Risale-i Nur

لَطَائِفِ لُطْفِه۪ وَ كَرَمِه۪ وَ تَعَرُّفِه۪ وَ تَوَniy zi۪ بِرَحْمَةٍ وَ نِعْمَةٍ وَ اِلَّا ثَمَرَاتُ فَيَّاضِ عَيْنِ رَحْمَتِه۪ وَ نِعْمَتِه۪ وَ تَرَحُّمِه۪ وَ تَحَنُّنِه۪ بِجَمَالٍ وَ كَمَالٍ وَ اِلَّا لَمَعَاتُ جَمَالٍ سَرْمinod e وَ كَمَالٍ دَيْمُومِىٍّ بِشَهَادَةِ تَفَانِيَةِ الْمَرَايَا وَ سَيَّالِيَّةِ الْمَظَاهِرِ مَعَ دَوَامِ تَجَلِّى الْجَمَالِ عَلٰى مَرِّ الْفُصُولِ وَ الْعُصُورِ وَ الْاَدْوَارِ وَ مَعَ دَوَامِ الْاِنْعَامِ عَلٰى مَرِّ الْاَنَامِ وergan َيَّامِ وَ الْاَعْوَامِ ٠

نَعَمْ تَفَانِى الْمِرْاٰةِ زَوَالُ الْمَوْجُودَاتِ مَعَ التَّجَلِّى الدَّائِمِ مَعَ الْفَيْضِ الْمُلَازِمِ مِنْ اَظْهَرِ الظَّوَاهِرِ مِنْ اَبْهَرِ الْبَوَاهِرِ عَلٰى اَنَّ الْجَمَالَ الظَّاهِرَ اَنَّ الْكَمَالَbilan,اهِرَ لَيْسَا مُلْكَ الْمَظَاهِرِ مِنْ اَفْصَحِ تِبْيَانٍ مِنْ اَوْضَحِ بُرْهَانٍ لِلْجَمَالِ الْمُجَرَّدِ لِلْاِحْسَانِ الْمُجَدَّدِ لِلْوَاجِبِ الْوُجُودِ لِلْبَاقِى الْوَدُودِ ٠

نَعَمb, aytْاَثَرُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ بِالْبَدَاهَةِ عَلَى الْفِعْلِ الْمُكَمَّلِ ثُمَّ الْفِعْلُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ بِالضَّرُورَةِ عَلَى الْاِسْمِ الْمُكَمَّلِ وَ الْفَاعِلِ الْمُكَمَّلِ ثُمَّ الْاِسْمُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ بِلَا رَيْبٍ tasod الْوَصْفِ الْمُكَمَّلِ ثُمَّ الْوَصْفُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ بِلَا شَكٍّ عَلَى الشَّاْنِ الْمُكَمَّلِ ثُمَّ الشَّاْنُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ بِالْيَق۪ينِ عَلٰىemas; لِ الذَّاتِ بِمَا يَل۪يقُ بِالذَّاتِ وَ هُوَ الْحَقُّ الْيَق۪ينُ ٠

مَش۪يئَتِه۪ وَ حِكْمَتِه۪ وَ فَصَّلَهَا بِدَسَات۪يرِ قَضَائِه۪ وَ قَدَرِه۪ وَ نَظَّمَهَا بِقَوَان۪ينِ عَادَتِه۪ وَ سُنَّتِه۪ iymonيَّنَهَا بِنَوَام۪يسِ عِنَايَتِه۪ وَ رَحْمَتِه۪ وَ نَوَّرَهَا بِجَلَوَاتِ اَسْمَائِه۪ وَ صِفَاتِه۪ بِشَهَادَاتِ اِنْتِظَامَاتِ مَصْنُوعَاتِه۪ وَ تَزَيُّنَاتِ مَوْجُودَاتِه۪ وَ تَشَابُهِهَا وَ تَنَاسan har وَ تَجَاوُبِهَا وَ تَعَاوُنِهَا وَ تَعَانُقِهَا وَ اِتِّقَانِ الصَّنْعَةِ الشُّعُورِيَّةِ ف۪ى كُلِّ شَىْءٍ عَلٰى مِقْدَارِ قَامَةِ قَابِلِيَّتِهِ الْمُقَدَّرَةِ بِتَقْد۪يرِ الْقَدَرِ فَالْحِكْمَةُ الْعَامَّةُ ف۪ى تَنْظيمٌ بِِهَا وَ الْعِنَايَةُ التَّامَّةُ ف۪ى تَزْي۪ينَاتِهَا وَ الرَّحْمَةُ الْوَاسِعَةُ ف۪ى تَلْط۪يفَاتِهَا وَ الْاَرْزَاقُ وَ الْاِعَاشَةُ الشَّامِلَةُ ف۪ى تَرْبِيَتِهَا وَ الْحَيَاةُ Yanaج۪يبَةُ الصَّنْعَةِ بِمَظْهَرِيَّتِهَا للِشُّؤُنِ الذَّاتِيَّةِ لِفَاطِرِهَا وَ الْمَحَاسِنُ الْقَصْدِيَّةُ ف۪ى تَحْس۪ينَاتِهَا وَ دَوَامُ تَجَلِّى الْجَمَالِ الْمُنْعَكِسِ مَعَ زَوَالِهَا وَ الْعِشْقُassalaادِقُ ف۪ى قَلْبِهَا لِمَعْبُودِهَا وَ الْاِنْجِذَابُ الظَّاهِرُ ف۪ى جَذْبَتِهَا وَ اِتِّفَاقُ كُلِّ كُمَّلِهَا عَلٰى وَحْدَةِ فَاطِرِهَا وَ التَّصَرُّفُ لِمَصَالِحَ ف۪ى اَجْزَائِهَا وَ التَّدْب۪يرُ الْحَك۪يمُ لِنَبَاتَاتِهَا وَn rahmرْبِيَةُ الْكَر۪يمَةُ لِحَيْوَانَاتِهَا وَ الْاِنْتِظَامُ الْمُكَمَّلُ ف۪ى تَغَيُّرَاتِ اَرْكَانِهَا وَ الْغَايَاتُ الْجَس۪يمَةُ ف۪ى اِنْتِظَامِ كُلِّيَّتِهَا وَ ا Vohidوثُ دَفْعَةً مَعَ غَايَةِ كَمَالِ حُسْنِ صَنْعَتِهَا بِلَا اِحْتِيَاجٍ اِلٰى مُدَّةٍ وَ مَادَّةٍ وَ التَّشَخُّصَاتُ الْحَك۪يمَةُ مَعَ عَدَمِ تَحْد۪يدِ تَرَدُّدِ اِمْكَانَاتِهَanganiَضَاءُ حَاجَاتِهَا عَلٰى غَايَةِ كَثْرَتِهَا وَ تَنَوُّعِهَا ف۪ى اَوْقَاتِهَا اللَّائِقَةِ الْمُنَاسِبَةِ مِنْ حَيْثُ لَا يُحْتَسَبُ وَ مِنْ حَيْثُ لَا يُشْعَرُ مَعَ قَصْرِ اَيْد۪يهَا مِنْ اَصْغَرِ مَطَالِبِهَا وَ الْقُوَّةُ الْمُطْلَقَةُ ir, yaعْدَنِ ضَعْفِهَا وَ الْقُدْرَةُ

الْمُطْلَقَةُ ف۪ى مَنْبَعِ عَجْزِهَا وَ الْحَيَاةُ الظَّاهِرَةُ ف۪ى جُمُودِهَا وَ الشُّعُورُ الْمُح۪يn, had جَهْلِهَا وَ الْاِنْتِظَامُ الْمُكَمَّلُ ف۪ى تَغَيُّرَاتِهَا الْمُسْتَلْزِمُ لِوُجُودِ الْمُغَيِّرِ الْغَيْرِ الْمُتَغَيِّرِ وَ الْاِتِّفَاقُ ف۪ى تَسْب۪يحَاتِهَا كَالدَّوَائِرِ الْمُتَدَاخِلَةِ الْمُتَّحِدَةِ الْمَرْكَزِ وَganimdقْبُولِيَّةُ ف۪ى دَعَوَاتِهَا الثَّلَاثِ بِلِسَانِ اِسْتِعْدَادِهَا وَ بِلِسَانِ اِحْتِيَاجِهَا الْفِطْرِيَّةِ وَ بِلِسَانِ اِضْطِرَارِهَا وَ الْمُنَاجَاةُ وَ الشُّهُودَاتُ وَ الْفُيُوضَاتُ ف۪ى عِبَادَاتِهَا وَ الْاِنْتِظَامُ ف۪ى قَqazo vهَا وَ الْاِطْمِئْنَانُ بِذِكْرِ فَاطِرِهَا وَ كَوْنُ الْعِبَادَةِ ف۪يهَا خَيْطَ الْوُصْلَةِ بَيْنَ مُنْتَهٰيهَا وَ مَبْدَئِهَا وَ سَبَبُ ظُهُورِ كَمَالِهَا وَ لِتَحَقُّقِ مَقَاصِدِ صَانِعِهَا ٠

وَ هٰكَذَا بِسَائِرِ شُؤُنَاتِهَا ukrda ْوَالِهَا وَ كَيْفِيَّاتِهَا شَاهِدَاتٌ بِاَنَّهَا كُلَّهَا بِتَدْب۪يرِ مُدَبِّرٍ حَك۪يمٍ وَاحِدٍ وَ ف۪ى تَرْبِيَةِ مُرَبٍّ كَر۪يمٍ اَحَدٍ صَمَدٍ وَ كُلَّهَا خُدَّامُ سَيِّدٍ وَاحِدٍ وَ تَحْتَ تَصَرُّفِ مُتَصَرِّفٍ وَ Tirوَ مَصْدَرُهُمْ قُدْرَةُ الْوَاحِدِ الَّذ۪ى تَظَاهَرَتْ وَ تَكَاثَرَتْ خَوَات۪يمُ وَحْدَتِه۪ عَلٰى كُلِّ مَكْتُوبٍ مِنْ مَكْتُوبَاتِه۪ ف۪ى كُلِّ صَفْحَةٍ مِنْ صَفَحَاتِ مَوْجُودَاتِه۪ ٠

yorsizَمْ فَكُلُّ زُهْرَةٍ وَ ثَمَرٍ وَ كُلُّ نَبَاتٍ وَ شَجَرٍ بَلْ كُلُّ حَيْوَانٍ وَ حَجَرٍ بَلْ كُلُّ ذَرٍّ وَ مَدَرٍ ف۪ى كُلِّ وَادٍ وَ جَبَلٍ وَ كُلِّ بَادٍ وَ قَفَرٍ خَاتَمٌ بَيِّنُ النَّقْشِ وَ الْاَثَرِistihsِرُ لِدِقَّةِ النَّظَرِ بِاَنَّ ذَا ذَاكَ الْاَثَرِ هُوَ كَاتِبُ ذَاكَ الْمَكَانِ بِالْعِبَرِ فَهُوَ كَاتِبُ ظَهْرِ الْبَرِّ وَ بَطْنِ الْبَحْرِ فَهُوَ نَقَّاشُ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ فhidagi۪يفَةِ السَّمٰوَاتِ ذَاتِ الْعِبَرِ جَلَّ جَلَالُ نَقَّاشِهَا اَللّٰهُ اَكْبَرُ

{(*4) OÀttiz Ikkinchi SoÀzning Birinchi Qismining ilovasida va boÀldmanchi Maktubning Ikkinchi Maqomida izoh qilingan.}

اَللّٰهُ اَكْبَرُ اِذْ هُوَ الْخَلَّاقُ الْقَد۪يرُ الْمُصَوِّرُ الْبَص۪يرُ الَّذ۪ى TA:>Is الْاَجْرَامُ الْعُلْوِيَّةُ وَ الْكَوَاكِبُ الدُّرِّيَّةُ نَيِّرَاتُ بَرَاه۪ينِ اُلُوهِيَّتِه۪ وَ عَظَمَتِه۪ وَ شُعَاعَاتُ شَوَاهِدِ رُبُوبِيَّتِه ham bِزَّتِه۪ تَشْهَدُ وَ تُنَاد۪ى عَلٰى شَعْشَعَةِ سَلْطَنَةِ رُبُوبِيَّتِه۪ وَ تُنَاد۪ى عَلٰى وُسْعَةِ حُكْمِه۪ وَ حِكْمَتِه۪ وَ عَلٰى حِشْمَةِ عَظَمَةِ قُدْرَتِه۪ فَ xususِعْ اِلٰى اٰيَةِ ( اَفَلَمْ يَنْظُرُٓوا اِلَى السَّمَٓاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَ زَيَّنَّاهَا ... الخ ) ثُمَّ انْظُرْ اِلٰى وَجْهِ السَّمَاءِ كَيْفَ تَرٰى سُكُوتًا ف۪ى سُكُونَةٍ حَرَكَةً النَّكْمَةٍ تَلَئْلُأً ف۪ى حِشْمَةٍ تَبَسُّمًا ف۪ى ز۪ينَةٍ مَعَ اِنْتِظَامِ الْخِلْقَةِ مَعَ اِتِّزَانِ الصَّنْعَةِ تَشَعْشُعُ سِرَاجِهَا لِتَبْد۪يلِ الْjasiniِمِ تَهَلْهُلُ مِصْبَاحِهَا لِتَنْو۪يرِ الْمَعَالِمِ تَلَئْلُأُ نُجُومِهَا لِتَزْي۪ينِ الْعَوَالِمِ تُعْلِنُ لِاَهْلِ النُّهٰى سَلْطَنَةً بِلَا اِنْتِهَاءٍ لِتَدْب۪يرِ هٰذَا الْعَالَمِ ٠

فَذٰلِكَ الْخَلَّاقُ الْقَد۪يرُ عَل۪aqqat كُلِّ شَىْءٍ وَ مُر۪يدٌ بِاِرَادَةٍ شَامِلَةٍ مَاشَاءَ كَانَ وَ مَا لَمْ يَشَاْ لَمْ يَكُنْ وَ هُوَ قَد۪يرٌ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ بِقُدْرَةٍ مُطْلَقَةٍ مُح۪يطَةٍ ذَاتِيَّةٍ وَ كَمَا لَا يُمْكِنُ وَ لَا يُتَصَوَّرُ وُجُودُ هٰذِهِ الlar biِ ف۪ى هٰذَا الْيَوْمِ بِلَا ضِيَاءٍ وَ لَا حَرَارَةٍ كَذٰلِكَ لَا يُمْكِنُ وَ لَا يُتَصَوَّرُ وُجُودُ اِلٰهٍ خَالِقٍ للِسَّمٰوَاتِ بِلَاzzoqi ٍ مُح۪يطٍ وَ بِلَا قُدْرَةٍ مُطْلَقَةٍ فَهُوَ بِالضَّرُورَةِ عَل۪يمٌ بِكُلِّ شَىْءٍ بِعِلْمٍ مُح۪يطٍ لَازِمٍ ذَاتِىٍّ لِلذَّاتِ يَلْزَمُ تَعَلُّقُ ذٰلِكَ الْعِلْمِ بِكُلّberganَشْيَاءِ لَا يُمْكِنُ اَنْ يَنْفَكَّ عَنْهُ شَىْءٌ بِسِرِّ الْحُضُورِ

وَ الشُّهُودِ وَ النُّفُوذِ وَ الْاِحَاطَةِ النُّورَانِيَّةِ فَمَا يُشَاهَدُ ف۪ى جَم۪يعِ الْمَوْجُودَاتِ مِنَ الْاِنْتِظَامَاتِ الْمَوْزُونَةِ وَ الْاِتِّزَانَاتِyyumiyنْظُومَةِ وَ الْحِكَمِ الْعَامَّةِ وَ الْعِنَايَاتِ التَّامَّةِ وَ الْاَقْدَارِ الْمُنْتَظَمَةِ وَ الْاَقْضِيَةِ الْمُثْمِرَةِ وَ الْاٰجَالِ الْمُعَيَّنَةِ وَ الْاَرْزَاقِ الْمُقَنَّنَةِ وَ الْاِتِّقَانَاتِ الْمُفَنَّنَةِ وَ الْاِهْتِمَامvujub لْمُزَيَّنَةِ وَغَايَةِ كَمَالِ الْاِمْتِيَازِ وَ الْاِتِّزَانِ وَ الْاِنْتِظَامِ وَ الْاِتِّقَانِ وَ السُّهُولَةِ الْمُطْلَقَةِ شَاهِدَ, bir لٰى اِحَاطَةِ عِلْمِ عَلَّامِ الْغُيُوبِ بِكُلِّ شَىْءٍ وَ اَنَّ اٰيَةَ (اَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّط۪يفُ الْخَب۪يرُ) تَدُلُّ عَلٰى اَنَّ الْوُجُودَ فِى الشَّىْءِ يَسْتَلْزِمُ الْعِلْمَ بِه۪ وَ نُورَ الْوُan ishفِى الْاَشْيَاءِ يَسْتَلْزِمُ نُورَ الْعِلْمِ ف۪يهَا فَنِسْبَةُ دَلَالَةِ حُسْنِ صَنْعَةِ الْاِنْسَانِ عَلٰى شُعُورِه۪ اِلٰى نِسْبَةِ دَلَالَةِ خِلْقَةِ الْاِنْسَانِ عَلٰى عِلْمِ خَالِقِtilganِسْبَةِ لُمَيْعَةِ نُجَيْمَةِ الذُّبَيْبَةِ فِى اللَّيْلَةِ الدَّهْمَاءِ اِلٰى شَعْشَعَةِ الشَّمْسِ ف۪ى نِصْفِ النَّهَارِ عَلٰى وَجْهِ الْغَبْرَاءِ ٠

دَرَيْكَمَا اَنَّهُ عَل۪يمٌ بِكُلِّ شَىْءٍ فَهُوَ مُر۪يدٌ لِكُلِّ شَىْءٍ لَا يُمْكِنُ اَنْ يَتَحَقَّقَ شَىْءٌ بِدُونِ مَشِيَّتِه۪ وَ كَمَا اَنّoÀralgُدْرَةَ تُؤَثِّرُ وَ اَنَّ الْعِلْمَ يُمَيِّزُ كَذٰلِكَ اَنَّ الْاِرَادَةَ تُخَصِّصُ. ثُمَّ يَتَحَقَّقُ وُجُودُ الْاَشْيَاءِ فَالشَّوَاهِدُ عَلٰى وُجُودِ اِرَادَتِه۪ تَعَالٰى وَ اِخْتِيَارِه۪ سُبْحَانَهُ بِعَدَدِ كَيْفِيَّاتِ الْga birاءِ وَ اَحْوَالِهَا وَ شُؤُنَاتِهَا نَعَمْ فَتَنْظ۪يمُ الْمَوْجُودَاتِ وَ تَخْص۪يصُهَا بِصِفَاتِهَا مِنْ بَيْنِ الْاِمْكَانَاتِ الْغَيْرِ الْمَحْدُودَi; Qodمِنْ بَيْنِ الطُّرُقِ الْعَق۪يمَةِ وَ مِنْ بَيْنِ الْاِحْتِمَالَاتِ الْمُشَوَّشَةِ وَ تَحْتَ اَيْدِى السُّيُولِ الْمُتَشَاكِسَةِ بِهٰذَا

النِّظsidir لْاَدَقِّ الْاَرَقِّ وَ تَوْز۪ينُهَا بِهٰذَا الْم۪يزَانِ الْحَسَّاسِ الْجَسَّاسِ الْمَشْهُودَيْنِ ٠

وَ اَنَّ خَلْقَ الْمَوْجُودَاتِ الْمُخْتَلِفَاتِ اba'zanتَظَمَاتِ الْحَيَوِيَّةِ مِنَ الْبَسَائِطِ الْجَامِدَةِ كَالْاِنْسَانِ بِجِهَازَاتِه۪ مِنَ النُّطْفَةِ وَ الطَّيْرِ بِجَوَارِحِه۪ مِنَ الْبَيْضَةِ وَ الشَّجَرِ بِاَعْضَائِهِ الْمُتَنَوan (bo مِنَ النُّوَاةِ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّ تَخَصُّصَ كُلِّ شَىْءٍ وَ تَعَيُّنَهُ بِاِرَادَتِه۪ وَ اِخْتِيَارِه۪ وَ مَشِيَّتِه۪ سُبْحَانَهُ ٠

فَكَمَا اَنَّ تَوَافُقَ الْاَشْيَاءِ مِنْ جِنْسٍ وَ الْاَفْرَادِ مِنْ نَوْعٍ ف۪ى اgimni اتِ الْاَعْضَاءِ يَدُلُّ بِالضَّرُورَةِ عَلٰى اَنَّ صَانِعَهَا وَاحِدٌ اَحَدٌ كَذٰلِكَ اَنَّ تَمَايُزَهَا فِى التَّشَخُّصَاتِ الْحَك۪يمَةِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلٰى عَلَامَ yanadارِقَةٍ مُنْتَظَمَةٍ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّ ذٰلِكَ الصَّانِعَ الْوَاحِدَ الْاَحَدَ هُوَ فَاعِلٌ مُخْتَارٌ مُر۪يدٌ يَفْعَلُ مَايَشَاءُ وَ يَحْكُمُ مَا يُر۪يدُ جَلَّ جَلَالُهُ ٠

وَ كَمَا اَنَّ ذٰلِكَ الْخَلَّاقَ الْعَل۪يمَ الْمُر۪يدَ عَل۪يماحِدٍ لِّ شَىْءٍ وَ مُر۪يدٌ لِكُلِّ شَىْءٍ لَهُ عِلْمٌ مُح۪يطٌ وَ اِرَادَةٌ شَامِلَةٌ وَ اِخْتِيَارٌ تَامٌّ كَذٰلِكَ لَهُ قُدْرَةٌ كَامِلَةٌ ضَرُورِيَّةٌ ذَاتِيَةٌ نَاشِئَةٌ مِنَ الذَّاتِ وَ لَازِمَةٌ لِلذَّاتِ فَمُحَالٌ تَ nihoyُ ضِدِّهَا وَ اِلَّا لَزِمَ جَمْعُ ضِدَّيْنِ الْمُحَالُ بِالْاِتِّفَاقِ ٠

فَلَا مَرَاتِبَ ف۪ى تِلْكَ الْقُدْرَةِ فَتَتَسَاوٰى بِالنِّسْبَةِ اِلَيْهَا الذّartabaُ وَ النُّجُومُ وَ الْقَل۪يلُ وَ الْكَث۪يرُ وَ الصَّغ۪يرُ وَ الْكَب۪يرُ وَ الْجُزْئِىُّ وَ الْكُلِّىُّ وَ الْجُزْءُ وَ الْكُلُّ وَ الْاِنْسَانُ وَ الْعَالَمُ وَ النُّوَاةُ وَlikninجَرُ بِسِرِّ النُّورَانِيَّةِ وَ الشَّفَّافِيَّةِ وَ الْمُقَابَلَةِ وَ الْمُوَازَنَةِ وَ الْاِنْتِظَامِ وَ الْاِمْتِثَالِ بِشَهَادَةِ الْاِنْتِظَامِ الْمُطْلَقِ وَ الْاِتِّز zot; لْمُطْلَقِ وَ الْاِمْتِيَازِ الْمُطْلَقِ فِى السُّرْعَةِ وَ السُّهُولَةِ وَ الْكَثْرَةِ الْمُطْلَقَاتِ بِسِرِّ اِمْدَادِ الْوَاحِدِيَّةِ وَ يُسْرِ الْوَحْدَةِ

وَ تَجَلِّى الْاَحَدِيَّةِ وَ بِحِكْمَةِ الْوُجCHI UMَ التَّجَرُّدِ وَ مُبَايَنَةِ الْمَاهِيَّةِ وَ بِسِرِّ عَدَمِ التَّقَيُّدِ وَ عَدَمِ التَّحَيُّزِ وَ عَدَمِ التَّجَزّ۪ى وَ بِحِكْمَةِ اِنْقِلَابِ الْعَوَائِقِ وَ الْمَوَانِعِ اِلَى الْوَسَائِلِ فِى التَّسْه۪يلِ ilan pُحْت۪يجَ اِلَيْهِ وَ الْحَالُ اَنَّهُ لَا اِحْتِيَاجَ كَاَعْصَابِ الْاِنْسَانِ وَ الْخُطُوطِ الْحَد۪يدِيَّةِ لِنَقْلِ السَّيَّالَاتِ اللَّط۪يفَةِ بِحِكْمَةِ اَنَّ الذَّرَّةَ وَ الْجُزْءَ وَ الْجُزْئِىَّ وَ الْقَل۪يلَ وَ الصَّغ۪biat b الْاِنْسَانَ وَ النُّوَاةَ لَيْسَتْ بِاَقَلَّ جَزَالَةً مِنَ النَّجْمِ وَ النَّوْعِ وَ الْكُلِّ وَ الْكُلِّىِّ وَ الْكَث۪يرِ وَ الْكَب۪يرِ وَ الْعَالَمِ وَ الobil hِ فَمَنْ خَلَقَ هٰؤُلَاءِ لَا يُسْتَبْعَدُ مِنْهُ خَلْقُ هٰذِه۪ اِذِ الْمُحَاطَاتُ كَالْاَمْثِلَةِ الْمَكْتُوبَةِ الْمُصَغَّرَةِ اَوْ كَالنُّقَطِ الْمَحْلُوبَةِ الْمُعَصَّرَةِ فَلَا بُدَّ بamoviyرُورَةِ اَنْ يَكُونَ الْمُح۪يطُ ف۪ى قَبْضَةِ تَصَرُّفِ خَالِقِ الْمُحَاطِ لِيُدْرِجَ مِثَالَ الْمُح۪يطِ فِى الْمُحَاطَاتِ بِدَسَات۪يرِ عِلْمِه۪ وَ اَنْ يَعْصُرَهَا مِنْهُ بِمَوَاز۪ينِ حِكْمَتِه۪t, minقُدْرَةُ الَّت۪ى اَبْرَزَتْ هَات۪يكَ الْجُزْئِيَّاتِ لَا يَتَعَسَّرُ عَلَيْهَا اِبْرَازُ تَاكَ الْكُلِّيَّاتِ فَكَمَا اَنَّ نُسْخَةَ قُرْاٰنِ الْحِكْمَةِ الْمَكْتُوبَةِ عَلَى الْجَوْهَرِ الْفَرْدِ بِذَرَّاتِ الْاَث۪يرِ لَيْسَت Xullقَلَّ جَزَالَةً مِنْ نُسْخَةِ قُرْاٰنِ الْعَظَمَةِ الْمَكْتُوبَةِ عَلٰى صَحَائِفِ السَّمٰوَاتِ بِمِدَادِ النُّجُومِ وَ الشُّمُوسِ كَذٰلِكَ لَيْtda>heِلْقَةُ نَحْلَةٍ وَ نَمْلَةٍ بِاَقَلَّ جَزَالَةً مِنْ خِلْقَةِ النَّخْلَةِ وَ الْف۪يلِ وَ لَا صَنْعَةُ وَرْدِ الزُّهْرَةِ بِاَقَلَّ جَزَالَةً مِنْ صَنْعَةِ دُرِّىِّ نَجْمِ الزُّهْرَةِ وَ هٰكَذَا فَقِسْ ٠

Àn besمَا اَنَّ غَايَةَ كَمَالِ السُّهُولَةِ ف۪ى ا۪يجَادِ الْاَشْيَاءِ اَوْقَعَتْ اَهْلَ الضَّلَالَةِ ف۪ى اِلْتِبَاسِ التَّشْك۪يلِ بِالتَّشَكُّلِ الْمُسْتَلْزِمِ لِلْمُحَالَاتِ الْخُرَافِيَّةِ الَّت۪ى تَمُجُّهَا الْعُقُولُ بَلْ تَتَنَفَّرizoh iهَا الْاَوْهَامُ كَذٰلِكَ اَثْبَتَتْ بِالْقَطْعِ وَ الضَّرُورَةِ لِاَهْلِ الْحَقِّ

وَ الْحَق۪يقَةِ تَسَاوِىَ السَّيَّارَاتِ مَعَ الذَّرَّاتِ بِالنِّسْبَةِ اِلٰى قُدْرَةِ خَالِقِ اho''baِنَاتِ جَلَّ جَلَالُهُ وَ عَظُمَ شَانُهُ وَ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ٠

{(*5) Bu Oltinchi Martaba boshqa martabalar kabi yozilsa edi, juda ham uzun boÀlar edi. Chunki Imomi Mubin, Kitobi Mubinni qisqa ifoda bَ

ya'nayon qilib boÀlmaydi. OÀttizinchi SoÀzda bir oz zikr qilinganidan bu yerda yozuv o'laroq tugatib, darsda izohlar berdik.}

جَلَّ جَلَالُهُ وَ عَظُمَ شَانُهُ اَللّٰهُ اَكْبَرُ مِنْ كُلِّ شَىْ, balkْرَةً وَ عِلْمًا اِذْ هُوَ الْعَادِلُ الْحَك۪يمُ الْقَادِرُ الْعَل۪يمُ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ السُّلْطَانُ الْاَزَلِىُّ الَّذ۪ى هٰذِهِ الْعَوَالِمُ كُلُّهَا ف۪ى تَصَرُّفِ قَبْضَتَىْ نِظَامِه۪ وَ م۪يزَabi, yوَ تَنْظ۪يمِه۪ وَ تَوْز۪ينِه۪ وَ عَدْلِه۪ وَ حِكْمَتِه۪ وَ عِلْمِه۪ وَ قُدْرَتِه۪ وَ مَظْهَرُ سِرِّ وَاحِدِيَّتِه۪ وَ اَحَدِيَّتِه۪ بِالْحَدْسِ الشُّهُودِىِّ بَلْ بِالْمُشَاهَدَةِ اِذْ لَا خاكَ صَ فِى الْكَوْنِ مِنْ دَائِرَةِ النِّظَامِ وَ الْم۪يزَانِ وَ التَّنْظ۪يمِ وَ التَّوْز۪ينِ وَ هُمَا بَابَانِ مِنَ الْاِمَامِ الْمُب۪ينِ وَ الْكِتَابِ الْمُب۪ينِ وَ هُمَا عُhokimiَانِ لِعِلْمِ الْعَل۪يمِ الْحَك۪يمِ وَ اَمْرِه۪ وَ قُدْرَةِ الْعَز۪يزِ الرَّح۪يمِ وَ اِرَادَتِه۪ فَذٰلِكَ النِّظَامُ مَعَ ذٰلِكَ الْم۪يزَانِ ف۪ى ذٰلِكَ الْكِتَابِ مَعَ ذٰلِكَ الْاِdi: Vaبُرْهَانَانِ نَيِّرَانِ لِمَنْ لَهُ ف۪ى رَاْسِه۪ اِذْعَانٌ وَ ف۪ى وَجْهِهِ الْعَيْنَانِ اَنْ لَا شَىْءَ مِنَ الْاَشْيَاءِ فِى الْكَوْنِ وَ الزَّمَانِ يَخْرُجُ مِنْ قَبْضَةِ تَصَرُّفِ رَحْمٰنٍ وَ تَنْظ۪يمِ حَنَّانٍ وَ تَزْي۪ينِ مَنَّانٍ و sihatز۪ينِ دَيَّانٍ ٠

اَلْحَاصِلُ: اِنَّ تَجَلِّى الْاِسْمِ الْاَوَّلِ وَ الْاٰخِرِ فِى الْخَلَّاقِيَّةِ النَّاظِرَيْنِ اِلَى الْمَبْدَاِ وَ الْمُنْتَهٰى وَ الْاَصْلِ, mukaنَّسْلِ وَ الْمَاض۪ى وَ الْمُسْتَقْبَلِ وَ الْاَمْرِ وَ الْعِلْمِ الْمُش۪يرَانِ اِلَى

الْاِمَامِ الْمُب۪ينِ وَ تَجَلِّى الْاِسْمِ الظَّاهِرِ وَ الْبَاطِنِ عَلَى الْاَayon eِ ف۪ى ضِمْنِ الْخَلَّاقِيَّةِ يُش۪يرَانِ اِلَى الْكِتَابِ الْمُب۪ينِ فَالْكَائِنَاتُ كَشَجَرَةٍ عَظ۪يمَةٍ وَ كُلُّ عَالَمٍ مِنْهَا اَيْضًا كَالشَّجَرَةِ فَنُمَثِّلُ شَجَرَةً جُزْئِيَّةً لِخِلْقَةِ الْكَائِنَاتِ وَ اishi mعِهَا وَ عَوَالِمِهَا وَ هٰذِهِ الشَّجَرَةُ الْجُزْئِيَّةُ لَهَا اَصْلٌ وَ مَبْدَاٌ وَ هُوَ النُّوَاةُ الَّت۪ى تَنْبُتُ عَلَيْهَا وَ كَذَا لَهَا نَسْلٌ يُد۪يمُ وَظ۪يفَتَهَا بَعْدَ مَوْتِهَا وَ هُوَ النُّوَاةُ ف۪ى ثَمَرَاتِهَا فَاnsa; uدَاُ وَ الْمُنْتَهٰى مَظْهَرَانِ لِتَجَلِّى الْاِسْمِ الْاَوَّلِ وَ الْاٰخِرِ فَكَاَنَّ الْمَبْدَاَ وَ النُّوَاةَ الْاَصْلِيَّةَ بِكَمَالِ الْاِنْتِظَامِ وَ الْحِكْمَةِ فِهْرِسْتَةٌ وَ تَعْرِفَةٌ مُرَكَّبَةٌ مِنْ مَجْمُوعِ دَسَات۪ي, chalَكُّلِ الشَّجَرَةِ وَ النُّوَاتَاتُ ف۪ى ثَمَرَاتِهَا الَّت۪ى ف۪ى نِهَايَاتِهَا مَظْهَرٌ لِتَجَلِّى الْاِسْمِ الْاٰخِرِ فَتِلْكَ النُّوَاتَاتُ فِى الثَّمَرَاتِ بِكَمَالِ اz mingمَةِ كَاَنَّهَا صُنَيْدِقَاتٌ صَغ۪يرَةٌ اُودِعَتْ ف۪يهَا فِهْرِسْتَةٌ وَ تَعْرِفَةٌ لِتَشَكُّلِ مَا يُشَابِهُ تِلْكَ الشَّجَرَةَ وَ كَاَنَّهَا كُتِبَ ف۪يهَا بِقَلَمِ الْقَدَرِ دَسَات۪يرُ تَشَaslar شَجَرَاتٍ اٰتِيَةٍ وَ ظَاهِرُ الشَّجَرَةِ مَظْهَرٌ لِتَجَلِّى الْاِسْمِ الظَّاهِرِ فَظَاهِرُهَا بِكَمَالِ الْاِنْتِظَامِ وَ التَّزْي۪ينِ وَ الْحِكْمَةِ كَاَنَّهَا حُلbir-biُنْتَظَمَةٌ مُزَيَّنَةٌ مُرَصَّعَةٌ قَدْ قُدَّتْ عَلٰى مِقْدَارِ قَامَتِهَا بِكَمَالِ الْحِكْمَةِ وَ الْعِنَايَةِ وَ بَاطِنُ تِلْكَ الشَّجَرَةِ مَظْهَرٌ لِتَجَلِّى الْاِسْمِ الْبَاطِنِ فَir, Quالِ الْاِنْتِظَامِ وَ التَّدْب۪يرِ الْمُحَيِّرِ لِلْعُقُولِ وَ تَوْز۪يعِ مَوَادِّ الْحَيَاةِ اِلَى الْاَعْضَاءِ الْمُخْتَلِفَةِ بِكَماَلِ الْاِنْتِظَامِ كَاَنَّ ب qilga تِلْكَ الشَّجَرَةِ مَاك۪ينَةٌ خَارِقَةٌ ف۪ى غَايَةِ الْاِنْتِظَامِ وَ الْاِتِّزَانِ ٠

فَكَمَا اَنَّ اَوَّلَهَا تَعْرِفَةٌ عَج۪يبَةٌ وَ اٰخِرَهَا فِهْرِسْتَةٌ خَارِقَةٌ يُش۪يرَانِ اِلَى الْاِمَامِ الْمُب۪ينِ .. كَذٰلِكَatida ظَاهِرَهَا كَحُلَّةٍ عَج۪يبَةِ الصَّنْعَةِ وَ

بَاطِنَهَا كَمَاك۪ينَةٍ ف۪ى غَايَةِ الْاِنْتِظَامِ تُش۪يرَانِ اِلَى الْكِتَابِ الْمُب۪ينِ.. فَكَمَا اَنَّ الْقُوَاتِرَّح۪يافِظَاتِ فِى الْاِنْسَانِ تُش۪يرُ اِلَى اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ وَ تَدُلُّ عَلَيْهِ كَذٰلِكَ اَنَّ النُّوَاتَاتِ الْاَصْلِيَّةَ وَ الثَّمَرَاتِ تُش۪يرَانِ ف۪ى كُلِّ شَجَرَةٍ اِلَى الْاِمَامِ الْمُب۪ينِ وَالظَّاهِرُ وَ الْبَاطalloliرْمُزَانِ اِلَى الْكِتَابِ الْمُب۪ينِ فَقِسْ عَلٰى هٰذِهِ الشَّجَرَةِ الْجُزْئِيَّةِ شَجَرَةَ الْاَرْضِ بِمَاض۪يهَا وَ مُسْتَقْبَلِهَا وَ شَجَرَةَ الْكَائِنَاتِ بِاَوَائِلِهَا وَ اٰت۪يهَا وَ شَجَرَةَ الْاِنْسَانِ بِاَجْدَادِهَا وَ اَنْلْمُنَْا وَ هٰكَذَا جَلَّ جَلَالُ خَالِقِهَا وَ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ يَا كَب۪يرُ اَنْتَ الَّذ۪ى لَا تَهْدِى الْعُقُولُ لِوَصْفِ عَظَمَتِه۪ وَلَا تَصِلُ الْاَفْكَارُ اِلٰى كُنْهِ جَبَرُوتِه۪< Yigiاَلْمَرْتَبَةُ السَّابِعَةُ:

{(*6) Bu Asmo-i muboraka durbinlari bilan, mavjudo ochiqjilvalari ostida af'oli Ilohiya va asarlariga qarash bilan Musammo-i Zuljalolga ulashiladi.}

الْفَعَّالُ الْعَلَّامُ الْوَهَّابُ الْفَيَّاضُ شَمْسُ الْاَزَلِ الَّذ۪ى هٰning bلْكَائِنَاتُ بِاَنْوَاعِهَا وَ مَوْجُودَاتِهَا ظِلَالُ اَنْوَارِه۪ وَ اٰثَارُ اَفْعَالِه۪ وَ اَلْوَانُ نُقُوشِ اَنْوَاعِ تَجَلِّيَاتِ اَسْمَائِه۪ وَ خُطُوطُ قَلَمِ قَضَائِه۪ وَ قَدَرِه۪ وَ مَرَايَا تَجَلn.

#36ِ صِفَاتِه۪ وَ جَمَالِه۪ وَ جَلَالِه۪ وَ كَمَالِه۪ بِاِجْمَاعِ الشَّاهِدِ الْاَزَلِىِّ بِجَم۪يعِ كُتُبِه۪ وَ صُحُفِه۪ وَ اٰيَاتِهِ التَّكْو۪ينِيadis bَ الْقُرْاٰنِيَّةِ وَ بِاِجْمَاعِ الْاَرْضِ مَعَ الْعَالَمِ بِاِفْتِقَارَاتِهَا وَ اِحْتِيَاجَاتِهَا ف۪ى ذَاتِهَا وَ ذَرَّاتِهَا مَعَ تَظَاهُرِ الْغِنَاءِ الْمُطْلَقِ وَ الثَّرْوَةِ الْمُطْلَقَةِ عَلَيْهَا وَ بِاِuriga ِ كُلِّ اَهْلِ الشُّهُودِ مِنْ ذَوِى الْاَرْوَاحِ النَّيِّرَةِ وَ الْقُلُوبِ الْمُنَوَّرَةِ وَ الْعُقُولِ النُّورَانِيَّةِ

مِنَ الْاَنْبِيَاءِ وَ الْاَوْلِيَاءِ وَ الْاَصْفِيَاءِ بِجَم۪ga, Deحْق۪يقَاتِهِمْ وَ كُشُوفَاتِهِمْ وَ فُيُوضَاتِهِمْ وَ مُنَاجَاتِهِمْ قَدْ اِتَّفَقَ الْكُلُّ مِنْهُمْ وَ مِنَ الْاَرْضِ وَ الْاَجْرَامِ الْعُلْوِيَّةِ وَ السjuddanيَّةِ بِمَا لَا يُحَدُّ مِنْ شَهَادَاتِهِمُ الْقَطْعِيَّةِ وَ تَصْد۪يقَاتِهِمُ الْيَق۪ينِيَّةِ بِقَبُولِ شَهَادَاتِ الْاٰيَاتِ التَّكْو۪ينِيَّةِ وَ الْقُرْاٰنِيَّةِ؛ وَ شَهَادَاتِ الصُّحُفِ وَ الْكُتُبِ اn, sunاوِيَّةِ الَّت۪ى هِىَ شَهَادَةُ الْوَاجِبِ الْوُجُودِ عَلٰى اَنَّ هٰذِهِ الْمَوْجُودَاتِ اٰثَارُ قُدْرَتِه۪ وَ مَكْتُوبَاتُ قَدَرِه۪ وَ مَرَqqa emَسْمَائِه۪ وَ تَمَثُّلَاتُ اَنْوَارِه۪ جَلَّ جَلَالُهُ وَ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ٠

Bu Arabcha Yog'du yangi yozuvli Yog'dular orasiga kirishi sababli,day bia raqamlari kitobning raqamlari bilan ta'qib qilish majburiyati bo'lganidan Arabcha sahifa raqamini ta'qib qilishga rioya qilmaslik jihati kechirimli nazar bilan qarshilanishi iltimos qilinadi.

OÀttizinchi Yog'du

Denizli Madrasa-i Yusufiyasining bir darsi a'zami "Meva Risolasi" boÀlgani va Afyon Madrasa-i Yusufiyasining qiymatdor bir يَاءُ akmali "Alhujjatuzzahro" boÀlgani kabi.. Eskishehir Madrasa-i Yusufiyasining gÀoyat quvvatli bir darsi a'zami ham, ismi a'zamni tashigan olti ismning oltiilib, sini bayon qilgan bu OÀttizinchi Yog'dudir.

(Ismi A'zamdan Hayyi Qayyumga doir boÀlimda juda chuqur va keng masalalarni hamma birdan bilolmaydi va zavq etmaydi, faqat hissasiz ham qolmaydi.)

Birinchhmanlaa

oyatining bir nuktَالْاَ bir ismi A'zam yoxud Ismi A'zamning olti nuridan bir nuri boÀlgan "Quddus" ismining bir jilvasi Sha'boni Sharifning oxirida, Eskishehir hibsxonasida menga koÀrindnlashg mavjudiyati Ilohiyani kamoli zuhur bilan, ham vahdati Rabboniyani kamoli vuzuh bilan koÀrsatdi. Shundayki, koÀrdim: Bu koinot va bu Kura-i Arz doim ishlaydigan bir katta fabrika va har vaqt toÀlib boÀshaladigan bir karvonsaroy, bir musofirxogÀmayd Holbuki bunday gavjum fabrikalar, karvonsaroylar va musofirxonalar; axlatlar bilan, qoldiqlar bilan, kirlar bilan juda ifloslanadilar, bulgÀanadilar va sassiq moddalar har tarafida yigÀilib

BElar.

Agar juda ham diqqat bilan qaralmasa va tanzif etilmasa va supurilib tozalanmasa, ichida turib boÀlmaydi, inson unda boÀgÀiladi. Holbuki bu fabrika-i koinot va musofirxona-i Arz shu daraja pok, toza va nazifdir va t ma'ndar kirsiz va bulgÀanmagan va sassiq hidlarsizki, bir keraksiz narsa va bir manfaatsiz modda va tasodifiy bir kir topilmaydi, zohiriy boÀlsa ham, tez bir istihola uskunasiga otiladi, tozalanadi. Demak, bu fabrikaga qaragan zot juda yaxs tarjiaydi. Va bu fabrikaning shunday tanzifchi bir sohibi borki, u ulkan fabrikani va u katta saroyni kichik bir xona kabi supurtiradi, tozalaبِّ اِanzim va tanzif etadi. Va u juda katta fabrikaning kattaligi nisbatida axlatlari va qolidiqlaridan qolgan kirli moddalari, xas-choÀplari mavjud emas. Balki kattaligi nisbatida tozaligiga va nazofatiga ib tar qilinadi. Bir inson bir oy davomida yuvinmasa va kichik xonasini supurmasa juda ham kirlanadi, ifloslanadi. Demak, bu saroyi olamdagi poklik, pokizalik, nuroniylik, tozalik; mutamodiyan hikmatli bir tanzifdan, bir diqqatli tanojot>n kelib chiqadi. Va agar u doimiy tathir va supurish va diqqat bilan qarash boÀlmasa edi, bir yilda butun hayvonlarning yuz ming millatlari Arzning yuzida boÀgÀilar edilar.

Va samovotning fazosida taxribga va mavtga mazhbuzuvclgan sayyoralarning va yoÀldoshlarning, balki yulduzlarning qoldiqlari boshimizni va boshqa hayvonotning boshlarini, balki Kura-i Arzning boshini, balki dunyomizning boshini yorar edilar. Tohga urkattaligidagi toshlarni boshimizga yogÀdirar edilar va bizni bu vatani dunyoviymizdan qochirar edilar. Holbuki eskidan beri u yuqori olamlardagi taxrib va ta'mirdan, madori ibrat boÀlib yolgÀiz bir nechta samoviyo'zallar tushgan boÀlsa ham, hech kimning boshini yormagan.

Ham zaminning yuzida har yil mavt va hayotning almashishlari va urushishlari sababli yuz minglarag'ayonot millatlarining janozalari va ikki yuz ming nabotot toifalarining qoldiqlari, barr va bahrning yuzlarini favqaloda shunday kirlatar edilatizom iyshuur u yuzlarni sevish, oshiq boÀlish uyoqda tursin, balki unday xunuklikdan nafrat etib mavtga va adamga qochar edilar. Bir qush osonlik bilan qanotlarini va bir kotib bemalol sahifalarini tozalnlarnikabi, bu tayyora-i Arzning va bu tuyuri samoviyaning qanotlari va bu kitobi koinotning sahifalari ham shunday tarzda tozalanadi, goÀzallashadiki; oxiratning hadsiz gni qusigini koÀrmagan va iymon bilan fikr yuritmagan insonlar dunyoning bu tozaligiga, bu goÀzalligiga oshiq boÀladilar, parastish etadilar.

Demak, bu saroyi olam va bu fabri, ularoinot Ismi Quddusning bir jilva-i a'zamiga mazhardirki, u tanzifi qudsiydan kelgan amrlarni yolgÀiz dengizlarning akl-ul lahm tanzifotchilari yaptiluqlikning burgutlari emas, balki boÀrilar va chumolilar kabi murdalarni toÀplaydigan sihhiya ma'murlari ham tinglaydilar. Balki u qudsiy avomiri tanzifiyani badanda oqqan qondagi kurayvoti hamdi. Isbayzo ham tinglab, badanning hujayrotida tanzifot qilganlari kabi; nafas ham u qonni tasfiya etadi, tozalaydi. Va u amrni; qovoqlar koÀzlarni tozalamoq va chivinlar qanotlarini supurmoq anosirtinglaganlari kabi, ulkan havo va bulut ham tinglaydi. Havo zaminning sathiga, yuziga qoÀngan changlar kabi axlatlarga uflaydi, tanzif etashu qalut suvchisi zamin bogÀiga suv sepadi, changlarni bostiradi. SoÀngra koÀk yuzini koÀp vaqt kirlatmaslik uchun, tezda axlatlarini toÀplab kamoli intizom bilan cheki haqiqyashirinadi. KoÀkning goÀzal yuzini va koÀzini artilgan va supurilgan, yalt-yalt porlayotganday koÀrsatadi. Va u avomiri tanzifiyani yulduzlar, unsurlar, ma'danlar, nabotlar tinglaganlari kabi, butun zarralar ham tinglaydilarki, ha bir ongiz tahavvulot boÀronlari ichida u zarralar nazofatga diqqat qiladilar. Bir yerda luzumsiz toÀplanmaydilar, toÀdalanib qolmaydilar. Mulavvas boÀlsalar, tezda i koÀrnadilar. Eng toza va eng nazif va eng porloq va eng pok vaziyatlarni; eng goÀzal, eng sof, eng latif suratlarni olish uchun bir dasti hikmat tarafidan yoÀnaltiriladilar.

Mana bu birgina fe'l, ya'ni birgina hlishin boÀlgan tanzif; Ismi Quddus kabi bir ismi a'zamdan, koinotning doira-i a'zamida koÀringan bir jilva-i a'zamdirki, toÀgÀridan-toÀgÀriga mavjudiyati Rabboniyani va vahdoniyati Ilohietish,smo-i husnasi bilan barobar, Quyosh kabi keng va durbin kabi boÀlgan koÀzlarga koÀrsatadi.

Ha, Risola-i Nurning koÀp juzlarida qat'iy burhنْهَا bilan isbot qilinganki: Ismi Hakam va Ismi Hakimning bir jilvasi boÀlgan fe'li tanzim va nizom, va Ismi Adlد٭ Adilning bir jilvasi boÀlgan fe'li tavzin va mezon va Ismi Jamil va Karimning bir jilvasi boÀlgan feilish,zyin va ehson va Ismi Rob va Rahimning bir jilvasi boÀlgan fe'li tarbiya va in'om; bu doira-i a'zami olamda, har biri bitta haqiqat va bitta fe'l boÀlganlaridan, birgina zotning vujubi vujudini va vahdatini koٌ بِكُdilar. Aynan shuning kabi: Ismi Quddusning bir mazhari va bir jilvasi boÀlgan fe'li tanzif va tathir ham, u Zoti Vojib-ul Vujudning ham quyosh kabi mavjudiyatini, ham kunduz kabi vahdoniyamma nkoÀrsatadilar. Va mazkur tanzim, tavzin, tazyin, tanzif kabi u af'oli hakimona a'zamiy doirada vahdati nav'iyalari nuqtasida bitta Sone'-i Vohidni koÀrsatganlari kabi; asmo-i husnaning aksarisining, balki ming bir asmoning har birininin va ay bittadan jilva-i a'zami bu doira-i a'zamda bordir. Va u jilvadan kelgan fe'l kattaligi nisbatida vuzuh va qat'iyat bilan Vohidi Ahadni koÀrsatadi.

Ha, hamma narsani qonun va nizomiga itoat qildirganydi, ati omma va hamma narsani bezatib yuzini kuldirgan inoyati shomila va hamma narsani sevintirib mamnun qilgan rahmati vase'a va zihayot hamma narsani oziqlantirib lazzatlanni bos rizqi umumi-i iosha va hamma narsani umum ashyoga munosabatdor va mustafid va bir daraja molik etgan hayot va ihyo kabi koinotning yuzini kuldirgan, yoritgan badihiy haqiqatlar va vahdoniy fe'llar; ziyo qim, koi koÀrsatgani kabi, birgina Zoti Hakim, Karim, Rahim, Razzoq, Hayy va Muhyini bilbadoha koÀrsatadilar.

Agar har biri bittadan burhoni bahiri vahdoniyat boÀlgan u yuzlab keng fe'llardan birginash va ydi Ahadga berilmasa, yuzlab vajhda mahollar lozim boÀladi. Masalan: Ulardan hikmat, inoyat, rahmat, iosha, ihyo kabi badihiy haqiqatlar va vahdoniy dalillar emas, balki yolgÀiz tanzif fe'li koinot Xoliqiga berilmasa, u vaqt ahli zalolatning uchi Shgi kufriysida lozim boÀladiki: Yo tanzif bilan aloqador zarradan, chivindan tut to unsurlarga, yulduzlarga qadar butun maxluqotning har biri ulkan koinotning tazyinini va tavzinini va tanzimini va tanzifini biladigan, oÀylayiy koÀva shunga koÀra harakat qiladigan bir qobiliyatda boÀladi.. yoxud Xoliqi Olamning sifoti qudsiyasi oÀzida boÀladi.. yoxud bu koinotning tazyinot va tanzifoti va voridoti va masorifining muvozanalarini tanzim etmoq uchun,عَةُ اt kattaligida bir majlisi mashvarat tashkil etiladi va hadsiz zarralar, chivinlar, yulduzlar u majlisning a'zolari boÀladi va hokazo..oylari kabi xurofotli, safsatali yuzlab mahollar kelib chiqadi. Toki, har tarafda koÀringan va mushohada etilgan umumiy va ihotali ulviy tazyin va tathir va tanzif vujud topa olsin. Bu esa bir mahol emas, balki yuz ming mahol oÀrtaga kiradi. Ha, agaismi Juzning ziyosi va zamindagi umum porloq narsalarda tamassul etgan xayoliy quyoshchalar Quyoshga berilmasa va birgina Quyoshning jilva-i in'ikosidir deyilmasa, u vaqt zamin yuzida porlmon aqutun shisha parchalarida va suv qatralarida va qorning shishachalarida, balki havoning zarralarida bittadan haqiqiy Quyosh boÀlishi lozim boÀladi. Toki, u umumiy ziyo vujud topa olsin.

Xullas, hikmat ham bir ziyodir.. bepoyon rva vazbir ziyodir.. tazyin, tavzin, tanzim, tanzif qoplagan bittadan ziyodirlarki, u Shamsi Azaliyning shualaridirlar. Xullas kel, qara; zalolat va kufr qanday hech chiqilmaydigan botqoqlikka nsonni. Va zalolatdagi jaholat qay daraja ahmoqona boÀlganini koÀr, "Alhamdulillahi a'la dinil Islam va kamali iyman" degin.

Ha, koinot saroyini top-toza tutgan bu ulviy, umumiy tanzif; albatta Ismi Quddusning jilvasi va muqtaosiz dr. Darhaqiqat, qandayki butun maxluqotning tasbehotlari Ismi Quddusga qaraydi; xuddi shuning kabi, butun nazofatlarini ham Quddus ismi istaydi. {(Hoshiya) Yomon axloqlar, botil e'tiqodlar, gunohlar,asi xotlar; ma'naviy kirlardan boÀlganliklarini unutmasligimiz kerak.} Nazofatning bu qudsiy intisobidandirki,

اَلنَّظَافَةُ مِنَ الْا۪يمَانِ kurali nazofatni iymonning nuridan sanagan.

oyati ham, tahoratni muhabbati Ilohiyaning bir madori koÀrsatgadilar. * *

OÀttizinchi Yog'duning Ikkinchi Nuktasi

ik va ing bir nuktasi va bir ismi a'zam vayoxud ismi a'zamning olti nuridan bir nuri boÀlmish "Adl" ismining bir jilvasi, Birinchi nukta kabi Esk haqiqr qamoqxonasida uzoq-uzoqlardan koÀrindi. Uni yaqinlashtirish uchun yana tamsil yoÀli bilan aytamiz:

Shu koinot shunday bir saroydirki, u saroyda doimiy ravishda taxrib va ta'mir ichida chayqalib turgan bir shahar bo Ucha u shaharda har vaqt urush va hijrat ichida qaynab turgan bir mamlakat bor,.. va u mamlakatda har zamon o'lim va hayot ichida yumalayotgalib, kolam bor. Holbuki, o'sha saroyda, o'sha shaharda, o'sha mamlakatda, o'sha olamda shu daraja hayratlanarli bir muvozana, bir mezon, bir tavzin hukm suradi, bilbadoha isbot qiladiki: Bu hadsiz mavjudotda boÀlgan o'zgarishlar va voridouda noasorif, har bir onda umum koinotni koÀradigan, nazari taftishidan oÀtkazadigan yolg'iz bir Zotning mezoni bilan oÀlchanadi, tortiladi. Aks holda, baliqiblari bir baliq mingta tuxum bilan va nabototdan ko'knori kabi bir chechak yigirma ming urugÀ bilan va sel kabi oqqan unsurlarning, inqiloblarning hujumi bilan shiddatli ravishda muvozanani buzishga harakat qilayotgan va tatilo qilishni istagan sabablar bebosh boÀlsalar edi yoki maqsadsiz sarsari tasodif va mezonsiz koÀr quvvatga va shuursiz zulmatli tabiatga havola qilinsa edi, u muvozana-i ashyo va muvozana-i koinot s hikma buzilar ediki; bir yilda, balki bir kunda ostin-ustun boÀlib ketar edi. Ya'ni: Dengiz aralash-quralash narsalar bilan toÀlib ketardi, sasib ketar edi; havo zararli gazlar bilan zaharlanar edi; zamin وَ r axlatxona, bir o'likxonaga, bir botqoqlikka aylanar edi. Dunyo boÀgÀilar edi.

Shunga ko'ra, jasadi hayvoniyning hujayralaridan va qondagi qizil va oq donachalardan va zar koÀrsing o'zgarishlaridan va jihozoti badaniyaning uyg'unligidan tut, to dengizlarning voridot va masorifiga,.. to zamin ostidagi chashmalarning kirim va sarfiyotlariga,.. to hayvonot va nabototning tavalludot va vafiyotlaida Su. to kuz va bahorning taxribot va ta'mirotlariga,.. to unsurlarning va yulduzlarning xizmat va harakatlariga.. to o'lim va hayotning, ziyo va zulmatning va issiqlik va sovuqlikning almashishlariga va kurashishlariga va toÀqn. Va ulariga qadar, shu daraja hassos bir mezon bilan va shu qadar nozik bir oÀlchov bilan intizomga solinadi va tortiladiki, aqli bashar hech bir yerda haqiqatan hech bir isrofni, heكَالْف behudalikni koÀrmaydi. Shuningdek, hikmati insoniya ham har narsada eng mukammal bir intizomni, eng goÀzal bir mavzuniyatni koÀrmoqda va koÀrsatmoqda. Balki, hikmati insoniya o'sha intizom va mavzuniyatning bir tazohuridir, bir; eng monidir.

