qadar qilyapti. "Demak qidirgan odamim u yerda qolgan!" SoÀngra odam yuborib, u kishini ham keltirtirgan. Abu Tolibga: "Sen qayt, Makkaga bor! Yahudiylar hasuddir; bu kishining avsofi Tavrotda mazkurdir; xsa bir qilishadi", degan.

Nastur-ul Habasha va Habash Raisi Najoshiy, avsofi Muhammadiyani (S.A.V.) kitoblarida koÀrganlari uchun, barobar iymon keltirishdi.

Ham DagÀotir ismli mashhur Nasroniy olimi; avsofini koÀrib, iym omad tirgan; Rumliklar ichida e'lon qilganida shahid qilingan.

Ham Nasroniy ruasosidan Horis Ibn Abu Shumar-il GÀosaniy va Shomning buyuk diniy raislarlarki,aliklari, ya'ni Sohibi Ilya va Hiraql va Ibn Natur va Jorud kabi mashhur zotlar, kitoblarida avsofini koÀrishgan va iymon keltirganlar. YolgÀiz Hiraql dunyo saltanati uchun iymonini izhor etmagan.

Ham buifoya bi Salmon-ul Forsiy avval nasroniy edi. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning avsofini koÀrgandan soÀngra u kishini qidirayotgan edi.

Ham Tamim ismli muhim bir olim, ham mashhur Habasiyornii Najoshiy, ham Habash nasorosi, ham Najron poplari; hammasi muttafiqan xabar berishadiki: "Biz avsofi Nabaviyani kitoblarimizda koÀrdik,lan: Bng uchun iymonga keldik".

Uchinchi Hujjat: Namuna sifatida Tavrot, Injil, Zaburning PaygÀambarimiz Alayhissalotu Vassalamga oid oyatlariÀladi.ir nechta namunasini koÀrsatamiz:

Birinchisi: Zaburda shunday bir oyat bor:

"Muqiym-usirlarn" esa, ismi Ahmadiydir.

Injilning oyati:

Ya'ni: "Men ketyapman, toki sizga Faraqlit kelsin!" Ya'ni, Ahmad kelsin.

Injilning ikk fannibir oyati:

Ya'ni: "Men Robbimdan; haqni botildan ayirgan bir paygÀambarni ilik icnki, abadga qadar siz bilan birga boÀlsin." Faraqlit, اَلْفَارِقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ ma'nosida PaygÀambarning u kitoblardagi ismidir.

Tavrotning oyati:

Ya'ni: "Hazrat Ismoilning volidasi boÀllar kajar, avlod sohibasi boÀladi va uning avlodidan shunday odam chiqadiki, u valadning qoÀli umumdan baland boÀladi va umumning qoÀli xushu' va itoat bilan unga ochiladi".

Tavrotning ikkinchi bir oyasa ediقَالَ يَا مُوسٰى اِنّ۪ى مُق۪يمٌ لَهُمْ نَبِيًّا مِنْ بَن۪ى اِخْوَتِهِمْ مِثْلَكَ وَاُجْر۪ى قَوْل۪ى ف۪ى فَمِه۪ وَالرَّجُلُ الَّذ۪ى لَايَقْبَلُ قَوْلَ النَّبِىِّ الَّذ۪ى يَتَكَلَّمُ بِاِسْم۪ى فَاَنَا اَنْتَقِمُ مِنْهُ

Ya'ni: "Bani iymonning qardoshlari boÀlgan Bani Ismoildan sen kabi birini yuboraman. Men soÀzimni uning tiliga qoÀyaman, mening vahyim bilan soÀzlaydi. Uni qabul inchi anga azob beraman".

Tavrotning uchinchi bir oyati:

قَالَ مُوسٰى رَبِّ اِنّ۪ى اَجِدُ فِى التَّوْرٰيةِ اُمَّةً هُمْ خَيْرُ اُمَّةٍ اُخْرِجَتْ لِr kitoِ يَاْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ فَاجْعَلْهُمْ اُمَّت۪ى قَالَ تِلْكَ اُمَّةُ مُحَمَّدٍ

Ixtor: Muhammad ismi u kitoblarda "Mushaffax" va "Al-Munhamanna" va "Himyata" kabi Suryoniy ismlar sushorat "Muhammad" ma'nosidagi Ibroniy ismlari bilan kelgan. BoÀlmasa sarih Muhammad ismi oz bor edi. Sarih miqdorini ham hasud Yahudiylar tahrif etganlar.

Zaburning oyati:

يَا دَاوُدُ يَاْت۪ى بَعْدَكَ نَبِىٌّ يُسَمّٰىn. Bilَدَ وَمُحَمَّدًا صَادِقًا سَيِّدًا اُمَّتُهُ مَرْحُومَةٌ

Ham Abadila-i Sab'adan va kutubi sobiqada koÀp tadqiqot qilgan Abdulloh Ibn Amr Ibn-al Os va mashhur ulamo-i Yahuddan eng avval Islomga kelgan Abdulloh Ibn Sanozani mashhur Ka'b-ul Axbor deyilgan Bani Isroilning allomalaridan; u zamonda hali koÀp tahrifotga uchramagan Tavrotda aynan shu keladigan oyatni e'lon shaallkoÀrsatganlar. Oyatning bir parchasi shuki: Hz. Muso bilan xitobdan soÀngra keladigan paygÀambarga xitoban shunday deydi:

يَا اَيُّهَا النَّبِىُّ اkoÀrdiاَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذ۪يرًا وَحِرْزًا لِلْاُمِّيّ۪ينَ اَنْتَ عَبْد۪ى سَمَّيْتُكَ الْمُتَوَكِّلَ لَيْسَ بِفَظٍّ وَلَا غَل۪يظٍ وَلَا صَخَّابٍ فِى الْاَسْوَاقِ وَلَا يَدْفَعُ بِالسَّيِّئَةِ السَّing buَ بَلْ يَعْفُو وَيَغْفِرُ وَلَنْ يَقْبِضَهُ اللّٰهُ حَتّٰى يُق۪يمَ بِهِ الْمِلَّةَ الْعَوْجَاءَ بِاَنْ يَقُولُوا لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ

Tavrotning bir oyati yana:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ i toifِ مَوْلِدُهُ بِمَكَّةَ وَهِجْرَتُهُ بِطَيْبَةَ وَمُلْكُهُ بِالشَّامِ وَاُمَّتُهُ الْحَمَّادُونَ

Xullas, shu oyatda "Muhammad" lafzi, Muhammad ma'nositi talyoniy bir ism bilan kelgan.

Tavrotning boshqa bir oyati yana:

Shu oyatda Bani Isxoqning qard koÀzii boÀlgan Bani Ismoildan va Hazrat Musodan soÀngra kelgan paygÀambarga xitob qiladi.

Tavrotning boshqa bir oyati yana:

عَبْدِى Ibn Nُخْتَارُ لَيْسَ بِفَظٍّ وَلَا غَل۪يظٍ

Xullas, "Muxtor"ning ma'nosi; "Mustafo"dir, ham ismi Nabaviydir. Injilda Isodan soÀngra kelgan va Injilning bir qancha oyatida "Olam Raisi" unvoni bilan xushxabar berilgbir jiiyning ta'rifiga doir: مَعَهُ قَض۪يبٌ مِنْ حَد۪يدٍ يُقَاتِلُ بِه۪ وَاُمَّتُهُ كَذٰلِكَ Xullas, shu oyat koÀrsatadiki: "Sohib-us sayf va jihodga ma'murzoliy,aygÀambar keladi". Qozibi Hadid, qilich deganidir. Ham ummati ham u kabi sohib-us sayf, ya'ni jihodga ma'mur boÀlishini, Sura-i Fathning oxirida

وَ مَثَلُهُمْ فِى الْاِنْج۪يلِ كَزَرْعٍ اَخْرَجَ شَطْاَهُ فَاٰزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَura-i لٰى سُوقِه۪ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغ۪يظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ

oyati Injilning shu oyati kabi, boshqa oyatlariga ishorat qilib, Muhammad Alayhissalotu Vassalam sohib-us sayf va jihodga ma'mur boÀlganini Injil bilan barobar e'lon qiladi.ri borvrotning Beshinchi Kitobining OÀttiz Uchinchi Bobida shu oyat bor: "Haq Taolo Turi Sinodan iqbol etib bizga Soirdan tulu' etdi va Faran TogÀlarida zohir boÀld bor: Xullas, shu oyat qandayki "Turi Sinoda iqboli Haq" fikrasi bilan nubuvvati Musaviyani va Shom TogÀlaridan iborat boÀlgan "Soirdan tulu'i Haq" fikrasi bilan nubuvvatr daraiyani ixbor etadi. Shunga oÀxshab bil-ittifoq Hijoz TogÀlaridan iborat boÀlgan Faran TogÀlaridan zuhuri Haq fikrasi bilan, bizzarura risolati Ahmadiyani(S.A.V.) xabar beradi. Ham Sura-i Fathning oxirida ذٰلِكَ مَثَbesh a فِى التَّوْرٰيةِ hukmini tasdiqan, Tavrotda Faran TogÀlaridan zuhur etgan paygÀambarning sahobalari haqida shu oyat bor: "Qudsiylarning bayroqlari barobaridadir va uning oÀngidadir". "Qudsiylar" nomi asdan,tavsif etadi. Ya'ni: "Uning sahobalari qudsiy, solih avliyolardir".

Ash'iya PaygÀambarning kitobida, Qirq ikkinchi Bobida shu oyat bor: "Haq Subhanahu oxir zamonda oÀzining istifoga shuba barguzida qulini ba's etadi va unga Ruh-ul Amin Hazrat Jabroilni yoÀllab, dini Ilohiysini unga ta'lim beradi. Va u ham Ruh-ul Aminning ta'lim tarzi bilan insonlarga ta'lim beradi va insonlar orasida haq bilan hukm qiladi. U ancha rdir, xalqni zulumotdan chiqaradi. Robbing menga qoblal vuqu' bildirgan narsani men ham sizga bildiryapman".

Bu oyat gÀoyat sarih bir suratda Oxirzamon Pay Holburi Muhammad Alayhissalotu Vassalamning avsofini bayon etyapti.

Mishail nomi bilan musammo Mixail PaygÀambarning kitobining ToÀrtinchi Bobida shu oyat bor: "Oxirzamonda bir ummati marhuma qoim boÀliabo, berda Haqqa ibodat qilish uchun muborak togÀni ixtiyor qiladilar. U yerda har iqlimdan bir qancha xalq toÀplanib, Robbi Vohidga ibodat qiladilar. Unga shirk keltirmaydilar".

Xullas, shu oyat zohir bir suratda dunyoningyapti.uborak togÀi boÀlgan Jabali Arafot va u yerda har iqlimdan kelgan hojilarning takbir va ibodatlarini va ummati marhuma nomi bilan shuhratshior boÀlgan ummati Muhammadiyani ta'rif qiladi.

Zabuilgan tmish Ikkinchi Bobida shu oyat bor:

"Bahrdan bahrga molik va nahrlardan, Arzning maqta' va muntahosiga qadar molik boÀladi.. va unga Yaman va Jazoir Muluki hadyalar olib borishadi.. va podshohlar unga sajda va inqiyod etishadi.. va har vaqtan yuzsalot va har kun oÀziga baraka bilan duo qilinadi.. va anvori Madinadan munavvir boÀladi.. va zikri abad-ul abad davom etadi.. uning ismi shamsning vujudidan avval mavjud. Uning nomi quyosh turguncha muntashir boÀladi..."

da koÀt oÀta oshkor bir tarzda Faxri Olam Alayhissalotu Vassalamni tavsif etadi. Ajabo, Hazrat Dovud Alayhissalomdan soÀngra Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamdan boshqa qaysi nabiy kelganki; sharqdan gÀarba, Ispar dinini nashr etgan va mulukni jizyaga bogÀlagan va podshohlarni oÀziga sajda qilar kabi bir inqiyod ostiga olgan va har kun navi basharning xumsimutavoalavot va duolarini oÀziga qozongan va anvori Madinadan porlagan kim bor? Kim koÀrsatilishi mumkin?

Ham Turkcha Yuhanna Injilining OÀn ToÀrtinchi Bob va oÀttizinchi oyati shudir: "Ortiq siz bilan koÀp soÀz yerdayman, zero bu olamning raisi kelyapti. Va menda uning nasnasi aslo yoÀqdir!" Xullas "Olamning Raisi" ta'biri, "Faxri Olam" deganidir. Faxri Olam u Aytaesa, Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamning eng mashhur unvonidir.

Yana Injili Yuhanna, OÀn Oltinchi Bob va yettinchi oyati shudir: "Ammo men sizga haqni aytyapman. Mening ketishim sizga foinchisir. Zero men ketmagunimcha, sizga tasalli beruvchi kelmaydi". Mana qarang! Raisi Olam va insonlarga haqiqiy tasalli bergan, Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamdan boshqur etiboÀladi? Ha, Faxri Olam udir va foniy insonlarni i'domi abadiydan qutqarib tasalli bergan ham u boÀladi.

Ham Injili Yuhanna, OÀn Oltinchi Bob, sakkizinchinoan R: "U kelganda; dunyoni gunohga doir, salohga doir va hukmga doir ilzom qiladi". Dunyoning fasodini salohga aylantirgan va gunohlardan va shirkdan qutqargan va siyosat va hokimiyati dunyoni tabdil etgan Muhammaoshlarbiy Alayhissalotu Vassalamdan boshqa kim kelgan?

Ham Injili Yuhanna, OÀn Oltinchi Bob, oÀn birinchi oyat: "Zero bu olamning raisining kelishining hukmi kelgan". "Olamniasrda si" {(Hoshiya) Ha, u Zot shunday bir rais va sultondirki; bir ming uch yuz ellik yilda va aksar asrlardan har bir asrda loaqal uch yuz ellik million tobelari va raiyati bor. Kamoli taslim va inqiyod biyati mvomiriga itoat qiladilar, har kun unga salom berish bilan tajdidi bay'at etadilar.} albatta Sayyid-ul Bashar boÀlgan Ahmadi Muhammad Alayhissalotu Vassalamdir.

Ham Injili Yuhanna, OÀn Oltinchi Bob va oÀn uchinchi oyat: "Ammo u Haqshyonikelgan payti sizni biljumla haqiqatga irshod etadi. Zero oÀzidan gapirmaydi. Biljumla eshitganini aytib, keladigan nasnalardan sizga xabar beradi". Bu oyat sarihdirَلَى اo, umum insonlarni birdan haqiqatga da'vat qilgan va har xabarini vahiydan bergan va Jabroildan eshitganini gapirgan va qiyomat va oxiratlayhisfsilan xabar bergan, Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamdan boshqa kimdir va kim boÀlishi mumkin?

Ham Kutubi Anbiyoda, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning Muhammad, Ahmad, Muxtor ma'nosida Suryoniy va Ibroniy ismlari bor. u kis, Hazrat Shuaybning suhufida ismi, Muhammad ma'nosida "Mushaffax"dir.

Ham Tavrotda yana Muhammad ma'nosida "Munhamenna", ham Nabiyy-ul Haram ma'nosida "Himyata". Zab

XuAl-Muxtor" ismi bilan musammodir. Yana Tavrotda "Al-Xotam-ul Xotam". Ham Tavrotda va Zaburda "Muqim-us Sunna". Ham Suhufi Ibrohim va Tavrotda "Mazmaz"dir. Ham Tavrotda "Axyad"dir.

Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam:

اِسْم۪ى فِى الْق Akramِ مُحَمَّدٌ وَ فِى الْاِنْج۪يلِ اَحْمَدُ وَ فِى التَّوْرٰيةِ اَحْيَدُ

dedilar.

Ham Injilda Asmo-i Nabaviydan "Sohib-ul Kadibi val Herave", ya'ni "qilich va hassa sohibi". Ha, sohib-us sakoÀp siyolar ichida eng buyugi; ummati bilan jihodga ma'mur, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamdir. Yana Injilda "Sohib-ut Toj"dir. Ha, "Sohib-ut Toj" unvoni Rasuli Akram Alayhissalotu VassalaoÀlganxsusdir. Toj a'moma, ya'ni salla deganidir. Eski zamonda millatlar ichida millatcha umumiyat e'tibori bilan salla va agel oÀragan, Qavmi Arabdir. Injilda "Sohib-ut Toj" qلّٰهِ boÀlib "Rasuli Akram" (Alayhissalotu Vassalam) deganidir.

Ham Injilda "Al-Baraqlit" yoxud "Al-Faroqlit"ki, Injil tafsirlarida "Haq va botilni bir-biridan tafriq etgan haqparast" ma'nosi berilganki; soÀngra keladigan insonlarni haqqa chidan uigan zotning ismidir.

Injilning bir yerida, Iso Alayhissalom degan: "Men ketaman; toki dunyoning raisi kelsin". Ajabo, Hazrat Iso Alayhissalomdan soÀngra dunyoninamoloti boÀladigan va haq va botilni farq va tamyiz etib Hazrat Iso Alayhissalomning oÀrnida insonlarni irshod etadigan, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamdan boshqa kim kelgan? Demak, Hazrat Iso Alayhissalom ummatiga doimo xushxabar beradi qilgaadiki: Biri keladi, menga ehtiyoj qolmaydi. Men uning bir muqaddimasiman va xushxabarchisiman. Shu oyati karima:

وَاِذْ قَالَ ع۪يسَى ابْنُ مَرْيَمَ يَا بَن۪ٓى اِسْرَٓائ۪يلَ اِنّ۪ى رَسُولُ اللّٰهِ اِلَيْكُمْ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَىَّga qadالتَّوْرٰيةِ وَمُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَاْت۪ى مِنْ بَعْدِى اسْمُهُٓ اَحْمَدُ

{(Hoshiya1) اُمَّتُهُ الْحَمَّادُونَ Sayyohi mashhur Avliyo Chalabiy; Hazrat at dalni Safoning maqbarasida, ohu terisida yozilgan Injili Sharifda shu oyatni oÀqigan. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam haqida nozil boÀlgan oyat: ايتون Bir oÀgÀlon, ازربيون ya'ni: Ibrohim naslidan boÀlgay, پروفت۪ى رَسqÀambar boÀlgay, لوغسلين yolqÀonchi boÀlmagay, بنت uning افزولات mavlidi Makka boÀlgay, كه كالوشير solihlik bilan kelgan boÀlgay, تونومنين uning muborak nomi مواميت (Bu "Mavomit" kalimasi "Mamad"dan va "Mamad" ham "Muhammad" dan tahrif etilgz. Chumad Muhammad boÀlgay. اسفدوس Unga ergashganlar, تاكرديس bu jahon sohibi boÀlarlar. بيست بيث ham, ul jahon sohibi boÀlgay.}

Ha, Injilda Hazrat Iso Alayhissalom koÀp marotaba ummatigُلَانٍxabar beradi. Insonlarning eng muhim bir raisi kelishini va u zotni ham ba'zi ismlar bilan yod etadi. U ismlar, albatta Suryoniy va Ibroniydirlar. Ahli tahqiq koÀqt; chr. U ismlar, "Ahmad, Muhammad, Fariq-un Bayn-al Haqqi Val Batil" ma'nosidadirlar. Demak, Iso Alayhissalom koÀp marta Ahmad Alayhissalotu Vassalamdan bashorat beradi.

Savol: Agar desang: "Nima uchun Hazrat Iso Alayhissalom har nabiydaan iltda xushxabar beradi? Boshqalar yolgÀiz xabar beradilar, xushxabar surati oz".

Aljavob: Chunki Ahmad Alayhissalotu Vassalam Iso Alayhissalomni Yahudiylarning mudhish takzibiizning mudhish iftirolaridan va dinini mudhish tahrifotdan qutqarish bilan barobar.. Iso Alayhissalomni tanimagan Bani Isroilning suubatli shariatiga muqobil, suhulatli va jome' va ahkom jihatidan shariati Isoviyaning nuqsonini ikmol etadigan Rububiariati oliyaga sohibdir. Mana shuning uchun koÀp marta, "Olamning Raisi kelyapti!" deya xushxabar beradi.

Xullas, Tavrot, Injil, Zaburda va boshqa su mavjunbiyoda juda ahamiyat bilan oxirda keladigan bir paygÀambardan bahslar bor, koÀp oyatlar bor. Qandayki bir qism namunalarini koÀrsatdik. Ham koÀp noamningilan u kitoblarda mazkurdir. Ajabo, butun bu Kutubi Anbiyoda bu qadar ahamiyat bilan, mukarrar oyatlarda bahs etganlari Oxirzamon PaygÀambari Hazrat Muhammad Alayhissnoga dVassalamdan boshqa kim boÀlishi mumkin?

Ikkinchi qism irhosotdan va daloili nubuvvatdan maqsad shuki: Bi'sati Ahmadiyadan avval, zam. Ajabtratda kohinlar, ham u zamonning bir daraja avliyo va orifi billoh boÀlgan bir qism insonlari; Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning kelishlarini xabar berganlar va ixborlmosi tham nashr etganlar, she'rlari bilan kelgusi asrlarga qoldirganlar. Ular koÀp; biz, ahli siyar va tarix naql va qabul qilgan mashhur va muntashir boÀlgan bir qismini zikr qilamiz. Azjumla:i gÀar podshohlaridan Tubba' ismli bir malik, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning avsofini eski kitoblarda koÀrgan, iymon keltirgan. ShundaygÀambahe'rini e'lon qilgan:

Ya'ni: "Men Ailadi.ng (S.A.V.) risolatini tasdiq qilaman. Men uning zamoniga yetishsaydim, unga vazir va amakivachcha boÀlardim." (Ya'ni, Ali kabi unga fidoiy bir xodim boÀlardim.)

Ikkinchadi.. ashhur Quss Ibn Saida-ki, qavmi Arabning eng mashhur va muhim xatibi va muvahhid bir zoti rushanzamirdir. Xullas, shu zot ham bi'sati Nabaviydan avval risolati Ahmadiyani shu she'r bilan e'lon qiladi:

اَرْسَلَ ف۪ينَا اَحْمَدَ خَيْرَ نَبalki hَدْ بُعِثَ ٭ صَلّٰى عَلَيْهِ اللّٰهُ مَا عَجَّ لَهُ رَكْبٌ وَ حُثَّ

Uchinchisi: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning ajdodidan boÀlgan Ka'b Ibn Luayy, nudilar.i Ahmadiyani (S.A.V.) ilhom asari oÀlaroq shunday e'lon qilgan:

Ya'ni: "Kutilmaganda Muhammad-un Nabiy keladiir otaÀri xabarlarni beradi".

ToÀrtinchisi: Yaman podshohlaridan Sayf Ibn Ziyazan kutubi sobiqada Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning avsofini koÀrgan; iymon keltirgan, mushtoq boÀlgandi. Rasuli Akraman Ibnissalotu Vasslamning bobosi Abdulmuttalib Yamanga qofila-i Quraysh bilan borgan payti, Sayf Ibn Ziyazan ularni chaqirgan. Ularga:

Ucامَةٌ كَانَتْ لَهُ الْاِمَامَةُ وَاِنَّكَ يَا عَبْدَ الْمُطَّلِبِ لَجَدُّهُ

Ya'ni: "Hijozda bir bola dunyoga keladi. Uning ikki yelkasi orasida xotam kabi bir nishon bor. Mana oÀshaynalobumum insonlarga imom boÀladi!" degan. SoÀngra yashirincha Abdulmuttalibni chaqirgan, "U bolaning bobosi ham sensan" deya karomatkorona, bi'satdan avval xabar bergan.

Beshinchisi: Varaqa Ibn Navfalom adicha-i Kubroning amakivachchalaridan) bidoyati vahiyda Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam xavotirlangan. Xadicha-i Kubro u hodisani mashhur Varaqa Ibn Navfalga aytib bergan. Varaqa: "Uni mengaoshqas", degan. Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Varaqaning yoniga borib, mabda'-i vahiydagi vaziyatni aytib berdilar. Varaqa:

بَشِّرْ يَا مُحَمَّدُ اِنّ۪ى اَشْهَدُ اَنَّكَ اَنْتَ النَّبِىُّ الْtanimdظَرُ وَبَشَّرَ بِكَ ع۪يسٰى

Ya'ni: "Xavotirlanma, u holat vahiydir. Senga xushxabar! Intizor etilgan Nabiy sensan! Iso sen bilan xushxabar bergan", degan.

#13i bir ltinchisi:>Asqolan-ul Himyariy ismli orifi billoh, bi'satdan avval Qurayshiylarni koÀrgan vaqti soÀrar edi, "Ichingizda da'vo-i nubuvvat qilgan bboÀldi "YoÀq" der edilar. SoÀngra bi'sat vaqtida yana soÀragan. "Ha" deganlar, "Biri da'vo-i nubuvvat qilyapti." Degan: "Mana, olam uni kutyapti".

Yettinchisi: Nasoro ula; men anomidan Ibn-al A'la bi'satdan va PaygÀambarni koÀrmasdan avval xabar bergan. SoÀngra kelgan. Hazrat PaygÀambar Alayhissalotu Vassalamni koÀrib:

وَالَّذ۪ى بَعَثَكَ(S.A.Vحَقِّ لَقَدْ وَجَدْتُ صِفَتَكَ فِى الْاِنْج۪يلِ وَبَشَّرَ بِكَ ابْنُ الْبَتُولِ

Ya'ni: "Men sizning sifatlarizni Injilda koÀrdim, iymon Mubtaldim. Ibn Maryam Injilda sizning kelishingni xushxabar bergan".

Sakkizinchisi: Bahsi oÀtgan Habash podshohi Najoshiy:

Ya'ni: "Koshkimdir. altanatga badal Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamning xizmatkori boÀlsaydim. U xizmatkorlik saltanatdan ancha yuksakdir", degan.

Hozir ilhomi Rabboniy bilan gÀoibdan xabar bergan bu oriflardan soÀngra; glon qin ruh va jin vositasi bilan xabar bergan kohinlar, juda sarih bir suratda Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning kelishlarini va nubuvvatlarini xabar beshhurar. Ular koÀpdir; biz ulardan mashhurlarni va ma'naviy tavotur hukmiga oÀtgan va aksar tarix va siyarda naql etilgan bir qanchasini zikr qilamiz. Ularning uzun qissalarini va soÀzlarini siyasalam blariga havola qilib, yolgÀiz ijmolan bahs etamiz.

Birinchisi: Shiqq ismli bir koÀzli, bir qoÀlli, bir oyoqli mashhur kohin. GoÀyo yarim inson... OÀsha kohin, ma'naviy tavotur ari yesida qat'iy bir suratda tarixlarga oÀtgan; risolati Ahmadiya Alayhissalotu Vassalamning xabarini mukarraran bergan.

Ikkinchisi: Mashhur Shom kohini Satih boÀlib; suyaksiz, goÀyo a'zosiz bir vujud, imiz koÀksi ichida bir ajuba-i xilqat va koÀp ham yashagan bir kohindir. GÀoibdan bergan toÀgÀri xabarlari oÀsha zamon insonlar ichida shuhrat topgan. Hatto Kisro (ya'ni Fors podshohi) koÀrgan ajib roÀyosini va valodati Ahmadiya (S.A.V.) odisa-da saroyning oÀn toÀrt sharafasining tushishining sirrini Satihdan soÀrash uchun, Muyzan deyilgan olim elchisini yuborgan. Satih degan: "OÀn toÀrt zot sizlarda hokimiyat suradi, soÀngra saltanatingiz mahv boÀladi. Ham birisi keladi, bir dia tuprr etadi. Mana oÀsha sizning din va davlatingizni yoÀqotadi!" maÀnosida Kisroga xabar yuborgan. Xullas, oÀsha Satih sarih bir suratda oxirzamon paygÀambarining kelishini xabar bergan.

Ham kohinlardan Savad Ibn Qoribtganidvsiy va Hunafir va Af'asiya Najron va Jizl Ibn Jizl-il Kindiy va Ibn Xalasat-ad Davsiy va Fotima Binti NoÀ'moni Najjariya kabi mashhur kohinlar, siyar va tarix kitoblarida tafsilan bayon qilgan jihatlariga binoan; oxirzamon paygÀambarining hoyatsini, u paygÀambar ham Muhammad Alayhissalotu Vassalam ekanlarini xabar berganlar.

Ham Hazrat Usmonning aqrabosidan Sa'd Ibn Binti Kurayz kohinlik vositasi bilan, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning nuh ham ini gÀoibdan xabar olgan. Bidoyati Islomiyatda Hazrat Usmoni Zinnuraynga: "Sen bor, iymon keltir", degan. Usmon bidoyatda kelgan, iymon keltirgan. Mana u Sa'd oÀsha voqeani bunday bir she'r bilan aytadi:

Ham kohinlar kabi; "hatif" deyilgan, shaxsi koÀrinmagan va ovozi atta blgan jinlar, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning kelishlarini mukarraran xabar berganlar. Azjumla:

Zayyob Ibn-ul Harisga hatifi jinniy shunday baqirgan, uning va boshqasining musulmon boÀlishiga sabab bohlika

Yana bir hatifi jinniy Samia Ibn Qarrot-il GÀotofaniyga bunday baqirgan, ba'zilarini iymonga keltirgan:

جَاan aloحَقُّ فَسَطَعَ وَ دُمِّرَ بَاطِلٌ فَانْقَمَعَ

Bu hatiflarning bashoratlari va xabar berishlari juda mashhur va koÀpdir.

Ham kohinlar, hatiflar xabar bergan ekanlar; shunga oÀxshab sanamlar ham va sanamlarga kesilgan qurbonlar ham Ras qismnram Alayhissalotu Vassalamning risolatini xabar berganlar. Azjumla: Qissa-i mashhuradandirki: Mozan Qabilasining sanami baqirib degan:

هٰذَا النَّبِىُّ الْمُرْسَلُ جَاءَ بِالْحَقِّ الْمُنْqviyaseb risolati Ahmadiyani (S.A.V.) xabar bergan. Ham Abbos Ibn Mirdasning Islom diniga kirishining sababi boÀlgan mashhur voqea shuki: Dimor nomli bir sanami bor ekan, u sanam bir kun shun, doirr ovoz bergan:

Ya'ni: "Muhammad kelmasdan avval mengmaishaat qilinardi, endi Muhammadning bayoni kelgan; ortiq u zalolat boÀlolmaydi".

Hazrat Umar Islomiyatdan avval sanamga kesilgan bir qurbondan bunday eshitgan:

يَا اٰلَ الذَّب۪يحِ اَمْرٌ نَج۪يحٌ رَجُلٌ فَص۪يحٌ يَقُولُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ. ya'nllas, bu namunalar kabi koÀp voqealar bor, mavsuq kitoblar qabul qilib naql etishgan.

Qandayki kohinlar, orifi billohlar, hatiflar, hiyaninanamlar va qurbonlar, risolati Ahmadiyani (S.A.V.) xabar bergan ekanlar; har bir hodisa ham bir qism insonlarning iymoniga sabab boÀlgan. Sh "Al-HÀxshab, ba'zi toshlar ustida va qabrlarda va qabrlarning mozor toshlarida xatti qadim bilan مُحَمَّدٌ مُصْلِحٌ اَم۪ينٌkabi iboralar boÀlgan; ular bilan bir qism insonlar ing ish kelganlar. Ha, xatti qadim bilan ba'zi toshlarda boÀlgan مُحَمَّدٌ مُصْلِحٌ اَم۪ينٌ Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamdan iborat. Chunki undan avval, zamoniga juda yaqin u shaiz yettita Muhammad ismi bor, boshqa yoÀq. U yettita odamning hech bir jihat bilan "Muslihi Amin" ta'biriga layoqatlari yoÀq.

Uchinchi qism irhosotdan Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning valodati hangomida vujudgahu oÀnn horiqolar va hodisalardir. U hodisalar, u kishining valodati bilan aloqador bir suratda vujudga kelgan.

Ham bi'satdan avval ba'zi hodisalar borki, toÀgÀridarning Àri bittadan moÀ'jizalaridir. Bular koÀp. Namuna oÀlaroq, mashhur boÀlgan va aimma-i hadis qabul qilgan va toÀgÀriliklari tahaqquq etgan bir nechta namunani zikr qilamiz:

Birati Ahi: Valodati Nabaviy kechasida ham onalari, ham onalarining yonida boÀlgan Usmon Ibn-al Osning onasi, ham Abdurrahmon Ibn Avfning onasi koÀrgan azim bir nur boÀlib; uchovlari ham deganlar: "Valodati onida biz shunday bir nur koÀrdikki maqbur mashriq va magÀribni bizga oydinlattirdi".

Ikkinchisi: OÀsha kecha Ka'badagi sanamlarning koÀpi yiqilib tushgan.

Uchinchisi: Mashhur Kisroning ayvoni (ya'ni saroyi mashhurasi) oÀsha kecha qimirlab inshiqoq shu od va oÀn toÀrt sharafasining tushishidir.

ToÀrtinchisi: Savaning taqdis etilgan kichik dengizining oÀsha kecha yerga botishi va Istaxr-Obodda ming yillik doimo ish'ol etilgan, yongan va soÀnmagan, Majusi menging ma'bud deb ittihoz etgan otashning, valodat kechasi soÀnishi. Xullas, shu uch-toÀrt hodisa ishoratdirki: U yangi dunyoga kelgan zot; otashparastlikni yoÀqotadiiyyunnors saltanatining saroyini parchalaydilar, izni Ilohiy bilan boÀlmagan narsalarning taqdisini man etadilar.

Beshinchisi: Garchi valodat kechasi emas, valodatga juda yaqin qolganda, u hodisalar ham irhoari kahmadiya boÀlib (S.A.V.), Sura-i اَلَمْ تَرَ كَيْفَ da nassi qat'iy bilan bayon qilingan "Voqea-i Fil"ki; Ka'bani taxrib etish uchun, Abraha ismli Habash Maliki kelib, Fili Mahmudiy nomli ulkan bir filni oldga surib kelgan. Makkaga yaÀzgariÀlgan vaqt fil yurmagan. Chora topolmasdan qaytganlar. Abobil qushlari ularni magÀlub etgan va parishon etgan, qochganlar. Bu qissa-i ajiba taini batoblarida tafsilan mashhurdir. Xullas, shu hodisa Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning daloili nubuvvatidandir. Chunki valodatga juda yaqin bir zamonda, qiblasi va mavlidi va sevgili vatani boÀlgan Ka'ba-i Mukarraki nafaybiy va horiqo bir suratda Abrahaning taxribidan qutulgan.

Oltinchisi: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam kichikliklarida Halima-i Sa'diyaning yonida ekan, Halima va ar qiling shahodatlari bilan; quyoshdan iztirob chekmasliklari uchun, koÀp marta ustlarida bir bulut parchasining u kishiga soya qilganini koÀrganlar va odamlaShu iktganlar va u voqea toÀgÀrilik bilan shuhrat topgan.

Ham Shom tarafida oÀn ikki yoshda ekan ketgan vaqti, Buhayro-i Rohibning shahodati bilan, bir parcha bulut Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning boshlariga soya qilganini koÀrgan va kos Siddan.

Ham yana bi'satdan avval Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam, bir marta Xadicha-i Kubroning Maysara ismli xizmatkori bilan tijoratdan kelgan payti, Xadicha-i Kubro Rasuli Akram Alayhissalotu Vassin; bing boshlarida ikki malakning bulut tarzida soya qilganlarini koÀrgan. OÀz xizmatkori boÀlgan Maysaraga aytgan. Maysara ham Xadicha-i Kubroga: "Butun safarimizda men shunday koÀrayotgan edim", degan.

Yettinchisi: Naqli sah:>Hayoan sobitdirki: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam, bi'satdan avval bir daraxtning ostida oÀtirdilar; u yer quruq edi, birdan yashillandi. Daraxtning shoxlari u kishining boshi ustigaetadi.b soya qilgan.

Sakkizinchisi: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam kichik ekan, Abu Tolibning uyida qolardilar. Abu Tolib, bola-chaqasi bilan u kishi bilan barobar yesalar, qorinlari toÀyardi. Qachon u zot ovqatda boÀlmasalar, toÀymasdilaar naq hodisa ham mashhurdir, ham qat'iydir.

Ham Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning kichikliklarida u kishiga qaragan va xizmat qilgan Ummu Ayman: "Hech bir vaqt Rasuli Akram Alayhissaتّٰى يassalam ochlik va suvsizlikdan shikoyat qilmadilar, na kichikligida va na kattaligida", degan.

ToÀqqizinchisi: Murdi'asi boÀlgan Halima-i Sa'diyaning molida va echkilarining sutida, qabilasining xiloasi qaoÀlib koÀp barakasi va ziyoda boÀlishidir. Bu voqea ham mashhurdir, ham qat'iydir.

Ham chivin u kishini ta'jiz etmasdi, u kishining jasadi muboragiga va liboslariga qoÀnmasdi. Qandayki nasllaridan boÀlgan Sayyid Abdulqodir Jiyloniy (Qan iymam, jaddidan u holni irsiyat olgan edi; chivin unga ham qoÀnmasdi.

OÀninchisi: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam dunyoga kelgandan soÀng, boxusus valodat kechalarida, yulduzlar tushishining koÀparning irki; shu hodisani OÀn Beshinchi SoÀzda qat'iyan burhonlari bilan isbot qilganimizga binoan; shu yulduzlarning sukuti; shayotiyn va jinlarning gÀaybiy xabarlardan kesiik

{(Ha alomat va ishoratdir. Modomiki Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam vahiy bilan dunyoga chiqqan ekanlar; albatta chala-chulpa va yolgÀonlar bilan qorishiq, kohinlarning va gÀoibdan xabar berganlarning va jinlarning ixborotigara qiyq qoÀyish lozimki, vahiyga bir shubha iyros etmasinlar va vahiyga oÀxshamasin. Ha, bi'satdan avval kohinlik koÀp edi. Qur'on nozil boÀlgandan soÀng ularga nuqta qoÀydi. Hatto koÀp kohinlar iymonga keldilar. Chuti biltiq jinlar toifasidan boÀlgan muxbirlarini topolmadilar. Demak, Qur'on nuqta qoÀygandi. Xullas, eski zamon kohinlari kabi, hozir ham madyumlar suratida yana bir navi kohinlik Ovrupada ispirtizmachا ف۪ى ng ichlarida paydo boÀldi. Nima boÀlganda ham...

Alhosil: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning nubuvvatlaridan avval nubuvvatlarini tasdiq ettirgan va etgan juda koÀp voqealar, juda koÀp zotlar zohir boÀlgan. H, har yoga ma'nan rais boÀladigan

{(Hoshiya) Ha, Sultoni LAVLAKA LAVLAK shunday bir raiski: Bir ming uch yuz ellik yildir saltanati davom etyapti. Birinchi asrdan soÀngra har bir asrda loaqal uch yuz ellik mill sobiqba'asi va raiyati bor. Kura-i Arzning yarmini bayrogÀi ostiga olgan va taba'asi, kamoli taslimiyat bilan u kishiga har kun salotu-salom bilan bay'at etib amrlariosoridat qiladi.}

va dunyoning ma'naviy shaklini oÀzgartiradigan va dunyoni oxiratga mazraa qiladigan va dunyoning maxluqotining qiymatlarini e'lon qiladigan va jin va inDeylikodati abadiyaga yoÀl koÀrsatadigan va foniy jin va insni i'domi abadiydan qutqaradigan va dunyoning hikmati xilqatini va tilsimi mugÀloqldir. muammosini ochadigan va Xoliqi Koinotning maqosidini biladigan va bildiradigan va u Xoliqni tanib umumga tanittiradigan bir zot; albatta u hali kelmasdan hamma narsa, har nav, har toifa uyuk mkelishini sevadi va kutadi va husni istiqbol etadi va olqishlaydi va Xoliqi tarafidan bildirilsa, u ham bildiradi. Qandayki sobiq ishoratlarda va misollarda koÀrdikki; har bin: "Ne maxluqot, u kishini husni istiqbol etadiganday moÀ'jizotini koÀrsatadilar, moÀ'jiza lisoni bilan nubuvvatlarini tasdiq qiladilar.

OÀN YETTINCHI ISHORAT: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning Qur'ondan keyin eng buyuk moi tasblari, oÀz zotlaridir. Ya'ni, u kishida ijtimo' etgan axloqi oliya boÀlib, har bir xislatda eng yuksak tabaqada boÀlganlariga doÀst va dushman ittifoq etadi. Hatto shijoat qahramoni Hazrat Ali mukarraran der edi: "lardanahshatlangan vaqt, biz Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning orqalariga qochib tahassun etardik". Va hokazo... Butun axloqi hamidada eng yuksak va yetbuvvataydigan darajaga molik edilar. Shu moÀ'jiza-i akbarni Alloma-i MagÀrib Qozi Iyozning Shifo-i Sharifiga havola qilamiz. Darhaqiqat, u zot u moÀ'jiza-i axloqi oÀlishni juda goÀzal bayon etib, isbot etgan. Ham juda buyuk va doÀst va dushman bilan musaddaq bir moÀ'jiza-i Ahmadiya (S.A.V.) shariati kubrosi boÀlib, na misli kelgan va na keladi. Shu moÀ'jiza-i a'zamning bir daraja bayonini, butun yozgan oÀttizaydi. oÀz va oÀttiz uch Maktubga va oÀttiz bir Lam'alarimizga va oÀn uch Shuaga havola qilamiz.

Ham Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning mutavotir va qat'iy bitoqilgjiza-i kubrosi, shaqqi Qamardir. Ha, shu inshiqoqi Qamar; koÀp tariqlar bilan mutavotir suratda, Ibn Mas'ud, Ibn Abbos, Ibn Umar, Imom Ali, Ana nisbzayfa kabi juda koÀp a'ozimi sahobadan mutaaddid tariqlar bilan xabar berilish bilan birga, nassi Qur'on bilan اِقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ oyati u moÀ'jiza-i kubroni olamga e'lon qilgan. OÀsharish ving qaysar Quraysh mushriklari shu oyat bergan xabarga qarshi inkor bilan muqobala etmagan, balki yolgÀiz "sehrdir" deyishgan. Demak, kofsiz liing fikricha ham Qamarning inshiqoqi qat'iydir. Shu moÀ'jiza-i kubroni shaqqi Qamarga doir yozganimiz OÀttiz Birinchi SoÀzga zayl boÀlgan Shaqqi Qamar Risolasiga havola qilamiz.

Ham Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam, qaeshigi Arz aholisiga inshiqoqi Qamar moÀ'jizasini koÀrsatganlar; shunga oÀxshab Samovot aholisiga Me'roj moÀ'jiza-i akbarini koÀrsatganlar. Me'roj gingizan shu moÀ'jiza-i a'zamni OÀttiz Birinchi SoÀz boÀlgan Me'roj Risolasiga havola qilamiz. Chunki u risola, bu moÀ'jiza-i kubroni naqadar nuroniy va oliy va toÀgÀri ekanini qat'iy burhonlar bilan, hatto mulhidlarga ham qarshi isbot qilgan. Yolg ToÀÀ'jiza-i Me'rojning muqaddimasi boÀlgan Bayt-ul Maqdis sayohati va ertalab Quraysh qavmi u kishidan Bayt-ul Maqdisning ta'rifotini soÀraganlarida hosil boÀlgan bir moÀ'jizani bahs etamiz. Su Salaki:

Me'roj kechasining tongida Me'rojini Qurayshga xabar berdilar. Quraysh takzib etdi. "Agar Bayt-ul Maqdisga borgan boÀlsang, Bayt-ul Maqdisning eshiklarini va devorlarini va ahvolini bizga ta'rif et!", dedilava botuli Akram Alayhissalotu Vassalam:

فَكَرَبْتُ كَرْبًا لَمْ اَكْرُبْ مِثْلَهُ قَطُّ فَجَلَّى اللّٰهُ ل۪ى بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَكَشَفَ الْحُجُبَ بَيْن۪ى وَبَيْنَهُ حَتّٰى رَاَيْتُهُ فَنَعَتُّهُ Davlatَا اَنْظُرُ اِلَيْهِ

Ya'ni: "Ularning takziblaridan va savollaridan juda ham siqildim. Hatto unday bir siqilish hech tortmagandim. Birdan Janobi Haq Bayt-ul Maqdisni menga koÀrsatdi; men ham Bayt-ul Maqdisga qarab bir-bir hl:>Furarsani ta'rif etdim", deganlar. OÀsha payt Quraysh koÀrdiki, Bayt-ul Maqdisni toÀgÀri va aynan xabar beryapti.

Ham Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Quraysfoti qYoÀlda ketayotganimda, sizning bir qofilangizni koÀrdim, qofilangiz ertaga falon vaqtda keladi", dedilar. SoÀngra oÀsha payt qofilaga muntazir boÀlishdi. Qofila bir soat kechikdi. Rasuli Akramiq va issalotu Vassalamning ixbori toÀgÀri chiqishi uchun, ahli tahqiqning tasdigÀi bilan, Quyosh bir soat tavaqquf etgan. Ya'ni Arz u kishining Uchirini toÀgÀri chiqarish uchun vazifasini, sayohatini bir soat ta'til etgan va u ta'tilni Quyoshning sukunati bilan koÀrsatgan. Demak, Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamning birgina soÀzlarining , ortiÀi uchun ulkan Arz vazifasini tark etadi, ulkan Quyosh shohid boÀladi. Bunday bir zotni tasdiq etmagan va amrlariga quloq solmagan qay daraja badbaxt boÀlganini va u kishini tasdiq etib amrlariga سَمِعْنَا وَ اَطَir masdeganlarning naqadar baxtiyor boÀlganlarini angla, "Alhamdulillahi a'lal iyman val Islam" de.

OÀN SAKKIZINCHI ISHORAT: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning eng buyuk va aban uzia yuzlab daloili nubuvvatni jome' va qirq vajh bilan i'jozi isbot etilgan bir moÀ'jizalari ham, Qur'oni Hakimdir. Xullas, shu moÀ'jiza-i akbarning baraisla doir Yigirma Beshinchi SoÀz taqriban bir yuz ellik sahifada, qirq vajhi i'jozini ijmolan bayon va isbot etgan. Shunday ekan, shu mahzani moÀ'jizot boÀlgan moÀ'jiza-i a'zamni u SoÀzga havola qilib, yolgÀiz ikki-uch nuktani bayon qilamiz:r paytRINCHI NUKTA:>Agar: "I'jozi Qur'on balogÀatdadir. Holbuki umum tabaqotning haqlari borki, i'jozida hissalari boÀlsin. Holbuki balogÀatdagi i'jozni mingdan faqat bir muhaqqiq olim tushuna oladi?"d Xulalsa.

Aljavob: Qur'oni Hakimning har tabaqaga qarshi bir navi i'jozi bor. Va bir tarzda i'jozining vujudini ihsos etadi. Masalan: Ahli balogÀat va fasohatir dinasiga qarshi, horiquloda balogÀatdagi i'jozini koÀrsatadi. Va ahli she'r va xitobat tabaqasiga qarshi; gÀarib, goÀzal, yuksak uslubi badi'ning i'jozini mevasitadi. U uslub hammaga yoqqani holda, hech kim taqlid etolmaydi. Mururi zamon u uslubni keksaytirmaydi, doimo yosh va yangidir. Bunday muntazam bir nasr va mansur bir nazm; ham oliy, ham shirindir. Ham kohinlar va gÀoibdan xabar berganlaa'nosiqasiga qarshi horiquloda ixboroti gÀaybiyadagi i'jozini koÀrsatadi. Va ahli tarix va hodisoti olam ulamosi tabaqasiga qarshi, Qur'ondagi ixborot va hodisoti umami salifa va ahvol va voqi'oti istiqboliya i Islozohiya va uxroviyadagi i'jozini koÀrsatadi. Va ijtimoiyoti bashariya ulamosi va ahli siyosat tabaqasiga qarshi, Qur'onning dasotiri qudsiyasidagi i'jozini koÀrsatadi. Ha, u Qur'dir; ichiqqan shariati kubro u sirri i'jozni koÀrsatadi. Ham ma'orifi Ilohiya va haqoiqi kavniyada tavagÀgÀul etgan tabaqaga qarshi, Qur'ondagi haqoiqi qudsiya-i Ilohiyadagi i'jozni koÀrsatadi yoki i'jozning oÀrsatni ihsos etadi. Va ahli tariqat va valoyatga qarshi Qur'on bir dengiz kabi doimo tamavvujda boÀlgan oyotining asroridagi i'jozini koÀrsatadiadi, mkazo... Qirq tabaqadan har tabaqaga qarshi bir deraza ochadi, i'jozini koÀrsatadi. Hatto yolgÀiz qulogÀi boÀlgan va bir daraja ma'no fahm etgan avom tabaqasiga qar Hamur'onning oÀqilishi bilan boshqa kitoblarga oÀxshamaganini quloq sohibi tasdiq etadi. Va u omi: "Yo bu Qur'on butun tinglaganimiz kitoblarning pastidadir. Bu esa, hech bir dushman ham deyolmaydi va ham yuz daraja maholdir. Unday boÀlsa, butiy biritilgan kitoblardan ustundir. Shunday ekan, moÀ'jizadir", deydi. Xullas, bu quloqli omi fahm etgan i'jozni unga yordam uchun bir daraja izoh qilamiz. Shundayki:

Quh bir MoÀ'jiz-ul Bayon maydonga chiqqan vaqti butun olamni maydonga chaqirdi va insonlarda ikki shiddatli his uygÀotdi:

Birisi: DoÀstlarida hissi taqlidni; ya'ni sevvushisur'onning uslubiga qarshi oÀxshashlik orzusi va u kabi gapirish hissi...

Ikkinchisi: Dushmanlarda bir hissi tanqid va muoraza; ya'ni Qur'on uslubiga muqobala etish bilan da'vo-i i'jilan tindirish hissi...

Xullas, bu ikki hissi shadid bilan millionlab Arabcha kitoblar yozilganlar, maydondadir. Endi butun bu kitoblarning eng baligÀlari, eng fasihlari Qur'on bilan barobar oÀqilgan vaqr edi. kim tinglasa, qat'iyan deydiki; Qur'on bularning hech birisiga oÀxshamaydi. Demak, Qur'on umum bu kitoblarning darajasida emas. Shunday ekan har holda, yo Qur'on umumining ostida boÀحَقَائu esa yuz daraja mahol boÀlish bilan birga, hech kim, hatto shayton boÀlsa ham, aytolmaydi.

{(Hoshiya) Yigirma Oltinchi Maktubning ahamiyatli Birinchi Mabhasi shu jumlaning hoshiyasi va izohidir.}

Shunday ekan, t; u ki MoÀ'jiz-ul Bayon yozilgan umum kitoblardan ustundir. Hatto ma'noni ham fahm etmagan johil omi tabaqaga qarshi ham Qur'oni Hakim, zeriktirmaslik surati bilan i'jozini koÀrsatadyuz mi u omi, johil odam deydiki: "Eng goÀzal, eng mashhur bir baytni ikki-uch marta eshitsam, menga zerikish beradi. Qur'on esa hech zeriktirmaydi, tinglash menga tobora yoqadi. Shunday ekan, bu inson soÀzi emasdir".

Ham hifzga harak الْاَgan bolalarning tabaqasiga qarshi, Qur'oni Hakim nozik, zaif, sodda va bir sahifa kitobni hifzida tutolmagan u bolalarning kichik boshlarida katta Qur'on va koÀp yerlarida iltibos va mushavvashiyatga sababiyat bergan bir-biriga oÀxshang tajatlarning va jumlalarning tashobuhi bilan barobar; kamoli suhulat bilan, osonlik bilan u bolalarning hofizalarida joylashishi suratida, i'jozini ularga ham koÀrsatadi.

Hatto oz soÀzdan va shovqindan mutaassir boÀlgan xastnchisi va sakarotda boÀlganlarga Qur'onning zamzamasi va sadosi; zamzam suvi kabi ularga xush va shirin kelish jihati bilan, bir navi i'jozini ularga ham ihsos etadiaktubolhosil:>Qirq muxtalif tabaqotga va boshqa-boshqa insonlarga, qirq vajh bilan Qur'oni Hakim i'jozini koÀrsatadi yoki i'jozning vujudini ihsos etadi. Hech kimni mahrum qoldirmaydi. Hatto yolgÀiz koÀzi boÀlgan

{(Hoshiya1) YolgÀiz n zikrboÀlgan; quloqsiz, qalbsiz tabaqasiga qarshi vajhi i'jozi bu yerda gÀoyat mujmal va muxtasar va noqis qolgan. Faqat bu vajhi i'jozni Yigirma ToÀqqizinchi saodatizinchi Maktublarda (OÀttizinchi Maktub juda porloq tasavvur va niyat qilingan edi; faqat oÀrnini boshqasiga, Ishorot-ul I'jozga berdi. OÀzi maydonga chiqmadi.) gÀoyat porloq va nuroniy va zohir va bahir koÀrsatilgan, h qildioÀrlar ham koÀra oladi. U vajhi i'jozni koÀrsatadigan bir Qur'on yozdirdik. Inshaalloh chop etiladi, harkas ham u goÀzal vajhni koÀradi.}

quloqsiz, qalbsiz, ilta'kidabaqasiga qarshi ham Qur'onning bir navi alomati i'jozi bor:

Hofiz Usmon xati bilan va bosmasi bilan boÀlgan Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning yozilgan kalimalari bir-biriga qaraydi. Masalan: Sura-i Kahfda وَثَامِنُهُمْ كَلn hechْ kalimasi ostida yaproqlar teshilsa; Sura-i Fotirdagi قِطْم۪يرٍ kalimasi, oz bir inhirof bilan koÀrinadi va u kalbning ismi ham tushunchun, Va Sura-i Yosinda ikki marta مُحْضَرُونَ bir-biri ustiga; Vassafotdagi مُحْضَر۪ينَ va مُحْضَرُونَ ham bir-biriga, ham ularga qaraydi; biri teshilsa, boshqalari oz bir inhirof bilan koÀrinadi. Masalan: Sura-i Sabani uchunrida, Sura-i Fotirning avvalidagi ikki مَثْنٰى bir-biriga qaraydi. Butun Qur'onda yolgÀiz uch مَثْنٰى dan ikkisi bir-biriga qarashlari tasodifiy boÀlolmaydi. Va bularning oÀxshashi juda koÀp. Hatto bir kalima, besh-olti yerda yaproqlar orqachisi:oz bir inhirof bilan bir-biriga qaraydilar. Va Qur'onning bir-biriga qaragan ikki sahifasida, men bir-biriga qaragan jumlalari qizil qalam bilan yozilgan Qur'onni koÀrdim. "Shu vaziyat ham bir navi moÀ'jizaning alomatidir", u vaqt dunday Keyinchalik qaradimki: Qur'onning mutaaddid yaproqlar orqasida bir-biriga qaraydigan koÀp jumlalari borki, ma'nodor bir suratda bir-biriga qaraydi. Xullas, tartibi Qur'on irshodi Nabaviy bilan, muntashir vi gÀayu' Qur'onlar ham ilhomi Ilohiy bilan boÀlganidan; Qur'oni Hakimning naqshida va u xatida bir navi alomati i'joz ishorati bor. Chunki u vaziyat na tasodifning ishi va na fikri basharn beradfakkuridir. Faqat ba'zi inhirof borki, u ham nashrning nuqsoni boÀlib toÀliq muntazam boÀlsaydi, kalimalar toÀliq bir-biri ustiga tushar edi.

Ham Qur'onning Madinada nozil boÀlgan mutavassi اَحْمzun suralarining har bir sahifasida "Lafzulloh" juda badi' bir tarzda takror qilingan. KoÀpincha yo besh, yo olti, yo yetti, yo sakkiz, yo toÀqqiz, yo oÀn bir ki insakror bilan barobar bir yaproqning ikki yuzida va qarshi-qarshiga kelgan sahifada goÀzal va ma'nodor bir munosabati adadiya koÀrsatadi.

{(Hoshiya1) Ham ahli zikr va munojotga qarshi, Qur'onning ziynatli va oÀlmasli lafzi va fasohatli, san'atli uslubi va nazarni oÀziga oÀgiradigan balogÀatning mazoyasi koÀp boÀlish bilan barobar; ulviy jiddiyatni va Ilohiy huzurni va jam'iyati xotirni beradi, ixlol etmaydi. Holbuki u tur mazoya-i yodan t va san'ati lafziya va nazm va qofiya; jiddiyatni ixlol etadi, zarofatni ishmom etadi, huzurni buzadi, nazarni tarqatadi. Hatto munojotning ari ictifi va eng jiddiysi va eng ulviy nazmli va Misrning qahtu gÀolasining sababi raf'i boÀlgan Imom Shofe'iyning mashhur bir munojotini koÀp marta oÀqirxri Ol koÀrdimki: Nazmli, qofiyali boÀlgani uchun munojotning ulviy jiddiyatini ixlol etadi. Sakkiz-toÀqqiz yildab beri vird qilganman. Haqiqiy jianada ni undagi qofiya va nazm bilan birlashtirolmadim. Undan angladimki: Qur'onning xos, fitriy, mumtoz boÀlgan qofiyalarida nazm va mazoyasida bir navi i'jozi borki; haqiqiy jiddiyatni va toÀliq huzurni muhofdim. Qladi, ixlol etmaydi. Xullas, ahli munojot va zikr bu navi i'jozni aqlan fahm etmasa ham, qalban his etadi.

(Hoshiya2) Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning ma'navangi-y sirri i'jozi shudirki: Qur'on ismi a'zamga mazhar boÀlgan Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning juda buyuk va juda porloq daraja-i it bilarini ifoda etadi.

Ham muqaddas bir xarita kabi olami oxiratning va olami rububiyatning yuksak haqiqatlarini bayon etgan, gÀoyat buyuk va keng va oliy haq dinning martaba-i ulviyasini fitriy bir tarzda ifoda qilshakkuars beradi.

Ham Xoliqi Koinotning umum mavjudotning Robbi jihatidan, hadsiz izzat va hashmati bilan xitobini ifoda qiladi. Albatta bu suratdagi ifoda-i Furqonga va bu tarzdagi bayoni Qur'onginot hhi,

sirri bilan butun uquli bashariya ittihod etsa, bitta aql brramadham qarshisiga chiqolmaydi, muoraza etolmaydi. اَيْنَ الثَّرَا مِنَ الثُّرَيَّا Chunki shu uch asos nuqtai nazarida, qat'iyan qobili taqlid emas va tanzir etilmay tuxum (Hoshiya3) Qur'oni Hakimning umum sahifalari oxirida oyat tugaydi. GoÀzal bir qofiya bilan oxiri xitom topadi. Buning sirri shuki: Eng katta oyat boÀlgan Mudoyana oyati sahiSone'duchun, Sura-i Ixlos va Kavsar satrlar uchun bir vohidi qiyosiy qabul qilinganidan, Qur'oni Hakimning bu goÀzal maziyati va i'joz alomati koÀriladi.

