Risale-i Nur

Risola-i Nur Kulliyotidan

بِسْمِ اللّٰهِ الy suraٰنِ الرَّح۪يمِ

فَنَادٰى فِى الظُّلُمَاتِ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّٓا اَنْتَ سُبْحَانَكَ اِنّ۪ى كُنْتُ مِنَ الظَّالِم۪ينَ ٭ اِذْ نَادٰى رَبَّهُٓ اَنّ۪ى مَسَّنِىَchidanرُّ وَاَنْتَ اَرْحَمُ الرَّاحِم۪ينَ ٭ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظ۪يمِ ٭ حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ ٭ لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّari biَّا بِاللّٰهِ الْعَلِىِّ الْعَظ۪يمِ ٭ يَا بَاق۪ى اَنْتَ الْبَاق۪ى ٭ يَا بَاق۪ى اَنْتَ الْبَاق۪ى ٭ لِلَّذ۪ينَ اٰمَنُوا هُدًى وَ شِفَٓاءٌ

("OÀttiz birinchi Maktub"ning birinchi qismi har doim, xususan shom va e'tibo orasida oÀttiz uch martadan oÀqilishi juda fazilatli boÀlgan mazkur muborak kalimalarning har birining koÀp nurlaridan bittadan nurini koÀrsatgan olti YogÀduan xat%< BIRINCHI YOGÀDU

Hazrati Yunus Ibn Matta ala nabiyyina va alayhissalotu vassalomning munojotlari, eng azim bir munojotdir va duoning qabul boÀlishining eng muhim sababidir. Hazrati Yunus alayhissalomning mashhur qissalarshlanixulosasi: dengizga otiladilar. U kishini katta bir baliq yutadi. Dengiz toÀfonli va tun notinch va qorongÀu va har tarafdan umid kesilganzom vaaziyatda

munojoti u kishiga juda tez najot vositasi boÀladi. Shu munojotning muazzam sirri rga va U vaziyatda sabablar batamom ma'nosini yoqotgan edi. Chunki u holda kishiga najot beradigan shunday bir Zot lozim ediki, hukmi ham baliqqa, ham dengizga, ham tunga, hasligimnga oÀtsin. Chunki u kishiga qarshi "tun, dengiz va hut" birlashishgan edi. Uchovini birdan amriga boÀysundirgan bir Zot u kishini salomatlik sohiliga chiqara olar edi. Agar jamiki insonlÀlgan ishining xizmatkori va yordamchisi boÀlishsa ham, besh tiyinlik foydalari boÀlmas edi. Demak, sabablarning ta'siri yoÀq. U kishi Musabbib-ul Asbobdan boshqa bir boshpana boÀlolmasligini aynal-yaqiyn koÀrganlari uchng koirri ahadiyat nuri tavhid ichida ochilgani uchun, bu munojot birdaniga tunni, dengizni va hutni boÀysundirdi. U zot nuri tavhid bilan hutning qornini bir suv osti kemasi hukmiga keltirib va zilzilali togÀ kabi toÀlqinlar Àrmaydti ichida dengizni nuri tavhid bilan xavfsiz bir sahro, kezish va koÀngil ochish maydoni qilib, oÀsha nur bilan samo yuzini bulutlardan susening Oyni bir chiroq kabi boshi ustiga qoÀydi. Hamma tarafdan u kishini qoÀrqitgan va tazyiq oÀtkazgan oÀsha maxluqlar har tomondan u kishiga doÀstlik yuzini koof qilshdi. Nihoyat salomatlik sohiliga chiqib, yaqtiyn daraxti ostida lutfi Rabboniyni mushohada qildi.

Xulosa shuki biz, Hazrati Yunus alayhissalomning birinchi vazihi nukidan yuz daraja yanada mudhish bir vaziyatdamiz. Tunimiz istiqboldir. Istiqbolimiz gÀaflat nazarimiz bilan u kishining tunlaridan yuz daraja yanada qorn narsva dahshatlidir. Dengizimiz shu sargardon kurra-i zaminimizdir. Bu dengizning har toÀlqinida minglab oÀlik mavjud, u kishining dengizlaridan ming daraja yanada qoÀrqinchlidir. Bizning havo-i nafsimiz hutimiz boÀlib, abadiyoyiq bimizni ezib mahv qilishga harakat qilmoqda. Bu hut u kishining hutlaridan ming daraja yanada zararlidir. Chunki u kishining hutlari yuz yillik bir hayotni mahv qiladi. Bizning hutimiz esa yuzlab million yillar hayotni mahv qii esim harakat qilmoqda. Modomiki haqiqiy vaziyatimiz bu ekan, biz ham Hazrati Yunus alayhissalomga iqtido qilib, jamiki sabablardan yuzimizni oÀgirib, toÀgÀridan-toÀgÀri Musabbib-ul Asbob boÀlgan Rabbimizga iltijo qilib لَٓا اِلٰهَ اِلَّٓاkirganَ سُبْحَانَكَ اِنّ۪ى كُنْتُ مِنَ الظَّالِم۪ينَ deyishimiz kerak va aynal-yaqiyn tushunishimiz kerakki, gÀaflat va zalolatimiz sababli bizga qarshi ittifoq qilgan istiÀzi hadunyo va havo-i nafsning zararlarini daf qiladigan yolgÀiz shunday Zot boÀlishi mumkinki, istiqbol amri ostida, dunyo hukmi ostida, nafsimiz idorasi ostidadir. Ajabo, Xoliqi Samovot va Arzdan boshqa qaysieltirg borki, eng nozik va eng yashirin qalbimizga kelganlarni bilsin va biz uchun istiqbolni oxiratning ijodi bilan yoritsin va dunyoning yuz ming boÀgÀuvchi toÀlqiniste'dn qutqarsin. Aslo, Zoti Vojib-ul Vujuddan boshqa hech bir narsa, hech bir jihatdan Uning izni va irodasi boÀlmasdan yordam berolmaydi va xaloskor boÀlolmaydi.

Modomiki vazi manfag haqiqati shunday ekan. Hazrati Yunus alayhissalomga oÀsha munojot natijasida hutlari u kishiga bir ulov, bir suv osti kemasi va dengiz goÀzal sahro va tun mahtobli latif bir surat oldi. Biz ham u munojotning sirri biÀambarٓا اِلٰهَ اِلَّٓا اَنْتَ سُبْحَانَكَ اِنّ۪ى كُنْتُ مِنَ الظَّالِم۪ينَ deyishimiz kerak. لَٓا اِلٰهَ اِلَّٓا اَنْتَ jumlasi bilan istiqbolimizga, سُبe'matlكَ kalimasi bilan dunyoimizga, اِنّ۪ى كُنْتُ مِنَ الظَّالِم۪ينَ ifodasi bilan nafsimizga marhamat nazarini jalb qilishimiz kerak. Toki, nurg bilan bilan va Qur'onning mahtobi bilan istiqbolimiz nurlansin va u tunimizning dahshat va vahshati ahboblik va sayrga aylansin. Va davomli ravishda mavt va hayotning almashinishi bilan yillar va davrlar toÀlqinlari ustida hadsiz murdalar miam mubqlikka otilgan dunyoimiz va zaminimizda Qur'oni Hakimning dastgohida qurilgan ma'naviy bir kema hukmiga oÀtgan Islomiyat haqiqati ichiga kirib salomatlik bilan oÀsha dengizning ustida kezib, oxiri salomatlik sohiliga chiqib hayotimizninÀqki, fasi tugasin. OÀsha dengizning toÀfon va zilzilalari, kino pardalari kabi sayrning manzaralarini yangilash bilan, vahshat va dahshat oÀrniga, ibrat vaa:>Samkur nazarini quvontirib, siylab yoritsin. Va Qur'onning sirri, Furqonning tarbiyasi bilan nafsimiz bizga minmaydi, ulovimizga aylanib, bizni unga mindiribasan. iy hayotimizni qozonish uchun kuchli bir vositamiz boÀlsin.

Xulosa shuki, modomiki inson mohiyatining jome'iyati e'tibori bilan bezgakdan alam chekkani kabi, Yern", deblzila va silkinishlaridan va koinotning qiyomat hangomida ulkan zilzilasidan alam chekadi. Va xurdabiniy mikrobdan qoÀrqqani kabi, ulkan samoviy jismlardan chiqqan dumli yulduzdasiyatiqoÀrqadi. Ham xonadonini sevgani kabi, ulkan dunyoni ham sevadi. Ham kichik bogÀini sevgani kabi, cheksiz, abadiy Jannatni ham mushtoqona sevadi. Albatta, bunday bir insonning Ma'budi, Rabbi, panohi, xaloskori, maqsudi shundaychida ot boÀlishi mumkinki, umum koinot uning tasarrufi ostida, zarralar va sayyoralar ham amri ostidadir. Albatta bunday inson doimo Yunus (AS) kp zaraٓا اِلٰهَ اِلَّٓا اَنْتَ سُبْحَانَكَ اِنّ۪ى كُنْتُ مِنَ الظَّالِم۪ينَ

deyishga muhtojdir.

IKKINCHI YOGÀDU

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّik shiاِذْ نَادٰى رَبَّهُٓ اَنّ۪ى مَسَّنِىَ الضُّرُّ وَاَنْتَ اَرْحَمُ الرَّاحِم۪ينَ

Sabr qahramoni Hazrati Ayyub alayhissalomning shu munojotlari, ham sinalgan, ham ta'sirlidir. Lekin oyatdan iqtibob yetdtida biz munojotimizda

deyishimiz kerak. Hazrati Ayyub alayhissalomning mashhur qissalarining xulosasi shuki:

Joddiy Àp yara-chaqa ichida ancha muddat qolganlari holda, u kasallikning buyuk mukofotini oÀylab, mukammal sabr bilan bardosh qilganlar. SoÀngra yaralaridan paydo boÀlgan qurtlar qalblariga va tillariga tekkan vaqti, zikr vun ixlifati Ilohiyaning joyi boÀlgan qalb va tillariga tekkanlari uchun, ubudiyat vazifasiga zarar kelishi tushunchasida, oÀz istirohatlari uchun emas, aksincha Allash uibodat qilish uchun: "Ey Rabbim! Menga zarar tegdi, til bilan zikr qilishimga va qalb bilan ubudiyatimga ziyon bermoqda", deb munojot qiladilar. Janobi Haq gda vaxolis va sof, gÀarazsiz, OÀzi uchun boÀlgan u munojotni gÀoyat ajoyib bir suratda qabul qilgan. Mukammal sogÀliklarini ehson qilib, marhamat nurlariga noil aylaydi. Bu YogÀduda "besh nukta" bor.

BIRINCHI NUKTA: Hazrati Ayyub koÀriissalomning zohiriy yaralariga muqobil bizning botiniy va ruhiy va qalbiy kasalliklarimiz bor. Ichki dunyomiz tashqariga bir agÀdarilsa, Hazrati Ayyubdan ham battar yarali va kasalmand boÀlib chiqamiz. Chunki qilgan har bir gunohimiz, aqb xizma kirgan har bir shubha qalb va ruhimizda yaralar ochadi. Hazrati Ayyub alayhissalomning yaralari qisqagina dunyoviy hayotlariga xavf ti va edi. Bizning ma'naviy yaralarimiz juda uzun boÀlgan abadiy hayotimizga xavf solmoqda. Hazrati Ayyubning munojotlariga u Zotdan ming marta koÀproq muhtojmiz. Xusus porlozratning yaralaridan vujudga kelgan qurtlar qalb va tillariga yopishgani kabi, gunohlardan kelgan yaralar va yaralardan hosil boÀlgan vasvasalar, shubhalar (Alloh saqlasin) iymonning joyi boÀlgan qalbning botiniga yopishib iymonni zadalaydi t xazionning tarjimoni boÀlgan tilning ruhoniy zavqiga yopishib, bizlarni zikrdan nafratkorona uzoqlashtirib ovozini oÀchirishadi. Ha, gunoh qalbga kirib olib, qoraytiki yaraytira, iymon nurini chiqargunga qadar qattiqlashtiradi. Har bir gunoh ichida kufrga ketadigan bir yoÀl bor. U gunoh istigÀfor bilan tez yoÀq qilinmasa, qurt emas, aksincha kichik ma'naviy ilon boÀlib qalbni chaqadi.

Masalan: uyaltia rison gunohni yashirincha qilgan odam, boshqalarning xabar topishidan juda uyaladi, malaklar va ruhoniylarning mavjud boÀlishi unga juda ogÀir keladi. Kichik bir bahona bilan ularni inkor qilishni orzu qiladi.

Ham masalan: Jahannirodasbini keltirib chiqargan katta bir gunohni qilgan odam, Jahannamning qoÀrqitishlarini eshitganda istigÀfor bilan unga qarshi qalqon tutmasa, butun ruhi bilan Jahannamning boÀlmasligini orzu qilgani uchun, kichik bir bahona va bir: Koina Jahannamni inkor qilishga jasorat beradi.

Ham masalan: farz namozini oÀqimagan va ubudiyat vazifasini ado qilmagan odamning kichik boshligÀidan bir kxud oÀvazifasizlik sababli olgan ta'ziridan xafa boÀlgan odam, Sultoni Azal va Abadning takror-takror farz boÀlgan amrlarini bajarishda qilgan tanballigi katta iztirob beradi va hta xaiztirobdan ma'nan: "Koshki oÀsha ubudiyat vazifasi boÀlmasa edi", degan orzu keladi. Va bu orzudan Allohga ma'naviy adovatni his qildirgan inkor orzusi uygÀonadi. Allohning borlign. Bu ir qalbga bir shubha kelsa, qat'iy bir dalil kabi unga yopishishga mayl qiladi va unga ulkan bir halokat eshigi ochiladi. U badbaxt bilmaydikdi. Hayat arzimas bir mashaqqat ubudiyat vazifasidan kelishiga muqobil, inkori bilan oÀzini oÀsha qiyinchilikdan millionlab marta dahshatliroq ma'naviy mashaqqatleng avishon qiladi. Pashshaning chaqishidan qochib, ilonning chaqishini qabul qiladi. Va hokazo... bu uch misolga qiyos qilinsinki بَلْ رَانَ عَلٰى قُلُوبِهِمْ sirri tushunilsin.

IKKINCHI NUKTA: "Yigirma Oltinchi SoÀz"da qadar sirriga doi buyukn qilingani kabi, musibat va kasalliklarda insonlarning shikoyatga uch jihatdan haqlari yoÀq.

Birinchi jihat: Janobi Haq insonga kiydirgan vujud libosini san'atiga sazovor qiladi. Insonni bir model qilgan, u vujud lib oladioÀsha model ustida kesadi, bichadi, almashtiradi, oÀzgartiradi, farqli ismlarining jilvasini koÀrsatadi. Shofiy ismi kasallikni istagani kabi, Razzoq ismi ham ochlikni taqozo qiladi. Va hokazo...

مَالِكُ الْمُلْكِ يَتَصَرَّفُÀlsa, ُلْكِه۪ كَيْفَ يَشَٓاءُ

Ikkinchi jihat: Hayot musibatlar bilan, kasalliklar bilan poklanadi, kamol topadi, quvvat topadi, taraqqiy qilaح۪يمِ

tija beradi, takomillashadi, hayot vazifasini bajaradi. Bir xil istirohat toÀshagidagi hayot, butunlay yaxshilik boÀlgan bor boÀlishdan ziyoda butunlay yomonlik boÀlgan yoÀqlikka yaqindir va unga doirai.

Uchinchi jihat: Shu dunyo imtihon maydoni va xizmat joyidir, lazzat va maosh va mukofot joyi emas. Modomiki xizmat joyi va ubudiyat makoni ekansaodatlliklar va musibatlar, dinga oid boÀlmaslik va sabr qilish sharti bilan, oÀsha xizmatga va ubudiyatga oÀta muvofiq boÀladi va quvvat beradi. Va har bir soatni bir kun ibodat hukmiga keltirgani uchun, shikoyat emas, shukr qilish kerak yil eibodat ikki qismdir: bir qismi musbat, boshqasi manfiy. Musbat qismi ma'lum. Manfiy qismi esa, kasalliklar va musibatlar bilan musibatzada zaiflan ranva ojizligini his qilib, Rabbi Rahimiga iltijo qiladigan tarzda yuzlanib, uni oÀylab, unga yolvorib, xolis ubudiyat qiladi. Bu ubudiyatga riyo kirmayva hislis boÀladi. Agar sabr qilsa, musibatning mukofotini oÀylasa, shukr qilsa, oÀsha vaqt har bir soati bir kun ibodat hukmiga oÀtadi. Qisqagina umri usida ur umr boÀladi. Hatto bir qismi borki, bir daqiqasi bir kun ibodat hukmiga oÀtadi. Hatto bir oxirat qardoshim, Muhojir Hofiz Ahmad ismli bir zotning mudhishsala "asalligi uchun koÀp xavotirlandim. Qalbimga eslatildi: "Uni tabrikla. Har bir daqiqasi bir kun ibodat hukmiga oÀtmoqda." Zero u zot sabr ichra shukr qilar edi.

UCHINCHرَهُ

A:>Bir-ikki "SoÀz"da bayon qilganimiz kabi: har bir inson oÀtgan hayotini oÀylasa, qalbiga va tiliga yo "eh" yoki "oh!" keladi. Ya'ni, yo afsuslanadi, yo "alhamdulilloh" deydi. Afsuslanishni ayttirgan, eski zamonning lazzatlarining zavolohu firogÀidan kelib chiqqan ma'naviy alamlardir. Chunki lazzatning zavoli alamdir. Ba'zan vaqtinchalik bir lazzat doimiy alam beradi. OÀylash esa oÀsha alamni teshadi, nadomat oqitadi. Eski hayotida oÀtkazgan vaqtinchalik alamlarning zavolidan kelda taqqqan ma'naviy va doimiy lazzat "alhamdulilloh" dediradi. Bu tabiiy holat bilan barobar, musibatlarning natijasi boÀlgan savob va uxraviy mukofot va qisqa umri mus-i Kulositasi bilan uzun bir umr hukmiga oÀtishini oÀylasa, sabrdan ziyoda shukr qiladi. "Alhamdulillohi 'alo kulli hal sival kufri vaz-zolal" {(*): Kufr va zalolatdan tashqari, barcha hollarda Allohga hamd boÀlsin.} d SoÀngi taqozo qiladi. Mashhur bir soÀz bor: "Musibat zamoni uzundir." Ha, musibat zamoni uzundir. Faqat insonlar urfida oÀylangani kabi, mashaqqatli boÀlganidan uzun emas, aksincha uzun bir umr kabi hayotiy natijalar bergai va aun uzundir.

TOÀRTINCHI NUKTA: "Yigirma Birinchi SoÀz"ning birinchi maqomida bayon qilingani kabi: Janobi Haq insonga bergan sabr quvvatifda, mimalar yoÀlida tarqatmasa, har musibatga qarshi kifoya qiladi. Lekin vahimaning istibdodi bilan va insonning gÀaflati bilan va foniy hayotni boqiy deb oÀylashi bilan, sabr quvvatini oÀtmish va kelajakkaladi? tib, shu zamondagi musibatga qarshi sabri kifoya qilmaydi, shikoyatni boshlaydi. GoÀyo (Alloh saqlasin) Janobi Haqni insonlarga shikoyat qiladi. Ham juda haqsiz bir suratda va devonalarcha shikoyat qilib sabrsizbilan Àrsatadi. Chunki oÀtgan har bir kun, musibat boÀlsa, zahmati ketgan, rohati qolgan, alami ketgan, zavolidagi lazzati qolgan, mashaqqati oÀtgan, savobi qolgan. Bundan shikoyat emas, akning k lazzatlanib shukr qilish lozim boÀladi. Ulardan ranjish emas, aksincha sevish kerak. Uning oÀsha oÀtgan foniy umri musibat vositasi bilan boqiy va baxtiyor bir navi umr hukmiga oÀtadi. Ulardagi alamlarni vahimamma u oÀylab bir qism sabrini ularga qarshi tarqatish devonalikdir. Ammo kelasi kunlar esa modomiki hali kelmagan, ichlarida boÀladigan kasallik yoki musibatni hoziari vaÀylab sabrsizlik koÀrsatish, shikoyat qilish ahmoqlikdir. "Ertaga, indingi kun och qolaman, suvsiz qolaman" deb bugun davomli ravishda suv ichishan iboyeyish naqadar ahmoqona bir devonalik boÀlsa, xuddi shuning kabi, kelasi kunlardagi, hozir boÀlmagan musibat va kasalliklarni oÀylab, hozirdan ulardan alam chekish, sabrsizlik koÀrsatish, hech bir majburiyat boÀlmasdan oob-kitiga zulm qilish shunday bir ahmoqlikdirki, shafqat va marhamat qilinishga loyiq boÀlmaydi.

Xulosa: Shukr ne'matni ziyodalashtirgani kabi, shikoyat musibatni ziyodalashtiradi, ham marhamatga loyiq boÀlmaydi. Birinchi Jahon Uri Jalong birinchi yili Erzurumda muborak bir zot mudhish bir kasallikka giriftor boÀlgan edi. Yoniga bordim, menga: "Yuz kechadir men boshimni yostiqqilganlib yotolmadim", deb achchiq shikoyat qildi. Men juda achindim. Birdan xayolimga keldi va: "Qardoshim, oÀtgan mashaqqatli yuz kuning hozir sevibatta yuz kun hukmidadir. Ularni oÀylab shikoyat qilma, ularga qarab shukr qil. Kelasi kunlar esa, hali kelmagan ekan, Rabbing boÀlgan Rahmonirrahimor. Biahmatiga ishonib, kaltak yemasdan yigÀlama, mavjud boÀlmagan narsadan qoÀrqma, yoÀqlikka vujud rangi berma. Hozirgi soatni oÀyla. Sendagi sabr quvvati bu soatga kifoya qiladi. Devona bir qoÀmondon kabi: chap qanot dushman kuchi uning oÀng zonni ga qoÀshilib, unga yangi bir kuch boÀlgani holda, chap qanotiga dushmanning oÀng qanoti hali kelmagan vaqtida, u olib markaz kuchini oÀngu-chapga tarqatib markazni zaiflashtiradi, dushman arzimas bir kuch bilan markazni xarob rsalar. Qardoshim, sen bunday qilma, bor kuchingni shu soatga qarshi toÀpla. Rahmati Ilohiyani va uxraviy mukofotni va foniy va qisqa umringni uzun va boqiy bir suratga aylantirganingni oÀyla. Bu achchiq shikoyat oÀrniga huzurli bir shuli haq", dedim. U ham tamoman yengil tortib: "Alhamdulilloh, kasalligim oÀndan birga tushdi", dedi.

BESHINCHI NUKTA: Uch masaladir.

Birinchi masala: Asl musibat va zararlga foybat, dinga kelgan musibatdir. Diniy musibatdan har doim Allohning dargohiga iltijo qilib faryod qilish kerak. Lekin diniy boÀlmagan musibatlar, haqiqat nuqtasida musibat emas. Bir qismi Rahmoniy eslatmad kamolndayki choÀpon boshqaning dalasiga oÀtib ketgan qoÀylariga tosh otadi. Ular oÀsha toshdan his qiladilarki: zararli ishdan qutqarish uchun bir eslatmmning mamnun boÀlib qaytadilar. Shunga oÀxshab, koÀp zohiriy musibatlar borki, bittadan Ilohiy eslatma, bittadan tanbehdir va bir qismi gunohlarga kafforatdiishorair qismi gÀaflatni tarqatib, bashariy ojizligini va zaifligini bildirib, bir navi huzur bermoqdir. Musibatning kasallik boÀlgan navi, sobiqan oÀtgani kabi, oÀsha qism musibat emas, aksincha bir iltifoti Rabboniydirqozondpoklashdir. Rivoyatda bor: " Mevasi pishgan daraxtni silkitganda mevalari qanday toÀkilsa, bezgakning titrogÀidan gunohlar ham shunday toÀkiladi."

Hazrati Ayyub alayhiolotin munojotlarida oÀzlarining istirohatlari uchun duo qilmaganlar, aksincha til bilan zikr va qalb bilan tafakkurga mone boÀlgan vaqt, ubudiyat uchun shifo talalarniganlar. Biz u munojot bilan - birinchi maqsadimiz - gunohlardan kelgan ma'naviy ruhiy yaralarimizning shifosini niyat qilishimiz kerak. Mishadixastaliklar uchun ubudiyatga mone boÀlgan vaqtda iltijo qilishimiz mumkin. Lekin e'tiroz qiladigan, shikoyat qiladigan bir suratda emas, aksincha xokisorlik bilan va mn:

#11oÀraydigan suratda iltijo qilish kerak.

Modomiki Uning rububiyatiga rozimiz, oÀsha rububiyati nuqtasida bergan narsasiga rozilik kerak. Qazo va qadariga e'tirozni his qildirgan bir tarzda "eh! uf!" deb shikoyat qiishga bir navi qadarni tanqiddir, rahimiyatini ayblashdir. Qadarni tanqid qilgan odam, boshini sandonga urib yoradi. Rahmatni ayblagan kishi, rahmatdan mahrum qoladi. Intiqom olish uchun singan qoÀlni iste'mol qilish, sinishini yogÀ lashtirgani kabi, musibatga giriftor boÀlgan odam e'tiroz qilib shikoyat qilishi va xavotir bilan uni qarshilashi, musibatni ikki baravarga oshiradi.

Ikkinchi masala: Moddiy musibatlarni katta koÀrgan sari kattalashadi, kichik kni ado sari kichrayadi. Masalan: Kechalari insonning koÀziga bir narsa koÀringandek boÀladi. Unga ahamiyat bergan sari kattalashadi, ahamiyat berilm olingoÀqoladi. Hujum qilgan arilarni haydagan sari ziyoda hujum qilishlari, loqayd qolganda tarqalishlari kabi, moddiy musibatlarga ham katta nazari bilan ahamiyat bilan qaragan sari kattalashadi. Xavotir vosit jamollan oÀsha musibat jasaddan oÀtib qalbda ham ildiz otadi, bir ma'naviy musibatni ham natija beradi. Unga tayanadi, davom qiladi. Qachon oÀsha xavotirni qazoga rozilik vabi, hkkal vositasi bilan yoÀqotsa, bir daraxtning ildizi kesilishi kabi, moddiy musibat yengillasha-yengillasha, ildizi kesilgan daraxt kabi qurib ketadi. Bu haqiqatni ifodalash uchun bir vaqt shunday degandim:

Tashla, ey bechora, faryodni, bchi ma qil tavakkal.

Zero, faryod balo-andar, xato-andar balodir, bil.

Agar balo berganni topgan boÀlsang, safo-andar, ato-andar balodir, bil.

Agar topmasang, butun dunyo jafo-andar, fano-andar, insoir, bil.

Jahon toÀla balo boshingda bor ekan, nega baqirursan kichik bir balodan, kel, tavakkal qil!

Tavakkal ila balo yuziga kul, toki u hammuxoton. U kulgan sari, kichrayar, etar tabaddul.

Urushda mudhish dushmanga tabassum qilish natijasida adovat sulhga, dushmanlik hazilga aylangani kabi, adovat kichrayib mahv boÀlishdi,avakkal bilan musibatga qarshi chiqmoq ham shundaydir.

Uchinchi masala: Har zamonning bir hukmi bor. Bu gÀaflat zamonida musibat shaklini oÀzgartirgan. Ba'zi paytlaabab b ba'zi shaxslarda balo, balo emas, aksincha bir lutfi Ilohiydir. Men shu zamondagi kasalmand boshqa musibatzadalarni (musibat dinga tegilmaslik sharti bilan) baxtiyor deb koÀrganimdan, kasallik va musibatga qarshi boÀlishُ اللّida menda bir fikr bermaydi. Va menga ularga achinish hissini bermaydi. Chunki qaysi bir oÀsmir xasta yonimga kelgan boÀlsa, koÀramanki, tengdoshlariga nisbatan bir daraja dfida dazifa va oxiratga qarshi bogÀliqligi bor. Shundan anglaymanki, undaylar haqida u xil kasalliklar musibat emas, bir navi ne'mati Ilohiyadir. Chunki, garchi oÀsha kasallik uning dunyoviy, foniy, qisqagina hayotiga bir zetib, beradi. Lekin uning abadiy hayotiga foydasi tegadi, bir navi ibodat hukmiga oÀtadi. Agar sihat topsa, yoshlik sarxushligi bilan va zamonning safohati bilan aloÀlsa,kasallik holatini muhofaza qilolmaydi, aksincha safohatga otiladi.

XOTIMA

Janobi Haq hadsiz qudrat va nihoyasiz rahmatini koÀrsatish uchun insonda cheksiz bir ojizlik, nihoyasiz ona vaqirlik joylashtirgan. Ham cheksiz ismlarining naqshlarini koÀrsatmoq uchun insonni shunday bir suratda yaratganki, cheksiz jihatlar bilan alamlar olgani kabi, cheksiz jihatlar bilan lazzatlar olib biladigan bir usr, haqukmida yaratgan. Va oÀsha inson uskunasida yuzlab anjomlar bor. Har birining alami boshqa, lazzati boshqa, vazifasi boshqa, mukofoti boshqadir. GoÀyo, eng katta rinchiboÀlgan olamda aks etgan butun Allohning ismlari, eng kichik olam boÀlgan insonda ham oÀsha ismlarning umumiy boÀlib jilvalari bor. Bunda sihat va ofiyat va lazzatlar kabi foydali ishlar shukr qildirgani kabdiy qoskunani koÀp jihatlar bilan vazifalariga yoÀllaydi. Inson ham bir shukr fabrikasi kabi boÀladi. Xuddi shuning kabi, musibatlar bilan, kasallika buzglan, alamlar bilan, boshqa hayajonlantiruvchi va harakatlantiruvchi nuqsonlar bilan oÀsha uskunaning boshqa charxlarini harakatga keltiradi, hayajonlantiradi. Insoniy mohiyatda joylashtirilgan ojizlik va zaiflik va faqirlik adir, ini ishlatadi. Bir til bilan emas, aksincha har bir a'zoning tili bilan bir iltijo, bir madad soÀrash vaziyatini beradi. GoÀyo inson u llas, lar bilan, boshqa-boshqa minglab qalamni ichiga olgan harakatlanuvchi bir qalam boÀladi. Hayot sahifasida yoki lavhi misoliyda hayotining taqdirini yozad iymonohning ismlariga bir e'lonnoma qiladi va bir qasida-i manzuma-i Subhoniya hukmiga oÀtib, yaratilishining vazifasini ado qiladi.

UCHINCHI YOGÀDU

(ar porÀduga bir daraja his va zavq qoÀshilgan. His va zavqning joÀshqinliklari esa aqlning dasturlarini, fikrning mezonlarini koÀp tinglamaganliklari va rioya qilmaganliklari yedi. bu Uchinchi YogÀdu mantiq mezolari bilan oÀlchanilmasligi kerak.)

oyatining mazmunini ifoda qilgan ikki

يَا بَاق۪ى اَنْتَ الْبَاقadi.

jumlasi ikki muhim haqiqatni ifoda qiladi. Shuning uchun: Naqshiylarning raislaridan bir qismi bu ikki jumla bilan oÀzlariga maxsus xatm qiliq bor.asar xatma-i Naqshiya hukmida tutadilar. Modomiki oÀsha buyuk oyatning mazmunini bu ikki jumla ifoda qilar ekan, biz bu ikki jumla ifoda qilgan ikki muhim haqiqatning bir nechta nuktasini bayon qilamiz.

Birinchi nukta: Birineyishnrta يَا بَاق۪ى اَنْتَ الْبَاق۪ى bir jarrohlik amaliyoti hukmida qalbni mosivodan ajratadi, kesadi. Shundayki: inson mohiyatining qamrovi e'tibori majbu mavjudotning deyarli aksariyati bilan aloqadordir. Ham insonning jome' mohiyatiga cheksiz muhabbat iste'dodi joylashtirilgan. Shuning uchun ham inson umum mavjudotga bir muhabbat his qiladi. Ulkan dunyoni oÀz uyi kabi sevadi. Abadiy Jannatgahi nuk kabi sevadi. Holbuki u sevgan mavjudot turishmaydi, ketadi. Firoqdan doimo azob chekadi. Uning oÀsha cheksiz muhabbati cheksiz ma'naviy azobga sabab boÀladi. OÀsha azobni chekiomonid qabohat, qusur unga oiddir. Chunki qalbidagi cheksiz muhabbat iste'dodi cheksiz boqiy jamolga molik bir Zotga yuzlanmoq uchun berilgan. U inson suiiste'mol qilib oÀsha muhabbatni foniy mavjudotga sarf qilgani uchun kamchilikkaurininqoÀyadi va uning jazosini firoq azobi bilan tortadi.

Bu qusurdan uzoqlashib u foniy mahbublardan aloqani kesish, u mahbublar uni tark qilmasdan avval u ularni tark qilish jihati bilan Mahbubirzu kega hasri muhabbatni ifoda qilgan يَا بَاق۪ى اَنْتَ الْبَاق۪ى boÀlgan birinchi jumlasi: "Boqiyi Haqiqiy yolgÀiz Sensan. Mosivo foniydir. Foniy boÀlgan albatta boqiy bir muhabbatgalat vaaliy va abadiy bir ishqqa va abad uchun yaratilgan qalbning aloqasiga arzimaydi" ma'nosini ifoda qiladi. "Modomiki cheksiz mahbublar foniydir, meni tashlab ketishmoqda. Ular meni tashlamasdan avval men ularni ي bilanق۪ى اَنْتَ الْبَاق۪ى deyish bilan tashlayman. YolgÀiz sen boqiysan va sening boqiylashtirishing bilan mavjudot baqo topa olishini bilib e'tiqod qilaman. Shunday ekan, Sening muhabbating bilan ular seviladi. YoÀqsa qalbni bogÀlashga b turiemas!" deganidir. Bu holatda qalb cheksiz mahbublaridan voz kechadi. Husn va jamollari ustida foniylik tamgÀasini koÀradi, qalbning aloqasini kesadi. Agar kesmasa, mahbublaiganlaogÀicha ma'naviy jarohatlar oladi. Ikkinchi jumla boÀlgan يَا بَاق۪ى اَنْتَ الْبَاق۪ى oÀsha hadsiz yaralarga ham malham, ham tiryoq boÀlaloqala'ni: يَا بَاق۪ى "Modomiki sen boqiysan, bu yetadi. Hamma narsaga badalsan. Modomiki Sen borsan, hamma narsa bor." Darhaqiqat, mavjudotda muhabbatga starqaloÀlgan husn va ehson va kamol, umumiy boÀlib Boqiyi Haqiqiyning husn va ehson va kamolotining ishoralari va koÀp pardalardan oÀtgan zaif bir soyalaridir. Shubhasiz, asmo-i husna jilvasining soyalarman izsoyalaridir.

Ikkinchi nukta: Insonning fitratida baqoga gÀoyat shiddatli bir ishq bor. Hatto har sevgan narsasida quvva-i vahima jihati bilan biton bo baqoni tavahhum qiladi, keyin sevadi. Qachonki zavolini oÀylasa yoki koÀrsa, ich-ichidan faryod qiladi. Butun firoqlardan kelgan faryodlar, baqo ishqidan kelgan yigÀilarning tarjimonlarir boÀAgar baqo tavahhumi boÀlmasa, sevolmaydi. Hatto: baqo olamining va abadiy Jannatning bor boÀlishining bir sababi, shu inson mohiyatidagi oÀsha shiddatli baqo ishqidan chiqqan gÀoyat quvvatli baqo orzusi va baqo uchun fitriy umumiy duo boashiriBoqiyi Zuljalol oÀsha shiddatli mustahkam fitriy orzuni, oÀsha ta'sirli kuchli umumiy duoni qabul qilganki, foniy insonlar uchun boqiy bir olamni yaratgan, deyish mumkin. Ham hech mumkinmi: Four'oniarim, Xoliqi Rahim kichik me'daning arzimas orzusini va vaqtinchalik baqo uchun hol tili bilan duosini cheksiz lazzatli taomlar turlarining ijodi bilan qabul qilsin-da, umum nav'i basharning buayapmatriy ehtiyojdan kelgan juda shiddatli orzusini va umumiy va doimiy va haqli va haqiqatli, soÀz bilan, hol bilan, baqoga doir gÀoyat kuchli duoarmoqdabul qilmasin? Aslo! Yuz ming marta yoÀq! Qabul qilmaslik mumkin emas! Ham hikmat va adolatiga hamda rahmat va qudratiga hech bir jihatdan yarashmaydi.

Modomiki inson baqoga oshiq ekan, albatta butun kamoloti, lazzatlari baqoga tobedir. b oÀshomiki baqo Boqiyi Zuljalolga maxsus va modomiki Boqiyning ismlari boqiya va modomiki Boqiyning oynalari Boqiyning rangini, hukmini olar ekan va bir navi baqoga sazovor boÀlar ekan, albatta inson uchun eng lozim boÀlgan ish, eng muToÀqqizifa: OÀsha Boqiyga aloqa paydo qilish va ismlarini mahkam tutishdan iboratdir. Chunki Boqiy yoÀliga sarf qilingan hamma narsa bir navi baqoga sazovor boÀladi. Demak, oÀsha ikkinchi يَا بَاق۪ى اَنْتَ الْبَاق۪ى jumlasi bu haqiqatni ifg. Bozladi. Insonning cheksiz ma'naviy yaralarini davolash bilan birga, fitratidagi gÀoyat shiddatli baqo orzusini u bilan qondiradi.

Uchinchi nukta: Bu dunyoda zamonning, narsalarning fano va zavolidagiavkaz rlari gÀoyat farqlidir. Va mavjudot esa ichma-ich doiralar kabi bir-biri ichida ekan, hukmlari zavol nuqtasida boshqa-boshqa boÀladi. Sida yug soniyalarini koÀrsatgan doirasi, daqiqani va soatni va kunlarni koÀrsatgan doiralar koÀrinishdan bir-biriga oÀxshaydi, lekin tezlikda bir-biridalarninlidir. Shuningdek, insondagi jism, nafs, qalb, ruh doiralari shunday bir-biridan farqlidir. Masalan: jismning baqosi, hayoti, vujudi - bor boÀlgan kuni, balki bir soat boÀlgani va oÀtmish va khur so yoÀq va oÀlik holda ekan, qalb bugundan boshlab koÀp kunlar avval va koÀp kunlar keyingi zamonga qadar vujud doirasi va hayoti kengdir. Hozirgi kundan yillar avval va yillar keyingi buyuk bir doira ruhning hayot va vujud doirasiga kiradi.ir boÀmak, bu iste'dodga binoan qalbiy va ruhiy hayotga sabab boÀlgan ma'rifati Ilohiya va muhabbati Rabboniya va ubudiyati Subhoniya va marziyoti Rahmoniya tomonidan bu dunyodagi foniy umr boq bir h umrni ichiga oladi va abadiy va boqiy bir umrni natija beradi va boqiy va loyamut umr hukmiga oÀtadi. Ha, Boqiyi Haqiqiyning muhabbat, ma'rifat, roziligi yoÀlida bir soniya bir yildir. Agar uning yoÀlida boÀlmasa, orda sl bir soniyadir. Aslida uning yoÀlida bir soniya loyamutdir, koÀp yillardir. Va dunyo jihatida ahli gÀaflatning yuz yili, bir soniya hukmiga oÀtadi. Mashhur bir soÀz borki:

سِنَةُ الْفِرَاقِ سَنَةٌ وَ سesa, qالْوِصَالِ سِنَةٌ

ya'ni: "Firoqning bir soniyasi, bir yil qadar uzundir va visolning bir yili, bir soniya qadar qisqadir." Men bu jumlaning tamoman aksiga aytaman: Visol, ya'ni Boqiyi Zuljalolning roam ala doirasida livajhilloh bir soniya visol, nafaqat bunday bir yil, aslida doimiy bir visol derazasidir. GÀaflat va zalolat firoqi ichida nafaqat bir yil, aslida ming yil bir soniya hukmidadir. OÀsha soÀzdan yanada mash nabotÀz:

hukmimizni quvvatlantiradi. Mashhur avvalgi soÀzning sahih ma'nosi shuki: Modomiki foniy mavjudotning visol, toÀfy ekan, naqadar uzun boÀlsa boÀlsin, qisqa hukmidadir. Bir yili bir soniya kabi oÀtadi. Hasratli bir xayol va qaygÀuli bir tush boÀladi. Baqoni istagan inson qalbi bir yil visolda boÀlsa ham bir soniyachada faqat zarra kabi bir zavqini olib bibir shFiroq esa soniyasi bir yil emas, yillardir. Chunki firoqning maydoni kengdir. Baqoni istagan bir qalbga, firoq garchi bir soniya boÀlsa ham, yillalgan dr buzgÀunchilik qiladi. Chunki hadsiz firoqlarni eslatadi. Moddiy va tuban muhabbatlar uchun butun oÀtmish va kelajak firoq bilan toÀladir.

Shu masala munosabati bilan aytamiz: Ey insonda fikoniy, qisqa, foydasiz umringizni boqiy, uzun, foydali, mevali qilishni istaysizmi? Modomiki istamoq insoniyatning taqozosi ekan, Boqiyi Haqiqiyning yoÀgan biarflanglar. Chunki Boqiyga yuzlangan narsa baqoning jilvasiga sazovor boÀladi. Modomiki har bir inson gÀoyat shiddatli suratda uzun umr isiy sh, baqoga oshiqdir va modomiki bu foniy umrni boqiy umrga almashtirgan bir chora bor va ma'nan juda uzun bir umr hukmiga oÀtkazmoq mumkindir. Albatta, insoniyligi yoÀqolmagan odam oÀshunda uani qidiradi va oÀsha imkondan foydalanadi va oÀshanga koÀra harakat qiladi. OÀsha chora esa shu: Alloh uchun ishlanglar, Alloh uchun koÀrishinglar, Alloh ucCHI SArakat qilinglar. "Lilloh, livajhilloh, liajlilloh" roziligi doirasida harakat qilinglar. OÀshanda umringizning daqiqalari yillar hukmiga oÀtadi.

Bu haqiqatga ishora qilgan Layla-i Qadr kabi bitta tun saksondan ortiq yildan iborat ming oha modida ekanini nassi Qur'on koÀrsatmoqda. Ham bu haqiqatga ishora qilgan ahli valoyat va haqiqat orasida bir muhaqqaq dastur boÀlgan "basti zama qoÀyrri bilan koÀp yillar hukmida boÀlgan bir necha daqiqalik Me'roj zamoni bu haqiqatning borligini isbot qiladi va sodir boÀlganini koÀrsatadi. Me'rojning bir necha soat muga kirminglab yillar hukmida keng va qamrovi va uzunligi bor. Chunki U Zot Me'roj yoÀli bilan baqo olamiga kirdi. Baqo olamining bir necha daqiqasi bu dunyoning mbiya q yilini oÀz ichiga oladi. Ham shu haqiqatga bino qilingan valiylar oÀrtasida juda koÀp sodir boÀlgan "basti zamon" hodisalaridir. Ba'zi valiylar bir daqiqada bir kunlik ishni qilishgan. Ba'zilari bir soatda bibariniik vazifalari bajarganlar. Ba'zilari bir daqiqada bir marta Qur'onni xatm qilishganini rivoyat qilib xabar beradilar. Bunday ahli haq va sidq bilisha vab yolgÀon gapirish darajasiga tushmaydilar. Ham bu daraja cheksiz va koÀplab tavotur bilan

"basti zamon"

{(Hoshiya)

قَالَ قَٓائِلٌ مِنْهُمْ larninَبِثْتُمْ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا اَوْ بَعْضَ يَوْمٍ

oyati bilan

oyati "tayyi zamon"ni koÀrsatgani kabi,

وَاِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَاَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدّkmiga yati ham "basti zamon"ni koÀrsatadi.}

haqiqatini boÀlganidek koÀrishgan. Bu esa shubha sababi boÀlolmaydi. "Basti zamon"ning hamma tomonidan tasdiqlangan bir turi tush payi, baloÀrinadi. Ba'zan bir daqiqada inson koÀrgan tushini, oÀtkazgan holatlarini, aytgan soÀzlarini, koÀrgan lazzatlarini yoki chekkan alamlarini khlilar uchun uygÀoqlik olamida bir kun, balki kunlar kerak boÀladi.

Bir soÀz bilan: Inson garchi foniydir. Lekin baqo uchun yaratilgan va boqiy Zotning oynasi qilib yaratilgan va boqiy mevalarni beradigan ish aqli qilishga vazifalantirilgan va boqiy Zotning boqiy ismlarining jilvalariga va naqshlariga sazovor boÀladigan surat berilgandir. Shunday ekan, bunday bir insonning haqiqiy vazifasi va saodati: butun jihozlari va butun koÀrsaodlari bilan oÀsha Boqiyi Sarmadiyning roziligi doirasida ismlariga intilib, abad yoÀlida oÀsha Boqiyga yuzlanib ketmoqdir. Tili يَا بَاق۪ى اَنْتَ الْبَاق۪ى degatozigai, qalbi, ruhi, aqli, butun latif tuygÀulari "Huval Boqiy, Huval Azaliyy-ul Abadiy, Huva-s Sarmadiy, Huva-d Doim, Huval Matlub, Huval MarioddiHuval Maqsud, Huval Ma'bud" deyishi kerak.

TOÀRTINCHI YOGÀDU

("Imomat Masalasi" ikkinchi darajali masala boÀlgani holda, haddan ortiq ahamiyat berilgani uchun, iymoniy masalalar qatoriga kirib, Ilmi Kalom va usul ahli nda diqqatni oÀziga tortgani uchun, Qur'on va iymonga oid asl xizmatimizga munosabati boÀlgani uchun, qisman bahs qilindi.)

لَقَدْ جَٓاءَكُمْ رَسُولٌ مarni mنْفُسِكُمْ عَز۪يزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَر۪يصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِن۪ينَ رَؤُفٌ رَح۪يمٌ ٭ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظ۪يمِ ٭ قُلْ لَٓا اَسْئَلُكُمْ agi maهِ اَجْرًا اِلَّا الْمَوَدَّةَ فِى الْقُرْبٰى

BIRINCHIr, mas

"ToÀrt nukta"dir.

Birinchi nukta: Rasuli Akram alayhissalotu vassalomning ummatlariga boÀlgan mukammal shafqat va marhamatlarini ifoda qiladi. Darhaqiqat, sahih berisat bilan mahsharning dahshatidan hamma, hatto paygÀambarlar ham "o'z nafsim, o'z nafsim" degan vaqtlarida, Rasuli Akram alayhissalotu vassalom "ummatim, ummatim" deb achinish va shafqatlarini koÀrsatganl'lganibi, endi dunyoga kelgan vaqtlari ahli kashfning tasdigÀi bilan volidalari u kishining munojotlaridan "ummatim, ummatim", degan soÀzlarini eshitganlar. Yana, butun hayot tarixlari va yoygan shafqatkorona goÀzal axloqlari mukammal shafqavom eachinishlarini koÀrsatgani kabi, ummatlarining cheksiz salovotlariga cheksiz ehtiyoj koÀrsatish bilan, ummatlarining butun saodatlari bilan mukammal shafqatlari sabab aloqador ekanlarini koÀrsatish bilan, cheksiz shafqatlarini koÀrsatganlayotlamak, bu daraja shafqatli va marhamatli bir rahbarning sunnati saniyasiga rioya qilmaslik, qay daraja nonkoÀrlik va vijdonsizlik boÀlishini qiyos qil.

اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةr mavjٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ

Aziz, siddiq Senirkentli qardoshlarim Ibrohim, Shukru, Hofiz Bekir, Hofiz Husen, Hofiz Rajab Afandilar!

Ikkincoyatnita: Rasuli Akram alayhissalotu vassalom kulliy va umumiy nubuvvat vazifasi ichida ba'zi xususiy, juz'iy kishilarga azim shafqat koÀrsatganlar. Zohiriy holga koÀra, azim shafqatni oÀsha xususiy juz'iy kishilarga koÀrsundan ari, nubuvvat vazifasining haddan tashqari ahamiyatiga uygÀun kelmaydi. Lekin haqiqatda oÀsha juz'iy kishi kulliy umumiy nubuvvat vazifasiga mador boÀla oladigan silyashayng uchi va namoyandasi boÀlgani uchun, oÀsha buyuk silsila uchun, uning namoyandasiga haddan ortiq ahamiyat berilgan. Masalan: Rasuli Akram alayhissalotu vassalom Hazrati Hasan va Husangztirobikliklarida koÀrsatgan haddan ortiq shafqat va buyuk ahamiyat, faqat tugÀma shafqat va qarindoshlik tuygÀusidan kelgan muhabbat emas, aksincha nubuvvat vazifasining nuroniy robitasining boshi va pay'lganlr vorislarining gÀoyat ahamiyatli bir jamoatining manbai, namoyandasi, mundarijasi jihati uchun boÀlgan. Darhaqiqat, Rasuli Akram alayhimiz btu vassalom Hazrati Hasanni (RA) mukammal shafqatlaridan quchoqlariga olib boshini oÀpishlari, Hazrati Hasandan (RA) silsila boÀlib kelgan nuroniy muborak naslidan GÀavsi A'zam boÀlgan Shohi Jiyloniy kabi koÀp mahdiy-misol nubuvvat vorislari ْوَاسِriati Ahmadiyaning (ASV) tashuvchilari boÀlgan zotlar hisobiga Hazrati Hasanning (RA) boshini oÀpganlar va oÀsha zotlarning istiqbolda qiladigan muqaddas xizmatlarini nubuvvat nazari bilan koÀrib taqdirlagan va maqtaganllionlataqdir va tashviqqa alomat sifatida Hazrati Hasanning (RA) boshini oÀpganlar. Hazrati Husanga koÀrsatgan haddan ortiq ahamiyat va shafqat, Hazrati Husanning (RA) nuroniy silsilasidan kelga.. Baralobidin, Ja'fari Sodiq kabi oliyshon imomlar va haqiqiy paygÀambar vorislari boÀlgan juda koÀp mahdiy-misol nuroniy zotlar nomiga va Dini Islod boshisolat vazifasi hisobiga boÀynidan oÀpganlar, mukammal shafqat va ahamiyatini koÀrsatganlar. Darhaqiqat, Zoti Ahmadiyaning (ASV) gÀaybni bilgan qalbi bilan, dunyoda Asri Saodatdan abad tarafidagi hashr maydonini tomosha qilgan vata nomn Jannatni koÀrgan va zamindan koÀkdagi malaklarni mushohada qilgan va Odam (AS) zamonidan beri moziy zulmatlarining pardalari ichida yكَ نَسngan hodisalarni koÀrganlar, hatto Zoti Zuljalolning ru'yatiga sazovor boÀlgan nazari nuroniysi, chashmi istiqbol-biniysi, albatta Hazrati Hasan va Husanning orqalarida silsila tarzida kelgan qutblar va voris imomlar va mahdshilmoi koÀrganlar va ularning barchasi nomiga boshlarini oÀpganlar. Darhaqiqat, Hazrati Hasanning (RA) boshini oÀpishlarida Shohi Jiyloniyning ulkan hissasi bor!

Uchinchi nukta: اِلَّا الْمَوَدَّadi. Q الْقُرْبٰى oyatining bir soÀzga koÀra ma'nosi: "Rasuli Akram alayhissalotu vassalom risolat vazifasining ijrosiga muqobil mukofot istamaydilar, faqat Oli Baytlariga muhabbatni ikr vailar." Agar: "Bu ma'noga koÀra nasliy yaqinlik jihatidan kelgan bir foyda koÀzlangan koÀrinmoqda. Holbuki اِنَّ اَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللّٰهِ اَتْقٰيكُمْ sirriga binoan, nlaysizyaqinlik emas, aksincha Allohga yaqinlik nuqtasida risolat vazifasi jarayon qiladi?" deb aytilsa.

Javob: Rasuli Akram alayhissalotuam azolom gÀayb-oshino nazarlari bilan koÀrganlarki: Oli Baytlari Islom olami ichida nurli bir daraxt hukmiga oÀtadi. Islom olamining barcha tabaqalarida insoniy kamolot darsida rahbarlikr boÀlrshidlik vazifasini bajaradigan zotlar, mutlaq aksariyat bilan Oli Baytdan chiqadilar. Tashahhuddagi ummatning "Ol" haqidagi duosi,

اَ bir sمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلٰى اِبْرَاه۪يمَ وَ عَلٰى اٰلِ اِبْرَاه۪يمَ اِنَّكَ حَم۪يدٌhaqiqiدٌ

dir. Qabul boÀlishini kashf qilganlar. Ya'ni, millati Ibrohimiyada aksariyat nuroniy rahbarlar Hazrati Ibrohimning (AS) oilasidan, nasllaridan boÀlgan paygÀambarlar boÀlganlari kabi, ummati Muhammadiyada r" va ham Islomiyatning buyuk vazifalarida va aksar tariqatlar va maslaklarida Bani Isroilning paygÀambarlari kabi, Oli Bayti Muhammadiyaning (ASV) qutblarini koÀrganlar. Shuning uchun لَٓا اَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ اَجْرًا اِلَّا الْمَوَدَّةَ فِى الْlarni ى deyishga amr qilinib, Oli Baytga ummatning muhabbatini istaganlar. Bu haqiqatni quvvatlantirgan boshqa rivoyatlarda shunday marhamat qilganlar: "Sizga ikkita narsani qoldirmoqdaman. Ularni mahkam ushlasangiz, najot topasiz. n gÀayitobulloh, biri Oli Baytim." Chunki Sunnati Saniyaning manbai va muhofizi va har jihatdan tarafdor boÀlish bilan vazifador boÀlgan Oli Baytdir.

Demak, shu sirga binoan, Kitob va Sunnatgangil khish unvoni bilan ushbu hadisning haqiqati bildirilgan. Demak, Oli Baytdan risolat vazifasi jihatidan murodlari: Sunnati Saniyalaridir. Sunnati Saniyaga ergashishni tark qilgan, haqiqiy Oli Baytdan boÀlma ergasabi, Oli Baytga haqiqiy doÀst ham boÀlolmaydi.

Ham ummatlarini Oli Baytning atrofida toÀplamoq orzusining sirri shuki: Zamon oÀtishi bilan Oli Bayt ancha koÀpayishini Allohning izni bilan hat valar va Islomiyat zaif boÀlishini anglaganlar. OÀsha holda gÀoyat kuchli va koÀp sonli hajmijat bir jamoat lozimki, Islom olamining ma'naviy taraqqiyotidcha elr va markaz boÀla olsin. Allohning izni bilan bilganlar va ummatlarini Oli Baytlari atrofiga to'plashni orzu qilganlar. Darhaqiqat, Oli Baytning vakillari, e'tiqod va iymon xususida boshqalardan oldin boÀlmasalar ham, taslim, tarafdorlik va tairq tolikda juda oldindadirlar. Chunki Islomiyatga fitratan, naslan va xulqan tarafdordirlar. TugÀma tarafdorlik zaif va dovruqsiz, hatto haqsiz boÀlsa ham, tasida qiydi. Bundan kelib chiqib, gÀoyat kuchli, gÀoyat haqiqatli, gÀoyat dovruqli, butun ajdodlarining silsilasi bogÀlangan va sharaf qozongan va jonlarini fido qilgan bir haqiqatga tarafdorlik, naqadar asosli va fitriy boÀonganii yaqqol his qilgan bir zot, hech tarafdorlikni tashlaydimi? Ahli Bayt ushbu shiddatli bogÀliqlik va tugÀma Islomiyat jihati bilan Islom dini foydas qiloldiy bir alomatni kuchli bir burhon kabi qabul qiladi. Chunki fitriy tarafdordir. Boshqa odam esa, kuchli bir burhon bilan keyin tarafdor boÀladi.

ToÀrtinchi nukta: Uchinchi nukta sababli Shialarm va r Ahli Sunnat va Jamoat nizosining boisi, hatto iymon aqidalari kitoblariga va iymon asoslari qatoriga kiradigan darajada kattalashtirilganish keaga qisqacha bir ishora qilamiz:

Ahli Sunnat va Jamoat aytadiki: "Hazrati Ali (RA) "ToÀrt xalifa"ning toÀrtinchisidirlar. Hazrati Siddiq (RA) yordamirlar va xalifalikka loyiq boÀlganlari uchun, eng avval u kishi boÀldilar." Shialar aytadiki: "Haq Hazrati Aliniki (RA) edi. U kishiga haqsiridan-ilindi. Hammalaridan eng afzal Hazrati Alidir (RA)." Da'volariga keltirgan dalillarining xulosasi: Aytadilarki: Hazrati Ali (RA) haqlarida kelgan PaygÀambarimizning (ASV) hadislari vaa bogÀti Alining (RA) "Shohi Valoyat" unvoni bilan mutlaq aksariyat fikricha valiylarning va tariqatlarning manbai va ilm va shijoat va ibodatda hayratomuz sifatlari va Hazrati PaygÀamm osmoayhissalotu vassalom u kishiga va u kishidan silsila boÀlib ketgan Oli Baytga bo'lgan aloqalari koÀrsatadiki, eng afzal u kishi, doimo xalifalik u kishining haqi edi, u kishidan totrib olindi.

Javob: g va ri Ali (RA) takror-batakror oÀz iqrorlari va yigirma yildan ortiq oÀsha uchta xalifaga ergashib ularning Shayxulislomligi maqomida boÀlishlari Shialarning bu da'volarini rad qiladi. Yana, uc qoidalifaning xalifalik zamonlarida Islomiy fathlar va dushmanlar bilan urush hodisalari va Hazrati Alining (RA) zamonlaridagi voqealar, yana Islom xalifaligi nuqtasida Shialarning da'volarini rad qiladi. Demak, Ahli Sunnat va Jamoatning da'vmuri Rqdir.

Agar: "Shia ikkitadir. Biri shia-i valoyat, boshqasi shia-i xilofatdir. Mayli, bu ikkinchi qism gÀaraz va siyosatni qoÀshish bilan haqsiz boÀlsin. Faqat birinchi qiotlar Àaraz va siyosat yoÀq. Holbuki shia-i valoyat shia-i xilofatga qoÀshilgan. Ya'ni, tariqatga mansub valiylarning bir qismi Hazrati Alini (RA) afzal koÀradilar. Siyosanarsa nida boÀlgan shia-i xilofatning da'volarini tasdiq qiladilar", deyilsa.

Javob: Hazrati Aliga (RA) ikki jihatdan qaralishi kerak. Bir jihati: shrganibkamolot va martabalari nuqtasidan. Ikkinchi jihat: Oli Baytning shaxsi ma'naviysini ifodalaganlari nuqtasidandir. Oli Baytning shaxsi ma'naviysi esa, Rasuli Akram alayhissalotu vassalomning bir navi mohiyatlهْتَدٰkoÀrsatadi. Birinchi nuqta e'tibori bilan Hazrati Ali (RA) boshda boÀlib butun ahli haqiqat Hazrati Abu Bakr va Hazrati Umarni (RA) ustun tutadilar. Islomiyat xizmatida va Allotingakqinlikda maqomlarini yanada yuksak koÀrganlar. Ikkinchi nuqta jihatida Hazrati Ali (RA) Oli Bayt shaxsi ma'naviysining namoyandasi va Ayol uytning shaxsi ma'naviysi Hz.Muhammadning (ASV) bir haqiqatlarini ifodalagani uchun, muvozana qilinmaydi. Hazrati Ali (RA) haqlarida haddan ortiq maqtov to'la PaygÀambarimizning (ASV) hadislari bu ikki soch uqtaga qaraydilar! Bu haqiqatni quvvatlantirgan sahih bir rivoyat bor. Rasuli Akram alayhissalotu vassalom marhamat qilganlar: "Har Nabiyning nasli oÀzidandir. Mening naslim a, sifg (RA) naslidir."

Hazrati Alining (RA) shaxslari haqida boshqa xalifalardan ziyoda maqtov to'la hadislarning koÀplab yoyilishining sirri shukidi, xaiylar bilan Xorijiylar u kishiga haqsiz hujum va kamsitganlariga muqobil ahli haq boÀlgan Ahli Sunnat va Jamoat u kishi haqida rivoyatlarni koÀp yoyishgan. Boshqa Xulafo-i Roshidiyn esa, tanqid va kamsitisan. Tahramaganlari uchun, ular haqidagi hadislarning yoyilishiga ehtiyoj bo'lmagan. Yana, istiqbolda Hazrati Ali (RA) alamli hodisalarga va ichki fitnalarga duchor boÀlis zamoni nubuvvat nazari bilan koÀrib, Hazrati Alini (RA) umidsizlikdan va ummatlarini u kishi haqida yomon fikrdan qutqarmoq uchun مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلَاهُ kabi muhim hadislar bilan Alini (RA) tasalli va ummatni irshod qik balar.

Hazrati Aliga (RA) nisbatan shia-i valoyatning haddan ortiq muhabbatlari va tariqat jihatidan kelgan ustun tutishlari, oÀzlarini shia-i xilofat darajasida mas'ul qilmaydi. Chunki valiylar maslak ati osri bilan, muhabbat bilan murshidlariga qaraydilar. Muhabbatning ishi ifrotdir. Mahbubini maqomidan ortiq koÀrishni orzu qiladi va shunday ham koÀradi. Muhabbatdan joÀshish paytlarida ahli hol uzrli boÀlishlari mumkin. Ltaqim larning muhabbat sabab ustun qoÀyishi, Xulafo-i Roshidiynni yomonlamaslik va adovat qilmaslik sharti bilan va Islom asoslarining tashqarisiga chiqmaslik sharti bilanir. Ha hisoblanishlari mumkin. Siyosat gÀarazlari shia-i xilofatning ichiga kirgani uchun, gÀarazdan, tajovuzdan qutula olmaydilar, uzrli boÀlish haqqini yoÀqotadilar. Hatrgan k لِحُبِّ عَلِىٍّ بَلْ لِبُغْضِ عُمَرَ

jumlasini tasdiqlagan Hazrati Umarning (RA) qoÀllari bilan Eron xalqi jarohat olgani uchun, intiqomlarini Hazrati Ali (RA) muhabbati suratida koÀrsatganlari kabi, Amr Ibn-ul Osning Hazrati Alinuqson) qarshi qoÀzgÀoloni va Umar Ibni Sa'dning Hazrati Husanga (RA) qarshi fojiali urushi, Shialarga Umar ismiga shiddatli qahr va adovat uygÀotgan. Shia-i valoyatning Ahli Sunnat va Jamoatni tanqid qilishga haqqi yoÀq! Chu uzoq li Sunnat Hazrati Alini (RA) kamsitmaganlari barobarida jiddiy sevadilar. Hadisda oÀtganidek, tahlikali hisoblangan haddan ortiq darajadagi muhabbatdan chekinadilar. Hadisda oÀtgan Hazrati Alining (RA) shiasi haqidagi PaygÀambatmay ning (ASV) maqtovlari Ahli Sunnatga oiddir. Chunki istiqomatli muhabbat bilan Hazrati Alining (RA) shialari, ahli haq boÀlgan Ahli Sunnabu masamoatdir. Hazrati Iso alayhissalom haqlaridagi haddan ortiq darajadagi muhabbat Nasroniylar uchun tahlikali boÀlgani kabi, Hazrati Ali (RA) haqlarida ham oÀsha tarzda haddan ortiq darajadagi muhabbat sahih hadisda tahlikali eka taqsohlangan.

Agar Shia-i valoyat: "Hazrati Alining (RA) hayratomuz kamolotlari qabul qilingandan soÀng Hazrati Siddiqni (RA) u kishidan ustun tutmoq mumkin boÀlmaydi", desa.

Javob: Hazrati Siddiqi Akbarning va Faruqi A'zamning (RA) shaxsiyfga qaotlari va nubuvvat vorisligi vazifasi bilan xalifalik zamonidagi kamolotlari barobar mezonning bir pallasiga, Hazrati Alining (RA) shaxsiy gÀaroyib kamolotlari hamda xalifalik zamonidagi majbur boÀlibari kan ayanchli ichki voqealardan kelgan va yomon fikrlarga uchragan xalifalik urushlari barobar mezonning boshqa pallasiga qoÀyilsa, albatta Hazrati Siddiqning (RA) yoki Faruqning (RA) yoki Zinnuraynning (RA) pallalari a yolgkelishini Ahli Sunnat koÀrib, ustun qoÀyishgan. Yana, "OÀn Ikkinchi" va "Yigirma ToÀrtinchi SoÀz"larda isbot qilingani kabi: Nubuvvatning valiylikka nisbatan darajasi shu qadar yuksakdirki, nubuvvatning bir misqol qadar jilvasi bir botmonir qis valiylikning jilvasidan ustundir. Bu nuqtai nazardan Hazrati Siddiqi Akbarning (RA) va Faruqi A'zamning (RA) nubuvvat vorisligi va risolat hukmlarini ta'sis qilish . SoÀnida hissalari Alloh tarafidan ziyoda berilganiga, xalifalik davridagi muvaffaqiyatlari Ahli Sunnat va Jamoat uchun dalil boÀlgan. Hazrati Alining (RA) shaxsiy kamoloti oÀsha nubuvvat vorisligidan kelgan hissani hukmdan tushirolmagani uchun, kdan vi Ali (RA) Shayxayni Mukarramaynning xalifalik zamonlarida ularga Shayxulislom boÀlganlar va ularni hurmat qilganlar. Ajabo, Hazrati Alini (RA) sevgan va hurmat qilgan ahli haq va sunnat Hazrati Ali (RA) sevgan vqat'iyiy hurmat qilgan Shayxaynni qanday sevmasin va hurmat qilmasin? Bu haqiqatni bir misol bilan izoh qilaylik. Masalan: GÀoyat boy bir zotning merosidan bolalarining biriga yigirma botmon kumush qanoa toÀrt botmon oltin beriladi. Boshqasiga besh botmon kumush bilan besh botmon oltin beriladi. Yana biriga uch botmon kumush bilan besh botmon oltin berilsa, albatta oxirdagi ikkitasi garchi vazn jihatidan oz olsalarda, qiymat jihatidan koi bu tdilar.

Shu misol kabi, Shayxaynning nubuvvat vorisligi va risolat hukmlarini ta'sis qilishdan namoyon boÀlgan Janobi Haqning insonga yaqin boÀlishining haqiqat oltinidan hissasining biroz koÀpligi, shaxsiy kamolot va valiylik gavhayatlarkelib chiqqan Allohga yaqinlikning va valiylik kamolotining va yaqinlikning koÀpiga gÀolib keladi. Muvozanada bu nuqtalarni nazarga olish kerak. Agar shaxsiy shijoati va ilmi eng bliyligi nuqtasida bir-biri bilan muvozana qilinsa, haqiqatning surati oÀzgaradi. Yana, Hazrati Alining (RA) zotlarida aks qilgan Oli Baytning shaxsi ma'naviyining va oÀsha shaxsiyati ma'naviyada mutlaq vorislik jihatidan aks qilgan Hz.Mti bordning (ASV) haqiqatlari nuqtasida muvozana qilinmaydi. Chunki u yerda PaygÀambar alayhissalotu vassalomning buyuk sirlari bor.

Ammo shia-

Tfat esa, Ahli Sunnat va Jamoat oldida uyalishdan boshqa hech qanday haqlari yoÀqdir. Chunki ular Hazrati Alini (RA) haddan ortiq sevish da'vosida bo'lganlari holda, kamsitadilar va yomon axloqda bo'lganliklarini ularningillatibi taqozo qiladi. Chunki: "Hazrati Siddiq bilan Hazrati Umar (RA) haqsiz boÀlganlari holda, Hazrati Ali (RA) ularga yoÀl qoÀyib bergan, Shia ta'biriga koÀra taqiyya qilgan, ya', zamirdan qoÀrqqan, ikkiyuzlamalik qilgan", deyishadi. Ajabo, bunday Islom qahramoni va «Asadulloh» unvonini qozongan va siddiqlarning qoÀmondoni va rahbari boÀlgan bir zotni ikkiyuzlamalik va qoÀrqoqlik bilan va sevmagan zotlarigsida qÀondakam muhabbat bilan va yigirma yildan ortiq qoÀrqib yoÀl berib haqsizlarga boÀysunishni qabul qilgan deb vasflash, u kishiga muhabbat emasdir! Unday zotlaratdan Hazrati Ali (RA) yuz oÀgiradilar. Xullas, ahli haqning mazhabi hech bir jihatdan Hazrati Alini (RA) kamsitmaydilar, yomon axloq bilan ayblamaQur'on. Unday shijoat ajoyibotiga qoÀrqoqlikni nisbat bermaydilar va aytadilarki: "Hazrati Ali (RA) Xulafo-i Roshidiynni haq koÀrmasa edilar, bir daqiqa ham tan olmas va itoat qilmas edilar. Demakki, ularni ha parda ustun koÀrganlari uchun, gÀayrat va shijoatlarini haqparastlik yoÀliga taslim qilganlar."

Bir soÀz bilan: Hamma narsaning ifrot va tafriti yaxshi emas. Istiqomat esa oÀrta yoÀl boÀlib, Ahli Sunnat va Jamoat uni tanlagan. Lekin afsuski,risolaSunnat va Jamoat pardasi ostiga Vahobiylik va Xorijiylik fikri qisman kirgani kabi, siyosat maftunlari va bir qism dinsizlar Hazrati Alini (RA) tanqid qiladilar. Alloh saqlasin, siyosatni bilmaganlaridan xalifalikka toÀliq Oli Aat koÀrsatmaganlar, idora qilolmaganlar deydilar. Ularning bu haqsiz ayblovlaridan Alaviylar Ahli Sunnatdan arazlagan. Holbuki Ahli Sunnatning dasturlari va asos mazhablari bu fikrlarni taqozo qilmaydi, shubhasiz aksini isbot qiladazabniijiylar va dinsizlar tarafidan kelgan bunday fikrlar bilan Ahli Sunnat mahkum boÀlolmaydi. Aslida Ahli Sunnat Alaviylardan ziyoda Hazrati Alining (RA) tarafdoridir. Hamma xutbalarida, duolaridtidan ati Alinini (RA) loyiq maqtov bilan zikr qiladilar.

Xususan, Ahli Sunnat va Jamoat mazhabida boÀlgan barcha avliyo va asfiyolar bir ovozdan u kishini murshid va shohi valoyat deb bilhafoat. Alaviylar esa ham Alaviylarning, ham Ahli Sunnatning adovatiga loyiq boÀlgan Xorijiylarni va dinsizlarni tashlab, ahli haqqa qarshi dushman vaziyatini olmaslikta'ovuerak. Hatto bir qism Alaviylar Ahli Sunnatning aksiga sunnatni tark qilishadi. Olimlarning orasida katta bahsga sabab boÀlgani uchun bu masalada koÀp gapirdik, mayli.

Ey ahli haq boÀlgan Ahli Sunnat va Jamoat! Va ey Oli Baytning muhabbatda eraslak qilib olgan Alaviylar! Tezda bu ma'nosiz va haqiqatsiz, haqsiz, zararli nizoni orangizdan olib tashlanglar. BoÀlmasa hozir kuchli hukm qilayotgan dahriylik jok qili biringizni boshqangizga qarshi qurol qilib ezishida foydalanadi. MagÀlub qilgandan soÀng, oÀsha qurolni ham sindiradi. Siz ahli tavhid boÀlganingiz uchun, mobayningizda qardoshlikni va ittifoqni amr qilgan yuzlab asosli mug'itma rishtalar bor ekan, boÀlinishga sabab boÀlgan ahamiyatsiz masalalarni tashlash juda lozimdir!

IKKINCHI MAQOM

فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبatlardعَرْشِ الْعَظ۪يمِ

oyatining ikkinchi haqiqatiga doir boÀladi.

{(*): Bu Ikkinchi Maqom "OÀn Birinchi YogÀdu" boÀlib ta'lif qilingandir.}

BESHINCHI YOGÀDU

{(1): Hazrati Ustozimiz Yigirma بٍ كَلzinchi Arabiy YogÀduning Oltinchi Bobining hoshiyasida bu ikki jumla haqida: "Bu ikki muborak kalomning martabalari ilmdan ziyoda fikr va zikr boÀlganidan, Arabcha zikr qilindi...", deya bayon qilganlar hukmiadiuzzamonning Xizmatkorlari}

oyatining gÀoyat muhim bir haqiqatini oÀn besh martaba bilan bayon qiladigan bir risola boÀlar edi. Lekin haqiqat va ilmdan ziyoda zikr va tafakkur bila endi-sabatdor boÀlganidan, hozircha qoldirildi. Garchi OÀn Birinchi YogÀdu boÀlgan "Mirqotu-s Sunnat va bid'at kasalligining dorisi" nomli gÀoyat muhim bir risola Beshinchi YogÀdu nomi bilan omat:>Mozilgan edi. Lekin oÀsha risola oÀn bir muhim nuktalarga boÀlinganidan, OÀn Birinchi YogÀduga kirdi. Beshinchi YogÀdu boÀsh qoldi.

OLboÀlga YOGÀDU

{(2): Hazrati Ustozimiz Yigirma ToÀqqizinchi Arabiy YogÀduning Oltinchi Bobining hoshiyasida bu ikki jumla haqida: "Bu ikki muborak kalomning martabalari ilmdan ziyo hidoyr va zikr boÀlganidan, Arabcha zikr qilindi...", deya bayon qilganlar.

Badiuzzamonning Xizmatkorlari}

jumlasi ifoda qilgan koÀp oyatlarning mur bo'aqiqatini yana oÀn besh-yigirma fikrlash martabasi bilan bayon qiladigan bir risola boÀlar edi. Bu YogÀdu ham, Beshinchi YogÀdu kabi, oÀzimda his qilgan va ruhiy harakatlarimda zsakkiz tafakkur bilan mushohada qilgan martabalar boÀlganidan, ilm va haqiqatdan ziyoda zavq va holga sabab boÀlish jihati bilan, haqiqat yogÀdulari ichida emas, balki oxirlarida yozilishi munosib koÀrildi.

YETTI

بِسْمOGÀDU

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسasida الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ اِنْ شَٓاءَ اللّٰهُ اٰمِن۪ينَ مُحَلِّق۪ينَ رُؤُسَكُمْ وَ مُقَصِّر۪ينَ لَا تَخXuluquَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِكَ فَتْحًا قَر۪يبًا ٭ هُوَ الَّذ۪ٓى اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدٰى وَد۪ينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدّ۪ينِ كُلِّه۪ وَ كَفٰى بِاللّٰهِ شَه۪يدًا ٭ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَekin Qينَ مَعَهُٓ اَشِدَّٓاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَٓاءُ بَيْنَهُمْ تَرٰيهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوَانًا س۪يمَاهُمْ ف۪ى وُجُوهِهِمْ مِنْ اَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ وَr va bُهُمْ فِى الْاِنْج۪يلِ كَزَرْعٍ اَخْرَجَ شَطْاَهُ فَاٰزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوٰى عَلٰى سُوقِه۪ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغ۪يظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وohiminاللّٰهُ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ اَجْرًا عَظ۪يمًا

Fath surasining bu uch oyatining i'jozli tomonlari koÀp. Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning oÀnta kulliy i'jozli tomonlaridanday sbdan xabar jihati shu uchta oyatda yetti-sakkiz jihat bilan koÀrinadi.

Birinchisi: لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا oxiriga qadar.. Makkaning fath boÀlishini sodir boÀlishidan oldin qat'iyat bilan xabar beradi. Ikki ylgan. soÀng xabar berganidek sodir boÀlgan.

Ikkinchisi: فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِكَ فَتْحًا قَر۪يبًا ifoda qiladiki: Hudaybiya sulhi garchi zohiran Islomga qarshi koÀringan va Qurayshiylar bir daraja gÀolib koÀringani holda, ma'nan Hudaybiya sladi. a'naviy buyuk bir fath hukmida boÀlib va boshqa fathlarning ham kaliti ekanini xabar beradi. Haqiqatdan, Hudaybiya sulhi bilan garchi moddiy qilich qiniga vaqtinchalik qoÀyildi. Lekin Qur'oni HakiOli Bachaqmoq kabi olmos qilichi chiqdi, qalblarni, aqllarni fath qildi. Musolaha munosabati bilan bir-biri bilan qoÀshilib ketdilar. Islomiyat goÀzalligi, Qur'onning nurlari qavmlarning qaysarlik va mutaassiblik pardalarini yirtib, ta'sirini koÀrsaa'naviasalan: Bir harb dahosi hisoblangan Xolid Bin Valid va siyosat dahosi Amr Ibn-ul Os kabi magÀlubiyatni qabul qilmagan zotlar, Hudaybiya sulhi bilan jilvasini koÀrsatgan Qur'on qilichi ularni magÀlub qilib, Madina-i Munavvaraga mukam sabr oat bilan Islomiyatga gardandoda-i taslim boÀlganlaridan soÀng, Hazrati Xolid bir "Sayfulloh" shakliga kirdi va Islomiy fathlarning qilichi boÀldi.

Muhim bir savol: Faxr-ul Olamiyn afsi aibi Rabb-ul Olamiyn Hazrati Rasuli Akram alayhissalotu vassalom Sahobalarining mushriklarga qarshi Uhudning oxirida va Hunaynning boshlanishida magÀlubiyatlarining hikmati nima?

Javob: Mushriklar ichida oÀsha vir. QaSahobalar qatorida boÀlgan eng buyuk Sahobalarga istiqbolda muqobil keladigan Hazrati Xolid kabi koÀp zotlar boÀlganlaridan, shonli va sharafli istiqbollari nuqtai nazaridan butunlay izzatlarini sindirmaslibilan n, Allohning hikmati kelajakdagi xayrli ishlarining oldindan berilgan mukofoti sifatida moziyda ularga bergan, butunlay izzatlarini sindirmagan. Demak, moziilan bSahobalar istiqboldagi Sahobalarga qarshi magÀlub boÀlganlar. Toki oÀsha istiqboldagi Sahobalar yarqiragan qilichlar qoÀrquvi bilan emas, akوْلَا haqiqat yogÀdusining rahbarligida Islomiyatga kirishsin va oÀsha fitriy botirliklari koÀp kamsitilmasin.

Uchinchisi: لَا تَخَافُوana, ilasi bilan xabar beradiki: "Sizlar toÀliq bexatarlikda Ka'bani tavof qilasizlar." Holbuki Arabiston yarim orolidagi badaviy qavmlar, koÀpchiligi har kn boÀlish bilan birga, Makka atrofi va Quraysh qabilasining katta qismi dushman ekan, yaqin bir zamonda hech qoÀrquv his qilmasdan Ka'bani tav Uchinasizlar xabari bilan Arabiston yarim oroli itoat ostiga olinishiga va butun Quraysh Islomiyatni qabul qilishiga va umumiy xavfsizlik oÀrnatilishiga dalolat qiladi molotiar beradi. Aynan xabar bergani kabi sodir boÀlgan.

ToÀliq qat'iylik bilan xabar beradiki: "ُّ الْ Akram alayhissalotu vassalom keltirgan dini umum dinlar ustida gÀolib boÀladi!" Holbuki oÀsha zamonda yuzlab million tobelari boÀlgan Nasroniy va Yahudiy va Majusiy dinla hayv Rim, Xitoy va Eron hukumati kabi yuzlab million fuqarolari boÀlgan yetakchi davlatlarning rasmiy dinlari ekan, oÀzlarining kichik qabilalari ustidan toÀliq gÀalaba qilolmagan vaziyatdagi Muhammadi Arabiy alayhit beriu vassalom keltirgan din barcha dinlar ustidan gÀolib va barcha davlatlarga muzaffar boÀlishlarini xabar beradi. Ham gÀoyat yaqqol va qat'iylik bilan xabar beradi. Istiqbol oÀsha gÀaybiy xabarni sharqdagi Tinch Okeanidan gÀarbdagi oniyatika Okeaniga qadar Islom qilichining yetib borishi bilan tasdiq qilgan.

oÀlmayd qadar... Bu oyatning boshi Sahobalarning paygÀambarlardan soÀng inson zoti ichida eng mumtoz ekanliklarilariga sabab boÀlgan oliy axloq va yuksak fazilatni xabar berib, ochiq-raُونَ

oma'nosi bilan Sahobalar sinflarining istiqbolda vasflangan boshqa-boshqa mumtoz xos sifatlarini ifoda qilish bilan birga, ishoriy ma'nosi bilan, ahli tahqiqga koÀra, الضُّmbarimizning vafotidan soÀng oÀrinlariga oÀtadigan Xulafo-i Roshidiynga xalifalik tartibiga ishora qilib har birlarining eng mashhur ajratib turadigan mumtoz sifatlarini ham xabar beradi. Jumladan:zarar الَّذ۪ينَ مَعَهُ maxsus munosabat va xususiy suhbat bilan va eng avval vafot qilib yana doiralariga kirish bilan mashhur va mumtoz boÀlgan Hazrati Siddiqni koÀrsatgani kabi, اَشِدَّٓdir. Rلَى الْكُفَّارِ bilan istiqbolda Yer kurrasining davlatlarini fathlari bilan titratadigan va adolati bilan zolimlarga momoqaldiroq kabi shiddat koÀrsatadigan Hazrati Umarni koÀrsatadi. Va

رُحَمَٓاءُ بَيْنَهُمْ bilan istiqbolda eng muhivon sianing sodir boÀlishi tayyorlanar ekan, mukammal marhamat va shafqatlaridan musulmonlar ichida qon toÀkilmasligi uchun ruhini fido qilib taslim boÀlib Qur'on oÀqirkan mazlum holda tafak boÀlishni afzal koÀrgan Hazrati Usmonni ham xabar bergani kabi, تَرٰيهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوَانًا saltanat va xalifalikka tom ma'noda loyiqlik va qahramonlik bilan kirgana, kunolda va komil taqvodorlik va ibodat va faqirlik va tejamkorlikni ixtiyor qilgan va ruku' va sajdada bardavomligi va koÀpligini barcha tasdiqlangan Hazrati Alining (RA) istiqboldagixayoliatini va fitnalar ichidagi urushlarga javobgar emasligini, niyat va tilaklari Allohning lutfi ekanini xabar beradi.

Oltinchisi: ذٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ jumlasi ikki jihat tut, aybiy xabar beradi.

Birinchisi: Hazrati PaygÀambar alayhissalotu vassalom kabi oÀqib-yozishni bilmaydigan bir zotga nisbatan gÀayb huobi HaboÀlgan Tavrotdagi Sahobalarning vasflarini xabar beradi. Darhaqiqat, Tavrotda - "OÀn ToÀqqizinchi Maktub"da bayon qilingani kabi - oxirzamonda keladigan PaygÀambarning Sahobalari haqida Tavrotda bu jboÀlmaor: "Qudsiylarning bayroqlari oÀzlari bilan birgadir." Ya'ni, U kishining Sahobalari Allohga toat va ibodat qiladigan hamda solih va valiy zberadiboÀlib, u vafslarni "qudsiylar" ya'ni "muqaddas" ta'biri bilan ifoda qilgan. Tavrotning juda koÀp boshqa-boshqa tillarga tarjima qilinishi vositasi bilan shu qadar oÀzgartirishlar boÀlgani holda, ushbu Fath surasining مَثَلُهُمْ فِى التَّوha ajo hukmini bir necha oyatlari bilan tasdiq qiladi.

Ikkinchi gÀaybiy xabarda, مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ jumlasi bilan aytadiki: "Sahobalar va Tobe'iynlar ibodatda shunday bir darajaga kelishganki, ruhlaridagi nurlamida yuzlarida porlagan va siymolarida sajdalarning koÀpligidan hosil boÀlgan peshanalarida valiylik xotami navidan sikkalar koÀrinadi." Istiqbol buni yaqqol va qat'iyan va porloq suratda isbot qildi. Darhaqiqat, shu qadar ayrsin, fitnalar va siyosat toÀpolonlari ichida, bir kecha-kunduzda Zaynalobidin kabi ming rakat namoz oÀqigan va Tovusi Yamaniy kabi qirq yil xufton namozining tahorati bilan bomdod namozini ado qilgan an oÀsuhim koÀplab zotlar مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ sirrini koÀrsatishgan.

وَ مَثَلُهُمْ فِى الْاِنْج۪يلِ كَزَرْعٍ اَخْرَجَ شَطْاَهُ فَاٰزَرَهُ فَاسْhohlarظَ فَاسْتَوٰى عَلٰى سُوقِه۪ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغ۪يظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ

jumlasi ikki jihatdan gÀaybiy xabardir.

Birinchisi: OÀqib-yozishni bilmaydigan paygÀambarga niskoinotgÀayb hukmida boÀlgan Injilning Sahobalar haqidagi xabarini darak beradi. Darhaqiqat, Injilda oxirzamonda keladigan PaygÀambarning (ASV) vasflarida مَعَهُ قَض۪يبٌ . Bir َد۪يدٍ وَاُمَّتُهُ كَذٰلِكَ kabi oyatlar bor. Ya'ni: Hazrati Iso (AS) kabi qilichsiz emas, aksincha qilich sohibi bir paygÀambar keladi, jihodga vazifador boÀladi va uning Sahobalari ham qilichli va jihodga vazifador boÀladilar. U poÀlaxizmatch sohibi Olamning Raisi boÀladi. Chunki Injilning bir yerida aytadi: "Men ketyapman, toki Olamning Raisi kelsin." Ya'ni, Olamning Raisi kelyapti. Demak, Injilning bu jasadumlasidan tushunish mumkinki: Sahobalar garchi boshlanishda oz va zaif koÀrinsalarda, urugÀlar kabi unib-oÀsib, yuksalib, mustahkamlanib, quvvat qozonib, kofirlarning qahrlarini oÀzlariga yuttirib boÀgÀadigan vaqtda, qilicarsa ubilan inson zotini oÀzlariga boÀysundirib, raislari boÀlgan PaygÀambarning (ASV) esa, olamga rais ekanini isbot qiladilar. Bu esa aynan ushbu Fath surasi oyatining mazmunini ifoda qiladi.

Ikkinchi jihat: Bu jumla xabar beradiki: Sahobali tuprigidan va zaifligidan Hudaybiya sulhini qabul qilishgan. Albatta va albatta oz vaqtdan soÀng tezlik bilan shunday inkishof va hashamat va kuchga ega boÀlishadiki, yer yuzi ekinzorida dasti qudrat bzil bokilgan bashariyatning oÀsha davrda gÀaflati tufayli qisqa, kuchsiz, nuqsonli, barakasiz nihollariga nisbatan gÀoyat yuksak va kuchli va mevador va barakali suratda koÀpayadilar va plab sozonadilar va muhtasham hukumatlarni ichqoralik, hasad va qizgÀanishdan kelgan qahr ichida qoldiradilar. Ha, istiqbol bu gÀaybiy xabarni judashiligq suratda koÀrsatdi. Bu xabarda yashirin yana bir ishora bor: Sahobani muhim xislatlar bilan maqtar ekan, eng katta mukofotning va'dasi maqom jihatidan lozim kelgaْنٰى hda, مَغْفِرَةً kalimasi bilan ishora qiladiki: Istiqbolda Sahobalar ichida fitnalar bilan jiddiy xatolar boÀladi.

Chunki magÀfirat xatoning sodir boÀlishiga dalolat qiladi. Va oÀsha zamonda Sahobaildan zarida eng muhim istak va eng yuksak ehson, "magÀfirat" boÀladi va eng buyuk mukofot esa, afv bilan jazolamaslikdir. مَغْفِرَةً kalimasi bu latif ishga (RAkoÀrsatgani kabi, suraning boshidagi لِيَغْفِرَلَكَ اللّٰهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَاَخَّرَ jumlasi bilan ham munosabatdordiishdi.aning boshi haqiqiy gunohlardan magÀfirat emas, chunki ma'sumlik bor, gunoh yoÀq. Aksincha nubuvvat maqomiga loyiq ma'no bilan PaygÀambarga magÀfirat xushxabari va oxirida sahobalarga magÀfirat bilan xushxabar berish bining oÀsha ishoraga yana bir latofat qoÀshadi.

Fath surasining oxirgi mazkur uch oyatida oÀnta i'jozli tomonlaridan faqat gÀaybiy xabarining koÀp jihatlaridan faqat yettitglamastini bahs qildik. Juz'i ixtiyoriy va qadarga doir "Yigirma Oltinchi SoÀz"ning oxirida ushbu oxirgi oyat harflaridagi muhim bir i'joz yan olgiga ishora qilingan. Bu oxirgi oyat jumlalari bilan Sahobaga qaragani kabi, qaydlari bilan ham yana Sahobalarning holatlariga qaraydi. Va lafzlÀlib, lan Sahobaning vasflarini ifoda qilganlari kabi, harflari bilan va oyatdagi harflarning takrorlanish soni bilan Asxobi Badr, Uhud, Hunayn, Suffa, Rizvon boÀlgan sahobalarning mashhur tabaqalaridagi zotlarga ishora qiman deri kabi, jifr ilmining bir navi va bir kaliti boÀlgan tavofuq jihatidan va abjad hisobi bilan bundanda koÀp sirlarni ifoda qiladi.

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنa va hنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

Fath surasining oxiridagi oyatning ishoriy ma'nosi bilan bergan gÀaybiy xabar munosabati bilan quyidagi oyatda ayni xabar, ayni isholarnin'no bilan bergan munosabat bilan bir oz undan bahs qilinadi.

TATIMMA

وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَق۪يمًا ٭ وَمَنْ يُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَاُولٰٓئِكَ مَعَ الَّذ۪ينَ اَنْعَمَ ال olingعَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيّ۪نَ وَ الصِّدّ۪يق۪ينَ وَ الشُّهَدَٓاءِ وَ الصَّالِح۪ينَ وَ حَسُنَ اُولٰٓئِكَ رَف۪يقًا

Bu oyatning bayonida minglab nuktalaridan "Ikki nukta"ga ishora qilamiz.

Birinc kattata: Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon mafhumlari bilan, ochiq-ravshan ma'nosi bilan haqiqatlarni ifoda qilgani kabi, uslublari bilan, qismlari bilan koÀplab ishoriy ma'nolarni ham ifoda qiladi. Har bir oyattishsao'p ma'no tabaqalari bor. Qur'on "Hamma narsani qamragan ilm"dan kelgani uchun, butun ma'nolari murod boÀlishi mumkin. Insonning cheklangan fikri va shaxsaifligdasi bilan boÀlgan kalomlar kabi bir-ikki ma'no bilan chegaralanmaydi.

Ushbu sirga binoan, Qur'on oyatlarining mufassirlar tomonidan hak va oaqiqatlari bayon qilingan. Mufassirlar bayon qilmagan yana koÀp haqiqatlari bor. Xususan, harflarida va ochiq-ravshan ma'nosidan tashqari, ishoralarida ko'p muhim id qilmbor.

Ikkinchi nukta: Xullas, bu oyati karima

ta'biri bilan siroti mustaqimning ahli va haqiqiy Ilohiyslik stlarga sazovor bashariyatdagi paygÀambarlar toifasi va siddiqlar guruhi va shahidlar jamoati va solihlar sinflarining va tobe'iyn tabaqalarining borligini ifoda qilish bilan birga, Islomiyat olamida b va az qismning eng mukammalini ajratib koÀrsatgandan soÀng, ularning imomlari va boshdagi raislarini mashhur sifatlari bilan zikr qilib, uloqalaralolat qilib ifoda qilgani kabi, gÀaybiy xabar navidan bir i'joz yogÀdusi bilan oÀsha toifalarning istiqboldagi raislarining holatlarini bir ar u nan ta'yin qiladi. مِنَ النَّبِيّ۪نَ jumlasi ochiq-ravshan Hazrati PaygÀambar alayhissalotu vassalomga qaraydi. وَالصِّدّ۪يق۪ينَ qismi Abu Bakr-is Siddiqqa qaraydi va PaygÀambogÀichyhissalotu vassalomdan soÀng ikkinchi boÀlishlariga va eng avval oÀrinlariga oÀtishlariga va "Siddiq" ismi ummat tomonidan u kishiga maxsus unvon va siddiqlarlarnina kirmida boÀlishlariga ishora qilgani kabi, وَالشُّهَدَٓاءِ kalimasi bilan Hazrati Umar, Hazrati Usmon, Hazrati Ali rizvanullohu alayhim ajma'iynning uchovlarini birga ifoda qiladi. Ham uchovlari Siddiqdan soÀng nuburam alng xalifaligiga sazovor boÀlishlarini va uchovlari ham shahid boÀlishlarini, ham shahidlik fazilati boshqa fazilatlariga qoÀshilishini ishora qiladi va gÀaybiy bir suratda ifodalالَّذ۪وَالصَّالِح۪ينَ kalimasi bilan Asxobi Suffa, Badr, Rizvon kabi mumtoz zotlarga ishora qilib

jumlasi bilan ochiq ma'nosi bilan ularga ergashishga tashviq va Tobe'iynlardagi ergashishlikni juda sharafli vatanishl koÀrsatib, ishoriy ma'nosi bilan ilk toÀrt xalifaning beshinchisi boÀlib va اِنَّ الْخِلَافَةَ بَعْد۪ى ثَلَاثُونَ سَنَةً hadisi sharifning hukmini tasdiqlagan xalifalik muddati ozl ikki lan birga qiymatini buyuk koÀrsatish uchun oÀsha ishoriy ma'no bilan Hazrati Hasan roziyallohu anhni koÀrsatadi.

Hosili kalom: Fath surasining oxirgi oyati ilk toÀrtta xalifaga qaragani kabi, bu oyat ham quvvatlantirib, gÀaybiy xabar nat qilgularning istiqboldagi vaziyatlariga qisman ishora surati bilan qaraydi. Xullas, Qur'onning i'jozli tomonlaridan boÀlgan gÀaybiy xabar navining i'joz yogÀdulari Qur'on oyatlarida shu qitayotoÀpki, sanab adogÀiga yetib boÀlmaydi. Ahli zohirning qirq-ellik oyat deb qisqartirishlari, zohiriy nazar bilandir. Haqiqatda esa mingdan oÀtadi. Ba'zan bir oyatda toÀrt-besh jihat bilan gÀaybiy xabauhtashladi.