Mana kel, Quyosh bilan farqli oÀn ikki sayyoraning muvozanalariga boq. Ajabo, bu muvozana Adl va Qodiyr boÀlgan Zoti Zuljalolni Quyosh kabi koÀrsatmaydiman. O bilxossa sayyoralardan boÀlgan kemamiz, ya'ni kurra-i Arz bir yilda yigirma toÀrt ming yillik bir doirada kezadi, sayohat qiladi. Va o'sha xoriqo tezligi bilan birga zamin yuzida tizilgan, terib qo'yilgan narsalarni tarqatmaydi, silkitm alay fazoga uchirib yubormaydi. Agar tezligi bir ozgina oshirilsa yoki kamaytirilsa edi, ustida yashayotganlarini havoga uchirib, fazoda sochib yuborar edi. Va bir daqiqa, balkusta ksoniya muvozanasini buzsa, dunyomizni buzib yuboradi; balki boshqasi bilan toÀqnashadi, bir qiyomatni yuzaga keltiradi. Va bilxossa, zamin yuzida nabotiy va hayvoniy toÀrt yuz ming toifaning tavalludot va vafiyot jihatidan va iosha vnam otash jihatidan rahimona muvozanalari - ziyo quyoshni koÀrsatgani kabi, - yagona Zoti Adl va Rahimni koÀrsatadi. Va bilxossa, o'sha son-sanoqsiz millatlarning hadsiz fardlaridan birgina fardning a'zosi, jihozoti, tuygÀulari shu darسَالِهssos bir mezon bilan bir-biriga munosabatdor va muvozanatdadirki; o'sha munosiblik, o'sha muvozana, badohat darajasida bir Sone'-i Adlu Hakimni koÀrsatadi. Va bilxossa, har fair" deyvoniyning badanidagi hujayralarning va qon yoÀllarining va qondagi donachalarning va o'sha donachalardaki zarralarning shu daraja nozik va hassos va xoriqo muvozanalari bor, bilbadoha isbot qiladunyo Hamma narsaning tizgini qoÀlida va hamma narsaning kaliti yonida va bir narsa bir narsaga mone boÀlmasdan, barcha narsalarni bitta narsa kabi osonlik bilan idora qiladigan birgina Xolibsxonlu Hakimning mezoni bilan, qonuni bilan, nizomi bilan tarbiya va idora qilinmoqda. Hashrning mahkama-i kubrosida mezoni azimi adolatida jin va insning muvozana-i a'mollarini aqldan uzoq ko'rib ishonmafsir dam, bu dunyoda koÀzi bilan koÀrgani bu muvozana-i akbarga diqqat qilsa, albatta istib'odi qolmaydi.

Ey isrofli, iqtisodsiz,.. ey zulmli, adolatsiz,.. ey kirli, nazofatsiz badbaxt inni ondutun koinotning va butun mavjudotning dasturi harakati boÀlmish iqtisod va nazofat va adolatga rioya qilmaganing sababli, umum mavjudotga muxolafating bilan ma'nan ularning nafratlariga va hiddaa qaraa mazhar boÀlmoqdasan. Nimangga ishonyapsanki; zulming bilan, mezonsizliging bilan, isrofing bilan, nazofatsizliging bilan umum mavjudotni gÀgan runtirmoqdasan? Darhaqiqat, ismi Hakimning jilva-i a'zamidan boÀlmish hikmati omma-i koinot iqtisod va isrofsizlikka muvofiq joriy bo'ladi, iqtisodga buyuradi. Va ismi Adlning jilva-i a'zamidan ksi va hiqqan koinotdagi adolati tomma barcha narsalarning muvozanalarini idora qiladi va basharga ham adolatni buyuradi. Sura-i Rahmonda

وyozilgمَٓاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْم۪يزَانَ اَلَّا تَطْغَوْا فِى الْم۪يزَانِ وَاَق۪يمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْم۪يزَانَ

oyatidagi toÀrt mgani k, toÀrt navi mezonga ishora qiladigan toÀrt marta "mezon"ni zikr qilishi, koinotda mezonning daraja-i azamatini va favqaloda juda katta ahamiyatini koÀrsatadi. Darhaqiqat, hech bir narsada isrof boÀlmagani kabi, hech birvaziyada ham haqiqiy zulm va mezonsizlik yoÀqdir. Va ismi Quddusning jilva-i a'zamidan kelib chiqqan tanzif va nazofat butun koinotning mavjudotini : Nafsydi, goÀzallashtiradi. Basharning kir qoÀli tegmaslik sharti bilan, hech bir narsada haqiqiy nazofatsizlik va chirkinlik koÀrinmaydi.

Xullas, haqoiqi Qur'oniyadan va dasotiri Islomiyadan boÀlmish "adolai istiisod, nazofat" hayoti bashariyada naqadar asosli biror dastur ekanligini angla. Va ahkomi Qur'oniya koinot bilan naqadar aloqador va koinot ichiga ildiz otgan va qamrab olganligini va o'sha haqiqatlarni buzishriga motni buzish va suratini oÀzgartirish kabi mumkin emasligini bil!. Va ushbu uchta ziyo-i a'zam kabi rahmat, inoyat, hafiyziyat kabi yuzlab ihotali hni gÀolar hashrni, oxiratni taqozo va istilzom qilganlari holda; hech mumkinmidirki: Koinotda va umum mavjudotda hukmron boÀlgan rahmat, inoyat, adolat, hikmat, iqtisod va nazofat kabi juda quvvatli ihotali haqiqatlar; hashrning 'adami bilan bir niratning kelmasligi bilan marhamatsizlikka, zulmga, hikmatsizlikka, isrofga, nazofatsizlikka, behudalikka aylanib qolsinlar? Hosho, yuz ming marta hosho!

Bir pashshaning haqqi hayotini rahimona muhofaza deb bn bir rahmat, bir hikmat; ajabo hashrni keltirmaslik bilan umum ziyshuurlarning hadsiz huquqi hayotlarini va nihoyasiz mavjudotning cheksiz huquqlarini zoye qiladimi? Va ta'bir joiz boÀlsa, rahmat va shafqatda va adolat va hikmatda cqatga hassosiyat va diqqat koÀrsatayotgan bir hashmati rububiyat; va kamolotini koÀrsatish va OÀzini tanittirish va sevdirish uchun bu koinotni hadsiz xoriqo san'atlari bilan, ne'matlari blishlaezatgan bir saltanati uluhiyat, ana shunday ham umum kamolotini, ham butun maxluqotini yo'qqa chiqaradigan va inkor qildiradigan hashrsi, daha yo'l qo'yib beradimi? Hosho! Bunday bir jamoli mutlaq bunday bir mutlaq chirkinlikka bilbadoha yo'l qo'yib bermaydi.

Darhaqiqat, oxiratni inkor qilmoqchi bo'lgan odam, avvalo butun Àlgan i butun haqiqatlari bilan inkor qilishi lozim. Aks holda, dunyo butun haqiqatlari bilan, yuz ming til bilan uni takzib qilib, bu yolgÀonida yuz ming daraja yolgÀonchiligini isbotlab qo'yadi." OÀninchi Ssa; haat'iy dalillar bilan isbot qilgandirki, oxiratning borligi, dunyoning borligichalik qat'iy va shubhasizdir.

Ismi A'zamning muada uridan uchinchi nuriga ishora qilgan

oyatining bir nuktasi va bir ismi a nuktaoki ismi a'zamning olti nuridan bir nuri boÀlmish "Ismi Hakam"ning bir jilvasi Ramazoni Sharifda koÀrindi. Unga yolgÀiz bir ishora oÀlaroq "Besh nuqta"dan iborat Uchinchi nukta shoshilib yozildi, qoral faqatlida qoldi.

Uchinchi nuktaning Birinchi nuqtasi: "OÀninchi SoÀz"da ishora qilingani kabi: ismi Hakamning tajalli-i a'zami shu koinotni shبَّهُ bir kitob holatiga keltirganki, har sahifasida yuzlab kitob yozilgan,.. va har satrida yuzlab sahifa joylashtirilgan,.. va har kalimasida yuzlab satr mavjuddir,.. va har harfida yuzlab kalima bor,.. va har nuqtasida kitobning muxtasar bir n shunijasi mavjud bir tarzga keltirgandir. U kitobning sahifalari, satrlari, to nuqtalariga qadar yuzlab jihatdan naqqoshini, kotibini shunday vuzuh bilan koÀrsatmoqdaki; u kitobi koinotning mushohadasi, oqlargaudidan yuz daraja yanada ziyoda kotibining vujudini va vahdatini isbotlaydi. Chunki bir harf oÀz vujudini bir harf qadar ifoda qilgani holda, kotibia hayv satr qadar ifodalaydi.

Darhaqiqat, bu kitobi kabirning bir sahifasi - zamin yuzidir. U sahifada nabotot, hayvonot toifalari adadicha kitoblar a ichiri ichida, barobar, bir vaqtda, xatosiz, gÀoyat mukammal bir suratda bahor mavsumida yozilgani koÀzga koÀrinadi. Bu sahifaning bir qatori - bir bogÀdir. U bogÀdagi mavjud gullar, daraxtlar, nabotlar adadicha manzum qasidalar; barobar, birÀrsataichida, xatosiz yozilganini koÀzimiz bilan koÀrmoqdamiz. U qatorning bir kalimasi - gullagan, meva berish uchun yaprogÀini yozgan bir daraxtdir. Ma.

#317 kalima muntazam, mavzun, bezalgan yaproq, gul va mevalari adadicha Hakemi Zuljalolning madhu sanosiga doir ma'nodor jumlalardir. GoÀyo gullagan har daraxt kabi, u daraxt ham naqqoshining madhlarini kuylayotgan manzum bir qasidadir.

ْلُ يَ, goÀyo Hakami Zuljalol zaminning mashharida tashhir qilayotgan antiqa va ajib asarlariga minglab koÀz bilan boqishni istaydi.

Yana, goÀyo u Sultoni Azaliyning o'sha daraxtga bergan ziynatli hadya va nishonlartafakkformalarni, maxsus bayrami va rasmiy tantanalari boÀlmish bahorda podshoning nazariga taqdim qilish uchun shunday muzayyan, mavzun, muntazam, ma'nodor bir shakl olgan va shunday hikmatli bir shakl berilgaلْحُدُ; har bir gulida, har bir mevasida bir-biriga ichma-ich juda koÀp vajhlar va dalillar bilan naqqoshining vujudiga va asmosiga shahodat etadilar.

Masalan: Har bir gulda, har bir mevada bir mezon bor. Va u mezon b, u ntizom ichida,.. va u intizom yangilanib turadigan bir tanzim va tavzin ichida,.. va u tavzin va tanzim bir ziynat va san'at ichida,.. va u ziynat va san'at ma'nodor hidlar va hikmatli ta'mlar ichida boÀlganidanishlarbir gul u daraxtning gullari adadicha Hakami Zuljalolga ishoralar qiladi. Va ushbu bir kalima boÀlgan bu daraxtda, bir harf o'rnida boÀlgan bir mevadagi bir urugÀ nuqtasi butun daraxtning kandarijasini, programmasini tashuvchi kichik bir sandiqchadir. Va hokazo.. Bunga qiyosan koinot kitobining butun qatorlari, sahifalari bunday Ismi Hakam va Hakimning jilani kailan faqatgina har bir sahifasi emas, balki har bir qatori va har bir kalimasi va har bir harfi va har bir nuqtasi bir moÀ'jiza darajasiga keltirilgandirki; butun sabablar toÀplansa, bir naloqasning o'xshashini keltirolmaydilar, muoraza qilolmaydilar. Darhaqiqat, ushbu Qur'oni Azimi Koinotning har bir oyati takviniyasi o'sha oyatning nuqtalari va harflari adadicha moÀ'jizalar koÀrsatganlari uchun, albatta sarsari tÀrdim., koÀr quvvat, gÀoyasiz, mezonsiz, shuursiz tabiat hech bir jihatdan u hakimona, basirona boÀlgan xos mezonga va gÀoyat nozik intizomga aralasholmaydilar. Agar aralashsa edilar, albatta qorishiqlik asar۪ينِ ٭inar edi. Holbuki hech bir jihatda intizomsizlik ko'rinmaydi.

Uchinchi nuktaning Ikkinchi nuqtasi: "Ikki masala"dir.

Birinchi masala: "OÀninchi SoÀz"da bayon qilingani kabi, nihoyat kamolda bir jamol vaganiniat jamolda bir kamol, albatta oÀzini koÀrish va koÀrsatish, tashhir qilishni istashi - eng asosli bir qoidadir. Mana bu asosli dasturi umumiyga binoandirki, bu kitobi kabiri koinotninyoÀl eoshi Azaliysi bu koinot orqali va bu koinotning har bir sahifasi orqali va har bir qatori orqali, hatto harflari va nuqtalari orqali OÀzini tanittirish va kamolotini bildirish va jamolini koÀrsatish va OÀzini sevdirish uchunthirdauz'iydan eng kulliyga qadar har bir mavjudning ko'plab lisonlari bilan jamoli kamolini va kamoli jamolini tanittirmoqda va sevdirmoqda.

Mana, ey gÀofil inson! Bu Hoarsa uakami Hakimi Zuljaloli Valjamol O'zini senga har bir maxluqi orqali shunday hadsiz va porloq tarzlarda tanittirish va sevdirishni istagani holda, m xilqing tanittirishiga muqobil iymon bilan tanimasang va Uning sevdirishiga muqobil ubudiyating bilan oÀzingni Unga sevdirmasang, qay daraja cheksiz bir n xotit, bir xasorat ekanligini bil, oÀzingga kel!..

Ikkinchi nuqtaning Ikkinchi masalasi: Bu koinotning Sone'-i Qodiyr va Hakimining mulkida sheriklik yeri yoÀqdir. CyoÀl ehamma narsada nihoyat darajada intizom borligi uchun, shirkni qabul qilmaydi. Chunki bir nechta qoÀllar bir ishga aralashsa, u ish chalkashadi.

Bir mamlakatda ikki podsho, bir shaharda ikki hokim, bir qishloqda ikki rais boÀlsa; u mz qolmt, u shahar, u qishloqning har ishida bir qorishiqlik boshlanadi. Shuning kabi, eng oddiy bir vazifador odam oÀsha vazifasiga boshqasining mudoxalasini qabul qilmaydi. Bu narsa koÀrsatadiki: hokimiyatning enghalovai xossasi, albatta istiqlol va infiroddir. Demak, intizom vahdatni va hokimiyat yakkalikni taqozo qiladi. Modomiki hokimiyatning bir muvullas soyasi yordamga muhtoj va ojiz insonlarda bunday mudoxalani rad qilsa, albatta daraja-i rububiyatdagi haqiqiy bir hokimiyati mutlaqa, bir Qodiyri Mutlaqda butun shiddati bilan mudoxalani rad qilishi kerakdir. Agar zarra qadar mudoxalÀliq asa edi, intizom buzilib ketar edi.

Holbuki, bu koinot shunday bir tarzda yaratilganki, bir urugÀni yaratish uchun bir daraxtni yarata oladigan bir qudrat lozimdir. Va bir daraxtni yaratish uchun koinotni yarata oladigan bir qudrva doiakdir. Va koinot ichida ishga aralashgan bir sherik bor boÀlsa, eng kichik bir urugÀda ham hissador boÀlishi lozim boÀladi. Chunki bu uning namunasidir. U holda, ulkan koinotga ir yorgan ikki rububiyat bir urugÀda, balki bir zarrada joylashishi lozim boÀladi. Bu esa, maholotning va botil xayolotning eng ma'nosiz va eng uzoq bir maholidir. Ulkan koinotning umum ahvol va kayfiyotini mezoni adlida v boÀlgmi hikmatida tutgan bir Qodiyri Mutlaqning ojizligini hatto bir urugÀda ham taqozo qiladigan shirk va kufr naqadar hadsiz darajada muzoaf bir xilof, bir xato, bir yolgÀon ekanligini,.. va tavliyatlnchalik hadsiz muzoaf bir darajada haq va haqiqat va toÀgÀri ekanligini bil, "Alhamdulillohi 'alal iymon" de!..

Uchinchi nuqta: Sone'-i Qodiyr ismi Hakam va Hakimi bilan bu olam i iste'minglab muntazam olamlarni joylashtirgandir. U olamlar ichida eng ziyoda koinotdagi hikmatlarga mador va mazhar boÀlgan insonni bir markaz, bir mador qilib yaratgan. Va u koinot doirasining eng muhim hikmatlari va foydalari insonga qaratilgaubudiyVa inson doirasi ichida ham rizqni bir markaz holiga keltirgan. Olami insoniyda aksar hikmatlar, manfaatlar o'sha rizqqa qaratilgan va u bilan namoyon bo'ladi. Va insonda shuur vَمِنْهda zavq vositasi bilan ismi Hakimning jilvasi porloq bir suratda koÀrinadi. Va shuuri insoniy vositasi bilan kashf qilingan yuzlab fanlardan har bir fan Hakam ismining bir navdagi bir jilvasini ta'rar qaydi.

Masalan, Tibbiyot fanidan soÀralsa: "Bu koinot nedir?" Albatta aytadiki: "GÀoyat intizomli va mukammal bir buyuk dorixonadir. Ichida barcha dorilar yaxshilab hozirlangan va joylanaklarr."

Kimyo fanidan soÀralsa: "Bu kurra-i arz nedir?" Aytadi: "GÀoyat muntazam va mukammal bir kimyoxonadir."

Texnika fani aytadi: "Hech bir qusuri boÀlmagan gÀoyat mukammal ladi.

brikadir."

Ziroat fani aytadi: "Nihoyat darajada hosildor, har navi ekinni o'z vaqtida yetishtiradigan tartibli bir ekinzordir va mukammal bir bogÀdir."

Tijorat fani aytadi: "GÀoyat tartibli bir koÀrgazma va juda ham intizomli botningor va mollari juda ham san'atli bir doÀkondir."

Iosha fani aytadi: "GÀoyat intizomli, butun arzoqning barcha turlarini jamlagan bir ombordir."

Rizu sado aytadi: "Yuz minglab lazzatli taomlar barobar kamoli intizom bilan ichida pishiriladigan bir oshxona-i Rabboniy va bir qozoni Rahmoniydir."

Askarlik fani aytadi: "Yer bir lashkargohdir. Har bahor mavsumigÀlaydmatga yangi chaqirilgan va zamin yuzida chodirlari qurilgan toÀrt yuz ming muxtalif millatlar u qoÀshinda boÀlgani holda; farqli-farqli arzoqlari, farqrada qqli liboslari, silohlari, farqli-farqli ta'limotlari, tarxisotlari kamoli intizom bilan hech birini unutmasdan va chalkashtirmasdan, birgina QoÀmondoni A'zamning amri bilan, kuchi bilan, marhamati bilan, xazinasi bilan gÀoyat intizomli sa bir bajarilib, idora qilinadi."

Va Elektr fanidan soÀralsa, albatta aytadiki: "Bu muhtasham saroyi koinotning tomi juda ham intizomli, mezning, on-sanoqsiz elektr chiroqlari bilan bezatilgandir. Ammo shunchalik xoriqo bir intizom va mezon bilandirki: Boshda Quyosh oÀlaroq, kurra-i Arzdan ming marta katta o'sha samoviyaxtga qlar doim yonib turganlari holda muvozanalarini buzmaydilar, portlamaydilar, yongÀin chiqarmaydilar. Sarfiyotlari cheksiz boÀlgani holda, voridotlari va "keroora qiri va yoqilg'i moddalari qayerdan kelmoqda? Nima uchun tugamaydi? Nima uchun yonish muvozanasi buzilmaydi?.. Kichik bir chiroq ham tartibli shaklda qarab trsaga sa, soÀnadi. Astronomiyaga koÀra, kurra-i Arzdan bir milliondan ortiqroq katta va bir million yildan ko'proq yashagan Quyoshni {(Hoshiya) Ajabo, dunyo saroyini isitayotgan Quyosh oÀchogÀiga yoki chirFardiy qancha oÀtin va koÀmir va kerosin kerakligi chamalab koÀrilsin. Yonib turishi uchun har kuni - Astronomiyaning soÀziga qaraganda - bir millionta kurra-i Arz qadar oÀtin yigÀinlari va minglab dengizlar qadar kerosin kerak boÀladi. Endi oÀyَاد۪ى Àr, uni oÀtinsiz, kerosinsiz doimiy ravishda yondirib turgan Qodiyri Zuljalolning hashmatiga, hikmatiga, qudratiga Quyoshning zarralari adadicha "Subhonala mindoshoalloh, Borakalloh" degin.} koÀmirsiz, yogÀsiz yondirayotgan, oÀchirib qo'ymayotgan Hakimi Zuljalolning hikmatiga, qudratiga boq, "Subhonalloh" de. Quyoshning muddati umrida oÀtgan daqiqalarining oshiralari adadicha "Moshoaluvvatiorakalloh, Lo iloha illo Huv" deb ayt. Demak, bu samoviy chiroqlarda gÀoyat xoriqo bir intizom bor va ularga juda diqqat bilan qarab turilibdi. GoÀyo o'sha juda buyuk va juda koÀp olovli xarsanglarning va gÀoyat koÀp nurli qandillarning bi bilazoni esa - harorati tuganmas bir Jahannamdirki, ularga nursiz harorat beradi. Va o'sha elektr chiroqlarining generatorlari va markaziy fabrikasi - doimiy bir Jannatdirki, ularga nur va yorugÀlik beraoÀlganmi Hakam va Hakimning jilva-i a'zami bilan intizomli shaklda yonishlari davom etadi. Va hokazo...

Shularga qiyosan, yuzlab fanlardan har birining qat'iik bilodatiga ko'ra, nuqsonsiz bir intizomi akmal ichida hadsiz hikmatlar, manfaatlarga muvofiq bu koinot ziynatlangandir. Va o'sha xoriqo va ihotali hikmat bilan majmu'i koiusan ibergan intizom va hikmatlarni eng kichik bir zihayot va bir urugÀda kichik bir miqyosda joylashtirgandir.

Va ma'lum va badihiydirki, intizom bilan gÀoyalarni va hikmatlarni va foydalarni ta'qib qilish; ixtiyor bilan, iroda bilan, UMID:ilan, xoxish bilangina boÀlishi mumkin; boshqacha boÀlmaydi. Ixtiyorsiz, irodasiz, qasdsiz, shuursiz sabablar va tabiatning ishi boÀlmagani kabi, aralashishlari ham mumkin emas. Demak bu koinotning butun mavjudotidagi hadsizva ulaom va hikmatlari bilan iqtizo qilganlari va koÀrsatganlari bir Foili Muxtorni, bir Sone'-i Hakimni bilmaslik yoki inkor qilish, naqadar ajib bir jaholat va devonalik ekaَ وَ حi ta'riflab boÀlmaydi.

Darhaqiqat, dunyoda eng koÀp hayron qolinadigan bir narsa bor boÀlsa, u ham - ana shu inkordir. Chunki koinotning mavjudotidagi hng mavintizomot va hikmatlari bilan, vujud va vahdatiga shohidlar bor boÀlgani holda, Uni koÀrmaslik, bilmaslik naqadar koÀrlik va jaholat ekanligini eng koÀr johil ham anglaydi. Hatto ayt; hammanki, ahli kufr ichida koinotning vujudini inkor qilganlari sababli ahmoq deb oÀylangan sofistlar eng aqllilaridir. Chunki koinotning vujudini qabul qilish bilan Allohga va Xoliqiga ishonmaslik ma'qul va mumkin boÀlmagani uchun, koinotmlarinor qila boshladilar. OÀzlarini ham inkor qildilar. "Hech narsa yoÀq" deb, aqldan voz kechib, aql pardasi ostida boshqa munkirlarning cheksiz aqlsizliklaridan satadib, bir daraja aqlga yaqinlashdilar.

ToÀrtinchi nuqta: "OÀninchi SoÀz"da ishora qilingani kabi: Bir Sone'-i Hakim va gÀoyat hikmatli biam xab bir saroyning har bir toshida yuzlab hikmatni diqqat bilan ta'qib etsa, soÀngra u saroyning tomini yopmasdan bekordan-bekorga xarob boÀlishi bilan ta'qib etgani hadsizun va tlarni zoye qilishini hech bir ziyshuur qabul qilmaydi. Va bir Hakimi Mutlaq kamoli hikmati bilan bir dirham qadar bir urugÀdan yuzlab botmon foydalarni, gÀoyalarni, hikmatlarni diqqat bilan ta'qib qilgani holda; togÀ kabi katta dar ta'sibir dirham qadar bir dona foyda, bir dona kichik gÀoya, bir dona meva berish uchun o'sha ulkan daraxtning juda koÀp masorifini qilish bilan, oÀz hikmatiga but DAVO:zid va muxolif oÀlaroq isrofgarlarcha bir safohatni irtikob qilishi hech bir jihatdan imkoni yoÀqdir.

Aynan shuning kabi, bu koinot saroyining har bir mavjudoirmayduzlab hikmat taqqan va yuzlab vazifa bilan jihozlantirgan, hatto har bir daraxtga mevalari adadicha hikmatlar va gullari adadicha vazifalar bergan bir Sone'-i Hakim, qiyomatni keltirmaslnotninan va hashrni qilmaslik bilan, butun son-sanoqsiz hikmatlarni va cheksiz vazifalarni ma'nosiz, behuda, bekordan-bekor, foydasiz zoye qilishi, u Qodiyri Mutlaqning kamoli qudratiga ajzi mutlaq bergani kabi; u Hakimi Mutlaqning kamoli ى الْوiga hadsiz behudalik va foydasizlikni va u Rahimi Mutlaqning jamoli rahmatiga nihoyasiz chirkinlikni va u Odili Mutlaqning kamoli adolatiga nihoyasiz zulmni berish demakdir. GoÀyo, koinotda hammaga koÀringan hikmat, rahmat, adolatni ig kabiilishdir. Bu esa, eng ajib bir maholdirki, ichida hadsiz botil narsalar topiladi. Ahli zalolat kelsin, boqsin; kiradigani va o'ylagani o'z qabri kabi, oÀz zalolatida qay darرَبُّ hshatli bir zulmat, bir qorongÀulik va ilonlarning, chayonlarning uyasi bir chuqur ekanligini koÀrsin. Va oxiratga iymon esa, Jannat kabi goÀzal va nurli bir Bir odkanligini bilsin, iymonga kirsin.

Beshinchi nuqta: Ikki masaladir.

Birinchi masala: Sone'-i Zuljalol ismi Hakimning muqtazosi bilan, hamma narsada eng yengil suratni, eng qisqa yoÀlni, eng oson tarzni, eng urningi shaklni ahamiyat bilan ta'qib qilgani koÀrsatadiki; fitratda isrof, behudalik va foydasizlik yoÀqdir. Isrof esa, ismi Hakimning ziddi boÀlgani kabi, iqtisod rtinchlozimidir va asosiy dasturidir.

Ey iqtisodsiz, isrofli inson! Butun koinotning eng asosli dasturi boÀlgan iqtisodga rioya qilmaganing uchun, naqadana shufi haqiqat harakat qilganingni bil! كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا oyati naqadar asosli, keng bir dasturni dars berganini angla!..

Ikkinchiilan ba: Ismi Hakam va Hakim badohat darajasida Rasuli Akram alayhissalotu vassalomning risolatiga dalolat qiladi va istilzom qiladi deyish mumkin. Darhaqiqat,ilgan iki gÀoyat ma'nodor bir kitob, uni dars beradigan bir muallim istar ekan... Va gÀoyat goÀzal bir jamol, oÀzini koÀradigan va koÀrsatadigan bir oy'iy suaqozo qilar ekan... Va gÀoyat kamolda bir san'at, e'lonchi bir dallol istar ekan... Albatta har bir harfida yuzlab ma'nolar, hikmatlar bor boÀlgan bu kitobi kabiri koinotning muxotabi boÀlmish navi inson ichida albatta bir rahbari akjihatiir muallimi akbar boÀladi. Toki, o'sha kitobdagi qudsiy va haqiqiy hikmatlarni dars beradigan,.. balki koinotdagi hikmatlarning vujudini bildiradigan,.. balki koinotning xilqatidagi maqosidi Rabboniyaning zuhurigتِلْكَki hosil bo'lishiga vasila boÀladigan,.. va umum koinotda Xoliq tarafidan gÀoyat ahamiyat bilan izhorini iroda qilgani kamoli san'atini, jamoli asmosini bildiradigan, oynadorlik qiladigaالشِّرa u Xoliq butun mavjudot orqali OÀzini sevdirishni xohlagani va ziyshuur maxluqlaridan muqobala istagani sababli, u ziyshuurlar nomidan bittasi o'sha keng tazohuroti rububiyat qarshlarinikeng bir ubudiyat bilan muqobala qilib, quruqlik va dengizni jazbaga keltiradigan,.. Samovot va Arzni larzaga soladigan bir sado-i tashhir va taqdis bilan, o'sha ziyshuurlarning nazarini o'sha san'atlarning Sone'iga buradigan,.. va qudsiytiga yar va ta'limot bilan butun ahli aqlning quloqlarini oÀziga qaratadigan bir Qur'oni Azimushshon bilan, o'sha Sone'-i Hakami Hakimning maqosidi Ilohiyasini eng goÀzal bir suratda koÀrsatadigan,.. va butun hikmatloÀlmasg tazohuri va tazohuroti jamoliya va jaloliyasi qarshisida eng mukammal muqobala qiladigan bir zot - Quyoshning vujudi kabi bu koinotga lozimdir, zaruriydir. Va shunday qilgan va eng akmal bir ning ma o'sha vazifalarni amalga oshirgan, bilmushohada Rasuli Akram alayhissalotu vassalomdir. Shunday ekan, Quyosh ziyoni, ziyo kunduzni istilzom qilgani darajada, koinotdagi hikmatlar risolati Ahmadiyani (asv) istilzom qiladisiz oÀ

Darhaqiqat, ismi Hakimning jilva-i a'zami bilan, a'zamiy darajada risolati Ahmadiyani taqozo qilgani kabi, xuddi shuningdek asmo-i husnodan Alloh, Rahmon, Rahim, Vadud, Mun'im, Karim, Jamil, Rabb kabi koÀp ismlarning har biri koino shuurÀringan bir jilva-i a'zam bilan, a'zamiy darajada va martaba-i qat'iyatda risolati Ahmadiyani (asv) istilzom qiladilar.

Masalan: Ismi Rahmonning jilvasi boÀlga haqiqati vosi'a, o'sha "Rahmatan lil-olamiyn" bilan namoyon bo'ladi. Va ismi Vadudning jilvasi boÀlgan tahabbubi Ilohiy va taarrufi Rabboniy o'sha Habibi Rabb-ul Olamiyn bilan natija beradi, muqobala koÀradi. Va eng uamilning bir jilvasi boÀlgan butun jamollar, ya'ni jamoli zot, jamoli asmo, jamoli san'at, jamoli masnu'ot ham o'sha oyna-i Ahmadiyada koÀriladi, koÀrsatiladi. Va hashmati rububiyat va, bu mnati uluhiyatning jilvalari ham o'sha dalloli saltanati rububiyat boÀlmish Zoti Ahmadiyaning risolati bilan bilinadi, koÀrinadi, tushuniladi, tasdiq qilinadi. Va hokazo... Bu misollar kabi aksar asmo-i husnoning har biishimiolati Ahmadiyaga bir porloq burhondir.

Alhosil: Modomiki koinot mavjuddir va inkor qilinmas ekan; albatta koinotning ranglari, ziynatlari, nurlari,bilan ari, san'atlari, hayotlari, robitalari o'rnida boÀlgan hikmat, inoyat, rahmat, jamol, nizom, mezon, ziynat kabi mashhud haqiqatlar, hech bir jihatdan inkor q ekaniydi. Modomiki o'sha sifatlarni, fe'llarni inkor qilish mumkin emas ekan; albatta o'sha sifatlarning mavsufi va o'sha fe'llarning foili va o'sha ziyolarning quyoshi boÀlmish Zoti Vojib-ulu faol, Hakim, Karim, Rahim, Jamil, Hakam, Adl ham hech bir jihatdan inkor qilinmaydi va inkor qilish aqlga to'g'ri kelmaydi. Va albatta u sifatlarning va u fe'llarning ma qalbluhurlari, balki madori kamollari, balki madori tahaqquqlari boÀlmish rahbari akbar, muallimi akmal va dalloli a'zam va tilsimi koinotning kashshofi va oyna-i Samadoniy va Habibi Rahm-i ajioÀlmish Muhammad alayhissalotu vassalomning risolati hech bir jihatdan inkor qilinmaydi. Olami haqiqatning va haqiqati koinotning ziyolari kabi, u Z intiz risolatlari ham koinotning eng porloq bir ziyosidir.

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّlab deعَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

OÀttizinchi Yog'duning ToÀrtinchi Nuktasi

ق va baوَ اللّٰهُ اَحَدٌ

oyatining bir nuktasi va Vohid va Ahad ismlarini tazammun etgan bir ismi a'zam yoki ismi a'zamning olti nuridan bir nuri boÀlgan "FarKTA:

ining bir jilvasi Shavvoli Sharifda Eskishehir Hibsxonasida menga koÀrindi. U jilva-i a'zamning tafsilotini Risola-i Nurga havola qilib, bu yerda muxtasar "Yetti Ishorat" bilan Ismi Fardning tajalli-i a'zami bilan koÀrsatgan tavhidi haqiqiy parisyat muxtasar bayon qilamiz.

Birinchi Ishorat: Fard ismi a'zami, a'zamiy bir tajalliy bilan koinotning hay'ati majmuasiga va har bir naviga va har bir fardiga bittadan sikka-i tavhid, bittadan xotami vahdoniyata jin anini, Yigirma Ikkinchi SoÀz bilan OÀttiz Uchinchi Maktub tafsilan koÀrsatgandirlar. Bu yerda yolgÀiz uch sikkaga ishorat qilamiz.

Birinchi Sikka: Fardiyat jilvasi koinot yuzida shunday bir sikka-i vahdat qsi nazki, koinotni tajazzi qabul qilmaydigan bir kull hukmiga keltirgandir. Butun koinotga tasarruf etolmagan bir zot hech bir juziga haqiqiy molan burlolmaydi. U sikka ham shudir: Koinotning mavjudoti, anvo'lari eng muntazam bir fabrika charxlari kabi bir-biriga muovanat etadi; bir-birining vazifasini takmilga harakat qiladi. Shunday bir tasonud, shunday bir-biriga muovanaَهُوَ nday bir-birining istagiga javob berish va bir-birining imdodiga yugurish va bir-biriga yopishish, bir-birining ichiga kirish surati bilan shunday bir vahdati vujud tashkil qiladilarki; bir insonning jasadigani unsurlar kabi, qobili tafriq bo'maydi. Bir unsurning tizginini tutgan, umumning tizginlarini tutolmasa, u bitta unsurning tizginini zabt etolmaydi.

Xui koinkoinotning siymosidagi bu taovun, tasonud, tajovub, taonuk; juda porloq bir sikka-i kubro-i vahdatdir.

Ikkinchi Sikka: Zaminning yuzida va bahor siymosida shunday bir porning Mtami ahadiyat va sikka-i vahdoniyat Ismi Fardning jilvasi bilan koÀrinadiki, Kura-i Arzning yuzida barcha zihayotni barcha afrodi bilan v8

Xl va shuunoti bilan idora qilmagan va umumini birdan koÀrmagan va bilmagan va ijod qilmagan bir zot, ijod jihatida hech bir narsaga qoÀshilmaganini isboِ الْاdi. U sikka ham shudir: Zaminning yuzida ma'daniy moddalarning, unsurlarning va jomidot maxluqotning gÀoyat muntazam, faqat yashirin sikkalarini nazarga olmasdan, yolgÀiz ikki yuz ming hayvonot toifalarining va ikki yu bo'lg nabotot anvo'ining otqi iplari bilan toÀqilgan naqshli shu sikkaga qaraki:

Birdan bahor mavsumida, zaminning yuzida, bir-biri ichida, barobar, boshqa-boshqa shakllari, boshqa-boshqa xizmatlari, boshqa-boshqn zotnlari, boshqa-boshqa jihozotlari; hech birini adashmasdan, xato qilmasdan, nihoyat qorishiqlik ichida nihoyat darajada tamyiz va tafriq bilan, gÀoyat hassos bir mezon bilan har birardir,ga lozim boÀlgan hamma narsalari qiyinchiliksiz ayni vaqtida kutilmagan yeridan berilganini koÀzimiz bilan koÀrganimizdan, zaminning siymosida oÀsha holat, oÀsha tadbir, oÀsha idora shunasiqasr xotami vahdoniyat va shunday bir sikka-i ahadiyatdirki; butun u mavjudotni birdan, hechdan ijod qilib barobar idora qilmagan bir zot; rububiyat va ijod jihati bilan hech bir narsaga qoÀshilolmaydi. Chunki qoÀshilgan boÀlsa, u hadsiz kengrdalanana-i idora buziladi. Faqat insonlarning u qavonini rububiyatning husni jarayonlariga yana amri Ilohiy bilan suriy bir xizmati bor.

Uchinchi Sikka: Insonning yuzida.. balki, insonning yriya iunday bir sikka-i ahadiyatdirki, Odam zamonidan to qiyomatga qadar kelgan va keladigan butun afrodi insoniya birdan nazari mutolaasida boÀlmagan va har biriga qarshan hamr yuzda bittadan alomati fariqa qoÀymagan va u kichik yuzda hadsiz alomati fariqa qoldirmagan bir sabab, bitta insonning yuzidagi xotami vahdoniyatga ijod jihati bilan qon, chitolmaydi. Ha, insonning yuziga u sikkani qoÀygan zot, albatta butun afrodi insoniya nazari shuhudida va doira-i ilmidadirki, har bir insonning siymosi koÀz, quloq, ogÀiz kabi a'zo-i asosiyda bir-biriga oÀxshagani holda,, rahmdan alomati fariqa bilan, hech birisiga toÀliq oÀxshamaydi. Qandayki u siymoda koÀz, quloq kabi a'zolarning umum afrodida bir-biriga oÀxshaganiI YOG'vi insonning Sone'i bir, vohid boÀlganiga shahodat qilgan bir sikka-i tavhiddir; xuddi shuning kabi: Huquqi insoniyaning muhofazasi uchun boshqa anvo'dan ustun boÀlibniyaniymolarda bir-biriga iltibos boÀlmaslik va bir-biridan tafriqi uchun, hikmatli juda koÀp alomati fariqa bilan iftiroqlari, u Sone'-i Vohidning irodasini, ixtiyorini va mashiatini koÀrsatmoq bilan barobar, boshqa va juda daqiq bir sikka-i ahadiyatini ladiki; butun insonlarni, hayvonlarni, balki koinotni xalq etmagan bir zot, bir sabab u sikkani qoÀyolmaydi.

Ikkinchi Ishorat: Koinotning olamlari, anvo'lari va unsurlari shunday bir-biri ichiga aralashib kirganki, koinoshingihay'ati majmuasiga molik boÀlmagan bir sabab, hech bir naviga, hech bir unsuriga haqiqiy tasarruf etolmaydi. GoÀyo Ismi Fardning jilva-i vahdati butun koinotni bir vahdat ichiga olgan deb ea narsa u vahdatni e'lon qiladi. Masalan: Bu koinotning chirogÀi boÀlgan Quyoshning bir boÀlishi, umum koinot birining boÀlganiga ishorat qilgani kabing haryotlarning epchil va chaqqon xizmatchilari boÀlgan havo unsuri bir boÀlishi.. va oshpazlari boÀlgan otash bir boÀlishi.. va zamin bogÀini suvlagan bulut suvbir-ikbir boÀlishi.. va umum zihayotning imdodiga yetishgan yomgÀir bir boÀlishi va har yerga yetishishi.. va aksar hayvonot va nabotot toifda enging har biri umum zamin yuzida erkin yoyilishlari, vahdati nav'iyalari va maskanlari bir boÀlishi; gÀoyat qat'iy bir suratda ishoratlar, shahodatlardirki: Maskanlariutamod barobar umum u mavjudot, yolgÀiz bir zotning moli boÀlganiga dalolat qiladilar.

Xullas bunga qiyosan, butun koinotning bunday bir-biriga aralashgan anvo'lari majmu' koinotni shunday bir kull hukmiga keltirganki, ijod jihati bilanr,.. vzi qabul qilmaydi. Umum koinotga hukmi oÀtmagan bir sabab, rububiyat jihati bilan va ijod sifati bilan hech bir narsaga hukm qilolmaydi va birgina zarraga rububiyatini tinglattirolmaydi.

Uchinchi Ishorat: Ismili gÀoing tajalli-i a'zami bilan koinotni bir-biri ichida hadsiz maktuboti Samadoniya hukmiga keltirib, har maktubda hadsiz xotami vahdoniyat hammada koÀp muhri ahadiyat bosilgan kabi, har bir maktubning kalimoti adadicha ahadiyat muhrlarini tashiydi va u muhrlarning adadicha kotibini koÀrsatadi. Ha, har bir gul, har bir meva, har bir oÀt, ini vahar bir hayvon, har bir daraxt bittadan muhri ahadiyat va bittadan sikka-i Samadiyat boÀlganlarini va boÀlgan makonlari esa bir maktub suratini olishi jihati bilan har biri bir imzo shaklini oladi; u makonning kotibini koÀrsatadi. Masalandi.

bogÀda bir sariq gul, u bogÀ naqqoshining bir muhri hukmidadir. U gul muhri kimniki boÀlsa, butun zamin yuzidagi u navi gullar u zotning kalimalari hukmida boÀlganiga va u bogÀ ham uning yozuvi boÀlganiga ochiq bir syani a dalolat qiladi. Demak, natija shuki; har bir narsa umum ashyoni Xoliqiga isnod etib, a'zamiy bir tavhidga ishorat qiladi.

ToÀrtinchi Ishorat: Ismi Fardning jilva-i a'zami quyosh kabi zohir boÀlish bilan barobar, iymondarajasida bir ma'quliyat va hadsiz bir osonlik bilan qabul qilinadi. Va u jilvaning muxolifi va ziddi boÀlgan shirk nihoyat darajada mushkul va aqldan gÀoyat darajada uzoq, balki mahol va mumtani' darajasida boÀlganinib ment qilgan koÀp burhonlar Risola-i Nurning ajzolarida bayon qilingan. Hozircha u dalillardagi nuqtalarning tafsilotini u risolalarga havola qilib, yolgÀiz "Uch Nuqta"sini bu yerda bayon qilamiz.

Birinchisi: OÀninchِّ دَاigirma ToÀqqizinchi SoÀzlarning oxirlarida qisqacha va Yigirmanchi Maktubning oxirida tafsilan gÀoyat qat'iy burhonlar bilan isbot qilganmizki: Zoti Fard va Ahadning qudratiga nisbatan eng katta narsaning ijodi, eng kichik bir narsa ma'musondir. Bir bahorni bir gul kabi suhulat bilan xalq etadi. Minglab hashrning namunalarini har bahorda koÀzimiz qarshisida osonlik bilan ijod qiladi. Katta bir daraxtni kichik bir meva kabi bemalol idora qiladi.

Agar mutaaddiانِه۪ blarga havola qilinsa, har bir meva bir daraxt qadar masrafli va mushkulotli.. va bir gul bir bahor qadar zahmatli va suubatli boÀladi. Ha, qandayki bir qoÀshinning tajhizoti askariyasi bir qoÀmondonning amri bilan bir fabrikada qilixastal qoÀshinning tajhizoti, goÀyo bitta askarning tajhizoti kabi osonlashadi. Agar har askarning jihozoti boshqa-boshqa fabrikada qilinsa va idora-i askariyasi vahdatdan kasratga kirsa, u vaqt har bir askaى بِالhin qadar fabrikalar istaydi.

Aynan shuning kabi, agar hamma narsa Zoti Fard va Ahadga berilsa; butun bir navning hadsiz afrodi birgina fard kabi oson boÀladi. Agar sabablarga berilsa; har bir yrat-a'sha nav qadar mushkulotli boÀladi. Ha, vahdat ham, fardiyat ham; hamma narsaning u Zoti Vohidga intisobi bilan boÀladi va unga istinod etadi. Va bu istinod vmimninsob esa; u narsa uchun hadsiz bir quvvat, bir qudrat hukmiga oÀta oladi. U vaqt kichik bir narsa u intisob va istinod quvvati bilan, minglab daraja quvvati shaxsiyasidan ustun ishlar qila deyilg natijalar bera oladi. Va juda quvvatli boÀlgan Fard va Ahadga istinod va intisob etmagan bir narsa, oÀz shaxsiy quvvatiga koÀra kichik ishlar qila oladi va natijasi unga koÀra kichrayadi. Masalan: Qandayki jai buzgoÀshilgan gÀoyat jasur, quvvatli bir odam, oÀz oÀq-dorilarini va zahirasini oÀzi bilan birlikda va belida tashishga majbur boÀlganidan, faqparda ta odam dushmaniga qarshi muvaqqat qarshi tura oladi. Chunki shaxsiy quvvati o'shancha asar koÀrsata oladi. Faqat askarlik ruxsatnomasi bilan bir qoÀmondoni a'zamga intisob va istinod etgan bir odam; oÀz manabi-i qlbimnini va arzoq omborini oÀzi tortmagani va tashishga majbur boÀlmagani uchun, u intisob va istinod u uchun bitmas bir quvvat, bir xazina hukmiga oÀtganidan; magÀlub boÀlgan dushman qoÀshinining bir mushirini, balki minchida dam bilan barobar, u intisob quvvati bilan asir qila oladi.

Demak vahdatda, fardiyatda; bir chumoli bir Fir'avnni, bir chivin bir Namrudni, bir mikrob bir jabborni u intisob quvvati bilanlab koub qila olgani kabi; noÀxat donasi kichikligidagi bir urugÀ ham togÀ kabi haybatli bir chinor daraxtini yelkasida tashiy oladi. Darhaqiqat, qandayki bir qoÀmondoni a'zam bir askarning imdodiga bir qoÀshinni yubora olish e diqqai bilan va u askarning orqasida bir qoÀshinni tahshid eta olishi jihati bilan; u askar, bir qoÀshin oÀzining orqasida ma'nan mavjud kabi bir quvvati ma'mol qi bilan juda katta ishlarga, qoÀmondoni nomidan mazhar boÀladi. Xuddi shuning kabi: Sultoni Azaliy, Fard va Ahad boÀlganidan -hech bir jihat bilan ehtiyoj yoÀq, agar farazan ehtiyoj boÀlsa- hamma narsaning imdodiga butun as bittayuboradi va har bir narsaning orqasiga koinot qoÀshinini tahshid etadi va har bir narsa koinot qadar bir quvvatga tayanadi va har bir narsaga qarshi butun ashyo -farazan agar ehtiyoj boÀlsa- u QoÀmondoni Fardning quvvati hukmijuda ya oladi. Agar Fardiyat boÀlmasa, har bir narsa butun bu quvvatni yoÀqotadi, hech hukmiga sukut etadi, natijalari ham hechga tushadi.

a kiris, koÀzimiz bilan har vaqt mushohada etganimiz bu juda xoriqo asarlarning gÀoyat kichik ahamiyatsiz narsalardan tazohuri, bilbadoha Fardiyat va Ahadiyatni koÀrsatadi. BoÀlmasa hamma narsaning natijasi, mevasi, asari; u narsaningular msi va quvvati kabi kichrayib hechga tushar edi. Va koÀz oÀngimizdagi gÀoyat qiymatdor narsalarning gÀoyat darajada arzonligi va nihoyat darajada toÀkinligi hech qolmas edi. Hozir bir kurush bilan oladigan bir qovunimizni, bir anorimizni qirqَرِ ف۪lira bilan ham yeyolmas edik. Darhaqiqat, dunyodagi butun suhulat, butun arzonlik, butun toÀkinlik; vahdatdan keladi va Fardiyatga shahodat qiladi.

Ikkinchi Nuqta: Mavjudot ikki vajh bilan ijod qilinadi. Biri "ibdo' va ixtiro" ta' bilamlingan hechdan ijoddir. Boshqasi; "insho va tarkib" ta'bir qilingan mavjud boÀlgan anosir va ashyodan toÀplamoq surati bilan unga vujud berishdir. Agar jilva-i doima atga va sirri Ahadiyatga koÀra boÀlsa, hadsiz daraja bir suhulat, balki vujub darajasida bir osonlik boÀladi. Agar Fardiyatga berilmasa, hadsiz daraja mushkul va gÀayri ma'qul, balki imtino' darajasida bir suubat boÀladi. Holbuki ko Bir igi mavjudot nihoyat darajada qiyinchiliksiz boÀlib va suhulat bilan va osonlik bilan gÀoyat mukammal bir suratda vujudga kelishlari, jilva-i Fardiyatni bilbadoha koÀrsatadi va hamma narsa toÀgÀridan-toÀbu maq Zoti Fardi Zuljalolning san'ati boÀlganini isbot qiladi. Ha, agar butun ashyo Fardi Vohidga berilsa, bir gugurt yoqmoq kabi, asarlari bilan azamati tushunilgan u nihoyatsiz qudrati bilan hechdan ijod qilan bva ihotali nihoyatsiz ilmi bilan hamma narsaga ma'naviy bir qolip hukmida bir miqdor tayin qiladi. Va u oyna-i ilmidagi hamma narsaning suratiga va rejasiga koÀra osonlik bilan har bir narsaning zarralari u qolipi ilmiy ichiga joylashn ta'x, muntazaman vaziyatlarini muhofaza qiladilar. Agar atrofdan zarralarni toÀplamoq lozim boÀlsa ham, ilmiy qonunlarning va qudratning ihotali dasturlari jihati bilan; u zarralar qoi isbolmiy va savqi qudratiy bilan bogÀlanishlari e'tibori bilan mute' bir qoÀshinning askarlari kabi muntazaman qonuni ilmiy va savqi qudratiy bilan kelib u narsaning vujudinHayyi a etgan qolipi ilmiy va miqdori qadariy ichiga kirib osonlik bilan vujudini tashkil qiladilar. Balki oynadaki aksning fotoapparat vositasi bilan qogÀozila oxa vujudi xorijiy kiyishi yoxud koÀrinmaydigan bir yozuv bilan yozilgan bir maktubga koÀrsatadigan moddani surtish bilan koÀrinishi kabi, Fardi Vohidning ilmiلِصًا ysining oynasida boÀlgan mohiyati ashyo va suvari mavjudotga gÀoyat suhulat bilan, qudrat ularga vujudi xorijiy kiydiradi va olami ma'nodan olami zuhurga keltiradi, koÀzlarga koÀrsatadi. Agar Fardi Vohidga berilmasa, ban isbvinning vujudini roÀyi zaminning atrofidan va anosiridan gÀoyat hassos bir mezon bilan toÀplamoq, goÀyo yer yuzini va unsurlarni elaklab har tarafdan u maxsus vujudning maxsus zarralarini keltirib san'atli v oÀrgaa muntazam joylashtirmoq uchun moddiy qolip, balki a'zolari adadicha qoliplar boÀlishi va u vujuddagi tuygÀular va ruh kabi nozik, daqiq ma'naviy latoifni ham mezoni maxsus bilan ma'naviy olamlardan jalb qilish lotni ruÀladi.

Xullas, bu suratda bir chivinning ijodi koinot qadar mushkulotli boÀladi; yuz daraja mushkul mushkul ichida, balki mahol mahol ichida boÀlading oÀnki Xoliqi Farddan boshqa hech bir narsa hechdan va adamdan ijod qilolmaganiga butun ahli din va ahli fan ittifoq qiladilar. Unday boÀlsa, sabablar va tabiatga havola qilinsa, hamma narsaga aksar ashyodan toÀplamoq s bir-bbilan vujud berilishi mumkin.

Uchinchi Nuqta: Agar butun ashyo bir Zoti Fardi Vohidga berilsa, bitta narsa kabi oson boÀlishiga; agar sabablarga va tabiatga havola qilinsa,ishiga narsaning vujudi, umum ashyo qadar mushkulotli boÀlganiga ishorat qilgan, boshqa risolalarda izoh qilingan bir-ikki tamsilni muxtasaran bayon qilamiz.

Masalan: Bir zobitga ming askaoÀzalld vaziyat va idora havola qilinsa va bir askar ham oÀn zobitning idorasiga berilsa.. u bir askarning idorasi bir harbiy qismning idorasidan oÀn daraja yanada mushkulotli boÀladi. Chunki unga amr qilganlar bir-biriga mone boÀladiling tar chalkashlik bilan u askar hech bir istirohat yuzini koÀrmaydi. Ham bir harbiy qismdan matlub vaziyat va natija birgina zobitga havola qilinsa; qiyinchiliksiz, osonlik bilan u natijani rzamonol etadi va u vaziyatni bera oladi. Agar u vaziyatni olishni va u natijani istihsol etishni u harbiy qismdagi boshliqsiz, sarkardasiz, serjantsiz askarlarga havola qilinsa, u matlub vaziyatni va natijani olish uchلَوْلَp chalkashlik ichida munoqashalar bilan faqatgina noqis bir suratni mushkulot bilan tahsil eta oladi.

Ikkinchi Tamsil: Masalan Ayasofya kabi qubbali bir masjidning qubbasidagi toshlarini ushlab qolish vaziyati va musuratdholda ushlab qolish bir ustaga berilsa, u vaziyatni ularga osonlik bilan bera oladi. Agar u vaziyatga kirishi toshlarga havola qilinsa, har bir tosh umum toshlarga ham ja ziy mutlaq, ham mahkumi mutlaq boÀlishi lozim boÀladi. Toki bir-biri bilan hamjihatlikda, muallaqda tura olsinlar. U holda u ustaning osonlik bilan qilgan ishini qilish uchun yuz usta qadar yuz daraja ishidan yanada ziyodva hodar qilinadi, keyin u vaziyatlar olinadi.

Uchinchi Tamsil: Masalan Kura-i Arz Zoti Fardi Vohidning bir ma'muri, bir askari boÀlganidan, yolgÀiziyo vrgina askar u bir zotning bir amrini tinglagani uchun, mavsumlarning hosil boÀlishi va kecha va kunduz vaqtlarining vujudi va samovotdagi ulviy va hashmatli harakotning zuhuri va kinodagizga yamoviy lavhalarning tabdili kabi natijalarni istihsol uchun Arz kabi bitta askar birgina zotning birgina amrini olish bilan u vazifaning nash'asidan kelgan bir joz, Gavhlan majzub mavlaviy kabi samo zikrini boshlaydi, butun u muhtasham natijalarning husuliga va zuhuriga vasila boÀladi. GoÀyo u bir askar koinot yuzidagi muhtasham harakatga qoÀmondonlik qiladi. Agar hokimiyati uluhiyatiَرَّاتltanati rububiyati umum koinotni ihota etgan va hukm va amri umum mavjudotga oÀtgan bir Zoti Fardga berilmasa; u holda u natijalarni, u samoviy harakaot ola arziy mavsumlarni tahsil etmoq uchun Kura-i Arzdan ming marta katta millionlab yulduzlar va kuralar millionlab yil uzun bir masofani har yigirma toÀrt soatda, har yil kezish bilan u natijalar a kelitilishi mumkin.

Xullas, Kura-i Arz kabi birgina ma'mur, majzub bir mavlaviy kabi oÀqi va orbitasi ustida ikki harakat bilan hosil boÀlgan u hashmatli naiy iqtrning hosil boÀlishi esa, vahdatda qay daraja hadsiz suhulat boÀlganiga bir misol boÀlishi kabi, ayni natijalarni qozonish uchun millionlab marta u harakatdan yanada mushkul va hadsiz uzun yoÀllar bilan u natijal

Bozonmoq qay daraja mushkulotli, balki mahol boÀlganiga; shirk va kufrning yoÀlida qay daraja mahollar, botil narsalar boÀlganiga misoldir.

Sabablarga sigÀinganlarning va tabiatparastlarning jaholatlariga bu misol bilan qara. MasaomoqalBir zot xoriqo bir fabrikaning yoki ajib bir soatning yoki muhtasham bir saroyning yoki mukammal bir kitobning gÀoyat muntazam bir suratda ajzolarini, charxlarini favqaloda san'ati bilan tayyorlagandan keyin, oÀzi osongina u ajzola koÀrgrkib etib ishlatmasdan, balki juda ulkan masraflar bilan u ajzolarni oÀz-oÀziga ishlamoq va u usta oÀrniga fabrikani, saroyni, soatni yasamoq, kitobni yozmoq uchun har bir juzni, har bir charxni, hatto qogÀozni, qalamnva ne'adan xoriqo uskuna hukmiga keltiradi. Va tashhirini qattiq istagan butun hunarlarini, kamolotini izhorga vasila boÀlgan u ustozligini va san'atini ularga havola qiladi" deya oÀylamoq, qay daraja aqldan uzoq va jaholat boÀlganiniasarruysan! Aynan shuning kabi; sabablarga va tabiatlarga ijod isnod etganlar muzaaf bir jaholatga tushadilar. Chunki tabiatlarning va sabablarning ustida ham gÀoyat muntazam bir asari san'at boring da ham boshqa maxluqot kabi masnu'dirlar. Ularni unday yaratgan zot, ularning natijalarini ham yaratadi, barobar koÀrsatadi. UrugÀni yarri va uning ustida daraxtni u yaratadi; va daraxtni yaratgan, uning ustida mevalarni ham u ijod qiladi. BoÀlmasa boshqa-boshqa tabiatlarning, sabablarning vujudga keوَائِهri uchun, yana muntazam boshqa tabiatlarni, sabablarni istaydilar. Va hokazo bora-bora nihoyatsiz, ma'nosiz, imkonsiz bir silsila-i mavhumotni mavjud qabul qilmoq loh mahoÀladi. Bu esa, jaholatlarning eng antiqasidir.