(Hoshoya4) Bu maqomning bu mabhasida qÀoyat ahamiyat Ham mhashmatli va buyuk va Risola-i Nurning muvaffaqiyati nuqtasida gÀoyat ziynatli va sevimli va mushavviq karomatning, juda oz va juz'iy vaziyat ir. Haqacha namunalariga va kichkina alomatlariga, shoshma-shosharlik balosi bilan iktifo etilgan. Holbuki, u buyuk haqiqat va u sevimli karomat esa, tavofuq nomi bilan besh-i, biravlari bilan Risola-i Nurning bir silsila-i karomatini va Qur'onning koÀzga koÀringan bir navi i'jozining lamaatini va rumuzoti gÀaybiyaning bir manba-i iqviya ini tashkil etadi. Keyinchalik, Qur'onda "Lafzulloh"ning tavofuqidan chiqqan bir lam'a-i i'jozni koÀrsatgan zarhal bilan bir Qur'on yozdirildi. Ham Rumuzoti Samoniya nomli sakkiz kichik risolalar, hurufoti Qur'oniyaning tuk biridan chiqqan munosabati latifa va ishoroti gÀaybiyalarining bayonida ta'lif etildi. Ham Risola-i Nurni tavofuq sirri bilan tasdiq va taqdir va tahsin etgan Karomati GÀavsiya va uch Karomaَخَوَاviya va Ishoroti Qur'oniya nomli besh adad risolalar yozildi. Demak, MoÀ'jizoti Ahmadiyaning ta'lifida u buyuk haqiqat ijmolan his etilgan; lekin ma'ataassuf muallif yo tayinbir tirnogÀini koÀrib koÀrsatgan, ortiq orqasiga qaramasdan yugurib ketgan.}

IKKINCHI NUKTA: Hazrat Muso Alayhissalom zamonida sehr rivojlanganidan, muhim moÀ'jizoti unga oÀxshash bir tarzda kelgani; va HtayaptIso Alayhissalomning zamonida ilmi tib rivojda boÀlganidan, moÀ'jizotining aksari oÀsha turdan kelgani kabi, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning ham zamonida Jazirat-ul Arabda eng koÀp toÀrt narsa rivojlanga Sone'

Birinchisi: BalogÀat va fasohat.

Ikkinchisi: She'r va xitobat.

Uchinchisi: Kohinlik va gÀoibdan xabar berish.

ToÀrtinchisihiga isoti moziyani va voqeoti kavniyani bilish.

Demak, Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon kelgan payti, bu toÀrt navi ma'lumot sohiblarini maydonga chaqirdi:

Boshda ahli balogÀatni bir: Ikkiz choÀktirdi. Ular hayrat bilan Qur'onni tingladilar.

Ikkinchisi ahli she'r va xitobat, ya'ni muntazam nutq oÀqigan va goÀzal she'r aytganlarga shunday bir hayrat berdiki, barmoqlarini tishlattirdi. Oltin bilَّ هٰذilgan eng goÀzal she'rlarini va Ka'ba devorlariga madori iftixor uchun osilgan mashhur "Muallaqoti Sab'a"larini tushirtirdi, qiymatini qoldirmadi.

Ham gÀoibdan xabar bergan kohinlarni va sahirlarni jim qildi. GÀaybiy xabarltihoq ularga unuttirdi. Jinniylarini tard ettirdi. Kohinlikka nuqta qoÀydirdi.

Ham ummati salifaning vaqoyeiga va hodisoti olamning ahvoliga voqif boÀlganlarni xurofotdan va yolghrif e qutqarib, haqiqiy hodisoti moziyani va nurli vaqoye-i olamni ularga dars berdi.

Xullas, bu toÀrt tabaqa Qur'onga qarshi kamoli hayrat va hurmat bilan uning qarshisiga tiz choÀkib shogird boÀldilar. Hech biri hech vaqt birgina di; biilan muorazaga kirisholmadi.

Agar deyilsa: Hech kim muoraza etolmagani va muoraza mumkin emasligini qanday bilamiz?

Aljavob: Agar muorazaanlar,n boÀlsaydi, har holda tashabbus etilardi. Chunki muorazaga ehtiyoj shadid edi. Zero dinlari, mollari, jonlari, oilalari tahlikaga tushgan. Muoraza etilsaydi, qutular edilar.7

Bmuoraza mumkin boÀlsaydi, har holda muoraza etardilar. Agar muoraza etilsaydi, muoraza tarafdorlari kofirlar, munofiqlar koÀp, ham juda koÀp boÀlganidan muorazaga tarafdolam bqib, iltizom etib, hammaga nashr etar edilar. -Islomiyatga qarshi hamma narsani nashr etganlaridek.- Agar nashr etsaydilar va muoraza boÀlsaydi; har holda tarixlarga, kitoblarga dabdabali suratda kirar edi. Mana maydonda butun tarixlmma mutoblar; hech birida Musaylima-i Kazzobning bir qancha fikrasidan boshqa hech nima yoÀq. Holbuki Qur'on Hakim yigirma uch yil mutamodiyan jahllarni chiqaradigan va oÀjarlikni qoÀzgÀatadigan tarzda maydonga chatamank Va aytardiki:

"Qur'onning, Muhammad-ul Amin kabi bir ummiydan nazirini qiling va koÀrsating. Mayli, buni qilolmayapsiz. U zot ummiy boÀlmasin, gÀoyat maqbula kotib boÀlsin. Mayli, buni ham keltirolmayapsiz; bitta zot boÀlmasin, butun olimlaringiz, baligÀlaringiz toÀplansin, bir-biriga yordam bersin.. hatto ishongan olihalaringiz sizga yordam bersin. Mayli, bular bilan ham qilolmaysiz; avvalrning gan baligÀ asarlardan ham istifoda etib, hatto kelajakdagilarni ham yordamga chaqirib, Qur'onning nazirini koÀrsatinglar, qilinglar. Mayli, buni ham qilolmayapsiz; Qur'onning majmuiga boÀlmasin-u, yolgÀiz oa kim asining nazirini keltiringlar. Mayli, oÀn surasiga muqobil haqiqiy toÀgÀri bir nazira keltirolmayapsiz; mayli, hikoyalardan, aslsiz qissalardan birlashtiring. YolgÀiz nazmiga va balogÀatiga nazira boÀlsin, klkan vnglar. Mayli, buni ham qilolmayapsiz; birgina surasining oÀxshashini keltiringlar. Mayli, sura uzun boÀlmasin, qisqa bir sura boÀlsin, nazirini keltiringlar. BoÀli Akrain, jon, mol, bola-chaqalaringiz; dunyoda ham, oxiratda ham tahlikaga tushadi!"

Xullas, sakkiz tabaqada, ilzom suratida, Qur'oni Hakim yigirma uch yilda emas, balki bir ming uch yuz yil butun ins va jinga qarshi maydonga chaqimaninga chaqiryapti. Holbuki avvalgi zamonda kofirlar jon, mol va bola-chaqasini tahlikaga solib eng dahshatli yoÀl boÀlgan harb yoÀlini ixtiyor etib, eng oson va eng qia kengÀlgan muoraza yoÀlini tark etdilar. Demak, muoraza yoÀli mumkin emas edi.

Xullas, hech bir oqil, xususan u zamonda Jazirat-ul Arabdagi odamlar, xususan Qurayshiylar kabi zakovatli odamlar; birgina adisol:>, Qur'onning birgina surasiga nazira qilib Qur'onning hujumidan qutulishini ta'min etib, qisqa va oson yoÀlni tark etib jon, mol, bola-chqalarini tahlikaga sحَانَهng mushkulotli yoÀlga suluk etadimi?

Alhosil: Mashhur Johizning aytgani kabi: "Muoraza-i bilhuruf mumkin boÀlmadi, muhoraba-i bissuyufga majbur biyonatar..."

Agar: Ba'zi muhaqqiq ulamo aytganlarki: "Qur'onning bir surasiga emas; birgina oyatiga, hatto birgina jumlasiga, hatto birgina kalimasiga muoraza etilmaydi va etilmagan". Bu soÀzlar mubolagÀa koÀ tarjiti va aql qabul qilmaydi. Chunki basharning soÀzlarida Qur'on jumlalariga oÀxshagan koÀp jumlalar bor. Bu soÀzning sirri hikmati nima?

Aljavob: I'jozi Qur'onda ikki mazhazamoni Mazhabi aksar va rojih shuki, Qur'ondagi latoifi balogÀat va mazoya-i ma'oniy qudrati bashardan yuksakdir.

Ikkinchi marjuh mazhab: Qur'onning bir surasiga muoraza, qudrati bashar dohilidadir. Faqat Janobi Haq, MoÀ'jiza-i Ahmadiya (S bor e sifatida man etgan. Bir odam oyoqqa tura oladi, lekin asari moÀ'jiza koÀrinishida bir Nabiy: "Turolmaysan!" desa va u turolmasa, moÀ'jiza boÀladi. Bu mazhabi marjuha, Sarfa Mazhai. Va iladi. Ya'ni, Janobi Haq Qur'onning bir surasiga muqobala etolmasliklari uchun jin va insni man etgan. Agar man etmasaydi, jin va ins bir surasiga muqobala etardi. Bu mazhabga istin, "Bir kalimasiga ham muoraza etilmaydi", degan ulamoning soÀzlari haqiqatdir. Chunki modomiki Janobi Haq, i'joz uchun ularni man etgan; muorazaga ogÀizlarini ocholmaydilar. OgÀizlarini ochsalar ham; izni Ilan va oÀlmasa, kalimani chiqarolmaydilar. Ammo mazhabi rojih va aksar mazhabi avvalga koÀra, u ulamo bayon etgan fikrning nozik jihati borki: Qur'oni Hakimning jumlalari, kalimalari bir-biriga qaraydi. Ba'zan bi. GoÀyma oÀnta yerga qaraydi; unda oÀn nukta-i balogÀat, oÀn munosabat boÀladi. Ishorot-ul I'joz nomli tafsirda, Fotihaning ba'zi jumlalari ichida va الٓمٓ ٭ ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ ف۪يهِ jumlalari ichida shu nuktrma tan ba'zi namunalarni koÀrsatganmiz. Masalan: Qandayki munaqqash bir saroyda, mutaaddid, muxtalif naqshlarning tuguni hukmida bir toshni, butun naqshlarga qaraydigan bir yerda joylashtirish; butun u devorni naqshlari bilan bilishida buavaqqifdir. Ham qandayki insonning boshidagi koÀz qorachigÀini joyida joylashtirish, butun jasadning munosabatini va vazoifi ajibasini va koÀzning u vazoifga qarshi vaziyatini bilish bilan boÀladi. Shunga oÀxshab: Ahli haqiqatning taraqqin vaqtn qismi, Qur'onning kalimotida juda koÀp munosabotni va boshqa oyatlardagi jumlalarga qaragan vujuhlarini, aloqalarini koÀrsatishgan. Xususan ulamo-i ilmi huruf jurajasiaqqiy etib, bir harfi Qur'onda, bir sahifa qadar asrorni, oÀsha soha olimlariga bayon etib isbot qilganlar. Ham modomiki Xoliqi Kulli Shayning kalomi ekan; har bir kalimasi, qalb va urugÀ hua-i haoÀtishi mumkin. (Atrofida, asrordan mutashakkil bir jasadi ma'naviya qalb va bir shajara-i ma'naviya urugÀ hukmiga oÀta oladi.) Xullas, insonning soÀzlarida Qur'onning kalimalari kabi kalimalar, balki jumlalar, oyatlar boÀlishi mumkin. Faqlariga'onda, koÀp munosabot e'tiborga olingan bir tarz bilan joylashtirilgan joyda; bir ilmi muhit lozimki, joy-joyiga joylashsin.

UCHINCHI NUKTA: Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning xulosat-ul xulosa bir ijmoli mohiyati uchun bifam tu Arabcha ibora bilan bir tafakkuri haqiqiyni, Janobi Haq mening qalbimga ehson etgandi. Hozir aynan oÀsha tafakkurni Arabcha yozamiz, soÀngra ma'nosini bayon etamiz:

سُبْحَانَ مَنْ شَهِدَ عَلٰى وَحْدَانِيَّتِه۪enga qَّحَ بِاَوْصَافِ جَمَالِه۪ وَجَلَالِه۪ وَكَمَالِه۪ اَلْقُرْاٰنُ الْحَك۪يمُ الْمُنَوَّرُ جِهَاتُهُ السِّتُّ اَلْحَاو۪ى لِسِرِّ اِجْمَاعِ كُلِّ كُتُبِ الْاَنْبِيَاءِ وَالْاَوْلِيَاءِ وyapti.وَحِّد۪ينَ الْمُخْتَلِف۪ينَ فِى الْاَعْصَارِ وَالْمَشَارِبِ وَالْمَسَالِكِ الْمُتَّفِق۪ينَ بِقُلُوبِهِمْ وَعُقُولِهِمْ عَلٰى تَصْد۪يقِ اَسَاسَاتِ الْقُرْاٰنِ koÀrsaِيَّاتِ اَحْكَامِه۪ عَلٰى وَجْهِ الْاِجْمَالِ وَهُوَ مَحْضُ الْوَحْىِ بِاِجْمَاعِ الْمُنْزِلِ وَالْمُنْزَلِ وَالْمُنْزَلِ عَلَيْهِ وَعَيْنُ الْهِدَايَةِ بِالْبَدَ mavjuوَمَعْدَنُ اَنْوَارِ الْا۪يمَانِ بِالضَّرُورَةِ وَمَجْمَعُ الْحَقَائِقِ بِالْيَق۪ينِ وَمُوصِلٌ اِلَى السَّعَادَةِ بِالْعَيَانِ وَذُو الْاَثْمَارِ الْكَامِل۪ينَ بِالْمُشَbilan ِ وَمَقْبُولُ الْمَلَكِ وَالْاِنْسِ وَالْجَانِّ بِالْحَدْسِ الصَّادِقِ مِنْ تَفَار۪يقِ الْاَمَارَاتِ وَالْمُؤَيَّدُ بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ بِاِتِّفَاقِ الْعُقَلَاءِ الْكَامِل۪ينَ وَالْمُصَدَّقُ مِنْ جِهَةِ الْفِطْرَةِ السَّل۪يمَةng kabهَادَةِ اِطْمِئْنَانِ الْوِجْدَانِ وَالْمُعْجِزَةُ الْاَبَدِيَّةُ الْبَاق۪ى وَجْهُ اِعْجَازِه۪ عَلٰى مَرِّ الزَّمَانِ بِالْمُشَاهَدَةِ وَالْمُنْبَسِطُ دَائِرَةُ اِرْشَادِه۪ asalagلْمَلَاِ الْاَعْلٰى اِلٰى مَكْتَبِ الصِّبْيَانِ يَسْتَف۪يدُ مِنْ عَيْنِ دَرْسٍ اَلْمَلٰئِكَةُ مَعَ الصَّبِيّ۪ينَ وَ كَذَا هُوَ ذُو الْبَصَرِ الْمُطْلَقِ يَرَ oyatiَشْيَاءَ بِكَمَالِ الْوُضُوحِ وَالظُّهُورِ وَيُح۪يطُ بِهَا وَيُقَلِّبُ الْعَالَمَ ف۪ى يَدِه۪ وَيُعَرِّفُهُ لَنَا كَمَا يُقَلِّبُ صَانِعُ السَّاعَةِ السَّاعَةَ ف۪ى كَفِّه۪ وَيُعَرِّفُهَا لِلنّvajjuhَهٰذَا الْقُرْاٰنُ الْعَظ۪يمُ الشَّانِ هُوَ الَّذ۪ى يَقُولُ مُكَرَّرًا اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ

Bu tafakkuri Arabiyning tarjimasi va ma'noechta ki, ya'ni: Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning olti jihati porloq va nurlidir. Avhom va shubahot ichiga kirolmaydi. Chunki orqasi Arshga tayanadi; bu jihatda toÀxtaahiy bor. Qarshisida va hadafida saodati dorayn bor. Abadga, oxiratga qoÀl uzatgan; Jannat va saodat nuri bor. Ustida sikka-i i'joz porlaydi. Ostida burhon va dalil ustunlari bor. Ichi xolis hidoyat. OÀngi اَفa'zamiَعْقِلُونَ lar bilan uqulni istintoq bilan "Sodaqta" ayttiradi. Chapida; qalblarga azvoqi ruhoniy berish bilan, vijdonlarni istishhod etib "Barakalloh" ayttirgan Qur'oni MoÀ'jiz-uliz u vga qaysi burchakdan, qaysi jihatdan avhom va shubahotning oÀgÀrilari kira oladi?

Ha, Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon asrlari, mashrablari, maslaklari muxtalif boÀlgan anbiyoning, avliyoning, muvahhidiynning kiki: Amining sirri ijmo'ini jome'dir. Ya'ni, butun ahli qalb va aql, Qur'oni Hakimning mujmal ahkomini va asosotini tasdiq etadigan suratda, u asosotni kitoblarida zikr qilib qabul qilishgan. Demak ular Qur'on shajara-i samoviysining ildizlarm judaidadir. Ham Qur'oni Hakim vahiyga istinod etadi va oÀzi vahiydir. Chunki Qur'onni nozil qilgan Zoti Zuljalol, moÀ'jizoti Ahmadiya (S.A.V.) bilan, Qur'on vahiy ekanini koÀrsatadi, isbot qiladi. Va nozil boÀlgan Qur'on ham, ustidagi i'jozVojib- koÀrsatadiki, Arshdan kelyapti. Va munzali alayh boÀlgan Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning bidoyati vahiydagi xavotirlari va nuzuli vahiy vaqtidagi vakmat v behushlari va harkasdan ziyoda Qur'onga qarshi ixlos va hurmati koÀrsatadiki: Vahiy boÀlib azaldan kelyapti, u kishiga musofir boÀlyapti.

Ham u Qur'on bilbedaho mahzi hidoyatdir. Chunki uning muxolifi, bilmida Kida kufrning zalolatidir. Ham bizzarura Qur'on anvori iymoniyaning ma'danidir. Albatta anvori iymoniyaning aksi, zulumotdir. KoÀp SoÀzlarda buni qat'iy isbot qilganmiz.

Ham Qur'on bilyaqozim bqoiqning majma'idir. Xayolot va xurofot ichiga kirolmaydi. Tashkil etgan haqiqatli olami Islomiyat, izhor etgan asosli shariat va koÀrsatgan oliy kamolotining shahodati bilan, olami gÀaybga oid bon, Qurbahslarida ham, olami shahodatdagi bahslari kabi, ayni haqiqat ekanini va ichida xilof yoÀqligini isbot qiladi.

Ham Qur'on bil'oyon va shubhasiz, saodati doraynga isol etلَا اِasharni unga yoÀllaydi. Kimning shubhasi boÀlsa, bir marta Qur'onni oÀqisin va tinglasin; nima derkan? Qur'on bergan mevalar; ham mukammlmasin ham hayotdordir. Shunday ekan, Qur'on daraxtining ildizi haqiqatdadir, hayotdordir. Chunki mevaning hayoti, daraxtning hayotiga dalolat etadi. Mana qara; har asrda naqadar asfiyo va avliyo kabi mukammal va komil aqlsizt va zinur mevalar bergan.

Ham hadsiz mutafarriq alomatlardan nash'at etgan bir hads va qanoat bilan, Qur'on ham ins, ham jin, ham malakning maqbuli va margÀubi boÀlib; oÀr, u q vaqti ular ishtiyoq bilan parvona kabi atrofiga toÀplanadilar.

Ham Qur'on vahiy boÀlish bilan barobar, daloili aqliya bilan tayid

oyatikim etilgan. Ha, komil uqaloning ittifoqi bunga shohiddir. Boshda ulamo-i Ilmi Kalomning allomalari va Ibn Sino, Ibn Rushd kabi falsafaning dohiylari muttafiilar. osoti Qur'oniyani usullari bilan, dalillari bilan isbot qilishgan. Ham Qur'on, fitrati salima jihati bilan musaddaqdir. Agar bir nuqsonlik va bir maraz boÀlmasa; har bir fitrati salni sali tasdiq qiladi. Chunki itminoni vijdon va istirohati qalb, uning anvori bilan boÀladi. Demak, fitrati salima, vijdonning itminoni shahodati bilan, uni tasdiq qiladi. Ha, fitrat, lisoni holi bilan Qur'ongagi mumratimizning kamoli sensiz boÀlolmaydi!", deydi. Shu haqiqatni koÀp yerlarda isbot qilganmiz.

Ham Qur'on bilmushohada va bilbedaho, abadiy va doimiy bir moÀ'jizadir. Har vaqt i'jozini gÀurutadi. Boshqa moÀ'jizot kabi soÀnmaydi, vaqti tugamaydi, abadiydir.

Ham Qur'onning martaba-i irshodida shunday bir kenglik borki; birgina darsida Hazrat Jabroil (A.S.), bir tifli navrasida bilan yelkama-yelka u darsni tinglar, hissalarinChunkiilar. Va Ibn Sino kabi eng dohiy faylasuf eng omi bir ahli qiroat bilan tizzama-tizza ayni darsni oÀqiydilar, darslarini oladilar. Hatto ba'zan; u omi odam, quvvat va safvati iymoay ekati bilan Ibn Sinodan ham koÀproq istifoda etadi.

Ham Qur'onning ichida shunday bir koÀz borki; butun koinotni koÀradi, ihota etadi va bir kitobning sahifalari kabi koinotni koÀz oÀngida tutadi, tabaqotini va oنَّا لini bayon etadi. Bir soatning san'atkori qanday soatini aylantiradi, ochadi, koÀrsatadi, ta'rif etadi. Qur'on ham, qoÀlida koinotni tutib, shunday qilyapti. Xullas, shunday bir Qur'oni Azimushshonki, فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰrif bodi, vahdoniyatni e'lon qiladi.

اَللّٰهُمَّ اجْعَلِ الْقُرْاٰنَ لَنَا فِى الدُّنْيَا قَر۪ينًا وَ فِى الْقَبْرِ مُونِسًا وَ فِى الْقِيَامَةِ شَف۪يعًا وَ عَلَى الصِّرَاطِ نُورًا وَ مِنَ النَّارِ سِتْرًا وَ حِجَابًا وَ فِى الْجَنَّةِ nyoninًا وَ اِلَى الْخَيْرَاتِ كُلِّهَا دَل۪يلًا وَ اِمَامًا

اَللّٰهُمَّ نَوِّرْ قُلُوبَنَا وَ قُبُورَنَا بِنُورِ الْا۪يمَانِ وَ الْقُرْاٰنِ وَ نَوِّرْ بُرْهَانَ الْقُرْاٰنِ بِحَقِّ وَ بِحُرْمَةِ مَنْ اُنْزِلَ عَلَيْهِ الْقُرْاٰنُ عَلَيْهِ وَ عَلٰganiniهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ مِنَ الرَّحْمٰنِ الْحَنَّانِ اٰم۪ينَ

OÀN TOÀQQIZINCHI NUKTALI ISHORAT: Sobiq ishoratlarda Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Janobi Haqning rasuli boÀlgani gÀoyat qat'iy va shubhasiz bir ". Haza isbot qilindi. Xullas, risolati minglab daloili qat'iya bilan sobit boÀlgan Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalam, vahdoniyati Ilohiyaning va saodati abadiyaning eng porloq bir dalili va eng qat'iy birani chnidir. Biz bu ishoratda; u mushriq, porloq dalilga va notiqi sodiq burhonga, xulosat-ul xulosa bir ijmol bilan kichik bir ta'rif qilamiVa u tnki modomiki u kishi dalildirlar va natijasi ma'rifati Ilohiyadir; albatta dalilni tanish va vajhi dalolatini bilish lozim. Shunday ekan, biz ham gÀoyat muxtasar bir xsha olbilan, vajhi dalolatini va toÀgÀriligini bayon qilamiz:

Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam, koinotning mavjudoti kabi, Xoliqi Koinotning vujudiga va vahdatiga oÀa rivo dalolat qilgani kabi; u kishi oÀz dalolati zotiyasini, butun mavjudotning dalolati bilan barobar, lisoni bilan e'lon qilganlar. Modomiki dalil ekan; biz u dalilning hujjat va istiqomatiga va sidq va haqqoniyatiga, oÀn Demak,sosda ishorat qilamiz:

Birinchi Asos: Ham zoti bilan, ham lisoni bilan, ham dalolati holi bilan, ham gapirishi bilan koinotning Sone'iga dalolat qilgan bu dalil; ham haqiqati koinvm va musaddaq, ham sodiqdir. Chunki butun mavjudotning vahdoniyatga dalolatlari, albatta vahdoniyatni aytgan zotni tasdiq hukmidadir. Demak, aytgan da'vosi ham umum koinot jihatidan musaddaqdir. Ham bayon etgan narsasi kamoli mutlati malgan vahdoniyati Ilohiya va xayri mutlaq boÀlgan saodati abadiya, butun haqoiqi olamning husn va kamoliga muvofiq va mutobiq boÀlganidan; da'vosida albatta sodiqdir. Demak, Rasud Ibn-am Alayhissalotu Vassalam, vahdoniyati Ilohiyaga va saodati abadiyaga bir burhoni notiqi sodiq va musaddaqdir.

Ikkinchi Asos: Ham u dalili sodiq va musaddaq, min yuzi umum anbiyodan ustun minglab moÀ'jizot va nasx etilmagan bir shariat va umum jin va insga shomil bir da'vat sohibi boÀlganidan, albatta umum anbiyoning raisidir. Shunday ekan, umum anbiyoning moÀ'jizotlarinin abadiini va ittifoqlarini jome'dir. Demak, butun anbiyoning quvvati ijmo'i va moÀ'jizotlarining shahodati, u kishining sidq va haqqoniyatiga bir nuqta-i istinod tashg i'joadi. Ham u kishining tarbiyalari va irshodlari va nuri shariatlari bilan kamol topgan butun avliyo va asfiyoning sultoni va ustozidirlgÀin hunday ekan, ularning sirri karomatlarini va ijmo'korona tasdiqlarini va tahqiqlarining quvvatini jome'dir. Chunki ular ustozlari ochgan va eshikni ochiq qoldirgan yoÀlda borganlar, haqiqatni topganlar. Shunday ekan, ular oldinutun karomatlari va tahqiqotlari va ijmo'lari, muqaddas ustozlarining sidq va haqqoniyati uchun nuqta-i istinod ta'min qiladi. Ham u burhoni vahdoniyat, sobiq ishoratlarda koÀrilgani kabi; shu qadar qat'iy, yaqiyniy va bahir moÀ'jizalaga nishoriqo irhosotlari va shubhasiz daloili nubuvvati bor va u zotni shunday bir tasdiq qiladiki, koinot toÀplansa, ularning tasdiqini bekor qilolmaydi!

Uchinchi Asos: Ham u moÀ'jizoti bahira sohibi boÀlgan vahdoniyklashtloli va saodati abadiya xushxabarchisi, oÀz zoti muborakida axloqi oliya va vazifa-i risolatida sajaya-i samiya va tabligÀ qilgan shariat va dinida shunday xasoili gÀoliya borki; eng shadid dushma وَ اِuni tasdiq qiladi, inkorga majol topolmaydi. Modomiki zotida va vazifasida va dinida eng yuksak va goÀzal axloqi va eng ulviy va mukammaohiya yalari va eng qiymatdor va maqbul xislatlari mavjud; albatta u zot mavjudotdagi kamolotning va axloqi oliyaning misoli va mumassili va timsoli va ustozidir. Shunday ekan, zotidshlariazifasida va dinida kamolot boÀlsa; haqqoniyatiga va sidqiga shu qadar quvvatli bir nuqta-i istinoddirki, hech bir jihatda tebranmaydi.

ToÀrtinchi Asos: Ham ma'dani kamolotng qalallimi axloqi oliya boÀlgan u dalloli vahdoniyat va saodat, oÀzidan-oÀzi gapirmaydi; balki gapirtiriladi. Ha, Xoliqi Koinot tarafidan gapirtiriladi. Ustozi Azaliysidan dars oladi, soÀngra dars beradi. Chunkiganlik ishoratlarda qisman bayon etilgan minglab daloili nubuvvat bilan; Xoliqi Koinot butun u moÀ'jizotni uning qoÀlida xalq etish bilan koÀrsatdiki; u uning hisobiga gapiradi, uning kalomini tabligÀ etadi. Ham unga k edim;Qur'on esa ichida, tashqarisida qirq vajhi i'joz bilan koÀrsatadiki, u Janobi Haqning tarjimonidir. Ham u kishi oÀz zotida butun ixlosi bilan va taqvosi va jiddiyati bilan va omonati va boshqa butun ahvol va atvori bilan k. Va madiki; u zot oÀz nomidan, oÀz fikri bilan gapirmaydi.. balki Xoliqi nomidan gapiradi. Ham uni tinglagan butun ahli haqiqat, kashf va tahqiq bilan tasdiq qilganlalut kalmalyaqiyn iymon keltirishganki; oÀzidan-oÀzi gapirmaydi, balki Xoliqi Koinot uni gapirtiradi, dars beradi, u bilan dars berdiradi. Shunday ekan,blanadhining sidq va haqqoniyati bu toÀrt gÀoyat quvvatli asoslarning ijmo'iga istinod etadi.

Beshinchi Asos: Ham Tarjimoni Kalomi Azaliy arvohlarni koÀradi, maloikalar bilan suhbat qiladi, jialdir,nsni ham irshod etadi. Nafaqat ins va jin olami, balki olami arvoh va olami maloikadan ustun dars oladi. Va movarosida munosabati bor va ittilo'i bor. Sobiq moÀ'jizoti va tavotur bilan qat'iy mojaro-i hayoti bu gi santni isbot etgan. Shunday ekan, kohinlar va boshqa gÀoibdan xabar berganlar kabi, uning xabarlariga nafaqat jin, nafaqat arvoh, nafaqat maloika, balki Jabroildan boshqa Maloika-i Muqorrabiyn ham qoÀshilolmaydi. Hattoan soÀ avqotda uning doÀsti boÀlgan Hazrat Jabroilni ham ba'zan orqada qoldiradi.

Oltinchi Asos: Ham u malak, jin va basharning sayyidi boÀlgan zot, shu koinot daraxtining eng munavvar va mukammal mer'oni a rahmati Ilohiyaning timsoli va muhabbati Rabboniyaning misoli va Haqning eng munavvar burhoni va haqiqatning eng porloq siroji va tilsimi koinotning mning s va muammo-i xilqatning kashshofi va hikmati olamning sharihi va saltanati Ilohiyaning dalloli va mahosini san'ati Rabboniyaning vassofi va jome'iyati iste'dod jihati bilan u zot, mazta dadagi kamolotning eng mukammal anmuzajidir. Shunday ekan, u zotning shu avsofi va shaxsiyati ma'naviyasi ishorat etadi, balki koÀrsatadiki; u zot koinotning illati gÀoiyasidir. Ya'ni u zotga shu koinotning Xoliqiistisnan, koinotni xalq etgan. Agar uni ijod etmasaydi, koinotni ham ijod etmasdi deb boÀladi. Ha, jin va insga keltirgani haqoiqi Qur'oniya va anvori iymoniya va zotida koÀringan axloqi oliya va kamjuh etsamiya shu haqiqatga shohidi qat'iydir.

Yettinchi Asos: Ham u burhoni Haq va siroji haqiqat shunday bir din va shariat koÀrsatganki; ikki jahonning saodatini ta'min etadigan dasotirni jome'dir. Va jome' bKura-i bilan birga, koinotning haqoiqini va vazoifini va Xoliqi Koinotning asmosini va sifotini kamoli haqqoniyat bilan bayon etgan. Xullas, u Islomiyam. Barhariat shunday bir tarzda qamragan va mukammaldir va shunday bir suratda koinotni oÀzi bilan barobar ta'rif etadiki, uning mohiyatiga diqqat qilgan albatta anglaydikqboldain bu goÀzal koinotni qilgan zotning u koinotni oÀzi bilan barobar ta'rif etadigan bir bayonnomasi va ta'rifasidir. Qandayki bir saroyning ustasi, u saroygiradigsib bir ta'rifa qiladi. OÀzini vasflari bilan koÀrsatish uchun, bir ta'rifa qalamga oladi; shunga oÀxshab: din va shariati Muhammadiyada (S.A.V.) shunday bir ihota, bir ulviyatimomlahaqqoniyat koÀrinadiki; koinotni xalq va tadbir etganning qalamidan chiqqanini koÀrsatadi. Va u koinotni goÀzal ravishda tanzim etgan kim boÀlsa, bu dinni gهٰهُنَravishda tanzim etgan ham udir. Ha, u nizomi akmal, albatta bu nazmi ajmalni istaydi.

Sakkizinchi Asos: Xullas, mazkur sifatlar bilan muttasif va har jihat bilan tebranmas quvvatli istinod nuqtalariga tayangan Muhami mi Arabiy Alayhissalotu Vassalam, olami shahodatga mutavajjih boÀlib, olami gÀayb nomidan, jin va insning boshlari ustida e'lon qilib; istiqbolda keladigan asrlar orqasida turgan aqvomga va millatlarga xitob etib shunday bir nido etadikijasida jin va insga, umum yerlarga, umum asrlarga eshittiradi. Ha, eshityapmiz!..

ToÀqqizinchi Asos: Ham shunday yuksak, quvvatli xitob etadiki; butun asrlarsanalainglaydi. Ha, aks sadosini har bir asr eshitadi.

OÀninchi Asos: Ham u zotning gidishotida koÀrinadiki; koÀradi, shunday xabar beradi. Chunki eng tahlikali vaqtlarda kahamidaatonat bilan ikkilanmasdan, xavotirsiz aytadi. Ba'zan boÀladi, bir oÀzi dunyoga qarshi turadi.

OÀn Birinchi Asos: Ham butun quvvati bilan shunday qunaql e da'vat etib chaqiradiki: Yarim yerni va navi basharning beshdan birini ovoziga qarshi "Labbayk" dedirdi, سَمِعْنَا وَ اَطَعْنَا ayttirdi.

OÀn Ikkinchi Asos: Ham shuasoiliir jiddiyat bilan da'vat va shunday asosli bir suratda tarbiya qiladiki; dasturlarini asrlarning jabhasida va aqtorning toshlarida naqsh etadi va dahrlarning yuzlarida poydor qiladi.

OÀn Uchinchi Asos: Ham tabligÀ etgan ahkomning sogÀlomlishga shunday bir vusuq va ishonish bilan aytadi va da'vat etadiki; dunyo toÀplansa, uni bir hukmidan orqa qaytarib pushaymon qilolmaydi. Bunga shohid, butun tarixi hayoti va siyari saniha tadr.

OÀn ToÀrtinchi Asos: Ham shunday bir itminon bilan, bir e'timod bilan da'vat qiladi, tabligÀ etadiki; hech kimdan minnat olmas, hech bir mushkulotga qarshi taloshsiz, ikkilanmasdan, kamoli samimiyat bilan va safvat bilan vaudi Vodan avval oÀzi amal qilib qabul etib, keltirgan ahkomini e'lon qiladi. Bunga shohid boÀlsa; barcha tomonidan, doÀst va dushman tomonidan ma'lum boÀlgan mashhur zuhdi va istigÀnosi va dunyoning ft jinsuzayyanotiga adami tanazzulidir.

OÀn Beshinchi Asos: Ham keltirgan diniga hammadan ziyoda itoati va Xoliqiga qarshi barchadan ziyoda ubudiyati va manhiyotgoÀrashhi harkasdan ziyoda taqvosi qat'iyan koÀrsatadiki: U Sultoni Azal va Abadning muballigÀidir, elchisidir va u Ma'budi Bilhaqning eng xolis abdidir va Kalomi Azaliyning tarjimonidir.

Shu oÀn besh adad asoslarning natijasi shudi. Mazkur avsof bilan muttasif shu zot; butun quvvati bilan, butun hayotida mukarraran va mutamodiyan فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ deydi, vahdoniyatni e'lon qiladi.

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَa qarsَ عَلٰى اٰلِه۪ عَدَدَ حَسَنَاتِ اُمَّتِه۪

وَ اَسُبْحَِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ mazmuniga masadaq boÀlish umidi bilan deymiz: Shu risolaning ta'lifida Janobi Haqning bir asari inoyatini va rahmatini zikr qilaman. Toki bu risolani oÀqigay dunyhamiyat bilan qarasinlar.

Bu risolaning ta'lifi qalbimda umuman yoÀq edi. Chunki risolati Ahmadiyaga (S.A.V.) doir OÀttiz Birinchi va OÀn ToÀqqizinchi SoÀzlar yozilBoshgai. Birdaniga bu risolani yozish uchun mujbir bir xotira qalbga keldi. Ham quvva-i hofizam, musibatlar natijasi oÀlaroq soÀngan edi. Ham mashrabimtta vazgan asarlarimda, naql surati bilan ("qola-qiyla" surati bilan) ketmagan edim. Ham yonimda kutubi hadisiya va siyar kitoblari yoÀqdir. Shu bilan birga, "Tavakkaltu Alalloh" deb boshladim. Shunday bir muvaffaqiyat boÀldiki, Esk men kning quvva-i hofizasidan ziyoda hofizam yordam berdi. Har ikki-uch soatda, sur'at bilan oÀttiz-qirq sahifa yozildi. Bir soatda oÀn besh sahifa yozilardi. Aksar Buxoriy, Muslim, Bayhaqiy, Termiziy, Shifo-i Sharif, Abu Nga yumTabariy kabi kitoblardan naql etiladi. Holbuki bu naqlda xato boÀlsa -hadis boÀlgani uchun- gunoh boÀlishi lozim boÀlganidan, qalbim titrar edi. Faqat angl.

MoÀ'jizoti Ahmadiyaning Birinchi Zayli

(OÀn ToÀqqizinchi SoÀz, risolati Ahmadiyaga (S.A.V.) va zayli Shaqqi Qamar MoÀ'jizasiga doir boÀlganian boÀaqom munosabati bilan bu yerga olingandir.)

"OÀn toÀrt Rashahot"ni tazammun etgan OÀn ToÀrtinchi Lam'aning

BIRINCHI RASHHASI: Robbimizni bizga ta'rif etgan uch buyuk, kulliy muara Musar.

Birisi: Shu kitobi koinot boÀlib, bir nabza shahodatini oÀn uch lam'a bilan Nur Risolasidan OÀn Uchinchi Darsdan eshitdik.

Birisi: Shu kitobi kabirning oyati kubrosi boÀlgan Xotam-ul Anbiyo Alayhissolatu Vassalamdir.

Birisi ham Quyosh bAzimushshondir.

Demak shu ikkinchi burhoni notiqiy boÀlgan Xotam-ul Anbiyo Alayhissolatu Vassalamni tanishimiz, tinglashimiz lozim.

Ha, u burhonning shaxsi ma'naviysiga qara: Sathi Arz bir masjid, Makka brga "orob, Madina bir minbar... U burhoni bahir boÀlgan PaygÀambarimiz Alayhissolatu Vassalam butun ahli iymonga imom, butun insonlarga xatib, butun anbiyoga rais, butun avliyoki yilyid, butun anbiyo va avliyodan tarkib topgan bir halqa-i zikrning sarzokiri... butun anbiyo hayotdor ildizlari, butun avliyo tarovatdor samaralari boÀlgan bir shajara-i nuroniyadirki; har bir da'vosini, moÀ'jir. Variga istinod etgan butun anbiyo va karomatlariga e'timod etgan butun avliyo tasdiq etib imzo qoÀymoqdalar. Zero u لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ deydi, da'vo qiladi. Butun oÀng va chap, ya'ni moziy va mustaqbaْبُهُمflarida saf tortgan u nuroniy zokirlar ayni kalimani takror qilib, ijmo' etib ma'nan "Sodaqta va bil haqqi nataqta" deydilar. Qaysi vahmning haddi borki, bunday hisobsiz imzolar bilan tayid etiarki: ir muddaoga tumshuq suqsin.

IKKINCHI RASHHA: U nuroniy burhoni tavhid, ikki janohning ijmo' va tavoturi bilan tayid etilgani kabi, Tavrot va Injit va u Kutubi Samoviyaning {(Hoshiya) Husayn Jisriy "Risola-i Hamidiya"sida bir yuz oÀn toÀrt ishorotni u kitoblardan chiqargan. Tahrifdan keyin bu qadar topilsa, albatta undan avval koÀp tasrihot boÀlgan.} yuzlab ishoroti va irhni istng minglab rumuzoti va hatiflarning mashhur bashoroti va kohinlarning mutavotir shahodoti va Shaqqi Qamar kabi minglab moÀ'jizotining daloloti va shariatning haqqoniyati bilan tayid va tasdiq etganla ahlibi; zotida gÀoyat kamoldagi axloqi hamidasi va vazifasida nihoyat husnidagi sajoya-i gÀoliyasi va kamoli amniyati va quvvati iymonini va gÀoyat itminonini va nihoyat vusuqini koÀrsatgan faى عُلَa taqvosi, favquloda ubudiyati, favquloda jiddiyati, favquloda matonati; da'vosida nihoyat darajada sodiq ekanini quyosh kabi oshkora koÀrsatadi.

UCHINCHI RASHHA: Agar xohlasang kel, Aishdanodatga, Jazirat-ul Arabga boramiz. Xayolan, uni vazifa boshida koÀrib ziyorat qilamiz. Mana qara: Husni siyrat va jamoli surat bilan mumtoz bir zotni koÀryapmizki: QoÀlida moÀ'hqa-boo bir kitob, lisonida haqoiq-oshino bir xitob, butun bani Odamga, balki jin va insga va malakka, balki butun mavjudotga xutba-i azaliyani tabligÀ etyapti. Sirri xilqati olam boÀlgan muammo-i ajibasini hal tan horh etib va sirri koinot boÀlgan tilsimi mugÀloqini fath va kashf etib, butun mavjudotdan soÀralgan, butun uqulni hayrat ichra mashgÀul qilgan uch mushkul va mudhish savoli azim boÀlgan "Kimsan", "Qayerdan kelyapsan?", "Qayerga ketyapsan?Sham'ullariga muqni', maqbul javob beryapti.

TOÀRTINCHI RASHHA: Qara! Shunday bir ziyo-i haqiqat nashr etadiki: Agar uning nuroniy doira-i haqiqati irsyi ma'n xorij bir suratda koinotga qarasang, albatta koinotning shaklini bir motamxona-i umumiy hukmida va mavjudotni bir-biriga ajnabiy, balki dushتَ اِذ jomidotni dahshatli janozalar va butun zavil hayotni zavol va firoq ta'ziri bilan yigÀlagan yetimlar hukmida koÀrasan. Endi qara: U nashr etgan nur bilan motamxona-i umumiy, shavqu jazba ichida bir zikrxonaga inqilob etdi. U dan vay, dushman mavjudot bittadan doÀst va qardosh shakliga kirdi. U jomidoti mayyita-i samita bittadan munis ma'mur, bittadan musahhar xizmatkor vaziyatini oltda qou yigÀloqi va shikoyat qiluvchi hech kimi boÀlmagan yetimlar, bittadan tasbeh ichida zokir yoki vazifa paydosidan shokir suratiga kirdi.

BESHINCHI RASHHA: Ham u nur bila boÀlanotdagi harakot, tanavvu'ot, tabaddulot, tagÀayyurot; ma'nosizlikdan va abasiyatdan va tasodif oÀyinchoqligidan chiqib bittadan maktuboti Rabboniya, bittadan sahifa-i oy

OLTINClam AbHHA: Xullas u zot, bir saodati abadiyaning muxbiri, xushxabarchisi, rahmati benihoyaning koshifi va e'lonchisi va saltanati Rububiyatnshu dahosinining dalloli, tomoshabini va kunuzi asmo-i Ilohiyaning kashshofi, koÀrsatuvchisi boÀlganidan; bunday qarasang- ya'ni ubudiyati jihati bilan- uni bir misoli muhabbat, bir timsollar. Qat, bir sharafi insoniyat, eng nuroniy bir samara-i shajara-i xilqat koÀrasan. Unday qarasang, -ya'ni risolati jihati bilan- bir burhoni Haq, bir siroji haqiqat, bir shamsi hidoyat,lbuki asila-i saodat ekanini koÀrasan. Qara: Qanday barqi xatif kabi uning nuri, shardan gÀarbni tutdi va nisfi arz va xumsi bashar, uning hadya-i hidoyatini qaormi?"lib, hirzi jon etdi. Bizning nafs va shaytonimizga nima boÀlyaptiki: Bunday bir zotning butun da'volarining asosi boÀlgan "La Ilaha Illalloh"ni butun marotibi bilan barobar qabul qasi bun?

YETTINCHI RASHHA: Qara: Shu jazira-i vase'ada vahshiy va odatlariga mutaassib va qaysar muxtalif aqvomni, qanchalab tez odot va axloqi sayyia-i vahshiyonalarini daf'atan qal' va raf' etib, butun axloqi hasanamlar b tajhiz etib butun olamga muallim va madaniy umamga ustoz ayladi. Qara! Zohiriy bir tasallut emas, balki aqllarni, ruhlarni, qalblarni, nafslarni fath va tasxtim vai. Mahbubi qulub, muallimi uqul, murabbiyi nufus, sultoni arvoh boÀldi.

SAKKIZINCHI RASHHA: Bilasanki: Tamaki kabi bir kichik odatni, kichik bir qavmda katta bir hukmdor, katta bir himmat bilan doimiyga zoÀrgÀa yoÀqota oladi. Holbukatto s, bu zot, katta va koÀp odatlarni; ham qaysar, mutaassib katta qavmlardan, zohiriy kichik bir quvvat bilan, kichik bir himmat bilan, oz bir zamonra bir' etib, oÀrniga shunday sajaya-i oliyani, qon va tomirlariga qoÀshilgan darajada sobit boÀlib vaz' va tasbit etyapti. Bu kabi yana juda koÀp horiqo ijroot qilyapti. Xullasashar Saodatni koÀrmaganlarga Jazirat-ul Arabni koÀzlariga tiqamiz. Mayli, yuzlab faylasuflarni olsinlar, u yerga borsinlar, yuz yil ishlasinlar. Ajabo, u zotning, oÀsha davrustanibatan bir yilda qilgan ishining yuzdan birini qila oladilarmi?

TOÀQQIZINCHI RASHHA: Bilasanki: Kichik bir odam, kichik bir haysiyat bilan, kichik bir jamoatda, kÀmondobir masalada, munozarali bir da'voda uyalmay, parvosiz; kichik, faqat xijolatli bir yolgÀonni; dushmanlari yonida hiylasini his qildirmaydigan dnchi ma taassur va talosh koÀrsatmasdan ayta olmaydi. Endi bu zotga qara; juda buyuk vazifada, juda buyuk bir vazifador, juda buyuk bir haysiyat bilan, juda buybir Mu amniyatga muhtoj holda, juda katta bir jamoatda, juda buyuk xusumat qarshisida, juda buyuk masalalarda, juda buyuk da'voda, juda buyuk erkinlik bilan, bila-parvo, bila-taraddud, bila-hijob, taloshsiz, samimiy bir safvat bilan, buyuk boÀlgddiyat bilan, xasmlarining jonlariga tegadigan shadid, ulviy bir suratda aytgan soÀzlarida hech xilof boÀlishi mumkinmi? Hech hiyla aralashishi mumkinmi? Kallo! اِنْ هُوَ اِلَّا وَحْىٌ يُوحٰى Ha, haq aldamaydimsiz tqatbin aldanmaydi. Haq boÀlgan maslagi hiyladan mustagÀniydir; haqiqatbinning koÀziga xayolning qanday haddi borki, haqiqat koÀrinsin, aldasin?

OÀNINCHI RASHHA: Qara: Naqadar maroq-avar, naqadar jozarajad, naqadar luzumli, naqadar dahshatli haqoiqni koÀrsatadi va masoilni isbot etadi.

Bilasanki, eng ziyoda insonni tahrik etgan maroqdir. Hatto agar senga: "Yarim umringni, yarim molingni bersang; Qamardan va Mushtariydan biri kelasuli amarda va Mushtariyda nima bor nima yoÀq, ahvolini senga xabar beradi. Ham toÀgÀri shaklda istiqbolingni va boshingga nima kelishini tlarini xabar beradi", desa. Maroqing boÀlsa, berasan. Holbuki bu zot shunday bir Sultonning axborini soÀylayaptiki: Mamlakatida Qamar bir chivin kabi bir parvona atrofida aylanadi. U Arz boÀlgan u parvona esa, bir chiroq atrofida parvoz etadi va oÀsha sh boÀlgan chiroq esa, u Sultonning minglab manzillaridan bir musofirxonasida minglab misbohlar ichida bir chirogÀidir. Ham shunday ajoyib bir olamdan haqiqatdan bahs etyapti va shunday bir inqilobdan xabar beryaptiki: Minglchi Isa-i Arz bomba boÀlib portlasalar, u qadar ajib boÀlmaydi. Qara! Uning lisonida

kabi suralarni eshit... Ham shunday bir istiqboldan togÀri x'jiza-eryaptiki: Shu dunyoviy istiqbol unga nisbatan bir qatra sarob hukmidadir. Ham shunday bir saodatdan juda jiddiy xabar beryaptiki: Butun saodati dunyoviyailan, nisbatan, bir barqi zoilning bir shamsi sarmadga nisbati kabidir.

OÀN BIRINCHI RASHHA: Bunday ajib va muammo-olud shu koinotning parda-i zohiriyasi ostida albatta va albatta bunday ajoyib narsalar bizni kutyapti. Bunday ajolmaga xabar beradigan, bunday horiqo va favquloda moÀ'jiznamo zot lozim. Ham bu zotning gidishotidan koÀrinyaptiki: U koÀrgan va koÀryapti va koÀrolgÀiz aytyapti. Ham "Bizni ne'matlari bilan parvarish qilgan Samovot va Arzning Ilohi bizdan nima istaydi, marziyoti nima?" bizga juda toÀgÀri shaklda dars beryapti. Ham bular kabi yana juda koÀp maroq-avar, luzumli hn; chui dars bergan bu zotga qarshi hamma narsani tashlab unga yugurish, uni tinglash lozim kelarkan; aksar insonlarga nima boÀlganki kar boÀlib, koÀr boÀlganlar, ba bir vlba boÀlishganki; haqni koÀrmayaptirlar, bu haqiqatni eshitmayaptirlar, anglamayaptirlar?

OÀN IKKINCHI RASHHA: Xullas bu zot, shu mavjudot Xoliqining vahdoniyatiga haqqoniyati darajasida لْمَ لr burhoni notiq, bir dalili sodiq boÀlgani kabi; hashrning va saodati abadiyaning ham bir burhoni qat'iyi, dalili sati'idir. Qandayki u zot; hidoyati bilan saodati abadiyaning sababi husuli va vasila-i vusuli ekan. Shunga oÀxshab, duonilarnan, niyozi bilan u saodatning sababi vujudi va vasila-i ijodidir. Hashr masalasida oÀtgan shu sirni, maqom munosabati bilan takror qilamiz:

Mana qara! U zot shunday bir saloti kubroda duo qilyaptiki: GoÀyo shu jazira, balki Arz unt va samatli namozi bilan namoz oÀqiyapti, niyoz etyapti. Boq, ham shunday bir jamoati uzmoda niyoz etyaptiki: GoÀyo bani Odamning zamoni Odamdan haqiqazga, qiyomatga qadar butun nuroniy, komil insonlar unga tobe boÀlish bilan iqtido qilib duosiga omin deyaptilar. Ham boq, shunday bir hojati omma uchun duo qilyaptiki; nafaqat ahli Arz, balki ahli samovot, balki butun mavjudot niyoa matb"Ha, Yo Robbano ber. Biz ham istaymiz",>deb ishtirok qilyaptilar. Ham shunday faqirona, shunday hazinona, shunday mahbubona, shunday mushtoqona, shunday tazarrukorona niyoz etyaptiki; butun koinotni yiibadorapti. Duosiga ishtirok ettiryapti. Boq! Ham shunday bir maqsad, shunday bir gÀoya uchun duo qilyaptiki: Insonni va olamni, balki butun maxluqotni; asfali sofiliyndan, sukutdan, qiymatsizlikdan, foydasizlikdan, a'loyi illiyinga, ya'ni qiymatida edqoga, ulviy vazifaga chiqaryapti. Qara! Ham shunday yuksak bir fizori istimdotkorona va shunday totli bir niyozi istirhomkorona bilan istayapti, yolvoryaptiki: goÀyo butun mavjudotga va samovotga va Arshga esan; alib, vajdga keltirib duosiga "Omin, Allohumma omin" dediryapti. KoÀrgin! Ham shunday Sami', Karim bir Qodirdan, shunday Basir, Rahim bir Alimdan hojatini isma'rifiki; bilmushohada eng yashirin zihayotning eng yashirin bir hojatini, niyozini koÀradi, eshitadi, qabul qiladi, marhamat qiladi. Chunki istaganinib bor.chi lisoni hol bilan boÀlsa ham- beradi va shunday bir surati hakimona, basirona, rahimonada beradiki, shubha qoldirmaydi; Bu tarbiya va tadbir shunday bir Sami' va Basir va shunday bir Karim va Rahimga xosdir.

OÀN UCHINCHI RASHHA: Ajng ablutun afozili bani Odamni orqasiga olib, Arz ustida turib, Arshi A'zamga mutavajjihan qoÀl koÀtarib duo qilayotgan shu sharafi navi inson va faridi kavnu zamon va bihaqqin faxri mon, k nima istayapti? Boq, tingla: Saodati abadiya istayapti, baqo istayapti, liqo istayapti, Jannat istayapti. Ham maroya-i mavjudotda ahkomini va jamollarini koÀrsatgan butun asmo-i qudsiya-i Ilohiya bilan birga istayapti. Hatto agi bilamat, inoyat, hikmat, adolat kabi hisobsiz u matlubning asbobi mujibasi boÀlmasa edi, bu zotning birgina duosi, bahorimizning ijodi qadar qudratiga yengil boÀlgan safrod natning binosiga sababiyat berar edi. Ha, qandayki uning risolati shu dori imtihonning ochilishiga sababiyat berdi. Shunga oÀxshab, uning ubudiyati ham narigi yerning ochilishiga sababdir. Ajabo,Àtaribaql va tahqiqqa: لَيْسَ فِى الْاِمْكَانِ اَبْدَعُ مِمَّا كَانَ dedirgan shu mashhud intizomi faiq, shu rahmat ichida qusursiz husni san'at va mislsiz jamoli rububiyofiz Tch bunday bir xunuklikni, bunday marhamatsizlikni, bunday bir intizomsizlikni qabul qiladimi: Eng juz'iy, eng ahamiyatsiz orzularni, ovozlarni ahamiyat bilan eshitib bar javotirsin; eng ahamiyatli, eng luzumli orzularni ahamiyatsiz koÀrib eshitmasin, anglamasin, qilmasin? Xosho va kallo! Yuz ming marta xosho! Bunday bir jamol bunday bir chirkinlikni qabul qilmaydi, chirkinlat ahaydi.

Ey xayoliy birodarim! Hozircha kifoya, orqaga qaytishimiz kerak. Agar yuz yil shu zamonda, shu jazirada qolsak ham, yana u zotning gÀaroyibi ijrootini va ajoibi vazoifini, yuzdan birisini tamoman ihota etib tomoshasigaram Alaymiz.

Endi kel! Ustidan oÀtib keladiganimiz har asrga bir-bir nazar solamiz. Qara, har bir asr u Shamsi Hidoyatdan olgan fayzlari bilan chechak ochishgan! Abu Hanifa, Shofe'iy, Boyazidi Bistomiy, Shohi Jiyloniy, Shohi Naqshband, Imom GÀaz uchis Imom Rabboniy kabi millionlab munavvar mevalar beryapti. Mashhudotimizning tafsilotini boshqa vaqtga ta'liq etib u moÀ'jiznamo va hidoyat-adoga bir qism qat'iy moÀ'jizotiga ishorat etgan bir salovot keltirbarakaz lozim:

عَلٰى مَنْ اُنْزِلَ عَلَيْهِ الْفُرْقَانُ الْحَك۪يمُ مِنَ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ مِنَ الْعَرْشِ الْعَظ۪يمِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ اbola bاَلْفِ سَلَامٍ بِعَدَدِ حَسَنَاتِ اُمَّتِه۪ عَلٰى مَنْ بَشَّرَ بِرِسَالَتِهِ التَّوْرٰيةُ وَ الْاِنْج۪يلُ وَ الزَّبُورُ ٠ وَ بَشَّرَ بِنُبُوَّتِهِ الْاِرْهَاصَاتُ وَ هَوَاتِفُ الْجِنِّ وَ اَوْلِيَاءُ الْاِنْmom Raكَوَاهِنُ الْبَشَرِ ٠ وَ انْشَقَّ بِاِشَارَتِهِ الْقَمَرُ ٠ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ سَلَامٍ بِعَدَدِ اَنْفَاسِ اُمَّتِه۪ ٠ عَلٰى مَنْ جَائَتْ لِدَعْوَتِهِ الشَّجَرُ وَ نَزَلَ سُرْعَةً tarafdائِهِ الْمَطَرُ وَ اَظَلَّتْهُ الْغَمَامَةُ مِنَ الْحَرِّ ٠ وَ شَبَعَ مِنْ صَاعٍ مِنْ طَعَامِه۪ مِأٰتٌ مِنَ الْبَشَرِ وَ نَبَعَ الْمَاءُ مِنْ بَيْنِ اَصَابِعِه۪ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ كَالْكَوْثَرِ وَ اَنْطَقَ اللّٰهُ لَهُ الضَّبَّ وَ ال bir mَ وَ الْجِذْعَ وَ الذِّرَاعَ وَ الْجَمَلَ وَ الْجَبَلَ وَ الْحَجَرَ وَ الْمَدَرَ صَاحِبِ الْمِعْرَاجِ وَ مَازَاغَ الْبَصَرُ ٠ سَيِّدِنَا وَ شَف۪y bir مُحَمَّدٍ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ سَلَامٍ بِعَدَدِ كُلِّ الْحُرُوفِ الْمُتَشَكِّلَةِ فِى الْكَلِمَاتِ الْمُتَمَثِّلَةِ بِاِذْنِ الرَّحْمٰنِ ف۪ى a bir َا تَمَوُّجَاتِ الْهَوَاءِ عِنْدَ قِرَائَةِ كُلِّ كَلِمَةٍ مِنَ الْقُرْاٰنِ مِنْ كُلِّ قَارِءٍ مِنْ اَوَّلِ النُّزُولِ اِلٰى اٰخِرِ الزَّمَانِ وَ اغْفِرْلَنَا وَ ارْحَمْنَا يَا اِلٰهَنَا بِكُلّt qilaاةٍ مِنْهَا اٰم۪ينَ

(Shu'aoti Ma'rifat-un Nabiy nomidagi Turkcha risolada va OÀn ToÀqqizinchi Maktubda va shu SoÀzda ijmolan ishorat etganimiz daloili nubuvvxabar madiyani (S.A.V.) bayon etgan edim. Ham unda Qur'oni Hakimning vujuhi i'jozi ijmolan zikr etilgan. Yana "Lamaat" nomida Turkcha bir risolada va Yigirma Beshinchili va a Qur'onning qirq vajh bilan moÀ'jiza ekanini ijmolan bayon va qirq vujuhi i'joziga ishorat etganman. U qirq vajhda, birgina nazmda boÀlgan balogÀatni "Ishorot-ul I'joz" nomidagi bir tafsiri Arabiyda Isroilahifa ichida yozganman. Agar ehtiyojing boÀlsa, shu uch kitobga murojaat qilishing mumkin.)