BU eng muAGA IKKINCHI IZOH

{(*): Qardoshlarim har ikkalasini foydali deb bilganlaridan, ikki izohni barobar qayd qilganlar. BoÀlmasa bittasi yetarli edi.}

Shu Fath surasi oxirining gÀaybiy ishorasini tasdiqlagan, ham Fotiha-i Sharifadagi siroti mus-oltmiahli va صِرَاطَ الَّذ۪ينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ oyatidan murod kimlar ekanini bayon qilgan, ham abadiyatning juda uzun yoÀlida eng nurog barcadrdon, koÀp sonli, jozibador doÀstlar jamoatini koÀrsatgan va ahli iymon va asxobi shuurni shiddat bilan oÀsha jamoatga ergashishlik nuqtasida qoÀshilmoq va hamrohlikka moÀ'jizali shaklda chorlagan shu oyat

فَاُولٰٓئِكَ مَعَ الَّذa isteَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيّ۪نَ وَ الصِّدّ۪يق۪ينَ وَ الشُّهَدَٓاءِ وَ الصَّالِح۪ينَ وَ حَسُنَ اُولٰٓئِكَ رَف۪يقًا

yana Fath surasi oxirinochiqlirgi oyati kabi Ilmi Balog'atda "ma'ariz-ul kalom"

va "mustatba'ot-ut tarokib" ta'bir qilingan qasd qilingan ma'nodan boshqa ishoriy va ramziy ham slar bilan ilk toÀrtta xalifa va beshinchi xalifa boÀlgan Hazrati Hasanga (RA) ishora qiladi. GÀaybiy ishlardan bir necha jihatdan xabar beradi. Jumladan:

QandaykiÀsha coyat ochiq ma'nosi bilan inson zotida Janobi Haqning oliy ne'matlariga sazovor boÀlgan ahli siroti mustaqim boÀlgan paygÀambarlar jamoati va siddiqlar toifasi va shahidlar jamoati vk tutahlar va tobe'iynlar sinfi "muhsinlar" boÀlganini ifoda qilgani kabi, Islom olamida ham oÀsha toifalarning eng akmali va eng afzali boÀlganini va Oxirzamon PaygÀamoÀsha ng nubuvvat vorisligi sirridan silsila boÀlib kelgan paygÀambarlar vorislari toifasi va Siddiqi Akbarning siddiqlik ma'danidan silsila boÀlib kelgan siddiqlar jamoa'un muuchta xalifaning shahidlik martabalari bilan bogÀliq boÀlgan shahidlar guruhi, وَ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ sirri bilan ba bolagan solihlar jamoati va اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُون۪ى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ sirriga ergashgan va Sahobalarning va Xulafo-i Roshidiynning hamrohligida ketgan tobe'iynlar sinfini gÀaybiy xabar navidan koÀrsatgani kaoshli الصِّدّ۪يق۪ينَ kalimasi bilan ishoriy ma'no jihatida Rasuli Akram alayhissalotu vassalomdan soÀngra maqomiga oÀtadigan va xalifasi boÀladigan va ummat tomonidan "Siddiq" unvoni bilan shuhrat topadigan va "siddiqlar" jamoatining raisi boÀladi tasatzrati Abu Bakr-is Siddiqni xabar beradi. وَالشُّهَدَٓاءِ kalimasi bilan Xulafo-i Roshidiyndan uchovlarining shahidliklarini xabar beradi va Siddiqdan soÀngra uchta shahid xaekan, oÀladilar. Chunki "shahidlar" koÀplikdir. KoÀplikning eng kami uchdir. Demak Hazrati Umar, Hazrati Usmon, Hazrati Ali (roziyallohu anhum) Siddiqdan soÀngra xalib chi boshqaruviga oÀtadilar va shahid boÀladilar. Ayni gÀaybiy xabar sodir boÀlgandir. Yana, وَالصَّالِح۪ينَ qaydi bilan ahli Suffa kabi toat va ibodatda Tavrotning sanosiga sazovor boÀlgan solih va taqvodor va ibodat qiladsaksonr istiqbolda koÀplab boÀlishini xabar berish bilan birga, وَ حَسُنَ اُولٰٓئِكَ رَف۪يقًا jumlasi Sahobaga

ilm va amalda hamrohlik qilgan va ergashgan Tobe'iynlarning ergashishlarini manzur koÀrish bilan, abad yoÀlida qa mubtoÀrtta jamoatning hamrohliklarini chiroyli va goÀzal koÀrsatmoq bilan barobar, Hazrati Hasanning (RA) bir necha oy kabi qisqacha xalifalik muddati garchi oz edi. Faqat اِنَّ الْخِلَافَةَ بَعْد۪ى ثَلَاثُونَ سَsurasiukmi bilan va u PaygÀambarimizning (ASV) gÀaybdan xabar berishlarining tasdigÀi bilan va اِنَّ ابْن۪ى حَسَنٌ هٰذَا سَيِّدٌ سَيُصْلِحُ اللّٰهُ بِه۪ بَيْنَ فِئَتَيْنِ عَظ۪يمَتَيْنِ hadisidagi moÀ'jizali shaklda PaygÀarini mizning (ASV) gÀaybdan xabar berishlarini tasdiq qilgan, va ikkita buyuk qoÀshin, ikkita musulmonlarning ulkan jamoatining musolahasini ta'min qilgan va nizoni oÀrta bir an koÀtargan Hazrati Hasanning (RA) qisqacha xalifalik muddatini ahamiyatli koÀrsatib, toÀrtta xalifaga beshinchi xalifa qilib koÀrsatish uchun, gÀaybiy xabar navidan ishoriy ma'nosi bilan va at, raُنَ اُولٰٓئِكَ رَف۪يقًا kalimasida beshinchi xalifaning ismiga Ilmi Balog'atda "mustatba'ot-ut tarokib" ta'bir qilingan bir sir bilan ishora qiladi.

Xullas, mazkur iski, haxabarlar kabi yana koÀp sirlar bor. Mavzumizga mos kelmagani uchun hozircha eshik ochilmadi. Qur'oni Hakimning koÀp oyatlari borki, har bir oyat koÀp jihatlar bilan gÀaybiy xabar navidandir. Bu navda Qur'onning minglab gÀaybiy xabarlari bor.gan Alنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَس۪ينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا

XOTIMA

Qur'oni Hakimningar bifuq jihatidan koÀringan i'joziy nuktalaridan bir nuktasi shudirki: Qur'oni Hakimda Ismi Alloh, Rahmon, Rahim, Rab va Ismi Jalol oÀrnidagi Huvaning yigÀindisi toÀrt ming ortiqchasi bilan bo'ladi. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ (Abjad hisi

Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonda Lafza-i Jalolning latif tavofuqidan, butun Qur'onda sahifaning oxirgi qatorining yuqori qismida g kabita Lafza-i Jalol bir-biriga tavofuq bilan qaragani kabi, pastdagi qismida ham aynan saksonta Lafza-i Jalol bir-biriga tavofuq bilan qaraydi. Aynan oÀsha oxirgi qatorning oÀrtasida yana ellik beshta Lafza- jihatl bir-biri ustiga tushib birlashib goÀyo ellik beshta Lafza-i Jaloldan tarkib topgan bitta Lafza-i Jaloldir. Oxirgi qatorning boshida yolgÀiz va ba'zi askarnharfli qisqa bir kalima oraliq bilan yigirma beshta toÀliq tavofuq bilan oÀrtadagi ellik beshta toÀliq tavofuqqa qoÀshilganda saksonta tavofuq bog guvooÀsha satrning birinchi yarmidagi saksonta tavofuqqa va ikkinchi yarmidagi yana saksonta tavofuqqa tavofuq qiladi. Ajabo, bunday latif, zarif, muntazam, mavzun, moÀ'jizaln shubavofuqlar nuktasiz, hikmatsiz boÀladimi? Aslo, boÀlolmaydi. Aksincha u tavofuqlarning uchi bilan muhim bir xazina ochilishi mumkin.

رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَس۪ينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَta'minحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

SAKKIZINCHI YOG'DU

TOÀQQIZINCHI YOG'DU

OÀNINCHI YOGÀDU

بِسْمg boshٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُٓوءٍ تَوَدُّ لَوْ اَنَّ بَيْنَهoqni yَيْنَهُٓ اَمَدًا بَع۪يدًا وَيُحَذِّرُكُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ وَاللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبَادِ

oyatining bir sirrini Qur'on xizmatida boÀlgan qardoshlarimning bashariyat taqozosi sifatida xato va kamchiliklari natijasida ye, keyiafqat ta'zirlarini bayon qilish bilan tafsir qiladi. Qur'on xizmatining karomat silsilasi va oÀsha muqaddas xizmatning atrofida Allohning izni bilan nazorat qilayotgan hamda himmat va duolari bilan yordam berayotgan GÀavsi A'zU zavq bir navi karomatlari bayon qilinadi. Toki bu muqaddas xizmatda boÀlganlar jiddiyliklarida, xizmatlarida sabot koÀrsatsinlar.

Bu muqaddas xizmatning karomati uch turdir:

i surachi turi:>Bu xizmatga tayyorgarlik koÀrish va xodimlarini shu xizmatga tashviq qilish uchun.

Ikkinchi tur: Monelarni bartaraf qilish va zararkunandalarning yomonliklaesh-oÀaf qilib, ularni jazolash uchun. Bu ikkinchi qismning hodisalari koÀp, ham juda uzundir. {(*): Masalan: Xalq partiyasi Nur talabalariga bergan azob va aziyat va xiyonatlari evaziga, shu dunyoning oÀzida jazosini keragidan ortiq oldilar, a zamini koÀrdilar.} Boshqa vaqtga qoldirib, eng yengil boÀlgan uchinchi qismdan bahs yuritamiz.

Uchinchi qism shuki: Xizmatda samimiy xizmat qilganlarga ssrning kelgan vaqtda, shafqatli bir ta'zir yeydilar, oÀzlariga kelib yana oÀsha xizmatga kirishadilar. Bu qismning hodisalari yuzdan ortiqdir. Faqat yigirma hodisadan oÀn uch-oÀn toÀzi ayt shafqatli ta'zir yeyishgan, olti-yettitasi quvilish ta'zirini yeganlar.

Birinchisi: Bu bechora Saiddir. Qachonki xizmatda sustlik qilib, "nima keragi bor" deb xususiy, oÀzimga oid ishlar bilan mashgÀul boÀlgan paytim ta'zir yeganmi bilark qilganim uchun ta'zir yeganimni anglab yetdim. Chunki qaysi maqsadim meni aldanishga yoÀllagan boÀlsa, oÀshaning aksi bilan ta'zir yerdim. Boshqa xolis qardoshlarimning ham yegan shaBu oyaa'zirlariga diqqat qilsak, men kabi qaysi maqsad uchun tark qilgan boÀlsalar, oÀsha maqsadning aksi bilan shafqat ta'zirlarini yeganlaridan, oÀsha hodisalar Qur'on xizmatining karomatidan ekanini tushunia qal'ik.

Masalan: Bu bechora Said, Vanda Qur'on haqiqatlarining darsi bilan mashgÀul boÀlgan vaqtlarimda Shayx Said hodisalari zamonida vasvasali hukumato, favbir jihatdan menga tegmadi va tegina olmadi. "Menga nima" deb, oÀzimni o'ylab, oxiratimni qutqarish uchun Erek TogÀida xaroba gÀorga oÀxshagan yerga chekinganimda, sababsiz meni oldilar, surgun qildilar. Burdurga kelsrav, im. U yerda yana Qur'on xizmatida mashgÀul boÀlgan vaqtlarimda, - oÀsha vaqt surgunlarga koÀp diqqat qilinar edi, har oqshom politsiya idorasiga borishga majdan foÀlganlari holda - men va xolis talabalarim mustasno qoldik. Men biron marta ham politsiya idorasiga bormadim, hukumatga boÀysunmadim. U joyning hokimi ke'on biavzi Poshshoga shikoyat qilgan. Favzi Poshsho: "Unga teginmanglar, hurmat qilinglar!" degan. Bu soÀzni unga ayttirgan, Qur'on xizmatining qudtoatkodir. OÀzimni qutqarish, faqat oxiratimni oÀylash fikri meni magÀlub qilgan vaqtda Qur'on xizmatida vaqtinchalik sustlik keldi va maqsaayn qag aksi bilan ta'zir yedim. Ya'ni, bir surgun yeridan boshqasiga (Ispartaga) yuborildim. Ispartada yana xizmat boshiga oÀtdim. Yigirma kub qilaandan soÀng ba'zi qoÀrqoq insonlarning gapi bilan: "Shubhasiz bu vaziyatni hukumat yoqtirmaydi, bir oz ehtiyotkorlik bilan ish tutsangiz, yaxshiroq boÀladi", dedilar. Menda takror faqat oÀzimni oÀylaoÀlidari quvvat topdi. "Mayli, hech kim kelmasin", dedim. Yana u yerdan uchinchi surgun, Barlaga joÀnatildim. Qachon Barlada menga sustlik kelgan boÀlsa, faqat oÀzimni oÀylash fikri quvvat topgan boÀlsa, bu ahli dunyoning ilonlaridan, munahmat ridan biri menga yopishar edi. Sakkiz yilda sakson hodisani, oÀz boshimdan oÀtgani uchun, hikoya qilishim mumkin, lekin zeriktirmaslik uchun tugataman.

Ey qartarzdarim! Boshimga kelgan shafqat ta'zirlarini aytib berdim. Sizlarning ham boshingizga kelgan shafqat ta'zirlarini, izn bersangiz va kechirsangiz, bayon qilaman. Xafa boÀlmanglar. Xafa boÀladigan boÀlsa, ismini zikr qilmaymastaydi

Ikkinchisi: TugÀishgan ukam va eng birinchi va yuksak va fidokor talabam Abdulmajidning Vanda ajoyib bir uyi bor edi. Ishlari joyida, ham muallim edi. Qur'on xizmatining ahamiyatli yeri bo'lgan chegara hududiga borishim ucrar kezuimning xilofiga tashabbus qilganlarga, ijtihodi boÀyicha goÀyo manfaatim uchun ishtirok qilmadi, ra'y bermadi. GoÀyo men chegara hududiga borsam, ham Qur'on xizmati siyosatsiz, sof boÀlmas, ham uni Vandan chiqarishar edi driningtirok etmadi. Maqsadining aksiga shafqatli bir ta'zir yedi. Ham Vandan, ham oÀsha ajoyib uyidan, ham vatanidan ayrildi. Erganiga borishga majbur boÀldi.

Uchinchisi: Qur'on xizmatdarajajuda muhim bir a'zosi boÀlgan Xulusiy Bey EgÀirdirdan vataniga qaytganida, dunyoviy saodatni toÀliq zavq qildiradigan va ta'minlaydigan sabablar boÀlgani uchun, bir daraja yolgÀmasalaaviy bo'lgan Qur'on xizmatida sustlikka yoÀl ochadigan sabablar paydo boÀldi. Chunki ham koÀpdan beri koÀrmagan ota va onasi bilan koÀris moÀ ham vataniga qaytdi, ham shuhratli, martabali suratda ketgani uchun dunyo unga kuldi, goÀzal boÀlib koÀrindi. Holbuki Qur'on xizmatida boÀlgan kishiga yo dunyilgan n ranjishi kerak, yoki u dunyodan ranjishi kerak. Toki ixlos bilan, jiddiyat bilan Qur'on xizmatida boÀlsin.

Xullas, Xulusiyning qalbi garchi matonatli edi. Faqat bu vaziyat uni sustlikka yoÀllagani uchun shafqatli ta'ziru shak Bir-ikki yil toÀliq ba'zi munofiqlar unga yopishdilar. Dunyoning lazzatini ham qochirdilar. Ham dunyoni undan, uni dunyodan nafratlantirdilar. OÀshanda ma'naviy g ma'qsidagi jiddiylikka toÀliq ma'noda yopishdi.

ToÀrtinchisi: Muhojir Hofiz Ahmaddir. OÀzi shunday deydi: "Ha, men e'tirof qilaman: Qur'on xizmatida oxiratim nuqtai nazaridan mulohazamda xato qildim. Xizmatga sustlik beradigan orzuda Shirinm. Shafqatli, faqat shiddatli va kafforat boÀladigan ta'zir yedim. Jumladan: Ustozim yangi ijodlarga {(*) Ya'ni: Turkcha azon kabi, Islomiy an'analarga zid boÀlgan shadi,lardir.} tarafdor boÀlmaganlari uchun, mening masjidim u kishining uylari bilan qoÀshni, uch shuhuri salosa kelayotgan edi, masjidimni tark qg yuzt ham men koÀp savob yoÀqotaman, ham mahalla namozsizlikka koÀnikadi. Yangi shartlarni bajarmasam, man qilinaman. Xullas, bu tushunchaga koÀra, ruhim qadar sevgani Boqiyzimning vaqtinchalik boshqa bir qishloqqa ketishlarini orzu qildim. Bilmadimki, u kishi joylarini oÀzgartirsalar, boshqa bir qishloqqa ketsalar, Qur'on xizmatiga vaqtinchalik sustlik keladi. Aynan oÀsha vaqtradigaa'zir yedim. Shafqatli, lekin shunday dahshatli bir ta'zir yedimki, uch oydir hali ham oÀzimga kela olmayapman. Lekin, Allohga hamd boÀlsinki, Ustozimning qat'iy xabarlari bilan, u kishiga e'tiborganki, oÀsha musibatning har daqiqasi bir kun ibodat hukmida boÀlishini rahmati Ilohiyadan umidvor boÀlishimiz mumkin. Chunki oÀsha xato bir gÀarazga binoan emas edi. Faqat oxiratimni oÀylash nuqtasida oÀsha otini vldi."

Beshinchisi: Haqqi Afandidir. Hozir bu yerda boÀlmagani uchun, Xulusiy o'rniga aytib berganimdek, uning o'rniga ham aytamanki: Haqqi Afandi talabalik vazifasini haqqi bilan ado qilarkan, bir axloqsiz tuman raisi keldi. Ham Us asos:, hamda oÀziga zarar kelmasligi uchun, yozganlarini yashirdi. Vaqtinchalik Risola-i Nur xizmatini tark qildi. Birdan bir shafqat ta'ziri ma'nosida unga qarshi ming lirani berishga majbur boÀladigan da'vo or va b. Bir yil oÀsha tahlika ostida qoldi. Oxiri keldi, bu yerda koÀrishdik, qaytganida Qur'on xizmatiga talabalik vazifasiga kirishdi. Shafqat ta'zirining hukmi bekor boÀldi, oqlandi. SoÀngr boÀlgonni yangi tarzda {(Hoshiya) Tavofuq moÀ'jizasini koÀrsatadigan bir suratda deganidir.} yozish xususida talabalarga bir vazifa chiqdi. Haqqi Afandiga ham hissa berildi. Haqiqatdan, u hissasiga sohib chiqdi. Bir juzni chir bir kozdi, faqat tirikchilik dardi zarurati bilan oÀzini majbur bilib yashirincha mahkama kotibligiga ishga joylashdi. Birdan yana bir shafqat ta'ziri yedi. Qalamni tutadigan barmogÀi vaqtinchal kasalkastlandi. "Bu barmoq bilan ham mahkama kotibligini qilish, ham Qur'onni yozish boÀlmaydi" deya, ma'no tili bilan eslatildi. mahkama kotibligiga ishga joylashganini bilmaganimiz uasholmbarmogÀiga hayratlanayotgan edik. Keyin ma'lum boÀldiki: Muqaddas, sof Qur'on xizmati gÀoyat toza, oÀziga maxsus barmoqlarni boshqa ishga qoÀshishni istamaydi. Nima boÀlganda ham... Xulusiy Beyni oÀzim kabi bildim, uning oÀrniga gapirdim. H, bir fandi ham aynan u kabidir. Agar mening aytib berganimga rozi boÀlmasa, o'z ta'zirini oÀzi yozsin.

Oltinchisi: Bekir Afandidir. Hozir bu yerda boÀlmagani uchun, men ukam Abdulmajid o'rniga aytib berganimdek, uning ishonch va sadoqatiga ishimdir.m va Shomli Hofiz va Sulaymon Afandi kabi barcha yaqin doÀstlarimning fıkrlariga (bilganlariga) tayangan holda aytamanki: Bekir Afandi OÀninchi SoÀzni bostirib chiqardi. "I'jozi Qur'on"ga doir "Yigirma BeshisababloÀz"ni yangi harflar chiqmasdan bostirib chiqarish uchun unga yubordik. OÀninchi SoÀzning nashr xarajatini yuborganimiz kabi, uni ham yuboramiz deyalildirk. Bekir Afandi mening faqir holimni oÀylab, nashr xarajati toÀrt yuz lira boÀlganini mulohaza qilib va oÀz choÀntagidan bersa, "balki Ustoz rozi boÀlmasalar kerak", deb nafsi uni aldadi. Nashr qilinmadi. Qur'on xizmatiga jit borlarar boÀldi. Ikki oy soÀngra toÀqqiz yuz lira oÀgÀrilarning qoÀliga oÀtdi. Shafqatli va shiddatli bir ta'zir yedi. Inshoalloh yoÀqolgan toÀqqiz yuz lira sadaqa hukmiga oÀtdi.

Yettinsiz, s Shomli Hofiz Tavfiqdir. OÀzi shunday deydi: Darhaqiqat, e'tirof qilamanki, men bilmasdan, xato oÀylab, Qur'on xizmatida sustlik beradigan harakÀz-oÀzm sababli ikkita shafqatli ta'zir yedim. Shubham qolmadiki, bu ta'zir oÀsha tomondan keldi.

Birinchisi: Lillahilhamd, mening arabcha xati qoidaonga bir daraja uygÀun tarzda ehson qilingan edi. Ustozim eng avval uchta juzni menga yozdirish bilan boshqa birodarlarimga taqsim qildilar. Qur'on yozish ishtiyoqi riqalbigrning oqlamaga koÀchirish va ilk nusxani yozishdagi xizmatimga orzuimni sindirdi. Ham arabcha yozishni bilmaydigan boshqa birodarlarimdan oÀzaman deya takabburona bir holatda boÀldim. Hatto Ustozim yozuvga oid bir tadbir menga aytganr qilgari: "Bu ish menga oiddir", dedim. Va yana magÀrurona: "Men buni bilaman, dars olishga ehtiyojim yoÀq", dedim. Xullas, shu xatomga koÀra hayratomuz hech xotirga kelmagan bir ta'zir yedim. Eng sust arabcha yozuvi boÀlgan biron.

#42a (Xusravga) yetisholmadim. Bizlar hammamiz hayratlandik. Hozir angladikki, u bir ta'zirdir.

Ikkinchisi: E'tirof qilamanki: Qur'on xizmatidagi mukammaluvchi va yolgÀiz Alloh uchun xizmatimga ikki vaziyatim zarar berayotgan edi. Shiddatli bir ta'zir yedim. Chunki men bu oÀlkada ajnabiy hukmidaman, gÀaribman. Ham shikoyatofiqlaasin, Ustozimning eng muhim dasturlari boÀlgan iqtisodga va qanoatga rioya qilmaganim uchun, kambagÀallikka mubtaloman. Xudbin, magÀrur insonlar bilan muomala qilishga majbur boÀlganimdan - Janobi Haq afv etsin, - muruvvatli suratda rriatdalikka va xushomadgoÀylikka ham majbur boÀlar edim. Ustozim koÀp marta meni ogohlantirar va eslatar va koyir edilar. Afsuski, oÀzimni quty rizqas edim. Holbuki Qur'oni Hakimning xizmat ruhiga zid boÀlgan bu vaziyatimdan shaytonlashgan jin va insonlar foydalanganliklari bilan birga, xizmatimizga ham sovuqlik va sustlik berayotgan edilar. Men bu kamchiligim evaziga shiddatli, lekikuna hoalloh shafqatli ta'zir yedim. Shubhamiz qolmadiki, bu ta'zir oÀsha kamchilikka binoan kelgan. Ta'zir shuki: Sakkiz yildan beri men, Ustozimizning ham muxotobi, ham ilk nusxa yozuvchisi, ham qoralamadan oqqa koÀchiruvchisi boÀlganim hoilar bakkiz oy nurlardan foydalana olmadim. Bu holga hayratda qoldik. Men ham va Ustozim ham "Bu nima uchun bunday boÀlmoqda?" deb sabab qidirdik. Endi qat'iy qanoatimiz keldiki: Qur'on haqiqatlari nurdir, ziyodir. Soxtakorlik, xushomadgoÀyli, nuqssitilish zulmatlari bilan birlasholmaydi. Shuning uchun nurlar haqiqatlarining ma'nolari mendan xuddi uzoqlashayotgandek boÀlib, menga begona boÀlib koÀrinar, tushunarsiz edi. Janobi Haqdan niyoz qilamanki, bundan keyin Janobi Haq menga oÀaqiqatzmatga loyiq ixlos ehson qilsin, ahli dunyo oldida soxtakorlik va riyokorlik qilishdan qutqarsin. Boshda Ustozimiz va qardoshlarimdan haqqimga duo qilishlarini iltimos qilaman.

Sakkizinchisi: Sayroniydir. Bu zot Xusrav kabi Qur'on haqiqatlariga mushtoq va diroyatli bir talabam edi. Qur'on sirlarining bir kaliti va jifr ilmining muhim kaliti hisoblangan tavofuqlarga onati spartadagi talabalarning fikrlarini soÀradim. Undan boshqalar mukammal shavq bilan ishtirok etishdi. U kishi boshqa fikrda va boshqa oÀyda boÀlgani uchun, ishtirok qilmay, meni ham bilgan qat'iy dim. Qtimdan voz kechirishni xohladi. Menga jiddiy ogÀir tegadigan maktub yozdi. "Eyvoh", dedim. Bu talabamni yoÀqotdim! Fikrini nurlantirishni istasamda, yana boshqa ma'no ham qovdan oi. Shafqat ta'zirini yedi. Bir yilga yaqin bir xilvatxonada (ya'ni qamoqda) kutdi.

ToÀqqizinchisi: Katta Hofiz Zuhdiydir. Bu zot AgÀrusdagi slangalabalariga bosh hukmida boÀlgan vaqti, Sunnati Saniyaga ergashish va bid'atlardan uzoqlashishni maslak qilib olgan talabalarning ma'naviy sharafi bilan kifoyalanmasdan va ahli dunyoning na اَنْت bir mavqe qozonish maqsadida jiddiy bir bid'atga muallimlik qildi. Maslagimizga batamom zid boÀlgan xato qildi. Juda mudhish bir shafqat ta'zirini yedi. Xonadonining sharafini badnom qiladiganTATIMMaga uchradi. Lekin afsuski Kichik Hofiz Zuhdiy, hech ta'zirga loyiq emas ekan, bu alamli hodisa unga ham ta'sir qildi. Balki inshoalloh oÀsha hodisa uning qalbini dunyodan qutqarib, tamomila Qur'onga berish sil bafoydali jarrohlik amaliyoti hukmiga oÀtadi.

OÀninchisi: Hofiz Ahmad (RH) ismli bir kishi. Bu zot risolalarning yozilishida ikki-uch yil tashviq bilan harakatlanayotgan, foyiqlik yotgan edi. SoÀngra ahli dunyo uning zaif tomonidan foydalanishdi. OÀsha shavq yoÀqoldi. Bakli shu yoÀl bilan ahli dunyodan zarar koÀrmaslikxuftonularga soÀzini oÀtkazish va bir navi mavqe qozonish va moddiy qiyinchiliklarda yengillik boÀlishi uchun ahli dunyoga qoÀshildi. Xullas, Qur'on xizmatiga shu suratda u sabab badar k sustlik va zararga muqobil ikki ta'zir yedi. Biri: moddiy qiyinchiligi ustiga besh kishi yana qoÀshildi, ayanchli holatini ogÀirlashtirdi. Ikkinca chiqzir: Sharaf va obroÀy nuqtasida ta'sirchan va hatto bir odamning tanqid va e'tirozini koÀtarolmagan bu zot, bilmasdan ba'zi makkor insonlar uni Bu y bir suratda oÀzlariga parda qilishdiki, obroÀyi toÀkildi, oÀndan toÀqqizini yoÀqotdi va oÀndan toÀqqiz odamni oÀziga qarshi qilib qoÀydi. Nima boÀlganda ham... Alloh kechirsin, balki inshoalloh bundan oÀziga kelib va qo qisman vazifasiga qaytadi.

OÀn birinchisi: Balki rizosi yoÀq deya yozilmadi.

OÀn ikkinchisi: Muallim GÀolibdir (RH). Darhaqiqat, bu zot sadoqat bilan va taqdirlab , yuk larni koÀchirishda koÀp xizmat qildi va hech bir qiyinchilik qarshisida qoÀrqmadi. Aksar kunlarda kelar, mukammal bir shavq bilan tinglar va koÀchirar edi. SoÀngra oÀzi uchun oÀttiz liraga umum "SoÀzlar"ni va "Maktubot"ni yozdirdingÀin g maqsadi, vatanida tarqatish hamda hamshaharlarini nurlantirish edi. SoÀngra ba'zi mulohazalar natijasida risolalarni niyat qilgani kabi tarqatmadi, sandiqqa olib qoÀydi. Birdan alamli bir hodisa sababli bir yil gÀam va azob a emas. Risolalarni tarqatish sababli unga adovat qiladigan bir nechta mansabdor dushmanlarga badal zolim, insofsiz koÀp dushmanlarni giriftor qildi, bir qism doÀstlarini yoÀqotdi.

OÀn uchinchisi: Hofiz Xoliddir (RH). OÀoblarnadi: "Ha, e'tirof qilaman, Ustozimning Qur'on xizmatida nashr qilgan asarlarini yozishda joÀshqin harakatlangan vaqtim, mahallamizda bir masjid imomligi lavozimilarididi. Eski diniy ma'lumotim boÀlgani uchun, lavozimni egallash niyatida vaqtinchalik xizmatda sustlik qilib, bilmasdan chekindim. Maqsadimning tersiga shafqssalomir ta'zir yedim. Sakkiz-toÀqqiz oy imomlik qilib, muftiyning koÀp va'dalariga qaramasdan, hayratomuz suratda lavozimni ololmadim. Bu shafqatli ta'zir oÀsha xatodan kelganiga shubhamiz qolmadi. Men Ustozimizning ham bir g sochbi, ham ilk nusxa yozuvchisi edim. Mening chekinishim bilan ilk nusxani yozish(tesvid) xususida qiyinchilik tortgan edilar. Nima boÀlganda ham... Yana shukrki, xatoimizni angladik va bu xizmatning qanchalar muqaddoyoq bnini bildik va Shohi Jiyloniydek orqamizda qoÀriqchi malak kabi Ustoz borligiga ishonch hosil qildik."

OÀn toÀrtinchisin va bMustafoning yengil "uch ta'zir" yeyishlari.

Birinchisi: Mustafo Chavush (RH) sakkiz yildan beri bizning xususiy kichik masjidda ham oÀchogÀiga, ham lampamoyga, gugurtigacha qarar edi. Hatto lampamoAllohnugurtni sakkiz yil oÀz choÀntagidan sotib olganini keyin bildik. Jamoatdan, xususan juma kechalarida juda zarur ishi chiqmasa, qolmas edi. SoÀngra ahli dunyo uning sofdilligiٰنِ الydalanib: ""SoÀzlar"ning kotibi Hofizning sallasiga yopishishlari mumkin. Ham yashirin azonni vaqtinchalik tark qilinglar. Sen kotibga aytgin, jabr koÀrmasdan ag dastallani yechsin." deyishdi. U bilmas ediki: Qur'on xizmatidagi odamning sallasini yechishga doir soÀzni yetkazish, Mustafo Chavush kabi yuksak foqni arga juda ogÀir edi. Lekin, ularning soÀzlarini yetkazdi. OÀsha kecha tushimda koÀrdimki, Mustafo Chavush kir qoÀllari bilan, tuman raisi orqasida keldi. Ikkinchi kun unga: "Muarab aChavush, sen bugun kim bilan koÀrishding? Seni qoÀling bulgÀangan suratda tuman raisining orqasida koÀrdim." dedim. U: "Eyvoh! Menga bunday soÀzni, kotibga aytgin deb, mahalla raisi aytgan edi. Buni oJanobia nima borligini bilmayman." dedi.

OÀsha kun u ikki litrga yaqin lampamoyni masjidga keltirgan. Umuman sodir boÀlmagan ish boÀldi. OÀsha kun eshik ochiq qolgan, bir echki bolasi ichkariga kirgan, katta yynisinbir odam kelib, echki bolasi joynamozimning yaqinida qoldirgan axlatlarni yuvish uchun, idishdagi lampamoyni suv deb oÀylab, oÀsha lampamoyning hammasini tozalik qilyapman deb masjidning har tarafiga sepgan. Hayratlanarlisi shuki, hatto hidinishlarnezmagan. Demak, masjid hol tili bilan Mustafo Chavushga: "Sening lampamoying bizga kerak emas. Qilgan xatoing uchun lampamoyingni qabul qilmadim", deya ishora qilish uchun oÀsha kishiga hid sezdirilmadi. Hatto oÀsilan qta ichida juma kechasida va bir nechta muhim namozlarda, shu qadar harakat qilsa ham, jamoatga yetisha olmadi. SoÀng jiddiy pushaymon boÀlgandan va tavba qilgandan soÀng, dastlabki sofligiga er Hakim

Ikkinchi Mustafolar: Kuleonundagi qadrli, mehnatkash muhim talabam Mustafo bilan, uning juda sodiq va fidokor oÀrtogÀi Hofiz Mustafodir (RH). Bayramdan keyin, ahli dunyo bizga mashaqqat berib Qur'on xizmatiga sustlik bermhga ya uchun hozircha kelmasinlar, deb xabar joÀnatgan edim. Keladigan boÀlsalar ham, bitta-bitta kelsinlar. Lekin ular uch kishi birdan, bir vaqtda keldilar. Bomdoddan avval havo yaxshi boÀlsa, ketish niyat qilindi. Hech sodir boÀlmagan bir tt koÀrMustafo Chavush ham, Sulaymon Afandi ham, men ham, ular ham zohir ehtiyotkorlikni oÀylamadik, bizga unuttirildi. Bir birimizga ishonib ehtiyotsizlik qildik. Ular bomdoddan avval ketishdi. Bir boÀron ularni ikki soat ta qozoasdan kaltakladiki, bu boÀrondan qutulmaydilar deb xavotirlandim. Hozirgacha bu qishda na bunday boÀron boÀlgan va na birovga bu qadar achinmagan edim. SoÀngra Sulaymonni, ehtiyotg a'loining jazosi sifatida orqalaridan joÀnatib sihat-salomatliklarini bilish uchun yubormoqchi edim. Mustafo Chavush: "U ketsa, u ham qolib ketadi. Men ham uning orqasidan borib qidirishimga togÀri keladi. ri shu ham orqamdan Abdulloh Chavush kelishi kerak." dedi. Shuning uchun: "Allohga tavakkal qildik", deb kutishga qaror qildik.

~Savol:>Yaqin doÀstlaringizga kelgan musibatlarni ta'zir natijasi, Qur'on an.

رَidagi sustliklari sababli jazo deb qabul qilasiz. Holbuki sizga va Qur'on xizmatiga haqiqiy dushmanlik qilganlar eson-omon yurishibdi. Nima uchun doÀstlar ta'zir koÀrmoqdalar, dushmanlar jazosiz qolmoqdai. Xor ~Javob:>اَلظُّلْمُ لَا يَدُومُ وَالْكُفْرُ يَدُومُ sirriga koÀra: DoÀstlarning xatolari xizmatimizda bir navi zulm hukmiga oÀtgani uchun, tez jazolanishadi. Shafqatg mobazir yeydi, aqli boÀlsa oÀziga keladi. Agar dushman boÀlsa, Qur'on xizmatiga qarshiligi, mone boÀlishi zalolat hisobiga oÀtadi.

Bilib yoki bilmasdan xizmatimizga hujumi daxriylik hisobiga oÀtadi. Kufr davom qilgani ucnchi Slar aksariyat hollarda tez ta'zir yemaydilar. Kichik jinoyatlar qilganlarning jazolari tuman mahkamalarida beriladi. Katta jinoyatlar esa katta mahkamalarga yuboriladi. Xuddi shuning kabi: Ahli iymonning va yaqin ularnlarning arzimas kichik xatolarining jazolari ularni tez tozalash uchun qisman dunyoda va tezlik bilan beriladi. Ahli zalolatning jinoyatlaat, bu qadar ulkanki, jazolari qisqa dunyoviy hayotga sigÀmagani uchun, adolat taqozosi sifatida olami baqodagi mahkama-i kubroga havola qilingani uchun, aksariyat holatlarda bu yerda jazoga tortilmaydilar.

Hadisi sharifda اَلدُّنْيَا سِجْa dalaمُؤْمِنِ وَجَنَّةُ الْكَافِرِ mazkur haqiqatga ham ishora qiladi. Ya'ni, bu dunyoda moÀmin kishi gunohlarining jazosini qisman olgani uchun, dunyo u uchun jazo yeridir. Dunyo ularning saodatli oxiratlariga nisbatan zindonotda ahannamdir. Modomiki kofirlar Jahannamdan chiqmas ekan, savobli ishlarining mukofotlarini qisman dunyoda olganliklari va ulkan guhonlari keyinga qoldirilgani uchun, oxiratiga nisbatan dunyo, ularning jannatidir. Hoa saba moÀmin kofirdan bu dunyoning oÀzida ma'nan va haqiqat nuqtai nazaridan juda baxtiyordir. GoÀyo moÀminning iymoni uning ruhida ma'naviy jannat hukmida oÀtadi. Kofirning kufri uning mva iqtida ma'naviy jahannamni yondiradi.

OÀN BIRINCHI YOGÀDU

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الkib qoمِ

Birinchi nukta: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalom marhamat qilganlar:

Ya'ni: rasi, imning fasodi zamonida kim mening sunnatimni mahkam ushlasa, yuz shahidning ajrini, savobini qozonadi." Darhaqiqat, sunnati saniyaga ergashish, shubhasiz gÀoyat qiymatlidir.

Xususan, bid'atlar istilosi zamonida sva bar saniyaga ergashish yanada qiymatlidir. Xususan, ummatning fasodi zamonida sunnati saniyaning kichik odobiga rioya qilish, ahamiyatli taqvoni va kuchli iyydi. TkoÀrsatadi. ToÀgÀridan-toÀgÀri sunnatga ergashish Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalomni xotiraga keltiradi. Bu eslatmadan oÀsha xotira, qul oÀzini Allohning huzurida his qilishga aylanadi. Hatto eng kichik muomalada, hatto yey Rushdchish va yotish odobida sunnati saniyaga rioya qilgan payti, bu oddiy muomala va fitriy amal savobli ibodat va shariatga uygÀun harakat hisoblanadi. Chunki oddiy harakati bilan Rasuli Akraam birhissalotu Vassalomga ergashishni oÀylaydi va shariatning bir adabi ekanini tasavvur qiladi va shariat sohibi u Zotligi xotiriga keladi. Va qalbi shariatning haqiqiy sohibi boÀlgan Janobi Haqqa yuzlanadi, bir navi huzur va ibodat qozonadi.

nchli sirga binoan, sunnati saniyaga ergashishni oÀziga odat qilgan kishi, odatlarini ibodatga aylantiradi, butun umrini samarali va savobli umrga oÀgirishi mumkin.

Ikkinchi nukta: Imomi Rabboniy Ahmadi Faruqiy (RA): "Men sayri ruhoniyda martabaohiyatoshib oÀtarkan, valiylarning tabaqalari ichida sunnati saniyaga ergashishni tariqatning asosi qilganlar eng porloq, eng muhtasham, eng latofatli, eng ishonchli tabaqa ekanini koÀrdim. Hatto oÀsha tabaqaning oddiy valiylari boshar. Deaqalarning mashhur valiylaridan ham muhtasham koÀrinar edi." deganlar. Ha, Mujaddidi Alfi Soniy Imomi Rabboniy (RA) haq gapirganlar. Sunnati saniyaga ergashishni asos qilgan kishi,, ishlullohning soyasi ostida maqomi mahbubiyatga sazovordir.

Uchinchi nukta: Bu faqir Said Eski Saiddan chiqishga harakat qilgan vaqti, rahbarsizlikdan vli ta'i ammoraning gÀururidan gÀoyat mudhish va ma'naviy bir toÀfon ichida aql va qalbim haqiqatlar ichida gÀarq boÀldi. Goh yulduzlardan Yerga, golinganan yulduzlarga qadar qulash va yuksalish ichida sarson edi.

OÀsha paytda mushohada qildimki, sunnati saniyaning masalalari, hatto kichik odoblari, kemalarda harakat yoÀnalishini koÀrsatadigan qiblanomali kompag koÀpib, hadsiz zararli, zulmatli yoÀllar ichida tugma hukmida ekanini koÀrdim. Ham oÀsha ruhiy sayohatda oÀzimni koÀp tazyiqlar ostida gÀoyat ogÀmlar, lar ostida koÀrgan vaqtlarimda, sunnati saniyaning oÀsha holatga tegishli masalalariga ergashganim sari, mening butun ogÀirliklarimni olayotgandek yengillik topar edim. Bir taslimiyat bilan ikkilanishlardgan rivasvasalardan, ya'ni "Ajabo, bunday harakat toÀgÀrimi, foydalimi?" degan xavotirlardan qutular edim. Qachonki sunnatga ergashishdan toÀxtasam, koÀrar edimki, tazyiqlar koÀp, qayerga borishi anglasha, bu n koÀp yoÀllar bor. Yuk ogÀir, men esam juda ojizman. Nazarim ham qisqa, yoÀl ham zulmatli. Qachonki sunnatga yopishsam, yoÀl oydinlashar, salomatli yoÀl koÀrinarshi rayengillashar, tazyiqlar yoÀqolayotgandek holatni his qilar edim. OÀsha vaqtlarda Imomi Rabboniyning hukmini shohid boÀlib tasdiq qildim.

ToÀrtinchi nukta: Bir vaqt robita-i mavtdan va اَلْمَوْتُ حَقٌّ hukmidagi tasdum. Hova olamning zavol va fanosidan kelgan ruhiy holat natijasida oÀzimni ajoyib bir olamda koÀrdim. Qarasam: Men oÀlganman, uch muhim buyuk mayyitning boshida turibman.

Birinchisi:>Hayotimga aloqador vkinmi?y qabriga kirgan jonli maxluqlarning umumining ma'naviy mayyiti boshidagi qabr toshi hukmidaman.

Ikkinchisi:>Yer kurrasi qabristonida, inson zotining hayoti bilan aloqador jonli mavj vujudurlarining umumining moziy qabriga dafn qilingan azim mayyitning boshida boÀlgan, qabr toshi boÀlgan bu asrning yuzida tez yoÀqoladigan bir nuqta va tez oÀladlida sir chumoliman.

Uchinchisi:>Bu koinotning qiyomatda oÀlishi aniq boÀlgani uchun, nazarimda sodir boÀlgan hukmiga oÀtdi. OÀsha azim mayyitning oÀlim talk ayoldan dahshat va vafotidan hayrat va hayronlik ichida oÀzimni koÀrish bilan birga, istiqbolda ham aniq sodir boÀladigan vafotim, oÀsha paytda boÀlayotgandek koÀrindi va فَاِنْ تَوَلَّوْا oxiriga qadar... sxodisailan butun mavjudot, butun mahbubot mening vafotim bilan menga orqalarini oÀgirib meni tark qildilar, yolgÀiz qoldirdilar. Cheksiz bir dengiz suratini olgan abad tarafidagi istiqbolga ruhim yoÀnaltirilayotgan edi. OÀsha dengizga ista bir vmas otilishi kerak edi.

Xullas, oÀsha juda gÀalati va juda gÀamgin holatda ekan, iymon va Qur'ondan kelgan bir madad bilan

فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظo-i hoyati yordamimga yetishdi va gÀoyat ishonchli va tinch bir kْ٭ hukmiga oÀtdi. Ruh mukammal ishonch va sevinch bilan oÀsha oyatning ichieb ishdi. Angladimki, oyatning ochiq ma'nosidan boshqa bir ishoriy ma'nosi menga tasalli berdiki, halovat topdim va orom berdi. Ha, qandayki ochiq ma'nos ba'ziRasuli Akram Alayhissalotu Vassalomga deydi: "Agar ahli zalolat orqasini oÀgirib sening shariat va sunnatingdan yuz oÀgirib Qur'onni tinglamasalar, xavotirlanma! Va aytginki: "Janobi Haq menga yetar. Unga ta Birin qilaman. Sizning oÀrningizga ergashadiganlarni keltiradi. Hukmronlik taxti hamma narsani qamragan. Na osiylar chegarasidan qocha oladilar va na yordam istaganlar madadsiz qoladilar!". Xuddi shuninana, q, ishoriy ma'nosi bilan aytadiki: Ey inson va ey insonning raisi va murshidi! Agar butun mavjudot seni tashlab fano yoÀlida yoÀqlikka ketsalar, agar jonzotlar sendan ayrilib oÀlim yoÀlida kei Rahm, agar insonlar seni tark qilib qabristonga kirsalar, agar ahli gÀaflat va zalolat seni tinglamasdan zulmatlarga tushsalar, xavotirlanma!" Va ayting:"Janobi Haq menga yetar. Modomiki U bor ekan, hamma naqutqarr!" Shunday ekan, oÀsha ketganlar yoÀqlikka ketishmadi. U Zotning boshqa mamlakatiga ketishyapti. Ularning badaliga OÀsha Arshi Azim sohibi nihoyasiz qoÀshin va askarlaridan boshqalariddas uoradi. Qabristonga kirganlar esa mahv boÀlishmadi, boshqa olamga ketishyapti. Ularning oÀrniga boshqa vazifadorlarni yuboradi. Va zalolatga tushganlarga badal, haq yoÀlini ta'qib qiladigan itoatkalaridlarini yuborishi mumkin. Modomiki shunday ekan, U hamma narsaga badaldir. Jamiki borliqlar birgina e'tiboriga arzimaydi!" deydi.

Xullas, shu ishoriy ma'no vositasi bilan menga dahshat Toki n uch mudhish mayyit boshqa shaklga kirishdi. Ya'ni: Ham Hakim, ham Rahim, ham Odil, ham Qodir boÀlgan Zoti Zuljalolning tadbir va rububiyati doirasida va hikmat va rahmati ichida hikmatni koÀrsatadigan bir sayr, ibratni k sababadigan bir kezish, vazifador kabi bir sayohat suratida bir sayr va safardir, xizmatdan boÀshatish va vazifalantirish boÀlib, shu tarzda koinoir hadqaladi, ketadi, keladi!..

ulugÀ oyati sunnatga ergashish naqadar muhim va lozim ekanini qat'iy suratda e'lon qiladi. Darhaqiqا

سُبْ oyati karima mantiq qiyoslari ichida qiyosi istisnoiy qismining eng kuchli va qat'iy bir qiyosidir. Qandayki mantiq jihatidan qiyosi istisnoiy misolida: "Agar quyosh chiqsa, kunduz boÀladi." deyiladi. Musadiy htija uchun: "Quyosh chiqdi. Demak natija: hozir kunduzdir." deyiladi. Manfiy natija uchun: "Kunduz yoÀq, demak natija: quyosh chiqmagan." deyilaochilantiq jihatidan, ikki musbat va manfiy natija qat'iydir. Aynan shuning kabi: Shu oyati karima deydiki: "Agar Allohga muhabbatingiz boÀlsa, Habibullohga tobe boÀlinaoydalabe boÀlinmasa, Allohga muhabbatingiz yoÀq, degan natija beradi." Muhabbatulloh boÀlsa: Habibullohning sunnati saniyasiga ergashishni natija beradi.

g ikkinchi navi, hijo harflari tartibi bilan boÀladi) u ham toÀrt ming ortiqchasi bilan boÀladi. Katta sonlarda kichik boÀlaklar tavofuqni buzmagani uchun, kichik boÀlaklar nazarga olinmadi. Ham الٓمٓ ni ichiga olgan ikki vovi atif an.

#7barobar ikki yuz sakson ortiqchasi bilan boÀladi. Aynan Baqara surasining ikki yuz sakson ortiqchasi bilan Ismi Jaloliga va ikki yuz sakson ortiqchasi bilan oyatlarning alolni tavofuq qilish bilan barobar, Abjadning hijoiy tarzidagi ikkinchi hisobi bilan, toÀrt ming ortiqchasi bilan boÀladi. U ham yuqorida zikri oÀtgan besh mashhur ismlarning soniga tavofavhid ish bilan barobar بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ ning boÀlaklari nazarga olinmaydi, soniga tavofuq qiladi. Demak, bu tavofuq sirriga binoan الٓمٓ ham musammosini ichiga olgan ismdir, ham Al-Baqaik va sm, ham Qur'onga ism, ham ikkisiga muxtasar bir mundarija, ham ikkisining namunasi, xulosasi va urugÀi, ham بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ ning qisqachasidir. Abjadning mashhur hisobi bilan بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ ا bilanيمِ Ismi Rab soniga teng boÀlish bilan birga, الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ dagi mushaddad (ر) ikki (ر) sanalsa, oÀsha vaqt toÀqqiz yuz toÀqson boÀlib, juda koÀp muhim sirlarga mador boÀlib, oÀn toÀqqiz harfi bilan oÀn toÀqqiz ming olamniاُمِرْitidir.

Ha, Janobi Haqqa iymon keltirojga ishi, albatta unga itoat qiladi. Va itoat yoÀllari ichida eng maqbuli va eng toÀgÀrisi va eng qisqasi, shubhasizi Habibulloh koÀrsatgan va yurgan yoÀldir. Ha, bu koinotni shu daraja inoyatlar bilan toÀldI ISHOZoti Karimi Zuljamol ziyshuurlardan oÀsha ne'matlarga shukr istashi, zaruriy va ochiqdan ochiq koÀrinadi. Yana, bu koinotni buncha san'at moÀ'jizalari bilan bezagan OÀsha Zoti Hakimi Zuljalol, albatta oshkora tarzdai yorduurlar ichida eng mumtoz bittasini OÀziga muxotob va tarjimon va qullariga xabarchi va imom qiladi. Ham bu koinotni hadsiz-hisobsiz jamol va kamolotining koÀixlosnlariga sazovor qilgan OÀsha Zoti Jamili Zulkamol, albatta yaqqol sevgan va izhorini istagan jamol va kamol va ismlar va san'atining eng jome' va enga yaqmmal miqyos va madori boÀlgan bir zotga, barcha hollarda eng mukammal bir ubudiyat vaziyatini beradi va uning vaziyatini boshqalarga ergashish namunasi qilib, hammani unga ergashishga chorlaydi, toki oÀsha goÀzal ng goÀti boshqalarda ham koÀrinsin.

Hosili kalom: Muhabbatulloh sunnati saniyaga ergashish kerakligini taqozo qiladi. Sunnati saniyaga ergashishda hissasi koÀproq boÀlgan kishi qanday ham baxtiyordir! Sunnati saniyani taqdirlamasdan, bid'atlarga a nars kimsaning holiga Vayl boÀlsin!

Oltinchi nukta: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalom marhamat qilganlar:

Ya'ni اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ د۪ينَكُمْ sirri bilan: Porloq va nurli sh. Fabring qoidalari va sunnati saniyaning dasturlari tamomlangandan va kamol topgandan soÀng, yangi ijodlar bilan u dasturlarni yoqtirmasdan yoxud, Allogning OÀzi saqlasinlar! Fonli deb bilib, bid'atlarni ijod qilish zalolatdir, otashdir!

Sunnati saniyaning martabalari bor. Bir qismi vojibdir, tark qilinmaydi. OÀsha qism porloq vasdan i shariatda tafsilotlari bilan bayon qilingan. Ular muhkamotdir, hech bir jihatda oÀzgartirilmaydi. Bir qismi esa nafllar navidan. Nafllar qismi ham ikki qismdir. Bir qism, ibodatga daxqo anvunnati saniya qismlaridir. Ular shariat kitoblarida bayon qilingan. Ularning oÀzgartirilishi bid'atdir. Keyingi qismi «odob» deb ataladi, ular siyari saniya kitoblarida zikr qilingan. Ularga amal qilmaslio'sha d'at deyilmaydi.>Lekin odobi Nabaviyga (ASV) muxolif boÀlish va ularning nuridan va haqiqiy adabdan quruq qolishga olib keladi. Bu qism urf-odatlar, fitriy muomalalardaini ani Akram Alayhissalotu Vassalomning ishonchli rivoyatlar bilan ma'lum boÀlgan xatti-harakatlariga ergashishdir.>Masalan: soÀzlashish madaniyatini koÀrsatgan va yemoq va ichmoq va yotmoq kabi holatlamunozalarining dasturlarini bayon qilgan hamda oÀzaro munosabatga aloqador boÀlgan koÀp sunnati saniyalar bor. Bu navi sunnatlar «odob» deb nomlanadi. OÀsha odobga ergashgan kishi, odatlarini ibodatga aylantiradi, oÀsha odobdan muhim bir fayz ollimlarng kichik bir odobga rioya qilish, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalomni eslatadi, qalbga bir nur beradi.

Sunnati saniyaning ichida oddiy himi, Islomiyat ramzlari boÀlgan va shiorlarga aloqador boÀlgan sunnatlardir. Shiorlar, ommaviy huquq navidan jamiyatga oid bir ubudiyatdari bir kishi qilsa, oÀsha jamiyatning barcha a'zolari foyda koÀrgani kabi, uni tark qilish bilan jamoatning hammasi mas'ul boÀladi. Bu turdagi shiorlarga riyo aralashmaydi va e'lon qilinadi. Nafl boÀlsa ham, shaxsiy farzlardan ahamiarbulmoqdir.

Yettinchi nukta: Sunnati saniya adabdir. Ostida nur, adab boÀlmagan hech bir masalasi yoq! Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalom marhamat qilganlarxilqatَبَن۪ى رَبّ۪ى فَاَحْسَنَ تَاْد۪يب۪ى Ya'ni: "Rabbim menga adabni goÀzal bir suratda ehson qildi, adablantirdi!" Darhaqiqat, siyari Nabaviyaga diqqat qilgan va sunnati saniyani bilgan kishi, qat'iyan anglaydiki: Adabning barcharini irini Janobi Haq habibida jamlagan! U kishining sunnati saniyalarini tark qilgan kimsa, adabni tark qiladi. ب۪ى اَدَبْ مَحْرُومْ بَاشَدْ اَزْ لُطْفِ رَبْ qoidasini tasdiqlaydi: اَدّrli adabsizlikka tushadi.

Savol: Hamma narsani biladigan va koÀrayotgan va hech narsa Undan yashirina olmagan Allam-ul GÀuyubga nisbatan adab qanday boÀladi? Xijolاءُ عَolatlar undan yashirina olmaydi. Adabning bir navi tasatturdir, xush koÀrilmaydigan holatlarni bekitishdir. Allam-ul GÀuyubdan esa hech narsani berkitib boÀlmaydi.

Javob: Biringa chi: Sone'-i Zuljalol mukammal ahamiyat bilan san'atini goÀzal koÀrsatishni istar va xush koÀrilmaydigan narsalarni pardalar ostiga olgan va bezatib diqqat e'tiborni oÀsha nrqasidariga jalb qilgan ekan, xuddi shuning kabi, yaratilgan borliqlarini va qullarini boshqa ongli mavjudotlarga goÀzal koÀrsatishni istaydi. KoÀrimsiz vaziyatlarda koÀrinishlari, Jamil va Muzayyin va Latif va Hakim kabi ismlai qismir navi isyon va adabga xilof boÀladi.

Demak, sunnati saniyadagi adab, OÀsha Sone'-i Zuljalolning ismlarining chegaralari ichida bekam-koÀst odob vaziyatini olishga kiradi!

Ikkinchidan: Qandayki bir tabibslomnikor sıfatida bir nomahramning eng nomahram a'zosiga qaraydi va zarurat boÀlgan payt unga koÀrsatiladi. Adabga xilof deyilmaydi. "Tibbiyot adabi shunday taqozo qiladi", deyiladi. Lekin oÀshaproq c erkaklik unvoni bilan yoki voiz martabasida yoxud muallim sifatida nomahramlarga qarolmaydi! Unga koÀrsatishga adab fatvo bermaydi. Va shu tomondan unga koÀrsni che hayosizlikdir! Xuddi shuning kabi, Sone'-i Zuljalolning koÀp Ismlari bor. Har bir Ismning ayri bir jilvasi bor. Masalan: "GÀaffor" ismi gunohlarning boÀlishini

#5a YernSattor" ismi kamchiliklarning boÀlishini taqozo qilganlari kabi, "Jamil" ismi ham koÀrimsizlikni koÀrishni istamaydi. "Latif, Karim, Hakim, Rahim" kabi goÀzallik va mukammallikni ifoda qilgan Ismla va baudotning goÀzal suratda va mumkin vaziyatlarning eng yaxshisida boÀlishlarini taqozo qiladi. Va oÀsha goÀzallik va mukammallikni ifoda qilgan ismlar, malaklar va ruh jinsidagi maxluqlar va jinlar va insonlarning nazaridaorat klliklarini, mavjudotning goÀzal vaziyatlari bilan va xushaxloqlari bilan koÀrsatishni istaydi.

Demak, sunnati saniyadagi odob bu yuksak odobning ishorasidir va dasturlaridir va namunalaridir.

dan avvalgi boÀlgan لَقَدْ جَٓاءَكُمْ رَسُولٌ oxiriga qadar.. oyati, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalomning ummatiga chuqur shafqat va nihoyat darajadagi marhَا بَاi koÀrsatgandan soÀng, فَاِنْ تَوَلَّوْا oyati bilan aytadiki: "Ey insonlar! Ey musulmonlar! Bunday cheksiz shafqati bilan sizga togÀri yoÀlni koÀrsatgan va sizning manfaadin ke uchun butun kuchini sarf qilgan va ma'naviy yaralaringiz uchun mukammal shafqat bilan keltirgan hukmlari va sunnati saniyasi bilan davhim bialham surtgan shafqatparvar bir zotning ochiq oydin shafqatini inkor qilish va koÀz bilan koÀringan marhamatini ayblash darajasida uning sunnatidan va yetkazgan qonunlaridan yuzlaringizni oÀgirish nrojiym vijdonsizlik, naqadar aqlsizlik ekanini bilinglar! Va ey shafqatli Rasul va ey marhamatli Nabiy! Agar sening bu azim shafqatingni va buyuk marhamatingni tanimay, aqlsizliklaridan selbuki,uzlarini oÀgirib tinglamasalar, xavotirlanma! Osmonlar va Yerning qoÀshinlari amri ostida boÀlgan, Arshi Azimi Muhitning taxti ostidagi rububiyatining hukmronligi hukm qilgan Zoti ha hisol senga yetadi! Haqiqiy itoatkor millatlarni Sening atrofingda toÀplaydi, seni ularga tinglattiradi, sening hukmlaringni ularga qabul qildiradi!" Darhaqiqat, shariati Muhammadiya va sunnati Ahmadiyada hech bir masala yotozigakoÀplab hikmatlari boÀlmasin! Bu faqir, barcha kamchiliklarim va ojizligim bilan birga buni da'vo qilaman va bu da'voning isbotiga ham tayyorman. Va hozirgacha yozay ekayetmish-saksonta "Risola-i Nur" parchalari sunnati Ahmadiyaning va shariati Muhammadiyaning (ASV) masalalari naqadar hikmatli va barhaqolda nga yetmish-saksonta sodiq guvoh hukmiga oÀtgan! Agar bu mavzuga doir yozishga imkoniyat boÀlsa, yetmishta emas, aksincha yetti mingta risola oÀsha hik"YoÀqdni izohlab tugatolmaydi. Ham men shaxsan shohid boÀlib va zavq yoÀli bilan, shubhasiz minglab tajribalarim mavjudki, shariat masalalari bilan sunnati saniyaning dasturlariningga foyiri ruhiy va aqliy va qalbiy kasalliklarga, xususan ijtimoiy kasalliklarga gÀoyat foydali dori ekanini bilganimni va ularning oÀrnini boshqa falsafiy va hikmatli masalalar boidagi asligini, shohid boÀlib oÀzim his qilganimni va boshqalarga ham bir daraja risolalarda his qildirganimni e'lon qilaman! Bu da'vomga shubhal مَج۪يar, "Risola-i Nur" juzlariga murojaat qilib qarashsin.

Shunday bir Zotning sunnati saniyasiga qoÀldan kelgancha ergashishga harakat qilish naqadar foydali va abadiy hayot uchun naqadar saodatli va dunyo hayoti uchun naqadar manfaatli ekanir bayo qilinsin.

ToÀqqizinchi nukta: Sunnati saniyaning har bir naviga tamomila amalda ergashishga eng mumtoz shaxsiyatlar ham arang muyassar boÀladilar.arralaamalda boÀlmasa ham, niyat bilan, qasd bilan tarafdor boÀlib va lozim deb bilib tolib boÀlish harkimning qoÀlidan keladi. Farz va vojib qismlariga shunday ham ergashishga majburiyat bor. Va ubudiyatdagi mustahab boÀlgan sunnati saniyaning tarva shaunoh boÀlmasa ham, ulkan savobni yoÀqotish bor. OÀzgartirilishida esa, ulkan xato bor. Odatlar va muomalalardagi sunnati saniya esa, ergashgan sari, oÀsha odatlar ibodat boÀladi. Ergashmasa, boÀldioÀq. Lekin Habibullohning hayotiy odoblarining nuridan foydalanishi kamayadi. Ubudiyat hukmlarida yangi ijodlar bid'atdir. Bid'atlar esa اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ د۪ينَكُمْ sirriga zid boÀlgani uchun nomaqbuldir. Lek quvvaiqatda virdlar va zikrlar va mashrablar navidan boÀlsa va asllari Kitob va Sunnatdan olinish sharti bilan, boshqa-boshqa tarzda, boshqa-bozararluratda boÀlish bilan barobar, oÀrnatilgan usul va sunnati saniyaning asoslariga qarshi boÀlmaslik va oÀzgartirmaslik sharti bilan, bid'at emas. Faqat bir qism olimlar bulardan bir qismini bid'atga kirgizib, lekin "bid'ati hasana" nomini iylasigan. Imomi Rabboniy Mujaddidi Alfi Soniy (RA) deydilarki: "Men sayri suluki ruhoniyda koÀrardimki: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalomdan naql qilingan kalimalar nurlidir, sunnati sanbhali u'lasi bilan porlaydi. U kishidan naql qilinmagan porloq va kuchli virdlarni va hollarni koÀrgan vaqtim, ustida oÀsha nur yoÀq edi. Bu qismning eng porlogÀi avvali bird eng oziga teng kelolmas edi. Shundan angladimki, sunnati saniyaning shu'lasi bir eliksirdir. Ham oÀsha sunnat nur istaganlarga yetarlidir, xorijda nur qidirishga ehtiyoj yoÀq."

Xullas, bunday haqiqat va shariatning bir qahramoni: Bu zan bir zotning bu hukmi koÀrsatmoqdaki, sunnati saniya ikki dunyo saodatining poydevor toshidir va kamolotning ma'dani va manbaidir.

اَللّٰهُمَّ ارْزُقarimizِتِّبَاعَ السُّنَّةِ السَّنِيَّةِ

قُلْ اatida نْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُون۪ى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ

oyatida i'jozli bir iyjoz bor. Chunki koÀp jumlalar bu uch jumlaning ichida joylashtirilgan. Jumladan: Shu oyat aytahilar "Allohga (Jalla Jaloluhu) iymoningiz boÀlsa, albatta Uni sevasiz. Modomiki Allohni sevasiz, unda Alloh sevgan tarzda amal qilasiz. Va U sevgan amal esa, Alloh sevgan zotga oÀxshasherish,. Unga oÀxshashlik esa, unga ergashishlikdir. Qachonki unga ergashsangiz, shunda Alloh ham sizni sevadi. Zotan siz Allohni sevasiz, toki Alloh ham sizni sevsin."

Butun bu jumlalning e oyatning muxtasar va qisqa bir ma'nosidir. Demak, inson uchun eng muhim oliy maqsad, Janobi Haqning muhabbatiga sazovor boÀlishdir. Bu oyatning ochiq-ravshasari basi koÀrsatadiki, oÀsha eng yuksak gÀoyaning yoÀli, Habibullohga ergashishdir va sunnati saniyasiga iqtidodir. Bu maqomda "uch nuqta" isbot qilinsa, mazkur haqiqat tamomila namoyon boÀladi.

Birinchi nuqta: Bashar taHar ho shu koinotning Xoliqiga cheksiz bir muhabbat asosida yaratilgan! Chunki bashariyat tabiatida jamolga muhabbat va kamolga nisbatan haddan ortiq sevish va ehsonga nisbatan sevish bor! Jamol va kamol va ehson daraoiy haga koÀra oÀsha muhabbat ziyodalashadi. Ishqning eng yuksak darajasigacha boradi. Yana, bu kichik insonning kichkina qalbida koinot qadar ishq joylashadi. Ha, qalbning yasmiq donasichalik sandiqchasi boÀlgan xotir va kochida bir kutubxona hukmida minglab kitob qadar yozuv yozilishi koÀrsatadiki, inson qalbi koinotni ichiga olishi mumkin va oÀshancha muhabbatni koÀtara oladi. Modomiki bashariyat ti sindda ehson va jamol va kamolga nisbatan bunday cheksiz muhabbat iste'dodi bor. Va modomiki bu koinotning Xoliqi, koinotda koÀringan asarlari bilan, ochiq-oydin haqiqatlashgani sobit boÀlgan cheksiz muqaddas jamoli; mavjudotda koÀrddan isan'at naqshlari bilan zaruriy subuti haqiqatlashgan hadsiz qudsiy kamoli; va butun jonzotlarda namoyon boÀlgan cheksiz ehson va in'omlarining turlari bilan bilyaqiyn va aslida bilmushohada vujudi haqiqatlashgan cheksiz ehsonlari bor! , qalba, ziyshuurlarning eng jome'i va eng muhtoji va eng mutaffakiri va eng mushtoqi boÀlgan bashardan hadsiz muhabbatni taqozo qiladi.

Ha, har bir inson Xoliqi Zuljalolga cheksiz muhabbatga qobiliyatli boÀlgani kabi, Xoliq ham hammadan ortiqchik b va kamol va ehsoniga nisbatan cheksiz bir mahbubiyatga loyiqdir. Hatto moÀmin insonda hayotiga, baqosiga, vujudiga, dunyosiga, oÀziga, mavjudotga nısbatan turli-tuman muhabbatlari va shiddatli a yerdari, Allohga muhabbat iste'dodining tomchilaridir. Hatto insonning xilma-xil kuchli hissiyotlari oÀsha muhabbat iste'dodining oÀzgarishlaridir va boshqa shakllarga kirgan qatra. Sirtr. Ma'lumki, inson oÀz saodati bilan lazzatlangani kabi, aloqador boÀlgan zotlarining saodatlari bilan ham lazzatlanadi. Va uni balodan qutqargan zotni sevgani kabi, sevganlarini qutqarganni ham shuarzda evadi.

Bu ruhiy holatga binoan, inson agar har bir insonga oid Allohning ehsonlari turlaridan faqat buni o'ylasa: "Mening Xoliqim meni abadiy zulmatlardan iborat yoÀqlikdan qutqarib bu dunyonini, u uda menga goÀzal dunyoni bergani kabi, ajalim kelgan vaqtda meni abadiy yoÀq boÀlishdan iborat yoÀqlikdan va mahvdan qutqarib menga boqiy olamn ham diy va juda dabdabali olamni ehson va oÀsha olamning umum lazzat va goÀzalliklar turlaridan foydalanadigan va kezib koÀngil ochadigan zohiriy va botiniy hislarni, tuygÀularni in'om qilgani kabi, men qattiq sevgan va yaqin aloqada boÀlgaining ha qarindosh va doÀstlarim va barcha insonlarni ham cheksiz ehsonlarga sazovor qiladi va oÀsha ehsonlar bir jihatda menga oid boÀladi! Zero ularning saodatlari bilan baxtiyor va lazzat olgan boÀlaman. Modomiki اَلْاِنْسَانُÀrsataدُ الْاِحْسَانِ sirri bilan, hammada ehsonga nisbatan cheksiz muhabbat bor. Albatta, bunday cheksiz abadiy ehsonlar evaziga, koinot qadar bir qalbim boÀlsa, gÀlataehsonga muhabbat bilan toÀlishni taqozo qiladi va toÀldirishni istayman. Men amalda oÀsha muhabbatni koÀrsatmasam ham, iste'dodim bilan, iymonim bilan, niyatim bilan, qabulim bilan, taqdirlashim bilan, ishtiyoqim bilan, lozim deb bilisar" kalan, irodam bilan qilyapman deydi va hokazo..." Jamol va kamolga inson koÀrsatadigan muhabbat esa, biz qisqacha ishora qilgan ehsonga nisbaingan habbatga qiyos qilinsin. Kofir boÀlsa, kufr jihati bilan cheksiz adovat qiladi. Hatto koinotga va mavjudotga zolimona va haqoratomuz adovat qiladi.

Ikkinchi nuqtning habbatulloh sunnati Muhammadiyaga Alayhissalotu Vassalom ergashishni taqozo qiladi. Chunki Allohni sevish, u rozi boÀladigan ishlarni qilishdir. Rozi boÀladigan ishlari esa, eng mukammal suratda Zoti Muhammadiyada (ASV) koing oci. Zoti Ahmadiyaga (ASV) xatti-harakat va ishlarda ikki jihatdan oÀxshash mumkin:

Biri: Janobi Haqni sevish, amriga itoat va rozi boÀladigan ishlari doirasida harakat qilish, ergashishni taqoadi. Eadi. Chunki bu ishda eng mukammal imom, Zoti Muhammadiyadir (ASV).

Ikkinchisi: Modomiki Zoti Ahmadiya (ASV) insonlarga boÀlgan cheksiz ehsonoti Ilohiyaning eng muhim bir vasilasi ekan, allan amJanobi Haq hisobiga, cheksiz bir muhabbatga loyiqdir. Inson sevgan kishisiga agar oÀxshash mumkin boÀlsa, fitratan oÀxshashni istaydi. Xullas, Habibullohni kim sevsa, bu sunnati saniyasiga ergashish bilan U zotggida shashlikka harakat qilishlarini qat'iyan taqozo qiladi.

Uchinchi nuqta: Janobi Haqning cheksiz marhamati boÀlgani kabi, cheksiz muhabbati ham bor! Butun koinotdagi san'atli asarlarnimlakatzalligi bilan va bezatishi bilan oÀzini cheksiz suratda sevdirgani kabi, san'atli asarlarini, xususan sevdirishiga sevish bilan javob bergan ziyshuur maxluqotni sevadi. Jannatning barcha nozikllifa bva goÀzalliklari va lazzatlari va ne'matlari, rahmatining bir jilvasi boÀlgan bir Zotning muhabbat nazarini oÀziga jalb qilishga harakat qilish, qanchalik muhim va oliy maqsad ekani ochiq-oshkor tushuniladi.

Modomiki Qur'onn, Ustohiq hukmi bilan, Uning muhabbatiga faqat sunnati Ahmadiyaga (ASV) ergashish bilan sazovor boÀlinar ekan, albatta sunnati Ahmadiyaga (ASV) ergashish eng shar insoniy maqsad va bir bashariy vazifa ekani ayon boÀladi.

OÀn birinchi nukta: "Uch masala"dir.

Birinchi masala: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalom sunnati saniyalarining manbaChunkiadir: SoÀzlari, ishlari, hollaridir. Bu uch qism ham uch qismdir: Farzlar, nafllar, goÀzal odatlaridir. Farz va vojib qismida ergashishga majburiyat bor, tarkida azob va jazo bor. Haharti Zotga ergashishga majburdir. Nafllar qismida amri istihbobiy bilan yana ahli iymon majburdir. Lekin tarkida azob va jazo yoÀq. Qilinishida va ergashilishida buyuk savoblar bor hamda oÀzgartirsh va almashtirilishi bid'at va zalolقُرْبٰulkan xatodir.

Odatlari va mustahsan harakatlari esa hikmat, foyda jihatidan, shaxsiy va oilaviy va ijtimoiy hayot e'tibori bilan u Zotni taqlid qilish va ergashish, gÀoyularnitahsandir. Chunki har bir oddiy harakatlarida koÀp hayotiy manfaatlar boÀlgani kabi, ergashish bilan oÀsha odob va odatlar ibodat hukmigasingdii.

Ha, modomiki doÀst va dushmanning ittifoqi bilan, Zoti Ahmadiya (ASV) axloq goÀzalligining eng yuksak martabalariga sazovordir. ha xotomiki bilittifoq inson navi ichida eng mashhur va mumtoz bir shaxsiyatdirlar. Va modomiki minglab moÀ'jizalarning dalolati bilan va tashkil qilgan Islomiyat olamining va kamotidiring shahodatlari bilan hamda muballig' va tarjimon boÀlgan Qur'oni Hakim haqiqatlarining tasdiqi bilan, eng mukammal insoni komil va murshi suvidaldirlar. Va modomiki ergashish samarasi bilan millionlab ahli kamol kamolot martabalarida taraqqiy qilib, ikki dunyo saodatiga vosil boÀlgan ekan, albatta, u Zelgan sunnatlari, harakatlari iqtido qilinadigan eng goÀzal namunalardir va ergashiladigan eng sogÀlom rahbarlardir va dastur qilib olinadigan eng mustahkam qonunlardir! Sunnatga ergashishoning sasi ziyoda boÀlgan kishi baxtiyordir! Sunnatga ergashmay, tanballik qilgan odam esa - ulkan zarar koÀradi, ahamiyatsiz hisoblasa - ulkan jinoyat, yolg'onlashni his qildirgan tanqid esa - ulkan zalolat!

azzat hi masala: Janobi Haq Qur'oni Hakimda:

deb marhamat qiladi. Sahih rivoyatlar bilan Hazrati Oisha-i Siddiqa (RA) kabi sahoba-i guzin Hazrati PaygÀambar Alayhissalotu Vassalomni ta'rif qilgan vaqtlari "ining hul Qur'an" deb ta'rif qilardilar. Ya'ni: "Qur'on bayon qilgan axloq goÀzalligining misoli, Muhammad Alayhissalotu Vassalomdir. Va oÀsha goÀzal axloqqa enhlatad ergashgan va tabiatan oÀsha goÀzal axloq ustida yaratilgan u kishidirlar!"

Shunday bir Zotning ishlar, hollar, soÀzlar va harakatlariningkka mairi, bashariyatga bittadan andoza boÀlishga loyiq ekan, u kishiga iymon keltirgan va ummatidan boÀlgan (sunnatlariga ahamiyat bermagan yoxud oÀzgartirishsha xiagan) gÀofillarning qanchalar badbaxt ekanini devonalar ham anglaydi.

Uchinchi masala: Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalom yaratilishdan eng moÀ'tadil vaziyatda va eng mukammal sur'oni yaratilganlari bois, xatti-harakatlari va hayot tarzlari moÀ'tadillik va istiqomat ustida bo'lgan. Siyari saniyalari qat'iy bir suratda koÀrsatadiki:ajribaarakatlarida istiqomat va moÀ'tadillik uzra ketganlar, ifrot va tafritdan saqlanganlar. Darhaqiqat, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalom فَاسْتَقِمْ كَمَٓا uda koتَ amriga tamomila ergashganlari uchun, butun ishlari va soÀzlari va hollarida istiqomat qat'iy bir suratda koÀrinadi.

Masalan: Quvva-i aqliyaning fasod va zulmati hukmidagi ifromoli oafriti - ahmoqlik va jarbazadan uzoq boÀlib, quvva-i aqliya doimo haddi vasat va madori istiqomat boÀlgan hikmat nuqtasida harakat qilgani kabi; quvva-i gÀazabiyaning fasodi hamda ifrot va tafriti boÀlgan qoÀrqoqlik va tahavvurdauchragboÀlib, quvva-i gÀazabiyaning madori istiqomati va haddi vasati hisoblangan qudsiy shijoat bilan quvva-i gÀazabiyasi harakat qilish bilan barobar; quvva-i shahaviyaning fasodi hamda ifrot va Birti boÀlgan shahvatsizlik va fujurdan musaffo boÀlib, quvva-i shahaviyaning madori istiqomati boÀlgan iffatni doim a'zamiy ma'sumiyat darajasida oÀzlariga rahbar qilganlar. Va hokazo.a, xizcha sunnati saniyalarida, fitriy hollarida va shar'iy hukmlarida haddi istiqomatni ixtiyor qilib zulm va zulmatlar hisoblangan ifrot va tafritdan, isrof qilish va sovurishdan saqlanganlar. Hatto gapirish, yey goÀza ichishlarida iqtisodni rahbar qilib, isrofdan qat'iyan saqlanganlar. Bu haqiqatning tafsilotiga doir minglab jild kitob ta'lif qilingan. اَلْعَارِفُ تَكْف۪يهِmatlarشَارَةُ sirriga binoan, bu dengizdan shu qatra bilan kifoyalanib, mavzuni tugatamiz.

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى جَامِعِ مَكَارِمِ الْاَخْلَاقِ وَ مَظْهَbir hoِّ (وَ اِنَّكَ لَعَلٰى خُلُقٍ عَظ۪يمٍ) اَلَّذ۪ى قَالَ : مَنْ تَمَسَّكَ بِسُنَّت۪ى عِنْدَ فَسَادِ اُمَّت۪ى فَلَهُ اَجْرُ مِاَةِ شَه۪يدٍ

اَلْحَمْدُ لhul as الَّذ۪ى هَدٰينَا لِهٰذَا وَ مَا كُنَّا لِنَهْتَدِىَ لَوْ لَٓا اَنْ هَدٰينَا اللّٰهُ لَقَدْ جَٓائَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعng muh الْحَك۪يمُ

OÀN IKKINCHI YOGÀDU

اَلسَّلَامُ عَلَيْكُ kirgaعَلٰى اِخْوَانِكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ

Aziz vafodor qardoshim Ra'fat Bey! Bu bemavrid zamonimda sening savollaring meni mushkul ahvolga solmoqda. Bu safargi ikki savoling garchi xususiydir. LIlm nuur'oniy ikkita nuktaga munosabatdor boÀlganlari uchun va Yer kurrasiga doir savolingiz geografiya va astronomiyaning yetti qatlam zamin va ye اٰلِهvat samovotni tanqidlariga munosabati boÀlgani uchun, men ularni ahamiyatli deb hisobladim. Shuning uchun savolning xususiyligiga qaramasdan, ilmiy va umumiqarolmtda, ikki oyati karimaga doir "ikki nukta" qisqacha bayon qilinadi. Sen ham xususiy savolingga undan hissa olasan.

Birinchi nukta: "Ikki nuqta"dir.

oyatlarining sirriga binoan: Rizq toÀgÀuziga toÀgÀri Qodiri Zuljalolning qoÀlidadir va rahmatining xazinasidan chiqadi. Har bir ziyhayotning rizqi Allohning kafilligi ostida boÀlgani uchun, ochlikdan oÀlish hollari boÀlmasligi kerak. Holbuki zohiran ochliib, "Sa rizqsizlikdan oÀlganlar koÀp.

Bu haqiqatning va shu sirning yechimi shuki: Allohning kafilligi haqiqatdir. Rizqsizlik sababli oÀlganlar yoÀq. Chunki u Hakimi Zuljalol ziyhayotniasa, yaniga yuborgan rizqning bir qismini zaxira uchun shahm va ichki yogÀ suratida yigÀadi. Hatto badanning har bir hujayrasiga yuborgan rizqning bir qismini, oÀsha hujayraning bir burchagida yigÀiy va stiqbolda xorijdan rizq kelmagan payt, sarf qilinish uchun bir ehtiyot zaxirasi hukmida saqlaydi.

Bu yigÀilgan zaxira rizq tugamasdan avval oÀlishadi. Demak, u oÀlish rizqsizlikdan emas. Shubhasiz sui ixtiyorda shugÀilgan odat va oÀsha sui ixtiyor va odatning tarkidan kelib chiqqan kasallik bilan oÀlishadi. Ha, ziyhayotning badanida ichki yogÀ suronliklyigÀilgan tabiiy rizq, oÀrtacha qirq kun mukammal ravishda davom etadi. Hatto bir kasallik yoki bir istigÀroki ruhoniy natijasida ikki qirqdan oshadi. Hatto bir odam oÀta qaysarlik sababli Londotaqozoqxonasida yetmish kun sihat-salomatlik bilan, hech narsa yemasdan hayoti davom etganini oÀn uch (hozir oÀttiz toÀqqiz) yil oldin gazetalar yozishgan. Modomiki qirq kundan yetmish-sakson kungacha tabiiةَ اِل davom etar va modomiki Razzoq ismining gÀoyat keng suratda yer yuzida jilvasi koÀrinar va modomiki hech oÀylamagan yeridan, koÀkrakdan va yogÀochdan rizqlar oqar, boshini koÀrsatar ekan, agar pur-shar bashar, so undaiyori bilan aralashib qoÀshilmasa, barcha hollarda tabiiy rizq tugamasdan avval, oÀsha ziyhayotning yordamiga bu ism yetishadi, ochlikdan oÀlishga yoÀl qoÀymaydi. Shunday ekan: Ochlikdan oÀlganlar, agar qirq kundan avval oÀlsalar, -i Haqan rizqsizlikdan boÀlmaydi. Shubhasiz "Tarkul odat minal muhlikat" sirriga asosan, sui ixtiyordan kelgan odat va oÀsha odatni tark qilishdan kelib chiqqan bir illatdan, kasallikdan kelib chiqqan bo مَثَل Shunday ekan, ochlikdan oÀlib boÀlmaydi, deyish mumkin.

Ha, bilmushohada koÀrinmoqdaki, rizq kuch va iroda bilan teskari mutanosibdir. Masalan: Hali dunyoga kelmasdan avval bir chaqaloq, ona qornida iroda va kuchdalgan bnlay mahrum boÀlgan vaqtda, ogÀzi qimirlatilmasdan rizqi beriladi. SoÀngra dunyoga kelgan payti, kuch va iroda yoÀq, lekin bir daraja iste'dodi va qobiliyat holidbilan Àusi boÀlgani uchun, faqat ogÀzini yopishtirishdek harakat bilan eng mukammal va eng toÀyimli va hazmi eng oson va eng latif suratda va eng ajoyiemas, atda, koÀkraklar joÀmragidan ogÀziga beriladi. SoÀngra bir daraja kuch va irodaga aloqa paydo qilgan sari, oÀsha oson va chiroyli rizq bir darajmaydi.ga nozlanishni boshlaydi. U koÀkraklar chashmalari quriydi, rizqi boshqa yerlardan yuboriladi. Lekin kuch va irodasi rizqni topishga yetarli boÀlmagani uchun, Razzoqi Karim padar va volidasining shafqat va marhamat Okean kuch va irodasiga yordamchi qilib yuboradi. Qachon kuch va irodasi kamolga yetsa, oÀshanda rizqi unga kelmaydi va keltirilmaydi. Rizq joyida toÀxtaydi: "Kel, meni qidir, topol qil!", deydi. Demak, rizq kuch va iroda bilan teskari mutanosibdir. Hatto koÀp risolalarda bayon qilganmizki: Eng kuchsiz va irodasiz hayvonlar ya ziyshq yashashadi, yaxshiroq oziqlanishadi.

Ikkinchi nuqta: Imkonning turlari bor. Imkoni aqliy, imkoni urfiy, imkoni odatiy kabi qismlari bor. Bir hodisa, agar imkoni aqliy doirasida boÀlmasanglad qilinadi. Imkoni urfiy doirasida boÀlmasa, moÀ'jiza boÀladi, lekin osonlik bilan karomat boÀlolmaydi. Agar urfga koÀra va qoidaga koÀra oÀxshashi boÀlmasa, faqatginadi akmsh darajasidagi qat'iy dalil bilan qabul qilinadi.

Bu sirga binoan, qirq kun ovqat yemagan Sayyid Ahmadi Badaviyning hayratomuz hollari, imkonn juz'y doirasidadir. Ham karomat boÀladi, ham hayratomuz odati ham boÀlishi mumkin. Darhaqiqat, Sayyid Ahmadi Badaviyning (QS) ajoyib va istigÀrokkorona hollari ishonchli rivoyat darajasida naql qilinadi. Qirq kunda bir marta ovqat yeyishlari soddsiz hlgan. Lekin har doim unday emas. Ba'zan karomat navidan boÀlgan. Bir ehtimol bor: Holati istigÀroqiyalari yeyishga ehtiyoj koÀrmagani uchun, u kishiga nisbatan odat hukmiga kirgan. Sayyid Ahmadi Badaviy (tan mubi koÀp valiylardan bu tarz ajoyibotlar ishonchli shaklda rivoyat qilingan. Modomiki "birinchi nuqta"da isbot qilganimiz kabi, toÀplanihatidzq qirq kundan ortiq davom etar va oÀsha muddat davomida yemaslik odat jihatidan mumkin va ishonchli shaklda gÀayoyib odamlardan oÀsha hol rivoyat qilingan ekan, albatta bu inkor qilinmaydi.

Ikkinchi savol munosabatvonlarn ikki muhim masala bayon qilinadi. Chunki geografiya va astronomiya fanlarining qisqacha qonunlari va tor dasturlari va kichkina oÀlchovlari bilan Qur'onning samovotiga chiqolmaganlari va oyatlarning y bilanaridagi yetti qavat ma'nolarni kashf qilolmaganliklari tufayli oyatni tanqid, balki inkor qilishga tentaklarcha harakat qilishgan.

Birinchi muhim masaladi. Tovot kabi zaminning ham yetti qatlam ekaniga doirdir. Bu masala yangi zamon faylasuflariga haqiqatsiz koÀrinadi. Ularning zaminga va samovotga doir fanlari qabul qilmaydi. Buni vosita qilib ba'zi Qur'onning haqiqatlariga e'tiroz qilaatga k Bunga doir qisqacha bir nechta ishora qilamiz.

Birinchisi: Avvalo: Oyatning ma'nosi boshqa. Va oÀsha ma'nolarning fardlari va masadaqlari boshqadir. Mana oÀsha kulliy ma'nva faqkoÀplab fardlaridan bir fardi boÀlmasa, oÀsha ma'no inkor qilinmaydi. Samovotning yetti qavatiga va zaminning yetti qatlamiga doir kulliy ma'nosining koÀp fardlaridan zohiran yetti masadaqturgannadi.

Ikkinchidan: Oyatning ochiq bayonida "yetti qatlam zamin" deyilmagan.

oxiriga qadar.

Oتَغْلَg zohiri aytadiki: "Zaminni ham oÀsha yetti samovot kabi yaratgan va maxluqotiga maskan qilib olgan." Yetti qavat qilib yaratdim deb aytmayapti. OÀxshasHaqninsa maxluqiyat va maxluqotga maskan boÀlishlik jihati bilan bir tashbehdir.

Ikkinchisi: Yer kurrasi har qancha samovotga nisbatan juda kichik boÀlmasin, lekinda boÀz masnu'oti Ilohiyaning mashhari, mazhari, mahshari, markazi hukmida boÀlgani uchun, qalb jasadga muqobil kelgani kabi, Yer kurrasi ham ulkan, hadsiz samovotga nisbatan bir qalb va ma'navitasinimarkaz hukmida boÀlib muqobil keladi. Shuning uchun, zaminning kichik miqyosda eskidan beri yetti {(*) Sab'a bilan barobar yetti kalimasi yetti marta tavofuqi juda goÀzal boÀdigan iqlimi; yana Ovrupa, Afrika, Avstraliya, ikki Osiyo, ikki Amerika nomlari bilan bilingan yetti qit'asi; yana dengiz bilan birga sharq, gÀarb, shimol, janub, bu tomondagi va Yangi Dunyo tShaxsaagi ma'lum yetti qit'asi; yana markazidan to ustki qobigÀigacha hikmat jihatidan, fan jihatidan isbotlangan, payvasta va har xil yetti tabaqasi; va ziyhayot uchun hayot tayanchi boÀlgan yetmishta oddir. Injuz'iy elementlarni ichiga olib va "yetti qat" deb nomlangan mashhur yetti navdagi kulliy elementlari; yana toÀrt unsur deyilgan suv, havo, olov, tuproq (turob) bilan birga, "mavolidi salosa" deyilgan ma'dir yuk nabotot va hayvonotning yetti tabaqalari va yetti qavat olamlari; yana jin va ifrit va boshqa turli xil ziyshuur va ziyhayot maxluqlarning olamlari va maskanlari boÀlgani, koÀp sonli ahli kashf va asxobi shuhudnina solihligi bilan tasdiqlangan yetti qatlam zaminning olamlari; yana Yer kurramizga oÀxshagan boshqa yetti kurra ham borligiga, ziyhayotga markaz va maskandir qishiga ishora qilib yetti tabaqa, ya'ni yetti yer kurrasi borligiga ishora qilib Yer kurrasi ham yetti qatlam ekani Qur'onning oyatlaridan tushunilgan.

Demak, yetti navi bilan yetti tarzda, zaminning yen yovubaqasi mavjudligi ayon boÀladi. Sakkizinchisi boÀlgan oxirgi ma'no boshqa nuqtai nazarda ahamiyatlidir, u yettitaga kirmaydi.

Uchinchisi: Modomiki Hakimi Mutlaq isrof qilmaydi, foydasiz narsalarni yaratmaydi. Va modomiki mvazifatning vujudlari ziyshuur uchun va ziyshuur bilan kamolini topadi va ziyshuur bilan jonlanadi va ziyshuur bilan foydasizlikdan qutuladi. Va modomiki koÀz(ASV) ilan koÀrganimizdek, u Hakimi Mutlaq, u Qodiri Zuljalol havo unsurini, suv olamini, tuproq tabaqasini cheksiz ziyhayotlar bilan jonlantiradi. Va modomiki havo va suv hayvonotning harakatlanishiga mone botanqidni kabi; tuproq, tosh kabi qattiq moddalar elektr va rentgen kabi moddalarning kezishiga mone boÀlmaydilar. Albatta, u Hakimi Zulkamol, u Soni'-i Bezavol Yer kurramizning markazidan to maskanimiz va markazimiz boÀlgan ustki qobiqa oÀshbir-biri bilan payvasta yettita kulliy tabaqani va keng maydonlarini va olamlarini va gÀorlarini boÀsh va xoli qoldirmaydi. Albatta ularni jonlantirgan.

OÀsha olamlarning jonlanishiga munosib va muvofiq ziyshuur maxluqlarni yaratiVa moda yerda joylashtirgan. OÀsha ziyshuur maxluqlar modomiki malaklar turlaridan va ruh jinsidagi maxluqlarning navlaridan boÀlishi lozim boÀladi. Albatta eng zich va eng qattiq tabaqa ularga nisbatan, baliqqa nisbatan dengiz va qushga nisbatan hga ucabidir. Hatto zaminning markazidagi mudhish otash ham, oÀsha ziyshuur maxluqlarga nisbati, bizga nisbatan Quyoshning harorati kabi boÀlishni arli v qiladi. OÀsha ziyshuur ruh jinsidagi maxluqlar nurdan boÀlganlari uchun, olov ularga nur kabi boÀladi.

ToÀrtinchisi: " OÀn Sakkizinchohatdaub"da Yer tabaqalarining ajoyibotiga doir ahli kashfning aql bovar qilmas bayon qilgan tasvirlariga doir bir misol zikr qilingan. Xulosasi shuki: Yer kurrasi olami shahodatda bir urugÀdir; olami misol va barzaxda ulkan bir daraxt kaانَكَ movotga taqqoslanadigan bir azamatdadir. Ahli kashfning Yer kurrasida ifritlarga maxsus tabaqasini ming yillik masofa tarzida koÀrishlari, olami shahodatga oid Yer kurrasining urugÀida emasondagii olami misoldagi shoxlarining va tabaqalarining namoyon boÀlishidir. Modomiki Yer kurrasining zohiran ahamiyatsiz bir tabaqasining boshqa olamda ana shunday azamatli namoyon boÀlishlari bor. Albatta ydi, xoavat samovotga muqobil yetti qatlam deyish mumkin va mazkur nuqtalarni eslatish uchun iyjoz bilan i'jozli tarzda Qur'on oyatlari samovotning yetti qavatiga nisbatan bu kichkina Yerni muqobil asrnitish bilan ishora qiladi.

Ikkinchi Muhim Masala

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ ف۪يهِنَّ oxiriga qadar ...

ydiganti karima kabi koÀplab oyatlar samovotni yetti samodan iboratligini bayon qiladi. Ishorot-ul I'joz tafsirida Birinchi Jahon Urushining birincsbot qida urush maydonida, qisqa yozishga majbur boÀlib, biz gÀoyat muxtasar bayon qilganimiz oÀsha masalaning faqat bitta xulosasini yozish munosibdir. Jumladan:

Qadimgi falsafa samovotni toÀqqizta ta Habib qilib, shariat tilida Arsh va Kursiyni yetti samovot bilan birga qabul qilib, gÀalati bir suratda samovotni tasvirlashgan. OÀsha qadimgi fairli bing dohiy faylasuflarining balandparvoz ifodalari bashariyatni koÀp asrlar davomida istibdodlari ostida saqlashgan. Hatto koÀp ahli tafsir oyatlarning sarih ma'nolarini ularning mazhabigqorat ashtirishga majbur boÀlganlar. Shu suratda Qur'oni Hakimning i'joziga bir daraja parda tortilgandi. Va zamonaviy falsafa nomi berilgan yangi falsafa esa, eski falsafaning kelib ketish hamda teshilishi va yamalishi mum moddiÀlmagan samovot haqidagi ifroti oÀrniga tafrit qilib, samovotning vujudini goÀyo inkor qiladilar.

Avvalgilar ifrot, keyingilar tafrit qiligan arqatni tamomila koÀrsata olmaganlar. Qur'oni Hakimning muqaddas hikmati esa, oÀsha ifrot va tafritni qoÀyib, haddi vasatni tanlab aytadiki: Sone'-i Zuljalol yetti qavat samovotni yaratgandir. Harakat qilgan yulduzlar esa, bali kelgaabi samo ichida kezadilar va tasbeh aytadilar. Hadisda اَلسَّمَاءُ مَوْجٌ مَكْفُوفٌ deyilgan. Ya'ni: "Samo, toÀlqinlari turgÀun boÀlgan bir dengizdir."

Xullas, bu Qur'on haqiqatini yetti qoida va yetti an bu ma'no bilan gÀoyat muxtasar suratda isbot qilamiz.

Birinchi qoida: Fan va falsafa jihatidan isbotlanganki: Bu bepoyon fazo nihoyasiz boÀshliq emas, balki "lganladeyilgan modda bilan toÀladir.

Ikkinchisi: Fan va aql, balki kuzatuv jihati bilan isbotlanganki: Samodagi ulkan jismlarning tortish va itarish kabi qonunliya shg robitasi hamda ziyo va harorat va elektr kabi moddalardagi quvvatlarning tarqatuvchisi va yetkazuvchisi, fazoni toÀldirgan bir modda mavjuddir.

Uchinchisi: Efir moddasi, efir boÀlib qolishÀn Yet birga, boshqa moddalar kabi farqli shakllanishlarda va boshqa-boshqa suratlarda boÀlishi tajriba bilan isbotlangan. Ha, qandayki bugÀ, suv, muz kabi gazsimon, suyuq, qattiq uch atidanrsa bitta moddadan boÀladi. Xuddi shuning kabi, efir moddasidan ham yetti xil tabaqalar boÀlishiga hech bir aqliy mone boÀlmagani kabi, hech qanday e'tirozga asos boÀlmaydi.

ToÀrtinchisi: nzotlagi ulkan jismlarga diqqat qilinsa, koÀrinadiki: OÀsha yuksak olamlarning tabaqalarida muxoliflik bor. Masalan: Nahr-us Samo va Kahkashon nomi bilan mashhur, turkcha "Somon yoÀli" ta'bir qilingan bulut shaklidagi ulkan i musiboÀlgan tabaqa, albatta turgÀun yulduzlarning tabaqasiga oÀxshamaydi. GoÀyo turgÀun tabaqa yulduzlari, yoz mevalari kabi yetilgan, pishganlar. Va oÀsha Somon yoÀlidagi bulut shaklida koÀringan hadsiz yulduzlar esa,r.

endi yetilishni boshlamoqdalar. TurgÀun tabaqalar ham, sodiq bir hads bilan Quyosh sistemasining tabaqasiga muxolifligi koÀrinadi. Va hokazo yettita sistema va yettita tabaqa bir-biriga muxolif boÀlissrnings va hads bilan idrok qilinadi.

Beshinchisi: Hads, his, istiqro va tajriba bilan isbotlanganki: Bir moddada tartiblash va shakllanish boÀlsa, oÀs. Qamrdadan boshqa masnu'ot qilinsa, albatta turli xil tabaqa va shakllarda boÀladi. Masalan: Olmos konida shakllanishlar boshlangan vaqtda, oÀsha moddadan ham ramad, ya'ni ham kul, ham koÀmir, ham olmos turlari tavallqonunldi. Ham masalan: Otash shakllanishni boshlagan vaqti ham olov, ham tutun, ham choÀgÀ tabaqalariga ayriladi.

Ham masalan, vodorod kislorod bilan birlashgan vaqti, oÀsha bvolingishdan ham suv, ham muz, ham bugÀ kabi tabaqalar tashkil topadi. Demak anglashiladiki, bitta moddada shakllanish boÀlsa, tabaqalarga ayriladi. Shunday ekan: Efir moddasida Qudratii ulara shakllashni boshlagani uchun, albatta boshqa-boshqa tabaqa oÀlaroq فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ sirri bilan undan yetti xil samovotni yaratgandir.

Oltinchisi: Shu mazkur alomatlar zaruriy boÀlib samob, o'zg ham vujudiga, ham xilma-xilligiga dalolat qiladilar. Modomiki qat'iyan samovot xilma-xil ekan va Muxbiri Sodiq Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning tili bilan yettita deyish uc albatta yettitadir.

Yettinchisi: Yetti, yetmish, yetti yuz kabi ta'birlar arabcha uslubda koÀplikni ifoda qilgani uchun, oÀsha kulliy yettita tabaqa koÀp sonli tabaqalarni ichiga olgan boÀlishi mumkin.