Beshinchi Ishorat: KoÀp yerlarda qat'iy dalillar bilan isbot qilganmizki: Hokimiyatning eng asosli xossasi; istiqloldir, infiroddir. Hatto hokimiyatning zaif birzila ti; ojiz insonlarda ham, istiqloliyatini muhofaza qilish uchun, boshqasining mudoxalasini shiddat bilan rad qiladi va oÀz vazifasiga boshqasining qoÀshtiga kga muso'ada etmaydi. KoÀp podshohlar bu raddi mudoxala sababi bilan ma'sum avlodlarini va sevgan qardoshlarini marhamatsiz tarzda oÀldirganlar. Demak, haqiqiy hokimiyatning eng asosli xossasi va infikok qabul qilmaydigan bir lozimi qinlarmiy bir muqtazosi; istiqloldir, infiroddir, boshqasining mudoxalasini rad qilishdir.

Xullas, bu juda asosli xossa uchundirki, rububiyati mutlaqa darajasidagi hokimiyatioÀz" qya, gÀoyat shiddat bilan shirkni va ishtirokni va mudoxala-i gÀayrni rad qilganidan, Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon ham gÀoyat harorat bilan va shiddat bilan va juda koÀp takror bilan tavhidnarini

satib; shirkni, ishtirokni azim tahdidlar bilan rad qiladi.

Xullas, rububiyatdagi hokimiyati Ilohiya tavhid va vahdatni qat'iy bir suratda iqtizo etgani va g التَّquvvatli bir da'ini va gÀoyat shiddatli bir muqtaziyni koÀrsatgani kabi, koinot yuzidagi nihoyat darajada mukammal va majmu-i koinotdan, yuld xitoban tut to nabotot, hayvonot, ma'din.. to juz'iyot va afrodga va zarralarga qadar koÀringan intizomi akmal va insijomi ajmal; u fardiyathlikalvahdatga hech bir jihat bilan shubha keltirmaydigan bir shohidi odil, bir burhoni bahirdir. Chunki g'ayrning mudoxalasi boÀlsa, bu gÀoyat hassos nizom va intizom va muvokoÀrsa koinot albatta buzilar edi va intizomsizlik asari koÀrinar edi.

oyatining sirri ga jud bu xoriqo mukammal nizomi koinot chalkashardi va fasodga kirardi. Holbuki

oyati bilan zarrotdan to sayyorotga, farshdan to arshga qadar hech bir jihat bilan qusur va nuqson va boÀlgasiziyat asari koÀrilmaganidan, gÀoyat porloq bir suratda, bu nizomi koinot va shu intizomi maxluqot va shu muvozana-i mavjudot, Ismi Fardning jilva-i a'zamini koÀrsatib vi isboa shahodat qiladi. Ham jilva-i ahadiyat sirri bilan, eng kichik bir zihayot maxluq koinotning bir misoli musagÀgÀarasi va kichik bir mundarijasi hukmida boÀlganidan; u bitta zihayotga sohib chiqqan, butun koinotni qabza-i tasarrufida tutganalarnioÀlishi mumkin. Va bir urugÀ, xilqat jihatidan bir daraxtdan orqada boÀlmagani; va bir daraxt, kichik bir koinot hukmida boÀlgani.. har bir zihayot ham kichik bir koinot va kichik bir olam hukmida kitobnidan; bu sirri ahadiyat jilvasi shirk va ishtirokni mahol darajasiga keltiradi.

Bu koinot u sir bilan; yolgÀiz tajazzi qabul qilmaydigan bir kulro va dir; balki mohiyat jihatidan inqisom va ishtiroki va tajazzisi imkonsiz va mutaaddid qoÀllarni qabul qilmaydigan bir kulliy hukmiga oÀtganidan, undagi har bligiga bir juz'iy va bir fardiy hukmida; va u kull ham bir kulliy hukmida boÀlganidan, hech bir jihat bilan ishtirokning imkoni boÀlmaydi. Bu Ismi Fardning jilva-i a'zami; haqiqati tavhidni bu sirri ahadiymiki ban badohat darajasida isbot qiladi.

Ha, koinotning anvo'lari bir-biri ichida aralash boÀlishi va chambarchas bog'lanishi va har birining vazifasi umumga qaragani jihat bilan; koinotnning tbiyat va ijod nuqtasida tajazzi qabul qilmas bir kull hukmiga keltirgani kabi; koinotda faoliyat koÀrsatgan af'oli umumiya-i muhita ham, bir-birining ichida tadohul jihati bilan, ya'ni masalan hayot bermoq fe'li ichida, ayntiruva iosha va tarziq fe'li koÀrinadi.

Va u iosha, ihyo fe'llari ichida ayni zamonda u zihayotning jasadini tanzim, tajhiz fe'llari mushohada etiladi۪ وَ ع iosha, ihyo, tanzim, tajhiz fe'llari ichida; ayni vaqtda tasvir, tarbiya va tadbir fe'llari nazarga uriladi. Va hokazo.. bunday qamrovli va umumiy af'olning bir-biri ichigau oltiuli va aralash boÀlishi.. va ziyodagi yetti rang kabi imtizoj, balki ittihod etishi e'tibori bilan va u af'olning har biri mohiyat jihatidan bir birlاللّٰهvahdat ichida aksar mavjudotni ihotasi va shumuli.. va vahdoniy bittadan fe'l boÀlganidan, har holda foilining yolgÀiz bir zot boÀlishi.. va har biri umum koinotn, ungalo etishi.. va boshqa af'ol bilan muovanatdorona birlashishi e'tibori bilan, koinotni tajazzi qabul qilmaydigan bir kull hukmiga keltirgani kabi; zihayot maxluqlarning har biri koinotning bir urugÀi, bir mundarijasi, biran va asi hukmida boÀlganidan, koinotni rububiyat nuqtasida tajazzi va inqisomi imkon xorijida bir kulliy hukmiga keltirgandir. Demak, koinot shunday bir kulldirki; bir juzga Rob boÀlmoq, umum kullga Rob boÀlmoq bilan boÀladi. Va shunday bir kbizni irki; har bir juz bir fard hukmiga oÀtib, birgina fardga rububiyatini tinglattirmoq, umum u kulliyni musahhar etmoq bilan boÀlishi mumkin.

Oltinchi Ishorat: Fardiyati Rabboniya va vahda الْحَhiya, butun kamolotning {(Hoshiya) Hatto hadsiz kamol va jamoli Ilohiyning tahaqquqiga eng zohir burhon va eng quvvatli bir dalil, vahdatdir. Chunki koinotning sone'i Vohidi Ahad deb bilinsa, butun koinotdagi kamolot va jamollar,Àlmasie'-i Vohidda boÀlgan qudsiy kamolotning va jamollarning soyalari va jilvalari va ishoratlari va tarashshuhotlari boÀlgani bilinadi. BoÀlmasa koinotning kamoloti va jamollari, maxluqotga va shuursiz bir qism sabablarga oi qoyalr edi. U vaqt aqli bashar nazarida kamoloti Ilohiyaning xazina-i sarmadiyasi kalitsiz, majhul qolardi.} madori, asosi boÀlgani va koinotning xilqatidagi hikmatlarning va maqsadlarning mansha'i va ma'dani boÀlgani kabi, ziyshuur va ziaqlni bu masusan insonlarning matolibining va orzularining hosil boÀlishining manbai va chora-i yagonasidir. Agar fardiyat boÀlmasa, basharning butun matolib va orzulari soÀnadi. Hamoqda.ati koinotning natijalari hechga tushadi, ham mavjud va muhaqqaq boÀlgan aksar kamolotning in'idomiga vasila boÀladi. Masalan: Insonda eng shiddatli va mustahkam وَكُلhq darajasida bir orzu-i baqo bor. Va u matlabni bermoq uchun, butun koinotni sirri fardiyat bilan qabzasida tutgan va bir manzilni yopib boshqa manzilni ochmoq kabi oson bir t boÀla dunyoni yopib oxiratni ochib biladigan bir zot, u orzu-i baqoni amalga oshira oladi. Va bu orzu kabi, abadga uzangan va koinotning atrofiga yoyilgan, basharing xiinglab orzulari sirri fardiyatga va haqiqati tavhidga bogÀliqdirlar. Agar u fardiyat boÀlmasa; ular boÀlmaydi, natijasiz qoladilar. Va vahdat bilan butun koinotga birdan tasarruf etgan bir Zoti Fardillat asa, u matlablar amalga oshmaydi. Farazan oshsa ham, juda noqis boÀladi.

Xullas, bu sirri azim uchundirki: Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon tavhid va fardiyatni juda koÀp takror bilan, quvvatli bir harorat bilan, yuksak bir o'qligt bilan dars bergani kabi; butun anbiyo va asfiyo va avliyo eng buyuk zavqlarini va saodatlarini; kalima-i tavhid boÀlgan "La Ilaha Illa Hu" da topadilar.

Yettinchi Ishorat: Mana bu tavhidi ismlaiyni butun marotibi bilan eng mukammal bir suratda dars bergan, isbot qilgan, e'lon qilgan Muhammad Alayhissalotu Vassalamning risolati, albatta u tavhidning qat'iyligi darajasida sobit boÀlishi lozim boÀladi. Chunki modomiki doirتَرٰى judning eng buyuk haqiqati boÀlgan tavhidni butun haqoiqi bilan u zot dars beradi.. albatta tavhidni isbot qilgan butun burhonlar; demakki uning risolatini va vazifasining haqqoniyatini va da'vosining toÀgÀriligini ham qat'iy isbot qiladi dlariniladi. Ha, bunday minglab haqoiqi oliyani jam qilgan, Fardiyat va Vahdoniyatni haqqi bilan kashf qilib dars bergan bir risolat; gÀoyat qat'iy bir suratda u tavhid, u Frat qitning muqtazosidir va lozimidir. Ular uni har holda istaydilar.

Mana oÀsha vazifani tamoman bajargan Zoti Ahmadiya Alayhissalotu Vassalamning shaxsiyati ma'naviyasining daraja-i ahamiyatiga va ulviyatiga va bu koinotninglarninuyoshi boÀlganiga shahodat qilgan juda koÀp dalillardan, sabablardan uch donasini namuna sifatida bayon qilamiz.

Birinchisi: Umum ummat, barcha asrlarda qozongan barcha hasanotlasi qir misli "As-sababu kal fail" sirriga koÀra, Zoti Ahmadiya Alayhissalotu Vassalamning sahifa-i hasanotiga oÀtgani kabi; umum ummat har kuni aytgan salovot duolarining bat'iy maqbuliyati jihati bilan, u hadsiz duolar iqtizo etgan maqom va martabani oÀylash bilan, shaxsiyati ma'naviya-i Muhammadiya Alayhissalotu Vassalamning bu koinot ichida qanday bitgan ssh boÀlgani anglashiladi.

Ikkinchisi: Olami Islomning shajara-i kubrosining mansha'i, urugÀi, hayoti, madori boÀlgan mohiyati Muhammadiya Alayhat kertu Vassalamning favqaloda iste'dod va jihozoti bilan, olami Islomiyatning ma'naviyatini tashkil qilgan qudsiy kalimotni, tasbehotni, ibodotni eng avval butun ma'nolari bilan his etib qilishdan kelgan taraqqiyoti ruhiُهُولَ oÀyla; habibiyat darajasiga chiqqan ubudiyati Muhammadiyaning (S.A.V.) valoyati boshqa valoyatlardan naqadar yuksak boÀlganini angla!

Bir zamon bitta tasbehning, bitta namozda, Sahobalarning tarzi talaqqiysiga yaqin bir suratdÀp mara inkishofi, bir oy qadar ibodat darajasida ahamiyatli koÀrindi. Sahobalarning yuksak qiymatini u bilan angladim. Demak bidoyati islomiyada kalimoti qudsiya bergan fayz va nurning boshqa bir maziyati bor. Yangiligi raja oati bilan boshqa bir latofati, bir tarovati, bir lazzati borki; gÀaflat pardasi ostida mururi zamon bilan yashirinadi, kamayadi, pardalanadi. Zoti Muhammadiya (S.A.V.) uning larni manba-i haqiqiysidan (Zoti Aqdasdan) turfanda, yangi holda, favqaloda iste'dodi bilan olgan, emgan, mass etgan. Bu sirga binoan, u zot; bitta tasbehdan boshqasining bir yil ibodati qadar fayz olishi mumkin.

#32lan u ullas, bu nuqtai nazardan Zoti Muhammadiya Alayhissalotu Vassalamning haddi va nihoyati boÀlmagan marotibi kamolotda qay daraja taraqqiy qilganini qiyos qil.

Uchinchisi: Bu koinotning Xoliqi, bزَّاقُotdagi butun maqosidining eng ahamiyatli madori navi inson boÀlganidan va butun xitoboti Subhoniyaning eng tushunadigan bir muxotabi navi bashar boÀlganidan; u navsifatlar ichida eng mashhur, eng nomdor va osori bilan va ijrooti bilan eng mukammal, eng muhtasham fard boÀlgan Zoti Muhammadiyani (S.A.V.) u n etadmiga, balki umum koinot hisobiga oÀziga muxotab etgan Zoti Fardi Zuljalol, albatta uni hadsiz kamolotda hadsiz fayziga mazhar etgandir.

Xullas, bu uch nda, iyabi koÀp nuqtalar bor. Qat'iy bir suratda isbot qiladilarki; shaxsiyati ma'naviya-i Muhammadiya (S.A.V.) koinotning ma'naviy bir quyoshi boÀlgan وَ ال, bu koinot deyilgan Qur'oni Kabirning oyati kubrosi va u Furqoni A'zamning ismi a'zami va Ismi Fardning jilva-i a'zamining bir oynasidir. Koinotning umum zarrotini umum zamonlaridagi umum daqiqalarining butun ashiralariga koÀpaytirilibilish aytma hosili adadicha u Zoti Ahmadiyaga salotu salom nihoyatsiz xazina-i rahmatidan tushishini Zoti Fardi Ahadi Samaddan niyoz etamiz!..

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِن!" debَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

OÀttizinchi Yog'duning Beshinchi Nuktasi

فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى t qilaْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ

oyati azimaning va

اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ لَا تَاْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌtingni azimning bir nuktasi bilan Ismi A'zam yoxud Ismi A'zamning ikki ziyosidan bir ziyosi yoki olti nuridan bir nuri boÀlgan Ismi Hayyning bir jilvasi Shavvoli Sharifda Eskishehir Ha, balasida uzoq-uzoqdan aqlimga koÀrindi. Vaqtida qayd qilinmadi. Va tez u qudsiy qushni ovlay olmadik. Tabo'ud etgandan soÀngra, hech boÀlmasa ba'zi ramzlar bilan u haqiqati akbarning va nuri a'zamning ba'zi shualarini muxtasar tarzda koÀrsatamia nomzBirinchi Ramz:>Ismi Hayy va Ismi Muhyining bir jilva-i a'zamidan boÀlgan "Hayot nima? Va mohiyati va vazifasi nima?" savoliga qarshi mundarijavoriy javob shuki:

Hayot, shu koint, iqt eng ahamiyatli gÀoyasi.. ham eng buyuk natijasi.. ham eng porloq nuri.. ham eng latif moyasi.. ham gÀoyat sizilgan bir xulosasi.. ham eng mukammal mevasi.. ham englolnink kamoli.. ham eng goÀzal jamoli.. ham eng goÀzal ziynati.. ham sirri vahdati.. ham robita-i ittihodi.. ham kamolotining mansha'i.. ham san'ilmal-mohiyat e'tibori bilan eng xoriqo bir ziruhi.. ham eng kichik bir maxluqni bir koinot hukmiga keltirgan moÀ'jizakor bir haqiqati.. ham goÀyo koinotning kichik bir zihayotda joylashishiga vasila boÀladiganday; ulkan koinotning bir navi mundarin va v u zihayotda koÀrsatish bilan barobar, u zihayotni aksar mavjudot bilan munosabatdor va kichik bir koinot hukmiga keltirgan eng xoriqo bir moÀ'jiza-i qudratdir. Ham eng buyuk bir kull qadar -hayot bilan- kichik bir juzni archa ashtirgan va bir fardni ham kulliy kabi bir olam hukmiga keltirgan va rububiyat jihatida koinotni tajazzi va ishtirokni va inqisomni qabul qilmaydigan bir kull va bir kulliy hukmini bayrsatgan favqaloda xoriqo bir san'ati Ilohiyadir.

Ham koinotning mohiyatlari ichida Zoti Hayyi Qayyumning vujubi vujudiga va vahdatiga va ahadadi.

a shahodat qilgan burhonlarning eng porlogÀi, eng qat'iysi va eng mukammali.. ham masnu'oti Ilohiya ichida eng xofiysi va eng zohiri, eng qiymatdor va eng arzoni, eng nazihi vahammadorloq va eng ma'nodor bir naqshi san'ati Rabboniyadir. Ham boshqa mavjudotni oÀziga xodim qildirgan nozanin, nozdor, nozik bir jilva-i rahmati Rahmoniyadir. Ham shuunoti Ilohiyaning g'oyat jome' bir oynasidir. Ham Rahmon,riga oq, Rahim, Karim, Hakim kabi koÀp asmo-i husnaning jilvalarini jome' va rizq, hikmat, inoyat, rahmat kabi koÀp haqiqatlarni oÀziga tobe qilgan va koÀrmoq va eshitmoq va his qilmoq kabi umum tuygÀuli namg mansha'i, ma'dani bir ajuba-i xilqati Rabboniyadir. Ham hayot bu koinotning dastgohi a'zamida shunday bir istihola uskunasidirki, mutamodiyan har tarafda tasfiya qiladi yuz mlattiradi, taraqqiy beradi, nurlantiradi.. Va zarrot qofilalariga goÀyo hayotning uyasi boÀlgan jasadni u zarralarga vazifa bajarmoq, nurlanmoq, ta'limot qilmoq uchun bir musofirxona, bir maktab, bir kangningir. GoÀyo Zoti Hayy va Muhyi bu uskuna-i hayot vositasi bilan; bu zim-ziyo va foniy va sufliy boÀlgan olami dunyoni latiflashtiradi, yoritadi, bir navi bngga qradi, boqiy bir olamga ketishga tayyorlatadi. Ham hayotning ikki yuzi, ya'ni mulk, malakut vajhlari porloqdir, kirsizdir, nuqsonsizdir, ulviydir. Shuning uchun pardasiz, vositasiz, toÀgÀridan-toÀgÀriga dasti qudrati Rabboniyadan chiqqanini oso'rgankoÀrsatmoq uchun, boshqa ashyo kabi zohiriy sabablarni hayotdagi tasarrufoti qudratga parda qilinmagan bir mustasno maxluqdir. Ham hayotning haqiqati, olti arkoni iymoniyaga qarab, ma'nan va ramzan isbot qiladi. Ya sayyiam Vojib-ul Vujudning vujubi vujudini va hayoti sarmadiyasini, ham dori oxiratni va hayoti boqiyasini, ham vujudi maloika, ham boshqa arkoni iymo OÀng juda quvvatli qarab iqtizo etgan bir haqiqati nuroniyadir. Ham hayot, butun koinotdan sizilgan eng sof bir xulosa boÀlgani kabi, koinotdagi eng muhim bir maqsadi Ilohiy va xilqati olamning eng muhim natijasi bnisbat shukr va ibodat va hamd va muhabbatni natija bergan bir sirri a'zamdir.

Xullas, hayotning bu mazkur yigirma toÀqqiz ahamiyatli va qiymatdor xossal oÀzigva ulviy va umumiy vazifalarini nazarga ol. SoÀngra qara. Muhyi Ismining orqasida Ismi Hayyning azamatini koÀr. Va hayotning bu azamatli m iymoari va mevalari nuqtasidan Ismi Hayy qanday bir Ismi A'zam boÀlganini bil. Ham anglaki; bu hayot modomiki koinotning buyuk natijasi va eng aza ahvo gÀoyasi va eng qiymatdor mevasidir; albatta bu hayotning ham koinot qadar buyuk bir gÀoyasi, azamatli bir natijasi boÀlishi kerakdir. Chunki daraxtning natijasi meva boÀlgani kabi, mevaning ham urugÀi vositasi bilan Sunnaasi, boÀlgusi bir daraxtdir. Ha, bu hayotning gÀoyasi va natijasi hayoti abadiya boÀlgani kabi, bir mevasi ham hayotni bergan Zoti Hayy va

Muhyiga nisbatan shukr va ibodat va hamd va muhabbatlarii; bu shukr va muhabbat va hamd va ibodat esa; hayotning mevasi boÀlgani kabi, koinotning gÀoyasidir. Va bundan anglaki; bu hayotning gÀo bilan "tinchgina yashamoq va gÀaflatli lazzatlanmoq va havaskorona ne'matlanmoqdir" deganlar, gÀoyat xunuk bir jaholat bilan; munkirona, balki ham kofirona bu juda ham qiymatdor boÀbahordayot ne'matini va shuur hadyasini va aql ehsonini istixfof va tahqir etib, dahshatli bir kufroni ne'mat etadilar.

Ikkinchi Ramz: Ismi Hay bilanbir jilva-i a'zami va Ismi Muhyining bir tajalli-i altafi boÀlgan bu hayotning Birinchi Ramzdagi mundarijasida zikr qilingan butun martabalarni va vasflarni iqtizoifalarni bayon qilmoq uchun oÀsha vasflar adadicha risolalar yozish lozim boÀlganidan, Risola-i Nurning ajzolarida oÀsha vasflarning, oÀsha martabalarninniy biha vazifalarning bir qismi izoh qilinganidan, qisman tafsilotni Risola-i Nurga havola qilib, bu yerda bir nechtasiga muxtasar tarzda ishorat qilamian behXullas, hayotning yigirma toÀqqiz xossalaridan yigirma uchinchi xossasida shunday deyilgandirki: Hayotning ikki yuzi ham shaffof, kirsiz boÀlganidan, zohiriy sabablar undagi tasarrufoti qudrati Rabboniyaga َةَ فَqilinmagan. Ha, bu xossaning sirri shuki; koinotda garchi hamma narsada goÀzallik va yaxshilik va xayr bor; va sharr va xunuklik gÀoyat juz'iydir va vohidi qia rizqirlarki, goÀzallik va yaxshilik martabalarini va haqiqatlarining takassurini va taaddudini koÀrsatmoq jihati bilan, u sharr esa xayr va u qubh ham husn boÀladi. Faqat ziyshuurlarning nazari zohiriysida koÀringshiganiriy xunuklik va yomonlik va balo va musibatdan kelgan ranjishlar va shikoyatlar Zoti Hayyi Qayyumga tavajjuh etmaslik uchun; ham aqlning zohiriy nazarida qiymatsiz, iflos koÀringan narsalarda qudsiy munazzah boÀlgan kabi; ning bizzot va pardasiz ular bilan mubosharati, qudratning izzatiga munofiy kelmaslik uchun, zohiriy sabablar u qudratning tasarrufotiga parda qilinganlar. U sabablar esa; ijod qilolmaydilar, balkilingaiz boÀlgan shikoyatlarga va e'tirozlarga nishon boÀlmoq va izzat va qudsiyat va munazzahiyati qudratni muhofaza qilish uchundirlar. Yigirma Ikkinchi SoÀzning Ikkinchi Mamundarng Muqaddimasida bayon qilingani kabi; Hazrat Azroil (A.S.) qabzi arvoh vazifasi xususida Janobi Haqqa munojot qilgan. Degan: "Sening qullaring mendan ranjiydilar". Javoban unga adsiz an: "Sening vazifang bilan vafot qilganlarning oÀrtasiga kasalliklar va musibatlar pardasini qoÀyaman; vafot qilganlar senga emas, balki e'tiroz va ne'matat oÀqlarini u pardalarga otadilar". Bu munojotning sirriga koÀra; oÀlimning va vafotning ahli iymon haqida haqiqiy goÀzal yuzini koÀrmagan va undagi rahmai ma'njilvasini bilmaganlarning ranjishlari va e'tirozlari Zoti Hayyi Qayyumga ketmasligi uchun Hazrat Azroilning (A.S.) vazifasi ham bir parda boÀlgani kabi, boshqa sabablar ham zohiriy pari.

#23ar. Ha, izzati azamat istarki, sabablar pardadori dasti qudrat boÀlsin aqlning nazarida.. faqat vahdat va jalol istarki; sabablar qoÀllarini tortsinlar ta'siri haqiqiydan, me#332

Faqat hayotning ham zohiriy, ham botiniy, ham mulk, ham malakut vajhlari kirsiz, nuqsonsiz, kamchiliksiz boÀlganidan; shikoyatlarni va e'tirozlarni da'vat qiladigan arida ar unda boÀlmagani kabi, izzat va qudsiyati qudratga munofiy boÀladigan ifloslik va xunuklik boÀlmaganidan, toÀgÀridan-toÀgÀriga pardasiz boÀlib Zoti Hayyi Qayyumning "ihyo etuvchi, hayot beruvchi, tiriltiruvchi" ismin, baqoÀliga taslim qilinganlar. Nur ham shundaydir, vujud va ijod ham shundaydir. Shuning uchundirki; ijod va xalq toÀgÀridan-toÀgÀriga, pardasiz Zoti Zuljalolning qudratiga qaraaqqalyatto yomgÀir bir navi hayot va rahmat boÀlganidan, vaqti nuzuli bir muttarid qonunga tobe qilinmagan; toki har vaqti hojatda qoÀllar dargohi Ilohiyaga rahmat istash uchun ochilsin. Agar yomgÀloh, Byoshning chiqishi kabi bir qonunga tobe boÀlsa edi, u ne'mati hayotiya har vaqt rijo bilan istanilmasdi.

Uchinchi Ramz: Yigirma toÀqqizinchi xossasida da quvanki; koinotning natijasi hayot boÀlgani kabi, hayotning natijasi boÀlgan shukr va ibodat ham, koinotning sababi xilqati va illa-i gÀoyasi va maqsud natijasidirلسَّمَbu koinotning Sone'-i Hayyi Qayyumi bu qadar hadsiz anvo'i ne'mati bilan oÀzini zihayotlarga bildirib sevdirganiga muqobil, albatta zihayotlardan u ne'matlariga nisbatan tashakkur va sevdirishiga muqobil szini uarini va qiymatdor san'atlariga muqobil madhu-sano etishlarini va avomiri Rabboniyasiga nisbatan itoat va ubudiyat bilan muqobala etilishlarini istaydi.

Xullas, bu sirri rububiyatga koÀra tashakkur va ubudiyat, butun anvo'i o tasaing va demakki butun koinotning eng ahamiyatli gÀoyasi boÀlganidandirki, Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon juda koÀp harorat bilan va shiddat bilan va halovat bilan s يُظْهa ibodatga chorlaydi. Va ibodat Janobi Haqqa maxsus va shukr unga loyiq va hamd unga xosdir deya koÀp takror bilan bayon qiladi. Demak, bu shukr va ibodat toÀgÀridan-toÀgÀriri Akriki Haqiqiysiga ketish lozim boÀlganini ifodalash uchun,

hayotni butun shuunoti bilan pardasiz qabza-i tasarrufida tutishiga dalolat qilgan

وَهُوَ الَّذ۪ى يُحْي۪ى وَ يُم۪يتُ وَلَهُ اخْتِلَافُ الَّيْلِ وَالنَّهَارِ ٭ هُوَ aql v۪ى يُحْي۪ى وَ يُم۪يتُ فَاِذَا قَضٰى اَمْرًا فَاِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ٭ فَيُحْي۪ى بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا

kabi oyatlar; juda sarih bir suratda vositalarni inkor qilib, toÀgÀridan-toÀgÀriga hayotni Hayyi Qayyu oziqldasti qudratiga munxasiran beradi. Ha, minnatdorlik va tashakkurni da'vat etgan va muhabbat va sano hissini tahrik etgan, hayotdan soÀng rizq va shifo va yomgÀir kabi vasila-i shukron narsalar ham toÀgÀridan-toÀgÀriy bir i Razzoqi Shofiyga oid boÀlganini; sabablar va vositalar bir parda boÀlganini

هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَت۪ينُ ٭ وَ اِذَا مَرِضْتُ فAT:>Moيَشْف۪ينِ ٭ وَهُوَ الَّذ۪ى يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا

kabi oyatlar bilan "Rizq, shifo va yomgÀir, munxasiran Zoti Hayyi Qayyumning qudratiga xosdir". Paijorat, undan kelganini ifoda uchun qoida-i nahviyaga koÀra alomati hasr va taxsis boÀlgan هُوَ الَّذ۪ى ٭ هُوَ الرَّزَّاقُ ifoda qilgandir. Dorilarga xosiyatlarni bni-i qva ta'sirni xalq etgan faqat u Shofiyi Haqiqiydir.

ToÀrtinchi Ramz: Hayotning yigirma sakkizinchi xossasida bayon qilinganki; hayot, iymonning olti arkoniga qarab isbot qiladi; ularning tahaqquqiga ishoratlar qiladi. Ha, modoshr etu koinotning eng muhim natijasi va moyasi va hikmati xilqati hayotdir; albatta u haqiqati oliya bu foniy, qisqacha, nuqson, alamli hayoti dunyoviyaga munxasir emetmasl Balki hayotning yigirma toÀqqiz xossasi bilan mohiyatining azamati tushunilgan shajara-i hayotning gÀoyasi, natijasi va u shajaraning azamatiga loyiq mevasi, hayoti abadiyadir va hayoti uxroviyadir; toshi biyoÀqda daraxti bilan, tuprogÀi bilan hayotdor boÀlgan dori saodatdagi hayotdir. BoÀlmasa bu hadsiz jihozoti muhimma bilan tajhiz etilgan hayot shajarasi; ziyshuur haqida, xususan inson haqida mevasiz, foydasiz, haqiqatsiz boÀlishi lozim boÀlasindira sarmoya jihatidan va jihozot jihatidan chumchuqdan masalan yigirma daraja ziyoda va bu koinotning va zihayotning eng muhim yuksak va ahamiyatli maxluqi boÀlgan inson chumchuqdan saodati hayot jihnaviyayigirma daraja past tushib eng badbaxt, eng zalil bir bechora boÀladi. Ham eng qiymatdor bir ne'mat boÀlgan aql ham, oÀtgan zamonning huzunlarini va kelajak zamir. Ch qoÀrquvlarini oÀylash bilan qalbi insonni mutamodiyan ogÀritib bir lazzatga toÀqqiz alamlarni qoÀshganidan, eng musibatli bir balo boÀladi. Bu esa yuz daraja botildir. Demak, bu hayoti dunyoviya oxiratga iymon ruknini qat'iy isbot qiladi va l majbhorda hashrning uch yuz mingdan ziyoda namunalarini koÀzimizga koÀrsatadi. Ajabo, sening jismingda, sening bogÀingda va sening vataningda hayotingga lozim va munosib butun lavozimotni va jihozotni hikmat va inoyatib GÀahmat bilan ihzor etgan va vaqtida yetishtirgan, hatto sening me'dangning baqo va yashash orzusi bilan qilgan xususiy va juz'iy boÀlgan rizq duosini bilgan va eshitgan va hadsiz laziz taomlar bilan n emasing qabulini koÀrsatgan va me'dani

mamnun qilgan bir Mutasarrifi Qodir, hech mumkinmidirki; seni bilmasin va koÀrmasin va navi insonning eng buyuk gÀoyasi boÀlgan hayoti abadiyaga lozim sabablarni ihzor etmasin va navi insonnYIGIRMg buyuk, eng ahamiyatli, eng loyiq va umumiy boÀlgan baqo duosini hayoti uxroviyaning inshosi bilan va Jannatning ijodi bilan qabul qilmasin va koinotning eng muhim maxluqi, balki zaminning sultonan kelatijasi boÀlgan navi insonning arsh va farshni larzaga solgan umumiy va gÀoyat quvvatli duosini eshitmasdan kichik bir me'da qadar ahamiyat hikmasin, mamnun qilmasin, kamoli hikmatini va soÀng daraja rahmatini inkor ettirsin? Hosho.. yuz ming marta hosho!..

Ham hech mumkinmiki; hayotning eng juz'iysining juda yashirin ovozini eshitsin, dardini tinglasin va darmon bersn shayhar istaganini qilsin va kamoli i'tino va ihtimom bilan parvarish qilsin va unga diqqat bilan xizmat qildirsin va katta maxluqotini unga xizmatkor qilsin; va keyin eng buyuk va qiymatdor va boqiy vik qilor bir hayotning koÀk sadosi kabi baland ovozini eshitmasin va uning juda ahamiyatli baqo duosini va nozini va niyozini nazarga olmasin. GoÀyo bir askarning kamoli i'tino bilan tajhizot va idorasini qhinchi va mute' va muhtasham qoÀshinga hech qaramasin.. va zarrani koÀrsin, Quyoshni koÀrmasin.. pashshaning ovozini eshitsin, momaqaldiroqni eshitmasin? Hosho.. yuz ming marta hosho!..

Ham hech bir jihat bilan aql qabul qiladimiki; hadه۪ كَنhmatli, muhabbatli va nihoyat darajada shafqatli va oÀz san'atini juda ham sevadigan va oÀzini juda ham sevdiradigan va oÀzini sevganlarni ziyoda sevadigan birHI UMIQodiri Hakim, eng ziyoda oÀzini sevgan va sevimli va sevilgan va Sone'ini fitratan parastish etgan hayotni va hayotning zoti va javhari boÀlgan ruhni, mavti abadiy bilan i'dom etib, oÀzidan u sevgili muhibbini va habibini abadir u n suratda achchiqlantirsin, arazlantirsin, dahshatli ranjida etib sirri rahmatini va nuri muhabbatini inkor etsin va ettirsin? Yuz ming marta hosho va kallo!.. Bu koinotni jilvasi bilan bezagan bir jamoli mutlaq iy vahm maxluqotni sevintirgan bir rahmati mutlaqa bunday hadsiz bir xunuklikdan va qubhi mutlaqdan va bunday bir zulmi mutlaqdan, bir marhamatsizlikdan, albatta nihoyatsiz n yigÀ munazzahdir va muqaddasdir.

NATIJA: Modomiki dunyoda hayot bor, albatta insonlardan hayotning sirrini anglaganlar va hayotini suiste'mol qilmaganlar, dori baqoda va Jannati siz rada, hayoti boqiyaga mazhar boÀladilar. Amanna.

Va ham qandayki yer yuzida bor boÀlgan porloq narsalarning Quyoshning akslari bilan porligi pri va dengizlarning yuzlarida pufakchalari ziyoning lam'alari bilan porlab soÀnishlari, orqalaridan kelgan pufakchalar yana xayoliy quyoshchalarga oynalik qilishlari bilbadoha koÀrsatadiki; u lam'alar yuksak bitta Quyoshning jn u ol in'ikoslaridir va Quyoshning vujudini muxtalif tillar bilan yod etadilar va ziyo barmoqlari bilan unga ishorat qiladilar.

Aynan shuning kabi: ZooÀrinayi Qayyumning Muhyi ismining jilva-i a'zami bilan barrning yuzida va bahrning ichida zihayotlarning qudrati Ilohiya bilan porlab, orqalaridan kelganlarga yer berish uchun "Yo Hayyriga,. parda-i gÀaybda yashirinishlari; bir hayoti sarmadiya sohibi boÀlgan Zoti Hayyi Qayyumning hayotiga va vujubi vujudiga shahodatlar, ishoratlar qilganlari kabi.. umum mavjudng, xu tanzimida asari koÀringan ilmi Ilohiyga shahodat qilgan butun dalillar va koinotga tasarruf qilgan qudratni isbot qilgan butun burhonlar va tanzim va idora-i koinotda hukmfarmo boÀlgan iroda va mashiatni isbot qilgan butun hujjatlar va kanida jabboniy va vahyi Ilohiyning madori boÀlgan risolatlarni isbot qilgan butun alomatlar, moÀ'jizalar va hokazo yetti sifoti Ilohiyaga shahodat qilgan butun daloil; bil-ittifoq Zoti Hayyi Qayyumning hayotiga dalolat, shaha bir ishorat qiladilar. Chunki, qandayki bir narsada koÀrish boÀlsa, hayoti ham bor; eshitish boÀlsa, hayotning alomatidir; gapirish boÀlsa, hayotning vujudiga ishorat qiladi; ixtiyor, iroda boÀlsa, hayotni koÀrsatadi.. aynan shunmiki ubi; bu koinotda osori bilan vujudlari muhaqqaq va badihiy boÀlgan qudrati mutlaqa va iroda-i shomila va bepoyon ilm kabi sifatlar butun daloillari bilan Zoti Hayyi Qayyumniolgan,otiga va vujubi vujudiga shahodat qiladilar va butun koinotni bir soyasi bilan yoritgan va bir jilvasi bilan butun dori oxiratni zarroti bilan barobar hayotlantirgan hayoti sarmadiyasiga shahodat qiladilar.

Ham hayot "maloikaga iymon"oyni, ga ham qaraydi, ramzan isbot qiladi. Chunki modomki koinotda eng muhim natija hayotdir va eng ziyoda intishor etgan va qiymatdorligi uchun nusxalari taksir etilgan va zamin musofirxonasini kelib ketgan qofila deydilan jonlantirgan zihayotlardir.. va modomiki Kura-i Arz bu qadar zihayotning anvo'i bilan toÀlgan va mutamodiyan zihayot anvo'larini tajdid va taksir etmoq hikm va itlan har vaqt toÀladi-boÀshaladi va eng qiymatsiz va chirigan moddalarida ham kasrat bilan zihayotlar xalq etilib bir mahshari huvaynot boÀladi.. insiz omiki hayotning sizilgan eng sof xulosasi boÀlgan shuur va aql va eng latif va sobit javhari boÀlgan ruh bu Kura-i Arzda gÀoyat kasratli bir suratda xalq etilyaptilar; goÀyo Kura-i Arz hayot valashlaa shuur va arvoh bilan ihyo boÀlib shunday jonlantirilgan... Albatta Kura-i Arzdan yanada latif, yanada nuroniy, yanada katta, yanada ahamiyatli boÀlgan ajromi samoviya; oÀlik, jomid, hayotsiz, shuursiz qolishi imkon xorijidadir. Di bilaoÀklarni, quyoshlarni, yulduzlarni jonlantiradigan va hayotdor vaziyatini beradigan va natija-i xilqati samovotni koÀrsatadigan va xitoboti Subhoniyaga mazhar boÀladigan ziyshuur, zihayot va anini.tga munosib sakanalar, har holda sirri hayot bilan mavjudlarki, ular ham maloikalardir.

Ham hayotning sirri mohiyati "PaygÀambarlarga iymon" rukniga qarab ramzan isbot qiladi. Ha, modomiki atdirk hayot uchun yaratilgan va hayot ham Hayyi Qayyumi Azaliyning bir jilva-i a'zamidir,

bir naqshi akmalidir, bir san'ati ajmalidir. Modomiki hayoti sarmadiya, Rasullarning yuborilishi bilan va Kitoblarning tushimuntahi bilan oÀzini koÀrsatadi. Ha, agar Kitoblar va PaygÀambarlar boÀlmasa, u hayoti azaliya bilinmaydi. Qandayki bir odamning gapirishi bilan tiriاكَ فِayotdor boÀlgani tushuniladi; xuddi shuning kabi, bu koinotning pardasi ostida boÀlgan olami gÀaybning orqasida soÀzlagan, gapirgan, amr va man qilib xitob qilgan bir zotning kalimotini, xitobotini koÀrsatadigan, PaygÀai koÀrr va qoÀllarida nozil boÀlgan Kitoblardir. Albatta koinotdagi hayot qat'iy bir suratda Hayyi Azaliyning vujubi vujudiga qat'iy shahodat qilgani kabi; u hayoti azaliyaning shuooti, jalavoti, munosaboti boilinma"Irsoli Rusul" va "Inzoli Kutub" ruknlariga qaraydi, ramzan isbot qiladi. Va ayniqsa Risolati Muhammadiya (S.A.V.) va vahyi Qur'oniy hayotning ruhi va aqli hukmida boÀlganidan, bu hayotning vujudi kabi, haqqoniyatlari qat'iydir deb boÀlandarma Ha, qandayki hayot, bu koinotdan sizilgan bir xulosadir.. va shuur va his ham hayotdan sizilgan, hayotning bir xulosasidir.. aql ham shuurdan va hisdan sizilgan, shuurdati air xulosasidir.. va ruh ham, hayotning xolis va sof bir javhari va sobit va mustaqil zotidir; xuddi shuning kabi, moddiy va ma'naviy hayoti Muhammadiya (S.A.V.) ham hayot va ruhi koinotdan sizilgan xulosat-urilishsadir.. va risolati Muhammadiya (S.A.V.) ham koinotning his va shuur va aqlidan sizilgan eng sof xulosasidir, balki moddiy va ma'naviy hayoti Muhammadiya (S.A.V.) osorining shahodati bilan hayoti koiيرَ وَg hayotidir.. va risolati Muhammadiya (S.A.V.), shuuri koinotning shuuridir va nuridir.. va vahyi Qur'on ham, hayotdor haqoiqining shahodati bilan hayoti koinotning ruhidir va shuuri koinotning aqlidir. Ha, ha, ha... Agar koinotdan risolati Mutga qoiyaning (S.A.V.) nuri chiqsa, ketsa; koinot vafot qiladi.. agar Qur'on ketsa, koinot devona boÀladi va Kura-i Arz boshini, aqlini yoÀqotadi, balki shuursiz qolgan boshini bir sayyoraga uradi, bir qiyomatam mustiradi.

Ham hayot "iymoni bilqadar" rukniga qaraydi, ramzan isbot qiladi. Chunki modomiki hayot, olami shahodatning ziyosidir va istilo qiladi va vujudning natijasi va gÀoyasidir va Xoliqi Koinotning eng jome' oynadi. Agva faoliyati Rabboniyaning eng mukammal anmuzaji va mundarijasidir, tamsilda xato boÀlmasin, bir navi dasturi hukmidadir. Albatta, olami gÀayb -ya'ni moziy, mustaqbal- ya'ni oÀtgan va kelasi maxluqotning hayoti ma'naviyalari hukmida boalari intizom va nizom va ma'lumiyat va mashhudiyat va taayyun va avomiri takviniyani imtisolga muhayyo bir vaziyatda boÀlishlarini sirri hayot iqtizo etadi. Qandayki bir daraxtning urugÀi asliysi va ildizi va ; ularosida va mevalaridagi urugÀlari ham aynan daraxt kabi bir navi hayotga mazhardirlar. Balki daraxtning qavonini hayotiyasidan yanada nozik qavonini hayotni tashiydilar.

Ham qandayki bu hozir bahordan avval oÀtgan kuz qoldirgan daHam bu va ildizlar, bu bahor ketgandan keyin, kelgusidagi bahorlarga qoldiradigan urugÀlar, ildizlar bu bahor kabi jilva-i hayotni tashiydilar va qavonini hayotiyaga tobedirlar. Ayni bir ning kabi; shajara-i koinotning butun shox va butoqlari bilan har birining bir moziysi va mustaqbali bor. OÀtmish va kelgusi holatlaridaik xasaziyatlaridan mushikoyatl bir silsilasi mavjud. Har nav va har juzining ilmi Ilohiyada muxtalif holatlari bilan mutaaddid vujudlari bir silsila-i vujudi ilmiy tashkil qiladi. Va vujudi xorijiy kabi u vujudi ilmiy ham, hayoti amri yaning ma'naviy bir jilvasiga mazhardirki, muqaddaroti hayotiya u ma'nodor va jonli alvohi qadariyadan olinadi. Ha, olami gÀaybning bir navi boÀlgan olami arvoh, ayni hayot va modda-i hayot va hayotning javharlari va zotlari agan on arvoh bilan toÀla boÀlishi, albatta moziy va mustaqbal deyilgan olami gÀaybning bir boshqa navi ham va ikkinchi qismi ham, jilva-i hayotga mazhariyatini istaydi va istilzom eta ham um har bir narsaning vujudi ilmiysidagi intizomi akmali va ma'nodor vaziyatlari va jonli mevalari, holatlari; bir navi hayoti ma'naviyaga mazhariyatini koÀrsatadi. Ha, hayoti azaliya quyoshinilar, dosi boÀlgan bu jilva-i hayot, albatta yolgÀiz bu olami shahodatga va bu zamoni hozirga va bu vujudi xorijiyga munxasir boÀlolmaydi; balki har bir olam, qobiliyatiga koÀra u ziyoning jilvasigbor ekardir; va koinot butun olamlari bilan u jilva bilan hayotdor va ziyodordir. BoÀlmasa nazari zalolatning koÀrgani kabi muvaqqat va zohiriy bir hayot ostida har Risollam, katta va mudhish bittadan janoza va zim-ziyo bittadan vayrona olami boÀlardi.

Xullas, "qadarga va qazoga iymon" ruknining ham, keng bir vajhda sirri hayot bim qismshuniladi va sobit boÀladi. Ya'ni, qandayki olami shahodat va mavjud hozir ashyo intizomlari bilan va natijalari bilan hayotdorliklari koÀrinadi, xuddi shuninma'nos, olami gÀaybdan sanalgan oÀtgan va kelgusi maxluqotning ham ma'nan hayotdor bir vujudi ma'naviylari va ruhli bittadan subuti ilmiylari bordirki, Lavhi Qazo va Qadar vositasi bilan u ma'naviy hayotning asari, muqaddarot nomi bilan kurganddi, tazohur etadi.

Beshinchi Ramz: Ham hayotning oÀn oltinchi xossasida deyilganki: Hayot bir narsaga kirgan vaqti, u jasadni bir olam hukmiga keltiradi; jyiq bolsa kull kabi, juz'iyga ham kulliy kabi bir jome'iyat beradi. Ha, hayotning shunday bir jome'iyati bor; goÀyo umum koinotga tajalliy etgan aksar asmo-i husnani oÀzida koÀrsatgan bir jome' oyna-i ahadiyatdir. Bir jismga hayot kirgan vaqt boÀlghik bir olam hukmiga keltiradi. GoÀyo koinot shajarasining bir navi mundarijasini tashigan bir navi urugÀi hukmiga oÀtadi. Qandayki bir urugÀ uning daraxtini yaratib biladigan bir qudratning asari boÀlishi mumkin; xuddi shuning kabiar. Otkichik bir zihayotni xalq etgan, albatta umum koinotning Xoliqidir.

Xullas, bu hayot bu jome'iyati bilan eng yashirin bir sirri ahadiyatni oÀzida koÀrsatadi. Ya'ni, qandayki azamatli Quyosh ziyosi bilan va yetti railan blan va aksi bilan quyoshga muqobil boÀlgan har bir qatra suvda va har bir shisha zarrasida mavjud.. shunga o'xshab; har bir zihayotda koinotni ihota etgan asmo va sifoti Ilohiyaning jilvalari barobar unda tajalliy etaech na nuqtai nazardan hayot; koinotni rububiyat va ijod jihatida inqisom va tajazzi qabul qilmaydigan bir kull hukmiga, balki ishtiroki va tajar doriimkon xorijida boÀlgan bir kulliy hukmiga keltiradi. Ha, seni yaratgan, butun navi insonni yaratgan zot boÀlganini, bilbadoha sening yuzingdagi sikkasi koÀrsatadi. Chunki mohiyati insoniya birdir, inqisomi gÀayriَاتِ اndir. Ham hayot vositasi bilan ajzo-i koinot uning afrodi hukmiga va koinot esa navi hukmiga oÀtadi; sikka-i ahadiyatni majmuida koÀrsatgani kabi, har bir juzda ham u sikka-i a "Alhatni va xotami samadiyatni koÀrsatib, shirk va ishtirokni har jihat bilan tard etadi.

Ham hayotda san'ati Rabboniyaning shunday favqaloda xoriqo moÀ'jizalari borki, butun koinotni xalq etolmagan bir zot, bir i, hec; eng kichik bir zihayotni xalq etolmaydi. Ha, bir noÀxat donasida butun Qur'onni yozayotgandek; qarag'ayning gÀoyat kichik bir danagida ulkan qa qarat daraxtining mundarijasini va muqaddarotini yozgan qalam, albatta samovotni yulduzlar bilan yozgan qalam boÀlishi mumkin. Ha, bir arining kichik boshida koinot bogÀidagi gullarni taniydigan va aksar anoÀl usilan munosabatdor boÀladigan va asal kabi bir hadya-i rahmatni keltiradigan va dunyoga kelgan kunida sharoiti hayotni biladigan darajada bir iste'dodni, bir qobiliyatni, bir jihozni darj etganrini oalbatta butun koinotning Xoliqi boÀlishi mumkin.

Alhosil: Hayot qandayki koinotning yuzida porloq bir sikka-i tavhiddir va har bir ziruh ham hayot nuqtasida bir sikka-i ahadiyatdir va hayotning har bir fardida boÀlvjudniqshi san'at, bir muhri samadiyatdir va zihayotlarning adadicha bu koinot maktubini Zoti Hayyi Qayyum va Vohidi Ahad nomiga hayotlari bilan imzotsiz gdilar va u maktubda tavhid muhrlari va ahadiyat xotamlari va samadiyat sikkalaridirlar.. shuning kabi; hayot kabi, har bir zihayot ham bu kitobi koinotda bittadan muhri vahdoniyat boÀlgani kabجُومِ birining yuzida va siymosida bittadan xotami ahadiyat qoÀyilgandir. Ham qandayki hayot, juz'iyoti adadicha va zihayot afrodi sanogÀicha Zoti Hayyi Qayyumning vahdatiga shahodat qilgan ianlari va muhrlardir.. shuning kabi; ihyo va tiriltirish fe'li ham, afrodi adadicha tavhidga imzo bosadi. Masalan: Ihyoning bir fardi boÀlgan ihyo-i Arz, quyosh kabi porloq bir shohidi tavhiddir. Chunki bahorda zaminning tirilisht nima ihyosida uch yuz ming anvo'ning va har navning hadsiz afrodi barobar, bir-biri ichida, nuqsonsiz, qusursiz, mukammal, muntazam ihyo etiladi va tiriladilar. Ha, bunday bitta arni qilan hadsiz muntazam fe'llarni qilgan, albatta butun maxluqotning Xoliqidir va butun zihayotlarni ihyo etgan Hayyi Qayyumdir va rububiyatida ishtiroki mumkin boÀlmagan b umrinidi Ahaddir.

Hozircha hayotning xossalaridan bu qadar oz va muxtasar yozildi; boshqa xossalarning bayon va tafsilotini Risola-ydi. Ha va boshqa zamonga havola qilamiz.

Ismi a'zam hamma uchun bir boÀlmaydi, balki boshqa-boshqa boÀladi. Masalan, Imom Ali Roziyallohu Anh haqida; "Fard, Hayy, Qayyum, Hakem, Adl, Quddus" olti ismdir. Va Imom A'zamning ismlid etmi: "Hakem, Adl" ikki ismdir. Va GÀavsi A'zamning ismi a'zami, "Yo Hayy!"dir. Va Imom Rabboniyning isim a'zami "Qayyum" va hokazo.. juda koÀp zotlar yana boshqa ismlarni, ismi a'zam ko'rganlar.

Bu Beshinchi Numodomimi Hayy haqida boÀlishi munosabati bilan, ham tabarruk, ham shohid, ham dalil, ham qudsiy bir hujjat, ham oÀzimizga bir duo, ham bu risolaÀq edi husni xotima boÀlib Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam Javshan-ul Kabir nomli munojoti a'zamida ma'rifatullohda gÀoyat yuksak va gÀoyat jome' darajada ma'rifatini kr mamlib bunday degan. Biz ham xayolan u zamonga ketib, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning deganiga "Omin!" deb, ayni munojotni oÀzimiz ham aytayotgandek, sadokun soammadiy Alayhissalotu Vassalam bilan deymiz:

َا يُشْبِهُهُ شَىْءٌ ٭ يَا حَىُّ الَّذ۪ى لَا يَحْتَاجُ اِلٰى حَىٍّ ٭ يَا حَىُّ الَّذ۪ى لَا يُشَارِكُهُ حَىٌّ ٭ يَا حَىُّ الَّذ۪ى يُم۪يتُ كُلَّ حَىٍّ ٭ يَا حَىُّ الَّذ۪ى يَرْزُقُ كُلَّ حَىٍّ ٭ يَا حَىُّ الَّذ۪ى يُz daraالْمَوْتٰى ٭ يَا حَىُّ الَّذ۪ى لَا يَمُوتُ ٭ سُبْحَانَكَ يَا لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ الْاَمَانُ الْاَمَانُ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ اٰم۪ينَ

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْng zar اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

OÀttizinchi Yog'duning Oltinchi Nuktasi

UZR BAYONİ: Bu juda ahamiyatli masalalar va juda chuqur va keng Ismi Qayyumning jilva-i a'zami, ham muntazaman emas, bal Vujudhqa-boshqa lam'alar tarzida qalbga xutur etganidan, ham gÀoyat tartibsiz va tez va tadqiqsiz musvadda holida qolganidan, albatta ta'birot va ifodalarda koÀp nuqsonlar, intizomsizliklar boÀlaqudratsalalarning goÀzalliklari uchun mening qusurlarimni kechirishingiz kerak.

ESLATMA: Ismi a'zamga oid nuktalar, a'zamiy bir suratda keng, ham gÀoyat chuqur boÀlganidan, xususan Ismi Qayyumga oid masalalar va ayniqsa Birinتَشِرَuasi {(Hoshiya) Bu risolani oÀqigan agar mutafannin boÀlmasa, Birinchi Shuani oÀqimasin yoki oxirida oÀqisin, ikkinchidan boshlasin.} moddiyunlarga qaragani uchun yanada ziyoda chuqur ketganidanَالسَّtta har odam har masalani har jihatda anglamaydi. Faqat harkas har masaladan bir daraja hissa olishi mumkin. "Bir narsa butun qoÀlga kiritilmasa, butun-butun qoÀldan chiqarilmaydi" qoidasi bilan, "bu ma'naviy bogÀnir quyoun mevalarini uzolmayman" deya voz kechmoq kori aql emas. Inson naqadar uzsa, shu qadar foydadir. Ismi a'zamga oid masalalarning ihota etilmaydigan darajada kenglari boÀlgani kabi, aql koÀrmaydigan darajada noziklوهِهِمm bor. Xususan Ismi Hayy va Qayyumga va ayniqsa hayotning iymon arkoniga qarshi ramzlariga va ayniqsa Qazo va Qadar rukniga hayotning ishoratiga va Ismi Qayyumning Birinchi Shayapma hammaning fikri yetishmaydi, faqat hissasiz ham qolmaydi; balki har holda iymonini quvvatlantiradi. Saodati abadiyaning kaliti boÀlgan iymonning quvvatlanishining ahamiyati juda azimdir. Iymonning bir zarra qadar quvvSultonyoda boÀlishi, bir xazinadir. Imom Rabboniy Ahmad Faruqiy deydiki: "Bir kichik masala-i iymoniyaning inkishofi, mening nazarimda yuzlab azvoq va karomatlarga murajjahdir".

بِيَدِه۪ مَatidanُ كُلِّ شَىْءٍ ٭ لَهُ مَقَال۪يدُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَٓائِنُهُ ٭ مَا مِنْ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيan shu

kabi qayyumiyati Ilohiyaga ishorat qilgan oyatlarning bir nuktasi va ismi a'zam yoxud ismi a'zamning ikki ziyosidan ikkinchi ziyosi yoxud ismi a'zamning olti nuridan oltinchi nuri boÀlgan Qayyua hayvning bir jilva-i a'zami Zulqa'da oyida aqlimga koÀrindi. Eskishehir hibsxonasidagi muso'adasizligim jihati bilan u nuri a'zamni albatta ta yigir bayon qilolmayman, faqat Hazrat Imom Ali (R.A.) Qasida-i Arjuzasida "Sakina" nomi oliysi bilan bayon qilgan ismi a'zam va Jaljalutiyasidagi juda muhtasham ismlar bilan ismi a'zam ichida boÀlga va sati ismni eng a'zam, eng ahamiyatli tutgani uchun va ularning bahsi ichida karomatkorona bizga tasalli bergani uchun, bu Ismi Qayyumga ham, avvalgi besh asmo kabi, hech boÀlmasa muxtasar bir suratda "Besh Shua" bilan u nuri a'zamga ishora bir mmiz.