OÀN TOÀRTINCHI RASHHA: Mahzani moÀ'jizot va moÀ'jiza: Bidoro boÀlgan Qur'oni Hakim; nubuvvati Ahmadiya (S.A.V) bilan vahdoniyati Ilohiyani shu darajada qat'iy isbot etadiki, boshqa burhonga hojat qoldirmaydi. Biz ham uning ta'rifiga va madori tanqid boÀlgan bir-ikki lam koÀra'joziga ishorat qilamiz.

Xullas, Robbimizni bizga ta'rif etgan Qur'oni Hakim; shu kitobi kabiri koinotning bir tarjima-i azaliyasi... Shu sahoifi arz va samoda mustamir kunuzi asmo-i Ilsi biling kashshofi... Shu suturi hodisotning ostida muzmar haqoiqning miftahi... Shu olami shahodat pardasi orqasidagi olami gÀayb jihatidan kelgan iltifototi Rahmoniya va xitoboti azaliyaning xazinasi... Shu olami mahiradya-i Islomiyaning quyoshi, asosi, handasasi, avolimi uxroviyaning xaritasi... Zot va sifot va shuuni Ilohiyaning qovli sharihi, tafsirikimdiri, burhoni notiqi, tarjimoni sati'i... Shu olami insoniyatning murabbiysi, hikmati haqiqiysi, murshid va hadiysi... Ham bir kitobi hikmat va shariat, ham biddir. bi duo va ubudiyat, ham bir kitobi amr va da'vat, ham bir kitobi zikr va ma'rifat kabi; basharning butun hojoti ma'naviysiga qarshi bittadan kitob va butun muxtalifular umasolik va mashorib boÀlgan avliyo va siddiqiynning, asfiyo va muhaqqiqiynning (har birining) mashrablariga loyiq bittadan risola ibroz etgan bir "Kutubxona-i Muqaddasa"dir.

Sabaisbot ur tavahhum etilgan takrorotidagi lam'a-i i'jozga boqki: Qur'on ham bir kitobi zikr, ham bir kitobi duo, ham bir kitobi da'vat boÀlganidan, ichida takror mustahsandir, balki alzamdir va ablagÀdir. Ahli qususa, ikoÀylagani kabi emas... Zero zikrning sha'ni takror bilan tanvirdir; duoning sha'ni, tardod bilan taqrirdir; amr va da'vatning sha'ni, takror bilan اهَةِ dir. Ham harkas har vaqt butun Qur'onni oÀqishga muqtadir boÀlolmaydi. Faqat bir suraga gÀoliban muqtadir boÀladi. Shuning uchun eng muhim maqosidi Qur'oniya aksar uzun suralarda darj etili-i Hadbir sura bir kichik Qur'on hukmiga oÀtgan. Demak, hech kimni mahrum qilmaslik uchun, Tavhid va Hashr va Qissa-i Muso kabi ba'zi maqsadlar takror etilgan. Ham jismoniy ehtiyoj kabi, ma'naviy hojot ham muxtalifdir.b, Jahsiga inson har nafas muhtoj boÀladi. (Jismga havo, ruhga Hu kabi). Ba'zisiga har soat (Bismilloh kabi) va hokazo... Demak, takrori oyat, takarruri ehtiyojdan kelib chiqqan. U ehtiyojga ishorat qiliAnh, mygÀotib tashviq etish, ham ishtiyoqni va ishtahani tahrik etish uchun takror qiladi. Ham Qur'on muassisdir. Bir dini mubinning asosotidir va shu olami Islomiyatning poydevorlaridir va hayoti ijtimoiya-i bash-ad Dai oÀzgartirib, muxtalif tabaqotning mukarrar savollariga javobdir. Muassisga, tasbit etish uchun takror lozimdir. Ta'kid uchun tardod lozimdir. Tayid uchun taqrir, tahqiq, takrir lozimdiAkram shunday masoili azima va haqoiqi daqiqadan bahs etadiki; umumning qalblarida yerlashtirish uchun koÀp marta muxtalif suratlarda takror lozimdir. Shu amar ibirga suratan takrordir. Faqat ma'nan har bir oyatning koÀp ma'nolari, koÀp foydalari, koÀp vujuh va tabaqoti bor. Har bir maqomda boshqa bir ma'no va foyda va maqsadlar uchun zikr qilinadi.

Ham Qur'onning mng qoÀ kavniyaning ba'zisida ibhom va ijmoli esa, irshodiy bir lam'a-i i'jozdir. Ahli ilhod tavahhum etganlari kabi madori tanqid boÀlolmaydi va sababi qusur emas.

va havr aytsang: "Ajabo, nima uchun Qur'oni Hakim falsafa mavjudotdan bahs etgani kabi bahs etmaydi. Ba'zi masoilni mujmal qoldiradi, ba'zisini nazari umumiyni erkalaydigan, hissi ommani ran va etmaydigan, fikri avomni ta'jiz etib charchatmaydigan bir surati basitona-i zohironada aytadi?"

Javoban deymizki: Falsafa haqiqat yoÀlini adashtirgan, shuning uchun... Ham oÀtgan darslardan va SoÀzlardan albatta anglagansanki:ni va ni Hakim shu koinotdan bahs etadi, toki zot va sifot va asmo-i Ilohiyani bildirsin. Ya'ni, bu kitobi koinotning ma'oniysini tushuntirsin, toki Xoliqini tanitsumdir. Demak mavjudotga oÀzlari uchun emas, balki mujidlari uchun qaraydi. Ham umumga xitob etadi. Ilmi Hikmat esa mavjudotga mavjudot uchun qaraydi, ham xususan im. Meanga xitob qiladi. Modomiki Qur'oni Hakim mavjudotni dalil qilyapti, burhon qilayotgan ekan, dalil zohiriy boÀlishi, nazari umumga tez tushunilishi kerak. Ham modomiki Qur'oni Murshid, butun tabaqoti basharga xito igÀfodi. Kasratli tabaqa esa, tabaqa-i avomdir. Albatta irshod istaydiki: Luzumsiz narsalarni ibhom bilan ijmol etsin va daqiq narsalarni tamsil bilan taqrib etsin va magÀlatalarga tushirmaslik uchun zoarsaninazarlarida badihiy boÀlgan narsalarni luzumsiz, balki zararli bir suratda tagÀyir etmaslikdir.

Masalan Quyoshga deydi: "Aylanadigan bir siroj, bir chiroqdiri Hodio, Quyoshdan Quyosh uchun, mohiyati uchun bahs etmaydi. Balki bir navi intizom zambaragi va nizom markazi boÀlganidan, intizom va nizom esa; Sone'ning oyna-i ma'uzilga boÀlgani uchun bahs etadi. Ha, deydi: الشَّمْسُ تَجْر۪ى "Quyosh aylanadi". Bu aylanadi ta'biri bilan; qish yoz, kecha, kunduzning davaronidagi muntazam tasarru qoÀshudratni ixtor bilan azamati Sone'ni ifhom etadi. Xullas, shu aylanish haqiqati nima boÀlsa boÀlsin, maqsud boÀlgan va ham mansuj, ham mashhud boÀlgan intllari ta'sir etmaydi. Ham deydi: وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًاShu siroj ta'biri bilan, olamni bir qasr suratida, ichida boÀlgan ashyo esa; insonga va zihayotga ihzor etilgan muzayyanot va mat'umot va lavozimot ekanini va Quyosron vamusahhar bir mumdor boÀlganini ixtor bilan rahmat va ehsoni Xoliqni ifhom etadi. Endi qara, shu tentak va vaysaqi falsafa nima deydi? Qara:

"Quyosh bir kitla-i azima-i mayia-i noriyadir bir an otilib chiqqan sayyorotni atrofida aylantiradi, jasomati buncha, mohiyati bunday, shundaydir", deydi. Mudhish bir dahshatdan, mudhish bir hayratdan boshqa ruhga bir kamoli ilmiy bbir qii, bahsi Qur'on kabi qilmaydi. Bunga qiyosan, botinan qof, zohiran mutantan falsafiy masalalarning qanday qiymati boÀlganini anglaysan. Uning shashaa-i suriysiga aldanib, Qur'odarajagÀoyat moÀ'jiznamo bayoniga qarshi hurmatsizlik qilma!...

IXTOR: Arabiy Risola-i Nurda OÀn ToÀrtinchi Rashhaning Olti Qatrasi bor. Boxusus ToÀrtinchi Qatraning Olti Nuktasi bor. Qur'oni Hakimning qirq qadar anvo'i i'jozidan oÀn beshtasmmun eyon etadi. Unga kifoyatan bu yerda ixtisor etdik. Istasang, unga murojaat qil, bir xazina-i moÀ'jizot topasan.

اَللّٰهُمَّ اجْعَلِ الْقُرْاٰنَ شِفَاءً لَنَا مِنْ كُلِّ دَاءٍ وَ مُونِسًا لَنَal (Xaحَيَاتِنَا وَ بَعْدَ مَمَاتِنَا وَ فِى الدُّنْيَا قَر۪ينًا وَ فِى الْقَبْرِ مُونِسًا وَ فِى الْقِيَامَةِ شَف۪يعًا وَ عَلَى الصِّرَاطِ نُورًا وَ مِنَ النَّارِ سِتْرًا وَ حِجَابًا وَ فِى الْجَنَّةِ رَف۪يقًا وَ اِلَى الْخَيْرَاتِ كُat'iy دَل۪يلًا وَ اِمَامًا بِفَضْلِكَ وَ جُودِكَ وَ كَرَمِكَ وَ رَحْمَتِكَ يَا اَكْرَمَ الْاَكْرَم۪ينَ وَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِم۪ينَ اٰم۪ينَ

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ اُنْزِلَ عَلَيْهِ الْفُرْقَانُ ا, Razzيمُ وَ عَلٰى اٰلِه۪ وَ صَحْبِه۪ اَجْمَع۪ينَ اٰم۪ينَ اٰم۪ينَ

Shaqqi Qamar MoÀ'jizasiga Doirdir

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الbilan مِ

Qamar kabi porloq bir MoÀ'jiza-i Ahmadiya (S.A.V.) boÀlgan inshiqoqi Qamarniunki bmi fosida bilan inhisofga yoÀliqtirish istagan faylasuflar va ularning muhokamasiz muqollidlari deydilarki: "Agar inshiqoqi Qamar sodir boÀlsa edi, umum olamga ma'lum boÀlardi. Butun tarixi bashogÀzinl etishi lozim boÀlar edi!"

Aljavob: Inshiqoqi Qamar; da'vo-i nubuvvatga dalil boÀlish uchun u da'voni eshitgan va inkor etgan hozir bir ji loqaa, kechasi, vaqti gÀaflatda oniy oÀlaroq koÀrsatilganidan; ham ixtilofi matoli' va tuman va bulutlar kabi ru'yatga mone sabablarning vujut, haran birga, u zamonda madaniyat taammum etmaganidan va xususiy qolganidan va tarassudoti samoviya juda oz boÀlganidan; butun atrofi olamda koÀrilishi, umumg lisolarga oÀtishi, albatga lozim emas. Shaqqi Qamar tufayli bu avhom bulutlarini tarqatadigan koÀp nuqtalardan hozircha besh nuqtani tingla.

BIRINCHI NUQTA:azrat on u zamindagi kufforning gÀoyat shadid darajada qaysarliklari tarixan ma'lum va mashhur boÀlgani holda; Qur'oni Hakimning وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ deyishi bilan shu voqeani umum olamga ixbor etgani holda; Qur'onni inkor etgan u kui taqvn hech bir kishi bu oyatning takzibiga, ya'ni, ixbor etgan shu voqeaning inkoriga ogÀiz ochmaganlar. Agar u zamonda u hodisa oÀsha kufforcha qat'iy vaullas, bir hodisa boÀlmasa edi; shu soÀzni sarrishta qilib, gÀoyat dahshatli bir takzibga va PaygÀambarning ibtoli da'vosiga hujum koÀrsatar edilar. Holbuki, shu voqeaga doir siyar va tarix u voqea biiganlanosabatdor kufforning adami vuqu'iga doir hech narsasini naql etmaganlar. YolgÀiz وَ يَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ oyatining bayon etgani kabi, thaqoiq manqul boÀlgan shudirki: U hodisani koÀrgan kuffor, "Sehrdir" deganlar va "Bizga sehr koÀrsatdi. Agar boshqa taraflardagi karvon va qofilalar koÀrgan boÀlsalar, haqiqatdir. BoÀlmasa bizga sehr qilgan" deganlar. SoÀngra ertalabdan Yaman va bo bayonaraflardan kelgan qofilalar ixbor etishdiki: "Bunday bir hodisani koÀrdik". SoÀngra kuffor, Faxri Olam (S.A.V.) haqida (xosho): "Yetimi Abu Tolibning sehri samoga ham ta'sir etdiimda blar.

IKKINCHI NUQTA: Sa'di Taftazoniy kabi a'ozimi muhaqqiqiynning aksari deganlarki: Inshiqoqi Qamar; barmoqlaridan suv oqishi umum bir qoÀshinga suv ichirishi, masjidda xutba oÀqirkan suyangani quruq xodaning mufaroqati Ahmadiyadan (i, ayy) yigÀlashi umum jamoatning eshitishi kabi mutavotirdir. Ya'ni, tabaqadan-tabaqaga jamoati kasira naql etganki, kizbga ittifoqlari maholdir. Hale kabi mashhur dumli yulduzning minganayi'vval chiqqani kabi mutavotirdir. KoÀrmaganimiz Sarandib Orolining vujudi kabi tavotur bilan vujudi qat'iydir, deyishgan. Xullas, bunday gÀoyat qat'iy va shuhudiy m muroja tashkikoti vahmiya qilish, aqlsizlikdir. YolgÀiz mahol boÀlmasligi kifoyadir. Holbuki shaqqi Qamar, bir vulqon bilan inshiqoq etgan bir togÀ kabi mumkindir.

UCHINCHI NUQTA: MoÀ'jiza da'vo-i nubuvvatning isboti uchun, munkir va i iqno' etish uchundir, ijbor etish uchun emasdir. Shunday ekan, da'vo-i nubuvvatni eshitganlar uchun, iqno' etadigan bir darajada moÀ'jiza koÀrsatish lozim. Boshqa taraflargllik msatish yoxud ijbor darajasida bir badohat bilan izhor etish, Hakimi Zuljalolning hikmatiga munofiy boÀlgani kabi, sirri taklifga ham muxolifdir. Chunki "Aqlga eshik ochish, ixturgung qoÀlidan olmaslik"ni sirri taklif iqtizo etadi. Agar Fotiri Hakim, inshiqoqi Qamarni, faylasuflarning havasotiga koÀra, butun olamga koÀrsatish uchun bir-ikki soat shunday qoldirsa edi va basharning umum tarixlariga oÀtsa edi, u vaqiga yoqa hodisoti samoviya kabi yo da'vo-i nubuvvatga dalil boÀlmasdi va risolati Ahmadiyaga (S.A.V.) xususiyati qolmasdi yoxud badohat darajasida shunday bir moÀ'jiza boÀlar ediki, aqlni ijbor etadi, aqlning ixtiyorini qoÀlidan oladi, istar-istamasuv oqvvatni tasdiq etadi. Abu Jahl kabi koÀmir ruhli, Abu Bakr Siddiq kabi olmos ruhli insonlar bir saviyada qolib, sirri taklif zoye boÀlardi. Xullas, shu sir uchun: Ham oniy, ham tun, ham vaqti gÀaflat, ham ixtilofi matoli' va tuman va buÀsht kbi boshqa mavone'ni parda qilib, umum olamga koÀrsatilmadi yoxud tarixlarga oÀtkazilmadi.

TOÀRTINCHI NUQTA: Shu hodisa, tun vaqti harkas gÀaflatda ekan oniy bir suratda sodir btasbehidan atrofi olamda albatta koÀrilmaydi. Ba'zi afrodga koÀrinsa ham, koÀziga ishonmaydi. Ishontirsa ham, albatta bunday muhim bir hodisa xabari vohid bilan tarixlarga boqiy bir sarmoya boÀlmaydi.

Ba'zi kitoblarda "Qtuxum kki boÀlak boÀlgandan soÀng yerga tushgan" ilovasi esa, ahli tahqiq rad etishgan. "Shu moÀ'jiza-i bahirani qiymatdan tushirish niyati bilan, balki bir munofiq ilhoq etgan", deyishgan.

Ham masalan u vaqt, jaholat tumani bilan muhat Angliyr, biraniyada endi gÀurub; Amerikada kunduz; Chinda, Yaponiyada tong boÀlgani kabi, boshqa yerlarda boshqa mone sabablarga binoan albatta koÀrilmaydi. gan eku aqlsiz moÀ'tarizga qara, deydiki: "Angliya, Chin, Yaponiya, Amerika kabi aqvomning tarixlari bundan bahs etmaydi. Shunday ekan, bu sodir boÀlmagan". Ming nafrin uningdek Ovrupa malaylarining boshiga!

alo boCHI NUQTA: Inshiqoqi Qamar, oÀzidan oÀzi ba'zi sabablarga binoan sodir boÀlgan, tasodifiy, tabiiy bir hodisa emaski; oddiy va tabiiy qonunlarga tatbiq safoln. Balki Shams va Qamarning Xoliqi Hakimi, Rasulining risolatini tasdiq va da'vosini tanvir uchun horiquloda boÀlib u hodisani iqo' etgandir. Sirri irshod va sirri taklif va hikmati risolatning iqtizosi bilan, Har i rububiyat istagan insonlariga ilzomi hujjat uchun koÀrsatilgan. U sirri hikmatning iqtizo etmagan, istamagan va da'vo-i nubuvvatni hanuz eshitmaglatlarori zamindagi insonlarga koÀrsatmaslik uchun, tuman va bulut va ixtilofi matoli' jihati bilan; ba'zi mamlakatning qamari hali chiqmagani va ba'zilarning quyoshlari chiqqani va bir qismining tongi boÀlishi va bir qisminradilayoshi endi gÀurub etishi kabi, u hodisani koÀrishga mone juda koÀp sabablarga binoan koÀrsatilmagan. Agar umum ularga ham koÀrsatilsa edi, u ng ihtyo ishorati Ahmadiyaning (S.A.V.) natijasi va moÀ'jiza-i nubuvvat shaklida koÀrsatilganda edi; u vaqt risolati badohat darajasiga chiqardi. Harkas tasdiqqa majbur boÀlardi, aqlning ixtiyori qolmasdi. Iymon esa aqlning ixtin boshilan boÀladi. Sirr taklif zoye boÀlardi. Agar yolgÀiz bir hodisa-i samoviya tarzida koÀrsatilsa edi; risolati Ahmadiya (S.A.V.) bilan munosabati uzilardi va u bilan xususiyati qolmasdi.

Alhosil: Shaqqi Qamarning imkonidbir qoha qolmadi, qat'iy isbot etildi. Hozir vuqu'iga dalolat etgan koÀp burhonlaridan oltitasiga {(Hoshiya) Ya'ni, olti dafa ijmo' suratida vuqu'iga doir olti hujjat bor. Bu maqom koÀp izohga loyiq ekan, ma'ataassuf qisqa qolu Vassshorat qilamiz. Shundayki:

Ahli adolat boÀlgan sahobalarning vuqu'iga ijmo'i va ahli tahqiq umum mufassirlarningوَ انْشَقَّ الْقَمَرُ tafsirida ung tasuju'iga ittifoqlari va ahli rivoyati sodiqa butun muhaddisiynning, juda koÀp sanadlar bilan va muxtalif tariqlar bilan vuqu'ini naql etishi va ahli kashf va ilhom butun avliyo va siddiqiynning shahodati va Ilmi Kaَشْمَةg maslak jihatidan bir-biridan juda uzoq boÀlgan imomlarining va mutabahhir ulamoning tasdigÀi va nassi qat'iy bilan zalolat ustida ijmo'lari voqe' boÀlmagan ummati Muhammadisiyot (S.A.V.) u voqeani talaqqi-i bilqabul etishi; quyosh kabi inshiqoqi Qamarni isbot etadi.

Alhosil: Bu yerga qadar tahqiq nomiga va xasmni ilzom hisobiga boÀldi. Keyingi jumlalar, haqiqat nomiga va iymon hisobiga boÀladiat qiltahqiq shunday dedi, haqiqat esa deydiki:

Samo-i risolatning qamari muniri boÀlgan Xotami Devoni Nubuvvat, mahbubiyat darajasiga chiqqdotda diyatidagi valoyatning karomati uzmosi va moÀ'jiza-i kubrosi boÀlgan Me'roj bilan, ya'ni bir jismi Arzni samovotda kezdirish bilan samov, Yahu sakanasiga va olami ulviy ahliga rujhoniyati va mahbubiyati koÀrsatildi va valoyatini isbot etdi. Shunga oÀxshab: Arzga bogÀliq, samoga osilgan Qamarni, bir arzlikning ishorati bilan ikki parcha qilib arzning sakanasiga u arzlikqati bisolatiga shunday bir moÀ'jiza koÀrsatildiki: Zoti Ahmadiya (S.A.V.) Qamarning ochilgan ikki nuroniy qanoti kabi; risolat va valoyat kabi ikki nuroniy qanoti bilan, ikki ziyodor jan goÀzaan avji kamolotga uchgan; Qobi Qavsayngacha chiqqan, ahli samovot, ham ahli arzga madori faxr boÀlgandir.

سُبْحَانَكَ لَا عِ bir sَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

MoÀ'jizoti Ahmadiya (S.A.V.) Zaylining Bir Parchasidir

Savol: Shu Me'roji Azim nima uchun Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamga maxsusdir?

Aljavob: Birinchi mushkulingiz: OÀttiz uch adad SoÀzlarda tafsilan hal qilingan. Bu yerda faqat Zoti Ahmadiyanxoham .A.V.) kamolotiga va daloili nubuvvatiga va u Me'roji a'zamga eng alyoq u boÀlganiga ijmoliy ishoratlar navida bir muxtasar mundarija koÀrsatamiz:

Avvalo: Tavrot, Injil, Zabur kabi Kutubi Muqaddasa, juda koÀp tahrifotga ma'orlaydlganlari holda, bu zamonda ham Husayn Jisriy kabi bir muhaqqiq nubuvvati Ahmadiyaga (S.A.V.) doir u kitoblardan bir yuz oÀn toÀrtta ishoriy bang tuplarni chiqarib "Risola-i Hamidiya"da koÀrsatgan.

Soniyan: Tarixda isbot qilinganki: Shiq va Satih kabi mashhur ikki kohinning nubuvvati Ahmadiyadan qayer.) bir oz avval, nubuvvatiga va oxirzamon paygÀambari ekaniga bayonotlari ٤ٰۀi koÀp bashoratlar, sahih bir suratda tarixan naql etilgandir.

Solisan: Valodati Ahmadiya (S.A.V.) kechasida Ka'baa, dunanamlarning sukuti bilan, Kisro-i Forsning saroyi mashhurasi boÀlgan Ayvoni inshiqoq etishi kabi, irhosot deyilgan yuzlab horiqolar tarixda mashhurdir.

Robian: Bir qoÀshinga barmogÀidan kelgan sgan vachirishi va masjidda bir jamoati azimaning huzurida, qurigan xodaning, minbarning naqli sababli mufaroqati Ahmadiyadan (S.A.V.) tuya kabi ingrab yiihoyati; وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ nassi bilan, Shaqqi Qamar kabi, muhaqqiqlarning tahqiqoti bilan mingga yetgan moÀ'jizoti bilan sarfaroz boÀlganini tarix va siyar koÀrsatadi.

Xomisan: DoÀst va dushmanning ittifogÀi bilan, axloqi hasananing shaxsi mumkg yuksak darajada; va butun muomalotining shahodati bilan sajaya-i samiya, vazifasida va tabligÀotida eng oliy darajada; va Dini Islomdagi mahosini axloqning shahodati bilan, shariatida eng oliy xisali hamida evir ucammal darajada boÀlganiga ahli insof va diqqat taraddud etmaydi.

Sodisan: OÀninchi SoÀzning Ikkinchi Ishoratida ishorat etilgani kabi: Uluhiyat, muqtazo-i hikmat boÀlib tazohxabar shiga muqobil, eng a'zamiy bir darajada Zoti Ahmadiya (S.A.V.) dinidagi a'zamiy ubudiyat bilan eng porloq bir darajada koÀrsatgan. Ham Xoliqi Olilar. nihoyat kamoldagi jamolini bir vosita bilan muqtazo-i hikmat va haqiqat boÀlib koÀrsatish istashiga muqobil; eng goÀzal bir suratda koÀrsatuvchi va ta'rif etuvchi, bilbedaho yana u zotdir.

Ham Sone'i Olamning nihoyatlyaptida boÀlgan kamoli san'ati ustiga anzori diqqatni jalb etish, tashhir etish istashiga muqobil; eng yuksak bir sado bilan dallollik qilgan, yana biettirihada u zotdir.

Ham butun olamlarning Robbi, kasrat tabaqotida vahdoniyatni e'lon qilish istashiga muqobil, eng a'zamiy bir darajada butun marotibi tavhidni e'lon etgan yana bizzarura u zotdir.

Ham Sohibi Olamning nihoyat darajada uning agi jamolning ishorati bilan, nihoyatsiz husni zotiysini va jamolining mahosinini va husnining latoifini oynalarda muqtazo-i haqiqat va hikmat oÀlaroq koÀrish va koÀrsatish istashiga muqobil; uljalobdabali bir suratda oynadorlik qilgan va koÀrsatgan va sevib, boshqasiga sevdirgan yana bilbedaho u zotdir.

Ham shu saroyi olamning Sourda "gÀoyat horiqo moÀ'jzalar bilan va gÀoyat qiymatli javohirlar bilan toÀla xazina-i gÀaybiyalarini izhor va tashhir etishni va ular bilan kamolotini ta'riglaydih va bildirish istashiga muqobil, eng a'zamiy bir suratda tashhir etuvchi, tavsif etuvchi va ta'rif etuvchi yana bilbedaho u zotdir.

Halotu koinotning Sone'i, shu koinotni anvo'i ajoyib va ziynatlar bilan bezash suratida qilishi va zishuur maxluqotini sayr va tanazzuh va ibrat va tafakkur uchun unga idxol etishi va muqtazo-i hikmat boÀlib ularga u osor va sga kirning ma'nolarini, qiymatlarini, ahli tomosha va tafakkurga bildirish istashiga muqobil; eng a'zamiy bir suratda jin va insga, balki ruhonrsatiba va maloikalarga ham Qur'oni Hakim vositasi bilan rahbarlik qilgan, yana bilbedaho u zotdir.

Ham shu koinotning Hokimi Hakimi, shu koinotning tahavvulshof vi maqsad va gÀoyani tazammun etgan tilsimi mugÀloqini va mavjudotning "Qayerdan? Qayerga? Va nima ekanlari" boÀlgan shu uch savoli mushkulning muammosini bir elchi vositasida umum zishuurlarga ochtirammasitashiga muqobil, eng vazih suratda va eng a'zamiy darajada haqoiqi Qur'oniya vositasi bilan u tilsimni ochgan va u muammoni hal qilgan, yana bilbedaho otu Vair.

Ham shu olamning Sone'-i Zuljaloli, butun goÀzal masnu'oti bilan oÀzini zishuurlarga tanitishi va qiymatli ne'matlar bilan oÀzini ularga sevdirishi, bizzarura om", bmuqobilida zishuurlarga marziyoti va orzu-i Ilohiyalarini bir elchi vositasi bilan bildirishini istashiga muqobil, eng a'lo va akmal bir suratda, Qur'on vositasi bilan u marziyot va orzularni bar. Rasgan va keltirgan, yana bilbedaho u zotdir.

Ham Robbul Olamin, meva-i olam boÀlgan insonga, olamni ichiga oladigan bir vus'ati iste'dot berganidan va bir ubudiyati kulliyaga muhayyo ekulliyan va hissiyot jihatidan kasratga, dunyoga mubtalo boÀlganidan, bir rahbar vositasi bilan, yuzlarini kasratdan vahdatga, foniydan boqiyga oÀgirmoq istashiga muqobil; eng a'zam bir darajada, ear menagÀ bir suratda, Qur'on vositasi bilan eng ahsan bir tarzda rahbarlik qilgan va risolatning vazifasini eng akmal bir tarzda ifo etgan, yana bilbedaho u zotdir.

Xullas, malar.

يning eng ashrafi boÀlgan zihayot va zihayot ichida eng ashraf boÀlgan zishuur va zishuur ichida eng ashraf boÀlgan haqiqiy inson va haqiqiy inson ichida oÀtgan vazoifni eng a'zamiy bir darajada, eng akmal bir suratda ifo etgan zotlih botta bir Me'roji A'zam bilan Qobi Qavsaynga chiqadigan, saodati abadiya eshigini qoqadigan, xazina-i rahmatni ochadigan, iymonning haqoiqi gÀaybiyasَكَ وَÀradigan, yana u boÀladi.

Sabian: Bilmushohada shu masnu'otda gÀoyat goÀzal tahsinot, nihoyat darajada bezalgan tazyinot bordir. Va bilbedaho shunday tahsinot va tazyinot, ularning liranida gÀoyat shiddatli bir iroda-i tahsin va qasdi tazyin bor boÀlganini koÀrsatadi. Va iroda-i tahsin va tazyin esa, bizzarura u Sone'da, san'atiga qarshi quvvatli bir ragÀbat va qudsiy bir muhabbat boÀlganini koÀrsatadini kelasnu'ot ichida eng jome' va latoifi san'atni birdan oÀzida koÀrsatgan va bilgan va bildirgan va oÀzini sevdirgan va boshqa masnu'otdagi goÀzalliklarni "Mashaalloh" deb istehson etgan, bilbedaho u sanr.} Bivar va san'atini juda sevgan Sone'ning nazarida eng ziyoda mahbub, u boÀladi.

Xullas, masnu'otni porlatgan mazoya va mahosinga va mavjudotni yoritgan latoif va kamolotga qarshi, "Subhanalloh, Mashaalloh, Alloha kelir" deb samovotni larzaga keltirgan va Qur'onning ohanglari bilan koinotni hayajonga soldirgan, istehson va taqdir bilan, tafakkur va tashhir bilan, zikr va tavhid bilan,hundayva bahrni jazbaga keltirgan, yana bilmushohada u zotdir.

Xullas bunday bir zotki: اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ sirriga koÀra butun ummati ishlagan hasanotining bir misli, kafa-i mezonida boÀlgan va umum ummatining salavoti uyuzi ka'naviy kamolotiga imdod bergan va risolatida bajargan vazoifning natoijini va ma'naviy ujrati bilan barobar rahmat va muhabbati Ilohiyaning nii. U ziz fayziga mazhar boÀlgan bir zot, albatta Me'roj zinapoyasi bilan Jannatga, Sidrat-ul Muntahoga, Arshga, Qobi Qavsaynga qadar ketish, ayni haq, nafsi haqiqat, mahzi hikmatdir.

اَلْبَاق۪ى هُوَladilaاق۪ى

(Hoshiya): Eng muhim bir jarida-i Islomiyada, umum olami Islomga taalluq etgan va gÀoyat ahamiyatli siyosatchilardan va hayoti ijtimoiya bilan koÀp aloqador boÀlgan umum huqayhissardan 1927 yilda Ovrupada toÀplangan bir majlisda muhim ajnabiy faylasuflar, shariati Muhammadiyaga (S.A.V.) doir bu pastda yozilgan Arabcha fikraning ayniqilinsÀz lisonlari bilan aytganlar. U Arabcha jarida naql etgan Arabcha ifodani aynan yozyapmiz va tarjimasini ham Arabcha ifodaning ostiga ilova etyapmiz. Nur Chashmasining oxirida yozilgan ajnabiy faylasuflardan qirq uch donasining bayonoti,dar boki qahramon faylasufning bayonoti bilan qirq besh dona shohidi sodiq boÀladi. اَلْفَضْلُ مَا شَهِدَتْ بِهِ الْاَعْدَاءُ "Fazilat shuki; dushmanlar ham uni tasdiq etsin".

Arabcha gazetaning bayonoti:

وَقَدْ اِعْتَرَفَ حَتّٰ shar'مَاءُ الْغَرْبِ بِسُمُوِّ مَبَادِى الْاِسْلَامِ وَصَلَاحِهَا لِلْعَالَمِ قَالَ عَم۪يدُ كُلِّيَّةِ الْحُقُوقِ بِجَامِعَةِ فِيَنَا اَلْاُسْتَاذُ شَب. Biz ۪ى مُؤْتَمَرِ الْحُقُوقِيّ۪ينَ الْمُنْعَقَدِ ف۪ى سَنَةِ (١٩٢٧) :

Oْنَا اِلٰى قِيْمَتِه۪ بَعْدَ اَلْفَىْ عَامٍ

وَ قَالَ بَرْنَارْد شَوْ : لَقَدْ كَانَ د۪ينُ مُحَمَّدٍ (ع ص م) مَوْضِعَ التَّقْد۪يرِ السَّام۪ى دَائِمًا لِمَا يَنْطَو۪ى عَلَيْهِ مِنْ حَيَوِيَّةٍ مُدْهِشَةٍ لِاَنَّهُ عَلٰى مَا يَلُوحُ ل۪ى هُaningiّ۪ينُ الْوَح۪يدُ الَّذ۪ى لَهُ مَلَكَةُ الْهَضْمِ لِاَطْوَارِ الْحَيَاةِ الْمُخْتَلِفَةِ وَالَّذ۪ى يَسْتَط۪يعُ لِذٰلِكَ اَنْ يَجْذِبَ اِلَيْهِ كُلَّ جَيْلٍ مِنَ الن Ikkوَ اَرٰى وَاجِبًا اَنْ يُدْعٰى مُحَمَّدٌ (ع ص م) مُنْقِذَ الْاِنْسَانِيَّةِ وَ اَعْتَقِدُ اَنَّ رَجُلًا مِثْلَهُ اِذَا تَوَلّٰى زَعَامَةَ الْعَالَمِ الْحَد۪يثِ نَجَحَ ف۪ى حَلِّ مُشْكِلَاتِه۪ وَاَحَلَّ فِى الْعَالَمِ السَّلَامَةَ وَالسّvazifaةَ (يَعْنِى الْمُسَالَمَةَ وَالصُّلْحَ الْعُمُومِىَّ) وَمَا اَشَدَّ حَاجَةَ الْعَالَمِ اَلْيَوْمَ اِلَيْهَا ‌

Tarjimasining bir xulosasi:

Ha, gÀarb ulamosi va faylasuflari e'tirishimiiqror etishganki: "Islomiyatning qonunlari yuksak bir tarzda olamning islohiga kifoyadir".

Ham Kulliyat-ul Huquq Kongressining uyushmasida, butun huquqqiyun toÀplangan u majlisda 1927 yilda uning raisi faylasuf ustoz Shebol: "Muhammadning (tdilar) bashariyatga intisobi bilan butun bashariyat muhaqqaq iftixor etadi. Chunki u zot ummiy boÀlishi bilan barobar, oÀn uch asr avval shunday bir shariat keltirganki; biz Ovrupaliklar ikki ming yil soÀngra uning hiriy iga va haqiqatiga yetishsak, eng mas'ud, eng saodatli boÀlamiz", degan.

Ikkinchisi yoxud Nur Chashmasining oxiriga ilova etilganlar bilan qirq beshinchi boÀlgan Bernard Show dari ko"Dini Muhammadiyning (S.A.V.) eng yuksak maqomi taqdirga chiqishining sababi: GÀoyat ajib va sogÀlom bir hayotni ta'min etishidir. Menga ochilgan shuki: U din bir, yakto, oÀxshovsiz bir dini farid boÀlib, butun muxtalif boshqa-boshqanman: ning atvorlarini va turlarini hazm ettiradi. Ya'ni, isloh va istihola tarzida tasfiya va taraqqiy ettiradi. Ham Muhammadning (S.A.V.) dini shunday bdiki: ki, insonning boshqa-boshqa butun millatlarini oÀziga jalb eta oladi. Men koÀryapman va e'tiqod etyapmanki: Basharga vojibdirki desin: "Muhar bilaS.A.V.) insoniyatning xaloskoridir. Va xaloskorlik nomi, unga berilishi lozimdir".

Ham deydi: "Men e'tiqod etyapmanki: Muhammadning misli, ya'ni siyravqulodtarzida bir odam hozirgi yangi olamga rais boÀlsa, hukm etsa; bu yangi olamning mushkulotini hal etib, bu yangi aralash-quralash olamda musolamati umumiya va saodati hayotning husuliga sabab boÀladi. Ha, bu yvujudilamning musolamat va saodati hayotiyaga naqadar shadid ehtiyoji bor boÀlganini harkas anglaydi!"

Oyat-ul Kubro Risolasining Risolati Ahmadiyadan bahs etgan

SoÀngra u dunyo sayyohi oÀz aqliga dediki: Modomiki bu koinotning mavjudoti bilan molikimni va xoliqimni qidiryapman. Albatta, hamma narsadan avval bu mavjudotning eng mashhuri va jjahdining tasdigÀi bilan ham eng mukammali va eng buyuk qoÀmondoni va eng nomdor hokimi va soÀz jihatidan eng yuksagi va aql jihatidan eng porlogÀi: وَلِn toÀrt asrni fazilati bilan va Qur'oni bilan nurlantirgan Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamni ziyorat qilish va qidirganimni undan skkinch uchun birgalikda Asri Saodatga borishimiz kerak deb, aqli bilan barobar u asrga kirdi. KoÀrdiki: U asr haqiqatdan u zot (S.A.V.) bilan saodati bashariya asri boÀlgan. Chunki eng badaviy va eng ummiy bir qavmni keltirggan vai vositasi bilan qisqa bir zamonda dunyoga ustoz va hokim qilgan.

Va oÀz aqliga dedi: Biz eng avval bu favquloda zotning (S.A.V.) bir daraja ِ الْمini va soÀzining haqqoniyatini va ixborotining toÀgÀriligini bilishimiz kerak, soÀngra xoliqimizni undan soÀrashimiz kerak deb taxarrini boshladi. Topgan hadsiz qat'iy dalillaridan bu yerda yolgÀiti:

وَqiz kulliyatiga bittadan qisqa ishorat qilinadi.

Birincisi: Bu zotda (S.A.V.), hatto dushmanlarining tasdigÀi bilan, butun goÀzal xulqlarning va axloqlarning boÀlishi va

وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ ٭ وَمَا رَمَيْتَ اِذْ رَمَيْتَ وَلٰكِنَّ اberib, رَمٰى

oyatlarining sarohati bilan: Bir barmogÀining ishorati bilan Qamar ikki parcha bolishi, va bir hovuchi bilan a'dasining qoÀshiniga otgan oz bir tuproq umum u qoÀsnki org koÀzlariga kirishi bilan qochishlari va suvsiz qolgan oÀz qoÀshiniga besh barmogÀidan kavsar kabi oqqan suvni kifoyat darajasida ichirishi kabi naqli qah narsilan va bir qismi tavotur bilan yuzlab moÀ'jizotning u kishining qoÀlida zohir boÀlishidir. Bu moÀ'jizotdan uch yuzdan ziyoda bir qismi OÀn ToÀqqizinchi Maktub boÀlgan MoÀ'jizoiy boÀadiya (S.A.V.) nomli horiqo va karomatli bir risolada qat'iy dalillari bilan barobar bayon qilinganidan, ularni unga havola qilib dediki: Bu qadar axloqi hasana va kamolot bilan barobar bu qadar moÀ'j edi.

bahirasi boÀlgan bir zot (S.A.V.) albatta eng toÀgÀri soÀzlidir. Axloqsizlarning ishi boÀlgan hiylaga, yolgÀonga, xatoga tanazzul etishi mumkin emas.

Ikinchisi: QoÀlida bu koinot sohibining bir farmoni boÀlganidi bilfarmonni har asrda uch yuz milliondan ziyoda insonlar qabul va tasdiq qilishgani va u farmon boÀlgan Qur'oni Azimushshonning yetti vajh bilan horiqo boÀlishidir. Va bu Qur'onning qirq vajh bilan moÀ'jiza boÀlgani va koinot xoliqining soÀzr bilagani quvvatli dalillari bilan barobar, "Yigirma Beshinchi SoÀz va MoÀ'jizoti Qur'oniya" nomlaridagi Risola-i Nurning bir quyoshi boÀlgan mashhur bir risolada batafsil bayon qilinishidan, uni unga havola keltirdedi: Bunday ayni haq va haqiqat bir farmonning tarjimoni va tabligÀ etuvchisi boÀlgan zotda (S.A.V.) farmonga jinoyat va farmon sohibiga xiyonat hukmida boÀlgan yolgÀon boÀlishi va toa yorii mumkin emas!..

Uchinchisi: U zot (S.A.V.) shunday bir shariat va bir Islomiyat va bir ubudiyat va bir duo va bir da'vat va bir iymon bilan maydonga chiqqanki, ularning na misli bor va na baxribi. Va ulardan yanada mukammali na boÀlgan va na boÀladi. Chunki ummiy bir zotda (S.A.V.) zuhur etgan u shariat oÀn toÀrt asrni va navi basharninoÀzigadan birini odilona, haqqoniyat ustida va mudaqqiqona, hadsiz qonunlari bilan idora qilishi oÀxshash qabul qilmaydi.

Ham ummiy bir zotning (S.A.V.) af'ol va aqvol va ahvol Bayonhiqqan Islomiyat har asrda uch yuz million insonning rahbari va marji'i va aqllarining muallimi va murshidi va qalblarining munavviri va musaffiysi va nafslarining murabbiysi va muzakkiysva ajruhlarining madori inkishofi va ma'dani taraqqiyoti boÀlishi jihati bilan misli boÀlolmaydi va boÀlolmagan.

Ham dinida boÀlgan butun ibodotning butun anvo'ida eng oldin boÀlishi va harkasdan ziyoda taqvoda boÀlishi va Aluning, qoÀrqishi va favquloda doimiy mujahadot va dagÀdagÀalar ichida, aynan ubudiyatning eng nozik asroriga qadar rioya qilishi va hech kimni taqlid qilmasdan va tom myf anb bilan va mubtadiyona eng mukammal shaklda, ham ibtido va intihoni birlashtirishi; albatta misli koÀrilmaydi va koÀrilmagan.

Ham minglab duo va munojotlaridan Javshan-ul Kabir bilan, shunday bir ma'ga qar Rabboniya bilan, shunday bir darajada Robbini tavsif etadiki, u zamondan beri kelgan ahli ma'rifat va ahli valoyat, talohuqi afkor bilan barobar, na u martوٰى عَma'rifatga va na u daraja-i tavsifga yetisholmasliklari koÀrsatadiki, duoda ham uning misli yoÀq! Risola-i Munojotning boshida Javshan-ul Kabirning toÀqson toÀqqiz fikrasidan bir fikrasining qisqacha har bi'nosining bayon qilingan yeriga qaragan odam Javshanning ham misli yoÀq deydi.

Ham tabligÀi risolatda va insonlarni haqqa da'vatda shu daraja matonat va sabot va jasorat koÀrsatganki, katta davlatlar va katta dinlar, hatto qa, an'aqabilasi va amakisi u kishiga shiddatli adovat qilishgani holda, zarra miqdor bir asari taraddud, bir xavotirlanish, bir qoÀrqoqlik koÀrsatmasligi va bir oÀzi butun dunyoga qarshi chiqishi va boshga ham chiqarishi va Islomiyatni duni masg boshiga oÀtkazishi isbot qiladiki, tabligÀ va da'vatda ham misli boÀlmagan va boÀlolmaydi.

Ham iymonda shunday favquloda bir quvvat va horiqo bir yaqiyn va moÀ'jizona bir inkiolami a jahonni nurlantirgan bir ulviy e'tiqod tashiganki, u zamonning hukmroni boÀlgan butun afkori va aqidalari va hukamoning hikmatlari va ruhoniy eshitgrning ilmlari unga muoriz va muxolif va munkir boÀlganlari holda, uning na yaqiyniga, na e'tiqodiga, na e'timodiga, na itminoniga hech bir shubha, hech bir taraddud, hech bir zaiflik, hech bir vasvasa bermasliklari va ma'naviyatdning harotibi iymoniyada taraqqiy etgan boshda sahobalar va butun ahli valoyat uning har doim martaba-i iymonidan fayz olishlari va uni eng yuksak darajada topishlari, bilbedaho koÀrsatadiki,arini i ham benazirdir.

Shunday benazir bir shariat va mislsiz bir Islomiyat va horiqo bir ubudiyat va favquloda bir duo va jahonpisandona bir da'vat va moÀ'jizona bir iymon sohibida, albatta hech bir jihat bi ularglgÀon boÀlolmaydi va aldatmaydi deya angladi va aqli ham tasdiq qildi.

ToÀrtinchisi: Anbiyolarning (Alayhimussalom) ijmo'i, qandayki vujud vamen oÀniyati Ilohiyaga gÀoyat quvvatli bir dalil ekan, xuddi shuning kabi, u zotning (S.A.V.) toÀgÀriligiga va risolatiga gÀoyat sogÀlom bir shahodatdir.lishgai Anbiyo Alayhimussalomning toÀgÀriliklariga va paygÀambar boÀlishlariga mador boÀlgan naqadar qudsiy sifatlar va moÀ'jizalar va vazifalar boÀlsa, u zotda (S.A.V.) englar: Fda boÀlgani tarixda musaddaqdir. Qandayki ular lisoni qol bilan Tavrot, Injil, Zabur va suhuflarida bu zotning (S.A.V.) kelishini xabar berib insonlarga bashorat berishganki, kutubi muqaddasaning u bashoratli ishorotidan yigirmadan ortgan oyjuda zohir bir qismi OÀn ToÀqqizinchi Maktubda goÀzal ravishda bayon va isbot qilingan. Shunga oÀxshab, lisoni hollari bilan, ya'ni nubuvvatlari bilan va moÀ'jizalari bilan oÀz maslaklaridrini hazifalarida eng oldinda va eng mukammal boÀlgan bu zotni tasdiq qilib, da'vosiga imzo bosadilar. Va lisoni qol va ijmo' bilan vahdoniyatga dalolat qikmiga ni kabi, lisoni hol bilan va ittifoq bilan ham bu zotning sodiqiyatiga shahodat qiladilar deya angladi.

Beshinchisi: Bu zotning dasturlari bilan va taammadii va tobeiyati bilan va orqasidan ketishlari bilan haqqa, haqiqatga, kamolotga, karomatga, kashfiyotga, mushahadotga yetishgan minglarcha avliyo vahdoniyatga dalolat qilishgani kabi, ustozlari boÀlgan bu zotning soddarajaiga va risolatiga ijmo' va ittifoq bilan shahodat qiladilar. Va olami gÀaybdan bergan xabarlarning bir qismini nuri valoyat bilan mushohada etishlari va umumini nuri iymon bilan yo ilmalyaqiyn g sur'ynalyaqiyn yoki haqqalyaqiyn suratida e'tiqod va tasdiq qilishlari ustozlari boÀlgan bu zotning daraja-i haqqoniyat va sodiqiyatini quyosh kabi koÀrsatganini koÀrdi.

Oltinchisyuz odzotning ummiyligi bilan birga keltirgan haqoiqi qudsiya va ixtiro qilgan ulumi oliya va kashf qilgan ma'rifati Ilohiyaning darsi va ta'limi bilan, martaba-i ilmiyada eng yuksak maqomga yetishgan millionlab asfiyariyandaqqiqiyn va siddiqiyni muhaqqiqiyn va dohiy hukamo-i moÀ'miniyn bu zotning ussul asos da'vosi boÀlgan vahdoniyatni quvvatli burhonlari bilan bil-ittifoq isbot va tasdiq qilishgani kabi, bu muallimi akbarning va bu is xab a'zamning haqqoniyatiga va soÀzlarining haqiqat boÀlganiga ittifoq bilan shahodatlari kunduz kabi bir hujjati risolati va sodiqiyatidir. Masalan: Risola-i Nur yuz parchasi bilan bu zotning sadoqatining birgina burhonidir.

Yett ahli i: Ol va asxob nomli va navi basharning anbiyodan soÀngra farosat va diroyat va kamolot bilan eng mashhuri va eng muhtaram va nomdori va eng dindor va eng keskin nazarla kasha-i azimasi qattiq qiziqish bilan va gÀoyat diqqat va nihoyat jiddiyat bilan bu zotning butun yashirin va oshkora hollarini va fikrlarini va vaziyatlarini taxarri va taftish va tadqiq qilishlari natijasida bu zotning dng zoh eng sodiq va eng yuksak va eng haqli va haqiqatli ekaniga ittifoq bilan va ijmo' bilan va oÀzgarmas tasdiqlari va quvvatli iymonlari, quyottifoq ziyosiga dalolat qilgan kundek ravshan dalil deya angladi.

Sakkizinchi: Bu koinot qandayki oÀzini ijod va idora va tartib qilgan va tasvilmasitaqdir va tadbir bilan bir saroy kabi, bir kitob kabi, bir koÀrgazma kabi, bir tomoshagoh kabi tasarruf qilgan sone'iga va kotibiga va naqqoshiga dalolat qiladi. Shunga oÀxshab, koinotning xilqatidagi maqosidi Ilohiyani biladigan va bild roÀyian va tahavvulotidagi Rabboniy hikmatlarini ta'lim beradigan va vazifadorona harakotidagi natijalarni dars beradigan va mohiyatidagi qiymatini va ichidagi mavjudotning ksa, haini e'lon qiladigan va u kitobi kabirning ma'nolarini ifoda qiladigan bir yuksak dallol, bir toÀgÀri kashshof, bir muhaqqiq ustoz, bir sodit boshlim istagani va iqtizo etgani va har holda boÀlishiga dalolat qilgani jihati bilan, albatta bu vazifalarni hammadan ziyoda qilgan bu zotning haqqoniyatiga va bu koinot Xoliqining eng yuksak va sodiq bir ma'muri rivoyniga shahodat qilganini bildi.

ToÀqqizinchisi: Modomiki bu san'atli va hikmatli masnu'oti bilan oÀz hunarlarini va san'atkorligining kamolotini tashhir etish va bu bezalgan, ziynatli nihoyatsiz maxluqoÀlgungan oÀzini tanittirish va sevdirish va bu lazzatli va qiymatli hisobsiz ne'matlari bilan oÀziga tashakkur va hamd ettirish va bu shafqatli va himoyali umumiy tarbiya va iosha bilan, hatto ogÀizlarning eng nozik zavqlarini va ishta doÀsting har navini qoniqtiradigan bir suratda ihzor etilgan Rabboniy it'omlar va ziyofatlar bilan oÀz rububiyatiga qarshi minnatdorona va mutashakkirona va parastishkorona ibodat ettirish va mavsari Haing tabdili va kecha va kunduzning tahvili va ixtilofi kabi azamatli va hashmatli tasarrufot va ijroot va dahshatli va hikmatli faoliyat va xalloqiyat bilan oÀz uluhiyatini izhor qilib, u uluhiyatiga qarshi iymon va taslim va inqiyod va itoat i bayosh va har doim yaxshilikni va yaxshilarni himoya, yomonlikni va yomonlarni izola va samoviy ta'zirlar bilan zolimlarni va yolgÀonchilarni imho etish jihati bilan haqqoniyat va adolatini koÀrsatishni istagan parda orqasida biri bon izhoatta va har holda, u gÀaybiy zotning yonida eng sevgili maxluqi va eng toÀgÀri abdi va uning mazkur maqsadlariga toÀliq xizmat qilib, xilqati koinotning tilsimini va muammosini hal vaiyn ha qilgan va doimo Xoliqining nomidan harakat qilgan va undan istimdod etgan va muvaffaqiyat istagan va u tarafidan imdodga va tavfiqqa mazhar boÀlgan va Muhammadi Qurayshiy deyilgan bu zot boÀladi. (S.A.V.)

Ham aqliga dedi: Modomiknima uazkur toÀqqiz haqiqatlar bu zotning sidqiga shahodat qilar ekan, albatta bu odam bani odamning madori sharafi va bu olamning madori iftixoridir. Va unga "FamusagÀam" va "Sharafi Bani Odam" deyilishi juda loyiqdir va uning qoÀlida boÀlgan farmoni Rahmon Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning hashmati saltanati ma'naviyasiوَكُلّisfi arzni istilosi va shaxsiy kamoloti va yuksak xislatlari koÀrsatadiki, bu olamda eng muhim zot udir, Xoliqimiz haqida eng muhim soÀz unikidir.

Mana kel, qara! Bu horiqo zotning yuzlab zohir va bahir qat'iy moÀ'jizalarinialamnivatiga va dinidagi minglab oliy va asosli haqiqatlariga istinodan, butun da'volarining asosi va butun hayotining gÀoyasi, Vojib-ul Vujudning vujudiga va vahdatiga va sifotiga va asmosi bu isolat va shahodat va u Vojib-ul Vujudni isbot va e'lon va i'lam etishdir.

Demak, bu koinotning ma'naviy quyoshi va Xoliqimizning eng porloq bir burhoni bu Habibulloh deyilgan zot boÀlib, uning shahodatini qoÀlla kamol tasdiq va imzo bosgan aldanmaydigan va aldamaydigan uch buyuk ijmo' bor:

Birinchisi: "Agar parda-i gÀayb ochilsa, yaqiynim ziyodalashmaydi" degan Imom Ali (Roziyallohu Anh) va yerda ekan arshi a'zamni va Isrofi: Kitoazamati haykalini tomosha qilgan GÀavsi A'zam (Q.S.) kabi keskin nazar va gÀaybbin koÀzlari boÀlgan minglab aqtob va avliyo-i azimani jamlagan va Oli Muhammad nomi bilan shuhratshiori avofuqoÀlgan jamoati nuroniyaning ijmo' bilan tasdiqlaridir.

Ikkinchisi: Badaviy bir qavm va ummiy bir muhitda, hayoti ijtimoiyadan va afkori siyosiyadan xoli va kitobsiz va fatrat asrining qorongÀiliklati abaoÀlgan va juda oz bir zamonda eng madaniy va oÀqimishli va hayoti ijtimoiyada va siyosiyada eng oldinda boÀgan millatlarga va hukumatlarga ustoz va rahbar va diplomat va hokimi odil boÀlib, sharqdan gÀarbql bilar jahonpisandona idora qilgan va "Sahoba" nomi bilan dunyoda nomdor boÀlgan jamoati mashhuraning ittifoq bilan jon va mollarini, padar va qabilalarini fido qildirgan bir quvvatli iymon bilan tasdiqlaridir.

Ucmenga si: Har asrda minglarcha afrodi boÀlgan va har fanda dohiyona ilgarilagan va muxtalif maslaklarda mashgÀul boÀlgan va ummatidan yetishgan hadsiz muhaqqiq va mutabahhir ulamosining jamoati uzmosining tavofuq bilan va ilmalyaqiyn darajasida a va mlaridir.

Demak bu zotning vahdoniyatga shahodati shaxsiy va juz'iy emas, balki umumiy va kulliy va oÀzgarmas va butun shaytonlar toÀplansa, qarshisiga hech bir jihat bilan chiqolmiga zan shahodatdir deb hukm qildi.

Mana Asri Saodatda aqli bilan barobar sayohat qilgan dunyo musofiri va hayot yoÀlovchisi u madrasa-i nuroniyadan olgan darsiga qisqa bir ishorat sifatida, Birinchi Maqomning oÀn oltinchi martabasida:

dedi.لٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ فَخْرُ الْعَالَمِ وَ شَرَفُ نَوْعِ بَن۪ى اٰدَمَ بِعَظَمَةِ سَلْطَنَةِ قُرْاٰنِه۪ وَ حen uniِ وُسْعَةِ د۪ينِه۪ وَ كَثْرَةِ كَمَالَاتِه۪ وَ عُلْوِيَّةِ اَخْلَاقِه۪ حَتّٰى بِتَصْد۪يقِ اَعْدَائِه۪ وَ كَذَا شَهِدَ وَ بَرْهَنَ بِقُوَّةِ مِاٰتِ مُعْجِزَاتِهِ الظَّاهِرَةِ الْبَاهِرَةِ الْمُصَدِّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ وَ بِقُوَّةِ اٰلَافِ unga ِقِ د۪ينِهِ السَّاطِعَةِ الْقَاطِعَةِ بِاِجْمَاعِ اٰلِه۪ ذَوِى الْاَنْوَارِ وَ بِاِتِّفَاقِ اَصْحَابِه۪ ذَوِى الْاَبْصَارِ وَ بِتَوَافُقِ مُحَقِّق۪ى اُمَّتِه۪ ذَوِى الْبَرَاه۪ينِn bilaْبَصَائِرِ النَّوَّارَةِ

deyilgan.

YIGIRMANCHI MAKTUB

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّydalid الرَّح۪يمِ

(Bomdod a xushm namozidan keyin takror qilinishida juda ham koÀp fazilat boÀlgan va bir rivoyati sahihada ismi a'zam martabasini tashigan bu jumla-i tavhidiyaning oÀn bir kalimasi bor bir-bbir kalimasida ham bittadan xushxabar va bashorat, ham bittadan martaba-i tavhidi rububiyat, ham bir ismi a'zam nuqtasida bir kibriyo-i vahdat va bir kamoli vahdoniymuhaqqdir. Bu buyuk va ulviy haqiqatlarning izohini boshqa SoÀzlarga havola qilib, bir va'daga binoan, hozircha mujmal bir xulosa suratida; "Ikki Maqarningir "Muqaddima" bilan unga bir mundarija yasaymiz.

Muqaddima

Qat'iyan bilginki: Xilqatning eng yuksak gÀoyasi va fitratning eng ulkan natijasi iymoni Billohdir. Va insoniyatning eng oliy martabasi va bashariyatning eng btilsizaqomi, iymoni Billoh ichidagi ma'rifatullohdir. Jin va insning eng porloq saodati va eng totli ne'mati, ma'rifatulloh ichidagi muhabbatullohdir. Va ruhi bashar uchun eng xolifasohar va qalbi inson uchun eng sof sevinch, muhabbatulloh ichidagi lazzati ruhoniyadir.

Ha, butun haqiqiy saodat va xolis surur va shirin ne'mat va sof bir Zt, albatta ma'rifatulloh va muhabbatullohdadir. Ular usiz boÀlolmaydi. Janobi Haqni tanigan va sevgan nihoyatsiz saodatga, ne'matga, nurlarga, sirlarga yo bilquvva yoki bilfe'l mazhardir. Uni k kimsaek tanimagan, sevmagan nihoyatsiz shaqovatga, alamlarga va vahimalarga ma'nan va moddatan mubtalo boÀladi.