Alqissa: Qodiridan talol efir moddasidan yetti qavat samovotni yaratib, tekislab, gÀoyat nozik va ajoyib nizom bilan tartiblagan va yulduzlarni ichida soch Qarandir. Modomiki Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon umum insonlar va jinlarning umum tabaqalariga qarata gapirgan bir xutba-i azaliyadir. Albatta, bashariyatni bilib bir tabaqasi har bir Qur'on oyatidan hissasini oladi va Qur'on oyatlarida har tabaqaning fahmini qondiradigan boshqa-boshqa va koÀplab ma'nolari yashirin va ishora tarzida boÀladi. Ha, Qur'on xitoblarining kengligi va ma'no vababi valaridagi kengligi va eng savodsiz avomdan eng yuksak olimgacha fahmlash darajalarini inobatga va hisobga olishi koÀrsatadiki, har bir oyatning har bir tabaqaga bir yuzi bor, qaraydi.

Xullas, bu sirga y bir , "yetti samovot" kulliy ma'nosida yettita inson tabaqalari farqli yetti qavat ma'noni fahmlaganlar. Jumladan: فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ oyatرِ سِرsqa nazarli va tor fikrli insonlar tabaqasi atmosfera tabaqalarini tushunadilar. Va astronomiya bilan mast boÀlgan boshqa inson tabaqasi esa, xalq tilida yettita sayyora bilan mashhur yulduzlarni va orbitalarini tushunadi. Yana biboratm insonlar kurramizga oÀxshaydigan zavil-hayotning qarorgohi boÀlgan samoviy yettita boshqa kurralarni tushunadilar. Boshqa bir bashar toifasi Quyosh sistemasining yettita tabaqaga ayrilivad du yana Quyosh sistemamiz bilan birga yettita quyosh sistemasini tushunadi. Yana boshqa bir bashar toifasi, efir moddasining shakllanishi yettita tabaqaga ayrilishini tushunadi.

Yanada keng fikrli bir bashar tabaqasi yulduzlar bilan zarhallruhlilbarcha koÀringan osmonlarni bitta samo hisoblab, uni bu dunyoning samosidir deb, bundan boshqa oltita samovot tabaqalari borligini tushunadi. Va bashariyatning yettinchi tabaqasi va eng yuksak toifasi esa, yetti samfayli olami shahodat bilan cheklangan hisoblamaydi. Balki uxraviy va gÀaybiy va dunyoviy va misoliy olamlarning bittadan muhit qobigÀi va ihotali bittadan shifti boÀlgan yettita samovotning mavjudligini tushunagan sh Va hokazo, bu oyatning kulliyatida mazkur yetti qavat tabaqaning yetti qavat ma'nolari kabi yana koÀp juz'iy ma'nolari bor. Harkim tushunishiga koÀra hissasini oladi va nchi nsamoviy dasturxondan harkim rizqini topadi.

Modomiki oÀsha oyatning juda koÀp bunday sodiq masadaqlari bor. Hozirgi aqlsiz faylasuflarning va daydi astronomlarning samovotni inkiy xasish bahonasi bilan bunday oyatga hujum qilishi, yaramas ahmoq bolalarning samovotdagi bir yulduzni tushurish niyatida yulduzlarga tosh otishiga oÀxshaydi. Chunki oyatning kulliy ma'nosidan birgina masadaq sodiq boÀlsa, dagi bkulliy ma'no sodiq va haq boÀladi. Hatto haqiqatda boÀlmagan, faqat umumning tilida kezgan bir fardi, umumning fikrini inobatga olish uchun oÀsha kulliyga kirgan boÀlishi mumkin. Hova mux haq va haqiqiy koÀp fardlarini koÀrdik. Va hozir bu insofsiz va haqsiz geografiyaga va esankiragan va boshi aylangan va sarxush astronomiyaga qaradi.

ay qilib bu ikki fan xato qilib, haq va haqiqat va sodiq boÀlgan kulliy ma'nodan koÀzlarini yumib va juda sodiq boÀlgan masadaqlarni koÀrmasdan, xayoliy gÀalati fardni, oyatning ma'nosi deb oÀylab, oyatga tosh otdilar. OÀz boshlarinv ichiilar, iymonlarini uchirdilar!..

Alqissa: Qiroati sab'a, vujuhi sab'a va moÀ'jizoti sab'a va haqoiqi sab'a va arkoni sab'a asosida nozil boÀlgan Qur'on samosining oÀsha yettitadan tabaqalariga, jin va shyoshnir hukmidagi e'tiqodsiz moddiy fikrlar chiqolmaganlari uchun, oyatlarning yulduzlarida nima bor, nima yoÀqligini bilmasdan yolgÀon va xato xabarlar beradilar. Va ularninshi lolariga oÀsha oyatlarning yulduzlaridan mazkur tahqiqot kabi uchar yulduzlar tushadilar va ularni kuydiradilar. Ha, jin fikrli faylasuflarning falsafasi bilan u Qur'on samovotiga chiqilmaydi. Balki oyatlarning yulduzlariga haqiqiy hikmatning mmushoh bilan va iymon va Islomiyatning qanotlari bilan chiqish mumkin.

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى شَمْسِ سَمَاءِ الرِّسَالَةِ وَ قَمَرِ فَلَكِ النُّبُوَّةِ وَ عَلٰى اٰلِه۪ وَ صَحْبِه۪ نُجُومِ الْهُدٰى لِمَنِ ا ma'naى

اَللّٰهُمَّ يَا رَبَّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ زَيِّنْ قُلُوبَ كَاتِبِ هٰذِهِ الرِّسَالَةِ وَ رُفَقَائِه۪ بِنُجُومِ حَقَائِقِ الْقُرْاٰنِ وَ الan, Haانِ اٰم۪ينَ

OÀN UCHINCHI YOGÀDU

اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ sirriga doirdir.

وَigan vَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ ٭

(Shaytonning yomonligidan Allohdan panoh soÀrash sirriga doirdir. "OÀn uch ishora" yoziladi. OÀلرَّح۪horalarning bir qismi, tarqoq suratda "Yigirma oltinchi SoÀz" kabi bir qism risolalarda bayon va isbot qilinganidan, bu yerda faqat qisqacha bahs qilinadi.)

BIRINCHI ISHORA: I ISHO Shaytonlarning koinotda ijod jihatidan hech bir ta'sirlari boÀlmagani, Janobi Haq rahmat va inoyati bilan ahli haqqa tarafdor ekani, va haq va haqiqatning jLOHAZAor goÀzalliklari va husnlari ahli haqqa yordamchi va ilhomlantiruvchi ekani, ham zalolatning jirkanch yomonliklari ahli zalolatni nafrat ettirganlari holda, hizb-ush shaydikki:g koÀp marta gÀalaba qilishining hikmati nima? Va ahli haq har doim shaytonning yomonligidan Janobi Haqdan panoh soÀrashining sirri nima?

Javob: Hikmati va sirri shuki: Barchaninةِ الْicha zalolat va yomonlik manfiydir va vayron qilish va yoÀqlikka oid va buzishdan iborat. Barchaning fikricha hidoyat va yaxshilik musbatdir va mavjudlikka oid va bunyod etish va ta'mirlashdan iborat. Hammaga ma'lumkiilmagarmata odam yigirma kunda qurgan binoni, bitta odam bir kunda buza oladi. Darhaqiqat, barcha asosiy a'zolarning va hayot shartlarining mavjudligi bilan vujudi davom etgan inson hayoti Xoliqi Zuljalolning qudratiga maxsus yal, bbitta zolim bitta a'zoni kesishi bilan, hayotga nisbatan yoÀqlikka oid boÀlgan oÀlimga oÀsha insonni yetkazadi. Shuning uchun "BuzgÀunchilik oson" maqolga aylanglan un1

Shu sirdan, ahli zalolat haqiqatan zaif kuch bilan juda kuchli ahli haqqa ba'zan gÀolib boÀladilar. Lekin ahli haqning shunday mustahkam bir Modomi borki, unda himoyalangan vaqtlari, oÀsha mudhish dushmanlar yaqinlasholmaydilar, yomonlik qilolmaydilar. Agar vaqtinchalik bir zarar bersalar, وَالْعَاقِبَةُ ل jihatَّقِينَ sirri bilan abadiy savob va manfaat bilan oÀsha zarar qoplanadi. OÀsha qal'a-i metin, oÀsha hisni hasin - shariati Muhammadiya (ASM) va sunnati Ahmadiyadir (ASM).

IKKINCHI ISHORA: Savol: Tamomiyla yomonlikdan Àsha h boÀlgan shaytonlarning yaratilishi va ahli iymonga hujumlari va ular tufayli koÀp insonlar kufrga kirib Jahannamga kirishlari, gÀoyat mudhish va xunuk xodisadir. Ajabo, Jamiyli Alal-Itloq va Rahiymi Mutlaq va Rahmoni bga diqning rahmat va jamoli bu cheksiz xunuklik va dahshatli musibatning hosil boÀlishiga qanday yoÀl qoÀyadi va qanday ruxsat beradi?

Bu masamiki ioÀplar soÀragan va koÀpchilikning hayoliga keladi.

Javob: Shaytonning majudligida ahamiyatsiz yomonliklar bilan birga bir qancha umumiy xayrli maqsadlar va insonning kadi.

bor. Ha, bir danakdan ulkan bir daraxtgacha qancha martabalar boÀlsa, inson mohiyatidagi iste'dodda undanda koÀproq martabalar mavjud. Balki zarradan quyoshgacha darajalari bor. Bu iste'dodlarning rivojlanishlari, albatta bir harakathun, odi, bir muomala boÀlishini taqozo qiladi. Va oÀsha muomaladagi taraqqiy charxining harakati kurash bilan boÀladi. U kurash esa, shaytonlarning va zararli narsalarning mavjudligi bilslatilladi. BoÀlmasa, malaklar kabi insonlarning ham maqomi oÀzgarmas qolar edi. Unda inson navida minglab navlar hukmida sinflar boÀlmasdi. Bir ahamiyatsiz yomonlik kelmasligi uchun mingta xayrni tark qilish hikmat va senintga ziddir. Garchi, shayton tufayli aksar insonlar zalolatga ketsalarda, ahamiyat va qiymat asosan sifatga qaraydi, miqdorning ahamiyati juda kam yoki umuman yoÀq. Masalan, bir ming oÀnta danagi boÀlgan kishi, danaklarnik alaoq ostiga koÀmsa, undan oÀn tasi daraxt boÀlib koÀkarsa va mingtasi chirisa, oÀnta daraxt boÀlgan danaklarning u odamga bergan manfaati, albatta mingta chirigan danak bergan zararni yoÀqqa chiqaradi. Xuddi shuning k "Labbafs va shaytonlarga qarshi kurash bilan, yulduzlar kabi insoniyatni sharaflantirgan va nurlantirgan oÀnta insoni komil tufayli bashariyatga bergan manfaat va da his va qiymat, albatta, hasharotlar navidan hisoblanadigan darajada pastkash ahli zalolatning kufrga kirishi bilan inson naviga beradigan zararni yoÀqqa chiqarib koÀzga koÀrsatmagani uchun, rahmat va hikmat va adolati Ilohiylsafantonning mavjudligiga ruxsat berib xujumiga yoÀl ochgan.

Ey ahli iymon! Bu mudhish dushmanlaringizga qarshi sovutingiz, Qur'on dastgohida yasalgan taqvodir. Va qalqoningiz, Rasuli Akram alayhissalotu vassalomnidi va nati saniyalaridir. Va qurolingiz, Allohdan panoh soÀrash va istigÀfor va hifzi Ilohiyaga iltijodir.

UCHINCHI ISHORA: Savol: Qur'oni Hakimda ahli zalol, zaraarshi katta shikoyatlari va bu mavzu ustida koÀp toÀxtalishlari va juda shiddatli qoÀrqitishlari, zoxiran tushunsak adolatli va maqsadga muvofiq balogÀatiga va uslubidagi amoli dilligiga va istiqomatiga munosib kelmaydi. GoÀyo ojiz odamga qarshi qoÀshinlarni yigÀadi. Va uning arzimas harakati uchun, minglab jinoyat qilgan kabi qoÀrqitadi. Va qashshoq va mulkda hech hissasi boÀlmasa ham, tajovuzkor bir sherik kabi boÀli berib, undan shikoyat qiladi. Buning sirri va hikmati nima?

Javob: Buning sirri va hikmati shuki: Shaytonlar va ularga ergashganlar, zalolat yoÀligaanchlinlari uchun, kichik bir harakat bilan koÀp buzgÀunchilik qila oladilar. Va koÀp yaratilgan borliqlarning huquqiga oz bir amal bilan koÀa:>Muhr yetkazishadi. Qandayki bir sultonning ulkan bir tijorat kemasida bir odam oz bir harakat bilan, balki kichik bir vazifani tark qilish bilan, oÀsha kemaga aloqador barcha vazifadorlarning mehnatlari samarasining va amallariuhlar asining yoÀq boÀlishiga va buzilishiga sabab boÀlgani uchun, kemaning nomdor sohibi u kema bilan aloqador barcha qoÀl ostidagilarining hisobiga u osiy ustidan ulkan shikoyat qilib dahshatli qoÀrqitadi va uning oÀermasizimas harakatini emas, balki oÀsha harakatning mudhish natijalarini nazarga olib va nomdor sohibning nomidan emas, balki qoÀl ostidagilarning huqsa, oÀmidan dahshatli jazoga duchor qiladi.

Shunga oÀxshab, Sultoni Azal va Abad ham Yer sayyorasi kemasida ahli hidoyat bilan birga ahli zalolat sanalgan hizb-ush shaytonning koÀrinishdan arzimas xatolari va ishi yili bilan juda koÀp yaratilgan borliqlarning huquqiga tajovuz qilganlari va mavjudotning oliy vazifalari natijalarining bekor boÀlishiga sabab boÀlishgani uchun, ulardan ulkan shikoyat va dahshatli qoÀrqitishlaa mosluzgÀunchiliklari ustida jiddiy toÀxtalish, aynan balogÀat ichida toÀliq hikmatdir va gÀoyat munosib va muvofiqdir. Va vaziyatning talabiga uygÀun boÀlib, balogÀatning ta'rifi va asosidir va kalom isrofi boÀlgan mubolagÀadan pokdisiga dlumki oz harakat bilan koÀp buzgÀunchilik qilgan dahshatli dushmanlarga qarshi gÀoyat metin bir qal'ada yashirinmagan qattiq parishon boÀladi.

Xullas, ey ahli iymon! U samoviy poÀlat qal'a Qur'ondir. Ichiga kir, qutul.

TOÀRTINCH tarqaRA: YoÀqlik butkul yomonlik va mavjudlik butkul yaxshilik ekaniga ahli tahqiq va sohibi kashf ittifoq qilishgan. Ha, hammaning fikricha xayr va goÀzallik va kamolot mavjudlikka tayanadi va unga taalluq etadi, qoÀldan manfiy va yoÀqlikka oid boÀlsa ham, asosi sobitlik va mavjudlikka oiddir. Zalolat va yomonlik va musibatlar va gunohlar va balolar kabi barcha xunukliklarning asosi, asli yoÀqlik,m beridir. Ulardagi yomonlik va xunuklik yoÀqlikdan keladi.

Garchi sirtdan qaraganda musbat va mavjudlikka oid koÀrinsalar ham, asosi yoÀqlik, inkordir. Yana koÀz bilan koÀrish darajda qilaniqki: Bino kabi bir narsaning mavjudligi, butun qismlarining mavjudligi bilan qaror topadi. Holbuki, uning buzilishi va boÀlmasligi va yoÀq boÀlishi bir ruknning boÀlmasligi bilan hosil boÀladi. Yana mavjudlik, mavjud p saban asl sabab istaydi! Muhaqqaq bir sababga tayanadi. YoÀqlik esa, yoÀqlikka oid narsalarga tayanishi mumkin. YoÀqlikka oid bir narsa boÀlmagan narsaga asl sabab boÀladi.

Ushbu ikkionni tga binoan, insonlar va jinlardan boÀlgan shaytonlarning koinotdagi mudhish buzgÀunchiliklari hamda har xil kufr va zalolat va yomonlik va halok qiladigan ishlarni qilsalarda, zarra miqdor ijodga va yaratishga aralotningaydilar, mulki Ilohiyda ishtirok hissalari boÀlmaydi. Va iqtidor va qudrat bilan oÀsha ishlarni qilmaydilar, balki koÀp ishlari iqtidor va faoliyat emas, bailardark va harakatsizlikdir. Xayrni qildirmaslik bilan yomonliklarni qiladilar. Ya'ni, yomonliklar boÀladi. Chunki halok qiladigan ishlar va yomonlik buzgÀunchilik navidan boÀlgani uchun, sababa'limoavjud bir iqtidor va foil bir ijod boÀlishi lozim emas. Balki bitta amri 'adamiy va bitta shartning buzilishi bilan ulkan buzgÀunchilik sodir boÀladi.

Bu sir Majusiylarda ochilmagani uchun, n. Demda "Yazdon" nomi bilan bir yaxshiliklarni yaratuvchi, boshqasi "Ahrimon" nomli bir yomonliklarni yaratuvchi borligiga e'tiqod qilıshgan. Holbuk qadar "Ahrimon" degan mavhum yomonlik ilohi, juz'i ixtiyori bilan va ijod qilib bilmaydigan kasb bilan yomonliklarga sabab boÀlgan ma'lum shaytondir.

Demak, ey ahli iymon! Shaytonlarning bu mudhish buzgÀunca yil ga qarshi eng muhim qurolingiz va ta'mir qiladigan jihozlaringiz istigÀfordir va "A'uzu billoh" deyish bilan Janobi Haqqa iltijodir. Vasligiangiz sunnati saniyadir.

BESHINCHI ISHORA: Janobi Haq samoviy kitoblarda basharga Jannat kabi buyuk mukofot va Jahannam kabi dahshatli jazoni koÀrsatish bilan birga, koÀp i axloqqilgani, ogohlantirgani, eslatgani, qoÀrqitgani va tashviq qilgani holda; ahli iymon bu qadar hidoyat va istiqomatga yetaklaydigan sabablar bor ekan, hizb-ish shaytonning mukofotsiz xunuk zaif hiylalariga magÀlub boÀlisavjudlbir paytlar meni koÀp oÀylantirar edi. Ajabo, iymon bor ekan, Janobi Haqning shu qadar shiddatli qoÀrqitishlariga qanday qilib ahamiyat bermaslik mumkin? Qanday qilib iymon ketmaydi? اِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا sirri bilan shaytnnon! gÀoyat zaif hiylalariga aldanib Allohga isyon qiladi. Hatto doÀstlarimdan ba'zilari, mendan yuzlab haqiqat darslarini qalban tasdiqlab eshitgani holda va me borlaimda haddan ortiq husni zonda ekani va aloqadorligi boÀla turib, qalbsiz va buzuq bir odamning ahamiyatsiz va riyokorona iltifotiga aldandi, unga yon bosib, menga qarshi boÀlib qoldi. "Fasubhanalloh"lanils.

"Insonda bu daraja tubanlashish boÀlishi mumkinmi? Naqadar bevafo bir inson ekan", deb bechorani gÀiybat qildim, gunohga kirdim. SoÀngra oÀtgan ishoralining haqiqat ochildi, noaniq boÀlgan koÀp nuqtalarni oydinlatdi. OÀsha nur bilan, Allohga hamd boÀlsin, ham Qur'oni Hakimning ulkan targÀibot va tashviqoti tamoman oÀrinli ekanini, ham ahli iymon shaytonning hiylalariga aldanishlarijuda msizlikdan va iymonning zaifligidan emasligini, va gunohi kabiralarni qilgan kufrga kirmasligini, ham Mo'tazila mazhabi va bir qism Xorijiya mazhabi "Gunohi kabiralarni qilgan kofir boÀladi yoki iymon va kufr oÀrtamasalaoladi", deb hukmlarida xato qilganlarini, ham mening oÀsha bechora doÀstim yuzta haqiqat darsini bir yaramasning iltifotiga fido qilishi, oÀylaganim kabi oÀta tubanlalarni va dahshatli pastkashlik emasligini angladim. Janobi Haqqa shukr qildim, oÀsha tahlikadan qutuldim. Chunki yuqorida aytib oÀtganimizdek, shayton kichik bir amri 'adamiy bilan insonni muhim tahlikalarga otadi. Instib, s nafs esa, har doim shaytonni tinglaydi. Shahvoniy va gÀazabiy tuygÀulari esa, shayton hiylalariga ham qabul qiluvchi, ham uzatuvchi ikki jihoz hukmidadirlarngiz bhuning uchun, Janobi Haqning "GÀofur", "Rahim" kabi ikki ismi tajaliyi aÀzam bilan ahli iymonga yuzlanib turibdi. Va Qur'oni Hakimda PaygÀambarlarga eng muhim ehsoni, magÀfirat ekanini koÀrsatadi va ularni istigÀfor keltirishga daujga diladi. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ muqaddas kalimasini har bir sura boshida takrorlash va har bir muborak ishlarda zikr qilishni amr qilishi bilan, koinotni qamrab oorzu beng rahmatini maljaÀ va panohgoh qilib koÀrsatadi va فَاسْتَعِذْ amri bilan "A'uzu billahi minashshaytonir rojiym" kalimasini qalqon qiladi.

OLTINCHI ISHORA: Sgdan kning eng tahlikali hiylasi shuki: Ba'zi ta'sirchan va sofdil insonlarga kufrni xayol qilish bilan uni tasdiqlashni chalkashtiradi. Zalolatni tasavvur qilishni zalolatning tasdigÀi suratida koÀrsatadi. Va muqaddas zom Alaya pok narsalar haqida gÀoyat xunuk fikrlarni xayoliga keltiradi. Va imkoni zotiy narsani imkoni aqliy shaklida koÀrsatib, iymondagi qat'iy e'tiqodiga zid shubhani keltiradi. OÀshanda bechora ta'sirchan odam oÀzini zalolat va kufrga ketganinÀladi.l qilib, iymondagi qat'iy e'tiqodi yoÀq boÀlgan deb oÀylaydi, umidsizlikka tushadi, oÀsha umidsizlik bilan shaytonga masxara boÀladi. Shayton ham umidsizligidan, ham oÀsha zaif tomonidan, ham ogÀliq halkashishidan koÀp foydalanadi. Natijada u yo devona boÀladi, yoxud "nima boÀlsa boÀlsin" deydi, zalolatga ketadi.

Shaytonning bu hilganining mohiyati naqadar asossiz ekanini ba'zi risolalarda bayon qilganimiz kabi, bu yerda qisqacha bahs etamiz. Jumladan:

Qandayki oynadagi ilonning surati chaqmaydi va otashning misoli yondiraqtda va iflos narsaning aksi kir qilmaydi. Xuddi shuning kabi, xayol yoki fikr oynasida shakkoklik va shirkning akslari va zalolatning soyalari va haqoadi. Iva xunuk soÀzlarning xayollari e'tiqodni buzmaydi, iymonni oÀzgartirmaydi, hurmatga sazovor adabni sindirmaydi. Chunki mashhur qoida borki: "SoÀkishni xayol qilish, soÀkish boÀlmagani kabi, kufrni xayol qilish ham kufr emas va zalolaman. Xsavvur qilish ham zalolat emas." Iymondagi shak masalasi esa, imkoni zotiydan kelgan ehtimollar oÀsha qat'iy e'tiqodga zid emas va oÀsha qat'iy e'tiqay dabuzmaydi. Ilmi usuli dinda muqarrar qoida borki:

Masalan: Barla Dengizi suvi joyida turganini qat'iyan bilamiz. Holbuki, zotida, oÀsha de boshqu daqiqada yoÀq boÀlishi va bu mumkinotga kiradi. Bu imkoni zotiy, modomiki bir alomatdan kelib chiqmas ekan, zehnda shubha tugÀdirishi mumkin emas. Chunki yana ilmi usuli dinda bir muan va qoida bor:

Ya'ni: "Bir alomatdan kelib chiqmagan ehtimoli zotiy, shubha vozlargan ahamiyatli imkoni zehniy boÀlmaydi." Ushu shaytonning hiylasiga uchgan bechora odam iymon haqiqatlariga boÀlgan qat'iy e'tiqodini bunday zotiy imkonlar bilan yoÀqotyapman deb oÀylaydi. Masalan: Hazrati PaygÀambar alayhissalotu vassalarni qida bashariyat e'tibori bilan koÀp imkoni zotiya aqliga keladi, iymonning jazm va qat'iyligiga zarar qilmaydi. Lekin u zarar berdi deb oÀylab zararga tushadi.

Yana, bazmat qhayton qalb ustidagi lumma vositasida Janobi Haq haqida yomon soÀzlar gapiradi. U odam oÀylaydiki, bunday deyayotgani uchun qalbim buziuhammaeb oÀlaydi. Titraydi. Holbuki uning titrashi va qoÀrqishi va nozoriziligi, u soÀzlar qalbidan kelmayotganiga dalildir. Ular lumma-i shayon" sidan keltiriladi yoki shayton tarafidan eslatiladi va xayolga keltiriladi.

Yana, insonning ichida men tashxis qilolmagan bir-ikki nozik tuygÀulari borki, ixtiyor va ashliki tinglamaydi, balki javobgarlik ostiga ham kirmaydi. Ba'zan oÀsha tuygÀular hukm suradi, haqni tinglamaydi, xato narsalarga kiradi. OÀshanda shayton odamga:avsi Ang iste'doding haqqa va iymonga muvofiq emas, bunday ixtiyorsiz botil narsalarga berilyapsan. Demak sening qadaring seni badbaxtlikka mahkum qilng safdeb shivirlaydi. Bechora odam umidsizlikka tushib halokatga ketadi.

Xullas shaytonning avvalgi hiylalariga qarshi moÀminning panogohi, muhaqqiq asfiyolarning dasturlari bilan hududlari tayin qilingan haqoiqig oÀziiya va muhkamoti Qur'oniyadir. Va oxirdagi hiylalariga qarshi Allohdan panoh soÀrab ahamiyat bermaslik kerak. Chunki ahamiyat bergan sari, diqqatni jalb qildirib kattalashadi, shishadi. MoÀminning bunday ma'naviy yaralariga dori va malhamÀlmagannati saniyadir.

YETTINCHI ISHORA: Savol: Mu'taziliy imomlari yomonlikning ijodini yomonlik deb hisoblaganlari uchun, kufr va zalolatning yaratilishini Allohdan deb bilmaydilar. GoÀyo bu bilan Allohni nuqsondan pobi koÀdilar. "Bashar oÀz ishlarining yaratuvchisidir" deb, zalolatga ketishgan. Yana: "Bir gunohi kabirani qilgan moÀminning iymoni ketadi. Chunki Janobi Haqqa e'tiqoan borsh va Jahannamni tasdiqlash, oÀsha gunohni qilish bilan teng emas. Chunki dunyoda gÀoyat ozgina qamalish qoÀrquvi bilan oÀzini qonunga xilof hamma narsadan muhofaza qilgan odam, abadiy Jahannam azobini va Xoliqning gÀazabini hir-bir olmaydigan darajada katta gunohlarni qilsa, albatta iymonsizlikka dalolat qiladi", deydilar.

Javob: Birinchi qismning javobi shuki: "Qadar risolasi"da izoh qilingani kabi, "Xalqi shar,ioya vemas, kasbi shar shardir." Chunki yaratish va ijod umum natijalarga qaraydi. Bir yomonlikning vujudi, koÀp xayrli natijalarga muqaddima boÀlgani uchun, oÀsha yomonlikning ijodi, natijalar eir boÀi bilan yaxshilik boÀladi, yaxshilik hukmiga oÀtadi. Masalan, olovning yuzlab xayrli natijalari bor. Faqat ba'zi insonlar yomonlikda ishlatib, olov ularga zarar berganida "Olovning ijoan boÀonlik" deyolmaydilar. Shunga oÀxshab, shaytonlarning ijodida insoniyat taraqqiyoti kabi koÀp hikmatli natijalari boÀlish bilan birga, ixtiyorini yomonlikda ishlatish bilan va xato kasbi bilan bilan shaytonlarga magÀlub boÀlishga haytonning yaratilishi yomonlik" deyolmaydi. Balki oÀzining kasbi bilan oÀziga yomonlik qildi. Ha, kasb, shaxsiy mashgÀuliyat boÀlib, xususiy yomonlirishlanatijasiga yoÀliqadi. OÀsha kasbi shar yomonlik boÀladi. Faqat ijod umum natijalarga qaragani uchun, yomonlikni ijod qilish, yomonlik emas, balki yaxshilikdir.

Mu'taziliylar bu sirni anglamaganlari hunday "Yomonlikning ijodi yomonlikdir va xunukning ijodi xunukdir" deb, Janobi Haqni qusurdan poklash uchun yomonlikning ijodini Undan deb bilmaganlar, zalolatga tushishganr. وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَ شَرِّهِ degan iymon ruknini ta'vil qilgansalom Ikkinchi qism: "Gunohi kabira qilgan odam qanday qilib moÀmin qolishi mumkin?" degan savollariga javob esa: avvalo, oÀtgan ishoralarda ularning xatosi qat'iy onli mratda anglashildi, takrorga hojat qolmadi. Ikkinchidan: insonning nafsi naqd va tayyor, bir misqol lazzatni keyinga qoldirilgan, gÀaybda bir botmon lazzatdan ustun qoÀygani kabi, naqd bir tarsakislik"quvidan, kelajakdagi bir yil azobdan koÀra koÀproq qoÀrqadi. Yana insonda hissiyot gÀolib boÀlsa, aqlning muhokamasini tinglamaydi. Havas va vahimasi hukm surib, eng oz va ahamiylari mtayyor bir lazzatni kelajakdagi gÀoyat buyuk bir mukofotdan ustun qoÀyadi. Va ozgina hozirgi qiyinchilikdan koÀra kelajakka qoldirilgan ulkan azobdan koÀdoira hoÀchiydi. Chunki vahima va havas va his kelajakni koÀrmaydi, balki inkor qiladilar. Nafs ham yordam bersa, iymonning makoni boÀlgan qalb va aql sukut saqlaydilar, magÀlub boÀladilar.

Shunday ekan gunohi kabiralarni qilish iymonsizlikar va Àlmaydi, balki his va havasning va vahimaning gÀalabasi bilan, aql va qalbning magÀlubiyatidan kelib chiqadi.

Yana oÀtgan ishoralarda tushunilgani kabi, yom MAQOMva havaslar yoÀli buzgÀunchilik boÀlgani uchun gÀoyat oson. Insonlar va jinlardan boÀlgan shaytonlar tez insonlarni oÀsha yoÀlga yetaklaydi. GÀoyat hayratlanarli bir holki, hadisda bayon qilinganiga koÀra, baqo olamining pashsha qanotichallliyat nuri, abadiy boÀlgani uchun, bir insonning umri davomida dunyodan olgan lazzat va ne'matga muqobil kelgani holda, ba'zi bechora insonlar bir pashsha qanoti qadar bu foniy dunyoning lazzatiniaki: v boqiy olamning bu foniy dunyosi qiymatidagi lazzatlaridan ustun qoÀyib, shaytonning orqasidan ketadi.

Ushbu sirlar uchun, Qur'oni Hakim moÀminlarni juda koÀp takror va isror bilan, tahdianiyagashviq bilan gunohdan qaytaradi va yaxshilikka chorlaydi.

Bir kuni Qur'oni Hakimning takror bilan shiddatli irshodlari menga shu fikrni berdiki, bunchalik toÀxtovsiz eslatmalar va ogohlanti adolar moÀmin insonlarni matonatsiz va bevafo qilib koÀrsatadi. Insonning sharafiga yarashmaydigan bir vaziyat beradi. Chunki bir xodimning boshligÀidnyoviyan amri itoat qilishiga yetarli ekan, ayni amrni oÀn marta aytsa, u xodim jiddiy ravishda ranjiydi. "Meni ayblayapsan, men xoin emasman", deydi. Holbuki, eng xolkuch qminlarga Qur'oni Hakim isror bilan takror-takror amr qiladi. Bu fikr zehnimni mashgÀul qilgan vaqtda ikki-uch sodiq doÀstlarim bor edi. Ularga inotningaytonlarning hiylalariga aldanmasliklari uchun juda koÀp marta eslatar va ogohlantirar edim. "Bizni ayblayapsiz", deb ranjimas edilar. Lekin men qalban: "Davomli ravishda eslatmalarim bilan bi - bo ranjityapman, sadoqatsizlik va matonatsizlikda ayblayapman." derdim. SoÀngra birdan sobiq ishoralarda izoh va isbot qilingan haqiqat ochildi. OÀshanda u halatli bilan ham Qur'oni Hakimning barcha vaziyatlarning taqozosiga koÀra va oÀrnida va isrofsiz va hikmatli va tuhmatsiz shaklda isror va takrorlashini va hikmatning va balogÀatning ayni ekanini bildim. Va oÀsha s۪ينَ اoÀstlarimning ranjimaganlarining sirrini angladim.

U haqiqatning xulosasi shuki: Shaytonlar buzgÀunchilik tomon chorlaganlari uchun, oz bir amal bilan koÀp yomonliklarni qiladilar. Shuning uchun haq va hidoyat yoÀlida yurganlarefir" ehtiyot va shiddatli saqlanishga va takror-takror eslatmalarga va juda koÀp yordamga muhtoj boÀlganlaridan, Janobi Haq oÀsha takrorlar orqali ming bir ismi bilan ahli iymonga yordamini taqdim qiladi va minglab marhamat qoÀllaعَلَيْadad uchun uzatadi. Sharafini sindirmaydi, balki himoyalaydi. Insonning qiymatini tushirmaydi, balki shayton yomonligining kattaligini koÀrsatadi.

Xullas, ey ahli haq va ahli hidoyat! Insonlar va jinlardaْرٰيةِgan shaytonlarning mazkur hiylalaridan qutulishning chorasi: Ahli sunnat va jamoat boÀlgan ahli haq mazhabini qarorgoh qil va Qur'oni moÀ'jiz-ul bayonning muhkamot qal'asiga kir va sunnati saniyani rahbar qil, salomatlikni top!..

SAKKIZINCHuqi noRA: Savol: Avvalgi ishoralarda isbot qildingizki, zalolat yoÀli oson va vayron qilish va tajovuz boÀlgani uchun, koÀplar oÀsha yoÀlga kiradilar. Holbuki boshqa risolalarda qat'iy dalillar azratiisbot qilgansizki, kufr va zalolat yoÀli naqadar mushkul va mashaqqatli boÀlgani uchun hech kim unga kirmasligi kerak edi va yurib boÀladigan emasi qoÀrymon va hidoyat yoÀli naqadar oson va ochiq ravshan boÀlgani sabab hamma unga kirishi kerak edi.

Javob: Kufr va zalolat ikki qismdir. Bir qismi amaliyعَل۪يمr'iy boÀlish bilan birga, iymon hukmlarini rad va inkor qilish boÀlib, bu tarzdagi zalolat oson. Haqni qabul qilmaslik, tark, yoÀqlik, qabul qilmaslikdir. Bu qism boÀlib, risolalarddalana koÀrsatilgan.

Ikkinchi qism esa, amaliy va far'iy emas e'tiqodiy va fikriy bir hukmdir. Faqatgina iymonning rad qilinishi emas, balki iymonning ziddiga yoÀl ochishdir. Bu botilni qabVa modishdir, haqning aksini isbot qilishdir. Bu qism iymonning faqat rad ve naqizi emas, iymonning ziddidir. Qabul qilmaslik emaski, oson boÀlsin, balki yoÀqlikni qabul qilishdir. Va yoÀqlikni ii zamoilish bilan qabul qilinishi mumkin. اَلْعَدَمُ لَا يُثْبَتُ qoidasi bilan, yoÀqlikning isboti albatta oson emas.

Boshqa risolalarda imkonsizlik a nurlsida mashaqqatli va mushkul koÀrsatilgan kufr va zalolat shu qism boÀlib, zarra miqdor shuuri boÀlgan kishi bu yoÀlda yurmasligi lozim. Bua emas risolalarda qat'iy isbot qilingani kabi, shu qadar dahshatli alamlari bor va boÀgÀuvchi zulmatlari borki, zarra miqdor aqli boÀlgan kishi u yoÀlga tolib boÀlmaydi.

Agar: "Bu qadar qiyna har b va zim-ziyo, mushkul yoÀlda qanday qilib aksar insonlar ketmoqdalar?", deyilsa.

Javob: Ichiga tushib qolishgan, chiqolmaydilar. Yana insondagidiyr biy va hayvoniy xossalari, oqibatni koÀrmaganlari, oÀylamaganlari va insondagi nozik va yuksak tuygÀulariga gÀalaba qilganlari uchun, chiqishni istamaydilar va naqd varidan nchalik bir lazzat bilan tasalli topadilar.

Savol: Agar: "Zalolatda dahshatli alam va qoÀrquv borki, kofir hayotdan lazzat olish tugul, umuman yashamasligi kerak edi. Balki oÀsha alamdan ezilishi va oÀsha qoÀrquslarniÀti yorilishi kerak edi. Chunki insoniyat e'tibori bilan hadsiz narsalarga mushtoq va hayotga oshiq ekani holda, kufr vositasida oÀz oÀlimini abadiy yoÀq boÀlish va bezavol firoq hamda mavjuoid fovolini va doÀstlarining vafotlarini va barcha sevganlarini qatl qilish va koÀ oÀngida abadiy ayriliq suratida doimo kufr vositasida koÀrgan inson qanday yashay oladi? Qanday hayotdan lazzat olishi mumkin?", degan n ishlberilsa.

Javob: Ajib bir shaytoniy makr bilan oÀzini aldab, yashaydi. KoÀrinishda lazzat olyapman deb oÀylaydi. Mashhur bir misol bilan uning mohiyatiga ibatan qilamiz. Jumladan:

Aytiladiki: Tuyaqushga: "Qanotlaring bor, uch." deyishsa. U qanotlarini yopib, "men tuyaman" deb, uchmagan. Lekin ovchining tuzogÀiga tushgan. Ovchi meni koÀrmasiog'dulboshini qumga suqqan. Holbuki kattakon gavdasini tashqarida qoldirgan, ovchiga nishon qilgan. SoÀngra unga: "Modomiki tuyaman deyapsan, yuk tashi!" deyishsa. Qanotlarini yozib, "men qushman" daraj yukning zahmatidan qutulgan. Lekin homiysiz va ozuqasiz ovchilarning hujumiga nishon boÀlgan. Aynan shuning kabi, kofir Qur'onning samoviy e'lonlarigailan "i mutlaq kufrni tashlab, shubhali kufrga tushgan. Unga: "Modomiki oÀlim va zavolni abadiy yoÀq boÀlish deb bilasan, seni osadigan dor koÀzuq qilngda... Unga har doim qaragan qanday yashay oladi, qanday lazzat oladi?", deyilsa. OÀsha odam Qur'onning umumiy rahmat jihatidan va hamma narsani qamragan nuridan olgan bir hissasi bilan: "OÀlim yoÀq boÀlish emas, ehtimoigini bor", deydi. Yoxud tuyaqush kabi boshini gÀaflat qumiga suqadi, toki ajal uni koÀrmasin va qabr unga qaramasin va ashyoning zavoli unga oÀq otmasin!

Bir soÀz bilan, shu uningkufr vositasida tuyaqush kabi oÀlim va zavolni yoÀq boÀlish ma'nosida koÀrgan vaqti, Qur'on va samoviy kitoblarning "oxiratga iymon"ga doir qat'iy xabarlari unga bir ehtimol beradi. OÀsha kofir u ehtimolga yopiar ala dahshatli alamni ustiga olmaydi. OÀsha vaqtda unga: "Modomiki boqiy bir olamga ketiladi, u olamda chiroyli yashash uchun diniy majburiyatlar mashaqqatini chekish kerak", deyilsa, u odam kufrdagi shsmda gilan: "Balki yoÀqdir, yoÀq narsa uchun nega ishlayin?", deydi. Ya'ni, u Qur'on hukmi bergan baqo ehtimoli bilan abadiy yoÀq boÀlish alamlaridan qutuladisavol onki diniy majburiyatlar mashaqqati unga yuzlansa, shubhali kufr bergan yoÀqlik ehtimoli unga qarshi kufr ehtimoliga yopishadi, oÀsha zahmatdan qutuladi. Demak, bu nuqtai nazardan, moÀmindan koÀra bu hayotda koÀproq lazzat olamMa'bud oÀylaydi. Chunki diniy majburiyatlarning zahmatidan kufr ehtimoli bilan qutuladi va abadiy alamlarni iymoniy ehtimol jihati bilan oÀz ustiga olmaydi. Holbuki bu shaytoniy makrning hukmi gÀoyatn chasi va foydasiz va vaqtinchalikdir.

Xullas, Qur'oni Hakimning kofirlar haqida ham bir navi rahmat jihati borki, dunyoviy hayotni ularga Jahannaiklar ishdan bir daraja qutqaradi va shubha bilan yashaydilar. BoÀlmasa, oxirat Jahannamini eslatadigan bu dunyoda ham ruhiy bir Jahannam azobini chekardilar va oÀz jonlariga ara, ailishga majbur boÀlar edilar.

Xullas ey ahli iymon! Sizni abadiy yoÀq boÀlishdan va dunyo va oxirat jahannamlaridan qutqaradigan Qur'onning himoyasi ostiga iymon khlarigan va ishongan holda kiringlar va sunnati saniyasining doirasiga taslim boÀlib va manzur koÀrib qoÀshilinglar, dunyo baxtsizligidan va oxiratda azobdan qutulinglar!

TOÀQQIZINCHI ISHORA: Savol: Hizbulloh boÀlgan ahli hidoyahiligihda paygÀambarlar va ularning boshida Faxri Olam alayhissalotu vassalom, shu qadar inoyat va rahmati Ilohiya va imdodi Subhoniyaga sazovor boÀlganlari holda, nima uchun koÀp marta hizb-ush shayton b Va ahli zalolatga magÀlub boÀlishgan? Yana, Xotam-ul anbiyoning quyosh kabi porloq nubuvvat va risolati va muazzam eliksir kabi ta'sirli i'jozi Qur'oniy vositasida irshodi va koinotning umumiy jozibasidanda jozibador Qur'on haqiqatlarining qojavobihiligida va yaqinidagi Madina munofiqlarining zalolatda qaysarlik qilishlari va hidoyatga kirmasliklarining sabab va hikmati nima?

Javob: Bu ikki qism mudhish savolning hal qilini Darhahun chuqur bir asosni bayon qilish kerak boÀladi. Jumladan:

Bu koinot Xoliqi Zuljalolining ham jamoliy, ham jaloliy ikki qism Ismlari bo'lgani uchun va oÀsha jamoliy va jaloliy ismlar hukmlarini boshham, bhqa jilvalar bilan koÀrsatishini taqozo qilganlari uchun, Xoliqi Zuljalol koinotda zidlarni bir-biriga aralashtirib, bir-biriga muqobil keltirib va bir-biriga tajovuz va mudofaa qiladlan olaziyat berib, hikmatli va manfaatdor bir navi kurash suratiga keltirib, undan zidlarni bir-birining hududiga oÀtkazib ixtiloflar va oÀzgarishlar vuj بِحُرeltirish bilan, koinotni oÀzgarish va almashinish qonuni va taraqqiy va takomil dasturiga tobe qilgani uchun, oÀsha yaratilish daraxtining jamlovchi samarasi boÀlgan inson naoÀsha urash qonunini yanada ajib shaklga keltirib, butun insoniyat taraqqiyotiga yordam beradigan kurash eshigini ochib, hizbullohga qarshi maydonga chiqa olishlik uchun, hizb-ush shaytonga ba'zi jihozlarni bergan.

Ushbu nozik sir sababli, paygqadar lar koÀp marta ahli zalolatga qarshi boÀlishgan. Va gÀoyat zaif va ojiz boÀlgan zalolat ahli ma'nan gÀoyat kuchli ahli haqqa vaqtinchalik gÀolib boÀlishadi va qarshilik koÀrsatadilar. Bu ajib qarshilikning hikmllaring sirri shuki: Zalolatda va kufrda yoÀqlik va tark bor, juda yengil, harakat istamaydi. Yana buzgÀunchilik borki, juda oddiy va oson, ozginagina harakat yetadi. Yana tajovuz borki, ozginstafo bilan koÀplarga zarar berib, qoÀrqitish nuqtasida va fir'avnlik jihatidan ularga bir maqom qozontiradi.

Ham oqibatni koÀrmagan va mavjud zavq: Yigitalo boÀlgan insondagi nabotiy va hayvoniy hossalarning qoniqishi, lazzatlanishi, hurriyati borki, aql va qalb kabi insoniy nozik tuygÀularni insoniyatkorona va oqibatni oÀylaydigan vazifalaridan voz kechiradi. Ahli hidoyat va boshda oÀlolmubuvvat va boshda Habibi Rabb-ul Olamiyn boÀlgan Rasuli Akram alayhissalotu vassalomning qudsiy maslagi, ham mavjudlikka oid, ham sobitlari koid, ham ta'mir, ham harakat, ham halol haq yo'lda istiqomat, ham oqibatni oÀylash, ham ubudiyat, ham nafsi ammoraning fir'avnligini, erkinligini sindirish kabi muhim asoslar bo bunda uchun, Madina-i Munavvaradagi oÀsha zamonning munofiqlari u porloq quyoshga qarshi koÀrshapalak kabi koÀzlarini yumib, oÀsha azim jozibaga qarshi shaytoniy itatish,kuchiga berilib, zalolatda qolishgan.

Agar savol tariqasida: "Rasuli Akram alayhissalotu vassalom modomiki Habibi Rabb-ul Olamiyndirlar. Yana, qoÀllarida haq va tillarri u ohaqiqatdir. Va qoÀshinlaridagi askarlarning bir qismi malaklardir. Va bir hovuch suv bilan bir qoÀshinga suv ichirganlar. Va toÀrt hovuch bugÀdoy va bir uloqning goÀshti bilan ming odamni toÀydiradigan ziyofat bergysar i Va kofirlar qoÀshinining koÀzlariga bir hovuch tuproq otish bilan, oÀsha bir hovuch tuproqdan har kofirning koÀziga bir hovuch tuproq kirishi bilan ularni qochiradilar. Va yaasligikabi ming moÀ'jizalar sohibi boÀlgan bir QoÀmondoni Rabboniy, qanday qilib Uhudning oxirida va Hunaynning boshida magÀlub boÀladilar?", deyilsa;

Javob: Rasuli Akra. Uninhissalotu vassalom bashariyatga peshvo va imom va rahbar sifatida yuborilganlar. Toki oÀsha insoniyat ijtimoiy va shaxsiy hayotdagi dasturlarni u kishidan oÀrganishsin va Hakiymi Zulkamolning iroda qilgan qonunlariglan Qutga koÀnikishsin va hikmat dasturlariga muvofiq harakat qilishsin. Agar Rasuli Akram alayhissalotu vassalom ijtimoiy va shaxsiy hayotlarida doimo gÀayo qilay holatlarga va moÀ'jizalarga tayansaydilar, u vaqt imomi mutlaq va rahbari akbar boÀlolmas edilar.

Ushubu sir uchun, faqat da'volarini tasdiq qildirish uchun ora-sira, ehtiyoj boÀlganda, dinsizlarning inkorinumiy dirish uchun moÀ'jizalar koÀrsatganlar. Boshqa vaqtlarda hammadan ziyoda Allohning amlariga itoat qilganlari kabi, Hikmati Rabboniya va mashiati Subhoniya bilan ta'sis qilingan odatulloh qonunlariga hammadan ko'ra ko'proq rlarinia itoat qilar edilar. Dushmanga qarshi sovut kiyardilar, "pana joyga kiringlar!" deb amr qilardilar. Yaralanar, zahmat chekardilar. Toki batamom hikmati Ilohiya qonuniga va koinotdagi shariati fitriya-i kubroga rioya va itoatni koÀrsa qismar.

OÀNINCHI ISHORA: Iblisning eng muhim bir hiylasi, oÀziga tobe boÀlganlarga oÀzini inkor ettirishdir. Zamonamizda, xususan materialistlarning falsafalari bilan zehni bulgÀanganlar bu ochiq ravshami Ilolada shubhaga tushganlari uchun, shaytonning bu hiylasiga qarshi bir-ikki soÀz aytamiz. Jumladan:

Insonlar orasida shayton vazifasini bajargan jasadli yovuz ruhlar koÀrilganidek bo'lgani kabi, jinlardan jasadsiz habis rdan tuborligi ham oÀsha qat'iyatdadir. Agar ular moddiy jasad kiysay edi, bu habis insonlaning oÀzginasi boÀlardilar. Ham agar bu inson suratidagi odam toifasidan shaytonlar jasadlarini chiqara olsda engr, oÀsha jinlardan boÀlgan iblislar boÀlar edi. Hatto bu shiddatli munosabatga binoan, bir botil mazhab: "Inson suratidagi gÀoyat yomo, yanaz ruhlar oÀlgandan keyin shayton boÀladi", deb hukm qilgan. Ma'lumki, a'lo narsa buzilsa, oddiy narsaning buzilishidan yanada koÀproq buziladi. Masalan, sut va qatiq buzilsa, yeyilishi mumkin. Lekinga qarbuzilsa, yeyilmaydi, ba'zan zaharga aylanadi. Shunga oÀxshab, yaratilgan borliqlarning eng mukarrami, balki eng a'losi boÀlgan inson, agar buzilsa, buzuq hayvondan ham battar buziladi. BadboÀy narsalarning hidi bilan lazzatlangan hashorogan vaabi va chaqish bilan zaharlashdan lazzat olgan ilonlar kabi, zalolat botqoqligidagi yomonliklar va qabih axloqlar bilan lazzatlanadi va faxrlanadi va zulmning zulmatlaridagi hun orardan va jinoyatlardan lazzat oladilar. GoÀyo shaytonning mohiyatiga kiradilar. Darhaqiqat, jin toifasidan shaytonning borligiga qat'iy bir dalil, odam toifasidan shaytonning mavjudligidir.

Ikkinchidan: "Yigirma toÀqqii abad SoÀz"da yuzlab qat'iy dalillar bilan ruhoniylar va malaklarning mavjudligini isbot qilgan umumiy dalillar shaytonlarning ham mavjudligini isbot qiladilar. Bu jihatni oÀsha soÀzga havola qilamiz.

Uchinchidan: Koidahshaxayrli ishlardagi qonunlarning namoyandasi, nazoratchisi hukmidagi malaklarning mavjudligi, dinlarning ittifoqÀi bilan asoslangani kabi, yomon ishlar qiluvchilar va ularga aloqador bo'lganlar va oÀsha ishlardnoziklnunlarning sabablari boÀlgan yovuz va shaytoniy ruhlarning borligi hikmat va haqiqat nuqtasida qat'iydir, balki yomon ishlarda shuurli pardaning boÀlishi yanada koÀproq lozim. Chunki "Yigirmavakkalchi SoÀz"ning boshida aytilgani kabi, harkim hamma narsaning haqiqiy goÀzalligini koÀrolmagani uchun, zohiriy yomonlik va nuqson jihatidan Xoliqi Zuljalolga qarshi e'tirooriy baslik va rahmatini ayblamaslik va hikmatini tanqid qilmaslik va haqsiz shikoyat qilmaslik uchun, zohiriy vositani parda qilgan, toki e'tiroz va tanqid va shikoyat oÀsha p bogÀirga ketsin, Xoliqi Karim va Hakiymi Mutlaqqa yuzlanmasin. Qandayki vafot qilgan bandalarning ranjishidan Hazrati Azroilni qutqarish uchun kasalliklarni ajalga parda qilgan. Xuddi shuninig kabi, Hazrati Azroilni (AS) ruhlarni olishgasa olm qilgan, toki marhamatsiz deb oÀylangan oÀsha holatlardan kelgan shikoyatlar Janobi Haqqa yuzlanmasin. Xuddi shuning kabi, yanada ziyoda bir qat'iyat bilan yovuzli nuqtan va yomonliklardan kelgan e'tiroz va tanqid Xoliqi Zuljalolga yuzlanmasligi uchun, hikmati Rabboniya shaytonning boÀlishini taqozo qilgan.

#8bat aroÀrtinchidan: Inson kichik bir olam ekani kabi, olam ham katta bir insondir. Bu kichik inson oÀsha katta insonning bir mundarijasi va xulosasidi. Ha, onda boÀlgan namunalarning katta asllari insoni akbarda zaruriy ravishda boÀladi. Masalan, qandayki insonda xotiraning mavjudligi, olamda Lavhi Mahfuzning vujudiga qat'iy dalildir! Xuddi shuniniy rizq, insonda qalbning bir burchagida lumma-i shaytoniya deyilgan vasvasa jihozi va xayol tuygÀusining fikrlari bilan gapiradigan shaytoniy til va chalkashtirilgan vahima kichik shayton huha hafoÀtganini va sohiblarining ixtiyoriga zid va orzusiga muxolif harakat qilganlarini his va hads bilan harkimning oÀzida borligini bilishi, olamda katta shaytonlarning mavjudligiga qat'iy dalildir.

aqomi ushbu lumma-i shaytoniya va shu vahima, bir quloq va bir til boÀlganlari uchun, unga pichirlagan va gapirtirgan xorijiy yovuz shaxsning mavjudligini his qiladilar.

OÀN BIRINCHI ISHORA: Ahli zalolatning yoma quvvaridan koinotning gÀazablanganini va umumiy unsurlarning qahrlanganlarini va umum mavjudotning achchigÀi chiqqanini Qur'oni Hakim moÀ'jizona ifoda qiladi. Ya'ni, Hazrati Nuh qavminioÀzigahiga kelgan toÀfon bilan samovot va Yerning hujumini va Samud va Od qavmining inkoridan havo unsurining qahrini va Fir'avn qavmiga qarshi suv unsurining va dengizning qizishganini va Qorunga qarshi tuproq unsشَرِّ g gÀazabini va ahli kufrga qarshi oxiratda تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ sirri bilan Jahannamning gÀazabini va qahrini va boshqa mavjudotning ahli kufrlda, slolatga qarshi jahlini koÀrsatib, e'lon qilib gÀoyat mudhish tarzda va i'jozkorona ahli zalolat va isyonni qaytaradi.

Savol: Nima uchun bunday ahamiyatsiz insonlarning ahamiyatsiz amallari va shaxsiy gunohlari koinotning gÀazabini jalmni kedi?

Javob: Ba'zi risolalarda va oÀtgan ishoralarda isbot qilingani kabi, kufr va zalolat mudhish tajovuzdir va umum mavjudotni aloqador qiladigan jinoyatdir. Chunki koinot yaratilishiningihatiduyuk natijasi, ubudiyati insoniyadir va rububiyati Ilohiya qarshisida iymon va itoat bilan javob qaytarishdir. Holbuki, ahli kufr va zalolat esa, kufrdan chiqayotgan inkori bilan mavjudotning asl gÀoyalari va davom etish sday bori boÀlgan eng buyuk natijani rad qilganlari uchun, barcha yaratilgan borliqlarning huquqiga bir navi tajovuz bo'lgani kabi, barcha san'atli asarlarning oynalarida jilvalari namoyon boÀlgan va san'atli asarlarning qiyn qamoini, oynadorlik jihatidan oliy qilgan Alloh ismlarining jilvalarini inkor qilganlari uchun, oÀsha Allohning muqaddas ismlariga qarshi halanchibo'lgani kabi, barcha san'atli asarlarning qiymatini tushirish bilan oÀsha san'atli asarlarga nisbatan buyuk haqoratdir. Ham barcha mavjudotning har biri bittadan oliy vazifa bilan vazifador ma'arayonabboniy darajasida, kufr bilan tubanlashtirib, jonsiz, foniy, ma'nosiz borliq darajasida koÀrsatgani uchun, barcha yaratilgan borliqlarning huquqiga nisbatan bir navi haqoratdir.

Xullas, zalolat turlarit, bosalariga koÀra ozmi-koÀpmi koinotning yaratilishidagi hikmati Rabboniyaga va dunyoning baqosidagi maqosidi Subhoniyaga zarar bergani uchun, ahli isyonga va ahli zalolatga nisbatan koinot gÀazablanadi, mavjudot achchiqlanadi, yaratioid isorliqlar qahr qiladi.

Ey jussasi va jismi kichik hamda jinoyati va zulmi katta va ayb va gunohi buyuk bechora inson! Koinotning gÀazabidan, yaratilgariatnliqlarning nafratidan, mavjudotning qahridan qutulishni istasang, qutulishning chorasi: Qur'oni Hakimning muqaddas doirasiga kirish va Qur'onning yetkazuvchisi boÀlgan Rasuli Akram alayhissallgan, ssalomning sunnati saniyalariga ergashishdir. Kir va tobe boÀl!

OÀN IKKINCHI ISHORA: ToÀrt savol va javobdir.

Birinchi savol: Cheklangan hayotda, oz miqdordagi gunohlarga muqobil hadsiz azob va nihoyasiz Jahannam qanday qilib adolat b joyla?

Javob: OÀtgan ishoralarda, xususan bundan avvalgi "OÀn birinchi ishora"da qat'iyan anglashildiki, kufr va zalolat jinoyati nihoyasiz bir jinoyatdir va hadsiz huquqqa tajovuzdir.

Ikkinchi savol: Shattirga aytilganki: "Jahannam qilingan amalning jazosidir, lekin Jannat Allohning fazli bilandir." Buni hikmatining sirri nimada?

Javob: OÀtgan ishoralarda ayon boÀldiki, inson yaratish qobiliyati boÀlmagaun, vai ixtiyoriy va cheklangan kasb bilan, bir amri 'adamiy yoki bir amri e'tiboriy tashkil qilish bilan va subut berish bilan mudhish buzgÀunchiliklarga va yomonliklarga sabab bqbol xi kabi, nafsi va havosi doimo yomonliklarga va zararlarga moyil ekani uchun, oÀsha kichik kasbning natijasidan hosil boÀlgan yomonliklarning mas'uliyatini u tortadi. Chunki unim Qur'si xohladi va oÀz kasbi bilan sabab boÀldi. Va yomonlik yoÀqlikka oid bo'lgani uchun, banda unga foil boÀldi. Janobi Haq ham yaratdi. Albatta oÀsha cheksiz jinoyatning mas'uliyatini nihoyasiz azob bilan tortishga loyi bilanadi. Ammo yaxshiliklar va xayrlar esa, modomiki mavjudlikka oiddir, kasbi insoniy va juz'i ixtiyoriy ularga illati mujida boÀlolmaydi. Inson undaing taiy foil boÀlolmaydi. Va nafsi ammorasi ham yaxshiliklarga tarafdor emas, balki rahmati Ilohiya ularni istaydi va qudrati Rabboniya ijod qiladi. Faqat inson iymon bilan, ikdan ilan, niyat bilan sohib boÀlishi mumkin. Va sohib boÀlgandan soÀng, oÀsha yaxshiliklar esa, unga avvalroq berilgan mavjudlik va iymon ne'matlari kabi oÀtiz yoÀlohning cheksiz ne'matlariga shukrdir, oÀtgan ne'matlarga qaraydi. Allohning va'dasi bilan beriladigan Jannat esa, fazli Rahmoniy bilan beriladi. KoÀrinishda bir mukofotdikerakliqatda fazldir. Demak yomonliklarda sabab nafsdir, jazolantirishga shaxsan loyiqdir. Yaxshiliklarda esa sabab Haqdandir, illat ham Haqdandir. Faqat inson iymon bilan sohib boÀladi. "Mukofotingni istayman" deyolmaydi, "Fazlingni kudi. Va deb biladi.

Uchinchi savol: OÀtgan izohlardan ham tushuniladiki, yomonliklar, yoyilish va tajovuz bilan koÀpayganidan, bitta yomonlik mingta yozilishi kerak, yaxshilik esa mavjudlikka oid ekani uchun moddiy jihatdan koÀpaymair koÀa bandaning ijodi bilan va nafsning orzusi bilan boÀlmagani uchun, umuman yozilmasligi kerak yoki bitta yozilishi kerak edi. Nima uchun yomonlik bitta yoziladi, yaxshilik oÀnta va ba'zan mingta yoziladi?

Javob: Janobi Haq kamoli rahmat va jshiddarahimiyatini oÀsha suratda koÀrsatadi.

ToÀrtinchi savol: Ahli zalolat qozongan muvaffaqiyat va koÀrsatgan quvvat va ahli hidoyat ustidan gÀalabalari koÀrsatadiki, ular bir quvvatga va bir haqiqatga tayanadilar. Demak yo ahlDemak,yatda zaiflik bor, yo ularda bir haqiqat bor?

Javob: Aslo... Na ularda haqiqat bor, na ahli haqda zaiflik bor. Ammo afsuski tor fikrli muhokamdegan,ir qism avom shubhaga tushib vasvasa qiladilar, aqidalariga zarar keladi. Chunki: "Agar ahli haqda toÀliq haq va haqiqat boÀlsaydi, bu daraja magÀlubiyat va za abadboÀlmasligi kerak edi. Chunki haqiqat quvvatlidir.اَلْحَقُّ يَعْلُو وَلَا يُعْلٰى عَلَيْهِ boÀlgan asos qoidasi bilan, quvvat haqdadir. Agar oÀsha ahli haqqa muqobil gÀolib boÀlgan ahli zalolatning haqiqiynobi Hti va bir tayanch nuqtasi boÀlmasa edi, bu daraja gÀoliblik va muvaffaqiyat boÀlmasligi lozim kelardi?", deydilar.

Javob: Ahli haqning magÀlubiyati quvvatsizlikdan, haqiqatsizligidan boÀlmagani oÀÀlgan shoralar bilan qat'iy isbot qilingani kabi, ahli zalolatning gÀalabasi quvvatlaridan va iqtidorlaridan va tayanch nuqtasi topganlaridan boÀlmagani, yana oÀsha isحَمْدِr bilan qat'iy isbot qilinganidan, bu savolning javobi oÀtgan ishoralarning umumidir. Faqat bu yerda hiylalariga va iste'mol qilgan bir qism qurollariga ishora chun yz. Jumladan:

Men oÀzim koÀp marta shohid boÀlganmanki, oÀnta ahli fasod toÀqsonta ahli salohni magÀlub qilardi. Hayrat bilan qiziqdim, tadqiq qilib qat'iyan ma-oÀtimki, oÀsha gÀalaba quvvatdan, qudratdan kelmaydi,

balki fasoddan va pastkashlikdan va buzgÀunchilikdan va ahli haqning ixtilofidan foydalanishidan va icamninga ixtilof solishdan va zaif tomonlarni tutishdan va ulardan foydalanishdan va nafsoniy hissiyotni va shaxsiy gÀarazlarni qoÀzgÀatishdan va insonningoÀsha atida zararli ma'danlar hukmida boÀlgan yomon iste'dodlarni ishlattirishdan va shonu-sharaf nomi bilan riyokorlik bilan nafsning fir'avnligini shishirishdan va vijdonsizch۪ى ٭ يÀunchiliklaridan hamma qoÀrqishidan keladi. Va shunga oÀxshash shaytoniy hiylalar vositasida vaqtinchalik ahli haq ustidan gÀalaba qozonadilahi, hiin وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ sirri bilan, اَلْحَقُّ يَعْلُو وَلَا يُعْلَى عَلَيْهِ dasturi bilan, ularning oÀsha vaqtinchalik gÀalabalarisa, meat jihatidan ular uchun ahamiyatsiz boÀlish bilan birga, Jahannamni oÀzlariga va Jannatni ahli haqqa qozontirishlariga sababdir.

Xullas, zalolatda Unga orsizlar qudratli koÀrinishlari va ahamiyatsizlar shuhrat qozonishlari uchun, xudfurush, shuhratparast, riyokor insonlar va oz narsa bilan iqtidorlarini koÀrsatish va qoÀrqitish va zarar yetkazish jihaevinadmavqe qozonish uchun ahli haqqa muxoliflik vaziyatiga kiradilar. Toki koÀrinsin va diqqat unga jalb qilsin. Va iqtidor va qudrat bilan emas, balki tark va harakatsizlik bilan sabab boÀgan buzgÀunchiligi unga nisbat beriabbirlndan bahs qilinsin. Bunday shuhrat devonalaridan biri namozgohni iflos qilgan, toki hamma undan bahs qilsin. Hatto undan la'nat bilan bahs qilingan boÀlsadalil "shuhratparastlik hissi unga bu la'natli shuhratni chiroyli koÀrsatgan" degan zarbulmasal boÀlgan.

Ey olami baqo uchun yaratilgan va foniy olamga mubtalo boÀlgan bechora inson!

oyatining sirriyotdorqat qil, quloq sol! Qara nima deydi! Ochiq ma'nosi bilan farmon qiladiki: "Ahli zalolat oÀlishi bilan inson bilan aloqador boÀlgan samovot va Yer ularning jasadlari ustida yigÀlamaydi, ya'ni ularning oÀlisْمِ الan mamnun boÀladi." Va ishoriy ma'nosi bilan ifoda qiladiki: "Ahli hidoyatning oÀlishi bilan samovot va Yer ularning jasadlari ustida yigÀlaydi, firoqlaavs qostamaydi." Chunki ahli iymon bilan butun koinot aloqadordir, undan mamnundir. Zero iymon bilan Xoliqi Koinotni bilganlari uchun, koinotning qiymatini taqdirlab hurmat va muhabbat koÀrsatadilar. Ahli zalolat kabi haqorat vaansiz.rincha adovat qilmaydilar.

Ey inson, oÀyla! Sen baribir oÀlasan. Agar nafs va shaytonga tobe boÀlsang, sening qoÀshnilaring, balki qarindoshlaring sening yomonligingdan qutulgani uchun sevinadi. Agar "A'uzu billahi minashshaytonir larni " deb, Qur'onga va Habibi Rahmonga tobe boÀlsang, samovot, Yer va mavjudot, harkimning darajasiga ko'ra, sening darajangga koÀra sendan ayrilganlaridan xafa boÀlib ma'nan yigÀlaydilar. Qattiq motam va mil-Haqam kuzatish bilan, qabr eshigidan kirgan baqo olamingda darajangga nisbatan chiroyli kutib olinish borligiga ishora qiladilar.

OÀN UCHINCHI ISHORA: "Uch nuqta"dir.

Birinchi nuat mushaytonning eng katta hiylasi, iymon haqiqatlarining azamati jihatida tor qalbli va kalta aqlli va qisqa fikrli insonlarni aldaydi: "Bitta zot barcha zarralar va sayyoralar va yulduzlarni va boshqa mavjudotni butun an. Shi bilan tadbiri rububiyatida aylantiradi, idora qiladi deyiladi. Bunday behad ajablanarli ulkan masalaga qanday ishonilishi mumkin? Qanday qilib qalbgahi mumshadi? Qanday qilib fikr qabul qila oladi?" deydi. Insonning ojizligi nuqtasida inkor hissini uygÀotadi.

Javob: Shaytonning bu hiylani jim qilgan sir: "Allohu Akbar"dir. Va haqiqiy javobi ham "Allohu Akbar"eski mHa, "Allohu Akbar"ning haddan ortiq koÀp Islomiy shiorlarda takrori bu hiylani yoÀq qilish uchundir. Chunki insonning ojiz quvvati va zaif qudrati va tor fikri bunday behad buyuk haqiqarga di "Allohu Akbar" nuri bilan koÀrib tasdiq qiladi va "Allohu Akbar" quvvati bilan oÀsha haqiqatlarni tashiydi va "Allohu Akbar" doirasida joylashtiradi va vasvasaga tushgan hikmaa aytadiki: Bu koinotning gÀoyat muntazam ravishda idora va boshqaruvi koÀz bilan koÀrinmoqda. Bunda ikki yoÀl bor:

Birinchi yoÀl: Mumkindir, faqat gÀoyat azimzifala hayratlanarlidir. Chunki bunday hayratlanarli asar hayratlanarli san'at bilan, juda ajablanarli bir yoÀl bilan boÀladi. U yoÀl esa, mavjudot, balki zarralar sanogÀicha midora igining shohidlari boÀlgan bir Zoti Ahad va Samadning rububiyati bilan va iroda va qudrati bilan boÀlishidir.

Ikkinchi yoÀl: Hech bir imkoni boÀlmagan va imkonsizlikuchun,asida mushkul va hech bir jihatda aqlga uygÀun boÀlmagan shirk va kufr yoÀlidir. Chunki "Yigirmanchi Maktub" va "Yigirma ikkinchi SoÀz" kaovotnip risolalarda gÀoyat qat'iy isbot qilingani kabi, oÀsha vaqt koinotning har bir mavjudida va hatto har bir zarrasida bir mutlaq uluhiyat va hamma narsani qamragan ilm va cheksiz qudrat boÀliاَوْ كzim boÀladi. Toki mavjudotda koÀz bilan koÀringan mukammal darajada nizom va intizom va gÀoyat hassos mezon va imtiyoz bilan mukammal va bezalgan san'atli naqshlar vujud topa olsin.

Bir soÀz bilan, agar tamoman loyiq va tamoman joyida bobga fiazamatli va kibriyoli rububiyat boÀlmasa, oÀsha vaqt har jihatdan aqlga zid va imkonsiz bir yoÀlni ta'qib qilish lozim boÀladi. Loyiq va lozim boÀlgan azamatdan qochish bilan, mahol va imkonsizlikka kirishruh qayton ham taklif qilolmaydi.

Ikkinchi nuqta: Shaytonning muhim bir hiylasi, insonga kamchiligini e'tirof ettirmaslikdir. Toki istigÀfor va Allohdan panoh soÀrash yoÀlini berkitsin. Ham inson nafsining takabburliginiqbol, Àatsin, toki nafs oÀzini advokat kabi mudofaa qilsin, goÀyo kamchiliklardan poklasin. Ha, shaytonni tinglagan bir nafs kamchiligini koÀrishni istamaydi. KoÀrsa ham, yuz ta'vil bilan ta'vil qildiradi.

وَعَيْنُ الرِّضَا عَنْ كُلِّ عَيْnning ِيلَةٌ

sirri bilan: Nafsiga mamnuniyat nazari bilan qaragani uchun aybini koÀrmaydi. Aybini koÀrmagani uchun e'tirof qilmaydi, istigÀfor qilmayuchun lohdan panoh soÀramaydi, shaytonga masxara boÀladi. Hazrati Yusuf alayhissalom kabi bir PaygÀambari Oliyshon, وَمَآ اُبَرِّئُ نَفْسِى اِنَّ النَّفْسَ لَامَّارَةٌ بِالسُّوٓءِ اِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّى degqarrarnlar, qanday qilib nafsga ishonish mumkin? Nafsini ayblagan kishi kamchiligini koÀradi. Kamchiligini e'tirof qilgan odam istigÀfor aytadi. IstigÀfor aytgan kimsa, Allohdan panoh soÀraydi. Allohdan panoh soÀragan odam shaytonning yomonlilan j qutuladi. Kamchiligini koÀrmaslik oÀsha kamchilikdanda katta kamchilikdir. Va kamchiligini e'tirof qilmaslik katta nuqsondir. Va kamchiligini koÀrsa, oÀsha kamchil qaraschilik boÀlishdan chiqadi. E'tirof qilsa, afvga loyiq boÀladi.

Uchinchi nuqta: Insonning ijtimoiy hayotini barbod qilgan shaytonning bir hiylasi shuki, bir moÀminning bitta gunohi bilan barcha savoblarini yopadi. Shoridaging bu hiylasiga quloq solgan insofsizlar moÀminga adovat qiladilar. Holbuki, Janobi Haq hashrda mutlaq adolat bilan mezoni akbarida mukallaflarning amallarini tortgan paytda, savoblari guno"Sunnaa gÀolib-magÀlubligiga koÀra hukm qiladi. Yana, gunohlarning sabablari koÀp va vujudga kelishi oson bo'lgani uchun, ba'zan bir savob bilan koÀp gunohlarini yopadi. qasd q bu dunyoda adolati Ilohiyaga muvofiq muomala qilish lozim. Agar bir odamning yaxshiliklari yomonliklaridan son yoki sifat jihatidan koÀproq kelsa, oÀsha odam muhabbaYa'ni: hurmatga loyiqdir. Balki birgina qiymatli savob tufayli, koÀp gunohlarini kechirish nazari bilan qarash lozim. Holbuki, inson tabiatidagi zulm tuygÀusi bilan, shaytonni'matgavirlashi bilan, bir odamning yuzta savobini bir gunoh tufayli unutadi, moÀmin qardoshiga adovat qiladi, gunohlarga kiradi. Masalan, pashshaning bir qanoti koÀz ustiga qoÀyilsa, bir togÀni toÀsadi, koÀrsalodanqoÀyadi. Xuddi shuning kabi, inson gÀaraz qilish tuygÀusi ta'sirida pashsha qanoti qadar bir gunoh bilan togÀdek savobni yopadi, unutadi. MoÀmin qardoshiga adovat qiladi, insonlarning ijtiqilamiayotida bir fasod vositasiga aylanadi.

Shaytonning bu hiylasiga oÀxshagan boshqa hiyla bilan, insonning sogÀlom fikrlashini vayron qiladi, iymon haqiqatlariga nisbatan toÀgÀri muhokamani buzau, katfikrning istiqomatiga buzadi. Jumladan:

Bir iymon haqiqatiga doir yuzlab isbot qiluvchi dalillarning hukmini yoÀqligiga dalolat qilgan bir alomat bilan sindirishni istaydi. Holbuki muqarrar bor: "Bitta isbot qiluvchi koÀp inkor qiluvchiqati n ustun keladi." Bir da'voni isbot qiluvchi bir guvohning hukmi yuzta inkor qilganlardan ustun boÀladi. Bu haqiqatga ushbu misol bilan qara. Jumladan:

Bir saroyning yuzl

oyatik eshiklari bor. Bir eshik ochilishi bilan oÀsha saroyga kirish mumkin, boshqa eshiklar ham ochiladi. Agar barcha eshiklar ochiq boÀlsa-yu, bir-ikkitasi berkilrof qisha saroyga kirib boÀlmaydi deyilmaydi.

Iymon haqiqatlari oÀsha saroydir. Har bir dalil bir kalitdir, isbot qiladi, eshikni ochadi. Bir eshikning berk qolishi bilan oÀsha iymon haqiqatidan voz kechilmaydi va inkqanotiinmaydi. Shayton esa, ba'zi sabablarga binoan, yo gÀaflat yoki jaholat vositasida berk qolgan bir eshikni koÀrsatadi, isbot qiluvchi barcha dalillarni nazahoriy ushiradi. "Bu saroyga kirilmaydi, balki saroy emas, ichida hech narsa yoÀq", deb aldaydi.

Xullas, ey shaytonning hiylalariga mubtalo boÀlgan bechora inson! Diniy, shaxsiy va ijtimoiy hayotning farovonligini tilasang va fikrning sihabotilia nazarning istiqomati va qalbning salomatligini istasang, muhkamoti Qur'oniyaning mezonlari bilan va sunnati saniyaning tarozilari bilan amallaringni va qalbingdan oÀtganlarni narsalarnir nazava Qur'onni va sunnati saniyani doimo rahbar qil va

degin, Janobi Haqqa iltijoda boÀl!

Ushbu oÀn uch ishora oÀn uch kalitdir! Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning eng oxirgi masla va

ning batafsil izohi va ma'dani boÀlgan

مِنْ شَرِّ الْوَسr odob الْخَنَّاسِ ٭ اَلَّذِى يُوَسْوِسُ فِى صُدُورِ النَّاسِ ٭

surasining hisni hasini va metin qal'asining darvozasini oÀsha oÀn uch kalit bilan och, kir, sa ekaniikni top!

وَ اَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَنْ يَحْضُرُوning i * *

OÀn ToÀrtinchi YogÀdu

اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكsin, q

Aziz siddiq qardoshim Ra'fat Bey!

"Savr va Hut"ga doir soÀragan savolingning ba'zi risolalarda javobi bor. U xil savollarga koÀra javob "Yigirma toÀrtinchi SoÀz"ning Uchinchi shoxida "OÀn ikki asl" nomi bilan oÀn ikki muhimberila bayon qilingan. OÀsha qoidalarning har biri Hz.PaygÀambarning (ASM) hadislariga doir bir-biridan farq qiladigan ta'villarga doir oÀlchov va hadislarga kelgan shubhalarni daf qiladigan muhim asosdir. Afsuski, hozircha sunuhotdan boshqa ilma miqdalalar bilan shugÀullanishimga mone boÀlgan ba'zi hollar bor. Shuning uchun savolingizga koÀra javob berolmayman. Agar qalbiy sunuhoti boÀlsa, majburan mashgÀul boÀlaman. Ba'zan savollarga sunuhot mos kelgani uchun javob ab qildi, xafa boÀlmanglar. Shuning uchun har bir savolingizga loyigÀicha javob berolmayman. Mayli, bu safar savolingizga qisqa bir javob beraaldaniSavolingizda: "Domlalar: "Yer hoÀkiz va baliq ustida turadi", deydilar. Holbuki Yer muallaqda bir yulduz kabi kezganini geografiya koÀrmqiqat Na hoÀkiz bor va na baliq?" deyapsiz.

Javob: Ibn Abbos (RA) kabi zotlarga nisbat berilgan sahih bir rivoyatda, Rasuli Akram alayhissalotu vassalomdan "Dunyo nima ustida?" deb soÀralganida: عَosda eثَّوْرِ وَالْحُوتِ Bir rivoyatda bir safar عَلَى الثَّوْرِ deb marhamat qilganlar, boshqa safar عَلَى الْحُوتِ deganlar. Muhaddislarning bir qismi Isroilolalarn olingan va eskidan beri naql qilingan xurofotga oÀxshash hikoyalarga bu hadisni tatbiq qilishgan. Xususan Bani Isroil olimlarining musulmon boÀlganlaridan bir qismi, oÀtgan kitoblarda "Savr va Hut" haqida koÀrgan hikoyalarini hadisga tatنَ jumlib, hadisning ma'nosini gÀalati tarzda tarjima qilishgan. Hozircha bu savolingizga doir gÀoyat qisqa uch asos va uch jihat aytiladi.

Birinchi asos: Bani Isroil olimlarining bir qismi musulmon boÀlgandan soÀng, eski ma'lumotlari ham ug qoÀllan birga musulmon boÀlgan, Islomiyat mulkiga aylangan. Holbuki eski ma'lumotlarida xatolar bor. OÀsha xatolar, albatta ularga oid, Islomiyatga oid emas!

Ikkinchiِلّٰهِ Tashbeh va misol keltirishlar olimlardan avomga oÀtish bilan, ya'ni ilmning qoÀlidan jaholatning qoÀliga tushishi va zamon oÀtishi bilan haqiqat deb qabul qilinadi. Masalan, kichikligimda Oy tutildi. Men volidamga: "Nima uchun oy buladi. oÀldi?", dedim. "Ilon yutdi", dedi. "KoÀrinyaptiku?", dedim. "Yuqorida ilonlar shisha kabi boÀlib, ichlaridagi narsalarni koÀrsatadilarxshiroi. Bu bolalik xotirasini koÀp zamon xotirlar edim. Va: "Bu qadar haqiqatsiz bir xurofot volidam kabi jiddiy zotlarning tilida qanday kezmoqda?" deb oÀylar edim. abablat falakiyot ilmini mutolaa qilgan vaqtim koÀrdimki, volidamning so'zini gapirganlar, tashbehni haqiqat deb oÀylashgan. Chunki Quyosh darajalarining orbitasi boÀlgan "burjlar joylashgan hudud" ُولَهُ qilganlari ulkan doira Oy manzillarining orbitasi boÀlib, harakat yoÀlining doirasi bir-biri ustiga oÀtish bilan, oÀsha ikki doira har biri ikki qavs'vat qida ko'ringan. OÀsha ikki qavsga astronom olimlar latif bir tashbeh bilan ikki katta ilon ma'nosidagi "tinnineyn" nomini berishgan.

OÀsha ikkilish, ning kesishish nuqtasiga, bosh ma'nosida "ra's", ikkinchisiga dum ma'nosida "zanab" deyishgan. Oy ra'sga va Quyosh zanabga kelgan vaqt astronomiya ta'birigoat sha "Oy tutilishi" sodir boÀladi. Ya'ni, Yer sayyorasi toÀliq ikkisining oÀrtasiga tushadi, oÀsha vaqtda Oy tutiladi. OÀtgan tashbeh bilan "Oy tinninning ogÀziga kirdi" deyiladi.

Bolimizak va ilmiy tashbeh avomning tiliga o'ltishi bilan, zamon oÀtishi bilan, Oyni yutadigan ulkan bir ilon shaklini olgan.

Xullas, "Savr va Hut" nomili ikki buyuk malak, bir muqaddas latif tashbeh bilan va ma'nodor bir ishora bn koinSavr va Hut" nomi bilan nomlangan Muqaddas, yuksak nubuvvat tilidan umumning tiliga kirish bilan, oÀsha tashbeh haqiqatga aylangan, xuddi kattaunda boÀkiz va dahshatli bir baliq suratini olgan.

Uchinchi Asos: Qur'onning mutashabehoti bo'lib, gÀoyat chuqur masalalarni misol vositasida va tashbehlar bilan avomga dars beradi. Xuddi shuning kabi, hadisning mutashabehoti bor, gÀoyat chuquirningqatlarni hamma biladigan tashbehlar bilan ifoda qiladi. Masalan: Bir-ikki risolada bayon qilganimiz kabi: Bir kuni PaygÀambarimiz (ASM) huzurlarida juda qattiq shovqin eshitildi. "Yetmish yildan beri dumalab, endi Jahannamma'navubiga tushgan bir toshning shovqinidir." deb marhamat qildilar. Bir necha daqiqadan soÀng bir kishi kelib, "Yetmish yoshli mashhur munofiq oÀldi", dedi. Rasuli AkragÀlubyhissalotu vassalomning gÀoyat baligÀ misol keltirishlarining haqiqatini e'lon qildi.

Sening savoling javobiga hozircha "uch jihat" aytiladi.

Birinchisi: Arsh va samovotning tashuvchilari deyilgan malaklarning bittasining ismi "Nasidi shuboshqasining ismi "Savr" boÀlib toÀrtta malakni Janobi Haq arsh va samovotga saltanati rububiyatiga nazorat qilish uchun tayin qilganidek, samiq va ng bir ukasi va sayyoralarning bir doÀsti boÀlgan Yer kurrasiga ham ikki malakni nazoratchi va tashuvchi qilib tayin qilgan. OÀsha malaklarning bittasining ismi "Savr" iy birhqasining ismi "Hut"dir. Va oÀsha nomni berishining sirri shudirki: Yer ikki qismdir. Biri suv, boshqasi tuproq. Suv qismini jonlantirgan baliqdir. Tuproq qismini jonlani yasa, insonlarning hayot tayanchi boÀlgan ziroat, hoÀkiz bilandir va hoÀkizning yelkasidadir. Yer kurrasiga muakkal ikki malak ham qoÀmondon, ifalikzoratchi boÀlganlari uchun, albatta baliq toifasiga va hoÀkiz naviga bir munosabat jihatlari boÀlishi lozimdir. Balki, وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ oÀshatni tamalakning olami malakut va olami misolda hoÀkiz va baliq suratida aks etishadi. {(Hoshiya) Ha, Yer kurrasi cheksiz havo okeanida bir safinahi bilboniya va hadisning ochiq ifodasi bilan oxiratning bir ekinzori, ya'ni koÀchatzor dalasi boÀlganidan, jonsiz va shuursiz ulkan kemani dengizda amri Ilohiy bilan, intizom bilan, hikmat bilan suzdirgan, kapitanlik qilgan malaklarga "Hut" nomi vMeningga izni Ilohiy bilan nazorat qilgan malaklarga "Savr" ismi naqadar yarashgani yaqqoldir.} Bu munosabatga va oÀsha nazoratga ishora qilib va Yer kurrasining oÀsha ikki muhim yaratilgan borliqlariga ishora qdunyo isoni moÀ'jiz-ul bayoni Nabaviyاَلْاَرْضُ عَلَى الثَّوْرِ وَالْحُوتِ deb, gÀoyat chuqur va keng bir sahifa qadar masalalarni ichiga olgan bir hNCHI Yni gÀoyat goÀzal va qisqa, birgina jumla bilan ifoda qilgan.

Ikkinchi jihat: Masalan: "Bu davlat va saltanat qaysi narsa ustida turadi?", deyilsa.va oÀrida: عَلَى السَّيْفِ وَ الْقَلَمِ deyiladi. Ya'ni "Askar qilichining shijoatiga, quvvatiga va davlat xodimi qalamining diroyatiga va adolatiga tayanadi." Xuddi shuning kabi: Modh YerdYer kurrasi jonzotlarning maskanidir va jonzotlarning qoÀmondoni insondir va insonning sohillarda yashaydigan qismining katta qismining tirikchilik manbalari baliqdir va sohillarda yashamaydigan qismining tirikchilik manbaloÀxtamroat bilan hoÀkizning yelkasidadir va muhim bir tijorat manbai baliqdir. Albatta davlat qilich va qalam ustida turgani kabi, Yer kurrasi ham hoÀkiz va baliq ustida turibti deyiladi. Zero qachonki hoÀkiz ishlamasaani o'liq millionlab tuxumni birdan qoÀymasa, inson yashay olmaydi, hayot mahv boÀladi, Xoliqi Hakiym Yerni xarob qiladi.

Xullas, Rasuli Akram alayhissalotu vaschasingÀoyat moÀ'jizali shaklda va gÀoyat yuksak va gÀoyat hikmatli bir javob bilan: اَلْاَرْضُ عَلَى الثَّوْرِ وَالْحُوتِ deganlar. Insoniyatning hayoti qanchadan qanchahxonal hayvoniyning hayoti bilan aloqador ekaniga doir keng bir haqiqatni ikki kalima bilan dars berganlar.

Uchinchi Jihat: Qadimgi astronomiya fanida Quyosh harakatlanishi aytilgan. Quyoshning har oÀttiz darajasini bittaخَلْقُdeb ataganlar. OÀsha burjlardagi yulduzlarning oralarida bir-birini bogÀlaydigan faraziy chiziqlar tortilsa, bitta vaziyat hosilدٍءÀlgan vaqt, ba'zisida asad (ya'ni arslon) suratini, r. Surida tarozi ma'nosida mezon suratini, ba'zisida hoÀkiz ma'nosiga savr suratini, ba'zisida baliq ma'nosiga hut suratini koÀrsatgan. OÀsha munosabatga binoan u burjlarga oÀsha ismlar berilgan. Buruh! Ang astronomiyasi nazarida esa Quyosh harakatlanmaydi, deyiladi. Shu sabab burjlar boÀsh va ishlatilmasdan va ishsiz qolishgan. Quyoshning oÀrniga Yer kurrasi harakatlanadi. Shunday ekan boÀsh, ishÀliga rjlar va yuqoridagi ishlatilmagan doiralar oÀrniga zaminda Yerning yillik orbitasida kichik miqyosda oÀsha doiralarni tashkil qilish kerak. Shu holda samoviy burjlar Yerning yillik orbitasidan aks qiladi. Va Yer vulqosi har oy samoviy burjlarning bittasining soyasida va misolida boÀladi. GoÀyo Yerning yillik orbitasi bir oyna hukmida boÀlib samoviy burjlar unda aks etadi.

Bu jihatdan Rasuli Akt va Jayhissalotu vassalom oldin zikr qilganimiz kabi, bir marta عَلَى الثَّوْرِ, bir marta عَلَى الْحُوتِ deganlar. Ha, moÀ'jiz-ul bayon boÀlgan lisoni nubuvvatga xusushadigan tarzda gÀoyat chuqur va koÀp asr oÀtib tushuniladigan haqiqatga ishora qilib bir marta عَلَى الثَّوْرِ deganlar. Chunki Yer kurrasi oÀsha savol vaqtida Savr burjining misolida ediِلْمُتoy oÀtib yana soÀralganda, عَلَى الْحُوتِ deganlar. Chunki oÀsha vaqt Yer kurrasi Hut burjining soyasida ekan.

Xullas, istiqbolda tushuniladigan bu yuksak haqiqatga ishora qilib va Yer kurrasining van oÀtgdagi harakatiga va sayohatiga ishora qilib va samoviy burjlar Quyosh e'tibori bilan ishsiz va musofirsiz boÀlganlariga va haqiqiy ishlagan burjlar esa Yer kurrasining yillik orbitasida boÀlganiga va oÀsha burjlarda vaziosini argan va sayohat qilgan Yer kurrasi boÀlganiga ramzan عَلَى الثَّوْرِ وَالْحُوتِ deganlar.

Ba'zi Islomiy kitoblarda savr va hutga doir gÀalatvonalaqlga sig'maydigan hikoyalar yo Isroiliyotdir yoki tashbeh yoki ba'zi muhaddislarning ta'villari bo'lib, ba'zi diqqatsizlar tarafidan hadis deb Rasuli Akram alayhissalotu vassalomga nisbat qilinglanarlبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَس۪ينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا

Ikkinchi Savol: Oli Aba haqidadir.

an birdoshim, Oli Aba haqidagi javobsiz qolgan savolingizning koÀp hikmatlaridan yolgÀiz bir hikmati aytiladi. Jumladan: Rasuli Akram alayhissalotu vassalom kiygan muborak xirqalarini Hazrati Ali (RA) va Ha amal Fotima (RA) va Hazrati Hasan va Husanning (RA) ustlariga yopib,

oyati bilan duo qilishlarining sirlari va hikmhakiml bor. Sirlaridan bahs qilmaymiz. Faqat risolat vazifasiga taalluqli bir hikmati shuki: Rasuli Akram alayhissalotu vassalom gÀaybni bilgan va istiqbolni koÀrgan nubuvvat nazari bilan oÀttiz-qirq yil soÀngra sahobalar va tobei, agar ichida jiddiy fitnalar boÀlib qon toÀkilishini koÀrganlar. Ichida eng mumtoz shaxsiyatlar, xirqasi ostida boÀlgan uchta shaxsiyat borligini r topiada qilganlar. Hazrati Alini (RA) ummat nazarida poklash va oqlash va Hazrati Husanga (RA) ta'ziya bildirish va tasalli berish va Hazrati Hasanni (RA) tabriklash va musolaha yoÀli bilan muhim bir fitnani yoÀqoAlininharafini va ummatga buyuk foydasini e'lon qilish va Hazrati Fotimaning zurriyotining toza va sharafli ekanini va Ahli Bayt oliy unvoniga loyiq ekanlarini e'lon qilish uchun oÀsha toÀrtta kishiga oÀzlari bilan birga "Xamsa-ig kichba" unvonini bergan oÀsha xirqani yopganlar.

Albatta Hazrati Ali (RA) xalifa-i bilhaq edilar, lekin toÀkilgan qonlar juda ahamiyatli boÀlganidan, ummat nazarida oqlanishi va baroati, risolat vazifasi e'tibori bilan ahamiyatli boÀlganidir va, Rasuli Akram alayhissalotu vassalom oÀsha suratda u kishini oqlaydilar. Uni tanqid qilgan va xato deb bilgan va zalolatda degan Xorijiylarni va Umaviylarning tajovuzkor tarafdorlarini sukutga da'vat qiladilar.hunki qiqat, Xorijiylar va Umaviylarning ifrotchi tarafdorlari Hazrati Ali (RA) haqidagi tafritlari va zalolatda deyishlari va Hazrati Husanning (RA) gÀoyat fojiali an va rli hodisasi bilan Shialarning ifrotlari va bid'atlari va Shayxayndan yuz oÀgirishlari ahli Islomga juda zararli boÀlgan.

Xullas, bu xirqa va duovabo b Rasuli Akram alayhissalotu vassalom Hazrati Ali (RA) va Hazrati Husanni (RA) mas'uliyatdan va ayblovdan va ummatini ular haqida badbinlikdan qutqargani kabi, Hazrati Hasanni (RA) qilgan musolahasi bilan ummatga qilgan yaxa bu yini risolat vazifasi nuqtasida tabriklaydi va Hazrati Fotimaning (RA) zurriyotining muborak nasli olami Islomda Ahli Bayt unvonini olib oliy bir sharaf qozonishlarini va Hazrati Fotima (RA)

اِنّ۪ٓى اُع۪يذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ kirgaْطَانِ الرَّج۪يمِ

degan Hazrati Maryamning volidasi kabi zurriyot jihatidan juda sharafli boÀlishini e'lon qiladi.

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰىAlbattِ الطَّيِّب۪ينَ الطَّاهِر۪ينَ الْاَبْرَارِ وَعَلٰى اَصْحَابِهِ الْمُجَاهِد۪ينَ الْمُكْرَم۪ينَ الْاَخْيَارِ اٰم۪ينَ

Ikkinchi Maqom

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمhi kerرَّح۪يمِ

ning minglab sirlaridan olti siriga doirdir.

Eslatma: "Basmala"ning rahmat nuqtasida porloq bir nuri soÀniq aqlimga uzoqdan koÀrindi. Uni oÀz nafsim uchun qayd suratida yozib qoÀyishni istadim. Va yigirma-oÀttiztacha sirlarton va oÀsha nurning atrofida bir doira aylantirib ovlash va tutishni orzu qildim. Lekin, afsuski, hozircha orzuimga toÀliq muvaffaq boÀlolmadim. Yigirolab mtiztadan besh-oltitaga tushdi.

"Ey inson!" deganimda oÀz nafsimni nazarda tutaman. Bu dars oÀz nafsimga xos boÀlgani holda, ruhan men bilan munos olti r va nafsi nafsimdan koÀra hushyorroq boÀlgan zotlarga balki foydalanishga vosita boÀlish niyatida, "OÀn toÀrtinchi YogÀdu"ning Ikkinchi maqomi sifatida mudaqqiq qardoshlNCHI Qng istaklariga havola qilaman. Bu dars aqldan koÀra koÀproq qalbga, dalildan ziyoda zavqqa ta'alluqlidir.

قَالَتْ يَٓا اَيُّهَا الْمَلَؤُا bilisٓى اُلْقِىَ اِلَىَّ كِتَابٌ كَر۪يمٌ ٭ اِنَّهُ مِنْ سُلَيْمٰنَ وَ اِنَّهُ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

Shu maqomda bir nechta sir zikr qilinadi.

BIRINCHI SIR: "Bismillahir Rohmanir Rohiym"ning bir jilvasini shunday koÀrdimki ularnot siymosida, Yer siymosida va inson siymosida bir-biri ichida bir-birining namunasini koÀrsatadigan uch sikka-i rububiyat bor: Biri: Umum koinotdagi rdan hn, tasonud, ta'onuq, tajovub namoyon boÀlgan sikka-i kubro-i uluhiyat boÀlib "Bismilloh" unga qaraydi.

Ikkinchisi: Yer kurrasi siymosida naoÀlganva hayvonotning tadbir va tarbiya va idorasidagi oÀxshashlik, uygÀunlik, intizom, saranjomlik, lutf va marhamatdan namoyon boÀlgan sikka-i kubro-i rahmoniyat bo'lib, "Bismillahir Rohman" unga qaraydi.

mbarimra insonning mohiyati jome'asining siymosidagi latoifi Ra'fat va daqoiqi shafqat va marhamati Ilohiyaning shu'lalaridan namoyon boÀlgan sikka-i ulyo-i rahimiyat boÀlib, "Bismillahir hlik eir Rohiym"dagi "ar-Rohiym" unga qaraydi.

Demak, "Bismillahir Rohmanir Rohiym" olam sahifasida nuroniy qator tashkil qilgan uch sikka-i ahadiyatning muqa haqiqnvoni va pishiq bir arqoni va porloq bir yozuvidir. Ya'ni, "Bismillahir Rohmanir Rohiym" yuqoridan tushgan uchi, koinotning mevasi va olamning kichraytirilgan nusxasi boÀlgan insonga kelib taqaladb muxtni Arshga bogÀlaydi. Insoniy Arshga chiqishga bir yoÀl boÀladi.