Birinchi Shua: Bu koinotning Xoliqi Zuljaloli Qayyumdir. Ya'ni bizotihi qoimdir, doimdir, boqiydir. Butun ashyo u bilan qoimdir, davom qiladi va vujudda qoladi, baqo topadi. Agar koinotdan bir daqiqacha boÀlsin u irib oi qayyumiyat uzilsa, koinot mahv boÀladi. Ham u Zoti Zuljalolning qayyumiyati bilan barobar Qur'oni Azimushshonda farmon qilgani kabi لَيْسَ كَمِثْلِه۪ شَىْءٌ dir. Ya'ni, na zotida, na sifotida, na af'olida naziri yoÀ zot bmisli boÀlmaydi, shabihi yoÀqdir, sheriki boÀlmaydi. Ha, butun koinotni butun shuunoti bilan va holati bilan qabza-i rububiyatida tutib, bir xona va bir saroy hukmida kamoli intizom bilanidan br va idora va tarbiya qilgan bir Zoti Aqdasga misl va mesil va sherik va shabih boÀlmaydi, maholdir. Ha, bir zotki, unga yulduzlarning ijodi ilan Zar kabi oson boÀlgan.. va eng katta narsa eng kichik narsa kabi qudratiga musahhar boÀlgan.. va hech bir narsa hech bir narsaga, hech bir fe'l hech bir fe'lga mone boÀlmagan.. va hadsiz afrod bir fard kabi nazarida va heboÀlgan.. va butun ovozlarni birdan eshitgan.. va umumning hadsiz hojotini birdan qilib bilgan.. va koinotning mavjudotidagi butun intizomot va mezonlarning shahodati bilan hech bir narsa, hech bir hol doira-i mashiat va irodasidlmasdaij boÀlmagan.. va hech bir makonda boÀlmagani holda, har bir yerda va har bir makonda qudrati bilan, ilmi bilan hozir boÀlgan.. va hamma nir karndan nihoyat darajada uzoq boÀlgani holda, u esa hamma narsaga nihoyat darajada yaqin boÀla olgan bir Zoti Hayyi Qayyumi Zuljalolning albatta hech bir jihat bilan misli, naziri, sheriki, vaziri, ziddi, niddi boÀlari u va boÀlishi maholdir. YolgÀiz masal va tamsil suratida shuunoti qudsiyasiga qarab boÀladi. Risola-i Nurdagi butun tamsilot va tashbehot bu masal va tamsil navidandirlar.

Xullas, bunday mislsiz va Vojib-ul Vujud va moddadan i yaraad va makondan munazzah va tajazzisi va inqisomi har jihat bilan mahol va tagÀayyur va tabadduli mumtani' va ehtiyoj va ajzi imkon xorijida boÀlgan bir Zoti Aqdasning koinot sofahatida va tabaqoti mavjudotida tajalliy etgan bir qism jilvalشَّجَر#342

ayni Zoti Aqdas tavahhum etib bir qism maxluqotiga uluhiyatning ahkomini bergan ahli zalolat insonlarning bir qismi, u Zoti Zuljalolning ba'zi asarlariniSeningtga isnod etganlar. Holbuki Risola-i Nurning mutaaddid yerlarida qat'iy burhonlar bilan isbot qilinganki: Tabiat bir san'ati Ilohiyadir, Sone' boÀlmaydi.. bir kitobati Rabboniyadir, kotib boÀlmaydi.. bir naqshdir, naqqosh boÀlolmaydi.. bir dakoÀrinr, daftardor boÀlmaydi.. bir qonundir, qudrat boÀlmaydi.. bir mistardir, masdar boÀlmaydi.. bir qobildir, munfail boÀladi; foil boÀlmaydi.. bir nizomdir, nozim boÀlolmaydi.. bir shariati fitَتِهَاr, shari' boÀlolmaydi.

Farzi mahol boÀlib, eng kichik bir zihayot maxluq tabiatga havola qilinsa, "buni qil" deyilsa; Risola-i Nurning koÀp yerlarida qat'iy burhonlar bilan isbot qilingani kabi, u kichik zihayotning a'zolari va jtingnilari adadicha qoliplar, balki uskunalar boÀlishini ta'minlash kerak; toki tabiat u ishni qilib bilsin.

Ham moddiyun deyilgan bir qism ahli zalolat zarrotdagi tahavvuloti muntazama ichida xalloqiyakoinothiyaning va qudrati Rabboniyaning bir jilva-i a'zamini his qilganlaridan va u jilvaning qayerdan kelganini bilolmaganlaridan va u qudrati samadoniyaning jilvasidan kelgan umumiy quvvatning qayerdan biyoniqilinganini tushunolmaganlaridan, modda va quvvatni azaliy tavahhum etib, zarralarga va harakatlarga osori Ilohiyani isnod qilishni boshlaganlar. Fasubhanalloh! Insonlarda bu daraja hadsiشْيَاءlat boÀlishi mumkinmiki, makondan munazzah boÀlish bilan barobar, har bir yerda har bir narsaning ijodida hamma narsani koÀradigan, biladigan, idora qiladigan bir tarzda i tozaigan bir vaziyat bilan bajargan fe'llarni va asarlarni; jomid, koÀr, shuursiz, irodasiz, mezonsiz va tasodif boÀronlari ichida chayqalgan zarrotga va harakotigamatlish, naqadar johilona va xurofotkorona bir fikr boÀlganini, zarra qadar aqli boÀlganlar bilishi kerak. Ha, bu omilar vahdati mutlaqadan voz kechganlari uchun, hadsiz va nihoyatsodatli kasrati mutlaqaga tushganlar; ya'ni, yolgÀiz bir ilohni qabul qilmaganlari uchun, nihoyatsiz ilohlarni qabul qilishga majbur boÀladilar. Ya'ni, yolgÀiz bir Zoti Aqdasning xossasi va lozimi zotiysi boÀlgan azqifidani va xoliqiyatni buzilgan aqllariga sigÀishtirolmaganlaridan; u hadsiz, nihoyatsiz jomid zarralarning azaliyatlarini, balki uluhiyatlarini qabul qilishga maslaklariga ko'ra majbur boÀladilar...

X hamiysen kel, ajhaliyatning nihoyatsiz darajasiga qara! Ha, zarralardagi jilva esa; zarralar toifasini Vojib-ul Vujudning havli bilan, qudrati bilan, amri bilan muntazam va muhtasham bir qoÀshin hukmiga keltirgandir. Agar bir soigan b QoÀmondoni A'zamning amri va quvvati orqaga olinsa, u juda kasratli jomid, shuursiz toifa tartibsizlar hukmiga oÀtadilar; balki butun-butun mahv boÀladilar.

Ham insonlarning bir qismi goÀyo yanada ilgari koÀrayotgandek, yanada ziyoda johioÀynayir zalolat bilan Sone'-i Zuljalolning gÀoyat latif, nozanin, mute', musahhar bir sahifa-i ijrooti

va amrlarining bir vosita-i naqliat ilma zaif bir parda-i tasarrufoti va latif bir midad (siyoh)-i kitobati va eng nozanin bir hulla-i ijodoti va bir moya-i masnu'oti va bir mazraa-i hububoti boÀlgan "efir" moddasaliyatilva-i rububiyatiga oynadorlik qilgani uchun masdar va foil tavahhum etganlar. Bu ajib jaholat hadsiz mahollarni istilzom etadi. Chunki efir moddasi moarafidlarni bo'g'gan zarrot moddasidan yanada latif va eski hukamo tiqilib qolgan heyula mundarijasidan yanada kasif, ixtiyorsiz, shuursiz, jomid bir moddadir. Bu hadsiz bir suratda tajazzi va inqisom etgan va naqllik ating.iol xossasi bilan va vazifasi bilan tajhiz etilgan bu moddaga, balki u moddaning zarradan koÀp daraja yanada kichik boÀlgan zarralariga;g poyd narsada hamma narsani koÀradigan, biladigan, idora qiladigan bir ixtiyor va bir iqtidor bilan vujud topgan fe'llarni, asarlarni isnod etmoq, efirnin:

alari adadicha xatodir.

Ha, mavjudotda koÀringan fe'li ijod shunday bir holatdadirki; hamma narsada, xususan zihayot boÀlsa, aksar ashyoni va balki umum koinotni koÀradigan, biladigan va koinotga qarshi u zihayoom Alimunosabatini taniydigan, ta'min qiladigan bir iqtidor va ixtiyordan kelganini koÀrsatadiki, moddiy va ihotasiz boÀlgan sabablarning hech bir jihat bilan fe'li boÀlmaydi. Ha -sirri qayyumiyat bilan- eng juz'iy bir fe'li ijodiy toÀgÀridan-to OÀN a butun koinot Xoliqining fe'li boÀlganiga dalolat qilgan bir sirri a'zamni tashiydi. Ha, masalan bir arining ijodiga tavajjuh etgan bir fe'l ikki jihat bilan Xoliqi Koinotgaeganlaiyligini koÀrsatadi.

Birinchisi: U arining butun amsolining butun zaminda, ayni zamonda ayni fe'lga mazhariyatlari koÀrsatadiki: Bu juz'iy va xususiy fe'l esa, ihotali roÀyi zaminni qoplagan bir fe'lning bir uchidirar bery boÀlsa; u katta fe'lning foili va u fe'lning sohibi kim boÀlsa, u juz'iy fe'l ham unikidir.

Ikkinchi jihat: Bu hozir arining xilqatiga tavajjuh etgan fe'lnia aralli boÀlish uchun, u arining sharoiti hayotiyasini va jihozotini va koinot bilan munosabatini ta'min qiladigan va biladigan qadar juda buyuk bir iqtidor va ixtiyor lozim kelganidan, u juz'iy fe'tni oÀlgan zotning, aksar koinotga hukmi oÀtish bilan faqatgina u fe'lni oÀshanday mukammal qila oladi.

Demak, eng juz'iy fe'l ikki jihat bilan Xoliqi Kulli Shayga xos boÀlganini koÀrsatadi.

Eng ziyoda joyi diqqat iflikdi hayrat shuki: Vujudning eng quvvatli martabasi boÀlgan "vujub"ning va vujudning eng sabotli darajasi boÀlgan "moddadan tajarrud"ning va vujudning zavoldankimi Hzoq holi boÀlgan "makondan munazzahiyat"ning va vujudning eng sogÀlom va tagÀayyurdan va adamdan eng muqaddas sifati boÀlgan "vahdat"ning sohibi boÀlgan Zoti Vojib-ul Vujudning eng xos xossasi va lozimi zotiysi boÀlgan azaliyatni va sarmadiُبِهَا vujudning eng zaif martabasi va eng nozikkina darajasi va eng mutagÀayyir, mutahavvil holi

va eng ziyoda makonga yoyilgan hadsiz, kasratli bir moddiy modda boÀlgan efir va zarrot kabi narsalarga tavfi va ularga azaliyat isnod etmoq va ularni azaliy tasavvur qilmoq va qisman osori Ilohiyaning ulardan nash'at etganini tavahhum etmoq, naqadar xilofi haqiqat va haqiqatga muxolif va aqldan uzoq va botil bir fikr boÀlgani, Risola-i Nurning -kundudid juzlarida qat'iy burhonlar bilan koÀrsatilgan.

Ikkinchi Shua: "Ikki Masala"dir.

Birinchi Masala: Ismi Qayyumning bir jilva-i a'zamiga ishorat qilgan

لَا تَاْخ asos سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ ٭ مَا مِنْ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا ٭ لَهُ مَقَال۪يدُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ

kabi oyatlar ishorat qilgan haqiqati a'zamning bir vajhi shuki: Shu koinotdagi ajromi sa ortianing qiyomlari, davomlari, baqolari; sirri Qayyumiyat bilan bogÀliqdir. Agar u jilva-i Qayyumiyat bir daqiqada yuzini oÀgirsa, bir qismi Kura-i Arzdan ming marta katta millionlab kuralar fazo-i gÀayri mutanohiy boÀshligÀida tID:>Hadilar, bir-biriga uriladilar, adamga toÀkiladilar. Qandayki masalan: Havoda -tayyoralar oÀrnida- minglab muhtasham qasrlarni kamoli intizom bilan ushlab qolib sayohat qiloh" dn bir zotning qayyumiyat iqtidori, u havodagi saroylarning sabot va nizom va davomlari bilan oÀlchanadi.. shunga o'xshab: U Zoti Qayyumi Zuljalolning modda-i efiriya ichida hadsiz ajromi samoviyaga nihoyat darajada iَيُّوم va mezon ichida sirri qayyumiyat bilan bir qiyom, bir baqo, bir davom berib, ba'zisi Kura-i Arzdan ming va bir qismi bir million marta katta millionlab azimkiz saarni tirgaksiz, istinodsiz, boÀshliqda ushlab qolish bilan barobar, har birini bir vazifa bilan tavzif etib gÀoyat muhtasham bir qoÀshin shaklida "Amri Kun Fayakun"dan kelgan farmonlar biÀgÀli moli inqiyod bilan itoat ettirishi, ismi Qayyumning a'zamiy jilvasiga bir oÀlchov boÀlgani kabi, har bir mavjudning zarralari ham yulduzlar kabi sirri qamatullat bilan qoim va u sir bilan baqo va davom qiladilar. Ha, bir zihayotning jasadidagi zarralarning har bir a'zoga maxsus bir hay'at bilan toÀda-toÀda toÀplan jamoaqalmaganlari va sel kabi oqqan unsurlarning boÀronlari ichida vaziyatlarini muhofaza qilib tarqalmasliklari va muntazaman turishlari, bilbadoha oÀz-oÀzlaridan boÀlmasdan, balki sirri qayyumiyat bilan boÀlganidan; harir muhasad muntazam bir harbiy qism, har bir nav muntazam bir qoÀshin hukmida boÀlib, butun zihayot va murakkabotning zamin yuzida va yulduzlarning fazo olamida turishlaVa ba'kezishlari kabi, bu zarralar ham hadsiz tillari bilan sirri qayyumiyatni e'lon qiladilar.

Ikkinchi Masala: Ashyoning sirri qayyumiyat bilan munosabatdor foydalarining va hikmatlarining bir qismiga ishorat qilishni ildim.om iqtizo qiladi.

Ha, hamma narsaning hikmati vujudi va gÀoya-i fitrati va foyda-i xilqati va natija-i hayoti uchtadan turdir:

Birinchi tur, oÀzxayr-u insonga va insonning foydalariga qaraydi.

Ikkinchi tur, muhimroqdirki: Hamma narsa umum ziyshuur mutolaa qila oladigan va Fotiri Zuljalolning jilva-i asmosini eng jadigan bittadan oyat, bittadan maktub, bittadan kitob, bittadan qasida hukmida boÀlib, ma'nolarini hadsiz oÀquvchilariga ifoda qilishidir.

Uchinchi tur eanlarine'-i Zuljalolga oiddir, unga qaraydi. Hamma narsaning foydasi va natijasi o'ziga qaragan bir boÀlsa, Sone'-i Zuljalolga qaragan yuzlabdirki, Sone'-i Zuljalol oÀz ajoyibi san'atini oÀzi tomosha qiladi; oÀz jilva-i asmosiga oÀz masnu'otidal shakdi. Bu a'zamiy uchinchi turda bir soniya qadar yashash kifoyadir.

Ham hamma narsaning vujudini iqtizo etgan bir sirri qayyumiyat borki, Uchinchi Shuada izoh qilinadi.

Bir zamon tilsim bu faot va muammo-i xilqat jilvasi bilan mavjudotning hikmatlariga va foydalariga qaradim, dedim: "Ajab٨قۙbu ashyo nima uchun bunday oÀzini koÀrn yil dalar, tez yoÀqolib ketmoqdalar?" Ularning shaxsiga qarayman; muntazam, hikmatli kiyingan, kiydirilgan, bezatilgan, koÀrgazmaga tomoshagohga yuborilgan. Holbuki bir-ikki kunda beradi bir qismi bir necha daqiqada yoÀqolib; foydasiz behuda ketmoqdalar. "Bu qisqa zamonda bizga koÀrinishlaridan maqsad nima?" deya koÀp qiziqar edim. O'sha payt mavjudotning, xususan zihayotning dunyo darsxonasiglan bashlarining muhim bir hikmatini lutfi Ilohiy bilan topdim. U ham shudir: Hamma narsa, xususan zihayot gÀoyat ma'nodor bir kalima, bir maktub, bir qasida-i Rabboniydir; birira bonoma-i Ilohiydir. Umum ziyshuurning mutolaasiga mazhar boÀlgandan va hadsiz mutolaachilarga ma'nosini ifoda qilgandan soÀng, lafzi va hurufi hukmidagi surati jismoniyasi yoÀqoladi. Bir yil qadar bu hikmat men xotimoya keldi. Bir yildan soÀng masnu'otda va ayniqsa zihayotlarda boÀlgan juda xoriqo va juda nozik san'atning moÀ'jizalari inkishof etdi. Angladimki: Bu juda nozik va juda xoriqo boÀlgan daqoiqi san'at, yolgÀiz ziyqilisharning nazarlariga ifoda-i ma'no uchun emas. Garchi har bir mavjudni hadsiz ziyshuurlar mutolaa qila oladi. Faqat ham ularning mutolaasi mahduddir, hamda harka-i Qadhayotning butun daqoiqi san'atiga nufuz etolmaydi. Demak, zihayotlarning eng muhim natija-i xilqati va eng buyuk gÀoya-i fitrati, Zoti Qayyumi Azaliyning oÀz nazaketganÀz ajoyibi san'atini va bergan rahimona hadyalarini va ehsonlarini arz etishdir. Bu gÀoya esa, ancha vaqt menga qanoat berdi va undan angladimki: Har mavjudda,

xususan zihayotlarda hadsiz daqoiqi hahoda boÀlishi, Zoti Qayyumi Azaliyning nazariga arz etmoq, ya'ni Zoti Qayyumi Azaliy oÀz san'atini oÀzi tomosha qilmoq bo'lgan hikmati xilqat oshÀa katta masorifga kifoya kelayotgan edi. Biroz vaqt oÀtib koÀrdimki: Mavjrdasizng shaxslarida va suratlaridagi daqoiqi san'at davom qilmaydi; gÀoyat tezlik bilan yangilanadi, tabaddul etadi; nihoyatsiz bir faoliyat va bir xalloqiyat ichida tahavvul etadilar. Bu xalloqiyat va bu faolnini, ng hikmati albatta oÀsha faoliyat darajasida katta boÀlishi lozim boÀladi, deya tafakkurni boshladim. Bu safar mazkur ikki hikmat kifoya kelalarinni boshladilar, nuqson qoldilar. GÀoyat qiziqib boshqa bir hikmatni qidirishni va taharriyni boshladim. Biroz vaqt oÀtib, lillahilhamd, Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning fayzi bilan, sirri qayyumiyat nuqtasida azim hadsiz bir hikmat,ni zikÀoya koÀrindi. Va u bilan "tilsimi koinot" va "muammo-i xilqat" ta'bir qilingan bir sirri Ilohiy tushunildi. (Yigirma ToÀrtinchi Maktubda batafsil bayon qilinganidaiz naryerda yolgÀiz qisqacha ikki-uch nuqtasini Uchinchi Shuada zikr qilamiz.)

Ha, sirri qayyumiyatning jilvasiga bu nuqtadan qarangki; butun mavjudotni adamdan chiqarib, har ba ismlbu nihoyatsiz fazoda

sirri bilan ushlab qolib, qiyom va baqo berib, umumini bunday sirri qayyumiyatning tajalliysiga mazhar aylaydi. Agar n, Senta-i istinod boÀlmasa; hech bir narsa mustaqil ravishda to'xtamaydi. Hadsiz bir boÀshliqda yumalab adamga sukut etadi.

Ham qandayki butun mavjudot, vujudlari va qiyomlari va baqolisida hatidan Qayyumi Zuljalolga tayanadilar; qiyomlari u bilan.. shunga o'xshab: Mavjudotning holat va ahvolida minglab silsilalarning; (tamsilda xato boÀlmasin) telefon, telegraُفُ وَilalarining markazi va stantsiya ustuni hukmida boÀlgan sirri qayyumiyatda وَ اِلَيْهِ يُرْجَعُ الْاَمْرُ كُلُّهُ sirri bilan, uchlari bogÀliqdir. Agar u nuroniy nuqta-i istinodga tayanmasalar, ahli aqlcha mahol va botil boÀlgan minglababadiyar va tasalsullar lozim boÀladi; balki mavjudot adadicha botil boÀlgan davrlar va tasalsullar lozim boÀladi. Masalan: Bu narsa (hifz yoki nur yoki vujud yoki rizq kabi) bir jihatda bunga tayanadi, u ham keyingisiga, u ham unga.. bora-bora hn berdda nihoyatsiz boÀlolmaydi, bir nihoyati boÀladi. Xullas, butun bunday silsilalarning muntaholari, albatta sirri qayyumiyatdir. Sirri qayyumiyat anglashilgandan keyin, u mavhum silsilalarda bir-biriga tayanmydi, titasi va ma'nosi qolmaydi, yoÀqoladi; hamma narsa toÀgÀridan-toÀgÀri sirri qayyumiyatga qaraydi.

kva haqatlar ishorat qilgan xalloqiyati Ilohiya va faoliyati Rabboniya ichidagi sirri qayyumiyatning bir daraja inkishofiga bir-ikki muqaddima bilan ishorat qilamiz.

Birinchisi: Shu koinotga qaragan vaqtimiz koÀradi.

: Zamon saylida mutamodiyan chayqalgan va qofila- qofila orqasidan kelib ketgan maxluqotning bir qismi, bir soniyada keladi, dar-aqab yoÀqoladi. Bir toifasi bir daqiqada keladi, oÀtadi. Bir turunday soat olami shahodatga kiradi, olami gÀaybga kiradi. Bir qismi bir kunda, bir qismi bir yilda, bir qismi bir asrda, bir qismi ham asrlarda bu olami shahodatga kelib, qoÀnib; vazifa bajarib ketyaptilar. Bu hayrat beruvchi sayُّفْلِa sayaroni mavjudot, u safar va sayaloni maxluqot shunday bir intizom va mezon va hikmat bilan yoÀnaltiriladi va idora qilinadi va ularga va u qofilalarga qoÀmondonlik qilgan shma'nodbasirona, hakimona, mudabbirona qoÀmondonlik qiladiki; butun aqllar farazan ittihod etib bitta aql boÀlsa, u hakimona idoraning kunhiga yetisholmaydi va qusur topib tanqid qilolmaydi.

Qur'onas, bu xalloqiyati Rabboniyaning ichida; u sevimli va sevgan masnu'otining, xususan zihayotlarning hech biriga koÀz ochtirmasdan olami gÀaybga yuboradfiroq h biriga nafas oldirmasdan dunyodagi hayotdan tarhis etadi, mutamodiyan bu musofirxona-i olamni toÀldirib musofirlarning rizosi bo'lmasdan boÀshatati; qalami qilmasa qadar Kura-i Arzni yozib oÀchiradigan taxtasi kabi qilib يُحْي۪ى وَ يُم۪يتُ jilvalari bilan mutamodiyan Kura-i Arzda yozuvlarini yozadi va u yozuvlarni yangilaydi, tabdil etadi. Xullas, ba zehniyati Rabboniyaning va bu xalloqiyati Ilohiyaning bir sirri hikmati va asosli bir muqtaziysi va bir sababi da'iysi uch muhim shoÀ'baga ayryuz mihadsiz, nihoyatsiz bir hikmatdir.

U hikmatning birinchi shoÀ'basi shuki: Faoliyatning har navi juz'iy boÀlsin, kulliy boÀlsin, bir lazzat beradi. Balki har faoliyatda bir lazzat bor. Balki faoliyani ism lazzatdir. Balki faoliyat, ayni lazzat boÀlgan vujudning tazohuridir va ayni alam boÀlgan adamdan taboud bilan silkinishidir. Ha, har qobiliyat sohibi, bir fn darat bilan qobiliyatining inkishofini lazzat bilan ta'qib etadi. Har bir iste'dodning faoliyat bilan tazohur etishi bir lazzatdan keladi va bir lazzatni ni haqsberadi. Har bir kamol sohibi faoliyat bilan kamolotining tazohurini lazzat bilan ta'qib etadi.

Modomiki har bir faoliyatda bunday seviladigan, istaniladigan bir kamol, bir lazzat bor va faoliyati Nuktir kamoldir va modomiki zihayot olamida doimiy va azaliy bir hayotdan nash'at etgan hadsiz bir muhabbatning, nihoyatsiz bir marhamatning jilvalari koÀrinadi va u jilvalar koÀrsatadiki, oÀzini bunday sevdirgan va sevgan va shafqat etiy etiblarda boÀlgan zotning qudsiyatiga loyiq va vujubi vujudiga munosib u hayoti sarmadiyaning muqtazosi boÀlib hadsiz darajada (ta'birda xato boÀlmasin) bir ishqi lahutiy, bir muhabbati qudsiya, bir lazzatlni qiddasa kabi shuunoti qudsiya u Hayoti Aqdasda borki; u shuunot bunday hadsiz faoliyat bilan va nihoyatsiz bir xalloqiyat bilan koinotni doimo yangilaydi, chayqatadi, o'zgartiradi.

Sirri qayyumiyatga qaif etahadsiz faoliyati Ilohiyadagi hikmatning ikkinchi shoÀ'basi: Asmo-i Ilohiyaga qaraydi. Ma'lumdirki, har bir jamol sohibi oÀz jamolini koÀrmoq va koÀrsatmoq istaydi; har bir hunar sohibi oÀz hunarini tashhir va e'lon qilmoq bilan nazari diqboÀldijalb qilishni istaydi va sevadi; va hunari yashirin qolgan bir goÀzal haqiqat va goÀzal bir ma'no, maydonga chiqmoq va mushtariylarni topmoq istaydi va sevadi. Modomiki bu asosli qoidalar hamma narsadauzlardasiga koÀra jarayon qiladi; albatta Jamili Mutlaq boÀlgan Zoti Qayyumi Zuljalolning ming bir asmo-i husnasidan har bir ismning, koinotning si ichiti bilan va jilvalarining dalolati bilan va naqshlarining ishorati bilan, har birining har bir martabasida haqiqiy bir husn, haqiqiy bir kamol, haqiqo'p af jamol va gÀoyat goÀzal bir haqiqat, balki har bir ismning har bir martabasida hadsiz anvo'i husn bilan hadsiz haqoiqi jamila bor. Modomiki bu asmoning qudsiy jamollarini iroa etgan oynat muxra goÀzal naqshlarini koÀrsatgan lavhalari va goÀzal haqiqatlarini ifoda qilgan sahifalari, bu mavjudotdir va bu koinotdir. Albatta u doimiy va boqiy asmo, hadsiz jilvalarini va nihoyatsiz ma'nodor naqshlarini va kitoblarini; hshishiammolari boÀlgan Zoti Qayyumi Zuljalolning nazari mushohadasiga, ham son-sanoqsiz ziruh va ziyshuur maxluqotning nazari mutolaasiga koÀrsatmoq va nqan vali mahdud bir narsadan nihoyatsiz lavhalarni va bitta shaxsdan juda koÀp shaxslarni va bir haqiqatdan juda kasratli haqiqatlarni koÀrsatmoq uchun, u ishqi muqaddasa-i Ilohiِسْبَةtinodan va u sirri qayyumiyatga binoan, koinotni batamom va mutamodiyan jilvalari bilan yangilaydilar, o'zgartiradilar.

Koinotdagi hayratnamo faoliyati doima hikbermoqng uchinchi shoÀ'basi shuki: Har bir marhamat sohibi, boshqasini mamnun qilishdan masrur boÀladi; har bir shafqat sohibi, boshqasini masrur qilishdan mamnun boÀladi; har bir muhabbat sohibi, sevintirishga loyiq maxluqlarni sevintirisَّةٌ مn sevinadi; har bir oliyjanob zot, boshqasini mas'ud etish bilan lazzat oladi; har bir odil zot, ihqoqi haq etish va mustahaqlarga jazo berishda huquq soh اِنَّni minnatdor qilish bilan quvonadi; hunar sohibi har bir san'atkor, san'atini tashhir etish bilan va san'atining tasavvur qilgan tarzida ishlashi bilan va istagan natijalarini berishi bilan iftixor etadi.

tdir. as, bu mazkur dasturlarning har biri bittadan qoida-i asosiyadirki, koinotda va olami insoniyatda jarayon qiladilar. Bu qoidalarning asmo-i Ilohiyada jarayon qilganliklarini koÀrsatgan uch misol, OÀttiz Ikkinchi SoÀzning Ikkinchi Mavuri bi izoh qilingan. Bir xulosasi bu maqomda yozilishi munosib boÀlganidan, deymiz:

Qandayki masalan gÀoyat marhamatli, saxovatli, gÀoyat karim oliyjanob bir zot, firda biagi oliy sajiyalarning muqtazosi bilan katta bir sayohat kemasiga juda muhtoj va faqir insonlarni mindirib, gÀoyat mukammal ziyofatlar bilan, ikromlar bilan u muhtoj faqirlarni mamnun qilib dengizlarda Arzning atrofida kezdiradi va oÀzi ham a mengng ustida ularni masrurona tomosha qilib u muhtojlarning minnatdorliklaridan lazzat oladi va ularning talazzuzlaridan masrur boÀladi va ularning quvonchlaridan sevinadi, iftixor etadi. Modomiki bunday bir tavziot ma'muri hukmidiyatiggan bir inson, bunday juz'iy bir ziyofat berishdan bu daraja mamnun va masrur boÀlsa.. albatta butun hayvonlarni va insonlarni va hadsiz malaklarni va jinlarni va ruhlarni bir safina-i Rahmoniy boÀlgan Kura-i Arz kemasigbiya:>irib; roÀyi zaminni anvo'i mat'umot bilan va butun tuygÀularning azvoq va arzoqi bilan toÀldirgan bir dasturxoni Rabboniya shaklida ularga ochish va u muhtojyasinishikoyatr va minnatdor va masrur maxluqotini aqtori koinotda sayohat qildirish bilan va bu dunyoda bu qadar ikromlar bilan ularni masrur arga ibilan barobar, dori baqoda Jannatlaridan har birini ziyofati doima uchun bittadan dasturxon qilgan Zoti Hayyi Qayyumga oid boÀlib u maxluqotning tashakkurlaridan va minnatdorliklaridan va masruriyatlaridan va sevinchlaridi boÀlgan va ta'birida ojiz boÀlganimiz va ma'zun boÀlmaganimiz shuunoti Ilohiyani, "mamnuniyati muqaddasa", "iftixori qudsiy" va "lazzati muqaddasa" kabi ismlar bilan ishorat qilingan ma'oni-i rububiyatdirki, bu doimiy faoliyatni va mti va iy xalloqiyatni iqtizo etadi.

Ham masalan, bir mohir san'atkor plastinkasiz bir fonograf yaratsa, u fonograf istagani kabi gapirsa, ishlasa; san'atkori naqadar muftaxhavo kladi, mutalazziz boÀladi; oÀziga oÀzi "Mashaalloh" deydi. Modomiki ijodsiz va suriy bir kichik san'at, san'atkorining ruhida bu daraja bir iftixor, bir mamnuniyat hissini uygÀotsa, albatta bu mavjudotning Sone'-i Hakim qurolotning majmu'ini hadsiz ohanglarning anvo'i bilan sado bergan va ovoz berib tasbeh etgan va zikr etib gapirgan bir musiqi-i Ilohiya va bir fabrikaki bosba yaratish bilan barobar, koinotning har bir navini, har bir olamini boshqa bir san'at bilan va boshqa san'at moÀ'jizalari bilan koÀrsatib zihayotlarning boshlarida bittadan foati mu, bittadan fotoapparat,

bittadan telegraf kabi koÀp uskunalarni, hatto eng kichik bir boshda ham yaratish bilan barobar har bir inson boshiga, yolgÀiz plar azobsiz fonograf, bittadan oynasiz fotoapparat, bir simsiz telegraf emas, balki bulardan yigirma dafa yanada xoriqo, har insonning boshida shunday bir uskunani yaratishdan va istagan tarzida ishlab natijp yigÀ berishdan kelgan iftixori qudsiy va mamnuniyati muqaddasa kabi ma'nolari va rububiyatning bu navidan boÀlgan ulviy shuunoti; albatta va har holda bu faoliyati doimani istilzom etadi.

day famasalan, bir hukmdori odil ihqoqi haq uchun mazlumlarning haqqini zolimlardan olish bilan va faqirlarni kuchlilarning sharridan muhofaza qilish bilan va harkasga mustahaq boÀlgan haqni berish bilan lazza۪يمَاتhi, iftixor etishi, mamnun boÀlishi; hukmdorlikning va adolatning bir qoida-i asosiyasi boÀlganidan, albatta Hokimi Hakim, Adli Adil boÀlgan Zoti bsda yQayyumning butun maxluqotiga, xususan zihayotlarga "huquqi hayot" ta'bir etilgan sharoiti hayotiyani berish bilan.. va hayotlarini muhofaza uchun ularga jihozot ehson qilish bilan.. va zaiflarni kuchlilarning sharridabir jamona himoya qilish bilan.. va umum zihayotlarda bu dunyoda ihqoqi haq etish navi tamoman va haqsizlarga jazo berish navi esa qisman sirri adolatning ijrosidan boÀlish bilan.. va ayniqsa mahkama-i kubro-i hashrda ukm sai akbarning tajalliysidan hosil boÀlgan va ta'birida ojiz boÀlaganimiz shuunoti Rabboniya va ma'oni-i qudsiyadirki, koinotda bu faoliyati doimani iqtizo etadi.

Xullas, bu uch misol kabi; asmo-i husnaning umumida, har biriazob boliyati doimada bunday qudsiy ba'zi shuunoti Ilohiyaga mador boÀlganliklaridan, xalloqiyati doimani iqtizo etadilar. Ham modomiki har qobiliyat, har bir iste'dod, inbisot va inkishof etib samara berish bilan bir flan zak, bir kenglik, bir lazzat beradi.. ham modomiki har vazifador, vazifasini qilish va bitirish bilan vazifasidan tarhisida buyuk bir rohatlik, bir mamnuniyat his etadi.. va modomiki birgina urug'dan bir qancha mevalarni olish va bir dirhamdan iqati rham foyda qozonish, sohiblariga juda sevinchli bir holatdir, bir tijoratdir. Albatta butun maxluqotdagi hadsiz iste'dodlarni inkishof ettirgan va butun maxluqotini qiymatdo asoslfalarda istihdom etgandan soÀng taraqqiyvoriy tarhis ettirgan, ya'ni unsurlarni ma'danlar martabasiga; ma'danlarni nabotlar hayotiga; nabotlarni rizq vositasi bilan hayvonlarning daraja-i hayotiga; van ziyonlarni insonlarning shuurkorona boÀlgan yuksak hayotiga chiqaradi.

Xullas, har bir zihayotning zohiriy bir vujudining zavoli bilan; (Yigirma ToÀ namuni Maktubda izoh qilingani kabi) ruhi, mohiyati, huviyati, surati kabi juda koÀp vujudlarini orqasida qoldirgan va oÀrnida vazifa boshiga oÀtkazgan faoliyati doima va xalloqiyati Rabboniyadan nash'at etgan ma'oafalarudsiyaning va rububiyati Ilohiyaning naqadar ahamiyatli boÀlganliklari anglashiladi.

Muhim bir savolga qat'iy bir javob: Ahli zalolatdan bir qismi deydilarki: "Koinotni bir faoliyati doima bilan tagÀyir va tabdil etgar kunding, albatta oÀzining ham mutagÀayyir va mutahavvil boÀlishi lozim boÀladi."

Aljavob: Hosho!.. Yuz ming marta hosho!.. Yerdagi oynalarning tagÀayyuri koÀkdagi Quyoshning tagÀayyqutuliemas, aksincha jilvalarining yangilanganini koÀrsatadi. Ham azaliy, abadiy, sarmadiy, har jihatdan kamoli mutlaqda va istigÀno-i mutlaqda, moddadan mujarrad, makondan, qayddan, imkondan va oxzah, mubarro, muallo boÀlgan bir Zoti Aqdasning tagÀayyuri va tabadduli maholdir. Koinotning tagÀayyuri, uning tagÀayyuriga emas, balki adami tagÀayyuriga va gÀayri mutahavvil boÀlganiga dalildir. Chunki mutaaddid narsalarni intizom bi. Va uimiy tagÀyir va tahrik etgan bir zot, mutagÀayyir boÀlmasligi va harakat qilmasligi lozim boÀladi. Masalan; sen koÀp iplar bilan bogÀliq koÀp oÀqlarni va zambaraklarni aylantirganing va doimiy inir bozbilan tahrik etib vaziyatlar berganing vaqt, sen oÀrningda turib tagÀayyur va harakat qilmasliging kerak. BoÀlmasa u intizomni buzasan.

Mashhurdirki: Intizom bilan tahrik etgan harakat qilmasligi va davom bilan tagÀyir etgan, mutagÀayyirتَ الشasligi kerak; toki u ish intizom bilan davom qilsin.

Soniyan: TagÀayyur va tabaddul; hudusdan va takammul etish uchun yangilanishdan va ehtiyojdan va moddiylikdan va imkondan kelib chiqadsi mumi Aqdas esa ham qadim, ham har jihatdan kamoli mutlaqda, ham istigÀno-i mutlaqda, ham moddadan mujarrad, ham Vojib-ul Vujud boÀlganidan; albatta tagÀayyur va tabadduli maholdir, mumkin emasdir.

Besbdabal Shua: Ikki masaladir:

Birinchi Masalasi: Ismi Qayyumning jilva-i a'zamini koÀrishni istasak, xayolimizni butun koinotni tomosha qiladigan; biri eng uzoq narsalarni; boshqasi eng kichik zarralarni koÀrsatadigan ikki ehson taxlab birinchi durbin bilan qaraymiz, koÀramizki: Ismi Qayyumning jilvasi bilan, Kura-i Arzdan ming marta katta millionlab kuralar, yulduzlar tirgaksiz boÀlib havodan yanada latif boÀlgan modda-i efirga aychida qisman ushlab qolingan, qisman vazifa uchun sayohat qildirilyapti. SoÀngra u xayolning xurdabini boÀlgan ikkinchi durbini bilan, kichik zarrotni koÀradigan bir suratda qr ham z. U sirri qayyumiyat bilan zihayot maxluqoti arziyaning har birining zarroti vujudiyalari bilan, yulduzlar kabi muntazam bir vaziyat olib harakat qilyaptilar va vazifalar qil ketibar. Xususan zihayotning qonidagi "kurayvoti hamro va bayzo" ta'bir qilganlari zarralardan tashkil topgan kichkinagina toÀdalari, sayyor yulduzlar kabi, mavlaviyvoriy ikki harakihozotntazama bilan harakat qilishlarini koÀryapmiz.

Bir xulosat-ul xulosa: {(Hoshiya) OÀttizinchi Yog'duning olti risolachalarining asosi va mavzusi va ismi a'zamning sirrini tashigan olti muqaddas ismlarning gÀoyat qisqa bir xisbot aridir.} Ismi a'zamning olti ismi, ziyodagi yetti rang kabi imtizoj etib tashkil qilganlari ziyo-i qudsiyaga nazar solish uchun, bir xulosaning zikri munosibdir. Shundayki:

Butun koinotning mavjudotini bunday ushlab turgaa-sirao va qiyom bergan, Ismi Qayyumning bu jilva-i a'zamining orqasidan qara: Ismi Hayyning jilva-i a'zami u butun mavjudoti zihayotni jilvasi bilan shu'lalantirgan, koinotni nurlantirgan, butun zihayot mavjudotni jilvasi bhim biorlatmoqda. Endi qara: Ismi Hayyning orqasida Ismi Fardning jilva-i a'zami, butun koinotni anvo'i bilan, ajzosi bilan bir vahdat ichiga olmoqda, hamma narsaning peshonasiga bir sikka-i vahdat qoÀymoqda;tda ko narsaning yuziga bir xotami ahadiyat bosmoqda; nihoyatsiz va hadsiz tillar bilan jilvasini e'lon ettirmoqda. Endi Ismi Fardning orqasidan Ismi Hakamning jilva-i a'zamiga qaraki; yulduzlardan zarralarga qadar, xayolning ikki duَ بَشّbilan tomosha qilganimiz mavjudotning har birini, juz'iy boÀlsin, kulliy boÀlsin, eng katta doiradan eng kichik doiraga qadar, har biriga loyiq va munosib boÀlib mevador bir nizom va hikmatli bir intizom va samarador bir insijom ichiga olay huzutun mavjudotni bezagan, porlatgandir. SoÀngra Ismi Hakamning jilva-i a'zami orqasidan qaraki, Ismi Adlning jilva-i a'zami bilan (Ikkinchi Nuktada izoh qilingan vajh bilan) butun koinotni mavjudoti bilan, faoliyati bi Haqichida shunday hayrat-angiz mezonlar bilan, oÀlchovlar bilan, tarozilar bilan idora qiladiki; ajromi samoviyadan biri, bir soniya ham muvozanasini yoÀqotsa; ya'hatayoi Adlning jilvasi ostidan chiqsa, yulduzlar ichida bir ostin-ustunlikka, bir qiyomat boshlanishiga sababiyat beradi. Xullas, butun mavjudotning doira-i a'zami, hadyalhondan, ya'ni SamonyoÀli ta'bir qilingan mintaqa-i kubrodan tut, to qon ichidagi kurayvoti hamro va bayzoning doira-i harakatlariga qadar har bir doirasini, har bir mavjudini hassos bir mezon, bir oÀlchov rta oÀbichilgan bir shakl va bir vaziyat bilan boshdan oxirigacha yulduzlar qoÀshinidan to zarralar qoÀshiniga qadar butun mavjudotning "Amri Kun Fayakun"dan kelgan amrlarga kamoli musahhariyat bilan itoat etganlarini كَمَاtadi. Hozir Ismi Adlning jilva-i a'zami orqasidan (Birinchi Nuktada izoh qilingani kabi) Ismi Quddusning jilva-i a'zamiga qaraki; koinotning butun mavjudotini shunday toza, i va nof, goÀzal, bezalgan, tiniq qilib koÀrsatadiki; butun koinotga va butun mavjudotga Jamili Mutlaqning hadsiz darajada jamoli zotiysiga loyiq va nihoyaga maroÀzal boÀlgan asmo-i husnasiga munosib boÀladigan goÀzal oynalar shaklini bergandir.

Alhosil: Ismi a'zamning bu olti ismi va olti nuri, koinotni va mavjudotni boshqa-boshqa goÀzal rayerdana, turli-tuman naqshlarda, boshqa-boshqa ziynatlarda boÀlgan zarrin pardalar ichida mavjudotni oÀragan.

Beshinchi Shuaning Ikkinchi Masalasi: Koinotga tajalliy etgan qayyumiyatning jilvasi, vohidiyat va jalol nuqtasida boÀlva bosabi, koinotning markazi va madori va ziyshuur mevasi boÀlgan insonda ham, qayyumiyatning jilvasi ahadiyat va jamol nuqtasidan tazohuri bor. Ya'ni, qandayn birgnot sirri qayyumiyat bilan qoimdir.. shunga o'xshab, Ismi Qayyumning mazhari akmali boÀlgan inson bilan, bir jihatda koinot qiyom topadi; ya'ni koinotning aksar hikmtning , foydalari, gÀoyalari insonga qaragani uchun, goÀyo insondagi jilva-i qayyumiyat koinotga bir ustundir. Ha, Zoti Hayyi Qayyum bu koinotda insonni iroda etgan va koinotni u uchun yaratgan deyish mumkin.i. Go'i inson jome'iyati tomma bilan butun asmo-i Ilohiyani anglaydi, zavq etadi. Xususan rizqdagi zavq jihati bilan juda koÀp asmo-i husnani anglaydi. Holbuki maloikazim boarni u zavq bilan bilolmaydilar.

Xullas, insonning bu ahamiyatli jome'iyatidirki: Zoti Hayyi Qayyum insonga butun asmosini ihsos etmoq va butun anvo'i ehsonotini tottirmoq uchun shunday ishtahali bir merxistlrganki, u me'daning keng dasturxonini hadsiz anvo'i mat'umoti bilan karimona toÀldirgan. Ham bu moddiy me'da kabi hayotni ham bir me'da qilgan. U hayot me'dasiga tuygÀular, qoÀllar hukmida gÀoasdiq ng bir dasturxoni ne'mat ochgan. U hayot esa, tuygÀulari vositasi bilan, u dasturxoni ne'matdan har xil istifodalar bilan tashakkurotning har navini qiladi., u si hayot me'dasidan soÀngra bir insoniyat me'dasini berganki, u me'da hayotdan yanada keng bir doirada rizq va ne'mat istaydi. Aql va fikr va xayol u me'daning qoÀllari hukmida,nliginot va zamin kengligida, u dasturxoni rahmatdan istifoda etib shukr qiladi. Va insoniyat me'dasidan soÀngra hadsiz keng boshqa bir dasturxoni ne'mat ochish uchun, Islomiyat va iymatni idalarini, koÀp rizq istaydigan bir ma'naviy me'da hukmiga keltirib, uning rizq dasturxonining doirasini mumkinot doirasining xorijida kengaytirib, asmo-i Ilohiyani ham ichiga ola giry qilganki, u me'da bilan Ismi Rahmonni va Ismi Hakimni eng buyuk bir zavqi rizqiy bilan his qiladi. "Alhamdulillahi a'la Rahmoniyatihi va a'la Hakimiyatihi" hayot va hokazo.. bu ma'naviy me'da-i kubro bilan hadsiz ne'mati Ilohiyadan istifoda qila oladi va ayniqsa u me'dadagi muhabbati Ilohiya zavqining yana boinlar ir doirasi bor.

Xullas Zoti Hayyi Qayyum, insonni butun koinotga bir markaz, bir mador qilib, koinot qadar keng bir dasturxoni ne'mat insonga ochganining va koinotni insonga musahhar qilganining va koinotning inson bilan mazhara Denian sirri qayyumiyat bilan bir jihatda qoim boÀlganining hikmati esa, insonning muhim uch vaifasidir.

Birinchisi: Koinotda muntashir butun anvo'i ne'matni inson bilan tanzim etmoq va insonning manfaativa Qurilan tasbeh donalari kabi tanzim etadi, ne'matlar iplarining uchlarini insonning boshiga bogÀlaydi, rahmat xazinalarining umum turlariga insonni bir roÀyxat hukmiga keltiradi.

Ikkinchi Vazifasi: Zoti Hayyi Qayyumningقَالَ otiga, inson jome'iyati e'tibori bilan eng mukammal muxotab boÀlmoq va hayratkorona san'atlarini taqdir va tahsin etmoq bilan eng yuksak ovozli bir dallol boÀlmoq va shuurdorona tashakkurotning butun anvo'i bilan, butun anvo'i bilaniga va turli-tuman hadsiz ehsonotiga shukr va hamdu sano etmoqdir.

Uchinchi Vazifasi: Hayoti bilan, uch jihat bilan Zoti Hayyi Qayyumga va shuunotiga va qamragogÀigaatlariga oynadorlik qilmoqdir.

Birinchi Vajh: Inson oÀz ajzi mutlaqi bilan, Xoliqining qudrati mutlaqasini va darajotini; va ajzning darajalari bilan, qudratning martabalarini his qilmoqdir. Va faqri mutlaqi bilaa keziatini va rahmatining darajalarini idrok qilmoq va zaifligi bilan uning quvvatini anglamoqdir. Va hokazo.. nuqson sifatlari bilan Xoliqining avsofi kamoliga miqyosvoriy oyna boliqimg Tunda nurning yanada ziyoda porlashiga nazaran, tun zulmatining elektr chiroqlarini koÀrsatishga mukammal bir oyna boÀlgani kabi, inson ham bunday noqis sifatlari bilan kamoloti Ilohiyaga oynadorlik qiladi.

Ikkinchi Vajh: ِّيَات juz'iy irodasi bilan va ozgina ilmi bilan va kichkina qudrati bilan va zohiriy molikiyati bilan va xonasini bino qilishi bilan, bu ko tajazstasining molikiyatini va san'atini va irodasini va qudratini va ilmini koinotning kattaligi nisbatida anglaydi, oynadorlik qiladi.

Uchinchi Vajhdagi oynadorlikning ikki yuzi bor:

Biri, asmo-i Ilohiyaning boshqa-boshqa naqshlarini oni shukoÀrsatmoqdir. GoÀyo inson jome'iyati bilan koinotning kichik bir mundarijasi va bir misoli musagÀgÀarasi hukmida boÀlib, umum asmoning naqshlarini koÀrsatadi.

Ikkinchi yg zarrhuunoti Ilohiyaga oynadorlik qiladi. Ya'ni, oÀz hayoti bilan Zoti Hayyi Qayyumning hayotiga ishorat qilgani kabi, oÀz hayotida inkishof etgan sam' va basar kabi tuygÀularning vositasi bilanaqinla Hayyi Qayyumning sam' va basar kabi sifatlariga oynadorlik qiladi, bildiradi. Ham inson hayotida boÀlgan va inkishof etmagan va his va hassosiyat suratida gÀalayon etgan va kasratli bir suratda boÀlgan juÀNINCHik hayotiy tuygÀular, ma'nolar va hislar vositasi bilan, Zoti Hayyi Qayyumning shuunoti qudsiyasiga oynadorlik qiladi. Masalan: U hassosiyat ichida; sevmoq, iftixor etmoq, mamn, u nalmoq, masrur boÀlmoq, mufarrah boÀlmoq kabi ma'nolar bilan Zoti Aqdasning qudsiyatiga va gÀino-i mutlaqiga munosib va loyiq boÀlmoq sharti bilan, u navdan boÀlgan shuunotiga oynadorl'lon qadi.

Ham inson, qandayki hayoti jome'asi bilan Zoti Zuljalolning sifot va shuunotiga bir miqyosi ma'rifatdir va jilva-i asmosiga bir mundarijadir va shuurli bir oynadir.. va hokazo koÀp jihatlar bkorlikoti Hayyi Qayyumga oynadorlik qiladi.

Shunga o'xshab: Inson, shu koinotning haqoiqlariga bir vohidi qiyosiydir, bir mundarijadir, bir miqyosdir va bir mezondir. Masalan: Koinotda Lavhi Mahfuzning gÀoyat qat'iy birratinii vujudi va bir namunasi, insondagi quvva-i hofizadir va olami misolning vujudiga qat'iy dalil va namuna, quvva-i xayoliyadir {(Hoshiya) Ha, qandayki insonning anosirlari koinotning unsurlaridan; va suyaklari tosh vabu dunaridan; va sochlari nabot va ashjaridan; va badanida oqqan qon va koÀzidan, qulogÀidan, burnidan va ogÀzidan oqqan boshqa-boshqa suvlari, Arzning chashmalaridan va ma'daniy suvlaridan xabar beradimingnialolat qilib ularga ishorat qiladilar. Aynan shuning kabi; insonning ruhi olami arvohdan va hofizalari Lavhi Mahfuzdan va quvva-i xayoliyalari olami misoldan.. va hokazo har bir j sirigbir olamdan xabar beradilar. Va ularning vujudlariga qat'iy shahodat qiladilar.} va koinotdagi ruhoniylarning bir dalili vujudi va namunasi, insondagi quvvalardir va latifalardir va hokazoسِ ٭ مson, kichik bir miqyosda, koinotdagi haqoiqi iymoniyani shuhud darajasida koÀrsata oladi.

Xullas, insonning mazkur vazifalar kabi juda muhim xizmatlari bor. Jamoli boqiyga oynadir, kamoli sarmadiyga dtanitt mazhardir va rahmati abadiyaga muhtoji mushikoyatrdir. Modomiki jamol, kamol, rahmat boqiydirlar va sarmadiydirlar; albatta u jamoli boqiyning oyna-i mushtoqi va u kamoli sarmadiy juda alloli oshiqi va u rahmati abadiyaning muhtoji mushikoyatri boÀlgan inson, boqiy qolish uchun, bir dori baqoga kiradi va u boqiylarga rafoqat uchun abadga ketadi va u abadiy jamol va u saa sovu kamol va doimiy rahmatga, abad-ul abadda rafoqat etmoq kerakdir, lozimdir. Chunki abadiy bir jamol foniy bir mushtoqqa va zoil bir doÀstga rozi boÀlmaydi. Chunki jamol, oÀzini sevgani uchun, sevishiga muqobil muhabbat istaydi. Zavol va fano iddatl muhabbatni adovatga oÀzgartiradi, aylantiradi. Agar inson abadga ketib boqiy qolmasa, fitratidagi jamoli sarmadiyga qarshi boÀlgan asosli muhabbatmaslikga adovat boÀladi. OÀninchi SoÀzning hoshiyasida bayon qilingani kabi: Bir zamon bir dunyo goÀzali bir oshigÀini huzuridan chiqaradi. U odamdagi ishq birdan adovatga aylanadi va deydiki: "Tuf!.. Naqadar xunuk" debrida ya tasalli berish uchun jamolidan arazlaydi, jamolini inkor qiladi. Ha, inson bilmagan narsasiga dushman boÀlgani kabi, qoÀli yetishmagan yoxud tutolmagan narsalarining adovatkorona qusurlarini qidiradi, goÀyo dushmanlik qilishnstinkaydi. Modomiki butun koinotning shahodati bilan Mahbubi Haqiqiy va Jamili Mutlaq, butun goÀzal asmo-i husnasi bilan oÀzini insonga sevdiradi va insonlarning oÀzini sevishlarini istaydi; albatta va har holda, oshfi sg ham mahbubi, ham habibi boÀlgan insonga fitriy bir adovatni berib oÀzidan o'ta qattiq arazlantirmaydi.. va fitratan eng ziyoda sevimli va muhabbatli va parastish uchun yaratgan eng. Ha, sno maxluqi boÀlgan insonning fitratiga butun-butun zid boÀlib bir yashirin adovatni insonning ruhiga bermaydi.

Chunki inson sevgan va qiymatini taqdir qilgan bir Jamoliya rubqdan abadiy ayrilishdan kelgan chuqur yarasini; faqat unga adovat bilan, undan arazlash bilan va uni inkor qilish bilan tadoviy eta oladi. Xullas, kofirlarninishlarhning dushmani boÀlishi, bu nuqtadan kelib chiqadi. Unday boÀlsa, har holda u Jamoli Azaliy oÀzining oyna-i mushtoqi boÀlgan inson bilan abad-ul obod yoÀlida sayohatida barobar boÀlish uchun, har holda biiy etd baqoda bir hayoti boqiyaga insonni mazhar etadi.

Ha, modomiki inson fitratan bir Jamoli Boqiyga mushtoq va muhib bir suratda yaratilgandir.. va modomiki boqiy bir jamol zoil bir mushtoqqa rozi boÀlolmaydi.. va modomikiva mah bilmagan yoki yetisholmagan yoki tutolmagan bir maqsudidan kelgan huzun va alamdan tasalli topish uchun, u maqsudning qusurini topish bilan, balki yashirin adovat qilish bilan oÀzini taskin etadi.. va modomiki bu koinot inson uc Ala-ilq etilgan va inson esa ma'rifat va muhabbati Ilohiya uchun yaratilgan.. va modomiki bu koinotning Xoliqi, asmosi bilan sarmadiydir.. va modomiki asmolarining jilvalari doim va boqiy va abadiy boÀladi;لَا يَta va har holda inson, bir dori baqoga ketadi va bir hayoti boqiyaga mazhar boÀladi. Va insonning qiymatini va vazifalarini va kamolotini bildirgan rahbari a'zam va insoni akmal bygÀoni Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalam insonga doir bayon qilganimiz butun kamolotni va vazifalarni eng akmal bir suratda oÀzida va dinida koÀrsatishi bilan koÀrsatadiki: Qandayki koinot inson uchun yaratilgan va koinotdcha chsud va muntahob insondir; shuning kabi, insondan ham eng katta maqsud va eng qiymatdor muntahob va eng porloq oyina-i Ahad va Samad, albatta Ahmadi Muhammaddir.

نَسْئَلُكَ بِحَقِّ فُرْقَانِكَ الْحَك۪يمِ وَ tning مَةِ حَب۪يبِكَ الْاَكْرَمِ وَ بِحَقِّ اَسْمَائِكَ الْحُسْنٰى وَ بِحُرْمَةِ اِسْمِكَ الْاَعْظَمِ اِحْفَظْنَا مِنْ شَرِّ النَّفْسِ وَ الشَّيْطَانِ وَ مِنْ شَرِّ الْجِنِّ وَ الْاِنْسَانِ اٰم۪ينَ

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنtogÀdaلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

OÀttiz Birinchi Yog'du

Shualarga inqisom etgan boÀlib, Shualarning oÀn uchi ta'lif etilgan, bir qismi hanuz ta'lif etilmagan. "Shuaiqatlaomi ostida mustaqil bir majmua holida nashr etiladi.

{(*) Keyinchalik Ustozimizning tansibi bilan OÀn ToÀrtinchi Shua Afyon Mahkamasi Mudofaasi va maktublari va OÀn Beshinchi Shua esa "Alhujjatuzzahro" boÀlib tasmiya etilgan va naÀoyat ilgandir.

OÀttiz Ikkinchi Yog'du

Eski Saidning eng oxirgi ta'lifi va yigirma kun Ramazonda ta'lif etilgan, istigÀziga manzum kelgan "Lamaat" risolasidir. "SoÀzlar" Majmuasida nashr etilgan.

OÀttiz Uchinchi Yog'du

Yangi Saidning eng avval haqiqatdan shuhud darajasida qalbiga zohir boÀlgan va Arabiy iborasida Qatra, Habba, Shamma, Zaovotniubob, Zuhra, Shu'la va ularning zayllaridan iboratdir. "Risola-i Nur Kulliyotidan Masnavi-i Nuriya" ismi ostida intishor etgan.