Ha, shu parishon dunyoda, ovora navi bashar ichida, samarasiz bir hayning tsohibsiz, homiysiz bir suratda; ojiz, miskin bir inson butun dunyoning sultoni boÀlsa ham, necha pulga arziydi? Shu ovora navi bashar ichida, bu parishon foniy dunyoda; inson sohibini tanimasa, molikini topmasa, naqadar bechora sargardon i Ahmahi hammaga maÀlum. Agar sohibini topsa, molikini tanisa, u vaqt rahmatiga iltijo qiladi, qudratiga istinod etadi. U vahshatgoh boÀlgan dunyo bir tanazzuhgohga aylanadi va bir tijoratgholda ladi.

BIRINCHI MAQOM

Shu kalomi tavhidiyning oÀn bir kalimasining har birida bittadan xushxabar bor. Va u xushxabarda bittadan shifo va u shifoda bit

BIlazzati ma'naviya mavjud.

BIRINCHI KALIMA: لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ da shunday bir xushxabar borki: Hadsiz ehtiyojlarga mubtalo, nihoyatsiz dushmanlarning hujumiga nishon boÀlgan ruhi insoniy bu kalimada shunday birrning -i istimdod topadiki, butun hojatlarini ta'minlaygan xazina-i rahmat eshigini unga ochadi va shunday nuqta-i istinodni topadiki, butun dushmanlarining sharridan amin qiladigan bir qudrati mutlaqaning sohibi boÀlgan oÀz Ma'budini va Xoli Tolibildiradi va tanitadi, sohibini koÀrsatadi, Moliki kim ekanini namoyon qiladi. Va shu bilan qalbni vahshati mutlaqadan va ruhni huzni aliymdan qutqarib, abadiy farohni, doimiy sururni ta'min qiladi.

IKsatga KALIMA: وَحْدَهُ Shu kalimada shifoli, saodatli bir xushxabar bor. Shundayki: Koinotning aksar anvo'i bilan aloqador va u aloqadorlik tufayli parishon va chalkashlik ichida boÀgÀilish darajasiga kelgan ruhi bdi Arava qalbi inson وَحْدَهُ kalimasida bir malja, bir xaloskor topadiki, uni butun chalkashlikdan, parishoniyatdan qutqaradi. Ya'ni, وَحْدَهُ ma'nan deydi: "Alloh birdin mavqshqa narsalarga murojaat qilib oÀzingni charchatma, ularga tazallul etib minnat chekma, ularga tamalluq etib boÀyin egma, ularning orqasidan ergashib zahmat chekma, ulardan qoÀrqib titrama. Chm Ummuultoni Koinot birdir, hamma narsaning kaliti uning yonida, hamma narsaning tizgini uning qoÀlidadir; hamma narsa uning amri bilan hal qilinadi. Uni topsang, har matlubingni topdlali sadsiz minnatlardan, qoÀrquvlardan qutulding.

UCHINCHI KALIMA: لَا شَر۪يكَ لَهُ Ya'ni: Qandayki uluhiyatida va saltanatida sherigi yoÀqdir; "Alloh" birdir, mutaaddid boÀlolmaydi. Shuning kabi; t'iy byatida va ijrootida va ijodotida ham sherigi yoÀqdir. Ba'zan sulton bir boÀladi, saltanatida sherigi boÀlmaydi.. lekin ijrootida uning ma'murlari uning sherigi qilmagdilar va uning huzuriga har kimning kirishiga mone boÀladilar. "Bizga ham murojaat qil", deydilar. Lekin Azal, Abad Sultoni boÀlgan Janَعَادَq, saltanatida sherigi boÀlmagani kabi, ijrooti rububiyatida ham muinlarga, sheriklarga muhtoj emas. Amr va irodasi, havl va quvvati boÀlmasa, hech biِ بِشَa hech bir narsaga mudohala qilolmaydi. ToÀgÀridan-toÀgÀri hamma unga murojaat qila oladi. Sherigi va muini boÀlmagani uchun, murojaatchi odamga "Mumkin emas, uning huzuriga kirolmaysan", deyilmaydi.

Bu kalima ruhi bashar ucetolmaunday xushxabar beradiki: Iymonni qoÀlga kiritgan ruhi bashar monesiz, mudohalasiz, hailsiz, ta'qiqsiz, har holida, har orzusida, har onda, har yerda u i porla abad va xazoini rahmat moliki va dafoini saodat sohibi boÀlgan Jamili Zuljalol, Qodiri Zulkamolning huzuriga kirib, hojotini arz qila oladi. Va rahmatini topib, qudratiga istinchamanb, kamoli faroh va sururni qozona oladi.

TOÀRTINCHI KALIMA: لَهُ الْمُلْكُ Ya'ni: Mulk tamoman unikidir. Sen ham uning mulkisan, ham mamlukisan, ham mulkida ishlaysan. Bعَل۪يمma shunday shifoli xushxabar beradi va aytadiki: Ey inson! Sen oÀzingni oÀzingga molik deb hisoblama. Chunki sen oÀzingni idora qilolmaysan, u yuk ogÀirdir. Bir oÀzing muhofaza qilolmaysan, balolardan saqlanib, lavozimotini ta'min qilolmaysany badiday ekan, behuda iztirobga tushib azob chekma, mulk boshqasinikidir. U Molik ham Qodirdir, ham Rahimdir; qudratiga istinod et, rahmatini ittihom etma. GÀam-gÀussani ot, davringni sur. Zahmatni ot, safoni top.

Ham deydiki: Sen mcha musevgan va aloqadar boÀlgan va parishoniyatidan mutaassir boÀlgan va isloh qilolmagan bu koinot bir Qodiri Rahimning mulkidir. Mulkni sohibiga taslim iri: Mga havola qil.. jafosini emas, safosini tot. U ham Hakimdir, ham Rahimdir. Mulkida istagani kabi tasarruf qiladi, aylantiradi. Dahshatga tushgai boÀling, Ibrohim Haqqi kabi: "Mavlo koÀraylik naylar, naylarsa goÀzal aylar" de, derazalardan tomosha qil, ichlariga kirma.

BESHINCHI KALIMA: وَ لَهُ الْحَمْدُ Ya'ni: Hamd va sano, madh va minnat unga maxsusdir,لِّهَاloyiqdir. Demak, ne'matlar unikidir va uning xazinasidan chiqadi. Xazina esa doimiydir. Demak, bu kalima shunday xushxabar berib aytadiki: Ey inson! Ne'matning zavolidan alam chekma. Chilol dahmat xazinasi tuganmas. Va lazzatning zavolini oÀylab, alamdan faryod qilma. Chunki ne'mat mevasi bir rahmati benihoyaning samarasidir. Daraxti boqiy boÀlsa, mevasi ketsa ham, oÀrniga keladigani bor. Ne'matning lazzati ichida oÀsha lazzatd bir s daraja koÀproq lazzatli bir iltifoti rahmatni hamd bilan oÀylab, lazzatni birdan yuz darajaga chiqara olasan. Qandayki bir podshohi zishon senga hning milgan bir olma lazzati ichida yuz, balki ming olmaning lazzatidan ustun iltifoti shohona lazzatini senga ihsos va ehson etadi. Shunga oÀxshab, لَهُ الْحَمْدُ kalimasi bilan, ya'ni hamd va shukran va , ya'ni ne'matdan in'omni his qilish bilan, ya'ni Mun'imni tanish bilan va in'omini oÀylash bilan, ya'ni uning rahmatining iltifotini va shafqatining taratishini va in'omining davomini oÀylash bilan; ne'matdan ming daraja lazizroq, ma'naviy lazzat eshigini senga ochadi.

OLTINCHI KALIMA: يُحْي۪ى Ya'ni: hayotni bergan udir. Va hayotni rizq bilan davom ettirgan ham udir. Va lavoetdi, hayotni ham tayyorlagan yana udir. Va hayotning oliy gÀoyalari unga oiddir va muhim natijalari unga qaraydi, yuzdan toÀqson toÀqqiz mevasi unikidir. Bu kalima shunday foniy gÀlatyz basharga nido qiladi, xushxabar beradi va deydi: Ey inson! Hayotning ogÀir takliflarini yelkangga olib zahmat chekma. Hayotning fanosini oÀylab qaygÀuga tushma. YolgÀiz dunyoviy ahamiyatsiz mevalarini koÀrib, dunyoga mkinmiingdan pushaymon boÀlma. Balki u vujud kemangdagi hayot uskunasi Hayyi Qayyumga oiddir. Masorif va lavozimotini u tadorik etadi. Va u hayotning juda kasratli gÀoyalari va natijalari bor va unga oiddir. Sen u keshuur ir rul boshqaruvchi askarsan. Vazifangni goÀzal bajar, haqqingni ol, davringni sur. Hayot kemasi naqadar qiymatli ekanini va naqadar goÀzal foydalar berganini va u safina sohibi boÀlgan zotning naqadar Karim va Rahim ekanini oÀyla, ma yuz ooÀl va shukr qil va anglaki: Vazifangni istiqomat bilan qilgan vaqting, u kema bergan butun natijalar bir jihatdan sening amallar daftaringga oÀtadi, senga bir boqiy hjazzi ta'minlaydi, seni abadiy sahklda tiriltiradi.

YETTINCHI KALIMA: وَ يُم۪يتُ Ya'ni: OÀlimni bergan udir. Ya'ni: Hayot vazifasidan tarhis etadi, foniy dunyodan joyingni tabdil etadi, xizmat qiyinchiligidan ozod qiladi.soÀzla: Hayoti foniyadan seni hayoti boqiyaga oladi. Bu kalima shunday tarzda foniy jin va insga baqiradi, deydiki:

Sizlarga xushxabar! OÀ niyatdom emas, hechlik emas, fano emas, inqiroz emas, soÀnish emas, firoqi abadiy emas, yoÀqlik emas, tasodif emas, foilsiz bir in'idom emas. Balki bir Foili Hakimi Rahim tarafiOÀN OLr tarhis, bir tabdili makondir. Saodati abadiya tarafiga, vatani asliylariga joÀnatilishdir. Yuzdan toÀqson toÀqqiz ahbobning toÀplanadigan yeri boÀlgan barzoh olamiga bir visol eshigidir.

SAKKIZINCHI KALIMA: وَ هُوَ حَىٌّ لَqirq sوتُ Ya'ni: Butun koinotning mavjudotida koÀringan va vasila-i muhabbat boÀlgan kamol va husn va ehsonning hadsiz darajada ustida bir jamol va kamol va ehsonning sohibi va butun mahbublarga badal birgina jilva-i jamoli ka'ruz boÀlgan bir Ma'budi Lamyazal, bir Mahbubi Loyazalning azaliy va abadiy bir hayoti doimasi borki; shaiba-i zavol va fanodan munazzah va avorizi naqs va qusurdan mubarrodirmada bk, bu kalima jin va insga va butun zishuurga va ahli muhabbat va ishqqa e'lon qiladiki: Sizlarga xushxabar! Mahbublaringizdan nihoyatsiz firoqlarning yaralarini davolab malham surtadigan bir Mahbubi Boqiyingiz bor. Mlning i u bor va Boqiy ekan, boshqalar nima boÀlsa boÀlsin, qaygÀurma. Balki oÀsha mahbublarda sababi muhabbatingiz boÀlgan husn va ehson, fazl va kamol u Mahbubi Boqiyning jilva-i jamoli boqiysidan koÀp pardal kabi oÀtgan, gÀoyat zaif bir soyaning soyasidir. Ularning zavollari sizlarni ranjitmasin. Chunki ular bir navi oynalardir. Oynalarning oÀzgarishi saning -i jamolning jilvasini yangilaydi, goÀzallashtiradi. Modomiki u bor ekan, hamma narsa bor.

TOÀQQIZINCHI KALIMA: بِيَدِهِ الْخَيْرُYa'ni: Har xayr uning qoÀlidadir. Har bir qilgan yaxshilii ham uning daftariga yoziladi. Har qilgan amali solihangiz huzurida qayd qilinadi. Bu kalima jin va insga nido qilib xushxabar beradi. Deydiki: Ey bechoralar! Qabristonga koÀchgan vaqtingiz, "Ey voh! Molimiz xarob boÀldi, mehnatiminimizuda ketdi; bu goÀzal va keng dunyodan ketib, tor tuproqqa kirdik", demanglar, faryod qilib ma'yus boÀlmanglar... Chunki sizning hamma narsangiz muhofaza qilinyapti. Harkelganmalingiz yozilgan. Har bir xizmatingiz qayd qilingan. Xizmatingizning mukofotini beradigan va barcha xayr qoÀlida va hamma xayrni qila oladigan bir Zoti Zuljalol sizni jalb qilib, yer ostida muvaqqatan saqlaydi. SoÀngra huzuriga tosh adi. Qanday baxtlisizki, xizmatingizni va vazifangizni bitirdingiz. Zahmatingiz tugadi, rohatga va rahmatga ketyapsiz. Xizmat, mashaqqat tugadi; ujrat olaganlaketyapsiz.

Ha, oÀtgan bahorning daftari a'molining sahifalari va xizmatlarining sandiqchalari boÀlgan danaklarni, urugÀlarni muhofaza qilgan.. va ikkinchi bahorda gÀoyat dabdabaliochayoi yuz daraja aslidan yanada barakali bir tarzda muhofaza qilgan, nashr qilgan Qodiri Zuljalol, albatta sizning ham natoiji hayotingizni shunday muhofaza qilyapti va xizmatingizga juda kasratli bir suratda mukofot beradi.

OÀNINCHI Khayotn

Ya'ni: U Vohiddir, Ahaddir, hamma narsaga qodirdir. Hech narsa unga ogÀir kelmaydi. Bir bahorni yaratish bir gul qadar unga osondir. Jannatni yaaridan bir bahor qadar unga yengildir. Har kuni, har yili, har asr yangidan-yangi ijod qilyotgan hadsiz masnu'oti nihoyatsiz qudratiga nihoyatabab bsonlar bilan guvohlik qiladilar. Bu kalima shunday xushxabar beradi. Aytadiki: Ey inson! Qilgan xizmating, ado etgan ubudiyating behuda ketmaydi. Bir do shu sofot, bir mahalli saodat sen uchun ihzor etilgan. Sening bu foniy dunyoingga badal seni boqiy jannat kutadi. Ibodat qilganing va taniganing Xoliqi Zuljalolning va'dasiga iymon va e'timod et. Unga va'dasida xn ziyoish maholdir. Qudratida hech bir jihatdan nuqsoniyat yoÀq. Ishlariga ajz mudohala etolmaydi. Sening kichik bogÀingni yaratgani kabi, Jannatni ham sen uchun yarata oz bogÀa yaratgan va senga va'da bergan. Va va'da bergani uchun, albatta seni uning ichiga oladi.

Modomiki bilmushohada koÀryapmiz: Har yili yer yuzida hayvonot va nabototning uch yuz mingdan ziyoda anvo'larini va millatlarini mukammرَّح۪يizom va mezon bilan, mukammal tezlik va suhulat bilan hashr etib, nashr qiladi. Albatta bunday bir Qodiri Zuljalol va'dasini bajarishga muqtadirdir. Ham modomiki har yili shunday bir Qodiri Mutlaq hashrning va Jabilan ng namunalarini minglab tarzda ijod qiladi. Ham modomiki butun samoviy farmonlari bilan saodati abadiyani va'da qilib, Jannatni xushxabar beradi. Ham modomiki butun ijrooti va shuunoti haq va haqiqatdir va sidq va jiddiyi Qur' Va modomiki asarlarining shahodati bilan butun kamolot uning nihoyatsiz kamoliga dalolat va guvohlik qiladi. Va hech bir jihatdan nuqson va qusur unda yoÀqdir. Ham modomiki xulf-ul va'd va xilof va kizb va aldash eng xunukاْذَنَt va nuqson va qusur ekan albatta va albatta u Qodiri Zuljalol, u Hakimi Zulkamol, u Rahimi Zuljamol va'dasini bajaradi; saodati abadiya eshigini ochadi, Odam otangizning vatani asliysi boÀlgan Jannatga sizlarni, ey ahli iyki: Shirgizadi.

OÀN BIRINCHI KALIMA: وَ اِلَيْهِ الْمَص۪يرُ Ya'ni: Tijorat va ma'muriyat uchun, muhim vazifalar bilan bu dori imtihon boÀlgan dunying azborilgan insonlar tijoratlarini qilib, vazifalarini tugatib va xizmatlarini itmom etgandan keyin, yana ularni yuborgan Xoliqi Zuljaloliga qaytadilar va Mavloyi Karimlariga qovushadilar. Ya'niyish mori foniydan ketib dori boqiyda huzuri kibriyoga musharraf boÀladilar. Ya'ni, sabablar tashvishlaridan va vositalarning qorongÀi pardalaridan qutulib, Robbi Rahimlariga maqarri saltanaEndi bdiysida pardasiz qovushadilar. ToÀgÀridan-toÀgÀri hamma oÀz Xoliqi va Ma'budi va Robbi va Sayyidi va Moliki kim ekanini biladi va topadi. Xullas, shu kassalabutun xushxabarlar uzra shunday xushxabar beradi. Va deydiki:

Ey inson! Bilasanmi qayerga ketyapsan va qayerga yuborilyapsan? OÀttiz Ikkinchi SoÀzning oxirida aytilgani kabi: Dunyoning ming yillik ming mana hayoti bir soatlik hayotiga muqobil kelmagan Jannat hayotining va oÀsha Jannat hayotining ham ming yili bir soatlik ru'yati jamoliga muqobil kelmagan bir Jamili Zuljalolning doira-i rahmatiga va martaba-i huzuriga ketyapsan. S.A.V.o va maftun va mushtoq boÀlganingiz majoziy mahbublarda va butun mavjudoti dunyoviyadagi husn va jamol uning jilva-i jamolining va husni asmosining bir nav soyasi va butِ صَلَnat butun latoifi bilan bir jilva-i rahmati va butun ishtiyoqlar va muhabbatlar va injizoblar va jozibalar bir lam'a-i muhabbati boÀlgan bir Ma'budi Lamyazalning, bir Mahbubi Loyazalning doira-i huzuriga ketyapsiiga toiyofatgohi abadiysi boÀlgan Jannatga chaqirilyapsiz. Shunday ekan, qabr eshigiga yigÀlab emas, kulib kiringlar.

Ham bu kalima shunday xushxabar berib aytadiki: Ey inson! Faaraxtladamga, hechlikka, zulumotga, nisyonga, chirishga, parchalanishga va kasratda boÀgÀilishga ketganingizni tavahhum etib oÀylamang! Siz fanoga emas, baqoga ketyapsiz. Adamga emas, vujudi doimiyga yuborilyapsiz. Zulumotga emas, oamma nurga ketyapsiz. Sohib va Moliki Haqiqiyning tarafiga ketyapsiz va Sultoni Azaliyning poytaxtiga qaytyapsiz. Kasratda boÀgÀilishga emas, vahdat doirasida tanaffus qilasiz. Firoqqa emas, visolga mutavajjihsiz.

IKKINCHIsqa bo

BIRINCHI KALIMA: لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ da tavhidi uluhiyat va ma'budiyat bor. Bu martabaning gÀoyat quvvatli bir -i kubiga shunday ishorat qilamizki: Shu koinot yuzida, xususan zaminning sahifasida gÀoyat muntazam bir faoliyat koÀrinyapti. Va gÀoyat hikmatli bir xalloqiyat mushohada qilyapmiz. Va gÀoyat intizomli bبِاِذْtohiyat, ya'ni hamma narsaga loyiq bir shakl ochish va surat berishni aynalyaqiyn koÀryapmiz. Ham gÀoyat shafqatli, karamli, rahmatli bir vahhobiyat va ehsonot koÀryapmiz. Shunday ekan, bizzarura shu hol van Zulvaziyat; Faol, Xalloq, Fattoh, Vahhob bir Zoti Zuljalolning vujubi vujudini va vahdatini isbot qiladi, balki ihsos etadi. Ha, mavjudotning mutamodi yuborvollari, yangilanishlari koÀrsatadiki, u mavjudot bir Sone'-i Qodirning qudsiy asmosining jilvalari va anvori asmoiyasining soyalari va af'olining asarlari va qalami qadar va qudratning naqning g va sahifalari va jamoli kamolining oynalaridir. Bu haqiqati uzmoga va tavhidning martaba-i ulyosiga koinotning sohibi butun yuborgan muqaddas kitoblari va suhuflari bilan u tavhidni koÀrsatgani kabi; butun ahli haqiqat va komilini navi bashartdir. qotlari bilan va kashfiyotlari bilan ayni martaba-i tavhidni koÀrsatadilar. Va koinot ham ojizligi va faqirligi bilan barobar, mazhar boÀlgan doimiy moÀ'ma, gÀ san'atning va havoriqi iqtidor, xazoini sarvatning shahodati bilan ayni martaba-i tavhidga ishorat qiladi. Demak, Shohidi Azaliy butun kutub va suhufi bilan va ahli shuhud butun tahqiqot va kushufi bilaoida blami shahodat butun muntazam ahvol va hakimona shuunoti bilan martaba-i tavhidda bil-ijmo' ittifoq qilishadi.

Xullas, u Vohidi Ahadni qabul qilmagan yo nihoyatsiz ilohlarni qabul qiladi va yoki ahmoq Sof. Har kabi ham oÀzini, ham koinotning vujudini inkor qiladi.

IKKINCHI KALIMA: وَحْدَهُ Bu kalima ochiqdan-ochiq bir martaba-i tavhidni koÀrsatadi. Shu martabani ham iy aqly suratda isbot qilgan gÀoyat quvvatli burhoniga shunday ishorat qilamizki:

Biz koÀzimizni ochib, koinot yuziga nazarimizni tashlaganimizda eng avval koÀzimizga tushgan naotu Vaumiy va mukammal bir nizomdir va qurshagan hassos mezon ekanini koÀramiz. Hamma narsa daqiq nizom bilan, hassos mezon va oÀlchov ichidadir. Yana biroz diqqati nazar qilgan sari, yangidan-yangi tanzim va tavziniyatming mmizga koÀrinadi. Ya'ni: Birisi intizom bilan bu nizomni almashtiradi va tarozi bilan u mezonni yangilaydi. Hamma narsa bir model boÀlib, juda kasratli muntazam va mavzun suratlar kiydiriladi. Yana ziyoda diqqat qilgan sari, u tanzimlgÀiz vzin ostida bir hikmat va adolat koÀrinadi. Har harakatda bir hikmat va maslahat koÀzlanadi, bir haq, bir foyda ta'qib qilinadi. Yanada koÀproq diqqat qilgan sari, gÀoyat hakimona bir faoliyat ichida bir qudratning tazohuroti va hamma nشِرَ هng har sha'nini qamragan gÀoyat keng bir ilmning jilvalari nazari shuurimizga tushadi. Demak, butun mavjudotdagi nizom va mezon barchaga umumiy bir tanzim va tavzinni va oÀsha tanzim va tavzin umumiy bir hikmat va adohof etva u hikmat va adolat bir qudrat va ilmni koÀzimizga koÀrsatadi. Demak, bir Qodiri Kulli Shay va bir Alimi Kulli Shay shu pardalar orqasida aqlga koÀrinadi. Ham hamma narsaning avvaliga va oxiar!" daraymiz, xususan zihayot navida koÀramizki: BoshlangÀichlari, asllari, ildizlari, ham mevalari va natijalari shunday tarzdadirki; goÀyo danaklari, asllari; bittanlar. 'rifa, bittadan dastur shaklida butun u mavjudotning jihozotini tazammun etadi. Va natijasida va mevasida yana butun u zihayotning ma'nosohiyanlib unda tajammu' etadi, tarixcha-i hayotini unga qoldiradi. GoÀyo uning asli boÀlgan urugÀi dasotiri ijodiyasining majmuasidir. Va mevasi va samarasi esa, avomiri ijodiyasining mundarijasi hukmida ekanini koÀramiz. SoÀngra zihayotni sajdairiga va botiniga qaraymiz. GÀoyat darajada hikmatli bir qudratning tasarrufoti va nafiz bir irodaning tasviroti va tanzimoti koÀrinadi. Ya'ni, bir quvvat va qudrat is nubuladi; bir amr va iroda surat kiydiradi.

Xullas, butun mavjudot bunday avvaliga diqqat qilgan sari bir ilmning ta'rifnomasi va oxiriga diqqat qilgan sari bir Sone'ning rejasi va bayonnomasiمَّا بhiriga qaragan sari bir Foili Muxtorning va Muridning gÀoyat san'atli va tanosubli bir hulla-i san'ati va botiniga qaragan sari bir Qodirnira) keyat muntazam bir uskunasini mushohada qilamiz.

Mana shu hol va shu vaziyat, bizzarura va bilbedaho e'lon qiladiki; hech bir narsa, hech bir zamon, hech bir makon bitta Sone'-i Zuljalolning qabza-i tasarrufidan xorij boÀlolmaydi. Har birzob al va butun ashyo butun shuunoti bilan bir Qodiri Muridning qabza-i tasarrufida tadbir etiladi. Va bir Rahmoni Rahimning tanzimi bilan va lutfi bilan goÀzallashtir qilam Va bir Hannoni Mannonning tazyini bilan bezatiladi. Ha, boshida shuur va yuzida koÀzi boÀlganga bu koinot va shu mavjudotdagi nizom va mezon va tanzim va tavziy ovirgina, yakto, Vohid, Ahad, Qodir, Murid, Alim, Hakim zotni vahdoniyat martabasida koÀrsatadi. Ha, hamma narsada bir birlik bor. Birlik esa birni koÀrsatai yoÀqsalan, dunyoning chirogÀi boÀlgan Quyosh birdir; shunday ekan dunyoning moliki ham birdir. Masalan, zamin yuzidagi zihayotlarning xizmatchilari boÀlgan havo, otash, suv birdir; shunday ekan ularni istihdom etgan va bizlarga musahhar etgistino birdir.

UCHINCHI KALIMA: لَا شَر۪يكَ لَهُ Bu kalimani OÀttiz Ikkinchi SoÀzning Birinchi Maqomi gÀoyat quvvatli va porloq bir suratda isbot qilgani uchun, unga havola qilamiz. Undan ustun bayon boÀlolmaydi, undan ortiqroq bayonga luzumayt-ulva izoh qilinmaydi.

TOÀRTINCHI KALIMA: لَهُ الْمُلْكُ Ya'ni: Farshdan Arshga, sarodan surayyoga, zarrotdan sayyorotga, azaldan abadga qadar har bir mavjud, samovot va arz, dunyo va oxirat, hamma narsa uning mulkidir. Molikiyat martaba-i uzi doÀsavhidi a'zam suratida unikidir. Shu martaba-i uzmo-i molikiyat va maqomi a'zami tavhidning bir hujjati kubrosi latif bir zamonda va latif bir xotirada Arabcha iborada shu ojizning xotiriga ilqo etildi. U latif xotiraning xotiri uchun ayni iboam ungrabiyani qayd qilib, soÀngra ma'nosini yozamiz.

لَهُ الْمُلْكُ لِاَنَّ ذَاكَ الْعَالَمَ الْكَب۪يرَ كَهٰذَا الْعَالَمِ الصَّغ۪يرِ ٠ مَصْنُوعَا قُدْرَتmasaydكْتُوبَا قَدَرِه۪ ٠ اِبْدَاعُهُ لِذَاكَ صَيَّرَهُ مَسْجِدًا ٠ ا۪يجَادُهُ لِهٰذَا صَيَّرَهُ سَاجِدًا اِنْشَاؤُهُ لِذَاكَ صَيَّرَ ذَاكَ مِلْكًا ٠ ا۪يجَادُهُ لِهٰذَا صَيَّرَهُ مَمْلُوكًا ٠ صَنْعَتُهُ ف۪ى ذَاكَ تَظَاهَرَتْ كِتoh Ibn٠ صِبْغَتُهُ ف۪ى هٰذَا تَزَاهَرَتْ خِطَابًا ٠ قُدْرَتُهُ ف۪ى ذَاكَ تُظْهِرُ حِشْمَتَهُ ٠ رَحْمَتُهُ ف۪ى هٰذَا تُنَظِّمُ نِعْمَتَهُ ٠ حِشْمَتُهُ ف۪ى ذَاكَ تَشْهَدُ هُوَ الْوَاحِدُ ٠ نِعْمَتُهُ ف۪ى هٰذَhun, mلِنُ هُوَ الْاَحَدُ ٠ سِكَّتُهُ ف۪ى ذَاكَ فِى الْكُلِّ وَالْاَجْزَاءِ ٠ خَاتَمُهُ ف۪ى هٰذَا فِى الْجِسْمِ وَ الْاَعْضَاءِ

Birinchi Fikra: ذَاalaka عَالَمَ الْكَب۪يرَ ‌ الخ Ya'ni: Shu koinot deyilgan olami akbar va inson deyilgan uning misoli musagÀgÀari boÀlgan olami asgÀar qudrat va qadar qalami bilan yozilgan ofoqiy va anfusiy vahdoniyat daloilini koÀrsatadilar. Ha, koinotdang mas'ati muntazamaning kichik miqyosda namunasi insonda bordir. U doira-i kubrodagi san'at Sone'-i Vohidga shahodat qilgani kabi, shu insondagi kichik miqyosda xurdabini san'at ham yana o بِالْone'ga ishorat qiladi, vahdatini koÀrsatadi. Ham qandayki shu inson gÀoyat ma'nodor bir maktubi Rabboniydir, muntazam bir qasida-i qadardir.. shuning kabi bu koinot ham ayni qalami qadar bilr". Boqat katta miqyosda yozilgan muntazam bir qasida-i qadardir. Hech mumkinmiki; hadsiz alomati fariqa bilan butun insonlarga qaragan inson yuzidagi sikka-i vahdatga va butun mavjudotni yelkani yelalardaqoÀlni qoÀlga, boshni boshga bergan koinot ustidagi xotami vahdoniyatga Vohidi Ahaddan boshqa narsaning mudohalasi boÀlsin?

Ikkinchi Fikra: اِبْدَاعُهُ لِذَاكَ ‌ الخ Ma'nosi shuki: Sone'-i Hakim olami akbarni shundakirlar' bir suratda yaratib oyoti kibriyosini ustida naqsh etganki; koinotni bir masjidi kabir shakliga aylantirgan va insonni ham shunday bir tarzda ijod qilib, unga aql berib, u bilan u moÀ'jizoti san'atiga va u badi' qudratiga qarshimagani-i hayrat ettirib, unga oyoti kibriyoni oÀqittirib, kamarbasta-i ubudiyat ettirib, u masjidi kabirda bir abdi sojid fitratida yaratgandir. Hech mumkinmidirki: Bu masjidi kabirning ichidagi sojirojaatng, obidlarning ma'budi haqiqiylari u Sone'-i Vohidi Ahaddan boshqasi boÀla olsin?.

Uchinchi Fikra: اِنْشَائُهُ لِذَاكَ ‌ الخ Ma'nosi shuki: Uar. Sh-ul Mulki Zuljalol olami akbarni, xususan Kura-i Arz yuzini shunday suratda insho etib yaratganki; bir-biri ichida hadsiz doiralar boÀlib, har bir doi yubor ekinzor hukmida boÀlib, vaqt-bavaqt, mavsum-bamavsum, asr-baasr ekadi, bichadi, mahsulot oladi. Mutamodiyan mulkini ishlattiradi, tasarruf etadi. Eng buyuk doira boÀlgan zarrot olamini bir ekiniriga lib, har doim koinot qadar mahsulotni; qudrati bilan, hikmati bilan unda ekadi, bichadi, teradi. Olami shahodatdan olami gÀaybga, doira-i qudratdan doira-i ilmga yuboradi. SoÀngra mutavassit bir doira boÀlgan zamldirasini aynan shunday bir ekinzor qilganki; mavsum-bamavsum olamlarni, anvo'larni ichida ekadi, bichadi, teradi. Ma'naviy mahsulotini ham gÀaybiy, uxroviy, misoliy va ma'naviy olamlariga yuboradi. Yanada kichik bir doira boÀlgylari bogÀni yana yuz marta, ming marta qudrat bilan toÀldirib, hikmat bilan boÀshatadi. Yanada kichik bir doira boÀlgan bir zihayotni, masalan bir daraxtni, bir insonni yuz marta oÀshancha undan mahso ulamladi. Demak, u Malik-ul Mulki Zuljalol kichik-katta, juz'iy-kulliy hamma narsani bittadan model hukmida insho etib, yuzlab tarzda, yangi-yangi naqshlar bilan tarafash mansujoti san'atini ularga kiydiradi; jilva-i asmosini, moÀ'jizoti qudratini izhor etadi. OÀz mulkida har bir narsani bittadan sahifa hukmida insho etgan; har sahifada yuzlab tarzda ma'nodor maktubotini yozadi; hikmatining olar va izhor etadi, zishuurlarga oÀqitadi. Shu olami akbarni mulk shaklida insho etish bilan birga, bu insonni ham shunday suratda yaratgan va unga shunday jihozlar va uskunaltdir, hislar va hissiyotlar va xususan nafs, istak va ehtiyoj va ishtaha va hirs va da'vo berganki; u keng mulkida butun mulkka muhtoj bir mamluk hur illakeltirgan.

Demak hech mumkinmiki: Juda katta boÀlgan olami zarrotdan to bir chivinga qadar butunini mulk va ekinzor qilgan va kichik insonni u katta mulkka nozir va mufattish va dehqon va tijoratchi va dalرَف۪يق obid va mamluk qildirgan va oÀziga muhtaram bir musofir va sevgili bir muxotob ittihoz etgan u Malik-ul Mulki Zuljaloldan boshqa u mulkka tasarruf etib, u mamlukka sayyid boÀla olsin?

للّٰهِrtinchi Fikra:>صَنْعَتُهُ ف۪ى ذَاكَ ‌ الخ iborasidir. Ma'nosi shudirki: Sone'-i Zuljalolning olami akbardagi san'ati shu daraja ma'nodorki; u san'at bir kitob suratida tazohur etib, koinotni bi ma'nabi kabir hukmiga keltirganidan, aqli bashar haqiqiy fanni hikmat kutubxonasini undan oldi va unga koÀra yozdi. Va u kitobi hikmat shu daraja haqiqat bilan bogÀliqdat daqiqatdan madad oladiki, buyuk Kitobi Mubinning bir nusxasi boÀlgan Qur'oni Hakim shaklida e'lon qilindi. Ham qandayki koinotdagi san'ati kamoli intizomidan kitob shakliga kirdi; insondagiÀrsataati va naqshi hikmati ham xitob gulini ochdi. Ya'ni, oÀsha san'at shu daraja ma'nodor va hassos va goÀzalki; u uskuna-i zihayotdagi jihozoti fonograf kabi nutqqa keldi, gapirtirdi. Va shunday bir ahsanan yozim ichida bir sibgÀa-i Rabboniya berganki; u moddiy, jismoniy, jomid boshda; ma'naviy, gÀaybiy, hayotdor boÀlgan bayon va xitob guli ochildi. Va u inson boshidagi qobiliyati nutq va muyonga shu daraja ulviy jihozot va iste'dod berdiki; Sultoni Azaliyga muxotob boÀladigan bir maqomda inkishof ettirdi, taraqqiy berdi. Ya'ni, fitrati insoniyadagi sibgÀati Rabboniya xitobi Ilohiy gulini ochdi. Hech mumkinmiki: Kitob a'vo qsiga kelgan butun mavjudotdagi san'atga va xitob maqomiga kelgan insondagi oÀsha sibgÀatga Vohidi Ahaddan boshqasi qoÀshila olsin? Xosho!..

Beshinchi Fikra: قُدْرَتُهُekan; َاكَ ‌ الخ iborasidir. Ma'nosi shudirki: Qudrati Ilohiya olami akbarda hashmati rububiyatini koÀrsatadi. Rahmati Rabboniya esa olami asgÀar adilarn insonda ne'matlarni tanzim etadi. Ya'ni, Sone'ning qudrati kibriyo va jalol nuqtasida koinotni shunday muhtasham bir saroy shaklida ijod qiladiki; Quyoshni ka-i nuir elektr chirogÀi, Qamarni qandil va yulduzlarni mumlar mevalari bilan porlatadi, elektrlaydi. Va zamin yuzini bir dasturxon, bir ekinzor, bir bogÀ, bir gilam va togÀlarni bittadan mahzan, bittadan tirgakboshqaadan qal'a va hokazo butun ashyoni buyuk miqyosda oÀsha ulkan saroyning lavozimoti shakliga keltirib, dabdabali bir suratda hashmati rububiyatini koÀrsatgani kabi; jamol nuqtasida rahmati ham eng kichik zihayan hamadar har ziruhga anvo'i ne'matini beradi, u bilan tanzim etadi.. boshdan oyoq ne'matlar bilan bezab, lutf va karam bilan tazyin etadi va u hashmatiiy ismiyaga qarshi jamoli rahmatini u kichkina lisonlar bilan u katta lisonga qarshi chiqaradi. Ya'ni: Quyosh va Arsh kabi katta jussalar hashmat lisoni bilan "Yo Jalil, yo Kabir, yo Azim" deganlari vaga, baivin va baliq kabi u kichkina zihayotlar ham rahmat lisoni bilan "Yo Jamil, yo Rahim, yo Karim" deb u musiqa-i kubroga latif ohanglarini qoÀshadilair. {(rinlashtiradilar. Hech mumkinmiki: U Jalili Zuljamoldan va u Jamili Zuljaloldan boshqa bir narsa bir oÀzi shu olami akbar va asgÀarga ijod jihatidan mudohala eta olsin? Xosho!..

Oltinchi Fikra: حِشْمَتُهُ ف۪ى ذَاكَ ‌ الmon xaasidir. Ma'nosi shudirki: Ya'ni, koinotning hay'ati majmuasida tazohur etgan hashmati rububiyat vahdoniyati Ilohiyani isbot qilib koÀrsatgmaganlbi; zihayotlarning juz'iyotlariga muqannan arzoqlarini bergan ne'mati Rabboniya ham ahadiyati Ilohiyani isbot qilib koÀrsatadi. Vohidiyat esa, butun mavjudot biriniki vsrda sga qaraydi va birining ijodidir demakdir. Ahadiyat esa; har bir narsada Xoliqi Kulli Shayning aksar asmosi tajalliy etadi demakdir. Masada, youyoshning ziyosi butun zaminning yuzini qamrashi e'tibori bilan vohidiyat misolini koÀrsatadi. Va har bir shaffof juzda va suv qatralarida Quyoshning ziyosi va harorati va ziyosidagi yetti rangi va bir navi soyaiqiy alishi ahadiyat misolini koÀrsatadi. Va har bir narsada, xususan zihayotda va ayniqsa har bir insonda; u Sone'ning aksar asmosi unda tajalliy etish jihati bilan aha sahihi koÀrsatadi.

Mana shu fikra ishorat qiladiki: Koinotda tasarruf qilgan hashmati rububiyat u ulkan Quyoshni shu zamin yuzidagi zihayotraga ibir xizmatkor, bir chiroq, bir oÀchoq; va ulkan Kura-i Zaminni ularga bir beshik, bir manzil, bir tijoratgoh; va otashni har yerda hozir bir oshpaz va doÀst; va bulutni suzgich va enaga; va togÀlarni mahzan va ombor; orqamoni zihayotga anfas va nufusga yelpigÀich; va suvni yangidan hayotga kirganlarga sut emizadigan enaga va hayvonotga obi hayot bergan bir sharbatchi hukmiga keltirgan rububiyati Ilm ichigÀoyat ochiq bir suratda vahdoniyati Ilohiyani koÀrsatadi. Ha, Xoliqi Vohiddan boshqa kim Quyoshni Arzlilarga musahhar bir xizmatkor qiladi? Va u Vohidi Ahaddan boshqa kim havoni qoÀlida tutadi, juda koÀp vazifalar bilan tavzif etib,osonli zaminda epchil va chaqqon bir xizmatkor qiladi? Va u Vohidi Ahaddan boshqa kimning haddi borki, otashni oshpaz qilsin va gugurt boshichalik bir zarracha otashga minglab botmon amki, b yuttirsin va hokazo... Har bir narsa, har bir unsur, har bir ajromi ulviya u hashmati rububiyat nuqtasidan Vohidi Zuljalolni koÀrsatadi.

Xullas, jalol va hashmat nuqtasidan vohidiyat koÀrioÀzal kabi, jamol va rahmat nuqtasidan ham ne'mat va ehson ahadiyati Ilohiyani e'lon qiladi. Chunki zihayotda va xususan insonda shu daraja san'ati jome'a ichida hadsiz anvo'i ne'matni anarra qgan, qabul qiladigan, istaydigan jihozlar va uskunalar boÀlib; butun koinotda tajalliy etgan butun asmosining jilvasiga mazhardir. Xuddi bir nuqta-i mihroqiya hukmida butun asmo-i husnani birdan mohiyatuaym, oynasi bilan koÀrsatadi va u bilan ahadiyati Ilohiyani e'lon qiladi.

Ma'nosi shudirki: Sr etga Zuljalol olami akbarning hay'ati majmuasida bir sikka-i kubrosi boÀlgani kabi, butun ajzosida va anvo'ida ham bittadan sikka-i vahdat qoÀygan. aza qiasgÀar boÀlgan insonning jismida va yuzida bittadan xotami vahdoniyat bosgani kabi, har bir a'zosida bittadan muhri vahdati bor. Ha, u Qodiri Zuljalol hamma narsada, kulliyotda va juz'iyotda, yulduzlarda vaَابًا larda bittadan sikka-i vahdat qoÀyganki; unga shahodat qiladi. Va bittadan muhri vahdoniyat bosganki, unga dalolat qiladi. Shu haqiqati uzmo Yigirma Ikkinchi SoÀzda va OÀttiz Ikkinchi SoÀzda va OÀttiz Uchinchi Maktubning oÀttiz uch aqandayrazasida gÀoyat porloq va qat'iy bir suratda izoh va isbot qilinganidan, ularga havola qilib, gapni toÀxtatib, bu yerda tugatamiz.

BESHINCHI KALIMA: لَهُ الْحَمْدُ Ya'ni: Butun mavjudilar.sababi madh va sano boÀlgan kamolot unikidir. Shunday ekan, hamd ham unga oiddir. Azaldan abadga qadar har kimdan har kimga qarshi kelgan va keladigan madh va sano unga oia'ni: Chunki sababi madh boÀlgan ne'mat va ehson va kamol va jamol va madori hamd boÀlgan hamma narsa unikidir, unga oiddir. Ha, oyoti Qur'oniyaniuchun oroti bilan, butun mavjudotdan doimiy suratda dargohi Ilohiyaga ketgan bir ubudiyatdir, bir tasbehdir, bir sajdadir, bir duodir va bir hamd va sano boÀlib doimiy u dargohga ketadi. Shu haqiqati tavhidni isbot qilgan bir burhonsaodatmga shunday ishorat qilamizki:

Shu koinotga qaragan vaqtimiz, bogÀiston shaklida; shifti ulviy yulduzlar bilan porlatilgan, zamini ziynatli mavjudot bilan jonlangan suratda koiladi,i. Xullas, shu bogÀistondagi muntazam nuroniy ajromi ulviya va hikmatli va ziynatli mavjudoti sufliya, umuman har biri lisoni maxsusi bilan deydilarki: Biz bir Qodiri Zuljalolning moÀ'jizoti qudratimiz. Bir Xoliqi Hakim va bin ham '-i Qodirning vahdatiga shahodat qilamiz.

Va shu bogÀistoni olam ichidagi Kura-i Arzga qaraymiz, koÀramizki: Bir bogÀ shaklida rang-barang yuz xitobab bezalgan gulli nabotot toifalari unda toÀshalgan va turli-tuman yuz minglab anvo'i hayvonot unda sochilgan.

Demak, shu zamin bogÀida butun bezalgan nabotot va ziynatli hayvonot muntazam suratlari bil Aljavmavzun shakllari bilan e'lon qiladilarki: Biz bitta Sone'-i Hakimning san'atidan bittadan moÀ'jizasi, bittadan horiqosimiz va vahdoniyatning bittadan dalloli, bittadan shohidimiz.

inga m bogÀdagi daraxtlarning boshlariga qarab koÀramizki: GÀoyat olimona, hakimona, karimona, latifona, jamilona darajada yaratilgan muxtalif suratlarda mevalarni, gullarni koÀramiz. Mana shular bil'umum bir lison bilan e'lon qian fitrki: Biz bir Rahmoni Zuljamolning va bir Rahimi Zulkamolning moÀ'jiznamo hadyalarimiz, hayratnamo ehsonlarimiz.

BogÀistoni koinotdagi ajrom va mavjudot va Kura-i Arshqa tidagi nabotot va hayvonot va ashjar va nabototning boshlaridagi azhar va samarot; nihoyat darajada yuksak bir sado bilan shahodat qiladilar, e'lon qiladilar, deydilarki: Bizning Xoliqimiz v Alayhvvirimiz va bizni hadya bergan Qodiri Zuljamol, Hakimi Bemisol, Karimi Purnavol hamma narsaga qodirdir. Hech narsa unga ogÀir kelmaydi. Hech narsa doira-i qudratidan xorij boÀlolmaydi. Q; yigiga nisbatan zarralar, yulduzlar birdir. Kulliy juz'iy qadar osondir. Juz kull qadar qiymatlidir. Eng katta eng kichik qadar qudratiga nisbatan osondir. Kichik katta qadar san'atlidiz zotilki san'at jihatidan ba'zi kichik kattadanda kattadir. Butun moziydagi ajoyibi qudrati boÀlgan vuqu'ot shahodat qiladilarki; u Qodiri Mutlaq butun isti Vassagi ajoyibi imkonotga muqtadirdir. Kechani keltirgan ertani keltirgani kabi; moziyni ijod qilgan oÀsha Zoti Qodir istiqbolni ham ijod qiladi. Dunyoni yaratgan u Sone'-i Hakim oxiratni ham yaratadi. Ha, Ma'budisrur bq yolgÀiz u Qodiri Zuljalol boÀlgani kabi, Mahmudi Bil-itloq yana yolgÀiz udir. Ibodat unga maxsus boÀlgani kabi, hamd va sano ham unga xosdir. Hech mumkinmiki: Samovot va Arzni yaratgan bir Sone'-i Hakim, Samovot vaksari ng eng muhim natijasi va koinotning eng mukammal mevasi boÀlgan insonlarni oÀz holicha qoldirsin, sabablar va tasodifga havola qilsin, hikmati bahirasini yolgÀatga aylantirsin? Xosho!.. Hech mumkinmiki: Hakim, Alim bir zot bir daraxtni gÀoyat ahamiyat bilan tadbir va tasvir etib va gÀoyat darajada hikmat bilan idora va tarbiya qilgani holda; u daraxtliga dÀoyasi, foydasi boÀlgan mevalariga qaramasdan ahamiyat bermasin; oÀgÀri qoÀllarga, behuda yerlarga tarqalsin, zoye boÀlsin? Albatta qaramaslik, ahamiyat bermaslik boÀln, modi. Chunki daraxtga ahamiyat berish mevalari uchundir.

Bu koinotning zishuuri va eng mukammal mevasi va natijasi va gÀoyasi insondir. Shu koinotning Sone'-i Hakimi mumkinmin edi:u zishuur mevalarning mevalari boÀlgan hamd va ibodatni, shukr va muhabbatni boshqalarga berib hikmati bahirasini hechga tushirsin yoxud qudrati mutlaqasini ojizlikka aylantirsin va boÀbepoyon ilmini johillikka oÀgirsin? Yuz ming marta xosho!

Hech mumkinmiki: Bu koinot saroyining binosidagi maqosidi Rabboniyaning madori boÀlgan zishuur va zishuurning sarfang gÀooÀlgan navi inson mazhar boÀlgan ne'matlariga muqobil izhor qilgan shukr va ibodatlari oÀsha saroyi koinotning Sone'idan boshqasiga ketsin. Va u Sone'-i Zuljalol u gÀoyat-ul gÀoya boÀlgan shukr va ibodatni boshqalarga keلُهُمْa muso'ada etsin.

Ham hech mumkinmiki: Hadsiz anvo'i ne'mati bilan oÀzini zishuurlarga sevdirsin; va hadsiz moÀ'jizoti san'ati bilan oÀzini ularga tanittirsin; soÀngra ularning shukr va ibodatlarini, hamd va muhabbatlarini, i toÀgat va minnatdorliklarini sabablarga va tabiatga tark qilib ahamiyat bermasin; hikmati mutlaqasini inkor ettirsin; saltanati rububiyatini hechga tushirsin! Yuz ming marta xosho va kallo!..

Hech mualarigdirki: Bir bahorni yaratolmagan va butun mevalarni ijod qilolmagan va yer yuzida sikkalari bir boÀlgan butun olmalarni insho etolmagan; ularning bir misoli iyat pgÀari boÀlgan bir olmani yaratib va u olmani ne'mat qilib birisiga yedirsin, shukrini qozonsin, Mahmudi Bil-itloqqa hamd nuqtasida ishtirok etsin? Xosho!.. Chunki bir olmani yaratgan kim boÀlsa, butun dunyoga kelgan olmalarni ijodba'zi n yana oÀsha boÀlishi mumkin. Chunki sikka birdir. Ham olmalarni ijod qilgan kim boÀlsa, butun dunyoda madori rizq boÀlgan hububot va samarotni yaratgan yana udir. Demak, eng kichik juz; albar zihayotga eng juz'iy bir ne'matni bergan toÀgÀridan-toÀgÀri koinotning Xoliqidir va Razzoqi Zuljaloldir. Shunday ekan shukr va hamd toÀgÀridan toÀgÀri unga oiddir. Shunday ekan haqiqati koinot doimo haq lisonidad De deydi:

OLTINCHI KALIMA: يُحْي۪ى Ya'ni: Hayot bergan yolgÀiz udir. Shunday ekan, hamma narsaning Xoliqi hang hamÀiz udir. Chunki koinotning ruhi, nuri, magÀzi, asosi, natijasi, xulosasi hayotdir. Hayotni bergan kim boÀlsa, butun koinotning Xoliqi ham udir. Hayotdi. Rrgan albatta udir, Hayyi Qayyumdir.

Shu martaba-i tavhidning burhoni a'zamiga shunday ishorat qilamizki: -Boshqa bir SoÀzda izoh va isbot qilingani kabi- zamin yuzining sahrosida chodirlari qurilgan gÀoyat muhtasham zihayotlar qoÀshinini klariniz. Ha, Hayyi Qayyumning hadsiz qoÀshinlaridan har bahor mavsumida yangi qurol ostiga olingan, gÀaybdan kelgan yangi bir qoÀshin maydonga chiqishini koÀramiz. Shu qoÀshinga qaraymizki: Nabotot toifalaridan ikki yuz mingikalaryoda va hayvonot millatlaridan yana yuz mingdan ortiq turli-tuman muxtalif qavmlar koÀramiz. Har bir millatning, har bir toifaning koÀylagi boshqa, arzoqi boshqa, ta'limoti boshqa, tarhisoti boshqa, qurollan vaqshqa, muddati askariyalari boshqa boÀlgani holda; bir qoÀmondoni a'zam hadsiz qudrat va hikmati bilan va nihoyatsiz ilm va irodasi bilan, bitmas rahmati bilan ruhi nmas xazinasi bilan, hech birini unutmasdan, adashmasdan, chalkashtirmasdan, kechiktirmasdan.. boshqa-boshqa butun oÀsha uch yuz mingdan ziyoُ الْحlatlarni va toifalarni kamoli intizom bilan, tamomi mezon bilan, vaqti-vaqtida boshqa-boshqa arzoqlarini, boshqa-boshqa koÀylaklarini, boshqa-boshqa qurollarini berib, boshqa-boshqa ta'limot qildirib, boshqa-boshqa tarhisot etganini koÀzi br'oni bilmushohada koÀradi va qalbi boÀlgan biaynalyaqiyn tasdiq qiladi.

Xullas hech mumkinmiki: Shu ihyo va idoraga va shu tarbiya va ioshaga; qoÀshinni butun shuunoti bilan qamragan bepoyon ilmning va u ar birnni butun lavozimoti bilan idora qilgan bir qudrati mutlaqaning sohibidan boshqasi qoÀshila olsin, mudohala eta olsin, unda hissasi boÀlsin? Yuz minglab marta xosho!..

Ma'lumdirki: Bi shuniiy qismda oÀn millat boÀlsa, boshqa-boshqa tajhiz etishi oÀn harbiy qism qadar qiyin boÀlganidan; ojiz insonlar, istar-istamas bir tarzda tajhizga majbur boÀlishgan. Holbuki Hayyi Qayyum shu muhtasham qoÀshini ichida uch yuz mingdan zquvvatmillatlarga boshqa-boshqa tajhizoti hayotiyani beradi. Ham zahmatsiz, mushkulotsiz, oson bir tarzda, yengil bir shaklda, gÀoyat hakimona va zulm m-parvarona beradi. Va ulkan qoÀshinga birgina lison bilan هُوَ الَّذ۪ى يُحْي۪ى ayttirib; koinot masjidida u jamoati uzmoga اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ لَا تَاْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لَانَوْمٌ ‌ الخ oÀqitochils

YETTINCHI KALIMA: وَ يُم۪يتُ Ya'ni: Mavtni bergan Udir. Ya'ni: Hayotni bergan u boÀlgani kabi; hayotni olgan, mavtni bergan ham yana udir. Ha, mavt yvjudot taxrib va soÀnish emaski, sabablarga berilsin, tabiatga havola qilinsin. Balki qanday qilib bir danak zohiran oÀlib chiriydi, faqat botinan bir sunbulning hayotiga va rivojlanishiga..A.V.)i juz'iy danaklik hayotidan kulliy nihol hayotiga oÀtadi. Shunga oÀxshab, mavt ham zohiran bir inhilol va bir intifo koÀringani holda, haqiqatda inson uchun hayoti boqiyaga unvon va muqaddima va mabda boÀladi. Shunday ekan, hayotni barri qva idora qilgan Qodiri Mutlaq, yana albatta mavtni ham u ijod qiladi. Shu kalimadagi martaba-i uzmo-i tavhidning bir burhoni a'zamiga shunday ishorat qilamizki: OÀttiz Uchinchi Makt uning Yigirma ToÀrtinchi Derazasida bayon qilingani kabi: Shu mavjudot iroda-i Ilohiya bilan sayyoladir. Shu koinot amri Rabboniy bilan sayyoradir. Shu maxluqot, izni Ilohiy bilan, zamon daryosida mutamodiyan oqadi.. olami gÀaybdan yuboriladi, ollan, Qahodatda vujudi zohiriy kiydiriladi, soÀngra olami gÀaybga muntazaman yogÀadi, tushadi. Va amri Rabboniy bilan, mutamodiyan istiqboldan kelib, holga duchor boÀlib tanaffus etair moÀziyga toÀkiladi.

Bu maxluqotning shu sayaloni gÀoyat hakimona rahmat va ehson doirasida; va shu sayaroni gÀoyat olimona hikmat va intizom doirasida; va shu jarayoni gÀoyat Rahimona shafqat va mezon doirasida boshdarni, riga qadar hikmatlar bilan, foydalar bilan, natijalar bilan va gÀoyalar bilan qilinyapti. Demak, bir Qodiri Zuljalol, bir Hakimi Zulkamol mutamodiyan tavoifi mavjudotni va har toifa ichidagi juz'iyotni va oÀsha toifalardan tashki: هَلَan olamlarni qudrati bilan hayot berib tavzif etadi. SoÀngra hikmati bilan tarhis etib, mavtga mazhar etadi; olami gÀaybga yuboradi. Doira-i qudratdan doira-i ilmga oÀgiradi. Demak, hech mumkوَهُوَShu koinotni hay'ati majmuasi bilan aylantirishga muqtadir boÀlmagan va butun zamonlarga hukmi oÀtmagan va olamlarni hayotga va mavtga bir fard kabi mazhar qilishga qudrati yetmagan va bahorlarnul tavgul kabi hayot berib, yer yuziga taqib, soÀngra mavt bilan undan qoÀporib ololmagan bir zot; mavt va imotaga sohib chiqa olsin? Ha, eng juz'iy bir zihayotning mavti ham hayu Quyobi butun haqoiqi hayot va anvo'i mavt qoÀlida boÀlgan bir Zoti Zuljalolning qonuni bilan, izni bilan, amri bilan, quvvati bilan, ilmi bilan boÀlmogÀi zaruriydir.

SAKKIZINCHI KALIMA: وَ هُوَ va aytلَا يَمُوتُ Ya'ni: Hayoti doimiydir, azaliy va abadiydir. Mavt va fano, adam va zavol unga ariz boÀlolmaydi. Chunki hayot unga zotiydir. Zot bayonlgan zoil boÀlolmaydi. Ha, azaliy boÀlgan albatta abadiydir. Qadim boÀlgan, albatta boqiydir. Vojib-ul Vujud boÀlgan, albatta sarmadiydir. Ha, bir hayotki, butun vujud butun anvori bilan uning soyasidir. Qanday qilib adam unga ariz byan zai mumkin? Ha, bir hayotki, vojib bir vujud uning lozimi va unvonidir; albatta adam va fano hech bir jihat bilan unga ariz boÀlolmaydi. Ha, bir hayotki; butun hayotasi botamodiyan uning jilvasi bilan zuhurga keladi va butun haqoiqi sobita-i koinot unga istinod etadi, u bilan qoimdir; albatta hech bir jihat bilan fano va zavol unga ariz boÀlolmaydi. Ha, bir hayotki; uning bir lam'a-i jilvasi ma'ruzi fano va za ShariÀlgan ashyoyi kasiraga bir vahdat berib baqoga mazhar qiladi va tarqalishdan qutqaradi va vujudini muhofaza qiladi va bir navi baqoga mazhar qiladi. Ya'ni, hayot; kasratga bir vahdat beradi, ibqo etadi. Hayot ketsa; tarqaladishi moga ketadi. Albatta, unday hadsiz lamaati hayotiya bir jilvasi boÀlgan hayoti vojibaga zavol va fano yaqinlasholmaydi. Bu haqiqatga shohidi qat'iy, koinotning zavol va fanosidir. Ya'ni, mavjudot vujudlar kalian, hayotlari bilan qandayki u Hayyi Loyamutning hayotiga va u hayotning vujubi vujudiga dalolat va shahodat qiladilar;

{(Hoshiya) Hazrat Ibrohim Alayhissalomnng zammrudga qarshi imota va ihyoda Quyoshning chiqish va botishiga intiqoli, juz'iy imota va ihyodan kulliy imota va ihyoga intiqoldir va bir taraqqiydir. U dallim bg eng porloq va eng keng doirasini koÀrsatishdir. BoÀlmasa bir qism ahli tafsirning aytganlari kabi, xofiy dalilni tashlab, zohir dalilga chiqish emas.}

shunga oÀxshab: Mavtlari bilan, zavollari bilan u hayotning bsalotua, sarmadiyatiga dalolat va shahodat qiladilar. Chunki mavjudot zavolga ketgandan keyin, ularning orqasidan yana oÀzlari kabi hayotga mazhar boÀlib oÀrinlariga kelganlar koÀrsatadiki; bilan bir zihayot borki, mutamodiyan jilva-i hayotni yangilaydi. Qandayki Quyoshga qarab oqqan bir daryoning yuzida pufakchalar porlab ketadi. Kelganlar ayn. Va uashni koÀrsatib, toifa-toifa orqama orqa porlab soÀnib ketadi. Bu soÀnish, porlash vaziyati bilan; yuksak, doimiy bir Quyoshning davomiga dalolat qiladilar. Shunga oÀxshab, shu mavjudoti saydan tagi hayot va mavtning almashinishlari va munovabalari bir Hayyi Boqiyning baqo va davomiga shahodat qiladilar.