IKKINCHI SIR: Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon cheksiz yaratilgan koÀp sonli maxluqotda namoyon boÀlgan vohidiyat ichida aqllarni chal'zan sslik uchun, doim vohidiyat ichida ahadiyat jilvasini koÀrsatadi. Ya'ni, masalan: Quyosh ziyosi bilan cheksiz narsalarni qamraydi. Quyosh zotini butun ziyosi bilan mulohaza qilish uchun gÀoyat keng bir tasavvur va keng qamrovli bimon bor lozim boÀlganidan, unuttirmaslik uchun, har bir porloq narsa Quyoshning zotini aksi vositasi bilan koÀrsatadi va oÀz qobiliyatiga koÀra Quyoshning zotiy jilvasi bilan birga ziyosi, harorati kabi xossalarini koÀrsatadi. Va hoÀlganloq narsa Quyoshni butun sifatlari bilan oÀz qobiliyatiga koÀra koÀrsatgani kabi, Quyoshning ziyo va harorat va ziyodagi yetti rang kabi sifatlarining har biri, qarshisidagi barcha narsalarni qamraydi. Shunatta dbi: وَ لِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى -misolda xato boÀlmasin,- ahadiyat va samadiyati Ilohiya har bir narsada, xususan jonzotlarda, xususan insonning mohiyat oynastonninrcha Ismlari bilan bir jilvasi boÀlgani kabi.. vahdat va vohidiyat jihati bilan ham mavjudot bilan aloqador har bir ismi butun mavjudotni qamraydi. Xullas, vohidiyat ichida aqllarni boÀgÀmaslik va qalblar Zoti Aqdasni u shaklligi uchun doimo vohidiyatdagi sikka-i ahadiyatga diqqatni qaratadi, bu esa oÀsha sikkaning uch muhim tugunini "Bismillahir Rohmanir Rohiym" ko'rsatadi.

UCHINCHI SIR: Shu cheksiz koinot Hakiyontirgan, rahmat ekanini ko'ryapmiz. Va bu qorongÀu mavjudotni nurlantirgan, rahmat ekani ochiq ravshan. Va bu hadsiz ehtiyojlar ichida oÀralashayotgan maxluqotni tarbiya qilgan, yana rahmunnatini maÀlum. Va bir daraxt barcha qismlari bilan mevasiga yuzlangani kabi, butun koinotni insonga qaratgan va har tarafda unga qaratgan va yorlani k oshiqtirgan, rahmat ekani oshkor. Va bu cheksiz fazoni va boÀsh va xoli olamni toÀldirgan, nurlantirgan va quvontirgan, rahmat ekani ko'rib turibmiz. Va bu foniy insonni abadga nomzod qilgan va azaliy vvidan iy bir zotga suhbatdosh va doÀst qilgan, rahmat ekani ravshandir.

Ey inson! Modomiki rahmat shunday kuchli va jozibador va sevimli va madadkor mahbub bir haqiqat ekan.havo killahir Rohmanir Rohiym" de. U haqiqatni mahkam tut va mutlaq vahshatdan va cheksiz ehtiyojlarning alamlaridan qutul. Va oÀsha Azal va Abad Sultonining taxtiga yaqinlasmoni qoÀsha rahmatning shafqati va shafoati va shu'lalari bilan Sultonga suhbatdosh va xalil va doÀst boÀl.

Darhaqiqat, koinotdagi borliqlarning turlsm shuhikmat doirasida insonning atrofida toÀplab, barcha hojatlariga mukammal intizom va inoyat bilan oshiqtirish, ikki holatdan biri ekani aniq:

Yo koinotning har bir navi oÀzidan oÀzi insonni taniydi, unga itoat qiladi, yordamiga osh esa, (Bu esa yuz daraja aqldan uzoq boÀlgani kabi, koÀp mahollarni keltirib chiqaradi.) Inson kabi bir ojizi mutlaqda eng quvvatli bir Sultoni Mutlaqning qudrati boÀlishi surlarboÀladi.

Yoxud bu koinotning pardasi orqasida bir Qodiyri Mutlaqning ilmi bilan yordamlashish boÀlmoqda. Demak, koinotning navlari insonni tanimaydi, balki insonni biladigan va taniydigan, marhashtiriladigan Zotning tanishi va bilishining dalillaridir.

Ey inson! Esingni yigÀ! Butun yaratilgan borliqlarning turlarini senga yoÀnaltirib yordam qoÀllarini uzattirgan va sening hojatlaringgahi Misay" dedirgan Zoti Zuljalol seni bilmasligi, tanimasligi mumkinmi? Modomiki seni bilar ekan, rahmati orqali bilganini bildirayotgan ekan, sen ham Uni bil, hurmat bilan boÀrsatngni bildir. Va sen kabi mutlaq zaif, mutlaq ojiz, mutlaq faqir, foniy, kichik bir maxluqqa ulkan koinotni boÀysundirish va uning yordamiga yuborish, albatta hikmat va inoyat va ilm va qudratni oÀz ichiga olgan haqتُ الطrahmat ekanini qat'iyan anglab yet! Albatta, bunday bir rahmat sendan umumiy va xolis bir shukr va jiddiy va sof bir hurmat istaydi. OÀsha xolis shukrning va oÀsha sof hurmatning tarjimoni va unvoni boÀlga, balkmillahir Rohmanir Rohiym"ni so'zla. OÀsha rahmatga yetishishga vosita va Rahmonning dargohida shafoatchi qil. Ha, rahmatning mavjudligi va amalga oshishi Quyoshchalik yaqqoldir. shdagi, markaziy bir naqsh har tarafdan kelgan arqon va iplarning intizomidan va vaziyatlaridan hosil boÀlganidek, bu koinotning eng katta doirasida ming bir isriga bhiyning jilvasidan uzangan nuroniy arqonlar koinot siymosida shunday sikka-i rahmat ichida xotami rahimiyatni va naqshi shafqatni toÀqimoqda va shunday bir xotami ina Hazr o'ryaptiki, Quyoshdanda porloq oÀzini aqllarga koÀrsatmoqda. Darhaqiqat, Quyosh va Oyni, unsurlar va ma'danlarni, nabotot va hayvonotni ulkan bir naqshning arqon iplari kabi g fikrir ismlarning shu'lalari bilan tartiblagan va hayotga xodim qilgan va nabotiy va hayvoniy barcha volidalarning gÀoyat shirin va fidokorona shafqatlari orqali OÀz shafqatini koÀrsatgan va tirikyoz vadotni insoniyat hayotiga boÀysundirgan va shu orqali rububiyati Ilohiyaning gÀoyat goÀzal va shirin ulkan bir naqshini va insonning ahamiyatini koÀrsatgan va eng porloq rahmatini izholarimnan Rahmoni Zuljamol, albatta OÀzining mutlaq istigÀnosiga rahmatini mutlaq ehtiyoj ichidagi jonli mavjudotga va insonga maqbul bir shafoatchi qilgan. Ey inson! Agar inson boÀlsang, "Bismillahir Rohmanir Rohiym" de. OÀsha shafoatchini top.

Hazra yer yuzida toÀrt yuz ming har xil bir-biridan farqli nabotot va hayvonot toifalarini, hech birini unutmasdan, chalkashtirmasdan, oÀz vaqtida mukammal intizom bilan, hikmat va inoyat bilan tarbiya va kizincqilayotgan va Yer kurrasining siymosida xotami ahadiyatni qoÀygan, yaqqol, balki ochiq oydin rahmatdir va oÀsha rahmatning mavjudligi bu Yer kurrasining siymosidagi shu blgan Farning mavjudligi qadar qat'iy boÀlgani kabi, oÀsha mavjudot miqdoricha tahaqquqining dalillari bor. Darhaqiqat, zamin yuzida shunday bir xotami rahmat va sikka-i ahadiyat boÀlgani kabi, insoi. Yanma'naviy mohiyatining siymosida ham shunday bir sikka-i rahmat borki, Yer kurrasi siymosidagi sikka-i marhamat va koinot siymosidagi sikka-i uzmo-i rahmatdan kam emas. GoÀyo ming bir ismlar jilvasining birlashgan nuqtasi hukning rir jome'iyati bor.

Ey inson! Senga bu siymoni bergan va oÀsha siymoda shunday bir sikka-i rahmatni va bir xotami ahadiyatni qoÀygan Zot seni oÀz holingga tashlab qoÀyishi, or Quyahamiyat bermasligi, sening harakatlaringga diqqat qilmasligi, senga yuzlangan butun koinotni behuda ketkazishi, yaratilish daraxtini mevasi chirik, aynigan, ahamiyatsiz bir daraxt qilishi heh mumkinmi?! Yana, hech bir jihatdabiridaha qabul qilmaydigan va hech bir jihatdan kamchiligi boÀlmagan, Quyosh kabi yaqqol rahmatini va ziyo kabi koÀringan hikmatini inkor qildirishi mumdagi q Aslo...

Ey inson! Bilki, oÀsha rahmatning arshiga yetishish uchun bir me'roj bor. OÀsha me'roj esa "Bismillahir Rohmanir Rohiym"dir. Va bu me'roj qanchalar ahamoÀrgan ekanini anglashni istasang, Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning bir yuz oÀn toÀrt surasining boshiga, va butun muborak kitoblarning ibtidolariga, vaaqida muborak ishlarning boshlanishlariga boq. Va basmalaning qadri buyukligiga eng qat'iy bir hujjat shudirki, Imom Shofe'iy (RA) kabi koÀplab buyuk mujtahidlar: "Basmala birgina oyat boÀlgani holda, Qur'onda bir yuz oÀn toÀrt marta no kasalÀlgan." deyishgan.

TOÀRTINCHI SIR: Cheksiz kasrat ichida vohidiyatning koÀrinishi, اِيَّاكَ نَعْبُدُ xitobini aytish bilan hammaga kifoya qilmaydi. Fikr tarqaladi. Umumidagi vahdat orqasida Zot Mustaiyatni mulohaza qilib اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ deyish uchun Yer kurrasi kengligida bir qalb boÀlishi lozim. Va bu sirga binoan, parchalarda yaqqol suratda sikka-i ahadiyatni koÀrsatgani kabi, har bir navda sikka-ig kabiyatni koÀrsatish va Zoti Ahadni mulohaza qildirish uchun xotami rahmoniyat ichida bir sikka-i ahadiyatni koÀrsatadi. Toki qiyinchiliksiz yordaim har martabada اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ deb, toÀgÀridan-toÀgÀri Zoti Aqdasga xitob qilib yuzlansin.

Bas, Qur'oni Hakim bu buyuk sirni ifodalash uchun, koinotndan yng ulkan doirasida, masalan, samovot va Yerning yaratilishidan bahs qilgan vaqtida, birdaniga eng kichik doiradan va eng nozik parchadan soÀz ochadi, toki yaqqol bir suratda xotami ahadiyatni koÀrsatsin. Masalan: samovot vsilaniing yaratilishi bahsi ichida insonning yaratilishidan va insonning ovozidan va siymosidagi ne'mat va hikmat nozikliklaridan bahs ochadi. Toki diqqat qochmaatningalb boÀgÀilmasin, ruh Ma'budini toÀgÀridan-toÀgÀri topsin. Masalan: وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ oyata istiur haqiqatni moÀ'jizali bir suratda koÀrsatadi.

Darhaqiqat, cheksiz yaratilgan borliqlarda va nihoyasiz koÀplikda vahdat sikkalari, ichma-ich doiralar kabi eng kattasidan eng kichik sikkaga qadar turlari va martabalaÀllari. Lekin oÀsha vahdat qancha bo'lsa ham, baribir koÀplik ichida vahdatdir. Haqiqiy xitobni toÀliq ta'min qilolmaydi. Shuning uchun, vahdat orqasida ahadiyat sikkasi boÀlishi lozimdir. Toki, koÀplikni xayolga keltirmasin. ToÀgga, sh-toÀgÀri Zoti Aqdasga qarata qalbga yoÀl ochsin. Yana, sikka-i ahadiyatga nazarlarni qaratish va qalblarni jalb qilish uchun oÀsha sikka-i ahadiyat ustida ggan Hajozibador bir naqsh va gÀoyat porloq bir nur va gÀoyat shirin bir halovat va gÀoyat sevimli bir jamol va gÀoyat quvvatli bir haqiqat boÀlgan rahmat sikkasini va rahimiyat xotamini qoÀyganmumiy a, oÀsha rahmatning quvvati ongli mavjudotning nazarlarini jalb qiladi, oÀziga tortadi va ahadiyat sikkasiga qovushtiradi. Va Zoti Ahadiyani mulohaza qildiradi va shu yoÀl bilan اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاttifoqْتَع۪ينُ dagi haqiqiy xitobga sazovor qiladi. Xullas, "Bismillahir Rohmanir Rohiym" Fotihaning mundarijasi va Qur'onning qisqa bir xulosasi jihatidan, mazkur buyuk sirning unvoni va tarjimoni boÀlgadilar.unvonni qoÀliga olgan rahmatning tabaqalarida keza oladi. Va bu tarjimonni gapirtirgan rahmatning sirlarini oÀrganadi va rahimiyat va shafqat nurlarini koÀradi.

BESHINCHI SIR: Bir hadisi shao'lga kelganki:

Bu hadisni bir qism ahli tariqat iymon aqidalariga munosib boÀlmagan gÀalati kerak tafsir qilishgan. Hatto, ulardan bir qism ahli ishq insonning ma'naviy siymosiga surati Rahmon nazari bilan qaraganlar. Ahli tariqatning aksar qismida sakr va ahli ishqning koÀpida istigÀroq va iltibos boÀlgani boÀlga haqiqatga zid tushunchalarida balki uzrlilar. Lekin aqli joyida boÀlganlar fikran ularning aqida asoslariga zid boÀlgan ma'nolarini qabul qilmaydi. Qilsa, xato qilgan boÀladi.

Darhaqiqat, butu bilanotni bir saroy, bir uy kabi muntazam idora qilayotgan va yulduzlarni zarralar kabi hikmatli va oson aylantirayotgan va kezdirayotgan va zarralarni intizttadanodimlar kabi ishlatayotgan Zoti Aqdasi Ilohiyning sherigi, oÀxshashi, ziddi, tengi boÀlmagani kabi,

ning sirri bilan, irodan, misli, misoli, monandi ham boÀlishi mumkin emas. Lekin,

sirri bilan, masal va misol keltirish bilan shuunotigurojaaat va ismlariga qaraladi. Demak, masal va misol keltirish shuunot jixatidan mumkin. Shu mazkur hadisi sharifning juda koÀp maqsadlaridan biri shuki, inson ismi Rahmonni toÀligÀicha komoiy hdigan suratdadir. Ha, yuqorida bayon qilganimiz kabi, koinotning siymosida ming bir ismning shu'alaridan namoyon boÀlgan ismi Rahmon koÀringani kabiaytonln yuzining siymosida rububiyati mutlaqa-i Ilohiyaning cheksiz jilvalari bilan namoyon boÀlgan ismi Rahmon koÀrsatilgani kabi; insonning surati jome'asida kichik miqyosda zaminning siymosi va koinotning siymosi kabi yana ismozilgaonning toÀliq jilvasini koÀrsatadi", deganidir. Hamda: Zoti Rohmanir Rohiymning dalillari va oynalari boÀlgan jonli mavjudot va inson kabi sazovor bo'lganlarning Zoti Vojib-ul Vujudga dalolatlari shu darajada qat'iy, ochjoylasyaqqolki, Quyoshning timsolini va aksini koÀrsatgan yorugÀ oynaning porloqligiga va dalolatining yaqqolligiga ishora qilib "OÀsha oyna Quyoshdir" deyilganidek, yaqqol dalolat va mukammal munosabatiga ishora qilib "Insonda surati RahobroÀyr" deyilgan va aytiladi. Va ahli Vahdat-ul Vujudning moÀ'tadil qismi o'sha sirga binoan, ushbu dalolatning yaqqolligiga va bu munosabatning kamoliga unvsumlafatida "Lo Mavjuda illo Hu" deyishgan.

اَللّٰهُمَّ يَا رَحْمٰنُ يَا رَح۪يمُ بِحَقِّ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ اِرْحَمْنَا كَمَا يَل۪يقُ بِرَح۪يمِيَّتِكَ وَ فَهِّمْنَا اَسْرَارَ بِسng badلّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ كَمَا يَل۪يقُ بِرَحْمَانِيَّتِكَ اٰم۪ينَ

OLTINCHI SIR: Ey cheksiz ojizlik va nihoyasiz muhtojlik ichida oÀralashayotgan bechora inson! Rahmat qanchalik qiymatdor vosita va qanchalik maqbul sikki jchi ekanini angla: OÀsha rahmat shunday bir Sultoni Zuljalolga vosita bo'lib, yulduzlar va zarralar birgalikda mukammal intizom va itoat bilan Uning qoÀshinida xizmat qilmoqdalar. Va oÀsha Zoti Zuljalolning va Sultoni Azal va Abad zotiy isoÀrtoq va mutlaq ehtiyojsizlik ichidadir.

Hech bir jihatdan koinotga va mavjudotga ehtiyoji boÀlmagan bir GÀaniyyi 'Alal-itloqdir. Va butun koinot amr va idorasi ostida va haybat va azamr boÀltida nixoyatda itoatda, jaloli qarshisida zillatdadir. Bas, ey inson rahmat seni OÀsha MustagÀniyi 'Alal-itloqning va Sultoni Sarmadiyniga qozuriga chiqaradi va Unga doÀst qiladi va Unga suhbatdosh qiladi va sevgili bir banda vaziyatini beradi. Lekin, Quyoshga yetisholmaganing kabi, undan juda uzoqsan, hech bir jihatdan yaqinlasholmaysan. Le va muuyoshning ziyosi Quyoshning aksini, jilvasini sening oynang vositasida qoÀlingga beradi. Xuddi shuning kabi, Zoti Aqdasga va Shamsi Azal va Abaddan biz garchiuhim hoya uzoqmiz, yaqinlasholmaymiz. Lekin Uning ziyo-i rahmati Uni bizga yaqinlashtiradi.

Bas, ey inson! Bu rahmatni topgan kishi abadiy tuganmas bir xazina-i nur topadi. U xazinani topishning chorasi, rahmatninq qiliporloq bir misoli va namoyandasi va oÀsha rahmatning eng balog'atli tili va dalloli va Qur'onda "Rahmatan lil-olamiyn" deb nomlangan Rasuli Akram alayhissalotu vassalomning sunnati va Unga ergashishlikdadir. Va bu rahmatan lil-olamiyn boÀlm benihhmati mujassamaga yaqinlashish vositasi, salavotdir! Darhaqiqat, salavotning ma'nosi rahmatdir. Va oÀsha jonli mujassam rahmatga rahmat duosi boÀlgan salavot esa, oÀsha rahmatan lilkoÀp zynga yetishishga vositadir. Shunday ekan, sen salavotni oÀzing uchun u rahmatan lil-olamiynga ulashmoq uchun yaqinlashish vositasi qil va u Zotni ham rahmati Rahmonga yaqinlashish vositasi deb qabul qil. Umum ummn masa rahmatan lil-olamiyn boÀlgan alayhissalotu vassalom haqlariga nihoyasiz rahmat ma'nosidagi salavot aytishlari, rahmat qanchalik qiymatdor bir hadya-i Ilohiy-i xilanchalik keng bir doirasi ekanligini porloq bir suratda isbot qiladi.

Bir soÀz bilan, xazina-i rahmatning eng qiymatdor olmosi va darvozaboni Zoti Ahmadiya alayhissalotu vassalom boÀlgani kabi, enlik konchi kaliti ham "Bismillahir Rohmanir Rohiym"dir. Va eng oson kaliti salavotdir!

اَللّٰهُمَّ بِحَقِّ اَسْرَارِ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَم۪ينَ كَمَا يَل۪يقُ بِرَحْمَتِكَ وَiga chْمَتِه۪ وَ عَلٰى اٰلِه۪ وَ اَصْحَابِه۪ اَجْمَع۪ينَ وَ ارْحَمْنَا رَحْمَةً تُغْن۪ينَا بِهَا عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاكَ مِنْ خَلْقِكَ اٰم۪ينَ.

OÀ qiladinchi YogÀdu

Risola-i Nur Kulliyotining SoÀzlar, Maktubot va OÀn ToÀrtinchi YogÀduga qadar qismining mundarijasidir. Har bir qismning mundarijasi, ya'ni SoÀzlar qismining mundarijasi SoÀzlar Majmu bir Z Maktubot va YogÀdularning ham oÀzlariga oid mundarijalari oÀsha majmualarning oxirlariga qoÀshilgani uchun, bu yerda yozilmadi.

OÀn Oltinchi YogÀdu

بِاسْمِه۪ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِ bilanه۪

Aziz, siddiq qardoshlarim XoÀja Sabri, Hofiz Ali, Mas'ud, Mustafolar, Xusrav, Ra'fat, Bekir Bey,oÀqotmu, Lutfilar, Hofiz Ahmad, Shayx Mustafo va boshqalar... Sizlarga qiziq va soÀrashga sabab boÀlgan "toÀrt kichik masala"ni ma'lumot sifatida qisqacha bayon qilishga qalbimda bir xotira his qg zako

BIRINCHISI: Qardoshlarimizdan Chaprazzoda Abdulloh Afandi kabi ba'zi odamlar ahli kashfdan rivoyat qilib oÀtgan Ramazonda Ahli Sunnat va Jamoat uchun yengillik, zafarlar boÀlishini xabar berganlari holda, sodir boÀlmadi. Ahli valoyat a jiddhf nima uchun haqiqatga xilof xabar beradilar? deb mendan soÀradilar. Men ham birdan sunuhot navidan bergan javobimning qisqachasi:

Hadisi sharifda kelganki: "Ba'zan balo yuboriladi. Kelarkan qarshisiga sadaqdaraxtadi, orqaga qaytaradi." Shu hadisning sirri koÀrsatadiki, taqdir qilinganlar narsalar ba'zi shartlar sodir boÀlgani uchun, orqaga qaytadi. Demak ahli kashf xabardor boÀlgan taqdir qilingan narsalar mutlaq boÀlmagan, balki ba'zi shartlarga bouchun,boÀlgan. Va oÀsha shartlarning sodir boÀlmasligi bilan oÀsha hodisa sodir boÀlmagan. Faqat oÀsha hodisa ajali muallaq kabi Lavhi Azaliyning bir navi daftari hukmida boÀlgan Lavhi Mahv-Isbot اَخْطdir qilinib yozilgandir. Kashf kamdan-kam hollarda Lavhi Azaliyga qadar chiqadi. KoÀpchiligi u yerga chiqolmaydi. Bu sirga binoan, oÀtgan Ramazoni Sharifda va Qurbon Bayramida va yana boshqa vaqtlarda istixqlik ebinoan yoki kashfiyot navidan berilgan xabarlar, bogÀliq sharoitlarini topolmaganlari uchun sodir boÀlmagan va xabar berganlarni yolg'onga chiqarmaydi. Chunki taqziyoralingan, lekin sharti kelmay sodir boÀlmagan. Ha, Ramazoni Sharifda bid'atlarni yoÀq qilishga koÀpchilik Ahli Sunnat va Jamoatning xolis duosi bir shart va muhim bir sabab edi. Afsuski masjidlarga Ramazoni Sharifda bid'atlar kirgani uchun,lohiynrning qabuliga toÀsiq qoÀyib yengillik kelmadi. Sobiq hadisning sirri bilan: Sadaqa baloni ketkazadi. Aksariyatning xolis duosi ham umumiy yengillikni jalb qiladi. Quvva-i joziba vujudga kelmagani uchun, zafarlar ham berilmadi.

IKKIَا وَبIZIQTIRGAN SAVOL: Ikki oy mobaynida hayajonli siyosiy vaziyat qarshisida menga, aloqador boÀlganim koÀp qardoshlarimga kuchli ehtimol bilan huzur beradigan tashabbus qilish kerak edi. Lekinsuratiiyatga hech ahamiyat bermasdan aksincha sitam oÀtkazgan ahli dunyoga yon bosadigan bir fikrda boÀldim. Ba'zilar juda qattiq hayratlanishdi. Dedilarki: "Seni qiynoqqa solgan ahli bit hukma qisman munofiq boshdagi insonlar ta'qib qilgan siyosat haqida munosabating qanday, nega qarshi chiqmayapsan?" Bergan javobimning muxtasari shuki: Bu zamonda ahli Islomning eng muhi bilanikasi, fan va falsafadan kelgan zalolat bilan qalblarning buzilishi va iymonning jarohatlanishidir. Buning yagona chorasi Nurdir, nur koÀrsattti qarakki, qalblar isloh boÀlsin, iymon qutulsin. Agar siyosat toÀqmogÀi bilan harakat qilib, gÀalaba qozonilsa, kofirlar munofiq darajasiga tushadi. Munofiq kofirmoÀ'tam yomon. Demak, toÀqmoq bunday bir zamonda qalbni isloh qilmaydi. Kufr qalbga kiradi, yashirinadi, munofiqlikka aylanadi. Ham nur, ham toÀqmoq.. ikkalasini bu zamonda men kabi bir ojiz ishlatol vijdo Shuning uchun butun quvvatim bilan nurni mahkam tutishga majbur boÀlganim uchun, siyosat toÀqmogÀi qay shaklda boÀlsa-boÀlsin, qaramaslik kerak. Ammo moddiy jihodning zarurati esa, u vazifa hozircha bizdaqlik b Ha, usuliga koÀra kofirning yoki murtadning tajovuzlarini toÀsish uchun toÀqmoq kerak. Bizning esa ikki qoÀlimiz bor. Agar yuz qoÀlimiz boÀlganda ham, faqat nurga kifoya boÀladi. ToÀqmoqni tutadigan qoÀlimar ozlq!...

UCHINCHI QIZIQTIRGAN SAVOL: Yaqinda Angliya va Italiya kabi ajnabiylarning hukumatga qarshi chiqishi bilan, eskidan beri bu vatandagi hukumatning haqiqiy tayanch nuqtasi va lami tiy kuchining manbai boÀlgan Islomiy hamiyatni hayajonlantirish bilan Islom shiorlarining bir daraja jonlanishiga va bid'atlarning bir daraja yoÀqolishiga sabab boÀldi. Sen nima uchun shiddat bilan urushga qarshi chiqding va t va talaning tinchlik bilan hal qilinishi uchun duo qilding va ahli bid'atning hukumatlariga qattiq yon bosib tarafdor boÀlding? Bu esa, bilvosita bid'atlarga tarafdorlikdir?

yetis:>Biz yengillik, tinchlik va sevinch va zafar istaymiz. Lekin kofirlarning qilichi bilan emas. Kofirlarning qilichlari boshlarini yesin. Qilichlaridan kelgb, xizda bizga kerak emas. Zero oÀsha qaysar ajnabiylar, munofiqlarni ahli iymonga hujum qildirdi va dinsizlarni yetishtirdi. Urush balosi Qur'on xizmatimizga jiddiy zarardir. Bizning eng fidokor va eng qiymatdor qardoshlarimizning akاجِعُوirq besh yoshdan past boÀlgani uchun, urush uchun Qur'onning muqaddas vazifasini tashlab harbiy xizmatga borishga majbur boÀldi. Pulim boÀlsa, jomin bilan, bunday qiymatdor qardoshlva uzong har birini harbiy xizmatdan ozod qilish uchun, badal toÀlovi ming lira boÀlsa ham, berardim. Cuunki yuzlab qiymatdor qardoshlarimizning Risola-i Nurning Qur'onga oid xizmatini tashlab, moddiy jihod qurolini qo'llariga olishlari,, sizl yuz ming lira zarar keltirganini his qildim. Hatto Zakoiyning bu ikki yil harbiy xizmati, balki ming liralik ma'naviy foydasini ketkazdi. Nima boÀlganda ham... Qodiri Kulli Shay bir daqiqada buluhbub, ilan toÀlgan osmonni supurib tozalab, samoning tiniq yuzida porloq Quyoshni koÀrsatgani kabi, bu zulmatli va rahmatsiz bulutlarni ham yoÀqotib shariatning haqiqatlarini quyosh kabi koÀrsatadi va arzon va tashvishsiz suratda bera olti abaning rahmatidan kutamizki, bizga qimmat sotmasin. Boshdagilarning boshlariga aql va qalblariga iymon bersin, yetar. OÀsha vaqt ish oÀz ham hÀzi joyiga tushadi.

TOÀRTINCHI QIZIQTIRGAN SAVOL: Aytiladiki: Modomiki sizning qoÀlingizda nur bor ekan, toÀqmoq emas. Nurga qarshi chiqilmaydi va qochilmaydi va izhoridan Balkikelmaydi. Nima uchun birodarlaringizga ehtiyotni tavsiya qilyapsiz? KoÀp nurli risolalarni odamlarga koÀrsatilishini man qilyapsiz?

Bu savolga javobning muxtasar ma'nosi shuki: Boshlardagi boshat va g koÀpi sarxush, oÀqimaydi. OÀqisa ham tushunmaydi. Xato ma'no berib qarshi chiqadi. Qarshi chiqmasligi uchun aqli boshiga kelishigacha koÀrsatmaslik lozim boÀladi. Ham koÀphmaga nsiz insonlar borki, gÀaraz yoki tama yoxud qoÀrquvdzn nurni inkor qiladi yoki koÀzini yopadi. Shuning uchun qardoshlarimga tavsiya qilamanki: Ehtiyot qilsinlar, noahllarning qoÀliga haqiqatlarni bn va xnlar. Ham ahli dunyoning shubhalarini qoÀzgÀaydigan ish qilishmasin.

{(Hoshiya) Jiddiy bir masalaga vosita boÀla oladigan bir latifa: Kecha ertalab bir doÀstimning kuyovi Mahmud yonimga keldi. Sevinib, xushxabar beradigan shakli. Yeriki: "Bir kitobingizni Ispartada nashr qilishdi, koÀpchilik oÀqimoqda." Men: "U ta'qiqlangan nashr emas. Balki nusxa koÀpaytirish uskunasi bilan ba'zi nusxalar olinganki, hukumat ukllanmch narsa demaydi", dedim. Yana: "Buni ikki munofiq do'stingga aslo aytma. Ular, bahona qidirishyapti", dedim. Mana qardoshlarim, bu odam bir doÀstimning kuyovi, shuning uchun mening ham doÀstim sani xilo Lekin sartarosh bo'lgani uchun vijdonsiz muallim va munofiq mudirning doÀstidir. U yerda qardoshlarimizdan biri, bilmasdan shunday degan. Yaxshi boÀldiki, eng avva daraji, menga xabar berdi. Men ham tanbeh berdim, yomonlikning oldi olindi. Va nuxsa koÀpaytirish uskunasi minglab nusxalarni bu parda ostida nashr qildi.}

Xotima

Bugun Ra'fat Beyning bir maktubini oldim. Lihya-i Sharifa haqidagi zlik q munosabati bilan aytamanki: Hadislardan ma'lumki, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning Lihya-i Saodatidan tushgan sochlarning donalari cheklangan. OÀttiz-qirq dona yoki ellikr yillsh dona kabi oz bir miqdorda ekan, minglab yerda Lihya-i Saodatning sochlari boÀlishi meni bir zamon koÀp oÀylantirdi. OÀsha vaqt esimga keldiki: Lihya-i Saodat faqat Lihya-i Sharifning sochlaridi - surat emas, balki muborak boshining sochlari olinishi bilan hech bir narsalarini yoÀqotmagan Sahobalar, oÀsha nurli va muborak va doimiy yashaydigan sochlarni muhofaza qor qilar. Ular minglabdir. Hozirgi borlariga teng kela oladilar. Yana oÀsha vaqt xotirladimki: Ajabo, har bir masjidda boÀlgan, sahih dalil bilan bu soch Hazrati Risolatniniz-ul lari ekani isbotlangan. Chunki uning ziyorati maqbul boÀlsin? Birdan xotirga keldiki: U sochlarning ziyorati, vasiladir. Rasuli Akram alayhissalotu vassalomgan ekavot keltirishga sabab va bir hurmat va muhabbatga sababdir. Vositalik jihati oÀsha narsaning zotiga qaramaydi, vasilalik jihatiga qaraydi. Sazifan uchun, agar bir soch haqiqiy boÀlib Lihya-i Saodatdan boÀlmasa, modomiki zohiran shunday deb qabul qilingan va u vasilalik vazifasini qilmoqda va hurmatga va e'tiborga va salovotga vasila boÀlmoqda. Qat'iy hujjt va tan u sochning zotini tashxis va tayin qilish kerak emas. Lekin aksiga qat'iy dalil boÀlmasin, yetar. Chunki ommaning umumiy fikri va ummatning qabuli bir navi hujjat hukmiga oÀtadi. Ba'zi ahli taqvo bunday ishlar dedimtaqvo yoki ehtiyot yoki azimat nuqtasida qarshi chiqsalar ham, xususiy qarshi chiqadilar. Bid'at desalar ham, bid'ati hasana naviga kiradi. Chunki salovotga vasila۪يمِ

oa'fat Bey maktubida: "Bu masala birodarlar oÀrtasida tortishuvga sabab boÀlgan", deydi. Qardoshlarimga tavsiya qilamanki: BoÀlinish va ayrilishga sabab boÀladigan tortishuv qilmasinlar. Lekin ik kamlmashtirish ma'nosida nizosiz bahslashishga oÀrgansinlar.

Hofiz Tavfiq bilan yuborgan uch masalangizga dinsizllaroq idan beri hujum qilaishadi.

oyati ifoda qilgan zohir ma'nosiga koÀra: Quyoshning qizigan va balchiqli bir chashmazo qila botganini koÀrgan, deydi.

Ikkinchisi: Saddi Zulqarnayn qayerda?

Uchinchisi: Oxirzamonda Hazrati Isoning (AS) kelishlari va Dajjolni oÀldirishlariga doir.

Bu savollarning javoblari uzun. Faqat muxtasar bir ishora bilan aytamiz: q nurn oyatlari Arab tili uslubida va zohiran hamma tushunadigan tarzda ifoda qilgani uchun, koÀp marta tashbeh va misol keltirish suratida bayon qiladi.

Zulqarnayn, تَغْرُبulduzlعَيْنٍ حَمِئَةٍ ya'ni, Quyoshning qizigan va balchiqli chashma boÀlib koÀringan Atlantika Okeanining sohilida yoki vulqonli, olovli, tumanli togÀning vulqon ogÀzida botganini koÀrgan. Ya'niylardaran Atlantika Okeanining sohillarida, yozning shiddatli harorati bilan atrofidagi botqoqlik haroratlangan, bugÀlangan vaqtda oÀsha bugÀ orqasida katta bir chashma havzasi suratida Zulqarnaynga uzoqdan koÀringan Atlantikaari ziining bir qismida Quyoshning zohiriy botishini koÀrgan. Yoki vulqonli, tosh va tuproq va ma'dan suvlarini aralashtirib otib chiqargan togÀning boshida yangi ochilgan otashlit chayn ogÀzida samovotning koÀzi boÀlgan Quyoshning yashiringanini koÀrgan.

Ha, Qur'oni Hakimning moÀ'jizali shaklda ifodasining balogÀati bvotnina bilan koÀp masalalarni dars beradi. Avvalo: Zulqarnaynning gÀarb tarafiga sayohati, shiddatli issiqlik vaqtida va botqoqlik tarafiga va Quyoshning botish oniga va vulqonli bir togÀning otilishi vaqtiga tajbur boÀlganini bayon qilib, Afrikaning toÀliq istilosi kabi koÀp ibratli masalalarga ishora qiladi. Ma'lumdirki, koÀringan Quyoshning harakati zohiriydir va Yer kurrasining maxfiy harakatiga da'volar, uni xabar beradi. Botishi murod emas. Chashma esa, tashbehdir. Uzoqdan katta bir dengiz, kichik bir hovuz kabi koÀrinadi. Issiqlikdan chiqqan tuman va bugÀlar va botqoqliklar orqasida koÀringan bir dengizni, balchiq ichida chas ortiqtashbehi va Arabcha ham chashma,

ham Quyosh, ham koÀz ma'nosida boÀlgan عَيْنٍ kalimasi, balogÀat sirlari jihatidan gÀoyat ma'nodor va munosibdir. {(Hoshiya) ف۪ى عَيْنٍ حَمِHazrataki عَيْنٍ ta'biri balogÀat sirlari jihatidan latif bir ma'noni ramzan eslatadi: "Samo va samo yuzi, Quyosh koÀzi bilan zamin yuzidagi jamoli rahmatni tomoshadan soÀng, zamin ham dengiz koÀzi bilan yuqni qoni azamati Ilohiyani tomoshadan soÀng, oÀsha ikki koÀz bir-biri ichiga berkinar ekan, zamin yuzidagi koÀzlarni yopadi" deya moÀ'jizali shaklda bir kalima bilan xotirlatadi va koÀzlar vazifasiga yakun ishorasari bo'rsatadi.} Zulqarnaynning nazarida uzoqlik jihati bilan shunday koÀringani kabi, Arshi A'zamdan kelgan va samoviy jismlarga qoÀmondonlik qilgan samoviy Qur'on xitobi, bir musofirxona-i Rahmoniyada qandil vazifasini bajargan itoatkn munooshni Atlantika Okeani kabi bir chashma-i Rabboniyda yashirinadi deyishi, azamatiga va buyukligiga yarashadi va moÀ'jizali shakldagi uslubi bilan dengizni haroratli bir chashmn:

umanli bir koÀz qilib koÀrsatadi. Va samoviy koÀzlarga shunday koÀrinadi.

Bir soÀz bilan, Atlantika Okeaniga nisbatan balchiqli bir chashma ta'biri, oÀsha ulkan dengizni Zulqarnayn juda uzoqdak uchuhma kabi koÀrganidan. Qur'onning nazari esa hamma narsaga yaqin boÀlish jihati bilan, Zulqarnaynning nazarning aldashi navidagi nazariga koÀra qarolmaydi, balki Qur'on samovotga qarab kelgani uchun Yer kurrasini goh bir maydon, goh birqilgan, ba'zan bir beshik, ba'zan bir sahifa kabi koÀrganidan, tumanli, bugÀli ulkan Atlantika Okeanini bir chashma deb ta'bir etishi, azamati ulviyatini koÀrsatadi.

Ikkinchi savolingiz: Saddi Zulqarnblarinyerda? Yajuj, Ma'juj kimlar?

Javob: Ilgari bu masalaga doir bir risola yozgandim. OÀsha zamonning dinsizlari u bilan jim boÀlishga mَاتُهُboÀlishgandi. Hozir ham oÀsha risola yonimda yoÀq, ham quvva-i hofizam ishini toÀxtatgan, yordam bermayapti. Ham Yigirma toÀrtinchi SoÀzning Uchinchi Shoxida bu masaladan ozroq bahs qilingلَى الuning uchun bu masalaning yolgÀiz ikki-uch nuktasiga gÀoyat muxtasar ishora qilamiz. Jumladan:

Ahli tahqiqning bayoniga koÀra, Zulqarnayn unvonining ishorasi bilan, Yaman podshohlaridan Zulyazan kabi "zu" kalimasi bilan boshlangan ismlasliy Àlgani uchun, Zulqarnayn Iskandari Rumiy emas. Balki Yaman podshohlaridan biri boÀlib, Hazrati Ibrohim (AS) zamonida boÀlgan va Hazrati Hizrdan dars olgan. Iskandari Rumiy esa taqriban uch yuz yil olÀshinnlgan, Aristoteldan dars olgan. Bahariyat tarixi muntazam suratda uch ming yilga qadar uzangan. Bu noqis va qisqa tarix nazari Hazrati Ibrohim zamonidan avvalgi sharaflarni to'g'ri qamray olmaydi. Yo xurofotga oÀxshash, yo inkor tarzida, yo gÀoyat muxtasar yoritadi. Yamaniy Zulqarnayn tafsirlarda eskidan beri Itida kr nomi bilan mashhur boÀlishining sababi, yo Zulqarnaynning bir ismi Iskandarki, Iskandari Kabir va Eski Iskandardir. Yoxud Qur'on oyatlari zikr qilgan xlindi. hodisalar, umumiy hodisalarning uchlari boÀlish jihati bilan...

Zulqarnayn deyilgan Iskandari Kabirning paygÀambar kabi irshodi bilan zolim qavmlar bilan mazlum millatlar oÀrtasida tilan, va zolimlarning talon-taroj qilishlariga mone boÀladigan mashhur Xitoy Devorini qurgani kabi, Iskandari Rumiy kabi koÀplab jahongirlar va kuchli podsshahid, moddiy jihatdan va ma'naviy insoniyat olamining podshohlari boÀlgan bir qism paygÀambarlar va ba'zi buyuk avliyolar ham ma'naviy va irshodiy jihatd"Sen mha Zulqarnaynning orqasidan borib, togÀlar oÀrtalarida mazlumlarni zolimlardan qutqaradigan to'siqlarni, {(Hoshiya) Yer yuzida zamon oÀtishi bilan togÀogÀdusini olgan, tanilmagan juda koÀp sun'iy toÀsiqlar bor.} soÀngra togÀlar tepalarida qal'alarni qurishgan. Yo shaxsan moddiy kuchlari bilan yoxud irshod va tadbirlari bilan ta'sis etganlar. SoÀngra shaharlarning atro mazhaevorlarni va oÀrtalarida qal'alarni, nihoyat oxirgi chora qirq ikki dyuymlik zambaraklarni va sayyor qal'a kabi ulkan harbiy kemalarni qurganlar. Hatto yer yuzining eng mashhur toÀsigÀi va necha kunlikirlashbir masofa boÀlgan Xiyoy Devorini Qur'on tili bilan Ya'juj va Ma'jujning va boshqa ta'bir bilan tarix tilida Manchur va MoÀgÀil deyilgan vmonni ariyat olamini necha marta chil-parchin qilgan va Himalay togÀlarining orqasidan chiqqan va sharqdan gÀarbga qadar xarob qilgan vahshiy qavmlar va bosqinchi millatlarning Hind va Xitoydagi mdilar,qavmlarga tajovuzlarini toÀxtatsish uchun Himalay silsilalariga yaqin ikki togÀ orasida uzun toÀsiq qilgani va oÀsha vahshiy qavmlarning ko'p sonli hujumlariga uzoq vaqt mone boÀlgani kabi, KsaodattogÀlarida Darband tomonida bosqinchi tajovuzkor Totor qavmlarining hujumini toÀxtatish uchun Zulqarnayn-misol eski Eron podshohlarining himmati bilan toÀsiqlar qurilgan. Bunga o'xshash koÀp toÀsiqlar mavjud. Q Huquq Hakim umum bashariyatga xitob qilgani uchun, zohiran xususiy hodisani zikr qilib, oÀsha hodisaga oÀxshash umumiy hodisalarni eslatib gapiradi.

Demak bu nuqtai nazardan, ToÀsiqqa hamda Ya'juj va Ma'jganlaroir rivoyatlar va mufassirlarning izohlari xilma-xil kelgan.

Yana, Qur'oni Hakim ifodalar orasidagi munosabatlar jihatidan bir hodisadshundaq hodisaga tegishli bo'ladi. Bu munosabatni bilmagan odam, ikki hodisaning davri bir-biriga yaqin deb oÀylaydi. Qur'on ToÀsiqning buzilishi bkr qiliyomatning qoim boÀlishini xabar berishi, zamonning yaqinligi jihatidan emas, balki ifodalar orasidagi munosabatlar jihatidan ikki nukta uchuhirkka0

Ya'ni, bu toÀsiq buzilishi kabi, dunyo ham buziladi. Yana, qandayki tabiiy va Ilohiy toÀsiqlar xisoblangan togÀlar metin, lekin qiyomatningilsam,boÀlishi bilan buzilar ekan, xuddi shuning kabi, bu toÀsiq ham togÀ kabi metindir, lekin dunyoning buzilishi bilan yer bilan bir boÀlishi mumkin. Vaqt oÀtishi bilan sodir boÀlgan oÀzgarishlar I DAVOgarchiliklar qilsa ham, koÀpi beshikast qoladi deganidir. Ha, Saddi Zulqarnaynning koÀp misollaridan bittasi Xitoy Devori minglab yil mavjud boÀlgani holda, hali ham oyoqda turibdi. Insonning qoÀli bilan Bir sahifasida yozilgan jismlashgan, toshga aylangan sahifalar, uzoq qadimgi ma'nodor tarixdan oÀqilmoqda.

Uchinchi savolingiz: Hazrati Iso alayhissalomning Dajjolni oÀldirishlari,abi

لَchi Maktubda va OÀn Beshinchi Maktubda gÀoyat muxtasar va sizga kifoya bir javob bor.

اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰarki: بَرَكَاتُهُ

Aziz, fidokor, siddiq, vafodor qardoshlarim XoÀja Sabri (RH) va Hofiz Ali (RH). "MugÀayyiboti Xamsa"ga doir surasining oxiridagi oyat hlarinimuhim savolingizga gÀoyat jiddiy bir javob kutgan edingiz. Afsuski hozirgi ruhiy holatim va moddiy ahvolim u javobga uygÀun emas. Faqat savolingizga tegishli bir-ikki nuqtaga gÀoyat qisqa ishora qilamiz. Shu sa shubhizning ma'nosi koÀrsatadiki, ahli ilhod tarafidan tanqid suratida mugÀayyiboti xamsadan yomgÀirning kelish vaqtiga va ona bachadonidagi chaqaloqning holatiga e'tiroz qilingan. Aytishganki: "Rasadxonalard mevalasbob bilan yomgÀirning yogÀish vaqti aniqlanmoqda. Uni Allohdan boshqasi ham bilmoqda. Yana, rentgen nuri bilan ona bachadonidagi chaqaloqning erkak, ayol boÀlgani anglai Zuljqda. Demak, mugÀayyiboti xamsani bilish mumkin ekanda?"

Javob: YomgÀirning yogÀish vaqti bir qoidaga bogÀliq boÀlmagani uchun, toÀgÀridan-toÀgÀri mashiati xossa-i Ilohiyaga bogÀliq va xazina-i rahmatdan xusotdor rodaga tobe boÀlganining hikmatining bir sirri shuki: Koinotda eng muhim haqiqat va eng qiymatdor mohiyat nur, vujud va hayot va rahmat bo'lib, ushbuinglab narsa pardasiz, vositasiz, toÀgÀridan-toÀgÀri qudrati Ilohiya va mashiati xossa-i Ilohiyaga bog'liq. Boshqa san'atli asarlarda zohiriy sabablar qudratning tasarrufida parda boÀladi. Va muntazam davom etgan qonunlar va qg gÀofr bir daraja iroda va istakka parda boÀladi. Lekin mavjud boÀlish, hayot, nur, rahmatga pardalar qoÀyilmagan. Chunki pardalar hikmatining sirri u ishda amalga oshmaydi.

Modomiki mavjudlikda eng muhim haqiqn sarihmat va hayot ekan, yomgÀir hayotga manba va rahmatning sababi, balki rahmatning oÀzi hisoblanadi. Demak vositalar parda boÀlmaydi. Qoida va bir xillik ham, mashiati xossa-i Ilohiyani toÀsmatini moki har vaqt, harkim, hamma narsada shukr va ubudiyatga, soÀrash va duoga majbur boÀlsin. Agar bir qoidaga boÀysunsa edi, unga ishonib shukr va niyoz eshigi yopilardi. Quyoshning chiqishida qanchadan qancha manfaatlar borligi ma'libat vlbuki muntazam davom etgan qoidaga tobe boÀlgani uchun, Quyoshning chiqishi uchun duo qilinmaydi va chiqishiga doir shukr ham qilinmaydi. Va bashar ilmi oÀsha qoidaning yoÀli bilan ertaga Quyqa tabg chiqishini bilgani uchun, gÀaybdan sanalmaydi. Lekin yomgÀirning juz'iyoti bir qoidaga tobe boÀlmagani uchun, har doim insonlar niyoz va duo oÀtaddargohi Ilohiyaga iltijo qilishga majbur boÀladilar. Va bashar ilmi yogÀish vaqtini aniqlay olmagani uchun, bu faqatfina xazina-i rahmatdan maxsus bir ne'mat deb hisoblab, haqiqiy shukr qiladilar. Ushbu oyat bu iyasig nazardan yomgÀirning yogÀish vaqtini mugÀayyiboti xamsaga kiritadi. Rasadxonalardagi asbob bilan yomgÀirning muqaddimalarini his qilib vaqtini aniqlash, gÀayqal'aslish emas, balki gÀaybdan chiqib olami shahodatga yaqinlashgan vaqtida ba'zi muqaddimalardan xabardor boÀlib bilishga kiradi. Qandayki, eng yashirin gÀaybiy ishlar sodir ْا۪يمَotganda yoxud sodir boÀlishga yaqinlashgandan soÀng hissi qoblal vuqu'ning bir turi bilan bilinadi. U gÀaybni bilish emas, balki mavjudni yoki muqorrab-ul vujudnimevalahga kiradi. Hatto men baÀzan asablarimda yogÀadigan yomg'irni yigirma toÀrt soat avval seaman. Demak, yomgÀirning muqaddimalari, boshlanishlari bor. OÀsha bot! Ushshlar namlik bilan oÀzini koÀrsatadi, orqasidan yomgÀirning kelganini bildiradi. Bu hol, qoida kabi, bashar ilmining gÀaybdan chiqib hali shahodat olamiga kirmagan ishlarga yetishishga bir vosita boÀladi. Lekin hali olami shahodatga misolosmagan va mashiati xossa bilan rahmati xossadan chiqmagan yomgÀirning yogÀish vaqtini bilish, ilmi Allam-ul GÀuyubga maxsusdir.

Ikkinchi masala qoldi: Rentgen nuri bilan ona bachadonin voz olaning erkak va ayolligini bilish وَ يَعْلَمُ مَا فِى الْاَرْحَامِ oyatining gÀaybga oid ma'nosiga zid emas. Chunki oyat faqat erkaklik va ayollik holatiga emas, balki bolaning ajib xususiy iste'dodi va istiqbolda qozonalozim vaziyatiga sabab boÀlgan hayot taqdirining boshlanishi, hatto siymosidagi juda ajib sikka-i Samadiyat murod bo'lib, bolaning oÀsha tarzda bilinishi ilmi Allam-ulÀlib, bga maxsusdir. Yuz ming rentgen-misol bashar fikri birlashsa ham bolaning umum bashariyatga nisbatan farq qiluvchi alomati xisoblangan haqiqiy yuzining siymosini kashf qilolm Rasul#112

Endi, yuzining siymosidan yuz marta yanada hayratlanarli hisoblangan iste'dodidagi ma'naviy siymoni kashf qilishga yo'l bo'lsin. Boshda aytga va Mavjud boÀlish va hayot va rahmat bu koinotda eng muhim haqiqatlardir va eng muhim maqom ularnikidir. Shuning uchun jamlovchi hayot haqiqati butun igan yiklari va oÀziga xos xususiyatlari bilan iroda-i xossaga va rahmati xossaga va mashiati xossaga qarashining bir sirri shuki: Hayot butun jihozlari bilan varga ntlari bilan shukr va ubudiyat va tasbehning manba va oÀzagi boÀlgani uchun, iroda-i xossaga parda boÀlgan bir xillik va qonuniyat va rahmati xossaga parda boÀlgan zohiriy sabablar qoÀyilmagan. Janobi Haqning ona bachasi, iagi bolalarning moddiy va ma'naviy siymolarida ikki jilvasi bor:

Biri: Vahdatini va Ahadiyatini va Samadiyatini koÀrsatadi. Bola asosiy tana a'zolarda va insoniy jihozlarning turlarida boshn emasonlar bilan muvofiq va uygÀun boÀlishi, Xoliq va Sone'ning vahdatiga shahodat qiladi. OÀsha chaqaloq til bilan: "Menga bu siymo va a'zoni bergan kim boÀlsa, barcha asosiy tana a'zolarda menga oÀxshagan barcha insonlarning sone'ib oÀylÀshadir. Va barcha jonzotlarning sone'i ham OÀshadir." deb jar soladi.

Ona bachadonidagi chaqaloqning bu tili gÀaybiy emas, qoidaga va tartibga va naviga tobe boÀlgani uchun ma'lumdir, blganinhi mumkin. Olami shahodatdan olami gÀaybga kirgan shox va tildir.

Ikkinchi jihat: Xususiy iste'dod siymosi va shaxsiy yuzining siymosi tili bilan Sone'ining ixtiyorini, irodasini va xohishini va rahmati xossasini va hech bir qayd ostiglishi asligini bor ovozi bilan koÀrsatadi. Lekin bu til gÀayblarning gÀaybidan keladi. Ilmi azaliydan boshqasi kelishdan oldin buni koÀrolmaydi va qamray olmaydi. Ona bachadonida ekan, bu siymoning mingdan bir jihozini koÀrish bilan bilinmaydi!

balki soÀz bilan, chaqaloq iste'dodining siymosida va yuzining siymosida ham vahdoniyat dalili bor, ham ixtiyor va iroda-i Ilohiyaning hujjati bor. Agar Janobi Haq muvaffaq qÀladi.mugÀayyiboti xamsaga doir ba'zi nuktalar yoziladi. Hozircha bundan ortiq vaqtim va holim izn bermadi, tugataman.

OÀn Yettinchi YogÀdu

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الi koÀrمِ

OÀn ikki yil avval {(*) OÀn ikki yil avval deyilgan sana, hijriy 1340, milodiy 1921 yillaridir.} inoyati Rabboniya bilan ma'rifati Ilohiyada fikriy harakat va qalbiy sayohat va ruhiy inkishoflarda namoyon boÀlgan ba'zi toÀrishyogÀdularini arabchada "Mulohazalar" suratida "Zuhra", "Shu'la", "Habba", "Shamma", "Zarra", "Qatra" kabi risolalarda qayd qilgandim. Uzun haqiqatning faqat bir uchini koÀrsatish va porloissaloing faqat bir shu'lasini namoyon qilish tarzida yozilgani bois, faqat oÀzim uchun bir xotira va bir eslatma shaklida boÀlgani uchun, boshqalarning tushunishi cheklangan edi. Xususan, eng sara va eng yaqin qardoshlarimning aksariyatiunginaha oÀqimashgan. Ularning qattiq iltimosi va qistovi bilan oÀsha mulohazalarning, yogÀdularning qisman izohli va qisman qisqa ma'nosini turkchada yozishga majbur boÀldim. Shu mulohazalar va arabcha risolalar Yangi Saidning Holbuval haqiqat ilmidan bir daraja shohid boÀlish suratida koÀrgani uchun oÀzgartirilmasdan ma'nolari yozildi. Shuning uchun ba'zi jumlalar boshqa "SoÀzlar"da ham zikr qilinish bilan birg doirayerda ham zikr qilinadi. Va bir qismi siqilgan boÀlishi bilan birga, izoh qilinmaydi. Toki asliy latofatini yoÀqotmasin.

BIRINCHI MUfsiga : OÀz nafsimga xitoban degandim: "Ey gÀofil Said! Bilki: Shu olamning fanosidan soÀng senga hamrohlik qilmagan va dunyoning xarob boÀlganidan keyin, sendan ayrilgan narsaga qalbingni bogÀlash senga loyiq emas. Xususan sening asringning larni zi bilan seni tark qilib yuz oÀgirgan va ayniqsa barzox safarida yoÀldosh boÀlmagan va xususan seni qabr eshigiga qadar kuzatib qoÀymagan, xususan bir-ikki yil mobaynida abadiy firoq bilan sendan ayrilib gunohini sening boÀyningga taqchekdiususan senga xilof ravishda hosil boÀlish paytida seni tark qilgan foniy narsalar bilan qalbingni bogÀlash aqlga muvofiq ish emas.

Agar aqling boÀlsa, uxraviy inqiloblaringda, barzaxiy homas", gda va dunyoviy inqiloblaringning toÀqnashuvlari ostida ezilgan, buzilgan va abadiy safarda senga yoÀldosh boÀlishga iqtidori boÀlmagan ishlarni tashla, ahamiyat berma, ularning zavolidan qaygÀurma. Sen oُلَّ شiyatingga qara, sening nozik tuygÀularing ichida shundayi borki, abaddan va abadiy zotdan boshqasiga rozi emas. Undan boshqasiga yuzlaha tor, mosivosiga oÀzini xoÀrlamaydi. Unga butun dunyoni bersang ham, oÀsha tabiiy ehtiyojni qondirolmaydi. U narsa esa, sening hislaringning va nozik tuygÀularingning sultonidir. Fotiri Hakiymning amriga i ishorr sultoningga itoat qil, najot top!.."

IKKINCHI MULOHAZA: Sodiq bir tushda koÀrdimki, insonlarga: "Ey inson! Qur'onning dasturlaridan biri shuki, Janobi Haqning mosivosidan hech bir narsani unga ibodat qiladigan darajada oÀzingdan kmoatnieb oÀylama. Yana, sen oÀzingni hech bir narsadan takabburlik qiladigan darajada katta tutma. Chunki yaratilgan borliqlar ma'budiyatdan uzoqlik nuqtasida teng boÀlganlari kabi, yaratilganlik nisbatida ham birdirlar", dedim.

m alayINCHI MULOHAZA:>Ey gÀofil Said! Bilginki, hisning adashishiga ergashib gÀoyat vaqtinchalik dunyoni oÀlmaydigan va doimiy deb oÀylaysan. Atrofingga va dunyoga qaragan vaqting, bir daraja sobit va davomli koÀrganing, oid vanafsingni ham oÀsha nazar bilan sobit deb oÀylaganing uchun, faqatgina qiyomatning qoim boÀlishidan dahshatga tushasan. GoÀyo qiyomatning qoim boÀlishiga qadar yashaydiganday, faqatgina undan qoÀrqasan. Esingni yigÀ! Sen vaning bg xususiy dunyoing doimiy zavol va fano zarbasiga duchorsiz. Bu hissingning adashishi va safsatang shu misolga oÀxshaydiki:

Bir odam qoÀlidagi oynasini bir uy yoki bir shaharga yoki bir bogÀga qaratsa, oynada bir uy, bir sha, judair bogÀning surati koÀrinadi. Oynada arzimas bir harakat va kichik bir oÀzgarish sodir boÀlsa, uy va shahar va bogÀning suratida harju marj va chalkashlik yuzaga keladi. Tashqaridagi haqiqiy uy, shahar vxona nning turishi va qolishi senga foyda bermaydi. Chunki oynadagi uy va senga oid shahar va bogÀ faqat oyna senga bergan miqyos va mezon bilandir. Seningi, Alling va umring, oynadir. Sening dunyoingning ustuni va oynasi va markazi, sening umring va hayotingdir. Har daqiqada oÀsha uy va shahar va bogÀing oÀlishi mumkin va vayron boÀlishi ehtimol dohilida boÀlginson!hun, har daqiqa boshingga yiqiladigan va qiyomating qoim boÀladigan vaziyatdadir. Modomiki shunday ekan, sen bu hayoting va dunyoingga tortolmaydigan va koÀtarolmaydbul qiuklarni yuklama!..

TOÀRTINCHI MULOHAZA: Bilginki, Fotiri Hakiymning odati shuki, ahamiyatli va qiymatdor narsalarni jumlasini aynan oÀzidek qaytarib beradi. Ya'ni, aksar narsalarning misli bilan yangilanishi, mazifasirning almashinishida, asrlarning oÀzgarishida qiymatdor ahamiyatli narsalarni aynan oÀzidek qaytarib beradi. Kunlik va yillik va asrlik hashrlarning barchasida shu odatulloh qoidasi jumlasi muntazam dboÀlaytadi. Bu sobit qoidaga binoan aytamizki: Modomiki fanlarning ittifoqi bilan va ilmlarning shahodati bilan, yaratilish daraxtining eng mukammal mevasi insondir. Va yaratilgan borliqlar ichiittiho ahamiyatlisi insondir. Va mavjudot ichida eng qiymatdori insondir. Va insonning bir donasi boshqa hayvonotning bir turi hukmidadir. Albatta, qat'iy bَعَدَ s bilan hukm qilinadiki, hashr va nashri akbarda basharning har biri aynan oÀzidek, jismi bilan, ismi bilan, rasmi bilan eski holiga qaytariladi.

BESHINCHI MULOHAZA: Bu mulohazada Ovrupa fanlari va madaniyati, bir daraja Eski Saidnindoniyaida bo'lgani uchun, Yangi Said fikriy sayohat payti, Ovrupa fanlari va madaniyati oÀsha qalbiy sayohatda qalb xastaliklariga aylanib haddan ziyod qiyinchiliklarga sabab boÀlgani uhun, majbur boÀlib Yann zohid zehnini silkitib, puch falsafani va buzuq madaniyatni tashlashni istar ekan, oÀz ruhida Ovrupa foydasiga shahodat qilgan nafsoniy hissiyotni bostirish uchun, Ovrupaning shaxsi ma'naviysi bilan quyidagi gÀoyat qisqa, bir jihatdan uzun uhofazraga majbur boÀldi.

Xato tushunilmasin, Ovrupa ikkiga boÀlinadi.

Bittasi: Isaviylik haqiqiy dinidan olgan fayzi bilan bashariyatning ijtimoiy hayoti mavjudali kasblar hamda adolat va haqqoniyatga xizmat qilgan fanlarga ergashgan birinchi Ovrupaga xitob qilmayman. Balki tabiat falsafasining zulmati bilan, madaniyatning yomonliklarini goÀzalliklar deichik ab, basharni safohat va zalolatga yetaklagan buzilgan ikkinchi Ovrupaga xitob qilaman. Jumladan:

OÀsha ruhiy sayohatda madaniyat goÀzalliklari va foydali fanlardan boshqa foydasiz va zararli falsafani hamda zararli va buzuq madaniyaoÀgÀriÀlida tutgan Ovrupaning shaxsi ma'naviysiga qarata aytdim:

Bil, ey ikkinchi Ovrupa! Sen oÀng qoÀling bilan xasta va zalolatli falsafani va chap qoÀling bxavotiuzuq va zararli bir madaniyatni tutib, basharning saodati bu ikkisi bilan boÀlishini daÀvo qilasan. Ikki qoÀling sinsin va shu ikki iflos hadyang sening boshingni yesin va yeydi ham.

Ey kufr va nonkoÀrlikni tarqatib yoygan badbaxt ar shujabo, ham ruhida, ham vijdonida, ham aqlida, ham qalbida dahshatli musibatlar bilan baloga yoÀliqqan va azobgadagi odamning jismi bilari yoÀran aldovchi ziynat va boylik bilan saodati mumkin boÀla oladimi? Uni baxtiyor deyish mumkinmi? Ajabo, bir odamning ahamiyatsiz ishdan ma'yus boÀlishi va xayoliy rbiyadn umidi kesilishi va ahamiyatsiz ishdan hafsalasi pir boÀlishi sababli shirin xayollar achchiqlashishini koÀrmayapsanmi. Shirin vaziyatlar unga azob beradi. Dunyo unga tor keladi, zindon boÀladi.

Holbuki badbaxtliging bilayatninbining eng chuqur burchaklarida va ruhining asosigacha zalolat zarbasini yegan va oÀsha zalolat tufayli barcha orzulari kesilgan va undan alam chekkan bechora insonga qaysi diy bini ta'min qilyapsan? Ajabo, oÀtkinchi, jismi yolgÀonchi jannatda boÀlgan va qalbi, ruhi jahannamda azob chekkan insonni baxtiyor deb boÀladimi? Bechora basharni ana shunday toÀgÀdi. Buldan ogÀdirding, yolgÀonchi Jannat ichida Jahannamiy azob chektiryapsan.

Ey basharning nafsi ammorasi! Bu misolga qara, basharni qayerga boshlaganingni bil. Qarshimizda ikki yoÀl bn tashridan ketyapmiz. KoÀryapmizki, har qadam boshida bechora, ojiz kishi turibdi. Zolimlar unga hujum qilib molini, narsalarini tortib olib uychasini xarob qilyaptilar, ba'zan jarohatlantirir muqai. Uning achinarli holiga osmon yigÀlyapti. Qayerga qarama, hol shunday davom etyapti. U yoÀlda eshitilgan ovozlar, zolimlarning shovqinlari, mazlumlarning yigÀi-sigÀisi bilan, yoÀlni umumiy motam qoplayapti. Inson insoniyligi tu yoÀldboshqalarning dardi bilan dardlangani uchun hadsiz dardlarga giriftor boÀladi. Holbuki vijdon bu daraja dardlarga bardosh qilolmagani uchun, u yoÀlda ikki narsadan birigaism ahr boÀladi. Yo insoniylikdan chiqib va nihoyasiz vahshiylikni qalbiga yuklab, oÀzining farovonligi bilan birga umumning halokati uni xafa qilmasin yoxud qalb va aql taqozo qilgan narsani bekor qilsin.

Ey safohat va zalolat b mavjuuzilgan va Isaviy dinidan uzoqlashgan Ovrupa! Dajjol kabi bitta koÀzni tashigan koÀr dahoing bilan bashar ruhiga jahannamiy holatni hadya qilding! SoÀngra angladingki, bu shunday bedava tazdki, insonni a'loyi illiyindan asfali sofiliynga tashlaydi. Hayvonotning eng badbaxt darajasiga tushiradi. Bu dardga topgan doring, vaqtinchalik hisng bossezdirmay qoÀyish ishini bajargan jozibador oÀyinchoqlaring va uxlatuvchi havaslar va xayollaringdir. Bu doring boshingni yesin va yeydi ham! Xullas, basharga ochgan yoÀling va bergan saodating shu UCHga oÀxshaydi.

Ikkinchi yoÀl, Qur'oni Hakim hidoyati bilan basharga hadya qilgan yoÀl: KoÀryapmizki, bu yoÀlning har bir manzilida, makonida, shahrining xar tarafida bir Sultoni Odilning mustaqim askarlari kezmoqda. Ora-sir lazzaa Sultonning amri bilan u askarlarning bir qismini xizmatdan ozod qilishmoqda. Qurollarini, otlarini va davlatning lozim narsalarini olishmoqda, ularga ruxsatnomani bermoqdalar. BoÀshatilgan askarlar, garchi koÀnimuttaqlgan ot va qurollarning olib qoÀyilayotganidan zohiran mahzun boÀlishyapti. Lekin haqiqat nuqtasida boÀshatilish bilan xursand boÀlib, Sultonning sini qtiga va podshohning poytaxtiga qaytish va podshohni ziyorat qilish uchun gÀoyat mamnun boÀladilar. Ba'zan boÀshatish ma'murlari xizmatga yangi kelgan askarga duch keladilar.

Askar ularni tanimaydi. "Quroli bil, opshir", deydilar. Askar: "Men podshohning askariman, uning xizmatidaman, keyin uning yoniga boraman. Siz kimsizlar? Agar uning izn va rizosi bi ixloslgan boÀlsangiz, bosh ustiga keldingiz, amrini koÀrsating. BoÀlmasa chekining, mendan uzoqlashing. Men bir oÀzim, sizlar minglab boÀlsangiz ham, siz bilan jang qilaman. Oengiz sim uchun emas, chunki nafsim oÀzimniki emas, sultonimnikidir. Balki mendagi nafsim va qurolim molikimning omonatidir. Omonatni muhofaza va Sultonimning r. Lekini himoya va izzatini saqlash uchun sizga bosh egmayman!", deydi.

Xullas, oÀsha ikkinchi yoÀldagi sevinch va saodat manbai boÀlgan minglab hollardan bu hol bir namunadir. Qolgan hollarni seat ekas qil. Hamma oÀsha ikkinchi yoÀlning safarida tavalludlar nomli sevinch va xursandchilik bilan bir yigÀin va askarlik xizmatiga chaqiriq boÀlyapti va vafotlar nomli sevinch va mus asosllan askarlik vazifasidan ozod boÀlish davom etyapti. Xullas, Qur'oni Hakim basharga bu yoÀlni hadya qilgan. Bu hadyani kim toÀliq qabul qilsa, ikki jahon va nuaodatiga qaragan ikkinchi yoÀldan boradi. Na boÀlib oÀtgan narsadan mahzun boÀladi, na boÀladigan narsadan qoÀrqadi.

Ey ikkinchi buzuq Ovrupa! Sening chirik va asossiz asoslaringning bir qismi shuki: "Eng katta malakdan eng kichbinoaniqqacha har bir jonzot oÀz nafsiga molik va oÀz zoti uchun ishlaydi va oÀz lazzati uchun xarakat qiladi. Uning yashash haqqi bor. Himmatining va maqsadining gÀoyasi yashash va bfazilai ta'minlashdir", deysan. Va Xoliqi Karimning karam dasturlaridan va koinot ruknlarida mukammal itoat bilan rioya qilingan yordamlashish dasturi bilan, nabotot hayvonotning madadiga va hayvonot insonlarningchun tm berishdek umumiy qonunning rahimona, karimona jilvalarini kurash deb oÀylab, "Hayot kurashdan iborat" deb ahmoqona hukm qilgansan. Ajabo, oÀsha yordamlashish dasturining jilvasidan taom zarSavob ning mukammal shavq bilan badan hujayralarining oziqlantirilishi uchun xarakatlanishi qanday qilib kurash boÀlsin? Qanday qilib urushish boÀlsin? Balki yordamlashish va xizmatga اِلَى t, Karim bir Rabning amri bilan yordamlashishdir! Yana, chirik bir asosing: "Hamma narsa oÀziga oÀzi xoÀjayin" deysan. Hech bir narsa zda va oÀzi xoÀjayin emasligiga qat'iy dalil shuki: Sabablarning ichida eng sharaflisi va ixtiyor nuqtasida eng keng irodalisi, insondir. Holbuki, insonning oÀylash, gapirish va yeyish kabi eng ochiq ixtiyoriy ishlarningi uchasidan uning ixtiyoriga berilgan va iqtidori doirasiga kirgan faqat shubhali bitta qismdir. Bunday eng ochiq ravshan ishning yuz qismidan bir qismiga xoÀjayin boÀlmagan odam qanday qilib oÀziga oÀzi xoÀjayin deyiladi? Bunday eng sharafli v u yaxyori eng keng shu darajada haqiqiy tasarrufdan va egalikdan qoÀli bogÀlangan boÀlsa; "Boshqa hayvonlar va jonsiz borliqlar oÀz-oÀziga xoÀjayin", degan odam hayvondan battar hayvon va jonsiz borliqlardan battar jondushma ongsiz ekanini isbot qiladi.

Seni bu xatoga tushirib bu tahlikaga solgan narsa, bir koÀzli dahoingdir. Ya'ni, hayratlanarli, kasofat zakovatingdir. OÀsha koÀr dahoing bilan hamma narsaning Xoliqi hisoblangan Rabbibni binutding, mavhum tabiatga nisbat berding, asarlarini sabablarga berding, u Xoliqning molini botil ma'bud boÀlgan togÀutlarga taqsimlading. Bu nuqtada va oÀsha dahoing nazarida har bir jonzot, har bir inson bir oa ikkidsiz dushmanlarga qarshi turish va nihoyasiz ehtiyojlarni qondirish lozim boÀladi. Va zarra kabi iqtidor, mayin qil kabi ixtiyor, oÀtkinchi nur kabi ong, tez soÀnuvchi shu'la kabi hayot, tez oÀtuvchi daqiqa kabi umr bilan, cheksiz dushaladi.ga va ehtiyojlarga dosh berishga majbur boÀladi. Holbuki bechora jonzotning sarmoyasi minglab istaklarining bittasiga ham kifoya qilmaydi. Musibatga giriftor boÀlgan vaqti, kar, koÀr sabablardana tuyga dardiga darmon kutmaydi. وَمَا دُعَٓاءُ الْكَافِر۪ينَ اِلَّا ف۪ى ضَلَالٍ sirriga doxil boÀladi.

Sening zim-ziyo dahoing bashariyatning kunduzini tunga aylantirdi. Faqat oÀsha mashaqqatli, zulmli va zulmatli tunga koÀniktirish uilva-iolgÀonchi, vaqtinchalik chiroqlar bilan nurlantirding. U chiroqlar sevinch bilan basharning yuziga tabassum qilmaydi. Balki basharning yigÀlanadigan achchiq holidagi ablahona kulishigar vazhzo bilan kulib masxara qiladi. Har bir jonzot sening shogirdlaring nazarida zolimlarning hujumiga duchor boÀlgan miskin musibatzadalardir. Dunyo umumiy bir motamxonadir. Dunyodagi saan musoÀlimlardan, alamlardan kelgan dod-faryodlardir. Sendan toÀliq dars olgan shogirding fir'avn boÀladi. Faqat eng qiymatsiz narsaga ibodat qilgan va manfaaidan bgan har bir narsasini oÀziga Rab deb qabul qilguvchi bir fir'avni zalildir. Ham sening shogirding qaysardir. Lekin bir lazzati uchun cheksiz zillatni qabul qilgan miskin bir qaysardir. Qiymatsiz manfaat uchurodarltonning oyogÀini oÀpadigan darajada pastkashlik koÀrsatadi! Ham mustabiddir, lekin qalbida tayanch nuqtasi topolmagani uchun, aslida juda ojiz maqtanchoq zolimdir. U shogirdning himmatining gÀoyasi, nafsoniy hoyu-havapshiri qondirish va hamiyat va fidokorlik pardasi ostida oÀz nafsining manfaatini qidirgan va hirs va gÀururini taskin etishga harakat qilgan bir makkordir. Nafsidan boshqa hech bir narsani haqiqatan sevmaydi. Hamma narsani nafsiga fido qiladi.e'matnmo Qur'onning xolis va chinakkam shogirdi esa, bir bandadir. Lekin yaratilganlarning eng buyugiga ham ibodat qilish darajasiga tushmaydi va Jannat kabi eng buyuk va muazzam manfaatni ubudiyat gÀoyasi qilmaydigan aziz bir bandadir. Halim-atlariir. Lekin Fotiri Zuljalolidan boshqasi oldida, izni va amri boÀlmasdan, xor boÀlmaydigan oliyhimmat bir halimdir. Faqirdir, lekin uning Moliki Karimi ini koelajakda yigÀib qoÀygan mukofot bilan behojat faqirdir. Yana zaifdir, lekin qudrati nihoyasiz Sayyidining quvvatiga tayangan kuchli zaifki, Qur'on haqiqiy bir shogirdiga abaat va nnatni ham asl maqsad qildirmagani holda, hech ham bu oÀtkinchi, foniy dunyoni unga asl maqsad qiladimi? Xullas, ikki shogirdning himmatlarining qay daraja bir-biridan farqli ekanini angla!

ema bo xasta falsafaning shogirdlari bilan Qur'oni Hakim talabalarining hamiyatkorlik va fidokorliklarini bu bilan muvozana qilishingiz mumkin. JumladahuningFalsafaning shogirdi oÀz nafsi uchun qardoshidan qochadi, unga qarshi da'vo ochadi. Qur'onning shogirdi esa, samovot va yerdagi barcha solih bandalarni oÀziga qardosh deb qabul qilib, gÀoyat samimiy bir suratda ularni duo qiladi vaamda aing saodatlari bilan baxtiyor boÀladi va ularga nisbatan ruhida shiddatli aloqa hosil qiladi. Yana, eng katta narsa boÀlgan Arsh va Shamsni itoatkor xodim va oÀzi kabi bir banda, bir yaratilgan borliq deb qabul qiladi.

Yarini kki shogirdning yuksaklik va ruhlarining kengligini shundan qiyos qilginki: Qur'on oÀz shogirdlarining ruhiga shunday bir kenglik va yuksaklik beradiki, toÀqson toÀqqiz donali tasbehga badng harÀqson toÀqqiz Asmo-i Ilohiyaning jilvalarini koÀrsatgan toÀqson toÀqqiz olamlarning zarralarini bittadan tasbeh donalari sifatida shogirdlarining qoÀllariga beradi. "Virdlaringizni mana ddat ban oÀqinglar" deydi. Qur'onning talabalaridan Shohi Jiyloniy, Rufaiy, Shozaliy (RA) kabi shogirdlari virdlarini oÀqigan vaqtlari tingla, qara! QoÀllarida zarralar zanjirini, qatralar donalarini, yartunlikn borliqlarning nafaslari bilan sanoq tutishgan, u bilan virdlarini oÀqimoqdalar. Janobi Haqni zikr va tasbeh qilmoqdalar. Qur'oni MoÀ'jan, faBayonning moÀ'jizona tarbiyasini koÀrgin, kichik qaygÀu va kichik gÀam bilan boshi aylanib gangigan va kichik mikrobga magÀlub boÀlgan bu kichik inson, Qur'on tarbiyasi bilan keng lik yuksaladi. Va shu daraja nozik tuygÀulari kengayadiki, ulkan dunyo mavjudoti virdiga tasbeh boÀlishga qisqalik qiladi. Va Jannatni zikr va virdiga gÀoya boÀlishini oz deb koÀradi, oÀz nafsini Ja isrofaqning oddiy maxluqidan katta tutmaydi. Eng yuksak izzat ichida nihoyatda kamtarlikni jamlaydi. Falsafa shogirdlarining bunga nisbatan qay daronningst va tuban ekanini qiyoslashing mumkin.

Xullas, Ovrupaning xasta falsafasining bir koÀzli dahosi xato koÀrgan haqiqatlarini ikki jahonga qaragan, gÀaybni bilgan porloq ikki koÀzi bilan ikki olamga nazar solgan, bashar uchun ikki saodatggina m qoÀli bilan ishora qilgan Qur'onning haq va hidoyat yoÀli aytadiki: "Ey inson! Sening qoÀlingda boÀlgan nafs va moling sening mulking emas, balki senga omonatdir. U omonatning sohibi hamma narsaga qodir, hamma narsani biladigan Rahiymi KarÀoyat U sendagi mulkini sen uchun muxofaza qilish, zoye boÀlmasligi uchun sotib olishni istaydi. Kelajakda senga ulkan haq beradi. Sen vazifador va ma'mur bir askarsan. Uning nomi bilan ishla va hisobi bilan amal qil. U s, ham zotdirki, muhtoj boÀlgan narsalaringni senga rizq qilib yuboradi va kuching yetmaydigan narsalardan seni muhofaza qiladi. Sening shu hayotingning gÀoyasi, natijasi: oÀsha Molikning asmosiga va shuunotiga mazxar boÀlishdir. Musibat kelgozma Ytda:

de. Ya'ni: "Men sohibimning xizmatidaman. Ey musibat! Agar uning izn va rizosi bilan kda ababoÀlsang, marhabo, xush kelding! Chunki, albatta, vaqti kelib unga qaytamiz va uning huzuriga ketamiz va unga mushtoqmiz. Modomiki, vaqti kelib bizni hayotning takliflaridan ozod qilar ekan, mayli, ey musibat! O'sha boÀshatilishatningsha ozod qilish sening qoÀling bilan boÀlsin, roziman! Agar mening omonat muhofazasida va vazifaparvarligimni tajriba sifatida senga amr qilgan va istagan, faqat senga taslim boÀlishimga izn va rizosiga havasa, menim toqatim yetguncha, ishonchli boÀlmagan narsaga Molikimning omonatini taslim qilmayman!", deydi.

Mingdan bir namuna sifatida, falsafa dahosi va Qur'onning haq va hidoyat yoÀli bergan darslarning darajalariga qara. Ha,ardagitaraf vaziyatining haqiqati yuqorida bayon qilingan tarzda davom etadi. Lekin hidoyat va zalolatda insonlarning darajalari farqlidir. GÀaflatning martabalari xilma-xildir. Hamma har martabada bu haqiqatni toÀligÀicsolgan qilolmaydi. Chunki gÀaflat hisni sezdirmay qoÀyadi. Va bu zamonda shunday bir darajada hislarni sezdirmay qoÀyganki, bu qiynaydigan alamning ogÀrigÀini ahli madaniyat hitoniyaaydi. Lekin ilmiy hassosiyatining ziyodalashishi bilan va har kuni oÀttiz ming jasadni koÀrsatgan oÀlimning ogohlantirishlari bilan gÀaflat pardasi yirtilmoqda. Ajnabiylarning togÀutlari bilan va tabiat fanlari bilan zalolatdagilaetti q ularni koÀr-koÀrona taqlid qilib ergashganlarga minglab la'nat va afsuslar boÀlsin!

Ey vatan yoshlari! Faranglarni taqlid qilishga intilmang! Nahot, Ovrupaning sizga qilgan cheksiz zulm va adovatidan soÀng, qaysi aql bilan ularniShonu ohat va botil fikrlariga ishonib ergashyapsiz? YoÀq! YoÀq! Buzuq holda taqlid qilganlar ergashish emas, balki ongsiz holda ularning safiga qoÀshilib, oÀavajjini oÀzingiz va qardoshlaringizni qatl qilyapsiz. Ogoh boÀlinglarki, siz axloqsizcha ergashgan sari, hamiyat da'vosida yolgÀonchilik qilasiz!.. Chunki shu sura-olamigashishingiz, millatingizga nisbatan kamsitishdir va millatni masxara qilishdir!..

OLTINCHI MULa tahr Ey kofirlarning koÀpligidan va ularning ba'zi iymon haqiqatlarini birlashib inkor qilishlaridan xavotirga tushgan va e'tiqodini buzgan bechora inson! Bilginki, qiymat va ahamiyat miqdorda va son koÀpligidan foy. Chunki inson agar inson boÀlmasa, shaytoniy hayvonga aylanadi. Inson, ba'zi faranglar va farang-mashrablar kabi hayvoniy ehtiroslarda taraqqiy qilgaÀylama, yanada shiddatli hayvoniyat martabasini egallaydi. KoÀrib turibsan, hayvonot miqdor va son jihatidan behad koÀp, unga nisbatan inson juda oz boÀlsa ham, barcha hayvonot navlari ustidan sulzomli xalifa va hokim boÀlgan. Demak, zararli kofirlar va kofirlarning yoÀlida yurgan buzuqlar Janobi Haqning hayvonotidan bir navi fasodchilar boÀlib, Fotiri Hakiym ularni dunyoning imorati uchun yaratgan. MoÀmin bandalarigdi. Yaan ne'matlarining darajalarini bildirish uchun, ularni oÀlchov birligi qilib, oxir-oqibat ular loyiq boÀlgan Jahannamga topshiradi.

Kofirlar va ahli zalolatning bitta iymon haqqlar ki inkor va rad qilishlarida quvvat yoÀq. Chunki rad qilish bilan, ittifoqlari quvvatsizdir. Mingta rad qiluvchi birga teng. Masalan, butun Istanbul aholisi RamaogÀimianiqlash uchun, Oyni koÀrmadik, deb rad qilsa ham, ikkita shohidning isboti bilan koÀp sonli ommaning rad qilishdagi ittifoqi kuchini yoÀqotadi. Modomiki kufrning va zalolatning mohiyati rad va inkor, jaholat va yoÀazoga kan, kofirlarning koÀp sonli ittifoqi ahamiyatsiz. Ahli haqning haq, sobit va sobitligi isbot qilingan iymoniy masalalarda guvohlikka asotaman"n ikki moÀminning hukmi, ahli zalolatning cheksiz ittifoqidan ustun boÀladi, gÀalaba qozonadi. Bu haqiqatning sirri shuki: Rad qilganlarning da hayoti koÀrinishdan bir ekan, farqlidir. Bir-biri bilan birlasholmaydiki, quvvatga ega boÀlsin. Isbot qiluvchilarning da'volari birlashadi, bir-biridan quvvat oladi. Chunki osmondagi Rshish hilolini koÀrmagan odam: "Mening nazarimda Oy yoÀq, mening yonimda koÀrinmayapti," deydi. Boshqa birov: "Nazarimda yoÀq", deydi. Yana boshqasi ham shunday deydi. Har biri oÀz nazarida "yoÀq" valad. Har birining nazarlari boshqa-boshqa va nazarga parda boÀlgan sabablar ham boshqa-boshqa boÀlgani uchun, da'volari ham boshqa-boshqa boÀladi, bir-biriga istift bermaydi. Lekin isbot qilganlar: "Mening nazarimda va koÀzimda hilol bor", demaydi. Balki "Haqiqatda, koÀk yuzida Hilol bor, koÀrinyapti", deydi. KoÀrganlar ri sani ayni da'voda, "haqiqatda bor" deydi. Demak, barcha da'volar birdir. Rad qiluvchilarning nazarlari boshqa-boshqa boÀlgani uchun, da'volari ham boshqa-boshqa boÀladi. Haqiqatga koÀra hukmg eng maydilar. Chunki haqiqatda inkor isbot qilinmaydi. Chunki qamrov lozim. Usulda shunday qoida bor:

وَالْعَدَمُ الْمُطْلَقُ لَا يُثْبَتُ اِلَّا بِمُشْik bilٍ عَظ۪يمَةٍ

Ha, bir narsani dunyoda bor desang, faqatgina oÀsha narsani koÀrsatish kifoya boÀladi. Agar yoÀq deb inkor qilsang, butun dunyoni elakdan oÀtkazib koÀrsatish kerak boÀladiki, oÀsha inkor isbot qilinsin.

Bُ ف۪ى a binoan, ahli kufrning bir haqiqatni inkor qilishi, bir masalani hal qilish yoxud tor bir tuynukdan oÀtish yoki bir xandakdan sakrash misoli oÀxshaydi, ming ham, bir hlbuki,dir. Chunki bir-biriga yordamchi boÀlolmaydi. Lekin isbot qilganlar haqiqati holga xushyor qaraganlari uchun, iddaolari birlashadi. Quvvatlari bir-biriga yordam beradi. Bng ta'ta toshning koÀtarilishiga oÀxshaydi, qanchalik koÀp qoÀl ushlasa, koÀtarilishi shuncha osonlashadi va bir-biridan quvvat oladi.

YETTINCHI MULOHAZA: Ey musulmonlarni dunyoga shirni osilan tashviq qilgan va ajnabiylarning san'at va taraqqiyotiga zoÀrlab yoÀllagan badbaxt hamiyat-furush! Diqqat qil, bu millatning ba'zilarining din bilan bogÀlangan aloqalari uzilmasin! Agar bunday ahmoqona, koÀr-koÀrona toÀqmoqlarning . Hatt ba'zilarning aloqalari dindan uzilsa, oÀsha vaqt ijtimoiy hayotda bir oÀldiruvchi zahar hukmida oÀsha dinsizlar zarar yetkazadilar. Chunki murtadning vijdoni tamoman buzilganidan, ijtimiga, cyotga zahar boÀladi. Shuning uchun, ilmi usulda "Murtadning yashash haqqi yoÀq. Kofir agar zimmiy boÀlsa yoki musolaha qilsa, yashash haqqi bor" degan usuli shariatning bir dasturi bor. Yana, Hanafiy mazhabida diki: immadan boÀlgan bir kofirning guvohligi maqbuldir. Lekin fosiqning guvohligi qabul qilinmaydi, chunki xoindir.

Ey badbaxt fosiq odam! Fosiqlarning kasratiga q Ajaboldanma va "Aksariyatning fikri menikidek" dema! Chunki fosiq odam fisqni istab va shaxsan oÀzi talab qilib kirmagan, balki ichiga tushib qolgan, chiqolmaydi. Hech bir fosiq yoÀqki, solih boÀlishni orzshiya)asin va amirini va raisini dindor boÀlishini istamasin. Faqat, Alloh saqlasin, murtadlik bilan vijdoni buzilib, ilon kabi zaharlashdan lazzatlanadigan boÀlmasa bas.

Ey devona bosh va buzuq qalb! "Musulmonlar dunyoni sevmaydilar yoqarmoqylamaydilarki, faqir holga tushganlar... va ogohlantirishga muhtojdirlar, toki dunyodan hissalarini unutmasinlar", deb oÀylaysanmi? Fikring yanglish, taxmining xatodir. Balki bugs shiddatlangan, shuning uchun faqir holga tushmoqdalar. Chunki moÀminda hirs, zarar va qashshoqlik sababidir. اَلْحَر۪يصُ خَائِبٌ خَاسِرٌ z bizgaasal hukmiga oÀtgan. Ha, insonni dunyoga chaqirgan va yoÀnaltirgan sabablar koÀp. Boshda nafs va havosi va ehtiyoj va hislari va tuygÀulari va shaytoni va dunyoning yuzaki totliliÀp olasen kabi yomon doÀstlari kabi koÀp da'vatchilari bor. Holbuki boqiy boÀlgan oxiratga va uzun abadiy hayotga da'vat qilgan ozdir. Agar senn mushra miqdor bu bechora millatga nisbatan hamiyat boÀlsa va oliyhimmatlikdan ogÀiz koÀpirtirishing yolgÀon boÀlmasa, boqiy hayotga yordam bergan ozchilikka yordam berish lozim boÀladi. BoÀlmasa, oÀsha ozchilik da'doshlalarning ovozini oÀchirib, koÀpchilikka yordam bersang, shaytonga oshna boÀlasan.

Nahotki, bu millatning faqir holi, dindan kelgan zuhd va dunyoni tark q yoÀl,an kelgan tanballikdan kelib chiqmoqda, deb oÀylaysan. Bu fikring xato. Ajabo koÀrmayapsanmiki, Xitoy va Hindistondagi majusiy va brahmanlar va Afrikadagi qora tanlilar kabi, Ovrupaning mustamlakasi ostiga kirganyni xotlar bizdanda faqirlar. Yana, zaruriy ozuqadan boshqa narsa musulmonlarning qoÀlida qoldirilmaganini koÀrmayapsanmi. Yo Ovrupa kofir zolimlari yoki Osiyo munofiqlari hiylalari bilan yo oÀgÀirlamoqda rinishortib olmoqda.

Sizning majburan ahli iymonni mimsiz madaniyatga yoÀllashdan maqsadingiz, agar mamlakatda osoyishtalik va xavfsizlik va oson idora qilish bofqat tqat'iyan bilingki, xato qilyapsiz, yanglish yoÀlga boshlayapsiz. Chunki e'tiqodi zaiflashgan, axloqi buzilgan yuzta fosiqning idorasi va ular ichida osoyishtalikning ta'mini, minglab ahli salohatning idorasidanda qiyindir. Bu insonarga binoan, ahli Islom dunyoga va hirsga yoÀllanishga va tashviq qilinishga muhtoj emas! Taraqqiyot va osoyishtaliklar bu bilan ta'min qilinmaydi. Balki ishlarining tartiblanishiga qan, xtalaridagi ishonchning ta'sisiga va oÀzaro yordamlashish dasturining osonlashtirilishiga muhtojdirlar. Bu ehtiyoj esa, dinning muqaddas amrlari bilan va taqvo va salobati diniya bilan boÀladdan gÀSAKKIZINCHI MULOHAZA:>Ey sa'y va amaldagi lazzat va saodatni bilmagan tanbal inson! Bilki:

Janobi Haq mukammal karamidan, xizmatning mukofotini xizmat ichida joylashtirgan. Amalning ajrini amalnin, oÀshga qoÀygan. Shu sir sababli, yaratilgan borliqlar, hatto bir nuqtai nazarga koÀra jonsizlar ham avomiri takviniya deb ataluvchi xususiy vazifalarid millammal shavq bilan va oÀziga xos lazzat bilan avomiri Rabboniyaga boÀyin egadilar. Aridan, pashshadan, tovuqdan tortib to Shams va Qamarga qadar hamma narsa mukammal lazzat bilan vazifalarini bajarmoqdalar. Demak, xizmatlarida latga eborki, aqllari boÀlmaganidan, oqibatni va natijalarni oÀylamasdan, mukammal vazifalarini ado qilmoqdalar.

Agar: "Jonzotlar lazzatlanishi mumkin. Jonsizlarda madoay shavq va lazzat boÀlishi mumkin?", desang.

Javob: Jonsizlar oÀzlari uchun emas, ularda namoyon boÀlgan Allohning ismlari hisobiga bir sharaf, bir maqom, bir kamol, bir goÀzallik, bir intizom istaydilar, izlaydilar. OÀsha fitriy vaovotnirini bajarishda Nur-ul Anvorning ismlariga bittadan aks yeri, bittadan oyna hukmiga boÀlgani uchun nurlanadi, taraqqiy etadi.

Masalan: Qandayki bir qatra suv, bir zarracha shisha parchasi aslini olganda kin, Qz, ahamiyatsiz ekan, toza qalbi bilan Quyoshga yuzini oÀgirsa, oÀsha ahamiyatsiz, ziyosiz qatra va shisha parchasi Quyoshning bir navi arshi boÀlib sening yuzingga ham tabassum qiladi.

Xuarimnibu misol kabi, zarralar va yaratilgan borliqlar mutlaq jamol va mutlaq kamol sohibi boÀlgan Zoti Zuljalolning ismlariga vazifaparvarlik jihatidan oyna boÀlishlari bilan, oÀsha qatra va zarracha rahbar kabi gÀoyat past darajadan gÀoyat yuksak koÀrinish va nurlanish darajasiga chiqadilar. Modomiki vazifa jihatidan gÀoyat nuroniy va yuksak bir maqom olishadi va lazzatlanish mumkin va imkoni boÀlsa, ya'ni umusolalayotdan hissador boÀlsalar, lazzat bilan oÀsha vazifalarni bajaradilar, deyish mumkin.

Vazifada lazzat boÀlganiga eng yaqqol bir dalil, sen oÀz a'zo va tuygÀularingning xizmlki taga qara. Har birining oÀzining va turining davomi uchun qilgan xizmatlarida boshqa-boshqa lazzatlari bor. Xizmatning oÀzi ularga lazzatlanish hukmiga oÀtadi. Hatto xizmatni tark narsah oÀsha a'zoning bir navi azobidir.

Ham eng yaqqol bir dalil ham, xoÀroz yoki ona tovuq kabi hayvonotning vazifalarida koÀrsatgan fidokorona va mardona vaziyatlari shunday: xoÀroz och boÀlgania must, tovuqlarni nafsidan ustun qoÀyib, topgan rizqiga ularni chaqiradi. Yemaydi, ularga yediradi. Va bir shavq va faxrlanish va lazzatlanish bilan oÀsha vazifani bajargani koÀrinadi. Demak, oÀsha xnoh xoa yeyishdan ortiq lazzat oladi.

Ham jajji bolalariga choÀponlik qilgan tovuq ham bolalarini deb ruhini fido qiladi, itga tashlanadi. OÀzini och qoldirib ularni toÀydiradi. Demak, oÀsha xizmatdaotu vaday bir lazzat oladiki, ochlik iztirobidan va oÀlish alamidan ustun keladi, ziyoda boÀladi. Hayvoniy volidalar bolalarini, kichik ekan vazifalari boÀlgani uchun lazzat bilan himoya qilishga harakatradi. ilar. UlgÀaygandan soÀng vazifa tugaydi, lazzati ham ketadi. Bolasini choÀqib, u dondan mahrum qiladi. Faqat inson navidagi volidalarning vazifalari bir daraja davom qiladi. Chunki insonlarda zaiflik va ojizlik deydiri bilan doimo bir navi bolalik bor. Har doim shafqatga muhtojlar. Xullas, umum hayvonotning (xoÀroz kabi) choÀponlik qilgan erkaklariga va tovuq kabi volidalariga qarzda nglaki: bular oÀzlari uchun va oÀz nomlaridan, oÀz kamollari uchun u vazifani bajarmaydilar. Chunki hayotlarini vazifada, lozim boÀlsa, fido qiladilar. Balki vazifalarni, ularni oÀsha vazifa bilan vazifalantirgan va u idir. ichida rahmati bilan bir lazzat joylashtirgan Mun'imi Karimning hisobiga va Fotiri Zuljalolning nomidan bajaradilar.

Ham, xizmatning oÀzida mukofot boÀlganiga bir dalil ham shuki: OÀsimlik va daraxtlar bir shavq va lazzatni sezdirgan ilganllat bilan Fotiri Zuljalolning amrlariga boÀyin egadilar. Chunki taratgan xushboÀy hidlari va mushtariylarning nazarlarini jalb qiladigan ziynatlar bilan bezanishlari va boshoqlari va mevalari uchun chirib ketgunga qadar oÀzlarini fidozibadshlari ahli diqqatga koÀrsatadiki: Ular amri Ilohiyni bajarishdan shunday lazzat oladilarki, nafsini mahv qilib chiritadi.

Qara, boshida koÀplab sut konservalarini tashigan Hindiston yongÀogÀi va anjir kabi mevador daraxtlar rahmaa bergnasidan hol tili bilan sut kabi eng goÀzal bir ozuqani istaydi, oladi, mevalariga yediradi. OÀzi esa balchiq yeydi. Anor daraxti sof sharobni xazina-i rahmatdan olib mevasiga yediradi. OÀzi balchiqli va loyqa suvga qanoat qiladi.

bor eto donli ekinlarda ham unib chiqish vazifasida yaqqol bir ishtiyoq koÀrinadi. Bamisoli tor bir yerda hibs qilingan bir zot bir boÀstonga, keng joyaqtincqishni ishtiyoq bilan istaydi. Xuddi shuning kabi, donli ekinlarda unib chiqish vazifasida shunday sevinchli bir vaziyat, bir ishtiyoq koÀrinadi. Demak, qlinggtulloh" deb atalgan, koinotda jarayon qilgan bu sirli uzun dastur asosida, ishsiz, tanbal, istirohat bilan yashagan va rohat toÀshagida yotganlarning koÀpi mehnat qilganarakataganlardan koÀra koÀproq zahmat va mashaqqat chekadi.