Muaqo be

-Yo Ilohiy va yo Rabbiy! Men iymonning koÀzi va Qur'onning ta'limi va nuri bilan va Rasuli Akram alayhissalotu vassalomning darsi bilan va ismi Hakimning koÀrsatgani orqali koÀryapmanki:

Samovo Ilohich bir davaron va harakat yoÀqdirki, bunday intizomi bilan Sening borligingga ishora va dalolat qilmasin.

Va hech bir samoviy jismlar yoÀqki, sukuti bilan shovq dahshvazifa bajarib, ustunsiz turishlari bilan Sening rububiyatingga va vahdatingga shahodati va ishorasi boÀlmasin.

Va hech bir yulduz yoÀqdirkifard ozanali yaratilishi, intizomli vaziyati va nuroniy tabassumi bilan va butun yulduzlarga o'xshashlik va mushobahat tamg'asi bilan Sening hashmati uluhiyatingga va vahdoniyatingga ishora va shahodatda bosatmoqn.

Va oÀn ikki sayyoradan hech bir sayyora yulduz yoÀqki, hikmatli harakati bilan va itoatli bo'ysunishi bilan va intizomli vazifasi bilan va ahamiyatli yoÀldoshlari bilan Sening vujubi vujudingga sn rahmt va saltanati uluhiyatingga ishora qilmasin.

Darhaqiqat, osmonlar: aholisi bilan, har biri oÀzi alohida shahodat etganlari kabi, hay'ati majmuasi bilan birga badohat darajasida, - ey zamin va osmonlarnan...

tgan Yaratuvchi! - Sening vujubi vujudingga shunday ochiqdadn shahodat, - va ey zarralarni intizomli tarkiblari bilan chorasini ko'rayotgan va idora qilayotgan va bu sayyora yulduzlarni manzum yoÀldoshlari bilan aylantirayotgaَل۪يمُiga itoat qildirayotgan Zot! - Sening vahdatingga va birligingga shunday kuchli shahodat etadilarki, koÀk yuzidagi yulduzlar sanogÀicha nuroniy burhonlar va porloq dalillar o'sha shahodatni tasdiqlaydilar.

Hamda bu musga zarpokiza, goÀzal osmonlar favqulotda buyuk va favqulotda sur'atli jismlari bilan intizomli bir qoÀshin va elektr chiroqlari bilan bezalgan bir saltanat floti vaziyatini koÀrsatishidan, Sening rububiyatingnin taqdiamatiga va har narsani yaratgan qudratingning azamatiga yaqqol dalolat;.. va hadsiz samolarni qqamragan hokimiyatingning va har bir ziyhayotni quchogÀiga olgan rn kishngning cheksiz kengligiga kuchli ishora;.. va barcha samoviy maxluqotlarning barcha ishlariga va holatlariga taalluqli va qabzasiga olgan, tanzim qilgan ilmi yozag har narsani qamrashiga va hikmatingning har ishga shumuliga shubhasiz shahodat etadilar. Va ushbu shahodat va dalolat shu qadar ochiq ravshanki, goÀyo yulduzlar - shohidوَ اَحan osmonlarning shahodat kalimalari va jismoniy nuroniy dalillaridirlar.

Hamda, samovot maydonida, dengizida, fazosidagi yulduzlar esa: itoatli askarlar, intizomli kemalar, xoriqo tayyoralar, ajoyib chiroqlar kabi vaziyag'du, an Sening saltanati uluhiyatingning dabdabasini koÀrsatadilar. Va o'sha qoÀshinning askarlaridan bir yulduz boÀlmish quyoshimizning sayyoralaridagi uoviniinimizdagi vazifalarining dalolati va eslatishiga ko'ra, quyoshning boshqa sheriklari boÀlmish yulduzlarning bir qismi oxirat olamlarigoÀsha ydi va vazifasiz emas, balki boqiy olamlarning quyoshlaridir.

Ey Vojib-ul Vujud! Ey Vohidi Ahad!

Bu xoriqo yulduzlar, bu ajoyib quyoshlar, oylar Sening mulkingda, Sening samovotingda, ning d amring bilan va qudrating va quvvating bilan va Sening idora va tadbiring bilan tasxir va tanzim va tavzif qilingandir. O'sha barcha ulkan jismlar oÀzl qilinyaratgan va aylantirayotgan va idora qilayotgan birgina Xoliqqa tasbeh aytadilar, takbir aytadilar, hol tili bilan "Subhanalloh, Allohu Akbar" deydilar. Men ham ularning butun tasbehoti bilan Senob beris qilaman. Ey zuhurining shiddati sababli ko'rinmayotgan va ey azamati kibriyosi sababli yashiringan Qodiyri Zuljalol!

- Ey Qodiri Mutlaq! Qur'oni Hakimning darsi bilan va Rasuli Akram alayhissوَاحِدvassalomning ta'limi bilan angladim: Osmonlar, yulduzlar Sening borligingga va birligingga shahodat etayotganlari kabi, javvi samo bulutlari bilan vanbiyomoqlari va momqaldiroqlari va shamollari va yomgÀirlari bilan Sening vujubi vujudingga va vahdatingga shahodat qiladi.

Darhaqiqat, jonsiz, ongsiz bulut obi hayot boÀlmish yomgÀirni muhtoj boÀlgan hayotdorlarning yordamiga yubila bi, faqatgina Sening rahmating va hikmating bilandir. Chalkash tasodif aralasholmaydi.

Yana, elektrning eng kuchlisi boÀlgan va yoritish foydalariga ishora qilib undan foydalanishga tashviq qilayotgan chaqmoq esa, Sening fazoi koÀrudratingni goÀzal ravishda oydinlatadi.

Yana, yomgÀirning kelishi xushxabarini berayotgan va ulkan fazoni gapirtirayotgan va tasbehotining shovqini bilan koÀklarni larzaga keltirayotgan msoblandiroqlar ham qol lisoni bilan gapirib, Seni poklab, rububiyatingga shahodat qiladi.

Yana, jonzotlarning hayotiga eng kerakli rizqni va foydalanishi uchun eng osonini va nafaslarni berish va nafaslarni rohatlantirish kabi khahodazifalar bilan vazifalantirilgan shamollar ham, javvni goÀyo bir hikmatga binoan "Lavhi mahv va isbot" va "yozib, ifodalab, keyin o'chiradigan taxtasi" suz jaho aylantirish bilan Sening qudratingning faoliyatiga ishora va Sening borligingga shahodat etgani kabi; Sening marhamating bilan bulutlardan sogÀilib jonzotlarga yuborilayotgan rahmat ham, vaznli, intizomli qatralari kalimalari bilan Seninga ichion rahmatingga va keng shafqatingga shahodat qiladi.

Ey Mutasarrifi Fa'ol va ey Fayyozi Muta'ol!

Sening vujubi vujudingga shahodat etayotgan bulut, chaqmodarajaaqaldiroq, shamol, yomgÀir har biri alohida-alohida shahodat etganlari kabi, butun hay'ati bilan, xususiyatlari bir-biridan uzoq, mohiyatlari bir-biridan farqli boÀlishiga qaramay, birlik, barobarlik, bir-biri ichiga kirish va bir-birininlan kafasiga yordam berish xususiyatlari bilan Sening vahdatingga va birligingga gÀoyat quvvatli ishora qiladi.

Yana, ulkan fazoni bir ajoyib mahshar qilayotgan va ba'zi kunlari bir necha marta toÀldirib-boÀs esa, tgan rububiyatingning hashamatiga va keng javvni yozib-o'chiradigan lavha kabi va siqib u bilan zamin bogÀini sug'oradigan bir suvpurkagich kabi tasarruf qilayotgan qudratingning azamatiga va har narsaga shumuliga shahodat etgankning abi, umum zaminga va butun maxluqotga javv pardasi orqasidan qarab turgan va idora qilayotgan rahmatingning va hokimiyatingning cheksiz keng ekanliklariga va har narsaga yetishishlariga dalolat qiladi.

Yana, fazod "Kun vo shunchalik hakimona vazifalarda xizmat qildirilmoqda va bulut va yomgÀir shunchalik 'aliymona foydalarda ishlattirilmoqdaki, hamma narsani qamrab oladig

deya va barcha narsaga shomil bir hikmat boÀlmasa, u iste'mol, u istixdom boÀlishi mumkin emas.

Ey, Fa'olun limo yuriyd! Javvi fazodagi faoliyating bilan har doim hashr va qiyomat namunasini koÀrs dunyo bir soatda yozni qishga va qishni yozga aylantirish, bir olamni keltirish va bir olamni gÀaybga joÀnatish singari ishlarni qilayotgan qudrating, dunyoni oxiratga aylantirish va oxiratda sarmadiy ishlarni koÀrsatishidan darak berhar ic

Ey Qodiyri Zuljalol!

Javvi fazodagi havo, bulut va yomgÀir, chaqmoq va momaqaldiroq Sening mulkingda, Sening amring va havling bilan, Sening quvvat va qudrating bilan senga musaxxar aja daifadordir. Mohiyatan bir-biridan uzoq boÀlgan bu fazo maxluqoti, gÀoyat sur'atli va oniy amrlarga va tez va shoshilinch buyruqlarga itoat qildirayotgan qo'mondon va hokimlarini poklabamizkiatini madhu sano qilishadi.

Ey Zamin va samovotning Xoliqi Zuljaloli! Sening Qur'oni Hakimingning ta'limi bilan va Rasuli Akram alayhissalotu vassalomning darsi bilan iymon keltirdim va bildimki: Samovot yulduzingariilan va javvi fazo ichidagi maxluqlari bilan Sening vujubi vujudingga va Sening birligingga va vahdatingga shahodat qilayotganlari kabi; shundagi r, Yer butun maxluqoti va ahvoli bilan Sening borliging va birligingga mavjudoti adadicha shahodat va ishoralar qiladi.

Darhaqiqat, zaminda hech bir o'zgarish, va daraxt va hayvonlarida har yili liboslarini almashtirishdekr boÀlbir oÀzgarish (- juz'iy boÀlsin, kulliy boÀlsin-) yoÀqki, intizomi bilan Sening borliging va birligingga ishora qilmasin.

Yana, hech bir hayvon yoÀqki, zaiflik va ehtiyoji darajasiga koÀra berilayotgan rahimonaalomat bilan va hayoti uchun lozim boÀlgan jihozlarining hakimona berilishi bilan Sening borligingga va birligingga shahodati boÀlmasin.

Yana, har bahorda koÀz oÀngimizda yaratilytozalanabotot va hayvonotdan hech bir donasi yoÀqki, ayojib san'ati bilan va latif ziynati bilan va butunlay ajralib turishi bilan va intizomi bilan va mavzuniyati bilan Seni bildirmasin. Va zamin yuzini toÀldirib turgan va nabotot vaffo, onot deb atalmish qudratingning xoriqolari va moÀ'jizalari, cheklangan va bir hil moddalari va bir-biriga o'xshagan tuxum va tuxumchalardan va qatralarinoda don va donchalardan va urugÀlardan xatosiz, mukammal, chiroyli, o'ziga xos farqli alomatlari bilan yaratilishlari Sone'-i Hakimlarining borligi va birligiga va hikmatiga va cheksiz qudratiga shunday bmning hodat boÀladiki, ziyoning quyoshga shahodatidan ko'ra kuchli va porloqdir.

Yana, havo, suv, nur, olov, tuproq kabi hech bir unsur yoÀqki: ongsiz bo'lganlari holda, onglilardekinot ummal vazifalarni bajarishi bilan; oddiy va istilo qiluvchi, intizomsiz, har yerga tarqalgan bo'lishiga qaramay, juda ham intizomli va xilma-xi فَالْlarni va mahsullarni xazina-i gÀaybdan keltirishi bilan Sening birligingga va borligingga shahodati boÀlmasin.

Ey Fotiri Qodiyr! Ey Fattohi Allom! Ey Fa'oli Xalloq!

Yer butun aholisi bilan Xoliqining Vojib-ul Vujud ekaniga qanday i.

at etayotgan bo'lsa; xuddi shuningdek Sening - Ey Vohidi Ahad! Ey Hannoni Mannon! Ey Vahhobi Razzoq! - vahdatingga va ahadiyatingga, yuzidagi muhri bilan va aholisining lif Loidagi muhrlari bilan va birlik, barobarlik va bir-birining ichiga kirish, bir-biriga yordam berish, ularga qaratilgan rububiyat ismlarining va fe'llarining yakkaligidan, badohat darajasida Sening vahdgani ka va ahadiyatingga shahodat, balki mavjudotlar adadicha shahodat qiladi.

Yana, go'yo, zamin bir lashkargoh, mashhar, ta'limgoh vaziyati bilan,.. va naboni ald hayvonot toifalaridagi toÀrt yuz ming turdagi farqli millatlarning bir-biridan farqli jihozlari muntazam ravishda berilishi bilan Sening rububiyatingning hashamatiga va qudratingning heriladarsaga yetishiga qanday dalolat qilayotgan bo'lsa; xuddi shuningdek, barcha son-sanoqsiz hayotdorlarning alohida-alohida rizqlari oÀz vaqtida, quruq va oddiy bir tuproq Ilahahimona, karimona berilishi va son-sanoqsiz jonzotlarning mukammal boÀysunishlari bilan Rabboniy amrlarga itoatlari Sening rahmating har narsaga shomil ekanini va hokimiyating hamma narsani qamrab olganinin Soneatadi.

Yana, zaminda tinimsiz almashib turgan maxluqot karvonlarining kelib-ketishi va idoralari, navbati bilan o'lim va hayotning almashib turishlari, hayvon va nabototning idora va tadbirlari ham hamma narsaga taallu Va hom bilan va hamma narsada joriy bo'lgan benihoya hikmat bilangina boÀladi. Bu ham Sening ilming va hikmatingning ihotasiga dalolat qiladi.

Yana, zaminda qisqa vkabi; cheksiz vazifalar bajaradigan va cheksiz yashaydigandek iste'dod va ma'naviy jihozlar bilan jihozlangan va zamin mavjudotini tasarruf qiladigan inson uchun, bu dunyo ta'limgohida va bu vaqtinchalik zamin lashkargohida alli-imuvaqqat mashharda: buncha ahamiyat, cheksiz xarajat, benihoya rububiyat tajalliyoti, cheksiz Subhoniy xitoblar va bu tuganmas Ilohiy ehsonlar; albatta va har holda, bu qisqa va huznli umrga va qorishiq alamli hayotgmhuriyoli va foniy dunyoga sigÀmaydi. Balki faqatgina boshqa va abadiy umr va boqiy saodat diyori uchungina bo'lishi mumkinligi jihatidan, olami baqodagi uxraviy ehsonlhiga; shora, balki shahodat etadi.

Ey Xoliqi Kulli Shay! Zaminning barcha maxluqoti Sening mulkingda, Sening Arzingda, Sening havlu quvvating bilan va Sening qudrating va irodating bil'zam yilming va hikmating bilan idora qilinmoqdalar va musaxxardirlar. Va zamin yuzida faoliyati ko'rinib turgan bir rububiyat shunday ihota va shumul koÀrsatmoqda.. va uning boshqaruvi va tadbiri va tarbiyasi sajbur mukammal va shunday hassosdir... va har tarafdagi ijrooti shunday birlik va barobarlik va oÀxshashlik ichidadirki; bo'linishni qabul qilmaydigan bir yaxlit va parchalanishi modomsiz boÀlgan bir kulliy singari bir tasarruf, bir rububiyat ekanini bildiradi.

Yana, zamin butun aholisi bilan birga, lisoni qoldan ochiqroq cheksiz tillar bilan Xoliqini taqdis va tasbeh, va son-sanoqsiz ne'matlarining lisoni ho itoatbilan Razzoqi Zuljaloliga hamd va madhu sano qilishadi.

Ey shiddati zuhuridan ko'rinmayotgan va ey azamati kibriyosi sababli O'zini berkitganyoti vAqdas! Zaminning butun taqdisot va tasbehoti bilan Seni qusurdan, ojizlikdan, sherikdan poklayman, va butun hamd va sanolar bilan Senga hamd va shukr aytaman.

Ey Rabb-ul barri val bahr! Qur'onning darsi va Rasuli Akraجْمَاعhissalotu vassalomning ta'limi bilan angladimki: osmon, fazo, va zamin Sening birliging va borligingga qanday shahodat qilayotgan bo'lsa; huddi shuningdek, dengizlar, daryolar va chashmalam qilarmoqlar Sening vujubi vujudingga va vahdatingga badohat darajasida shahodat qilishadi.

Darhaqiqat, bu dunyomizning ajoyib manbai boÀn, qayugÀ qozonlari dengizlarda hech bir mavjud, hatto hech bir qatra suv yoÀqkui: vujudi bilan, intizomi bilan, manfaati bilan va vaziyati bilan Xoliqini bildirmasin.

Va oddiy bir qumda va oddiy bir suvda rizqlari mukammauz boÀlda berilayotgan gÀaroyib maxluqotlardan va xilqatlari gÀoyat intizomli dengiz hayvonlaridan, xususan, donasi bir millionta tuxum qo'yib dengizlarni to'ldiradigan baliqlardan hech biri yoÀqki: yaratilishi va vazifasi bilan, idora qilinishi vabu dunantirilishi bilan va idorasi va tarbiyasi bilan Yaratganiga ishora va Razzoqiga shahodat etmasin.

Yana, dengizda qiymatli, xosiyatli, ziynatli javharlardan hech biri yoÀqki: goÀzal yaratilishi bilan qarindibador fitrati bilan va manfaatli xosiyati bilan Seni tanimasin, bildirmasin.

Darhaqiqat, ular har biri alohida-alohida shahodat etganlari kabi, umum hay'ati bilan, birgaligi va bir-biri ichignima? ashib ketgani va yaratilish tamg'asining bir xilligi va yaratilishning juda osonligi va son jihatidan juda ham koÀpligi nuqta-i nazaridan, Sening vahdatingga shahodat etadilar. Shuningdek, Arzni va tuprogÀi bilan birg

"Ta-i Arzni o'rab olgan okeanlarini: muallaq turgizish, va toÀkmay, sochmasdan quyoshning atrofida kezdirish, va tuproqqa toshirib yubormaslik... hin va ddiy qumidan va suvidan: xilma-xil va intizomli hayvonotini va javharlarini yaratish, va rizqlarini va boshqa ishlarini umumiy va mukammal suratda boshqarish va chora-tadbirlarini ko'rish, va yuzida ko'rinishi lozimrishlaan behisob murdalardan hech birining ko'rinmasligi nuqta-i nazaridan - Sening borligingga va Vojib-ul Vujud ekanigga mavjudoti adadicha ishoralar qilib, shahodat etadi.

Va sening saltanati rububiyatingning hashamatiga va hammbir taani qamrab olgan qudratingning azamatiga juda ochiq tarzda dalolat qilganlari kabi, osmonlar ustidagi gÀoyat buyuk va intizomli yulduzladan to dengizlar tubidagi juda kichik va intizom bilan rizqlantirilayotgan baliki bircha hamma narsaga yetgan va hukm qilayotgan rahmatingning va hokimiyatingning cheksiz kengligiga dalolat qiladilar,.. hamda intizomlarhun xadalari, hikmatlari, mezon va mavzuniyatlari bilan Sening hamma narsani qamrab olgan ilmingga va barcha narsaga shomil hikmatingga ishora qiladilar.

Va bu dunyo mehmonxonasida yoÀlovchilar uchun Seningq uzatt hovuzlaring borligi va insonning sayru-sayohatiga va kemasiga va foydalanishiga boÀysunganligi ishora qiladiki: yoÀlda qurilgan karvonsaroyda bir kechalik musofirlariga bu qadar dengiz hadyalarini tortiq etgan Zot, albatta abadiy

Maatining qarorgohida abadiy rahmat dengizlari muhayyo qilganki, bular ularning foniy va kichik namunalaridirlar.

Xullas, dengizlarning juda xayratlanarli tarzda Yerning atrofida i kabi vaziyatda turishi, va dengizlarning maxluqlari ham juda intizomli ravishda idora va tarbiya qilinishi yaqqol koÀrsatadiki: yolgÀiz Sening quvvaoniynia qudrating bilan va Sening iroda va tadbiring bilan, Sening mulkingda, Sening amringga boÀysunishgan. Va lisoni hollari bilan XoliqinigÀlar s qilib, "Allohu Akbar" deydilar.

Ey togÀlarni zamin kemasiga xazinali ustun qilgan Qodiyri Zuljalol!

Rasuli Akram alayhissalotu vassalomning ta'limi va Qur'oni Hakimingning darsi bilan angladimki, dengizlar ajoyibotlari bilan Seni tnasi kgan va tanittirayotganlari kabi, togÀlar ham: zaminning zilziladan ta'sirlanmasligiga va ichki inqiloblar toÀfonlaridan omon qolishiga va dengizlarning istilosidan qutuliszarrasva havoning zararli gazlaridan tozalanishiga; va suvning muhofaza va zaxira qilinishiga; va jonzotlarga lozim boÀlgan ma'danlarning xazinadorligiga qilayotgan xizmatlari va hikmatva tavilan Seni taniydilar va tanitadilar.

Darhaqiqat, togÀlardagi toshlarning turlaridan va xar hil xastaliklarga dori boÀlgan turli moddalardan va hayotdorlarga, xususan insonlarlar ula lozim va xilma-xil ma'danlarning jinslaridan va togÀlarni, sahrolarni chechaklari bilan bezagan va mevalari bilan ziynatlagan nabotot turlaridan hech biri yoÀqki: tasodifga havolakabi vkin boÀlmagan hikmatlari, intizomi, yaratilish goÀzalligi, foydalari bilan, xususan ma'danlarning tuz, limon kislotasi, sulfat va achchiqtosh kabi suratan bir-biriga oÀxshash, lekin ta'mlarining

Yairidan keskin farqlanishi bilan va xususan nabototning oddiy tuproqdan unayotgan xilma-xil navlari bilan, turli tuman chechak va mevalari bilan benihoya Qodiyr, benihoya Hakim, benihoya Rahim va Karim bir Sone'ning vuiy birujudiga ochiq ravshan shahodat qiladilar. Shuningdek, umumiy hay'atidagi vahdati idora va vahdati tadbir va manba va maskan va yaratilish va san'at jihatlarida birgalik, birlik, arzonlik, osonlik, koÀpvvat v yaratilishda tezlik nuqta-i nazaridan, o'sha Sone'ning vahdatiga va ahadiyatiga shahodat qiladilar.

Yana, togÀlarning ustidagi va ichidagi masnu'lar zaminning har tarafida, har bir navi bir vaqtda, bir tarzdhalarnglishsiz, gÀoyat mukammal va tez yaratilishlari va bir ish bir ishga mone boÀlmasdan, boshqa navlar bilan birga qorishiq bo'lgani holda aralashtirmasdan yaratilishlari - Sening rububiyatingning hashamatiga va h eng prsa unga ogÀir kelmaydigan qudratingning buyukligiga dalolat qiladi. Xuddi shuningdek, zamin yuzidagi butun hayotdor maxluqlarning cheksiz ehtiyojlarini, hatto turli xil xastaliklarini, hatt xarobi tuman zavqlarini va boshqa-boshqa ishtahalarini qondiradigan bir suratda, togÀlarning ustlari va ichlarini intizomli ravishda daraxtlar va nabotot va ma'danlar bilan toÀldirish va muhtojlarga musaxxar boÀlm jihati bilan, Sening rahmatingning cheksiz kengligiga va hokimiyatingning nihoyasiz bepoyonligiga dalolat qilishi,.. va tuproq tabaqalari ichida yashirr xiloqorongÀu va aralash boÀlgani holda, bilib, koÀrib, chalkashtirmasdan, intizom bilan, ehtiyojlari qilinishlari bilan Sening hamma narsaga taalluqli ilmingning qamroviga va harva avlarsani nizomga solgan hikmatingning barcha ashyoga shumuliga,.. va dorilarning hozirlanishi va ma'danlarning zahira qilinishlari bilan rububiyatingning rahimona va karimona idoralarining gnotga iklariga va inoyatingning ehtiyotli latofatlariga ochiq ravshan ishora va dalolat qiladilar.

Yana, ulkan tog'lar: bu dunyo karvonsaroyida musofir yoÀlovchilar uchun zaruratlariga va istiqboldagi ehtiyojlariga tiradimli zaxira va jihozot ombori va hayotga lozim boÀlgan juda koÀp xazinalarning mukammal maxzani jihatidan ishora, balki dalolat, balki shahodat qiladiki: bu qadar karim va musGÀoyatrvar va bu qadar hakim va shafqatparvar va bu qadar qodiyr va rububiyatparvar bir Sone'ning, albatta va har holda, juda suygan o'sha mehmonlari uchish madiy bir olamda abadiy ehsonlarining abadiy xazinalari bordir. Bu yerdagi togÀlarga badal, u yerda bu vazifani yulduzlar bajaradilar.

Ey Qodiyri Kulli Shay!

TogÀlar va icuz'i i maxluqlar Sening mulkingda va Sening quvvat va qudrating bilan va ilm va hikmating bilan bo'ysundirilgan va zaxira qilib qo'yilgan. Ularni bu tarzda vazifalantirib vabirincundirgan Xoliqlarini taqdis qiladilar va tasbeh aytadilar.

Ey Xoliqi Rahmon! Va ey Rabbi Rahim!

Rasuli Akram Alayhissalotu vassalomning ta'limi va Qur'oni Hakimingning darsi bilan angladim: Samo va fazo va Arz va dengiz va togÀلَكُوتamilot va maxluqlari bilan birga Seni qanday taniyotgan va tanittirayotgan boÀlishsa,.. xuddi shuningdek, zamindagi butun daraxt va nabotot yaproqlari va chechaklari va mevalari bilan Seni badohat darajada tanitdiqqatlar va taniydilar.

Va barcha daraxtlar va nabototning jazavali zikr harakatidagi yaproqlaridan, va ziynatlari bilan Sone'ining ismlarinayta tif va ta'rif qilayotgan chechaklaridan, va latofat va jilva-i marhamati tufayli tabassum qilayotgan mevalaridan har biri, hech bir jihatdan tasodifga havola qilish imkoni boÀlmagan xoriq azaliat ichidagi nizom va nizom ichidagi mezon va mezon ichidagi ziynat va ziynat ichidagi naqshlar va naqshlar ichidagi goÀzal va boshqa-boshqa hidlar va hidlar ichidagi mevalarntdagi lma-xil ta'mlari bilan, benihoya Rahim va Karim bir Sone'ning vujubi vujudiga badohat darajasida shahodat qilishadi. Shuningdek, umumiy hay'ati bilan, zamin yuzida birlik va birgalik, bir-biriga oÀi; ulalik va sikka-i xilqatda mushobahat va tadbir va idorada munosiblik va ularga aloqador bo'lgan yaratish fe'llarida va Rabboniy ismlarda muvofiqlik va o'sha yuz ming navlarning hadsiz afrodlarini bir-biri ichida chalkashtit olisn birdan idoralari kabi jihatlari bilan o'sha Vojib-ul Vujud Sone'ning vahdatiga va ahadiyatiga ochiq oydin shahodat qiladilar.

Yana, ultlariging vujubi vujudingga va vahdatingga qanday shahodat etayotgan bo'lsalar,.. xuddi shuning kabi, roÀyi zaminda toÀrt yuz ming millatlardan tashkil topgan hayotdor ba'zaaridagi behisob askarlarining yuz minglab tarzda yedirib ichirish va idoralari, chalkashtirmasdan va aralashtirmasdan mukammal tarzda qilinishiar esa, Sening rububiyatingning vahdoniyatdagi hashmatiga va bir bahorni bir gul kabi osonlik bilan yarata oladigan qudratingning azamatiga va hamma narsaga taalluqiga dalolat qilishadi. Shuningdek, ulkan zaminning har tarafida behisular mvonotiga va insonlarga hadsiz taomlarning xilma-xil turlarini muhayyo qilgan rahmatingning cheksiz kengligiga,.. va o'sha hadsiz ishlar va in'omlar va idoralar va yedirib ichirishlar va ijrootlar mukammal intizom bilan jarayo boÀlghlari va hamma narsa, hatto zarralar ham o'sha amrlarga va ijrootga itoat va musaxxariyatlari bilan Sening hokimiyatingning cheksiz bepoyonligiga qat'iy dalolat qiladilarraz vabilan birga, o'sha daraxtlarning va o'simliklarning va har bir yaproq va gul va meva va ildiz va shox va novda kabi har birining har bir narsasini, har bir ishini bilib, koÀrib, foydalarga, foydalarga, hiulargarga koÀra qilinishi bilan Sening ilming har narsani qamragan va hikmating hamma narsaga shomil ekaniga juda ochiq suratda dalolat va son-sanoqsiz barmoqlari bilan ishora qiladilardana Sening gÀoyat mukammal san'atingning jamoliga va nihoyat jamoldagi ne'matingning komilligiga hadsiz tillari bilan sano va madh aytishadi.

Yana, bu o'tkinchi karvonsaroyda va foniy musoadolatada va qisqa bir zamonda va oz bir umrda, daraxtlar va nabototning qoÀllari orqali kelayotgan bu qadar qiymatli ehsonlar va ne'matlar va bu qadar favqulotda xarajatlar va ikromlar ishora qiladi, balki shahodat qilaliginimehmonlariga bu yerda bunday marhamatlar ko'rsatgan qudratli, karamli Zoti Rahim qilgan barcha xarajat va ehsonlarini OÀzini sevdirish va tanittirish natijasining aksi bilan, yo'g'ributun maxluqlar tarafidan "Bizga tottirdi, lekin yedirmay bizni yo'q qilib yubordi" demaslik va dedirmaslik va saltanati uluhiyatini yerga urونَ ال va cheksiz rahmatini inkor qilmaslik va qildirmaslik va barcha mushtoq doÀstlarini mahrumlik orqali dushmanga aylantirmaslik uchun, albatta va har holda, abadiy olamda, abadiy mamlaka uchunbadiy qoldiradigan bandalariga, abadiy rahmat xazinalaridan, abadiy Jannatlarida, abadiy va Jannatga loyiq suratda mevali daraxtlar va gÀrigakli o'simliklarni tayyorlab qo'ygan. Bu yerdagilar esa, xaridorlarga koÀrsatish uchun namunalardir.

Yana, daraxtlar va o'simliklar butun yaproq va gul va mevalarining soÀzlالْفُطlan Seni taqdis va tasbeh va tahmid qilganlari kabi, o'sha soÀzlarning har biri ham Seni alohida taqdis etadi. Xususan, mevalarning badi' bir suratda etlari juda farqli, san'atlari juda ajoyib, urugÀlari juda xoriqo tarzga keltirur'onitaom idishlarini daraxtlarning qoÀllariga berib, o'simliklarning boshlariga qoÀyib hayotdor mehmonlariga yuborib, hol tili boÀlgan tasbehlari namoyon bo'lib qol lisoni darajasiga chiqadi. Bularning hammasi Sening mulkingda, Seniat oÀnvat va qudrating bilan, Sening iroda va ehsonlaring bilan, Sening rahmat va hikmating bilan boÀysunishgan va Sening har bir amringga mute'dir.

Ey zuhuri shiddrmadiy ko'rinmayotgan va ey kibriyo-i azamatidan yashiringan Sone'-i Hakim va Xoliqi Rahim! Butun daraxtlar va nabototning, butun yaproq va gul va mevalarining tillari bilan va adadi bilan Sea keksurdan, ojizlikdan, sherikdan taqdis qilib, hamdu sano aytaman.

Ey Fotiri Qodiyr! Ey Mudabbiri Hakim! Ey Murabbiyi Rahim! Rasuli Akram alayhissalotu vassalomning ta'limi bilan va Qur'oni Hakimnbristorsi bilan angladim va iymon keltirdimki: nabotot va daraxtlar Seni taniyotgani, Sening qudsiy sifatlaringni va go'zal ismlaringni bildirayotganlari kabi;.. hayotdorlarning ruh berilgan qiszini olmish inson va hayvonotdan hech biri yoÀqki: jismida juda ham intizomli soatlar kabi ishlayotgan va ishlattirilayotgan ichki va tashqi a'zolari bilan,.. va badarmasdauda nozik bir nizom va juda hassos mezon va juda muhim foydalar bilan joylashtirilgan jihozlar va tuygÀulari bilan,.. va jasadida juda san'atli bir tuzilish va juda h; har i bir toÀshash va juda diqqatli bir muvozana ichida joylashtirilgan badanining jihozlari bilan Sening vujubi vujudingga va sifatlaringning tahaqquqiga shahodat qilmasiyning 8

Chunki buncha basiyrona nozik san'at va shuurkorona nozik hikmat va mudabbirona tom muvozanaga, albatta koÀr quvvat va shuursiz tabiat va bebosh tasodif aralasholmaydi va ularning ishi boÀlolmaydi va mumkin ham emas. Ilohi-oÀzidan shakllanib, bu holga kelishi, yuz daraja mahol ichra maholdir. Chunki, u holda har bir zarrasi har bir narsasini va jasadining sikmatlnishini, balki dunyoda aloqador hamma narsani biladigan, koÀradigan, qila oladigan xuddi iloh kabi qamrovli bir ilm va qudrati boÀlishi kerak. Shundan keyingina vujudining shakllanishini unga havola qilish va "oÀz-oÀzidanoÀp vaapti" deyish mumkin boÀladi.

Va umumiy hay'atidagi yagona tadbir va yagona idora va yagona nav'i va yagona jinsi va barchalarining yuzlarُ صَادÀz, quloq, ogÀiz kabi nuqtalarda ittifoq bilan mushohada qilingan fitrat tamgÀasida birlik va har navning a'zolari siymolarida koÀrilgan hikmat tamgÀasida birlasisi. Hamedirib ichirishda va ijodda birlik va bir-birining ichida boÀlish kabi holatlaridan hech biri yoÀqki: Sening vahdatingga qat'iy shahodat qilmasin! Va har bir nafaridaek kettga qaragan butun ismlarning jilvalari borligi bilan vohidiyat ichida Sening ahadiyatingga ishorasi boÀlmasin.

Yana, inson bilan birga hayvonotning yer yuziga tarqalgan yuz ming turlari intizomli qoÀshin kabi jihozlanish va buyruqlaraqiqatoat va boÀysunishi bilan, va eng kichikdan to eng buyukka qadar rububiyatning amrlari intizomli tarzda jarayon etishlari bilan rububiyatimadras daraja-i hashamatiga,.. va juda koÀpligi bilan birga juda qiymatli, va juda mukammaligi bilan birga gÀoyat tez qilinishlari, va juda san'atliligi bilan birga juda oson bajarilishlari bilan qudratingning daraja-i azamatiga dalorra, Hlishadi. Shuningdek, sharqdan gÀarbga, shimoldan janubgacha yoyilgan mikrobdan to karkidonga qadar, eng kichik chivindan to eng buyuk qushga qadar ularning butun rizqlarini yetkazib turgan rahmatingning cheksiz kengligt Riso va har biri itoatkor askar kabi fitriy vazifasini bajarish va zamin yuzi kuz mavsumida xizmatdan ozod qilinganlar oÀrniga har bahorda yangitdan askarlikka olingan qo'shinga lashkargoh boÀlish jihatidan, hokimiyaْلِصُوng benihoya kengligiga qat'iy dalolat qiladilar.

Yana, hayvonotdan har bittasi koinotning bir kichik nusxasi va bir kichik namunasi singari gÀoyat teran bir ilm va jlari bzik hikmat bilan,.. aralash moddalarni aralashtirib yubormasdan va butun hayvonlarning bir-biridan farqli suratlarini chalkashtirmasdan, xatosiz, yanglishsiz, nuqsonsiz yaratilishlari bilan... ilming hamma biri ii qamrab olganiga va hikmating hamma narsaga qamraganiga sonlaricha ishora qilmoqdalar. Xuddi shuningdek, har biri alohida san'at moÀ'jizasi va alohida favqulotda hikmat boÀladigan darajada san'atli va goÀzal qilinishlari bila; bir juda sevgan va e'lon qilishni xohlagan Rabboniy san'atninh mukammal husniga va gÀoyat darajada goÀzalligiga ishora qilishadi. Va har biri, xususan bolalar, gÀoyat nozdor, nozanin suratda oziqlantirishlari bila, harhavaslarining va orzularining qondirilishi bilan Sening inoyatingning gÀoyat shirin jamoliga hadsiz ishoralar qiladilar.

Ey Rahmon-ur Rahim! Ey Sodiq-ul va'd-il Amlekin Moliki Yavmiddiyn! Sening Rasuli Akraming (alayhissalotu vassalom)ning ta'limi bilan va Qur'oni Hakimingning irshodi bilan angladimki: Modomiki, koinotning eng tanlangan natijasi hayot ekan,.oÀzi qayotning eng saralangan xulosasi ruh ekan,.. va ruh egalarining eng ayirilgan qismi shuur egalari ekan,.. va shuur egalarining eng mukammali inson ekan,.. va butun koinot hayotga boÀysungan va uning uchun ishlayotgan ekan,.. va hayotdorlar rbilan lariga boÀysungan, ular uchun dunyoga yuborilayotgan ekanlar.. va ruh egalari insonlarga boÀysungan, ularga yordam qilayotgan ekanlar,.. va insonlar fitratan Xoliqini o'ta jiddiy sevar ekanlar,.. va Xoliqlari ularni ham sevar, ham OÀzini َٓا اِ har qanday sabab bilan sevdirar ekan,.. va insonning iste'dodi va ma'naviy jihozlari boshqa boqiy olamga va abadiy bir hayotga qarar ekan,.. va insonning qalbi va shuuri butun quvvati bilan boqiylikni istar ekan,.. va tili cheksiz duolari bgatib,oqiylik uchun Xoliqiga yolvorayotgan ekan... Albatta va har holda, juda sevgan va sevilgan va mahbub va muhib boÀlmish insonlar abadiy muhabbat uchun yaratilgani holda, ularni qayta tirilmaydigan qilib oÀldirish orqali, abadiy bir adovat bilaurbat qilish to'g'ri kelmaydi va bo'lishi ham mumkin emas. Balki boshqa abadiy olamda saodatli hayotni ko'zlab, bu dunyoda harakat qilish va uniiqi Adish uchun yuborilgandir. Va insonga tajalliy qilgan ismlar o'zining bu foniy va qisqa hayotdagi jilvalari bilan, boqiy olamda ularning oynasi boÀlmish insonlar ularning abadiy jilvalariga sazovor boÀlishlariga ishora qiladilar.

Darhaiga va abadiyning sodiq doÀsti abadiy boÀladi. Va Boqiyning oyina-i ziyshuuri boqiy boÀlishi lozimdir.

Hayvonlarning ruhlari boqiy qolishini va Sulaymon (as)ning chechai va chumolisi va Solih (as)ning tuyasi va Asxobi Kahfning iti kabi ba'zi xos hayvonlar ham ruhi, ham jasadi bilan boqiy olamga ketishi va ora-sira foydalanib turish har bir navning bir dona vujudi firxonhi sahih rivoyatlardan anglashiladi. Shu bilan birga, hikmat va haqiqat hamda rahmat va rububiyat buni taqozo qiladi.

Ey Qodiyri Qayyum! Butun hayotdorlar, ruh sohiblari, shuur egalari Sening mulkingda, faqatgina Sening qui. Chua qudrating bilan va faqatgina Sening iroda va idorang va rahmat va hikmating bilan, rububiyatingning amrlariga bo'ysundirilgan va fitriy vazifalar bilan : Men lantirilishgan. Va ba'zilari insonning quvvati va gÀalabasi sababli emas, balki fitratan insonning zaifligi va ojizligi uchun rahmat tarafidan unga boÀysungan.ga nihl va qol tili bilan Sone'larini va Ma'budlarini kamchilikdan, sherikdan poklab, ne'matlariga shukr va hamd aytib, har biri o'ziga xos ibodatini qilmoqda.

Ey zuhurining shiddatidan ko'rinmayotgan va ey azamati kibriyosi tufayli pashahodgan Zoti Aqdas! Butun ruh sohiblarining tasbehlari bilan Seni poklash niyatida

سُبْحَانَكَ يَا مَنْ جَعَلَ مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَىْءٍ ح keksaeyman.

-Yo Rabb-al Olamiyn! Yo Iloh-al Avvaliyna val Oxiriyn! Yo Rabb-as Samovoti val Aroziyn!

Rasuli Akram alayhissalotu vassalomning ta'limi bilan va Qur'oniÀlganlning darsi bilan angladim va iymon keltirdimki: Samo, fazo, Yer, quruqlik va dengiz, daraxt, o'simlik, hayvonlar a'zolari bilan, qismlari bilan, zarralari bilan Seni bilayotgani, taniyotgani va borligingga va birligingga sva inft va dalolat va ishora qilayotganlari kabi;.. xuddi shuningdek, koinotning xulosasi boÀlmish hayotdorlar va hayotdorlarning xulosasi boÀlmish inson va insonning xulosasi boÀlmish anbiyo, avliyo, asfiyolarning xulosasi boÀlmish qalblariningasalarllarining mushohadot va kashfiyot va ilhomot va istixrojotlari bilan, yuzlab ijmo' va yuzlab tavotur quvvatiga teng bir qat'iyat bilan Sening vujubi vujudingga va Sening vahdoniyat va ahadiyatingga shahodat etib, xabar blari bar. MoÀ'jizot va karomot va yaqiyniy burhonlari bilan xabarlarini isbot qiladilar.

Darhaqiqat, qalblarda: gÀayb pardasi ortidan eslat ham aZotga qarashli hech bir gÀaybiy xotirot, va ilhom beruvchi bir Zotga boqtiradigan hech bir sodiq ilhomlar, va haqqal-yaqiyn suratida qudsiy sifatlar va asmo-i husnoni kashf qiladigan hech bir e'tiqodi yaqina;.. va anbiyo i e'loiyolarda: bir Vojib-ul Vujudning nurlarini aynal-yaqin bilan mushohada qilgan hech bir nuroniy qalb;.. va asfiyo va siddiqiynda: bir Xoliqi kulli shayning oyoti vujubini va vahdat burhonlarini َ الرّyaqin tasdiqlagan, isbotlagan hech bir munavvar aql yoÀqki, - Sening vujubi vujudingga va qudsiy sifatlaringga va Sening vahdatingga va ahadiyatingga va asmo-i husnoingga shahodat etmasin, dalolat Àziga in va ishorasi boÀlmasin.

Va xususan, butun anbiyo va avliyo va asfiyo va siddiqiynning imomi va raisi va xulosasi boÀlmish Rasuli Akram alayhisofirpa vassalomning xabarlarini tasdiqlagan hech bir ochiq oydin mo'jizalari va haqqoniyatini koÀrsatgan hech bir oliy oliy haqiqati... va barcha muqaddas va haqiqatli الصَّlarning xulosat-ul xulosasi boÀlgan Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning hech bir qat'iy tavhidiy oyati va iymoniy masalalaridan hech bir qudsiy masalasi yoÀqdirki, - Sening vujubi vujudingga va qudsiy sifatlaringga va Sening vahan aytga va ahadiyatingga va ismlaring va sifatlaringga shahodat etmasin va dalolat qilmasin va ishorasi bo'lmasin..

Yana, o'sha yuz minglab sodiq xabarchilar moÀ'jizalariga vaga muratlariga va hujjatlariga suyanib, Sening borligingga va birligingga shahodat etganlari kabi; butun borliqni ihota qilib turgan Arshi A'zamning kulliy ishlarilar. Mhqarishdan tortib, to qalbning gÀoyat maxfiy va juz'iy xotirotini va orzularini va duolarini bilish, eshtish va idora qilishgacha jarayon etayotgan rububiyating hashamatining darajasini,.. va koÀz oÀngida son-sda, mez xilma-xil narsalarni bir vaqtda yaratayotgan, hech bir fe'l boshqa bir fe'lga, bir ish boshqa bir ishga mone boÀlmasdan, eng buyuk narsani eng kichik pashsha kabi osr qoÀsbilan yaratayotgan qudrating azamatining darajasini ijmo' bilan, ittifoq bilan e'lon va xabar berib, isbot qiladilar.

Yana, bu koinoaqtda h egalariga, xususan insonga mukammal bir saroy qilib bergan, va Jannatni va abadiy saodatni jin va insonlarga hozirlab qo'ygan, va eng kichik bir hayotdornlarninunutmagan, va eng ojiz qalbni ham tatmin va taltif qilishga urinayotgan rahmatingning hadsiz kengligini,.. va zarralardan to sayyoralar izlasar butun maxluqlarning turlarini amrlariga itoat ettirgan va tasxir va tavzif qilgan hokimiyatingning benihoya kengligini xabar berib, moÀ'jizot va hujjatlari bilan isbot qiladilar. Xuddi shuningdجُ النinotni qismlari sonicha risolalardan tarkib topgan bir buyuk kitob shakliga keltirgan

va Lavhi Mahfuzning daftarlari boÀlmish Imomi Mubin va KitobiUKTA:>da butun mavjudotning butun sarguzashtlarini qayd etib yozgan va barcha urugÀlarda umum daraxtlarning mundarijalarini va dasturlarini, vaonidan sohiblarining boshlarida butun quvva-i hofizalarda sohiblarining hayotiy sarguzashtlarini yanglishsiz, intizomli ravishda yozdirgan ilmingning har narsani qamraganiga,.. va har bir mavjudga sevinhikmatlarni bergan, hatto har bir daraxtda mevalari adadicha natijalarni berdirgan, va har bir hayotdorlarda a'zolari, balki qismlari va hujayralari sanogÀicha foydalخٰواهَo'zlagan, hatto insonning tilini juda koÀp vazifalarda ishlatish bilan birga, taomlarning ta'mlari sonicha zavq mezonchalari bilan jihozlantirgan qudsiy hikmatingning hboÀlis narsaga shomil ekaniga;.. yana, bu dunyoda namunalari koÀrilgan jaloliy va jamoliy ismlaringning tajalliylari yanada porloq bir suratda abad-ul obodda davom etajagiga, i; u gfoniy olamda namunalari koÀrilgan ehsonlaringning yanada dabdabali suratda saodat diyorida davom etishiga va abadiyligiga, va bu dunyoda ularni koÀrgan mushtoqlarning abadda ham yonma-yon va birga boÀlishlariga... t va ko', bilittifoq shahodat va dalolat va ishora qiladilar.

Yana, yuzlab ochiq ravshan moÀ'jizalarga va qat'iy oyatlariga suyanib, boshda Rasuli Ahof etlayhissalotu vassalom va Qur'oni Hakiming, barcha nurli ruh sohiblari boÀlmish anbiyolar va nuroniy qalb qutblari boÀlmish avliyolar va munavvar aql arboblari boÀlmish asfiyolar: Sening judhaklla takrorlagan butun muqaddas sahifa va kitoblarda qilgan va'dalaringga va tahdidlaringga suyangan holda,.. va Sening qudrat va rahmat va inoyat va hikmat va jalol va jamoling kabi qudsiy suratdaringga va sha'nlaringga va jalolingning izzatiga va rububiyatingning saltanatiga suyangan holda,.. va kashfiyot va mushahadot va ilmal-yaqiyn e'tiqodlari bilan... abadiy saodatni jing soinsonlarga bashorat qilmoqdalar va ahli zalolat uchun Jahannam borligini xabar berib e'lon qilmoqdalar va iymon keltirib shahodat etishmoqda.

Ekanlaryri Hakim! Ey Rahmoni Rahim! Ey Sodiq-ul Va'd-il Karim! Ey izzat va azamat va jalol sohibi Qahhori Zuljalol!

Buncha sodiq doÀstlaringni va bu qadar va'dalaringni va bu qadar sifatlaring va shuunotingni yolg'atingghiqarib,.. rububiyatingning saltanati qat'iy iqtizo qilgan narsalarni va sevganing va ular ham Seni tasdiqlab va itoat qilib oÀzlarini Senga sevdirg Qayyuisob maqbul bandalaringning cheksiz duolarini va da'volarini rad qilib,.. kufr va isyon bilan va Seni va'dangda yolg'onchiga chiqarish bilan Sening azamati kibriyoingni ranjitgan va jalolingning izzatini ranjida qilgan

vhkora iyatingning haysiyatiga tegingan va rububiyatingning shafqatini ta'sirlantirgan zalolat va kufr ahlini hashrni inkor qilishlaridan yuz ming daraja muqaddassan va hadsiz daraja munazzah vsida, san! Bu kabi behisob zulmdan, chirkinlikdan Sening benihoya adolatingni va jamolingni va rahmatingni poklayman!

oyatini vujudimning butun zarralari adadicha aytishni istaymazalolaki Sening sodiq elchilaring va toÀgÀri saltanatingning dalloli haqqal-yaqiyn, aynal-yaqiyn, ilmal-yaqiyn shaklida Sening oxiratdagi rahmat xazinalaringga va boqiy olamdagi ehsono ayrilng xazinalariga va saodat diyorida to'lig'icha ko'rinadigan goÀzal ismlaringning xoriqo goÀzal jilvalariga shahodat qiladi, ishorat etadi va bashorat beradilar. Va butun haqiqatlarning manbai va quyoshi va homiysi boÀlgan "Haq" iskabi ung eng buyuk bir shu'lasi ushbu hashrning buyuk haqiqat ekaniga iymon keltirib, Sening bandalaringga dars beradilar.

Ey Rabb-ul Anbiyo vas Siddiqiyn!

Ularning barchasi Sening mulkingda, Sening amring va qudratinsevgann, Sening iroda va tadbiring bilan, Sening ilming va hikmating bilan boÀysungan va vazifalantirilgan. Poklash, takbir, tahmid, tahlil bilan kurra-i Arzni bir buyuk zikrxona, bu koinotni bir katta masjid suratida koÀrsatganlar.

YÀzal aiy va yo Rabb-as Samovoti val Aroziyn! Yo Xoliqiy va yo Xoliqi Kulli Shay!

Osmonlarni yulduzlari bilan, zaminni mushtamiloti bilan va butun maxluqotni barcha holatlari bilan bo'ysundirgan qudratingning va irodatinhar, hva hikmatingning va hokimiyatingning va rahmatingning haqqi hurmati, nafsimni menga boÀysundir! Va matlubimni menga musaxxar qil! Qur'onga va iymonga xizmat uchun insonlarning qalblarini Risola-i Nurga musaxxar ayla! Va menga va birodarlarg Naqqymoni komil va husni xotima ber! Hazrati Muso alayhissalomga dengizni va Hazrati Ibrohim alayhissalomga otashni va Hazrati Dovud alayhissalomga togÀni, temirni va Hazrati Sulaymon alayhissalomga jin va insonlarni va Hazrati Muhayuzlarlayhissalotu vassalomga quyosh va oyni bo'ysundirganing kabi, Risola-i Nurga qalblarni va aqllarni musaxxar qil! Va meni va Risola-i Nur talabalarini nafs va shaytonning sharridan va qabr azobidan va

Jahanqtinchashidan muhofaza ayla va Jannat-ul Firdavsda mas'ud qil! Omiyn, omiyn, omiyn!

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعm ne'm الْحَك۪يمُ

Qur'ondan va munojoti Nabaviya boÀlmish "Javshan-ul Kabir"dan olgan bu darsimni bir ibodati tafakkuriya sifatida ashninRahimimning dargohiga arz qilishda qusurga yo'l qo'ygan boÀlsam, qusurimning afvi uchun Qur'onni va "Javshan-ul Kabir"ni shafoatchi qilib, rahmatidan afvimni niyoz etaman.

MUNDARIJA

Hazrat Yunus Alayhissalomning munojoti mashhurasi boÀlgan

فَنَادٰى فِى الظُّلُمَاتِ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّٓا اَنْتَ سُبْحَانَكَ اِنّ۪ى كُنْتُ مِنَ الظَّhundayنَ

oyatining bir sirri muhimini va bir haqiqati azimasini bayon qilib; har bir inson bu dunyoda Hazrat Yunus Alayhissalom boÀlgan vaziyatida -faqat ulkan miqyosda- ekanini bayon qiladi. Hazrat Yunus Alayhissalomga "hut, dengiz, tun" nima boÀlo'ldirr inson uchun nafsi, dunyosi, istiqboli ham o'shadir.

Hazrat Ayyub Alayhissalomning munojoti mashhurasini bayon qiladi.

اِذْ نَادٰى رَبَّهُٓ اَنّ۪ى مَسَّنِىَ الضُّرُّ وَاَن harorرْحَمُ الرَّاحِم۪ينَ

oyatining muhim bir sirrini va azim bir haqiqatini "Besh Nukta" bilan tafsir qilib, butun musibatzadalarga ma'naviy bir tiryoq va gÀoyat foydali bir dori hukmida bir risoladir. shuncsola, moddiy musibatlarni, ahli iymon uchun musibatlikdan chiqaradi. Asl ahamiyatli musibat, qalbga va ruhga kelgan zalolat musibatlari ekanini bayon et?" savabi; musibatzadalarning umr daqiqalari ahli sabr va shukr haqida ibodat soatlari hukmiga oÀtib shikoyat eshigini yopadigan, doimo shukr eshigini ochadigan bir risoladir.

كُلُّ شَىْءٍ هَا nuqtaِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

oyatining muhim ikki haqiqatini

boÀlgan mashhur ikki jumla ifoda etgan ikki haqiqati muhimma bilan tafva umuadi. Baqo uchun xalq etilgan va baqoga oshiq boÀlgan ruhi insoniy, Boqiyi Zuljalolga nisbatan munosabati haqiqiyasini bilsa, foniy umrini boqiy bir umrga tabdil etadi. Soniyalari sanalar hukmiga oÀtganini va Boqiyi Zuljalolni tanimagan ruhi iِ وَالng sanalari, soniyalar hukmida ekanini bayon etib isbot etgan qiymatdor bir risoladir. Fanoni yomon koÀrgan va boqiyni maroq etganlar, bu risolani maroq bilan oÀqishi kerak.

Minhaj-us Sunna nomy Qodiyat muhim bir risoladir. Ahli Shia va Ahli Sunnat mobaynida eng muhim bir masala-i ixtilofiya boÀlgan masala-i imomatni gÀoyat vazih va qat'iy bir suratda hallu fasl etadi.

لَقَدْ جَٓاءاِلَّارَسُولٌ مِنْ اَنْفُسِكُمْ عَز۪يزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَر۪يصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِن۪ينَ رَؤُفٌ رَح۪يمٌ ٭ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ qda boالْعَرْشِ الْعَظ۪يمِ ٭ قُلْ لَٓا اَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ اَجْرًا اِلَّا الْمَوَدَّةَ فِى الْقُرْبٰى

oyati azimaning koÀp haqoiqi azimasidan ikki buyuk haqiqatini "ToÀrt Nukta" bilan tafsilan tdi. Bu risola, Ahli Sunnat va Jamoatga, ham Alaviylarga gÀoyat qiymatdor va manfaatdordir; haqiqatdan Minhaj-us Sunnadir. Sunnati Saniyaning yoÀlini, u masalada toÀliq bayqal'andi.

Ta'lif etilmagandir.

Ta'lif etilmagandir.

Sura-i Fathning oxirida

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخahol b الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ اِنْ شَٓاءَ اللّٰهُ اٰمِن۪ينَ مُحَلِّق۪ينَ رُؤُسَكُمْ وَ مُقَصِّر۪ينَ لَا تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا haqiqaلَ مِنْ دُونِ ذٰلِكَ فَتْحًا قَر۪يبًا ٭ هُوَ الَّذ۪ٓى اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدٰى وَد۪ينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدّ۪ينِ كُلِّه۪ وَ كَفٰva taÀلّٰهِ شَه۪يدًا ٭ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَالَّذ۪ينَ مَعَهُٓ اَشِدَّٓاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَٓاءُ بَيْنَهُمْ تَرٰيهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوَانًا س۪يمَاهُمْ ف۪ى وُجَُسَاسَْ مِنْ اَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ وَ مَثَلُهُمْ فِى الْاِنْج۪يلِ كَزَرْعٍ اَخْرَجَ شَطْاَهُ فَاٰزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتمَوَاسَلٰى سُوقِه۪ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغ۪يظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللّٰهُ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وsoblanرًا عَظ۪يمًا

boÀlgan uch oyati azimadan oÀn vujuhi i'joziyadan yolgÀiz ixbori bilgÀayb vajhidan sakkiz ixboroti gÀaybiyani bayon etadi; shu uch oyat, bir oÀzii taqdoÀ'jiza-i bahira ekanini isbot qiladi. Tatimmasida,

فَاُولٰٓئِكَ مَعَ الَّذ۪ينَ اَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيّ۪نَ وَ الصِّدّ۪يق۪ينَ وَ الشُّهَدَٓاءِ وَ الصَّالِح۪ينuki buَسُنَ اُولٰٓئِكَ رَف۪يقًا

oyatining muhim bir nukta-i i'joziyasini, Sura-i Fathning oxiridagi oyatning ayni ixbori gÀaybiysi navidan, gÀaybiy ixborlariga ishoatmoqdladi.