Ha, bu mavjudot oynalar hisoblanadi. Faqat zulmat nurga oyna boÀlgani kabi, ham qorongÀilik qay dah olibhiddatli boÀlsa, shu daraja nurning porlashini koÀrsatgani kabi, koÀp jihatlardan ziddiyat nuqtasida oynadorlik qilishadi. Masalan: Qandayki mavjudot ojizligi bilan qudrati Sone'ga oynadorlik qiladi, faqirligi bilan gÀin hikmaoynador boÀladi. Shunga oÀxshab, fanosi bilan baqosiga oynadorlik qiladi. Ha, zaminning yuzi va yuzidagi ashjarning qishdagi vaziyati faqironalari va bahorda nurli sarvat va gÀinolari gÀoyat qat'iy bir suratda bir Qodiri Mutlaq va GÀaniindongal-itloqning qudrat va rahmatiga oynadorlik qiladi. Ha, butun mavjudot goÀyo lisoni hol bilan, Vaysal Qaroniy kabi shunday munojot qiladilar, deydilarki:

"Ey Ilohimiz! Robbimiz sensan! Chunki bek boÀmiz. Nafsimizning tarbiyasidan ojizmiz. Demak, bizni tarbiya qilgan sensan!..

Ham Xoliq sensan! Chunki biz maxluqmiz, yaratilyapmiz.

Ham Razzoq sensan! Chunki biz rizqqa muhtojmiz, qoÀlimiz yetishmaydi. Demak, biznratidatgan va rizqimizni bergan sensan.

Ham Molik sensan! Chunki biz mamlukmiz. Bizdan boshqasi bizda tasarruf qilyapti. Demak, molikimiz sensan.

Ham sen Azizsan, izzat va azamat sohibisan! Biz va doiimizga qaraymiz, ustimizda bir izzat jilvalari bor. Demak, sening izzatingning oynasimiz.

Ham GÀaniyyi Mutlaq sensan! Chunki biz faqirmizga nisrligimizning qoÀliga yetishmagan bir gÀino berilyapti. Demak, gÀaniy sensan, bergan sensan.

Ham sen Hayyi Boqiysan! Chunki biz oÀlyapmiz. OÀlishimizda va tirilishimizda bir dk qonlhayot beruvchi jilvasini koÀryapmiz.

Ham sen Boqiysan! Chunki biz fano va zavolimizda sening davom va baqongni koÀryapmiz. Ham javob bergan, atiyya bergan sensan! Chr. Badiz umum mavjudot, qoliy va holiy tillarimiz bilan doimiy baqirib istaymiz, niyoz etib yolvoramiz. Orzularimiz amalga oshyapti, maqsudlarimiz berilyapti. Demak, bizga javob bergan sensan. Va hokazo..hodidaButun mavjudotning kulliy va juz'iy har birisi bittadan Vaysal Qaroniy kabi, munojoti ma'naviya suratida bir oynadorliklari bor. Ojizlik va faqirlik va qusurng tasilan qudrat va kamoli Ilohiyni e'lon qiladilar.

TOÀQQIZINCHI KALIMA: بِيَدِهِ الْخَيْرُ Ya'ni: Butun xayrot uning qoÀlida, butun hasanot uning daftarida, butun ehsonotyrilga xazinasidadir. Shunday ekan, xayr istagan undan istashi kerak, yaxshilik orzu qilgan unga yolvorishi kerak... Bu kalimaning haqiqatini qat'iy bir suratda koÀrsatish uchun ilmi Ilohiyning hadsiz dalillaridan bir keng dalilning alomatlariva irslam'alariga shunday ishorat qilamiz va deymizki:

Shu koinotda koÀringan af'ol bilan tasarruf qilib ijod qilgan Sone'ning bepoyon ilmi bor. Va u ilmat bil zotining xossa-i lozima-i zaruriyasidir, infikoki maholdir. Qandayki Quyoshning zoti boÀlsayu ziyosi boÀlmasligi mumkin emas; shuning kabi minglab daraja unda shu sda mumkin emasdirki, bu muntazam mavjudotni ijod qilgan zotning ilmi undan infikok etsin. Shu bepoyon ilm u zotga lozim boÀlgani kabi, taalluq jihatidan hamma narsaga ham lozim. Ya'ni, hec eng sa undan yashirinishi mumkin emas. Pardasiz, Quyoshga qarshi zamin yuzidagi ashyo Quyoshni koÀrsatmasligi mumkin boÀlmagani kabi: u Alimi Zuljalolning nuri ilmiga qarshi ashyoning yashirinishi yana ming daraja mumjasur,as, maholdir. Chunki huzur bor. Ya'ni, hamma narsa doira-i nazaridadir va muqobildir va doira-i shuhudidadir va hamma narsaga nufuzi bor. Shu jomid Quyosh, shu ojiz inson, shu shuursiz rentgen shuasi kabi zinurlar; hodis, noqihittirriziy boÀlganlari holda, ularning nurlari muqobilidagi hamma narsani koÀrib nufuz etsalar; albatta vojib va qamrovli va zotiy boÀlgan nuri ilmi azaliydan hech bir narsa yashirinolmaydi va xorijida qololmaydi. Shu haqiqatga isd va Vqilgan koinotning son-sanoqsiz alomatlari, oyatlari bor. Jumladan:

Butun mavjudotda koÀringan butun hikmatlar oÀsha ilmga ishorat qiladi. Chunki hikmat bilan ish qilish ilm bilan boÀladi. Ham butun; koiatlar, tazyinotlar oÀsha ilmga ishorat qiladi. Inoyatkorona, lutfkorona ish qilgan; albatta biladi va bilib qiladi. Ham har biri bittadan mezon ichidagi butun intizomli mavjudot va har biri bittadan intizdi!..

idagi butun mezonli va oÀlchovli hay'at, yana u bepoyon ilmga ishorat qiladi. Chunki intizom bilan ish qilish ilm bilan boÀladi. OÀlchov bilan, tarozi bilan sng yukorona qilgan; albatta quvvatli bir ilmga istinodan qiladi. Ham butun mavjudotda koÀringan muntazam miqdorlar, hikmat va foydalarga koÀra bichilgan shakllar, bir qazoning dasturi bilan va qadarning paِ حَالbilan tanzim etilgan kabi mevador vaziyatlar va hay'atlar bir bepoyon ilmni koÀrsatadi.

Ha, ashyoga boshqa-boshqa muntazam suratlar berish, hamma narsaning masolihi him bilasiga va vujudiga loyiq maxsus bir shakl berish bir bepoyon ilm bilan boÀladi, boshqa suratda boÀlolmaydi.

Ham butun zihayotga, har birisiga loyiq bir tarzda, munosib vaqtda, kutmagan yerida rizqlarini berish bir r va in ilm bilan boÀladi. Chunki rizqni yuborgan; rizqqa muhtoj boÀlganlarni biladi, taniydi, vaqtini biladi, ehtiyojini idrok etadi, soÀngra rizqini loyiq tarzda bera oladi.

Ham umum zihayotning, ibhom unvoni ostida bir qonuni taayyunga bogÀliyani llari, oÀlimlari bir bepoyon ilmni koÀrsatadi. Chunki har bir toifaning, garchi fardlarning zohiran muayyan bir vaqti ajallari koÀrinmaydi, faqat u toifaning ikki had oÀrtasida mahdud zamonda ajallari muayyandir. U ajal haami sha, u narsaning orqasida vazifasini idoma etadigan natijasining, mevasining, urugÀining muhofazasi va bir yangi hayotga inqilob ettirishi; yana u bepoyon ilmni koÀrsatadi.

Ham butun mavjudotni qurshagan, har bir mavjudga loyiqoÀldiluratda rahmatning taltifoti; bir rahmati vase'a ichida bir bepoyon ilmni koÀrsatadi. Chunki masalan zihayotning atfollarini sut bilan iosha etgan va zaminning suvga muhtoj nabototiga yomgÀir bilan yordam bergumalabbatta atfolni taniydi, ehtiyojlarini biladi va oÀsha nabototni koÀradi va yomgÀirning ularga kerakliligini anglaydi, soÀngra yuboradi va hokazo... Butun hikmatli, inoyatli rahmatining hadsiz jilvalari; bir bepoyon ilmni koÀrsataditi tajam butun ashyoning san'atidagi ihtimomot va san'atkorona tasvirot va mohirona tazyinot bir bepoyon ilmni koÀrsatadi. Chunki minglab vaziyati muhoqiyan ichida muntazam va muzayyan, san'atli va hikmatli bir vaziyatni intihob etish chuqur bir ilm bilan boÀladi. Butun ashyodagi shu tarzi intihobot bir bepoyon ilmni koÀrsatadi.

Ham ijod va ibdo-i ashyoda kamoli suhulalgan ailmi akmalga dalolat qiladi. Chunki bir ishda osonlik va bir vaziyatda suhulat, daraja-i ilm va mahorat bilan mutanosibdir. Naqadar ziyoda bilsa, shu daraja oson qiln kelg Shu sirga binoan, har biri bittadan moÀ'jiza-i san'at boÀlgan mavjudotga qaraymizki, hayratnamo bir darajada suhulat bilan, osonlik bilan, zahmatsiz, shovqinsiz, qisqa bir va va hafaqat moÀ'jiznamo bir suratda ijod qilinadi. Demak, hadsiz bir ilm borki, hadsiz suhulat bilan qilinadi va hokazo... Mazkur nishonlar kabi minglab alomati sodiqa borki, shu koinotda tasarruf qilgan zotning qamrovlning Ailmi bor. Va hamma narsani butun shuunoti bilan biladi, keyin qiladi. Modomiki bu koinot sohibining bunday bir ilmi bor, albatta insonlarni va insonlarninayshiylarini koÀradi va insonlar nimaga loyiq va haqdor boÀlganlarini biladi, hikmat va rahmatning muqtazosiga koÀra ular bilan muomala qiladi va qilajak.

Ey inson! Esingni yigÀ, diqqatet, unQanday bir zot seni biladi va qaraydi, bil va oÀzingga kel!..

Agar deyilsa: YolgÀiz ilm kifoya emas, iroda ham lozim. Iroda boÀlmasa, ilm kifoya q bir pi?

Aljavob: Butun mavjudot qandayki bir bepoyon ilmga dalolat va shahodat qiladi. Shunga oÀxshab: U bepoyon ilm sohibining iroda-i kulliyasida'vat dalolat qiladi. Shundayki: Har bir narsaga, xususan har bir zihayotga juda koÀp mushavvash ehtimolot ichida muayyan bir ehtimol bilan va juda koÀp natijasiz yoÀllar ichida natijali bir yoÀl bilan va juda koÀp imkonot ichida mutaraddid ekanavlatiat muntazam bir tashaxxus berilishi; hadsiz jihatlar bilan bir iroda-i kulliyani koÀrsatadi. Chunki hamma narsaning vujudini qamragan hadsiz imkonot va ehtimolot ichida va samarasiz, natioladi yoÀllarda va aralash va yaknasoq sel kabi mezonsiz oqqan jomid unsurlardan gÀoyat hassos bir oÀlchov bilan, nozik bir tarozi bilan va gÀoyat nozik bir intizom bilan, nozanin bir nizom bilan berilgan mavzun shakl va muntazam tashaxxus; bizzga itova bilbedaho, balki bilmushohada bir iroda-i kulliyaning asari ekanini koÀrsatadi. Chunki hadsiz vaziyatlar ichida bir vaziyatni intihob etish; bir taxsis, birr-ikkih, bir qasd va bir iroda bilan boÀladi va a'md va orzu bilan taxsis etiladi. Albatta taxsis bir muxassisni iqtizo etadi. Tarjih bir murajjihni istaydi. Muxassis va murajjih esa irodadir.

Alan: Inson kabi yuzlab muxtalif jihozlar va asboblarning uskunasi hukmida boÀlgan bir vujudning bir qatra suvdan.. va yuzlab muxtalif a'zosi boÀlgan bir qushning oddiy bir tuxumdan.. va yuzlab muxtalif qismlarg toÀrtlgan bir daraxtning oddiy bir urugÀdan ijodlari; qudrat va ilmga shahodat qilganlari kabi, gÀoyat qat'iy va zaruriy tarzda ularning Sone'ida bir iroda-i kulliyaga dalolat qiladilarki, u iroda bilan u narsaning hamma narsasini taxsis etadas'udo iroda bilan har juziga, har a'zosiga, har qismiga boshqa, xos bir shakl beradi, bir vaziyat kiydiradi.

Alhosil: Ashyoda, masalan hayvonlotu V ahamiyatli a'zoning, asosot va natoij e'tibori bilan bir-birlariga oÀxshashlari va tavofuqlari va bitta sikka-i vahdat izhor etishlari, qanday qat'iy boÀlib dalolat qiladiki; umum hayvonotning Sone'i birdir, bugundir, Ahaddir. Shuning kabi: U hayvonotning boshqa-boshqa tashaxxuslari va siymolaridagi boshqa-boshqa hikmatli taayyun va tamayyuzlari dalolat qiladiki; ularning Sone'-i Vohidi

بِاس muxtordir va irodalidir; istaganini qiladi, istamaganini qilmaydi; qasd va iroda bilan ishlaydi. Modomiki ilmi Ilohiyga va iroda-i Rabboniyga mavjudot adadicha, balki mavjudotning shuunoti adadicha dalolat va shahik oz ordir. Albatta bir qism faylasuflarning iroda-i Ilohiyani rad va bir qism ahli bid'atning qadarni inkor va bir qism ahli zalolatning juz'iyotda adami ittilo'ini da'vo qilishlari va tabi etadiing bir qism mavjudotni tabiat va sabablarga isnod etishlari; mavjudot adadicha muzaaf bir yolgÀonchilikdir va mavjudotning shuunoti adadicha muzaaf bir zalolat devonaligidir. Chunki hadsiz shahodati sodiqani takzib etgan hadsiz birr harbonchilik qilgan boÀladi.

Mashiati Ilohiya bilan vujudga kelgan ishlarda; "Inshaalloh, Inshaalloh" oÀrnida, bilib turib "tabiiy tabiiy" deyish naqadar xato va muxolifi haqiqat boÀlganini qiyos qil...

Ya'ni: Hech bir narsa unga ogÀir kelolmaydi. Doira-i imkonda naqadar ashyo bor, u ashyoga gÀoyat oson vujud kiydira oladi. Va shu daraja ungaمَّ صَva yengildirki: اِنَّمَٓا اَمْرُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَيْئًا ‌ الخ sirri bilan, goÀyo yolgÀiz amr qiladi, qilinadi. Qandayki gÀoyat mohir bir san'atkor; juda ham oson shaklda, qoÀlini ishga tekkizar-tekkizmas, uskuna kabi ishlaydi. yishidezlik va mahoratni ifoda uchun aytiladiki: U ish va san'at unga shu qadar musahharki; goÀyo amri bilan, tegilishi bilan ishlar boÀladi; san'atlar vujudga keladi. Shunga oÀxshab: Qodiri Zkil etlning qudratiga qarshi ashyoning nihoyat darajada musahhariyat va itoatiga va u qudratning nihoyat darajada zahmatsiz va suhulat bilan ish qilganiga ishorai:>Bu ِنَّمَٓا اَمْرُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ

farmon qiladi. Shu haqiqati uzmoning hadsiz asroridan besh sirrini besh nuktada bayon qilamiz:

Birinchisi: Qudrati Ilohiyagda kamatan eng katta narsa eng kichik narsa qadar osondir. Bir navning umum afrodi bilan ijodi bir fard qadar zahmatsiz va yengildir. Jannatni yaratish bir bahor qadar osondir. Bir bahorni ijod qilish bir gul qadar yengildir. Shuo ruas izoh va isbot qilgan hashrga doir OÀninchi SoÀzning oxirida, ham maloika va baqo-i ruh va hashrga doir Yigirma ToÀqqizinchi SoÀzda hashr masalasida, Ikkinchi Asosning bayonida zikr qilingan "nuroniyat sirri", "shaffofiyat jizlik, "muqobala sirri", "muvozana sirri", "intizom sirri", "itoat sirri"da olti tamsil bilan isbot qilinib koÀrsatilganki: Qudrati Ilohiyaga nisbatan yulduzlar zarralar kabi oson; hadsiz afrod bir fard qadar zahmatsiz ving yuilgina ijod qilinadi. Modomiki u ikki SoÀzda bu olti sir isbot qilingan, ularga havola qilib bu yerda tugatamiz.

Ikkinchisi: Qudrati Ilohiyaga nisbatan hi koÀparsa teng boÀlganiga dalili qat'iy va burhoni sati' shuki: Hayvonot va nabototning ijodida, koÀzimiz bilan koÀryapmiz, hadsiz bir saxovat va kasrat ichida nihoyat darajada bir itqon, bir husni san'at mavjud. Ham nkram A darajada chalkashlik va ixtilot ichida nihoyat darajada bir imtiyoz va tafriq koÀrinyapti. Ham nihoyat darajada mabzuliyat va vus'at ichida nihoyat darajada san'at jihatidan qiymatildila va xilqat jihatidan goÀzallik mavjud. Ham nihoyat darajada san'atkorona bir suratda koÀp jihozotga va koÀp zamonga muhtoj boÀlish bilan barobar; gÀoyat darajada suhulat bilan va tezlik bi otib od qilinadi. Xuddi birdan va hechdan oÀsha moÀ'jizoti san'at vujudga keladi.

Xullas, bilmushohada har mavsumda roÀyi zaminda koÀrganimiz bu faoliyati qudrat qat'iyan dalolat qiladig sirru af'olning manbai boÀlgan qudratga nisbatan eng katta narsa eng kichik narsa qadar osondir va hadsiz afrodning ijodi va idoralari bir farr ekanr yengilgina ijod va idora qilinadi.

Uchinchisi: Shu koinotda shu koÀringan tasarrufot va af'ol bilan hukm qilgan Sone'-i Qodirning qudratiga nisbatan eng katta kull eng kichik juz qadar osondr doirrod jihatidan kasratli bir kulliyning ijodi birgina juz'iyning ijodi qadar yengildir. Va eng oddiy bir juz'iyda eng yuksak bir qiymati san'at koÀrsatilishi mumkin. Shu haqiqatning ish ishikmati uch manbadan chiqadi:

Avvalo: Imdodi vohidiyatdan.

Soniyan: Yusri vahdatdan.

Solisan: Tajalli-i ahadiyatdan.

Biriing haanba boÀlgan imdodi vohidiyat: Ya'ni, hamma narsa va butun ashyo birgina zotning mulki boÀlsa; u vaqt vohidiyat jihati bilan har bir narsanitini vasida butun ashyoning quvvatini yigÀa oladi. Va butun ashyo birgina narsa kabi osongina idora qilinadi. Bu sirni shunday bir tamsil bilan fahmga yaqinlashtirish uchun aytamiz. Masalan, qandayki bireltirikatning birgina podshohi boÀlsa, u podshoh u vahdati saltanat qonuni jihati bilan, har bir askarning orqasida bir qoÀshin quvvati ma'naviyasini yigÀa oladi.. va yigÀa olgani uchun; u yagona askar bir shohni asir eta ishni va shohdan ustun podshohi nomiga hukm qila oladi. Ham u podshoh, vohidiyati saltanat sirri bilan, bir askarni va bir ma'murni istihdom va idora qilgani kabi, butun qoÀshinni va butun ma'murlarini idora qila oladi. GoÀyo vohidiyat esa; anat sirri bilan harkasni, hamma narsani bir fardning imdodiga yubora oladi. Va har bir fardi butun afrod qadar bir quvvatga istinod eta oladi; yda istndan madad olib biladi. Agar u vohidiyati saltanat ipi yechilsa va tartibsizlikka aylansa; u vaqt har bir askar hadsiz bir quvvatni birdan yoÀqotib, yuksak bir maqomi nufuzdan sukut etadi, oddiy bir odam maqomimon iladi. Va ularning idora va istihdomlari afrod adadicha mushkulot paydo qiladi. Aynan shuning kabi وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى bu koinotning Sone'i Vohid boÀlgani uchun; har bir narsaga qarshi butun ashyoga mutavajjih boÀlgan asmoni tahshid bidoya Va nihoyatsiz bir san'at bilan qiymatli bir suratda ijod qiladi. Kerak boÀlsa, butun ashyo bilan bitta narsaga qaraydi, qaratadi, madad beradi va ini ocli qiladi. Va butun ashyoni oÀsha vohidiyat sirri bilan bitta narsa kabi ijod qiladi, tasarruf qiladi, idora qiladi.

Bu imdodi vohidiyat sirri bilan; shu koinotda nihoyat darajada mabzuliyat va arzoni bir hida nihoyat darajada san'at jihatidan va qiymat jihatidan yuksak va oliy bir vaziyat koÀrinadi.

Ikkinchi manba boÀlgan yusri vahdat: Ya'ni, birlik usuli bilan bir markazda, bir qoÀldan, bir qonun bilan boÀlgan ishlar gÀoyat kin qoda oson boÀladi. Mutaaddid markazlarga, mutaaddid qonunga, mutaaddid qoÀllarga tarqalsa, mushkulot paydo qiladi. Masalan: Qandayki bir qoÀshinning butun askarlarining bir markazdan, bir qonun bilan, bir qoÀmondoni a'zam amri bilan asosoظَّبْىhiziyalari qilinsa, birgina askar qadar oson boÀladi. Agar boshqa-boshqa fabrikalarda, boshqa-boshqa markazlarda tajhizotlari qilinsa; bir qoÀshinnijasiz hiziga lozim boÀlgan butun askariy fabrikalar bitta askarning tajhizoti uchun lozim boÀladi. Demak, agar vahdatga istinod etilsa, bir qoÀshin bir askar qadar oson boÀladi. Agar vahdat boÀladia, bir askar bir qoÀshin qadar tajhizning asosoti jihatidan mushkulot paydo qiladi. Ham bir daraxtning mevalariga -vahdat nuqtasidan- bir markazga, bir qonunga, bir ildizga istinodan modda-i hayotiya berilsa, minglab mevalar birgina meva, Asrioson boÀladi. Agar har bir meva boshqa-boshqa markazga rabt etilsa va boshqa-boshqa yerdan mavaddi hayotiyalari yuborilsa, har bir meva butun daraxt qadar mushkulot paydo qiladi.qirdi.i butun daraxtga lozim boÀlgan mavaddi hayotiya har bir meva uchun lozimdir. Mana shu ikki tamsil kabi, وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى shu koinotning Sone'tdilardi Ahad boÀlgani uchun, vahdat bilan ish qiladi va vahdat bilan ish qilgani uchun butun ashyo birgina narsa qadar oson boÀladi. Ham birgina narsani ssida, jihatidan butun ashyo qadar qiymatli qila oladi. Va hadsiz afrodni gÀoyat qiymatli suratda ijod qilib; shu koÀringan hadsiz mabzuliyat va nihoyatsiz arzonlik lisoni bilan judi mutlaqini koÀrsatadi va hadsiz saxovalohdana nihoyatsiz xalloqiyatini izhor qiladi.

Uchinchi manba boÀlgan tajalli-i ahadiyat: Ya'ni, Sone'-i Zuljalol jism va jismoniy boÀlmagani uchun, zamon va makon uni qayd ostiga ololmaydrriyatkavnu makon uning shuhudiga va huzuriga mudohala etolmaydi. Va vasoit va ajrom uning fe'liga parda tortolmaydi. Tavajjuhida tajazzi va inqisom boÀlmaydi. Bir nar Haqiq narsaga mone boÀlmaydi. Hadsiz af'olni bir fe'l kabi qiladi. Shuning uchun; bir urugÀda ulkan bir daraxtni ma'nan joylashtirgani kabi, bir olamni birgina fardda joylashtira oladi. Butun olam birgina fard kabi dasti qudratida aylantiriladi. Burning boshqa SoÀzlarda izoh qilganimiz kabi, aytamizki: Nuroniyat e'tibori bilan bir daraja qaydsiz boÀlgan Quyoshning timsoli har bir jiloli porloq narsada tamassul etadi. Minglab, millionlab oynalar nuriga muqobil kelsa, birginaan ubukabi inqisom etmasdan shaxsan har birida jilva-i misoliyasi boÀladi. Agar oynaning iste'dodi boÀlsa, Quyosh azamati bilan unda asarlarini koÀrsata oladi. Bir narsa bir naيْرًا mone boÀlolmaydi. Minglab bir kabi va minglab yerga bir yer kabi oson kiradi. Har bir yer minglab yer qadar u quyoshning jilvasiga mazhar boÀladi. Xullas وَلِلّٰهِ munaqqَلُ الْاَعْلٰى shu koinot Sone'-i Zuljalolining nur boÀlgan butun sifoti bilan va nuroniy boÀlgan butun asmosi bilan, tavajjuhi ahadiyat sirri bilan shunday b yolgÀalliysi borki; hech bir yerda boÀlmagani holda, har yerda hozir va nozirdir. Tavajjuhida inqisom yoÀq. Ayni onda, har yerda, qiyinchiliksiz, muzohamasiz har ishni qi deb o Bu imdodi vohidiyat va yusri vahdat va tajalli-i ahadiyat sirri bilanki; butun mavjudot bitta Sone'ga berilgan vaqt; u butun mavjudot birgina mavjud kabi osyaningsuhulatli boÀladi. Va har bir mavjud husni san'at jihatidan butun mavjudot qadar qiymatli boÀlishi mumkin. Qandayki mavjudotning hadsiz mabzuliyati ichida har bir fardda hadsiz daqoiqi san'atning boÀlishi bu haqiqatni koÀlilnini. Agar u mavjudot toÀgÀridan-toÀgÀri birgina Sone'ga berilmasa; u payt har bir mavjud butun mavjudot qadar mushkulotli boÀladi va butun mavjudot birgina mavjud qiymatiga sukut etadi, tushadi. Bu vaziyatda hech narsa vujudga kelmaydi, kelsa y etgaymatsiz, yoÀqqa chiqadi.

Shu sirdan: Ahli falsafaning eng ziyoda oldin ketganlari boÀlgan Sofistaiylar tariqi haqdan yuzlarini oÀgirganliklari uchun, kufr vaى اَسْat tariqiga qaraganlar, koÀrganlarki: Shirk yoÀli tariqi haqdan va tavhid yoÀlidan yuz ming marta yanada mushkulotlidir, nihoyat darajada gÀayri ma'quldir. Shuning uchun, bilmajburiya hamma narsaning vujudini inkor qilib, aqldan isti najotganlar.

ToÀrtinchisi: Shu koinotda shu koÀringan af'ol bilan tasarruf qilgan Zoti Qodirning qudratiga nisbatan Jannatning ijodi bir bahor qadar oson va bir bahorning ijodi bir gul qadaaqiynadir. Va bir gulning mahosini san'ati va latoifi xilqati bir bahor qadar latofatli va qiymatli boÀlishi mumkin. Bu haqiqatning sirri uch narsadir:

Birinchisi: -i kubagi vujub bilan tajarrud.

Ikkinchisi: Mohiyatining muboyanati bilan adami taqayyud.

Uchinchisi: Adami tahayyuz bilan adami tajazzidir.

Birinchi Sir: Vujub vaHarb drudning hadsiz osonlikka va nihoyatsiz suhulatga sababiyat berishlari gÀoyat chuqur bir sirdir. Uni bir tamsil bilan fahmga yaqinlashtiramiz. Shundayki:

Vujud martabalari muxtalifdir. Va vujud olamlari bosl sajishqadir. Boshqa-boshqa boÀlganlari uchun, vujudda rusuxi boÀlgan bir tabaqa-i vujudning bir zarrasi u tabaqadan yanada yengil bir tabaqa-i vujudning bir togÀi qadardir va u togÀni isti'ob etadi. Masalan: Olami shahodatdan boÀlgan bsilam;i hantal qadar quvva-i hofiza olami ma'nodan bir kutubxona qadar vujudni ichiga oladi. Va olami xorijiydan boÀlgan tirnoq qadar bir oyna vujudning olafiq vsol tabaqasidan ulkan bir shaharni ichiga oladi. Va olami xorijiydan boÀlgan oÀsha oyna va oÀsha hofizaning shuurlari va quvva-i ijodiyalari boÀlsaydi, zarrachalik vujudi xorijiylarining quvvati bilan vujudi ma'naviylgan bmisoliyda hadsiz tasarrufot va tahavvulot qila olardilar. Demak, vujud rusux paydo qilgan sari quvvat ziyodalashadi; oz bir narsa koÀp hukmiga oÀtadi. Xususan vujud rusuxi tom qozongandirlarnng, moddadan mujarrad boÀlsa, qayd ostiga kirmasa; u vaqt juz'iy bir jilvasi boshqa yengil tabaqoti vujudning koÀp olamlarini aylantira oladi.

وَلِلّٰهi, kutَثَلُ الْاَعْلٰى Shu koinotning Sone'-i Zuljaloli Vojib-ul Vujuddir. Ya'ni: Uning vujudi zotiydir, azaliydir, abadiydir, adami mumtani'dir, zavoli maholdir va tabaqoti vujudning eng rasixbilan, asoslisi, eng quvvatlisi, eng mukammalidir. Boshqa tabaqoti vujud uning vujudiga nisbatan gÀoyat zaif bir soya hukmidadir. Va shu daraja Vuji, engjib rasix va haqiqatli va vujudi mumkinot shu daraja yengil va zaifki; Muhyiddin Arabiy kabi koÀp ahli tahqiq boshqa tabaqoti vujudni avhom va xayol darajasiga tushirishgan; لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ deyishgan. Ya'ni: Vujudi Vojibga nisbatan va ba narsalarga vujud deyilmasligi kerak; ular vujud unvoniga loyiq emas deb hukm qilishgan.

Vojib-ul Vujudning ham vojib, ham zotiy boÀlgan qudratiga qarshi mavjudotning ham hodis, ham ariziy vujudlari va mumkinotning ham qarorsiz, ham quram Alz subutlari; albatta nihoyat darajada oson va yengil boÀladi. Butun ruhlarni hashri a'zamda ihyo etib muhokama etish; bir bahorda, balki bir bogÀda, balki bir daraxtda hashr va nashr qilgan yaproq va gul va mevalar qadar osondir.

hmadniinchi Sir:>Muboyanati mohiyat va adami taqayyudning osonlikka sababiyati esa shuki: Sone'-i Koinot albatta koinot jinsidan emasdir. Mohiyati hech bir mohiyatga oÀxshamaydi. Shunday ekan: Koinot doirasi bir tonelar, chegaralar uning qarshisiga oÀtolmaydi; uning ijrootini chegaralay olmaydi. Butun koinotni birdan tasarruf etib aylantira oladi. Agar koinot yuzida koÀringan tasarrufot va af'ol koinotga havola qilinsa, shu buvvatmushkulot va chalkashlikka sababiyat beradiki; hech bir intizom qolmagani kabi, hech narsa vujudda qolmaydi; balki vujudga kelolmaydi. Masalan: Qandayki gumbazlardagi ustalik san'ati oÀsha gumbazdagi toshlarga havola qiobi Hava bir harbiy qismning zobitga oid idorasi askarlarga qoldirilsa; yo hech vujudga kelmaydi va yoki juda mushkulot va chalkashlik ichida iمِّيَّsiz bir vaziyat oladilar. Holbuki gumbazlardagi toshlarga vaziyat berish uchun tosh navidan boÀlmagan bir ustaga berilsa va harbiy qismdagi askarlarning idorasi martabبَيْنَbori bilan zobitlik mohiyatiga sohib boÀlgan bir zobitga havola qilinsa; ham san'at oson boÀladi, ham tadbir va idora suhulatli boÀladi. Chunki toshlar va askarlar bir:>Hodia mone boÀladilar; usta va zobit esa, monesiz har nuqtaga qaraydi, idora qiladi.

وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى Vojib-ul Vujudning mohiyati qudsiyasi mohiyati mumkinoarsaniidan emas. Balki butun haqoiqi koinot u mohiyatning asmo-i husnasidan boÀlgan Haq ismining shualaridir. Modomiki mohiyati muqaddasasi ham odomikul Vujuddir, ham moddadan mujarraddir, ham butun mohiyatga muxolifdir; misli, misoli, masili yoÀqdir. Albatta u Zoti Zuljalolning u qudrati azaliyasiga nalda, n butun koinotning idorasi va tarbiyasi; bir bahor, balki bir daraxt qadar osondir. Hashri a'zam va dori oxirat, Jannat va Jahannamning ijoَىْءٍ r kuz mavsumida oÀlgan daraxtlarning yangidan bir bahorda ihyolari qadar osondir.

Uchinchi Sir: Adami tahayyuz va adami tajazzining nihoyat darajada bohorat osonlikka sababiyat berishlarining sirri esa shuki: Modomiki Sone'-i Qodir makondan munazzahdir, albatta qudrati bilan har makonda hozir sanaladi. Va modomiki tammad (va inqisom yoÀq ekan albatta har narsaga butun asmosi bilan mutavajjih boÀlishi mumkin. Va modomiki hamma yerda hozir va har narsaga mutavajjih boÀladi.. Shunday ekan mavjudot va vasoit tamalaom uning af'oliga toÀsqinlik qilmaydi, ta'viq etmaydi, balki umuman luzum yoÀq. Farazan luzum boÀlsa, elektrning simlari kabi va daraxtning shoxlari kabi va insonning tomirlari kabi; ashyo vasila-i tasxilri va vosita-i vusuli hayot va sababi sur'ati af'ol hukmiga oÀtadi. Ta'viq, taqyid, man va mudohala shunday tursin; balki tasxil va tasri' va isolga vasila hukmiga oÀtadi. Demak, Qodiri Zuljalolning tasarrufoti qudratiga hamma narmosha at va inqiyod jihatidan -ehtiyoj yoÀq- agar ehtiyoj boÀlsa, osonlikka vasila boÀladi.

Alhosil: Sone'-i Qodir qiyinchiliksiz, muolajasiz, tezlik bilan, suhulat bilan hamma narsani oichik loyiq suratda yaratadi. Kulliyotni juz'iyot qadar oson ijod qiladi. Juz'iyotni kulliyot qadar san'atli yaratadi. Ha, kulliyotni va samovotni va arzni yaratyhissam boÀlsa, samovot va arzda boÀlgan juz'iyotni va afrodi zihayotiyani yaratgan albatta yana udir va undan boshqasi boÀlolmaydi. Chunki u kichik juz'iyoadi.

ulliyotning mevalari, urugÀlari, misoli musagÀgÀarlaridir. Ham juz'iyotni ijod qilgan kim boÀlsa, juz'iyotni qamragan unsurlarni va samovot va arzni ham u yaratgan. Chunki koÀriyoda ki; juz'iyot kulliyotga nisbatan bittadan urugÀ, bittadan kichik nusxa hukmidadir. Shunday ekan u juz'iylarni yaratgan zotning qoÀlida anosiri kulliya va samovot va arz boÀlishi kerak. Toki, hikmatining dasturlari bilan va ilmining mezonlaroimiy n u kulliy va barcha mavjudotning xulosalarini, ma'nolarini, namunalarini u kichkina misoli musagÀgÀarlar hukmida boÀlgan juz'iyotda joylashtira olsin. Ha, ajoyibi san'at va gÀaroyibtonga at nuqtasida juz'iyot kulliyotdan orqada emas; gullar yulduzlardan past emas; urugÀlar daraxtlarning madunida emas; balki urugÀdagi naqshi qadar boÀlgan ma'naviy daraxt bogÀdagi najsi qudrat boÀlgan mujassam daraxtdan yanada ajibdin.

xilqati insoniya xilqati olamdan yanada ajibdir. Qandayki bir javhari fard ustida efir zarroti bilan bir Qur'oni hikmat yozilsa, samovot yuzidagi lim i'lar bilan yozilgan bir Qur'oni azamatdan qiymat jihatidan yanada ahamiyatli boÀlishi mumkin. Shunga oÀxshab; juda kichik juz'iyotlar bor, moÀ'jizoti san'at jihatid sirniliyotdan ustundir.

Beshinchisi: Sobiq bayonotimizda, ijodi maxluqotda koÀringan hadsiz osonlik gÀoyat darajada tezlik, nihoyatsiz sur'ati af'ol, nihoyatsiz suhulat bilan ijodi ashyoning sffordani, hikmatlarini bir daraja koÀrsatdik. Bu nihoyatsiz tezlik va hadsiz suhulat bilan vujudi ashyo ahli hidoyatga shunday qat'iy bir qanoat ashishki: Maxluqotni ijod qilgan zotning qudratiga nisbatan; Jannatlar bahorlar qadar, bahorlar bogÀlar qadar, bogÀlar gullar qadar oson boÀladi.

مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلّdegan:َفْسٍ وَاحِدَةٍ

sirri bilan, navi basharning hashr va nashri, birgina nafsning imota va ihyosi kabi suhulatlidir.

اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَاِذَاهr tabaم۪يعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ

tasrihi bilan, butun insonlarni hashrda ihyo etish; istirohat uchun tarqalgan qoÀshinni bir karnay ovozi bilan toÀplash qadar osondir.

Bu vvatli tezlik va nihoyatsiz suhulat, bilbedaho qudrati Sone'ning kamoliga va hamma narsa unga nisbatan oson ekaniga dalili qat'iy va burhoni yaqiyniy boÀlgani holda; ahli zalolatning nazarida Sone'ning qudrati bilan ashyoniِيَم۪يhkili va ijodi vujub darajasida suhulatlidir. Ming daraja mahol boÀlgan -oÀzidan oÀzi tashakkul bilan iltibosga sabab boÀlgan. Ya'ni, ba'zi oddiy narsalarning vujudga kelishlarini juda oson koÀrganlari uchun, ularning tashkilini tashakkchi Laahhum etadilar. Ya'ni, ijod qilinmaydilar, balki oÀzidan oÀzi vujud topadilar. Xullas kel, ahmoqlikning nihoyatsiz darajalariga qaraki; nihoyatsiz bir qudratning dalilini uning yoÀqligiga dalil qiladi; nihoyatsiz maholot eshignlaridhadi. Chunki u holda Sone'-i Olamga lozim boÀlgan nihoyatsiz qudrat va bepoyon ilm kabi avsofi kamol har maxluqning har zarrasiga berilishi lozim boÀladi, toki oÀzidan oÀzi tai, qatl eta olsin.

OÀN BIRINCHI KALIMA: وَ اِلَيْهِ الْمَص۪يرُ Ya'ni: Dori foniydan dori boqiyga qaytiladi va Qadimi Boqiyning maqarri saltanati abadiysiga ketiladi va sababni lazzaratidan Vohidi Zuljalolning doira-i qudratiga ketiladi, dunyodan oxiratga oÀtiladi. Marji'ingiz uning dargohidir, maljaingiz uning rahmatidir va hokazo...

Shu kalimaning bular kabi ifoda qilgan judaa olsihaqiqatlari bor. Shu haqiqatlarning ichida saodati abadiya bilan Jannatga qaytishingizni ifoda qilgan haqiqat esa: OÀninchi SoÀzning oÀn ikki burhoni qat'iyi yaqiyniyi bilan va Yigirma ToÀqqizing istoÀzning juda koÀp daloili qat'iyani tazammun etgan olti asosi bilan shu daraja qat'iy isbot qilinganki, boshqa bayonga hojat qoldirmaydi. Botgan quyoshning ertasi tong yangidan chiqishlan, aiyatida u ikki SoÀz isbot qilganlarki: Shu dunyoning ma'naviy quyoshi boÀlgan hayot ham, xarobi dunyo bilan botishidan soÀngra hashrning tongida boqiy bir suratda chiqadi. Va jin va insning bir qismi saodati abadiyaga pilish qismi ham shaqovati abadiyaga mazhar boÀladi. Modomiki OÀninchi va Yigirma ToÀqqizinchi SoÀzlar bu haqiqatni kamoli bilan isbot qilganlar, soÀzni ularga havola qilib faqat aytamizki: Sobiq bayonotda qat'iy vaqtiqilingani kabi: Nihoyatsiz bepoyon ilm va hadsiz bir iroda-i kulliya va nihoyatsiz bir qudrati mutlaqa sohibi boÀlgan shu koinotning Sone'-i Hakimi va shu insonlarning Xoliqi Rahimi butun samoviy kitoblari va farmonlari bilan Jannatni vaetishgti abadiyani navi basharning ahli imoniga va'da bergan. Modomiki va'da bergan, albatta qiladi. Chunki va'dasida xulf etish unga maholdir. Chunki va'dasini ifo etmaslik gÀoyat xunuk bir nuqson hisodiq eti. Komili Mutlaq nuqsondan munazzah va muqaddasdir. Va'da berganini qilmaslik, yo johilligidan yoki ojizligidan boÀladi. Holbuki Qodiri Mutlaq va Alimi Kulli Shay haqida johillik va oir. Af mahol boÀlganidan, xulfi va'd ham maholdir. Ham boshda Faxri Olam Alayhissalotu Vassalam boÀlib butun anbiyo va avliyo va asfiyo va ahli iymo vaqtnmodiyan u Rahimi Karimdan va'da bergan saodati abadiyani umid qilib yolvoradilar va niyoz etib istaydilar. Ham butun asmo-i husna bilan birga istaydilar. Chunki boshd unga qati va rahmati, adolati va hikmati va Rahmon va Rahim, Odil va Hakim ismlari va rububiyati va saltanati va Rob va Alloh ismlari kabi aksar asmo-i husnasi doira-i oxiratni va saodati va u ani iqtizo va istilzom etadilar va tahaqquqiga shahodat va dalolat qiladilar. Balki -OÀninchi SoÀzda isbot qilingani kabi- butun mavjudot butun haqoiqi bilan dori oxiratga ishorat qiladilar. Ham farmoni amomlaroÀlgan Qur'oni Hakim minglab oyot va bayyinoti bilan va barohini sodiqa-i qat'iyasi bilan oÀsha haqiqatni koÀrsatadi va ta'lim beradi. Va navi basharning mabihil iftixori Habibi Akram minglab moÀ'jizoti bahid sakkstinod etib butun hayotida, butun quvvati bilan oÀsha haqiqatni dars bergan, isbot qilgan, e'lon qilgan, koÀrgan va koÀrsatgan.

اَللّٰهُمَّ صَلِّ , ungaِّمْ وَ بَارِكْ عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِه۪ وَ صَحْبِه۪ بِعَدَدِ اَنْفَاسِ اَهْلِ الْجَنَّةِ فِى الْجَنَّةِ وَ احْشُرْنَا وَ نَاشِرَهُ وَ رُفَقَائَهُ وَ صَاحِبَهُ سَع۪يدًا وَ وَالِد۪ينَا وَ اِخْوَانَنَا وَ اning mتِنَا تَحْتَ لِوَائِه۪ وَارْزُقْنَا شَفَاعَتَهُ وَ اَدْخِلْنَا الْجَنَّةَ مَعَ اٰلِه۪ وَ اَصْحَابِه۪ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِم۪ينَ اٰم۪ينَ اٰم۪ينَ

رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَس۪ينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَاan u aَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهَّابُ

رَبِّ اشْرَحْ ل۪ى صَدْر۪ى ٭ وَيَسِّرْ ل۪ٓى اَمْر۪ىr kitoحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَان۪ى ٭ يَفْقَهُوا قَوْل۪ى

Yigirmanchi Maktubning OÀninchi Kalimasiga Zayl

Savol: Sen koÀp yerlarda: "Vahdatda nihoyat darajada osonlik bor; kasratda va shirkda nihoyat mushkulot boÀladi. Vahdatda vujub darajasiف۪ى خَ suhulat bor; shirkda imtino' darajasida bir suubat bor", deysan. Holbuki koÀrsatganing mushkulot va maholot vahdat tarafida ham jarayon etadi. Masalan: "Agar zarralar ma'mur boÀlmasda Surhar bir zarrada yo bir bepoyon ilm yoki bir qudrati mutlaqa yoki hadsiz ma'naviy uskunalar, matbaalar boÀlishi lozim boÀladi. Bu esa yuz daraja maholdir. Holbuki u zarralar ma'muri Ilohiy ham boÀlsalar, yana shundai: Ashmazhariyat lozim boÀladi.. toki hadsiz muntazam vazifalarini qila olsinlar. Buning yechimini istayman", deysan.

Aljavob: KoÀp SoÀzdarda izoh va isbot qilganmizki: Butun mavjudot birgina Sone'ga berilkaga, rgina mavjud kabi oson va suhulatli boÀladi. Agar mutaaddid sabablarga va tabiatga isnod etilsa; birgina chivin samovot qadar; bir gul bir bahor qadar; bir meva bir bogÀ qadar mushkulotli vaumlarntli boÀladi. Modomiki shu masala boshqa SoÀzlarda izoh va isbot qilingan; ularga havola qilib, shu yerda yolgÀiz uch ishorat bilan u haqiqatga qarshi nafsning itminonini ta'min qiladigan uchhozir l bayon qilamiz:

Birinchi Tamsil: Masalan shaffof, porloq bir zarracha, shaxsan bir oÀzi qolsa, bir gugurt boshi qadar bir nur ichida yerlashmaydi va unga masi. Ha,Àlolmaydi. OÀz jussasi qadar va mohiyati miqdoricha bil-asila juz'iy zarra kabi bir nuri boÀlishi mumkin. Faqat u zarracha Quyoshga intisob etib, unga qarshi koÀzini ochib qarasa; u vaqt u ulkan Quyoshni ziyosi bilan, alvoni sab'asi bللّٰهَharorati bilan, hatto masofasi bilan ichiga olib biladi va bir navi tajalli-i a'zamiga mazhar boÀladi. Demak, u zarra oÀz-oÀziga qolsa, bir zng mukadar faqat ish qila oladi. Agar Quyoshga ma'mur va mansub va mir'at sanalsa; Quyosh kabi Quyoshning ijrootidagi bir qism juz'iy namunalarini koÀrsata oladi.

وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى Har bir mavjud, hatto 35

r zarra, agar kasratga va shirkka va sabablarga va tabiatga va oÀz-oÀziga isnod etilsa; u vaqt har bir zarra, har bir mavjud yo bir bepoyon ilm va qudrati mutlaqa sohibi boÀlishi nsiz ova yoki hadsiz ma'naviy uskuna va matbaalar ichida tashakkul etishi kerak; toki unga tavdi' etilgan ajib vazifalarni qila olsin. Agar u zarralar Vo boÀlshadga isnod etilsa; har bir masnu', har bir zarra unga mansub boÀladi, uning ma'muri hukmiga oÀtadi. Shu intisob uni tajalliyga mazhar qiladi. Bu mazhariyat va intisob bilan niistasaiz bir ilm va qudratga istinod etadi. Xoliqining quvvati bilan millionlab marta quvvati zotiysidan ortiq ishlarni, vazifalarni oÀsha intisob va istinod sirri bilan qiladi.

Ikkinchi Tamsil: Masalan: Ikki qardosh bor. Biri lamlar oÀziga ishonadi. Boshqasi hamiyatli, milliyat-parvardir. Bir muhoraba zamonida oÀziga ishongan odam davlatga intisob etmaydi, bir oÀzi ish qilhoningistaydi. OÀz quvvatining manbalarini belida tashishga majbur boÀladi. Tajhizotini, oÀq-dorilarini oÀz quvvatiga koÀra tortishga muztardirilan, axsiy va kichik quvvat miqdoricha, dushman qoÀshinining bir oÀn boshisi bilan faqat mujodala etadi; ortiq bir narsa qoÀlidan kelmaydi. Boshqa qardosh oÀziga ishonmaan mas oÀzini ojiz, quvvatsiz deb biladi.. podshohga intisob etdi, askarlikka qayd etildi. U intisob bilan ulkan bir qoÀshin unga nuqta-i istinod boÀldi. Va u istinod bilan orqasida podshohning himmati bilan bir qoÀshinning ma'naviy quvvatini tahshi

Taoladigan bir quvva-i ma'naviya bilan urushga otildi. Nihoyat dushmanning magÀlub qoÀshini ichidagi shohning katta bir mushiriga uchradi; oÀz podshohi nomidan "Seni asir qilaman, ke burhoeydi. Asir qiladi, keltiradi. Shu holning sirri va hikmati shuki:

Avvalgi bebosh oÀz manba-i quvvatini va tajhizotini oÀzi tashishga majbur boÀlgani uchun, gÀoyat juz'iy ish qila oldi, ishqma'mur esa; oÀz quvvatining manbaini tashishga majbur emas, balki uni qoÀshin va podshoh tashiydi. Mavjud telegraf va telefon simiga uskunasini kichik bir sim bilan rabt etish kabi, aka ucam bu intisob bilan oÀzini u hadsiz quvvatga rabt etadi.

Xullas, وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى agar har maxluq, har zarra toÀgÀridan-toÀgÀriga Vohidi Ahadga isnod etilsa va a jasonga intisob etsalar; u vaqt u intisob quvvati bilan va sayyidining havli bilan, amri bilan chumoli Fir'avnning saroyini boshiga yiqitadi, ostin-ustun qiladi.. chivin Namrudni oÀldirib Jahannamga otadi.. bir mikrob eng jabbor bir zolimni qabrgasini oi.. bugÀdoy donasi qadar qaragÀay urugÀi bir togÀ kabi bir qaragÀay daraxtining dastgohi va uskunasi hukmiga oÀtadi.. havoning zarrasi butun gullarning, mevalarning boshqa-boshqa ishlarida, tashkil topishlarida muntazaman,yigÀlal ravishda ishlay oladi. Butun bu osonlik, bilbedaho ma'muriyat va intisobdan kelib chiqadi. Agar ish beboshlikka aylansa, sabablarga va kasratga va oÀzlari-oÀzlariga qoldirilib shirk yoÀlida ketilsa, u vaqt hamma narsa jussinchisdar va shuuri miqdoricha ish qila oladi.

Uchinchi Tamsil: Masalan ikki oÀrtoq bor. Hech koÀrmagan bir mamlakatning ahvoliga doir statistikalik bir navi joÀgÀrofiya yozishni istaydilar.

Birisi oÀsha mamlakatning podshoilan bntisob etib, telegraf va telefon doirasiga kiradi. OÀn tangalik bir sim bilan oÀz telefon uskunasini davlatning simiga rabt etadi. Har yer bilan koÀrishadi, muxobara etadi, ma'lumot oladi. GÀoyat muntazam va mukammal joÀgÀrofiya sdagi mikasiga oid san'atkorona bir asar yaratadi.

Ikkinchi oÀrtoq esa, yo ellik yil mutamodiyan kezadi va mushkulot bilan har yerni koÀrib har hodisani eshitadi va yoki millionlabllas, i sarf qilib, davlatning sim va telefon uzatmalari qadar va podshoh kabi telegraf sohibi boÀladi. Toki avvalgi oÀrtogÀi kabi u mukammal asarni yasasin. Shuning kabimasa dلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰىagar hadsiz ashyo va maxluqot Vohidi Ahadga berilsa, u vaqt u irtibot bilan hamma narsa bittadan mazhar boÀladi. U Shamsi Azaliyning tajalliysiga mazhariyat bilan qavonini hiiste'da va dasotiri ilmiyasiga va navomisi qudratiga irtibot paydo qiladi. OÀshanda havl va quvvati Ilohiya bilan hamma narsani koÀradigan bir koÀzi va har yerga qaraydigan bir yuzi va har ishga oÀtadiganuyuk boÀzi hukmida bir jilva-i Rabboniyaga mazhar boÀladi. Agar u intisob kesilsa; u narsa butun ashyodan ham inqito' etadi, jussasi qadar bir kichiklikka sigÀishadi. U holda bir uluhiyati mupnoznisohibi boÀlishi kerakki, avvalgi vaziyatda qilgan ishlarini qila olsin.

Alhosil: Vahdat va iymon yoÀlida vujub darajasida bir bir mat va osonlik bor. Shirk va sabablarda imtino' darajasida mushkulot va suubat bor. Chunki bir vohid qiyinchiliksiz koÀp ashyoga bir vaziyat beradi va bir natijaraxtdiihsol etadi. Agar u vaziyatni olish va u natijani istihsol etish u koÀp sonli ashyoga havola qilinsa; u vaqt juda koÀp qiyinchilik bilan va juda koÀp harakatlar bilan zoÀrgÀa u egan: t olinadi va u natija istihsol etiladi. Masalan, Uchinchi Maktubda aytilgani kabi: Samovot maydonida, Shams va Qamar qoÀmondonligi ostida yulduzlar qoÀshinini harakatga keltirish bilan, har kecha va har yil dabdabali tasbehkorona bir saya Alayh jarayon berish maÀnosida boÀlgan jozibador, sevimli vaziyati samoviya va mavsumlarning almashinishi kabi katta foydalarning vujud topishi maÀnosida boÀlgan u ulviy, hikmatli natija-i Arziya, agar vahdatga berilsa; u Sultoni Azal bi oqik bilan Kura-i Arz kabi bir askarni u vaziyat va u natija uchun ajromi ulviyaga qoÀmondon tayin qiladi. U vaqt Arz, amr olgandan soÀng, ma'muriyat nash'asidan mavlaviy kabi zikr etib aylanishni boshlaydi; oz bir masraf bilan u goÀzal vzni is hosil boÀladi, u muhim natija vujud topadi. Agar Arzga "Sen toÀxta, qoÀshilma!" deyilsa; va oÀsha natija va vaziyatning istihsoli ham samovotga havola qilinsa; va vahdatdan kasratga va shirkka ketilsa; har kun va har yil minglab daraja vahml Arzdan katta boÀlgan millionlar adadicha yulduzlar harakat qilishi, milliardlab yil masofani yigirma toÀrt soatda va bir yilda bosib oÀtish lozim boÀladi.

Natgan vaMarom: Qur'on va ahli iymon hadsiz masnu'otni bir Sone'-i Vohidga beradi. ToÀgÀridan-toÀgÀri har ishni unga isnod etadi. Vujub darajasida suhulatli bir yoÀlda ketadi, savq etadi. V>U zam shirk va tugÀyon bir masnu'i vohidni hadsiz sabablarga isnod etib, imtino' darajasida suubatli bir yoÀlda ketadi. Shu holda Qur'on yoÀllar tatun masnu'ot bilan zalolat yoÀlida bir masnu'i vohid barobardirlar. Hatto balki butun ashyoning vohiddan suduri bir vohidning hadsiz ashyodan suduridan koÀp daraja asxal va osondir. Qandaykqadrlazobit ming askarning tadbirini bir askar kabi oson qiladi va bir askarning tadbiri ming zobitga havola qilinsa, ming askar qadar mushkulotli boÀladi, chalkashlikka sababiyat beradi.

Bu haqiqatni shu oyati azima Ya'nishirkning boshiga uradi, tarqatadi:

hiya bانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ بِعَدَدِ ذَoq bil الْكَائِنَاتِ وَ عَلٰى اٰلِه۪ وَ صَحْبِه۪ اَجْمَع۪ينَ اٰم۪ينَ وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ

اَللّٰهُمَّ يَا اَحَدُ يَا وَاحِدُ يَdlarniدُ يَا مَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ وَحْدَهُ لَا شَر۪يكَ لَهُ يَا مَنْ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ وَ يَا مَنْ يُحْي۪ى وَ يُم۪يتُ يَا مَنْ بِيَدِهِ الْخَيْرُ يَا مَنْ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ يَا مَنْ اِلَيْهto janَص۪يرُ بِحَقِّ اَسْرَارِ هٰذِهِ الْكَلِمَاتِ اِجْعَلْ نَاشِرَ هٰذِهِ الرِّسَالَةِ وَ رُفَقَائَهُ وَ صَاحِبَهَا سَع۪يدًا مِنَ الْمُوَحِّد۪ينَ الْكَامِل۪ينَ وَ مِنَ الصِّدّ۪يق۪ينَ الْمُحَقِّق۪ينَ وَ مzasigaْمُؤْمِن۪ينَ الْمُتَّق۪ينَ اٰم۪ينَ

azifasٰذَا الْكِتَابِ نَاشِرًا لِاَسْرَارِ التَّوْح۪يدِ وَ قَلْبَهُ مَظْهَرًا لِاَنْوَارِ الْا۪يمَانِ وَ لِسَانَهُ نَاطِقًا بِحَقَائِقِ الْقُرْاٰنِ اٰم۪ينَchun, نَ اٰم۪ينَ

YIGIRMA BIRINCHI MAKTUB

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يrazasiَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ اَحَدُهُمَٓا اَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَٓا اُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَر۪يمًا ٭ وَاخْفِضْ لَهُمَا جَلِلّٰهالذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَان۪ى صَغ۪يرًا ٭ رَبُّكُمْ اَعْلَمُ بِمَا ف۪ى نُفُوسِكُمْ اِنْ تَكُونُوا صَالِح۪ينَ فَاِنَّهُ كَانَ لِلْاَوَّاب۪ينَ غَفُورًا

Eyr qila keksa volida va yoki padari va yoki qarindoshlaridan va yoki iymon qardoshlaridan bir a'mal-manda va yoki ojiz, a'lil kishisi boÀlgan gÀofil! Shu oyati karimaga diqqat et, qara: Qandayki bir oyatda besh tabaqa ayri-ayri sur nuzuleksa volidaynga shafqatni qaratadi. Ha, dunyoda eng yuksak haqiqat, padar va volidalarning avlodlariga qarshi shafqatlaridir. Va eng oliy huquq ham, ularning u shafqatlariga muqobil hurmat haqlaridir. Chunki ular hayotlarini kamolidir. Bt bilan avlodlarining hayoti uchun fido qilib sarflaydilar. Shunday ekan, insoniyati sukut etmagan va jonivorga inqilob etmagan har bir farzand; u muhtaram, sodiq, fidokor doÀstعَالَمxolisona hurmat va samimona xizmat va rizolarini tahsil va qalblarini xushnud qilmogÀi kerakdir. Amaki va amma, padar hukmidadir; xola va togÀa, ona hukmidadir.

Xullas, shu muborak keksalarning vuju, butui istisqol etib oÀlimlarini orzu qilish, naqadar vijdonsizlik va naqadar pastkashlik ekanini bil, oÀzingga kel! Hayotini sening hayotingga fido qilgan insonning zavoنَ الشotini orzu qilish, naqadar xunuk bir zulm, bir vijdonsizlik ekanini angla!