Chunki doimo ishsizlar umridan shikoyat qiladi, vaqtichogÀlik bilan tez oÀtisod q istaydi. Mehnat qilgan va ishlagan esa shukr qiladi, hamd aytadi, umrning oÀtishini istamaydi.

um yashiasturdir. Yana oÀsha sir bilan: "Rohat zahmatda, zahmat rohatdadir" jumlasi zarbulmasal boÀlgandir. Ha, jonsiz borliqlarga diqqat bilan nazar qilinsa: Bilquvzun biat iste'dod va qobiliyat jihatidan noqis qolib rivojlanmaganlarning, qattiq gÀayrat va mehnat bilan kengayib bilquvvadan bilfe'l xarakatga oÀtishida mazkur sunnati Ilohiya dasturi bilan bir holat koÀrinadi. Va oÀsha holat ydagi qiladiki, oÀsha fitriy vazifada bir shavq va oÀsha masalada bir lazzat bor. Agar oÀsha jonsizning umumiy hayotdan hissasi boÀlsa, shavq oÀziniki boÀladi. BoÀlmasa oÀsha jonsizni tamsil etgan, nazoraqli vaan narsaga oiddir. Hatto bu sirga binoan, latif, nozik suv muzlash amrini olgan vaqti shunday shiddatli bir shavq bilan oÀsha amrga boÀysunadiki, temirni yoradi, parchalaydi, deyish mumkin. Demak, sovuqlik va noldan past sovuqning tili bilan oiyokorerk temir idishdagi suvga "kengay!" amri Rabboniysini yetkazganda, shiddatli shavq bilan idishini parchalaydi, temirni yorib tashlaydi, oÀzi muzga aylanadi. Va hokazo.. hamma narsani bunga qiyos qilki, quyobilganing aylanishidan va sayru-sayohatlaridan tortib, to zarralarning mavlaviy kabi kezishlariga va aylanishlariga va tebranishlariga qadar koinotdagi barcha sa'y-harakatlar qonuni qadari Ilohiy ustida jarayon qila burj dasti qudrati Ilohiy dan chiqqan va iroda va amr va ilmni ichiga olgan amri takviniy bilan koÀrinadi. Hatto har bir zarra, har bir mavjud, har bir jonzot bir nafang to'rga oÀxshaydiki, qoÀshinda har xil doiralarda oÀsha askarning boshqa-boshqa munosabatlari, vazifalari boÀlganidek, har bir zarra, har bir jonzotniki ham shunday. Masalan, sening koÀzingdagi bitta zarraning koÀznilari hayrasida va koÀzda va yuzdagi nervlarda va badanning arteriya deb atalgan tomirlarida bittadan munosabati va oÀsha munosabatga koÀra bittadan vazifasi va oÀoshqa zifaga koÀra bittadan foydasi bor. Va hokazo, hamma narsani shunga qiyos qil. Bunga binoan, har bir narsa bir Qodiyri Azaliyning vujubi vujudiga ikki tomonlama shahodat qiladi:

Biri: Quvvatidan minglmuhabbaja ustun vazifalarni bajarishdagi mutlaq ojizlik tili bilan Qodirning mavjudligiga guvohlik qiladi.

Ikkinchisi: Har bir narsa olamning nizomini tashkil qilgan dasturlarga va mavjudotning muvozanatini davom elgan kn qonunlarga uygÀun harakat qilish bilan, oÀsha Aliymi Qodiyrga guvohlik qiladi.

Chunki zarra kabi bir jonsiz, ari kabi kichik bir hayvon Kitobi Mubinning muhim va nozik masalalari boÀlgan nitirgan mezonni bilmaydi. Jonsiz bir zarra, ari kabi kichik bir hayvon qayoqda-yu, samovot tabaqalarini bir daftar sahifasi kabi ochib, berkitib osi hagan Zoti Zuljalolning qoÀlidagi Kitobi Mubinning muhim, nozik masalalarini oÀqish qayoqda?

Agar sen telbalik qilib, zarrada oÀsha kitobning nozik harflarini oÀqiy oladigan bir koÀz bor deb hisoblasang, oÀsha zud u sng guvohligini rad qilishga urinishing mumkin. Ha, Fotiri Hakiym Kitobi Mubinning dasturlarini gÀoyat goÀzal bir suratda va muxtasar bir tarli bil xos bir lazzatda va maxsus bir ehtiyojda xulosalab joylashtiradi. Hamma narsa shunday xos bir lazzat va maxsus bir ehtiyoj bilan amal qilsa, u Kitobi Mubinninani ucurlariga bilmagan holda boÀysunadi. Masalan: Xartumli chivin dunyoga kelgan daqiqada inidan chiqadi, toÀxtamasdan insonning yuziga hujum qiladi, uzun hassasini sanchib, obi hayotni chiqarib, ichadi. Hujumdan qochishda harb qonunlari kabi mahhun, uoÀrsatadi. Ajabo, bu kichik, tajribasiz, endigina dunyoga kelgan maxluqqa bu san'atni va bu jang san'atini va suv chiqarish san'atini kim oÀrgatgan va u qayerda oÀrgangan? Men, ya'ni bu bechora Said e'tirof igi binki: Agar men oÀsha xartumli chivinning oÀrnida boÀlsaydim, bu san'atni, bu karru-far harbini va suv chiqarish xizmatini juda uzun darslar va koÀplab tajribalar bilan zoÀrgÀa oÀrgana olardim.

Xullas, ilhomga sazovor boÀlvola qi, oÀrgimchak va uyasini paypoq kabi qilgan bulbul kabi hayvonotni shu chivinga qiyos qil. Hatto nabototni ham aynan hayvonotga qiyoslashing mumkin. Ha, Javvodi Mutlaq (Jalla Jaloluhu) h angla jonzotning qoÀliga lazzat va ehtiyoj siyohi bilan yozilgan xatni bergan. U bilan avomiri takviniyaning dasturini va xizmatlarining mundarijasini ora-qorqilib bergan. Hakimi Zuljalolning qanday qilib Kitobi Mubinning dasturlaridan ari vazifasiga oid miqdorini bir xatda yozganiga, arining boshidagi sandiqchaga qoÀyganiga qara. OÀsha sandiqchaning kaliti amim sazifaparvar ariga xos bir lazzatdir. U bilan sandiqchani ochadi, dasturini oÀqiydi, amrni anglaydi, harakat qiladi. وَ اَوْحٰى رَبُّكَ qil faالنَّحْلِ oyatining sirrini izhor qiladi.

Agar bu Sakkizinchi Mulohazani batamom eshitgan va toÀliq anglagan boÀlsang, bir hadsi iymoniy bilan

وَسِعَتْ رَحْمَتُهُ كdi, naَىْءٍ

ning bir sirrini,

ning bir haqiqatini,

ning bir dasturiigi shسُبْحَانَ الَّذ۪ى بِيَدِه۪ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

ning bir nuktasini anglaysan.

TOÀQQIZINCHI MULOHAZA: Bilginki, bashariyatda nubuvvat, bashardagi xayr va kamolotning xulosasi va asosidir. Dini Haq, َنَةُ ning mundarijasidir. Iymon, pok va xolis husndir. Modomiki bu olamda porloq husn, keng va yuksak fayz, zohir haq, yuksak kamol koÀrinmoqda. Baralla aytish mumkinki, haq va haqiqat nubuvvat ichialdaydva nabiylar qoÀlidadir. Zalolat, yomonlik va zarar, uning muxolifidadir.

Ubudiyatning minglab goÀzalliklaridan bittasiga qara, Nabiy alayhissalom, ubudiyat jihatidan muvahhidiynning qalblarini hayiayohatuma va jamoat namozlarida birlashtiradi va tillarini bir kalimada jamlaydi. Inson Ma'budi Azaliyning xitobining azamatiga cheksiz qalblardan va tillardan chiqqan ovozlar, duolar, zikrlar bilan javob qaytaradi. U oبِقَدْ, duolar, zikrlar bir-biriga suyanib va bir-biriga yordam berib, ittifoq qilib shunday keng suratda Ma'budi Azaliyning uluhiyati qarshiu jumlbudiyat koÀrsatadiki, goÀyo Yer kurrasi oÀzi oÀsha zikrni aytmoqda, oÀsha duoni qilmoqda va har tomonlama namoz oÀqimoqda va Yer kurrasi atrofi bilan samovotdan ustun izzat va azamat bilan nozil boÀlgan اَقÀz moh الصَّلٰوةَ amrini bajarmoqda. Bu ittihod sirri bilan, koinot ichida bir zarra kabi zaif, kichik borliq boÀlgan inson, ubudiyatning azamati jihati bilan Xoliqi Arz va Samovotning mahbub bir bandasi va Yerning xalifasi, sultoni va hayIkkincing raisi va koinot yaratilishining natijasi va gÀoyasi boÀladi. Ha, agar namozlarning orqasida, xususan bayram namozlarida, bir onda "Allohu Akbar" degan yuzlab million insonlarning ovozlari olami gÀaybda birlashganlari kabi, olami shi hasada ham bir-biri bilan birlashib jamlansa, Yer kurrasi butunlay ulkan bir inson boÀlib, azamatiga nisbatan yuksak bir sado bilan aytgan "Allohu Akbar"iga teng kelgaoladi, oÀsha muvahhidiynning birlashishi bilan bir onda "Allohu Akbar" deyishlari, Yer kurrasining katta bir "Allohu Akbar"i hukmiga oÀtadi. GoÀyo bayram namozlarida olami Iabi dong zikr va tasbehi bilan zamin zilzila-i kubroga sazovor boÀlib, har taraf va atrofi bilan "Allohu Akbar" deb, qiblasi boÀlgan Ka'ba-i Mukarramaning samimiy qalbi bilan niyat qilib, Makka ogÀzi bilan, Arofot togÀiniijasi i bilan "Allohu Akbar" deb, bir kalima Yerning atrofidagi barcha moÀminlarning gÀor-misol ogÀizlaridagi havoda aks qiladi. Birgina "Allohu AkbogÀlanlimasining aks-sadosi bilan cheksiz "Allohu Akbar" sodir boÀlgani kabi, oÀsha maqbul zikr va takbir samovotni ham jaranglatib barzax olamlariga ham mavj urib sado beradi. Xullsha ar Yerni bunday oÀziga sojid va obid va bandalariga masjid va borliqlariga beshik va oÀziga tasbeh va takbir aytuvchi qilgan Zoti Zuljalolga yerning zarralari sanogÀicha hamd va tasbeh va takbir aytib va mavjudoti sannishnia hamd aytamizki, bizga bu xil ubudiyatni dars bergan Rasuli Akram alayhissalotu vassalomiga ummat aylagan.

OÀNINCHI MULOHAZA: Bil ey gÀofil, chalkashgan Said! Janobi Haqning nuri ma'rifatiga yetishish va qarash hamda oyatlar or qilhidlarning oynalarida jilvalarini koÀrish hamda hujjatlar va dalillar tuynuklari bilan tomosha qilmoq taqozo qiladiki, sening ustingdan oÀtgan, qalbingga kelgan va aبْرِ اa koÀringan har bir nurni tanqid barmoqlari bilan tekshirma va shubha qoÀli bilan tanqid qilma! Senga yorishgan bir nurni tutish uchun qoÀlingni uzatma. Balki gÀaflat sabablaridan oÀzingni tort, ularga yuzlan, toÀxta. Chunki meatli bohada qildimki, ma'rifatullohning shohidlari, hujjatlari uch xildir:

Bir qismi suv kabidir. KoÀrinadi, his qilinadi, lekin barmoqlar bilan tutilmaydi. Bu qismda xayollarda vaqtikechib, butunlay unga shoÀngÀimoq kerak. Tanqid barmoqlari bilan yashirincha qidirilmaydi, qidirilsa oqib ketadi, qochadi. U obi hayot barmoqllsa, xakon sifatida qabul qilmaydi.

Ikkinchi qism havo kabidir. His qilinadi, faqat na koÀrinadi, na tutiladi. Unga sen yuzing, ogÀzing, ruhing bilan u rahmat shabadasiga qarata yuzlan, oÀzingni uygÀungani vtanqid qoÀlini uzatma, tutolmaysan. Ruhing bilan nafas ol. Shubha qoÀli bilan qarasang, tanqid bilan qoÀl uzatsang, u ketib qoladi. Sening qoÀlingni maskan oÀchalarqabul qilmaydi, unga rozi boÀlmaydi.

Uchinchi qism esa nur kabidir. KoÀrinadi, faqat na his qilinadi, na tutiladi. Shunday ekan, qalbingning koÀzi bilan, ruhingning nazari bilan oÀzingni unga muqobil tut va koÀzingni unga tik, kut.eng ta oÀzidan-oÀzi keladi. Chunki nur qoÀl bilan tutilmaydi, barmoqlar bilan ovlanmaydi, balki u nur faqatgina basirat nuri bilan ovlanadi. Agar hirsli va modt fidoÀlingni uzatsang va moddiy mezonlar bilan tortsang, soÀnmasa ham yashirinadi. Chunki unday nur moddiyda hibsga rozi boÀlmagani kabi, qayd ostiga ham kirolmaydi, nursiz moddani oÀziga xo'jayin va sayyid deb qabul qilmaydi.

OÀunga kNCHI MULOHAZA: Bilki: Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning ifodasida koÀp shafqat va marhamat bor. Chunki xitob qilinganlarning aksariyati, avom toifasidir. Ularning zehnlari soddadir. Nazarlari ham nozik narsalarishoncrmaganidan, ularning firklarining soddaligini erkalash uchun takror bilan samovot va yerning yuzlarida yozilgan oyatlarni takrorlaydi. U katta harfla haqqionlik bilan oÀqittiradi. Masalan: samovot va yerning yaratilishi va samodan yomgÀirning yogÀdirilishi va yerning tirilishi kabi yaqqol oÀqilgan va koÀringan oyatlarni dars beradi. U katta hahlarigichida kichik harflar bilan yozilgan mayin oyatlarga nazarni kamdan-kam oÀgiradi, toki zahmat chekmasinlar. Yana, Qur'on uslubida shunday bir jazolat va salosat va fitriylik borki, goÀyo Qurriy mar hofizdir, qudrat qalami bilan koinot sahifalarida yozilgan oyatlarni oÀqiydi. GoÀyo Qur'on koinot kitobining qiroati va nizomlarining tilovatidir va Naqqoshi Azaliysining shuunotini oÀqiydi amatinllarini yozadi. Bu bayondagi jazolatni koÀrishni istasang, hushyor va mudaqqiq bir qalb bilan Amma Surasi va قُلِ اللّٰهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ oyatlari kabi farmonatishltingla!

OÀN IKKINCHI MULOHAZA: Ey bu Mulohazalarni tinglayotgan doÀstlarim! Bilib qoÀyingki, men odatga xilof ravishda, yashirish lozim boÀlgan Rabbimga qaratilgan qalbimning yolvorish va ni bir b baÀzan munojotini yozganimning sababi: oÀlim tilimni jim qilgan zamonlarda, tilimga badal kitobimning gapirishining qabulini rahmati Ilohiyadan tilashdir. Ha, qisqa bir umrda, cheksiz gunohlarimga kafforat boÀladigan, vرَّحْمhalik tilimning tavba va nadomatlari kifoya qilmaydi. Sobit va bir daraja doimiy kitobning tili ziyodaroq u ishga yaraydi. Xullas, oÀn uch yil {(Hoshiya) Bu risolaniva iymlifidan oÀn uch yil avval.} avval, tashvishli ruhiy toÀfon natijasida, Eski Saidning kulishlari Yangi Saidning yigÀlashlariga aylangan hangomda, yoshlikning gÀaflat uyqusidan keksalik tongidalloh" ngan onimda, shu munojot va niyoz arabcha yozilgan. Bir qismining turkcha ma'nosi shuki:

Ey Rabbi Rahimim va ey Xoliqi Karimim! Mening sui ixtiyorim bilan umrim va yoshligim zoye boÀlib ketdi. Va u umr va yoshlikning va saaridan qoÀlimda qolgan, alam beruvchi gunohlar, zillat beruvchi alamlar, zalolat beruvchi vasvasalar qolgan. Va bu ogÀir yuk va kasalmand qalb va xijouchun,yuzim bilan qabrga yaqinlashyapman. Ochiqchasiga koÀra, gÀoyat tezlik bilan, oÀngga va chapga qayrilmasdan, ixtiyorsiz bir tarzda, vafot qilgan doÀstlarim va tengdoshlarim va qarindoshlarim kabi qabr eshigi Hatinlashyapman. Qabr bu foniy dunyodan abadiy firoq bilan abad-ul obod yoÀlida qurilgan, ochilgan avvalgi manzil va birinchi eshikdir. Va bu bogÀlanganim va men maftun boÀlgan bu dunyo ham qat'iy bir yaqiyn bilan angladimki: halok boÀlgan, ketadtamiz:oniydir, oÀladi. Va koÀrilgani kabi ichidagi mavjudot ham, bir-biri orqasidan toÀp-toÀp boÀlib koÀchib ketib gÀoyib boÀladi. Xususan, men kabi nafsi ammosihi va rga shu dunyo juda gÀaddordir, makkordir. Bitta lazzat bersa, mingta alam taqadi, chektiradi. Bitta uzum yedirsa, yuzta tarsaki uradi.

Ey Rabbi Rahimim va ey Xoliqi Karimim! كُلُّ اٰتٍ قَر۪يبٌ sirri bilan men hozirdan koÀryapmanki: Yaqinni ixtda kafanimni kiydim, tobutimga mindim, doÀstlarim bilan vidolashdim. Qabrimga yuzlanib ketarkan, sening dargohi rahmatingda jasadimning hol tili bilan, ruhimning soÀzlash tili bilan baqirib deyman: "Al-omon, al-omon! Yo Hastida Yo Mannon! Meni gunohlarimning xijolatidan qutqar!" Mana, qabrimning boshiga yetib keldim, boÀynimga kafanimni oÀrab, qabrimning boshida uzangan jismimning ustida toÀxtadim.

Boshimni dargohi rahmati hidokoÀtarib, bor quvvatim bilan faryod qilib nido qilyapman: "Al-omon al-omon! Yo Hannon! Yo Mannon! Meni gunohlarimning ogÀir yuklaridan xalos ayla!" Mana, qabrimga kirdim, kafanimga oÀrandim. KoÀtarib kelganlar meni tasilmoq etdilar. Sening afvu rahmatingga intizorman. Va ochiq-oydin koÀrdimki, sendan boshqa boshpana va najot yeri yoÀq. Gunohlarning xunuk yuzidan va ma'siyatning vahshiy shaklidan va u للّٰهُing torligidan bor quvvatim bilan nido qilib deyman: Al-omon, al-omon! Yo Rahmon! Yo Hannon! Yo Mannon! Yo Dayyon! Meni xunuk gunohlarimning birodarligidan qutqar, yerihim vangaytir. Ey Allohim! Sening rahmating boshpanamdir va Rahmatan lil-Olamiyn boÀlgan Habibing sening rahmatingga yetishmoq uchun vasilamdir. Sendan shikerak bmas, balki nafsimni va holimni senga shikoyat qilaman. Ey Xoliqi Kariymim va ey Rabbi Rahiymim! Sening Said ismli ijoding va san'atli asaring va bandang ham osiy, ham ojiz, ham gÀofil, ham johil, hamning t, ham zalil, ham yaramas, ham keksa, ham gunohkor, ham xoÀjayinidan qochgan bir qul boÀlgani holda, qirq yildan soÀng nadomat qilib sening dargohingga qaytishni istaydi. Sening rahmatingga iltijo qiladi. Cheksiz gunoh va xatolarini e'tiddati ladi. Vahimalar va turli-tuman kasalliklar bilan mubtalo boÀlgan. Senga yolvoradi va yalinadi. Agar kamoli rahmating bilan uni qabul qilsang, magÀfirat aylab rahmatingga olsang, zotan bunday qilish Sening shoningdir. Chunki Arhamurrilib lsan. Agar qabul qilmasang, Sening eshigingdan boshqa qaysi eshikka boray? Qaysi eshik bor? Sendan boshqa Rab yoÀqki, dargohiga borilsa. Sendan boshqa haq to

لَا yoÀqki, unga iltijo qilinsa!

لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ وَحْدَكَ لَا شَر۪يكَ لَكَ اٰخِرُ الْكَلَامِ فِى الدُّنْيَا وَ اَوَّلُ الْكَلَامِ فِى الْاٰخِرَةِ وَ فِى الْقَzariniَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ صَلَّى اللّٰهُ تَعَالٰى عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ

OÀN UCHINCHI MULOHAZA: Chalkashigidansabab boÀlgan besh masaladir.

Birinchisi: Tariqi haqda xizmat qilgan va kurashganlar, faqat oÀz vazifalarini oÀylashlari lozim ekan, Janobi Haqqa oid vazifani oÀylab, harakatlarini oÀshanga bino qilib xatoga tushadilar. "Adab-ud din aydilanyo" risolasida keladiki: Bir vaqt shayton Hazrati Iso alayhissalomga e'tiroz bildirib: "Modomiki ajal va hamma narsa qadari Ilohiy bilan ekan, sen oÀzingni shu yuksak joydan tashla, qanday oÀlishingni koÀr", dey kelgazrati Iso alayhissalom deganlarki:

Ya'ni: "Janobi Haq bandasini imtihon qda zarva deydiki: "Sen bunday qilsang, senga bunday qilaman, koÀraychi seni, qila olasanmi?", deya imtihon qiladi. Lekin bandaning, Janobi Haqni imtihon qilishga haqqi yoÀq va: "Men bunday qilsam, sen bunday qilasanmi?" deyishga haddi yoÀq. Imtihaxluqoadigan bir suratda Janobi Haqning rububiyatiga nisbatan imtihon tarzi adabsizlikdir, ubudiyatga ziddir."

Modomiki haqiqat bu ekan, inson oÀz vazifasini qilib, Janobi n, shog vazifasiga qoÀshilmasligi kerak.

Mashhurdirki: Bir vaqt Islom qahramonlaridan va Chingizxonning qoÀshinini koÀplab marta magÀlub qilgan Jaloliddin Xorazmshoh jangga borarkan, vazirlari va qoÀl ostidagilari unga: iymonuzaffar boÀlasan, Janobi Haq seni gÀolib qiladi", deganlar. U: "Men Allohning amri bilan, jihod yoÀlida harakat qilishga vazifadorman, Janobi qilisng vazifasiga qoÀshilmayman, muzaffar qilish yoki magÀlub qilish uning vazifasidir", degan. U zot ushbu taslimiyat sirrini tushunishi bilan, gÀaroyib bir suratda koÀp marta muzaffar boÀlgan.

Ha, insonning qoÀlidagi juz'i ixtiy naql ilan qilgan ishlarida Janobi Haqqa oid natijalarni oÀylamasligi kerak. Masalan, insonlarning Risola-i Nurga qoÀshilishlari qardoshlarimizdan bir qism ldin yning shavqlarini ziyodalashtiradi, gÀayratga keltiradi. Tinglamagan vaqtlari, zaiflarning ma'naviy kuchlari sinadi, shavqlari bir daraja soÀnadi. Holbuki Ustozi Mutlaq, Muqtado rivoyl, Rahbari Akmal boÀlgan Rasuli Akram alayhissalotu vassalom وَمَا عَلَى الرَّسُولِ اِلَّا الْبَلَاغُ boÀlgan farmoni Ilohiyni oÀzlariga mutlaq rahbar qilib, insonlarning chekin bezana tinglamagani sari yanada ziyoda sa'yu gÀayrat va jiddiylik bilan tabligÀ qilganlar. Chunki

sirri bilan anglaganlarki: Insonlarni tinglattirish va hidoyat berish, JanSamodaqning vazifasidir. Janobi Haqning vazifasiga aralashmas edilar.

Shunday ekan, ey qardoshlarim! Siz ham sizga oid boÀlmagan vazifaga harakatlaringizni bino qilish bilan aralashmanglar va Xoliqingizga nisbatan ti va n vaziyatini olmanglar!

Ikkinchi Masala: Ubudiyat amri Ilohiyga va rizo-i Ilohiyga qaraydi. Ubudiyatning sababi amri Ilohiy va natijasi rizo-i Haqdir. Samaralari va foydalari uxraviydir. Lekin asl gÀoya boÀlmaslik, ham qasddan istanilmaadad sharti bilan, dunyoga oid foydalar va oÀz-oÀzidan kelib chiqqan va istanilmasdan berilgan samaralar ubudiyatga zid boÀlmaydi. Balki zaiflar uchun ragÀbatlantiruvchi va ustun qoÀyuvchi sabab hukmiga oÀtadilar. Agar dunyoga ng kalydalar va manfaatlar oÀsha ubudiyatga, virdga yoki zikrga illat yoki illatning bir qismi boÀlsa, oÀsha ubudiyatni qisman yoÀqotadi.

Balki oÀsha xosiyatli virdni befoyda qilib qoÀyadi, natija bermaydi. Bu sirni anglamaganlagi va alan yuz xosiyati va foydasi boÀlgan Shohi Naqshbandiyning "Avrodi Qudsiya"sini yoki ming xosiyati boÀlgan Javshan-ul Kabirni, oÀsha foydalarning ba'zilarini aynan maqsad qilib niyat qilib oÀqiydilar. U foydalarni koÀrolmaydilar va koÀrmayhlatibva koÀrishga ham haqlari yoÀq. Chunki u foydalar oÀsha virdlarning illati boÀlolmaydi va shundan ular qasddan va aynan oÀzi istanilmaydi. Chunki ular fazliy bir suratda oÀsha xolis virddan soÀralmasdan hosil boÀladi. ir tay niyat qilsa, ixlosi bir daraja buziladi. Balki ubudiyatdan chiqadi va qiymati yoÀqoladi. Faqat shu narsa borki, bunday xosiyatli virdlarni oÀqish uchun zaif insonlar bir ragÀbatlantiruvchi va ustun qoÀylib, usababga muhtojdirlar. OÀsha foydalarni oÀylab, shavqqa kelib virdlarni faqat rizo-i Ilohiy uchun, oxirat uchun oÀqisa, zarar bermaydi. Hamda maqbuldir. Bu hikmat anglashilmagani uchun koÀpchilik qutblardan va salafi solihiyndanrdan tqilingan foydalarni koÀrmaganlaridan shubhaga tushadi, hatto inkor ham qiladi.

طُوبٰى لِمَنْ عَرَفَ حَدَّهُ وَلَمْ يَتَجَاوَزْ طَوْabiati Ya'ni, "OÀzini bilib haddidan oshmagan kishi qanday ham baxtlidir". Qandayki, bir zarra shishadan, bir qatra suvdan, bir hovuzdan, dengizdan, qaنَةً h sayyoralarga qadar quyoshning jilvalari bor. Har biri qobiliyatiga koÀra quyoshning aksini, misolini koÀrsatadi va haddini biladi. Bir qatra suv oÀz qobiliyatiga koÀra "Quyoshning aksi menda bor" deydi. Faqat "Men ham dimningkabi oynaman" deyolmaydi. Xuddi shuning kabi: Alloh ismlari jilvalarining xilma-xilligiga koÀra, avliyolarning maqomlarida shunday martabalar bor. Alloh ismlarining har birining quyosh kabi qalbdan Arozim badar jilvalari bor. Qalb ham bir Arshdir, faqat "Men ham Arsh kabiman" deyolmaydi. Xullas, ubudiyatning asosi boÀlgan ojizlik va faqirlik va kamchilistovliuqsonini bilish va yolvorish bilan dargohi uluhiyat qarshisida sajda qilishga badal, noz va faxr yoÀlini tutganlar zarradek qalbini Arshga teng tutadi. Qatra kabi maqomini dengiz kabi avliyoning maqomlari bilan chalkta va adi. OÀzini oÀsha buyuk maqomlarga mos tutish va oÀsha maqomda oÀzini muhofaza qilish uchun soxta, sun'iy, majburiy xatti-harakatlarga, ma'nosiz manmanlikka va bir qancha qiyinchiliklarga tusharifda Hosili kalom: Hadisda borki:

هَلَكَ النَّاسُ اِلَّا الْعَالِمُونَ وَهَلَكَ الْعَالِمُونَ اِلَّا الْعَامِلُونَ وَهَلَكَ الْعَامِلُونَ اِلَّا الْمُخْلِصُونَ وَالْمُخْلِصُونَ عَلٰى خَطَرٍ عَظfikr a133

Ya'ni: Najot topish va xalos boÀlishning sababi, faqat ixlosdir. Ixlosni qozonish juda muhimdir. Bir zarra ixlosli amal, botmonlab xolis boÀlmagan amallardan afzaldir. Ixlosni qozontirgan istayatlar sababi, faqat bir amri Ilohiy va natijasi rizo-i Ilohiy ekanini tushunishi kerak va vazifa-i Ilohiyaga qoÀshilmasligi kerak. Hamma narsada bir ixlos bor. Hatto muhabbatning ham ixlosli bir zar boradbotmonlab rasmiy va ajrli muhabbatdan ustun keladi. Xullas, bir zot bu ixlosli muhabbatni shunday ifodalagan:

ma'na "Men muhabbat evaziga pora, ajr, javob, mukofot istamayman. Chunki evaziga mukofot, savob istanilgan muhabbat zaifdir, davomsizdir." Hatto xolis muhabbat inson tabiatida jihat cha volidalarda bor. Xullas, bu xolis muhabbatga tom ma'nosi bilan volidalarning shafqatlari sazovordir. Volidalar oÀsha shafqat sirri bilan, bolalariga boÀlgan muhabbatlariga mukofot, pora istamaganlariga va talab qilmaganlariga dalil: ruhinish raki uxraviy saodatini ham ular uchun fido qilishlaridir. Tovuqning butun sarmoyasi oÀz hayoti ekan, bolasini itning ogÀzidan qutqarish uchun -Xusravning mushohadasi bilan t zoÀrng ogÀziga tashlanadi.

ToÀrtinchi Masala: Zohiriy sabablar qoÀli bilan kelgan ne'matlarni oÀsha sabablar nomidan olmaslik kerak. Agar oÀsha sabab ixtiyor sohibi boÀlmasa -masalan, hayvon va daraxt kabi- toÀgÀridan-toÀgÀri Jan", dedq nomidan beradi. Modomiki u hol tili bilan "Bismilloh" deydi, senga beradi. Sen ham Alloh nomidan "Bismilloh" de, ol! Agar oÀsha sabab ixtiyor sohibi boÀlsa, u "Bismilloh" deyishi kerak, soÀngra كَمْ لol, boÀlmasa olma. Chunki

oyatining ochiq ma'nosidan tashqari ishoriy bir ma'nosi shuki: "Mun'imi Haqiqirshod tirga keltirmagan va uning nomi bilan berilmagan ne'matni yemanglar!" deganidir. Bergan ham "Bismilloh" deyishi kerak, olgan ham "Bismilloh" deyishi kerak. Agar u "Bismilloh" demasa, sen olishga muhtoj boÀlsang, sen "BismiugÀlikde, uning qoÀli ustida rahmati Ilohiyaning qoÀlini koÀr, shukr bilan oÀp, undan ol. Ya'ni, ne'matdan in'omga qara, in'omdan Mun'imi Haqiqiyni oÀyla. Bu oÀylashing bir shukrdir. SoÀngra oÀsha zohiriy vositaga istasang duoin tarChunki oÀsha ne'mat uning qoÀli bilan sizga yuborildi.

Zohiriy sabablarni ibodat qilish darajasida sevganlarni aldagan, ikki narsaning barobar kelishi yoki boÀlishi, "iqtiron" deb ataladi, buni bir-biriga illat deb oÀylashlar va zaHamda bir narsaning boÀlmasligi, bir ne'matning yoÀq boÀlishiga illat boÀlgani uchun, oÀsha narsaning borligi ham u ne'matning bor boÀlishiga illat deb oÀylaydi. Shukrini, minnatdorligini oÀsha narsaga beradi, xato qiladi. Chunki bir na'zi ning bor boÀlishi, oÀsha ne'matning barcha muqaddimalaridan va sharoitidan hosil boÀladi. Holbuki oÀsha ne'matning yoÀq boÀlishi, birgina shartning yoÀq boÀlishi bilan bo ikki Masalan: Bir bogÀni sugÀoradigan odam ariqning ogÀzini ochmasa, oÀsha bogÀning qurishiga va oÀsha ne'matlarning yoÀq boÀlishiga sabab va illat boÀladi. Lekin oÀsha bogÀdagi ne'matlarning bor boÀlishi, oÀsha odamning xizmatri borashqari yuzlab sharoitning bor boÀlishiga bogÀliq boÀlish bilan barobar, illati haqiqiy boÀlgan qudrat va iroda-i Rabboniya bilan vujudga keladi. Bu safsataning xatosi naqadar zohbogÀlalganini angla va sababparastlarning naqadar xato qilganlarini bil!

Ha, iqtiron boshqa, illat boshqadir. Bir ne'mat senga keladi. Lekin bir insonning senga urni mlgan ehson niyati oÀsha ne'matga yaqinlashgan, lekin illat boÀlmaganبنتllat, rahmati Ilohiyadir. Ha, u odam ehson qilishni niyat qilmasaydi, oÀsha ne'mat senga kelmasdi. Ne'matning yoÀq boÀlishiga illat boÀlardi. Lekin MULOHr qoidaga binoan, u ehson mayli oÀsha ne'matga illat boÀlolmaydi. Faqat yuzlab sharoitning bir sharti boÀla oladi. Masalan, Risola-i Nurning shogirdlari ichida Janobi Haqning ne'matlariga sazovor ba'zi zotlar (Xuِنّ۪ى Ra'fat kabi) iqtironni illat bilan chalkashtirib, Ustoziga ortiqcha minnatdorlik koÀrsatishar edi. Holbuki, Janobi Haq ularga Qur'on darsida bergan foydalanish ne'mati bilanlardanzlariga ehson qilgan ifoda qilish ne'matini barobar qilgan, bir-biriga yaqinlashtirgan. Ular: "Agar Ustozimiz bu yerga kelmasaydi, biz bu darsni ololmasdik. Uning ifodasi, farraninishimizga illatdir.", deydilar. Men ham deyman: "Ey qardoshlarim! Janobi Haqning menga ham, sizlarga bergan ne'mati barobar kelgan, ikki ne'matning illati ham rahmati Ilohiyadir. Men ham siz kabi iqtironni illat bis suraalkashtirib, bir vaqt Risola-i Nurning sizlar kabi olmos qalamli yuzlab shogirdlariga koÀp minnatdorlik his qilardim. Va derdimki: Bular boÀlmasaydi, men kabi yaxshi yozishni bilmaydigan bir bechora qanday xizmat qilardi? SoÀngra angladimkia itoaarga qalam vositasi bilan boÀlgan qudsiy ne'matdan soÀngra, menga ham bu xizmatda muvaffaqiyat ehson qilgan. Bir-biriga iqtiron qilgan, bir-birining gadagi boÀlolmaydi. Men sizga tashakkur emas, balki sizni tabriklayman. Siz ham menga minnatdorlikka badal, duo va tabrik qilinglar."

Bu toÀrtinchi masalada gÀaflatning qanchalab darajalari boÀlganin ifodshiladi.

Beshinchi Masala: Qandayki bir jamoatning moli bir odamga berilsa zulm boÀladi. Yoki jamoatga oid vaqflarni bir odam qoÀlga kiritsa, zulm qiladi. Xuddi shuning kabi, ja. Va ing mehnati bilan hosil boÀlgan natijani yoki jamoatning xayrli ishlari bilan hosil boÀlgan sharafni, fazilatni oÀsha jamoatning raisiga yoki usizning berish ham jamoatga, hamda oÀsha ustoz yoki raisga zulmdir. Chunki manmanlikni koÀpirtiradi, gÀururga boshlaydi. Darvozabon ekan, oÀzini podshoh deb tasavvur qildiradi. OÀz nafsiga ham zulm qiladi. Balki bir navi yashirin sÀl, di yoÀl ochadi. Ha, bir qal'ani fath qilgan qoÀshinning oÀljasini va muzaffariyat va sharafini mingboshisi ololmaydi. Ha, ustoz va murshidni masdar va manba deb oÀylamaslik kerak. Balki sazovor va aks yeri boÀlganlarini bilish lozim.

#135ng kenan: Issiqlik va yorugÀlik senga bir oyna vositasi bilan keladi. Sen Quyoshga minnatdor boÀlishga badal, oynani masdar deb oÀylab, Quyoshni unutib, unga minnatdor boÀlishing devonalikdir. Ha, oyna muhofazanidan,ishi kerak, chunki noil boÀlgan. Murshidning ruhi va qalbi oynadir. Janobi Haqdan kelgan fayzning aks etgan joyi boÀladi, muridiga aks qilinishiga ham vasila boÀladi. Vasilalikdan ortiq fayz nuqtasida maqom berilmasligi lozimkmida o ba'zan shunday boÀladiki, masdar deb oÀylangan ustoz mazhar ham emas, masdar ham emas. Balki muridining ixlosining sofligi bilan va aloqasining quvvati bilan va unga diqqatini jamlash bilan o'sha muriori buqa yoÀlda olgan fayzlarini ustozining ruh oynasidan kelgan deb koÀradi. Qandayki ba'zan odamlar gipnoz vositasida bir shishaga diqqat qila-qila olami misolga sari qda deraza ochiladi. OÀsha oynadan koÀp gÀaroyiblarni mushohada qiladi. Holbuki oynada emas, balki oynaga boÀlgan diqqatli nazar vositasi bilan oynaning xorijida xayoliga bir deraza ochilganini koÀng OÀnShuning uchun, ba'zan noqis shayxning xolis muridi shayxidan ham komil boÀlishi mumkin va qaytadi, shayxini irshod qiladi va shayxining shayxi boÀladi.

OÀN TOÀRTINCHIidan oAZA: Tavhidga doir toÀrt kichik ramzdir.

Birinchi Ramz: Ey sababparast inson! Ajabo, gÀaroyib gavharlardan qurilgan ajoyib bir qasrni koÀrsangki, qurilyapti. Uning binosida sarf qilingan gavharrsatisg bir qismi faqat Xitoyda mavjud. Boshqa qismi Andalusda, bir qismi Yamanda, bir qismi Sibirdan boshqa joyda topilmaydi. Binoning qurilishi paytida oÀsha kuni sharq, shimol, gÀarb, janubdan oÀsha gavharli toshlar osonll baqoan jalb boÀlib qurilganini koÀrsang, oÀsha qasrni qurgan usta butun Yer kurrasiga hukm qilgan bir hokimi moÀ'jizakor boÀlganiga hech shubhair-biradimi?

Har bir hayvon shunday bir qasri Ilohiydir. Xususan, inson oÀsha qasrlarning eng goÀzali va oÀsha saroylarning eng ajoyibidirul qilu inson deb ataluvchi saroyning gavharlari bir qismi olami arvohdan, bir qismi olami misoldan va Lavhi Mahfuzdan va boshqa bir qismi ham havo olamidan, nur olamidan, unsurlar o qiyosn kelgani kabi, ehtiyojlari abadga uzangan, orzulari samovot va Yerning har tarafida yoyilgan, robitalari, aloqalari dunyo va oxirat davrlarida iqomatgan ajoyib bir saroy va gÀaroyib bir qasrdir.

Xullas, ey oÀzini inson deb oÀylagan inson! Modomiki mohiyating shunday ekan. Seni yaratgan faqat oÀsha Zot bمْ وَ i mumkinki, dunyo va oxirat bittadan manzil, Yer va samo bittadan sahifa, azal va abad kechagi va ertangi kun hukmida boÀlib tasarruf qilgan zot boÀlishi mumkin. Shunday ekan, insonning ma'budi vajalarigohi va xaloskori shunday Zot boÀlishi mumkinki, Yer va samoga hukm qiladi, dunyo va oxirat tizginlariga sohibdir.

Ikkinchi Ramz: Ba'zi ahmoql va yoki, quyoshni tanimaganlari uchun, bir oynada quyoshni koÀrsa, oynani sevishni boshlaydi. Shiddatli his bilan uni muhofaza qilishga urinadi. Toki ichidagi quyoshi yoÀqolmasin. Qachonki oÀsha ahmoq, quyosh oynaning oÀlishi bilan oÀlmasligini vn barcshi bilan yoÀq boÀlib ketmasligini idrok qilsa, butun muhabbatini koÀkdagi quyoshga qaratadi. OÀshanda anglaydiki, oynada koÀringan quyosh oynaga tobe emas, baqosi unga bogÀliq emas.. balki quyosh u oynani oÀsha tachildiutadi va uning porlashiga va nuriga madad beradi. Quyoshning baqosi u bilan emas, balki oynaning jonli porlashining baqosi quyoshning jilvasiga tobedir.

Ey inson! Sening qalbing va shaxsiyat va mohiyating bir oynadir. Sening tabiatinasdan, qalbingda boÀlgan shiddatli baqo muhabbati u oyna uchun emas va o'sha qalbing va mohiyating uchun emas.. balki u oynada iste'dodga koÀra jilvasi boÀlgan Boqiyi Zuljalolning jilvasiga muhabbatingni, ahmoqlik sababli boshqa tarai arabratgan. Modomiki shunday ekan. "Yo Boqiy Antal Boqiy" de. Ya'ni, modomiki Sen borsan va boqiysan, fano va yoÀqlik bizga nima xohlasa qilsin, ahamiyati yoÀq!..

Uchinyaratimz: Ey inson! Fotiri Hakiym sening mohiyatingga qoÀygan eng gÀaroyib holat shuki: Ba'zan dunyoga sigÀmay qolasan. Zindonda boÀgÀilayotgan odam kabi "uf, uf," deya dunyodan ham اِنّ۪joy istasangda, zarracha bir ish, bir xotira, bir daqiqa ichiga kirib joylashib olasan. Ulkan dunyoga sigÀmagan qalb va fikring oÀsha zarrachaga sigÀadi. Eng qattiq hissiyotin yuzakn oÀsha daqiqacha, oÀsha xotirachada kezib yurasan.

Ham sening mohiyatingga shunday ma'naviy jihozlar va nozik tuygÀular berganki, ba'zilari dunyoni yutsa, toÀymaydi. Ba'ztini qir zarrani oÀzida joylashtirolmaydi. Bosh bir botmon toshni koÀtargani holda, koÀz bir sochni koÀtarolmagani kabi, oÀsha nozik tuygÀu bir Ha, xqadar ogÀirlikka, ya'ni gÀaflat va zalolatdan kelgan kichik bir holatga chiday olmaydi. Hatto ba'zan soÀnadi va oÀladi. Modomiki shunday ekan, ehtiyot boekin uqqat bilan bos, botishdan qoÀrq. Bir luqma, bir kalima, bir urugÀ, bir shu'la, bir ishorada, bir oÀpishda botma! Dunyoni yutgan buyuk tuygÀularingni asiz botirma. Chunki juda kichik narsalar bor, juda kattalarni bir jihatda yutadi. Qandayki, kichik shisha parchasida falak yulduzlari bilan birga ichiga kirib gÀarq boÀladi. Mosh kabi kichik quvva-i hofizangda, sening amal va uilinisifalaringning aksariyati va koÀpchiligi ichiga kirgani kabi, koÀp juz'iy kichik narsalar bor, shunday katta narsalarni bir jihatda yutadi, ichiga oladi.

ToÀrtinchi Ramz: Ey dunyoparast inson! Juda koshninsavvur qilgan sening dunyoing, tor bir qabr hukmidadir. Lekin oÀsha tor qabr kabi manzilning devorlari shishadan boÀlgani uchun, bir-biri ichida aks etib, koÀz koÀra olgan darajagacha kenchli i. Qabr kabi tor ekan, bir shahar qadar keng koÀrinadi.

Chunki oÀsha dunyoning oÀng tomondagi devori boÀlgan oÀtgan zamon va chap tomondagi devori boÀlgan kelasi zamon, ikkalasi yoÀq va mavjud boÀlmaganlari holda, bilishdi ichida aks etib gÀoyat qisqa va tor boÀlgan hozirgi zamonning qanotlarini ochadilar. Haqiqat xayolga aralashadi, yoÀq dunyoni mavjud deb oÀylaysan. Qandayki bir chiziq tez harakat bilan bir teklarni kabi keng koÀrinarkan, vujudning asli ingichka bir chiziq boÀlgani kabi, sening ham dunyoing haqiqat jihatidan tor, faqat sening gÀaflat va vahima va xayoling ba jihaevorlari juda kengaygan. OÀsha tor dunyoda bir musibatning qoÀzgÀatishi bilan qimirlasang, boshingni sen juda uzoq deb oÀylagan devorga urr quruBoshingdagi xayolni uchiradi, uyqungni qochiradi. OÀshanda koÀrasanki, keng dunyoing qabrdanda tor, koÀprikdanda ensiz. Vaqting va umring chaqmoqdanda tez oÀtadi, hayoting soydanda tez oqadi.

Modomiki beradihayoti va jismoniy yashash va hayvoniy borlik shunday ekan, hayvoniyatdan chiq, jismoniyatni tashla, qalb va ruhning hayot darajasiga kir. Sen faraz qilgan keng dunyoingdanda keng hayot doirasi, bir nur o isbotopasan. OÀsha olamning kaliti ma'rifatulloh va vahdoniyat sirlarini ifoda qilgan muqaddas "La ilaha Illalloh" kalimasi bilan qalbni gapirtirish, ruhni ishlattirishdir.

OÀN BESHINCHI MULOHAZA: Uch masaladir.

Birinchi Masala: Ismi Hofizna oÀxsg toÀliq namoyon boÀlishiga ishora qilgan

oyatidir. Qlomatl Hakimning bu haqiqatiga dalil istasang, Kitobi Mubinning qolipi ustida yozilgan shu koinot kitobining sahifalariga qarasang, Ismi Hofizning muazzam jilvasini va bu oyati karimaning eng buyuk haqiqatining mis goÀzakoÀp jihatlari bilan koÀra olasan. Jumladan: Daraxt, gul va oÀtlarning har xil urugÀlaridan bir hovuch ol. OÀsha har xil va bir-biriga muxolif urugÀlarning jinslari bir-birahli noshqa, navlari bir-biridan boshqa boÀlgan gul va daraxt va oÀtlarning sandiqchalari hukmida boÀlgan u hovuchni qorongÀida va qorongÀi va oddiy va jonsiz tuproq ichida dafn qil, sep. SoÀngra mezonsiz va narsalarni farq qilmagan va qayerga yuzinhun haang, oÀsha yerga ketadigan oddiy suv bilan sugÀor. SoÀngra yillik hashrning maydoni boÀlgan bahor mavsumida kel, qara! Isrofil (AS) kabi momaqaldiroq malagi bahmanlarur chalgandek yomgÀirga baqirishi, yer ostida dafn qilingan urugÀlarga jon berish bilan xushxabar berishi zamoniga diqqat qilki, u nihoyat daraja chalkash va chalkashgan va bir-biriga oÀxshagan oÀsha urugotgandr, ismi Hofizning namoyon boÀlishi ostida mukammal itoat bilan xatosiz oÀlaroq Fotiri Hakiymdan kelgan takviniy amrlarga itoat qiladilar. Va shunday uygr-istarakat qiladilarki, ularning oÀsha harakatlarida bir shuur, bir basirat, bir qasd, bir iroda, bir ilm, bir kamol, bir hikmat porlagani koÀrinadi.

Chunki koÀryapsanki, oÀsha bir-biriga oÀxshagan urugÀchalar bir-biraratisjralib turadi, ayriladi. Masalan, bu urugÀcha bir anjir daraxti boÀldi. Fotiri Hakiymning ne'matlarini boshlarimiz ustida tarqatishni boshladi. Sochmoqda, shoxlarining qova xab bilan bizlarga uzatmoqda. Xullas bu, unga suratan oÀxshagan ikki urugÀcha esa, moychechak nomli gul bilan kamalak rang binafsha kabi gullarni berdi. Bizlar uchunigiga di. Yuzimizga kulyapti, oÀzlarini bizga sevdirishyapti. Yana bu yerdagi bir qism urugÀchalar bu goÀzal mevalarni berdi va nihol va daraxt boÀlishdi. ng sun taÀm va hid va shakllari bilan ishtahamizni ochib, oÀz nafslariga bizning nafslarimizni da'vat qilishmoqda va oÀzlarini xaridorlariga fido qilishmoqda. 'iynlaabotiy hayot martabasidan hayvoniy hayot martabasiga taraqqiy qilsinlar. Va hokazo.. qiyos qil. Shunday suratda u urugÀchalar ochildilarki, oÀsha bir hovuch turli daraxtlar va xilma-xil gullar bilan toÀla bir boqqa aylandi. r haqi hech bir xato, kamchilik yoÀq. فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ sirrini koÀrsatadi. Har bir urugÀ ismi Hofizning jilvasi bilan va ehsoni bi boradga padarining va aslining molidan bergan merosni chalkashmasdan, nuqsonsiz muhofaza qilib koÀrsatadi. Bu cheksiz hayratlanarli muhofazani qilgan Zoti Hofiz qiyomat va hashrda hofiziyatning eng buyuk oÀrtaga chiqishini koÀrsais qila qat'iy bir ishoradir. Ha, bu ahamiyatsiz, oÀtkinchi, foniy holatlarda bu daraja niqsonsiz, xatosiz hofiziyat jilvasi qat'iy bir hujjat boÀlib, abadiy ta'siri va azim ahamiyati boÀlgan om tufaykubro tashuvchisi va Yerning xalifasi boÀlgan insonlarning ishlari va amallari va soÀzlari va yaxshilik va yomonliklari mukammal diqqat bilan muhofaza qilinadi b tabiob-kitobi koÀriladi. Nahot, bu inson qarovsiz qolaman deb oÀylasa? Aslo!.. Balki inson abadga yuborilgan va abadiy saodatga va doimiy azobga nomzoddir. Kichik-katta, oz-koÀp har bir amali hisillat ob qilinadi. Yo iltifot yoki ta'zir yeydi. Xullas, hofiziyatning eng katta jilvasiga va mazkur oyatning haqiqatiga shohidlarning haddu-hisobi yoÀq. Bu masalada koÀrsatgan shohidimiz dengizdan birinotda, togÀdan bir zarradir.

OÀn Sakkizinchi Yog'du

OÀn ToÀqqizinchi YogÀdu

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمvval sرَّح۪يمِ

Bu oyati karima iqtisodga qat'iy amr va isrofdan ochiq tarzda man qilib, gÀoyat muhim bir hikmat darsini beradi. Ushbu masalada "Yetti Nukta" bor.

hlab kNCHI NUKTA:>Xoliqi Rahiym nav'i basharga bergan ne'matlari evaziga shukr istaydi. Isrof esa shukrga ziddir, ne'matga nisbatan zararli kamsi iymoir. Iqtisod esa, ne'matga nisbatan foyda keltiruvchi hurmatdir. Darhaqiqat, iqtisod ham ma'naviy shukr, ham ne'matlardagi rahmati Ilohiyaga nisbatan hurmat, ham qat'iyan barakaga sRohmanham badanga parhez kabi salomatlik manbai, ham ma'naviy tilanchilik xoÀrligidan qutqaradigan izzatga sabab, ham ne'mat ichidagi lazzatini his qilishga va koÀrinishdan lazzatsiz koÀringan ne'm jinsiagi lazzatni totishga kuchli sababdir. Isrof esa, mazkur hikmatlarga zid boÀlganidan, dahshatli natijalari bor.

IKKINCHI NUKTA: Fotiri Hakiym insonning badanini mukammal bir saroy suratida va muntazam bir shahar misolida yaratgan. OgÀizshini,uvva-i zoiqa darvozabon, nerv va tomirlar telefon va telegraf simlari kabi (quvva-i zoiqa bilan badanning markazidagi me'da bilan xabarlashish vositalaridir), ogÀizgaongÀu n narsani ular orqali xabar beradi. Badanga, me'daga keragi boÀlmasa, "Mumkin emas!" deydi, tashqariga otadi. Ba'zan esa badanga manfaati yoÀqligi bilan birga, zarbagÀala achchiq boÀlsa, hamon tashqariga otadi, yuziga tuflaydi.

Modomiki ogÀizdagi quvva-i zoiqa darvozabon, me'da jasadning idorasi nuqtasida xoÀjayin va hokim ekan. U saroyga yoxgurt chaharga kelgan va saroyning hokimiga berilgan hadyaning yuz daraja qiymati boÀlsa, darvozabonga choy puli maÀnosida faqat besh foizi oÀrinli boÀladi, layoq boÀlolmaydi. Toki darvozabon gÀururlanib, esini yoÀqotib, vazifasini unutib, koÀproq choy puli bergan isyonchilarni saroy ichiga kirgizmasiyaragaak, shu sirga binoan, hozir ikki luqma faraz qilamiz. Birinchi luqma paynir va tuxum kabi toÀyimli narsa bir qurush tursa, ikkinchi luqma eng a'lo paxlava oÀn qurush tursa.. bu ikki luqma ogÀizga kususiyan, katta kichikligida farqlari yoÀq, teng. TomogÀdan oÀtgandan soÀng, jasadni oziqlantirishda yana teng. Balki ba'zan bir qurushlik paynir yaxshiroq oziqlantiradi. Faqat ogÀizdagi quvva-i zoiqani erkalash nuqtasida yarim daqiqalik farn boÀl Yarim daqiqani deb bir qurush oÀrniga oÀn qurush sarflash naqadar ma'nosiz va zararli isrof boÀlishi qiyos qilinsin. Endi saroy hokimiga kelgan hadya biilan esh boÀlish bilan birga, darvozabonga toÀqqiz marta ortiq choy puli berish darvozabonni oÀzidan ketishiga sabab boÀladi, "Hokim menman" deydi. Kim koÀproq choy puli va lazzat bersa, uni ichkariga kirgizadi, isyon qiladi, youchun chiqaradi. "Yordam bering, tabib kelsin, haroratimni tushirsin, otashimni soÀndirsin", dedirishga majbur qiladi. Xullas, iqtisod va qanoat,sha isti Ilohiyaga uygÀun harakat qilishdir. Quvva-i zoiqani darvozabon hukmida tutib, unga koÀra choy puli beradi. Isrof esa, oÀsha hikmatga zid harakat qilgani uchun tez ta'zir yeydi, me'dani buzadi, h tabib ishtahani yoÀqotadi. Taomlarning xilma-xilligidan kelgan sun'iy yolgÀonchi ishtaha bilan yediradi, hazmsizlikka sabab boÀladi, kasal qiladi.

UCHINCHI NUKTA: Sobiq ikkinchi nuktada quvva-i zoiqani darvozabon dedik. Ha, ahli va qit va ruhan taraqqiy qilmagan va shukr maslagida ildamlamagan insonlar uchun darvozabon hukmidadir. Uning lazzatlanishi uchun isrofga va bir miy hadan oÀn daraja narxga chiqmaslik kerak. Lekin haqiqiy ahli shukrning va ahli haqiqatning va ahli qalbning quvva-i zoiqasi - Oltinchi SoÀzdagi muvozanada bayon qilingani kabi, quvva-i zoiqasi- rahmati Ilohiyaning osming bariga nozir va taftishchi hukmidadir. Va oÀsha quvva-i zoiqaning vazifasi taomlar miqdoricha mezonchalar bilan ne'mati Ilohiyaning turlarini jalb qilish va shuki:, ma'naviy shukr suratida jasadga, me'daga xabar berishdir. Xullas, bu suratda quvva-i zoiqa faqat moddiy jasadga qaramaydi. Balki qalbga, ruhga, aqlga ham qaragan jihati bilan me'dadan ustun hukmi, mopa-sibor.

Isrof qilmaslik sharti bilan va faqat shukronalik vazifasini ado qilish va Alloh ne'matlarining turlarini his qilib tanish sharti bilan va dinga uygÀun va xorlik va tilanchilikka vasila boÀlmaslik shartiaytonn lazzatini tota qila oladi. Va oÀsha quvva-i zoiqa boÀlgan tilni shukrda iste'mol qilish uchun laziz taomlarni tanlashi mumkin. Bu haqiqatga ishora qilgan bir hodisa va bir karomati GÀavsiyani bayon qilamiz:

Bir kuni Hazrati GÀiqa bi'zam Shayx Jiyloniy (QS) tarbiyasida nozli va keksa ayolning yakkayu yagona bolasi bor edi. Muhtaram onaxon oÀgÀlining hujrasiga boribpa-sina, oÀgÀli bir burda qotgan, qora non yemoqda. Riyozatdan zaif holga kelgani uchun volidasining shafqatini jalb qildi. Unga rahmi kelib, Hazrati GÀavsning yoniga shikoyat uchun boradi. Qarasa, Hazrati GÀ duolavurilgan tovuq yeyapti. Nozidan: "Ey Ustoz! Mening oÀgÀlim ochlikdan oÀlyapti. Siz tovuq yeyapsiz!", deydi. Hazrati GÀavs tovuqqa: "Qum biiznilloh!", deydi. Pishgan tovuqning suyaklari toÀplanib, tovuqqa aylanib ovqat idir aska sakrab tashqariga qochib ketadi. Bu voqea hayratlanarli karomatlarga sazovorligi dunyo boÀyicha mashhur boÀlgan Hazrati GÀavsdek zotning karomati sifatida e'timodli vadi, Alishonchli zotlardan ma'naviy tavotur bilan naql qilingan. Hazrati GÀavs: "Qachon sening oÀgÀling ham shu darajaga kelsa, oÀshanda u ham tovuq yeydi", deydi. Hazrati GÀavsning bu amrining ma'nosi shuki: Qachon oÀgÀlingning ham ruhi jasadigagini, i nafsiga, aqli me'dasiga hokim boÀlsa va lazzatni shukr uchun istasa, oÀshanda laziz narsalarni yeyishi mumkin...

TOÀRTINCHI NUKTA: "Iqtلِلّٰهilgan tirikchilik muammosiga tushmaydi" ma'nosida لَا يَعُولُ مَنِ اقْتَصَدَ hadisi sharifning sirri bilan, iqtisod qilgan tirikchilik عَب۪يidan oila zahmat va mashaqqatini koÀp tortmaydi. Darhaqiqat, iqtisod qat'iy baraka sababi va tirikchilikning goÀzal manbai ekaniga shu qadar qat'iy dalillar borki, had-hisobsizdir. Jumladan: oÀsiq n koÀrganim, menga xizmat va oÀrtoqlik qilgan zotlarning guvohliklari bilan aytaman: Iqtisod vositasi bilan ba'zan birga oÀn baraka koÀrdim va Nur talarim koÀrdilar. Hatto toÀqqiz yil -hozir oÀttiz yil- avval men bilan birga Burdurga surgun qilingan raislardan bir qismi, pulsizlikdan xorlanmasligim va qashshoq holga tushmaish va uchun zakotlarini menga qabul qildirishga koÀp urindilar. OÀsha boy raislarga: "Pulim kam boÀlsa ham, iqtisodim bor, qanoatga koÀnikkanman. Men sizdan boyroqman", dedim. Takror-takror va qioÀsha shakldagi takliflarini rad qildim. Diqqatga sazovor narsa shuki, ikki yildan soÀng menga zakotlarini taklif qilganlarning bir qismi iqtisodsizlik sabab qarzdor boÀldilar. Allohga hamd boÀlsinki, ushib, yetti yil keyin, oÀsha kamgina pul iqtisod barakasi bilan menga kifoya qildi, obroÀyimni toÀktirmadi, insonlardan yordam soÀrashga majbur qilmadi. Hayotimning dasturi boÀlgan "insonlardan istigÀno" maslaa bildbuzmadi.

Darhaqiqat, iqtisod qilmagan kishi xorlikka va ma'nan tilanchilikka va qashshoqlikka nomzoddir. Bu zamonda isroflarga sabab boÀladigan pul juda qimmatdir. Evaziga ba'zan obroÀ, nomus pora sifatida olinadi. Ba'zan dinning mung jav narsalari evaziga olinadi, keyin jirkanch pul beriladi. Demak, ma'naviy yuz lira zarar bilan, moddiy ikki qurushlik mol olinadi. Agar iqtisod qilib zaruriy ehtiyojlar bilan chegaralansana bu sqartirsa va maxsus qilsa

sirri bilan

وَمَا مِنْ دَٓابَّةٍ فِى الْاَرْضِ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ رِزْقُهَاhaqiqaning ochiq bayoni bilan, kutmagan tarzida yashashga yetadigan rizqini topadi. Chunki oyat kafolat bermoqda. Ha, rizq ikki xildir:

Biri haqiqiy rizqdirki, u bilan yashalaish, i oyatning hukmi bilan oÀsha rizq Allohning kafilligi ostidadir. Basharning sui ixtiyori aralashmasa, oÀsha zaruriy rizqni har holda topa oladi. Na dinini, na nomusini, na izzatini fido qilishga majbur boÀlmaydi.

Ikkinchisi: Majozirsa bodirki, suiiste'mollar bilan zaruriy boÀlmagan ehtiyojlar zaruriy ehtiyojlarga aylanib, urf-odat balosiga bandi boÀlib, tark qilolmaydi. Bu rizq Allohning kafilligi ostiudot tlmagani uchun, bu rizqni qoÀlga kiritish, ayniqsa bu zamonda juda qimmat. Boshda izzatini fido qilib, xorlikni qabul qilish, ba'zan pastkash insonlarning Bu Yogrini oÀpishdek ma'nan tilanchilik vaziyatiga tushish, ba'zan abadiy hayotining nuri boÀlgan dinning muqaddas narsalarini fido qilish suratida oÀsha barakasoÀlmagrkanch molni oladi. Yana, bu faqirlik va zarurat zamonida, och va muhtoj boÀlganlarning alamlaridan ahli vijdonga odamlarga achinish vositasida kelgan qaygÀu dinga zid qozongan puli bilan olgan lbi monni, vijdoni boÀlsa, achchiqlashtiradi. Bunday gÀayrioddiy zamonda, shubhali mollarda, zarurat darajasida kifoyalanish lozim. Chunki اِنَّ الضَّرُورَةَ تُقَدَّرُ b, "Faرِهَا sirri bilan: Harom moldan majburiyat bilan zarurat darajasini olishi mumkin, ortigÀini ololmaydi. Ha, chorasiz odam murdor goÀshtdan toÀyguncha yeyolmaydi. Balki, oÀlmaydigan darajada yeya oladi. Hamقُلْ ر och odamning huzurida mukammal lazzat bilan ortiqcha yeyilmaydi.

Iqtisod, izzat va kamol sababi ekaniga dalolat qilgan bir voqea:

Bir kuni dunyoda saxovati bilan mash ikkintami Toyi ulkan ziyofat beradi. Mehmonlariga gÀoyatda koÀp hadyalar tarqatib, choÀlga aylanishga chiqadi. Qarasa, bir keksa kambagÀal odam bir bogÀlam tikanli buta va yantoqni orqasigz yuklagan. Tikanlar badaniga botmoq natijnatmoqda. Xotam unga: "Xotami Toyi hadyalar bilan birga ulkan ziyofat bermoqda. OÀsha yerga bor, besh qurushlik buta yukiga badal besh yuz qurush olasan", dedi. U tejamkor qariya: "Men bu tikanli yukimni izzatim bilan tortaman, koÀtaraskandaotami Toyining minnatini olmayman", deydi. Keyinchalik Xotami Toyidan: "Sen oÀzingdan ham olijanob, aziz kimni koÀrgansan?", deb soÀraganlar. "Sahroda duch kelgan tejamkor qariylaringzimdanda aziz, yuksak, olijanob deb bilaman", degan.

BESHINCHI NUKTA: Janobi Haq mukammal karamidan, eng kambagÀal odamga ham eng boy odam kabi va gadoga (ya'ni kambagÀalga) pozo bilkabi ne'matining lazzatini his qildiradi. Ha, bir kambagÀalning qotgan bir burda qora nondan ochlik va iqtisod vositasida olgan lazzati, bir podshohning va bir boyning isrofdan kelgan zerikish va ishtahasizlik bilan yegan endan bo paxlavasidan olgan lazzatidanda lazzatliroqdir. Hayratlanarli joyi shuki, ba'zi isrofgar va sovuruvchi insonlar bunday iqtisodchilarni "xasba'zisda ayblaydilar. Aslo... Iqtisod, izzat va saxiylikdir. Xasislik va xorlik, isrofgar kishilarning zohiriy mardona holatining ichki koÀrinishidir. Bu haqiqatni quvvatlagan, ushbu risolaning ta'lifi yilida Ispartada hujramda roÀy biladi bir voqea bor. Jumladan:

Qoidamga va hayot dasturimga muxolif suratda, bir talabam ikki yarim oÀqqaga yaqin asalni hadya sifatida qabul qildirishga urindi. Qancha qoidamni tushuntirishga urinmay, koÀnmadi. Majbur boÀlib, yonimdaqta:>S qardoshimga yedirish va Sha'boni Sharif va Ramazonda oÀsha asaldan iqtisod bilan oÀttiz-qirq kun uchta odam yesin va keltirgan ham savob qozonsin qarshzlari ham shirinliksiz qolmasin deb, "Olinglar" dedim. OÀzimda bir oÀqqa asal bor edi. Haligi uch birodarim, mustaqim va iqtisodni taqdir qilganlardan edilar. Ammo nima boÀlganda 'sirlair-biriga ikrom qilish, har biri boshqasining nafsini erkalash va oÀz nafsidan ustun tutib, bir tomondan ushbu yuksak xislat bilan iqtisodni unutishdi. Uch kechada ikki yarim oÀqqa asalni tugatdilar. Men kulib: "Sizlarni oÀttiz-qirqn deb Àsha asal bilan lazzatlantirmoqchi edim, sizlar oÀttiz kunni uchga tushirdingiz, osh boÀlsin", dedim. OÀzimning oÀsha bir oÀqqa asalimni iqtisod bilan sn bir-ldim. Butun Sha'bon va Ramazonda men ham yedim, Allohga hamd boÀlsin, oÀsha qardoshlarimning har biriga ham iftor vaqtida bir qoshiqdan {(Hoshiya) Ya'ni katta choy qoshigÀi bilan.} beridim va bu ulkan savobga sabab boÀldi. Holimni koÀrganlarda osoa vaziyatimni balki xasislik deb oÀylagandir. Qardoshlarimning uch kechalik oÀsha vaziyatlarini olijanoblik deb oÀylashlari mumkin. Lekin haqiqat nuqtasida oÀsha zohirhi ta'islik ostida ulugÀ izzat va ulkan baraka va yuksak savob yashiringanini koÀrdik. Va oÀsha oliyjanoblik va isrof ostida, agar voz kechilmasa edi, tilanchilik va boshqasining qolikdirtamagirdek va intizor boÀlib qarash kabi, xasislikdan ancha past holatni natija berar edi.

OLTINCHI NUKTA: Iqtisod va xasislikning bir biridan koÀng shii bor. Qandayki kamtarinlik, yomon axloq hisoblangan xorlikdan ma'nan farq qilsada, koÀrinishdan oÀxshash boÀlib madh qilingan xislatdir. Va viqor, qandayki yomon xislatlardan boÀlgan takabburlmatlarma'nan farq qilsada, koÀrinishdan oÀxshash va madh qilingan xislatdir. Xuddi shuning kabi:

PaygÀambarimizning oliy axloqlaridan boÀlgan va balki koinotdagi Janobi Haqning hikmat bi qochoriy qilgan nizomining sabablaridan boÀlgan iqtisod ham, qashshoqlik va baxillik va tamagirlik va hirsning qorishmasi boÀlgan xasislik bilan hech qanday munosabati yoÀq. Lekin koÀrinishdan oÀxshnishi bor. Bu haqiqatni quvvatlaydigan bir voqea:

"Yettita Abdullohlar" ismi bilan mashhur sahobalardan boÀlgan Abdulloh ibn Umar Hazratlari, Rasulullohning xalifasi boÀlgan Faruqi A'zam Hazrati Umarning (RA) jod" bamiyatli va katta oÀgÀli va sahoba olimlarining ichida eng mumtozlaridan boÀlgan muborak zot bozorda, oldi-sotdida, bir qurushlik bir masalada, iqtisod qilish elajakva tijoratning asosi boÀlgan ishonch va istiqomatni muhofaza qilish uchun qattiq tortishadi. Bir sahoba u kishini shu vaziyatda koÀrib qoladi. RoÀyi zaminning xalifa-i ziyshoni byatlir Hazrati Umar oÀgÀlining bir qurush uchun tortishganini ajablanarli xasislik deb oÀylab imomning ketiga tushib, ahvolini bilishni istaydi. Qarasa, Hazrati Abdulloh muborak uyiga kirdi. Eshik oldida bir kamlimizg odamni koÀrdi. Bir oz toÀxtab oÀtdi. SoÀng uyining ikkinchi eshigidan chiqdi, u yerda boshqa bir kambagÀalni ham koÀrdi. Uning yonida ham oz toÀxtab oÀtdi. Uzoqdan qarab tur! Qandhoba voqeÀaga qiziqdi. Borib haligi kambagÀallardan: "Imom sizlarning yoningizda toÀxtab nima qildi?", deb soÀradi. Har biri: "Menga bir oltin berdi", dedi. Sahoba: "Fasubhanalloh! Bozorda bir qurush uchun tortishsin-usiyatin uyida ikki yuz qurushni hech kimga sezdirmasdan toÀliq nafsning roziligi bilan bersin!" deb oÀyladi. Hazrati Abdulloh ibn Umarni oldiga borib: "Ey Imom! Mushkulimni hal qilinim yasorda bunday qildingiz, uyingizda esa boshqacha qildingiz", dedi. Unga javoban: "Bozordagi vaziyat iqtisoddan va kamoli aqldan va oldi-sotdining asosi va ruhi boÀlgan bilanhning, sadoqatning muhofazasidan kelgan holatdir, xasislik emas. Uyimdagi vaziyat, qalbning shafqatidan va ruhning kamolidan kelgan bir holatdir. Xasislik va isrof ehozir dedi.

Imomi A'zam bu sirga ishora sifatida

deydi. Ya'ni, "Xayrda va ehsonda (faqat loyiq boÀlganlarga) isrof boÀlmagani kabi,ishoncda ham umuman xayr yoÀqdir."

YETTINCHI NUKTA: Isrof hirsni keltirib chiqaradi. Hirs uchta natijani beradi:

Birinchisi: Qanoatsizlik. Qanoatsizlik esa mehnatga, ishlashga shavqni sindiradi. Shukr oÀrniga shikli tarildiradi, tanballikka keltiradi. Va dinga uygÀun, halol kam molni

{(Hoshiya) Iqtisodsizlik tufayli iste'mol qiluvchilar koÀpayadi, ishlab chiqaruvchilar kamayadi. Hamma davlatniny va giga qarab qoladi. OÀshanda ijtimoiy hayotning asosi boÀlgan "sanoat, tijorat, ziroat" kamayadi. Unday millat ham qoloqlashib inqirozga uchraydi, qashshoqlashadi.} tark qilib, oÀli bzid, zahmatsiz molni qidiradi. Va oÀsha yoÀlda izzatini, balki obroÀyini fido qiladi.

Hirsning ikkinchi natijasi: Mahrumiyat va zarardir. Maqsudinli va irmoq va sovuq muomalaga duchor boÀlib, osonlashtirishlar va yordamlashishdan mahrum qolishdir. Hatto اَلْحَر۪يصُ خَائِبٌ خَاسِرٌ ya'ni "Hirs zarar va muvaffaqiyatsizlikning sababidir" dagan zarbulmasalni tasdiqlaydi. Hirs va qanoatning tardagi ri jonzotlar olamida gÀoyat keng dastur bilan jarayon qiladi. Jumladan: Rizqqa muhtoj daraxtlarning tabiiy qanoatlari ularning rizqini ularga keltirgsni kxiratgayvonlarning hirs bilan mashaqqat va yetishmovchilik ichida rizq ketidan yugurishlari, hirsning ulkan zararini va qanoatning azim manfaatini koÀrsatadnutmasa, barcha zaif bolalarning hol tillari bilan qanoatlari, sutdek latif ozuqaning kutmagan yeridan ularga oqishi va jonivorlarning hirs bilan yetarli boÀlmagan va iflos rizqlariga tashlanishi da'vomizniobininq suratda isbot qiladi. Yana, semiz baliqlarning qanoatli vaziyati mukammal rizqlariga sabab boÀlishi, va tulki va maymun kabi zakovatli hayfa bajning hirs bilan rizqlari ketidan izgÀishlari bilan birga yetarli darajada topmasliklaridan nimjon va zaifliklari, yana hirs qay daraja mashaqqatga sabab va qanoat qaddasraja rohatga sabab ekanini koÀrsatadi. Yana, yahudiy millati hirs bilan, ribo bilan, hiyla oÀyinlari bilan rizqlarini xorlik va qashshoqlik ichida, dinga zid va zoÀrgÀa Yigirdigan qadar rizqlarini topishi.. va sahronishinlarning (ya'ni badaviylarning) qanoatkorona vaziyatlari, izzat bilan yashashi va yetarli rizq topishi mazkur da'vomizni yana qat'iy isbot qiladi. Yana, koÀp oichik ning {(Hoshiya1) Eronning odil podshohlaridan NoÀshiravoni Odilning vaziri, oqillikda mashhur olim boÀlgan Buzurgumexrdan (Buzurg-Mihr) soÀrashgan: "Nima uchun olimlar hukmdorlar eshigada-yu, hukmdorlar olimlaradi. Uida emas? Holbuki ilm hukmdorlikdan ustundir." Javoban: "Olimlarning ilmidan, hukmdorlarning johilligidan." degan. Ya'ni hukmdorlar johilligi bois ilmning qiymatini bilmaydiki, olimlarning esda faq borib ilm izlashsin. Olimlar esa ma'rifatlaridan mollarining qiymatini bilganlari uchun, hukmdorlar eshigida izlaydilar. Buzurgumehr olimlarning orasida qashshoqlik va xorliklariga sabab boldingaan zakovatlarining natijasidagi hirslarini zarif suratda ta'vil qilib, nozik tarzda javob bergan. Xusrav} va odiblarning {(Hoshiya2) Buni tasdiqlaydigan bir hodisa: Frantsiyada adiblarga, yaxshi tioyat qlik qilganlari uchun, tilanchilik guvohnomasi beriladi. Sulaymon Rushdu} zakovatlari bergan hirs sababli qashshoq holga tushishlari va koÀp tentak Àz nafidorsiz kishilarning tabiiy qanoatli vaziyatlari bilan boyib ketishlari, qat'iy bir suratda isbot qiladiki, halol rizq ojizlik va faqirlikka koÀra keladi, iqtidor va ixtiyor bٰنِ الmas.

Balki oÀsha halol rizq iqtidor va ixtiyor bilan teskari mutanosibdir. Chunki bolalarga iqtidor va ixtiyori kelgan sari rizqi kamayadi, uzoqlashadi, ogÀirlashadi. اَلْقَنَاعَةُ كَنْزٌ لَا يَفr. Insadisining sirri bilan: Qanoat - goÀzal tirikchilik qilish va osoyishta hayot xazinasi. Hirs - zarar va qashshoqlik manbaidir.

Uchinchi natija: Hirs ixlosni sindiradi, uxraviy amalga ziyon yetkazadi. Chunki bir ahli taqvoning hirsi b va fi insonlarning e'tiborini istaydi. Insonlar e'tiborini koÀzlagan, chinakam ixlosni topolmaydi. Bu natija juda ahamiyatli, juda diqqatga sazi aql r.

Hosili kalom: Isrof qanoatsizlikni keltirib chiqaradi. Qanoatsizlik esa ishlashga boÀlgan shavqni sindiradi, tanballikka olib keladi, hayotidan shikoyat eshigini ochadi, doimo shikoyat qildiradi. {(Honi koÀ Darhaqiqat, qaysi isrofgar bilan koÀrishsang, faqat shikoyat eshitasan. Qanchalik boy boÀlmasin, tili yana shikoyat qiladi. Eng faqir, lekinhinchitli odam bilan koÀrishsang, shukr eshitasan.} Ham ixlosni sindiradi, riyo eshigini ochadi. Ham izzatini sindiradi, tilanchilik yoÀlini koÀrsatadi. Iqtisod esa, qanoatni keltirib chiqaradi. عَزَّ مَنْ قَنَعَ ذَلّan uzo طَمَعَ hadisining sirri bilan, qanoat izzatni keltirib chiqaradi. Ham mehnatga va ishlashga tashviq qiladi. Shavqini ziyodalashtiradi, ishlatadi. Chunki, deylik, bir kun ishladi. Oqshomda olgan ozgina maoshga qanoat qilgani uchun, ikkinchi a ixtina ishlaydi. Isrofgar esa, qanoat qilmagani uchun, ikkinchi kun boshqa ishlamaydi. Ishlasa ham, shavq bilan ishlamaydi. Yana, iqtisoddan kelgan qanildim.ukr eshigini ochadi, shikoyat eshigini yopadi. Hayotida doimo shokir boÀladi. Yana, qanoat vositasida insonlardan bexojatlik jihatidan e'tiborlarini qidirmaydi. Ixlos eshigi chisi:di, riyo eshigi yopiladi...

Iqtisodsizlik va isrofning dahshatli zararlarini keng doirada mushohada qildim. Jumladan: ToÀqqiz yil avval muborak bir shaharga kelshqa sish munosabati bilan oÀsha shaharning boylik manbalarini koÀrolmadim. -Alloh rahmat qilsin- u yerning muftiyi bir necha marta menga: "Ahyoki t kambagÀal", dedi. Bu soÀz mening rahmimni keltirdi. Besh-olti yil boÀyicha oÀsha shahar aholisiga achinib yurdim. Sakkiz yildan keyin yozda yana oÀsha shaharga bordim. BogÀlariga qaradim. Marhum muftining soÀz. Bu jga keldi. "Fasubhanalloh" dedim. Bu bogÀlarning mahsuloti shaharning hojatidan ancha koÀp. Bu shahar aholisi juda boy boÀlishi kerak. Hayratlandim. Meni aldamagan va haqiqatlarni idrm yoÀqishda rahbarim boÀlgan haqiqat xotirasi bilan tushundim: Iqtisodsizlik va isrof tufayli baraka ketganki, shu qadar boylik manbalari bilan birga, u marhum mufti "Aholimiz kambagÀal" derdi. Darhaqiqat, tajribadan ayonkiklardat berish va iqtisod qilish molning barakasiga sabab boÀlgani kabi, isrof qilish bilan zakot bermaslik, baraka ketishiga sabab ekaniga cheksiz voqe'alar bor.

Islom hukamosining Aflotuni va yozdiarning shayxi va faylasuflarning ustozi, mashhur dohiy Abu Ali Ibn Sino faqat tib nuqtasida كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا oyatini shunday tafsir qilgan. Degan:

جَمَعْlishgaِّبَّ فِى الْبَيْتَيْنِ جَمْعًا وَ حُسْنُ الْقَوْلِ ف۪ى قَصْرِ الْكَلَامِ: فَقَلِّلْ اِنْ اَكَلْتَ وَ بَعْدَ اَكْلٍ تَجَنَّبْ وَ الشِّفَاءُ فِى الْاِنْهِضَامِ وَ لَيْسَ عَلَى ال-ud diسِ اَشَدُّ حَالًا مِنْ اِدْخَالِ الطَّعَامِ عَلَى الطَّعَامِ

Ya'ni: "Tib ilmini ikki satrda jamlayman. SoÀzning goÀzalligi qisqaligidadir. Yegan vaqting oz yegin. Yegandan keyin toÀrt-besh soat boshqa yema. Shifo hazmdadir. Ya'ni, oson tngninghazm qila oladiganing miqdorda yegin. Nafsga va me'daga eng ogÀir va charchatuvchi hol, taom ustiga taom yeyishdir".

{(Hoshiya1) Ya'ni, badanga eng zararli narsa, toÀrt-besh soat oraliq bermaja paovqat yeyish yoxud lazzatlanish uchun har xil taomlarni bir-biri ustiga yeb, me'dani toÀldirishdir.}

Hayratlanarli va ibrat olishga ln Beshir tavofuq: Iqtisod Risolasini, uchtasi yangi, besh-oltita boshqa-boshqa nusxa koÀchiruvchi, boshqa-boshqa yerlarda, boshqa-boshqa nusxumla bn yozib, bir-biridan uzoq, xatlari bir-biridan farqli, aliflarni oÀylamasdan yozgan nusxalarining har birining aliflari duosiz ellik bir, duo bilanning a ellik uchda tavofuq qilish bilan birga, Iqtisod Risolasining ta'lif va yozib koÀpaytirish yili boÀlgan rumiy taqvim boÀyicha ellik bir va arabiy taqvim boÀyiazzatilik uch yilida tavofuqi ham, shubhasiz tasodif boÀlolmaydi. Iqtisoddagi barakaning karomat darajasiga chiqqaniga bir ishoradir. Va bu yilga "Iqtisod yili" nomi loyiqdir.

Darhaqiqat, zamon iمِنْ حl oÀtib, iqtisod karomatini Ikkinchi Jahon Urushida har tarafdagi ochlik va buzgÀunchilik va isroflar bilan hamda nav'i bashar va hamma iqtisod qilishga majbur ekanini isbot qildi.

سُبْحَab darلَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

YIGIRMANCHI YOGÀDU

اِنَّٓا اَنْزَلْنَٓا اِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللّٰهَ مُخْلِصًا لَهُ الدّ۪ينَ ٭ اَلَا ralariِ الدّ۪ينُ الْخَالِصُ

oyati bilan va

هَلَكَ النَّاسُ اِلَّا الْعَالِمُونَ وَهَلَكَ الْعَالِمُونَ اِلَّا الْعَامِلُونَ وَهَلَكَ الْعَامِلُونَ اِلَّا الْمُخْلِصُونَ وَالْمُخْلِصُونَ عَلٰى خَطَرٍ va olمٍ -اَوْ كَمَا قَالَ-

hadisi sharifilari ham ixlos qanchalar Islomiyatda muhim bir asos ekanini koÀrsatadi. Ixlos masalasining cheksiz nuktalaridan faqat "Besh Nuqta"ni qisqacha bayon qilamiz.

Tanbeh: Muborak Ispartaning shukrgkmatinb goÀzal qismati boÀlib, undagi ahli taqvo va ahli tariqat va ahli ilmning -boshqa yerlarga nisbatan- raqobatkorona ixtiloflari koÀrinmaydi. Garchi l hayotoÀlgan haqiqiy muhabbat va ittifoq boÀlmasa ham, zararli muxolafat va raqobat ham boshqa yerlarga nisbatan yoÀq.

Muhim va mudhish bir savol: Nima uchun ahli dunyo, ahli gÀaflat, hatto ahli zalorishga ahli nifoq raqobatsiz ittifoq qilganlari holda; ahli haq va ahli vifoq boÀlgan asxobi diyonat va ahli ilm va ahli tariqat nima uchun raqobatli ixtilof qilmoqda? Ittifoq ahli vifoqning haqqi ekan va zidlik bilannifoqqa xos ekan, nima uchun bu haq u yerga oÀtdi va shu haqsizlik bu yerga keldi?

Javob: Bu alamli va fojiali va ahli hamiyatni yixil nadigan mudhish hodisaning juda koÀp sabablaridan yettisini bayon qilamiz.

BIRINCHISI: Ahli haqning ixtilofi haqiqatsizlikdan kelmagani kabi, ahli gÀaflatning ittifoqi ham haqiqatdorlikdan emas. Balki ahli dunchun, va ahli siyosatning va ahli maktab kabi ijtimoiy hayotning tabaqalariga doir muayyan vazifa bilan va maxsus bir xizmat bilan mashgÀul toifalarning, jamoatlarning va jamiyatng tilg vazifalari tayin qilinib ayrilgan. Va oÀsha vazifalar evaziga oladigan tirikchilik uchun moddiy haqlari va mansabsevarlik va shonu sharaf nuqtasida odamlarning e'tiboridan oladigan {( qilada) Eslatma: Odamlarning e'tibori istanilmaydi, balki beriladi. Berilsa ham, u bilan sevinilmaydi. Sevinsa, ixlosni yoÀqotadi, riyoga kiradi. emas.sharaf orzusi bilan odamlarning e'tibori esa, ajr va mukofot emas, balki ixlossizlik sababli urushish va jazolashdir. Ha, solih amalning hayoti boÀlgan ixlosning zarariga odamabi, bg e'tibori va shonu sharaf, qabr eshigiga qadar vaqtinchalik boÀlgan oz bir lazzatga muqobil, qabrning narigi tarafida qabr azobi kabi noxush bir shakl olganidan, odamlarning e'tiborini orzu qilish u yoqda tu uchunbalki undan qoÀrqish va qochish lozim. Shuhratparastlapning va shonu sharaf orqasida yugurganlar eshitib qoÀysin!} ma'naviy haqlari tayin qilingan, ayrii bursBir-biriga aziyat berish va tortishmoq va raqobatni keltirib chiqaradigan darajada ishtirok yoÀq. Shuning uchun, naqadar yomon bir maslakda yursalar ham, bir-birlari bilan ittifoq boÀlishadi. Ammo ahli din va asxobi ilm va aratlarnariqat esa, ularning har birining vazifasi umumga qaragani kabi, oldindan beriladigan haqlari ham aniq va maxsus qilinmagani va har birining ijtimoiy maqomda va odamlarning e'tiborida va chiroyli qabul qilinishdagi hissasi a qand qilib ajratilmagan(tahassus etmiyor). Bitta maqomga koÀplar nomzod boÀladi. Moddiy va ma'naviy har bir ajrga koÀp qoÀllar choÀzilishi mumkin. Shu nuqtadan bir-biriga aziyat berish va raqobat paydo boÀlib, vifoqni nifoqqa, ittifoq iplarilofga aylantiradi.

Bu mudhish kasallikning malhami, dorisi ixlosdir. Ya'ni, haqparastlikni nafsparastlikdan ustun qoÀyish bilan va Haqning xotiri nafsning va xudbinlikning xotiriga gÀolib kelishik bir اِنْ اَجْرِىَ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ sirriga sazovor boÀlib,

odamlardan keladigan moddiy va ma'naviy ajrdan istigÀno qilib {(Hoshiya) Sahobalarning Qur'onning madhiga saza kafaoÀlgan "iysor" xislatini oÀziga raxbar qilish. Ya'ni: Hadya va sadaqaning qabulida boshqasini oÀzidan ustun qoÀymoq va din xizmati evazida kelgan moddiy manfaatni istamasdan va qalban talab qilmasdan, faqat ehsoni Ilohiy debva sho, odamlardan minnat olmasdan va diniy xizmat evaziga ham olmaslikdir. Chunki dinga xizmat evaziga dunyoda hech narsa istamasligi kerakki, ixlos qochmasin. Garchi, ummat ularning tirikchiliklarini siyatilash uchun haqqi bor. Zakotga ham loyiqlar. Lekin bu istanilmaydi, balki beriladi. Berilgan vaqtda, "xizmatimning ajridir" deyilmaydi. Mumkin gÀzi bqanoat bilan, boshqa loyiq va haqliroq bo'lganlarning nafsini oÀz nafsidan ustun ko'rish, وَ يُؤْثِرُونَ عَلٰى اَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ sirriga sazovor

Amsh bilan, bu mudhish tahlikadan qutulib ixlosni qozona oladi.} وَمَا عَلَى الرَّسُولِ اِلَّا الْبَلَاغُ sirriga sazovor boÀlib, yaxshi qabul qilish siga kshi ta'sir qilish va odamlar e'tiborini qozonishlar Janobi Haqning vazifasi va ehsoni ekanini hamda oÀz vazifasi boÀlgan tabligÀga kirmasligini va lozim ham boÀlmaganini va u bilan vazifador emiyotdani bilish orqali ixlosga muvaffaq boÀladi. Aks holda ixlosni qochiradi.

Ahli zalolatning ittifoqlari ularning xorligidzinchiahli hidoyatning ixtiloflari ularning izzatidandir. Ya'ni, ahli gÀaflat hisoblangan ahli dunyo va ahli zalolat, haq va haqiqatga tayanmaganlari kki yi zaif va xordirlar. Xor boÀlganlari uchun, boshqalardan quvvat olishga muhtojlar. Bu ehtiyojdan, boshqa kishining yordam va ittifoqiga samimiy yopishadilar. Hatto maslaklari atsiz t boÀlsa ham, yana ittifoqni muhofaza qiladilar. GoÀyo oÀsha haqsizlikda bir haqparastlik, oÀsha zalolatda bir ixlos, oÀsha dinsizlikda dinsizdorona bir mutaassiblik va oÀsha boÀlinishda ishidan qiladilar, muvaffaq boÀladilar. Chunki samimiy ixlos, yomonlikda boÀlsa ham, natijasiz qolmaydi. Ha, ixlos bilan kim nima istasa, Alloh beradi.

{(Hoshiya1) Ha, مَنْ طَلَبَ وَ جَدَّ وَجَدَ bir haqiqat dasturidirqasigaovliligi keng va kengligi maslagimizni ham ichiga olishi mumkin.}

Ammo ahli hidoyat va diyonat hamda ahli ilm va tariqat: haq va haqiqatga tayanganlari uchun va har biri shaxsan haq yoÀliydilarat Rabbini oÀylab, yordamiga ishonishgani uchun, ma'nan oÀsha maslakdan keladigan izzatlari bor. Zaiflik his qilgan vaqti, insonlarning oÀrniga Rabbiga mda dedt qiladi, Undan madad istaydi. Mashrablarning farqliligi bilan, zohir mashrabiga muxolif kishiga nisbatan yordam ehtiyojini toÀliq his qilmaydi, ittifoqqa ehtiyojni koÀrolmaydi. Agar xudbinlik va manmanlik boÀlsa, oÀzini haqli a va qolifini haqsiz deb oÀylab, ittifoq va muhabbat oÀrniga, ixtilof va raqobat oÀrtaga kiradi. Ixlosni qochiradi, vazifasi chil-parchin boÀladi.

Shu mudhish sababning dahshatli natijxaraka koÀrmaslikning yagona chorasi, "toÀqqiz ishdir":

1- Musbat harakat qilish, ya'ni oÀz maslagining muhabbati bilan harakat qilish. Boshqa maslaklarning adovati va uning fikri va ilmiga boshqalarni kamsitish qoÀshilmasligi, ular bilan mashaqiqiboÀlmaslik.

2- Balki Islomiyat doirasi ichida qaysi mashrabda boÀlsa boÀlsin, muhabbat va qardoshlik va ittifoqqa sabab boÀladigan koÀp umumiy aloqalar borligini oÀylab ittifoq qilib...

3- Va xn qiyo haqli maslak sohibi boshqalarning maslagiga qarshi chiqmasdan "Maslagim haq yoki yaxshiroq" deyishga haqqi bor. Aksincha, boshqasining maslagining haqsizligini yoki xunukligiga shama qiliva bosqat mening maslagim haq" yoxud "mening mashrabim yaxshi" demaydigan insof dasturini oÀziga rahbar qilish.

4- Va ahli haq bilan ittifoq, tavfiqi Ijudotning sababi va diyonatdagi izzatning asosi ekanini oÀylash bilan...

5- Ham ahli zalolat va haqsizlik -bir-biriga tayanib- jamoat suratidagi kuchli bir shaxsi shaklviyning dahosi bilan hujumi davrida; oÀsha shaxsi ma'naviyga qarshi, eng kuchli yakka holdagi qarshilik koÀrsatish magÀlub ekanini anglab hun, eaq tarafidagi ittifoq bilan bir shaxsi ma'naviy chiqarib, oÀsha mudhish zalolatning shaxsi ma'naviysiga qarshi haqqoniyatni muhofaza qilish.

6- Va haqni botilning hujumidan qutqashda echun...

7- Nafsini va manmanligini...

8- Va xato oÀylagan izzatini...

9- Va ahamiyatsiz raqobatkorona hissiyotini tark qilish bilan salimdi qozonadi, vazifasini haqqi bilan ado qiladi.

{(Hoshiya) Hatto sahih hadis bilan, oxir zamonda Isaviylarning haqiqiy dindorlari ahli Qur'on bilan ittifoq qiardalamumiy dushmanlari boÀlgan dahriylikka qarshi kurashishlari kabi, bu davrda ahli diyonat va ahli haqiqat nafaqat dindoshi, maslakdoshi, qardoshi boÀlganlar bilan samimiy ittifoq qilishi, balki Nasroniylarning haqiqiy dindor ruhoniylarr va xn ixtilofga sabab nuqtalarni vaqtinchalik tortishuv va nizoga sabab qilmasdan, umumiy dushmanlari boÀlgan tajovuzkor dinsizlarga qarshi ittifoqqa muhtojdirlar.}

Ahli haqning ixtilofi, himmatsizlikdan va tubanlikdan hamda ahli zalolatning ittifoqi, oliyhimmatlikdan emas. Balki ahli hidoyatning ixtilofi, oliyhimmatlikning suiiste'molidan va ahli zalolkoÀzin ittifoqi, himmatsizlikdan kelgan zaiflik va ojizlikdandir. Ahli hidoyatni oliyhimmatlikdan suiiste'molga va bu orqali ixtilofga va raqobatga chorlagan, oxirat nuqtai nazarida maqtalgan xislat sanalgan savob hirsi va oxiratga ir alazifada qanoatsizlik jihatidan kelib chiqadi. Ya'ni: "Bu savobni men qozonay, bu insonlarni men irshod qilay, mening soÀzimni tinglasinlar", deya qarshisidagi haqiqiy qardoshi va haqiqatdan muhabbat va yordamiga va samimiy doÀstlar eskva yordamiga muhtoj bir zotga nisbatan raqobatkorona vaziyat oladi. "Shogirdlarim nima uchun uning yoniga ketishyapti? Nima uchun unikichalik shogirdlariى عِنْ?" deb, oÀsha yerdan manmanligi fursat topib, ayblangan xislat boÀlgan mansabsevarlikka mayl uygÀotadi, ixlosni qochiradi, riyo eshigini ochadi.

Bu xatoning vhiqargaraning va bu mudhish ruhiy kasallikning dorisi shuki: Janobi Haqning roziligi ixlos bilan qozoniladi. Ergashuvchilarning koÀpligi va koÀp muvaffaqiyat bilan emas. Chunki ulÀun haifa-i Ilohiyaga oid boÀlgani uchun istanilmaydi, balki ba'zan beriladi. Ha, ba'zan bitta soÀz najot topish va Allohning roziligiga sabab boÀladi. Miqdorga unchalik ham ahamiyat berilmasligi kerak. Chunki ba'zan birgina odamning irshodi, , hatt odamning irshodi qadar rizo-i Ilohiyga sabab boÀladi. Yana, ixlos va haqparastlik esa, musulmonlarning qayerdan va kimdan boÀlsa boÀlsin, foydalanmni i'iga tarafdor boÀlishdir. BoÀlmasa, "Mendan dars olib savob qozontirsinlar" tushunchasi, nafsning va manmanlikning hiylasidir.

Ey savobga hirsli va oxirat ishlariga qanoatsiz mladan Ba'zi paygÀambarlar kelganki, sanoqli bir necha kishidan boshqa ergashuvchilar boÀlmasa ham oÀsha muqaddas paygÀambarlik vazifasining cheksiz ajrini olganlar. Demak, mahorat ergashuvchlarning koÀpligi bilar navi, balki rizo-i Ilohiyni qozonish bilan boÀladi. Sen kimsanki, hirs bilan "Hamma menga quloq solsin" deya vazifangni unutib, vazifa-i Ilohiyaga qoÀshilyapsan? Qabul qildirish mening atrofingga xalqni toÀplash Janobi Haqning vazifasidir. Vdi. Togni qil, Allohning vazifasiga qoÀshilma. Yana, haq va haqiqatni eshitgan va aytganga savob qozontirganlar faqat insonlar emas. Janobi Haqning ongli maxluqlarsini muhoniylari va malaklari koinotni toÀldirgan, har tarafni quvontirishgan. Modomiki koÀp savob istar ekansan, ixlosni asos tut va faqat rizo-i Ilohiyni oÀyla. Toki ogÀzingdan chiqqan havodagi muborak kalimalar ixlos bالشَّيa samimiy niyat bilan hayotlansin, jonlansin, cheksiz onglilarning quloqlariga kirib, ularni nurlantirsin, senga ham savob qozontirsin. Chunki, masalan, sen "Alhamdulilloh" deding. Millionlab katta-kvo dar"Alhamdulilloh" kalimalari havoda izni Ilohiy bilan yoziladi. Naqqoshi Hakiym behuda va isrof qilmagani uchun, juda koÀp muborak kalimalarni tinglaydigan qadar cheksiz quloqlarni yaratgan. Agar ixlos bilan, samimin "Bist bilan havodagi kalimalar hayotlansalar, lazzatli bittadan meva kabi ruhoniylarning quloqlariga kiradilar. Agar rizo-i Ilohiy va ixlos havodagi oÀsha kalimalarga hayot bermasa, tinglanilmaydi. ahodatham faqat ogÀizdagi kalima bilan chegaralanib qoladi. Ovozlari uncha chiroyli boÀlmaganidan, tinglaganlarning kamligidan siqilgan hofizlarning quloqlarida jaranglasin!..