Xotimasida, Qur'oni Hakimning tavofuqot jihatida i'joziy nuktalaridan gÀoyat porloq bir nukta-i i'joziyasini bayon etib; Qur'on Fotihada, Fotiha Bismillohda, Bismilloh Ang hasm Mimda bir jihatda darj etilganini bayon etadi. Ham eng muntashir

va mutadovil darkanor Musxaflarda Lafzullohning tavofuqoti latifa-i i'joziyasidan biri shuki: Sahifaning oxirgi satrining yuqori لَمْ da butun Qur'onda sakson va pastgi qismida yana Lafza-i Jalol bir-biri ustida sakson boÀlib tavofuq etib kelishi va sahifalar orqasida tom muvofaqat bilan bir-birini koÀramovoti, xuddi sakson adaddan birgina Lafza-i Jalol tazohur etishi.. ham oxirgi satrning tom oÀrtasida ellik besh va boshida yigirma besh, birga yana sakson bo'lib, ba qadaon u ikki saksonga saksonlikda tavofuq etganlari kabi, ikki yuz qirq tavofuqoti latifa yolgÀiz sahifaning oxirgi satrlarida boÀlishi koÀrsatadiki; Qur'oni Azimushshonning ham oyoti, ham kalimoti, ham hurufotiesa, uiri, boshqa-boshqa madori i'joz boÀlganlari kabi, kalimotning naqshlari va xatlari ham boshqa bir shu'la-i i'jozga mazhar ekanini bayon qiladi.

Boshqa bar gurmuada nashr etilganidan bu yerga darj etilmadi.

Boshqa bir majmuada nashr etilganidan bu yerga darj etilmadi.

يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُٓوءٍ تَوَدُّ لَوْ اَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُٓ اَمَدًا بَع۪يدًا وَيُحَذِّرُكُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ وَاللّٰهُ رَؤُفJumladْعِبَادِ

oyatining bir sirrini, xizmati Qur'oniyada birodarlarimning bashariyat muqtazosi o'laroq sahv va xatolarining natijasida yeganlari shafqat ta'zirlarini bayon etmoq bilan tafsir qiladi.

va jubu risola ikki qism boÀlib yozilgan. Birinchi qismda; xos va sodiq Qur'on xizmatkorlarining sahv va xatolari natijasida yeganlari tanbehkorona shafqُورَةِzirlari.. ikkinchi qismda; zohiriy doÀst va qalbi muoriz boÀlganlarning bilib turib bergan zararlariga muqobil, zajrkorona yeganlari ta'zirlaridan bahs etilardi. Faqat keraksiz ba'zilarning xotirlarini ranjida ddiyunik uchun, yuzlab hodisotdan birinchi qismning yolgÀiz oÀn besh adadidan bahs etildi. Ikkinchi Qism hozircha yozilmadi. Ta'zir yegan, oÀz imzo va tasdigÀi ostida, qabul qilib yozilgandir. Men beshta ta'zir yedim, yozdim. Nafsim kabi toshlqilganim Abdulmajid ila Xulusiyga vakolatan yozdim. Qolganlarning bir qismi oÀzlari yozdilar; bir qismi, haqida yozilganni koÀrdilar, qabul qildilar. Namuna navidan boÀlib ular bilan kifoyalandik. BoÀlmasa hodisot koÀpdir. Bu biluchun 'iyan qanoatimiz kelganki; bu xizmatimizda sohibsiz emasmiz. Muhim bir nazar ostidamiz va diqqatli bir inoyat nazaridamiz va quvvatli hifzu himoya ostidamiz. U risolaning oxirida اَلظُّلْمُ shi saدُومُ وَالْكُفْرُ يَدُومُ sirriga doir muhim bir haqiqat bayon etilib, xizmatimizga zulm navidan yopishgan mulhidlar, bu dunyoda ta'zirini yeydilar va qisman yeganlarini; va zindiqo va zalolat hisobiga yopishganlar tez ta'zir yemasdainotniir etilganining sabab va hikmatini bayon etadi.

"Mirqot-us Sunna va Tiryoqu Marazil Bid'a" nomi bilan gÀoyat muhim bir risoladir.

لَقَدْ جَٓاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ اَنْفُسِكُمْ عَز۪يزٌ عَلَيْهِ مَا Mutlaُّمْ حَر۪يصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِن۪ينَ رَؤُفٌ رَح۪يمٌ ٭ قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُون۪ى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ

oyatlarining gÀoyat muhim ikki haqiqatini "OÀn Bir Nukta" bilan tafsir qiladi.

BIRINCHI NUKTA

مَنshqa bسَّكَ بِسُنَّت۪ى عِنْدَ فَسَادِ اُمَّت۪ى فَلَهُ اَجْرُ مِاَةِ شَه۪يدٍ

hadisi sharifining sirrini bayon qiladi.

IKKINCHI NUKTA: Imom RaÀzidan (R.A.), "Sunnati Saniyaning ittiboi; eng hashmatli, eng latofatli, eng ahamiyatli tariqatdir" deyishiga doirdir.

UCHINCHI NUKTA: Sunnati Saniyaning ahamiyati haqida Imom Rabblan: "ng hukmini tasdiq etganini bayon etadi.

TOÀRTINCHI NUKTA: اَلْمَوْتُ حَقٌّ haqiqatining eshigi bilan, gÀoyat ajib bir olami ma'naviyga oid bir sayohati ruhiyani bayon etadi.

قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَBilhaqهَ فَاتَّبِعُون۪ى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ

oyatining sarohati bilan: Muhabbatulloh, qat'iy bir qiyosi mantiqiy bilan, Sunnati Saniyaning ittiboini intoj etganiga doirdir.

كُلُّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌa qiliُّ ضَلَالَةٍ فِى النَّارِ

hadisining muhim bir sirrini va

oyatining bir haqiqatini tafsir etadi.

YETTINCHI NUKTA: Sunnati Saniyaniniya i bir masalasi ostida bir adab ekanini bayon etadi. "Allam-ul GÀuyubga qarshi adab va hijob qanday boÀlishi mumkin va nima deganidir?" savoliga qarshi, goÀzal bir javobdir.

SAKKIZINCHI NUKTA: Sunnati Saniyaning bir qikni ahafqati Ahmadiyaning (S.A.V.) tarashshuhoti boÀlgani kabi, Zoti Ahmadiya Alayhissalotu Vassalamning qanday bir ma'dani shafqat ekanini koÀrsatadi.

TOÀQQIZINCHI NUKTA: Sunnati Saa oshing har bir naviga tamoman bilfe'l ittibo etmoq, axassi xavasga maxsus boÀlgani holda; harkas niyati bilan va qasd bilan va tarafdorona va iltizomkorona va taqdirkorona tolib boÀlmoqola-i , u ittibo-i tommadan to'liq hissador boÀlishi mumkin. Ahli tariqatning azkor va avrod va mashrablari, asosoti Sunnatga muxolafat etmaslik sharti bilan bidetish dohil boÀlmaganini, boÀlsa-boÀlsa bid'ati hasana ekanini bayon etadi.

Muhabbati Ilohiyaga va u muhabbatning natijasuntazannati Saniyaning ittiboiga doir uch nuqta bilan gÀoyat maroq-avar va muhim va goÀzal bayonot bor. Hatto kitobning naqshida shu OÀninchi Nuktaning bir shua-i karomatini, tavofuq bilan nazarga koÀrsatadi.

OÀN BIRINCHI NUKTA: Zo'oni Madiyaning Sunnati Saniyasining manbai; ham aqvoli, ham ahvoli, ham af'oli ekanini va har biri ham farz, ham navofil, ham odot aqsomiga inqisom etganini iya) O'onda وَاِنَّكَ لَعَلٰى خُلُقٍ عَظ۪يمٍ sirri bilan, navi bashar ichida ma'nan va ruhan boÀlgani kabi, mizoji jismoniysining jihati bilan ham eng moÀ'tadil nuqtada va quva-i jismoniya va nafsiyadarah xu-i i'tidolning vasatida va kamolida boÀlgan fardi farid, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam ekanini isbot qiladi. Bu risola ham, boshda aytilgham kubi, bir tiryoqi anfa' va bir iksiri a'zamdir.

اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَت۪ينُ ٭ اَللّٰهُ الَّذ۪ى خَلَقَ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ وَat qatلْاَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْاَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا اَنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ وَ اَنَّ اللّٰهَ قَدْ اَحَاطَ بِكُلِّ شَىْءٍ عِلْمًا

oyatlarining, ahli Fa insonva hozirgi JoÀgÀrofiyachi va Astronomlarning madori tanqidlari boÀlgan ikki haqiqatini, "Ikki Nukta" bilan tafsir qiladi.

BIRINCHI Ndori zUmum rizq toÀgÀridan-toÀgÀriga Qodiri Zuljalolning qoÀlida ekanini va xazina-i rahmatidan chiqqanini bayon etib, rizqsizlikdan oÀlmoq boÀlmaganini isbot qiladi.

IKKINCHI NUKTA: Yer Kurrasining, mm ismiJoÀgÀrofiyachi faylasuflarning aksiga bo'lib, yetti vajh bilan yetti tabaqa ekanini va samovot ham, Astronom faylasuflarning aksiga boÀlib, yetti vajh bilan yetti tabaqa ekanini isbot qiladi. Bu risola shunday vaysaqi mulhidlarga bir lijamda ruho'ni tizgindir.

"Hikmat-ul Istioza" nomi bilan ma'ruf, gÀoyat qiymatdor va quvvatli va haqiqatli bir risoladir.

قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ النَّاevalarَلِكِ النَّاسِ ٭ اِلٰهِ النَّاسِ ٭ مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ ٭ الَّذ۪ى يُوَسْوِسُ ف۪ى صُدُورِ النَّاسِ ٭ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ

surasining eng muhim bir haqiqatini,

وَقُلْ رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطÀrniga وَاَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَنْ يَحْضُرُونِ

oyatining muhim bir hikmatini va

ning eng muhim bir sirrini "OÀn Uch Ishorat" bilan tafsir etib, oÀn uch kalit bilan قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ ning qal'ul esasiniga kirmoq uchun eshik ochadi, tahassungohni koÀrsatadi.

BIRINCHI ISHORAT: "Shaytonlarning koinotda ijod jihatida hech madhallari boÀlmagani va zalolatning mustakhozir nukliklari ahli zalolatni tanfir etganlari holda va Janobi Haq rahmat va inoyati bilan ahli haqqa tarafdor boÀlgani va haq va haqiqatning jozibador goÀzalliklari, ahli haqni muayyid va mushavviq bo'lgani holda; hizb-ush shaytonning koik boÀta hizbullohga gÀalaba qilishining hikmati nima?" deb savolga qarshi gÀoyat qat'iy va vazih bir javobdir.

IKKINCHI ISHORAT: "Sharri mahz boÀlgaizni ttonlarning ijodi va ahli iymonga taslitlari va ular sababli koÀp insonlarning kufrga kirib Jahannamga kirishlariga, Jamili Alal-itloq va Rahimi Mutlaq va Rahmoni Bil-haqning rahmat va jamoli, bu hadsiz xunuklikning va bu dahshatli musligingng husuliga qanday muso'ada etmoqda va nima uchun javoz ko'rsatmoqda?" degan savolga qarshi gÀoyat quvvatli va muqni' bir javobdir.

UCHINCHI ISHORAT: "Qur'oni Hakimda, ahli zalolatga qar hayotim shikoyatlar va kasratli tahshidot va juda shiddatli tahdidot; aqlning zohiriga koÀra, adolatli va munosabatli balogÀatiga va uslubidagi i'tidoliga va istiqomatiga munosib tushmaydi? Go'yo ojiz bir odamga qarshi qoÀqiqat,rni tahshid etadi; va muflis va mulkda hissasiz ojiz bir odamga, quvvatli bir sherik mavqeini bergandek undan shikoyatlar etishining sirri va hikmati nima?" deb savoliga qarshi, gÀoyan edi'iy va ahamiyatli bir javobdir.

TOÀRTINCHI ISHORAT: Adam sharri mahz va vujud xayri mahz boÀlganidan; mahosin va kamolot vujudga va sharlar va musibatlar adamga istinod etganini va undan nash'at etganini bayon qiladi.maydi,SHINCHI ISHORAT:>Janobi Haq Kutubi Samoviyada basharga qarshi Jannat kabi azim bir mukofotni va Jahannam kabi dahshatli bir mujozotni koÀrsatmoq bilan birga, koÀp irshod va mukarrar iqoz va daragan bilan Eslatma va mutaaddid tahdid va tashviq etgani holda, hizb-ush shaytonning xunuk va mukofotsiz va zaif dasisalariga qarshi, ahli iymonning magÀlub bog pardarining sirri nima?" degan mudhish savolga qarshi muqni' bir javobdir.

OLTINCHI ISHORAT: Shaytonlarning eng tahlikali va kasratli bir dasisasi boÀlgan "tasavvuri kufriy"ni "tasdiqi kufr" suratida, "tasavvuri zalolat"ni "tasdiqi "Ya Bt" tarzida koÀrsatishi bilan, hassos va sofi-qalb insonlarni tahlikalarga otishiga muqobil, ilmiy va mantiqiy va haqiqatli bir javobdir.

YETTINCHI ISHORhayotnÀtazila imomlari sharning ijodini shar talaqqiy etganlari uchun, kufr va zalolatning ijodini Allohga bermasdan, goÀyo u bilan Allohni taqdisodat, lar. MoÀtazilaning bu muhim masalalariga va Majusiylarning xoliqi sharrni boshqa talaqqiy etishlariga qarshi gÀoyat quvvatli va mantiqiy bir javobi muskit.. ham "Gunohi kabirani qilgan moÀ'min qololmaydi!" degan MoÀtazila vu jihaqism Xorijiylarga qarshi gÀoyat maqbul va muqni' bir javobdir.

SAKKIZINCHI ISHORAT: "Ba'zi risolalarda qat'iy dalillar bilan isbot etilganki; kufr va zalolat yoÀli shu qadar mushkulotli va sَدَّهُidirki, hech kim unga kirmasligi kerak edi va qobili suluk emasdir. Iymon va hidoyat yoÀli shu qadar zohir va osondirki, harkas unga kirishi kerak edi, deganingiz holda; bu Hikmat-ul Istiozadbilijmolatli yoÀlning oson va taxrib va tajovuz boÀlgani uchun koÀplar u yoÀlda suluk etgagani bayoning, bir-biriga muxolif boÀlmoqda, vajhiinotdaqi nima?" savoliga qarshi gÀoyat maroq-avar va mantiqiy va qat'iy bir javob boÀlmoq bilan birga, "Zalolatda shu qadar dahshatli bir alam va qoÀrquv borki, kofir hayotidan lazzat olishi emas, balki hech yashamasligi lozim kela masalahli iymondan ziyoda oÀzini hayotda mas'ud koÀrishining sirri nima?" degan savoliga qarshi gÀoyat goÀzal bir tamsil bilan toÀliq qanoat keltiradigan bir javobdir.

TOÀQQIZINCHI ISHORAT: "Hizbulloh boÀlgan ahli hidoyat, boshda va vaz va ularning boshida Faxri Olam Salollohu Ta'ala Alayhi Vassalam, shu qadar inoyati Ilohiyaga va imdodoti Subhoniyaga mazhar boÀlganlari holda, nima uchun hizb-ush shaytonga qarshi ba'zan magÀlub boÀlganlar. Ham Xotam-ul Ansig'mang quyosh kabi porloq nubuvvati va risolatining qoÀshniligida boÀlgan Madina munofiqlarining zalolatda tirishishlari va hidoyatga kirmasliklari nima uchun va hikmati nima?" degan savolga ْ تَمَ harkasni aloqador qiladigan goÀzal va quvvatli bir javobdir.

OÀNINCHI ISHORAT: Iblisning oÀzini oÀziga tobe boÀlganlarga inkor ettirmoq suratidagi dasisa niqobini yirtib, (Iblisning) iflos va mulavvas yuzinar hamsatib, vujudini isbot qiladi.

OÀN BIRINCHI ISHORAT: Ahli zalolatning sharridan koinot gÀazablanganini va anosiri kulliya hiddat etganlarini va umum mavjudoinqiyoan gÀalayonga kelganlarini Qur'oni Hakim moÀ'jizona ifoda etganiga doir maroq-avar bir bayondir.

OÀN IKKINCHI ISHORAT: ToÀrt savol va javobdir. "Mahdud bir hayotda mahdud gunohlarga muqeganidadsiz bir azob va nihoyatsiz bir Jahannam qanday adolat boÀladi?" Ham "Shariatda deyilganki: Jahannam, jazo-i amaldir; faqat Jannat, fazli الْمَy bilandir. Buning hikmati nima?" Ham "Sayyiot intishor va tajovuz etganidan, bir sayyia ming yozilmoq, hasana bir yozilmoq lozim kelarkan;لرَّحْaning bir, hasananing oÀn yozilishining sirri nima?" Ham "Ahli zalolat qozongan muvaffaqiyat va koÀrsatgan quvvat, ahli hidoyatda bir zaiflik va haqiqatsizlik boÀlganqilgan?" degan toÀrt savolga gÀoyat qisqa va quvvatli toÀrt javobdir.

OÀN UCHINCHI ISHORAT: "Uch Nuqta"dir.

Birinchisi: Shaytonning eng katta bir dasisasi, haqoiqi iymoniyaning azamatَنْوَاtida, tor qalbli va qisqa aqlli va kalta fikrli insonlarni aldashiga muqobil, tamomila shaytoni jinniy va insiyni ham jim qiladigan bir javobdir.

Ikkinchi Nuqta: Shayton, qusurli insonga qusurini e'tirof etmaslik bilan ْتَ اَfor va istioza yoÀlini yopib, anoniyatni tahrik etib, advokat kabi nafsini mudofaa ettiradi. Go'yo nafsini taqsirotdan taqdis ettirishiga muqobil, harkasni iqno' etadigan bir javobdir. Qusurini koÀrmaslik, u qusurdan yanada katta bir quun boÀanini va qusurini koÀrmoq, qusurini qusurlikdan chiqarmoq ekanini bayon etadi.

Uchinchi Nuqta: Insonning hayoti ijtimoiyasini ifsod etgan eng muhim bir dasisa-i shaytoniya; "moÀ'minning birgina sayyiasi bilan hasanotini berkitmoq" biْرَةِ moÀ'minga qarshi adovat ettirishga muqobil, mezoni akbarda adolati mutlaqa-i Ilohiyaning tajalliysidagi dastur bilan; harkasga kerakli, xususan hadid-ul mizoj va mushkulpisand insonlarga qiyetishr va haqli va quvvatli bir javobdir.

Xullas shu risola oÀn uch ishorat bilan shaytoni insiy va jinniyning oÀn uch hujum yoÀllarini yootgan kabi; قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ Surasining qal'a-i metinida tahassun etmoq uchun oÀn uch kalit boÀlib, oÀn uch eshikni ahli iymonga och bilan Shu Hikmat-ul Istioza Risolasining ikki muhim qardoshi bor. Biri Yigirma ToÀqqizinchi Maktubning Olinchi Risolasi boÀlgan "Hujumoti Sitta", muan, hir qal'a boÀlgani kabi; ikkinchi bir qardoshi boÀlgan Yigirma Oltinchi Maktubning "Hujjat-ul Qur'on Alash-shayton Va Hizbihi" nomli risolasi ham bir hisni hasindir. Bu uch risola bir-biri bilan munosabatdordir. Va ahli iymonga bu zamondari riskerakli ekanini Eslatma etaman. Faqat shu risolalar tamomila Qur'onga sodiq boÀlganlarning qoÀllariga berilishi mumkin. Bid'at va zalolatga tarafdor yoki siyosatchilikka mubtalo boÀlganlarning qoÀlli bittbermaslik kerak. Ayniqsa "Hujumoti Sitta", ichida Eski Saidning shiddatli lisoni qoÀshilgani uchun, eng xos va eng sodiq qardoshlarimga maxsusdir. Hozircha haqni tinglamoq va qabul etmoqالِم۪يdodida boÀlmaganlarga koÀrsatilmasligini tavsiya etaman. Hamda "Ishoroti Sab'a", "Hujumoti Sitta" kabi hozircha xoslarga maxsusdir.

OÀN TOÀRTINCHI YOG'DU: َ السّkki Maqom"dir.

BIRINCHI MAQOM: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamdan soÀraganlarki: "Arz nima ustida turadi?" Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam farmon etganlar: عَلَى الثَّوْرِ وَالْحُوتِYa'ni "HoÀkiz nafsiliq ustida turadi". Shu hadisga doir koÀp munoqashot bor. JoÀgÀrofiyachilar, xosho bu hadisni inkor etadilar.

Xullas bu hadisning haqiqiy ma'nosini uch vajh bilan, bu risolaning Birinchi Maqomi shunday bir tarzda bayon etadiki; munkirlarnia boÀlra miqdor insofi boÀlsa va JoÀgÀrofiyachilarning haqqa qarshi zarra miqdor iz'onlari boÀlsa, bu hadisni bahir moÀ'jiza-i Ahmadiya (S.A.V.) sanaydilar. Chunki u uch javob hamni inkiy va qat'iy, ham ma'nodordirlar.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ ning eng muhim besh-olti sirlarini tafsir etadi. Va بِسْمِ اr; u y الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ Qur'onning bir xulosasi va bir mundarijasi va kaliti ekanini koÀrsatgani kabi; Arshdan farshga qadar uzangan bir xatti qudsiyi nuroniy boÀlmoq bilan birga, saodati abadiya eshigini oir chibir kalit va har muborak narsaga fayz va baraka bergan bir manba-i anvor ekanini bayon qiladi. Bu Ikkinchi Maqom eng birinchi risola boÀlgan "Birinchi SoÀz"ga qaraydmaslikyo, Risola-i Nur ajzolari bir doira hukmida boÀlib; muntahosi ibtidosiga بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ xatti muboragi bilan ittihod etadi. Va bu maqomda "Olti Sir" oonli s oÀttiz yozilardi. Hozircha olti qoldi. Qisqadir, faqat gÀoyat buyuk haqoiqni tazammun etadi. Buni diqqat bilan oÀqigan بِسْمِ اللّٰهِ ا yoshlمٰنِ الرَّح۪يمِ naqadar qiymatdor bir xazina-i qudsiya ekanini anglaydi.

Risola-i Nur Kulliyotining SoÀzlar, Maktubot va OÀn ToÀrtinchi Yog'duga qadar boÀlgan qismilardanundarijasidir. Har qismning mundarijasi, ya'ni SoÀzlar qismining mundarijasi SoÀzlar Majmuasida boÀlganidan, Maktubot va Yog'dularning ham oÀzlariga oid mundarijalari u majmualarning oxirlariga ilhoq etilganidan, bu yerda yozilmadi.

Masoili muhimmadan ba'zi masoil haqida soÀralgan savollarning javoblarini ichiga olgan. Shundayki; eng boshda maroq-avar "ToÀrt Savol"ga javobdir.

BIRINCHISI: "Ahlian Voht Va Jamoat haqida bir faraj va bir futuhot boÀlishi haqida ahli kashf bergan xabarlarning zuhur etmasligining sababi nima?" deb soÀralishiga muqobil gÀoyat goÀzal bir javob.

IKKINCHISI: "Risolaroq haning muallifi oÀzini shiddatli tazyiqot ostida tutgan ahli dunyoga qarshi boÀlishi lozim kelarkan, ularga moddatan qarshi chiqmasligining sababi nima hech oliga gÀoyat latif bir javobdir.

UCHINCHISI: "Ingliz va Italiya kabi hukumatlarning bu hukumat bilan muhoraba etmoq istashlariga qarshi, nima uchun shiddatli bir suratda harglar. rshi bo'lyapsiz? Holbuki bu kabi hodisalar millatning quvva-i ma'naviyasining manbai boÀlgan hamiyati Islomiyani tahyij etmoq bilan, shao'iri Islohanda ng ihyosiga va bid'atlarning raf'iga bir daraja mador boÀladi." deb boÀlgan savoliga berilgan juda latofatli bir javobdir.

TOÀRTINCHISI: "Nima uchun qoÀlingizdagi nurli risolalarni evishlga koÀrsatmaslik uchun, birodarlaringizga ehtiyotni tavsiya etasiz? Va nima uchun xalqlarni bu nurlarning fayzlaridan mahrum etmoqdasiz?" savoliga berilgan juda xush, juda goÀzal bir javobdir.

Xotimaldi. VLihya-i Saodat haqida soÀralgan bir savolga qarshi shubhalarni izola etgan gÀoyat muqni' bir javobdir.

Undan soÀng, eskidan beri mulhidlar hujum qilgan uch masalaga doir soÀralgan savollarga berilgan uch javardlar

oyati karimasining maoli boÀlgan: "Zulqarnayn Quyoshni haroratli va balchiqli bir chashma suvida g'ur Va buanini koÀrgan?"

IKKINCHI SAVOL: Saddi Zulqarnayn qayerdadir? Va Ya'juj va Ma'juj kimlardir?

UCHINCHI SAVOL: Hazrat Iso Alayhissalom oxirzamonda kelib Dajjolni oÀldirishiga doir savollarga shu qadar ulviy javoblar berilgankif silsahli iymonning iymonlarini taqviya etadi, ham balogÀati bilan adiblarni jim qiladi, hamda mulhidlarni ilzom etib ta'zirlaydi.

Oxirida, MugÀayyiboti Xamsadan yolgÀiz ikkisi haqida sot deyan muhim bir savolga ahamiyatli bir javobdir.

Zuhrodan kelgan "OÀn Besh Mulohaza"dan iboratdir.

BIRINCHI MULOHAZA: Nafsi insoniyat mubtalo boÀrga vafil va nafil narsalarning, atvori olam ustida haqiqatlarini koÀrsatib, qalbning robitasini kesib, yuzini baqo va oxiratga oÀgiradi.

IKKINCHI MULOHAZA: Bir dasturi Qur'oniy boÀlgan tavozuni amr va takabburdan man qiladi.

UCHINCHI MUzana-i: كُلُّ اٰتٍ قَر۪يبٌ sirri bilan; mavtning haqiqatini goÀzal va ayni haqiqat bir tamsil bilan ochib, uzun orzularni va alamlarni kesadi. Hayyu Qayyumu Boqiyu Doim va Biyadihil Xoyrga har umurni taslim etadi.

TOÀRTINCHI MULOHAZA: Muttarid an qatnuni odatulloh boÀlgan mavsumlarning, asrlarning o'zgarishida, aksar ashyoning aynan i'oda va yangilanishi bilan, shajara-i koinotning eng mukammal mevasi boÀlgan insonning, mavsumi hashri akbarda ayinchi oda etilishini qat'iyan isbot etadi.

BESHINCHI MULOHAZA: Shu asri falokat va halokatning eng buyuk musibati boÀlgan va dinsizlikka ketgan madaniyati saqimaningg bir atini va yuzidagi yopinchiqni va jahannam-numun mohiyatini huda-i Qur'oniy bilan muvozana surati bilan ochadi, koÀrsatadi. Ahli iymonni unga tamoyuldan shiddatli tanfir ettirijudingumli bir vaboni tashhis bilan, dorixona-i Qur'oniyadan zamzami tiryoqni ichiradi.

OLTINCHI MULOHAZA: Nafs va shaytonning eng katta hiyla va dasisalarudratioÀlgan; kofirlarning koÀpliklarini va ularning ba'zi haqoiqi iymoniyaning inkoridagi ittifoqlarini vasvasa surati bilan koÀrsatib, shubrsatdii va dinga qarshi loqaydlikni, ayni haq va haqiqat bir tamsil bilan ildizidan kesgan va Tubo-i Jannat boÀlgan iymon daraxtini yetishtirgan mujarrab bir iksiri nuroniydir.

YETTINCHI MULOHAZA: Hayoti ijtimoiya-i ning byaning muzir bir mikrobi boÀlgan va taraqqiyoti ajnabiyada saodat deb oÀylangan, zulmli va zulmatli ehtirosoti dunyoviyga ahli iymonni chorlagan soxtakor hamiyat-furushlarni, Qur'onning olmos qilichi urrasioÀldirib, irtidodga yuz tutgan yoxud martaba-i fisqga tushgan ahli iymonni, Qur'oni Hakimning xastaxonasiga oladi, tadoviy etadi.

ning bir sirrini,

وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُ oÀrniُ بِحَمْدِه۪

ning bir haqiqatini,

ning bir dasturini,

فَسُبْحَانَ الَّذ۪ى بِيَدِه۪ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ وَاِilan b تُرْجَعُونَ

ning bir nuktasini tafsir qilib, koinotda zarradan shamsga qadar hamma narsa bir vazifa bilan mukallaf boÀlib, butun sa'yu harakatlari qonuni qadar bilan jarayon etganini; va Janobi Hhundayoli karamidan, xizmat ichida mukofot sifatida bir lazzat darj etganini isbot va izoh bilan.. mavjudotning eng mukammali va zihayotning raisi va Arzning xalifasiuvvatian inson, tanballik qilib gÀaflatga tushsa; jamodotdan yanada jomid, chivindan chigirtkadan yanada qonsiz boÀlishini iqoz va inzor bilan, insonlarni vazifa-i fitriyalariga chorlab, uluhiyati mutlaqani isbot qiladi.

TOÀQQIng uch MULOHAZA: Janobi Haq kamoli karami bilan, eng katta narsani eng kichik narsada darj etgani jihat bilan; koinotdagi xayr va kamolotni, shajara-i korgan gng mevasi va urugÀi boÀlgan, navi insonning haqiqatini tashigan Nabiylarda koÀrsatganini; va Nabiylarga intisob etgan, xayr va kamolotga, nurga va sururga chiqishi kabi, ubudiyat jihati bil ham m, bir zarra kabi kichik bir maxluq boÀlgan insonning, fihristiyat va u intisob jihati bilan, ogÀzidan chiqqan "Allohu Akbar" sadosi, Yer Kurrasining buyuk bir "Allohu Akbar"i hukmiga oÀtganini, h, tozaaqiyn bir bayon bilan, haqning saodatini, iymonning husni kamolini bilbedaho izhor etib.. zalolat, shar, xasorat; dinning muxolifida ekanini qat'iy isbot qigi vaz OÀNINCHI MULOHAZA: Janobi Haqning nuri ma'rifatiga yetishmoq va qaramoq; va oyot va shohidlarning oynalarida barohin va dalillarning alomatlarini koÀrmoq uch xil boÀlib.. bir qismi suv kabi; ikkinchi qismi ng quvabi; uchinchi qismi nur kabi boÀlib.. taqarrubning ta'rifini va bu'diyatning vartalarini bayon qiladi.

OÀN BIRINCHI MULOHAZA: Qur'oni rasagaz-ul Bayonning ifodasidagi shafqat va marhamatning hikmatini, ham uslubi Qur'oniyadagi jazolat va salosatdagi fitriylikni koÀrsatadi.

qovli sharifiga imtislgani,#393

كُلُّ اٰتٍ قَر۪يبٌ sirri bilan mavtning va qabrning mohiyatini koÀrsatib, isyonchi nafsi ammoraning tizginini tortadi. Ham qisqa bir umr va muvaqqat bir hayotda, bu ajib asrda, saodati abaÀlgan eng foydali amal va eng maqbul xizmat va eng davomli savob, "iymonning taqviyasiga mador Risola-i Nur talabalari tarzida ulumi iymoniya bilan mashg'ul bo'lmoq" ekanini bayoa ma'yn va ahli ilm va ahli qalamni iqoz etgan bir dasturi haqiqatdir.

OÀN UCHINCHI MULOHAZA: Madori iltibos bo'lgan "Besh Masala"dir.

اِنَّكَ لَا تَهْد۪ى مَنْir majَبْتَ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ يَهْد۪ى مَنْ يَشَٓاءُ

sirri bilan, tariqi haqda mashg'ul bo'lgan va mujohada etganlar yolgÀiz oÀz vazifasini oÀylab, Janobi Haqning vazifasiga qoÀshilmasliklari kerakligini; va shiddati hirs sabablzohiriifa-i ubudiyat va ma'muriyatni, amiriyat va ma'budiyat bilan iltibos etganlarga qarshi tafriq etib, haddini tajovuz etgan insonga maqomini koÀrsatgmal, brkasga kerakli bir masaladir.

Ikkinchi Masala: Ubudiyatning mansha'i, amri Ilohiy; va natijasi, rizo-i Ilohiy; va samaroti va favoidi, uxroviya ekanini; va dunyoga oid foydalar va samaralar va manfaatlar ubudiyatga, vird va zikrga ida vayoki illatning bir juzi boÀlsa, ubudiyatni qisman yoÀq qilganini bayon bilan sirri ubudiyatning hikmatini dars bergan juda muhim va luzumli bir masaladir.

طُوبٰى لِمَنْ عَرَفَ حkanini وَلَمْ يَتَجَاوَزْ طَوْرَهُ

hadisi qudsiysining muqaddas dasturini goÀzal bir tamsil bilan izoh qilib, ubudiyatning asosi boÀlgan ojizlik, faqirlik va qusur va nuqsonini bilmoq va niyozni qur dargohi Ilohiyning rahmat eshigini qoqmoq kerakligini; ham har amalda bir ixlos jihati boÀlganidan, inson harakatida rizo-i Ilohiyni oÀylab, vazifa-i Ilohiyagaa qarsilmasligi bilan, a'loyi illiyinga chiqishiga yoÀl koÀrsatgan muhim bir masaladir.

oyatining ma'no-i ishoriysi bilan, Mun'imi Haqiqiyni xotirga keltirmaud tir uning nomi bilan berilmagan ne'matni yemoq va olmoq joiz boÀlmaganini; agar muhtoj boÀlsa, zohiriy sabablarning boshi ustida Mun'imi Haqiqiyning rahmat qoÀlini koÀrib, "Bismilloh" deb olinishini; ham kul ety sabablarni parastish etganlarni aldagan ikki narsaning birga kelishi yoki boÀlishi boÀlgan iqtironni illat deb oÀylashlarini goÀzal va muqovamatsuz izoh bilan, yuzlarni Mun'imi Haqiqiyga oÀgiradi.

Beshinchi Masala: Birng ziytning sa'ylari bilan hosil boÀlgan bir natija yoki sharafni, u jamoatning raisiga yoki ustoziga bermoq; ham jamoatga, hamda u ustoz va raisga zulm boÀlgani va bu Janobi Haqning nuru fayziga ma'kas va vasila va vosita boÀlgan ustozning masdar va muqtadir va manba deb oÀylanilmasligi kerakligini, goÀzal bir tamsil bilan isbot qilib, haqiqati holga deraza ochib koÀrsatadi.

OÀN TOÀRTINCHI MULOHAZA: Tavho dardoir toÀrt kichik ramzdir.

Birinchi Ramz: Tor nazarli, qisqa fikrli va muhokamasiz aqlli, sababparast insonning nazarini vahdoniyati Ilohiyaning dalillariga oÀgirib, goÀzal da ziymsil ustida "La ilaha illallohu vahdahu la sharika lah" deydi, tavhidni isbot qiladi.

Ikkinchi Ramz: يَا بَاق۪ى اَنْتَ الْبَاق۪ى ning bir sirrini tafsir qilib, ishqi majoziyga mubtalo boÀlgan inso dunyoshqi haqiqiyni va Ma'budi Bilhaqni koÀrsatadi.

Uchinchi Ramz: Hayoti boqiyaga va sarmadiy manzaralarga nomzod, yuksak maqomda xalq qilingan iste'dodot va latoifi insoniya, ba'hahodatunlay hech boÀlgan havo-i nafsga asir boÀlganidan, iqoz va inzor bilan insonni tayaqquzga chorlagan buyuk bir haqiqatning kichik bir uchidir.

ToÀrtinchi Ramz: Uzun orzulardan va oÀtmish va kelajak alamlardan ruh va qalbni goÀhayolir tamsil bilan qutqarib, "La ilaha Illalloh" kalima-i qudsiyasining shifoyob va rahmatbaxsh xazinasiga taslim qiladi.

OÀN BESHINCHI MULOHAZA: "Uch MasalÀlishl

Birinchisi: Ismi Hofizning tajalli-i atammiga ishorat qilgan

فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْlar ulذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ

oyati bilan, Hofizi Zuljalolning Yer Kurrasi ekinzorida azal ilmi bilan xalq etib zar' etgan tuxumlarni, kasif tuproq ichida va shiddati burudat qarshisida muqovamatsiz, nihoyatsiz zaif va kichik boÀlganlik nido olda muhofaza qilib, hashri bahoriyda boshqa bir olamdan kelganlaridek, avomiri takviniyaga imtisol bilan kelishlari bilan, omonati kubro hamalasi va Arzning xalifasi vشَّمْسotning mevasi boÀlgan insonlarning af'ol va osor va aqvol٩ٰ١i va hasanot va sayyiotlari muhofaza etilib hashrning tongida maydoni muhosabaga keltirilishini qat'iy isbot qilib, hashrni ba'zi sababasodiftijasi ba'id koÀrgan insonlarga, bilmushohada namunasini koÀrsatadi.

Boshqa bir majmuada nashr o Rabbnidan bu yerga darj etilmadi.

oyati karimasini "Yetti Nukta" bilan tafsir etgan, iqtisodni amr qilib, isrof va tabzirdan man etgankram aniqsa bu asrdagi basharga gÀoyat muhim bir darsi hikmat bergan, qiymatdor va juda muborak bir risoladir.

BIRINCHI NUKTA: Janobi Haq basharga tida uetgan biljumla ne'matlarning muqobilida bashardan faqat bir "shukr" istaganini; iqtisod, ham ne'matlarga qarshi bir ehtirom, ham Janobi Haqqa bir shukri ma'naviy, haqudratatning barakalanishiga bir vasila ekanini.. isrof esa; Mun'imi Haqiqiyning ne'matlariga bir hurmatsizlik va bir tahqir boÀlmoq bilan, qoÀrqinchli natijalari ekanini bayon qiladTafakkIKKINCHI NUKTA:>Vujudi bashar bir saroy, me'da bir xoÀjayin, ogÀizdagi quvva-i zoiqa bir darvozabon, at'ima bergan lazzatlar bittadan baxshish ekaa boÀloÀrsatib; vujudning idorasi iqtisod bilan ta'min etilganini, isrof esa muvozanasizlikni va xastaliklarni tavlid etganini bayon etadi.

UCHINCHI NUshundauvva-i zoiqa, moddiy jasadga inhisor etishdan ziyoda; aqlga, ruhga va qalbga qaraganidan, isrof qilmaslik, zillat va safolatga tushmaslik va u quvva-i zoiqani tashigan lisonni shrbini iste'mol etmoq sharti bilan laziz taomlarni tarjih va ta'qib etib bo'lishni; va bu haqiqat, horiqo quvva-i qudsiya sohibi Shohi Jiyloniy (Q.S.) Hazratlariga Zothyoyi amvot karomati azimasi bilan izoh etilib; ruh jasadga, qalb nafsga, aql me'daga hokim boÀlgandan soÀng, shukrning muntaho darajalariga vosil bo'lmoq bilan mumkin ekanini bayoidora di.

TOÀRTINCHI NUKTA: Iqtisod sababi baraka boÀlganidan muqtasidlarning hayotlari izzat bilan oÀtishini; isrof qilganlarning har vaqt safolatga, hatto tilanchilikka qadar tushganlarini, hatto haysiyat va nomuslarihakldahatto muqaddasoti diniyalarini ham fido etganlarini; va iqtisodning mafoydalii azimasini va isrofning dahshatli zararlarini va saxovatning goÀzalligi ichida bir oÀtinchi keksaning ista oliyini zikr etib, iqtisodning qiymat va izzatini saxovatdan ustun chiqaradi.

BESHINCHI NUKTA: GÀoyat maroq-avar bir asal voqeasi bilan, iqtisoddagi izzat va barakaning va isrofdagi safolat va mahrumiyatl emasir sirrini, juda haqiqatli bir suratda izoh etadi.

OLTINCHI NUKTA: Xissat bilan, xissatdan boshqa boÀlgan iqtisod xislati mamduhasini, Hazrat Umarning oerdaliHazrat Abdullohning (R.A.) bir voqeasi bilan shunday izoh etadiki; iqtisodning xissat boÀlmaganini va isrofdan boshqa boÀlgan saxovatning daraja-i kamolini koÀrsatadi.

YETTINCHI NUKَنْ يَrof hirsni, hirs qanoatsizlikni, qanoatsizlik mahrumlik va xasoratni va ham ixlosni qochirmoq bilan a'moli uxroviyaga ziyon yetkazmoq kabi uch muhim natijani tavsevimlganini; va zakovatlari yuzidan ma'ruf adiblarning tilanchilikka qadar tanazzul etganlarini va bir qism olimlarning hirs yuzidan diqi maishatga giriftor boÀlganliki bash tamsillar bilan shu qadar goÀzal izoh qiladiki, undan ortiq bayon va izoh tasavvur qilib boÀlmaydi.

iddatlir.. oyati karimasi bilan,

هَلَكَ النَّاسُ اِلَّا الْعَالِمُونَ وَهَلَكَ الْعَالِمُونَ اِلَّا الْعَامِلُونَ وَهَلَكَ الْعَامِلُونَ اِلَّا الْمُخْلِصُونَ وَالْمُخar boÀنَ عَلٰى خَطَرٍ عَظ۪يمٍ

hadisi sharifiga muvofiq, Islomiyatda ixlos eng muhim bir asos ekanining sirrini, hadsiz nuktalaridan "Besh Nuqta" bilan tafsir va izoh qiladi.

BItganim NUQTA: "Ahli dunyo va ahli gÀaflat va ahli zalolat va ahli nifoq raqobatsiz bir suratda ittifoq etganlari holda, nima uchun ahli haq va ahli hidoyat raqobatli ixtilof etmoqdalar?" degan voqe' juda muhim va juda mudhish va ahli haq va ahli

oyatiatni haqiqatdan qon yigÀlattirgan bu savolga, koÀp sabablardan yetti sabab bilan javob berilgandir. Shundaydir:

Ahli haq va ahli hidoyatning ixtilofoti; haqiqatsiz, zalil boÀlganliklaridan va himmatsiz, past va oqibatni oÀylamntizomqasir-un nazar boÀlganliklaridan va hasadchi va dunyoga haris boÀlganliklaridan boÀlmagani kabi.. ahli gÀaflat va ahli zalolatning ham kuchli ittifoqlari, haqiqatli va oqibatni oÀylaganliklaridan va yuksak nazarli boلَمْ يiklaridan boÀlmaganini shu qadar oliy bir uslub bilan va haqiqatli bir ifoda bilan bayon va izoh etadiki; "Fasubhanalloh, sabablari bilinm عَلَىan, har on uchun uch yuz ellik million fidokor taba'asi boÀlgan bu oliy Islomiyat, qanday qilib hammasi uch yuz ellik millionni oshmagan va oÀlimdan dahshatli qoÀrqqan uch-toÀrt farang hukumatning qoÀlida asir boÀlganlar? Haِ ٠

day bir asorat bilan mahkum etilganlarki, -Alloh! Alloh!- har fursatda shunday dahshatli shano'atlar qilinganki; Inkvizitsiya mazolimiga rahmat oÀqittiradigan qiynoqlar, bechora ahli Islomga tatbiq etilgan; koÀz yosy ekana badal tomiridan doimo qonlar oqittirilgan; bir tayoq jazoga muqobil, ahli hamiyatning boÀyinlari gÀaddor zolimlarning qoÀllari bilan uzilgan, otilgan; u bechora musulmon hamiyatparvarlarining bir qismi dorlarga osilgan, hayotlarigartincha berilgan, dunyoning ufuqlarida marhamatsizcha tashhir etilgan.. ham hayoti dunyoviylari parcha-parcha etilgan, ham hayoti uxroviyalari ziyon ko'rgana judaqismining esa har ikki hayotlari va saodatlari birdan imho etilgan... Nima uchun?" deb voqe' boÀladigan savolning javoblari, olmos xazinasi qiymatidagi bu risolaning heksizhi Nuqtasi bergan izohotning natijasida tushunilmoqdadir.

Xullas bu bechora musulmonlar haq va haqiqat maslagida ketarkanlar, xatoga va yanglishga tushishlari yuzidan ixloslari ziyon k haqor, oralariga raqobat kirgan, mobaynlaridagi ittifoq va ittihod oÀrniga tafriqa va ixtilof kirgan.. binnatija, bu hollar tadoviy etilmaganva zamarazlar tavassu' etgan; bu hollarni koÀrgan ahli zalolat, ahli Islomning bu ixtilofot va tafriqasini gÀanimat bilgan, dasisalar bilan olami Islomga hujum etganlar, bechora ahli Islomni juda mudhish bir asorat ostiga olganlar, mol:>"Bmoq uchun uringanlar. Xullas, asrlardan beri uch yuz ellik million ahli Islomni, zanjirlar ostida, har kun, har soat, har on ing-ing ingratgan holatlarning sabV.) ha, bu risolaning Birinchi Nuqtasi bilan juda haqiqatli bir suratda izoh etilgan. Faqat hayhot! Zamon va zamin uygÀun emas ekanki, besh nuqtadan yolgÀiz bir nuqtasi yozilgan; boshqalari ta'xir etilib, yozilmagan.

وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ ر۪يحُكُمْ ٭ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قَانِت۪ينَ ٭ قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا وَ قَدْ خَابَ مَنْ دَسّb lutf٭ وَلَا تَشْتَرُوا بِاٰيَات۪ى ثَمَنًا قَل۪يلًا

oyatlarini tafsir qiladi. Har amali xayrda, xususan uxroviy xizmatlarda ixlosning eng muhim bir asos ekanini birilgann juda qiymatdor bir risoladir. Bu risola, avvalo bu mudhish zamondagi Qur'on xodimlari bilan soÀzlashib deydiki: "Dahshatli dushmanlar qarshisida, shiddatli tazyiqot ostida, mudhish zalolatlar va savlatli bid'atlar ichida, sizlar gÀoyat oz rdi, kyat zaif va faqir va quvvatsiz boÀlganingiz holda, gÀoyat ogÀir va gÀoyat buyuk va umumiy va qudsiy bir vazifa-i iymoniya va xizmati Qur'oniya, yolgÀiz bir ehsoni Ilohiy boÀlib, Janobi Haq tarafidan yelkÀziningizga qoÀyilgan. Unday boÀlsa, harkasdan ziyoda ixlosni qozonishga va uning sirlarini oÀzingizda joylashtirishga majbur va mukallaf boÀlganingizni bililik vaz kerak. Va ixlosni zoye etgan sabablardan shiddat bilan qochishingiz kerak" deydi va ixlosni qozonmoq uchun toÀrt dasturni bayon etadi.

Birinchi dastur: "ToÀgÀridan toÀg quvvarizo-i Ilohiyni maqsad qilishingiz kerak" deydi.

Ikkinchi dastur: Raqobatsiz, tahakkumsiz, hasadsiz, atolatsiz, haqiqiy bir tasonud bilan, faon,.. varini umumiy maqsadga tavjih etib ishlagan bir fabrikaning charxlari kabi boÀlishingiz kerak, deydi. Va saodati abadiyani natija bergan va ummati Muhammadiyani (S.A.V.) dunyo va oxiratda sohili suubatlga chiqargan bir safina-i Rabboniyada xizmat ettirilganingiz uchun ixlosga, ittifoqqa, tasonudga samimiyat bilan yopishishingiz kerak deb amr etadi.

Uchinchi dastur: Ham bir qancng hayol bilan ixlosning bir sirri muhimini izoh etadi; ham Imom Ali (R.A.) va Shohi Jiyloniy (R.A.) kabi qudsiy, horiqo qahramonlarning, Nur talabalarining boshlarida ustoz va orqala mustaordamchi boÀlib, har vaqt hozir boÀlganliklarining vajhini bayon etadi.

ToÀrtinchi dastur: Qardoshlar orasida "tafoniy" sirini, ya'ni "qardosh qardoshda foniy boÀlmoq" asosini rizqihtiradi.

Va ixlosni quvvatlantirgan bir vositaning "robita-i mavt" ekanini va ziyon yetkazgan sabablarning "riyo va tuli amal" kabi mardud xislatlar ekanini bildiradi.

Ixlosni qozonishningdi. Hachi sababi; doimo huzuri Ilohiyda ekanini oÀylamoqdir. Bu surat bilan ham riyodan qutulish chorasini, ham qozonilgan ixlosda koÀp marotib ekanini bayon etadi.

Undan soÀng, ixlosni sindirgan sabablardan uch monedan rki; zhisining "moddiy manfaatlar" ekanini; va a'moli uxroviyadagi tashriki maso'iyda muazzam manfaat ekanini; ham bu uxroviy qozonch, dunyoviy sheriklarning qozonchlari kabi boÀb boÀln, tajazzi va inqisom etmasdan, nuqsonsiz boÀlib, fazli Ilohiy bilan, tarokum etgan savob va yakunlarining bir misli, ishtirok etgan fardlarning har birining daftari a'moliga aynan kirishini bayon qilib, raqobat va ixlossizlik bilan bu t boÀlgning qochirilmasligini tavsiya etadi. Monening ikkinchisi, ixlosni sindirgan va eng muhim bir marazi ruhiy boÀlib shirki xofiyga yoÀl ochgan "tavajjuhi omma"dan shiddatli qochishni va bu kabi marazlarga ahadi. U berilmasligini ahamiyat bilan amr etadi. Uchinchi mone ham qoÀrquv va tama' yuzidan keladigan zararlar bilan ixlosning sinishini bahs etib, bu xususda Hujumoti Sittada izohoti kofiya berilganidan, u qiymatdor risolaga havola etilmoq bila koinoma berilgan, shirin va latif va juda oliy va mislsiz va harkas muhtoj boÀlgan bir risola-i muborakadir.

Bid'atlarning istilosi zning qa, Sunnati Saniyaga ittiboning ahamiyatini va Risola-i Nurni yozishning "besh navi ibodat ekanini" bildirgan qiymatdor bir maktubdir.

وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللّٰهِ ; bir حَسْبُهُ اِنَّ اللّٰهَ بَالِغُ اَمْرِه۪ قَدْ جَعَلَ اللّٰهُ لِكُلِّ شَىْءٍ قَدْرًا

kabi oyatlar bilan, uch ishorat bilan, Risola-i Nur muallifiga va Risola-i Nurga oid koÀplar tarafidan deyiladiki: "Sen ahli dunyoning dunyosiga qoÀshilmaan zoh holda, nima uchun har bir fursatda sening oxiratingga qoÀshiladilar? Hatto hech bir hukumat tarik-ud dunyo va munzaviylarga qoÀshilmaydi?" maolida bir savolga qarshi gÀoyat chiroyli javob beradi.

KahkasHI ISHORAT: Risola-i Nur muallifi va Risola-i Nur, butun ahli iymonning, xususan Isparta viloyatining ma'naviy taraqqiyotlariga va iymonlarining inbiunofiq muhim bir mador boÀlganidan; bu savolning javobini, din va shariat nomidan, haqlarini mudofaaga majbur boÀlganliklaridan, dinsizlarga qarshi mudofaa vazifasi, insonlarning, xususan Isparta Viloyatining insonlarining haqlari va qani qat'iy koÀrsatadi.

IKKINCHI ISHORAT: Tanqid va istifsorkorona, mimsiz madaniyat tarafidan deyilgan: "Sen nima uchun bizdan ranjiding va bizva ba'ojaat etmaysan? Holbuki bizning prinsipimiz bor. Bu asrning muqtazosi boÀlib xususiy dasturlarimiz bor. Bularning tatbiqini sen oÀzingga va ahli iymonga qabul etmayapsan. Holbuki bu Juini, jatlar davrida tahakkum va tag'allubno olib tashlash dasturi bor. Holbuki sen, domlalik va inzivo pardasi ostida nazari diqqatni jalb etishing va hukumatning rejimi xilofiga harakat qilganingni, mojaro-i halsa ha koÀrsatmoqda. Bu sening holing burjuaziya sinfiga maxsusdir. Bizning, avom tabaqasining intibohi bilan sotsializm va bolshevizm dasturlarini tatbiq etmoq, ir juzzga yarayapti. Prinsiplarimizga muxolif va burjuaziya sinfi deyilgan xoslar tabaqasining istibdod va tahakkumlari ostida adolati mahzani qabul etmoq ogÀir kelmoqda." kabi savollariga qarshi:

Ne mumkin zulm ila, biydod ila imho-i haqiqat;

ing zuish qalbni yo'qot, muqtadirsan odamiyatdan.

dasturi bilan Janobi Haqning fazlu karami bilan ulumi iymoniya va Qur'oniyani fahm etmoq fazilati qozonon etganini; va bu ehsonni yoÀqotishga intilgan, inson suratida shaytonlar ekanini; bir qancha muhim misol bilan, ahli ilhod va qisman munofiqlar bu qonundan tashqari muomalani hech bir hukumat va hech bir fardat boÀasvibiga mazhar boÀlmagan bu muomalaga Jumhuriyat Hukumati muso'ada etmaganini; yolgÀiz Risola-i Nur muallifi emas, agar tushunsa navi bashar jahllanishini va anosir hiddatlangaفِ سَلoÀrsatmoq bilan, gÀoyat goÀzal bir javob beradi.

UCHINCHI ISHORAT: Ikki savolning javobidir.

Birinchisi: Ahli Falsafa, zindiqo hisobiga deydilarki: "Bizning mamlakatimizda boÀlgan bir odam, majburiy Jumhuriyatning qonunlariga zohlagd etadi. Holbuki sen, vazifasiz boÀlganing holda, xalqlarning tavajjuhini qozonmoq istaysan." deyishlariga qarshi bir muskit javob beradiki, ularning foyalariyatni;taga chiqarib nima boÀlganliklarini koÀrsatadi.

Ikkinchi Savol: "Tavajjuhi nosni va mavqe-i ommani qozonmoq, bizning vazifadorlarimizga maxsus boÀlib, sen vazifasiz bir odam boÀlganingdan, tavajjuhi nosni va mavqe-i ommaniva uni xush koÀrmaymiz?" deyishlariga qarshi: Agar inson bir jasaddan iborat boÀlsaydi, loyamutona dunyoda qolsa va qabr eshigi yopilsa va oÀlim oÀldirilsa; oÀsha vaqt vazifalar yolgÀiz moddiy askarlik va idora ma'murlariga maxsus qolardi. Holbذِهِ اnday ma'naviy va gÀoyat muhim va butun basharni aloqador qilgan bir vazifaning inkori; "Almavtu Haq" da'vosini, har kun janozalarining muhri bilan imzo qo'yib tususiyqilgan oÀttiz ming shohidning shahodatini takzib va inkor etmoq bilan boÀladi. Modomiki inkor va takzib etmoq maholdir; unday boÀlsa, ma'naviy hojoti zaruriyaga istَ تَوْtgan ma'naviy koÀp vazifalar bor ekanini, goÀzal va muhim bir ikki tamsil bilan izoh va isbot qiladi.

Shu risolaning xotimasida, "Anoniyatli ahli dunyoning har ishida shu qadar hassosiyat borki; agaray haylari boÀlsaydi, daho darajasida bir muomala boÀlardi." deb ahli iymonga ularning u hassosiyat va dasisalariga aldanmasliklarini tavsiya bilan, ularning bu holi bir istidardiyaanini xabar beradi.

OÀttiz Birinchi Maktubning Yigirma Uchinchi Yog'dusi boÀlgan "Tabiat Risolasi"dir. Tabiatdan kelgan fikri kufriyni tirilmaydigan bir suratda oÀldirgan va kufrninan birevorini chil-parchin qilgan va juda xunuk va mustakrah va gÀayri ma'qul muzill afkorni, insofli qofilalardan tard etib chiqargan va saodati abadiyaning u haqiqatuqta kllarini juda ahamiyatli, juda shirin va gÀoyat zavqli bir suratda ochib, dalillari bilan, burhonlari bilan isbot qilgan va muallifiga abadiy rahmat oÀqilishiga vasila boÀlgan, oْ تَوَÀoyat qiymatdor bir risoladir. Bu risola

oyati karimasining bir tafsiri vazihi boÀlib, "Janobi Haq haqida shak boÀْمَلَاdi va boÀlmasligi kerak" deyish bilan, vujud va vahdoniyati Ilohiyani badohat darajasida koÀrsatadi. Shu sirni izohdan avval, bir Eslatma bilan, bir ming uch yuz oÀttiz saky yaranasida qoÀshini Islomning Yunonga gÀalabasidan nash'a olgan ahli iymonning quvvatli afkori ichiga gÀoyat mudhish bir zindiqo fikri kirayotgan ekan, u zindiqo mafkurasining boshini olib tashlash gÀoya hikmlan Anqarada Arabcha boÀlib chop etilgan bu risolaning, soÀngra aynan Turkchaga tarjima etilganini xotirlatadi.

MUQADDIMA: Insonlarning ogÀzidan chiqqan va dinsing yaq ishmom etgan va ahli iymonning bilmasdan iste'mol etgan kalimalarining eng muhimlaridan uch donasini bayon etadi.

Birinchi Kalima: "Avjadathul asbob" ya'ni olamning sabablari ijod etadi.

Ikkinchi Kalima: "Tashakkala binafsihi" ya'ni o dalil-oÀzi boÀlmoqda.

Uchinchi Kalima: "Iqtizothut tabiat" ya'ni tabiat iqtizo etib qilishda.

Bu uch dahshatli kalimalarning, loaqal toÀqson maholotni tazammun etgan uchtadan maholdan toÀqqiz mتْ عَلilan, ochganlari uch yoÀlni tamoman yopib, toÀrtinchi yoÀl boÀlgan "Tariqi Vahdoniyat" bilan, biljumla mavjudot bir Qodiri Zuljalolning qudrati bilan vujud tb, yuqni, haqiqiy va latofatli tamsillari bilan isbot qiladi.

BIRINCHI KALIMA: "Avjadathul asbob" Tashkili ashyo, olamdagi sabablarining ijtimoi bilan vujud topishining juda koÀp maholotidan uch donasinigan, etadi.