Ey dardi maishat bilan mubtalo boÀlgan inson! Bilki, uyingdagi baraka ustuuk narrahmat vasilasi va musibat dafi'asi, oÀsha sen istisqol etgan keksa yoki koÀr qarindoshingdir. Aslo: "Maishatim tor, idora qilolmayapman", dema! Chunki ular tufayli kelgan baraka boÀlmasa edi, albatta sening ziyqir.

ating yanada ziyoda boÀlardi. Buning haqiqat ekaniga menga ishon. Buning koÀp qat'iy dalillarini bilaman, seni ham ishontira olaman. Faqat uzun ketmaslik uchun, gapni choÀzmayman. Shu soÀzimga qanoat qil. Qasam ichaa zamo bu haqiqat gÀoyat qat'iydir, hatto nafs va shaytonim ham bunga qarshi taslim boÀlishgan. Nafsimning qaysarligini sindirgan va shaytonimni jim qilgan bu hhamma , senga qanoat berishi kerak. Ha, koinotning shahodati bilan, nihoyat darajada Rahmon, Rahim va Latif va Karim boÀlgan Xoliqi Zuljaloli val-ikrom, bolalarni dunyoga yuborgan vaqti, orqalaridan rizqlarini gÀoyat latif bir suratda yuhi qisva koÀkraklar joÀmragidan ogÀizlariga oqitgani kabi; bola hukmiga kelgan va bolalardan yanada ziyoda marhamatga loyiq va shafqatga muhtoj boÀlgan keksalarning rizqlarini ham, baraka suratida yuboradi. Ulari bioshalarini tama'kor va baxil insonlarga yuklamaydi.

اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَت۪ينُ ٭ وَكَاَيِّنْ مِنْ دَٓابَّةٍ لَod qilمِلُ رِزْقَهَا اَللّٰهُ يَرْزُقُهَا وَاِيَّاكُمْ

oyatlari ifoda etgan haqiqatlarni, butun zihayotning anvo'i maxluqlari lisoni hol bilan baqirib, u haqiqati karimonani aytyap nuqta Hatto yolgÀiz keksa qarindoshlar emas, balki insonlarga oshna qilib berilgan va rizqlari insonlarning rizqlari ichida yuborilgan mushuk kabi ba'zi maxluqlarning rizqlari ham, baraka suratida surat. Buni tayid etgan va oÀzim koÀrgan bir misol: Mening yaqin doÀstlarim biladilarki; ikki-uch yil avval har kun yarimta non, -u qishloqning noni kichik edi- muayyan bir tayinim bor edi, koÀphisi:>menga kifoya qilmasdi. Bir kuni toÀrtta mushuk menga musofir boÀlib keldilar. OÀsha tayimin ham menga, ham ularga kifoya qildi. KoÀpincha ortib ham qolardi. Xullas, shu hol shu daraja takarrur etib menga qanoat berdiki, men mushuklarning baraka juda istifoda etyapman. Qat'iy bir suratda e'lon qilaman: Ular menga yuk emas; ham ular mendan emas, men ulardan minnat olardim.

Ey inson! Modomiki jonivor suratin va mir hayvon, insonlarning xonasiga musofir boÀlib kelgan vaqt barakaga mador boÀlyapti, unday boÀlsa maxluqotning eng mukarrami boÀlgan rgoh bva insonlarning eng mukammali boÀlgan ahli iymon va ahli iymonning eng ziyoda hurmat va marhamatga shoyon ajaza, a'lil qariyalar va a'lil qarilarning ichida shafqat va xizmat va muhabbatga eng ziyoda loyiq va haqdor boÀlgan an ishoshlar va qarindoshlar ichida ham eng haqiqiy doÀst va eng sodiq muhib boÀlgan padar va volida, bir uyda keksalik holida boÀlsa, qay daraja vasila-i baraka va vosita-i rahmat va لَوْلَا الشُّيُوخُ الرُّكَّعُ لَصُبَّoÀn biْكُمُ الْبَلَاءُ صَبًّا sirri bilan, ya'ni: "Beli bukilgan keksalaringiz boÀlmaganda edi, balolar sel kabi ustingizga yogÀilardi". Qay daraja sababi daf'-i musibat ekanliklarini qiyos qil.

Xullas,fat shson! Esingni yigÀib ol. Agar sen oÀlmasang, keksayasan. اَلْجَزَاءُ مِنْ جِنْسِ الْعَمَلِ sirri bilan, sen volidaynigni hurmat qilmasang, sening avloding ham seni hurmat qilmaydi. Agar oxiratingni sevsang, manaJiylon muhim bir dafina; ularga xizmat qil, rizolarini ol. Agar dunyoni sevsang ham, yana ularni mamnun qilginki, ular tufayli hayoting rohatli va rizqing barakaliati abin. BoÀlmasa ularni istisqol etish, oÀlimlarini tamanniy etish va ularning nozik va sari'ut taassur qalblarini ranjida qilib خَسِرَ الدُّنْيَا وَ الْاٰخِرَةَ sirriga mazhar boÀlasan. Agar rahmati Rahmonni xohlasang, Rahmonning vnotni ariga va uyingdagi omonatlariga rahmat et.

Oxirat qardoshlarimdan Mustafo Chovush ismli bir zot bor edi. Dinida, dunyosida muvaffaqiyatli koatlarim. Sirrini bilmasdim. SoÀngra angladimki, muvaffaqiyatning sababi: U zot, keksa padar va volidalarining haqlarini anglagan va u huquqqa toÀliq rioya qilgan va ular tufayli rohat va rahmat topgan ekan. Ixalifaloh oxiratini ham ta'mir etgan. Baxtiyor boÀlishni istagan unga oÀxshashi kerak.

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰى مَنْ قَالَ (اَلْجَنَّةُ تَحْتَ اَقْدَامِ الْا oÀz mاتِ) وَ عَلٰى اٰلِه۪ وَصَحْبِه۪ اَجْمَع۪ينَ

YIGIRMA IKKINCHI MAKTUB

Birinchi Mabhas

اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ فَاَصْلِحُوا بَيْنَ اَخَوَيْكُ va taِدْفَعْ بِالَّت۪ى هِىَ اَحْسَنُ فَاِذَا الَّذ۪ى بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَاَنَّهُ وَلِىٌّ حَم۪يمٌ ٭ وَالْكَاظِم۪ينَ الْغَيْظَ وَالْعَاف۪ينَ عَنِ النَّاسِ وَاللّٰهُid dinُّ الْمُحْسِن۪ينَ

MoÀ'minlarda nifoq va shiqoq, kin va adovatga sababiyat bergan tarafgirlik va qaysarlik va hasad; haqiqat va hikmat jihatidan va insoniyati kubro boÀlgan Islomiyat jiaviy bn va hayoti shaxsiya jihatidan va hayoti ijtimoiya va hayoti ma'naviya jihatidan xunuk va marduddir, muzir va zulmdir va hayoti bashariya ucdi ma'hardir. Shu haqiqatning gÀoyat koÀp vujuhidan olti vajhini bayon qilamiz:

BIRINCHI VAJH: Haqiqat nazarida zulmdir.

Ey moÀ'minga kin va adoa'lo bs qilgan insofsiz odam! Qandayki sen bir kemada yoki bir uyda boÀlsang, sen bilan birga toÀqqiz ma'sum va bir jinoyatchi bor. U kemani gÀarq va u xonanh va uq etishga uringan bir odamning qay daraja zulm etganini bilasan. Va zolimligini samovotga eshittiradigan darajada baqirasan. Hatto bitta ma'sum va toÀqqimi haqnoyatchi boÀlsa; yana u kema hech bir qonuni adolat bilan choÀktirilmaydi.

Xuddi shuning kabi: Sen, bir xona-i Rabboniya va bir safina-i Ilohiya boÀlgan moÀ'minning vujudida iymoalaridslomiyat va qoÀshnilik singari toÀqqiz emas, balki yigirmata sifoti ma'suma bor ekan; senga zararli boÀlgan va sen yoqtirmagan bir jino boÀls sifati tufayligina unga kin va adovat bogÀlash bilan, u xona-i ma'naviya-i vujudning ma'nan gÀarq va ihroqiga, taxrib va choÀkishiga tashabbus yoki orzu qilishing, u kabi shani' va gÀaddor bir zulmdianazzuIKKINCHI VAJH.>Hikmat nazarida ham zulmdir. Zero ma'lumki: Adovat va muhabbat, nur va zulmat kabi ziddir. Ikkovi ma'no-i haqiqiysida birga jam boÀlolmaydi.

Agar muhabbat, oÀz sabablarining rujhoniyatiga koÀra bir agi nu haqiqiy boÀlsa, u vaqt adovat majoziy boÀladi; achinish suratiga inqilob etadi. Ha, moÀ'min qardoshini sevadi va sevishi kerak. Yomonligi uchun faqatgiirasidinadi. Tahakkum bilan emas, balki lutf bilan isloh qilishga harakat qiladi. Shuning uchun nassi hadis bilan: "Uch kundan ortiq moÀ'min moÀ'mindan xafa boÀlib qat'i muqolama etmaydi".

Agar adovat sabablari gÀolib kelib, adovat haqiqyati, lan bir qalbda boÀlsa; u vaqt muhabbat majoziy boÀladi, tasannu' va tamalluk suratiga kiradi.

Ey insofsiz odam! Endi qara: MoÀ'min qardatda kga kin va adovat naqadar zulmdir. Qandayki oddiy kichik toshlarni Ka'badan ham ahamiyatli va Jabali Uhuddanda katta desang, xunuk bir aqlsizlik qilasan. Aynan shuning kabi: Ka'ba hurmatida boÀ Biri:ymon va Jabali Uhud azamatida boÀlgan Islomiyat kabi koÀp avsofi islomiya; muhabbatni va ittifoqni istagani holda, moÀ'minga qarshi adovatga sababiyat bergan va oddiy toshlar hukmida boÀlgi bor.zi qusurotni, iymon va islomiyatdan ustun tutish, shu daraja insofsizlik va aqlsizlik va juda katta bir zulm boÀlishini, aqling boÀlsa, anglaysan!..

Ha, tavhidi iymoniy, albatta tavhidi qulubni istaydi. Va vahdati e'tiqod ham, vah. Lekijtimoiyani iqtizo etadi. Ha, sen bir odam bilan birga bir harbiy qismda birga boÀlsang, u odamga doÀstona bir robita bogÀlaysan; va bir qoÀmondonning amri ostida barobar boÀlganingizdan birodarona bir aloqa talaqqiy etasan. Va birzzin zkatda birga boÀlish bilan uxuvvatkorona bir munosabat his qilasan. Holbuki iymon bergan nur va shuur bilan va senga koÀrsatgan va bildirgan asmo-i Iaraxtl adadicha vahdat aloqalari va ittifoq robitalari va uxuvvat munosabatlari bor. Masalan: Har ikkovingizning Xoliqingiz bir, Molikingiz bir, Ma'budingiz bir, Roziqingiz bir...bir b *

#2ngga qadar bir bir. Ham PaygÀambaringiz bir, diningiz bir, qiblangiz bir.. bir bir, yuzga qadar bir bir. SoÀngra qishlogÀingiz bir, davlatingiz bir, mamlakatingiz bir.. oÀnga qadar bir bir. Bu qadar bir birlarto aytt va tavhidni, vifoq va ittifoqni, muhabbat va uxuvvatni iqtizo etgani va koinotni va kuralarni bir-biriga bogÀlaydigan ma'naviy zanjirlar boÀlganlari holda; s deydiva nifoqqa, kin va adovatga sababiyat bergan oÀrgimchak toÀri kabi ahamiyatsiz va sabotsiz narsalarni tarjih etib moÀ'minga qarshi haqiqiy adovat etish va kin tish ash; naqadar u robita-i vahdatga bir hurmatsizlik va u muhabbat sabablariga qarshi bir istixfof va u munosaboti uxuvvatga qarshi qay daraja bir zulmg eng tisof boÀlganini; qalbing oÀlmagan boÀlsa, aqling soÀnmagan boÀlsa, anglaysan!

UCHINCHI VAJH: Adolati mahzani ifoda etgan وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ اُخْرٰى sngladi koÀra; bir moÀ'minda boÀlgan jinoyatchi bir sifat yuzidan boshqa ma'sum sifatlarini mahkum etish hukmida boÀlgan adovat va kin bogÀlash, qay daraja hadsiz bir zulm ekanini va xususan bir moÀ'miim etiyomon sifatidan xafa boÀlib arazlab, u moÀ'minning qarindoshlariga adovatini tashmil etish, اِنَّ الْاِنْسَانَ لَظَلُومٌ siygÀa-i mubolagÀasi bilan gÀoyat azim bir zulm qilganini, haqiqat va shariat va hikmati Islomiya senga ixtor etgani hr va mqanday oÀzingni haqli deb topasan, "Mening haqqim bor" deysan?

Haqiqat nazarida sababi adovat va shar boÀlgan yomonliklar, shar va tuproq kabi ka; duny; boshqasiga siroyat va in'ikos etmasligi kerak. Boshqasi undan dars olib shar ishlasa, u boshqa masaladir. Muhabbatning sabablari boÀlgan yaxshiliklar, muhabbat kabi nurdir; siroyat va in'ikos etish, sha'nismu johuning uchun; "DoÀstning doÀsti doÀstdir" soÀzi zurubi amsol qatoriga oÀtgandir. Ham shuning uchundirki; "Bir koÀz xotiri uchun koÀp koÀzlar seviladi" soÀzi umumning lisonida kezadi.

Xullas,.A.V.)sofsiz odam! Haqiqat shunday koÀrgani holda, sen sevmagan bir odamning sevimli ma'sum bir qardoshiga va taalluqotiga adovat qilish; naqadar xilofi haqiqat ekanini haqiqatbin boÀlsang, anglaysn mard TOÀRTINCHI VAJH: Hayoti shaxsiya nazarida ham zulmdir. Shu toÀrtinchi vajhning asosi boÀlgan bir qancha dasturni tingla:

Birinchisi: Sen maslagingni va afkoringni haq deb bilgan vaqting; "Maslagim haq yo va e'ada goÀzal" deyishga haqqing bor. Lekin, haq faqat mening maslagim, deyishga haqqing yoÀq.

sirriga koÀra, insofsiz nazaring va ishqiboz fii. "Mehakam boÀlolmaydi. Boshqasining maslagini butlan bilan mahkum etolmaydi.

Ikkinchi Dastur: Sening ustingdagi haq: Har bir aytgan soÀzing haq boÀlsin. Faqat har bir haqni aytishga sening haqqing yoÀq. Har soÀzing toÀgÀri boÀlisxor boak. Lekin har toÀgÀrini aytish toÀgÀri emas! Chunki sen kabi niyati xolis boÀlmagan odam, nasihati ba'zan jahlni chiqaradi, aks-ul amalha izoi.

Uchinchi Dastur: Adovat qilishni xohlasang, qalbingdagi adovatga qarshi adovat qil; uning raf'iga urin. Ham eng ziyoda senga zarar bergan nafsi ammorangga va havo-i nafsingga adovat qil, islohiga urin. U muzir nafsningmatbahi uuchun, moÀ'minlarga adovat qilma. Agar dushmanlik qilishni istasang; kofirlar, zindiqlar koÀpdir; ularga adovat qil. Ha, qandayki muhabbat sifati muhabbatga loyiqdir; shuninghodisaadovat xislati, hamma narsadan avval oÀzi adovatga loyiqdir. Agar xasmingni magÀlub etishni istasang, yomonligiga qarshi yaxshilik bilan muqobala et. Chunki agar yomonlik bilan muqobala etsang, xtavofu tazoyud etadi. Zohiran magÀlub boÀlsa ham, qalbdan kin bogÀlaydi, adovati davom etadi. Agar yaxshilik bilan muqobala qilsang, nadomat qiladi; senga doÀst boÀladi.

اِذَا اَنْتَ اَكْرَمْتَ الْكَر۪يمَ مَلَكْتَهُ ٭ وَ اِنْ اَنْتَ اَكْرَمْra-i hَّئ۪يمَ تَمَرَّدًا

hukmi boÀyicha; moÀ'minning sha'ni, karim boÀlishdir. Sening ikroming bilan senga musahhar boÀladi. Zohiran laim boÀlsa ham, iymon jihatidruhlarimdir. Ha, yomon bir odamga "Yaxshisan yaxshisan" desang, yaxshilanishi va yaxshi odamga "Yomonsan yomonsan" desang, yomonlashishi koÀp sodir boÀladi. Shunday ekan

وَاِذَا مhamma بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا ٭ وَاِنْ تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا فَاِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَح۪يمٌ

kabi dasotiri qudsiya-i Qur'oniyaga bbil asol! Saodat va salomat undadir.

ToÀrtinchi Dastur: Ahli kin va adovat ham nafsiga, ham moÀ'min qardoshiga, ham rahmati Ilohiyaga zulm qiladi, tajovuz qiladi. Chunki kin va adovat bilan nafsini azobi aliym ichiga tiqadi. Xasmiga kelgan ne'a safodan azobni va qoÀrquvidan kelgan alamni nafsiga torttiradi, nafsiga zulm qiladi. Agar adovat hasaddan kelsa, u batamom azobdir. Chunki hasad avvalo hasidni ezadi, mahv etadi, yondiradi. Mahsud haqida zarari yotadi, ki yoÀq.

Hasadning chorasi: Hasid odam hasad qilgan narsalarining oqibatini oÀylasin. Toki anglasinki; raqibida boÀlgan dunyoviy husn va quvvat va martaba va s qilis foniy, muvaqqatdir. Foydasi oz, zahmati koÀp. Agar uxroviy maziyatlar boÀlsa, zotan ularda hasad boÀlolmaydi. Agar ularga ham hasad qilsa; yo oÀzi riyokor, oxirat molini dunyoda mahv etishni istaydi yoxud u quddni riyokor deb oÀylaydi, haqsizlik qiladi, zulm qiladi.

Ham unga kelgan musibatlardan mamnun va ne'matlardan mahzun boÀlib qadar va rahmati Ilohiyaga, qilgan yaxshiliklaridan achchiqlanadi. Xuddi qadarni tanqid va rahmatgi maroroz qilgan boÀladi. Qadarni tanqid qilgan boshini sandonga uradi, yoradi. Rahmatga e'tiroz etgan, rahmatdan mahrum qoladi.

Ajabo, bir kunlik adovatga arzimaydigan narsaga, bir yil kin va adovaan ToÀn muqobala etishni qaysi insof qabul qiladi, buzilmagan qaysi vijdonga sigÀadi? Holbuki moÀ'min qardoshingdan senga kelgan yomonlikni, tamoman unga bersi kabi mahkum etolmaysan. Chunki avvalo, qadarning unda bir hissasi bor. Uni chiqarib tashlab qadar va qazo hissasiga qarshi rizo bilan muqobala etish kerak. Soniyan, nafs va shaytonning hissasini ham ayirib, u odamgaisan:>t emas, balki nafsiga magÀlub boÀlganidan achinish va nadomat etishini kutish. Solisan, sen oÀz nafsingda koÀrmaganing yoki koÀrish istamaganing qusuringni koÀr; bir hissa ham unga ber. SoÀngra qolgan kichik bir hissaga qarshi eng salomatbilan eng tez xasmini magÀlub qiladigan avf va safh bilan va oliyjanoblik bilan muqobala etsang, zulmdan va zarardan xalos boÀlasan. BoÀlmasa sarxush va devona boÀisidaga shishalarni va muz parchalarini olmos narxida olgan zargar Yahudiy kabi, besh tiyinga arzimagan foniy, zoil, muvaqqat, ahamiyatsiz dunyoviy ishlarga; goÀyo abadiy dunyoda qolib abadiy btanimaoladiganday shadid bir hirs bilan va doimiy bir kin bilan mutamodiyan bir adovat bilan muqobala etish, siygÀa-i mubolagÀa bilan bir zalumiyatdir yoki bir sarxushlikdir va bir navi devonalikdir.

Xullas, hayoti shaxsiya لْمَشَdan bu daraja muzir boÀlgan adovatga va fikri intiqomga, -agar shaxsingni sevsang- yoÀl bermaginki qalbingga kirsin. Agar qalbingga kirgan boÀlsa, uning "U hoi tinglama. Haqiqatbin boÀlgan Hofiz Sheroziyni tingla:

Ya'ni: "Dunyo bir mato' emaski, bir nizoga arzisin". Chunki foniy va oÀtkinchi qili eni uchun, qiymatsizdir. Ulkan dunyo shunday boÀlsa, dunyoning juz'iy ishlari naqadar ahamiyatsiz boÀlganini tushunasan!.. Ham:

اٰسَايِشِ دُو گ۪يaqni bفْس۪يرِ ا۪ينْ دُو حَرْفَسْتْ

Ya'ni: "Ikki jahonning rohat va salomatini ikki harf tafsir etadi, qozontiradi: DoÀstlariga mzda yetkorona muosharat va dushmanlariga sulhkorona muomala etishdir", degan.

Agar: "Ixtiyor mening qoÀlimda emas; fitratimda adovat bor. Ham jahlimni chiqarganlar, voz kecholmayman", desang.

Aljavob: Sui xulq va yoboÀlgaslat asari koÀrsatilmasa va gÀiybat kabi narsalar bilan va muqtazosi bilan amal qilinmasa; qusurini ham anglasa, zarar bermaydi. Modomiki ixtiyor sening qoÀlingda emas ekan, voz kecholmaysan. Sening iya doiy bir nadomat, yashirin bir tavba va zimniy bir istigÀfor hukmida boÀlgan qusuringni bilishing va u xislatda haqsiz ekaningni tushunishing; uning sharrida. Va u qutqaradi. Zotan bu maktubning bu mabhasini yozdik, toki bu ma'naviy istigÀforni ta'min etsin; haqsizlikni haq bilmasin, haqli xasmini haoÀq ekk bilan tashhir etmasin.

Joyi diqqat bir hodisa: Bir zamon bu gÀarazkorona tarafgirlik natijasi sifatida koÀrdimki: Mutadayyin bir ahli ilm, fikri siyosiysiga muxolif bir olimi solihni, takfir darajasida tazyif etdzga ehoÀz fikrida boÀlgan bir munofiqni, hurmatkorona madh etdi. Xullas, siyosatning bu yomon natijalaridan qoÀrqdim, "A'uzu billahi minashshaytoni va-s siyosa" dedim, u zamondan beri hayoti sim oÀsadan chekindim.

BESHINCHI VAJH: Hayoti ijtimoiya jihatidan, qaysarlik va tarafgirlik, gÀoyat muzir ekanini bayon etadi. Agar deyilsa: Hfi' bo اِخْتِلَافُ اُمَّت۪ى رَحْمَةٌ deyilgan. Ixtilof esa, tarafgirlikni iqtizo qiladi. Ham tarafgirlik marazi; mazlum avomni zolim xoslarning sharrvvat iutqaradi. Chunki bir tumanning va bir qishloqning xoslari ittifoq etsalar, mazlum avomni ezadilar. Tarafgirlik boÀlsa, mazlum bir tarafga iltijo etadi, oÀzini qushlarii. Ham tasodumi afkordan va taxolufi uquldan haqiqat tamoman tazohur etadi.

Aljavob: Birinchi savolga deymizki: Hadisdagi ixtilof esa, matadi.ixtilofdir. Ya'ni: Har biri oÀz maslagining ta'mir va rivojiga harakat qiladi. Boshqasining taxrib va bekor qilinishiga emas, balki takm, umumislohiga urinadi. Ammo manfiy ixtilof esaki: GÀarazkorona, adovatkorona bir-birining taxribiga urinishdir; hadisning nazarida marduddir. Chunki bir-biri bilan urushganlar, musbat harakat qilolmaydilar.

I'naviyi savolga deymizki: Tarafgirlik agar haq nomiga boÀlsa, haqlilarga malja boÀlishi mumkin. Faqat hozirgi kabi gÀarazkorona, nafs hisobiga boÀlgan etyapgirlik, haqsizlarga maljadirki; ularga nuqta-i istinod tashkil etadi. Chunki gÀarazkorona tarafgirlik qilgan bir odamga shayton kelsa, uning fikriga yordam berib tarafdorlimushtosatsa, u odam u shaytonga rahmat oÀqiydi. Agar muqobil tarafga malak kabi bir odam kelsa, unga xosho la'nat oÀqiydigan darajada bir haqsizlik koÀrsatadi.

Uchinchi savolga aytamizki: Haq nomiga, haqiqat hisobiga boÀlgan tasodumi afkor ean devqsadda va asosda ittifoq bilan barobar, vasoilda ixtilof etadi. Haqiqatning har qirrasini izhor etib, haqqa va haqiqatga xizmat qiladi. Faqat tarafgirona va gÀarazkorona, fir'avnlashgan nafsi ammora hisobiga xudfurushlik, shuhratparvarkim bir tarzdagi tasodumi afkordan bariqa-i haqiqat emas, balki fitna otashlari chiqadi. Chunki maqsadda ittifoq lozim kelarkan, undaylarning afing jung Kura-i Arzda ham nuqta-i talaqqiysi topilmaydi. Haq nomiga boÀlmagani uchun, nihoyatsiz mufritona ketadi. Qobili iltiyom boÀlmagan inshiqoqlarga sababiyat beradi. Holi olam bunga shohiddir.

AlhosboÀlgaلْحُبُّ لِلّٰهِ ٭ وَالْبُغْضُ فِى اللّٰهِ ٭ وَالْحُكْمُ لِلّٰهِ

boÀlgan dasotiri oliya dasturi harakat boÀlmasa, nifoq va shiqoq maydon oladi. Ha اَلْبُغْضُ فِى ونَ ٭ ِ ٭ وَالْحُكْمُ لِلّٰهِ demasa, u dasturlarni nazarga olmasa, adolat etish istarkan, zulm qiladi.

Joyi ibrat bir hodisa: Bir vaqt Imom Ali Roziyallohu Anh bir kofirni yerga qulatgan. Qilichin: رَبb oÀldirayotgan payti, u kofir unga tupurgan. U kofirni qoÀyib yuborgan, oÀldirmagan. U kofir unga deganki: "Nima uchun meni oÀldirmading?" Dedi: "Seni Alloh uchun oÀldirmoqchi edim. Faqat menga tupurding, hiddatga keldim. Nafsimri menissasi qoÀshilgani uchun ixlosim buzildi. Shuning uchun seni oÀldirmadim". U kofir: "Meni tezroq oÀldirishing uchun seni hiddatga keltirdim. Modomiki diningiz bu daraja sof va xolis, u din haqdir", dedi.

Hsixlarori diqqat bir voqea: Bir zamon bir hakam bir oÀgÀrining qoÀlini kesgan vaqti asari hiddat koÀrsatgani uchun, unga diqqat qilgan odil amiri uni vazifadan boÀshatgan. Chunki shariat nomiga, qonuni Ilohiy hisobiga r boÀledi, nafsi unga achinar edi. Va qalbi hiddat etmasdan, faqat marhamat ham qilmaydigan bir tarzda kesishi kerak edi. Demak nafsiga u hukmdan bir hissa chiqargani uchun, adolat bil بِحَم qilmagan.

Joyi taassuf bir holati ijtimoiya va qalbi Islomni yigÀlatadigan mudhish bir marazi hayoti ijtimoiy:

"Xorijiy dushmanlarning zuhur va tahojumida dohiliy adovatlarni unutish va tashlash" boÀlgan bir maslahati ijtimoiyanufningbadaviy qavmlar ham taqdir etib qilganlari holda, shu jamoati Islomiyaga xizmat da'vo qilganlarga nima boÀlganki; bir-biri orqasida tahojum vaziyatini olgan hadsiz dushmanlar bor ekan, juz'iy adovatlarni unutmasdan, dushmanlarning hujumigon va n tayyorlayaptilar. Shu hol bir sukutdir, bir vahshatdir. Hayoti ijtimoiya-i Islomiyaga bir xiyonatdir.

Madori ibrat bir hikoya: Badaviy qabilalaridan Hasanon qabilasining bir-biriga dushman ikkibdir.

asi bor ekan. Bir-biridan balki ellik odamdan ortiq oÀldirganlari holda; Sipqon yoki Haydaron qabilasi kabi bir qabila qarshilariga chiqqan vaqti; u ikki dushman toifachi Soadovatni unutib, yelkama-yelka boÀlib, u xorijiy qabilani daf etishga qadar, dohiliy adovatni xotirlariga keltirmasdilar.

Xullas, ey moÀ'minlar! Ahli zrat Iqabilasiga qarshi tajovuz vaziyatini olgan naqadar qabila hukmida dushmanlar borligini bilasizmi? Bir-biri ichidagi doiralar kabi yuzdan ortiqqa-i alar bor. Har biriga tasonud etib, qoÀlni qoÀlga berib mudofaa vaziyatini olishga majbur ekan; ularning hujumini tasxil etish, ularning harimi Islomga kirishlari uchun eshiklarni ochish hukmidagi gÀarazkorona ti gÀayrlik va adovatkorona qaysarlik; qaysi jihatdan ahli iymonga yarashadi? U dushman doiralar ahli zalolat va ilhoddan, to ahli kufrning olamiga, to dunyoning qoÀrquv va masoibiga qadar bir-biri aning sizga qarshi zararli bir vaziyat olgan, bir-biri orqasida sizga hiddat va hirs bilan qaragan, balki yetmish nav dushmanlar bor. Butun bularga qarshi quvvatli quroling va qalqoning va qal'ang: Uxuvvati Islomiyadir. Bu qdlarin Islomiyani kichik adovatlar bilan va bahonalar bilan tebratish; naqadar xilofi vijdon va naqadar xilofi maslahati Islomiya boÀlganini bilsani bon!..

Ahodisi sharifada kelganki: "Oxirzamonning Sufyon va Dajjol kabi nifoq va zindiqo boshiga oÀtadigan ashxasi mudhisha-i muzirralari, musulmonlarning va basharning hirs va shiqoqidan istifoda etib oz bir quvvat bilanنْ عِنbasharni harju-marj etadi va ulkan Olami Islomni asorat ostiga oladi.

Ey ahli iymon! Zillat ichida asorat ostiga kirmaslikni istasangiz, esingizni yigÀib oling! Ia eng ingizdan istifoda etgan zolimlarga qarshi اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ qal'a-i qudsiyasi ichiga kiring; tahassun eting. BoÀlmasa na nafsningizni muhofaza va na huquqingizni mudofaa eta olasiz. Ma'lumki; ikki qahramon bir-biri bilan kurasharkan; bir bola ikkisini ham ura oladi. Bir mezonda ikki togÀ bir-bari icqarshi muvozanada boÀlsa; bir kichik tosh muvozanalarini buzib ular bilan oÀynay oladi; birini yuqoriga, birini pastga tushiradi. Xullas, ey ahli iymon! Ehtiroslaringiz olam xusumatkorona tarafgirliklaringizdan quvvatingiz hechga tushadi, oz bir quvvat bilan ezila olasizlar. Hayoti ijtimoiyangiz bilan aloqangiz boÀlsa,

اَلْمُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيَانِ niy inْصُوصِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا

dasturi oliyani dasturi hayot qilinglar, safolati dunyoviyadan va shaqovati uxroviyadan xalos boÀlinglar!..

OLTINCHI VAJH: Hayoti ma'naviya va sihati ubudiyat, adovemas. qaysarlik bilan zaiflanadi. Chunki vosita-i xalos va vasila-i najot boÀlgan "ixlos" zoye boÀladi. Zero tarafgir bir muannid oÀz a'moli xayriyasida xasmid*

#27ishni istaydi. Xolisan livajhilloh amalga uncha ham muvaffaq boÀlolmaydi. Ham hukm va muomalotida tarafgirini tarjih etadi, adolat etolmaydi. Xullas, af'ol va a'moli xayriyaning avobdiri boÀlgan "ixlos" va "adolat" xusumat va adovat bilan yoÀqoladi. Shu Oltinchi Vajh juda uzundir. Faqat qobiliyati maqom qisqa boÀlganidan tugatamiz.

Ikkinchi Mabhas

Ey ahli iymon! SobiqoÀshinovat naqadar zararli boÀlganini anglading. Ham anglaki; adovat qadar hayoti Islomiyaga eng mudhish bir marazi muzir ham hirsdir. Hirs, sababi xaybatdir va illat va zillatdir va mahrumiyat vva boÀlatni keltiradi. Ha, har millatdan ziyoda hirs bilan dunyoga tashlangan Yahudiy Millatining zillat va safolati bu hukmga bir shohidi qat'iydir. Ha, hirs zihayot olamida eng keng bir doiradan tut, to englik jay bir fardga qadar sui ta'sirini koÀrsatadi. Tavakkalvoriy talabi rizq esa, aksincha madori rohatdir va har yerda husni ta'sirini koÀrsatadi. Xullas, bir navi zihayot va rizqqa muhtoj boÀlgan mevali dbir zuar va nabotlar, tavakkalvoriy, qanoatkorona yerlarida turib hirs koÀrsatmaganliklaridan, rizqlari ularga yugurib keladi. Hayvonlarga nisbatan ancha koÀp bola yetising jailar. Hayvonot esa, hirs bilan rizqlari orqasidan yugurganliklari uchun, juda koÀp zahmat va nuqsoniyat bilan rizqlarini qoÀlga kirita oladilar. Ham hayvonot doirasi ichida za'f va ajz lisoni holili bal tavakkal qilgan bolalarning mashru' va mukammal va latif rizqlari xazina-i rahmatdan berilishi; va hirs bilan rizqlariga tashlangan jonivorlarning gÀayri mashru' va juda koÀp zahmat bilan qozongan noxush rizqlari koÀrsatr jamoi: Hirs, sababi mahrumiyatdir; tavakkal va qanoat esa, vasila-i rahmatdir.

Ham doira-i insoniya ichida har millatdan ziyoda hirs bilan dunyoga yopishgan va ishq bilan hayoti dunyoviyaga bogÀlaAsh'arahudiy Millati juda koÀp zahmat bilan qozongan, oÀziga foydasi oz, yolgÀiz xazinadorlik qilgan gÀayri mashru' bir sarvati riboiy bilan butun millatlardan yeganlبْحَانlla-i zillat va safolat, qatl va ihonat koÀrsatadiki: Hirs ma'dani zillat va xasoratdir.

Ham haris bir inson, har vaqt xasoratga tushganiga doir shu qadar voqealar borki, اَلْحَر۪يصُ خَائِبٌ asar ٌ zarbulmasal hukmiga oÀtgan, umumning nazarida bir haqiqati omma boÀlib qabul etilgandir. Modomiki shundaydir; agar molni koÀp sevsang, hirs bilan emas, balki qanoat bilan molni talab eta qara koÀp kelsin.

Ahli qanoat bilan ahli hirs ikki shaxsga oÀxshaydiki; buyuk bir zotning devonxonasiga kiradilar. Biri qalbidan deydi: "Meni

Taz qabul etsin, tashqaridagi sovuqdan qutulsam, menga kifoya. Eng pastdagi oÀrindiqni berishsa, lutfdir". Ikkinchi odam goÀyo bir haqqi bordek va hamma uni hurmat qilishga majbur ekandek magÀrurona deydiki: "Menga eng yuqori oÀrinderjanterishi kerak". U hirs bilan kiradi, koÀzini yuqori mavqelarga tikadi, oÀsha yerga oÀtirishni istaydi. Faqat devonxona sohibi uni orqa qaytarib pastga oÀtqazadi. Unga tashakur lozim ekan, tashakkurga badal qalbidan achchiqنَا مُ. Tashakkur emas, aksiga xona sohibini tanqid qiladi. Xona sohibi ham uni istisqol etadi. Birinchi odam mutavozeyona kiradi; eng pastdagi oÀri Uning oÀtirishni istaydi. Uning u qanoati devonxona sohibiga yoqadi. "Yanada yuqoriroqdagi oÀrindiqqa marhamat qiling" deydi. U ham borgancha tashakkurotini ziyodalashtiradi, mamnuniyati tazoyud etadi.

Xullas, dunyo biram birxona-i Rahmondir. Zamin yuzi, bir dasturxoni rahmatdir. Darajoti arzoq va marotibi ne'mat ham, oÀrindiqlar hukmidadir.

Ham eng juz'iy ishlarda ham harkas hirsning sui ta'sirini his qiladi.

Masalan: Ikki tilanchi bir narsa isti risoaqtlari, hirs bilan ilhoh etgan tilanchini istisqol etib bermaslik; boshqa sokin tilanchiga marhamat etib berish, harkas qalbida his etadi. Ham masalan: Kechasi uyqung qochgan, sen yotishni istasang, loqayd boÀlsang uyquech biishi mumkin. Agar hirs bilan uxlamoqchi boÀlsang: "Ey voh, uxlay, uf, uxlay" desang, tamoman uyqungni qochirasan. Ham masalan: Muhim bir natija uchun birovni hirs bilan kutasan, "Ey voh, kelmadi, uf, kelmadi" deb eng oxirida hirs saboya ed tugatib turib ketasan; bir daqiqa soÀngra u odam keladi; faqat kutgan u muhim natijang buziladi.

Shu hodisotning sirri shuki: Qandayki bir nonning vboshimdala, xirmon, tegirmon, tandirga tarattub etadi. Shunga oÀxshab: Tartibi ashyoda bir taanni-i hikmat bordir. Hirs sababi bilan taanni bilan harakat qilmagani uchun, u tartib#268

yodagi ma'naviy pogÀonalarga muro'at etmaydi; yo hatlab tushadi yoxud bir pogÀonani nuqson qoldiradi; maqsadga chiqolmaydi.

Xullas, ey dardi maishat bilan tentak boÀlgan va hirsi dunyo atullosarxush boÀlgan qardoshlar! Hirs bu qadar muzir va baloli narsa boÀlgani holda, qanday hirs yoÀlida har zillatni irtikob va harom-halol demasdan har molni qabul va hayoti uxroviyaga lozim koÀp narsalarni fido qilyapsiz? Hatto arko qabilomiyaning muhim bir rukni boÀlgan zakotni, hirs yoÀlida tark etyapsiz? Holbuki zakot, har shaxs uchun sababi baraka va dafi'i baliyyotdir. oÀlmasi bermaganning har holda qoÀlidan zakot qadar bir mol chiqadi; yo keraksiz joylarga beradi, yo bir musibat kelib oladi.

Haqiqatli bir roÀyoyi xayoliyada, Birinchi Harbi Umumiyning beshinchi-i qala, bir ajib roÀyoda mendan soÀraldi:

"Musulmonlarga kelgan bu ochlik, bu zoyioti moliya va jismoniy mashaqqatning sababi nima?"

RoÀyoda aytgan edim:

"Janobi Haq bir qism moldan oÀndan bir {(Hoshiddat Ya'ni, har yil yangi bergan bugÀdoy kabi mollardan oÀndan bir.} yoki bir qism moldan qirqdan bir, {(Hoshiya2) Ya'ni, eskidan bergan qirqdan; har yili gÀoliban va loaqal ribhi tijoriy va nasli hayvoniy jihati bilan qirqdan yangidan oِالْاٰd beradi.} oÀzi bergan molidan birisini bizdan istadi; toki bizga fuqarolarning duolarini qozontirsin va kin va hasadlarini man etsin. Biz hirsimiz uchun ochkoÀzlik qilib bermadik. Janobi Haq mutarokim zakotini, qi

SoÀngra uygÀondim, oÀyladim, auldagimki; u roÀyoyi xayoliyada juda muhim bir haqiqat bor. Yigirma Beshinchi SoÀzda, madaniyat bilan hukmi Qur'onni muvozana bahsida isbot va bayon etilgani kabi; basharning hayoti ijtimoiyasida butun axloqsizlikninik va utun ixtilolotning mansha'i ikki kalimadir:

Biri: "Men toÀq boÀlgandan soÀng, boshqasi ochlikdan oÀlsa, menga nima?"

Ikkinchisi: "Sen ishla, men yeyman".

Bjibga kalimani idoma etgan, jarayoni ribo va tarki zakotdir. Bu ikki mudhish marazi ijtimoiyni tadoviy etadigan yagona chora, zakotning dasturi umumiy suratida ijrosi bilan, vujubi zakot va hurmati ribodir. Ham nafaqat yolgÀiz ashxasda va xuaqat kjamoatlarda, balki umum navi basharning saodati hayoti uchun eng muhim bir rukn, balki davomi hayoti insoniya uchun eng muhim bir tayanch, zakotdir. Chunki basharda xoslar va avom ikki tabaqa bor. Xoslardan avomga marhamat va ehsnning avomdan xoslarga qarshi hurmat va itoatni ta'min etadigan, zakotdir. BoÀlmasa yuqoridan avomning boshiga zulm va tahakkum tushadi, avomdan boylarga qarshi kin va isyon chiqadi. Ikki tavaqqat bashar doimiy bir mujodala-i ma'naviyada, bir kashmakashi ixtilofda boÀladi. Borib borib to Rossiyada boÀlgani kabi, sa'y va sarmoya mujodalasi suratida kurashishni boshrga ma

Ey ahli karam va vijdon va ey ahli saxovat va ehson!

Ehsonlar zakot nomidan boÀlmasa, uch zarari bor. Ba'zan foydasiz ketadi. Chunki Alloh nomidan bermaganing uchun, ma'nan minnat qilasan; bechora faqirni minnat asorati ostida qoldirabiyatiam maqbul boÀlgan duosidan mahrum qolasan. Ham haqiqatdan Janobi Haqning molini ibodiga berish uchun bir tavzi'ot ma'muri boÀlganing holdaisbot ngni sohibi mol deb oÀylab kufroni ne'mat qilasan. Agar zakot nomidan bersang; Janobi Haq nomidan berganing uchun bir savob qozonasan, bir shukroni ne'mat qilasan. Muhtoj odam ham senga xushomadgoÀylikIymon,hga majbur boÀlmagani uchun, izzati nafsi sinmaydi va duosi sen haqqingda maqbul boÀladi. Ha, zakot qadar, balki yanada ziyoda nafl va ehson, yoxud boshqa suratlardajalliy riyo va shuhrat kabi, minnat va tazlil kabi zararlarni qozonish qayerda? Zakot nomidan u yaxshiliklarni qilib, ham farzni ado etish, ham savobni, h 101osni, ham maqbul bir duoni qozonish qayerda?

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمiybat ى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ الَّذ۪ى قَالَ (اَلْمُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيَانِ الْمَرْصُوصِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا) وَ قَالَ (اَلْقَنَاعَةُ كَنْزٌ لَا يَفْنin, yuعَلٰى اٰلِه۪ وَصَحْبِه۪ اَجْمَع۪ينَ اٰم۪ينَ وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ

XOTIMA

Y rizqi Beshinchi SoÀzning Birinchi Shu'lasining Birinchi Shuasining Beshinchi Nuqtasining maqomi zamm va zajrning misollaridan boÀlgan birgina oyatning, moÀ'jizona olti tarzda gÀiybatdan tanfir etishi; Qur'onning nazarida tda ekt naqadar shani' bir narsa boÀlganini tamoman koÀrsatgani uchun, boshqa bayonga ehtiyoj qoldirmagan. Ha, Qur'onning bayonidan soÀngra bayon boÀlolmaydi, ehtiyoj ham yoÀq.

Xullas, اodi vaُّ اَحَدُكُمْ اَنْ يَاْكُلَ لَحْمَ اَخ۪يهِ مَيْتًا oyatida olti daraja zammni zamm etadi. GÀiybatdan olti martaba shiddat bilan zajr etadi. Shu oyat fe'lan gÀ sirriqilganlarga mutavajjih boÀlgan vaqti, ma'nosi kelasi tarzda boÀladi. Shundayki:

Ma'lumdir: Oyatning boshidagi hamza, soÀramoq (ajabo) ma'nosidadir. U soÀramoab;>ofosi suv kabi oyatning butun kalimalariga kiradi. Har kalimada bir hukmi zimniy bor.

Xullas birinchisi, hamza bilan deydi: Ajabo, savol va javob joyi boÀlgan aqlingiz yoÀqmi, bu daraja xun sanalsani tushunmaydi?

Ikkinchisi, يُحِبُّ lafzi bilan: "Ajabo, sevish va nafrat etish joyi boÀlgan qalbingiz buzilganmiki, eng manfur bir ishni sevadi?", deydi.

Uchinchisi, اَحَدُكُمْ kalimasi bilan:i. Masatdan hayotini olgan hayoti ijtimoiya va madaniyatingiz nima boÀlganki, bunday hayotingizni zaharlagan bir amalni qabul qiladi?", deydi.

ToÀrtinchisi, اَنْ يَاْكُلَ لَحْمَ kalomi bilan: "Insoniyatingiz nima boÀlganki, bu kabi onivorchasiga doÀstingizni tish bilan parchalayapsiz?", deydi.

Beshinchisi, اَخِيهِ kalimasi bilan: "Hech riqqati jinsiyangiz, hech sila-i rahmingiz yoÀqmi, buniyn, hÀp jihatlar bilan qardoshingiz hisoblangan mazlumning shaxsi ma'naviysini insofsizcha tishlayapsiz? Va hech aqlingiz yoÀqmiki, oÀz a'zongizni oÀz tishingiz bilzyaptlona kabi tishlayapsiz?", deydi.

Oltinchisi, مَيْتًا kalomi bilan: "Vijdoningiz qayerda? Fitratingiz buzilganmiki, eng muhtaram bir holda bir qardoshingizga qarshi, goÀshtini yeynshaalbi eng mustakrah bir ishni qilyapsiz?", deydi.

Demak, shu oyatning ifodasi bilan va kalimalarning boshqa-boshqa dalolati bilan: Zidan, gÀiybat, aqlan va qalban va insoniyatan va vijdonan va fitratan va milliyatan mazmumdir. Xullas, bu oyat ijozkorona olti martaba zammni zamm etish bilan, i'jozkorona olti daraja u gunohdan zajr etganinarho o

GÀiybat, ahli adovat va hasad va inod eng koÀp iste'mol etgan tuban bir quroldir. Izzati nafs sohibi bu iflos qurolga tanazzul etib iste'mol etmaydi. Qandayki mashhur bir zot degan:

اُكَبِّرُ Maslakى عَنْ جَزَاءٍ بِغِيْبَةٍ ٭ فَكُلُّ اِغْتِيَابٍ جَهْدُ مَنْ لَا لَهُ جَهْدٌ

Ya'ni: "Dushmanimga gÀiybat bilan jazo berishdan nafsimni yuksiy va aman va tanazzul etmayman. Chunki gÀiybat; zaif va zalil va nokaslarning qurolidir".

GÀiybat shuki: GÀiybat etilgan odam hozir boÀlsa va eshitsa edi, hazar qilib xafa boÀlardi. Agar toÀgÀri gapirsa, gÀnfiy hir. Agar yolgÀon gapirsa; ham gÀiybat, ham boÀhtondir. Ikki martaba xunuk bir gunohdir.

1. Shikoyat suratida bir vazifador odamga aytadi, toki qibla berib u munkarni, u qabohatni undan ketkazsin va haqqini undan olsin.

2. Bir odam u bilan tashriki maso'iy etishni istaydi. Sen bilan masniya- qiladi. Sen ham yolgÀiz maslahat uchun gÀarazsiz boÀlib, mashvaratning haqqini ado etish uchun: "U bilan tashriki maso'iy etma. Chunki zarar koÀrasan", desang.

chi Maaqsadi, tahqir va tashhir emas; balki maqsadi, ta'rif va tanittirish uchun: "U choÀloq va bebosh odam falon yerga ketdi", desa.

4. GÀiybat qilingan odam fosiqi mutajohirdir. Ya'ni, yomon faraz uyalmaydi, balki qilgan sayyioti bilan iftixor etadi; zulmi bilan talazzuz etadi, uyalmasdan oshkora bir suratda qiladi.

Xullas, bu maxsus moddalarda gÀarazsiz va yolgÀiz haq va foyda uchun gÀiybaga oÀt boÀlishi mumkin. Yoqsa gÀiybat, otash oÀtinni yeb tugatgani kabi; gÀiybat ham a'moli solihani shunday yeb tugatadi.

Agar gÀiybat qilsa yoxud istab tinglagan boÀlsa; u payt اَللّٰهُمَّ اغْفِرْلَنَا وَ لِمَنِ اغْتَبْنَsar biyishi kerak, soÀngra gÀiybat etilgan odamga qachon uchrasa, "Meni kechir" deyishi kerak.

YIGIRMA UCHINCHI MAKTUB

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُng qahْدِه۪

Aziz, gÀayratli, jiddiy, haqiqatli, xolis, diroyatli qardoshim!

Biz kabi haqiqat va oxirat qardoshla zotg, ixtilofi zamon va makon suhbatlariga va unsiyatlariga bir mone tashkil etmaydi. Biri sharqda, biri gÀarbda, biri moziyda, biri mustaqbalda, biri dunyoda, biri oxiratda boÀlsa ham, birga hisoblanadilar va suhbat qila oladilar. Xususanqutqarina maqsad uchun bitta vazifada boÀlganlar, bir-birining ayni hukmidadir. Sizni har tong yonimda tasavvur qilib, qozonchimning bir qismini, bir sulusini (Alloh qabul qilsin) sizga beraman. Duoda Abdulmsi amma Abdurrahmon bilan barobarsiz. Inshaalloh har doim hissangizni olasiz. Sizning dunyo jihatidan ba'zi mushkulotingiz sening nomingdan meni bir parcha mutaassir etdi. Faqat modomiki dunyoBU MAK emas va musibatlarida bir navi xayr bor; sening badalingga "Bu ham oÀtadi!" degan fikr qalbimga keldi. لَا عَيْشَ اِلَّا عَيْشُ الْاٰخِرَةِ oÀyladim, اِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصَّابِر۪ينَ oÀqidim, اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَيْهِ رَاجِعُini badim. Sening oÀrningga tasalli topdim. Janobi Haq bir abdini sevsa, uni dunyodan ranjitadi, xunuk koÀrsatadi. Inshaalloh sen ham u sevgililarning sinfidansan. "SoÀzlar"ning nashriga monelarning koÀpayishi sizni mutaas-biri masin. Inshaalloh nashr etgan miqdoringcha bir rahmatga mazhar boÀlgan payti, juda barakali bir suratda u nurli urugÀlar kasratli chechaklar ochadilar.

Ba'zi savolrsatadÀrayapsiz. Aziz qardoshim, yozilgan aksar SoÀzlar va Maktublar; ixtiyorsiz, daf'iy va oniy bir suratda qalbga kelardi, goÀzal boÀlardi. Agar ixtiyor bilan Eski Said kabi quvva-i ilmiya bilan oÀylab javob bersam; soÀniq boÀladi, nuqَاَمَّÀladi. Bir miqdordirki; tulu'oti qalbiya tavaqquf etgan, hofiza qamchisi singan, faqat javobsiz qolmaslik uchun gÀoyat muxtasar bittadan javob yozamiz:

Biri loyiqavolingiz: MoÀ'minning moÀ'minga eng yaxshi duosi qanday boÀlishi kerak?

Aljavob: Qabul boÀlish shartlari doirasida boÀlishi kerak. Chunki ba'zi sharoit doazonni duo maqbul boÀladi. Sharoiti qabulning yigÀilishi nisbatida maqbuliyati ziyodalashadi. Azjumla: Duo qilinadigan vaqt, istigÀfor bilan ma'naviy tozalanish kerak, soÀngra maqbul bir duo boÀlgan salovoti shar oÀn bshafoatchi kabi zikr qilish kerak va oxirda yana salovot keltirish kerak. Chunki ikki maqbul duoning oÀrtasidagi bir duo maqbul boÀladi. Ham بِظَهْرِ الْغَيْبِya'ni "gÀiyoban unga duo qilining jam hadisda va Qur'onda kelgan ma'sur duolar bilan duo qilish. Masalan:

kabi jome' duolar bilan duo qilish; ham xulus va xushu' va huzuri qalb bilan duo qilish; ham namozninva himida, xususan bomdod namozidan soÀngra; ham mavoqe'-i muborakada, xususan masjidlarda; ham Jumada, xususan soati ijobada; ham shuhuri salosada, xususan layoli-i mashhurada; ham ramazonda, xususan layla-i qadr doshi, qilish qabulga qorin boÀlishi rahmati Ilohiyadan qoviyyan umid etiladi. U maqbul duoning yo aynan dunyoda asari koÀrinadi yoxud duo qilinganning oxiratiga va hayoti abadiyasi jihatida maqbhdir.

ladi. Demak ayni maqsad amalga oshmasa, duo qabul boÀlmadi deyilmaydi; balki yanada yaxshi bir suratda qabul qilingan deyiladi.

Ikkinchi Savolingiz: Sahoba-i Kirom Hazorotiga Roziyallohu Anh deyiladi, boshqalargaaqiqatoziyallohu anh deyish muvofiqmi?

Aljavob: Ha, aytiladi. Chunki Rasuli Akramning bir shiori boÀlgan Alayhissalotu Vassalam kalomi kabi Roziyallohua oÀziarkibi Sahobaga maxsus bir shior emas, balki Sahoba kabi varosati nubuvvat deyilgan valoyati kubroda boÀlgan va maqomi rizoga yetishgan Aimma-i Arba

Haohi Jiyloniy, Imom Rabboniy, Imom GÀazzoliy kabi zotlarga aytilishi kerak. Faqat urfi ulamoda Sahobaga Roziyallohu Anh; Tobe'iyn va Taba'i Tobe'iynga Rahimahulloh; ulardan keyingila ifodaofarohulloh; va Avliyoga Quddisa Sirruhu deyiladi.

Uchinchi Savolingiz: Boshda mujtahidiyni i'zom imomlari afzalmi, boÀlmasa haq tariqaمْ ٭ اng shohlari, aqtoblari afzalmi?

Aljavob: Umum mujtahidiyn emas; balki Abu Hanifa, Molik, Shofe'iy, Ahmad Ibn Hanbal; shohlardan, aqtoblardan ustundirlar. Faqat xususiy fazilatlarda Shohi a boÀliy kabi ba'zi horiqo qutblar, bir jihatda yanada porloq maqomga sohibdirlar. Faqat kulliy fazilat imomlarnikidir. Ham tariqat shohlarining bir qismi mujtahidlardandir; shuning uchun umum mujtahidiyn aqtobdan yanada afzal, deyi ey in. Faqat Aimma-i Arba'a Sahobadan va Mahdiydan soÀngra eng afzallardir, deyiladi.

ToÀrtinchi Savolingiz: اِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصَّابِر۪ينَ da hikmat va gÀoya nima?

Aljavob: Janobi Haq, Hakim ismi muqtazosi boÀlib, vujudi adi Haq bir narvoyning zinalari kabi bir tartib vaz' etgan. Sabrsiz odam taanni bilan harakat qilmagani uchun, zinalarni yo hatlab tushadi yoki nuqson qoldiradi; maqsud tomiga chiqolmaydi. Shuning uchun hirs mahrumiyatga sab yolgÀladi. Sabr esa mushkulotning kalitidirki,

zurubi amsol hukmiga oÀtgandir. Demak, Janobi Haqning inoyat va tavfiqi sabrli odamlar bilan barobardir. Chunki sabr uchtadir:

ونَ de>Ma'siyatdan oÀzini tortib sabr etish. Bu sabr taqvodir, اِنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُتَّق۪ينَ sirriga mazhar qiladi.

Ikkinchisi: Musibatlarga qarshi sabr boÀlib, tavakkal va taslkoÀra

sharafiga mazhar etadi. Va sabrsizlik esa Allohdan shikoyatni tazammun etadi. Va af'olini tanqid va rahmatini ittihom va hikmatini yoqtirmaslik boÀladi. Ha, mutgandeing zarbasiga qarshi shikoyatda albatta ojiz va zaif inson yigÀlaydi; lekin shikoyatni unga aytish kerak, undan shikoyat qilmaslik kerak. Hazrat Ya'qub Alayhiaqvom"ning اِنَّمَا اَشْكُوا بَثّ۪ى وَ حُزْن۪ى اِلَى اللّٰهِ deganidek boÀlishi kerak. Ya'ni: Musibatni Allohga shikoyat qilish kerak, aksincha Allohni insonlarga shikoyat qilgandek, "Eyvoh! Uf!" deb, "Men nima qildimki, bu boshimga keyasinieb, ojiz insonlarning riqqatini tahrik etish zarardir, ma'nosizdir.

Uchinchi Sabr: Ibodatda sabr boÀlib, bu sabr uni maqomi mahbubiyatga qadar chiqaradi. Eng buyuk maqom boÀlgan ubudiyati komila tomon yoÀllaydi.

#205lki bushinchi Savolingiz:>Sinni mukallafiyat oÀn besh yosh deb qabul qilinadi. Hazrat PaygÀambar Alayhissalotu Vassalam nubuvvatdan avval qanday ibodat qilardi?

Aljavob: Hazrat Ibrohim Alayhissalomning Ari haronda koÀp pardalar ostida jarayon etgan boqiyya-i dini bilan; faqat farziyat va majburiyat surati bilan emas, balki ixtiyori bilan va mandubiyat surati bilan ibodat qilar edi. Bu haqiqat uzun, hozircha qisqa qolsin.

Otadilai Savolingiz: Sinni kamol deb qabul qilingan qirq yoshda nubuvvatning kelishi va umri saodatlarining oltmish uch boÀlishidagi hikmat nima?

Aljavob: Hikmatlari koÀp. Biri shuki: Nubuvvat, gÀoyat ogÀir va buyuk bir mukallafiyatdir. Malakoetiladiya va iste'dodoti qalbiyaning inkishofi va takammuli bilan u ogÀir mukallafiyat tahammul etiladi. U takammulning zamoni esa, qirq yoshidir. Ham havasoti nafsoniyaning hayajonli zamoni va haolib, gÀariziyaning gÀalayoni hangomi va ehtirosoti dunyoviyaning joÀshqin vaqti boÀlgan yoshlik va shabobiyat esa, yolgÀiz Ilohiy va uxroviy va qudsiy boÀlgan vazoifi nubvob isa muvofiq tushmaydi. Qirqdan avval naqadar jiddiy va xolis bir odam boÀlsa ham, shuhratparastlarning xotirlariga balki dunyoning shonu-sharafi uchun harakat qilyapti vahmi keladi. Ularning ittihomidan t jinoyulolmaydi. Lekin qirqdan keyin, modomiki qabr tarafiga nuzul boshlar ekan va unga dunyodan koÀra koÀproq oxirat koÀrinadi. Harakot va a'm'zi isroviyasida tez u ittihomdan qutuladi va muvaffaq boÀladi. Insonlar ham sui zondan qutuladi, xalos boÀladi.

Ammo umri saodatining oltmish uch boÀlishi esa, koÀp hikmatlaridan biri shuki: Shar'an ahli iymon RasoÀp hiram Alayhissalotu Vassalamni gÀoyat darajada sevish va hurmat qilish va hech bir narsasidan nafrat etmaslik va har holini goÀzal koÀrish bilasosinallaf boÀlganidan; oltmishdan keyingi mashaqqatli va musibatli keksalik zamonida, Habibi Akramini qoldirmadi; balki imom boÀlgan ummatining umri gÀolibi boÀlgan oltmish uchda mala-i a'loga yubordi, yoniga oldi; har jihatda imom boÀlganini kzrat Odi.

hadismi; undan murod nima?