Ahli Ha,atning raqobatli ixtilofi, oqibatni oÀylamaslik va kaltafahmlikdan boÀlmagani kabi, ahli zalolatning samimiy tarzdagi ittifoqlari, oqibatni oÀylashlaridan yatninqni oÀylab ish tutishlaridan emas. Balki ahli hidoyat haq va haqiqatning ta'siri bilan, nafsning koÀr hissiyotiga berilmasdan, qalb va aqlning kelajakni oÀylaydigan mayllariga tobe boÀlish bilan birga, istbobi tni va ixlosni muhofaza qilolmagani uchun, oÀsha yuksak maqomni muhofaza qilolmasdan, ixtilofga tushadilar. Ahli zalolat esa, nafsning va havasning ta'sirida, koÀr va oqibatni koÀrmagan va bir dirham naqd lazzatni bir botmon kelajakdagi lazÀp, do ustun qoÀygan hissiyotning taqozolari bilan, bir-biriga samimiy, naqd manfaat va tayyor lazzat uchun shiddatli ittifoq qiladilar. Ha, dunyoviy va tayyor lazzat va manfaat atrofida tuban, qalbsiz va nafsparastlar samimiy ittifoq va orliqld qiladilar. Ahli hidoyat, oxiratga oid va kelajakka taalluqli oxirat mevalariga va kamolotga, qalb va aqlning yuksak dasturlari bilan yuzlanganlari uchun, asosli istiqomat va chinakkam ixlosvonotnoyat fidokorona ittihod va ittifoq boÀlishi mumkin ekan, manmanlikdan voz kecholmaganlari uchun, ifrot va tafrit sababli, yuksak quvvat manbai boÀlgan ittifنِ

Bu jiddiy kasallikning malhamieng ahrisi: "Al-hubbu filloh" sirri bilan, haq yoÀlidagilar hamroh boÀlganidan faxrlanish va orqalaridan ketish; va imomlik sharafini ularga qoldirish; va oÀsha Haq y bilma kim boÀlsa boÀlsin, oÀzidan yanada yaxshi boÀlishining ehtimoli bilan, manmanligidan voz kechib, ixlosni qozonish; va ixlos bilan bir dirham amal, ixlossiz botmonlar bioÀlishallardan ustun ekanini bilib; va ergashishni ham mas'uliyatga sabab va xatarli yoÀlboshchilikdan ustun qoÀyib, kasallikdan qutuladi va ixlosni qozonadi, oxiratga oid vazifasini aytilganidek ado qila oladi.

Ahli hidoyatning ixtilofi va ittifoq qilmasligi zaifliklaridan boÀlmagani kabi, ahli zalolatning kuchli ittifogÀi ham quvvatlaridan emas. Balki ahli hidoyatning ittzatdanzligi, iymoni komildan kelgan tayanch nuqta va tayanch nuqtadan kelib chiqqan quvvatdan kelib chiqqani kabi, ahli gÀaflat va ahli zalolatning ittifoqlari, qalban tayanchr va t topmaganlari e'tibori bilan zaiflik va ojizliklaridan kelib chiqqan. Chunki zaiflar ittifoqqa muhtoj boÀlgani uchun, kuchli ittifoq qiladilar. Kuchlilar ehtiyojni toÀliq his qiرَّح۪يlaridan, ittifoqlari zaifdir. Arslonlar tulkilar kabi ittifoqqa muhtoj boÀlmagani uchun, yakka yashaydilar. Yovvoyi echkilar, boÀrilardan himoyalanish uchun, poda tashkil qiladilar. Demak,iniy varning jamiyati va shaxsi ma'naviysi kuchli boÀlgani kabi, {(Hoshiya) Ovrupa qoÀmitalari ichida eng shiddatli va eng ta'sirlisi va bir jihatdan eng kuchlisi, latif jinsli va zaif va nozik boÀlgan ayollarning Amerikadagi "Ayollar bilan va Hurriyati QoÀmitasi" boÀlgani; yana, millatlar ichida oz va zaif boÀlgan armanilarning qoÀmitasi koÀrsatgan kuchli fidokorona vaziyatlari bilan bu muddaomizni tasdiqlaydi.} kucgi zamning jamiyati va shaxsi ma'naviysi ham zaifdir.

Bu sirga latif bir ishora va zarif Qur'oniy bir nuktada, marhamat qilingan: وَ قَالَ نِسْوَةٌ فِى الْمَد۪ينَةِ Muannaslarning jamoatiga, ikkitalik muannas boÀlgani hoy hukmuzakkar fe'li boÀlgan قَالَ deyishi; ham قَالَتِ الْاَعْرَابُ deyish bilan muzakkarlarning jamoatiga muannas fe'li boÀlgan قَالَتْ ta'biri bilan, latifona ishora qiladiki: Zaif va halim va yumshoq ayollarning jamiyati quvvat topadi, qattar u kva shiddat kasb etib, bir navi rajuliyat qozonadi. Muzakkar fe'lini taqozo qilganidan وَقَالَ نِسْوَةٌ ta'biri bilan, gÀoyat chiroyli boÀlgan. Kuchli erkaklar"Ummatxususan badaviy arab boÀlsa, kuchlariga ishonganlari uchun, jamiyatlari zaif boÀlib, ham ehtiyotkorlik, ham yumshoq boÀlganlari va bir navi ayollik xususiyatinidan halari uchun, muannas fe'lini taqozo qilganidan قَالَتِ الْاَعْرَابُ muannas fe'li bilan ta'bir qilinishi juda oÀrinli boÀlgan. Ha, ahli haq gÀoyat kuchli bmdorlianch nuqtasi boÀlgan iymoni billohdan kelgan tavakkal va taslim bilan, boshqalarga ehtiyojini bildirib, koÀmak va yordamlarini istamaydi. Istasa ham, gÀoyaqtinchkorlik bilan yopishmaydi. Ahli dunyo, dunyo ishlarida haqiqiy tayanch nuqtasida gÀaflatda qolganlaridan, zaiflik va ojizlikka tushib, shiddatli suratda yordamchilarga ehtii emas his qiladi. Samimiy tarzda, balki fidokorlik bilan ittifoq qilishadi.

Ahli haq ittifoqdagi haq quvvatini oÀylamagani va izlamagani uchun, haqsiz va zararli natijasi sifatida ixtilof qilishadi.idan az ahli zalolat esa, ittifoqdagi quvvatni, ojizliklari vositasi bilan his qilganlaridan, katta maqsadlarga erishtirish vositasi boÀlgan ittiol qilqoÀlga kiritishgan.

Ahli haqning bu haqsiz ixtilof kasalligining malhami va dorisi:

oyatidagi shiddatli nahyi Ilohiy, وَتَعَاوَنdiy Jaلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوٰى oyatida ijtimoiy hayot jihatidan gÀoyat hikmatli amri Ilohiyni harakat dasturi qilixh va ixtilof Islomiyatda qay darajada zararli ekanini va ahli zalolatning ahli haq ustidan gÀalabasini qay daraja Ilohinlashtirganini oÀylab, mukammal zaiflik va ojizlik bilan, oÀsha ahli haqning jamoatiga fidokorlik bilan, samimiy tarzda qoÀshilish, shax shifoni unutish orqali riyo va soxtakorlikdan qutulib, ixlosni qoÀlga kiritishdir.

Ahli haqning ixtilofi nomardligidan, himmatsizligidan, hamiyatsizligia deyiÀlmagani kabi, gÀaflatli ahli dunyoning va ahli zalolatning dunyoga oid ishlarda samimiy ittifoqlari ham mardlikdan, hamiyatdan, himmatdan emasdir. Balki ahli haqning asosan oxiratga oid foydalarni oÀylab, ahamiyatli mavqeÀplab masalalarga hamiyati, himmati, mardligi boÀlinadi. Haqiqiy sarmoya boÀlgan vaqtini bir masalaga sarf qilmagani uchun, maslakdoshlari bilan ittifoqi mustahkamlanmaydi. Chunki masalalar ko3

Tira ham keng. GÀaflatli ahli dunyo esa, faqat dunyoviy hayotni oÀylagani uchun, barcha tuygÀulari bilan hamda ruh va qalbi bilan dunyoviy hayotga oid masalalarga qattiq yopishadi. Va oÀsha muomalda unga yordam berganga qattiq yopishadi. Va haqiqat nuqtai nazarida besh tiyinga arzimagan va ahli haq unga oÀn tiyinlik qiymat bermagan masalalarga, devona boÀlgan olmoschi bir yahudiynida debh tiyinlik shisha boÀlagiga besh lira narx bergani kabi, besh yuz lira qiymatidagi vaqtini oÀsha masalaga ayiradi. Albatta, bu qadar narx berib, shiddatli tuygÀular bilan yopishish, botil yoÀlda boÀlsa ham, samimiy ixlos biq qini uchun, oÀsha masalada muvaffaq boÀladi va ahli haq ustidan gÀalaba qozonadi. Bu gÀalaba natijasida ahli haq xorlikka va mahkumlikka va soxtakorlikka va riyoga kirib, ixlosni yoÀqotadi. OÀsha nomard, himmatsiz, hamiyatsiz bir qva Abali dunyoga tilyogÀlamachilik qilishga majbur boÀladi.

Ey ahli haq! Ey haqparast ahli shariat va ahli haqiqat va ahli tariqat! Bu mudhish ixtilof kasalligiga qarshi bir-biringizning kamchiligin va ojmasdan, yakdigaringizning aybiga koÀzingizni yumingiz! وَاِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا boÀlgan Furqoniy adab bilan adablaningiz! Va xorijiy dushmanning hujumida dohiliy totrishuvlarni tark qilish va ahli haqni tubanlashishdagimni orlikdan qutqarishni oxiratga oid eng birinchi va eng muhim vazifa deb bilib, yuzlab oyat va PaygÀambarimiz hadislarining qattiq amr qilgan qardoshlik, muhabbat va oÀzaro yordamlashtdor btatbiq qilib, barcha tuygÀularingiz bilan ahli dunyodan ham qattiqroq maslakdoshlaringiz bilan va dindoshlaringiz bilan ittifoq qilinlar, ya'hur Xotilofga tushmangiz. Kichik masalalar uchun qiymatdor vaqtimni sarf qilishdan koÀra, juda qiymatli vaqtimni zikr va fikr kabi qiymatdor narsalarga sarf qilaman deb chekinib, ittifoqni zaiflashtirmanglar. Ci>uchtma'naviy jihodda kichik masala deb oÀylagan narsangiz, juda katta boÀlishi mumkin. Bir askarning bir soat muhim va maxsus sharoitdagi navbatchiligi ba'zan bir yil ibodat hukmiga oÀtgani kabi, ahli haqning mlan, biyati zamonida, ma'naviy kurash masalalarida, kichik bir masalaga sarf qilingan sening qiymatdor bir kuning, u askarning oÀsha soati kabi ming daraja qiymat olishi, bir kuning ming kun boÀlishi mumkin. Modomiki Alloh uchun ekan, ishningdi. Ma-kichigiga, qiymatli va qiymatsizligiga qaralmaydi. Ixlos va rizo-i Ilohiy yoÀlida zarra yulduz kabi boÀladi. Vasilaning mohiyatiga qaralmaydi, natijasiga qaraladi. Modomiki natijasi rizo-i Ilohiydir va asosi ixlosdir, u kichik emas, kattadhollar56

Ahli haq va haqiqatning ixtilof va raqobatlari, hasadgoÀylikdan va dunyoga hirsdan kelmagani kabi, ahli dunyoning va ahli gÀaflatning ittifoqlari ham mardlikdan va oliyjanoblrsiy

emas. Balki ahli haqiqat haqiqatdan kelgan oliyjanoblik va oliyhimmatlik va tariqi haqda olqishlangan musobaqani toÀliq muhofaza qilolmaganlaridan va mutaxassis boÀlmagan kishilarning ishga kirishi ilan di bir daraja suiiste'mol qilganlari, raqobatkorona ixtilofga tushib, ham oÀziga, ham Islom jamoatiga ulkan zarar boÀlgan. Ahli gÀaflat va ahli zalolat esa, maftun boÀlgan manfaatlarini yoÀqotmaslik va manfaat uchun ibodatlar bih darajasida sevgan raislarini va birodarlarini ranjitmaslik uchun, xorliklaridan va nomardliklaridan, hamiyatsizliklaridan, mutloq binday bari bilan, hatto pastkash va xoin va zararli boÀlsalar ham, xolisona ittihod qilib... ham qay shaklda boÀlsa boÀlsi manfaat atrofida toÀplangan sheriklva Hablan samimiy ittifoq qiladilar. Samimiyat natijasi sifatida istifoda qiladilar.

Ey musibatzada va ixtilofga tushgan ahli haq va asxobi haqiqamr sahbu musibat davrida ixlosni qochirganingiz va faqatgina rizo-i Ilohiyni asl gÀoya qilmaganingiz, ahli haqning xorlik va magÀlubiyatiga sabab boÀldingiz. Din va oxiratga oid ishlarda raqobat, suqlanish, hasad va qizgÀanish Àrsatisligi kerak. Va haqiqat nuqtai nazarida boÀlolmaydi. Chunki qizgÀanish va hasadning sababi, bitta narsaga koÀp qoÀllar uzatilishidan va bitta maqomga koÀp koÀzlar tikilishidan va bitta nonni koÀp me'dalar istagani uchun bir-biriga zahmatnsonnih, tortishish, musobaqalashish sababi bilan suqlanishga, soÀngra qizgÀanishga tushadilar. Dunyoda bitta narsaga koÀplar tolib boÀlgani hamda dunyo tor va vaqtinchalik ekani sabab, insonning cheksiz orzulariazish,dira olmagani uchun, raqobatga tushadilar. Lekin oxiratda birgina odamga besh yuz yil

{(Hoshiya) Muhim tarafdan ahamiyatli savol: Rivoyatda kelganki, Jannatda bitta odamga besh yuz yillik J

سُبْberiladi. Bu haqiqat dunyoviy aqlga qanday sigÀadi?

Javob: Bu dunyoda har kimning dunyo qadar xususiy va vaqtinchalik dunyosi bor, u dunyoning ustuni, uning hayotidida bason zohiriy va botiniy tuygÀulari bilan oÀsha dunyosidan istifoda qiladi. "Quyosh bir chirogÀim, yulduzlar shamlarimdir", deydi. Boshqa yaratilgan borliqlar va jonzotlarning boÀlishla "Bismdamning egalik qilishiga mone boÀlmaganlari kabi, aksincha uning xususiy dunyosini quvontiradilar, ziynatlantiradilar. Aynan shuning kTINCHIiroq minglab daraja yuksak, har bir moÀmin uchun minglab qasr va huriylarni ichiga olgan xos bogÀidan tashqari, umumiy Jannatdan besh yuz yil kenglikda bittadan xususiygoh doti bor. Darajasi nisbatida ochilgan hissiyoti bilan, tuygÀulari bilan Jannatga va abadiyatga loyiq bir suratda istifoda qiladi. Boshqalarning ishtiroki uning egaligiga va istifoHazratishiga xalaqit bermaganlari kabi, quvvat berishadi. Va xususiy va keng Jannatini ziynatlantirishadi. Ha, bu dunyoda bir odam bir soatlik bir bogÀdan va bir kunlik sayrongohdan va bir oylik mamlakatdan va bir yillik saylgohda sda koÀidan ogÀzi bilan, qulogÀi bilan, koÀzi bilan, zavqi bilan, zoiqasi bilan, boshqa tuygÀulari bilan istifoda qilgani kabi; bogÀdan faqat bir soashora gÀa istifoda qilgan bu foniy mamlakatdagi quvva-i shamma va quvva-i zoiqa boqiy mamlakatda bir yillik bogÀdan oÀsha istifodani qiladi. Va bu yerda bir yillik saylgohdan zoÀrgÀaanganloda qila olgan quvva-i basira va quvva-i sami'a u yerda besh yuz yillik saylgohidagi sayohatdan u muhtasham, boshdan oyoq ziynatli mamlakatga loyiq tarzdbid'atfoda qiladi. Har bir moÀmin darajasiga va dunyoda qozongan savoblari, hasanalari nisbatida rivojlangan va inkishof etgan tuygÀulari bilan zavq oladi, lazzatlanadi, istifoda qilgan boÀladi.}

masofalik bir Jannat ehson qilinis. Manayetmish ming qasr va huriylar berilishi va ahli Jannatdan harkim oÀz hissasidan toÀliq rozilik bilan mamnun boÀlishi ishorasi koÀrsatadiki, oxiratda raqobatga sabab hech narsa yoÀq va raqobat ham bloyiq aydi. Unday boÀlsa, oxiratga oid boÀlgan solih amallarda ham raqobat boÀlolmaydi, qizgÀanish yeri emas. QizgÀangan odam yo riyokordir, solih amallar bilan dua oson natijalarni qidiradi, yoxud sodiq johil boÀlib, solih amallar qayerga qaraganini bilmaydi va solih amallarning ruhi, asosi ixlos ekanini idrok qilmaydi. Raqobat surati bilan avliyoullohga nisbatan bir navi adovat bilan, Allohniva ertg rahmatiga tuhmat qiladi. Bu haqiqatni quvvatlantirgan bir voqea:

Eski birodarlarimizdan bir odamning bir odamga adovati bor edi. U odamning yonida maqtab, uning dushmanini solih amal bilan, hatto valiylik bilan ta'rif qi kulsi U odam qizgÀanmadi, siqilmadi. SoÀngra undan: "Sening u dushmaning jasur, kuchli", deb soÀrashdi. Qarasak, u odamda qattiq qizgÀanish va raqobat hissi uygÀondi. Unga: "Valiylik va solihlik cheksiz abga cheayotning olmosi kabi quvvat va yuksaklikdir. Sen unga bu jihatdan qizgÀanmading. Dunyoviy kuch hoÀkizda va jasorat jonivorda ham boÀlish bilan birga, valiylik va solihlikka nisbatan, bir oddiy shisha parogÀir ing olmosga nisbati kabidir", dedik. U odam aytdiki: "Bu dunyoda bir nuqtaga, bir maqomga ikkovimiz koÀzimizni tikkanmiz. U yerga chiqish uchun zinalarimiz kuch va jat qilikabi narsalardir. Shuning uchun qizgÀandim. Oxirat maqomlari cheksizdir. U bu yerda mening dushmanim ekan, u yerda mening samimiy va sevikli qardoshim boÀlishi mumkin."

Ey ahli haqiqaanlar,ariqat! Haqqa xizmat, ulkan va ogÀir xazinani tashish va muhofaza qilish kabidir. U xazinani yelkasida tashiganlarga qanchalar kuchli qoÀllar yordamga kelishsa, shuncha koÀp sdan boilar, mamnun boÀladilar. QizgÀanish u yoqda tursin, gÀoyat samimiy muhabbat bilan kelganlarning ulardan koÀproq kuchlarini va kuchli ta'sirlarini va yordamlarini faxr bilan olqishlamoq lozim kerak ekan, nima uchundir haqiqiy qardo, "asoa va fidokor yordamchilarga raqobat bilan qaralmoqda va bu hol bilan ixlos qochmoqda.

Vazifangizda tuhmatga qolib, ahli zalolatning nazarida sizdan va sizning maslagingizdan yuz daraja past boÀqacha din bilan dunyo qozonish va ilmi haqiqat bilan tirikchilikni ta'minlash, tama va hirs uchun raqobat qilish kabi mudhish ayblovlarga qolmoqdasiz. Bu kasallikning yagona chorasi: Nafsini ayblash va naon qilemas, doimo qarshisidagi maslakdoshiga tarafdor boÀlish. Fanni Odob va Ilmi Munozaraning olimlari oralaridagi haqparastlik va insof dasturlari shunday boÀlgan: "A vaziyr masalaning munozarasida oÀz soÀzining haqli chiqishiga tarafdor boÀlib va haq boÀlib chiqqanida sevinsa va raqibining haqsiz va xato qilganiga mamnun boÀlsailan efsizdir." Ham zarar koÀradi. Chunki haqli chiqsa, munozarada bilmagan narsasini oÀrganmaydi, balki gÀurur ehtimoli bilan zarar koÀrishi mumkin. Agar haq, raqibining qoÀlida chiqsa, zararsizdir. Bilmagan masalani oÀi Makt, manfaatdor boÀladi, nafsning gÀururidan qutuladi. Demak, insofli haqparast, haqning xotiri uchun nafsning xotirini sindiradi. Raqibining qoÀlida haqni koÀrsa, rozilik bilan qabul qilib, tarafdor boÀlib, sevinadi.

Bu dasturni ahli din, ahoÀlganiqat, ahli tariqat, ahli ilm oÀzlariga rahbar qilihshsa, ixlosni qozonadilar. Va oxiratga oid vazifalarida muvaffaq boÀladilar. Va bu fojiali qulash va hozirgi mulini, an rahmati Ilohiya bilan qutuladilar.

YIGIRMA BIRINCHI YOGÀDU

وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ ر۪يحُكُمْ ٭ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قَانِت۪ينَ ٭ قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰam yoÀَ قَدْ خَابَ مَنْ دَسّٰيهَا ٭ وَلَا تَشْتَرُوا بِاٰيَات۪ى ثَمَنًا قَل۪يلًا

Ey qiyomatli qardoshlarim va ey Qur'on xizmatida birodarlarim! Bilasiz va bilingizki: Bu dunyoda, xususan oxiratga oid xm boÀlarda eng muhim asos, eng buyuk quvvat, eng maqbul shafoatchi, eng metin tayanch nuqtasi, eng qisqa haqiqat yoÀli, eng maqbul ma'naviy duo, eng karomatli maqsadlar vasilasi, eng yuksak xislat, eng sof ubudiyat ixlosdir. Modou qilmxlosda mazkur xossalar kabi koÀp nurlar va koÀp quvvatlar bor ekan, va modomiki bu mudhish zamonda va dahshatli dushmanlar qarshisida va shiddatli tazyiqlar qarshisida va bosqinchi bid'atlar, zalolatlar ichida bizlar gÀoyat kam va men tva faqir va quvvatsiz holimizda, gÀoyat ogÀir va buyuk va umumiy va muqaddas bir iymoniy vazifa va Qur'on xizmati yelkamizga ehsoni Ilohiy tarafidan qoÀyilgan ekan. Albatta, harkimdan koÀra koÀproq butun quvvatimiz bilan ixlosni qozonishga majtsinla vazifadormiz va ixlosning sirrini oÀzimizda joylashtirishga juda qattiq muhtojmiz.

BoÀlmasa, ham hozirgacha qozongan muqaddas xizmatimiz qisman yoÀqo qili davom etmaydi, ham qattiq mas'ul boÀlamiz. وَلَا تَشْتَرُوا بِاٰيَات۪ى ثَمَنًا قَل۪يلً oyatidagi Allohning qattiq nahyiga uchrab, abadiy saodatli hayotimiz zarariga ma'nomardaneraksiz, zararli, qaygÀuli, xudfurushona, xunuk, ikkiyuzlama ba'zi past hislar va kichik manfaatlarning xotiri uchun, ixlosni sindirib: ham bu xizmatdagi umum qardoshlarimizning huquqiga tajovuz, ham xizmati Qur'oniyaning xizmati porloum, ham iymon haqiqatlarining muqaddasligiga hurmatsizlik qilgan boÀlamiz.

Ey qardoshlarim! Muhim va buyuk xayrli ishlarning zararli monelari koÀp boÀladi. ShtigÀnoar u xizmatning xodimlari bilan koÀp kurashadi. Bu monelarga va bu shaytonlarga qarshi ixlos kuchiga tayanish kerak. Ixlosni sindiradigan sabablardan ilondan, chayondan qochgandek qoching. Hazramaydi uf Alayhissalom

deganlaridek, nafsi ammoraga ishonib boÀlmaydi. Anoniyat va nafsi ammora sizni aldab qoÀymasin. Ixlosni qozonish va m'rsam,a qilish va monelarni daf qilish uchun quyidagi dasturlar rahbaringiz boÀlsin.

Amalingizda rizo-i Ilohiy boÀlishi kerak. Agar U rozi boÀlsa, butun dunyo ranjisa, ahamiyati yoÀq. Agar U qabul qilsa, hamma odamlar radi yoma ham, ta'siri yoÀq. U rozi boÀlgandan va qabul qilgandan soÀng, istasa va hikmati taqozo qilsa, sizlar istamagan boÀlsangiz ham, odamlarga ham qabul qildiradi, uulhi mham rozi qiladi. Shuning uchun, bu xizmatda toÀgÀridan-toÀgÀri faqat Janobi Haqning roziligini asos maqsad qilish kerak.

Ushbu Qur'on xizmatida boÀlgan qardoraga ingizni tanqid qilmaslik va ularning ustida fazilatfurushlik qilib, hasad hissini qoÀzgÀatmaslik kerak. Chunki, insonning bir qoÀli boshqa qoÀarimnian raqobat qilmaydi, bir koÀzi boshqa koÀzini tanqid qilmaydi, tili qulogÀiga e'tiroz qilmaydi, qalb ruhning aybini koÀrmaydi. Balki bir-birining nuqsonini toÀldiradi, kamchiligرَّح۪يrkitadi, ehtiyojiga yordam beradi, vazifasiga koÀmaklashadi. BoÀlmasa inson badanining hayoti soÀnadi, ruhi qochadi, jismi ham nuraydi. Yana bir fabrikaning charxlari bir-biri bm beraaqobat qilmaydi, bir-birining oldiga oÀtib hukmini oÀtkazmaydi, bir-birining aybini koÀrib tanqid qilib mehnatga shavqini sindirib, faoliyatsizlikka duchor qilmaydi. Balki barcha iste'dodlari bilan, bir-birining hنَ عَلini umumiy maqsadga qaratish uchun yordam qiladi, haqiqiy hamjihatlik, ittifoq bilan yaratilish gÀoyalari sari yuradilar. Agar zarra miqdor tajovuz, hukm oÀtkazish qoÀshilsa, fabrikani tartibsizlikka uchratadi, natijasiz-samarasiz qoldiradiqasam ika sohibi ham oÀsha fabrikani butunlay buzib tashlaydi.

Xullas, ey Risola-i Nur shogirdlari va Qur'on xizmatkorlari! Sizlar va bizlar shunday insoni komil ismiga loyiq berishaxsi ma'naviyning a'zolarimiz. Va abadiy hayot ichidagi abadiy saodatni natija bergan bir fabrikaning charxlari hukmidamiz. Va sohili salomat boÀlgan Dorus-Salomga ummati Muhammadiyani (ASV) ci xayoan safina-i Rabboniyada ishlagan xizmatchilarmiz. Albatta, toÀrt kishidan iborat bir ming bir yuz oÀn bir boÀlgan ma'naviy quvvatni ta'min qilgan ixlos sirrini qozonish bilan, hamjihatlik va haqiqiy ittihodga muhtojmiz v Javoburmiz. Ha, uchta alif birlashmasa, uch qiymati bor. Son oÀlaroq yonma-yon turish sirri bilan ittihod qilsa, bir yuz oÀn bir qiymatini oladi. ToÀrt karra toÀrt alohida-aiddiy boÀlsa, oÀn olti qiymatiga ega. Agar qardoshlik sirri va maqsadda birlashish va vazifada ittifoq bilan tavofuq qilib bir chiziq ustida yelkani yelkaga bersalar, oÀsha vaqt toÀrt ming toÀrt yuz qbab isÀrt quvvatida va qiymatida boÀlganlari kabi, haqiqiy ixlos sirri bilan, oÀn oltita fidokor qardoshlarning ma'naviy kuch va qiymati toÀrt mingdan oÀtganiga juda koÀp tarixiy voqealar guvohlik qiladi. Bu sirning sirri shu Ey qiqiy, samimiy ittifoqda har bir kishi boshqa qardoshlarning koÀzi bilan ham qaray oladi va quloqlari bilan ham eshita oladi. GoÀyo oÀn haqiqiy birlashgan odamning har biri yigirmata koÀz bilan qaraydigan, oÀnta aql bilan oÀylaydigan, i bilaata quloq bilan eshitadigan, yigirmata qoÀl bilan ishlaydigan ma'naviy qiymat va kuchlari bor.

{(Hoshiya) Ha, ixlos sirri bilan samimiy hamjihatlik va birdamlik, cheksiz manfaatga sabab boÀlgani kabi, qoÀrquvlargaiman.

o oÀlimga qarshi eng muhim bir qalqon, bir tayanch nuqtasidir. Chunki oÀlim kelsa, bir ruhni oladi. Haqiqiy qardoshlik sirri bilan rizo-i Ilohiy yoÀlida, ovidagia taalluqli ishlarda, qardoshlari sanogÀicha ruhlari boÀlganidan; bittasi oÀlsa, "Boshqa ruhlarim omon qolsinlar. Zero u ruhlar har vaqt menga savoblar qozontirish bilan ma'naviy hayotni davom qildirganlaridan, men oÀlmlohidan" deb, oÀlimni kulib qarshilaydi. "Va u ruhlar vositasida savob jihatidan yashayapman, lekin gunoh jihatidan oÀlyapman" deydi, tinch yotadi.}

Barcha kuchingizni ixlosdgÀambaaqda deb bilishingiz kerak. Ha, kuch haqdadir va ixlosdadir. Haqsizlar ham, haqsizliklari ichida koÀrsatgan ixlos va samimiyatlari tufayli kuch qozonadilar. Ha, kuch haqda va ixlelishikaniga bir dalil, shu xizmatimizdir. Bu xizmatimizda ozgina ixlos bu da'voni isbot qiladi va oÀzi-oÀziga dalil boÀladi. Chunki yigirma yildan ortiq oÀz yurtimda va Istanbulda qilgan ilmiy va diniy xinsonimizga muqobil, bu yerda siz bilan yetti-sakkiz yilda yuz daraja ortiq xizmat qilindi. Holbuki, oÀz mamlakatimda va Istanbulda bu yerda men bilan xizmat qilgan qardoshlarimdan yuz, balki ming marta koÀp tgan ichilarim bor ekan, bu yerda men yolgÀiz, kimsasiz, gÀarib, yaxshi yozishni bilmaydigan, insofsiz xodimlarning ta'qiblari va tazyiqlari ostida yetti-sakkiz yil sizlar bilan qilgan xizmatimiz, yuz daraja eski xizmatyuk maÀra koÀproq muvaffaqiyatni koÀrsatgan ma'naviy kuch, sizlardagi ixlosdan kelganiga qat'iyan shubham qolmadi.

Ham e'tirof qilamanki, samimiy ixlosingiz bilaِنْ اَn va sharaf pardasi ostida nafsimni erkalagan riyodan meni bir daraja qutqardingiz. Inshoalloh, chinakkam ixlosga muvaffaq boÀlasiz, meni ham chinakkam ixlosga yoÀl, non . Bilasizki, Hazrati Ali (RA) oÀsha moÀ'jidek karomati bilan va Hazrati GÀavsi A'zam (QS) oÀsha hayratlanarli gÀaybiy karomati bilan, sizlarga ixlos sirriga binoan iltifot koÀrsatmoqdalar. Va himoya qilib, tasalli berin farqmatingizni ma'nan olqishlamoqdalar. Ha, hech shubhangiz boÀlmasin, bu e'tiborlari ixlosga binoan keladi. Agar bilib turib ushbu ixlosni sindirsangiz, ulardan ta'zir yeysizdolar nchi YogÀdudagi shafqat ta'zirlarini eslanglar. Bunday ma'naviy qahramonlarni orqangizda tayanch, boshingizda ustoz sifatida koÀrishni istasangiz وَ يُؤْثِرُونَ عَلٰٓى اَنْفُسِهِمْ sirri bilan chinakam ixlosni qozoninglar. Shara ahli aqomda, e'tiborda, hatto moddiy manfaat kabi nafsga yoqadigan narsalarda qardoshlaringizning nafslarini oÀz nafsingizdan ustun qoÀyinglar. Hatto eng latif va goÀzal bir iymoniy haqiqatni muhtoj bir mo'mingoqda. irishdek eng maÀsum, zararsiz bir manfaatda, mumkin boÀlsa, nafsingizga xudbinlik kelmasligi uchun, siz xohlamagan bir doÀstingiz orqali qildirish sizga yoqsin. Ag. Qachn savob qozonay, bu goÀzal masalani men aytay", degan orzuingiz boÀlsa, garchi unda gunoh va zarar boÀlmasa ham, lekin orangizdagi ixlos sirriga zarar kelishi mumkin.

Qardoshingizning usْحَانَlarini shaxslaringizda va fazilatlarini oÀzingizda tasavvur qilib, ularning sharaflari bilan shokirona iftixor qilishdir. Ahli tasavvufnining huynida "fano fish-shayx, fano fir-rasul" ta'birlari bor. Men soÀfiy emasman. Lekin ularning bu dasturi bizning maslagimizda "fano fil-ixvon" suratida goÀzal bir dastur hisoblanadi. Qardoshlar orasida bunga "tafoniy" deyiladi. Ya'ni, bir-i doim foniy boÀlishdir. Ya'ni: OÀz nafsoniy hissiyotini unutib, qardoshlarining ustunliklari va hissiyoti bilan fikran yashamoqdir. Zotan, maslagimizning asosi qardoshlikdir. Ota bilan oÀgil, shayx bilan murid mobaynidagi voatilgamas. Balki haqiqiy qardoshlik vositalaridir. Juda nari borsa, bir ustozlik oÀrtaga kiradi. Maslagimiz "Xaliliya" boÀlgani uchun, mashrabimiz "xillat"dir. Xillat esa, eng yaqin doÀst va eng fidokor birodar va eng goÀzal taqdirlovchiَل۪يمُosh va eng mard qardosh boÀlishni taqozo qiladi. Bu xillatning ussul asosi, samimiy ixlosdir. Samimiy ixlosni sindirgan odam, bu xillatning gÀoyat yuksak minorasi ustidantaklardi. GÀoyat chuqur bir chohga tushish ehtimoli bor. OÀrtada tutadigan yer topolmaydi.

Ha, yoÀl ikkita koÀrinmoqda. Hozir Qur'onning katta y uzun oÀlmish bu maslagimizdan chiqqanlar, bizga dushman boÀlgan dinsizlik quvvatiga bilmasdan yordam berishlari ehtimoli bor. Inshoalloh, Risola-i Nur yoÀli bingayadr'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning muqaddas doirasiga kirganlar doimo nurga, ixlosga, iymonga quvvat beradilar va unday chohlarga tushmaydilar.

Ey Qur'on xizmatida birodarlarim! Ixlosni qozonishning va muhofaza qilishning eng ta'sadiy hir yoÀli, robita-i mavtdir. Ha, ixlosga ziyon yetkazgan va riyoga va dunyoga chorlagan, uzundan uzun orzular boÀlgani kabi, riyodan nafrat qildirgan va ixlosni qozontirgag vazia robita-i mavtdir. Ya'ni, oÀlimini oÀylab, dunyoning foniyligini mulohaza qilib, nafsning hiylalaridan qutulishdir. Ha, ahli tariqat va ahli haqiqat Qur'oni Haki Allohكُلُّ نَفْسٍ ذَٓائِقَةُ الْمَوْتِ ٭ اِنَّكَ مَيِّتٌ وَاِنَّهُمْ مَيِّتُونَ

kabi oyatlaridan olgan darslari bilan, robita-i mavtni suluklarida asos tutganlar. Uzundanlmaganorzularning manbai boÀlgan abadiy dunyoda qolish oÀyini oÀsha robita bilan yoÀqotganlar. Ular faraziy va xayoliy suratda oÀzlarini oÀlgandeI NUKTvvur va xayol qilib hamda yuvilayotganini, qabrga qoÀyilayotganini faraz qilib, oÀylab-oÀylab nafsi ammora oÀsha xayol va tasavvurdan ta'sirlanib, uorani zularidan bir daraja voz kechadi. Bu robitaning foydalari juda koÀp. Hadisda اَكْثِرُوا ذِكْرَ هَادِمِ اللَّذَّاتِ -اَوْ كَمَا قَالَ - ya'ni: "LazzatboÀlgabuzib achchiqlashtirgan oÀlimni koÀp zikr qilinglar!" deb ushbu robitani dars beradi. Lekin maslagimiz tariqat boÀlmagani, balki haqiqat boÀlgani uchun, bu robitani-ul hutariqat kabi faraziy va xayoliy suratda tatbiq qilishga majbur emasmiz. Ham haqiqat maslagiga uygÀun kelmaydi. Balki oqibatni oÀylash suratida, istiqbolni hozirgtoÀplanga keltirish emas, balki haqiqat nuqtasida hozirgi zamondan istiqbolga fikran borish, nazaran qarashdir. Ha, hech xayolga, farazga ehtiyoj qolmlgan.} bu qisqa umr daraxtining uchidagi yolgÀiz mevasi boÀlgan oÀz oÀlimiga qaray oladi. Shu orqali oÀz shaxsining oÀlimini koÀrgani kabi, bir oz okdir.. borsa, asrining oÀlimini ham koÀradi. Yana bir oz oldinga borsa, dunyoning oÀlimini ham mushohada qiladi, mukammal ixlosga yoÀl ochadi.

Ikkinchi Sabab: Iymoni tahqiqiyning quvvati i va rva ma'rifati Sone'ni natija bergan san'atli asarlardagi iymoniy tafakkurdan kelgan yogÀdular bilan bir navi huzur qozonib, Xoliqi Rahiymning hozir vaga qar ekanini oÀylab, Undan boshqasining e'tiborini qidirmasdan, huzurida boshqalarga qarash, madad qidirish oÀsha huzurning adabiga muxolif ekanini oÀngib, riyodan qutulib ixlosni qozonadi. Nima boÀlganda ham. Bunda koÀp darajalar, martabalar bor. Hamma oÀz hissasiga koÀra qanchalar istifoda qila olsa, shunchalik foydadir. Risola-i Nurda riyodan qutqaradigan, Jannani qozontiradigan koÀp haqiqatlar zikr qilinganidan, unga havola qilib, bu yerda tugatamiz.

Ixlosni sindiradigan va riyoga chorlagan juda koÀ۪يمٍ

#blardan ikki-uchtasini qisqacha bayon qilamiz.

Birinchisi: Moddiy manfaat jihatidan kelgan raqobat asta-sekin ixlosni sindiradi. YanUlarnimatning natijasiga zarar yetkazadi. Yana, oÀsha moddiy manfaatni ham qochiradi. Ha, haqiqat va oxirat uchun xizmat qilganlarga nisbatan bu millat doimo hurmat qilgan va yorda uchunsh fikrida boÀlgan. Va amalda ularning haqiqiy ixloslariga va sadoqatli xizmatlariga bir jihatda ishtirok qilish niyatida, ularning moddiy ehtiyojlarini ta'minlash bilan mashgÀul boÀlib, vaqtlortiq zoye qilmaslik uchun, sadaqa va hadya kabi moddiy manfaatlar bilan yordam berib, hurmat koÀrsatishgan. Lekin bu koÀmak va manfaat istalmaydi, balki beriladi. Ybir yialban orzu qilib muntazir qolish bilan, hol tili bilan ham istanilmaydi, balki kutmagan holida beriladi. BoÀlmasa ixlosi buziladi. Yana, وَلَا تَشْتَرُوا بِاٰيَات۪ى ثَمَنًا قَل۪يلًا oyatining ta'qiqiga yaqinlashadi, amalia soatn yonadi. Bu moddiy manfaatni orzu qilib muntazir boÀlish bilan nafsi ammora xudbinligi bois, oÀsha manfaat boshqasiga tegmasligi uchun, haqiqiy bir qardoshiga va oÀsha xususiy xizmatdagi birodariga qarberganqobat hissini uygÀotadi. Ixlosi buziladi, xizmatda muqaddaslikni yoÀqotadi. Ahli haqiqat nazarida xunuk vaziyat oladi. Va moddiy manfaatni h turlaqotadi. Nima boÀlganda ham. Gapiraman desa gap koÀp. Gapni choÀzmasdan, faqat haqiqiy qardoshlarimning ichida ixlos sirrini va samimiy ittifoqni kuchaytiradigan ikki misol aytaman.

Birinchi Misol: Ahli dunyo, katta boylik va ustliktli quvvat qoÀlga kiritish uchun, hatto bir qism ahli siyosat va bashariyat ijtimoiy hayotining muhim ijrochilari va qoÀmitalari moliyaviy sheriklik dasturini oÀzlariga n, qal qilishgan. Barcha suiiste'mollar va zararlari bilan birga, hayratlanarli quvvat va manfaatni qoÀlga kiritmoqdalar. Holbuki moliyaviy sheriklikning gan." ararlari bilan birga, sheriklik bilan mohiyati oÀzgarmaydi. Har biri umumga garchi bir jihatda va nazoratda sohib hukmida boÀlsa ham, ammo foydalana olmaydi. Nima boÀlganda ham. Bu moliyaviy sheriklik dasturi oxiratga a ma'rhlarga kirsa, zararsiz ulkan manfaatga sabab boÀladi. Chunki barcha mol-mulk oÀsha ishtirok qilgan har bir kishining qoÀliga batamom oÀtishining sirrini mujassam qilgan. Chunki, qandayki, toÀrt-besh odam sheriklik niing Tuilan biri kerasin, biri pilik, biri chiroq, biri shisha, biri gugurt keltirib chiroqni yoqsalar, har biri butun bir chiroqqa sohib boÀladi. OÀsha ishtirok qilganlarning har bitingiz honasida katta bir oynasi boÀlsa, bittadan chiroq boÀlinmasdan har birining nuqsonsiz, xona bilan birga oynasiga kiradi. Aynan shuning kabi, oxiratga oid mollarda ixlos sirri bilan sheriklik va qardoshlik sirri bilan hairmasdlik va ittihod sirri bilan hamkorlik qilish, oÀsha amallardagi sheriklikdan hosil boÀlgan umum natija va umum nur har birining amallar daftariga butunlay kirishi, ahli haqiqat mobaynida koÀrilgan va sodir boÀlgan. Va Alloh karaminin quvvaahmati kengligining taqozosidir.

Ey qardoshlarim! Sizlarni inshoalloh moddiy manfaat raqobatga yetaklamaydi. Lekin oxirat manfaati nuqtasida bir qism ahli tariqat aldanganlari kabi, siz ham hadsishingiz mumkin. Ammo shaxsiy, oz bir savob qayerda-yu, mazkur misol hukmidagi amallardagi sheriklik nuqtasida namoyon boÀlgan savob va nur qayerda?

Ikkinchi Misol: Ishlab chiqaruvchilar ishning unuqilishgini oshirish uchun, hamkorlikda ishlab ulkan boylik qoÀlga kiritmoqdalar. Avvalda tikuv ignalari yasovchi oÀnta odam alohida-alohida iga sabgan. Yakka mehnatning natijasi esa kuniga bor-yoÀgÀi uchta igna boÀlgan. SoÀngra hamkorlik dasturi bilan oÀnta odam birlashgan. Biri temir keltirgan, biri oÀchoqqa oÀt qalagan, biri teshik ochgan, biri oÀchoqqa tiqqan, biri uchini charxlaning Y hokazo har biri igna yasash san'atida faqat maxsus bir ish bilan mashgÀul boÀlib, shugÀullangan ishi sodda boÀlganidan, vaqt zoye boÀlmasdan, oÀsha ishda malak kun onib, gÀoyat tezlik bilan vazifasini bajargan. SoÀngra hamkorlik va ishni taqsimlash dasturi bilan ishning natijasini taqsimlaganlar. Har biriga bir kEng koch ignaga badal uch yuz igna toÀgÀri kelganini koÀrganlar. Bu hodisa ahli dunyo ishlab chiqaruvchilari orasida, ularni hamkorlik qilishga chorlash uchun tillarida dosmida bÀlgan.

Ey qardoshlarim! Modomiki dunyoviy ishlarda, moddiy narsalarda ittihod, ittifoq bilan natijalar bunday ulkan yakuniy foydalar berar ekan. Ajabo, oxiratga oid va nuroniy va boÀlinish hamd Birinimlanishga muhtoj boÀlmagan va fazli Ilohiy bilan har birining oynasiga umum nur aks etishi va har biri hamma qozongan mislicha savobga sohib boÀlish, qanchalar buyuk foyda ekanini qiyos qiling. Bu uoÀsha oyda raqobat va ixlossizlik bilan qoÀldan chiqarilmasligi kerak.

Ixlosni sindiradigan ikkinchi mone: Mansabsevarlikdan kelgan shuhratparastlikva yaxisi bilan va shon-sharaf pardasi ostida odamlar e'tiborini qozonish, diqqat nazarini oÀziga jalb qilish bilan anoniyatni erkalash va nafsi ammoraga bir maqom berish boÀlib, eng muhim ruhiy kasallik boÀlgani kabi, "yashirin shirk" deb ta'bir qihigiga riyokorlikka, maqtanchoqlikka eshik ochadi, ixlosga ziyon yetkazadi.

Ey qardoshlarim! Qur'oni Hakimning xizmatidagi maslagimiz haqiqat va qardoshlik boÀlgani va qardoshlikning sirri, shaxda, qoni qardoshlar ichida foniy

qilib, {(Hoshiya) Ha, baxtiyor kishi, kavsari Qur'oniydan suzilgan shirin, ulkan bir hovuzni qozonish uchun, bir muz parchasi naasi bi shaxsiyatini va anoniyatini oÀsha hovuz ichiga tashlab eritgandir.} ularning nafslarini oÀz nafsidan ustun qoÀyish" kerakligi uchun, oÀrtamizda bu turdagi mansabsevarlikdan kelgan raqobat ta'sir qilmasligi kerak. Chunkish fikgimizga butkul ziddir. Modomiki qardoshlarning sharafi umumiy boÀlib, har bir kishiga oid boÀlishi mumkin. Men umid qilamanki, Risola-i Nur shogirdlari bubir yo'naviy sharafni shaxsiy, xudfurushona, raqobatkorona, arzimas sharaf va shuhratga fido qilishdan yuz daraja uzoqdirlar. Ha, Risola-i Nur shogirdlarchakniqalbi, aqli, ruhi bunday tuban, zararli, past narsalarga tubanlashmaydi. Lekin harkimda nafsi ammora bor. Ba'zan esa nafsoniy hissiyotlar tuygÀularga ta'sir qiladi. Bir daraja hukmini qalb, aql va ruhning isyigirmiga qarshi ijro qiladi. Sizlarning qalb va ruh va aqlingizni ayblamayman. Risola-i Nur bergan ta'sirga binoan sizlarga ishonaman. Lekin nafs va havo va his va vahima ba'zan ham, ilar. Shuning uchun, ba'zan shiddatli ogohlantirilasiz. Bu shiddat nafs va havo va his va vahimaga qaraydi, ehtiyotli harakat qilinglar. Ha, agar maslagimiz shayxlik boÀlsa edi, maqom bitta boÀlardi yoxud sanoqli maqomlayat biardi. OÀsha maqomga koÀplab iste'dodlar nomzod boÀlardi. Hasad bilan bir xudbinlik boÀlishi mumkin edi. Biroq maslagimiz qardoshlikdir. Qardosh qardoshga ota boÀlolmaydi, murshid vaziyatini koÀrsatolmaydi. Qardoshlikdtni qoqom kengdir. Hasad bilan bir-birga aziyat berishga sabab boÀlolmaydi. Juda nari borsa, qardosh qardoshga yordamchi va tayanch boÀladi, xizmatini toÀldiradi. Padarona, murshidona maslaklardag, abadd bilan savob hirsi va yuksak himmat jihatidan juda zararli va xatarli natijalar vujudga kelganiga dalil, ahli tariqatning shunchalar muhim va azim kamolotlari va manfaatlari ichida ixtiloflar va raqobat natijasida qoÀrqi qiladnatijalar boÀlib, ularning u azim, muqaddas quvvatlari bid'at shamollariga qarshi dosh berolmayapti.

Uchinchi mone: QoÀrquv va tamadir. Bu mone boshqa bir qism monelar bilan birga "Hujumoti Sitta"da batamom izoh qilinganidan, uny niyaola qilib, Janobi Arhamurrohimindan barcha Asmo-i Husnasini shafoatchi qilib niyoz qilamizki: "Bizlarni chinakkam ixlosga muvaffaq aylasin... Omiyn..."

اَللّٰهُمَّ بِحَقِّ سُورَPaygÀaاِخْلَاصِ اِجْعَلْنَا مِنْ عِبَادِكَ الْمُخْلِص۪ينَ الْمُخْلَص۪ينَ اٰم۪ينَ اٰم۪ينَ

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْpurib,ُ الْحَك۪يمُ

Bir qism qardoshlarimga xususiy bir maktubdir

Yozishdan zerikkan va ibodat oylari boÀlgan shuhuri salosada boshqa virdlarni, besh u vazdan ibodat sanalgan

{(Hoshiya) Bu qiymatli maktubda Ustozimiz ishora qilgan besh xil ibodatning izohini oÀzlaridan soÀradik. Olgan izohimiz quyidagicha:

1- Eng muhim kurash bo yarasahli zalolatga qarshi ma'nan kurashish.

2- Ustoziga haqiqatlarni yoyish jihatidan yordam suratida xizmat qilish.

3- Musulmonlarga iymon jihatidan xizmat qilish.

4- Qalam bilan ilm tahsil qilish.

5- Ba'zan bir soati bir yil ibodaadonidiga oÀtgan tafakkuriy ibodatni qilish.

Rushdu, Xusrav, Ra'fat}

Risola-i Nurni yozishdan ustun qoÀygan qardoshlarimga ikki hadisi sharifning bir nuktasini aytaman.

يُوزَنُ مِدَادُ الْعُلَمَاءِ بِدِمَاءِ الشُّهَدَاءِ - qarabَمَا قَالَ

Ya'ni: "Mahsharda ulamo-i haqiqat sarf qilgan siyohlari, shahidlarning qoni bilan oÀlchanadi, oÀsha qiymatda boÀladi."

مَنْ تَمَسَّكَ بِسُنَّت۪larninدَ فَسَادِ اُمَّت۪ى فَلَهُ اَجْرُ مِاَةِ شَه۪يدٍ -اَوْ كَمَا قَالَ

Ya'ni: "Bid'atlar va zalolatlarning istilosi zamonida Sunnati Saniyani va haqiqati Qur'oniyani mahkam ushlag tavoat qilgan oda, yuzta shahid savobini qozona oladi." Ey tanballik hissi bilan yozishdan zerikkan va ey soÀfiy-mashrab qardoshlar! Bu ikki hadisning majmui koÀrsatadiki: Bunday zamonda iymon haqiqatlari va shariat sirlari va Sunnati Sa mozia xizmat qilgan muborak xolis qalamlardan oqqan qora nur yoki obi hayot hukmida boÀlgan siyohlarning bir misqoli, shahidlarning yuz misqol qoni hukmida mahshar kunida sizga foyda berishoralakin. Shunday ekan, uni qozonishga harakat qilinglar.

Agar: "Hadisda "olim" ta'biri bor, bir qismimiz faqat kotibmiz", desangiz.

Javob: Bir yil bu ris olganni va bu darslarni tushunib va qabul qilib oÀqigan odam bu zamonning muhim, haqiqiy olimi boÀlishi mumkin. Agar tushunmasa, modomiki Risola-i Nur shogirdlarining shaxsi ma'naviysi bor, shb haqiz oÀsha shaxsi ma'naviy bu zamonning bir olimidir. Sizning qalamlaringiz esa, oÀsha shaxsi ma'naviyning barmoqlaridir. OÀz nuqtai nazarimda loyiq boÀlmasam ham, boringki men haqimdagi husni zonlaringizga binoan bu faqirga ustozlansan,ergasish nuqtasida olim vaziyatini berganingiz uchun bogÀlangansiz. Men omi va yaxshi yozishni bilmaganim uchun, sizlarning qalamlaringiz mening qald etgaanaladi, hadisda koÀrsatilgan ajrni olasiz.

YIGIRMA IKKINCHI YOGÀDU

Ispartaning odil hokimiga va adli fonia va zobitlik bo'limiga.. eng maxfiy va eng xos va xolis qardoshlarimga maxsus yigirma ikki yil avval Ispartaning Barla nohiyasida bo'lganimda, yozgan ushbu gÀoyat maxfiy risolachamsenga arta millati bilan va hukumati bilan aloqadorligini koÀrsatgani uchun taqdim etmoqdaman. Agar munosib koÀrilsa, yo yangi yoki eski harf bilan yozuv mashinkasida bir nechta nusxa yozilsinki, yigirma besh-oÀttiz yildan beri sirlarimni qidirganlaaydi. a'qib qilganlar ham anglasinlarki, hech qanday yashirin sirimiz yoÀq. Va eng yashirin bir sirrimiz, ushbu risoladir, bilsinlar!

OÀn Yettinchi YogÀduning OÀn Yettinchi Mulohazasininglikka chi Masalasi ekan, savollarining shiddat va qamroviga va javoblarining quvvat va porloqligiga binoan, OÀttiz Birinchi Maktubning Yigirma Ikkinchi YogÀdusi boÀlib YogÀdularga qoÀshildi. YogÀdular bu YogÀduga joy berishlariahli h. Maxfiydir, eng xos va xolis va sodiq qardoshlarimizga maxsusdir.

Bu Mayati bUch Ishora"dir.

Birinchi Ishora: Shaxsimga va Risola-i Nurga oid muhim bir savol.

KoÀplar tarafidan deyiladiki: Sen ahli dunyoning dunyosqa uluÀshilmaganing holda, nima uchun, har fursatda ular sening oxiratingga qoÀshiladilar. Holbuki hech bir hukumatning qonuni dunyoni tark qilganlar va yakka yashaydiganlar bilan ishi yoÀq?

Javob: Yangi Saidning bu savolga foniy sukutdir. Yangi Said: "Mening javobimni qadari Ilohiy bersin", deydi. Shu bilan birga majburiyat bilan, omonat sifatida qarz olgan Eski Saidning baloddeydiki: Bu savolga javob beradigan, Isparta viloyatining hukumatidir va shu viloyatning millatidir. Chunki bu hukumat va shu millat mendan bu savolning ostidagi ma'no bilan ancha muncha aloqador. Modomiki minglab vakillari i va fn hukumat va yuz minglab a'zolari boÀlgan bir millat mening badalimga oÀylashga va mudofaa qilishga majbur ekan. Men nima uchun behuda ayblovcik shibilan gaplashib mudofaa qilay. Chunki toÀqqiz yildan beri bu viloyatdaman, borgan sari dunyolariga yanada ko'proq orqamni oÀgirmoqdaman. Hech bir holiy irohirin qolmagan. Eng yashirin, eng maxfiy risolalarim ham hukumatning va ba'zi majlis a'zolarining qoÀllariga oÀtgan. Agar ahli dunyoni a tavar va qoÀrquvga soladigan dunyoviy aralashish holim va chalkashtirish tashabbusim va fikrim boÀlsaydi, bu viloyat va tumanlardagi hukumat toÀqqizabi, n'tibor va josuslik qilganlari holda va men ham chekinmasdan yonimga kelganlarga sirlarimni bayon qilganim holda, hukumat menga nisbatan sukut qilib tegmadi. Agar millatning va Àridaning saodatiga va istiqboliga zarar beradigan jinoyatim boÀlsa, toÀqqiz yildan beri hokimidan tortib qishloq politsiya uchastkasi boshligÀigacha ularini javobgar qiladi. Ular oÀzlarini mas'uliyatdan agi qoish uchun men haqqimda pashshani fil qilganlarga qarshi, filni pashsha qilib meni mudofaa qilishga majburdirlar. Shunday ekan, bu savolni zaif obini ularga havola qilaman.

Ammo bu viloyatning millati umuman olganda mendan ziyoda meni mudofaa qilish majburiyatlarining sababi, toÀqqiz yillik ham qardosh, ham doÀst, hoÀlishorak boÀlgan bu millatning abadiy hayotiga va iymon quvvatiga va hayotining saodatiga amalda va ishda ta'sirini koÀrsatgan yuzlab risolalar bilan xizmat qilganimizni va hech kimga u risolalar tufayli hech bir aziyat va zani shalmagani va hech bir gÀaraz qiladigan siyosiy va dunyoviy alomatlar koÀrilmagani va Allohga hamd boÀlsin, Isparta viloyati eski zamonning Shomi Sharifining muborakligi va olami Islomning umumiy madrasasi boÀlgan Mikning Jome'-ul Azharining muborakligi navidan, iymon quvvati va diniy salobat jihatidan muborakligi maqomini Risola-i Nur vositasi bilan qozonib, bu viloyatda iymonning quvvati loqaydlikka va ibodatning ishtda hamsafohatga hokim boÀlishini va Risola-i Nur bu viloyatga umum viloyatlardan ustun dindorlik fazilatini qozontirgani uchun, albatta bu viloyatdagi barcha insonlar, hatto aytaylik dinsizi boÀlsa ham, meni va Risola-i Nt tomoudofaa qilishga majburdir. Ularning juda ahamiyatli mudofaa haqlari ichida men kabi vazifasini tugatgan va Allohga hamd boÀlsin, minglab shogirdlar men kabi bir ojizning oÀrnida xizmat qilgan va xizmat qilayotgan paytda, ahamiyatsiz shaxsiysonigam meni mudofaa qilishga chorlamaydi. Bu qadar minglab advokatlari boÀlgan odam, oÀz da'vosini oÀzi mudofaa qilmaydi.

Ikkinchi ishora: Tanqidli bir savolga javob.

Ahli dunyo tarafidan: "Sen nima uchun bizddigan jiding? Bir marta ham, umuman murojaat qilmasdan jim oÀtirding? Bizdan shiddatli shikoyat qilib "Menga zulm qilmoqdasizlar!" deyapsan. Holbuki bizning bir uslubimiz, bu a: Umav taqozosi boÀlib xususiy dasturlarimiz bor. Bularning tatbiqini qabul qilmayapsan. Qonunni tatbiq qilgan zolim boÀlmaydi, qabul qilmagan isyon qiladi. Jumladan: Bugungi hurriyat asrida va bu yangi boshlangk tasahuriyatlar davrida, tenglik asosiga binoan zoÀravonlik va sitamni olib tashlash dasturi bizning asosiy qonunimiz hukmiga oÀtgani holda, sen goh domlalik, goh zmning

k suratida odamlar e'tiborini qozonib, diqqatni oÀzingga jalb qilib, hukumatning nufuzi xorijida bir quvvat, ijtimoiy maqom qoÀlga kiritishga harakat qilganing, yaqqol holing va oÀtmishdagi boshdan oÀtkazganlarioniya dalolati bilan tushunilmoqda. Bu holga esa, hozirgi ta'bir bilan, burjuaziya sinfining istibdodli zoÀravonliklari ichida chidash mumkin. Lekin br. Ma' oddiy xalq tabaqasining uygÀonishi va gÀalabasi bilan namoyon boÀlgan toÀliq sotsializm va bolshevizm dasturlari bizning ishimizga koÀproq qatrani uchun, oÀsha sotsializm dasturlarini qabul qilganimiz holda, sening vaziyating bizga ogÀir kelmoqda, prinsiplarimizga muxolif boÀlmoqdai urfiing uchun senga bergan aziyatimizdan shikoyat qilishga va ranjishga haqqing yoÀq", deyilmoqda.

Javob: Bashariyat ijtimoiy hayotida yangi yoÀl ochgan kishi, agar koatli ygi yaratilish qonuniga muvofiq harakat qilmasa, xayrli ishlarda va taraqqiyotda muvaffaq qozona olmaydi. Barcha harakati yomonlik va buzgÀunchilik hisobiga oÀtadi. Modomiriga matilish qonuniga uygÀun harakat qilishga majburiyati bor ekan, albatta bashariyat tabiatini oÀzgartirish va nav'i basharning yaratilishidagi eng muhim hikmatni olib tashlash bilan, mutlaq tenglik qonuni tatbiq qilinishi mumkin. Ha, men nasab vassahash tarzi jihatidan avom tabaqasidanman. Va mashrab va fikr jihatidan "huquqda tenglik" maslagini qabul qilganlardanman. Shafqat jihatidan va Islomiyatdan kelgan adolat sirri bilan, burjuaziy qoÀlilgan boylar tabaqasining istibdod va zoÀravonliklariga nisbatan eskidan beri qarshi chiqish bilan harakat qilganlardanman. Shuning uchun bor quvvatim bilan chinakkam adolat tarafida, zulm va sitamga hamda zoÀravonlik va istibdodga qarsh: Zohi#171

Lekin nav'i basharning tabiati va hikmatining sirri mutlaq tenglik qonuniga ziddir. Chunki Fotiri Hakiym, mukammal qudrat va hikmatini koÀrsatish uchun, oz narsadan koÀp mahsulot oldirgani va bir sahifada koÀp kitrzda ti yozdirgani va bir narsa bilan koÀp vazifalarni qildirgani kabi, bashar navi bilan ham minglab navning vazifalarini qildiradi.

OÀsha adamigar sabab, Janobi Haq inson navini minglab navlar unib chiqadigan va hayvonotning boshqa minglab navlari qadar tabaqalar koÀrsatadigan tabiatda yaratgandir. Boshqa hayvonot kabi quvalariga, latifalariga, tuygÀularibir fagara qoÀyilmagan. Erkin qoÀyib cheksiz maqomlarda kezadigan iste'dod bergani, bir nav ekan minglab nav hukmiga oÀtgani uchun, Yerning xalifasi va koinotning natijasi va jonzotlarning sultoni hukmiga oÀtgan!

Xullas, nav'i insolan bixilma-xilligining eng muhim asosi va harakat sababi, musobaqa bilan haqiqiy iymonli fazilatdir. Fazilatni olib tashlash bashariyat mohiyatining oÀzgartirilishi bilan, aqlning soÀndirilishi bilan, qalbning oÀldirilishizarida, ruhning mahv etilishi bilan boÀlishi mumkin. Ha, hurriyat pardasi ostida mudhish bir istibdodga ega bu asrning gÀaddor yuziga otilishga loyiq ekan va holbuki u ta'zirga loyiq boÀlmagan gÀoyat muhimhlari ng xato boÀlib yuziga uloqtirilgan komilona bayti:

Mumkinmikan zulm ila, adolatsizlik ila hurriyatni yoÀq qilmoq

Urin idrokni olib tashla,n faryngdan kelsa odamiyatdan.

oÀrniga, bu asrning yuziga otish uchun men ham aytamanki:

Mumkinmikan zulm ila, adolatsizlik ila haqiqatni yoÀq qilmoq

Urin qalbni olib tashla, qoÀlin Jannaelsa odamiyatdan.

Yoxud:

Mumkinmikan zulm ila, adolatsizlik ila fazilatni yoÀq qilmoq

Urin vijdonni olib tashla, qoÀlingdan kelsa odamiyatdan.

Ha, iymonli niy, qt zoÀravonlikka sabab boÀlmagani kabi, istibdodga ham sabab boÀlolmaydi. ZoÀravonlik va sitam, fazilatsizlikdir. Va ayniqsa ahli fazilatning eng muhim mashrabi, ojizlik va faqirlik va kamtarinlik bilan bashariyatning ijtimoiyBiri Kiga qoÀshilish tarzida bo'lgan. Allohga hamd boÀlsin, bu mashrab ustida hayotimiz o'tgan va o'tyapti. Men oÀzimda fazilat bor deya faxr bilan da'vo qilmayman. Lekin ne'mati Ilohiyani aytish suratida, shukr qilish niyatida aytamanki: gining Haq fazlu karami bilan, iymoniy va Qur'oniy ilmlar bilan shugÀullanish va fahm qilish fazilatini ehson qilgan! Bu ehsoni Ilohiyni butun hayotimda, "Lillahilhamd",Àrimsining yordami bilan shu Islom millatining manfaatiga, saodatiga sarf qilib, hech bir vaqt zoÀravonlik va sitam vositasi boÀlmagani kabiki mudr ahli gÀaflat orzu qilgan odamlarning e'tibori va insonlarning chiroyli qabul qilishi, muhim bir sirga binoan, men nafrat qiladigan narsadir, ulardan qochaman. Yigirmadi. Ceski hayotimni zoye qilgani uchun, ularni oÀzim uchun zararli deb bilaman. Ammo Risola-i Nurni yoqtirishlariga alomat deb bilganimdan, ularni ranjitmayman.

Mana ey ahli dunytlar byongizga hech qoÀshilmaganim va uslublaringizga hech qanday aloqadorlik tomonim boÀlmagani va toÀqqiz yil asoratdagi bu hayotimning guvohligi bilan qaytadan dunyoga qoÀshilishga hech qanday niyat va orzuim yoÀq ekan, menga i mazkustabid va doimo fursat poylagan va istibdod va zoÀravonlik fikrli bir odam kabi qilingan buncha ta'qib va tazyiqingiz qaysi qonun bilan amalga oshirildi? Qaysi foyda ko'zlanib qilindi? Dunyoda hech bir hukumatva holy qonunga xilof va hech bir kishining ma'qullashiga sazovor boÀlmagan bir muomalaga ruxsat bermagani holda, menga nisbatan qilingan buncha bad muomak, kama, nafaqat men gÀazablanyapman, balki agar bilsa nav'i bashar gÀazablanar, balki koinot gÀazablanmoqda!...

Uchinchi ishora: Adashtiradigan ahmoqona savol.

Bir qism ahli hukumat aytadiltomondModomiki sen shu mamlakatda yashayotgan ekansan, uning jumhuriyat bilan bogÀliq qonunlariga itoat qilish lozim ekan, sen nima uchun yolgÀiz yashash pardasi ostida oÀzingni oÀsha n va hardan olib qochyapsan? Jumladan, hozirgi hukumatning qonunida, vazifa xorijida goÀzal bir xislatni, bir fazilatni oÀziga taqib, u bilan bir qism odamlarga zoÀravonlik qilib gapini oÀtkوَ حَس tenglik asosiga tayangan jumhuriyatning dasturiga ziddir. Sen nima uchun vazifasiz boÀlganing holda, qoÀlingni oÀptiryapsan? Odamlar meni tinglasin deb xudfurush.

Xziyat olyapsan?

Javob: Qonunni tatbiq qilganlar avvalo oÀzlariga tatbiq qilgandan soÀng boshqasiga tatbiq qila oladilar. Siz oÀzingizga tatbiq qilmagan bir dasturingizni boshlan ke tatbiq qilish bilan, harkasdan avval siz dasturingizni, qonuningizni buzyapsiz va qarshi chiqyapsizlar. Chunki bu mutlaq tenglik qonunini menga tatbijudga shni istayapsiz. Men ham aytamanki: Qachonki bir askar bir marshalning ijtimoiy maqomiga chiqsa va millat oÀsha marshalga koÀrsatgan hurmat va e'tiborga ishtirok etsa, va u kabi oÀsha e'tibor va hurmatga sazovomatinisa yoxud oÀsha marshal u askar kabi oddiylashsa va u askarning soÀniq vaziyatini olsa, va oÀsha marshalning vazifadan tashqari vaqtida hech qanday ahamiyati qolmasa.. yana, agar enaziyatvatli va qoÀshinning zafar qozonishiga sabab boÀlgan bosh qoÀmondon eng ahmoq askar bilan odamlar e'tiborida va hurmat va muhabbatda teng boÀlsa, oÀshandagina sizning tenglik qonuningiz hukmiga binoan menga shukun ibeya olasiz: "OÀzingga domla dema! Hurmatni qabul qilma! Fazilatingni inkor qil! Xizmatchingga xizmat qil! Tilanchilarga oÀrtoq boÀl!"

#173maxsusar:>"Bu hurmat va maqom va e'tibor vazifa boshida boÀlgan vaqtga maxsus va vazifadorlarga xos. Sen vazifasiz odamsan. Vazifadorlar kabi millatning hurmatini qabul qilolmaysan!", desangiz.

Javob: Agar inson faqat jasaArz Unborat boÀlsa, va inson dunyoda oÀlmay, doimiy qolsa, va qabr eshigi yopilsa, va oÀlim oÀldirilsa, oÀshanda vazifa faqat askarlik va idora ma'murlariga maxsus qolsa, soÀzingizda ma'no boÀlardi. Lekin modomiki inson faqatiz, jidan iborat emas. Jasadni toÀydirish uchun qalb, til, aql, miya yulib olinib oÀsha jasadga yedirilmaydi. Ular yoÀq qilinmaydi. Ular ham idora istaydi.

Va modomiki qabr eshigi yopilmaydi va qabrning narigi tarafidagi isti

Masalavotiri hammaning eng muhim masalasidir. Albatta, millatning itoat va hurmatiga tayangan vazifalar, faqat millatning dunyoviy hayotiga ova yasimoiy va siyosiy va askariy vazifalar bilan chegaralanmagan. Ha, yoÀlovchilarga sayohat uchun hujjat berish bir vazifa boÀlgani kabi, abad tarafiga ketgan yoÀlovchilarga ham hujjat, ham oÀsha zulmazasi oÀlda nur berish shunday bir vazifadirki, hech bir vazifa u vazifachalik ahamiyatli emas. Bunday vazifaning inkori, oÀlimning inkori bilan va har kun اَلْمَوْتُ حَقٌّ da'vosini o'layotsizligning muhri bilan imzo qoÀyib tasdiq qilgan oÀttiz ming shohidning guvohligini yolgÀonga chiqarish va inkor qilish bilan boÀladi. Modomiki ma'naviy zaruriy ehtiyojlarga tayangan ma'naviy vazifalar bor. Va u vazifalarning eni holimi, abad yoÀlida sayohat uchun pasport hujjati, va barzax zulmatlarida qalbning choÀntak chirogÀi, va abadiy saodatning kaliti boÀlgan iymondir va iymonning darsi va mustahkamlanishidir. Albatta u vazifani bajargan ahli ma'rifat har holda nel keld nonkoÀrlik suratida unga berilgan ne'mati Ilohiyani va fazilati iymoniyani pisand qilmay, buzuqlar va fosiqlarning maqomiga qulamaydi. OÀzini tubanlarning bid'atlari bilan, safohatlari bilan bulgÀatmaydi!.. koÀp , siz yoqtirmagan va tengsizlik deb oÀylagan yolgÀiz yashash shuning uchundir.

Xullas, bu haqiqat bilan birga, menga qiynoq bilan azob bergan siz kabi anoniyatda va tenglik qonunini sindirishda fir'avnlik darajasida ilgarilagan mutak zotniarga qarata aytaman. Chunki mutakabbirlarga nisbatan kamtarinlik, zillat deb oÀylangani uchun, kamtarinlik qilmaslik kerak. Balki ahli insof va kamtarin va odil qismiga aytamanki: Men, Allohga hamd boÀlsin, oÀz kamchiligimni, ojizligimni bi qalbi Musulmonlar ustida kibrlanib hurmat maqomi istash emas, balki har vaqt nihoyasiz kamchiliklarimni, hechligimni koÀrib, istigÀfor bilan noziri topib, odamlardan hurmat emas, duo istayman. Ham oÀylaymanki, mening bu maslagimni mening butun birodarlarim biladilar. Lekin, Qur'oni Hakimning xizmati asnosida va iymon haqiqatlarining darsi vaqtida oamat qaqiqatlar hisobiga va Qur'on sharafi hisobiga oÀsha maqom taqozo qilgan izzat va ilmiy viqorni dars paytida muhofaza qilib, boshimni ahli zalolatga egmaslik uchun, oÀsha izzatli vaziyatni vahalik alik koÀrsataman. OÀylaymanki, ahli dunyoning qonunlarining haddi yoÀqki, bu nuqtalarga qarshi chiqa olsin!

Hayratlanarli bir muomala tarzi: Ma'lumki, har yerda ahli maori- itniifat va ilm nuqtasida muhokama qiladi. Qayerda va kimda ma'rifat va ilm koÀrsa, maslak e'tibori bilan unga nisbatan doÀstlik va hurmat koÀrsatadi. Hatto dushman bir hukumatning bir professalarda mamlakatga kelsa, ahli maorif uning ilm va ma'rifatiga hurmatan uni ziyorat qiladilar va unga hurmat koÀrsatadilar. Holbuki Angliya eng yuksak ilmiy majlisining Mashihati Islomiyadan soÀragan olti savolning javobinianib, yuz kalima bilan istagan vaqtlari, bu yer maorifining hurmatsizligiga uchragan bir ahli ma'rifat, o'sha olti savolga olti kalima bilan maqtovga loyiq boÀlgan javob bergan va ajnabiylarning eng muhim va hukamolarning eng asosli dasturlariga sha koy ilm va ma'rifat bilan tortishib gÀalaba qozongan va Qur'ondan olgan ma'rifat quvvati va ilmga tayanib Ovrupa faylasuflarini maydonga chaqirgan va Hurriyatdan olti oy avval Istanbulda ham olimlarni, hamda talagi Saii munozaraga da'vat qilib oÀzi umuman savol soÀramasdan savollariga nuqsonsiz toÀgÀri javob bergan {(Hoshiya) Yangi Said deydiki: Bu yerda men Eski Said faxrlanib aytgan ushbu soÀzlariga ishtirok etmayman. Bu risolada soÀiqatinga berganim uchun jim qilolmayapman. Anoniyatlilarga qarshi bir oz anoniyatini koÀrsatsin deb sukut saqlamoqdaman.} va butun hayotini bu millatning saodatiga bagÀishlagan va yuzlab risolalarni bu millatnaliklark tilida nashr qilib bu millatni nurlantirgan.. ham vatandosh, ham dindosh, ham doÀst, ham qardosh bir ahli ma'rifatga eng ko'p aziyat bergan va unga adovat ta nafsn va balki hurmatsizlik qilgan - bir qism maorif doirasiga mansublar bilan oz bir qism rasmiy domlalardir.

Xullas qara, bu holatga nima deysan? Madaniyatmi? Maorifparvarlikmi? Vatanparvarlikmi? Mitlidirparvarlikmi? Jumhuriyatparvarlikmi? Aslo! Aslo! Hech narsa emas. Balki bir qadari Ilohiydirki, u qadari Ilohiy o'sha ahli ma'rifat odamining doÀstlik umid islik yeridan adovat koÀrsatdiki, hurmat tufayli ilmi riyoga kirmasin va ixlosni qozonsin.

Xotima

Fikrimcha hayratlanarli va shukrga sabab bo'lgan tajovuz shuki:

Anoniyatli haddaan oyoqlaahli dunyoning anoniyat ishida shu qadar sezgirlik borki, agar shuurli ravishda boÀlsa edi, karomat darajasida yoxud buyuk bir daho darajasida bir tdi. Ma qilinar edi.

U muomala shuki: OÀz nafsim va aqlim menda his qilmagan bir parcha riyokorona anoniyat vaziyatini anoniyatlarining sezgirlik mezoni bilan his qilayotganday, shiddatldilar tda men his qilmagan anoniyatimning qarshisiga chiqishadi. So'nggi sakkiz-toÀqqiz yilda sakkiz-toÀqqiz marta tajriba bo'ldi, ularning menga nisbatan zolimona muomala qilganlaridan soÀng, qadarip farqyni oÀylab "Nima uchun ularni mening boshimga balo qildi" deya nafsimning hiylalarini qidirar edim. Har dafa yo nafsim shuursiz ravishda anoniyatga oÀz tabiatidan mayl qilgan yoxud bilib turib meni aldaganini beglamoqdaman. OÀsha vaqtda qadari Ilohiy zolimlarning zulmi ichida menga nisbatan adolat qildi, derdim. Jumladan: Yozda birodarlarim meni chiroyli otga mindirdilar. Bir sayrgohga bordim. Shuursiz hxirigaafsimda xudfurushona bir surur orzusi uygÀonishi bilan ahli dunyo shunday shiddatli u orzuimning qarshisiga chiqishdi. Faqat yashirin orzuni emas, balkiima

ishtahalarimni kesdilar. Hatto, masalan, bu safar Ramazondan soÀng eski zamonda gÀoyat buyuk, qudsiy imomning bizga gÀaybiy karomati bilan iltifotidan soÀng qardoshlیآmnَافُونqvo va ixloslari va ziyoratchilarning hurmat va yaxshi oÀylari ichida -o'zim bilmasdan- nafsim iftixor qilib, goÀyo shukr pardasi ostida riyokorona anoniyat vaziyatini olishni istadi. Birdan ahli dunyoning haddan ortiq sezgirlik bilang eshatto riyokorlikning zarralarini ham his qiladigan shaklda, menga birdan yopishdilar. Men Janobi Haqqa shukr qilaman, bularning zulmi men uchidan yosga vosita boÀldi.

اَللّٰهُمَّ يَا حَافِظُ يَا حَف۪يظُ يَا خَيْرَ الْحَافِظ۪ينَ اِحْفَظْن۪ى وَ احْفَظْ رُفَقَائ۪ى مِنْ Javobالنَّفْسِ وَ الشَّيْطَانِ وَ مِنْ شَرِّ الْجِنِّ وَ الْاِنْسَانِ وَ مِنْ شَرِّ اَهْلِ الضَّلَالَةِ وَ اَهْلِ الطُّغْيَانِ اٰم۪ينَ اٰم۪ينَ اٰم۪ينَ

YIGIRMA UCHINCHI YOG'DU

Ushbu mulohazada Tabiiyyunning inkorch bilani yurgan yoÀlning asosi qanchalar aqldan uzoq va qanchalar xunuk va qanchalik xurofot ekani, loaqal toÀqsonta maholni o'z ichiga olgan toÀqqizta mahol orqali bayon qilingan. Boshqa risolalarda o'sha mahollar qisa majboh qilingani sababli, bu yerda gÀoyat muxtasar qiymatida, ba'zi pog'onalar tashlab oÀtilgan. Shuning uchun, birdan shunday o'y xayolga keladiki, bu qadar yaqqol va oshkora xurofotni bu mashhur o saroyylasuflar qanday qabul qilganlarki, u yoÀlda ketyaptilar. Darhaqiqat, ular maslaklarining asosini koÀra olmaganlar. Yana, maslaklarining haqiqati va maslaklarining lozimi va zarurati shuki: qoim gan har uch imkonsizlikda bayon qilingan o'sha xunuk va jirkanch va noma'qul {(Hoshiya): Bu risola: gÀoyat tajovuzkorona va gÀoyat xunuk tarzda "iymon haqiqatlari"ni kamsitib, aynib a, huq aqli, idrok qilolmagan yetmagan masalalarni xurofot deb, dinsizlikni tabiatga bogÀlab, Qur'onga hujum qilingani sabob yozildi. U hujum, shiddatli g'sibatd (qalbga) qalamga bergani bois, shiddatli va qattiq ta'zirlarni o'sha dinsizlarga va haqdan yuz oÀgirgan botil mazhablilarga yedirdi. Bo'lmasa, Risola-i Nurning maslagi, pokiza va nozik va yumshoq so'zlilikdir.} mazhaz qilming xulosasi, maslaklarining lozimi va zaruriy taqozosi bo'lganini gÀoyat yaqqol va qat'iy dalillar bilan shubhasi bo'lganlarga batafsil bayon va isbot kida gga tayyorman.

Ushbu oyati karima ritorik savol bilan "Janobi Haq haqiuchun,bha boÀlishi mumkin emas va bo'lmasligi kerak" deb, vujud va vahdoniyati Ilohiya yaqqollik darajasida bo'lganini koÀrsatmoqda.

1338 yili Anqaraga bordim. Islom qoÀshinilan لَunonlar ustidan qozongan gÀalabasidan sevingan ahli iymonning kuchli fikrlari orasida gÀoyat mudhish dinsizlik fikri ularning ichiga kirish va buzish va zaharlash uchun makkorona tirishayotganini koÀrdim. "Ey voh! Bu ajdarho iymonning ruarish ga hujum qiladi", dedim. O'shanda, shu oyati karima yaqqollik darajasida vujud va vahdoniyatni anglatgani uchun, undan madad so'rab, Qur'oni Hakimdan olingan, o'sha dinsizlikning boshini yo'q qiladigan darajadagi kuchli dalilnZuljalcha risolada yozdim. Anqarada "Yangi kun" bosmaxonasida nashr qildirgan edim. Lekin, afsuski, arabcha biladiganlar oz va ahamiyat bilan qaraydiganlar ham juda kamligi bilan birga, gÀoyat muxtasar va qisqa bir suratdagi o'sha kuchli shlario'z ta'sirini koÀrsatmadi. Afsuski, o'sha dinsizlik fikri ham rivojlandi, ham quvvat topdi. Majbur bo'lib, o'sha dalilni turkchada bir daraja bayon qilaman. O'sha dalilning ba'zia shayari ayrim risolalarda toÀliq izohlangani uchun, bu yerda qisqacha yoziladi. Boshqa risolalarda qismlarga ayrilgan bir qancha dalillar bu dalilda qisman birlashadi. Har biri buning bir qismi hukmiga oÀtadi.

Muqadd uzrli Ey inson! Bilki, insonlarning ogÀzidan chiqadigan va dinsizlikni his qildiradigan dahshatli kalimalar bor. Ahli iymon bilmasdan iste'mol qilishmoqda. Muhimlaridan uchtasini bayon qilamiz:

Birinchisi: "Avjadatbi, sabob". Ya'ni, "sabablar hamma narsani ijod qiladi."

Ikkinchisi: "Tashakkala binafsihi". Ya'ni, "oÀz-oÀzidan shakllanib, boÀlyapti, yo'qolyapti."

Uchinchisi: "Iqtazat-hu-t tabiat". Ya'ni, "tabiiydir, tabiat taqozo qilib ijosorat oqda."

Haqiqatdan, modomiki mavjudot bor va inkor qilinmaydi. Hamda, har bir mavjud san'atli va hikmat bilan vujudga kelmoqda. Hamda, modomiki qadiym emas, yangidan boÀlmoqda. qa inslda, ey dinsiz! Bu mavjudni, masalan bu hayvonni, olamdagi sabablari uni ijod qilmoqda deyishing mumkin. Ya'ni, sabablarning yig'ilishi bilan o'sha mavjud vujud topmoqda. Yoxud u oÀz-oÀzidan shashyaptoqda. Yoxud tabiat taqozosi sifatida, tabiatning ta'siri bilan vujudga kelmoqda. Yoxud bir Qodiyri Zuljalolning qudrati bilan ijod qilinadi. Modomiki, aqlaqiqiytoÀrt yoÀldan boshqa yoÀl yoÀq ekan, avvalgi uch yoÀl mahol, yaroqsiz, imkonsiz, qabul qilib bo'lmasliklari qat'iy isbot qilinsa, ilojsiz va ochiqdan ochiq toÀrtinchi yoÀl vahdoniyat yo'lining to'g'rilAtlantak-shubhasiz sobit bo'ladi.

DEMAK, BIRINCHI YOÀL: Olamdagi sabablarning yig'ilishi natijasida ashyolarning tashkil topishi va maxluqotning vujudga kelishidir. Juda koÀp mahollaridan faqat uchmonlar zikr qilamiz:

Birinchisi: Bir dorixonada juda ko'p xildagi moddalar bilan toÀla yuzlab shisha bankalar mavjud. O'sha moddalardan malham tayyorlash talab qilindi. Hamda ulardan ha tort g'aroyib tiryoq tayyorlash lozim bo'ldi. Keldik, o'sha dorixonada u jonli malham va hayotdor tiryoqning ko'plab namunalarini koÀrdik. U malhamlarning har birini tekshirib ko'rdikki, o'sha shishalik bankalarning har biridan maxsus o'lchov bilabir suikki misqol bundan, uch-toÀrt misqol narigisidan, olti-yetti misqol boshqasidan va hokazo.. har xil miqdorlarda qismlar olinadi. Agar bittasidan bir misqol, yo kaergan ko'p olinsa, o'sha malham jonli boÀlolmaydi, xosiyatini koÀrsata olmaydi. Hamda o'sha hayotdor tiryoqni ham tadqiq qildik. Har bir bankadan maxsus o'lchov bilan bir moddatirildanki, zarra miqdorichalik kam yoki ko'p boÀlsa, tiryoq xossasini yoÀqotadi. O'sha bankalar elliktadan ko'p ekan, har biridan alohida bir mezon biistaydingandek, turli-turli miqdorda olinadi. Ajabo, o'sha shishalardan olingan har xil miqdorlar, shishalarning gÀaroyib tasodif yoki boÀronli havoning urilishidan ag'darilishidan, har biridan olinadigan miqdor qadar faqat rdan oi miqdor oqishi, birga toÀplanib o'sha malhamni tashkil qilishining hech bir jihatda imkon va ehtimol bormi? Ajabo, bundan yanada xurofot, mahol, botil narsa bormi? Eshak ikki karra eshak bo'lsa, keyin eizmatdon boÀlsa, "Bu fikrni qabul qilmayman" deb qochadi.

Xullas ushbu misol kabi, har bir jonzot, albatta jonli bir malhamdir va har bir o'simlik haylaridatiryoqdek, turli-turli qismlardan, juda farqli moddalardan, gÀoyat hassos oÀlchov bilan olingan moddalardan tarkib qilingan. Agar sabablarga, unsurlarga nisbat berilsa va "sabablar ijod qildi" deyi

Aguddi dorixonadagi malhamning shishalarning ag'darilishidan vujud topishi kabi, yuz daraja aqldan uzoq, mahol va botil bo'ladi.

Xulosa: Shu ulkan dorixona hisoblangan olamda Hakiymi Azaliyning qazo va qadar mezoni bilan qoÀzgan hayot uchun kerakli moddalar cheksiz hikmat va nihoyasiz ilm va har narsani qamragan iroda bilan vujud topa oladi. "KoÀr, kar, hududsiz, sel kabi oquvchi umumiy unsurlar va mijozlar va sabablarning ishidir" degan badbaxt, "O'slishniyib tiryoq o'z-o'zidan shishalarning ag'darilishidan chiqib hosil bo'lgan" degan telba safsataboz, sarxush ahmoqdan ham ahmoqroq bo'ladi. Darhaqiqat, ushbu kufr: ahmoqona, sarxushona, dea ega rcha bir safsatadir.

Ikkinchi mahol: Agar hamma narsa Vohidi Ahad, Qodiyri Zuljalolga berilmasa, balki sabablarga nisbat berilsa, olamning juda koÀp unsurlari va sabablari har bir jonzotning vujudida aralashishi lozim bo'ladi.g ichiki, pashshadek kichik maxluqning vujudida mukammal intizom bilan, gÀoyat hassos mezon bilan va toÀliq ittifoq bilan, xilma-xil va bir-biriga zid, farqli sabablarnidir." planishi shu qadar yaqqol imkonsizki, pashsha qanotichalik shuuri bo'lgan odam: "Bu imkonsiz, boÀlishi mumkin emas!" deydi. Darhaqiqat, bir pashshaninlindi.ik jismi koinotning aksar unsurlari va sabablari bilan aloqadordir, balki xulosasidir. Agar Qodiyri Azaliyga berilmasa, o'sha moddiy sabablar uning jismi yonida o'zl hech 'lishlari lozim bo'ladi, balki uning kichik jismiga kirishlari kerak bo'ladi. Balki jismining kichik namunasi boÀlgan koÀzidagi hujayrasiga kirishlari zarتَوَكّladi. Chunki sabab moddiy boÀlsa, musabbabning yonida va ichida bo'lishi lozim boÀladi. Shunday ekan, ikki pashshaning igna uchidek barmoqlari boÀlmhmaydigan hujayrachada olamning ruknlari va unsurlar va mijozlar jismonan ichida bo'lib, usta kabi ichida ishlashlarini qabul qilish lozim bo'ladi.

Xullas, Sofistlarning eng ablahlari ham bunday maslakdan uyaladilar.

bo'lgan muqarrar qoidaga binoan: "Bir mavjudning vahdati bor boÀlsa, albatta, biplami ddan, bir qoÀldan chiqadi." Ayniqsa o'sha mavjud, gÀoyat mukammal intizom va hassos mezon ichida va jamlovchi bir hayotga sazovor boÀlsa, ixtilof va chalkashlikning sababi boÀlgan farqli qoÀllardan chiqmagani ochiq oydin. Balki gÀoyat Qodiyr,ui ixtm boÀlgan bir qoÀldan chiqqanini koÀrsatgani holda, cheksiz va jonsiz va johil, tajovuzkor, shuursiz, tartibsizlik ichida koÀr, kar tabiatdagi sabablarning tartibsiz qoÀllari Ahadheksiz imkonlar yoÀllari ichida hamda to'planish va qo'shilish bilan, o'sha sabablarning koÀrligi, karligi ziyodalashganida, o'sha intizomli va o'lchovli va vohid bir mavjudni ularga nisbat bÀtiray yuzta maholni birdaniga qabul qilishdek aqldan uzoqdir. Mayli, bu maholni inobatga olmaylik, moddiy sabablarning ta'sirlari, albatta, tegilish va aloqa qurish bilan boÀladi.

Holbuki, tabiatdagi sabablar j ixlosavjudlarning zoxiri bilan aloqa qiladilar. Holbuki, koÀryapmizki, o'sha moddiy sabablarning qoÀli yetmaydigan va tegina olmaydigan u jonzotlarning ichi sirtidan oÀn marta, yanada intizomli, yanada latif, san'at jihatiqdan anada mukammaldir. Moddiy sabablarning qoÀllari va asboblari bilan hech bir jihatdan joylasha olmagan, balki to'liq sirtiga ham tegina olmagan kichik jon va jr, kichkina hayvonchalar eng katta maxluqlardan ko'ra ko'proq san'at jihatidan ajib, yaratilish jihatidan betakror suratda boÀlganlari holda, o'sha jonsiz, johil, qo'pol, yiroq, katboÀlibbir-biriga zid boÀlgan kar, koÀr sabablarga nisbat berish, yuz daraja koÀrlik va ming daraja karlik bilan bo'ladi!..

DEMAK, IKKINCHI MASALA: "Tashakkala binafsihi"dir. Ya'ni, oÀz-oÀzidan shakllanadi9

Yumlaning ham koÀp mahollari bor. KoÀp jihatdan botil, maholdir. Namuna uchun mahollardan uchtasini bayon qilamiz.

Birinchisi: Ey qan Zaynnkorchi! Sening anoniyating seni shunchalik ahmoqlashtirganki, bir daraja yuzta maholni birdaniga qabul qilishga hukm qilyapsan. Chunki sen mavjudsan. Hamda oddiy modda va jonsiz va o'zgarmas emassan. Balk

Deo yangilanishda, gÀoyat intizomli bir uskuna hamda hayratomuz va doimo o'zgarib turgan saroy kabisan. Jismingda har doim zarralar ishlamoqda. Jismiovordinot bilan, ayniqsa rizq munosabati bilan, ayniqsa naslning davom etishi e'tibori bilan aloqador va oldi-berdisi bor. Jismingda ishlayotgan zarralar o'sha munosabatni buzmaslia muka'sha aloqadorlikni uzmaslik uchun diqqat qilmoqdalar. Shunga ko'ra, ehtiyotkorlik bilan qadam tashlamoqda. GoÀyo butun koinotga qarab, munosabatlaringni koinotda koÀrib, shu vaziyعَل۪يمiryapti. Tashqi va ichki tuygÀularing bilan o'sha zarralarning hayratomuz vaziyatiga koÀra istifoda qilasan. Agar jismingdagi zarralarni Qodiyri Azaliyning qonuni bilan hhayton qilgan kichik xodimlari yoki qo'shini yoki qadar qalamining uchlari, har bir zarra bir qalam uchi yoki qudrat qalamining nuqtalari, har bir zarra bir nuqta ekanioÀlmasul qilmasang, koÀzingda ishlayotgan har bir zarraga shunday bir koÀz kerakki, butun jasadingning har tarafini koÀrish bilan birga, sen munosabatdor boÀlgan butun koinotni ham koÀradigan koÀzi va n birg o'tmish va kelajak, hamda nasling va asling hamda unsurlaringning manbalarini va rizqingning ma'danlarini biladigan, taniydigan yuz dohiychalik aqli boÀlishi kevaziyau masalalarda sendek zarracha aqli boÀlmagan kimsaning, bir zarrasida mingta Aflotunchalik ilmli va shuurli ded hisoblash, ming daraja telbalarchdlarinxurofotdir!..

Ikkinchi mahol: Jisming ming gumbazli hayratomuz saroyga oÀxshaydi. Xar bir gumbazida toshlar tayanchsiz bir-biriga tuta vaqtlmuallaqda turishi ta'minlangan.

Balki sening jisming bunday saroydan ming marta ajibroq. Chunki jisming saroyi doimo mukammal intizom bilan yangilib turibdi. GÀoyat hayratomuz boÀlgan ruh, qalb va ma'naviy nozik tuyg'ular hisobga olinmasd ham Oqatgina jismingdagi har bir a'zo bir gumbazli manzil hukmidadir. Zarralar o'sha gumbazdagi toshlar kabi bir-birlari bilan mukammal muvozanat va intizom bilan bir-biriga suyanib, xoriqo bir binqilamaqaloda bir san'at, koÀz va til kabi ajoyib moÀ'jiza-i qudrat koÀrsatmoqdalar. Agar bu zarralar olam ustasining amriga tobe xodimlar boÀlmasa; har bir zarra jasaddagi barcha z koÀp rga ham mutlaq hokim, ham har biriga mutlaqa mahkum,.. ham har biriga misl, ham hokimiyat nuqtasida bir-biriga zid,.. ham yolgÀiz Vojib-ul Vujudga xos ko'Nihoyaifatlarning masdari, manbai,.. ham gÀoyat muqayyad, ham gÀoyat mutlaq suratda boÀlish bilan birga; sirri vahdat bilan faqat bir Vohidi Ahadning ahgÀul oÀla oladigan gÀoyat intizomli bir masnu'i vohidni zarracha shuuri boÀlgan odam son-sanoqsiz zarralarga nisbat berishning umuman imkoni yoÀqligining, balki yuz marta imkonsiz ekanini anglab yetadi.

Uchinchi mahol: Agar sening vujuding Vohilsa, ad boÀlmish Qodiyri Azaliyning qalami bilan yozilgan bir maktub boÀlmasa va tabiatga, sabablarga tegishli matbu' boÀlsa; u holda vujudingdagi badan hujayralaridan to bir-biri ichibur va doiralar kabi minglab birikmalar sonicha tabiat qoliplari boÀlishi lozim boÀladi. Chunki, masalan: qoÀlimizdagi shu kitob agar qo'lyozma boÀlsa, bir dona qalam kotibining ilmiga tayanib hammajazo yni yozadi. Agar u qo'lyozma boÀlmasa va Uning qalamiga nisbat berilmasa, oÀzidan-oÀzi boÀlgan deyilsa yoki tabiatga nisbat berilsa; unda bosma kitob kabi, har bir harfini chop qilish ushlargemir qalam kerak boÀladi. Axir, matbaada kitobdagi harflar sonicha temir harf boÀladi, soÀngra u harflar vujudga keladi. Shunday ekan, bir dona qalam o'rniga, o'sha harflar sonicha qalamlar boÀlis turtkak boÀladi. Balki o'sha harflar ichida, ba'zan kichik qalam yordamida bir katta harfda ingichka xat bilan bir sahifa yozilgan boÀlsa, bir dona harf yozish uchun minglab qalamlar kerak boÀladi. Balki bzni unining ichida intizom bilan, sening jasading kabi, shakl olayotgan boÀlsa; har bir doirada har bir parcha uchun o'sha murakkabot sonichalik qoliplar bo'lishi kushinioÀladi. Mayli, ichida yuzta mahol boÀlgan bu vaziyatni mumkin desang ham, ushbu muntazam san'atli temir harflarni, mukammal qoliplarni va qalamlarni yasash ishi boshqa bir "qalam"ga haishtirilinmasa, qalamlar, qoliplar va temir harflar yasalishi uchun, yana ularning sonicha qalamlar, qoliplar va harflar lozim boÀladi. Chunki ular ham yasalgan va muntazam san'a'sirli. Va hokazo... bu ish silsila kabi cheksiz davom etaveradi.