Birinchisi: "Har qaysi bir zihayotning ijodi Vohidi Ahadga berilmasdan, sabablardan talab qilinsa; bir dorixona-i kubroda mavjud shishali idishlarning ichidagi moddalarning gÀarib biremak kif asari yoki esgan shamollarning shishali idishlarni urib yiqitib ichidagi moddalarning oqishi va bir yerga toÀplanishi" tamsili bilan koÀrsatilgan vujudi ashyoni sabablarga bermoq e'tiqoi muqa hadsiz maholiyatini bayon etadi.

Ikkinchi Mahol: Mavjudotdan bir chivinning inshosi Vojib-ul Vujudga berilmasdan, olamning sabablari qilishda deyilsa; koinoyetmisaksarisi bilan aloqador boÀlgan bu chivinning har bir zarrasini; koÀziga, qulogÀiga, qalbiga va jasadiga joylashtirmoq uchun, arkoni olamni va anosir va tabayi'ni, , albaabi, u chivinning ham zohirida, ham botinida ishlattirmoq lozim keladi. Bu mahol, Sofistaiylarni ham ablahona maslaklari ichida uyaltiradi.

Uchinchi Mahiyatniir vohidning vahdati boÀlsa, har holda bir qoÀldan sudur etgani" qoidasi bilan, shu mukammal intizom va shu hassos mezon va shu jome' hayotga mazhar boqchalabir mavjud, agar Vohidi Ahadning bir masnu'i deb qabul qilinmasa; jomid, johil, koÀr, kar, shuursiz, aralash-quralash hadsiz sabablarning chalkashtiruvchi qoÀllari orasida insho, ashyani va nihoyatsiz imkonot yoÀllari ichida gÀoyat mukammal va nihoyat hassos va jome' bir hayotga molik boÀlib vujudi qabul qilinsa, yuzlab maholni birdan qabul etmoq imkonsizligini va eshaklarni ham eshakliklari ichida kuldiradigaللّٰهِjada aqldan uzoqligini koÀrsatadi.

IKKINCHI KALIMA: "Tashakkala binafsihi" ya'ni oÀzidan-oÀzi tashakkul etmoqda. Shu maholning botil ekanini koÀrsatg va mup maholotlardan uch maholni, namuna sifatida zikr etadi.

Birinchisi: Har mavjud, oddiy bir modda boÀlmagani kabi jomid va tag'ayyursiz ham boÀlmaganidan; va hamda zarralardan tashaka chaytirilgan gÀoyat ajib bir uskuna va gÀoyat horiqo bir saroy boÀlmoq bilan birga, zohiriy va botiniy tuygÀular bilan mujahhaz boÀlganidan, koinot bilan تَنَٓاi bordir. Xullas, har bir mavjud Xoliqi Kulli Shayga isnod etilmasdan, "oÀzidan-oÀzi tashakkul etmoqda" deyilsa; u vaqt har bir mavjudning har bir Bu riiga bir Aflotunga badal minglab Aflotun qadar ilm va shuur bermoq kabi xurofotchilik va devonalikning eng kattalarining oÀrtasiga tushganini bayon etib, isbot etadi.

Ikkinchisi: Haلِكٌ اmavjud, ayniqsa fardi inson; bir-biri ichida joylashtirilgan minglab qubbali bir saroy va har bir qubbasi minglab zarrotning bir-biri bilan birikishi bilan tashakkul etgan ajib naqshli gÀarib bir san'ati horiqo boÀllar huolda, "Bu masnu'ot bir Sone'-i Vohidning asari san'ati emasdir, oÀzidan-oÀzi tashakkul etmoqda" deyilsa, hadsiz va hudud ostiga olinma Ikkinrroti vujudiya adadicha mahollar oÀrtaga chiqadiki; bu mafkura sohiblarini johillikning eng muntahosida oÀtqazib, ajhaliyat bilan tajhil etadi.

Uchinchi Mahol: Sone'-i Zuljalolning ijodi boÀlgatida bir masnu', qalami qadari azaliyning bir maktubi boÀlmasa, "olamning sabablari ijod etmoqda" deyilsa; u vaqt u sabablar, avvalo u masnu'ning badanidagi hujayralaridan tuda koÀglab murakkabot adadicha tabiat qoliplari, temir qalamlari va harflari va hatto bu temir harflarni va qalamlarni va qoliplarni toÀkmoq uchun bir qancha fabrikalar va bu fabrikalarning inshosi uchun, shuning kabi fabrikalarning vujudi lujudideladi. Va hokazo bu tasalsul borgancha boradi. Bu nomutanohiy maholotni intoj etgan bu fikrni qabul etganlar, bu haqiqatdan yegan tarsakilaridan uygÀonib, bu fikrlaridan voz kechga, u i kerak deydi.

UCHINCHI KALIMA: "Iqtizothut tabiat" ya'ni tabiat iqtizo etadi. Bu izlol etuvchi muzill fikrning juda koÀp maholotidan uch maholining

Birinchisi shuki: Shamsi Azaliyning qalami qadar va qudran, biÀlgan olimona, basirona, hakimona san'ati ijod, u Zoti Zuljalolga

berilmasa ham koÀr, ham kar, ham aqlsiz, ham tushunchasiz bir tabiatga berilsa; u tabiat bu masnu'otni qaning uchun, yo hamma narsada hadsiz ma'naviy uskuna va matbaalarni saqlaydi yoxud hamma narsada koinotni xalq etib idora qiladigan bir qudrat va hikmatni darj etadi. Bu esa,eb boÀir mavjudda hadsiz bir qudrat va iroda va nihoyatsiz bir ilm va hikmat tashiydigan bir tabiatni yoki bir quvvatni va go'yo bir ilohni, ichida qabul etmoq loz qoÀymadiki; bu esa, koinotdagi maholotning eng botili va xurofotning eng yolgÀon bir shakli ekanini va Xoliqi Koinotning sifoti qudsiyasining tajalliyotiga "tabiat" nomini berganlar, hayvonlardan yuz daraja past ekanin ipi bsatadi.

Ikkinchisi: GÀoyat intizomli va mezonli va hikmatli boÀlgan shu mavjudot, nihoyatsiz Qodir va Hakim bir zotning ijodidir deyilmasa, tabiatga berilsa, u vaqt tabiat, nabototning mansha'i va maskani boÀlan tua nabototga gultuvaklik vazifasini bajargan bir parcha tuproqda, milliardlar adadicha boshqa-boshqa uskunalarni va matbaalarni joylashtirishi kerakki; u tup natijr turli nabototning mansha'i va maskani boÀla olsin va hayotlariga lozim har turli ehtiyojlarini muayyan miqdorlari dohilida bera olsin. Xullas, bu xurofotni va hadsiz maholotni natija bergan bu mafkurani tafaqirllarning eshakliklariga qarab, yuzlariga tukurib, deydi: Bu suubatli va mushkulotli ajib maholotning, qanday suhulatli vujudga inqilob etgani haqidagi savolga haqiqatli va gÀoyat ma'qul Ha, vob berilgandir.

Uchinchisi: Ikki misoli bor.

Birinchisi: Xoli bir sahroda qurilgan gÀoyat mukammal va muzayyan bir saroyga kirgan vahshiy bir odamning misoli bilan izoh etilgan bir hati Hayir. Shundayki: U saroydan yanada muntazam, yanada mukammal va har tarafi moÀ'jizoti hikmat bilan toÀldirilgan boÀlgan shu olam saroyining ichiga, uluhiyatn xafaor etgan vahshiy tabiiyyunlar kiradilar. KoÀrgan mavjudotlarining, doira-i mumkinot xorijida boÀlgan Zoti Vojib-ul Vujudning asari san'ati ekanini oÀylamasdan; doira-i mumkinot ichida boÀlgan va qudrati Ilohَىٍّ

dg tabaddul va tag'ayyur etgan ijroot qonunlarining bir dafrati hukmidagi majmua-i qavonini odatullohga va bir mundarija-i san'ati Rabboniya boÀlgan Ilohiy qonunlarga xatolik bilan

"tabiat" nomini beribاِنْ اoning ijodini unga tahmil etib, shundayin ahmoqona bir botil yoÀlga kiradilarki, ahmoqlikning muntahosida eng katta ahmoqlik nishonini koÀkraklariga oÀz qoÀllari bilan taqadilar.

Uchinchi Maholning ikkinchi misoli: surat muhtasham bir qarorgohga va gÀoyat muazzam bir masjidga kirgan vahshiy bir odamning misoli bilan tamsil etilgan ikkinchi bir haqiqatdir. Sultoni Azal va Abadning hadsiz junudining muhta haqibir qarorgohi va muazzam bir masjidi boÀlgan shu koinotga, tabiat fikrli munkirlar kiradilar. Qaraydilarki; butun mavjudot ish boshida vazifadadirlarfe'l b'-i Zuljalolning Zoti Aqdasidan i'roz etganlaridan, Xoliqi Zuljalolning bir jilva-i Rabboniyasi boÀlgan quvvatini mustaqil bir qodir deb oÀylab, ma'naviy qonunlarini bittadan moddiy modda tasavvur etmoq bilan birga, u qonunlarning qomurojaga ijod berib "tabiat" nomini taqqanlaridan, butun koÀrganlari shu horiquloda mavjudotni tabiatga isnod etib, vahshiylarning eng vahshiysi boÀlganliklarini e'lon etadilar.

Xullas, taqsimi aqliy bilan; ma boqiyng vujud topishi uchun toÀrt yoÀldan boshqa yoÀl boÀlmaganidan, bu yoÀllar hadsiz va hisobsiz mahollarni ijob etgan toÀqqiz mahol bilan yopilib, bilbedaho va bizzarura, toÀrtinchi yoÀl boÀlgan vahdat yoÀli qat'iy bir suratda sobit boÀlad saltahar bir mavjudning vujudi, toÀgÀridan-toÀgÀriga Zoti Vojib-ul Vujudning dasti qudratidan chiqqanini va samovot va arz, qabza-i qudratida ekanini koÀrsatadi. Sababparast va tabiatga shoÀngÀiganlarning ketgas, ba va koÀrolmaganlari yoÀllarning mohiyatini koÀrsatgandan soÀng ularni insofga da'vat etgan va maslaklarini tark ettirgan gÀoyat izohli va juda shirin va gÀoyat latif bir bayondan soÀng, soÀralgan ikki shubhali savolning n Rahihisiga, "raddi mudohala va man'i ishtirok qonunlari"ning muqtazosi bilan; ikkinchisiga ham Xoliqi Zuljalol butun-butun hikmatiga zid boÀlgan natija-i xilqatni va samara-i koinotni abasiyatga oÀgirgan va hikmati rububiyatini ina senitiradigan bir tarz boÀlgan maxluqotning ibodatlarini va ayniqsa insonning shukr va ubudiyatini boshqalarga berishga rizo koÀrsatmagani kabi, muso'ada ham etmaganini izoh etgan gÀ majbuoÀzal javoblar bilan muqobala etilgandir.

Xotimasida, tabiat fikri kufriysini tark etgan va iymonga kelgan zotning maroq-avar uch savolidan:

Birinchisi: "Tanballiklari sabab savobozni tark etganlarning Jahannam kabi bir azob bilan tahdid etilishlarining sababi nima?"

Ikkinchisi: "KoÀz bilan koÀringan bu nihoyat darajada mabzuliyat va ijodi ashyodagi intizomli surat, ham vahdat yoÀlidagi nihoyat dkabi..a osonlik va suhulat, ham nassi Qur'on bilan

kabi oyatlarning nihoyat darajada koÀrsaki; nari osonlikning sirri va hikmati nima?"

Uchinchisi: "Koinot fabrikasining ishlattirilishi bir tarkib va tahlil natijasi ekanini va hechdan bir nainlashdom etilmagani kabi hechdan bir narsa ham ijod etilmas degan faylasuflarning bu soÀzlari qandaydir?" deyishiga qarshi, juda daqiq va juda chuqur va gÀoyat yuksak va juda keng va nihoyat darajada muqni' va muskit o'laroq sard etgan daloilii isboa bilan, sabablarga topingan va tabiat botqoqligida boÀgÀilganlarni qutqargan va hozir ham oÀsha maslaklarida boÀlganlarni uyaltirgan gÀoyat haqiqatli va musiyb javoblar bor.

YIGIRMA TOÀRTINCHI YOG'DU: ki koioÀrt Hikmat"ni ichiga olgan.

ilx... kabi oyatlarning q Qur'oni Hakim tasatturni amr etadi. Safih va mimsiz madaniyatning esa, Qur'onning bu hukmiga qarshi muxolif ketganini va tasatturni fitrطُ ف۪ىrmaganidan, "bir asoratdir" deb dinsizchasiga bir savoliga qarshi Qur'oni Hakimning bu hukmi aynan oÀrnida boÀlib, balki asorat boÀlmasdan tasatturning fitriy ekanini koÀp tajriba va misollar bilan izoh va isbot etib, ularni isqot va tasligÀima qat'iy amr etadi.

BIRINCHISI: Ayollarning fitrati tasatturni iqtizo etadi. Chunki xilqatan zaifa va nozik boÀlganidan, oÀz hayotidanqid oda bolalarini himoyaga fitratan bir mayli boÀlganidan, uni himoya qilganga qarshi oÀzini goÀzal koÀrsatmoq va nafrat ettirmaslikka va ittihomga ma'ru tozalaslik uchun fitriy bir mayli ekanini.. ham ayollarning oÀntadan oltitasi yo keksa, yo xunuk boÀlmoq jihati bilan, xunukligini harkasga koÀrsatmoq istamaganini.. ham goÀzallardan oÀzini koÀrsymatdoan siqilmaganlar, faqat oÀntadan bir-ikki boÀlib, boshqalari esa iflos va shahvoniy va saqil insonlarning nazarlaridan istisqol etganidan, oÀzini koÀrsatmoq istamtdagi i.. va Qur'oni Hakimning tasatturga amri fitriy boÀlmoq bilan birga, u nozik va zaifani, bir rafiqa-i abadiya boÀla olishi uchun, tasattur bilan zohiriy va botioti mullatdan va ma'naviy bir asoratdan qutqaradi deb gÀoyat goÀzal bir javob bilan gÀaddor madaniyatni isqot etadi.

IKKINCHI HIKMAT: Erkak va ayol orasida shiddatli bli yoÀabbat, yolgÀiz bu hayoti dunyoviyaning ehtiyojlaridan kelib chiqmaganini, balki abadiy bir hayotda jiddiy bir doÀst boÀlmoq uchun, u muhabbatni oxir umrga qadar davom etgani va etishi lozim kd qola jihat bilan u ayolning, abadiy o'rtog'i boÀlgan erining abadiy o'rtoqligidan mahrum qolmaslik uchun tasatturni qat'iyan va fitratan iqtizo etganini; va safih, gÀaddor madaniyatning "g'ayri fitriyt qilgoratdir" deyishlarini isqot etmoq bilan birga, tasatturga qat'iy amr etadi.

UCHINCHI HIKMAT: Oila saodati, xotin va er mobaynida bir amniyati mutaqobila va samimiy bir muhabbat bilan davom etganini; va tasattursizlik u amniyat va muhabbatn وَ زَanini va sindirganini; va ochiq-sochiq ayolning oÀntadan bir donasi, eridan yanada yaxshisini koÀrmaganidan, oÀzini boshqalarga koÀrsatmoq istamaganidan; va yigirmata odamdan faqat bir donÀzi zatinidan yanada goÀzalini koÀrmaganidan, ochiq-sochiqlik va hayvoniy nazarlar u amniyatni va muhabbatni sindirganini; hatto u hayvoniy, sufliy va iflos koÀrinmoq, qarindoshlik kabi boÀlganda ham u amniyatni sindirganini; va u yalangÀoch anadi.ilan koÀrinish qarindosh kabi boÀlganda ham u amniyatni sindirganini; va u yalang'och oyoq bilan koÀrinishi, qarindoshning mahramiyati ham gÀayri mahram ekanini gÀoyat qat'ita; vasuratda isbot etadi.

TOÀRTINCHI HIKMAT: Kasrati nasl har jihat bilan matlub boÀlib, har millat va har hukumat bunga tarafdor boÀlgani, hatto Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam

تَنَاكَحُوا تَكَاثَرُوا فَاِنّ۪ى اُبَاه۪ى بِكُمُ الْاُمَمsalotui "Uylaninglar. Men, sizning koÀpliginziz bilan iftixor etaman." deganlarini; tasattursizlik uylanishni koÀpaytirmasdan, juda kamaytirganini, chunki bebosh zamonaviy bir o'spirin ham rafiqasining gÀoyat nomusli boÀlishini istaatijal; va ayol esa, erkakning bola-chaqa va moliga va hamma narsasiga dohiliy muhofiz boÀlganidan, ayolda sadoqat va amniyat lozim ekanini; tasattursizlik va ochiq-sochiqlik va hayosizlik esa, munosiqatni va amniyatni sindirganidan, erkakka vijdon azobi chektirganini va ayollarda shijoat va saxovat u sadoqat va amniyatni ixlol etganini; va mamlakatimizning Ovrupaga qiyoa bogÀ boÀlmasligini, agar qiyos etilsa, naslning zaifligiga va quvvatning tushishiga sabab boÀlishini; va shaharliklar qishloqliklarga qiyoslanmasligini, chunki qishloqliklar maishat mashgÀuliyati bilan ovora boÀlganidan, san'at bilan ishtig'ol e sahifhaharliklar ularga qiyos etilmasligini va yana koÀp hikmatlarini gÀoyat qat'iy isbot etadi.

AHLI IYMON OXIRAT OPA-SINGILLARIM BOÀLGAN AYOLLAR TOIFASI BILAN BIR MUHOVARADIR:

Risola-i Nlari y muhim bir asosi shafqat boÀlishi va ayollar toifasining shafqat qahramonlari boÀlishlari jihati bilan fitratan Risola-i Nur bilan aloqalari boÀesa, u faqat ba'zi yomon jarayonlar bilan u qiymatli sajiyaning suiste'mol etilganini.. va ayollarning saodati uxroviyasi kabi, saodati dunyoviyalarining ham chora-i yagonasi, doira-i Islomiyadagi tarbiya-i diniya ekanini izoh etgan qiymani inkr maktubdir.

"Yigirma Besh Davo"ni ichiga olgan. Bu risola,

اَلَّذ۪ينَ اِذَٓا اَصَابَتْهُمْ مُص۪يبَةٌ قَالُٓوا اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِharkas رَاجِعُونَ

kabi oyatlar, ahli iymonning musibatlari musibat boÀlmaganini, balki bir Eslatmai Subhoniy va iltifoti Rahmoniy ekanini koÀrsatadigan gÀoyat muqni' bir t ming va u ahli iymonning oÀn qismidan bir qismini tashkil etgan musibatzadalarga qarshi ma'naviy bir tiryoq va gÀoyat foydali bir dorixona kabi ekanini, hatto har bir davo boshqa-boshqa minglab tur dorilar k u Sonsiyatlarini koÀrsatgan bir dorixona hukmida va Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning dorixona-i kubrosi boÀlgan

kabi shifo haqidagi yuzlab oyotning sirri ta'siriga nglardi, davoli bir muborak ma'kas va ma-i zamzama-i Qur'on hukmida ekanini koÀrsatadi.

BIRINCHI DAVO: Insonning xastaligi zohiran bir navi dard kabi boÀlsa ham, dard emas, balki bir navi darmon ekanini va umr sarmoyasi sihat va ofiyat va istiguzishg kelgan bir gÀaflat bilan zoye boÀlganidan, xastalik u yoÀqotishni mevador bir umrga aylantirganini xabar beradigan gÀoyat goÀzal bir davodir.

IKKINCHI DAVO: Ibodat ikki qism boÀlib, bir qismi musbat ibodatdirki, namoz va niyaf eshi ma'lum ibodatlar boÀlib, boshqasi manfiy ibodatdirki, xastaliklar insonga ojizligini, zaifligini his ettirganidan, xolis, riyosiz ma'naviy bir ibodat ekanini.. va bu xastaliklaahli d Allohdan shikoyat qilmaslik sharti bilan, moÀ'min uchun bir daqiqasi bir soat hukmiga oÀtganini va ba'zi komillarning xastaliklarining bir daqiqasi bir kun ibodat hukmiga oÀtganini rivoyati sahiha va kashfiyoti sodiqa bilan sobit ekanini bisufiyaigan gÀoyat muhim bir davodir.

UCHINCHI DAVO: Inson bu dunyoga kayf surmoq va lazzat uchun kelmaganiga, mutamodiyan kelganlarning ketishi va yoshlarning keksayishi va mutamodiyan zavol va fi Maktudumalashi shohid ekanini.. ham inson zihayotning eng mukammali va jihozot jihatidan eng boyi boÀlganidan, oÀtgan lazzatlarni va kelajakdagi balolarni oÀylaganidai rubugÀuli va siqintili bir hayot oÀtkazganini; xastalik esa, sogÀliq va ofiyat kabi gÀaflat bermaganidan, dunyoni xush koÀrsatmasdan u taxatturlarning alamlaridan voz kechirganidan, hech aldatmas bir voiz va bir murshid hukmida ekanini koÀra, zalgan bir muborak davodir.

TOÀRTINCHI DAVO: Inson xastalikdan shikoyat emas, xastalikka sabr etishi lozim ekanini koÀrsatadi. Chunki u jihozotini a, yanilmasdan va boshqa bir yerdan ham sotib olmaganidan; va mulk sohibi, bogÀini chopmoq, qazimoq va butamoq kabi mashaqqatlar bilan, u soyada goÀzal bir mahsul olganidan; u mashaqqat u bogÀ samovo mashaqqat emas, balki mahsulining yetishishiga mador boÀlganidan, shikoyatga hech haqqi boÀlmaganini koÀrsatgani kabi; insonning ham, xastalik bilan qilingan tni istfdan shikoyat emas, tahammulga majbur ekanini, shiddatli boÀlgan payti "Yo Sabur" deb, sabr bilan muqovamat etilishini xabar beradi.

BESHINCHI DAVO: Bu zamonda, xususan yoshlar haqida; xastalik u yoz.

i yoshlik sarxushligidan man etgani uchun, ular haqida u xastalik ma'naviy bir sihat va ofiyat ekanini xabar beradigan gÀoyat shirin bir davodir.

OLTINCHI DAVO: Musibatning ketishi bilanثْمَارviy bir lazzat kelishini koÀrsatadi. Chunki "Alamning zavoli lazzatdir" deb u alamli musibatlar zavol bilan ruhda bir lazzat me'ros qoldirganini gÀoyat goÀzal xab qoÀyaadigan muhim bir davodir. Hatto bu davoning ahamiyatidandirki; ta'lifotida ikki karra ayni raqam takarrur etishi va shundayligicha qayd etilishi, ahamiyatini ihott etadi.

YETTINCHI DAVO: Xastalik, insonning sihatidagi ne'mati Ilohiyaning lazzatini qochirmaydi, aksincha tottiradi. Chunki bir narsa davom etsa ta'sirini yoÀqotadi, zerikish beradi. Hatto ahli haqiqat deganlar:

اِنَّمَا الْاَشْbi Zotتُعْرَفُ بِاَضْدَادِهَا

ya'ni "Hamma narsa ziddi bilan bilinadi". "Sovuq boÀlmasa harorat tushunilmaydi" degan ma'qul va shirin bir davodir.

SAKKIZINCHI DAVO: Xastalik, iymonli bir insonning oxiZINCHI orqa qoldirmaydi, balki yanada ziyoda taraqqiy ettiradi. Chunki xastalik, sovun kabi gunohlarni yuvadi, tozalaydi; chiroyli bir kafforat-uz zunub bolan Un hadisi sharif bilan sobit ekanini; ham iymonli boÀlgan bir insonning moddiy xastaligi ma'naviy xastaliklardan qutqarganini; shaxsi zohiriysining xatosi bilan shaxsi ma'naviyir boÀta boÀlganidan zohir xastaligi u xatolardan orqa qoldirib, ma'naviy istigÀforga sabab boÀlganidan, u moddiy xastalik juda katta bir xazina ekanini bildiradi.

TOÀQQIZINCHI DAVO: Janobi Haqni tanigan bir ahlikauchun, oÀlimga sabab boÀlgan xastalikdan qoÀrqmoq boÀlmaganini; va oÀlim, inson tanigan va bilgan barcha ahli iymon boÀlgan ahboblariga qovushmoq ekanini; ham oÀlim mhun abr boÀlib, ba'zan xastaliklilarning yonidagi sogÀ insonlarning oÀlishi va xastalarning sogÀayishi; ham oÀlim, vazifa-i hayotdan bir paydos va bir rohat ekanini va ahli zalolat uchun gÀoyat qoÀrqinchli bir zulumoti abadiya ekanini bildimos, GÀoyat muloyimona goÀzal bir davodir.

OÀNINCHI DAVO: Insonning xastaligi, maroq etgan sari gÀoyat ogÀirlashishi, xususan avhomli bir xast1

مَك۪bir dirham zohir xastaligi, maroq vositasi bilan oÀn dirham boÀlishini, ham maroq ham alohida bir xastalik ekanini xabar bergan muhim bir davodir.

OÀN BIRINCHI DAVO: Xastalik insonga. Ham n bir alam berganidan, avvalcha oÀtkazgan xastaligingdan soÀng hech bir alam qolmasdan, hamon lazzatni bu onga qadar davom etganini xotirlab, u ondagi xastalikning tayyor alamidan qutulmoq bilan, boÀlgan daqiqangdan soÀng zamonning qanday kemasalai bilmaganingdan, undan qoÀrqmaslik lozim ekanini; ham yoÀq bir zamonda, yoÀq bir alamga, yoÀq bir xastalikka vujud rangini bermoq ma'nosiz ekanini; va sabr quvÀrsatg oÀngga va chapga tarqatmoq foyda bermaganidan, butun quvvati bilan hozirgi zamonga tayanmoq lozim ekanini xabar bergan eng a'lo bir davodir.

OÀN IKKINCHI DAVO: Ham inson xastalik sababi bilan ibodat va avrodidan mhlarigqolganiga taassuf etmasligiga; sabr va tavakkal va namozini qilish sharti bilan, u xastalikda ibodat va avrodining savobini aynan va yanada xolis bir suratda berilishi hadisga binoan sobit boÀlgani;

va inson u soyada ojizligini va zaifÀz vuj bilganidan, butun jihozotining lisoni hol va lisoni qoli bilan dargohi Ilohiyaga iltijo etishiga sabab boÀlganidan,

قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبّ۪di va لَا دُعَٓاؤُكُمْ

sirrini anglatganidan, shikoyat emas, shukr etmoq lozim ekanini koÀrsatadi.

OÀN UCHINCHI DAVO: Xastalikdan shikoyat etilmasligini; va xastalikshda ularga bir dafina ekanini; va ajal aniq boÀlmaganidan, har vaqt xavf va rijo oÀrtasida boÀlmoq lozim ekanini; va oÀlim insonni gÀaflat ichida ushlamoqBirincoli boÀlganidan, xastalik uning oxiratini oÀylattirmoq jihati bilan gÀoyat goÀzal bir nasihatchi boÀlishini koÀrsatadigan muhim bir davodir.

OÀN TOÀRTINCHI DAVO: Ham ahli iymonning koÀz xastaarga kardasi ostida -ya'ni koÀr boÀlishida- juda muhim bir nur va ma'naviy buyuk bir koÀz boÀlib, bir necha yil dunyoning hazinona foniy bir goÀzalligini foniy bir suratda tomosha qiladigan foniy bir koÀzga badal, qirq koÀz qi koÀrda abadiy koÀzlar bilan abadiy bir suratda Jannatda Jannat lavhalarini tomosha qilishi yanada avlo boÀlishini bayon qiladi.

{(Hoshiya) Bu davoning ta'siridan: Musofir boÀlib bir qishloqqa bor muvofa; u yerda koÀzsiz Mahmad OgÀa ismli bir zot, koÀz xastaligidan shikoyati sababli, yonimda boÀlgan Xastalar Risolasining OÀn ToÀrtinchi Davosini oÀqiganimda, uning ma'naviy ta'siri bilan u zot aytdiki: "Koَدِىٍّavob va ma'naviy yutuqni qozontirgan xastaligimdan shikoyat etmasaydim." deya nadomat bilan, shukr qilishga tushdi. Xastalik u haqida bir Ilohiy rahmati boÀlganini qh bilaangladi.}

OÀN BESHINCHI DAVO: Xastalikning suratiga qarab "voh!" chekmoq joiz boÀlmaganini, balki ma'nosiga qaralsa "oh!" deb ma'naviy lazzatlar oqitishini; chunki ma'naviyhaxsiy lazzati boÀlmasaydi, Janobi Haq eng sevgan qullariga xastalikni bermasdi deb hadisi sharifda

-av kama qol- hadisi sharifining sirrini; agan yzi xastaliklar shahid maqomini qozontirishini, xususan ayollarning nifos zamonida qirq kun mobaynida vafot etsalar, shahid boÀlishlarini eng goÀzal bir suratda xabar beradi.

OÀN OLTINCHI DAVt qilatalik, insonning ijtimoiy hayotida eng muhim hurmat va marhamatni talqin etganini, sihat va ofiyat, nafsi ammoraga, har jihatdan behojatlik koÀrsatgani; xastalik, behojatlik oÀrniga hurmat va marhamatni his ettirgani uchun, o'ziga o'xshaganlaasidirafqatni jalb etishga vasila boÀlishini koÀrsatgan gÀoyat goÀzal va eng shirin va lazzatli bir davodir.

OÀN YETTINCHI DAVO: Inson, xastalik vositasi bilan, yaxshilik qilolmagani uchun ta'sirlanish joiz emasliginildi.

muhim yaxshilik xastalikda ham borliginini, hatto xastalarga qarash ham eng muhim xayr va sadaqa hukmiga oÀtishini; iymoni boÀlgan bir xastaning holini soÀrash va goÀzal tasalli berish, xususan oqayta boÀlsa, ularning duolarini olish eng a'lo yaxshilik va sadaqa boÀlishini, muhim tarzda koÀrsatadi.

OÀN SAKKIZINCHI DAVO: Inson shukrni tashlab shikoyat qilishga va bir haqqining zoye boÀlishidan shikoyatga hech haqqi yِنُ يَini; sening ustingda Janobi Haqning koÀp ne'matlari boÀlgani uchun, ularning shukr haqqini ado etmaganing sababli Janobi Haqqa bir haqsizlik qilishini; sihat-salomatlik nuqtasida oÀzingdan pastdagi bechoralarga qarashing lozim ekatanbulya'ni bir barmogÀing, bir qoÀling, bir koÀzing boÀlmasa; ikki barmogÀi, ikki qoÀli, ikki koÀzi boÀlmaganlarga qarash lozim ekanini; hechlikdan vujudga kelib, tosh, daraxt va hayvon boÀlmasdan inson boÀlib Islom ne'mlayapmva sihat va ofiyat koÀrib yuksak darajaga noil boÀlib, ba'zi nuqsonlar bilan va oÀz yomon istaging bilan va suiste'moling bilan qoÀlingdan ketgan va qoÀling yi umumn ne'matlardan shikoyat qilish, sabrsizlik koÀrsatish kufroni ne'mat boÀlishini koÀrsatadigan davodir.

OÀN TOÀQQIZINCHI DAVO: Jamili Zuljalolning butun ismlari, "Asmo-i Husna" ta'biri Samadoniysi bilan goÀzalliklarini va mavjudot ichiting v latif, eng jome' oyna-i Samadiyat - hayot ekanini; va goÀzalning oynasi goÀzal boÀlishini; va goÀzalliklarini koÀrsatgan goÀzallashishini va u oari jigoÀzaldan nima kelsa, goÀzal boÀlishini; va hayot doimo sihat va ofiyat va bir xilda oÀtsa, noqis oyna boÀlishini; va xasta a'zoning atrofida, Sone'-i Hakim boshqa a'zolarni unga yordam berdirib, naqshlarini va vazifalai ham oÀrsatish uchun xastalikni musofir sifatida yuborib, vazifasi tugagandan soÀng yerini yana ofiyatga qoldirib ketganini isbot qiladi.

YIGIRMANCHI DAVO: Xastalik ikki qism boÀlib; bir qismi haqiqiy, bir qismi i Yigiy ekanini; haqiqiy qismiga Shofiyi Zuljalol Yer Kurrasi dorixona-i kubrosida har dardga bir davo yiqqanini, u davolar esa, dardni istagani uchun, ularni iste'mol qilish mumkin ekanini, ahmatidavoning ta'sirini Janobi Haqdan bilish kerakligini; hayoliy xastalikka ahamiyat berilmasligi, ahamiyat bergan sari ortishini, ahamiyat berilmasa yengil oÀtishini goÀzal tamsil bilan isbot qiladi.

YIGIRMA BIRINCHIِ الْك Xastalik moddiy azob boÀlib, uni yoÀqotadigan ma'naviy lazzat qamraganini; va zohiran ota-ona va qarindoshlarning shafqatlari, uning ami? Vaa xastalik jozibasi bilan, unga qarshi muhabbat bilan qaraganidan, u alam juda arzonligini; moddiy va ma'naviy koÀp yordamchilari boÀlgani uchun, shikoyat emas, shukr qilish lozim ekanini isbot qiladi.

riy JaRMA IKKINCHI DAVO:>Falaj kabi ogÀir xastaliklar, moÀ'min uchun juda muborak sanalganini; va valiylar fikricha muborakligi koÀrilganini; va Janobi Haqqa yetish uchun ikkil mevabilan ketilganini; falaj kabi xastaliklar esa, ikki asosning xossasini berishini; u ikki asosning birisi; "robita-i mavt" (ya'ni dunyoning foniy ekanini bilgani kabi, oÀzining ham foniy va vazifador musofir ekanini koÀrsatadi.) Ikkinchisian va i ammoraning va koÀr hissiyotning tahlikalaridan qutulish uchun, bir qism ahli iymon chillalar bilan nafsi ammorani oÀldirganlaridan, hayoti abadiyalarini shu suratda qozonganlarini; va falaj kabi xastaliklarda ayni xossa boÀlgani uchuni boÀlstalik uning uchun juda arzon tushishini isbot qilib koÀrsatadi.

YIGIRMA UCHINCHI DAVO: Xastalik, gÀurbatda va kimsasizlikda boÀlganida, kimsasizligi uchun, oÀziga eng arohli qalblarning ham achinishlarini jalb etishini; Qur'onning barcha suralarining boshida "Arrohmanirrohim" sifati bilan oÀzini bizga tanitgan Alloh, bir shafqat jilvasi bilan, onalarnat bil chaqaloqlarga yordamchi qilganini; va har bahorda, bir rahmat jilvasi bilan ne'matlarini bizga yuborganini; u ne'matlarga noil boÀlish, iymon va intisob va uni tanish bilan boÀlishini; va gÀurbat va kimsasizlikdagdagi qalik, Janobi Haqning nazari marhamatini jalb ettirishining muhim xabarini beradi.

YIGIRMA TOÀRTINCHI DAVO: Ma'sum bolalarga va ma'sumlar kabi keksa xastalarga qaragan va ularga xizmat qilganlar haqida buyuk uxroviy tijorahorda ishini; va nozik bolalarning xastaliklari, kelajakda dunyo hayotining qiyinchiliklariga chidash uchun Rabboniy shprits ekanini; va emlashlardan kelgan savob va foydaek, koga qaraganlarning va ayniqsa onalarining amal daftariga yozilishini; va bu haqiqatning haqiqat ahli tomonidan koÀrilganini; ayniqsa keksa ota-ona va qarindosh keksalarning duolarini olish, oxirat saodatiga sabab boÀlishinÀlganirga qaraganlarning ham, kelajakda oÀz avlodlaridan ayni vaziyatni koÀrishini va qaramaganlari natijasida uxroviy azob boÀlishi kabi, dunyoviy jihatidan ham koÀp falokatlarga uchraganlarini va uchrashlarini voqeÀalar bilan isbotlllohu ; va qarindoshi boÀlmasa ham, ularga qarash Islomiyat iqtizo qilishini qat'iy isbot qiladi.

YIGIRMA BESHINCHI DAVO: Butun xastaliklarning juda foydali ma'naviy davosi vihatdaqiy va qudsiy bir dorisi - iymonning inkishofi ekanini; tavba, istigÀfor, namoz va qullik bilan, qudsiy malham boÀlgan iymon va iymondan kelgan dorining iste'mol qilish kerakligini; gÀaflatdagilarning zavol va boÀla zarbalari bilan yaralangan buyuk ma'naviy dunyolarining davosi, qudsiy dori boÀlgan iymonning shifosidan yaralardan qutulishlarini va iymon dorisining ta'siri farzlarni bajarish bilan boÀlishini; kayf safo va nafsoniy hoy-havarrninva nosharÀiy kayf-safolar, dorining ta'sirini kesishini koÀzga koÀrsatib, qat'iy suratda izoh va isbot etadi.

كٓهٰيٰعٓصٓ ٭ ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ عَبْدَهُ زَكَرِيَّا ٭ اِذْ نَادٰى رَkkinchنِدَٓاءً خَفِيًّا ٭ قَالَ رَبِّ اِنّ۪ى وَهَنَ الْعَظْمُ مِنّ۪ى وَاشْتَعَلَ الرَّاْسُ شَيْبًا وَلَمْ اَكُنْ بِدُعَٓائِكَ رَبِّ شَقِيًّا

Yigirma Oltinchi Yog'du "Yigirma Olti Umid"dir.

BIRINCHI UMilan bmma narsaning asli, nuri, ziyosi, manbai, ma'dani, chashmasi iymon ekanini; eng avval, qudsiy, munazzah, muallo nurni qozonishga harakat qilish kerakligini bayon qilgan qiymatli, ijozli bir umiddir.

IKKINCHI UMID: Haqiqatda chaqaloan qorida boÀlgan keksalar, keksalikda Xoliqi Rahimga iymon, bogÀliqlik va itoat bilan, chaqaloqlar kabi "Rohmanirrohim" ismlarining mazhari boÀlishini bashorat bergan nurafshon bir haqiqatdir.

rahmaHI UMID: Insoniyatning istar-istamas mubtalo boÀlgani barzoh sari yoÀlchiligi va uxroviy inqiloblarda, ikki jahonning sarvari va anbiyolarning sayyidi va rahmat va marhamati Ilohiyaning timsoli boÀlgan PaygÀambari Zidangiziz Habibulloh Alayhissalotu Vassalamning Sunnati Saniyasiga ittibo bilan salomat va najot topilishini bayon qiladi.

TOÀRTINCHI UMID: Dunyodan aloqalari kesilishni boshlagan otaxon va onaxonlar yaqiilva-ian qabr eshigini oÀylaganlari va zohiran qorongÀu koÀringan olamlarni, nuri bilan munavvar qilgan va oydinlantirgan va insonga har bir harfi oÀn savob va xayr; va ba'zan yuz vanini kn ming savob va xayr qozontirgan va rahmat xazinasining kaliti boÀlgan Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonni iymon nuri bilan tinglab, amrlariga itoat va qaytariqlaridan uzoq turganlarning abadiy olamda baxtli boÀlishlarining xushxabarini berib, firoqtli umid eshigini koÀrsatadi.

BESHINCHI UMID: Har bir aÀzo va har shaxsda juz'iy-kulliy ta'sirini koÀrsatgan oxiratga iymon tasallisi, keksalarga yanada azim va quvvatli bir umid va tasalli bergani uchun, keksaln etgamniyatli bir safina-i Rabboniya bilib sevish, xushnud boÀlish va Janobi Haqqa shukr va hamd aytishni tavsiya etadi.

OLTINCHI UMID: Iymon ham xilan, koinotning tabaqalari va yerning mavjudoti va maxluqoti munis doÀst kabi Xoliqi Rahimga shahodat qilib, gÀurbatni, qoÀrquv va zulmatni ketkazgani ni oÀrkeksalik bilan, hayoti bilan sherik boÀlgan narsalaridan ayrilgandan keyin olam kitobining harflari sanogÀicha guvohlari; va ruh sohiblarining safqat, rahmat va inoyatga sabab boÀlgan jihozlari, taomlari va ne'matlanoqsinogÀicha rahmatning dalillari boÀlgan va eng maqbul shafoatchi boÀlgan ojizlik va zaiflikning durbini bilan va keksalik koÀzi bilan qarab, keksalikdan ranjish emas, uni sevish bilan umid yoÀlini koÀrsatadi.

YETTIN bir kID: Foniy dunyoga ablahona boqiy bezagini bergan va hukumat poytaxtida koÀrilgan vahima binosini olti jihatdan chiritib, zalolatdan kelgan mudhish zulmatni, Qur'o عَنِت va iymon sirri bilan tarqatib, bechora musibatzada keksalarni vahima va shubha vodiylaridan chiqarib salomat sohiliga va rahmati Rahmonga yetishtirgan mujohid bir umiddir.

SAKKIZINCHI UMID: Janobi Haq mzan bul karami va nihoyatsiz marhamat va shafqati bilan, abad va abadiy hayot uchun yaratgan insoniyatni mutlaq unutilishdan qutqarish uchun, Qur'oni Azimushsholdiradلُّ نَفْسٍ ذَٓائِقَةُ الْمَوْتِ muaddas farmoni bilan har bir nafsning oÀlimini xabar bergani kabi, oÀlimning alomati va bir xushxabarchisi va insonning doimiy o'rtog'i va ustozi boa va dsochlarining oqarishi bilan, boshi past boÀlishga hozirlangan va gÀaflatga doimiy mayyol va foniyga mubtalo boÀlgan insonni, iymon sirri va Qur'on nuri bilan gÀaflat uyqusidan uygÀotib, qoÀliga quvvatli umid dasturini beda noz TOÀQQIZINCHI UMID: Ojizlik va zaiflikni shaxsan totgan va hissiyot jihatida bolalar va chaqaloqlar hukmidagi keksalik rahmat va Ilohiy inoyatni jalb qilishga vasila boÀlganiotdor Qur'on amri va Nabaviy ishorat bilan (S.A.V.) kichiklarni, hurmat va marhamat va shafqat bilan amr oluvchi askarlar kabi, atrofida toÀplagan va shu suratda ham Xoliqi Karimning tavajjuhiga maz bir jam insonlarning xizmat va yordamiga sabab boÀlgan keksalikdan rozi boÀlish bilan, umid eshigini ochadi.

OÀNINCHI UMID: Qur'oni Hakimning nuri. U ye, haqiqat va haqiqatda mavjud boÀlgan oÀlim, hayot oÀrniga sevilgani kabi; Barzoh olamida boÀlgan oÀliklarning, albatta dunyoda vaqtincha musofir boÀlib, ulَابِ و u yerga boradigan insonlardan koÀra aloqadorlik va doÀstlikka loyiq ekani, iymonli keksalik koÀzi bilan kozim bilan koÀrgani uchun; iymonli keksalikning buyuk Ilohiy ne'mati ekanini va ba'zan sayri suluk bilan a maxllar darajaları kabi yuksak maqomda bashorat, xushxabar va surur bergan quvvatli umiddir.

OÀN BIRINCHI UMID: Keksalikning jim boÀlmas dalloli boÀlgan oq qillarning eslatmailadigan, abadiy deb oÀylangan vujudning, boshqa olamga nomzod boÀlib foniylikni va ba'zi vafodor deb oÀylangan vafosizlarning zarbasi bilan, butun aloqadorlarning qalbning aloqasiga arzimasligi koÀrilib, himoya va tayanch yeri qidirish natijasida, chiroi Hakimning tilidan chiqqan "La ilaha illa Hu" muqaddas farmoni yordamga kelib, koinotda sabablar va bu asrning yoÀlini adashtirgan tabiat botqoqligining hechligini va aslsiz bir kufrratigaima ekanini koÀrsatgan haqiqatli bir-ikki misol bilan; zarradan quyoshga qadar, falakdan malakka qadar, chivindan baliqqa, xayoldan hayotga qadar tasarruf qoÀlida va ilmi qamrovida boÀlgan bir Qodiri Azaliyning borligining deb, riyligini isbot qilib, iymon nuriga vasila boÀlgan quvvatli bir umid eshigini ehson qiladi.

OÀN IKKINCHI UMID: Rahmatullohi alayh Abdurahmonning vaf Xullanosabati bilan,

qudsiy oyatining sirri bilan, "Ya Boqiy Antal Boqiy" " Ya Boqiy Antal Boqiy " haqiqati bilan,

فَاِنlik liلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظ۪يمِ

oyatining tasallisi bilan bir inoyat jilvasi butun dunyo oÀrnini egallagan va bir nurning jilvasi butun zulmi haqtarqatgan Boqiyi Zuljalol va Sarmadiyi Zulkamol va Rahimi Zuljamolning yuzlanishi boqiy boÀlsa, yetadi. Ketganlar uning boqiy mulkiga ketganini va oÀrnilariga aynisini yuborganini va yuborishini bor haqiqat bilan koÀrsatib, koÀpchilik fikz chirayriliq va hasratga mubtalo boÀlgan keksalarning yuzlarini bir Boqiyi Zuljalolga qaratgan, zulmatni nurga oÀgirgan, qalblarga iymon nuri baxsh etgan elektr-misol bir umiddir.

OÀN UCHINCHI Uarqalaarbi Umumiyda Van shahrining, Ruslar istilo etishi va yondirishlari natijasida xarobazor boÀlishi va aksar aholisining shahidlik va koÀchib barch yoÀqolishi va Madrasa-i Xorxorning xarob boÀlib vafoti ichida, mamlakatda qurilgan va vafot etgan butun madrasalarning, Xorxorning boshida turgan va yakpora tosh boÀlgan Van Qa koÀp qabr toshi boÀlib koÀrinishi sababli, Van Qal'asining boshida, qattiq xafalik va motam ichida ekan, Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning

سَبّi bir لّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ ٭ لَهُ مُلْكُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ يُحْي۪ى وَ يُم۪يتُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ

oyatining haqiqati tajalliَوٰى ع; u achinarli, siquvchi, dahshatli holatdan qutqarib; nazarni tashqariga, koinotdagi oyatlarga qaratib, musofir insonlarning qoÀli bilan yozilgan sun'iy maktubning oÀchirilishi oÀrniga, Naqqoshi Azaliyning har bir harfida bir ki darajzilgan, oÀchirilmas va soÀlmas ulkan koinot kitobini hadya etishi va oÀqitishi bilan ketkazib, oxirida ham Madrasa-i Xorxor oÀrniga Ispartani madrasa; vadurbingan talaba va doÀstlar oÀrniga yanada koÀp talaba va doÀstlar berib, hikmatining sirrini, rahmatini va shafqatini koÀrsatgan bir Robbi Rahimning dargohiga yaqinlashgan va u dargohda maqbul qul boÀlgan iymonli keks. Undang dunyoning jarayonlarining oÀzgarishidan taÀsirlanib va zafa boÀlmasliklarini; muqaddas iymonni va sogÀlom Islomiyatni ehson etgan bir Muhsini Karimli ta'oyatsiz hamd va shukr bilan tilimizga lazzatini, qullik va itoat bilan ruhimizga shavqni tavsiya etgan qiymatdor umiddir.

OÀN TOÀRTINCHIudotni Ahli dunyo, Ustozimizni hamma narsadan ajratib, besh jihatdan gÀurbat ichida boÀlgan vaqtida, kuchli bir baqo ishqi va qattiq vujud muhabbati va buyuk bir hayot ishtiyoqi va jismida hadsiz ojizlik va nihoyatsiz سَتْ خikning hukm surganini koÀrib, xafa boÀlib boshini eggan vaqtda, حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ Oyati Hasbiyasi yordamiga yetishib, "Meni diqqat bilan oÀqi" deyishi sababli.. kunda besh yuz maoq, yuqiganini va oÀqigan sari bu oyatning qiymatli nurlaridan toÀqqiz martaba-i Hasbiyaning faqat ilmalyaqiyn bilan emas, aynalyaqiyn inkishof etganini...

Birinchi Martaba-i Nuriya-i Hasbiya: Undagi baqo ishqi, mutlaq kamol sohiايَا اi Zuljalol va Zuljamolning bir ismining, bir jilvasining mohiyatidagi bir soyasiga tayangan on, حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ oyati kelib pardani koÀratganini.. va oÀzidagi boqiylik lazzatining va saodatining arta t mukammal tarzda Boqiyi Zulkamolning boqiyligida va unga boÀlgan tasdiq va iymonda ekanini his etgan va haqqalyaqiyn zavq olganini ifoda etgan.

Ikkinchi Martaba-i Nuriya-i Hasbiya: Ustozimiz keksalik, gÀshikoyva kimsasizlik va tajrid ichida boÀlgani va ahli dunyo dasisalari bilan va josuslari bilan un kishiga hujum qilgan vaqtda, "QoÀli bogÀliq, zaif va xasta odamga qoÀshinlar hujum qilishdi. Men uchun bir tayanc keksaasi yoÀqmi?" deb qalbiga xitob etib حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ oyatiga murojaat etganida,

bu oyat unga: "Iymoniy bogÀlanish hujjati bilan Qodiri Mutlaq boÀlgan shunday bi har bonga bogÀlanasanki: ToÀrt yuz ming millatdan tashkil topgan nabotot va hayvonot qoÀshinlari, uning amri ostida va tasarruf qoÀlida boÀlgan cheksiz qudrRahmonquvvat sohibiga tayanasan" deb ma'naviy dars berganini va u bilan hozirgi dushmanlarga emas, balki butun dunyoga qarshi chiqa oladigan bir iymonabo Quidor his etganini va butun ruhi bilan birga حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ deganini ifoda etgan.

Uchinchi Martaba-i Nuriya-i Hasbiya: Abadiy bir dunyoda va boqiy bii Ilohakatda, doimiy saodatga nomzod ekanini, lekin bu orzu va ruh maqsadi va fitrat natijasining amalga oshishi, maxluqotning butun harakatlarini vنَ شَجa narsalarini bilgan va qayd etgan bir Qodiri Mutlaqning cheksiz qudrati bilan boÀlishini oÀylarkan, qalbiga osoyishtalik bergan izoh istaganini va yana oÀsha oyatga murojaat etganida, u oyat unga: حَسْبُنَا dagi نَا ga diqqat qilib, sen buroli irga hol va qol tili bilan حَسْبُنَا ni kimlar aytyapti deb amr qilganda; butun nabotot va hayvonotning hol tili bilan حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوilan t ning ma'nosini yod etganlarini koÀrganini va qudratning azamat va hashmatini mavjudotda qanday tomosha etganini ifoda etgan.

ToÀrtinchi Martaba-i Nuriya-i Hasbiya: OÀz vujudi, balki butun maxluqotning vujud vaziyoÀqlikka ketyapti deb azob bir xavotirda ekan, yana Oyati Hasbiyaga murojaat etganini va iymon durbini bilan qaraganida; oÀlimning firoq emas visol ekanini, bir joyning oÀzgarishi va boqiy mevaning unib chiqishi ekaniniti bil etgan.

Beshinchi Martaba-i Nuriya-i Hasbiya: Hayotning tez soÀnishi alamiga qarshi, Oyati Hasbiyadan olgan yordami bilan aytadiki: Hayot, Zoti Hayyi Qayyumga qaragan sari va iymon ham hayotga hayot va ruh boÀlgan sari; baqo topadisola-oqiy mevalar bergani uchun, umrning qisqaligiga va uzunligiga qaralmasligini izoh etgan.

OÀlmaganlar yoki tirik boÀlishni istaganlar, hayotning mohiyatini va haqiqatini tushunishni orzu aoliyalar, ToÀrtinchi Shuadagi bu martabaning toÀrt masalasiga qarashsin, tirilsinlar.

Oltinchi Martaba-i Nuriya-i Hasbiya: Doimiy buzgÀunchi zavol va fano; va davomli ayiruvchi oÀlim va yoÀqlik,sur ekatli bir suratda bu goÀzal dunyoni va bu goÀzal maxluqotni tinkasini quritganini, parcha-parcha qilib goÀzalliklarini buzganini koÀrishi ustiga, fitratidagi majoziy iدَةٍ ٠ holga qarshi shiddatli gÀalayon va isyon etgan zamonda, bir tasalli topish uchun bu Oyati Hasbiyaga murojaat etganida, "Meni oÀqi va diqqat bilan ma'nomga qara!" deydi. SoÀng, Sura-i Nurdagi

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ و Bu riرْضِ

oyatining rasadxonasiga kirib, iymonning durbini bilan bu Oyati Hasbiyaning eng uzoq tabaqalariga qaraganini bayon qiladi va durbin bilan koÀrgan sirlariْ بِاَr etadi.

Bu goÀzal sanÀatlar, shirin maxluqlar, jamolli mavjudot; Jamili Zuljalolning jamoli qudsiysiga va nihoyatsiz goÀzal amso-i husnasining doimiy goÀzalliklariga oynadorlik qilgoz kabni va Risola-i Nurning qismlarida quvvatli dalillar bilan bularning izoh etilganini bayon qiladi.

OÀN BESHINCHI UMID: Bu umid Dengizli qamogÀidan soÀng, Nurlarning koÀpaytirish bilan bosilib tarqalishi sababli, Nurning fathlariga chidolmaganinashirin dushman munofiqlar; turli dasisa va tuxmatlar bilan, hukumatni qarshi oÀgirib, Nur Risolalarini musodara ettirib, tadqiq etilishi natijasida; tng ismqilib dushmanlik qilish emas, balki tadqiq etgan ma'murlarning qalblarini ham fath etib, tanqid oÀrniga maqtashganini.. va bu hodisa Nur darsxonalarining kengayishiga sabab boÀlganini.. va bir muddat soÀnotningshirin din dushmanlari juda oddiy bahonalar bilan, qish chillasining eng shiddatli kunlarida Ustozimizni qamatib; katta, gÀoyat sovuq, oÀqochsiz kamerada hibs etganlarini va bu hibsda Ilohiy inoyat bilan bir ُنْعٍ t inkishof etilib, Nurlarning hibsxona ichi va tashqarisida tarqalib,

fath qilishi sababli minglab shukr qilganini va oÀziga "Ularning zulmi sababli ham savob, ham foniyham soaringni boqiylashtirishni, ham ma'naviy lazzatlarni, ham ilmiy va diniy vazifani ixlos bilan bajarishni qozonyapsan" deb eslatilishi sababli, butun quvvati bilana oÀtamdulilloh" deb duo etganini gÀoyat goÀzal bayon etgan.

Bu umidning oxirida Risola-i Nur talabalari, tahqiqiy iymoni quvvati bilan, bu vatanning har tang, ia anarxistlikni to'xtatganini, umumiy tinchlik va osoyishtalikni muhofaza etganlarini.. va yigirma yildan beri mamlakatning har tarafidagi Nur talabalarining hech birininalarinishtalikni buzishga doir hech bir harakat sodir boÀlmaganini.. va hatto insofli bir qism zobitlarning "Nur talabalari ma'naviy zobitdirlar, osoyishtalikni muhofazohat vshda bizga yordam berishyapti, tahqiqiy iymoni bilan Risola-i Nurni oÀqigan har bir odamning boshida bir posbon qoÀyishmoqda, tinchlikni ta'marni kga harakat qilishyapti." debgan e'tiroflarini.. va turli tuhmat va boÀhtonlar bilan, Qur'on va iymon nurini toÀsishni istaganlarga qarshi, Ustozimizning "Yuz mihatganboshlar fido boÀlgan bir qudsiy haqiqatga boshimiz fido boÀlsin. Dunyoni boshimizga yoÀqsangiz, Qur'oniy haqiqatga fido boÀlgan boshlar zindiqlarga qurollar taslim etmaydi va qudsiy vazifadan voz kechmaydilar, inshaalloh!" deganini bi mengtadi.

OÀN OLTINCHI UMID: Mahram va muhim majmualar, xususan Sufyonga va Nurning karomatlariga doir risolalar, vaqti kelganda nashr qilinsin deb yashirin tutilgan boÀlsada.. taftiastamo risolalar joyidan chiqarilgan va Ustozimiz xasta holda qamab qoÀyilganini.. va Ustozimiz azobda va Nurlarga kelgan zarardan taÀsirlangan holida, birdan Ilohiy inoyati yordamga kelib, mahram risolalarn shuurgan rasmiy doiralarning, Nur darsxonasiga aylanib, risolalarni maqtab qarshilaganlarini va yana Denizli hibsida keksalik, xastalik va ma'sum birodarlarga kelgan zahmatlardan alam va taassur ichida ekan, birdan Rabboniy inoyat keu sahaibsxonani bir Nur darsxonasiga oÀgirib, bir Madrasa-i Yusufiya (A.S.) ekanini isbot qilib Madrasat-uz Zahro qahramonlarining olmos qalamlari bilan Nurlar tarqalishining boshlanishini.. va yashirin dusaktubnrning Ustozimizni qanday zaharlaganliklarini.. va uning oÀrniga marhum Hofiz Alining shahid boÀlib Barzoh olamiga sayohat qilishi munosabati bilan;

hammasi qaygÀuda hi kuzsirlangan holda ekan, yana Ilohiy inoyat yordamga kelib, Ustozimizdan zahar tahlikasining oÀtishi va marhum shahidning qabrda Nurlar bilan mashgÀul boÀlib, soÀroq malaklariga Nurlar bilan javob berishi.. va uning oÀrnigbimga zli Qahramoni Hasan Fayzi Rahmatullohi Alayh va birodarlarining xizmatga kirishi.. va mahbuslarning Nurlar bilan isloh boÀlishlari kabi koÀp belgilar bilan, Rabboniy inoyqdir. ganini ifoda etgandan soÀng, yoshligida oxir umrini gÀorda oÀtkazish orzusi oÀrniga; gÀorlarning hibsxonalarga, uzlatxonalarga, chillaxonalarga, mutlaq yakka kameralarga aylanib, Yusuf madrasalari boÀlib Qur'on va iymonning haqiqatlariga mujohُوبِ وsuratda xizmat ettirganini.. va u chillali hibslarda uch hikmat va Nur xizmatiga uch ahamiyatli foyda berganini bayon qilgan umiddir.