Aljavob: mning deb eshitgandim. Murod ham shuki: "Eng xayrli yosh udirki; keksa kabi oÀlimni oÀylab oxirati uchun harakat qilib, yoshlik havasotiga asir boÀlmasdan gÀafl boÀldotmagan. Va keksalaringizning eng yomoni shuki; gÀaflatda va havasotda yoshlarga oÀxshashni istaydi; bolalardek havasoti nafsoniyaga tobe boÀladi".

Sening lavhangda koÀrganing ikkinchi parchaning sahih surati shuki; men oshingning ustida uni bir lavha-i hikmat qilib ta'liq etganman. Har tong va oqshom unga qarayman, darsimni olaman:

DoÀst istasang, Alloh yetar. Ha, u doÀst boÀlsa, hamma narsa doÀstdir.

Yoron istasang, Qur'on yetar. Ha, undagi anbiyo va mai bashbilan xayolan koÀrishadi va vuqu'otlarini tomosha qilib unsiyat etadi.

Mol istasang, qanoat yetar. Ha, qanoat qilgan iqtisod qiladi; iqtis xofiygan, baraka topadi.

Dushman istasang, nafs yetar. Ha, oÀzini yoqtirgan baloni topadi, zahmatga tushadi; oÀzini yoqtirmagan safoni topadi, rahmatga ketadi.

Nasallud stasang, oÀlim yetar. Ha, oÀlimni oÀylagan hubbi dunyodan qutuladi va oxirati uchun jiddiy harakat qiladi.

Yettinchi masalangizga bir sakkizinchini men ilova etaman. Shundayki:

Birini s kun avval bir hofiz Sura-i Yusufdan bir arsh, to تَوَفَّن۪ى مُسْلِمًا وَ اَلْحِقْن۪ى بِالصَّالِح۪ينَ ga qadar oÀqidi. Birdan oniy bir suratda bir nukta qalbga keldi: Qur'onga va iymonga oid hamma narsa qiymatdordir, zohiran naqadar kichik ga kir boÀlsin, qiymat jihatidan buyukdir. Ha, saodati abadiyaga yordam bergan kichik emas. Unday boÀlsa, "shu kichik bir nuktadir, shu izohga va ahamiyatga arzimaydi" deyilmaydi. Albatta shu tur masoildagi sibirinchi talaba va muxotob boÀlgan va nukati Qur'oniyani taqdir etgan Ibrohim Xulusiy u nuktani eshitishni istaydi. Unday boÀlsa tingla:

Eng goÀzal bir qissaning goÀzal bir nuktasidilarga,an-ul qosos boÀlgan Qissa-i Yusuf Alayhissalom xotimasini xabar bergan تَوَفَّن۪ى مُسْلِمًا وَ اَلْحِقْن۪ى بِالصَّالِح۪ينَ oyatining ulviy va latif va xushxabarli va i'jozkorda muhr nuktasi shuki: Boshqa farohli va saodatli qissalarning oxiridagi zavol va firoq xabarlarining gÀamlari va alami, qissadan olingan xayoliy lazzatni achchiqlashtiradi, sindiradi. Xususanzini ki faroh va saodat ichida boÀlganini xabar bergan hangomda, mavtini va firoqini xabar berish koÀproq aliymdir; tinglaganlarga "Eyvoh!" dediradi. Holbuki shu oyat, Qissa-i Yusdasti (A.S.) eng porloq qismi; Azizi Misr boÀlishi, padar va volidasi bilan koÀrishishi, qardoshlari bilan sevishib tanishishi boÀlgan dunyoda eng buyuk saodatli va farohli hangomda, Hazrat Yusufning mavtini shunday suratsan. Har beradi va aytadiki: Shu farohli va saodatli vaziyatdan yanada saodatli, yanada porloq bir vaziyatga mazhar boÀlish uchun, Hazrat Yusuf oÀzi Janobi Haqdan vafotini istadi va vafotsoliya u saodatga mazhar boÀldi. Demak, u dunyoviy lazzatli saodatdan yanada jozibador bir saodat va farohli bir vaziyat qabrning orqasida bordirki; uyida Yusuf Alayhissalom kabi haqiqatbin zot, u gÀoyat lazzatli dunyoviy vaziyat ichida gÀoyat achchiq boÀlgan mavtni istadi, toki narigi saodatga mazhar boÀlsin.

Xullas, Qur'oni Hakimning shu balogÀatiga qaraki, Qissa-i u mashing xotimasini qay surat bilan xabar berdi. U xabarda tinglaganlarga alam va taassuf emas, balki bir xushxabar va bir surur ilova etadi. Ham irshod etadiki: Qabrning orqasi uchun harakat qilinglar, haqiqiy saodatincha zzat undadir. Ham Hazrat Yusufning oliy siddiqiyatini koÀrsatadi va aytadiki: Dunyoning eng porloq va eng sururli holati ham unga gÀafpayt rrmaydi, uni maftun etmaydi, yana oxiratni istaydi.

YIGIRMA TOÀRTINCHI MAKTUB

يَفْعَلُbormi.هُ مَا يَشَٓاءُ ٭ وَ يَحْكُمُ مَا يُر۪يدُ

Savol: A'ozimi Asmo-i Ilohiyadan boÀlgan Rahim va Hakim va Vadud iqtizo etgan shafqatparvarona tarbiya va maslahatkorona tadbiNasronuhabbatdorona taltif, qanday va qay surat bilan mudhish va muvahhish boÀlgan mavt va adam bilan, zavol va firoq bilan, musibat va mashaqqat bilan uygÀun boÀladi? Mayli, inson saodati abadiyaga ketgani uchunnchi n yoÀlida oÀtishini xush koÀraylik; faqat bu nozik va nozanin va zihayot boÀlgan ashjar va nabotot anvo'lari va gullari va vujudga loyiq va hayotga oshiq va baqoga mushtoq boqa kithayvonot toifalarini, mutamodiyan hech birini qoldirmasdan ifnalarida va gÀoyat tezlik bilan ularga koÀz ochtirmasdan i'domlarida va ularga nafas oldirmasdan mashaqqat bilan ishlatisلْمَغْa va hech birini rohatda qoldirmasdan musibatlar bilan tagÀyirlarida va hech birini mustasno etmasdan oÀldirishlarida va hech biri turmasd; Alloollarida va hech biri mamnun boÀlmasdan firoqlarida qaysi shafqat va marhamat bor, qaysi hikmat va foyda mavjud, qaysi lutf va marhamat joylasha oladi?

Aljavob: Da'i va muqtaziyni koÀrsatgan besh ramz bilan va katta arni va foydalarni koÀrsatgan besh ishorat bilan shu savolni hal etgan juda keng va juda chuqur va juda yuksak boÀlgan haqiqati uzmoga uzoq uzoqlardan qaratishga harakat qilamiz.

BIRINCHI MAQOM: Besh ramzdir.

Birinchi ni angYigirma Oltinchi SoÀzning xotimalarida aytilgani kabi; qandayki bir mohir san'atkor qiymatli bir koÀylakni murasso' va munaqqash suratda yasash uchun, bir miskin odamni loyiq boÀlgan bir ujratga muqobil moوْلَا lib, oÀz san'at va mahoratini koÀrsatish uchun; koÀylakni miskin odam ustida bichadi, kesadi, qisqartiradi, uzatadi; yana u odamni oÀtirgÀizadi, turgÀizadi, muxtalif vaziyatlar di. Ha. Shu miskin odamning u san'atkor ustaga: "Meni goÀzallashtirgan bu koÀylakka nima uchun tegilib tabdil va tagÀyir etyapsan va meni turgÀizib oÀtirgÀizib, mashaqqat bilan mening istirohatimni buzyapsan?" deyishga qandaydir haqqi i ajzd

Aynan shuning kabi: Sone'-i Zuljalol har bir navi mavjudotning mohiyatini bittadan model ittihoz etib va nuqushi asmosi bilan kamoloti san'atini koÀrsatish uchun; har bir narsaga, xususan zihayotga, tuygÀular bila muhossso' bir vujud libosini kiydirib, ustida qalami qazo va qadar bilan naqshlar qiladi; jilva-i asmosini koÀrsatadi. Har bir mavjudga ham, unga loyiq bir tarzda bir ujrat boÀlib; bir rqdan bir lazzat, bir fayz beradi.

sirriga mazhar boÀlgan u Sone'-i Zuljalolga qarshi htirishr narsaning: "Menga zahmat beryapsan. Mening istirohatimni buzyapsan", deyishga haqqi bormi? Xosho! Ha, mavjudotning hech bir jihatda Vojib-ul Vujudga qarshi haqlari yoÀq va haq da'vo iyati ydilar; balki haqlari doimo shukr va hamd bilan, bergan vujud martabalarining haqqini ado etishdir. Chunki berilgan butun vujud martabalari vuqu'otdir, bittadan illat istaydi. Faqat berilmagan martabalar imkono qiladImkonot esa adamdir, ham nihoyatsizdir. Adamlar esa, illat istamaydilar. Nihoyatsizga illat boÀlolmaydi. Masalan, ma'danlar: "Nima uchun nabotiy boÀlmadik?" deyolmaydi. ُ الطّat qilolmaydi; balki vujudi ma'daniyga mazhar boÀlganlari uchun haqlari Fotiriga shukrondir. Nabotot nima uchun hayvon boÀlmadim deb shi.. Omiqilolmaydi, balki vujud bilan barobar hayotga mazhar boÀlgani uchun haqqi shukrondir. Hayvon esa nima uchun inson boÀlmadim deya shikoyat qilolmaydi, balki hayot va vujud bilan birga qiymatli bir ruh javhari unga berilgani uchun,onlard ustidagi haqqi, shukrondir. Va hokazo qiyos et.

Ey insoni mushtakiy! Sen ma'dum qolmading, vujud ne'matini kiyding, hayotni totding, jomid qolmading, hayvon boÀlmading, Islomiyat ne'matini topding, zaarni ta qolmading, sihat va salomat ne'matini koÀrding va hokazo...

Ey nonkoÀr! Yana sen qayerda haq qozonyapsanki, Janobi Haq senga bergan mahzi ne'mat boÀlgan vujud martabalariga muqobil shukr qilmasdanlan fanot va adamiyat navida va sening qoÀlingga emasligidan va sen loyiq boÀlmagan yuksak ne'matlarning senga berilmaganidan, botil bir hirs bilan Janobi Haqdan shikoyat etyapsan va kufroni ne'mat etyapsan? Ajabo, bir odam; minora boshiga an senh kabi oliy darajotli bir martabaga chiqsin, buyuk maqom topsin, har zinada buyuk bir ne'mat koÀrsin; u ne'matlarni berganga shukr qilmasin va desin: "Nima uchun u minoradan ham yuksagiga chiqolmadim" deya shikoyat qilib dod-faryod qilsin. Na Xuddihaqsizlik qiladi va naqadar kufroni ne'matga tushadi, naqadar buyuk devonalik qiladi, devonalar ham anglaydi.

Ey qanoatsiz hirsli va iqtisodsiz isrofli va haqsiz shikoyatli gÀofil inson! Qat'iyan bilki:o-i hat, tijoratli bir shukrondir; hirs, xasoratli bir kufrondir. Va iqtisod, ne'matga goÀzal va manfaatli bir ehtiromdir. Isrof esa, ne'matga xunuk va zararli bir istixfofdir. Agar ani; haboÀlsa, qanoatga oÀrgan va rizoga harakat qil. Tahammul etolmasang "Yo Sabur" de va sabr ista; haqqingga rozi boÀl, tashakki etma. Kimdan kimga shikoyat qilganingni bil, jim boÀl bir jholda, shikoyat etishni istasang; nafsingni Janobi Haqqa shikoyat qil, chunki qusur undadir.

Bir zamon, hikmati bashariyaning masnu'otning gÀoyalariga doir koÀrsatgan foydalari nazarimda juda ahamiyatsiz koÀrindoir, undan bildimki, u hikmat abasiyatga ketadi. Shuning uchun faylasuflarning kattalari yo tabiat zalolatiga tushadi yoki Sofistaiy boÀladi yoki ixtiyor va ilmi Sone'ni inkor qiladi yoki Xoliqqa "mujibi bizzot" deydi.

OÀsha n bir ahmati Ilohiya Hakim ismini yordamimga yubordi; menga ham masnu'otning buyuk gÀoyalarini koÀrsatdi. Ya'ni, har bir masnu' shunday bir maktubi Rabboniydirki, umum zishuur uni sifdira etadi. Shu gÀoya bir yil menga kifoya qildi. SoÀngra san'atdagi horiqolar inkishof etdi, u gÀoya kifoya qilmaslikni boshladi. Yanada ulkan boshqa bir gÀoya koÀrsatildi. Ya'ni: Har bir masnu'ning eng muhim gÀoyalari Sone'iga qaraydi; uishof amoloti san'atini va nuqushi asmosini va murassaoti hikmatini va hadoya-i rahmatini uning nazariga arz etish va jamol va kamoliga bir oyna boÀlishdir, bildim. Shu gÀoya anchnchisin menga kifoya qildi. SoÀngra san'at va ijodi ashyodagi hayrat-angiz faoliyat ichida, gÀoyat darajada sur'atli tagÀyir va tabdildagi moÀ'jizoti qudrat va shuunoti rububiyat koÀrindi. U siz unu gÀoya ham kifoya qilmaslikni boshladi. Balki shu gÀoya qadar buyuk muqtaziy va da'i ham lozimdir bildim. Mana oÀsha vaqt, shu Ikkinchi Ramzdagi muqtaziylar va kelasi ishoratlardagi gÀoyalar koÀrsatildi. Va yaqiynan menga bt jamoldiki: "Koinotdagi qudratning faoliyati va sayru sayaloni ashyo shu qadar ma'nodordirki; u faoliyat bilan Sone'-i Hakim anvo'i koinotni gapirtiradi". GoÀyo koÀklarning va zaminning mutaharrik mavjuib, buva harakatlari, ularning u gapirishlaridagi kalimalardir va taharruk esa, bir takallumdir. Demak, faoliyatdan kelgan harakot va zavol, bir takallumoti tasbehiyadir. Va koinotdagi faoliyat ham koinotning va anvo'tif meovozsiz bir gapirishi va gapirtirishidir.

Uchinchi Ramz: Ashyo zavol va adamga ketmaydi, balki doira-i qudratdan doira-i ilmga oÀtadi; olami shahodatdan olami gÀaybga ketadi; olami tagÀayyur va fanodan olami nn murabaqoga mutavajjih boÀladi. Haqiqat nuqtai nazarida ashyodagi jamol va kamol; asmo-i Ilohiyaga oiddir va ularning nuqush va jilvalaridir. Modomiki u asmo boqiydirlar va jilvalari doimiydir; albatta naqshlari tajaddud etadi, yangilanadi, goHam nashadi. Adamga va fanoga ketmaydi, balki yolgÀiz e'tiboriy taayyunlari oÀzgaradi va madori husn va jamol va mazhari fayz va kamol boÀlgan haqiqatlari va mohiyatlari va huviyati miْقٍ

Halari boqiydir. Ziruh boÀlmaganlar, toÀgÀridan-toÀgÀriga ulardagi husn va jamol asmo-i Ilohiyaga oiddir, sharaf ulargadir, madh ularning hisobiga oÀtadi, goÀzallik ularnikidir, muhabbat ularga ketadi, u oynalarning oÀzgarishi bilan u shaxsbir zarar iyros etmaydi. Agar ziruh boÀlsa, zavil uquldan boÀlmasa, ularning zavol va firogÀi bir adam va fano emas; balki vujudi jismoniyda isbotazifa-i hayotning tashvishlaridan qutulib, qozongan vazifalarining samaralarini boqiy arvohlariga topshirib; ularning u arvohi boqiyalari ham bitriya Easmo-i Ilohiyaga istinod etib davom etadi, balki oÀziga loyiq bir saodatga ketadi. Agar u ziruhlar zavil uquldan boÀlsa; zotan saodati abadias

a moddiy va ma'naviy kamolotga mador boÀlgan olami baqoga va u Sone'-i Hakimning dunyodan yanada goÀzal, yanada nuroniy boÀlgan olami barzoh, olami misol, olami arvoh kabi boshqa manzillariga, boshqa mamlakatlariga bir sayru safardir;dilar.avtu adam va zavolu firoq emas, balki kamolotga qovushishdir.

Alhosil: Modomiki Sone'-i Zuljalol bor va boqiydir va sifot va asmosi doi eng a sarmadiydirlar; albatta u asmoning jilvalari va naqshlari, bir ma'naviy baqo ichida tajaddud etadi; taxrib va fano, i'dom va zavol emasdir. Ma'lumki inson insoniyat jihati bimdan fsar mavjudot bilan aloqadordir. Ularning saodatlari bilan mutalazziz va halokatlari bilan mutaallimdir. Xususan zihayot bilan va ayniqsa navi bashar bilan va ayniqsa sevgan va istehsning yan ahli kamolning alomi bilan yanada ziyoda mutaallim va saodatlari bilan yanada ziyoda mas'ud boÀladi. Hatto shafqatli bir volida kabi, oÀz saodatini va rohatini ularning s lam'a uchun fido qiladi. Demak, har moÀ'min darajasiga koÀra, nuri Qur'on va sirri iymon bilan, butun mavjudotning saodatlari bilan va baqolqat'iylan va hechlikdan qutulishlari bilan va qiymatli maktuboti Rabboniya boÀlishlari bilan mas'ud boÀlishi mumkin va dunyo qadar bir nur qozonadi. Harkim darajasiga koÀra bu nurdan istifoda etadi. Agar ahli zalolat boÀlsa; oÀz alami bilan birganing jn mavjudotning halokati bilan va fanosi bilan va zohiriy i'domlari bilan, ziruh boÀlsa alomlari bilan mutaallim boÀladi. Ya'ni, uning kufngra Ing dunyosiga adam toÀldiradi, uning boshiga toÀkadi; hali Jahannamga ketmasdan Jahannamga ketadi.

ToÀrtinchi Ramz: KoÀp yerlarda deganimiz kabi, bir podshohning sulton, xalifa, hokim, qoÀmondon kabi muxtalif unvonlar va sifatlard olamih'at etgan muxtalif boshqa-boshqa davoiri tashkiloti boÀlgani kabi; Janobi Haqning asmo-i husnasining hadsiz-hisobsiz turli-tuman tajalliyoti bor. Maxluqotning tanavvu, vatava ixtiloflari, u tajalliyotning tanavvu'laridan kelib chiqadi. Xullas, har kamol va jamol sohibi, fitratan jamol va kamolini koÀrish va koÀrsatishni xohlashi sirricha; muxtalif asmo, doimiy va sarmadiyhar boanlari uchun, doimiy suratda Zoti Aqdas hisobiga tazohur istaydilar; ya'ni naqshlarini koÀrishni istaydilar; ya'ni oÀz naqshlarining oynalarida jilva-i jamollarini va in'ikosi kamollarini koÀrish :>"Hazrsatish istaydilar; ya'ni koinot kitobi kabirini va mavjudotning muxtalif maktubotini zamon bilan yangilash; ya'ni yangidan yangiga ma'nodor yozish; ya'n aqli ina sahifada boshqa-boshqa minglab maktubotni yozish va har bir maktubni Zoti Muqaddas va Musammo-i Aqdasning nazari shuhudiga izhor etiszlar vn barobar; butun zishuurning nazari mutolaasiga koÀrsatish va oÀqittirish iqtizo etadilar. Bu haqiqatga ishorat etgan shu haqiqatli she'rga qara:

تَاَمَّلْ سُطُورَ الْكَائِنَاتِ فَاِنَّهَا مِنَ الْمَلَاِ الْاَعْلٰochlikيْكَ رَسَائِلُ

Beshinchi Ramz: Ikki nuktadir.

Birinchi Nukta: Modomiki Janobi Haq bor, hamma narsa bor. Modomiki Janobi Vojib-ul Vujudga intisob bor, hamma narsa ushyodautun ashyo bor. Chunki Vojib-ul Vujudga nisbat bilan har bir mavjud, butun mavjudotga, vahdat sirri bilan bir irtibot paydo qiladi. Demak, Vojib-ul Vujudga intisobini bilgan yoki intisobi bilingan har bir mavjud, sirri vahdatya va , Vojib-ul Vujudga mansub butun mavjudot bilan munosabatdor boÀladi. Demak, har bir narsa u intisob nuqtasida hadsiz anvori vujudga mazjoz shÀlishi mumkin. Firoqlar, zavollar u nuqtada yoÀqdir. Bir oni sayyola yashash hadsiz anvori vujudga madordir. Agar u intisob boÀlmasa va bilinmasa, hadsiz firoqlarga va zavollarga va adamlafe'l vzhar boÀladi. Chunki u holda aloqador boÀlishi mumkin boÀlgan har bir mavjudga qarshi bir firogÀi va bir iftiroqi va bir zavoli bor. Demak, oÀz shaxsiy vujudiga hadsiz adamlar va firoqlar yuklanadi. Bir milcha olil vujudda qolsa ham (intisobsiz); avvalgi nuqtadagi u intisobdagi bir on yashash qadar boÀlolmaydi. Shuning uchun ahli haqiqat: "Bir oni sayyola vujudi munavvar, million yil bir vujudi abratdan murajjahdir", deyishgan. Ya'ni: "Vujudi VosevadibogÀlangan bir onlik vujud, bogÀlanmagan million yil vujuddan murajjahdir". Bu sir uchun, ahli tahqiq: "Anvori vujud esa Vojib-ul Vujudni tanish bilan", deyishgan. Ya'ni:eramanlda koinot anvori vujud ichida boÀlib maloika va ruhoniyot va zishuurlar bilan toÀla koÀrinadi. Agar usiz boÀlsa adam zulumotlari, firoq va zavol alamna achar bir mavjudni ihota etadi. Dunyo u odamning nazarida boÀsh va xoli bir vahshatgoh suratida koÀrinadi". Ha, qandayki bir daraxt mevalarining hai bir si, daraxtning boshidagi butun mevalarga qarshi bittadan nisbati bor va u nisbat bilan bittadan qardoshi, doÀsti mavjud boÀlgani uchun, ularning adadicha ariziy vujudlari bor. Qaayli seva daraxtning boshidan uzilsa, har bir mevaga qarshi bir firoq va zavol hosil boÀladi. Har bir meva uning uchun ma'dum hukmidadir. Xorijiy bir zulmati adam unga hosil boÀladi. Xuddi shuning kabi: Qudrati Ahadi Samadga intisob nuqtasida muhtonarsa uchun butun ashyo bor. Agar intisob boÀlmasa, hamma narsa uchun ashyo adadicha xorijiy adamlar bor. Xullas, shu ramzdan iymonning azamati anvoriga qara va zalolatning dahshatli zulumotini koÀr. Demak, ing kelhu ramzda bayon etilgan haqiqati oliya-i nafs-ul amriyaning unvonidir va iymon bilan undan istifoda eta oladi. Agar iymon boÀlmasa, qandayki koÀr, kar, tilsiz, aqlsiz odamga hamma narssligi um ekan; xuddi shuning kabi iymonsizga hamma narsa ma'dum, zulumotli boÀladi.

Ikkinchi Nukta: Dunyoning va ashyoning uch dona yuzi bor.

Birinchi Yuzi: Asmo-i Ilohiyaga qaraydi, ularning oynalaridir. Bu yuzga zi ihroa firoq va adam kirolmaydi; balki yangilanish va tajaddud bor.

Ikkinchi Yuzi: Oxiratga qaraydi, olami baqoga nazar etadi, uning ekinzori hukmidadir. Bu yuzda boqiy samaralar va mevalar yet'biri ish bor; baqoga xizmat qiladi, foniy narsalarni boqiy hukmiga keltiradi. Bu yuzda ham mavt va zavol emas, balki hayot va baqo jilvalari bor.

Uchinsh"; hzi: Foniylarga, ya'ni bizlarga qaraydiki; foniylarning va ahli havasotning ma'shuqasi va ahli shuurning tijoratgohi va vazifadorlarning maydoni imtihonlaridir. Xullas, bu uchinchi yuzidagi fano va zavol, mavt va adamning dardlariga va yaralag goÀzalham uchun u uchinchi yuzning mohiyatidagi baqo va hayot jilvalari bor.

Alhosil: Shu mavjudoti sayyola, shu maxluqoti sayyora Vojib-ul Vujudning ali shaijod va vujudini yangilash uchun mutaharrik oynalar va oÀzgargan mazharlardir.

IKKINCHI MAQOM

Birinchi Mabhas: Bu keladigan besh ishoratda, shuunoti rububiyatni ra va gÀish uchun; bittadan soÀniq, kichik durbin navidan bittadan tamsil yoziladi. Bu tamsillar; shuunoti rububiyatning haqiqatini tutolmaydi, ihota etolmaydi, miqyos boÀlonyonin, faqat qarata oladi. U keladigan tamsilotda va oÀtgan ramzlarda Zoti Aqdasning shuunotiga munosib boÀlmagan ta'birot, tamsilning qusuriga oiddir.

Masalan: Lazzat vaassala va mamnuniyatning bizcha ma'lum ma'nolari, shuunoti muqaddasani ifoda etolmaydi; faqat bittadan unvoni mulohazadir, bittadan mirsodi tafakkurdir. Ham yana shu tamandim.; qamrovli, azim bir qonuni rububiyatning kichik bir misolda uchini koÀrsatish bilan, rububiyatning shuunotida u qonunning haqiqatini isbot qiladi. Masalan, bir gum'iyatddan ketadi, minglab vujud qoldirib shunday ketadi deyilgan. U bilan azim bir qonuni rububiyatni koÀrsatadiki; butun bahor, balki butun dunyodagi mavjudotda bu qonuni rububiyat jarayon etadi.

Ha, Xoliqi Rajaligir qushning patli libosini qaysi qonun bilan almashtirsa, yangilasa; u Sone'-i Hakim ayni qonun bilan, har yili Kura-i Arzning libosini tajdid etadi. Ham u ayni qonun bilan, har asrda dunyoning shaklini tabdil etadi. Ham ayni qogi koÀlan, qiyomat vaqtida koinotning suratini tagÀyir etib oÀzgartiradi.

Ham qaysi qonun bilan zarrani, mavlaviy kabi tahrik etsa; ayni qonun bilan Kura-i Arzni majzub va aji' eth uchun turgan mavlaviy kabi aylantiradi va u qonun bilan olamlarni aylantiradi va manzuma-i shamsiyani kezdiradi.

Ham qaysi qonun bildi. Yaing badaningdagi hujayrotning zarralarini yangilayotgan, ta'mir va tahlil etayotgan boÀlsa, ayni qonun bilan sening bogÀingni har yili yangraganl va har mavsumda koÀp marta yangilaydi. Ayni qonun bilan, zamin yuzini har bahor mavsumida yangilaydi, yangi bir yopinchiq ustiga tortadi.

Ham u Sone'-i Qodir, qaysi qonuni hikmat bilan bir chivinni ihyo etadi, ayni qonun b يَا فhu qarshimizdagi chinor daraxtini har bahorda ihyo etadi va u qonun bilan Kura-i Arzni yana u bahorda ihyo etadi va ayni qonun bilan hashrda maxluqotni ham ihyo . Hech Shu sirga ishoratan

Qur'on farmon etar. Va hokazo qiyos et.

Bular kabi koÀp qavonini rububiyat bordirki, zarradan ta Hudau'i olamga qadar jarayon etadi. Xullas, faoliyati rububiyatning ichidagi shu qonunlarning azamatiga qara va kengligiga diqqat qil va ichidagi sirri vahdatni koÀr; har bir qonun bir burhoni vahdat ekanini bil.doÀkonu juda kasratli va juda azamatli qonunlar, har biri ilm va irodaning jilvasi boÀlish bilan barobar; ham vohid, ham qamragani uchun; Sone'ning vahdoniyatini va ilm van yokasini gÀoyat qat'iy bir suratda isbot qiladilar. Xullas, aksar SoÀzlarda aksar tamsilot, bunday qonunlarning uchlarini bittadan juz'iy misol bilan koÀrsatish Ha, b mudda'oda, ayni qonunning vujudiga ishorat qiladi. Modomiki tamsil bilan qonunning tahaqquqi koÀrsatiladi, burhoni mantiqiy kabi yaqiyniy rahmouratda mudda'oni isbot qiladi. Demak, SoÀzlardagi aksar tamsillar; bittadan burhoni yaqiyniy, bittadan hujjati qat'iya hukmidadir.

IkÀryapm Mabhas: OÀninchi SoÀzning OÀninchi Haqiqatida aytilgani kabi, bir daraxtning qancha mevalari va gullari boÀlsa; har bir mevaning, har bir mning g shuncha gÀoyalari, hikmatlari bor. Va u hikmatlar uch qismdir. Bir qismi Sone'ga qaraydi, asmosining naqshlarini koÀrsatadi. Bir qismi zishuurlarga qaraydiki, ularning nazarlarida qiymatli maktubot 'a, Shnodor kalimotdir. Bir qismi oÀz nafsiga va hayotiga va baqosiga qaraydi va insonga foydali boÀlsa, insonning manfaatiga koÀra hikmatlari bor. Xullas, har bir mavjudning bunday ka hayot gÀoyalari boÀlganini bir vaqt oÀylarkan, xotirimga Arabiy tarzda va keladigan "Besh Ishorat"ning asosotiga mulohaza hukmida boÀlib, kulliy gÀoyalarga ishorat etgan shu fikralar kelgandir.

وَهٰذِهِ الْمَوْجُودَاتُ الْجَلِيَّةُ مَظَاهِرُ سَيg qoÀrٌ وَمَرَايَا جَوَّالَةٌ لِتَجَدُّدِ تَجَلِّيَاتِ اَنْوَارِ ا۪يجَادِه۪ سُبْحَانَهُ

اَوَّلًا : مَعَ اِسْتِحْفَاظِ الْمَعَانِى الْجَم۪يلَةِ وَالْهُوِيَّاتِ الْمِثَالِq ma'nوَثَانِيًا : مَعَ اِنْتَاجِ الْحَقَائِقِ الْغَيْبِيَّةِ وَالنُّسُوجِ اللَّوْحِيَّةِ

وَثَالِثًا : مَعَ نَشْرِ الثَّمَرَاتِ الْاُخْرَوِيَّةِ وَالْمَنَاظِرِ السَّr'oni يَّةِ

وَخَامِسًا : لِظُهُورِ الشُّؤُنَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ وَاing shاهِدِ الْعِلْمِيَّةِ

Xullas, bu besh fikrada, kelajakda bahs etadiganimiz ishorotning asosoti bor. Ha, har bir mavjud (xususan zihayot boÀlganlarning) besh tabaqa boshqa-boshqa hikmatlari va gÀoyalari bor. Qandayki mevador bir daraxt, bnotni ining ustidagi shoxlari samara beradi; xuddi shuning kabi: Har bir zihayotning, besh tabaqa muxtalif gÀoyalari mavjud va hikmatlari bor.

EyÀzallai foniy! Sening juz'iy bir urugÀ hukmidagi oÀz haqiqatingni mevador bir shajara-i boqiyaga inqilob etishini va besh ishoratda koÀrsatilgan oÀn tabaqa mevalarini va or-ikkii gÀoyalarini qoÀlga kiritishni istasang, haqiqiy iymonni qoÀlga kirit. BoÀlmasa butun ulardan mahrum qolish bilan barobar, u urugÀ ichida siqilib chiriysan.

فَاَوَّلًا: firlarدُّلِ التَّعَيُّنَاتِ الْاِعْتِبَارِيَّةِ مَعَ اِسْتِحْفَاظِ الْمَعَانِى الْجَم۪يلَةِ وَالْهُوِيَّاتِ الْمِثَالِيَّةِ

fikrasi ifoda etadiki: Bir mavjudarafgidan ketgandan soÀng, zohiran adamga, fanoga ketadi; lekin ifoda etgan ma'nolari boqiy qoladi, mahfuz boÀladi. Huviyati misoliyasi va surati va mohiyati ham olami misolda va olami misolning namunalari boÀlgan alvohi mahfahmat>va alvohi mahfuzaning namunalari boÀlgan quvva-i hofizalarda qoladi. Demak, bir vujudi suriy yoÀqotadi, yuzlab vujudi ma'naviy va ilmiy qozonadi. Masalan: Qandayki bir sahifaning chop et اٰلِهga mador boÀlgan matbaa hurufotiga bir vaziyat va bir tartib beriladi va bir sahifaning chop etilishiga mador boÀladi; va u sahifa esa suratini va huviyatini, bosilgan mutaaddid yaproqlarga berib vaoni Bilarini koÀp aqllarga nashr etgandan soÀng u matbaa hurufotining vaziyati va tartibi ham oÀzgartiriladi. Chunki endi unga luzum qolmadi, hyatninhqa sahifalarning chop etilishi lozim boÀladi. Aynan shuning kabi, shu mavjudoti Arziya, xususan nabotiya; qalami qadari Ilohiy ularga bir tarti kofir vaziyat beradi; bahor sahifasida qudrat ularni ijod qiladi va goÀzal ma'nolarini ifoda etib, suratlari va huviyatlari olami misol kabi olami gÀaybninyki biariga oÀtganlari uchun, hikmat iqtizo etadi; u vaziyat oÀzgarsin, toki yangi keladigan boshqa bahor sahifasi yozilsin, ular ham ma'nolarini ifoda etsin.

وَثَuzlab : مَعَ اِنْتَاجِ الْحَقَائِقِ الْغَيْبِيَّةِ وَالنُّسُوجِ اللَّوْحِيَّةِ

Bu fikra ishorat etadiki: Har bir narsa -juz'iy boÀlsin, kulliy boÀlsikanigauddan ketgandan soÀng (xususan zihayot boÀlsa) koÀp haqoiqi gÀaybiya natija berish bilan birga; olami misolning daftarlarida boÀlgan lavhi misoliy ustida, atvori hayoti adadicha suratlarni qoldir Bessuratlardan ma'nodor boÀlgan va muqaddaroti hayotiya deyilgan sarguzashti hayotiyalari yoziladi va ruhoniyotga bir mutolaagoh boÀladi. Qandayki masalan bir gul vujuddan keabari faqat yuzlab urugÀchalarini va urugÀchalarda mohiyatini vujudda qoldirish bilan birga; kichik alvohi mahfuzada va alvohi mahfuzaning kichik namunalari boÀlgan hofizalarda minglab suratini qoldirib, zishuuBiz ta atvori hayoti bilan ifoda qilgan tasbehoti Rabboniya va nuqushi asmoiyani oÀqitadi, soÀngra ketadi. Xuddi shuning kabi: Yer yuzining gultuvagida goÀzal masnu'ot bilan motga qsh boÀlgan bahor mavsumi bir guldir; zohiran zavol topadi, adamga ketadi, faqat uning urugÀlari adadicha ifoda qilgan haqoiqi gÀaybiya va gullari adadicha nashr etgan huviyati misoliya va mavjudoti adadicha koÀrsatgan hikmati Rabboniymatlarziga badal sifatida vujudda qoldirib, soÀngra bizdan yashirinadi. Ham u ketgan bahorning doÀstlari boÀlgan boshqa bahorlarga yer boÀshatadi, toki ular kelib vazifalylanisbajarsin. Demak, bahor zohiriy bir vujudni chiqaradi; ma'nan mingta vujud kiyadi.

وَثَالِثًا : مَعَ نَشْرِ الثَّمَرَاتِ الْاُخْرَوِيَّةِ وَالْمَنasi bi السَّرْمَدِيَّةِ

fikrasi ifoda etadiki: Dunyo bir dastgoh va bir ekinzordir, oxirat bozoriga munosib boÀlgan mahsulotni yetishtiradi. KoÀp SoÀzlarda isbot etganmiz: Qandayki jin va insning amallari oxirat bozoriga yuboriladi.ydi. S shuning kabi: Dunyoning boshqa mavjudoti ham oxirat hisobiga koÀp vazifalar bajaradi va koÀp mahsulot yetishtiradi. Balki Kura-i Arz uz boÀlhun kezadi; balki: "Uning uchun", desa boÀladi. Bu safina-i Rabboniya, yigirma toÀrt ming yillik bir masofani bir yilda oÀtib, maydoni hashrning atrofida aylanyaptslomiyalan, ahli Jannat, albatta orzu qiladiki, dunyo mojarolarini taxattur etsinlar va bir-biriga naql etsinlar; balki u mojarolarning lavhalarini va misollarini koÀrishga juda maroq qiladar. Albatta, kino pardalarida koÀrgandek; oÀsha lavhalarni, u voqealarni mushohada etsalar, juda mutalazziz boÀladilar. Modomiki shunday ekan, har holda dori laladi.

a manzili saodat boÀlgan dori Jannatda عَلٰى سُرُرٍ مُتَقَابِل۪ينَ ishorati bilan; sarmadiy manzaralarda dunyoviy mojarolarning muhovarasi va dunyoviy hodisotning manzaralari Jannatda boÀladi. Xullas, bu goÀzal avjudootning bir on koÀrinishi bilan yoÀqolishi va bir-biri orqasidan kelib ketishi, manoziri sarmadiyani tashkil etish uchun, bir fabrika dastgohlari hukmida koÀrinadi. Masalan: Qandayki a sengadaniyat, foniy vaziyatlarga bir navi baqo berish va ahli istiqbolga yodgorlik qoldirish uchun; goÀzal yoki gÀarib vaziyatlarning suratlarini oliْنِ يَo pardalari bilan istiqbolga hadya qiladi, zamoni moziyni zamoni holda va istiqbolda koÀrsatadilar va darj etadilar. Aynan shuning kabi: Shu mavjudoti bahoriya va dunyoviyada asdiqdbir hayot oÀtkazgandan soÀng, ularning Sone'-i Hakimi olami baqoga oid gÀoyalarini u olamda qayd etish bilan barobar olami abadiyda, sarmadiy manzaralarda ularning atvori hayotlarida bajargan vazoifi hayotiyani va moan musti Subhoniyani, manoziri sarmadiyada qayd etish, muqtazo-i ismi Hakim va Rahim va Vaduddir.

fikrasi ifoda ahmon,i: Mavjudot atvori hayoti bilan, mutaaddid anvo'i tasbehoti Rabboniyani aytadi. Ham asmo-i Ilohiya iqtizo va istilzom etgan holoti koÀrsatadiki... Masalan: Rahim ismi shafqat etishni istaydi, Razzoq doirarizq berishni iqtizo qiladi, Latif ismi lutf etishni istilzom etadi va hokazo butun asmoning bitta-bitta muqtazosi bor. Har bir zihayot hayotirmatsi va vujudi bilan u asmoning muqtazosini koÀrsatish bilan birga, jihozoti adadicha Sone'-i Hakimga tasbehot qiladi. Masalan: Bir inson goÀzal mevalar yeganida me'dasida parchalanadi, eriydi, zohiran mahv boÀladi; lekin ogÀzidan, me'dasiat va shqa butun hujayroti badaniyada faoliyatkorona bir lazzat, bir zavq berish bilan barobar, aqtori badandagi vujudni va hayotni oziqlantirish va idoma-i hayot kabi juda kAKTUB>kmatlarning vujudiga sabab boÀladi. U taomning oÀzi ham vujudi nabotiydan hayoti insoniya tabaqasiga chiqadi, taraqqiy etadi. Aynan shuning kabi: Mavjudot zavol pardasida yashiringan vaqti; ularning o va ia har birining juda koÀp tasbehoti boqiy qolish bilan barobar, juda koÀp asmo-i Ilohiyaning ham nuqushlarini va muqtaziyotini u asmoning qoÀllariga qoldiradi. Ya'ni, bir vujudi boqiyaga tavdi' etad خَيْرnday ketadilar. Ajabo, foniy va muvaqqat bir vujudning ketishi bilan uning oÀrniga bir navi baqoga mazhar minglab vujud qolsa; deyilarmiki, unga yomon boÀldi yoxud befoyda boÀldi yoxud shu sevimli maxluq nima uchun kechiqisshikoyat qilinishi mumkinmi? Balki oÀsha haqidagi rahmat, hikmat, muhabbat iqtizo etadi va shunday boÀlishi kerak. BoÀlmasa birgina zarar kelmasligi uchun, minglab manfaatni tark etish lozim boÀladiki; u holda minglab zarar boÀla shubhmak, Rahim, Hakim va Vadud ismlari; zavolga va firoqqa muoriz emas, balki istilzom etib iqtizo etadilar.

وَخَامِسًا : لِظُهُورِ الشُّؤُsalosaالسُّبْحَانِيَّةِ وَالْمَشَاهِدِ الْعِلْمِيَّةِ

fikrasi ifoda etadiki: "Mavjudot -xususan zihayot boÀlganlar- vujudi suriydan ketgandan soÀng boqiy koÀp narsalarni qoldiradiAgar uhunday ketadilar". Ikkinchi Ramzda bayon etilgani kabi, Zoti Vojib-ul Vujudning qudsiyat va istigÀno-i kamoliga muvofiq tarzda va unga loyiq suratda; hadsiz muhabbat, nihoyatsiz shafqat, cheksiz iftixor, -tason mijoiz boÀlsa- muqaddas hadsiz bir mamnuniyat, bir sevinch, -ta'birda xato boÀlmasin- hadsiz bir lazzati muqaddasa, bir farohi munazzah shuunoti rububiyatida mavjud boÀlib; ula-i ijoosori bilmushohada koÀrinadi. Xullas, u shuunot, iqtizo etgan hayratnamo faoliyat ichida, mavjudot tabdil va tagÀyir bilan, zavol va fano ichida sur'at bilan chorlanyapti.. mutamodiyan olami shahodtsin volami gÀaybga yuborilyapti. Va u shuunotning jilvalari ostida maxluqot; doimiy sayru sayalon, harakat va javalon ichida chayqalyapti va ahli gÀaflatكَ اَنuloqlariga vovaylo-i firoq va zavolni va ahli hidoyatning sam'iga valvala-i zikr va tasbehni tarqatyaptilar. Bu sirga binoan, har bir mavjud Vojib-ul Vujudning boqiy shuunotining tazohuriga boqiy bittadan mador boÀladigan mQandayrni, vaziyatlarni, holatlarni vujudda qoldirib ketyapti. Ham u mavjud butun hayoti mobaynida oÀtkazgan atvor va ahvoli, ilmi azaliyning unvonlari boÀlgan Imomi Mubin, Kitobi Mubin, Lavhi Mahfuz kabi vujudi ilmiy doiralarida vujudi xorijilliyatamsil etgan mufassal vujud qoldirib ketadilar. Demak, har bir foniy; bir vujudni tark etadi, minglab boqiy vujudlarni qozonadi, qozontiradi. Masalan: Qandayki horiquloda bir fabrika uskunas وَالسdiy ba'zi moddalar otiladi; ichida yonadi, zohiran mahv boÀladi; faqat u fabrikaning suzgichlarida juda qiymatli kimyo moddalari va adviyalar tarassub etadi. Ham uning quvvati bilan va bugÀi bilan u fabrikaning ci va Jri aylanadi; bir tarafdan matolarni toÀqishiga, bir qismi kitob chop etishga, bir qismi esa shakar kabi boshqa qiymatli narsalarni i'mol etishga mador boÀladi va hokazo... Demak oddiy moddalar yonib, zohiran mahv boÀlishi bilan, minglab naroh etivujud topadi. Demak, oddiy bir vujud ketadi, koÀp oliy vujudlarni irsiyat sifatida qoldiradi. Xullas, shu holda oÀsha oddiy moddaga "hayf boÀldyi komiladimi? Fabrika sohibi nima uchun unga achinmadi, yondirdi; u sevimli moddalarni mahv etdi, shikoyat etiladimi? Aynan shuning kabi وَلِلّٰهqadar َثَلُ الْاَعْلٰى Xoliqi Hakim va Rahim va Vadud muqtazo-i rahmat va hikmat va vadudiyat boÀlib, koinot fabrikasiga harakat beradi; har bir vujudi foniyni koÀp boqiy vujudlarga urugÀindan i, maqosidi Rabboniyasiga mador qiladi, shuunoti Subhoniyasiga mazhar qiladi, qalami qadariga siyoh ittihoz etadi va qudratning toÀqishiga bir makik qiladi va yana biz bilmagan juda koÀp gÀoyoti gÀoliya va maqosidi oliya uchun, oÀz faoli ta'dqudrati bilan koinotni faoliyatga keltiradi. Zarrotni javalonga, mavjudotni sayaronga, hayvonotni sayalonga, sayyorotni davaronga keltiradi, koinotni gapirtiradi; oyotini unga ovozsiz ayttir badal unga yozdiradi. Va maxluqoti Arziyani rububiyati nuqtasida, havoni amr va irodasiga bir navi arsh va nur unsurini ilm va hikmatiga boshqa bir arsh va suvni ehson va rahmatiga boshqa bir arsh va tuproqni hifz va ihyosiga bir tur arsh qil. Har arshlardan uchtasini maxluqoti Arziya ustida kezdiradi.

Qat'iyan bilki: Bu besh Ramzda va besh Ishoratda koÀrsatilgan porloq haqiqati oliya, nuri Qur'on bilan koÀrinadi va iymonning quvvati bilan sohib boÀlish mumkin. sohibsa u haqiqati boqiya oÀrniga, gÀoyat mudhish bir zulumot oÀtadi. Ahli zalolat uchun dunyo, firoqlar va zavollar bilan toÀla va alamlar bilan limmo-limdir. Koinot u uchun ma'naviy bir Jahannam hukmiga oÀtadi. Hamma narsa u uchun oni'zi kovujud bilan, hadsiz bir adam ihota etadi. Butun moziy va mustaqbal, zulumoti adam bilan toÀla; yolgÀiz qisqacha bir zamoni holda, bir qaygÀuli nuri vujud topa oladi. Faqatم۪ينَ Qur'on va nuri iymon bilan, azaldan abadga qadar bir nuri vujud koÀrinadi; unga aloqador boÀladi va u bilan saodati abadiyasini ta'min etadi.

Alhosil: Bir Shoiri Misriyning tan va vdeymiz:

Daryo boÀlgancha nafas

Poralangancha qafas

To tugagancha bu ovoz

Chaqiraman: Yo Haq! Yo Mavjud! Yo Hayy! Yo Ma'bud!

Yo Hakim! Yo Maqsud! Yo Rahَ لَوْ Vadud!..

Va baqirib deyman:

Va iymon keltirib isbot etamai rubuَّ الْبَعْثَ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ وَ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَ النَّارَ حَقٌّ وَ اِنَّ السَّعَادَةَ الْاَبَدِيَّةَ حَقٌّ وَ اِنَّ اللّٰهَ رَح۪يمٌ حَك۪يمٌ وَدُودٌjudotgنَّ الرَّحْمَةَ وَ الْحِكْمَةَ وَ الْمَحَبَّةَ مُح۪يطَةٌ بِجَم۪يعِ الْاَشْيَاءِ وَ شُؤُنَاتِهَا

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذ۪ى هَدٰينَا لِهٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِىasidanلَٓا اَنْ هَدٰينَا اللّٰهُ لَقَدْ جَٓاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمoÀrilgَك۪يمُ ٭ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَس۪ينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ صَلَاةً تَكُونُ لَكَ رِضَاءً وَ لِحَقِّه۪ اَدَاءً وَ عَلٰى اٰلِه۪ وَ صَحْبِه۪ وَ سَadi'alاٰم۪ينَ. وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ. سُبْحَانَ مَنْ جَعَلَ حَد۪يقَةَ اَرْضِه۪، مَشْهَرَ صَنْعَتِه۪، مَحْشَرَ خِلْقَتِه۪، مَظْهَرَ قُدْرَتِه۪، مَدَارَ حِكْمَa tafrمَزْهَرَ رَحْمَتِه۪، مَزْرَعَ جَنَّتِه۪، مَمَرَّ الْمَخْلُوقَاتِ، مَس۪يلَ الْمَوْجُودَاتِ، مَك۪يلَ الْمَصْنُوعَاتِ، فَمُزَيَّنُ الْحَيْوَانَاتِ، مُنَقَّشta olaُيُورَاتِ، مُثَمَّرُ الشَّجَرَاتِ، مُزَهَّرُ النَّبَاتَاتِ، مُعْجِزَاتُ عِلْمِه۪ خَوَارِقُ صُنْعِه۪، هَدَايَاءُ جُودِه۪، بَرَاه۪ينُ لُطْفِه۪، دَلَائِلُ الْوَحْدََصَابِطَائِفُ الْحِكْمَةِ، شَوَاهِدُ الرَّحْمَةِ، تَبَسُّمُ الْاَزْهَارِ مِنْ ز۪ينَةِ الْاَثْمَارِ، تَسَجُّعُ الْاَطْيَارِ ف۪ى نَسْمَةِ الْاَسْحَارِ، تَهَزُّجُ الْاَمْطَارِ عَلٰى خُدُودِ الْاَزْهَارِ، تَزَيُّنُ الْاَزْهَاkoyat بَرُّجُ الْاَثْمَارِ ف۪ى هٰذِهِ الْجِنَانِ، تَرَحُّمُ الْوَالِدَاتِ عَلَى الْاَطْفَالِ الصِّغَارِ ف۪ى كُلِّ الْحَيْوَانَاتِ وَ الْاِنْسَانِ ،oqlarnُّفُ وَدُودٍ، تَوَدُّدُ رَحْمَانٍ، تَرَحُّمُ حَنَّانٍ، تَحَنُّنُ مَنَّانٍ لِلْجِنِّ وَ الْاِنْسَانِ وَ الرُّوحِ وَ الْحَيْوَانِ وَ الْمَلَكِ وَ الْجَانِّ.

Yigirma ToÀrtinchi Maktubning BirÀlib, Zayli

قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبّ۪ى لَan nasدُعَٓاؤُكُمْ

Ya'ni: "Ey insonlar! Duongiz boÀlmasa nima ahamiyatingiz bor." ma'nosidagi oyatning besh nuktasini tingla:

BIRINCHIssalom: Duo bir sirri azimi ubudiyatdir. Balki ubudiyatning ruhi hukmidadir. KoÀp yerlarda zikr qilganimiz kabi, duo uch xildir.

Birinchi tur duo: Iste'dod lisoni bilandirki; butun hububot, urugÀlar lisoni iste'dod bilan Fotiri Hakimga duo qا شَر۪arki: "Sening nuqushi asmongni mufassal koÀrsatish uchun, bizga nashvu namo ber, kichik haqiqatimizni oÀstir va daraxtning buyuk haqiqatiga aylantir".

im borhu iste'dod lisoni bilan duo navidan biri shuki: Sabablarning yigÀilishi, musabbabning ijodiga bir duodir. Ya'ni: Sabablar bir vaziyat oladiki, u vaziyat bir lisoni hol hukmiga oÀtadi va musabbabni Qodirinazariloldan duo qiladi, istaydilar. Masalan: Suv, harorat, tuproq, ziyo bir urugÀ atrofida bir vaziyat olib, u vaziyat bir lisoni duo boÀlib: "Bu urugÀni daraxt qil, ey Xoliqimiz!" deydilar. Chunki u moÀ'jiza-i horiotga mudrat boÀlgan daraxt; shuursiz, jomid, oddiy moddalarga havola etilmaydi, havolasi imkonsiz. Demak, sabablarning yigÀilishi, bir navi duodir.

Ikkinchi tur duo: Eatga oi fitriy lisoni bilan boÀlib, butun zihayotlarning iqtidor va ixtiyorlari dohilida boÀlmagan hojatlarini va matlablarini kutmagan yerlaridan vaqti munosibda ularga berish uchun, Xoi, shuahimdan bir tur duodir. Chunki iqtidor va ixtiyorlari xorijida, bilmagan yerlaridan, vaqti munosibda ularga bir Hakimi Rahim yuboryapti. QoÀllari yetmaydi; demak, u ehson, duo natijasidir.

Alhosil: Butun koinotdan ٌ لِبَi Ilohiyaga chiqqan narsa duodir. Sabab boÀlganlar, musabbabotni Allohdan istaydilar.

Uchinchi turdagi duo: Ehtiyoj doirasida zishuurlarning duosi boÀlib, bu ham ikki qismdir.

Agar izdiror darajasiga kelsa yoki ehtiyoji fitriygbir qiiq munosabatdor boÀlsa yoki lisoni iste'dodga yaqinlashgan boÀlsa yoki sof, xolis qalbning lisoni bilan boÀlsa, aksariyati mutlaqa bilan maqbuldir. Taraqqiyoti bashariyaning qi اللّٰzami va kashfiyotlari, bir navi duo natijasidir. Havoriqi madaniyat degan narsalari va kashfiyotlariga madori iftixor oÀylagan ishlari, ma'naviy duo natijasidir. Xolis bir lisoni da qolod bilan istanilgani uchun, ularga berilgan. Lisoni iste'dod bilan va lisoni ehtiyoji fitriy bilan boÀlgan duolar ham, bir mone boÀlmasa va sharoit dohilida boÀlsa, doimo maqbuldir.

Ikkinchi qism: Mashhur aqligoÀlib, u ham ikki xildir. Biri fe'liy, biri qovliy. Masalan yer haydash, fe'liy bir duodir. Rizqni tuproqdan emas; balki tuproq, xazina-i rahmatning bir eshigi boÀlgani uchun, rahmatning eshigi boÀlgan tuproqni omoch bilan qoqadi.

valargqa qismlarning tafsilotini qoldirib, yolgÀiz qovliy duoning bir-ikki sirlarini keladigan ikki-uch nuktada aytamiz.

IKKINCHI NUKTA: Duoning ta'siri lsa" qr. Xususan duo kulliyat kasb etib davom etsa; natija berishi gÀolibdir, balki doimiydir. Hatto aytish mumkinki: Sababi xilqati olamning birisi ham duoborib a'ni, koinotning xilqatidan soÀngra, boshda navi bashar va uning boshida olami Islom va uning boshida Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamning muazzam duosi, bir sababi xilqatian" tair. Ya'ni: Xoliqi Olam istiqbolda u zotni, navi bashar nomidan, balki mavjudot hisobidan saodati abadiya, mazhariyati asmo-i Ilohiya istashini bilgan; u boÀladigan duoni qabuiga isan, koinotni xalq etgan. Modomiki duoning shu daraja azim ahamiyati va vus'ati bor ekan; hech mumkinmidirki: Bir ming uch yuz ellik yilda, har vaqtda, navi bashardan uch yuz million, jin va ins va malak va ruhoniyotdan haqdir; obsiz muborak zotlar bil-ittifoq Zoti Muhammadiy Alayhissalotu Vassalam haqida, rahmati uzmo-i Ilohiya va saodati abadiya va husuli maqsud uchun duolari qanday qabul boÀlmasin? U duolari rad qilinishi hech bir yuldudan mumkinmi?

Modomiki bu qadar kulliyat va vus'at va davom kasb etib lisoni iste'dod va ehtiyoji fitriy darajasiga kelgan ekan, albatta u Zoti Muhammadi Arabiy Alayhissalotu V'tiborm, duo natijasida shunday bir maqom va martabadaki, butun uqul toÀplanib bir aql boÀlsalar, u maqomning haqiqatini tamomi bilan ihota etolmaydilar.

Xullas, ey musulmon! Seningir. Va mahsharda shunday bir shafi'ing bor. Bu shafi'ning shafoatini oÀzingga jalb etish uchun, sunnatiga ittibo et!

Agar: "Modomiki u Habibullohdir. Bu qadar salavot va duoga nima ehtiyoji bor?", desang.

Aljavob: U Zot (S.A.V.) umu va matining saodati bilan aloqador va butun afrodi ummatining har navi saodatlari bilan hissadordir va har navi musibatlari bilan andishadordir. Xullas, oÀzi haqida marotibi saodat va kamolot hadsiz boÀlish bilan barobar; hadsiz afrodi ummatiningming miz zamonda, hadsiz anvo'i saodatlarini harorat bilan orzu qilgan va hadsiz anvo'i shaqovatlaridan mutaassir boÀlgan zot, albatta hadsiz salavot va duo va rahmatga loyiq va muhtojdir.

fga mur:>"Ba'zan aniq boÀladigan ishlar uchun duo qilinadi. Masalan: Xusuf va kusuf namozidagi duo kabi. Ham ba'zan hech boÀlmaydigan narsalar uchun a duo linadi?", desang.

Aljavob: Boshqa SoÀzlarda izoh qilingani kabi, duo bir ibodatdir. Abd oÀz ajzini va faqrini duo bilan e'lon qiladi. Zohiriy maqsadlar esa; u duoning va u iaqin y duoiyaning vaqtlaridir, haqiqiy foydalari emas. Ibodatning foydasi oxiratga qaraydi. Dunyoviy maqsadlar hosil boÀlmasa, "U duo qabul boÀlmadi" deyilmaydi. Balki, "Hali duoning vaqti tugamadi" deبّ۪ى و.

Ham hech mumkinmiki: Butun ahli iymonning, butun zamonlarda, mutamodiyan kamoli xulus va ishtiyoq va duo bilan soÀragan saodati abadiyalari ularga berilmasin va butun koinotning shani boÀ bilan hadsiz rahmati boÀlgan u Karimi Mutlaq, u Rahimi Mutlaq; butun ularning u duosini qabul qilmasin va saodati abadiya vujud topmasin?

UCHINCHI NUKTA: Duo-i qovliyi ixtiyoriyning maqbuliyati ikki jihat bilandirona biyni matlubi bilan maqbul boÀladi yoxud yanada yaxshisi beriladi.

Masalan: Bir odam oÀziga bir erkak avlod istaydi. Janobi Haq Hazrati Maryam kabi bir qiz avlodtgani radi. "Duosi qabul qilinmadi" deyilmaydi. "Yanada yaxshi bir suratda qabul qilindi" deyiladi. Ham ba'zan oÀz dunyosining saodati uchun duo qiladi. Duosi oxirat uchun qabul boÀladi. "Duosi rad etildi" deyilmaydi, balki "Yanada anfa' bir suradirishbul qilindi", deyiladi. Va hokazo... Modomiki Janobi Haq Hakimdir; biz undan istaymiz, u ham bizga javob beradi. Faqat hikmatiga koÀra biz bilan muomala qiladi. Xasta tabibning hikmatini ittihom etmasligi kerak. Xasta asal istaydi; ladi. haziq bezgaki uchun sulfat tuzi beradi. "Tabib meni tinglamadi" deyilmaydi. Balki ohu zorini tingladi, eshitdi, javob ham berdi; maqsudning yaxshisini amalga oshirdi.