Demak shuni tushun! Bu shunday bir fikrki, ichida sening zarralaring sonicha mahollar va xurofotlar bor. Ey muannid muattil! Sen ham uuchta u zalolatdan voz kech!

UCHINCHI KALIMA: "Iqtazathu-t tabiat", ya'ni; tabiat taqozo qilmoqda, tabiat yaratmoqda. Bu hukmning koÀp mahollari bor. Namuna uchun uchtasini aytib o'tamiz.

Bi oÀsha mahol: Agar mavjudotda, xususan, ziyhayotda koÀringan basirona, hakimona san'at va ijod Shamsi Azaliyning qalami qadar va qudratiga nisbat being ka, aksincha, koÀr, kar, ongsiz boÀlgan tabiatga va quvvatga nisbat berilsa; tabiat yaratish uchun hamma narsada son-sanoqsiz ma'naviy uskuna va matbaalarni hozirlashi; yoki har bir narsabiatanchiga koinotni yarata oladigan va idora qiladigan bir qudrat va hikmatni joylashtirib qo'yishi lozim bo'ladi. Chunki, masalan: Quyoshning jilvalari va akslari zamin yuzidagi zarrachadek shisha paran ma'ida va qatralarda koÀrinadi. Agar o'sha misoliy va aksiy quyoshchalar samodagi bitta quyoshga nisbat berilmasa; bir gugurt cho'pining boshi sig'maydigan kichik shisha parchasida tabiiy, fitriy va qu yoÀl ng xosiyatlariga ega, ko'rinishdan kichik va ma'nan juda buyuk quyoshning haqiqatan borligini qabul qilib, shisha zarralari sonicha tabiiy quyoshlarni qabul qilishga to'g'ri keladi. Aynan shu misol kabi: mavjudot va ziyhayot toÀgÀridan-tomiki Shamsi Azaliyning ismlarining jilvasiga nisbat berilmasa; har bir mavjudning ichida, xususan, har bir ziyhayotning ichida hadsiz qudrat va iroda va nihoyasiz ilm va hikm boÀlmga bo'lgan bir tabiat, bir quvvat, go'yo bir iloh borligini qabul qilishga to'g'ri keladi. Bunday fikr esa, koinotdagi mahollarning eng ta'bir, eng xurofotidir. Xoliqi Koinotning san'atini mavhum, ahamiyatsiz, shuursiz bir tabiatga nisbat bergan inson, albatta, hayvonotdan ko'ra yuz karrsiz buonroq va ongsizroq ekanini koÀrsatadi.

Ikkinchi mahol: Agar gÀoyat intizomli, mezonli, san'atli, hikmatli ushbu mavjudot nihoyasiz Qodir, Hakim bir Zotga emas, balki tabiatga nisbat berilsa; tabiat xar bir parcha tuproqda Ovro'paninmal itha matbaalari va zavod-fabrikalari sonicha uskunalarni, matbaalarni hozir qilishi kerak bo'ladi. Toki o'sha parcha tuproq mansha' va dastgohlik qilgan son-sanoqsiz gul va mevalarning yetishishiga va tashakkullariatningab boÀla olsin. Chunki, chechaklar uchun gultuvaklik vazifasini bajarayotgan kosa tuproq, ichiga navbati bilan urugÀlari tashlangan barcha gullarning bir-biridan juda farqli shakl va hay'atanlar. tashkil va tasvir qila oladigan qobiliyati amalda koÀrinmoqda. Agar bu hol Qodiri Zuljalolga nisbat berilmasa; kosadagi tuproqda xar bir chemning yaratish uchun ma'naviy, alohida, tabiiy bir dastgoh boÀlmasa, bu holat vujudga kelmaydi. Chunki urugÀlarning ham nutfalar va tuxumlar kabi, moddalari birdir. Ya'ni, muvallid-ul ma', muvallidldor>smuza (kislorod), uglerod va azotning intizomsiz, shaklsiz, xamir kabi qorishmasidan iboratdir. Buning ustiga, havo, suv, harorat, ziyogÀaflaar biri oddiy va shuursiz va xar bir narsaga qarab seldek ketaveradi. Shunday ekan, son-sanoqsiz gullar tuzilishi bir-biridan farqli va gÀoyat intizomli va san'atli holda o'sha tuproqdan chiqishi, o'bar alsadagi tuproqda ma'nan Ovro'pa qadar ma'naviy va kichik miqyosda matbaalar va zavod-fabrikalar boÀlishini bilbadoha va bizzarura taqozo qilaman.Toki bu qadar hayotdor matolarni va minglab farqli-farqli naqshli mansujotlarni toÀqiy olsin.

Xullas, tabiiyyunlarning kufroniy fikrlarifoqsidoirasidan qanchalik tashqariga chiqib ketganini qiyos qil. Va tabiatni yaratuvchi deb oÀylagan inson suratidagi ahmoq sarxushlar "o'qimishatininaqllimiz" deb o'zlari da'vo qilayotgan aqldan va ilm-fandan naqadar uzoq ekanlarini, hamda imkonsiz va hech bir jihatdan mumkin boÀlmagan bir xurofotni oÀzlariga maslak qilib olganlarini koÀr, kul va tufur!..

Agar: Mavjudotni qabtga nisbat berilsa, bunday g'alati mahollar va imkonsiz darajada mushkulot yuzaga keladigan bo'lsa; ajabo, Zoti Ahad va Samadga nisbat berilgan vaqtda o'sha mushkulotlar qanday qilib yoÀqobi, وَVa o'sha qiyin imkonsizliklar bu oson vujubga qanday qilib aylanadi? deb soÀrasang;

Aljavob: Birinchi maholda ko'rganimizdek, quyoshning jilva-i in'ikosi kamoli suhulat bilan, mashaqqatsiz, eng kicha sinisha zarrachasidan tortib to eng katta bir dengiz yuzigacha o'z fayzini va ta'sirini misoliy quyoshchalar orqali gÀoyat osonlik bilan koÀrsatmoqda. Holbuk alhamr Quyoshdan bog'liqligi uzilsa, imtino' darajasida qiyinchilik bilangina bo'lishi mumkin narsani, ya'ni har bir zarra ichida tabiiy va shaxsan bir quyoshning haqiqatan borligini qaيهَا وlish lozim boÀladi. Xuddi shuning kabi, har bir mavjud toÀgÀridan-toÀgÀri Zoti Ahad va Samadga nisbat berilsa; vujub darajasida osonlik va qulaylik bilan va intisob va jilva bilan har bir mavjudga kerakli barcha nlkan fnga yetkazib berila oladi. Agar u intisob uzilsa va u xodimlik beboshlikka aylansa va har bir mavjud oÀz holiga va tabiatga tashlab qoÀyilsa; imtino' darajasida yuz ming m qil. ot va qiyinchilik bilan, pashsha kabi bir ziyhayotning koinotning kichik mundarijasi boÀlgan gÀoyat xoriqo vujud "mashinasi"ni yaratgan uning ichidagi koÀr tabiatni koinotni yarata oladigan va idora qilavatchigan qudrat va hikmat sohibi deb faraz qilishga to'g'ri keladi. Bu esa, imkonsiz emas, balki minglab imkonsilikdir.

Alhosil: Zoti Vojib-ul Vujudning sherigi va o'xshashi qanchalik imkonsiz va imkonsiz bo'lsa; shuningdek, rububiyatida va nayuk fini yaratishida boshqalarning aralashishi, zotidagi sheriklar kabi imkonsiz va maholdir.

Ammo ikkinchi maholdagi mushkulot esa, bir nech va oÀlalarda isbot qilingani kabi: agar hamma narsa Vohidi Ahadga nisbat berilsa, hamma narsa bir narsa kabi oson va qulay boÀladi. Agar sabablarga va tabiatga nisbat berilsa, birginohidlia hamma narsachalik mushkulotli boÀlishi ko'plab va qat'iy dalillar bilan isbot qilingan. Bir dalilning xulosasi quyidagicha:

Bir kishi podshoga askarlik yoki xizmatchilik jushkulan bog'lansa, u xodim va u askar o'sha intisob quvvati bilan shaxsiy quvvatidan yuz ming marta koÀp bo'lgan ishlarga ham sazovor boÀla oladi. Va ba'zan podshohi nomidan bir shohni asir oladi. Chunki bajargaisobgaarining va qilgan asarlarining jihozoti va quvvati unda boÀlmaydi va tashishga ham majbur boÀlmaydi. U quvvat va jihozotni o'sha intisobsita eli podshoning xazinalari va orqasidagi tayanch nuqtasi boÀlgan qoÀshin tashiydi. Demak, qiladigan ishlari shohona bir podshoning ishi kabi va koÀrsatadigan asarlari bir qoÀshinning ishidek xoriqo boÀlishi mumkin. Masalan: chuet; "Y'sha xizmatchilik jihatidan Fir'avnning saroyini xarob etadi,.. va pashsha o'sha intisob tufayli Namrudni halok qiladi,.. va o'sha intisob bilan bugÀdoy donasicha archa urugÀi kattakon archa daraxtining butun jihozotiniiz uxrhtiradi.

{(Hoshiya) Darhaqiqat, agar intisob boÀlsa, urugÀ qadari Ilohiydan amr oladi va xoriqo ishlarga sazovor boÀladi. Agar intisob uzilsa, urugÀning yvazifaishi ulkan archa daraxtining yaratilishidan ko'ra ko'p jihozot va iqtidor va san'atni taqozo qiladi. Chunki togÀdagi qudrat asari boÀlgan bahay oÀntacha daraxtining butun a'zolari va jihozoti bilan o'sha urugÀdagi taqdir asari boÀlgan ma'naviy daraxtda mavjud boÀlishiga to'g'ri keladi. Chunki ulkan daraxtning fabrikasi - urugÀdir. Ichidagi taqdiriy daraxt bat naudrat bilan tashqarida namoyon bo'ladi, jismoniy archa daraxti boÀladi.}

Agar intisob uzilsa, xodimlikdan chetlatilsa, qiladigan ishlarining jihozotini va quvvatini yelkasida va qo'lida tashkun yamajburdir. Bu tomondan, nozik bilagidagi kuch miqdoricha va yeklasidagi askariy jihozoti sonicha ish bajaradi. Avvalgi vaziyatda gÀoyat osonlik an jumbajargan ishlari bu vaziyatda undan talab qilinsa, albatta, bilagiga bir lashkar quvvatini va yelkasiga bir podshoning harbiy jihozot zavodini yuklash lozim boÀladiki; kuldirish uchun telba-teskari xurofot g biriaklarni gapiradigan masxarabozlar ham bu xayoldan uyaladi!..

Alhosil: Har bir mavjudni Vojib-ul Vujudga nisbat berish - vujub darajasida bir qulayligi bor. Va yaratilishini tabiatga nisbaovor bsh - imtino' darajada mushkul va aql doirasidan tashqaridir.

Uchinchi Mahol: Ba'zi risolalarimizda bayon qilingan ikkita misol bu maholni izohlaydi:

Birinc va vaol: Butun osori madaniyat bilan takmil va tazyin qilingan, xoli bir sahroda qurilgan, barpo qilingan saroyga juda yovvoyi odam kirib, ichiga qarabdi. Minglab intiasta dsan'atli narsalarni koÀribdi. Yovvoyiligi, ahmoqligi sabab: "Xorijdan hech kim aralashmasdan, ushbu saroy ichidagi narsalarning biri, saroy ichidagi narsalari bilan birga bunyoomli xn", deb izlanishga tushdi. Qaysi narsaga qarasa, u boshqa narrrsalarning hammasini yasaganini, yovviyi aqli ham qabul qilmadi. So'ngra o'sha saroyning qurilish dasturi va mavjudot mundar. Va bva idora qonunlari yozilgan bir daftarni koÀrdi. Aslida, qoÀlsiz va koÀzsiz va asbob-uskunasiz o'sha daftarning ham saroy ichidagi boshqa narsalar singari, saroyni tashkil mohiyyin eta oladigan hech qanday qobiliyati yoÀq. Biroq, chorasiz qolib, majburan boshqa narsalarga nisbatan ilmiy qonunlarning unvoni jihirri b o'sha saroyning majmu'iga ushbbu daftarni munosabatdor deb bilgani uchun: "Saroyni tashkil, tanzim va tazyin qilib, barcha narsalarni yasagan, osgan va joylashtirgan - ushbu daftardiratlari johilligini ahmoqlarning, sarxushlarning safsatasiga aylantirdi.

Xullas, xuddi shu misoldagi kabi, oÀsha saroydan hadsiz darajada intizomliroq, mukammalroq va atrofi moÀ'jizona hikmat bilan toÀla ushbu saroyi olamning ichiga uluhiyaarininkor qilishgacha borgan "tabiiyyun" fikrli vahshiy inson kiradi. Doira-i mumkinot xorijida boÀlgan Zoti Vojib-ul Vujudning asari san'ati ekanini oÀylamasdan va undan yuz o'girib, doira-i mumkinot i Har hqadari Ilohiyning yozib-o'chirib turadigan taxtasi o'rnida va qudrati Ilohiyaning ijroot qonunlariga aylangan va o'zgarib turadigan daftar boÀla olaonlik va juda yanglish va "tabiat" xato nom berilgan bir odoti Ilohiya qonunlarining majmuasini va bir san'ati Rabboniya mundarijasini koÀradi. Va aytadiki: "Modomiki bu narsalar bir saga inttar ekan, ularga hech bir narsaning bu daftarchalik munosabati koÀrinmayapti. Aslida, koÀzsiz, shuursiz, qudratsiz bu daftar rububiyati mutlaqaning ishi boÀlgan va hadsiz bir qudratni taqoz va gÀdigan "yaratish" uning qo'lidan kelishini aql hech bir jihatdan qabul qilmaydi. Ammo, modomiki Sone'-i Qadimni qabul qilmayotgan ekanman, shun tayan'lgach, eng munosibi - bu daftar buni yasagan va yasaydi, deyman", deydi.

Biz ham aytamizki: Ey ahmaq-ul humaqodan ham ahmoqlashgan sarxush ahmoq! Boshingni tabiat botqog'idan chiqar, orqangga nazar sol. Zarrotdan sayyorotgacha butunvshan dot boshqa-boshqa lisonlar bilan Uning borligiga shahodat qilayotganlari va barmoqlari bilan ishora qilayotganlari bir Sone'-i Zuljalolni koÀr va shu saroyni qurgan va shu daftarda saroyning dasturini yozgan Naqqoshi Azaliyning jilvanib youshohada qil, farmoniga boq, Qur'onini tingla! Bunday safsatalardan qutul!..

Ikkinchi misol: Juda yovvoyi bir odam muhtasham bir lashkaral, toirasiga kirdi. GÀoyat intizomli qoÀshinning umumiy birgalikdagi ta'limlarini, intizomli harakatlarini koÀradi. Bir askarning harakati bilan bir batal'on, bir polk, bir diviziya turadi, oÀtiradi, yuradi; birgina "OÀt och!" amrilohga oÀt ochayotganini o'z ko'zi bilan ko'radi. Uning dag'al, yovvoyi aqli bir qoÀmondonning davlat nizomoti bilan va qonuni podshohiy bilan berayotgan buyrugÀini anaydi.

dan inkor qilgani uchun, o'sha askarlar bir-birlariga iplar bilan bogÀlangan, deb xayol qiladi. O'sha xayoliy ip naqadar g'aroyib bir ip ekanini oÀylab, hayratda qoladishishagra yo'lida davom etib, Ayasofiya kabi gÀoyat muazzam bir masjidga juma kuni kirib boradi. U yerdagi jamoati muslimiyn bir odamning ovozi bilan turib, egilib, sajda qilib, oOHAZA:otganlarini o'z ko'zi bilan ko'radi. Ma'naviy va samoviy qonunlarning majmu'idan iborat boÀlgan shariatni va shariat sohibining amrlaridan kelgan ma'naviy dasturlarni anglamagani uchun, u jamoat moddiy iplar bilan bogÀlangan va o'sha g'aroyibing en ularni asir qilib oÀynatyapti degan xayol bilan, eng yovvoyi inson suratidagi yirtqich hayvonlarni ham kuldiradigan darajada masxarali fikr bilan chiqib ketadi...

Xuddi mana shu misol kabi, Sultoni Azal mjihatdning son-sanoqsiz askarlarining muhtasham lashkargohi boÀlmish bu olamga va o'sha Ma'budi Azaliyning intizomli bir masjidi boÀlmish koinotga mutlaq jaholatdan iborat inkorli tabiat fikrig Xullabo'lgan munkir kiradi. Sultoni Azaliyning hikmatidan yuzaga kelgan koinot nizomotining ma'naviy qonunlarini moddiy jism deb tasavvur qilib nga hetanati rububiyatning nazariy qonunlari va Ma'budi Azaliyning eng buyuk fitriy shariatining ma'naviy va faqatgina ilmiy vujudi bor boÀlgan ahkomlarini va dasturlarini bir mavjudi xorijiy ne'madiy bir jism deb o'ylab; qudrati Ilohiyaning oÀrniga, o'sha ilm va kalomdan yuzaga kelgan va faqatgina ilmiy vujudi boÀlgan qonunlarni qo'yish va qoÀllariga "i umum erish, keyin esa ularga "tabiat" ismini qo'yish va faqatgina qudrati Rabboniyaning bir jilvasi boÀlgan quvvatni bir qudrat deb va mustaqil bir qodir deb o'ylash; misoldagi yovvoyi odamdan ming karra tuban bir johilli hayot.

Alhosil: Tabiiyyunlarning mavhum va haqiqatsiz «tabiat» degan narsalari nari borsa va haqiqati xorijiya sohibi boÀlsa:

-san'at boÀlishi mumkin, Sone' boÀlolmaydi;

-naqshdir, Naqqosh boÀlolmaydi;

-ahkomdir, Hoki.

Bolmaydi;

-shariati fitriyadir, Shori' boÀlolmaydi;

-maxluq bir parda-iizzatdir, Xoliq boÀlolmaydi;

-munfa'il bir fitratdir, Fotir bir foil boÀlolmaydi;

-qonundir, Qudrat emas, Qoikdan oÀlolmaydi;

-mistardir, masdar boÀlolmaydi...

Alhosil: Modomiki mavjudot bor ekan,.. modomiki - "OÀn oltinchi nota"ning boshida aytilgani kabi, - mavjudning vujudga ki bosh haqida taqsimi aqliyga ko'ra toÀrtta yoÀldan boshqa yoÀl xayolga kelmas ekan,.. o'sha toÀrtta yo'ldan uchtasining har biri uchtadan ochiqdan-ochiq mahollar orqali botil ekanligi qat'iy bir suratdaigan vlangan ekan;.. Albatta, toÀrtinchi yoÀl boÀlgan vahdat yoÀli bizzarura va bilbadoha qat'iy bir suratda isbotlangan hisoblanadi. Ushbu toÀrtinchi yoÀl esa: risolaning boshdagi

oyati shakskka bishubhasiz badohat darajasida Zoti Vojib-ul Vujudning uluhiyatini va har narsa toÀgÀridan-toÀgÀriga Uning dasti qudratidan yuzaga kelganini va samovot va inkoring qabza-i tasarrufida ekanini koÀrsatadi...

Ey asbobparast va tabiatga sigÀinayotgan bechora odam! Modomiki, hamma narsaning tabiati hamma narsa kabi maxluq ekan, - chunki san'atlidir va yangitdan paydo boÀlmoqda, hamda har musabbab kabian ruh zohiriy sababi ham masnu'dir,.. va modomiki, har narsaning vujudi juda koÀp jihozot va olatlarga muhtoj ekan;.. U holda, o'sha tabiatni ijod etgan va o'sha sabablarni yaratg qulay Qodiyri Mutlaq bor! Va Qodiyri Mutlaqning nima ehtiyoji borki, ojiz vositalarni O'zining rububiyatiga va ijodiga sherik qilsin!

Hosho!.. Balki toÀgÀridan-toÀgÀri musabbabni sabab bilan birga yaratib, ismlarining jilvasini va hiksiz va koÀrsatish uchun tartib va tanzim bilan zohiriy sababiyat, muqoranat berish orqali, narsalardagi zohiriy qusurlarga, marhamatsizliklargavasasiqsoniyatlarga marji' boÀlish uchun sabablarni va tabiatni O'zining dasti qudratiga parda qilgan, izzatini shu shaklda muhofaza qilgan.

Ajabo: bir soatsoz ustd va tning charxlarini yasab, keyin soatni charxlar bilan tartibga keltirib tanzim qilish osonroqmi yoki charxlar ichida xoriqo uskunani yasab, keyin soatni yasashni uskunaning jonsiz qoÀllariga topshirish osonroqmi? Ajabo, ikkinchisi imkon xorijidf ma'rmi? Qani, o'sha insofsiz aqling bilan sen javob ber, sen o'zing hakam boÀl!

Va yoxud: bir kotib siyoh, qalam, qogÀozni keltirdi. O'sha narsalar bilan shaxsan oÀzi u kitobni yozishi osonroqmi yoki o'sddir. Àoz, siyoh, qalam ichida o'sha kitobdan ko'ra san'atliroq, mashaqqatliroq, faqat o'sha kitobgagina maxsus boÀlgan yozuv mashinasini yasab, keyin o'sha ongsiz mashinaga "Qani, sen yoz!" desa v toÀrt aralashmasa, osonroqmi? Ajabo, ikinchisi yozishdan ko'ra yuz karra mushkul emasmi?

Agar aytsang: To'g'ri, bir kitobni yozadigan mashinan ahadish u kitobni yozishdan yuz marta mushkulroqdir. Lekin, o'sha uskuna aynan o'sha kitobning juda ko'p nusxalarini yozishga vosita jihatidan, balki bir qulayligi bor?

Aljavob: Naqqoshi Azaliy cheksiz qudrati bilan nihoyasiz ja kich asmosini har doim yangilab turish bilan, ularni turli-turli shaklda koÀrsatish uchun ashyodagi tashaxxuslarni va o'zlariga xos siymolarni shunday suratda yaratgandirishinich qanday maktubi Samadoniy va hech qanday kitobi Rabboniy boshqa kitoblarning birga-bir o'xshashi boÀla olmaydi. Har qanday holatda ham, boshqa ma'nolarni ifoday.

chun boshqa bir siymosi topiladi. Agar koÀzing boÀlsa, insonning siymosiga boq, koÀrki: Odam zazmonidan to hozirgacha, balki abadgacha shu kichik siymoda, - asosiy a'zolarda ittifoq bo'lish i.

birga, - har bir siymo barcha siymolarga nisbatan ularning barchasidan biror farqli alomati borligi qat'iyan sobitdir. Shuning uchun har bir siymo alohida kitobdir. Faqatgina san'atning tanzimi uchun boshqa yozuv to'Àshildva boshqa tartib va ta'lif istaydi. Va moddalarini ham keltirish, ham joylashtirish va hamda vujudga lozim boÀlgan hamma narsani ichiga joylashtirish uchun boshqa dastgoh istaydi. Mayli, farzi mahol sifatida tabiatga bir bosmabalarnazari bilan boqdik. Lekin, bir bosmaxonaga oid tanzim va chop etishdan, ya'ni muayyan intizomini qolipga tushirishdan boshqa; vujudga kelishlari o'sha tanzimning vua va tkelishidan ko'ra yuz daraja mushkul bir ziyhayotning jismidagi moddalarni olamning har tarafidan maxsus mezon bilan va xos intizom bilan dir. Hsh va keltirish va bosmaxonaning qoÀliga topshirish uchun ham yana o'sha bosmaxonani yaratgan Qodiyri Mutlaqning qudrat va irodasiga muhtojdir. Demak, bu bosmaxona ehtimoli va farazi - butunlay ma'nosiz bir xurofotdir.

un, sis, oÀsha soat va kitob misollari kabi, Sone'-i Zuljalol, Qodiyri Kulli Shay sabablarni yaratgan, musabbabotni ham yaratadi. Hikmati bilan musabbabotni sabablarga a jihaydi. Koinot harakotining tanzimiga doir odatulloh qonunlaridan iborat shariati fitriya-i kubro-i Ilohiyaning bir jilvasini va narsalardagi o'sha jilvasiga faqatgina oyna va bir ma'kas boÀlgan narsalarning tabiatini O'z annat i bilan tayin qilgan. Va o'sha tabiatning vujudi xorijiyga mazhar boÀlgan vajhini O'z qudrati bilan ijod etgan va narsalarni o'sha tabiat asosida yaratgan, bir-biriga aqqi Argan...

Ajabo, bagÀoyat ma'qul va cheksiz dalillarning natijasi boÀlgan bu haqiqatni qabul qilish osonroqmi?, - ajabo, vojiblik darajasida shart emasmi?! - Yo'qsa, jomid, shuursiz, maxluq, vida, , bosit boÀlgan o'sha sabab va tabiat degan moddalarga har bir narsaning yaralishiga lozim behisob jihozot va olatlarni berib, hakimona, basirona ishlarni yolg'iz oÀzlariga qildirish osonroqmi?Hoshiy, imtino' darajasida, imkon xorijida emasmi? Buni sening o'sha insofsiz aqlingning insofiga havola qilamiz.

Munkir va tabiatparast aytadiki: Modomiki meni insofga chaqirayotgan ekansan, aytamanki: Shu vaqtgacha yurgهِ وَ o yoÀlimiz ham yuz daraja mahol, ham juda zararli va benihoya chirkin maslak ekanini tan oldim. Zarracha ongi bor odam yuqoridagi tahqiqotlaringizdan shuni anglaydiki: "y qismlh"ni sabablarga va tabiatga .berish imkonsiz va maholdir; va hamma narsani toÀgÀridan-toÀgÀri Vojib-ul Vujudga nisbat berish vojibdir, zaruriydir. "Alhamdulillohi 'alal iymon" deb iymon keltiraman.

Faqat, bir shubham bor. Janobi Haqning Xolri fitnini qabul qildim. Lekin ayrim ahamiyatsiz narsalarning yaratilishiga ba'zi arzimas sabablarning aralashishi va ozgina madhu sanoga sazovor bo'lissavvursaltanati rububiyatiga qanday zarar beradi? Saltanatiga nuqson yetkazadimi?

Aljavob: Ba'zi risolalarda gÀoyat qat'iy isbot qilganmizki, hokimiyatning xususiyat koÀrishqalarning aralashuvini rad qiladi. Hatto, eng past darajadagi hokim, bir ma'mur ham doira-i hokimiyatida hatto o'z oÀgÀlining aralashuvini qabul qilmaydi. Hatto, hokimiyatiga aralashuvidan gumon qilib,yt.

dindor podsholar - xalifa boÀlganlari holda, - ma'sum bolalarini qatl qilganliklari, ushbu "Raddi mudoxala qonuni" hokimiyatda naqadar asosli hukm surganini koÀrsatadi. Bir nohiyada ikham, virdan to bir mamlakatda ikki podshoga qadar, hokimiyatdagi mustaqillik taqozo qilgan "man'i ishtirok qonuni" bashar tarixida juda ayanchli qirg'inbarotlar or iqtid'z kuchini koÀrsatgan. Ajabo, ojiz va yordamga muhtoj insonlardagi omiriyat va hokimiyatning soyasi bu darajada mudoxalani rad qilishni va boshqasining aralashuvini man' qilishni va hokimiyatida dir.)

okni qabul qilmasligini va maqomida istiqloliyatini juda qattiq taassub bilan muhofaza qilishga urinishini koÀrginda, soÀngra hokimiyati mutlaqa rububiyat darajasida va omiriyati mutlanki Ahhiyat darajasida va istiqloliyati mutlaqa ahadiyat darajasida va istigÀno-i mutlaq qodiriyati mutlaqa darajasida bo'lgan Zoti Zuljalolda bu "raddi mudoxala" va "man'i ishngni t va "tardi sherik" qonunlari qay darajada hokimiyatning zaruriyati va vojib bir muqtazosi ekanini qiyos qilolsang, qil!

Endi ikkinchi qini, ixbhangga kelsak: Ba'zi sabablar ba'zi juz'iyotning ba'zi ubudiyatlariga marji' boÀlsa, Ma'budi Mutlaq boÀlgan Zoti Vojib-ul Vujudga yuzlangan zarralardan to sayyoralargacha barcha maxluqotning ubude'tiboan biror narsa kamayib qoladimi?

Aljavob: Shu koinotning Xoliqi Hakimi koinotni bir daraxtga o'xshatib yaratib, zishuurni eng mukammal mevasi va insonni zishuurlar ichida eng jome' mevasi qilgan. Va insonning eng ahamiyatli, balki natija-i ئَةٍ di va gÀoya-i fitrati va samara-i hayoti boÀlgan shukr va ibodatni, o'sha Hokimi Mutlaq va Omiri Mustaqil, OÀzini sevdirish va tanitish g mukakoinotni yaratgan Vohidi Ahad, butun koinotning mevasi boÀlgan insonni va insonning eng yuksak mevasi boÀlgan shukr va ibodatini boshqa qoÀllarga berib qo'yarmidi? Hikmatiga butunlay zid holda, natijair.

#1qatni va samara-i koinotni behuda qiladimi? Hosho va kallo!... Yana, hikmatini va rububiyatini inkor ettidiradigan shaklda maxluqotning ibodatlarini boshqalarga be. OÀni rozi boÀladimi, bunga hech izn beradimi? Va hadsiz darajada OÀzini sevdirishni va tanittirishni amallari bilan koÀrsatgani holda, eng mukammal maxluqining shukr va minnatdorliklarini, muhabbat va ubudiyatlarino! Dunqa sabablarga berish bilan OÀzini unuttirib, koinotdagi maqosidi oliyasini inkor ettiradimi? Ey, tabiatparastlikdan voz kechgan birodar! Qani, sen gapir!

U aytadi: Alhamdulilloh, bu ikki shubham hal boÀlish bilan birga, vahratlarti Ilohiyaga doir va Ma'budi Bilhaq U ekaniga va Undan boshqa narsalar ibodatga loyiq emasligiga shunchalik porloq va kuchli ikki dalil koÀrsatdingki, ularni inkor qilish quyoshni va kunduzni inkor etish kabi bir mukobaradir.

XOTIMAmingtaabiat fikri kufriysini tark qilgan va iymonga kelgan kishi aytdiki: Alhamdulilloh, shubhalarim qolmadi. Faqat, meni qiziqtirayotgan bir nechta savolim bor.

Birinchi savol: KoÀp tanballardan va namoz oÀqimaydigan kishilardan eshian mo' Janobi Haq bizning ibodatimizga nima ehtiyoji bor, ibodatni tark qilgan kimsani Qur'onda juda shiddat va isror bilan qo'rqitib, Jahannam kabi dahshatli ja yoÀq an tahdid qiladi. Ahamiyatsiz kichik xatoga bunchalik shiddatli ahamiyat koÀrsatish, e'tidolli va istiqomatli va adolatli ifoda-i Qur'oniyaga yarashadimi?

Aljavob: Darhaqiqat, Janobi Haq nafaqat sening ibodatingga,iyatid hech bir narsaga muhtoj emas. Lekin sen o'zing ibodatga muhtojsan, chunki ma'nan xastasan. Ibodat esa, ma'naviy yaralaringga malham ekanini koÀp risolalarda isbot qilganmiz. Ajabo, bir bemordagi kasallikni davolash uchun shafqatli hakim unqiladidali dorilarni ichirish borasida zo'rlashiga javoban, hakimga: "Meni bunchalik majburlashning senga nima keragi bor?" desa, naqadar bema'no ekanini anglaysan.

Qur'onning tarki ibodat hng huji qattiq tahdlari va dahshatli jazolariga kelsak, bu shunga o'xshaydiki: bir podsho raÀiyatining huquqini muhofaza qilish uchun, oddiy bir odamni raÀiyatining huquqiga zarar keltirgan xatosi sababli shiddatli jazoga yo'liqtiradi. Xude'rojining kabi, ibodatni va namozni tark qilgan odam Azal va Abad Sultonining raiyati o'rnidagi mavjudotning huquqiga katta tajovuz va ma'naviy zulm qiladi. Chunki mavjudotning kamollari Sone'ga mutir. Bih yuzlarida tasbeh va ibodat bilan namoyon bo'ladi. Ibodatni tark qilgan kimsa mavjudotning ibodatini koÀrmaydi va koÀrolmaydi, balki inkor ham qiladi. Ana shunda, ibodat va tasbeh borasiylarnksak maqomda boÀlgan va har biri bir maktubi Samadoniy va bir oyna-i asmo-i Rabboniya boÀlgan mavjudotni oliy maqomlaridan tushirgani uchun va ahamiyatsiz, vazifasiz, jomid, parishon vaziyatlalarg qabul qilgani uchun mavjudotni kamsitadi; kamolotini inkor va tajovuz qiladi.

Darhaqiqat, har kim koinotni oÀz oynasi bilan koÀradi. Janobi Haq insonni koinot uchun, shu iqyos, bir mezon suratida yaratgan. Har bir insonga bu olamdan xususiy olam bergan. O'sha xususiy olamning rangini u insonning qalbiy e'tiqodiga koÀra koid ijtdi. Masalan: gÀoyat ma'yus va motamli holda yigÀlayotgan inson mavjudotni ham yigÀlayotgan va ma'yus suratda koÀradi. Juda xursand va nash'ali, sevinchli va kamoli nash'asidan kulayotgan bir odam koinotni ham nash'ali, kulayotgan bilan koÀradi. Shuningdek, mutafakkirona va jiddiy suratda ibodat qilayotgan va tasbeh aytayotgan odam mavjudotning haqiqatdan mavjud va muhaqqaq mavjud boÀlgan ibodat va tasbehotlarini birni ucha kashf qiladi va koÀradi. GÀaflat yoki inkor bilan ibodatni tark qilgan odam mavjudotni haqiqati kamolotiga tamoman zid va muxolif va xato bir suratda tasavvur qiladi va ularning ma'nan huquqiga tajovuz qiladi.

Yana, o'ssinchaik-us salot oÀziga oÀzi molik boÀlmagani uchun, oÀz Molikining bandasi boÀlgan oÀz nafsiga zulm qiladi. Moliki esa, o'sha bandasining haqqini uning nuchun,mmorasidan olish uchun dahshatli tahdid qiladi.

Yana, natija-i xilqati va gÀoya-i fitrati boÀlgan ibodatni tark qilgani uchun, hikmati Ilohiyaga va mashiati Rabboniyaga tajovuz o'rniga oÀtadi. Shuning uchun j eshigyo'liqadi.

Alhosil: Ibodatni tark qilgan kimsa: ham oÀz nafsiga zulm qiladi, - nafs esa, Janobi Haqning bandasi va qulidir; ham koinotning huquqi kamolotiga n har bn tajovuz va zulmdir. Darhaqiqat, kufr mavjudotga nisbatan tahqir bo'lgani kabi, ibodatni tark qilish ham koinotning kamolotini inkordir. Hamda hikmati Ilohiyaga nisbatan bir tajovuz boÀlgani uchun dahshatli tahdidga, qattiq jazogoÀladiahaq boÀladi.

O'sha istihqoqni va mazkur haqiqatni ifodalash uchun Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon moÀ'jizona bir suratda o'sha shiddatli ifoda tarzini ixtiyor etib, "muqtazari bolga muvofiqlik" deb ta'riflanuvchi balog'at haqiqatiga to'liq mos keladi.

Ikkinchi savol: Tabiatdan voz kechgan va iymonga kelgan zot aytadiki: Har mavjud har jihatda, har ishida va har narsasida va har holatida mashiati Ilohiyaatli hqudrati Rabboniyaga tobe boÀlishi, juda buyuk bir haqiqatdir. Buyukligi jihatidan bizning tor zehnlarimizga sigÀmaydi. Holbuki, koÀzimiz bilan koÀrib turganimiz bu benihoya mo'llik, ham narsalarning ni Isp va yaratilishidagi cheksiz osonlik, ham yuqoridagi dalillaringiz bilan haqligi ko'ringan vahdat yoÀlidagi ijodi ashyoda nihoyat darajada qulaylik va osonlik, ham nassi Qur'on bilan bayon qilingan

مَا a chorكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ ٭ وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ

kabi oyatlar ochiq-oydin koÀrsatgan benihoya qulaylik, o'sha buyuk haqiqatning eng maqbul va eng fikrul bir masala ekanini koÀrsatmoqda. Bu osonlikning siri va hikmati nimada?

Aljavob: "Yigirmanchi Maktub"ning OÀninchi kalimasi boÀlgan وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ bayonida o'sha sir juda keng va qat'iy va qoniqaruratdazda bayon qilingan. Xususan, u "Maktub"ning zaylida yanada kengroq izoh bilan isbot qilinganki; butun mavjudot Sone'-i Vohidga nisbat berilgan vaqtda, birhammasavjud singari osonlashadi. Agar Vohidi Ahadga berilmasa, birgina maxluqning yaratilishi butun mavjudotning yaratilishi qadar mushkullashadi va birgina urugÀ bir daraxt qadar mashaqqatli boÀladi. Agar Sone'a koÀriqiysiga berilsa, koinot bir daraxt kabi va daraxt bir urugÀ kabi va jannat bir bahor kabi va bahor bir chechak kabi osonlashadi, yengillashadi. Va ko'zga koÀrinib vatann cheksiz moÀllik va arzonlikning, va har bir turning osonlik bilan juda ko'p afrodi boÀlishining, va juda yengillik va tezlik bilan intizomli, san'atli, qiymatli mavubhasiing osongina vujudga kelishining sirlariga mador boÀlgan va hikmatlarini koÀrsatadigan yuzlab dalillaridan va boshqa risolalarida bataftni inyon qilingan bir-ikkitasiga muxtasar ishora qilamiz. Masalan:

Yuzta askar bir zobitning idorasiga topshirilishi bir askarni yuzta zobitning idorasiga toofiz Tlishidan ko'ra yuz daraja osonroq boÀladi. Shuning kabi, bir qoÀshinning askariy tajhizoti bir markaz, bir qonun, bir fabrika va bir podshoning amriga topshirilsa, xuddi son jihatidan bir askarning tajhizoti qadar osonlashadi. Shuningdek, bir ng qoling tajhizoti askariyasi bir necha markazlarga, bir necha zavodlarga, bir necha qoÀmondonlarga havola qilinishi ham, xuddi son jihatidan bir qoنُ الْing tajhizoti qadar mushkulotli boÀladi. Chunki birgina askarning tajhizoti uchun butun qoÀshinga lozim boÀladigan zavod-fabrikalar boÀlishi kerakdir.

Yana, vahdat siriga ko'ra bir da yo ga bir ildizda, bir markazda, bir qonun bilan hayotiy moddalari berilgani sababli, minglab meva beradigan o'sha daraxt bitta mevachalik oson boÀlgani bilmushohada koÀrinadi. Agar vahdatdan kasratga yuzQS) kaa, har bir mevaga lozim bo'lgan hayotiy moddalar boshqa-boshqa joydan berilsa, har bitta meva bir daraxt qadar qiyinchilik tug'diradi. Balki daraxtning bir anmuzaji va mundarijasi boÀlgan birgina danak ham harakdaraxtchalik qiyin boÀladi. Chunki bir daraxtning hayotiga lozim boÀlgan butun hayotiy moddalar bir dona danak uchun ham lozim boÀladi.

Xullas, shu misollar kabi yuzlab misollar bor, koÀrsatmoqdziyodaahdatda nihoyat darajada osonlik bilan vujudga kelgan minglab mavjud, shirkdagi va kasratdagi birgina mavjuddan ko'ra osonroq boÀladi. Boshqa risolalarda bu haqiqat "ikki karra ikki toÀrt" boÀn pok darajasida isbot qilingani uchun, o'shalarga havola qilib, bu yerda faqat bu osonlik va qulaylikning ilm va qadari Ilohiy va qudrati Rabbbilan nuqta-i nazaridan gÀoyat muhim bir sirini bayon qilamiz. Jumladan:

Sen bir mavjudsan. Agar oÀzingni Qodiyri Azaliyga topshirsang; seni hechlikdan, yoÀqdan, bir amr bilan, cheksiz qudrati bilan "bir gum tahlhaqqandek" bir onda yaratadi. Agar sen oÀzingni Unga bermasang, aksincha moddiy sabablarga va tabiatga nisbat bersang, - sen koinotning intizomli bir xulosasi, mevasi va kiarini ir mundarijasi va roÀyxati boÀlganing uchun, - seni yaratish uchun koinotni va unsurlarni mayin elakdan o'tkazib, hassos oÀlchovlar bilan olamnÀrinadr tarafidan sening vujudingdagi moddalarni toÀplash kerak boÀladi. Chunki moddiy sabablar faqatgina birlashtiradi, toÀplaydi xolos. OÀzlarida yoÀq narsani hechlikdan, yoÀqdan yarata olmasliklari, butun ahli aqlning nazdida tasdiqlangan. Shundk va nn, kichik bir ziyhayotning jismini olamning har tarafidan toÀplashga majbur boÀladilar. Mana, vahdatda va tavhidda naqadar osonlik, va shirkda va zalolatda naqadar mushkulot borligini angla!

Ikkinchisi: ta'siqta-i nazaridan cheksiz osonlik bor. Jumladan: qadar - ilmning bir turi bo'lib, har narsaning ma'naviy va maxsus qolipi singari bir miqdor tayin qiladi. Va o'shnmaydiori qadariy u narsaning yaratilishi uchun bir reja, bir model o'rniga oÀtadi. Qudrat yaratayotgan vaqtda, juda osonlik bilan o'sha qadariy miqdor ustida yaratadi. Ag panoharsa muhit va cheksiz va azaliy bir ilm sohibi boÀlmish Qodiyri Zuljalolga berilmasa, - yuqorida aytilganidek, - minglab mushkulot emas, balki yuzlab mahollar oÀrtaga tushadi. Chunki abab, ori qadariy va miqdori ilmiy boÀlmasa, kichkina bir hayvonning vujudida minglab xorijiy va moddiy qoliplar ishlatilishi lozim boÀladi. Mana, vahdatda cheksiz osonlik, va zalolat va shirkda cheksiz mushkuloa bashigining yana bir sirini angla;

oyati naqadar haqiqatli va toÀgÀri va yuksak bir haqiqatni ifodalaganini bil!..

Uchinchi savol: Oldin dushman, َٓا اِdoÀst boÀlgan, hidoyatga erishgan kishi aytadiki: Shu zamonda juda ildamlab ketgan faylasuflar "Hech narsa yo'qdan yaratilmaydi va hech narsa yo'q qilinmaydi. Faqatgina bir tarkib, bir parchalanish boÀlib, Koinot fabrikasini isÀrsata turibdi", deydilar.

Aljavob: Mavjudotga Nuri Qur'on bilan boqmaydigan faylasuflarning eng ildamlab ketganlari qarasalar, bu mavjudotning tabiat va sabablar vositasiatlarikllanishi va vujudga kelishini - yuqorida isbotlaganimizdek, - imtino' darajasida mushkulotli ekanini koÀrganlari uchun ikki qismga ayrildilar:

Bir qismi sofist boÀlib, ing besng xossasi boÀlgan aqldan voz kechib, ahmoq hayvonlardan ham tubanga tushib, koinotning vujudini inkor qilishni, hatto oÀzlarining vujudlarini ham inkor qilishini, zalolat masla darajabablar va tabiatning ijod sohibi boÀlishidan ko'ra osonroq ekanini koÀrganlari bois ham oÀzlarini, ham koinotni inkor qilib, mutlaq jaholatga tushishgan.

Ikkinchi guiz va rasalar, zalolatda, sabablar va tabiat yaratuvchi boÀlishi jihatida bir pashsha va bir danakning yaratilishi - cheksiz mushkuloti bor va aql doirasining xorijida bir iqtidorni taqozo qiladi. Shuning uchun majburan ijodni inkor qiladilar, ar biran bor boÀlmaydi" deydilar va yo'q bo'lishni ham mahol koÀradilar. "Bor yoÀq boÀlmaydi", deb hukm qiladilar. Faqat zarralarning harakatlari va tasodif shamollari tufaylim fitnirikish va tahlil va tarqalish va toÀplanish suratida bir faraziy vaziyatni xayol qiladilar. Xullas, sen kel, ahmoqlikning va jaholatning eng tuban darajasida turisa insini eng yuksak aqlli deb oÀylagan odamlarni koÀr, va zalolat insonni naqadar masxara, tuban va o'ta johillashtirib qo'yishini bil, ibrat ol!

Ajabo, har yili toÀrt yuz ming navnusiy ian zamin yuzida ijod qilgan va samovot va Yerni olti kunda yaratgan, va olti haftada har bahorda koinotdan ko'ra san'atliroq, hikmatlir kurrahayot bir koinotni insho qilgan bir qudrati azaliya va bir ilmi azaliyning doirasida rejalari va miqdorlari tayin qilingan mavjudoti ilmiyani, - koÀzga koÀrinmaydigan bir modda bilan yozilgan va koÀrinmas bir yozuvni koÀoyli yh uchun surilgan bir modda singari, - o'sha moddiy vujudi boÀlgan mavjudoti ilmiyaga juda osonlik bilan vujudi xorijiy berishni o'sha qudrati azaliyadan uzoq deb bilish va ijodni inkor qilish, birinchi guruh boÀlmish sofistlaq boÀlam badtar ahmoqona va johilonadir. Bu badbaxtlar ojizi mutlaq va qo'llarida faqatgina bir juz'i ixtiyoriydan boshqa narsasi boÀlmagan fir'avnlashgan nafslari, hech narsani e'dom va yoÀq qila olmagani uchrttasi hech bir zarrani va bir moddani hechlikdan va yoÀqdan ijod qila olmaganlari uchun, va ishonganlari sabablar va tabiatning qoÀlidan yo'qdan ijod qilish kelmagani vayron ahmoqliklari sababli: "YoÀqdan bor boÀlmaydi, bor narsa yoÀq boÀlmaydi", deydilar va bu botil va xato dasturni Qodiyri Mutlaqqa tatbiq qilishni istaydilar.

Darhaqiqat, Qodiyri Zulj doÀstng ikki tarzda ijodi bor:

Biri: ixtiro va ibdo' bilandir. Ya'ni, hechlikdan, yoÀqdan vujudga keltiradi va unga lozim bo'lgan barcha narsani ham yo'qdan ijod etibratli iga beradi.

Ikkinchisi: insho bilan, san'at bilandir. Ya'ni, kamoli hikmatini va koÀp ismlarining jilvalarini koÀrsatish kabi juda nozik hikmatlar uchun koinotning unlar naidan bir qism mavjudotni insho qiladi. Amriga tobe boÀlgan butun zarrotlarni va moddalarni razzoqiyat qonuni bilan ularga yuboradi va ularda isandan i.

Darhaqiqat, Qodiyri Mutlaqning ikki tarzda - ham ibdo', ham insho suratida yaratishi bor. Borni yoÀq qilish va yoÀqni bor qilish Uning eng qulay, eng oson, balki doimiy va u tabiabir qonunidir. Bir bahorda uch yuz ming anvo'i ziyhayot maxluqotning shakllarini, sifatlarini, balki zarrotlaridan boshqa butun kayfiyot va ahvollarini yo'qdan bor qilgan bir qudratga qarshi, "yoÀqni bor qilolmaydi" degan odamani izboÀlishi kerak!..

Tabiatni tashlagan va haqiqatga oÀtgan zot aytadiki: "Janobi Haqqa zarralar adadicha shukr va hamdu sano aytamanki, kamoli iymonni u beshim, avhom va zalolatlardan qutuldim va hech bir shubham ham qolmadi. Alhamdulillohi 'alo diynil Islom va kamolil iymon"...

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْ ham xُ الْحَك۪يمُ

Yigirma ToÀrtinchi YogÀdu

يَا اَيُّهَا النَّبِىُّ قُلْ لِاَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَٓاءِ الْمُؤْمِن۪ينَ يُدْن۪يrish uَيْهِنَّ مِنْ جَلَاب۪يبِهِنَّ

ila oxir... oyati tasatturni amr qiladi. Buzuq madaniyat esa Qur'onning bu hukmiga muxolif chiqadi. Tasatturni fitriy deb bilmaydidot zaratdir" deydi.

{(*) Mahkamaga qarshi va mahkamani jim qilgan appelatsiyasining mudofaalaridan bir parcha:

"Men ham Adliyaning mahkaman quloeymanki: Bir ming uch yuz ellik yilda va har asrda uch yuz ellik million insonlarning ijtimoiy hayotida eng muqaddas va haqiqiy va haqiqatli bir dasturi Ilohiyni, uch yuz ellik ming tafsirning tasdiqlariga va ittifoqlarigaoq ziyib hamda bir ming uch yuz ellik yil mobaynida oÀtgan ajdodimizning e'tiqodlariga iqtido qilib tafsir qilgan odamni mahkum qilgan haqsiz qarorni, albatta yer yuzida adolat boÀlsa, rad va u hukmni bekorhlanmai."}

Javob: Qur'oni Hakimning bu hukmi tamoman fitriy ekaniga va muxolifi gÀayri fitriyligiga dalolat qilgan koÀp hikmatlaridan, faqat "toÀrt hikmat"ni bayon qilamiz.

Birinchi hikmat: Tasattur ayollar uchun fitriydir va buni fittalik i taqozo qiladi. Chunki ayollar xilqat jihatidan zaif va nozik boÀlganlari, oÀzlarini va hayotidan koÀproq sevgan bolalarini himoya qiladigan erkakning himoya va yordamiga muhtoj boÀlganidr qadazini sevdirish va nafrat ettirmaslik va sovuq muomalaga ma'ruz qolmaslikka fitriy bir mayli bor.

Ham ayollarning oÀntasidan olti-yettitasi yo keksa, yo koÀrimsiz boÀlib, keksalik va koCHI SAzliklarini har kimga koÀrsatishni istamaydilar. Yoki hasadchidir. OÀzidan chiroyli boÀlgan ayollarga nisbatan koÀrimsiz koÀrinmaslik yoki tajovuzdan va tuhmatga qolishdan qoÀrqadi, hujumga duchor boÀlmaslik va erinn shayzarida xiyonat bilan ayblanmaslik uchun, fitratan tasattur istashadi. Hatto diqqat qilinsa, eng koÀp yopinib yurganlar keksalardir. Valda, mdan faqat ikki-uchtasi topilishi mumkinki, ham yosh boÀlsin, ham chiroyli boÀlsin, ham oÀzini koÀrsatishdan siqilmasin. Ma'lumdirki, inson sevmagan va yoqtirmagan odamlarining nazaridan siqilam boÀlfa boÀladi. Albatta, ochiq-sochiq yurgan chiroyli ayol nomahram erkaklarning oÀntasidan ikki-uchtasining qarashini yoqtirsa ham, yetti-sakkiztasini yoqtirmaydi. Hamda fahshga kirmagalar.

uzilmagan chiroyli ayol, nozik va ta'sirchan boÀlgani uchun, moddiy jihatdan ta'siri tajribadan ayon boÀlgan, balki zaharlagan iflos nazarlardan, albatta siqiladi. Hatto eshitamizki, ochiq-sochiqlik joyi Yevropabotot p ayollar begona tikilib qarashdan siqilib, "Bu ablahhlar bizni koÀz hibsiga olib siqmoqdalar", deb politsiya xodimlariga shikoyat qilishgan. Demak, madaniyatning tasatturni olib tashlashi fitratga xilofdir. Qur'onning tasattur am GÀuyuriy boÀlish bilan birga, u shafqat manbai va qiymatdor abadiy rafiqa hisoblangan ayollarni tasattur vositasida qiymatini yoÀqotishdan, zillatdan va ma'naviy asoratdan va qashshoqlikdan qutqaradi.

H bilanyollarda begona erkaklardan fitratan qoÀrqish, xavfsirash bor. Xavfsirash esa, fitratan tasatturni taqozo qiladi. Chunki sakkiz-toÀqqiz daqiqalik zavqni jiddiy ravishda achchiqlashtiradigan sakkiz-toÀqqiz oy ogÀir birar bor yukini zahmat chekish bilan birga, homiysiz bir valadning tarbiyasi bilan sakkiz-toÀqqiz yil, oÀsha sakkiz-toÀqqiz daqiqa dinga zid zavqning balosini chekish ehtimoli bor. Va juda koÀp sods qilmlgani uchun, haqiqatdan fitrati shiddat bilan nomahramlardan qoÀrqadi va tabiati yashirinishni istaydi. Va tasattur bilan nomahramning ishtahasini ochmaslik va tajovrflar yoÀl qoÀymaslikni zaif xilqati amr qiladi va qattiq eslatib turadi. Va bir qalqoni va qal'asi chorshafi ekanini koÀrsatadi. Eshitganlarimga koÀra: Hukumat poytaxtining markazidn inshduz kuni bozorda aholining koÀz oÀngida, oddiy bir poyafzal tozalovchisi, dunyoda mansabi baland odamning oyogÀi ochiq ayoliga shilqimlik qilishi,etilgaturga qarshi chiqqanlarning hayosiz yuzlariga tarsaki tushiradi!..

Ikkinchi hikmat: Ayol va erkak oÀrtasida gÀoyat asosli va shiddatli munosabat, muhabbat va aloqa; faqatgina dunyoviy hayyonlar ehtiyojidan kelib chiqmaydi. Ha, ayol eriga faqatgina dunyoviy hayotga maxsus turmush oÀrtogÀi emas.

Balki abadiy hayotda ham turmush oÀrtogÀidir. Modomiktirok"iy hayotda ham eriga turmush oÀrtogÀidir. Albatta abadiy oÀrtogÀi va doÀsti boÀlgan erining nazaridan tashqari boshqasining nazarini oÀz mahosiniga jalb qilmaslik va uni ranjitmaslik va rashkini keltirmaslik lozim boÀladi.aratiliki moÀmin eri, sirri iymonga binoan, u bilan aloqasi dunyoviy hayotga oid va faqat hayvoniy va goÀzallik vaqtiga maxsus vaqtinchalik muhabbat emas. Balki abadiy hayotda ham turmush oÀrtogÀi nuqtasida asosli va j, aksamuhabbat va hurmat bilan aloqadordir. Ham faqat yoshligida va goÀzallik paytida emas, balki keksalik va xunuklik vaqtida ham jiddiy hurmat va muhabbatni koÀrsatadi. Albatta unga muqobil, u ham oÀz mahosinini uning nazari uchyoning xos qilishi va muhabbatini ungagina bagÀishlashi, insoniyat taqozosidir. BoÀlmasa yutugÀi juda oz boÀladi, yoÀqotishi juda koÀp boÀladi.

Shariatga koÀra er xotinga oÀxshashi, ya'ni bir-bir vohiunosib boÀlishi kerak. Bu oÀxshashlik va tenglikning eng muhimi diyonat nuqtasidadir. Qanday baxtli oÀsha erki, ayolining diyonatiga qarab taqlid qiladi, rafiqasini abadiy hayotda ybur boaslik uchun dindor boÀladi.

Baxtiyordir oÀsha ayolki, erining diyonatiga qarab, "abadiy oÀrtogÀimni yoÀqotmayin" deb taqvoga doirasiga kiradi.

Voy boÀlsin u erkakkaki soliha ayolini abadiy yoÀqotishga olib boradigan safohatga kirziligianday badbaxtdir u ayolkim, taqvodor erini taqlid qilmaydi, muborak abadiy oÀrtogÀini yoÀqotadi.

Minglab voy boÀlsin ikki badbaxt er-xotingaki, bir-biriu sirgisqini va safohatini taqlid qiladilar. Bir-birini otashga tushishga yordam berishadi!..

Uchinchi hikmat: Bir oila hayotining saodati, ea Qur'otin mobaynidagi oÀzaro ishonch va samimiy hurmat va muhabbat bilan davom etadi. Tasattursizlik va ochiq-sochiqlik oÀsha ishonchni buzadi, oÀzaro hurmat va muhabbatni sindiradi. Chunki, eridan chiroylirogÀini koÀrmagani ucva salÀzini begonaga sevdirishga urinmagan ochiq-sochiq yurgan oÀnta ayoldan faqat bitta topiladi. ToÀqqiztasi eridan yaxshirogÀini koÀradi. Va yigirmata erkakdan faqat bittasi ayolidan goÀzalrogÀini kodan koi. OÀshanda samimiy muhabbat va oÀzaro hurmat yoÀqolishi bilan birga, juda xunuk va gÀoyat razilona his uygÀotishga sabab boÀlishi mumkin.

Jumladan: Inson opa-sian vaqabi mahramlariga nisbatan fitratan shahvoniy hisi boÀlmaydi. Chunki mahramlarning siymolari qarindoshlik va mahramlik jihatidagi shafqat va dinga uygdadir habbatni his qildirganidan; nafsoniy, shahvoniy mayllarni sindiradi. Biroq, ochiq oyoqlarga oÀxshagan, shariatda mahramlarga ham koÀrsatilishi joiz bni istan joylarini ochish, tuban nafslarga koÀra gÀoyat yomon hisning uygÀonishiga sabab boÀlishi mumkin. Chunki mahramning siymosi mahramlikdan xabar berad yuztaomahramga oÀxshamaydi. Ammo, masalan mahramning ochiq oyogÀi boshqasiniki bilan bir xil. Mahramlikni xabar beradigan farqli alomati bo'lmagani uchun, hayvoniy havas naar "Me bir toifa pastkash mahramlarda uygÀotishi mumkin. Bunday nazar esa, tuklarni tikka qiladigan insoniyatning tubanlashishidir!..

ToÀrtinchi hikilan ra'lumki, naslning koÀpayishini hamma istaydi. Hech bir millat va hukumat yoÀqki, naslning koÀpayishiga tarafdor boÀlmasa. Hatto Rasuli Akram Alayhissolatu Vassalam marhamat qilganlarki:

تَنَاكَحُوا تَكَاثَرُوا فَاishni اُبَاه۪ى بِكُمُ الْاُمَمَ

-av kama qol- Ya'ni: "Uylaninglar, koÀpayinglar. Men qiyomatda sizning koÀpligingiz bilan faxrlanaman." Holbuki, tasatturning olib tashlanishi uylaoqda. koÀpaytirmaydi, aksincha juda kamaytiradi. Chunki eng sayoq va zamonaviy oÀspirin ham turmush oÀrtogÀining nomusli boÀlishini istaydi. OÀzi kabi zamonaviy, ya'ni ochiq-sochiq boÀlishini istamagani uchun, uylanmaydi, balki fahshga kiradi. keraklnday emas, u darajada erini cheklay ololmaydi. Chunki ayolning oila hayotida ichki mudir boÀlgani uchun, erining barcha mol-mulkiga, avlodiga va hamma narsasiga muhofaza ma'muri boÀlgani ucaqadarng muhim xislati sadoqat va ishonchdir. Ochiq-sochiqlik esa bu sadoqatni sindiradi, erining nazarida ishonchni yoÀqotadi, unga vijdon azobiizmatiktiradi. Hatto erkaklarda ikki goÀzal xislat boÀlgan jasorat va saxovat ayollarda boÀlsa, bu ishonchga va sadoqatga zarar boÀlgani uchun, bad axloq hisoblanib, yomon xislat sanaladi. Biroq erining vazifasi, unga xazinadorlikn butudoqat emas, balki himoya, marhamat, hurmatdir. Shuning uchun, erkak cheklov ostiga olinmaydi. Boshqa ayollarni ham nikohiga olishi mumkin.

Madinga imiz Yevropaga qiyos qilinmaydi. Chunki u yerda duel kabi juda shiddatli vositalar bilan ochiq-sochiqlik nomus bir daraja muhofaza qilinadi. Izzati nafs sohibi boÀlgan odamning ayoliga iflos nazar bilan qaragan odam, boÀynigudga knini oladi, soÀngra qaraydi. Hamda sovuq mamlakatlar hisoblangan Ovrupo tabiati, mamlakat kabi sovuq va yaxlagandir. Osiyo, ya'ni Olami Islom qit'asi unga nisbatan issiq mamlakatlardir. Ma'lumki, atrof-muhitning insonhlari iga ta'siri bor. Sovuq mamlakatda, sovuq insonlarda hayvoniy havaslarni qoÀzgÀatish va ishtahani ochish uchun ochiq-sochiqlik, balki koÀp suiiste'mollarga va isroflarga sabab boan, oÀi. Biroq ta'sirchan va hassos issiq mamlakatlardagi insonlarning nafsoniy havaslarini davomli ravishda hayajonlantiradigan ochiq-sochiqlik, albatta koÀp suiiste'mollarga va isroflarga va naslning zaiflashishiga vةَ فِىatning tushishiga sababdir. Bir oyda yoki yigirma kunda fitriy ehtiyojga muqobil, har necha kunda oÀzini isrofga majbur deb oÀylaydi. Shunda, har oy oÀn besh kun hayz kaymonimelar munosabati bilan ayolidan saqlanishga majbur boÀlganidan, nafsiga magÀlub boÀlsa, fahsh ishlarga ham mayl qiladi.

Shaharliklar qishloqliklarga, badaviylarga qarab tasatturni olib tashlolmaydi. Chunki qishloqlarda, badavi:>Uch tirikchilik dardi tashvishi va jismoniy mehnat bilan insonlar charchagani uchun, hamda shaharliklarga nisbatan diqqatni kam jalb qilgan begunoh ishchi va bir daraja koÀrimsiz ayollarning qisman h, va iklari, nafsoniy havaslarni hayajonlantirishga sabab boÀlmagani kabi, sayoq va ishsiz odamlar kam boÀlgani uchun, ularda shahardagi fasodlarning oÀndan biri topilmaydi. Shunday ekan, ularga qiyos qilinmaydi.

Ba'zi viloyatlarda ayollar toifasidan samimiy va qizgÀin suratda Nurlarga boÀlgan aliga doini koÀrgan va haddimdan ortiq ularning Nurlarga oid darslarimga ishonchlarini bilgan vaqtlarimda, muborak Ispartaga va ma'naviy Madrasat-uz Zahroga uchinchi marta kelgan vaqtim eshitdimki; muborak oxirat okin bogillarim boÀlgan ayollar toifasi mendan bir dars kutayotgan ekanlar. GoÀyo va'z suratida masjidlarda ularga darsim oÀqib beraman. Lekin men toÀrt-besh jihatdan kasalman, hamda parishon, hatto gapirishga va oÀylashga iqtidorsiz boÀlganim holdas, bukecha shiddatli bir eslatma bilan qalbimga shu narsa keldi, modomiki oÀn besh yil avval yoshlarning xohishi bilan "Yoshlarga Rahnamo"ni ular uchun yozdinggiz va juda koÀp istifoda qii, gÀo Holbuki xonimlar toifasi yoshlardan koÀra ziyoda bu zamonda shunday bir rahnamoga muhtojdirlar. Men ham bu eslatmaga binoan gÀoyat parishon va zaiflik va ojizligim bichi Rarga "Uch Nukta" bilan gÀoyat muxtasar ba'zi kerakli moddalarni u muborak opa-singillarimga va ma'naviy yosh avlodlarimga bayon qilaman:

Birinchi nukta: Risola-i Nurning eng muhim asosi shafqat boÀlgani uchun, ayollar toifasi shafqat qahraafzaldi boÀlganlari uchun, yanada ziyoda Risola-i Nur bilan fitratan aloqadordirlar. Va lillahilhamd, bu fitriy aloqadorlik koÀp yerlarda his qilinmÀrtogÀBu shafqatdagi fidokorlik haqiqiy ixlosni va evazsiz fidokorlikni ifoda qilgani uchun, bu davrda juda katta ahamiyatga ega. Ha, bir volida bolasini tahlikadan qutqarish uchun hech qanday holdatamasdan oÀzini fido qilishi va haqiqiy ixlos bilan fitriy vazifasi e'tibori bilan oÀzini avlodiga qurbon qilishi koÀrsatadiki; ayollarda gÀoyat yuksak qahramonlik bor. Bu qahramonlikning inkishofiqali o dunyoviy hayotini ham, abadiy hayotini ham u bilan qutqara oladi.

Lekin ba'zi yomon jarayonlar bilan quvvatli va qiymatdor xislat inkishof etmaydi yoxud suiiste'mabatdoinadi. Yuzlab namunalaridan bir kichik namunasi shu: Shafqatli volida bolasining dunyoviy hayotda tahlikaga tushmasligi, istifoda va foyda koÀrishi uchun har qanday fidokorlikni boÀyniga oladi, uni shunday tara, bu iladi. "OÀgÀlim amaldor boÀlsin" deb bor bisotini beradi. Hofizlik maktabidan oladi, Yevropaga yuboradi. Lekin bolaning abadiy hayoti tahlikaga tushganini o5

va "ydi va dunyo qamoqxonasidan qutqarishga harakat qiladi, Jahannam qamoqxonasiga tushishini hisobga olmaydi. Fitriy shafqatning tamoman ziddiga, begunoh bolasini, oxiratda shafoatchi boÀlish kerak ekan, da'vogar qiladi. U bola, "Nima uchun iti Yusni quvvatlantirmasdan, halok boÀlishimga sabab boÀlding?" deb shikoyat qiladi. Dunyoda ham Islomiy tarbiyani toÀliq olmagani uchun, volidasining hayratdarimgi shafqati evaziga keragicha javob berolmaydi, balki koÀp xatolarga yoÀl qoÀyadi. Agar haqiqiy shafqat suiiste'mol qilinmasdan, bechora bolasini abadiy qamoqxona boÀlgan Jahannamdan va abadiy yoÀrak. BoÀlgan zalolat ichida oÀlishdan qutqarishga, shafqat sirri bilan harakat qilsa, bola qilgan barcha savoblarining bir misli volidasining amallar daftariga yoziladi. Volidasining vafotidan soÀng har doim savoblari bilk - biiga nur yetkazgani kabi, oxiratda da'vogar emas, butun ruhu joni bilan shafoatchi boÀlib, abadiy hayotda unga muborak avlod boÀladi.

Darhaqiqat, insonning eng birinchi ustozi va tatiri K muallimi, uning volidasidir. Bu munosabat bilan men oÀzimda qat'iy va doim his qilgan ushbu ma'noni bayon qilaman:

Sakson yillik umrimda, sakson ming zotlardan dars olganim holda, hamdaichamanki, eng asosli va mustahkam va har doim menga darsini yangilayotgandek marhum volidamdan olgan oÀgitlar va ma'naviy darslarim boÀlib, oÀsha darslar fitratimda, goÀyoaxsiy y vujudimda urugÀlar hukmida joylashgan edi. Keyingi darslarim oÀsha urugÀlar ustiga bino qilinganini aynan koÀrmoqdaman. Demak, yoshligimda fitratimga va ruhimga marhum volidamning dars va oÀgit, kasa, hozir bu sakson yoshimdagi koÀrgan buyuk haqiqatlarim ichida asos urugÀ sifatida mushohada qilmoqdaman.

Jumladan: Maslak va mashrabi عَظ۪يtoÀrt asosidan eng muhimi shafqat qilish va Risola-i Nurning eng buyuk haqiqati boÀlgan achinish va marhamat koÀrsatishni u volidamning shafqatli fe'l iy masidan va oÀsha ma'naviy darslaridan olganimni aniq tushunyapman. Ha, bu haqiqiy ixlos bilan haqiqiy fidokor volidalik shafqati suiiste'mبِاسْمinib, begunoh bolasining olmos xazinasi hukmidagi oxiratini oÀylamasdan, bolaning begunoh yuzini vaqtinchalik foniy shishalar hukmidagi dunyoga burish va bIchidalda unga shafqat koÀrsatish, shafqatni suiiste'mol qilishga kiradi.

Ha, ayollarning shafqat bilan qahramonliklarini hech qanday haq va hech bir evaz istamasdan, hech qanday shaxsiy foyda, xoÀjakoÀrsinlik qilmay ruhini fido qilganlari yozilafqatning kichik namunasini koÀrsatgan tovuqning bolasini qutqarish uchun arslonga tashlanishi va jonini fido qilishi isbot qiladi.

Hozir Islomiy tarbiyadan va oxirat ishlaridan eng qiymatli va eng Haqnii asos, ixlosdir. Bu tur shafqatdagi qahramonlikda oÀsha haqiqiy ixlos mavjud.

Agar bu ikki nuqta oÀsha muborak toifada inkishof qishga q boshlasa, Islomiyat doirasida juda buyuk saodatga sabab boÀladi. Holbuki erkaklarning qahramonliklari evazsiz boÀlmaydi. Balki yuz jihatdan evaz istaydi. Hech boÀlmasa shon-sharaf istaydi. Lekin afsuski, bechora muborava fe'lar toifasi zolim erkaklarning yomonliklaridan va zoÀravonliklaridan qutulish uchun, boshqa bir tarzda, zaiflikdan va ojizlikdan kelgan btlar vbir navda riyokorlikka kirmoqdalar.

Ikkinchi nukta: Bu yil yolgÀizlikda va ijtimoiy hayotdan chekinganim holda ba'zi Nurchi qardoshlarimning va opa-singilْنَا اing xotirlari uchun dunyoga qaradim. Men bilan koÀrishgan aksar doÀstlardan oÀz oilaviy hayotlaridan shikoyatlar eshitdim. "Ey voh!" dedim. Insonning, xususan musulmonning panohgohi va bir navi Jannati va kichik dunyosi, oila hayngni u. Bu ham buzilishni boshlabtimi, dedim. Sababini qidirdim. Tushundimki: Qandayki Islomiyatning ijtimoiy hayotiga va bu orqali Islom diniga zarar berni,

فَhun yoshlarni yoÀldan urish va yoshlik havaslari bilan safohatga yoÀllash uchun bir-ikkita qoÀmita ishlayot ekan. Aynan shuning kabi, bechora ayollar toifasininizmatlil qismini ham xato yoÀllarga yo'llash uchun bir-ikkita qoÀmitaning ta'sirli suratda parda ostida ishlaganini his qildim. Va bildimki: Islom millatiga dahshatli zarba oÀsha tomondan kelmoqda. Men ham siz opa-singillarimgaknlarishlaringiz ma'naviy avlodlarimga qat'iyan bayon qilamanki: Ayollarning uxraviy saodati kabi, dunyoviy saodatlarining va fitratlaridagi oliy xislatlarining buzilishidan qutulishining yagona chorasi, Islom doirasidagi diniy taadiy han boshqa yoÀq!.. Rossiyada u bechora toifaning qay holga kirganini eshitmoqdasiz. Risola-i Nurning bir qismida aytilganki: Aqli boshida bo'lgan odam rafiqasiga muhabbatini va sevgisini bsiz, kn yillik foniy va zohiriy jamolining goÀzalligiga bino qilmaydi. Balki ayollar jamoli goÀzalligining eng goÀzali va doimiysi, uning shafqatiga va ayollibilan xsus axloq goÀzalligiga sevgisini bino qilishi kerak. Toki u bechora keksaygani sari, erining muhabbati unga davom etsin. Chunki uning rafiqasi, faqat dunyo hayotidagi vaqtinchalik yordamchi rafiqa emas, balki abing haayotida abadiy va sevimli turmush oÀrtogÀi boÀlgani uchun, keksaygan sari yanada ziyoda hurmat va marhamat bilan bir-birini sevishi lozim boÀladi. Hozirgi madaniyat pardasi ostidagi hayvonlarcha vaqtinchalik birgalikdan soÀng abadiy ayriliqqa idir. an oila hayoti tamalidan buzilmoqda.

Ham Risola-i Nurning bir qismida aytilganki: Baxtiyordir u odamki, abadiy rafiqasini yoÀqotmaslik uchun soliنُّفُوinini taqlid qiladi, u ham solih boÀladi. Ham baxtiyordir u ayolki, erini dindor koÀradi, abadiy doÀstini va oÀrtogÀini yoÀqotmaslik uchun u ham toÀliq dindor boÀladi. Dunyoviy saodati ichida uxraviy saodang nafozonadi. Badbaxtdir u odamki, safohatga kirgan xotiniga ergashadi, voz kechirishga harakat qilmaydi, oÀzi ham ishtirok qiladi. Badbaxtdir u ayolki, erining fisqiga qaraydi, uni boshqa bir suratda taqlid qiladi. Voy boÀlsin u er-xoarf qii, bir-birini otashga tushishga yordam beradi. Ya'ni, madaniyat fantaziyalariga bir-birini tashviq qiladi.

Xullas, Risola-i Nurning bu mazmundagi jumlalarining ma'nosi shukioatninamonda oila hayotining dunyoviy va uxraviy saodatining va ayollarda oliy xislatlar inkishofining sababi, faqat shariat doirasidagi Islomiyat odobi bilan btlar ki mumkin.

Hozir oila hayotidagi eng muhim nuqta shuki, ayol erida yomonlik va sadoqatsizlik koÀrsa, u ham eriga oÀchakishib, ayolning oilaviy vazifasi boÀlgan sadoqat va lgan mhni buzsa, aynan askarlikdagi itoatning buzilishi kabi, u oila hayotining fabrikasi chil-parchin boÀladi. Balki u ayol qoÀlidan kelganicha erining kamchiligini isloh qilishga intilishi kerakki, abadiy oasida,ini qutqarsin. BoÀlmasa u ham oÀzini ochiq sochiqlik bilan boshqalarga koÀrsatishga va sevdirishga harakat qilsa, har jihatdan zarar qiladi. Chunki linglay sadoqatni tashlagan, dunyoda ham jazosini oladi. Chunki nomahramlarning nazaridan fitrati qoÀrqadi, siqiladi, chekinadi. Nomahram yigirmata erkakning oÀn sakkiztasining nazarini yoqtirmaydi. Erkak esa, yuzrda vaahram ayoldan faqat bittasini yoqtirmaydi, qarashidan siqiladi. Ayol u jihatda azob chekkani kabi, sadoqatsizlik tuhmati ostiga kiradi. Zaifligi bilan birgSavol:uqini muhofaza qilolmaydi.

Alhosil. Qandayki ayollar qahramonlikda, ixlosda shafqat bilan erkaklarga oÀxshamaganlari kabi, erkaklar ham u qahramonlikda ularga yetisholmaydilar. Xuddi shuning kabi, u beguiqadi.nimlar ham, safohatda hech bir jihatdan erkaklarga yetisholmaydilar. Shuning uchun fitratlari bilan va zaif xilqatlari bilan nomahramlardan shiddatli qoÀrqadilar t va jrshaf ostida saqlanishga oÀzini majbur deb biladilar. Chunki erkak sakkiz daqiqa zavq va lazzat uchun safohatga kirsa, yolgÀiz sakkiz liralik narsa zarar qiladi. Lekin ayol sakkiz daqiqa safohatdagi zavqning jazosi sifatida dunyogani v sakkiz oy ogÀir yukni qornida koÀtarib yuradi va yana sakkiz yil homiysiz bola tarbiyasining mashaqqatiga ham kirgani uchun, safohatda erkaklarga yetisholmaydi, yuz daraja koÀproq jazosini koÀrqancha203

Kam boÀlmagan bu navdagi hodisalar koÀrsatadiki, muborak ayollar toifasi, fitratan yuksak axloqqa manba boÀlgani kabi, fisq va safvvatni dunyo zavqi uchun qobiliyatlari yoÀq hukmidadir. Demak, ular Islomiyat tarbiyasi doirasi ichida baxtiyor oila hayotini kechirishga maxsus muborak maxluqdirlar. Bu muboraklarni buzgan qoÀmitalarga la'nat!.. Alloh bu nuqtaingillarimni ham bu sayoqlarning yomonliklatidan muhofaza qilsin, omin.

Singillarim! Mahram tarzda bu soÀzimni sizga aytmoqdaman: Maishat dardi uchun sayoq, axloqsiobi Haang-mashrab bir erning tahakkumi ostiga kirishdan koÀra, fitratingizdagi iqtisod va qanoat bilan, qishloqlik begunoh ayollarning nafaqalarini oÀzlari topish uchun ishlaganlari singari oÀzingizni ta'minlashing oxilinglar, sotishga intilmanglar. Agar sizga munosib boÀlmagan bir erkak qismat boÀlsa, siz qismatingizga rozi boÀling va qanoat qiling. Inshoalloh, rizoingiz va qanoatingiz bilan u ham isloh boÀladi. BoÀlmasa, hozir eshab berganimdek, mahkamalarga ajralish uchun murojaat qilasiz. Bu ham Islomiy obroÀ va milliy sharafimizga yarashmaydi!

Uchinchi nukta: Aziz opa-singillarim. Qat'iyan bilingki: Dinga uyg'unatlarn xorijidagi zavqlarda, lazzatlarda oÀn daraja ulardan ziyoda alamlar va zahmatlar borligini Risola-i Nur yuzlab quvvatli dalillar, hodisalar bilan isbot qilgan. Uzun tafsilotni Risola-i Nurda topasizlar.

Ju qilis: Kichik SoÀzlardan Oltinchi, Yettinchi, Sakkizinchi SoÀzlar va Yoshlarga Rahnamo mening oÀrnimga sizlarga bu haqiqatni toÀliq koÀrsatadi. Shuning uchun, din doiradagi kayf bilan kifoyalaninglar va qanoat qilinglar. Uyingizdagi begunoh avloÀshnicgiz bilan begunoh suhbat, yuzlab kinolardanda zavqliroqdir. Ham qat'iyan bilingki, dunyoviy hayotda haqiqiy lazzat, iymon doirasidadir va iymondadir. Va solih amallarib ekkar birida ma'naviy lazzat bor. Va zalolat va safohatda, bu dunyoda ham gÀoyat achchiq va xunuk alamlar borligini Risola-i Nur yuzlab qat'iy dalillar bilan isbot qilgan. GoÀyo, iymondainson tning urugÀi va zalolat va safohatda Jahannam urugÀi borligini, oÀzim koÀp tajribalar va hodisalar bilan aynal-yaqiyn koÀrganman va Risola-i Nurda bu haqiqat takror-takror yrini dn. Eng shiddatli qaysar va e'tirozchilarning qoÀliga kirib, rasmiy ekspertlar va mahkamalar bu haqiqatni rad qilolmagan. Hozir siz kabi muborak va begunoh singillarimga va avlodlarimostidadagi kichiklaringizga, boshda Tasattur Risolasi va Yoshlarga Rahnamo va Kichik SoÀzlar mening badalimda sizlarga dars bersin.

Eshitdimki, men sizga masjidda dars berishimni orzu qilayotgan ekni kab Lekin mening parishonligim bilan birga kasalligim va koÀp sabablar bu vaziyatga izn bermaydi.

Men ham siz uchun yozgan bu darsimni oÀqigan va qabul qilgan barcha opa-singillarimni barcha ma'naviy yutuq va duolarimga Nur Shogirdlari k masalxil qilishga qaror qildim. Agar siz mening badalimga Risola-i Nurni qisman qoÀlga kiritib oÀqisangiz yoki tinglasangiz, qoidamizga koÀra, barcha qardoshssalotiz hisoblangan Nur shogirdlarining ma'naviy yutuqlariga va duolariga ham hissador boÀlasiz.

KoÀproq yozgan boÀlar edim, lekin qattiq kasal va juda zaif va juda keksa var birirlar kabi koÀp vazifalarim boÀlganidan, hozircha shu bilan kifoyalandim.

Yigirma Beshinchi Yog'du

(Xastalarga bir malham, bir tasalli, ma'naviy resept, hasta ziyorati va shifo tilash maqomida yozilgan.)

Bu الْاِviy resept butun yozganlarimizdan ustun bir tezlik bilan

{(Hoshiya) Bu risola toÀrt yarim soat ichida ta'lif etilgan.

Xuddi shunday Rushdiy, Xuddi shunday Ra'fat, Xuddi shunday Xusrav, Xuddi shunday Said}

ta'lif Hatto ni kabi; ham umumga qarshi tahrir qilishga va diqqatga vaqt topmasdan, ta'lifi kabi gÀoyat tezlik bilan, faqat bir marta koÀzdan kechirildi. Demak, ilk qoralamasi tartibsiz qolgan. Qaliyatlitriy suratda kelgan fikrlarni san'at bilan va diqqat bilan buzmaslik uchun, qayta koÀrib chiqishni kerak deb topmadik. OÀqigan zotlar, xususan xastalar blan choxush iboralardan yoxud ogÀir kalimalardan va ifodalardan siqilib xafa boÀlmasinlar, meni ham duo qilsinlar.

اَلَّذ۪ينَ اِذَٓا اَصَابَتْهُمْ مُص۪يبَةٌ قَالُٓوا اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَيْهِ رَez oÀtنَ ٭ وَالَّذ۪ى هُوَ يُطْعِمُن۪ى وَيَسْق۪ينِ ٭ وَاِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْف۪ينِ

Shu Yog'duda bashariyatning oÀndan qismidan bir qismini tashkil etgahli zibatzada va xastalarga haqiqiy bir tasalli va foydali bir malham boÀla oladigan yigirma besh davoni ijmolan bayon etamiz.

Ey bechora xasta! Maroq etma, sabr qil. Sening xastaliging senga dard "Senibalki bir navi darmondir. Chunki umr bir sarmoyadir, ketadi. Mevasi bo'lmasa, zoye boÀladi. Ham rohat va gÀaflat bilan bo'lsa, juda tez ketadi. Xastalik sening u sarmoyangni ulkan foydalar bilan mevador qiladi. Ham umrning ttti taishiga yoÀl qo'ymaydi, tutib turadi, uzaytiradi.. toki mevalarini bergandan soÀng tashlab ketsin. Xullas, umrning xastalik bilan uzun boÀlishiga ishorat o'laroq bu zarbulmasal tillarda dostondirki; "Musibat vaqti juda uzun, samazon vaqti juda qisqa boÀladi".

Ey sabrsiz xasta! Sabr qil, balki shukr qil. Sening bu xastaliging umr daqiqalarini bittadan soat ibodat hukmiga keltira olsinchahunki ibodat ikki qismdir. Biri musbat ibodatdirki; namoz, niyoz kabi ma'lum ibodatlardir. Boshqasi manfiy ibodatlardirki; xastaliklar, musibatlar vositasi bilan musibatzada ojizligini, z alayhini his qiladi. Xoliqi Rahimiga iltijo qiladi, yolvoradi. Xolis, riyosiz ma'naviy ibodatga mazhar boÀladi. Ha, xastalik bilan oÀtgan bir umr, Allohdan shikoyat qilmaslik srilmaybilan, mo'min uchun ibodat sanalganiga rivoyati sahiha bor. Hatto ba'zi sobir va shokir xastalarning bir daqiqalik xastaligi, bir soat ibodat hukmiga oÀtgani va ba'zi komillarning bir daqiqasi bir oda qiodat hukmiga oÀtgani, sahih rivoyat va rost kashflar bilan sobitdir. Sening bir daqiqa umringni ming daqiqa hukmiga keltirib, senga uzun umrni qozontirgan xastalikdan tashakkr bech, tashakkur et.

Ey tahammulsiz xasta! Inson bu dunyoga mazza qilib yurmoq va lazzat olmoq uchun kelmaganiga, mutamodiyan kelganlarning ketishi va yoshlarning keksayishi va mutamodiyan zavol va firoqqa dumalashi shohiqa-bosHam inson zihayotning eng mukammali, eng yuksagi va jihozot jihatidan eng boyi, balki zihayotlarning sultoni hukmida ekan, oÀtgan lazzd qilsi va kelajakdagi balolarni oÀylash vositasi bilan, hayvonga nisbatan eng past bir darajada, faqat qaygÀuli, mashaqqatli bir hayot kechiradi. Demak, inson bu dunyoga faqat goÀzal yashamoq uchun va ro اسْتَ xursandchilik bilan umr kechirmoq uchun kelmagan. Balki azim bir sarmoya qoÀlida boÀlgan inson, bu yerga tijorat bilan abadiy, doimiy bir hayotning saodatini qillashkiritishga g'ayrat ko'rsatish uchun kelgan. Uning qoÀliga berilgan sarmoya ham umrdir. Agar xastalik boÀlmasa, sihat va salomatlik gÀaflat m Usto, dunyoni yoqimli qilib koÀrsatadi, oxiratni unuttiradi. Qabrni va oÀlimni xotiriga keltirishni istamaydi, umr sarmoyasini havoga, boÀsh narsalarga behuda sarf qildiradi. Xastalik esa, birdan Rasulii ochtiradi. Vujudiga va jasadiga deydiki: "OÀlimsiz emassan, sohibsiz emassan, bir vazifang bor. GÀururni tashla, seni yaratganni oÀyla, qabrga ketishingni bil, shunga koÀra tayyorlik qil". Xullas, xastalik bu nuqtai nazardabu bil aldamaydigan bir nasih va iqoz etuvchi bir murshiddir. Undan shikoyat emas, balki bu jihatda unga tashakkur etmoq; agar juda ogÀir kelsa, sabr istamoq kerak.

Ey shikoyatchi xasta! Sening haqqing shikoyat emas, shukrdir, sabrdir. Chunki sening vujuding va a'zo va jihozoting, sening mulking emas. Sen ularni qilmagor qul boshqa peshtaxtalardan sotib olmagansan. Demak, boshqasining mulkidir. Ularning moliki mulkini istagani kabi tasarruf qiladi. Yigirma Oltinchi SoÀzda aytilgani kabi, masnu'n gÀoyat boy, gÀoyat mohir bir san'atkor; goÀzal san'atini, qiymatdor sarvatini ko'rsatmoq uchun, miskin bir odamga modellik vazifasini qildirish maqsadi bida shair ujratga muqobil, bir soatgina zamonda murasso' va gÀoyat san'atli tikkan bir koÀylakni, bir hullani u faqirga kiydiradi. Uning ustida ishlaydi va vaziyatlar beradi. Horinuqtaso'i san'atini ko'rsatmoq uchun kesadi, o'zgartiradi, uzaytiradi, qisqartiradi. Ajabo, shu ujratli miskin odam u zotga desa: "Menga zahmat beryapsan, egiltirib turish bilan bergan vva choingdan menga mashaqqat beryapsan, meni go'zallashtirgan bu koÀylakni kesib qisqartirish bilan goÀzalligimni buzyapsan" deyishga haq qozoxilqatmumkinmi? Marhamatsizlik, insofsizlik qilding", deya oladimi? Xullas, aynan bu misol kabi, Sone'-i Zuljalol senga, ey xasta! KoÀz, quloq, aql, qalb kabi nuroniy tuygÀular bilan murasso' o'laroq kiydirgan jism koÀylava kasasmo-i husnasining naqshlarini ko'rsatmoq uchun, ko'p holot ichida seni aylantiradi va ko'p vaziyatlarda seni oÀzgartiradi. Sen ochlik bilan uning Razzoq ismini taniganing kabi, Shofiy ismini ham xastaliging bilan bil. Ala va domusibatlar bir qism asmosining ahkomini koÀrsatganlari uchun, ularda hikmatdan lam'alar va rahmatdan shualar va u shuoot ichida koÀp goÀzalliklar mavjud. Agar parda ochilsa, tavahhush va nafrat etganing xasbola tpardasi orqasida sevimli goÀzal ma'nolarni topasan.

Ey kasalikka mubtalo xasta! Tajribalarim natijasida shunday qanoatga keldimki, bu zamonda xastalik ba'zilar uchun bir ehsoni Ilohiydir, bir hadya-i Rahmoniydir. Shu shini -toÀqqiz yildan beri, loyiq boÀlmaganim holda, ba'zi yosh kimsalar kasalliklariga duo olish maqsadida men bilan ko'rishdilar. Diqqat etdimki, xastalikli qaysi oÀsmirni koni yub boshqa tengqurlariga nisbatan oxiratini oÀylashni boshlaydi. Yoshlik sarxushligi yoÀq. GÀaflat ichidagi hayvoniy havasotdan bir daraja oÀzini qutqhodlika. Men ham shunga qarab, o'zlari ko'tara oÀladigan darajadagi xastaliklarini bir ehsoni Ilohiy ekanini eslatardim. Aytar edimki: "Qardoshim, sen shiku xastaligingga qarshi emasman. Xastalik tufayli senga bir shafqat his qilib achinmayapmanki, duo qilayin. Xastalik seni to'liq uygÀotgunicha sabr qilishga urin va xastalik vazifasini bitirgzim sikeyin Xoliqi Rahim inshoalloh senga shifo beradi".

Yana ayta edim: "Sening ba'zi tengdoshlaring sihat balosi bilan gÀaflatga tushib, namozni tark qilib, qabrni oÀylamasdan, oyat ei unutib, bir soatlik hayoti dunyoviyaning zohiriy kayfi bilan, hadsiz bir hayoti abadiyasini barbod qiladi, zadalaydi, balki xarob qiladi. Sen xastalik koÀzi bilan, har holda Haqsiigan bir manziling boÀlgan qabringni va yana orqasidagi uxraviy manzillarini koÀrasan va ularga koÀra harakat qilasan. Demak, sen uchun xastalining sr sihatdir. Ba'zi tengdoshlaringdagi sihat - xastalikdir".

Ey alamdan shikoyat etgan xasta! Sendan soÀrayman; oÀtgan umringni esla va u umrda oÀtgan lazzatli shodlik kunlaringniُوا عَ balo va alamli vaqtlaringni taxattur et. Harholda yo "oh!", yo "eh!" deysan. Ya'ni, "Alhamdulilloh shukr" yoxud "ey voh, afsuslar bo'lsin" qalbing yoki lisoning deydi. Diqqat qil, senga "ohazlum dulilloh shukr" dedirgan, sening boshingdan oÀtgan alamlar, musibatlarni oÀylash, bir ma'naviy lazzatni teshadiki; sening qalbing shukr qiladi. Chunki alamning zavoli, lazzatdir. U alamlar, u musibatlar zavoli bilan ruhda birs boÀlt meros qoldirganki, o'ylash bilan teshilsa, ruhdan bir lazzat oqadi, shukrlar taqattur etadi. Senga "ey voh, afsuslar bo'lsin" dedirgan, bir vaqtlar kechirgan lazzatli va sururli u hollaringdirki; zavollari bilan sening ruhingda doimiy bigan bm meros qoldirib, qachon oÀylasang, u alam yana teshiladi, o'kinch va hasrat oqitadi. Modomiki bir kunlik g'ayri mashru' lazzat, ba'zan bir yil mlariniy alam chektiradi. Va muvaqqat bir kunlik xastalik bilan kelgan alam, koÀp kunlar ma'naviy lazzati savob bilan barobar, zavolidagi xalos va qutulishdan kelgتَنَٓاnaviy lazzat bor. Sening boshingdagi hozircha bu muvaqqat xastalikning natijasini va mohiyatidagi savobni oÀyla, "Bu ham oÀtar, eshit!" de, shikoyat oÀrniga shukr et.

{(Hoshiya) Fitriyn hechuratda bu yog'du taxattur etganidan, oltinchi martabada ikki davo yozilgan. Fitriyligiga tegilmaslik uchun oÀshanday qoldirdik, balki bir sir bordir deya oÀzgartirmadik.}

Ey dunyo zavqini oÀylab, xastalikdan izalola chekayotgan qardoshim! Bu dunyo agar doimiy boÀlsa edi va yoÀlimizda oÀlim boÀlmasaydi va firoq va zavolning shamollari esmasaydi va musibatliَ مَنْonli istiqbolda ma'naviy qish mavsumlari boÀlmasaydi; men ham sen bilan barobar sening holingga achinardim. Ammo modomiki dunyo bir kun bizga "qani tashqariga" deydi, faryodimizdadimning'ini bekitadi, u bizni tashqariga quvmasdan biz bu xastaliklar iqozoti bilan hozirdanoq uning ishqidan voz kechmog'imiz kerak. U bizni tark etmasdan, qalban uni tark qilishga intilm oÀylaz kerak. Ha, xastalik bu ma'noni bizga Eslatma etib deydiki: "Sening vujuding toshdan, temirdan emas. Balki doimo taqsimlanishga muso'id muxtalif moddalardan tarkib topgandir. GÀururni tashla, ojizligingni angla, molikingni tani, vazifangniachinadunyoga nima uchun kelganingni oÀrgan" qalbing qulogÀiga yashirincha Eslatma etadi. Ham modomiki dunyoning zavqi, lazzati davomli qilmaydi. Xususan mashru' boÀlmasa, ham davomsiz, ham alamli, ham gunohli bo'ladi. ziyosini yoÀqotganingdan xastalik bahonasi bilan yigÀlama; aksincha xastalikdagi ma'naviy ibodat va uxroviy savob jihatini oÀyla, zavq olishga intil.

Ey sihatining lazzatini yoÀqotgan xasta! Sening xastaliging sihatdagi ne'mati Ilohiyaning lazzatini qochirmaydi, aksincha tottiradi, ziyodalashtiradi. Chunki bir narsa davom qilsa, ta'sirini yoÀqotadi. har, bahli haqiqat muttafiqan deydilarki: اِنَّمَا الْاَشْيَآءُ تُعْرَفُ بِاَضْدَادِهَا ya'ni: "Hamma narsa ziddi bilan bilinadi". Masalan, qorongÀilik boÀlmasa, yorlar.

bilinmaydi, lazzatsiz qoladi. Sovuq boÀlmasa, harorat anglashilmaydi, zavqsiz qoladi. Ochlik bo'lmasa, ovqat lazzat bermaydi. Me'da harorati boÀlmasa, sunday dsh zavq bermaydi. Illat boÀlmasa, ofiyat zavqsizdir. Maraz boÀlmasa, sihat lazzatsizdir. Modomiki Fotiri Hakim insonga turli xil ehsonini ihsos etmoq va har bir navi ne'matini tottirmoq van shunni doimo shukrga yo'naltirmoq istaganini, shu koinotda turli-tuman hadsiz anvo'i ne'matni totadigan, taniydigan darajada gÀoyat koÀp jihozot bilan inslmlar ajhiz etishi koÀrsatadiki; albatta sihat va ofiyatni bergani kabi; xastaliklarni, illatlarni, dardlarni ham beradi. Sendan soÀrayman: "Bu xastalik sening boshingda yo qoÀlingda yoki me'dangda boÀlmasaydi; sen boshing, qoÀling, me'dangning sِنْ كُagi lazzatli, zavqli ne'mati Ilohiyani his etib shukr qilarmiding?" Albatta shukr emas, balki oÀylamas eding; shuursiz u sihatni gÀaflatga, balki safohatga sarf qilarding."

arini oxiratini oÀylagan xasta! Xastalik, sovun kabi, gunohlarning kirlarini yuvadi, tozalaydi. Xastaliklar, kafforat-uz zunub ekani hadisi sahih bilan sobitdir. Ham hadisda voridki: "Mevasi pishgan daraxtni silkitganda hlari ri qanday toÀkilsa; iymonli bir xastaning titrashi ham shunday gunohlarni toÀkadi". Gunohlar hayoti abadiyada doimiy xastaliklardir. Bu hayoti dunyoviyada ham qalb, vijdon, ruh uchun ma'naviy xastaliklardir. Sen agarchun betib shikoyat qilmasang, shu muvaqqat bir xastalik bilan doimiy juda koÀp xastaliklardan qutulasan. Agar gunohlarni o'ylamasang yoxud oxiratnigan sasang yoki Allohni tanimasang, senda shunday dahshatli bir xastalik borki; million marta sendagi bu kichik xastalikdan ham kattadir. Undan haqqod qil. Chunki butun dunyoning mavjudoti bilan qalbing, ruhing va nafsing aloqadordir. Mutamodiyan firoq va zavol bilan u aloqalar kesilib, senda hadsiz yaralar ochiladi. Xususan oxiratni bilmaganing uchun, oÀli Yana,domi abadiy taxayyul etganingdan -xuddiki- yara-chaqa ichida, dunyo qadar kasalmand bir vujuding bor.

Xullas, eng avval hadsiz yarali va kasalmand bu ulkan ma'naviy vujudning hadsiz xastva modriga qat'iy dori va qat'iy shifo beruvchi bir tiryoq boÀlgan iymon dorisini qidirmoq va e'tiqodini to'g'rilamoq kerakki, u dorini topi hodisng qisqa yoÀl, bu moddiy xastalik yirtgan gÀaflat pardasining ostida senga ko'rsatgan ojizlikning va zaiflikning derazasi bilan, bir Qodiri Zuljalolning qudratini va rahmatini tanimoqdmonat , Allohni tanimaganning dunyo toÀla balo boshida bor. Allohni taniganning dunyosi nur bilan va ma'naviy surur bilan toÀladir. Darajasiga koÀra iymon quvvati bilan hz, faradi. Bu iymondan kelgan ma'naviy surur va shifo va lazzat ostida juz'iy moddiy xastaliklarning alami eriydi, eziladi.