Boshqدُوِّكmajmuada nashr etilganidan bu yerga kiritilmagan.

"Yigirma Sakkiz Nukta" boÀlib, bir qismi bu majmuaga darj etilgan, boshqalari boshqa bir majlgan anashr etilganidan, bu yerga kiritilmagan.

وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْاِنْسَ اِلَّا لِيَعْبُدُونِ ٭ مَٓا اُر۪يدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَمَٓا اُر۪يدُ اَنْ يُطْعِمُونِ ٭ اِنَّ اللّٰهَ هُوpok, sَزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَت۪ينُ

oyati karimasining gÀoyat goÀzal va yuksak ma'nolaridan uch tomonini qisqacha bayon etgan.

Birinchi tomon: Oyatdagi it'om va irzaq, Rasuli Akram Alayhissalotu Viy maqmga oid ekanini,

Ikkinchi tomon: Rizq uchun ishlamoq bahonasini, ubudiyatga mone tavahhum etib uzr topmoq istaganlarga, gÀoyat goÀzal bir javob beradi. Bu oyatdan kinoya boÀlgan ma'no: "Menga oid boÀlib, rizqlarini taahhud etloq xomaxluqotimga rizq yetishtirmoq uchun xalq etilmagansiz. Balki asl vazifangiz ubudiyatdir. Avomirimga koÀra rizq uchun g'ayrat ko'rsatmoq ham bir ibodatdir." deydi.

Uchinchi tomon: Ixlos surasidagi لَمْ يَلِدbir inَمْ يُولَدْ oyati karimasini misol olib "rizq va taomlanish qobiliyatidagi narsa, iloh va ma'bud boÀlolmaligini; ma'budiyatga loyiq emasligini" ma'nosini bayoى لَوْi.

Uyquning navlarini, vaqtlarini va Sunnati Saniyaga muxolif va muvofiq uyqu vaqtlarini bayon qilgan muhim bir maktubdir.

Xufton namozi tasbehotidan soÀng

اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ اَلْفُ اَلْaniyotَامٍ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللّٰهِ

jumlasini oÀqirkan; bu dunyo uyida jonlantirgan, doÀstga aylantirilgan, nurlantirgan shaxsiyati ma'naviya-i Muhammadiyani mushohada eugÀ qoi.. va u zot keltirgan nur va hadyalarga shukr bilan javob berib butun jin va insonlarning u zotga son sanoqsiz salotu salom aytishlari kerakligini ifodalagan juda latif bir maktubdir.

Hazrat Muhyiddin. Ham yning Vahdati Vujud yoÀlini hozirgi davr insonlariga tushuntirishda uch muhim zarar borligini bayon qilagan juda muhim maktubdir:

Yana Muhyiddini Arabiy va Vahdati Vujud haqida عِلْمavzusi boÀlgan savolga berilgan ilmiy, qisqa javobdir.

Bir bayramda, xarom doirada kulib xursandchilik qilgan ellikta bechoraning, ellik yil soÀngraki hollarini koÀrganiq, momon qilgan juad goÀzal ibrat lavhasidir.

Nafsi ammoraga ergashishning zararlarini sanab berib, nafsga qattiq ta'zir mohiyatida ta'sirli matndir.

Qisqa vaqtda kufrga qarjubi vnoqsiz Jahannam azobi berilishining haqiqiy adolat ekanini bayon qiluvchi, qanoatlantiruvchi javobdir.

Risola-i Nurning maqbuli madr va Ilohiy inoyatga loyiqligiga doir ma'noli tavofuqlar.

MA'SUM QALBLARGA NURLARNING QANDAY AKS ETGANINI ANGLATGAN SAMIMIY, NURLI MAKTUBDIR.

Xushxabarili va ma'noli xayrli bi Nurghdir.

TARAFGIRONA VA RISOLA-I NURGA RAQIBONA AYTILGAN SOÀZLARGA JAVOB.

Risola-i Nurning yuksakligini va maqbuliyatini ifodalagan sheÀriy qasidadir.

لَا يَسَّمَّعُونَ اِلَى الْمَلَاِ الْاَعْلٰى وَيُقْذَفُونَ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ ٭ دُحُورًا وَلَهُمْ عَذَابٌ وَاصِبٌ ٭ اِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفr ustaاَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ ٭ وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَٓاءَ الدُّنْيَا بِمَصَاب۪يحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاط۪ينِ

oyati karimasidan anglashilgani kabi: Juz'iy va ba'zan shaxsiy gÀaybiy hodisalarni xabar olish uchun, juda uzoq masofa الْمَوn

samovot mamlakatiga josus shaytonlarning suqilishi va u juda keng mamlakatning har tarafida, kishik hodisaning baxsi bordek, qaysi shayton boÀlsa, qay yerga suq; va bchala-chulpa xabarni eshitishi va keltirishi aqlan va hikmatan qanday qabul etilishi mumkin?

Ham oyati karimaga koÀra ba'zi paygÀambarlar va avliyolar, samIstanbng ustidagi Jannatning mevalarini yaqin yerdan olayotganday olar ekanlar. Va ba'zan yaqindan Jannatni tomosha qilar ekanlar. Nihoyat darajada uzoq narsaning nihoyat darajada yaqin boÀlishi, bu asrning aqliga qanday sigÀadi?

Ham kishik shaxsva ahakishik bir holati, umumiy va keng boÀlgan samovot mamlakatidagi Mala-i A'loda tilga olinishi, koinotning idorasidagi gÀoyat hakimona hikmatga qanday muvofiq keladi? deb soÀralgan bu uch savolga ilmiy, aqliy va qanoatlaining chi javoblarni oÀz ichiga olgan.

Risola-i Nurda, Jannat tili va uslubi Muhammad (Alayhissalotu Vassمَا يُva rahmat ehson qiluvchi Qur'on tarzi bilan ruh sohiblari maydoniga kelib "Tafakkurnoma" ismli bu Yog'duning bir qismi, namuna sifatidaka-i kjmuaga kiritilgan boÀlib, tamomi QurÀon hati Yog'dulari majmuasida nashr etilgan.

"Sakina" nomi oliysi bilan ta'riflangan va har biri bir Ismi A'zam boÀlgan yoxud oltitasi birdan Ismi AqudratoÀlgan Asmo-i Husnadan «Fard, Hayy, Qayyum, Hakam, Adl, Quddus» ismi shariflariga oid juda ham qiymatdor va Risola-i Nurning shoh asarlaridan biri boÀlgan bu Yoqominiyuksak bir ifoda va juda nozik haqiqatlar bilan qalamga olingan; ham juda chuqur vahdoniyat misollari, azamatli kengliklari bilan tushuntirilgan; ham juda Allohniniyagajudligiga ochiq-oydin ishorat qilgan hayratlanarli faoliyat bilan, Rabboniy mudabbiriyatmi shu qadar goÀzal izoh etilganki, oh koshki, bu risolaning haqstiqborining tubiga ulashish uyoqda tursin, hech boÀlmasa sathini koÀra olsaydim. Hayhot!

Qisqa fahmimga qaramasdan, bu risola, hissasiga tar bir kelgan bir qardoshingizning safarbar holida boÀlishi uzri sababli menga yuborilgan edi. Layoqatsizligim bilan birga parishon holim bunday shoh asarni mundarijasiga kira oladigan xulosa qilishga kifoya qilmagani uchun, hijolat bilan amrgaozimi, etmoqdaman.

Bu qiymatdor Yog'du "Olti Nukta-i Muhimma"ga taqsimlangan.

oyatining bii hasaasi va "Quddus" Ismi A'zamining bir jilvasi boÀlib; ham Allohning mavjudligini mukammal shaklda, ham Allohning vahdoniyatini ochiq ravshan koÀrsatadi.

Ha, shu muntazam koinot va shu azamagÀurbayuk fabrika; butun mavjudoti bilan qizgÀin faoliyat ichida toÀxtamay ishlashi bilan birga, koinotning har tarafini top-toza saqlagan, kirli va bulg'angan moddalardan, hech bir tarafda hNCHI Nr keraksiz narsa qoldirmagan, azamatli sayyoralardan, to zarralarga qadar har bir mavjud, Quddusi A'zamdan kelgan amrlarga muhayyo va boÀyin eggan juda faol vga kifat horiqo bir ishlov beradigan uskuna holiga keltirilib, bu azamatli koinot va butun unsurlarni boshdan oyoq jannatmisol goÀzalliklari bilan, oÀzlaarini lamga taqdim qilmoqda. Va shu olam qasridagi sanÀatlarning jabhalarida mushohada etilgan dilrabo goÀzallik va gÀoyat yoqimli tozalik; butun nazarlarga hush koÀrinib, oÀzlariga jalb etmoqdalar va Sqabul rini taqdir va tahsinlar bilan madhu-sano ettirmoqda.

Bu Quddusi A'zam ismi sharifining tajalli-i a'zamidan kichik jilvasini dabdabali suratda koÀrsatgan va qishnsi bilvuq va qattiq chehrasi ostidan chiqqan bahor mavsumiga boq: Qanday gullar ochgan, huriy misol liboslar kiygan, goÀzallashgan, butun top-tozainson tlar va zumrad kabi yashillashgan zamin yuzi, butun hay'atlari bilan, oÀzlarini barcha koÀzlarga koÀrsatyapti. Qattiq va shuursiz moddalar, oz vaqt ichida; tamoman oÀzgargan, zamindan yuksalgan, hayot nuri bilan bezanga'zi qndus-misol goÀzalliklar bilan oÀzlarini Sone'larining nazariga taqdim etmoqdalar. Bu vaziyat qarshisida; yolgÀiz ins va jin emas, ruhoniylar va maloikalar ham hayron boÀladilar. "Mashaalloh, Barakalloh! Bu qroqda ham hayrat beruvchi goÀzallik va tozalik!" deb Sone'-i Zuljalollarini poklab, hamd aytib, ulugÀlab, rukuÀ va sajda qilishyapti. Demak bur vaziik ishi, Allohning boshqa ishlari kabi, vahdoniyat va Allohning mavjudligini ochiq oydin isbot etib koÀrsatmoqda.

وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَٓائِنُهُ وَمَا نُldirgaُهُٓ اِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ

oyatining bir nuktasi va "Adl" ismi a'zamining bir jilvasidir. Bu koinot davomli buzilish va ta'mir ichidismi sqalmoqda, har doim urush va hijrat ichida qaynamoqda, har doim oÀlim va hayot ichida yumalamoqda. Bu hayratlanarli oÀzgarishlar va boshqalashishlar esa, dahshatli jısmlarning intizomli harakatlaridan; an sifa-i Zamin yuzidagi toÀrt yuz ming nabotiy va hayvoniy hayot egalarining tartibli tirikchiligi va tarbiyalaridan; va sel kabi oqqan aralashtiruvchi va istilochi unsurlarning gÀoyat muntazam vazifalaridan; لرَّحْa zulmatning, issiq va sovuqning, hayot va oÀlimning urushishlariga qadar butun ashyo shunday bir adolat mezoni ichida istiqboldan kelib, hozirga kelib, moziyga oqib ketmoqdaki; Fasubhanalloh, insofli va diqqatli bir nazar bilan bu man, oaroyiga qaragan har bir inson, albatta: "Bu olam saroyining Sone'i; bu olam saroyini, Adl ismining a'zamiy tajalliysiga sazovor boÀlish bilan birga, ham vohiddir, hamda shunday adolat mezonثَاقِبn ishlar qiladiki, eng ahamiyatsiz va eng kichik, qiymatsiz deb oÀylangan narsalarda ham shirkka joy qoldirmaydi va shirkning bu adolat mezoniga suqilishiاسْتَمra qadar ruxsat bermaydi. Ham bu juda hayratlanarli mukammal intizom ichidagi juda hassos adolat mezoniga, albatta bu koinotning Sone'-i Zuljalolidan boshqasi mudohala etolmaydi". Ham butun sabablar Sone'-i Zuljalolning qudrat qoÀlining bir pallas, ekanini anglaydi. Va Sone'-i Zuljamolning yakkaligiga, mavjudligiga; hayronlik ichida, quyoshning vujudiga ishongani kabi iymon keltiradi.

UCHINCHI NUاتٍ فَاُدْعُ اِلٰى سَب۪يلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ

oyatining bir nuktasi va "Hakam" ismi a'zamining bir jilvasi boÀlib, "Besh Nuqta" bilan izoh etilgan.

Birinchi Nuqta: Ismi Hakamning tajrning a'zami bu koinotni shunday buyuk kitob holiga keltirganki; uning bir sahifasi - zamin yuzi, va har ziynatlangan bogÀ - bir satri; va har bezalgan gulli va yaproqli daraxtijabo, kalimasi suratida yaratgan. Shunday ekan bu koinot boshdan oxirgacha Hakimi Zuljalolning asarlari bilan bezalgan. Ham oÀz san'atini oÀzi koÀrib, hamda tuganmas koÀzlar bilan bir-biriganadi, gan; va bir-biri ichida koÀp dalillar va jihatlar bilan naqqoshining vujudiga guvohlik qilgan va doimo mezon va intizom ichida yangilangan; va hahukr qkichik urugÀda katta daraxtni joylashtirgan; va har bir daraxtda ulkan koinotning mundarijasini joylashtirgan; va har bahor sahifasini-biri tli nishon va naqshli hadyalar bilan bezab, huzurida namoyish qilgan; va har on sanÀatlarning tili bilan madhu-sanosini kuylatgan azamatli va hikmatli qudratga, qaysi tasodifning haddi borki, barmoguzasha olsin.

Ikkinchi Nuqta: "Ikki masala"dir.

Birinchi Masala: Nihoyat kamolda bir jamol va nihoyat jamolda bir kamol, oÀzini koÀrish va koÀrsatishni istashiga va ُذُهُ irib sevdirishi evaziga, iymon bilan tanishni va qullik bilan oÀzini unga sevdirishni dars beradi.

Ikkinchi Masala: Butun quvvati bilan shirkni rad qilib qabul etmagan bu hikmatli mukammal intizom, ham vahdatni, ham mustaqil ing tokalikni taqozo qilganini izoh etish bilan birga, ulkan koinotni umum holatlar va xususiyatlari bilan adolat mezoni va hikmat nizomida tutgan bir Qodiri Mutlaqqa shirk va kufr bilan ojizlikni isnod qilish, naqadar katta bir xato ing yahid bilan iymon keltirish naqadar toÀgÀri, haq va haqiqatli bir javob ekanini bildiradi.

Uchinchi Nuqta: Sone'-i Qodir ismi Hakem va Hakimi bilan, koinotda eng koÀp hikmatlarga sabab va sazovor qilgan inm.

va yuzlab fanlardan har bir fanning bir jihatda ismi Hakemning jilvasini ta'rif etganini; (masalan Fanni Tib, Fanni Kimyo, Fanirlatdoat, Fanni Tijorat va hokazo...) bu fanlarning har birining qat'iy shahodatlari bilan, ixtiyor va iroda, qasd va xohishini koÀrsatgan hadsiz intizomlar va hikmatlarni Sone'-i Hakim umum koinotgaerak. ni kabi, hayotdorlarda eng kichik hayot va eng kichik uruqqa joylashtirib, Zoti Aqdasining xohlaganini qiladigan zot ekanini; va hamma narsa uning amri bilan vujud topganinitning bilmaslik va tanimaslik naqadar ajib bir jaholat va devonalik ekanini izohlaydi.

ToÀrtinchi Nuqta: Sone'-i Hakim, har bir mavjudiga qoÀygan yuzlab hikmatni, u mavjudlarning nihoyatti Iloor bilan vazifalantirgan yuzlab vazifalaridan juda koÀp foyda va gÀoyalarni katta diqqat bilan kuzatib, uning jamoli rahmat va mukammal adolatiga va nihoyat darajada hikmatiga zid boÀlgan; va rahmat va adolatini inkor ettirgan hech qvzuga irilmaslikka ruxsat bermaslıgını bayon qiladi.

Beshinchi Nuqta: "Ikki Masala"dir.

Birinchi Masala: Fitratda isrof va bekorlik va foydasizlik boÀlmagani uchun, كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا oyati karimasi bilan, tajamhar ba qilmaganlarni tahdid qiladi.

Ikkinchi Masala: Janobi Haqning "Hakam va Hokim" ismlari, bir jihatda Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning risolatigaءٍ قُدat va istilzom etganini; va asmo-i husnadan koÀp ismlarning, har biri bir jihatda, jilva-i a'zami bilan, a'zamiy darajada va qat'iyat martabasida r حَسْبi Ahmadiyani (S.A.V.) kerakligini, juda porloq bir suratda izohlaydi.

oyatining bir nuktasi,shq bu va Ahad ismlarini mujassam qilgan "Fard" ismi a'zamining tajalli-i a'zamiga doir haqiqiy tavhidni koÀrsatgan "Yetti Ishorat"dir.

Birinchi Ishorat: Ismi Fard butun koinoَّةِ وÀygan hadsiz muxrlardan uch tamgÀaga ishorat qiladi.

Birinnchi TamgÀa: Koinotning mavjudotida va turlarida koÀringan va buyuk ahadiyat ta bitta boÀlgan "bir biriga yordam, bir biriga tayanısh, bir biriga javob berish, bir birini quchoqlash" tamgÀasidir.

Ikkinchi TamgÀa: Zamin yuzida har bahor koÀyaga o toÀrt yuz ming nabotot va hayvonot turlarining iplari bilan toÀqilgan vahdoniyat muxridir.

Uchinchi TamgÀa: Hazrat Odamdan to qiyomatgacha kelgan va keladigan butun insonlarning siymolardagi vahdoniyavalar idir.

Ikkinchi Ishorat: Fard ismining vahdat jilvasi koinotning butun turlarini va unsurlarini bir-biriga aralashtirib kirgizib, ichiga olganki; butun koُ عَنْ boÀlinmas bir butun holiga keltirgani va koÀp birliklar bilan vahdoniyatni e'lon qilganini koÀrsatadi.

Uchinchi Ishorat: Yana Fard ismining buyuk jilvasi koinotni shunday bir-nga "Ochiga kirgan sanoqsiz Samadoniy maktublar holiga keltirganki; har bir maktubda hadsiz vahdoniyat muxri bosilgan va har bir maktub, soÀzlari sonicha kotibini bildirgan ahadiyat muhrlarini olganini koÀrsatadi.

ToÀrtmujarrIshorat: Ismi Fardning quyosh kabi koÀringan buyuk jilvasini gÀoyat ma'qul va hadsiz osonlik bilan qabul ettirgan va shirkning maholiyatini va nihoyat darajada aqldan uzoq ekanini koÀrsatgnga kohonlardan uch donasini bayon qiladi.

Birinchisi: Zoti Fardning cheksiz qudratiga nisbatan eng katta narsaning ijodi, eng kichik narsaning ijodi kabi oson va yengil ekaninihini; bahorni bir gul qadar va bir daraxtni bir meva qadar bemalol ijod etib idora etganini; va bu ijod xususiyati agar koÀp sonli sabablarga berilsa, vahdatdan kasratga kirilgani uchun, eng kichik bir narsaning ijodi, eng katta bdiyatnsaning ijodi kabi juda koÀp xarajatli, juda koÀp mushkul, juda zahmatli ekanini misollari bilan isbot qiladi.

Ikkinchisi: Mavjudotning ijodi yo oÀxshashi yoÀq goÀzallikda yaratish va ixtiro bilan hechdan va koÀrsan boÀladi yoxud yasash va tarkib surati bilan unsurlar va narsalardan toÀplash bilan boÀladi. Bu ikki suratda; narsalarni yaratish Zoti Fardi Yigiran demay sabablardan istanilsa, cheksiz daraja qiyin va ogÀir va aqlga zid, balki juda koÀp imkonsizliklarni keltirib chiqaradi. Agar fardiyat jilvasiga رِ تَشdiyat sirriga berilsa; bir gugurt yoqishdek, asarlari bilan azamati anglashilgan nihoyatsiz qudrati bilan, hechdan va yoÀqlikdan yoxud unsurlar va narsalardan toÀplab, ilmining oyinasidagi muayyan ilmiy qoliplar bilan, cheksiz daÀlgan sonlik bilan va engillik bilan narsalarning ijod etilgani koÀrinadi.

Uchinchisi: Agar butun narsalarning ijodi bir Zoti Fardi Vohidga berilsa, bir narsa kabi osonligini; agar sabablaboÀlga tabiatga havola etilsa, bir narsaning vujudi umum ashyo qadar qiyin boÀlishini uch shirin misol bilan izohlaydi.

Birinchi misol: Ming askarga oid holatlar va idora, ming askarni idora etgan zobitga havola qilinsa va bir askibatni oÀn zobitning idorasiga berilsa, ming askar idorasining naqadar oson ekanini va bir askarning idorasi naqadar mushkul ekanini..

Ikkinc narsaol: Ayasofya kabi qubbali bir masjidning qubbasidagi toshlarning muallaqda turishlari va u vaziyatni tashkil etishlari toshlardan istanilsa, nihoyat darajada suubatli ekaninig hashir ustadan u vaziyat istanilsa, nihoyat darajada oson ekanini..

Uchinchi misol: Yer Kurrasi, Zoti Fardi Vohidning bir ma'muri boÀlib harakat qilsa, u haraknarsanhosil boÀlgan hashamatli va azamatli natijalarning gÀoyat yengilligi bilan hosil boÀlishi vahdatdagi osonlikni koÀrsatgani kabi; shirk va kufr yoÀlida ayni natijalarni hosil qilish uchun, Yer Kingdekdan millionlab marta katta, had-hisobsiz yulduzlarni hududsiz masofada Yer Kurrasining atrofida, kunlik mehvari ustidagi aylanishi kabi yigirma toÀrt soatda bir marraza e yillik mehvari ustidagi aylanishi kabi har yili bir marta kezdirish kabi ogÀir va mushkulotning eng dahshatli vaziyatini qabul etish lozim ekanini.. va sabablar va tabiat yaratdi d'nodanr "kitob, soat, fabrika va saroy misollari bilan" johilligining eng antiqasini qilganlarini izohlaydi.

Beshinchi Ishorat: Boshqa birovning aralashisarningattiq rad qilgan; Ilohiy hokimiyatdir.

oyatining sirri bilan va

فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ ganim مِنْ فُطُورٍ

oyatining ishorati bilan, zarralardan sayyoralarga qadar, osmondan yergacha hech qanday qusur va kamchilik, nuqson va pala-partishlik yoÀqligi, Farari biing jilva-i a'zamini koÀrsatib, vahdatga shahodat qiladi.

Oltinchi Ishorat: Butun kamolotning sababi va asosi; va koinotning yaratilishidagi hikmatlarning va maqsadlarning ildizi va ma'dani; va shuur egalarining va aql sohiblarining, xus; uni nsonning ehtiyojlari va orzulari hosil boÀlishining manbai va yagona chorasi, Fardiyati Rabboniya va vahdati Ilohiyadir.

Yettinchi Ishning iHaqiqiy tavhidni butun martabalari bilan eng mukammal suratda dars berib isbotlagan va e'lon qilgan Muhammad Alayhissalotu Vassalamning risolati, u tavhidning qat'iyati darajasida sobit ekanini izohlash billar naga; ma'naviy Muhammadiya Alayhissalotu Vassalam shaxsiyatining ahamiyat darajasiga va ulugÀligiga shahodat etgan juda koÀp dalillardan uchtasini zikr et Fardn Birinchisi: اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ sirri bilan, umum ummatining barcha davrlarda qozongan savobining bir misli daftari hasanotiga oÀtish bilan va xususan har kuni umum ummatning keltirgan salavot duolarining qat'adsiz buliyati jihati bilan; u hadsiz duolarning iqtizo etgan maqom va martabani esgsa tushirib ma'naviy Muhammadiya Alayhissalotu Vassalam szdan tatining koinot ichida qanday bir quyosh ekanini tushunilganini..

Ikkinchisi: Mohiyati Muhammadiya (S.A.V.) olami Islomiyatning shajara-i kubrosining ildizi, urugÀi, hqli il madori boÀlganidan, chegarasiz iste'dod va jihozlari bilan Islom olamining ma'naviyatini tashkil etgan qudsiy soÀzlarni, tasbehlarni, ibodat va iseng avval butun ma'nolari bilan his etib qilishidan kelgan ruhiy taraqqiyotini fikrlatib, habibiyat darajasiga chiqqan ubudiyati Muhammadiyaning (S.A.V.) valiyligi boshqa valiyliklardan qanchalik yuksak ekanini anglatadi. U Zotning (S.A.i xaroddu nihoyati boÀlmagan kamolot martabalarida qay daraja taraqqiy etganini bildiradi.

Uchinchisi: Zoti Fardi Zuljamol butun insoniyat nomiga, balki umum koinot hisobiga Zoti Muhammadiya Alayhissalotu Vassalamni o YIGtinglovchi qilib, albatta uni hadsiz kamolotda hadsiz fayziga sazovor etganini va ma'naviy Muhammadiya Alayhissalotu Vassalam shaxsiyati, koinotning ma'naviy bir quyoshi va bu koini istiilgan Qur'oni Kabirning buyuk oyati va u Furqoni A'zamning va ismi a'zamning va ismi Fardning buyuk jilvasining oynasi ekanini dars beradi.

oyati azimasi bilan

اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْحَىُّ الْقshlarnُ لَا تَاْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ

oyati azimining bir nuktasi va "Hayy" ismi a'zamining bir jilvasi boÀlib, muxtasaran "Besh Ramz" ichida koÀrsatilgan.

Birinchi Ramz: Hayy Ismi va Muhyi Ismining buyuk jilvasidan boÀlgan "Hayot ُلْ هُUning mohiyati va vazifasi nima?" degan savolga mundarija shaklida, yigirma toÀqqiz martabada, ikki sahifa ichida, shunday goÀzal suratda javob berilib ta'rif etilganki; bu qanday ajib bir izoh, qanr bir sohatli bir bayon tarzi, qanday gÀarib bir ta'birlarki, misli koÀrilmagan. Inson bu haqiqatlarning goÀzalliklariga maftun boÀladi; hayratidan barmoqlarini tishlaydi; boshqa undan yuksak ta'rif tasavvur qilib bo'lmaydi; taqdirsin"lahsinlar ichida tafakkurga shoÀngÀiydi.

Ikkinchi Ramz: Hayotning yigirma toÀqqiz xossasidan yigirma uchinchi xossasida, hayotning ikki yuzining ham shaffof va porloq ekanining va undagi Rabboniy qudrat tasarruflarialotu iriy sabablar parda qilinmasligining sirrini izohlaydi.

Uchinchi Ramz: Koinotning natijasi hayot boÀlgani kabi, hayotning natijasi boÀlgan shukr va ibodat, koinot yaratilishining sababtini saqsadi boÀlgani uchun, koinotning Sone'-i Hayyi Qayyumi, cheksiz ne'matlari bilan oÀzini hayot egalariga bildirib sevdirishi evaziga, ularُلُنَّshakkur istashi va sevishi evaziga sevishlarini va qiymatdor san'atlarini madhu-sano qilishlarini istagani; va har bir hayot egasining hayoti toÀgÀridan-toÀgÀri, vositasiz Zoti Hayyi Qayyumning qudrat qoÀlida ekanini bildiradi.

ToÀiga mai Ramz: Hayot, iymonning olti arkoni boÀlgan

ruknlariga qarab isbot etganii alam qadar latif tarzda dars beradi, izoh etadiki; ifodaning balogÀati insonni hayron qiladi.

Beshinchi Ramz: Birinchi Ramzning oÀn oltinchi xossasida zikr etilgan: Hayot bir narsaga kirgan vaqti, u jasadni bir olam hukmiga keltirisariga qism boÀlsa butun kabi, juz'iy bo'lsa kulliy kabi bir jome'iyat berganini koÀp goÀzalliklar bilan gÀoyat shirin tarzda izohlaydi. Xotimasida ismi a'zam ba'zi avliyo uchun boshqa-boshqa ekanini bayon qiladi.

Qayyumiyati Ilohiyaga qaragan oyatlarning bir nuktasiga va "Qayyum" ismi a'zamining bir jilva-i a'zamiga muxtasar "Besh ShuÀla" bilan ishorat qiladi.

Birinchi Shua: Bu koinotning Xoliqi Zuljaloli zoti bilan QayyumdÀngra imdir, Boqiydir. Butun ashyo uning Qayyumiyati bilan qoimdir, davom etadi, vujudda qoladi, baqo topadi. Qayyumiyat bogÀi bir on kesilsa, butun ashyo birdan mahv boÀladi.

Sheriki va oÀxshashi yoÀt, shuModdadan mujarrad, makondan munazzah, boÀlinishi va taqsimlanishi imkonsiz, boshqalashishi va oÀzgarishi imkonsiz; ehtiyoj va ojizligi imkon xorijidagi Zoti Aqdasning bir qism jilvalarini, bir qism zalolatdagilar, zarralardagi mi ochim oÀzgarishlar ichida his qilishgan hayratlanarli Xalloqiyati Ilohiyaning va Qudrati Rabboniyaning jilva-i a'zamining qayerdan kelganini bilmaganlari uchun va Qudrati Samadoniyaning jilvasidMoÀ'jigan umumiy quvvatning qayerdan idora etilganini tushunolmaganlari uchun, modda va quvvatni azaliy deb oÀylaganlari uchun Allohni inkor qilish yoÀllarining mohiyatini koÀrsatgan, haq va haqiqat maslagining latofatli yuzini Qayyumiyat sirrinyat kejalli-i a'zami bilan izohlab, butun goÀzalligi bilan maydonga chiqargan gÀoyat nozik va juda chuqur va keng ifoda bilan, tabiatparastlar va moddaparastlar maslaklarini yoÀq qilib, ularni johilliginar Sentlagan va uyaltirgan oliy bayondir.

Ikkinchi Shua: "Ikki Masala"dir.

Birinchisi: Haddu hisobsiz osmondagi yulduzlarning nihoyatsiz intizom va mezon ichida, Qayyumiyat sirri bilan qiyom, baqo va davomlari; va amri۪ى صَحFayakun"dan kelgan amrlarga soÀzsiz boÀysunishlari, Ismi Qayyumning a'zamiy jilvasiga oÀlchov boÀlgani kabi.. har bir hayot egasining jasadini tashkil etgan zarralarning, jasadning har a'zosida u a'zoga koÀra toÀplanishlari; va sel kabi oqnga, i boÀronlar ichida chayqalgan unsurlarning, tarqalmasdan u jasadda muntazam turishlari; va Ilohiy amrga soÀzsiz boÀysunishlari, Qayyumiyat sirrini e'lon qilgan sanoqsiz tillar ekanini bayon qiladi.

Ikkinchi Masalasi: Narsalarnaraymiyyumiyat sirri bilan munosabatli foyda va hikmatlariga ishorat qılgan juda koÀp navilaridan uch turiga ishorat qiladi.

Birinchi Tur: Narsalarn'zam bziga va insonga va insonning foydalariga qaraydi.

Ikkinchi Tur: Ham umum shuur sohiblarining mutolaasiga qaraydi, ham Fotirining asmosini bildirgan oyat va qasida ekanini had مِنْ quvchilariga ifoda etishiga qaraydi.

Uchinchi Tur: ToÀgÀridan-toÀgÀri Sone'-i Zuljalolga qaraydi. Bu uchinchi turda bir soniya yashash kifoya qilishi blar. Virga,

oyatining ishorati bilan; Ilohiy qayyumiyat hadsiz yulduzlarga va nihoyatsiz zarralarga tayanch nuqtasi er nukt va butun mavjudotning holat va ahvolida minglab silsilalarning uchlari

ishorati bilan Qayyumiyat sirrigدَاخُلliq ekanini eÀlon qiladi.

Uchinchi Shua: Xalloqiyati Ilohiya va Faoliyati Rabboniya ichidagi sirri Qayyumiyatning bir daraja inkishofiga ishorat qilgan muqaddimalarnishashiinchisi: Zamon saylida davomiy chayqalgan va koÀz ochtirmasdan, nafas oldirmasdan shahodat olamidan gÀayb olamiga yuborilgan bu maxluqotning, hayrat beruvchi sayru-sayohati, uch muhim sho'baga ayrilgan hnani tva nihoyatsiz bir hikmatdan kelib chiqadi.

Birinchi Sho''basi: Faoliyatning har bir turi, juz'iy boÀlsin kulliy boÀlsin, lazzatni berishi sirri bilan (ta'birda xato boÀlmasin) Zoti Hayyi Qayyumda boÀlgan bir ishqi lahutii u biva bir muhabbati qudsiyaning va bir lazzati muqaddasaning shuunoti, hadsiz faoliyat bilan va nihoyatsiz xalloqiyat bilan koinotni mutamodiyan yangilab chayqatganini..

Ikkinchi S نَعsi: Har bir jamol va hunar sohibi, oÀz jamolini va hunarini sevishi va tashhir etib e'lon qilishi qoidasi bilan Jamili Zulkamolning min qarayasmo-i husnasidan har bir ismining har bir martabasida sanoqsiz husn turlari bilan cheksiz chiroyli haqiqatlar boÀlgani uchun, ishqi muqaddasa-i Ilohiya, sirri

bu koinotning Sone'-ia"dir.i ming bir goÀzal ismlarining son-sanoqsiz goÀzalliklariga mavjudotni sazovor qilish uchun koinotni ajib doimiy yaratuvchilik va hayratli faoliyati Sarmadiyisolatda Qayyumiyat sirri bilan tinmay yangilab turganini, juda gÀarib, shirin, latif, gÀoyat xush ifoda bilan izohlaydi. Va bir qism zalolatdagilarning "Koinotni bunday oÀzgartirgan va yangyatini zotning, oÀzining ham oÀzgargan va bir holda qotib qolmagan boÀlishi kerak emasmi?" deb soÀragan savollariga; aksincha Zoti Zuljalolning oÀzgargan va bir holda qotib qolmagan boÀlmasligi kerakligini qatosonlaratda bayon qilgan javob berilgan.

Beshinchi Shua: Ikki masaladir.

Birinchi Masala: Ismi Qayyumning jilva-i a'zamiga qaratish uchun, xayoliy ikki durbindan biri bilan, eng uzoqlarda efir moddasi ichida Qayihozi t sirri bilan ushlab qolingan; qisman harakatlangan, qisman bir yerga mahkamlangan millionlab azamatli yulduzlarni va boshqa durbin bilan yerdagi tirik maxluqlar vujudining zarralarining ochilt va harakatlarini tomosha qildiradi.

Xulosasi: Bu olti ismi a'zam bir-biri bilan aralashganni uchun, butun koinotning barcha mavjudotini ushlab qolgan, baqo va qiyom bergan Qayyum ismi jilva-i a'zami orqasida tajalliy etgan Hayy ismiْ فَالutun mavjudotni hayot bilan yoritganini.. va Hayy ismining orqasida tajalliy etgan Fard ismining mavjudotni vahdat ichiga olib yuzlariga bir-bir ahadiyi, vazrini bosganini.. va Fard ismining orqasida tajalliy etgan Hakem ismining mavjudotni mevador nizom va hikmatli intizom va samarador tartib ichiga olib bezatg Zoti . va Hakem ismining jilvasi orqasida tajalliy etgan Adl ismining mavjudotni yulduzlar qoÀshinidan to zarralar qoÀshiniga qadar gÀoyat hassos bir adolat mezoni ichida tutib amri "Kun Fayakun"dan kelgan amrlarga soÀzsiz boÀysunish bi har qoat ettirganini.. va Adl ismining jilvasi orqasida tajalliy etgan Quddus ismining, mavjudotni Jamili Mutlaqning jamoli zotiga va nihoyatsiz goersin,smo-i husnasiga loyiq va munosib boÀladigan gÀoyat goÀzal oynalar shakliga keltirganini koÀrsatadi.

Ikkinchi Masala: Qayyumiyatning vohidiyat va jalol nuqtasida kodan bi tajalliysi boÀlgani kabi, ahadiyat va jamol nuqtasida insonda ham jilvasining koÀrinishi ekanini; va bu tajalliy bilan Zoti Zuljamolning insonga farishtalardan ustun qilgan ehsonlarini va ehsonlarining umumiyligini, ya moÀ'igini va kengligini izohlaydi. Koinotni bir neÀmat dasturxoni qilib, insonga boÀysundirishining; va koinotning inson bilan sazovor boÀlgan Qayyumiyat sirri bilan bir jihatda qoim ekanining hikmati,ha misning uch muhim vazifasidan kelib chiqqanini sanab oÀtadi. Va insonning u uch muhim vazifasidan uchinchi vazifasida, uch jihat bilan Zoti Hayyi Qayyumga oynadorlik qilganini anglatadi. Va bu oynadorlik etgan jihatlaridan uchinchi jtmish gi oynadorligining ham ikki yuzi ekanini; birinchi yuzi bilan asmo-i Ilohiyaga, ikiknchi yuzi bilan esa shuunoti Ilohiyaga oynadorlik qilganini umuman oÀxshashi yoÀq bir soÀzamollik bilan lashkqiladiki, insonning dohiylarini ham bu haqiqatlarga maftun etib hayron qiladi.

Janobi Haqqa ilmalyaqiyn va hatto aynalyaqiyn darajasida ma'rifatni li-far kiritib qullikning (keragiday) taqozo qilgan ojizlik va toÀliq faqirlikni izhor qilib Ilohiy dargohga iltijo va Rahmon huzuriga yaqinlashib insoniy xususiyatlarni aytilganidek ta'lim; vaفَهُوَ va uning ichidagi barcha narsalarnıng egası va maxfiy boylikka mutasarrif boÀlgan Akrami Anbiyo (alayhi akmaluttahiyyat) afandimizning munojotidan va Qqquq e MoÀ'jiz-ul Bayonning tasbeh va hamd va sano va duoga tegishli yetti yuz adad oyatlaridan olingan bu tengsiz munojotning ma'naviy manbasi, avvalo boshda olamning yaratilishi haqida bir necha oyatlardan va oyati jaliladan; iِالضَّidan, Javshan-ul Kabirning ming bir asmosidan mavjudotning yaratilishi bilan munosabatdor bir qancha bogÀlaridan; uchinchidan, "ilm shahrining eshigi" Nabaviy sanoga haqqiqatdan sazovor boÀlgan Imarga b Karramallohu Vajhahu Roziyallohu Anhning osmon jismlari va yer mavjudoti bilan vujubi vujud, Vohidi Ahadni isbot qilgan muhtasham xitobnshinlaboshchi olib mavzu va maqsadni shu qadar chuqurlashtirib va yoyadiki, bu haqiqatlarga oid maqtov faqat muallifining lison va qalamiga bogÀlangan va aloqali boÀlib, takror takror sodi albatgan amrga boÀyin egishni niyat va qasdi bilan boshlangan mundarijada aytamizki:

Birinchi Fikrada: Osmonlardagidagi aylanishlar va bu koÀplik ichidagi ajoyib sokinlik bilan mukammal faoliyat, Ma'budi imdir, boÀlgan Vojib-ul Vujud Vohidi Ahadga dalolat etganini;

Ikkinchi Fikrada: Fazoning bulut, chaqmoq, yashin, shamol, yomgÀirlar bilan faoliyat va hayratlahyoni ijrooti yana mazkur butun tillari boÀlgan Vojib-ul Vujud, Vohidi Ahadga dalil ekanini;

Uchinchi Fikrada: Unsurlar boshqa hamma narsasi bilan va Yer Kurrasi umum maxluqoti va ikir chikirigacha;

ToÀrtinchi Fikradrofimiilgan dalillar kabi, dengizlar, daryolar, chashmalar ma'ruf tamomi ehson boÀlgan Vojib-ul Vujud, Vohidi Ahadga dalolat etishini;

Beshinchi Fikrada: OÀtgan shahodat kabi; togÀlar, zilBIRINCa'sirlaridan zaminning muhofaza va sukunatiga va ichidagi inqiloblar toÀfonlaridan salomatiga va dengizlarning istilosidan xalosiga; ham havoning zararli gazlardan tozalanishiga va suvlarning iddixoriga va hayot egalariga kerak Àl uzaarning xazinadorligiga qilgan xizmatlari va hikmatlari bilan Vojib-ul Vujudning vujudiga va vahdatiga shahodat etishini;

Oltinchi Fikrada: OÀtgan dalillar kilish erdagi daraxtlar va nabototning; yaproqlar, gullar va mevalarning jozibali zikriy harakatlari va mukammal osonlik bilan kiydirilgan jihozlar va ziynatlari vujubi vujud va vahdati Bariga ocمِه۪ وdin dalolat etishini;

Yettinchi Fikrada: Shuingdek ruh sohiblarining va xususan inson jismlarida mavjud va muntazam soatlar va uskunalar kabi ishlagan va ishlatilgan dohsininga xorijiy a'zo va organlar va ayniqsa besh tashqi tuygÀu kabi mukammal faoliyat bilan ishlayotgan tuygÀulari bilan vahdoniyatni isbot etishini;

Sakkizinchi Fikrada: Koinotning xulosasi boÀlgan inson va tonlaring zubdasi boÀlgan anbiyo va avliyo va asfiyoning xulosalari boÀlgan qalblarining va aqllarining mushohadalari va kashflari va ilhomlari va istixrojlari bilan,

yuzlab ijmo' va tavotur quvvatidada qilt'iyatida vujubi vujud va vahdati Ilohiyaga shahodat etganlarini tom tom ochiqlik bilan bayon va tosh qotgan qalblarni isloh, va Janobi Kibriyoga munojot boÀlgan bu bitta haqiqat bogÀini, tazarruÀ xotimasi va niyozini shunday bourati iki:

Yo Robbi va yo Robbas Samavati Val Arozin! Yo Xoliqi va yo Xoliqi Kulli Shay! Osmonlarni yulduzlari bilan, zaminni barcha narsalari bilan va butun maxluqlarni butun holati bilan boÀysundirgan qudratingning va irodangning vi, haratingning va hokimiyatingning va rahmatingning haqqi uchun, nafsimni menga boÀysundir! Va soÀragan narsalarinmi menga boÀysundir! Qur'on va iymonga xizmat uchun insonlarning qalblarini Risola-i Nurga boÀysni bir Menga va qardoshlarimga komil iymon va husni xotima ber. Hazrat Muso Alayhissalomga dengizni va Hazrat Ibrohim Alayhissalomga olovni va Haat kelovud Alayhissalomga togÀni, temirni va Hazrat Sulaymon Alayhissalomga jin va insonlarni va Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamga Quyosh va Oyni boÀysundirganing kabi, boÀlma-i Nurga qalblarni va aqllarni boÀysundir! Meni va Risola-i Nur talabalarini nafs va shaytonning yomonligidan, qabr azobidan va Jahannam olovidan muhofaza ayla va Jannat-ul Firdavsda mas'ud qil! Omin, omin.

Duo soÀzlari bilanndirkia qilgan bu munojot, iymon ahlining oÀta dolzarb boÀlishga loyiq ekani oshkora boÀlgani uchun, boshqa izohga kerak qolmadi.

Va

فolti nُمْ شَقِىٌّ وَ سَع۪يدٌ

oyatlarining bir gÀaybiy nozik va chuqur maÀnosini GÀavsi A'zam Sayyid Abdulqodir Jiyloniyning bir gÀaybiy karomati bilan tafsir qiladi. Mutavotir favqulotda karomatlarga sazovor boÀlgan hda sh-ul Avliyo vafot etganlaridan soÀng, aynan hayotida boÀlgani kabi, muridlari bilan aloqador boÀlganini, kashf ahli va valiylar tomonidan qabul qilingan. U zot sakkiz yuz yil muqaddam, Ilohiy izn bilan karomati bilan bizning davrimiznyasinigan; ya'ni u kishiga koÀrsatilgan. Bu tashvishli va fitnali zamonda unga mansub bir qism Qur'on xizmatkorlariga tasalli berib, shijoatlantirish va tashviq qilish suratida bir mashhur qasidasalam) oxirida besh satr ichida ayni xabarni oÀn besh jihatdan beradi. Ham Jifr ilmining uch-toÀrt tomoni bilan, besh satrning ma'nosi, ham soÀzlari, ham xarfilsa, ng soni bir-birini quvvatlab ayni hodisani xabar bergani, diqqat qilganlarga qat'iyat darajasida qanoat bergan.

Ma'lumki: Kelajakdan xaat'iy rgan nabiylar va avliyolar لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ ta'qiqiga qarshi hurmat va adab uchun, ishoratlar va ramzlar bilan kifoyalanishgan. Ba'zan bir ishorat, diki: ikki ishorat, eng quvvatlisi besh-olti ishorat bilan ayni hodisani koÀrsatishgan. Holbuki GÀavsi A'zam bu zamondagi Qur'oniy xizmatning hay'atini ishorat qilib, ichida bir xodimini ochiq ravshan koÀrsatadi. Bu risolh yuz dagi imzolar bilan koÀrsatilgani kabi, Qur'oniy xizmatdagi birodarlarimga ishtirokim bor. Bir qismi mening imzom bilandir. Bir qismi ularning lozim deb topishlari va chiqargan hulosalari va tasdiqlari bilan boÀlgani 'onnin menga oid haddimdan ortiq hissani ularning xotirlari uchun qabul qildim. BoÀlmasa risolaning boshida aytganim kabi, bunda unday bir hissa-i sharafga haqqim yoÀq.

OÀng foimuqaddam oÀsha gÀaybiy qasidani koÀrgandim; va menga ma'naviy eslatma kabi, "Diqqat qil!"deb qalbimga kelar edi. U xotirlatmani ikki jihat b, afsuinglamagan edim:

miyatga binoan koinotni davomiy almashtirib yangilaganini..

Uchinchi Sho''basi va ToÀrtinchi Shua: Har bir marhamat va shafqat sohibi va haralarniliyjanob kishi boshqalarni mamnun va hursand qilishdan, sevintirib baxtli qilishdan lazzat olishi; va har adolatli kishi, haqiqatni oÀrnata narsn quvonishi; va har hunar sohibi boÀlgan san'atkor, qilgan san'atini koÀrsatishdan va san'atining istagan tarzida ishlab orzu qilgan natijalarini berishidan faxlanishi qoidalariga koÀra,

Birinchisi: Umrimning ahamiyatli bir qismki, shonu-sharaf pardasi ostida mansab sevgisi zahari bilan zaharlanib oÀlgani uchun, qaytadan nafsi ammoraga boshqa bir sharlaydi.igini ochishni istamadim.

Ikkinchi Jihat: Ushbu qaysar davrda isbot kerak boÀlmagan da'volarni va ochiq oydin hujjatlarni qabul qilmaganlqimasiunday gÀaybiy ishorati navidan oÀzini oÀylash tarzida izhor qilish menga yoqmas edi. Oxirgi asoratimning sakkizinchi yili va eng qiynoqli va eng mashaqqatli davrdaَك۪يلُquvvatli tashviqqa muhtoj boÀlganimiz uchun menga eslatildiki: "Buni berilgan neÀmatni oshkor qilish va bir ma'naviy shukr turi sifatida izhor qil. Ham qoÀrqma, u qanoat beradigan darajaلَيْهِvatlidir!"

U risolaning boshida aytganim kabi, buni izhor qilishdan eng muhim maqsadim; Qur'on sirlariga oid risolalarning maqbuliyatiga GÀavsi A'zam imzo bosishi turidan boÀlganidir.

Ikkinchi Maqsadim: اتٌ عَ ustozimning karomatini izhor qilish, karomoti avliyoni inkor etgan mulhidlarni sukut ettirib; Qur'oniy xizmatga kamchilik beradigan koÀp sabablarga uchragan va koÀp toÀsiqlarga nishon boÀlgan birodarlarimning ma'naviyyoqlararini quvvatlab, shavqlarini koÀpaytirib va umidsizliklarini ketkazısh edi.

Men uchun bir jihatdan oÀzini maqtashga kirgani uchun muhim zarardir. Lekin u zararimni, ustozimning va birodarlarimning xurmati uchun qabul qg vazi

Bu Karomati GÀavsiya risolasi sekin sekin chiqarilgani uchun bir necha parcha boÀldi va qoÀshimchalarga taqsimlandi. Bora bora bir-birini nurlantirgan va quvvatlagan sari aniqli sizgao qiladi. Ishoralarning ba'zisida za'flik boÀlsa ham boshqa birodarlarining ittifoqidan olgan quvvati u zaiflikni ketkazadi. Hatto hayratlanarli joyi shundaki; besh satrning oxirida, har birining martabasini va xos sifatini ishora qilib, o soÀnghdan ortiq Qur'on xizmatidagi muhim qardoshlarimni koÀrsatmoqda. Bu risolada, Karomati GÀavsiya munosabati bilan bir qancha ahamiyatli حْيِى lar va bir qancha muhim haqiqatlar bayon etilgan.

Bu risolani hammaga tavsiya etmayman va ruxsat bermayman. Balki sof, insof, ixlos va xos xahmatdati boÀlgan qardoshlarimga ruxsat beraman. Ham boshidagi maqsadlarimni nazarda tutib qarasin. Meni, oÀzini karomat sohibi qilib koÀrstyapti deb tasavvur qilmasin.

Yigirma Sakkizinchi Yog'duning Mundarijasidan Bir Parchadigan IRINCHI NUKTA: Hazrat Imom Ali Raziyallohu Anh Qasida-i Arjuzasida اَحْرُفُ عُجْمٍ سُطِّرَتْ تَسْط۪يرًا deb, bu davrda umumiylashtirilgan ajnabiy harflariga qarab, bu jumladagi harflarning jifriy va abjadiy raqar va iing bu davrga ishorat qilishlari bilan mavjud kufriy jarayonga ishorat qilgani kabi; ham Arjuzasida, ham Arjuzani dastaklagan va quvvatlagan Qasida-i Jaljalutiyasida ochiq ravshan

تُقَادُ سِرَاidek sُّورِ سِرًّا بَيَانَةً ٭ تُقَادُ سِرَاجُ السُّرْجِ سِرًّا تَنَوَّرَتْ

fikrasi bilan, u jarayonning qarshisida vujudi ziyosi bilan tushunilgan va zulmatning juda shiddatli va tumanli narsavchi dahshatiga qarshi soÀnmagan va bora bora zulmatni yorib dunyoni yoritishga uringan Risola-i Nurga va muallifiga xususiy iltifotini

اَقِدْ كَوْكَب۪ى بِالْاِسْمِ نُورًا وَبَهْجَةً مَدَى الدَّهْرِ وَالْاَيَّامِ يَاuqtasi جَلْجَلَتْ

deb, oxirzamonga qadar Risola-i Nurning tengsiz suratda yorug'lik berishini va yonishini duo va niyoz qilgan va Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning eng muhim shogirdi va ilmlarining birinchi noshiri boÀlgan Hazrat Imom Ali Roziyayki biAnhu, Islomning avvalida Qur'onga qarshi ochilgan koÀp eshiklarga qarshi muborak ismi a'zamni shafoatchi qilib qahramonona va mardona shariat haqiqatlari va Islom asoslarini muhofaza qilisdhga uringani kabi, oxiRINCHIda butunlay Qur'onga qarshi zindiqlar jarayoniga qarshi, ushbu ismi a'zamni shafoatchi va qutuladigan va himoya topadigan joy deb Qur'onning yoÀq boÀlmas i'jokabi okelgan va moÀ'jizali muxrini koÀrsatgan Risola-i Nurning soÀnmas nuri bilan va jim boÀlmas lisoni bilan shijoatli tarzda javob berib va qarshi turib, yerning yuzini yoqib koÀp gullarn etisitgan zindiqlar olovini, ismi a'zamning kibriyoli, azamatli nuri bilan va Ismi Rahmon va Rahimning shafqatli va marhamatli tajalliysidan q va gochiqqan obi hayot bilan soÀndirgan; va yongan yerlarda qurigan daryo va bogÀ gullari oÀrniga, togÀlarda va qirlarda

samo yomgÀiri va rahmati bilan haroratga chidab bergan va qattiq sovuqqa chidaydyosiydullarni yetishtirgan Risola-i Nurni koÀrishi va shafqat bilan tasalli berishi va karomatli qarashi, Hazrat Imom Ali Roziyallohu Anhning valiylik maqomining taqozo qilganini haqqalyaqiyn koÀrsatadi.

Ham Qasida-i Jaljalutiyaning bva majomati boÀlgan

dan boshlagan uch-toÀrt satrda quvvatli alomat va dalildan:

jifr va abjad hisobi bilan bir miuchun; yuz ellik uchinchi yil, Risola-i Nur shogirdlarining eng mashaqqatli davriga va bu vaqtda "Sakina" nomli Ismi A'zamni, yetmish bir oyat bilan bir yuz yetmish bir marta doimiy vird qilgan Risola-i Nur Muallifining ismlariga tavofوَ اِلri bilan ishorat qilishi, bu davrda Ismi A'zamni mujassam qilgan Risola-i Nur Muallifining xususiyatini va salomat bilan qutulishlarini bashorat bilsan'atorat qilganini; Lillahilhamd, salomat bilan qutulishlari, karomati Alaviyani tasdiq etganini...

jumlasi bilan, eski Harbi Umumiyga ishtirok etib yara, chaqaga va nihoyatnav noÀrquvlarga ma'ruz qolib, nihoyat Rossiyaga asir boÀlib ketgan; dahshatli oxirzamon xarbida muhim vazifa bilan masÀul qilinib, ilondanda zaharli chayonlar boÀlgan mamlakatga tushgan; va kechatoÀgÀrz ilonlar bilan harb etgan Risola-i Nur muallifiga

deb iltifotini va ma'naviy himoya va muhofaza va yordar holarini beradi.

Uchinchi belgi: Uchta kuz mavsumida tasalliga sabab uch karomatdir:

Birinchisi: GÀavsi A'zam Roziyallohu Anh,

يَا مُر۪يد۪ى كُنْ قَادِرِىَّ الْوَقْتِ لِلّٰهِ مُخْo turlتَع۪يشُ سَع۪يدًا

ta'biri bilan oÀn besh kuchli alomat bilan;

Ikkinchi kuzda, ayni mavsumda, Hazrat Ali Roziyallohu Anh,

ta'biri bilan quvvatli dalillar bilan;

Uchinc'atga da, فَيَا حَامِلَ الْاِسْمِ الَّذ۪ى ila oxir deb yana Hazrat Ali Roziyallohu Anh karomat bilan Risola-i Nur muallifiga qarab; Sakkiz, OÀn Sakkiz,in! Vama Sakkizinchi Yog'dular boÀlgan risolalarning quvvatli va i'jozli ta'liflari bilan xavfga tushgan va tasalliga muhtoj boÀlgan Risola-i Nur shogirdlarining olti-yetti marta لَا تَخْشَ kalimalari bilan qoÀrquvlarini ketkazib shijoat be; zihari, Qur'on xizmatkorlariga bir Ilohiy ikrom ekanini koÀrsatadi. Ham وَاقْبِلْ وَلَا تَهْرَبْ jumlasining yana avvalgi jumlalar kabi tinglovchisi Said-un Nursiy boÀlganidan, "Yo Saidati birsiy! Qarshila, qochma!" deb shijoat beradi.

NATIJA: ToÀqqiz "ham ham"lar koÀrsatgan toÀqqiz haqiqatning Risola-i Nurda va muallifida amalda ijrosi va boshqalar tomonidan koÀrinishi.. hatto dushmanlarining tasdigÀi bilan haqidabitki: Hazrat Ali Roziyallohu Anhning Qasida-i Arjuza va Jaljalutiyasidagi shiddatli aloqadorligini nazarda tutganini, Vorisi Nabiy va Muqavvi-i Din va Ismi Homili Ismi A'zam boÀlgan Risola-i Nur vava yakifi boÀlgani.. (Chunki butun dunyo maydondadir va butun nidolarni eshityapmiz; koÀpchilik harakatlarni koÀryapmizki) haq va haqiqatda adashmagan va Qur'onning huquqini amilan bngani kabi ta'vilsiz muhofazaga uringan "Risola-i Nur"dir deb shak va shubhasiz Hazrat Ali Roziyallohu Anhning tinglovchisi u kishi ekanini qat'iy isbotlaydi.

يَا اَللّٰهُ يَا رَحْمٰنُ يَا رَح۪يمُ يَا فَرْدُ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ يَا حَكَمُ يَا عَدna qabا قُدُّوسُ

Ismi A'zam haqqi va Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon hurmati va Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam sharafi.. Yog'dular Majmuasini bostirganlarni va muborak yordamchilarini va Risola-i Nur talabalarini Jannat-ul Firdavsda saoqatni badiyaga sazovor ayla. Omin! Va xizmati iymoniya va Qur'oniyada doimo muvaffaq ayla. Omin! Va hasanot daftarlariga Yog'dular Majmuasining har bir harfi evasiga mik paydana yozdir. Omin! Va Nurlarning nashrida sabot va davom va ixlos ehson ayla. Omin!

Yo Arhamurrohimin!.. Umum Risola-i Nur shogirdlarini ikki jahonda baxtiyor qil. Omin! Insiy va jinniy shaytonlarning sharlaridan muhofaza ayla. Omlik qi bu ojiz va bechora Saidning kamchiliklarini avf qil... Omin!