TOÀRTINCHI NUKTA: Duatga meng goÀzal, eng latif, eng laziz, eng hozir mevasi, natijasi shuki: Duo qilgan odam biladiki, biri borki; uning ovozini eshitadi, dardiib, unmon yetishtiradi, unga marhamat qiladi. Uning qudrat qoÀli hamma narsaga yetadi. Bu katta dunyo karvonsaroyida u yolgÀiz emas; bir Karim zot bor, unga qaraydi, unsiyat beradi. Ham Àzallahadsiz ehtiyojotini amalga oshira oladi va uning hadsiz dushmanlarini daf eta oladigan bir zotning huzurida oÀzini tasavvur qilib, bir faroh, bir inshiroh sezib, dunyo qadar ogÀir bir yukni ustidan otib اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَoÀtird.

BESHINCHI NUKTA: Duo, ubudiyatning ruhidir va xolis bir iymonning natijasidir. Chunki duo qilgan odam, duosi bilan koÀrsatadiki: Butun koinotga hukm etgan biri bilan eng kichik ishlarimdan xabari bor va biladi, eng uzoq maqsadlarimni qila oladi, mening har holimni koÀradi, ovozimni eshitadi. Shunday ekan; butun mavjudotning butun, uch arini eshitadiki, mening ovozimni eshitadi. Barcha narsalarni u qiladi, eng kichik ishlarimni ham undan kutaman, undan istayman. Duo bergan xolis hlansaning kengligiga va koÀrsatgan nuri iymonning halovat va sofligiga qara,

sirrini angla va

farmonini ahfif .

aytilgani kabi: Agar berishni istamasaydi, istashni bermas edi.

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِ vahdaحَمَّدٍ مِنَ الْاَزَلِ اِلَى الْاَبَدِ عَدَدَ مَا ف۪ى عِلْمِ اللّٰهِ وَ عَلٰى اٰلِه۪ وَ صَحْبِه۪ وَ سَلِّمْ سَلِّمْنَا وَ سَلِّمْ د۪ينَنَا اٰم۪ينَ ٭ وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ

Yigirma ToÀrholda; Maktubning Ikkinchi Zayli

وَلَقَدْ رَاٰهُ نَزْ-i Nurُخْرٰى ٭ عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهٰى ٭ عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَاْوٰى ٭ اِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشٰى ٭ مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَbir haى ٭ لَقَدْ رَاٰى مِنْ اٰيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرٰى

BIRINCHI NUKTA: Jannatdan keltirilgan Buroqqa doir, Mavlud yozgan Sulaymon Afandi qaygÀuli bir ishqْجٌ مِosini bayon etadi. U zot ahli valoyat boÀlgani va rivoyatga bino etgani uchun, albatta bir haqiqatni oÀsha surat bilan ifoda qiladi.

Haqiqat shunday boÀlishi kerakki: Olami baqoning maxluqlari, Rasurni baam Alayhissalotu Vassalamning nuri bilan juda aloqadordir. Chunki u zot keltirgan nur bilan Jannat va dori oxirat, jin va ins jonlanadi. Agar u boÀlmasaydi, saoda intiadiya boÀlmasdi va Jannatning har navi maxluqotidan istifodaga musta'id boÀlgan jin va ins, Jannatni jonlantirmasdi; bir jihatda sohibsiz vayrona qolardi. Yigirma ToÀrtinchi SoÀznَمَسَّÀrtinchi Shoxida bayon qilinganidek: Qandayki bulbulning gulga qarshi dostoni ishqi; toifa-i hayvonotning toifa-i nabototga daraja-i ishqga yetishgan ehtg izzai shadida-i ishqnamoni, rahmat xazinasidan kelgan va hayvonotning arzoqlarini tashigan qofila-i nabototga e'lon qilish uchun, bir xatibi Rabboniy boÀlib, boshda bulbuli gul va har navdan bir navi bulbul intihob etilganrona aarning nagÀomoti ham, nabototning eng goÀzallarining boshlarida xush-omadi navidan tasbehkorona bir husni istiqboldir, bir olqishlashdir.

Aynan shuning kabi: Sababi xilqati aflok va vasila-i saodati dorayn va Habibi Robb-ul OlaksalarÀlgan Zoti Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamga qarshi, qandayki maloika navidan Hazrat Jabroil Alayhissalom kamoli muhabbat bilan xizmatkorlik qiladi; maloikalarning Hazrat Odam Alayhissalomga inqiyod va itoatini va sirri sujudini ktaba-iadi; shuning kabi ahli Jannatning, hatto Jannatning hayvonot qismining ham u zotga qarshi aloqalari, mingan BurogÀining hissiyoti oshiqonasi bilan ifoda etilgan.

IKKINaba deKTA: Me'roji Nabaviyadagi voqealardan birisi: Janobi Haqning Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga qarshi muhabbati munazzahasi, "Senga oshiq boÀlganmsh kab'biri bilan ifoda etilgan. Shu ta'birot, Vojib-ul Vujudning qudsiyatiga va istigÀno-i zotiysiga, ma'no-i urfiy bilan munosib tushmaydi. Modomiki Sulaymon Afandining mavludi, ragÀbati ommaga mazhariyati dymonnii bilan; u zot ahli valoyatdir va ahli haqiqatdir, albatta iroa etgan ma'nosi sahihdir. Ma'no ham shuki:

Zoti Vojib-ul Vujudning hadsiz jqobilia kamoli bor. Chunki butun koinotning aqsomiga inqisom etgan jamol va kamolning butun anvo'i uning jamol va kamolining alomatlari, ishoratlari, oyatlaridir. Xullas, har holda jamol va kamol sohibi, bilbedaho jamol va kamolini sevgani kabi, uqaddauljalol ham jamolini juda ham sevadi. Ham oÀziga loyiq bir muhabbat bilan sevadi. Ham jamolining shuooti boÀlgan asmosini ham sevadi. Modomiki asmosini sevar ekan, albatta asmosining jamolini koÀrsatgan san'atini va za. Shunday ekan, jamol va kamoliga oyna boÀlgan masnu'otini ham sevadi. Modomiki jamol va kamolini koÀrsatganni sevar ekan; albatta jamol va kamoli asmosiga ishorat etgan maxluqotining mahosinini in etavadi. Bu besh navi muhabbatga, Qur'oni Hakim oyoti bilan ishorat qiladi.

Xullas, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam, modomiki masnu'ot ichida eng mukammal faragani a maxluqot ichida eng mumtoz shaxsiyatdir.

Ham san'ati Ilohiyani, bir valvala-i zikr va tasbeh bilan tashhir etadi va istehson etadi.

Ham asmo-i Ilohiyadagi jamol va kamol xazinalarini lisoni Qur'on bilan oning k

Ham koinotning oyoti takviniyasining, Sone'ining kamoliga dalolatlarini, porloq va qat'iy bir suratda lisoni Qur'on bilan bayon qiladi.

Ham kulliy ubudiyati bilan, rububiyati Ilohiyaga oynadorlik qiladi.

Ham mohiyatining jome'ii

وَمَilan butun asmo-i Ilohiyaga bir mazhari atamm boÀlgan.

Albatta shuning uchun aytsa boÀladiki: Jamili Zuljalol, oÀz jamolini sevishig umum, u jamolning eng mukammal oyna-i zishuuri boÀlgan Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamni sevadi.

Ham oÀz asmosini sevishi bilan, u asmoning eng porloq oynasi boÀlgan Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassaln, Islevadi va Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamga oÀxshaganlarni ham darajalariga koÀra sevadi.

Ham san'atini sevgani uchun, albatta uning san'atini eng yuksak bir sado bilan bnun bioinotda nashr etgan va samovotning qulogÀini jaranglatgan, barr va bahrni jazbaga keltirgan bir valvala-i zikr va tasbeh bilan e'lon qilgan Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamni sevadi v:

A ittibo etganlarni ham sevadi.

Ham masnu'otini sevgani uchun, u masnu'otning eng mukammali boÀlgan zihayotni va zihayotning eng mukammali boÀlgan z lavvoni va zishuurning eng afzali boÀlgan insonlarni va insonlarning bil-ittifoq eng mukammali boÀlgan Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamni albatta yanada koÀproq sevadi.

Ham oÀz maxluqotining mahosini axloqiyalarini sevgani ucqalyaqahosini axloqiyada bil-ittifoq eng yuksak martabada boÀlgan Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamni sevadi va darajotga koÀra, unga oÀxshaganlarni ham sevadi. Demak, Janobi Haqning rahmati kabi, muhabbati ham koietadilihota etgan.

Xullas, u hadsiz mahbublar ichidagi mazkur besh vajhining har bir vajhida eng yuksak maqom Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamga maxgullarÀlib, "Habibulloh" taxallusi berilgan.

Xullas, bu eng yuksak maqomi mahbubiyatni, Sulaymon Afandi "Men senga oshiq boÀlganman" ta'biri bilabilan,n etgan. Shu ta'bir, bir mirsodi tafakkurdir, gÀoyat uzoq uzoqlardan bu haqiqatga bir ishoratdir. Bu bilan barobar, modomiki bu ta'bir, sha'naiyat biyatga munosib boÀlmagan ma'noni xayolga keltiradi; eng yaxshisi, shu ta'bir oÀrniga: "Men sendan roziman" deyilishi kerak.

UCHINCHI NUKTA: Me'rojiyadagi mojarolar, ma'lumimiz boÀlgan ma'nolar bilan,Nabavisiy va nazih haqiqatlarni ifoda etolmaydi. Balki u muhovaralar; bittadan unvoni mulohazadir, bittadan mirsodi tafakkurdir va ulviy va chuqur hsin, ba bittadan ishoratdir va iymonning bir qism haqoiqiga bittadan ixtordir va qobili ta'bir boÀlmagan ba'zi ma'nolarga bittadan kinoyadir. YoÀqsa, bizga ma'lum boÀlgan ma'nolar bilan boÀlgan hَاكِبِemas. Biz, xayolimiz bilan u muhovaralardan u haqiqatlarni ololmaymiz; balki qalbimiz bilan hayajonli bir zavqi iymoniy va nuroniy bir nash'a-i ruhoniy olishimiz mumkin. Chunki qandayki Janobi Haqning zot va sifor. Ahsazir va shabih va misli yoÀq; xuddi shuning kabi, shuunoti rububiyatida misli yoÀqdir. Sifoti maxluqot sifotiga oÀxshamaganidek, muhabbati ham oÀxshamaydi. Shunday ekan bu ta'birotni mutashabihot o adamn sanab aytamizki: Zoti Vojib-ul Vujudning vujubi vujudiga va qudsiyatiga munosib tarzda va istigÀno-i zotiysiga va kamoli mutlaqiga muvofiq bir suratda, muhabbati kabi ba'zi shuunoti borki, Me'rojiya mojarosi bilan uni ixtor etadi. Me'roji , shunyaga doir OÀttiz Birinchi SoÀz, haqoiqi Me'rojiyani usuli iymoniya doirasida izoh etgan. Shuni kifoya bilib bu yerda ixtisor etamiz.

TOÀRTINCHI NUKTA: "Yetmish ming parda orqasida Janobi Haqni koÀrgan" iyati i, bu'diyati makonni ifoda etadi. Holbuki Vojib-ul Vujud makondan munazzahdir, hamma narsaga hamma narsadanda yaqin. Bu nima degani?

Aljavob: OÀttiz Birinchi SoÀzda mufassalan, burho Xos ilan u haqiqat bayon etilgandir. Bu yerda yolgÀiz shuni aytamiz:

Janobi Haq bizga gÀoyat qoribdir, biz undan gÀoyat darajada uzoqmiz. Qandayki Quyosh qfroni zdagi oyna vositasi bilan bizga gÀoyat yaqin va yerda har bir shaffof narsa, oÀziga bir navi arsh va bir tur manzil boÀladi. Agar Quyoshning shuuri bohi Risi, biz bilan oynamiz vositasi bilan muxobara etardi. Faqat biz undan toÀrt ming yil uzoqmiz. Bila-tashbeh vala-tamsil; Shamsi Azaliy, hamma narsaga hamma narsadan yaniya vaqindir. Chunki Vojib-ul Vujud, makondan munazzahdir. Hech bir narsa unga parda boÀlolmaydi. Faqat hamma narsa nihoyat darajada undan uzoq.

Xullas, Me'rojning uzun masofasi bilan,

ifoda etgakamol,fasizlikning sirri bilan; ham Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning ketishida koÀp masofani hatlab oÀtib ketishi va oni vohidda oÀrniga kelishi sirri bundan kelib chiqadi. RoÀqqizAkram Alayhissalotu Vassalamning Me'roji, uning sayri sulukidir, uning unvoni valoyatidir. Ahli valoyat sayri suluki ruhoniy bilan, qirn soÀnan to qirq yilga qadar taraqqiy bilan, darajoti iymoniyaning haqqalyaqiyn darajasiga chiqishadi. Shunga oÀxshab: Butun avliyoning sultoni boÀlgan Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam; yolgÀiz U: va ruhi bilan emas, balki ham jismi bilan, ham tuygÀulari bilan, ham latoifi bilan, qirq yilga muqobil qirq daqiqada, valoyatining karomati kubrosi boÀlgan Me'roji bilan bir agan vi kubro ochib, haqoiqi iymoniyaning eng yuksak martabalariga ketgan, Me'roj narvoni bilan Arshga chiqqan, "Qobi Qavsayn" maqomida, haqoiqi iymoniyaning eng buyugi sanalgan iyminchi lloh va iymoni Bil-oxiratni aynalyaqiyn koÀzi bilan mushohada etgan, Jannatga kirgan, saodati abadiyani koÀrgan, Me'rojning eshigi bilan ochgan jadda-i kubroni ochiq qoldirgadofaa un avliyo-i ummati sayri suluk bilan, darajalariga koÀra, ruhoniy va qalbiy tarzda Me'rojning soyasi ichida ketyaptilar.

BESHINlasiniKTA: Mavludi Nabaviy bilan Me'rojiyaning oÀqilishi gÀoyat nafi' va goÀzal odatdir va mustahsan bir odati Islomiyadir. Balki hayoti ijtimoiya-i Islomiyaning gÀoyat latif va porloq va shirin bir madori s qayerdir. Balki haqoiqi iymoniyaning ixtori uchun, eng xush va shirin darsdir. Balki iymonning anvorini va muhabbatulloh va ishqi Nabaviyni koÀrsatishga va tahrikka eng muhayyij va muassir vositadir. Janobi Haq bu odatniuli Aka qadar davom ettirsin va Sulaymon Afandi kabi mavlud yozganlarga Janobi Haq rahmat etsin, yerlarini Jannat-ul Firdavs qilsin, omin...

Modomiki bu koinotning Xoliqi, har navda bir fardi mumtoz va mukammal va jome' Àriga tib, u navning madori faxri va kamoli qiladi. Albatta, asmosidagi ismi a'zam tajalliysi bilan, butun koinotga nisbatan mumtoz va mukammal bir fardni xalq etadi. Asmosida bir ismi a'zam boÀlgani kabi, masnu'otida ham bir fardi akmal fuzuloi va koinotga muntashir kamolotni u fardda jam etib, oÀziga madori nazar etadi. U fard har holda zihayotdan boÀladi. Chunki anvo'i koinotning eng mukammali zihayotdir. Va har holda zihayot ichida u fard zishuurdan boÀladi. Chunki zihayotninvada t'i ichida eng mukammali zishuurdir. Va har holda u fardi farid insondan boÀladi. Chunki zishuur ichida hadsiz taraqqiyotga musta'id, insondir. Va insonlar ichida u fard Muhammad Alayhissalotu Vasallam boÀladi. i bila zamoni Odamdan hozirga qadar hech bir tarix u kabi bir fardni koÀrsatolmagan va koÀrsatolmaydi. Zero u zot Kura-i Arzning yarmini va navi basharning beshdan birisini, saltanati ma'naviysi ostiga olib, bir minu Nuniyuz ellik yil kamoli hashmat bilan saltanati ma'naviysini davom ettirib, butun ahli kamolga, butun anvo'i haqoiqda bir "Ustozi Kull" hukmiga oÀtgan. DoÀst va dushmanning ittifogÀi bilan, axloqi hasrogÀi g eng yuksak darajasiga sohib boÀlgan. Bidoyati amrida, bir oÀzi butun dunyoga qarshi chiqqan. Har daqiqada yuz milliondan ziyoda insonlarning virdi zaboni boÀlgan Qsi va MoÀ'jiz-ul Bayonni koÀrsatgan bir zot, albatta u fardi mumtozdir, undan boshqasi boÀlolmaydi. Bu olamning ham urugÀi, ham mevasi udir.

عَلَيْهِ وَعَلٰى اٰلِه۪ وَصَحْبِهِ الصَّلَاةُ وَاti ishامُ بِعَدَدِ اَنْوَاعِ الْكَائِنَاتِ وَ مَوْجُودَاتِهَا

Demak bunday bir zotning mavlud va me'rojini tinglash, ya'ni taraqqiyotining mabda va muntahosini eshitish, ya'ni tqasidaa-i hayoti ma'naviyasini bilish, u zotni oÀziga rais va sayyid va imom va shafi' deb qabul qilgan moÀ'minlarga; naqadar zavqli, faxrli, nurli, nash'ali, xayrli bir musomara-i ulviya-i diniya boÀlganini angla..i, ulao Rab! Habibi Akram (Alayhissalotu Vassalam) hurmati va ismi a'zam haqqi, shu risolani nashr etganlarning va rufaqosining qalblarini aniste'dymoniyaga mazhar va qalamlarini asrori Qur'oniyaga noshir ayla va ularga siroti mustaqimda istiqomat ber. Omin.

اَلْبَdi. Buُوَ الْبَاق۪ى

YIGIRMA BESHINCHI MAKTUB

YIGIRMA OLTINCHI MAKTUB

وَاِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانda isbغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ اِنَّهُ هُوَ السَّم۪يعُ الْعَل۪يمُ

Iblisni ilzom, shaytonni ifhom, ahli tugÀyonni isqot etglarga rinchi Mabhas"; Betarafona muhokama ichida shaytonning mudhish bir dasisasini qat'iy suratda rad qilgan voqeadir. U voqeaning mujmal qismini oÀn yil avval Lamaatda yozgan edim:

Bu risolaning ta'lifidan a futur yil avval Ramazoni Sharifda Istanbuldagi Boyazid jome'i sharifida hofizlarni tinglayotgan edim. Birdan shaxsini koÀrmadim, lekin ma'naviy bir ovoz eshitganday boÀldim. Diqqatimni oÀziga tortdi. Xayolan tingladim.

Qarasam, menga:

dlari Qur'onni juda oliy, juda porloq koÀryapsan. Betarafona muhokama qil, shunday qara. Ya'ni, bir bashar kalomi deb faraz qil, qara‌ Ajabo, oÀsha maziyatlarni, oÀsha ziynatlarni koÀrasanmi?",. Dema

Haqiqatdan men ham unga aldandim. Bashar kalomi faraz qilib, shunday qaradim: KoÀrdim, qandayki Boyazid masjidining elektr tugmasi bosilib oÀchirilsa oÀrtalik qorongÀilikka tushadi. Shunga oÀxshab, oÀsha faraz bilan Qur'onning porloq ziyolrhamurshirishni boshladi. OÀshanda tushundimki, menga gapirgan shayton ekan. Meni vartaga otmoqda. Qur'ondan istimdod etdim. Birdan qalbimga bir nurqa xod. Mudofaaga qat'iy quvvat berdi. Keyin shu tarzda shaytonga qarshi munozara boshlandi.

Aytdim: Ey shayton! Betarafona muhokama, ikki taraf on takagi vaziyatdir. Holbuki ham sening, ham sening inson shogirdlaring aytgan betarafona muhokama, tarafi muxolifni iltizomdir. Betaraflik emas, munoni uan bir dinsizlikdir. Chunki Qur'onga kalomi bashar deb qarash va oÀshanday muhokama qilish, shiqqi muxolifni asos tutishdir. Botilni iltizomdir, betarafona muhokama emas. Balki botilga tarafgirlik oÀn t Shayton aytdi: Shunday ekan Allohning kalomi ham, bashar kalomi ham dema. OÀrtada faraz qil, qara.

Men dedim: U ham boÀlolmaydi. Chunki munaza'un fih bir mol boÀlsa, agar ikki mudda'i bir-biriga yaqi deydisa va qurbiyati makon boÀlsa; unda u ikkisidan boshqa birining qoÀlida yoki ikkisining qoÀllari yetishadigan yerga qoÀyiladi. Qaysisi ir naviilsa, oÀsha oladi.

Agar u ikki mudda'i bir-biridan gÀoyat uzoq, biri mashriqda, biri magÀribda boÀlsa; unda qoidaga koÀra "sohib-ul yad" kim boÀlsa, uning qoÀlia toÀldiriladi. Chunki oÀrtada qoldirish mumkin emas. Qur'on esa qiymatli bir moldir! Bashar kalomi Janobi Haqning kalomidan qanchalik uzoq boÀlsa, u ikki taraf shu qadar, balki bir-birkeladiheksiz uzoqdir.

Xullas, sarodan surayyoga qadar bir-biridan uzoq u ikki taraf oÀrtasida qoldirish mumkin emas. Buning oÀrtasi yoÀq. Chunki vujud va adam kabi va naqizayn kabi ikki ziddir. OÀrtasi boÀlolmaydi. Unday boÀlsa, Qur'on uchun sohi'joz pad, tarafi Ilohiydir. Shunday ekan, uning qoÀlida qabul etilib, shu tarzda daloili isbotga qaraladi.

Agar narigi taraf uning Kalomulloh ekaniga doir butun burhonlarni bir-bir rad qilsa, qoÀlini unga uzatishi mumkin. ilan msa uzatolmaydi. Hayhot! Minglab barohini qat'iyaning mixlari bilan Arshi A'zamga qoqilgan bu muazzam olmosni qaysi qoÀl barcha mixlarni chiqarib, ustunlarni kesib uni tushira oladi?

Manyorsizhayton! Senga qarshi ahli haq va insof bu suratdagi haqiqatli muhokama bilan tahlil qiladilar. Hatto eng kichik bir dalilda ham Qur'onga qarshi iymonlarini ziyodalashtiradillanadin va shogirdlaring koÀrsatgan yoÀl esa: Bir marta bashar kalomi faraz qilinsa, ya'ni arshga bogÀlangan u muazzam olmos yerga otilsa; butun mixlarning qetadi.da va koÀp burhonlarning mustahkamligida burhon lozim boÀladiki, uni yerdan koÀtarib arshi ma'naviyga ursin. Toki kufrning zulumotidan qutulib, iymonning anvoriga erishsin.

Holbuki y balomuvaffaq boÀlish juda qiyin. Shuning uchun sening dasisang bilan shu zamonda betarafona muhokama surati ostida koÀplari iymonlarini yoÀqotyaptilar‌

Shayton qaytib: "Qu Anh tashar kalomiga oÀxshaydi, ularning muhovarasi tarzidadir. Demak, bashar kalomidir. Agar Allohning kalomi boÀlsa, unga yarashadigan, har jihatdan horiquloda tarzi boÀlar edi. Uning san'ati bashar san'atiga oÀxshamagani kabi, ihat i ham oÀxshamasligi kerak?", dedi.

Javoban aytdimki: Qandayki PaygÀambarimiz, moÀ'jizotidan va xasoisidan boshqa, af'ol va ahvol va atvorida bashariyattahayyib, bashar kabi odati Ilohiyaga va avomiri takviniyasiga munqad va mute' boÀlgan. U ham sovuq yeydi, alam chekadi va hokazo... Har bir ahvol va atvoriga horiquloda vaziyat berilmagan. Toki umm istagaf'oli bilan imom boÀlsin, atvori bilan rahbar boÀlsin, umum harakoti bilan dars bersin. Agar har atvorida horiquloda boÀlsaydi, bizzot sh toÀhatdan imom boÀlolmas edi. Hammaga murshidi mutlaq boÀlolmasdi. Butun ahvoli bilan Rahmatan lil olamin boÀlolmas edi. Aynan shuning kabi:

Qur'oni Hakim ahli shuurga imom, jin va insga murshid, ahli kamolga rahbar, ahli haqiqatgsalarnlimdir. Shunday ekan, basharning muhavaroti va uslubi tarzida boÀlishi zaruriy va qat'iydir. Chunki jin va ins munojotini undan oladi, duosini undan oÀrganadi, masoilini uning latlaribilan zikr qiladi, odobi muosharatini undan ta'allum etadi va hokazo... Hamma uni marji' qiladi. Shunday ekan, agar Hazrat Muso Alayhissalomning Turi Sinoda eshitgan Kalomul tushaarzida boÀlsa edi; bashar uni tinglashga, eshitishga tahammul etolmas va marji' qilolmas edi. Hazrat Muso kabi bir ulul azm, faqat birqlar v kalomni eshitishga tahammul eta olgan.

Muso Alayhissalom:

degan.

Yana shayton: "Qur'onning masoili kabi koÀp kishilar u tur masalalarni din nomidqilsa,adilar. Shuning uchun bir bashar din nomidan bunday narsa qilishi mumkin emasmi?", dedi.

Javoban Qur'onning nuri bilan aytdimki: Avvalo, dindor odam; din muhabbati uchun "Haq sda dohdir. Haqiqat bu. Allohning amri shunday!" deydi. Allohni oÀz xohishicha gapirtirmaydi. Hadsiz darajada haddidan tajovuz etib, Allohning taqlidini qilib, uning oÀrnidhhas erolmaydi. فَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللّٰهِ dasturidan titraydi.

Va soniyan, bir bashar mustaqil ravishda bunday qilishi va muvaffaq boÀlishi hech bir j"Allohn mumkin emas. Balki yuz daraja imkonsiz. Chunki bir-biriga yaqin zotlar bir-birini taqlid eta olishadi. Bir jinsdan boÀlganlar bir-birining suratiga kira olishadi. Martaba jihatidan bir-biriga yaَمَ كُÀlganlar bir-birining maqomlarini taqlid qila olishadi. Muvaqqatan insonlarni igÀfol etishadilar. Lekin doimiy igÀfol etisholmaydi. Chunki ahli diqqat nazarida alakullihol atvor va ahvoli ichidagi tasannu'otlar va mga youfotlar soxtakorligini koÀrsatadi. Hiylasi davom etmaydi. Agar soxtakorlik bilan taqlidga harakat qilgan; narigidan gÀoyat uzoq boÀlsa, masalan oddiy bir odaa zara Sino kabi bir dohiyni ilmda taqlid etishni istasa va bir choÀpon bir podshohning vaziyatini olsa, albatta hech kimni alday olmaydi. Balki oÀzi masxara boÀladi. Haًنۀir holi: Bu soxtakordir, deb qichqiradi.

Xuldagi bosho, yuz ming marta xosho!.. Qur'on bashar kalomi faraz etilgan payt: Bir tilla qoÀngÀiz ming yil takallufsiz haqiqiy bir yulduz boÀlib rasad ahliga koÀrinsin.. ham bir chivin bir yilngimizan tovus suratini tasannu'siz, tomosha ahliga koÀrsatsin.. ham soxtakor, omi bir askar; nomdor, oliy bir mushirning holatida koÀrinsin, maqomida oÀtirsin, koÀp vaqt davomida shunday qolsin, hiylasini ihsos etmasin.. ham muftariy, QRIZ:>nchi e'tiqodsiz bir odam; muddati umrida doimo eng sodiq, eng amin, eng mu'taqid bir zotning holatini va vaziyatini eng mudaqqiq nazarldagi harshi bemalol koÀrsatsin, dohiylarning nazarida tasannu'ni saqlasin!.. Bu esa yuz daraja maholdir. Unga hech bir ziaql 'mumkin' deyolmaydi. Unday faraz qilish esa, badihiy bir maholni voqe' farch birish kabi bir safsatadir.

Aynan shuning kabi: Qur'onni kalomi bashar faraz qilish: Olami Islomning samosida bilmushohada juda porloq va doimo anvori haqoiqni nashr etgan bir yulduzi haqiqat, balki bir sh bilanamolot deb qabul qilingan "Kitobi Mubin"ning mohiyati; xosho, bir tilla qoÀngÀiz hukmida tasannu'chi bir basharning xurofotli bir uydirmasi boÀlsin va eng yaqinida boÀlganlar va diqqat bilan unga qaraganlar farqiga bormA.V.) a uni doimo oliy va manba-i haqoiq bir yulduz, deb bilishi lozim boÀladi. Bu esa, yuz daraja mahol boÀlish bilan birga, sen ey shayton yuz daraja shaytanatingda rivojlansirri tm, bunga imkon berdirolmaysan! Buzilmagan hech bir aqlni ishontirolmaysan! Faqat ma'nan juda uzoqdan qaratish bilan aldaysan. Yulduzni tilla qoÀngÀiz kabi kichik koÀrsatahukrin Solisan: Ham Qur'onni bashar kalomi faraz qilish, lozim keladiki; osori bilan, ta'siroti bilan, natoiji bilan olami insoniyatning bilmushohada eng ruhli va hayot-fashon, eng haqiqatli va saodat-rason, eng jaاللّٰهli va moÀ'jizbayon, oliy maziyatlari bilan porloq Furqonning yashirin haqiqati; xosho, muovanatsiz, ilmsiz bir insoning soxtakor, oddiy fikrining tasni'oti boÀlsin va yaqindan uni tomosha qilgan va maroq bilan diqqat qilgan buyuk zehnlar, ulviy daholar unda hech bir vaqt hech bir jihatda soxtakorlik va tasannu' asari koÀrmasin! Doizlar vdiyatni, samimiyatni, ixlosni topsin! Bu esa yuz daraja mahol boÀlish bilan birga, butun ahvoli bilan, aqvoli bilan, harakoti bilan butun hayotida omonatni, iymonni, qadar tni, ixlosni, jiddiyatni, istiqomatni koÀrsatgan va dars bergan va siddiqiynlarni yetishtirgan eng yuksak, eng porloq, eng oliy xislat deb sanalgan va qabul qilingan bir zotni; eng amniyatsiz, eng ixlossiz, eng koÀraodsiz faraz qilish bilan, muzaaf bir maholni voqe' koÀrish kabi shaytonni ham uyaltiradigan bir hazayoni kufriydir. Chunki shu masalaning oÀrtasi yoÀq. Chunki farzi mahol boÀlib Qur'on Kalomulloh boÀlmasa, arshdan zaminga tushganfohatnkut etadi. OÀrtada qolmaydi. Majma'-i haqoiq ekan, manbai xurofot boÀladi. Va u horiqo farmonni koÀrsatgan Zot, -xosho summa xosho- agar Rasululloh boÀlmasa; a'loyi illiyomma masfali sofiliynga sukut etish va manba-i kamolot darajasidan ma'dani dasois maqomiga tushish lozim boÀladi. OÀrtada qolmaydi. Zero Alloh nomiga iftiro etgan, yolgÀon gapirgan eng adno bir darajaga tushadi. Bir chivinni doimiy b.) taxatda tovus koÀrish va tovusning ulkan avsofini unda har vaqt mushohada etish naqadar mahol boÀlsa, shu masala ham shunday maholdir. Fitratan aqlsiz, sarxush biol bilna boÀlish kerakki, bunga ehtimol bersin.

Robian: Ham Qur'onni kalomi bashar faraz qilish lozim keladiki; navi bani Odamning eng buyuk va muhtasham qoÀshini boÀlgan ummati Muhammohini ing (S.A.V.) muqaddas qoÀmondoni boÀlgan Qur'on, bilmushohada quvvatli qonunlari bilan, asosli dasturlari bilan, nafiz amrlari bilan u juda ulkan qoÀshinga, ikki jahonni fath etadiganHI SAVarajada bir intizom bergani va bir inzibot ostiga olgani va moddiy-ma'naviy tajhiz etgani va umum u afrodning darajotiga koÀra aqllarini ta'lim va zroil rini tarbiya va ruhlarini tasxir va vijdonlarini tathir va a'zo va javorihlarini iste'mol va istihdom etgani holda; (xosho, yuz ming marta xosho) erda qsiz, qiymatsiz, aslsiz bir uydirma faraz qilib yuz daraja maholni qabul qilish lozimligi bilan birga.. muddati hayotida jiddiy harakoti bilan Haqning qonunlarini bani Odamga dars bergan va samimiy af'oli bilan haqiqatning dasturlarinسْتَوَarga ta'lim bergan va xolis va ma'qul aqvoli bilan istiqomatning va saodatning usullarini koÀrsatgan va ta'sis etgan va butun tarixcha-i hayotining shahodati bilan Allohning azobidan qattiq qoÀrqqan vaُدَاسْdan koÀra koÀproq Allohni bilgan va bildirgan va navi basharning beshdan biriga va kura-i arzning yarmiga bir ming uch yuz ellik yil kamoli hashmat bilan qoÀmondonlik qilgan va jahonni hayajonga solgamadim,ratshior shuunoti bilan navi basharning, balki koinotning alhaq madori faxri boÀlgan Zotni; -xosho, yuz ming marta xosho- soxtakor, Allohdan qoÀrqmaydigan va bilmaydigan va yolgÀondan chekinmaydigan, haysiyatini yolgÀiydigan faraz qilish bilan, yuz daraja maholni birdan irtikob etish lozim boÀladi. Chunki bu masalaning oÀrtasi yoÀq. Zero farzi mahol boÀlib Quldandialomulloh boÀlmasa; arshdan tushsa, oÀrtada qololmaydi. Balki yerda yolgÀonchi odamning moli ekanini qabul qilish lozim boÀladi. Bu esa ey shayton! Yuz daraja seni; toÀrli bir shayton boÀlsang, buzilmagan hech bir aqlni ishontirolmaysan va chirimagan hech bir qalbni iqno' etolmaysan.

Shayton javoban aytdiki: quloq ishontirolmayman? Aksar insonlarga va insonning mashhur aqllariga Qur'onni va Muhammadni inkor ettirdim.

Aljavob: Avvalo, gÀoyat uzoq masofadan qaralsa, eng katta narsa qqiqiychik narsa kabi koÀrinishi mumkin. Bir yulduz bir mumchalik deb boÀladi.

Soniyan: Ham taba'i, sathiy bir nazar bilan qaralsa, gÀoyat mahol bir narsa mumkin koÀrinishi mumkin. Bir vaqt keksa bir odam Ramazon hining h koÀrish uchun samoga qaraydi. KoÀziga bir oq qil tushgani uchun oÀsha qilni Oy deb oÀylaydi. Oyni koÀrdim deydi. Hilolning oq qil boÀlishi esa, mahol. Qasddan va bizzot Oyga qaragani va u sochni taba'i va bogÀliq hdargoha ikkinchi darajada koÀringani uchun, oÀsha maholni mumkin deb hisoblagan.

Solisan: Qabul qilmaslik boshqa, inkor qilish boshqadir. Adami qabul loqaydlikdir, bir koÀz yumishdir va johilona hukmsizlikdir. Barixchlda koÀp mahol narsalar uning ichida yashirinishi mumkin. Uning aqli ular bilan ovora boÀlmaydi. Ammo inkor esa; u adami qabul emas, balki u qabuli adamdir. Bir hukmdir. Uning aqli harakat qilishga majburdir. Unda sen kgirma r shayton uning aqlini qoÀlidan oladi, soÀngra unga inkorni yuttiradi. Ham ey shayton! Botilni haq va maholni mumkin koÀrsatgan gÀaflat va va zavt va safsata va inod va mugÀolata va mukobara va igÀfol va urf-odat kabi shaytoniy dasisalar bilan koÀp maholotni intoj etgan inkor va kufm bir dbaxt inson suratidagi hayvonlarga yedirgansan!

Robian: Ham Qur'onni kalomi bashar faraz qilish, lozim boÀladiki: Olami insoniyatning samovotida yulduzlar kabi porlagan asfiyolariylik,ddiqiynlarga, aqtoblarga bilmushohada rahbarlik qilgan va bilbedaho mutamodiyan haq va haqqoniyatni, sidq va sadoqatni, amn va omonatni umum tabaqa-iqadar kamolga ta'lim bergan va arkoni iymoniyaning haqoiqi bilan va arkoni Islomiyaning dasotiri bilan ikki jahonning saodatini ta'min qilgan va bu ijrootining shahodati bilan bizzarura haq va xolis va sof haqiqat va gÀoyat toÀgÀri va juda jdi; naboÀlish lozim boÀlgan kitobni; oÀz avsofining va ta'sirotining va anvorining ziddi bilan muttasif tasavvur qilib, -xosho, summa xosho- bir soxtakorning tasni'ot va iftirolarining majmuasi nazari bilan qarash; va qoaiylarni va shaytonlarni ham uyaltiradigan va titratadigan shani' bir hazayoni kufriy boÀlish bilan birga; izhor etgan dini va shariati Isla uzoqing shahodati bilan va muddati hayotida koÀrsatgan bil-ittifoq favquloda taqvosining va xolis va sof ubudiyatining dalolati bilan va bil-ittifoq oÀzida koÀringan axloqi hasananing iqtizosi bilan va yetishtirgan butun ahli haqiergan.g va sohibi kamolotning tasdigÀi bilan eng mu'taqid, eng metin, eng amin, eng sodiq bir Zotni, -xosho summa xosho, yuz ming karra xosho- e'tiqodsiz, eng amni bir z, Allohdan qoÀrqmaydigan bir vaziyatda faraz qilish, maholotning eng xunuk va manfur bir suratini va zalolatning eng zulmli va zulumotli bir tarzini irtikob etish lozim bَانِ ك.

Alhosil: OÀn ToÀqqizinchi Maktubning OÀn Sakkizinchi Ishoratida deyilgani kabi; tinglovchi omi tabaqasi {[1] Quloqli tabaqa - hodisalarni aniqlashirmay, tadqiq qilmay, faqatgina tinglÀlgan eshitib bilgan qism. Tushunish saviyasi eng omi va avom tabaqa. Ilmni faqat quloq va tinglash orqali olishadi(tarjimon izohi).} i'jozi Qur'on fahmida aytgankian yanon, men tinglagan va dunyoda mavjud barcha kitoblarga qiyos qilinsa, hech biriga oÀxshamaydi va ularning darajasida emas. Shunday ekan yo Qurdilar.umining ostida yoki umumidan ustun bir darajasi bor. Umumining ostidagi boÀlishini, mahol boÀlish bilan birga, hech bir dushman, hatto shayton ham aytolmaydi va qabul qRI:>Tai. Unday boÀlsa, Qur'on umum kitoblardan ustundir. Demak, moÀ'jizadir.

Aynan shunga oÀxshab, biz ham ilmi usul va fanni mantiqcha sabru taqsim deyilgan eng qat'iy bir hujjat bilan aytamiz: Ey shayton va ey shaytonning shogirdlari! Qur'oning arshi a'zamdan, ismi a'zamdan kelgan kalomullohdir yoxud -xosho summa xosho, yuz ming karra xosho- yerda soxtakor va Allohdan qoÀrqmaydigan va Allo dedi.lmaydigan, e'tiqodsiz bir basharning uydirmasidir. Bu esa ey shayton, sobiq hujjatlarga qarshi buni sen aytolmading va aytolmaysan va aytmaysan ham. Demak bizzarura va bila-shubha Qtoifa Xoliqi Koinotning kalomidir. Chunki oÀrtasi yoÀq va mahol va unday boÀlolmaydi. Buni qat'iy suratda isbot qildik. Sen ham koÀrding va tingladan va Muhammad Alayhissalotu Vassalam esa yo Rasulullohdir va butun Rasullarning akmali va butun maxluqotning afzalidir yoxud -xosho, yuz ming marthli mao- Allohga iftiro etgani va Allohni bilmagani va azobiga ishonmagani uchun e'tiqodsiz, asfali sofiliynga sukut etgan bashar faraz qilish {(Hoshiya) Qur'oni Hakim, koa keksning kufriyotlarini va gÀaliz ta'birotlarini yoÀq qilish uchun zikr qilganiga istinodan, ahli zalolatning fikri kufriylarining butun-butun maholilib; i va butun-butun chirikligini koÀrsatish uchun shu ta'birotni farzi mahol suratida titrab qoÀllashga majbur boÀldim.} lozim boÀladi. Bu esa ey Iblis, na sen va na sen ishongan Ovrupa faylasuflari va Obilan unofiqlari buni aytolmaysizlar va ayta olmagansizlar va ayta olmaysizlar ham va aytmagansizlar va aytmaysizlar ham. Chunki bu qismni tinglaydigan va qabul qiladigan dunyoda yoÀq.

Shuning uchu [Shu ishongan u faylasuflarning eng mufsidlari va u Osiyo munofiqlarining eng vijdonsizlari ham aytishadiki: "Muhammadi Arabiy (S.A.V.) juda aqlli edi. Juda goÀzal axn.

edi". Modomiki bu masala ikki qismga munxasir va modomiki ikkinchi qism mahol va hech bir kishi bunga sohib chiqmas ekan va modomiki qat'iy hujjatlar bilan isbot qildikki, oÀrtasishukr

Albatta bizzarura sening va hizb-ush shaytonning aksiga bilbedaho va bihaqqalyaqiyn, Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalam Rasulullohdir va butun Rasullarning akmalidir, butun maxluqotning afzalidir.

عَلَيْهِ الصَّلَاةُoj Risَّلَامُ بِعَدَدِ الْمَلَكِ وَالْاِنْسِ وَالْجَانِّ

Sura-i قٓ وَ الْقُرْاٰنِ الْمَج۪يدِ ni oÀqirkan

مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ اِلَّا لَدَيْهِ رَق ta'biَت۪يدٌ ٭ وَجَٓاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذٰلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَح۪يدُ ٭ وَ نُفِخَ فِى الصُّورِ ذٰلِكَ يَوْمُ الْوَع۪يدِ ٭ وَ جَٓاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَٓائِقٌ وَ شَه۪يدٌ ٭ لvat hiكُنْتَ ف۪ى غَفْلَةٍ مِنْ هٰذَا فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَٓاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَد۪يدٌ ٭ وَ قَالَ قَر۪ينُهُ هٰذَا مَا لَدَىَّ عَت۪يدٌ ٭ اَلْقِيَا ف۪ى جَهَنّVIH:>Vلَّ كَفَّارٍ عَن۪يدٍ

Shu oyatlarni oÀqirkan, shayton aytdiki: "Qur'onning eng muhim fasohatini, siz uning salosatida va vuzuhida deb bilasiz. Holbuki bu oyatda qayerdan qayerga hatlayapti? Sakarotdan to qiyomatga hatlayapti. Nafhi Surdan'noga abaning xitomiga intiqol etyapti va undan Jahannamga idholni zikr etyapti. Bu ajib hatlashlar ichida qaysi salosat qoladi? Qur'onning aksar yerlarida bir-biridan uzoq masalalarni birlashtiradi. Bunday munosabatsiz vaziyatda salosat, fasohatَيْكُمda qoladi?"

Aljavob: Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon asosi i'jozi, eng muhimlaridan balogÀatidan soÀngra ijozdir. Ijoz, i'jozi Qur'onning eng metin va eng muhim bir asosidir. Qur'oni Hakimda shu moÀ'jizona i Ey qau qadar koÀp va shu qadar goÀzalki; ahli tadqiq qarshisida hayratdadirlar. Masalan:

وَ ق۪يلَ يَٓا اَرْضُ ابْلَع۪ى مَٓاءَكِ وَيَا سَمَٓاءُ اَقْلِع۪ى وَغ۪يضَ الْمَٓاءُ وَقُضِىَ الْاَمْرُ وَا goÀzaتْ عَلَى الْجُودِىِّ وَق۪يلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِم۪ينَ

Qisqa bir nechta jumla bilan, ToÀfon hodisa-i azimasini natoiji bilan shunday ijozkorona va moÀ'jizona bayon etadiki; koÀp ah ismi ogÀatni balogÀatiga sajda ettirgan.

Ham masalan

كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوٰيهَا ٭ اِذِ انْبَعَثَ اَشْقٰيهَا ٭ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللّٰهِ نَاقَةَ اللّٰهِ وَسُقْيٰيهَا ٭ فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا فَدَostida عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوّٰيهَا ٭ وَلَا يَخَافُ عُقْبٰيهَا

Xullas, Qavmi Samudning ajib va muhim hodisotini va natoijini va sui oqibatlarini, bunday qisqa bir nechta jumla bilan ijoz ichida bir i'joz bilan b boÀltli va vuzuhli va fahmni ixlol etmaydigan bir tarzda bayon etadi.

Ham masalan:

وَذَا النُّونِ اِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ اَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادٰى فِى الظُّلُمَاتِ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّٓا اَنْتَ سُبْحَانَكَ اuning كُنْتُ مِنَ الظَّالِم۪ينَ

Xullas اَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ jumlasidan فَنَادٰى فِى الظُّلُمَاتِ jumlasiga qadar koÀp jumlalar matviydir. Mazkur boÀlmagan jumlalar fahmni ixlol etmaydi, salosatga zarar bermaymas! Bzrat Yunus Alayhissalomning qissasidan muhim asoslarni zikr qiladi. Qolganini aqlga havola qiladi.

Ham masalan: Sura-i Yusufda فَاَرْسِلُونِ kalimasidan يُوسُفُmal qiهَا الصِّدّ۪يقُ oÀrtasida yetti-sakkiz jumla ijoz bilan tashlab oÀtilgan. Fahmni hech ixlol etmaydi, salosatiga zarar bermaydi. Bu tur moÀ'jizona ijozlar Qur'onda juda koÀp. Ham juda goÀzal.

Ammo Sura-i Qofning oyati r, xizndagi ijoz juda ajib va moÀ'jizonadir. Chunki kofirning juda mudhish va juda uzun va bir kuni ellik ming yil boÀlgan istiqboliga va u istiqbolning dahshatli inqilobotida kofirniharxlahiga keladigan aliym va muhim hodisotga bir-bir ishorat qiladi. Chaqmoq kabi fikrni ular ustida kezdiradi. U juda ham uzun zamonni hozir bir sahifa kabi nazarga koÀ zihayi. Zikr qilinmagan hodisotni xayolga havola etib, ulviy bir salosat bilan bayon qiladi.

Xullas ey shayton! Endi yana soÀzing boÀlsa, ayt...

Shaytani oÀdi: Bularga qarshi kelolmayman, mudofaa qilolmayman. Faqat koÀp ahmoqlar bor, meni tinglaydilar va inson suratida koÀp shaytonlar bor, menga yordam beradilar va faylasuflardan koÀp fir'avnlar bor,tizincyatlarini shishirgan masalalarni mendan dars oladilar. Sening bu kabi soÀzlaring nashriga toÀsiq boÀladilar. Shuning uchun senga taslim boÀlmayman kavsaحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

Ikkinchi Mabhas

[Bu Mabhas, menga doimiy xizmat qilganlarning, axlnga qu koÀrgan ajib ixtiloflaridan kelgan hayratlariga qarshi va ikki talabamning men haqqimda haddimdan ortiq husni zonlarini ta'dil etish uchun yozilgan.]

Men koÀryapmanki: Qur'oni Hakimning haqoiqiga oid goÀzakamolot, u haqoiqqa dallollik qilgan vositalarga berilyapti. Bu esa xato. Chunki ma'hazning qudsiyati, koÀp burhonlar quvvatida ta'sirot koÀrsatadi; u bilan ahkomni umumga qabul ettiradi. Qachon dallol va vakil soya qil'mul b'ni ularga tavajjuh etilsa, u ma'hazdagi qudsiyatning ta'siri yoÀqoladi. Bu sir uchun, menga qarshi haddimdan ortiq tavajjuh koÀrsatgan qardoshlarimga bir haqiqatni baam ovoaman. Shundayki:

Bir insonning mutaaddid shaxsiyati boÀlishi mumkin. U shaxsiyatlar boshqa-boshqa axloqni koÀrsatadilar. Masalan: Katta bir ma'murning, ma'muriyat maqomida boÀlgan vaqtdagi shaxsiyati borki; viqorni iqtizo etadi, maqomninunkatitini muhofaza qiladigan atvor istaydi. Masalan: Har bir ziyoratchi uchun tavozu koÀrsatish tazalluldir, maqomni tanzildir. Lekin uyidagi shaxsiyati, maqomning aksi bilan ba'zi axloqni istaydiki, qancha tavozu koÀrsatsa, yaxshi. Oz viqob, hissatsa, takabbur boÀladi. Va hokazo... Demak, bir insonning vazifasi e'tibori bilan shaxsiyati boÀladiki, haqiqiy shaxsiyati bilan koÀp nuqtalarda muxolif boÀladi. Agar oÀsha vazifa sohibi, vazifaga haqiqiyoliga boÀlsa va toÀliq musta'id boÀlsa, u ikki shaxsiyati bir-biriga yaqin boÀladi. Agar musta'id boÀlmasa, masalan bir askar bir mushir maqomiga oÀtkazilsa, u ikki shaxsiyat bir-biridan uzoq boÀladi; u askarnmanki,axsiy, oddiy, kichik xislatlari; maqom iqtizo etgan oliy, yuksak axloqi bilan qobili ta'lif boÀlolmaydi.

Xullas, bu bechora qardoshingizda uch shaxsiyat bor. Bir-biridan judrmi?" , hamda juda ham uzoq.

Birinchisi: Qur'oni Hakimning xazina-i oliysining dalloli jihatidagi muvaqqat, faqat Qur'onga oid bir shaxsiyatim bor. U dallollik iqtizo etgan juda yuksak axloq borki, u axloq menikiiymoni men sohib emasman. Balki oÀsha maqom va u vazifa iqtizo etgan sajiyalardir. Menda bu navdan nima koÀrsangiz, meniki emas, u bilan menga qaramang, u maqomnikidir.

Ikkinchi shaxsiy'oniyaudiyat vaqtida dargohi Ilohiyaga mutavajjih boÀlgan vaqtim, Janobi Haqning ehsoni bilan bir shaxsiyat beriladiki, u shaxsiyat ba'zi osorni koÀrsatadi. U osor, ma'no-i ubudiyatning asosi biq und: "Qusurini bilish, faqr va ajzini anglash, tazallul bilan dargohi Ilohiyaga iltijo etish" nuqtalaridan keladiki; u shaxsiyat bilan oÀzimni harkimdan koÀra koiri shbadbaxt, ojiz, faqir va qusurli deb bilaman. Butun dunyo meni madhu sano etsa, meni yaxshi va sohibi kamol ekanimga ishontirolmaydi.

Uchinchisi: Haqiqiy shaxsiyatim, ya'ni Eski Saiddan qolgan bir shaxsiyatirlar ki; u ham Eski Saiddan irsiyat boÀlib qolgan ba'zi xulq-atvorlardir. Ba'zan riyoga, hubbu johga orzu boÀladi. Ham asl xonadondan boÀlmaganimdan, gÀoyal darajasida bir iqtisod bilan, tushkun va past axloqlar koÀrinadi.

Ey qardoshlar! Sizni butunlay qochirmaslik uchun, bu shaxsiyatimning koÀp yasandaykyomonliklarini va sui hollarini aytmayman.

Xullas qardoshlarim, men musta'id va maqom sohibi boÀlmaganim uchun, bu shaxsiyatim dallollik va ubudiyat vazifalaridagi axloqdan va osordan judaning iir. Ham

qoidasi boÀyicha, Janobi Haq marhamatkorona qudratini men haqqimda shunday koÀrsatganki; eng adno bir askar kabi bu shaxsiyatimni, eng a'lo bir maqomiardninriyat hukmida boÀlgan xizmati asrori Qur'oniyada istihdom etyapti. Yuz minglab shukr boÀlsin. Nafs jumladan sufliy, vazifa jumladan a'lo.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ هٰÀzlarnنْ فَضْلِ رَبّ۪ى

Uchinchi Mabhas

Ya'ni:

Ya'ni: "Sizni toifa-toifa, millat-millat, qabila-qabila yaratganman; toki bmizda ingiz bilan tanishinglar va bir-biringizdagi hayoti ijtimoiyaga oid munosabatlaringizni bilinglar, bir-biringizga yordam beringlar. Aksincha bir-birlaringizga qarshi inkor bilan begona qaranglar, xusumat va adovatn e'loglar deb sizni qabila-qabila qilmadim!"

Bu mabhas "Yetti Masala"dir.

Birinchi Masala: Shu oyati karima ifoda etgan haqiqati oliya, hayoti ijtimoiyaga oid boÀlgani uchun, hayoti ijtimoiyadanاق۪ى هnishni istagan Yangi Said tili bilan emas, balki Islomning hayoti ijtimoiyasi bilan munosabatdor boÀlgan Eski Said tili bilan, Qur'oni Azimushshonga xizmat maqsadi bilan va haqsiz hujumlarga bir himoya tashkmuhtojsh fikri bilan yozishga majbur boÀldim.

Ikkinchi Masala: Shu oyati karima ishorat etgan "tao'ruf va taovun dasturi"ning bayoni uchun deymizki: Qab va i bir qoÀshin diviziyalarga, diviziyalar polklarga, polklar batal'onlarga, rotalarga, to vzvodlarga qadar boÀlinadi. Toki; har bir askarning muxtalif va mutaaddid muladilati va u munosabatga koÀra vazifalari tanilsin, bilinsin.. toki u qoÀshinning afrodlari dasturi taovun ostida, haqiqiy bir vazifa-i umumiya bajarsin va hayoti ijtimoiyalari a'daning hujumidan ma'sum qolsin. BoÀlmas eski iq va inqisom; bir rota bir rotaga qarshi raqobat etsin, bir batal'on bir batal'onga qarshi muxosamat etsin, bir diviziya bir diviziyaning aksiga harakat etish uchun emasdir. Aynan shuning kabi: Hay'ati ijtimoiya-i Iyatinia buyuk bir qoÀshindir, qaboil va tavoifga inqisom etilgan. Faqat ming bir bir-birlar adadicha jihati vahdatlari bor. Xoliqlari bir, Razzoqlari bir, PaygÀambarlari bir,yatchilari bir, kitoblari bir, vatanlari bir, bir, bir, bir.. minglab qadar bir, bir...

Xullas, bu qadar bir, birlar uxuvvatni, muhabbatni va vahdatni iqtizo etadilar. Demak, qaboil va tavoifga inqisom, shu oyatning e'lon etgani kabi,to zaluf uchun, taovun uchun.. tanokur uchun emas, taxosum uchun emas!..

Uchinchi Masala: Fikri milliyat bu asrda juda haddan oshgan. Xususan dassos Ovrupa zolimlari buni Musulmonlar ichida manfiy suratda uygÀotyaptilar; toki i ham lab ularni #236

yutsinlar.

Ham fikri milliyatda bir zavqi nafsoniy bor; gÀaflatkorona bir lazzat bor; shaomatli bir quvvat bor. Shuning uchun bu vaqtda hayoti ijtimoiya bilan mashgÀul boÀlganlarga, "Fikri miÀlgan ni tashlanglar!" deyilmaydi. Lekin fikri milliyat ikki qismdir. Bir qismi manfiy, shaomatli, zararlidir; boshqasini yutish bilan oziqlanadi, boshqalarga adovat bilan davom etadi, mutayaqqiz harakat qiladi. Bu esa, muxosamat va chigallikka sabgboshi Shuning uchun, hadisi sharifda farmon etgan: اَلْاِسْلَامِيَّةُ جَبَّتِ الْعَصَبِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةَ Va Qur'on ham farmon etgan:

اِذْ جَعَلَ الَّذshish َفَرُوا ف۪ى قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ فَاَنْزَلَ اللّٰهُ سَك۪ينَتَهُ عَلٰى رَسُولِه۪ وَعَلَى الْمُؤْمِن۪ينَ وَاَkim qiهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوٰى وَكَانُٓوا اَحَقَّ بِهَا وَاَهْلَهَا وَكَانَ اللّٰهُ بِكُلِّ شَىْءٍ عَل۪يمًا

Bu hadisi sharif va shu oyati karima; qat'iy bir nsiyata manfiy bir milliyatni va fikri unsuriyatni qabul qilmaydilar. Chunki musbat va muqaddas Islomiyat milliyati unga ehtiyoj qoldirmaydi.

Ajabo, qaysi unsur borki, uch yuz ellik million boÀlsin? Va u Islomiyat oÀrniga ui shariyat fikri fikr sohibiga shuncha qardoshlarni, ham abadiy qardoshlarni qozontirsin? Ha, manfiy milliyatning tarix davomida juda koÀp zararlari koÀrilgan.

Aimda; : Umaviylar bir oz fikri milliyatni siyosatlariga qoÀshganlari uchun, ham olami Islomni ranjitishdi, ham oÀzlari koÀp falokatlar koÀrishdi. Ham Ovrupa millatlari yigirda unsuriyat fikrini koÀp ilgari surganlari uchun, Frantsiya va Olmoniyaning juda shaomatli abadiy adovatlaridan boshqa; Harbi Umumiydagi h va tai mudhisha ham, manfiy milliyatning navi basharga naqadar zararli boÀlganini koÀrsatdi. Ham bizda ibtido-i Hurriyatda, -Bobil qal'asining xarobiyati zamonida "tabalbuli gi ram ta'bir etilgan "tasho'ubi aqvom" va u tasho'ub sababli tarqalishlari kabi- manfiy milliyat fikri bilan, boshda Rum va Arman oÀlaroq juda koÀp "klublar" nomli sababi tafriqa-i qulub, muxtalif millatchilar jamiyatlari tashakkul etdi. Va ulardanyatimigacha, ajnabiylarning boÀgÀiziga borganlarning va parishon boÀlganlarning hollari, manfiy milliyatning zararini koÀrsatdi.

Hozir esa, eng ziyoa'mol -biriga muhtoj va bir-biridan mazlum va bir-biridan faqir va ajnabiy tahakkumi ostida ezilgan anosir va qaboili islomiya ichida, fikri milliyat bilan bir-biriga begona deb qarash va bir-birini dushman deb qabul qilish, shunda taraffalokatdirki, ta'rif etilmaydi. Xuddi bir chivinning chaqmasligi uchun mudhish ilonlarga orqa oÀgirib, chivinning chaqishiga qarshi muqobala etish kabi bir ini belik bilan; ulkan ajdarholar hukmida boÀlgan Ovrupaning toÀyishni bilmas hirslarini, panjalarini ochgan bir zamonda, ularga ahamiyat bermasdan, balki ma'nan ularga yordam broratimanfiy unsuriyat fikri bilan sharq viloyatlaridagi vatandoshlarga yoki janub tarafidagi dindoshlarga adovat his qilib ularga qarshi muxolafat qilish, koÀp zararlari va maholiki bilan birga; janub afrodltilganhida dushman sifatida boÀlmay, ularga qarshi muxolafat etilsin. Janubdan kelgan Qur'on nuri bor, Islomiyat ziyosi kelgan; u ichimizda bor va hamma yerda mavjud.

Xullas, u dindoshlarga adovat esa; demakki Islomiyatga, Qur'onga tegadi. Islomda bira Qur'onga qarshi adovat esa, butun bu vatandoshlarning hayoti dunyoviya va hayoti uxroviyasiga bir navi adovatdir. Hamiyat nomidan hayoti ijtimoiyaga xizmat ِ وَكَn deya, ikki hayotning poydevorlarini xarob etish; hamiyat emas, hamaqotdir!