Ey Xoliqini tanigan xasta! Xastaliklaga hujalam va tavahhush va qoÀrqmoq esa; xastalik ba'zan oÀlimga vasila boÀlgani chijatidandir. OÀlim, nazari gÀaflat va zohiriy jihatida dahshatli boÀlganidan, unga vaila boÀla olgan xastaliklar qoÀrqitadirgan osh beradi.

Avvalo bil va qat'iy iymon keltirki: "Ajal muqaddardir, tag'ayyur etmas". Ko'p ogÀir xastalarning boshida yigÀlaganlar va sihatlari joyida bolar biar o'lganlar, u ogÀir xastalar shifo topib yashaganlar.

Soniyan: OÀlim suratan koÀringani kabi dahshatli emas. KoÀp risolalarda gÀoyat qat'iy, shakham nahubhasiz bir suratda, Qur'oni Hakim bergan nur bilan isbot qilganmizki: Ahli iymon uchun oÀlim, vazifa-i hayot mashaqqaridan bir tarhisdir; ham dunyo maydonidagi imtihonda ta'lim va tmakonnt boÀlgan ubudiyatdan bir paydosdir; ham narigi olamga ketgan yuzdan toÀqson toÀqqiz ahbob va aqrabosiga qovushmoq uchun bir vasiladir;iq ekaaqiqiy vataniga va abadiy maqomi saodatiga kirishga bir vositadir; ham zindoni dunyodan boÀstoni jinonga bir da'vatdir; ham Xoliqi Rahni quv fazlidan, oÀz xizmatiga muqobil, ahzi ujrat etishga bir navbatdir. Modomiki oÀlimning mohiyati haqiqat nuqtasida budir; unga dahshatli qarash emas, aksincha rahmat va saodatning biidi Ahddimasi nazari bilan qarash kerak. Ham ahlullohning bir qismining oÀlimdan qoÀrqishlari, oÀlimning dahshatidan emas. Balki yanada koÀproq xayr qozonalib, uya, vazifa-i hayotning davom etilishidan qozonadigan xayrlari uchundir. Ha, ahli iymon uchun oÀlim, rahmat eshigidir. Ahli zalolat uchun, zulumoidan-odiya qudugÀidir.

Ey behuda tashvish chekayotgan xasta! Sen xastalikning ogÀirligidan xavotirdasan. Bu xavotiring sening xastaligingni ogÀirlashtiradi. Xastalikning yengillashiinqiroistasang, xavotirlanmaslikka intil. Ya'ni, xastalikning foydalarini, savobini va tez oÀtishini oÀyla, xavotirni olib tashla, xastalikning ildizini kes. Ha, xavotir xastalikni ikki barobar koÀpaytiradi; m ma'noxastalik ostida xavotir bilan ma'naviy bir xastalikni qalbingga beradi; moddiy xastalik unga tayanadi, davom etadi.

Agar taslimiyat bilan, rizo bilan, xastalikning hilom hai oÀylash bilan u xavotir ketsa, u moddiy xastalikning muhim bir ildizi kesiladi, yengillashadi, qisman ketadi. Xususan avhom bilan bir dirham moddiy xastalik, ba'zan xavotir vositasi bilan oÀn dirhamcÀchalakattalashadi. Xavotir toÀxtashi bilan, u xastalikning oÀndan toÀqqizi ketadi. Xavotir, xastalikni ziyodalashtirganidek, hikmati Ilohiyani ittihom va rahmati Ilohiyani ashiga va Xoliqi Rahimidan shikoyat hukmida boÀlgani uchun, aksi maqsadi bilan ta'zir yeydi, xastaligini koÀpaytiradi. Ha, qandayki shukr ne'matni koÀpaytiradi.. shunga oÀxshab shikoyat; xastalikni, musibatni tazyid etadi. Ham xavotN BIRI oÀzi ham bir xastalikdir. Uning dorisi, xastalikning hikmatini bilishdadir. Modomiki hikmatini, foydasini bilding; u malhamni xavotirga surt, qutul. "Eh" oÀrniga "Oh" de, "afsuslar bo'lsin!" oÀrniga "Alhamdulillahi ala kulli hal" deb aatga q OÀN BIRINCHI DAVO:

Ey sabrsiz xasta qardosh! Xastalik shu on bir alamni senga berish bilan barobar; avvalgi xastaligingdan bu kunga qadar u xastalikning zavolidagi bir lazzati ma'naviya va savobidagi bir lazzati ruhiya haلّٰهُ di. Bugundan, balki bu soatdan keyingi zamonda xastalik yoÀq, albatta yoÀqdan alam yoÀq; alam boÀlmasa, taassur boÀlolmaydi. Sen xato bir suratda o'ylayotganing uchun sabrsizlik kelmoqda. Chunas ekaundan avval butun xastalik zamonining moddiysi ketish bilan birga alami ham barobar ketgan; oÀzidagi savobni va zavolidagi lazzat qolgan. Senga foyda va surur berish lozim boÀlarkan, ularni oÀylab mutaallim bo'lmoq va sabrsizlik q mazkudevonalikdir. Kelasi kunlar hali kelmaganlar. Ularni hozirdan oÀylab, yo'q bir kunda, yoÀq bo'lgan bir xastalikdan, yoÀq bo'lgan bir alamdan tavahhum bilan oÀylab mutaallim bo'lmoq, sabrsizlik koÀrsatmoq bilan, uch martaba yoÀq yoqqaiga od rangi bermoq, devonalik boÀlmasa, nima? Modomiki bu soatdan avvalgi xastalik zamonlari surur beradi. Va modomiki yana bu soatdan keyin.

Son ma'dum, xastalik ma'dum, alam ma'dumdir. Sen Janobi Haqning senga bergan butun sabr quvvatini bunday oÀngu-chapga tarqatma; bu soatdagi alamga qarshi tahshid u yukso Sabur!" de, tayan.

Ey xastalik sababi bilan ibodat va avrodidan mahrum qolgan va u mahrumiyatdan taassuf etgan xasta! Bilki: Hadisga ko'ra sobitdirki; zun ori bir mo''min xastalik sababi bilan qilolmay qolgan doimiy virdining savobini, xastalik zamonida yana qozonadi. Farzni mumkin bo'lgancha ado etgan bir xasta, sabr va tavakkal bilan va farzlariholda etmoq bilan, u ogÀir xastalik zamonida boshqa sunnatlarning oÀrnini ham xolis bir suratda xastalik qoplaydi. Ham xastalik insondagi ojizligini, zaifligini ihsos etadi. U ojizligining lisoni bilan va zaifligining tili bilan holanni ulalan bir duo qildiradi. Janobi Haq insonga hadsiz bir ojizlik va nihoyatsiz bir zaiflik bergan.. toki doimiy bir suratda dargohi Ilohiyaga iltijo qilib niyoz qilsin, duo qilsin.

قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبّ۪ى لَ Ahli دُعَٓاؤُكُمْ

ya'ni "Agar duongiz boÀlmasa, nima ahamiyatingiz bor" oyatning sirri bilan, insonning hikmati xilqati va sababi qiymati boÀlgan samimiy duo va niyozning bir sababi xastalik boÀlganidan, bu nuqtai nazardaa oÀzioyat emas, Allohga shukr qilmoq va xastalik ochgan duo jo'mragini ofiyat kasb etmoq bilan yopmaslik kerak.

Ey xastalikdan shikoyat qilgan bechora odam! Xastalik ba'zilarga ahamiyatli bir dafinadir, gÀoyat qiymaكِلَاتir hadya-i Ilohiyadir. Har xasta oÀz xastaligini o'sha xildan tasavvur qilishi mumkin. Modomiki ajal vaqti muayyan emas; Janobi Haq insonni ya'si mutlaq va gÀaflati mutlaqdan qutki hir uchun, xavf va umid oÀrtasida va ham dunyo va ham oxiratni muhofaza etmoq nuqtasida tutish uchun, hikmati bilan ajalni yashirgan. Modomiki har vaqt ajal kelishi mumkin; agar insonni gÀaflat ichida ushlasa, ab, zakoayotiga koÀp zarar berishi mumkin. Xastalik gÀaflatni tarqatadi, oxiratni oÀylattiradi, oÀlimni taxattur ettiradi, shu tariqa tayyorlanadi. Ba'zan shunday bir qozonchi boÀladiki; yigirma yilda qozonolmaoÀlganr martabasini yigirma kunda qozonadi. Azjumla, birodarlarimizdan -Alloh rahmat qilsin- ikki o'spirin bor edi. Biri Ilomalik Sabri, boshqasi IslomkoÀylik Vazirzodaarakatfo. Bu ikki zot talabalarim ichida yozishni bilmaganlari holda, samimiyatda va iymon xizmatida eng oldingi safda bo'lganlarini hayrat bilan ko'rardim. Hikmatini bilmadim. Vafotlaridan soÀng angladimki; har ikkisida ham jidqaddasr xastalik bor ekan. U xastalik irshodi bilan, boshqa gÀofil va faroizni tark etgan yoshlarga badal, eng muhim bir taqvo va eng qiymatdor bir xizmatda va oxiratga foydali bir vaziyatda boÀldilar. Inshaalloh, ikki yillik xastalik zahmati, milqolganb yil hayoti abadiyaning saodatiga mador boÀldi. Men ularning sihati uchun ba'zan qilgan duolarim, hozir anglayapman, dunyo e'tibori bilan badduo boÀlgan. Inshaalloh, u duom sihati uxroviya uchun qabul boÀlgan.

Xullas, bu ikgani k, mening e'tiqodimcha, oÀn yillik bir taqvo bilan qoÀlga kiritiladigan bir qozonch qadar bir foyda topdilar. Agar ikkovi, bir qism yoshlar kabi, sihat va yoshligiga ishonib, gÀaflat va safohatga otilsaydilar; oÀlim hamud etai tarassud etib, aynan gunohlarining iflosliklari ichida ushlab olsaydi; u nurlar dafinasi oÀrniga qabrlarini chayonlar va ilonlar ini qilgan boÀlardilar.

Modomiki xastaliklarning bunday manfaadoir I, undan shikoyat emas, tavakkal, sabr bilan, balki shukr qilib, rahmati Ilohiyaga e'timod etmoqdir.

Ey koÀziga parda tushgan xasta! Agar ahli iymonning koÀziga tushgan pardaning oa bir qanday bir nur va ma'naviy bir koÀz borligini bilsang, "Yuz ming shukr Robbi Rahimimga" deysang.

Bu malhamni izohlash uchun bir hodisa aytib beraman. Shunday: Menga sakkiz yil kamoli sadoqat bilan hech ranjitmay xibatta ilgan Barlalik Sulaymonning ammasining bir vaqt koÀzi koÀrmay qoldi. U soliha ayol menga qarshi haddimdan yuz daraja ortiq husni zon qilib, "KoÀzimning ochilisqaratiun duo qil" deya masjid eshigida meni toÀxtatdi. Men ham u muborak va majzuba ayolning salohatini duomga shafoatchi qilib, "Yo Rabbi, uning salohati hurmati uning koÀzini och" deya yolvordim. Ikkinchi kun Burdurlik boidalaz hakimi keldi, koÀzini ochdi. Qirq kundan keyin koÀzi yana koÀrmay qoldi. Men juda mutaassir bo'ldim, koÀp duo qildim. Inshaalloh, u duo oxirati uchun qabul boÀlgan. Bo'lmad qilining duom u uchun gÀoyat xato bir duo-i bad boÀlardi. Chunki ajaliga qirq kun qolgan edi. Qirq kun soÀngra -Alloh rahmat qilsin- vafot etdirafgirullas, u marhuma qirq kun Barlaning hazinona bogÀlariga riqqatli keksalik koÀzi bilan qarashiga badal; qabrida Jannat bogÀlarini qirq ming kunlarda ko'rishini qozondi. Chunki iyki zotuvvatli, salohati shiddatli edi. Ha, bir mo'minning koÀziga parda tushsa va koÀzi koÀr holda qabrga kirsa, darajasiga koÀra, ahli quburdan ancha ziyoda u olami nurni tomosha qila oladi. Bu dunyoda koÀp narsalarni biz koÀrib, koÀr boÀlg va fa'minlar koÀrmaganidek, qabrda u koÀrlar, iymon bilan ketgan boÀlsa, shu daraja ahli quburdan ziyoda koÀradi. Eng uzoqni koÀrsatadigan durbinlar bilan qaragandek, qabrida darajaoÀsha oÀra Jannat bogÀlarini kino kabi koÀrib tomosha qiladilar.

Xullas, bunday gÀoyat nurli va tuproq ostida ekan, koÀklarning ustidagi Jannatni koÀradddiy za tomosha qiladigan bir koÀzni, bu koÀzingdagi parda ostida shukr bilan, sabr bilan topishing mumkin. Xullas, oÀsha pardani sening koÀzingdan olib tashlaydigan, u koÀz bilan seni qaratadigan koÀz hakimi, Qur'oni Hakimdi. ShunOÀN BESHINCHI DAVO:

Ey ohu-figÀon qilgan xasta! Xastalikning suratiga qarab "eh" dema, ma'nosiga qara, "oh!" de. Agar xastalikning ma'nosi goÀzal bir a saloboÀlmasa edi, Xoliqi Rahim eng sevgan bandalariga xastaliklarni bermasdi. Holbuki, hadisi sahihda voridki:

-av kamo qol- ya'ni: "ha qog'p musibat va mashaqqatga giriftor boÀlganlar, insonlarning eng yaxshisi, eng komillaridirlar". Boshda Hazrat Ayyub Alayhissalom, anbiyolar, soÀngra avliyolar va soÀngra ahli salohat chekkan xastaliklariga bi Fotir ibodati xolisa, bittadan hadya-i Rahmoniya nazari bilan qaraganlar; sabr ichida shukr qilganlar. Xoliqi Rahimning rahmatidan kelgan bir amaliyoti jarrohiya navidan ko'rganlar. Sen, ey qodni gÀon qilgan xasta! Bu nuroniy qofilaga iltihoq etishni istasang, sabr ichida shukr qil. Agar shikoyat qilsang, ular seni qofilalariga olmaydilar. Ahli gÀaflatning chuqurlariga tushasan!.. QorongÀi tasallÀlda ketasan.

Ha, xastaliklarning bir qismi borki; agar oÀlim bilan natijalansa, ma'naviy shahid hukmiga shahodat kabi bir valoyat darajasiga sababiyat beradi. Azjumla, ilan vugÀishdan kelgan xastaliklar {(Hoshiya) Bu xastalikning ma'naviy shahodatni qozontirishi, nifos davri boÀlgan qirq kunga qadardir.} va qorin sanchigÀi bilan, cho'kmoq va yonmoq va ing ziilan vafot qilgan, shahidi ma'naviy boÀlgani kabi, koÀp muborak xastaliklar borki, valoyat darajasini oÀlim bilan qozontiradi. Ham xastalik dunyo ishqini va aloqasini yengm yokitirganidan, vafot bilan dunyodan, ahli dunyo uchun gÀoyat aliym va achchiq boÀlgan mufaroqatni taxfif etadi; ba'zan esa sevdiradi.

Ey aziyatdan shikoyat qilgan xasta! Xastalik hayoti ijtimoiya-i dshoh yada eng muhim va gÀoyat goÀzal boÀlgan hurmat va marhamatni talqin etadi. Chunki insonni vahshatga va marhamatsizlikka yoÀllagan istig'nodan qutqaradi. Chunki

اِنَّ الْاِنْسَانَ لَيَطْغٰى ٭ اَنْ رَاٰهُingga غْنٰى

sirri bilan, sihat va ofiyatdan kelgan istig'noda boÀlgan nafsi ammora shoyoni hurmat koÀp uxuvvatlarga qarshi hurmatni his qilmaydi. Va shoyoni marhamat va shafqat boÀlgan musibatzadalarga vahi uchmandlarga marhamat his qilmaydi. Qachon xasta bo'lsa, u xastalikda ojizligini va faqirligini anglaydi, loyiqi hurmat boÀlgan ixvonlariga ehtirom etadi. Ziyoratigaishlarn yoki unga yordam bergan mo''min qardoshlariga nisbatan hurmatni his qiladi. Va riqqati jinsiyadan kelgan shafqati insoniya va eng muhim bir xislati Islomiya bo'haq isusibatzadalarga nisbatan marhamatni his qilib, ularni oÀziga qiyos qilib, ularga toÀliq ma'noda achinadi, shafqat koÀrsatadi, qoÀlidan kelsa muovanat etadi, hech boÀlmasa duo qiladi, hech bhlarina shar'an sunnat boÀlgan holini soÀrash uchun ziyoratiga boradi, savob qozonadi.

Ey xastalik vositasi bilan xayrot qilolmaslikdan shikoyat qilgan xasta! Shukr qil, xayrotning eng xolisiniuchun igini senga ochgan, xastalikdir. Xastalik mutamodiyan xastaga va Lilloh uchun xastaga qarovchilarga savob qozontirmoq bilan barobar, duoning maqbuliyatiga eng muhim bir vasiladir.-i Rabastalarga qarashning ahli iymon uchun ahamiyatli savobi bor. Xastalarning holini soÀramoq, faqat xastani aziyat bermaslik sharti bilan, ziyorat qilmoq, sunnati saniyadir; kafforat-uz zunub boÀladi. Hadisda voridki: "Xastalarning duosini oasodifr, ularning duosi maqbuldir". Boxusus, xasta qarindoshlardan boÀlsa, xususan padar va volida boÀlsa, ularga xizmat ahamiyatli bir ibodat, ahamiyatli bir savobdir. Xastalarningtishigni xushnud etmoq, tasalli bermoq, ahamiyatli bir sadaqa hukmiga oÀtadi.

Baxtiyordir u avlodki; padar va volidasining xastalik vaqtlarida ularning sari'ut taassur bo'lgan qalblarini mamnun an debxayrli duolarini oladi. Ha, hayoti ijtimoiyada eng muhtaram bir haqiqat bo'lgan padar va volidaning shafqatlariga muqobil, xastalangan vaqtlarida kamoli hurmat va shafqati farzandona bilan muqobala etganِ اللّshi avlodning vaziyatini va insoniyatning ulviyatini ko'rsatgan u vafodor lavhaga qarshi hatto maloikalar ham "Mashaalloh, Barakalloh" deb olqishlaydilar. Ha, xastalik zamonida xastalshi ucmini yoÀqqa chiqaradigan gÀoyat xush va sevinchli, atrofida tazohur etgan shafqatlardan va achinmoq va marhamatlardan kelgan lazzatlar bor. Xu miqduosining maqbuliyati, ahamiyatli bir masaladir. Men oÀttiz-qirq yildan beri, mendagi qulunch deyilgan bir xastalikdan shifo uchun duo qilardim. Men angladimki, xastalik duo uisbataerilgan. Duo bilan duoni, ya'ni, duo oÀzini oÀzi bekor qilmaganidan angladimki, duoning natijasi uxroviydir; {(Hoshiya) Ha, ayrim xastaliklar duoning sashlashujudi ekan, duo xastalikning yoÀqolishiga sabab boÀlsa, duoning vujudi oÀzining yoÀqolishiga sabab boÀladi; bu ham boÀlolmaydi.} oÀzi ham bir navi ibodatdir va xastalikbilan ojizligini anglab dargohi Ilohiyaga iltijozingizi. Shuning uchun oÀttiz yildir shifo duosini qilganim holda, duom zohiriy qabul boÀlmaganidan, duoni tark qilmoq qalbimga kelmadi. Zero xastalik, duoning vaqtidir; shifo duoning natijasi emas. Balki Janobiitishdi Rahim shifo bersa, fazlidan beradi. Ham duo istagan tarzimizda qabul boÀlmasa, maqbul boÀlmadi deyilmaydi. Xoliqi Hakim yaxshiroq biladi, manfaatimizat bil xayrli nima bo'lsa, uni beradi. Ba'zan dunyoga oid duolarimizni manfaatimiz uchun oxiratimizga o'giradi, shunday qabul qiladi. Nima boÀlganda ham... Xastalik sirri bilan xulusiyat qozongan, xususan zaiflikodiq dizlikdan va tazallul va ehtiyojdan kelgan bir duo maqbulga juda yaqindir. Xastalik shunday xolis bir duoning sababidir. Ham dindor boÀlgan xasta, ham xasta tafriagan mo''minlar ham bu duodan istifoda qilishlari kerak.

Ey shukrni tashlab, shikoyatga kirgan xasta! Shiko BIRIr haqdan keladi. Sening bir haqqing zoye boÀlmaganki, shikoyat qilyapsan. Balki sening ustingda haq boÀlgan koÀp shukrlar bor, qilmading. Janobi Haqning haqqini bermasdan, haqsiz bir suratda haq istayubha bek, shikoyat qilyapsan. Sen oÀzingdan yuqori martabalardagi sihatli bo'lganlarga qarab shikoyat qilolmaysan. Balki sen oÀzingdan sihat nuqtasida past darajalarda boÀlgan bechora xastalard'at vab shukr qilish bilan mukallafsan. Sening qoÀling singan boÀlsa, kesilgan qoÀllarga qara! Bir koÀzing ko'rmasa, ikka koÀzi ham koÀrmagan a'molarga qara! Allohga shukr qil! Ha, ne'matda oÀzidan yuqorigai bosh shikoyat qilishga hech kimning haqqi yoÀq. Har musibatda hammaning haqqi, oÀzidan musibat nuqtasida yanada yuqori boÀlganlarga qarashdirki, shukr qilsin.

rajasilasa, naqadar bir kufroni ne'matdir, bir haqsizlikdir. Shunga o'xshab: Bir inson hechlikdan vujudga kelib, tosh boÀlmasdan, daraxt boÀlmaydan, hayvon qolmasdan, inson boÀlib, musulmon bo'riyadioÀp vaqt sihat va ofiyat koÀrib, yuksak bir daraja-i ne'mat qozongani holda, ba'zi nuqsonlar bilan, sihat va ofiyat kabi ba'zi ne'matlarga loyiq boÀlmagani yoki sui ixtiyovidan an yoki suiste'moli bilan qoÀlidan chiqargani yoxud qoÀli yetishmagani uchun shikoyat qilmoq, sabrsizlik koÀrsatmoq, "uf, nima qildimki, bunday boshimga keldi" detozalaubiyati Ilohiyani tanqid qilmoq kabi bir holat; moddiy xastalikdan ko'proq musibatli ma'naviy bir xastalikdir. Singan qoÀl bilan urushish kabi, shikoyati bilan xliklargini ziyodalashtiradi. Oqil ulkim:

sirri bilan taslim boÀlib sabr qilsin; toki u xastalik vazifasini tugatsin, ketsin.

Jamili Zuljalolning butunhga urri asmo-ul husna ta'biri Samadoniysi bilan koÀrsatadiki, goÀzaldirlar. Mavjudot ichida eng latif, eng goÀzal, eng jome' oyna-i Samadiyat ham hayot ayniGoÀzalning oynasi goÀzaldir. GoÀzalning mahosinlarini koÀrsatgan oyna goÀzallashadi. U oynaning boshiga u goÀzaldan nima kelsa, goÀzal boÀlgani ta va hayotning boshiga ham nima kelsa, haqiqat nuqtasida goÀzaldir. Chunki goÀzal boÀlgan u asmo-ul husnaning goÀzal naqshlarini koÀrsatadi. Hayot doimo sihat va beriatda yaknasoq ketsa, noqis bir oyna boÀladi. Balki bir jihatdan adam va yoÀqlikni va hechlikni ihsos etib siqilish beradi. Hayotning qiymatini tanzil etadi. Umrning lazzadiyagaiqilishga aylantiradi. Tez vaqtimni oÀtkazaman deya, siqilishdan yo safohatga, yo ko'ngilxushlikka otiladi. Hibs muddati kabi, qiymatdor umriga adovat qilib, tez oÀldaja ha'tkazishni istaydi. Ammo tahavvulda va harakatda va boshqa-boshqa vaziyatlar ichida dumalab ketayotgan bir hayot, qiymatini ihsos etadi, umrning ahamiyatini va lazzatini bildiradi. Mashaqqatda va musibatda ham boÀlsa, umrning oÀtishini istamayzarralh, Quyosh botmadi, yo tun tugamadi" deya siqilishidan "uf, uf!" qilmaydi. Ha, gÀoyat boy va ishsiz, istirohat toÀshagida har narsasi mukammal bir janobdan so'ra; "ahvoling qanday?" Albatta, "eh, vaqt oÀtmayapti, kel bir shesh-besh lib, hlik yoxud vaqtni oÀtkazmoq uchun bir ovunchoq topaylik", kabi mutaallimona soÀzlarni undan eshitasan.. yoxud tuli amaldan kelgan, "bu narsam kam, koshq fani ishni qilsaydim" kabi shikoyatlarni eshitasan.

Sen bir musibatzada yoki ishchi va mashaqqatli bir holda bo'lgan bir faqirdan so'ra; "qanday holdasan?" Aqli boshida boÀlsa, deydiki: "Shukrlar boÀlsin Robbimga, yaxshiman, ish ham oan. Koshki Quyosh tez botmasaydi, bu ishni ham tugatsaydim! Vaqt tez oÀtmoqda, umr toÀxtamay ketmoqda. Garchi zahmat chekyapman, lekin bu ham oÀtadi, iqat snarsa bunday tez oÀtmoqda" deya ma'nan umr naqadar qiymatdor ekanini, oÀtishidagi taassuf bilan bildiradi. Demak, mashaqqat va ishlash bilan umrning lazzatini va hayotning qiymatini anglaydi. Istirohat vas etib esa, umrni achchiqlashtiradiki, oÀtishini orzu qiladi.

Ey xasta qardosh! Bilki, boshqa risolalarda tafsiloti bilan qat'iy bir suratda isbot etilgani kabi; musibatlarning, sharlarning, hatto gunohlarning asli va moyasi adamdir. Adam esa sh اَحْب qorongÀilikdir. Yaknasoq istirohat, sukut, sukunat, tavaqquf kabi holatlar adamga, hechlikka yaqinligi uchundirki, adamdagi qorongÀilikni ihsos etib siqilish beradi. Harakat va tahavvى الْك vujuddir, vujudni ihsos etadi. Vujud esa xolis xayrdir, nurdir. Modomiki haqiqat budir; sendagi xastalik qiymatdor hayotni poklamoq, kuchaytirmoq, taraqqiy ِّعَةِoq va vujudingdagi boshqa jihozoti insoniyani u kasalmand a'zoning atrofiga muovanatdorona mutavajjih etmoq va Sone'-i Hakimning boshqa-boshq mushtarining naqshlarini koÀrsatmoq kabi, koÀp vazifalar uchun, u xastalik sening vujudingga musofir qilib yuborilgan. Inshaalloh, tez vazifasini tugatadi, ketadi. Va ofiyatga deydiki; sen kel, mentni varnimda doimiy qol, vazifangni ado et, bu xona seniki, ofiyat bilan qol.

Ey dardiga darmon qidirgan xasta! Xastalik ikki qismdir: Bir qismi haqiqiy, bir qismi vahmiydir. Haqiqiy qismi esao san'iyi Hakimi Zuljalol, kura-i arz boÀlgan dorixona-i kubrosida har dardga bir davo istif etgan. U davolar esa, dardlarni istaydilar. Har dardga bir darmon xalq etgan. Tadoviy uchun dorilarni olmoq, iste'mol aqtda mashru'dir. Ammo ta'sirni va shifoni Janobi Haqdan bilish kerak. Darmonni U bergani kabi, shifoni ham U beradi. Haziq mutadayyin hakimlarning tavsiyalariga amal qilmoq, ahamiyatli bir dorid Men hunki aksar xastaliklar suiste'molotdan, parhezsizlikdan va isrofdan va xatiotdan va safohatdan va diqqatsizlikdan keladi. Mutadayyin hakim, albatta olatda' bir doirada nasihat qiladi va maslahatlarda bo'ladi. Suiste'molotdan, isroflardan man qiladi, tasalli beradi. Xasta oÀsha maslahatlar va tasalliga e'timod etib xastaligi yengillashadi, siqilish zal bia bir yengillik beradi. Ammo vahmiy xastalik qismi esa; uning eng muassir dorisi, ahamiyat bermaslikdir. Ahamiyat berilgan sari u kattalashadi, shishadi. Ahamiyat berilmasa, kichrayadi, tarqab ketadi. Qandayki arilarga tegilsgizlidnsonning boshiga yopirilib keladilar, ahamiyat bermasang, tarqaladi. Ham qorongÀilikda ko'zingga tebranib turgan bir ipdan kelgan bir xayolga ahamiyat bergan sari, kattalashadi.

Hatto ba'zan notninlba kabi qochiradi; ahamiyat bermasa, u oddiy bir ipning ilon bo'lmaganini koÀradi, boshidagi taloshiga kuladi. Bu vahmiy xastalik koÀp davom etsa, haqiqatga inqilob etadi. Vahh'da beasabiy insonlarda yomon bir xastalikdir. Pashshadan fil yasaydi; quvva-i ma'naviyasi sinadi. Xususan marhamatsiz chala hakimlarga yoxud insofsiz shifokorlarga duch kelsa, avhomini yanaozim koda tahrik etadi. Boy boÀlsa, moli ketadi; boÀlmasa, yo aqli ketadi yoki sihati ketadi.

Ey xasta qardosh! Sening xastaPolitsda moddiy alam bor, lekin u moddiy alamning ta'sirini yo'qotadigan ahamiyatli bir ma'naviy lazzat seni ihota etadi. Chunki padar va volidang va aqrabong boÀlsa, koÀpdan beri unutganing gÀoyat lazzatli u shafqatlari sening atrofingda qaytadan u bid'ab, bolalik vaqtida koÀrganing u shirin nazarlarni yana koÀrmoq bilan barobar; juda yashirin pardali qolgan atrofingdagi doÀstliklar xasta oÀtabg jozibasi bilan yana senga qarshi muhabbatdorona qaraganlaridan, albatta ularga qarshi sening bu moddiy alaming juda arzon boÀlib qoladiu holasen muftaxirona xizmat qilgan va iltifotlarini qozonishga intilgan zotlarning, xastalikning hukmi bilan senga marhamatkorona xizmatkorlik qilganlaridan, afandilariga ilan v bo'lding. Ham insonlardagi riqqati jinsiya va shafqati nav'iyani oÀzingga jalb etganingdan, hechdan koÀp yordamchi ahbob va shafqatli doÀst topding. Ham koÀp mashaqqatli xizmatlardan paydos amrini yana xastalikdhukr ving, istirohat etmoqdasan. Albatta, sening juz'iy alaming bu ma'naviy lazzatlarga qarshi seni shikoyatga emas, tashakkurga yo'llashi kerak.

Ey falaj kabi ogÀir xastaliklarga mubtalo boÀlgan qardosh! Avvalo, senga xushxabar beramanki; mo'min uchun falaj muborak hisoblanaboshqani koÀpdan beri ahli valoyatdan eshitardim. Sirrini bilmasdim. Bir sirri shunday qalbimga kelmoqdaki: Ahlulloh Janobi Haqqa vosil boÀlmoq va dunyoning azim ma'naviy taqilisharidan qutulmoq va saodati abadiyaga ta'min etmoq uchun, ikki asosni ixtiyoran ta'qib etganlar:

Biri: Robita-i mavtdir. Ya'ni: Dunyo foniy boÀlgani kabi, oÀzi ham ichida vazifador fouratdar musofir ekanini oÀylash bilan, hayoti abadiylariga o'sha suratda xizmat qilganlar.

Ikkinchisi: Nafsi ammoraning va koÀr hissiyotning tahlikalaridan qutulish uchu keksallalar bilan, riyozatlar bilan nafsi ammoraning oÀldirishga harakat qilganlar.

Silar ey yarim vujudining sihatini yoÀqotgan qardosh! Senga ixtiyorsiz qisqa va oson va sababi saodat boÀlgan ikki asos senga berilganki; doimo seningvuragan ning vaziyati, dunyoning zavolini va insonning foniy bo'lganini Eslatma etadi. Ortiq dunyo seni boÀgÀa olmaydi, gÀaflat sening koÀzingni yopolmaydi. Va yarim inson vaziyatidagi bir zotga, nafsi ammora albatta havasoti razdi. Bulan va nafsoniy mushtahiyot bilan uni alday olmaydim tez u nafsning balosidan qutuladi.

Xullas, mo''min sirri iymon bilan va taslimiyat va tavakkaliroqla u ogÀir falaj kabi xastalikdan oz bir zamonda, ahli valoyatning chillalari kabi istifoda etishi mumkin. U vaqt u ogÀir xastalik juda arzonga tushadi.

Ey kimsasiz, gÀarib, bechora xasta! Xastaliging bilan barobar yolgÀizlik va gÀurbat senga nisbatan eng qattiq qalblarni riqqatga keltirsa va nazari shafqatni jalb etsa; aj ikkinr'onning butun suralarining boshlarida oÀzini "Rohman-ur Rohim" sifati bilan bizga taqdim etgan va bir lam'a-i shafqati bilan umum bolalarga nisbatan umum volidalarni, u horiqo shafqati bilan tarbiya ettirgan va har va raa bir jilva-i rahmati bilan zamin yuzini ne'matlar bilan toÀldirgan va abadiy bir hayotdagi Jannat butun mahosini bilan bir jilva-i rahmati iymonan sening Xoliqi Rahimingga iymon bilan intisobing va Uni tanib xastalikning lisoni ajzi bilan niyozing, albatta sening bu gÀurbatdagi yolg'izlllion taliging, hamma narsaga badal uning nazari rahmatini senga jalb etadi. Modomiki U bor, senga qaraydi, senga hamma narsa bor. Asl gÀurbatda, yolgÀizlikda qolgan ulkim; iymon va taslimiyat bi#399

ga intisob etmasin yoxud intisobiga ahamiyat bermasin.

Ey ma'sum xasta bolalarga va ma'sum bolalar hukmida boÀlgan keksalarga xizmat qilgan kasal boquvchilar! Sizning qarshingizda muhim bir tijo ehtimxroviya bor. Shavq va gÀayrat bilan u tijoratni qozoninglar. Ma'sum bolalarning xastaliklarini, u nozik vujudlarga bir mashq, bir riyozat va kelajakda dunyoning dag'dglab origa muqovamat berdirish uchun bir emlash va bir tarbiya-i Rabboniya kabi, bolaning hayoti dunyoviyasiga oid koÀp hikmatlar bilan barobar va hayot tabiayasiga va tasaffi-i hayotiga sabab boÀladigan kattalardagi(büyüklerdeki) kafforat-uz zunub oÀrniga, ma'naviy va kelajakda oxiratda taraqqiyot tadohaviyasiga sabab emlashlar navidagi xastaliklardan kelgan savob, padar va volidalarining daftari a'moliga, ayniqsa sirri shafqat bilan bolaning sihatini oÀz sihatiga tarjih etgan volidasining sahifa-i hasano bu soirgani, ahli haqiqatcha sobitdir. Keksalarga qarash esa; ham azim savob olmoq bilan barobar, u keksalarning va ayniqsa padar va volida boÀlsa, duolarini olmoq va qalblarini xushnud etmoq va vafokorona xizmat qilmoq, ham hogirdyodagi saodatga, ham oxiratning saodatiga sabab boÀlgani rivoyati sahiha bilan va koÀp vuqu'oti tarixiya bilan sobitdir. Keksa padar va volidasiga toÀliq itoat qilgan baxtiyor bir valad, avlodidan ayni vaziyatnizlik gani kabi; badbaxt bir valad agar abavaynini ranjida etsa, azobi uxroviydan boshqa, dunyoda koÀp falokatlar bilan jazosini koÀrgani, koÀp vuqu'ot bilan sobitdir. Ha, keksalarga, ma'sumlarga, faqat aqrabosiga qarash ulosalbalki ahli iymon (modomiki sirri iymon bilan uxuvvati haqiqiya bor) bo'lganlarga uchrasa, muhtaram xasta keksa unga muhtoj boÀlsa, ruhu jon bilan uxossalzmat qilmoq Islomiyatning muqtazosidir.

Ey xasta qardoshlar! Siz gÀoyat foydali va har dardga davo va haqiqiy lazzatli qudsiy bir tiryoq isyatli iz, iymoningizni inkishof ettiring. Ya'ni, tavba va istigÀfor bilan hamda namoz va ubudiyat bilan, u tiryoqi qudsiy boÀlgan iymonni va iymondan kelgan dorini iste' كُلُّling. Ha, dunyoga muhabbat va aloqa tufayli, go'yo ahli gÀaflatning dunyodek katta, xasta ma'naviy bir vujudi bor. Iymon esa u dunyodek zavol va firoq zarbalariga yara va chaqa ichida boÀlgan َاطِنَaviy vujudiga birdan shifo berib; yaralardan qutqarib, haqiqiy shifo berganini juda koÀp risolalarda qat'iy isbot etganmiz.

Boshingizni ogÀritmaslik uchun tugataman. Iymon dorisi esa, faroizni mumkin qadar ado etish bil soatlsirini koÀrsatadi. GÀaflat va safohat va havasoti nafsoniya va lahviyoti g'ayri mashru'a u tiyoq ta'sirini man qiladi. Xastalik modomiki gÀaflatni yoÀqotadi, ishtahani kesadi, g'ayri mashru' zavqlarga ketishga mone boÀladi; undan u ma'nda qiling. Haqiqiy iymonning qudsiy dorilaridan va nurlaridan tavba va istigÀfor bilan, duo va niyoz bilan iste'mol qiling. Janobi Haq sizlarga shifo blarni xastaliklaringizni kafforat-uz zunub qilsin. Omin, omin, omin!

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذ۪ى هَدٰينَا لِهٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِىَ im.

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ طِبِّ الْقُلُوبِ وَ دَiladi.َا وَ عَافِيَةِ الْاَبْدَانِ وَ شِفَائِهَا وَ نُورِ الْاَبْصَارِ وَ ضِيَائِهَا وَ عَلٰى اٰلِه۪ وَ صَحْبِه۪ وَ سَلِّمْ

وَهُوَ لِكُلham baءٍ دَوَاءٌ Maoli: "Bu kitob har dardga darmondir". Tavofuqoti latifadandirki; Ra'fat Bey birinchi tasviddan gÀoyat tezlik bilan yozgan nusxasi bilan barobar, Xusrav yozgan boshqa bir nusxada, ixtidan ra hech oÀylamasdan, satr boshlarida kelgan aliflarni sanadik; aynan bu وَهُوَ لِكُلِّ دَاءٍ دَوَاءٌ jumlasiga tavofuq etadi. {(Hoshiya1) Keyin yozilgan Eslatmaning ikki alifi bu hisoh, alahil bo'lolmagani uchun dohil etilmagan.} Ham bu risolaning muallifining Said ismiga, bir dona farq bilan yana tavofuq etadi. {(Hoshiya2) Modomiki Karomati Alaviyada va GÀavsiyada Saidning oxiridava bu uchun kiritilgan bir alif bor, (Saida) boÀlgan; balki ortiqcha boÀlgan bu alif u alifga qaraydi. Ra'fat, Xusrav} Yozilgan risolaning unvoniga oid yozuvdagi bir alif hisobga dohil etilmagandir.

Joyi hayratdirki: Sulaymon Ringninyozgan nusxasi, hech alif xotirga kelmasdan va oÀylamasdan, 114 alif, 114 shifo-i qudsiyani tazammun etgan 114 suvari Qur'oniyaning adadiga tavofuq bin. YoÀrobar وَهُوَ لِكُلِّ دَاءٍ دَوَاءٌ shaddali lom bir sanalish jihati bilan, 114 harfiga aynan tavofuq etadi.

OÀn Yettinchi Maktub boÀlib, Maktublar majmuasida dohil eanman.idan, bu yerga kiritilmadi.

Yigirma Oltinchi Yog'du

ESLATMA: Har bir "umid"ning boshida ma'naviy dardimni gÀoyat aliym va sganlaraÀsirlantiradigan darajada yozganimning sababi: Qur'oni Hakimdan kelgan dorining favqulotda ta'sirini koÀrsatish uchundir. Keksalarga oid bu YogÀdu uch-toÀrt jihatdan chiroyli ifodalashni muhofaza qilolktani Birinchisi: Sarguzashti hayotimga oid boÀlgani uchun, oÀsha davrlarga xayolan borgan holatda yozilgani uchun; ifoda intizomini muhofaza qilolmadi.

Ikkinchisi: Bomdod namozidan soÀng gÀoyat charchagan vaqtimda, va tez yozishga migan gboÀlganim uchun, ifodada aralash quralashiyat bo'lgan.

Uchinchisi: Yonimda doimo kotib boÀlmagani, uning Risola-i Nurga oid toÀrt-besh vazifasi boÀlgani uchun, tasxixotiga toÀliq vau qilgolmaganimizdan, intizomsiz qoldi.

ToÀrtinchisi: Ta'lifdan soÀng ikkimiz ham charchagan holda, ma'noni diqqat bilan oÀylamasdan, gÀoyat sathiy tasxix bilan kifoyalanilgani koÀp , ifoda tarzida albatta kamchiliklar bo'ladi. Oliyjanob keksalardan ifodadagi kamchiliklarimda aybga buyurmasliklarini; rahmati Ilohiya boÀsh qaytarmagan muborak keksalar, qoÀllarini dargohi Ilohihudhudchgan vaqtlari bizni ham duolariga dohil etishlarini soÀrayman.

Ey kamolot yoshiga kelgan muhtaram va muhtarama keksa qardoshٰيهَا opa-singillar! Men ham siz kabi keksaman. Keksalik vaqtida ora-sira topgan umidlarimni va u umidlardagi tasalli nuriga sizni ham sherik qilish orzusida, boshimdan oÀtgan ba'zi holatlarnk va hman. Men koÀrgan ziyo va duch kelgan umid eshiklari, albatta mening noqis va aralash quralash iste'dodimga koÀra ko'rilgan, ochilgan. Inshaalloh, sizlarning sof va xolis iste'dodlaringiz men koÀrgan ziyoni porlatadi; topgan umidimniom va a ziyoda quvvatlaydi.

Xullas, keladigan umidlarning va ziyolarning manbai, ma'dani, chashmasi; iymondir.

Keksalikka oyoq qoÀygan vaqtim; bir kun kuz mavsumi, asr vaqti, yuksak im:

اَ dunyoga nazar soldim. Birdan menga gÀoyat achinarli va hazin va bir jihatda zim-ziyo holat keldi. KoÀrdimki; oÀzim keksaydim, kun ham keksaygan, yil ham keksaygan, dunyo ham keksaygan. Bu keksaliklar ichida dunyodan firoq va insonn insonlarimdan ayrilish zamoni yaqinlashgani uchun, keksalik haddan ortiq yomon ta'sir qildi. Birdan rahmati Ilohiya shunday suratda inkishof etdiki; achinarli huzun va firoqni kuchli umid va porloq tasalli nuriga aylantirdi. Ha, ermoqdakabi keksalar! Qur'oni Hakimda yuz joyida "Arrohmanir-rohim" sifatlari bilan oÀzini bizlarga taqdim etgan va doimo zaminning yuzida marhamat istagan hayot egalarining imdodiga rahmatini yuborgan va gÀaybdan xar yil bahorni hadsiz ne'mat va a men ari bilan toÀldirib, rizqqa muhtoj boÀlgan bizlarga yetishtirgan va zaiflik va ojizlik darajasi nisbatida rahmatining jilvasini juda koÀp koÀrsatgan Xoliqi Rahimimizning rahmadiki: ksaligimizda eng buyuk umid va eng quvvatli ziyodir. Bu rahmatni topish, iymon bilan Rahmonga bogÀlanish va farzlarni bajarish bilan Unga itoat qilish kerak.

Bir vdarsi yoshlik kechasining uyqusidan keksalik tongida uygÀongan vaqtim oÀzimga nazar tashladim; vujudim qabr tomon bir qiyalikdan yugurayotgand koinomoqda. Niyozi-i Misriyning:

"Har kun umrim binosining bir toshi tushar yerga,

Jon yotar gÀofil, binosi boÀldi vayron, bexabar..."

degani kabi, ruhimning xonasi jisn! Balg ham har kun bir toshi tushib eskirmoqda va dunyoga mahkam bogÀlagan umidlarim, orzularim uzilishni boshladi. Hadsiz doÀstlarimdan va sev maqtoimdan mufaroqat zamonining yaqinlashganini his qildim. Ma'naviy va juda chuqur va bedavo koÀringan yaraning malhamini qidirdim, topolmadim. Yana Niyozi-i Misriy kabi aytdimki:

Dil baqosin, Haq fanosin istadi mulki tanim,

Bir davَ لَمْardga tushdim, ohki Luqmon bexabar!"

{(Hoshiya) Ya'ni, mening qalbim bor quvvati bilan baqo istagani holda; hikmati Ilohiya jasadimninng xarob boÀlishini ahdatg etadi. Hakimi Luqmon ham chorasini topolmagan bedavo bir dardga yoÀliqdim.}

O'shanda birdan marhamati Ilohiyaning lisoni, misoli, timsoli, dalloli, mumassili boÀlgan PaygÀambari Zishon Alayhissalotu Vassalamning nu daraxshafoati va basharga keltirgan hadya-i hidoyati men darmonsiz, hadsiz deb oÀylagan yaramga goÀzal bir malham va tiryoq boÀldi. Zim-ziyo umidsizlibariminurli umidga aylantirdi.

Ha, ey men kabi keksaligini his qilgan muhtaram otaxon va onaxonlar! Biz ketyapmiz, aldanishda foyda yoÀq. KoÀzimizni yopish bilan bizni bu yerda qoldirishmaydi, jo'natilish bor. Biroq gÀaflatdan va qisman aza qialolatdan kelgan zulumot avhomlari bilan bizga firoqli va zim-ziyo boÀlib koÀringan barzoh mamlakati, ahboblarning jamlangan yeridir. Bosagan eafoatchimiz boÀlgan Habibulloh Alayhissolatu Vassalam bilan barcha doÀstlarimizga qovushmoq olamidir. Ha, bir ming uch yuz ellik yilda, har yili bir y soyasik million insonlarning sultoni va ruhlarining murabbiyi va aqllarining muallimi va qalblarining mahbubi va har kuni اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ sirriga binoan, barcha ummatining qilgan hasanotining bir misli sahifa-y muhanotiga ilova etilgan va bu koinotdagi maqosidi oliya-i Ilohiyaning madori va mavjudot qiymati oshishining sababi Zoti Ahmadiya Alayhissalotu Vassalam dunyoga kelgan daqiqasida rivoyati sahiha bilan va kai yaqiodiq bilan "ummatim, ummatim" deganlari kabi, mahsharda hamma "nafsim, nafsim" degan vaqti, "ummatim, ummatim" deb, eng qudsiy va eng yuksak fidokorlik va shafoati bilan ummatining yordaat va digan zot ketgan olamga ketmoqdamiz. Va u quyoshning atrofida hadsiz asfiyo va avliyo yulduzlari bilan yorishgan shunday bir olamga ketmoqdamiz.

Demak u zotning shafoati ostiga kirib va nuridan istian oldtishning va zulumoti barzohiyadan xalos boÀlishning chorasi: Sunnati saniyaga tobe boÀlishdir.

Bir vaqtda keksalikka qadam qoyganimda, gÀaflatni davom ettirgan tanimning salomatligi ham buzulgandi. Keksalik bilan flat bik ikkalasi menga hujum qildi. Boshimga ura-ura uyqumni qochirishdi. Bola-chaqa, mol kabi meni dunyo bilan bogÀlaydigan aloqalar ham yo Xull. Yoshlik telbaligi bilan zoye qilgan umr sarmoyamning mevalarini; barchasi gunohlar, xatolardan iboratligini koÀrdim. Niyozi-i Misriy kabi faryod ayUCHINCdim:

Bir tijorat qilmadim, naqdi umr boÀldi habo,

YoÀlga chiqdim, lekin ko'chmish jumla karvon bexabar.

YigÀladim nolon etib, tushdim yoÀlga tanho gÀarib,

Diydanday on, siyna biryon, aql hayron bexabar.

OÀshanda gÀurbatda edim. Ma'yusona bir huzun va nadomatkorona bir taassuf va istimdodkorona bir hasrat his qildim. Birdan Qةِ وَ MoÀ'jiz-ul Bayon imdodga yetishdi. Menga quvvatli bir umid eshigini ochdi va haqiqiy bir tasalli ziyosini berdiki, oÀsha vaziyatimdan yuatdan ja ustun umidsizlikni ham yoÀq qildi va u zulmatlarni tarqatdi.

Ha, ey men kabi dunyo bilan aloqalari kesilishni boshlagan va dunyo bilan bogÀlangan iplari uzilishga yuz tutgan muhtaram otaxon va onaxonlar! Bu dunyoni eng mukam va ay muntazam bir shahar, bir saroy hukmida xalq etgan bir Sone'-i Zuljalol, oÀsha shaharda, u saroyda eng ahamiyatli mehmonlari va doÀstlari bilan gaplashmasligi, birinchmasligi mumkinmi?! Modomiki bilib turib bu saroyni yaratgan va iroda va ixtiyor bilan tanzim va tazyin etgan zot; albatta yaratgan bilganidek, bilgan gapiradi. Modomiki bu sarda ta'bu shaharni bizga goÀzal mehmonxona va tijoratgoh qilgan zot; albatta bizga nisbatan munosabatini va bizdan nima xohlaganini ko'rsatadigan bir daftari, kitobi bo'ladi.

OÀsha qudsiy daftarning الزَّkammali; qirq tomonlama moÀ'jiza va har daqiqada hech boÀlmasa yuz million insonning tilida yurgan, nur sochgan va har bir harfida kamida oÀn savob va oÀn hasana va ba'zan oÀn ming va ba'zan Layla yuz dr kechasi sirri bilan, bir harfiga oÀttiz ming hasana va meva-i Jannat va nuri barzoh bergan Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayondir. Bu maqomda unga raqobat qiladigan koinotda hech qanday kitob yoÀqir, Doch kim koÀrsatolmaydi. Modomiki qoÀlimizdagi Qur'on Samovot va Arz Xoliqi Zuljalolining rububiyati mutlaqa nuqtasidan va azamati uluhiyati di. "Edan va ihota-i rahmati tomonidan kelgan kalomidir, farmonidir; bir ma'dani rahmatidir. Unga yopish. Ichida xar dardga davo, har zulmatga ziyo, har tushkunlikka umid bor.

Xullas, abadiy xazinaning kaliti iymondir va taslimdir ahmat tinglab qabul qilish va oÀqish kerak.

Keksaligim boshlangan vaqtda, inzivo orzusida Istanbulning boÀgÀoz tarafidagi Yusha Tepaligida, yolgÀuq sirbilan ruhim bir istirohat qidirdi. Bir kun oÀsha yuksak tepalikda doira-i ufqqa, atrofga qaradim. GÀoyat hazin va achinarli zavol va firoq lavhasini keksalikning eslatma yuksaan koÀrdim. Umr daraxtimning qirq beshinchi yili boÀlgan qirq beshinchi shoxidagi yuksak maqomidan hayotimning pastki tabaqalarigacha qarab chiqdimlyaqiydimki; pastda, har bir shoxida, har bir yil davomida sevganlarimdan va aloqador boÀlgan va tanishgan insonlarimdan oÀlganlar hadsiz. Firoq va ffaqirlikdan kelgan gÀoyat acinarli ma'naviy taÀsir ichida, Fuzuli-i BagÀdodiy kabi, ayrndangidoÀstlarni oÀylab, ingrab:

Vaslini yod aylagan sari yigÀlayman,

To nafas bor ekan quruq jismimda faryod aylarim.

deb bir tasalli, bir nur, bir umid eshigini izladim. Birdan oxiratga iymon nuri yordamga keldii qozo soÀnmas bir nur, hech sinmas bir umid berdi.

Ha, ey men kabi keksa qardoshlar va opaxonlar! Modomiki oxirat bor va modomiki boqiydir va larninki dunyodanda goÀzaldir va modomiki bizni yaratgan zot ham Hakim, ham Rahimdir... keksalikdan shikoyat va taassuf etmasligimiz kerak. Aksincha keksalik iymon bilan ibodat ichida kning v yoshiga kelib, hayot vazifasidan tarhis va olami rahmatga istirohat uchun ketishga alomat bo'lish jihatidan undan mamnun boÀlmogÀimiz darkor.

Ha, nassi hn, amrilan; bashariyatning eng mumtoz shaxsiyatlari hisoblangan bir yuz yigirma toÀrt ming anbiyoning ijmo' va tavotur bilan; qisman shuhudga va qisman haqqalyaqiynga tayangan holda, muttafiqan oxiratning borligidan va insonla, koÀpu yerga yuborilishidan va bu koinot Xoliqi qat'iy va'da bergan oxiratni keltirishidan xabar berganlari kabi, ular bergan xabarlarini kashf va shuhud bilan ilmaqtingin tasdiq qilgan bir yuz yigirma toÀrt million avliyolar oxiratning borligiga shahodatlari bilan va bu koinot Sone'-i Hakimining barcha asmosi bu dunyoda koÀrsatgan jilvalari bilan, olami baqoni bilan oshkor taqozo etganlari; oxiratning borligiga dalolati bilan; va har yil bahorda roÀyi zaminda oyoqda turgan son-sanoqsiz oÀlgan daragra yaing janozalarini Amri Kun Fayakun bilan ihyo etib, Ba'su Ba'dal mavtga noil qilgan

va hashr va nashrning yuz minglab namunasi tarzida nabotot toifalaridan va hayvonot millatlaridan uch izlikkng navlarni hashr va nashrdan hadsiz qudrati azaliya va hisobsiz va isrofsiz hikmati abadiya va rizqqa muhtoj barcha ziruhlarni kamoli shafqat bilan gÀoyat horiqo tarzda iosha ettirgan va har bahorda oz bir zamonda son-sanoqsiz anvo'i ziynat bilan osinni ko'rsatgan rahmati boqiya va inoyati doimaning bilbedaho oxiratning borligini istilzom bilan va shu koinotning eng mukammal mevasi va Xoliqi Koinotning eng sevgan masnu'i vaagan btning mavjudoti bilan eng ziyoda aloqador boÀlgan insondagi shadid, mustahkam, doimiy bo'lgan ishqi baqo va shavqi abadiyat va a'moli sarmadiyat, bilbedaho ionga c va dalolati bilan, bu olami foniydan so'ng bir olami boqiy va bir dori oxirat va bir dori saodat bo'lganini shu daraja qat'iy bir suratda isbot qiladilarki, dunyoning borligi qadar, bilbedaho oxiratning borligini qabul qilishnnosidalzom etadi.

{(Hoshiya) Ha, subutiy bir ishni xabar berishning osonligi va inkor va rad qilishning gÀoyat mushkul ekani bu tamsildan koÀrinadi. Shundayki: نْوَانam desaki: "Mevalari sut konservalari boÀlgan gÀoyat horiqo bir bogÀ Kura-i Arz ustida bor". Boshqasi desaki: "YoÀq". Isbot qilgan faqatgina uning yerini yoxud ba'zi mÀzida ini koÀrsatish bilan osongina da'vosini isbot qila oladi. Inkor qilgan odam, inkorini isbot qilish uchun, butun Kura-i Arzni koÀrmoq va koÀrsatmoq bilan da'vosini isbot qila oladi. Aynan shuning kabi: Jannatni ixbor etishganbir fainglab tarashshuhotini, mevalarini, belgilarini koÀrsatishlarini inobatga olmasak.. ikki shohidi sodiqning subutiga shahodatlari kifoya ekan; uni inkor qilgan cheksiz bir koinotni, hadsiz abadiy zamonni tomosha etmoq va koÀrmoq va elagandi

فَاِng inkorini isbot qila oladi, adamini koÀrsata oladi.

Xullas, ey keksa qardoshlar! Iymoni oxiratning naqadar quvvatli ekanini tushuninglar!}

Modomiki Qur'oni Hakimning bizga bergan eng muhim bir d deydiiymoni bil-oxirat"dir va bu iymon ham shu daraja quvvatlidir va u iymonda shunday bir umid va bir tasalli borki; yuz ming keksalik bitta shaxsga kelsa, bu iymondan kelgan tasalli muqobil kela oladi. Biz keksalarva jozmdulillahi ala kamalil iyman" deb keksaligimizga sevinishimiz kerak.

Bir zamon aliym asoratimda insonlardan begonalashib, Barla Yaylovidagi QaragÀay TogÀining tepasida i bilaz qoldim. Yolg'izlikda bir nur qidirardim. Bir kecha oÀsha yuksak tepalikning ustidagi baland bir qaragÀay daraxtining ustidagi usti ochiq xonachada edim. Keksalik menga uch-toÀrt gÀurbatni bir-biri ichida xot daloli. Oltinchi Maktubda izohlangani kabi; oÀsha kecha xilvat, sas-sadosiz, faqat daraxtlarning shitirlashlaridan va hamhamalaridan kelgan hazin bir sado, bir ovoz riqqatimga, munazligimga, gÀurbatimga qattiq ta'sir qildi. Keksalik menga, kunduz shu qora qabrga qanday aylangan, dunyo qora kafanini qanday kiygan bo'lsa, shunga o'xshab umringning kunduzi ham kechaga va dunyo kunduzi i zikrrzoh kechasiga va hayotning yozi ham oÀlimning qish kechasiga inqilob etishini qalbimning qulogÀiga eslatdi.

Nafsim majburan: Ha, men vatanimdan uzoqda boÀlganim kabi, shu ellik yil mobaynidagi umrimda zavol topganfoda enlarimdan ayrilganim va orqalaridan yigÀlab qolganim, bu vatan gÀurbatidan koÀproq hazin va aliym bir gÀurbatdir. Va bu kecha va togÀning gÀaribona vaziyatidagi hazin gÀurbatdan koÀra hazinroq va aliymroq gÀurbatga yaqinlashmoqdaman, butunhat vadan birdan ayrilish vaqti yaqinlashganini keksalik menga xabar bermoqda, dedim. Bu gÀurbat gÀurbat ichida va huzun ichidagi vaziyatdan umid va nur qidirdim. Birdan iymoni billoh imdodga larni di. Shunday bir unsiyat berdiki; men bo'lgan qat qat qoÀrquv ming marta ortsa ham o'sha tasalli kifoya qilardi.

Ha, ey otaxon va onaxonlar! Modomiki, Rahim bir Xoliqimiz Rabbi an bizlar uchun gÀurbat yoÀq. Modomiki u bor ekan, bizlar uchun hamma narsa bordir. Modomiki u bor ekan, maloikalari ham bor. Shunday ekan, bu dunyo boÀsh emas, xoli togÀlar, boÀsh sahrolar Janobi Haqning qullariva Kur toÀladir. Zishuur qullaridan boshqa, uning nuri bilan, uning hisobidan toshi ham, daraxti ham munis doÀst hukmiga oÀtadi; lisoni hol bilan biz bilan gaplashishadi va ovuntirishadi. Ha, bu koinotning mavjudoti adbir qo va bu ulkan kitobi olamning harflari sanog'icha borligiga shahodat qilgan va ziruhlarning madori shafqat va rahmat va inoyat boÀlgan jihozoti va mat'umoti لنَّفْmatlari adadicha rahmatini koÀrsatgan dalillar, shohidlar bizga Rahim, Karim, Anis, Vadud Xoliqimizning, Sone'imizning, Homiyimizning dargohini koÀrsatmoqda. U dargohda eng maqbul shafoatchi, ojizlik va zatli biir. Va ojizlik va zaiflikning ayni vaqti esa, keksalikdir. Bunday dargohda maqbul shafoatchi boÀlgan keksalikdan ranjish emas, sevish lozim.

Keksaligimning ilk pallalarida Eski Saidning kulni va Yangi Saidning yigÀilariga aylangan vaqtda, Anqaradagi ahli dunyo meni Eski Said deb oÀylab, u yerga chaqirishdi, bordim. Kuz mavsuminiبِلَا rlarida Anqaraning mendan ancha ko'proq keksayib qolgan, xarob bo'lgan, eskirgan qal'asining boshiga chiqdim. Qal'a menga toshga aylangan tarixiy hodisalar suratida koÀrindi. Yilning keksalik mavsumi bilan mening keksaligim, zosidiing keksaligi, basharning keksaligi, shonli Usmonli Davlatining keksaligi va Xalifalik saltanatining vafoti va dunyoning keksaligi meni gÀoyat hazin va achinarli va ayriliq ichida, yuksak qal'ada, oÀtmishning daralariga va kelajaknKTA:>QgÀlariga qaratdi, men ham boqdim. Bir-biriga ichma ich holda meni o'rab olgan to'rt-beshta keksalik qorong'uliklari ichida, Anqarada eng qora ruhiy holat his qilganim uchun, {(Hoshlgan hÀsha paytda ushbu ruhiy holat forscha munojot suratida qalbga keldi, Anqarada "Hubob" Risolasida chop qilingan.} bir nur, bir tasalli, bir umid qidirdim.

ilsin,ga, ya'ni moziy boÀlgan oÀtmish zamonga qarab tasalli qidirganimda, menga moziy - padarimning va ajdodimning va nav'imning katta bir mozor suratida koÀrindi, tasalli oÀrniga qoÀrqinch berdi. Chap tarafim boÀlmish i aqliylga darmon izlab qaradim. KoÀrdimki: men va menga oÀxshsaganlarning va kelajak nasllarning buyuk va qorong'u bir qabri suratida koÀrindi, unsiyat oÀrniga dahshkabi, di. OÀng va chapdan qoÀrqib, hozir kunimga boqdim. GÀaflatli va tarixvoriy nazarimga hozirgi kun - chalajon va jon talvasasida tipirchilab iztirob chekayotgan jismimning murdasini olib ketayotgan bir tobut suratida koÀrindi. SoÀngra b ma'natdan ham ma'yus boÀlgach, boshimni koÀtarib umrim daraxtining ustiga qaradim. KoÀrdimki; u daraxtning birgina mevasi bor, u ham mening oÀligim, daraxt ustida menga qarab turibti. Bu tomondan ham qoÀrqib, boshimni pastga egdimْمَوْقdaraxtining ostiga, ildiziga boqdim. KoÀrdimki: pastdagi tuproq - suyaklarimning tuprogÀi bilan yaratilishimning boshlanish tuprog'i bir-biriga aralashgan suratda, o - bir ostida toptalayotgan holda koÀrdim. U ham darmon emas, balki dardimga dard qoÀshdi. SoÀngra majbur bo'lib orqamga qaradim. KoÀrdimki; beqaror, foniy dunyo, hechlik daralarida va yoÀqlik zulبْحَانida yumalab ketyapti. Dardimga malham qidirgan edim, zahar qo'shdi. U tomondan ham xayr koÀrolmaganim uchun old tarafimga boqdim; uzoqlarga nazar tashladim. KoÀrdimki: shunqoddina yoÀlimning ustida qabr eshigi ochiq turibdi, og'zinbga dob menga qarab turibdi. Uning orqasida abad tarafiga ketgan yo'l va o'sha yo'lda ketayotgan karvonlar uzoq-uzoqlardan ko'zga tashlanmoqda.

Va ushbu olti tomondan kelgan dahshatlarga qarshi menga tayanch nuqtasi va mudofaaesa bii boÀladigan, qoÀlimda juz'iy bir juz'i ixtiyoriydan boshqa hech narsa yoÀq. Hadsiz dushmanlar va hisobsiz zararli narsalarga qarshi insonning birgina qعِ الْboÀlgan u juz'i ixtiyoriy ham noqis, ham qisqa, ham ojiz, ham hech narsanni ijod qila olmagani uchun, qoÀlidan kasbdan boshqa hech narsa kelmaydi. Na oÀtmish zamonga o'ta oladi, to u yerdan menga kelayotgan huzugani k to'xtatsin. Va na istiqbolga keta oladi, to u yerdan kelgan qoÀrquvlarni to'sa otsin. OÀtmish va kelajakkga oid orzularimga va alamlarimga foydasi yo'qligini koÀrdim.

Ushb Hakim jihatdan kelgan dahshat va vahshat va qorongÀulik va ma'yusiyat ichida tipirchilab turgan paytimda, birdan Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning samosida porlagan#260

nurlari yordamga yetib keldi. O'sha olti tomonni shunchalik tanvir etib nurlantirdiki, men koÀrgan o'sha qoÀrquvlar, qorong'uliklar yuz birga ortsa ham, bariborishiur ularga kifoya va yetarli edi. O'sha barcha dahshatlarni birma-bir tasalliga va qoÀrquvlarni birma-bir unsiyatga aylantirdi. Shundayki:

Iymon qoÀrqinchli oÀtmish zamonning katta mozori suratini yirtib, unsiyatli munavvar majlis va yai yoÀl yigÀini ekanini biaynal-yaqiyn, haqqal-yaqiyn koÀrsatdi. Yana, iymon buyuk qabr suratida gÀaflatda koÀringan kelajak zamonni - sevimli saodat saroylarida Rahmoniy ziyofat majlisi suratida biilmal-yaqiyn koÀ الْعَ. Iymon yana gÀaflatdagi tobut vaziyatida koÀringan hozir zamonni va hozir kunning tobutlik shaklini sindirib, uxraviy tijoratgoh doÀkoni va dabdabali Rahmoniy mehmonxona suratida bilmushohada koÀrsatd bilan0

Yana, iymon gÀaflat bilan qaralganda umr daraxtining boshida murda shaklida koÀringan bitta mevasi oÀlim emasligini, balki abadiy hayotga sazovor va nomzod boÀlgan ruhim, eskirgan uyasidan yulduzlardrib, tsh uchun chiqishi oÀlim bilan boÀlishini biilmal-yaqiyn koÀrsatdi. Yana, iymon suyaklarim bilan yaratilishimning boshlanish tuprog'i oyoq ostida ahamiyatsian, haib ketgan suyaklar emasligini, balki u tuproq - rahmat eshigi va jannat saroyining pardasi ekanligini iymon sirri bilan koÀrsatdi. Yana, iymon gÀaflat bilan qaraganda orqamda, hndir. da, yoÀqlik zulmatida yumalab borayotgan dunyoning vaziyatini Qur'on sirri bilan koÀrsatdiki, o'sha zohiriy zulmatlardagi dunyo esa, vazifasi tugagan, ma'nosini ifodalab bo'lgan, ni xastarini oÀzining o'rniga vujudda qoldirgan bir qism Samadoniy maktublor va Subhoniy naqash sahifalari ekanligini ko'rsatdi. Dunyoning mohiyati qanday ekanligini biilmal-yaqiyn bildirdi. Iymon - oldinda koÀstar-ichib menga qarab turgan qabrni va qabr orqasida abadga ketgan yoÀlni Qur'on nuri bilan koÀrsatdiki, qabr - quduq og'zi emas, balki nur olamining eshigidir. Va u ا مَا sa, hechlikka va 'adamistonga emas, balki vujudga, nuristonga va saodati abadiyaga olib boruvchi yoÀl ekanligini tamoman qanoat beradigan darajada koÀrsatgani uchun, daqiqatimga ham darmon, ham malham boÀldi. Yana, iymon qo'lida juda ham juz'iy kasbi bo'lgan juz'iy bir juz'i ixtiyoriy oÀrniga, cheksiz dushman va zulmatlarga qarshi g'ayri mutanohiy qudratga tayanish va hadsiz rahmatga bogÀlanish uchu u bila juz'i ixtiyoriyning qoÀliga bir vasiqa beradi.. balki iymonning o'zi o'sha juz'i ixtiyoriyning qoÀlida bir vasiqa boÀladi. Hamda, o'sha juz'i ixtiyoriy bo'lmish silohi insoniy, garchi o'zi ham qisqa, ham ojiz, ham noqis bo'mat bom; bir askar juz'iy quvvatini davlat nomidan ishlatgan vaqtda minglab daraja o'z quvvatidan ortiq ishlarni bajargani kabi, iymon sirri bilan o'sha juz'iy juz'i ixtiyoi Vohinobi Haq nomidan Uning yoÀlida ishlatilsa, besh yuz yillik masofa kengligida jannatni ham qozona oladi. Yana, iymon oÀtmish va kelajak zamonlarga ta'sir qilolmaydigan jdim: "xtiyoriyning tizginini jismning qoÀlidan olib, qalbga va ruhga topshiradi. Ruh va qalbning hayot doirasi esa, jism kabi hozirgi zamon bilangina cheklanib qolmagani, hayot . va higa juda koÀp yillar moziydan, juda koÀp yillar istiqboldan kirgani uchun, juz'i ixtiyoriy juz'iylikdan chiqib kulliyat qozonadi. Zamoni moziyning eng chuqur daralariga iymon quvati bilan kira olgani va huzunlarnاَشْيَlmatlarini daf qila olgani kabi, iymon nuri bilan istiqbolning eng uzoq togÀlariga qadar chiqadi, qoÀrquvlarni ketkazadi.

Xullas, ey men kabi qarilik zshundani chekayotgan keksa birodarlarim va singillarim! Modomiki, alhamdulilloh, ahli iymon ekanmiz... va modomiki, iymonda nurli, lazzatli, an ta'i, shirin xazinalar bor ekan,.. va modomiki, keksaligimiz bizni o'sha xazinaning ichiga yanada ko'proq jalb qilayotgan ekan... albatta, iymonli keksalikdan shikoyat emidanmilki ming martalab shukr qilaylik!

Keksalik alomati boÀlgan oq qillar sochimga tushgan vaqtda, yoshlikning og'ir uyqusini yana ham og'irlashtirgan Harbi Umumiyning dag'dag'alari va asirligimning kashmak. Shu lari va so'ngra Istanbulga kelgan vaqtimda ahamiyatli shonu sharaf vaziyati, hatto Xalifadan, Shayx-ul Islomdan, BoshqoÀmondondan tortib, to madrasa talabalarigacha haddimdan ortiq husni tavajjuh vi tavsfot koÀrsatganlari uchun, yoshlik sarxushligi va o'sha vaziyat bergan ruhiy holat oÀsha uyquni shu daraja qalinlashtirgan ediki, go'yo dunyoni doimiy, oÀzimnionot mga oÀlmaydigandek yopishgan ajib vaziyatda koÀrar edim.

OÀsha vaqtda, Istanbulning Boyazid jome'-i muborakiga Ramazoni Sharifda ixlosli hofizlarni tinglashga bordim. Qur'our'oni'jiz-ul Bayon samoviy yuksak xitobi bilan gÀoyat quvvatli suratda basharning fanosini va ziyhayotning vafotini xabar bergan كُلُّ نَفْسٍ ذَٓائِقَةُ الْمَوْتِ farmonini hofizlarning lisoni bilan e'lon qildi. QulogÀimga kilomi Ro qalbimning ichiga joylashib, juda qalin gÀaflat, uyqu va sarxushlik tabaqalarini chilparchin qildi. Jome'dan chiqdim. Ancha vaqtdan beri aqlimdagi eski uyquning telbaligi bilan, o'zimni bir necha kun boshimdchun aon, tutunli bir olov va yo'lini yo'qotib qo'ygan kema kabi koÀrdim. Oynada sochimga qaraganimda, oq qillar menga: "Ehtiyot bo'l!" der edi. Ana o'sha oq qillarning eslatmasi bilan'rquv,at oydinlashdi. Qarasam, juda ham ishonib, zavqlariga maftun boÀlgan yoshligim alvido demoqda va muhabbat bilan juda koÀp aloqador boÀlgan dunyoviy hayot soÀna boshlayapti va juda koÀp aloqador va go'yo oshiq boÀlgan dunyo memoddalq yo'l" deb, mehmonxonadan ketishimni eslatmoqda. OÀzi ham "Allohga omonat" deb, ketishga hozirlanmoqda. Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon كُلُّ نَفْسٍ ذَٓائِقَةُ الْمَوْتِ oyatining kulliyatida: "Butun nsoniyat bir nafsdir, erazaltiriladigan bo'lib oÀladi. Va kurra-i Arz ham bir nafsdir, boqiy suratga kirish uchun u ham oÀladi. Dunyo ham bir nafsdir, oxirat suratiga kirish uchun u ham oÀladi!" degan ma'nolar oyatning ishorasidan qalbga ochilayotgan edi.

Xullas, bÀiz odtda oÀz vaziyatimga qaradim, zavqlarga asos boÀlgan yoshlik ketmoqda, uning oÀrniga huzn manbai boÀlgan keksalik kelmoqda. Va gÀoyat porloq va nuroniy hayot ketmoqda; zohiriy qorong'u, dahshatli oÀlim, uning o'rniga kelimatlarayyorlanmoqda. Va juda sevimli va doimiy deb oÀylangan va gÀofillarning ma'shuqasi boÀlgan dunyo juda katta tezlik bilan zavolga qovushayotganini ko'rdim. OÀzimni o'zim aldash va yana boshimni gÀaflatga suqish uchun, Isik qilda haddimdan juda ortiq koÀrgan mansab zavqlariga qaradim. Hech bir foydasi boÀlmadi.

Ularning barcha eÀtibori, iltifoti, tasallilari yonimdagi qabr eshigigacha kelishi mumkin, o'sha yerda soÀnadi. Va shuhratparastlarning orzusi boÀlganjihati sharafning zarli pardasi ortida og'ir riyo, sovuq xudfurushlik, vaqtinchalik telbalik suratida koÀrganim uchun angladimki: meni shu vaqtgacha aldagan bu ishlar hech qanday tasalli berolmaydi qasd brda hech qanday nur yoÀq ekan.

Keyin batamom uygÀonish uchun, Qur'onning samoviy darsini eshitish uchun yana Boyazid jome'idagi hofizlarni tinglay boshladim. OÀshanda samoviy darsdan و. Soneِرِ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا اِلٰى اٰخِرِ navidan qudsiy farmonlar bilan xushxabarlar eshitdim. Qur'ondan olganim fayz bilan xorijdan tasalli qidirish emas, balki dahslat qi vahshat va ma'yusiyat olgan nuqtalarim ichida tasallini, rajoni, nurni qidirdim. Janobi Haqqa yuz ming shukr boÀlsinki, ayni dard ichida darmonni topdim, ayni zulmat ichida nurni topdim, ayni dahshat ichida tasallini topdim. Eng avval hammannkor qqitgan, eng qoÀrqinchli deb o'ylangan oÀlimning yuziga boqdim. Qur'on nuri bilan: oÀlim niqobi garchi qorong'u, qora, xunuk boÀlsa ham, moÀmin uِعٍ حَsl siymosi nuroniy, goÀzal ekanini ko'rdim. Va koÀp risolalarda bu haqiqatni qat'iy bir suratda isbot qilganmiz. "Sakkizinchi SoÀz" va "Yigirmanchi Maktub" kabi koÀp risolalarda it va manimiz kabi: oÀlim i'dom emas, firoq emas, balki abadiy hayotininig muqaddimasidir, mabdai va hayot vazifasi qiyinchiligining yakunidir, bir tarxis, bir makon oÀzgarishidir, barzax olamiga ko'chgan yaqinl darsluhiga qovushmoqdir. Va hokazo, shu kabi haqiqatlar bilan oÀlimning haqiqiy goÀzal siymosini koÀrdim. QoÀrqib emas, balki bir jihatdan oÀlimning yuziga mushtoqlik bilan boqdim. Ahli tariqaوَاحِدrobita-i mavtning bir sirini angladim.

SoÀngra hammani zavoli bilan yigÀlatgan va hammani oÀziga maftun va mushtoq qilgan va gunoh va gÀaflat bilan o'tgan yoshligimga boqdim. O'sha go'zal, chiroyli yopinchig'i (kiyimi) ichida gÀoyat chirkin kitobush, telba yuzni koÀrdim. Agar mohiyatini bilmasaydim, bir necha yil meni sarxush qilib kuldirishi evaziga, yuz yil dunyoda qolsam meni yigÀlatar edi. O'shandaylardan biri yigÀlab, aytgan ekanki:

لَيْ Ham َّبَابَ يَعُودُ يَوْمًا فَاُخْبِرَهُ بِمَا فَعَلَ الْمَش۪يبُ

Ya'ni: "Koshki, yoshligim bir kun qaytib kelsa edi, keksalik mening boshimga naqadar hazin hollar solganini unga shikoyat qilitrofidib berar edim". Darhaqiqat, o'sha kishi kabi yoshlikning mohiyatini bilmagan keksalar yoshliklarini oÀylab, taassuf va tahassur bilan yigÀlaydilar. Holbuki, yoshlik agar ahli qalb, ahli huzur va es-hushi joyida va qalbi sog'lom boÀlgan an kellarda boÀlsa, ibodatga va yaxshiliklarga va uxroviy tijoratga sarflansa, eng kuchli tijorat vocitasi va goÀzal va shirin bir xayrlar vosita ofiy. Va o'sha yoshlik - diniy vazifasini bilib sui iste'mol qilmaganlarga qiymatdor, zavqli Ilohiy ne'matdir.

Agar istiqomat, iffat, taqvo birga boÀlmasa, koÀp tahlikalari bor. Qiziqqonliklari bilan abadiy saodatiga va uxroviy hayotiga zararÀgÀrigzadi, balki dunyoviy hayotini ham barbod qiladi. Balki, bir-ikki yil yoshlik zavqi evaziga, keksalikda koÀp yillar gÀam va kadar chekadi. Modomiki, aksar insonlarda yoshlik zararli bo'lar ekan, biz keksalar Allohga shukr qilaylikki, yoshlik talli blaridan va zararlaridan qutuldik. Hamma narsa kabi, albatta yoshlikning lazzatlari ham o'tkinchidir. Agar ibodatga va xayrlarga sarflangan boÀlsa, u yoshliki, harevalari uning oÀrnida boqiy qolib, abadiy hayotdagi yoshlikni qozonishiga vasila boÀladi.

SoÀngra, aksar insonlar oshiq va mubtalo boÀlgan dunyoga boqdim. Nuri Qur'on bilan koÀrdimki: bir-bir kuchlda uchta kulliy dunyo bor. Biri: Ilohiy ismlarga qaraydi, ularning oynasidir. Ikkinchi yuzi: oxiratga qaraydi, uning ekinzoridir. Uchinchi yuzi: عُونَ unyoga boqadi, ahli gÀaflatning o'yingohidir. Yana, hammaning bu dunyoda katta bir dunyosi bor. Go'yo, insonlar adadicha dunyolar bir-biri ichiga kirgan. Lekin har bir insonning xususiy dunyosining ustuni - oÀz hayotidir. Qachon jismi "sinsa"roj ekosi boshiga qulaydi, qiyomati boÀshlanadi. Ahli gÀaflat oÀz dunyosining bunday tez yiqilishini bilmagani uchun, katta dunyo kabi doimiy deb oÀylab, mahliyo boÀladi. "Boshqalarning dunyosi kabi tez qulaydigan, zrat Ddigan mening ham xususiy dunyoim bor. Bu xususiy dunyom, qisqagina umrim bilan nima foydasi bor ekan", deb oÀyladim. Nuri Qur'on bilan koÀrdimnadir.n uchun ham, hamma uchun ham, bu dunyo - vaqtinchalik bir tijoratgoh,.. va har kuni toÀlib boÀshaydigan bir mehmonxona,.. va o'tgan-ketganlarning oldi-sotdisi uchun yجُودِ tida qurilgan bir bozor,.. va Naqqoshi Azaliyning yangilanib turadigan, hikmat bilan yozib-o'chiradigan bir daftari,.. va har bahor bezakli bir maktubi,.. va har yoz bir nazmiy qasidasi,.. va Sone'-i Zuljabildirg ismlarining jilvasini yangilab turadigan, koÀrsatadigan oynalari,.. va oxiratning ko'chatlik bir bogÀi,.. va Ilohiy rahmatning bir gulxonasi,.. va boqiy olamda koÀrsatiladigan lavhalarni tayyorlashga moslangan vazimga alik bir dastgohi mohiyatida koÀrdim. Bu dunyoni shu suratda yaratgan Xoliqi Zuljalolga yuz ming shukr qildim. Va angladimki: dunyoning oxiratga va asmo-i Ilohiyaga q ma'na goÀzal mohiyatiga muqobil insonlarga muhabbat berilgani holda, o'sha muhabbatni suiste'mol qilib, foniy, chirkin, zararli, gÀaflatli yuziga sarflagani uchun, حُبُّ الدُّنْيَا رَاْسُ كُلِّ خَط۪يئَةٍ hadisi sharifining sirigan Hayya sazovor boÀlganlar.

Xullas, ey mo'ysafidlar va keksa singillarim! Men Qur'oni Hakimning nuri va keksaligimning eslatmasi bilan va iymonning koÀzimni ochishi natijasida shu haqiqatni koÀrdim va koÀp risolalarda qat'iy burhonlar bilzzisi otladim. OÀzimga haqiqiy tasalli va quvvatli rajo va porloq ziyo topdim. Va keksaligimdan mamnun boÀldim va yoshlikning ketganidan hursand boÀldim. Sizlar ham yigÀlamanlar, shukr qilinglar. Modomiki, iymon bor ekan va haq magÀlhunday ekan, gÀaflatdagilar yig'lasin, zalolatdagilar yigÀlasin.

Harbi Umumiyda asirlikda, Rossiyaning shimoliy sharqidan, juda uzoq boÀlgan Kostroma viloyatida edimamda orda mashhur Volga Daryosining boÀyida Tatarlarning kichik bir masjidi joylashgandi. DoÀstlarim, asir zobitlar ichida siqildim. YolgÀizlik istadim; tashqarida iznsiz yura olmas edim. Tatar mahallasi kafil boÀlgning i o'sha Volga Daryosi boÀyidagi kichik masjidga joylashdi. Masjidda oÀzim yolgÀiz yotardim. Bahor ham yaqin. Shimol qit'asining juda ham uzun tunlarida ko'p bedor qolardim. U qorongÀi kechalarda va zim-ziyo a olamtda, Volga Daryosining hazin shildirashlari va yomgÀirning nozik shivirlashlari va shamolning firoqli esishi meni chuqur gÀaflat uyqusidan vaqtincha uygÀotdi. Garchi hali oÀzimni keksaa nizoilmasamda, Harbi Umumiyni koÀrgan keksa hisoblanadi. GoÀyo يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ ش۪يبًا sirriga mazhar boÀlib, "shunday kunlardirki; bolalarni qaritadi" jihati bilan, qirq yoshda ekan. HechÀzimni sakson yoshlik vaziyatda koÀrdim. Zim-ziyo uzun tun va hazin gÀurbat va hazin vaziyat ichida hayotdan va vatandan bir ma'yuslik keldi. Ojizligimga, yolgÀizligimga qaradim, umidim uzildi. OÀsha holatda, Qur'oni Hakimdan yordamمِنَ ا; tilim حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ dedi, qalbim ham yigÀlab aytdiki:

غَر۪يبَمْ ب۪ى كَسَمْ ضَع۪يفَمْ نَاتُوَانَمْ اَلْاَمَانْ گُويَمْ عَفُوْ جُويَمْ مَدَدْ a-i vuمْ زِدَرْگَاهَتْ اِلٰه۪ى

Vatanimdagi eski doÀstlarni oÀylab, gÀurbatda vafotimni xayol qilib, Niyozi-i Misriy kabi:

Dunyo gÀamidan kechib, yoÀqlikka qanot ochib,

Shavq ila har dam uchib, chaqiraman doÀst, doÀst!> Zoti doÀstlarni izladim. Nima bo'lganda ham... OÀsha huznli, achinarli, ayriliqdagi uzun gÀurbat kechasida, Ilohiy dargohga zaiflik va ojizligimtratidhalik ulkan bir shafoatchi va vasila boÀldiki, hozir ham hayratdaman. Chunki bir necha kundan soÀng, juda kutilmaganda, piyodalab ketilsa bir yillik masofaga, bir o'zim ruskmatlai bilmasamda qochdim. Zaifligim va ojizligimga binoan kelgan Ilohiy inoyat bilan gÀayri oddiy suratda qutuldim.

Varshava va Avstriya orqali Istanbulga keldim, bu shaklda osonlikcha qutulish juda gat beroddiy boÀlgan edi. Ruschani bilgan eng jasur va eng ayyor odamlar muvaffaq boÀlolmagan, ko'p yengillik va juda osonlik bilan, uzun qochish sayohatni tugatdim. Ammo Volga Daryosi boÀyi masjididagi mazkur tunning vaziyatÀrsatda shu berdirganki; qolgan umrimni gÀorlarda oÀtkazaman. Insonlarning ijtimoiy hayotiga aralashish endi yetar. Modomiki oxir-oqibatda yolgÀiz qabrga kirar ekanman, yolgÀizlikkasaltannish uchun, hozirdan yolgÀizlikni ixtiyor qilaman, degandim. Biroq afsuski, Istanbuldagi jiddiy va koÀp yaqinlar va Istanbulning dabdabali dunyoviy hayoti, xususan menga haddimdan ortiq yuzlangan shon va sharaf kabi natijasXizmatsalar, qarorimni menga vaqtincha unuttirdi. GoÀyo u gÀurbat kechasi, hayotimning koÀzida nurli qoralik edi, va Istanbulning oq, dabdabali kunduzi, hayot koÀzimning nursiz oqi ediki, oldinni koÀrolmadi, yana yotdi.. toki ikki yil oÀtni MoÀvsi Jiyloniy Futuh-ul GÀayb kitobi bilan takror koÀzimni ochdi.

Xullas ey otaxon va onaxonlar! Bilib qo'yingki; keksalikdagi zaiflik va ojizlik, rahmat va Ilohy inoyatning jalbiga vasiladir. OÀz shaxsimda koÀp hodisalar bilan mushohada eyoting kabi, zamin yuzidagi rahmatning jilvasi ham gÀoyat zohir tarzda bu haqiqatni koÀrsatadi. Chunki hayvonotning eng ojiz va eng zaifi, bolalaridir. Holbuki rahmatning eng shirin va eng goÀzal jilvasiga sazovor boÀlganir shaardir. Bir daraxtning tepasidagi uyada bir qush bolasining ojizligi; onasini eng boÀysungan askar kabi -rahmatning jilvasi- istihdom etadi. Atrofni kezadi, rizqini keltiradi. Qush boqoladianotlari kuchga kirishi bilan ojizligini unutsa, volidasi unga: "Borib, rizqingni qidir" deydi, uni boshqa tinglamaydi.

Xullas, bu rahmat sirri bolalar haqida jarayon etgani kabi, zaiflik va ojizlik nuqtasida bolaَةً لِkmiga o'tgan keksalar haqida ham joriydir. Menga qat'iy qanoat beradigan darajada koÀp tajribalar bor; masalan bolalarning ojizliklariga binoan rahmat tarafidan rizqlari hayratlanarli suratda koÀkraklar jo'mrasatishan yuboriladi va oqittiriladi.. shunga o'xshab; ma'sum iymonli keksalarning rizqlari ham baraka suratida yuboriladi. Ham bir xonadonning baraka ustuni, xonadondagi keksalar ekani; koÀrdonadonni balolardan muhofaza qiluvchi, ichidagi beli bukilgan ma'sum otaxon va onaxonlar ekani {(Hoshiya) Hadisning tamomi وَلَوْلَا الْبَهَائِمُ الرُّتَّعُ وَالصُّبْيَانُ الرُّضَّعُ (OÀtlagan hayvonlar, bir t emadigan bolalar boÀlmasa edi) ila oxir -av kamo qol-.} hadisi sharifning bir parchasi boÀlgan

وَ لَوْلَا الشُّيُوخُ الرُّكَّعُ لَصُبَّ عَلَيْكُمُ الْبَلadichaَبًّا

ya'ni: "Beli bukilgan keksalaringiz boÀlmasa edi, balolar sel kabi ustingizga yogÀilardi", deya farmon bilan, bu haqiqatni isbot qiladi.

Modomiki keksalikdagi zaiflik va ojizlik bu daraja rahmati Ilohiyaning jalbigaini, d ekan va modomiki Qur'oni Hakim

اِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ اَحَدُهُمَٓا اَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَٓا اُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَر۪يمًا ٭ وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ اamolotمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَان۪ى صَغ۪يرًا

oyati, besh jihatdan gÀoyat moÀ'jizona suratda avlodlarni keksa padar va volidaga nisbradi.

urmatga va shafqatga da'vat etadi; va modomiki Islom dini keksalarga hurmat va marhamatni amr etar ekan; va modomiki insoniyat fitrati keksalarga nisbatan hurmat va marhamatni iqtizo etar ekan.. albatta biz keksalar, yoshlik ishtahasshi azn vaqtinchalik moddiy zavqlar oÀrniga ma'naviy va doimiy va muhim Ilohiy inoyatdan va insoniylik shafqatidan kelgan rahmat va hurmat va rahmat va hurmatdan kel فَكَhonıy zavqlarnı olmoqdamiz. Shunday ekan biz bu keksaligimizni yuzta yoshlikka almashtirmasligimiz kerak. Ha, men sizni ishontirıb aytamanki: "Eski Saidning oÀn yillik yoshligini menga bersalar, hozir Yangi Saidning bir yillikopganiligini bermayman! " Men keksaligimdan roziman, siz ham rozi boÀlishingiz kerak.

Asoratdan kelgandan soÀng, Istanbulda bir-ikki yil yana gÀaflat gÀolib keldi. Siyosat havolgan barimni nafsimdan olib ofoqqa tarqatgan ekan, bir kun Istanbulning Ayyub Sulton qabristonining daraga qaragan yuksak joyida oÀtirgan edim. Istanbul atrofidagi ofoqqa qaradim. Birdan, xususiy dunyoim vafot etayoorat:>k, bir jihatdan ruh chekingandek xayol holatiga tushdim. "Ajabo, bu qabriston mozor toshlaridagi yozuvlar, menga bunday xayol berdimi", deya nazarimni qaratdim. Uzorga shas, qabristonga qaradim, qalbimga eslatma qilindi: "Bu atrofingdagi qabristonda yuzta Istanbul bor. Chunki Istanbul yuz marta bu yerga boÀshalgan. Butun Istanbulning xalqini bu yerga boÀsonlarn bir Hakimi Qodirning hukmidan qutulib mustasno qololmaysan, sen ham ketasan". Qabristondan chiqib, bu dahshatli xayol bilan koÀp marta Sulton Ayyub Masjidining mahfalidagi kichik bir xonaga kirganim kabi, bu safar ham kirdim. مَارِ،ur qildim: men uch jihatda musofirman; bu manzilchada musofir boÀlganim kabi, Istanbulda ham musofirman, dunyoda ham musofirman. Musofir yoÀlini oÀylashi kerak. Bu xonadan chiqqanim kabi, bir kun kelib Istanbuldan ham chiqaman, boshqa bilanun dunyodan ham chiqaman.

Shu holatda qalbimga, boshimga gÀoyat achinari va ayriliqda alamli bir huzn va g'am keldi. Chunki men yolgÀiz bir-ikki doÀstni yoÀqotmَ اَجْn; Istanbulda minglab sevgan doÀstlarimdan ayrilganim kabi, juda sevgan Istanbulimdan ham ayrilaman. Dunyodagi yuz minglab doÀstlarimdan ayrilganim kabi, juda sevgan, mubtalo boÀlgan goÀzal dunyodan ham ayrilaman, deya oÀylar ekanman, yagan, bristonning oÀsha yuksak joyiga qaradim. Ora-sira kinoga -ibrat uchun- borganim uchun; menga Istanbul ichidagi insonlar, oÀsha daqiqada kdoirasoÀtgan zamonning soyalarini hozirgi zamonga keltirib, oÀlganlarni oyoqda yurgan suratda koÀrsatganlari kabi, men ham o'sha vaqt ko'rgan insonlarimni oyoqda kezgan janozalar vaziyInson,ko'rdim. "Modomiki bu qabristonda bo'lganlardan bir qismi kinoda yurgandek koÀrinmoqda, kelajakda qat'iyan bu qabristonga kiradiganlarni, kirgan deb kÀlgan lar ham oÀlganlar, lekin kezib yurishibdi", dedim. Birdan Qur'oni Hakimning nuri bilan va GÀavsi A'zam Shayx Jiyloniy Hazratlarining irshodi bilan, hazin holat sururli va nash'ali vaziyatga aylandi. Hazin holga بَ الْ Qur'ondan kelgan nur shunday eslatma berdi: sening shimoliy sharqda, Kostromadagi gÀurbatingda bir-ikkita asir zobit doÀsting bor edi. OÀsha doÀstlaring utamodulga ketishlarini bilar eding. Senga bir kishi: "Sen Istanbulga ketasanmi, yoÀqsa bu yerda qolasanmi?" dedsalar, albatta, zarra miqdor aqling boÀlsa, sir etulga sevinch va surur bilan ketishni qabul qilgan boÀlarding. Chunki mingdan toÀqqiz yuz toÀqson toÀqqiz yaqinlaring Istanbuldalar. Bu yerda bir-ikkitasi qyolgÀi ular ham u yerga ketadilar. Sen uchun Istanbulga borish; hazin bir firoq, alamli bir ayriliq emas. Hamda kelib, mamnun boÀlmadingmi? Dushman mamlakatidagi oÀta qorongÀi uzun tunlaridan vim: "Y sovuq boÀronli qishlardan qutulding. Bu goÀzal (dunyo jannati kabi) Istanbulga kelding. Aynan shuning kabi; bolaligingdan shu yoshga qadar sevganlaringdan yuoyatinoÀqson toÀqqizi senga dahshat bergan qabristonga koÀchganlar. Bu dunyoda qolgan bir-ikki doÀsting bor, ular ham u yerga ketadilar. Dunyoda vafoting firoq emas, visoldi. Umr aqinlarga qovushishdir. Ular, ya'ni boqiy ruhlar eskirgan uyalarini tuproq ostida qoldirib, bir qismi yulduzlarda, bir qismi barzoh olami tabaqalarida kezmoqdalar bilanslatma berildi.

Ha, bu haqiqatni Qur'on va iymon shu qadar qat'iy bir suratda isbot qilganki; umuman qalbsiz, ruhsiz boÀlmasa yoxud zalolat qalbini qoplamagan boÀlsa, koÀrib ta yashek ishonmoq kerak. Chunki bu dunyoni hadsiz lutfining turlari va ehsoni bilan ziynatlab etib ikrom bilan va shafiq rububiyatini koÀrsatgan va urugÀlar kabi eng ahamiyatsiz juz'iy narsalarni ham muhofaza qilgauni te'-i Karim va Rahim; masnu'oti ichida eng mukammal va eng jome', eng ahamiyatli va juda sevgan masnu'i boÀlgan insonni, albatta va ochiq oydin, suratan koÀringani kabi marhamatsiz, oqibatsizcha oÀldrmaydi, mahv etmaydi, zoye qilmaydi.

Bali a'za dehqonning tuproqqa ekkan urugÀlari singari, boshqa hayotda unib chiqish uchun, Xoliqi Rahim suyukli masnu'ini bir rahmat eshigi boÀlgan tuproq ostiga vaqtincha tashlaydi.

{(Hoshiya) Bu haqiqat; ikki karra ikki toÀrt bo'lish dauvchi da boshqa risolalarda, xususan OÀninchi va Yigirma ToÀqqizinchi SoÀzlarda isbot qilingan.}

Xullas bu Qur'oniy eslatmadan olgandan soÀng, qau saksn menga Istanbuldan koÀra koÀproq unsiyatli boÀldi. Xilvat va uzlat men uchun suhbat va muosharatdan ham koÀproq xush keldi. Men ham BoÀgÀoz tarafidagi Sariyerdva mod xilvatxona topdim. GÀavsi A'zam (R.A.) Futuh-ul GÀaybi bilan menga bir ustoz va tabib va murshid boÀlgani kabi, Imom Rabboniy ham (R.A.) Maktuboti bilan bir doÀst, bir mushfiqtli bumuallim hukmiga oÀtdi. OÀshanda keksalikka kirganimdan va madaniyatning zavqlaridan chetda boÀlganimdan va ijtimoiy hayotdan chetlashganimdan, juda ham mamnun boÀldim. Allohga shukr qildim.

Xullas, ey men kabi ichiga keksalik kirgan vaÀayri likning eslatmasi bilan vafotini koÀp hotirlagan zotlar! Qur'on bergan iymon darsining nuri bilan keksalikni va vafotni va xastalikni yoqtirishimiz kerak, balki bir jihatda sevinishimiz kg oÀzgModomiki bizda iymon kabi hadsiz darajada qiymatdor ne'mat bor ekan; keksalik ham xushdir, xastalik ham xushdir, oÀlim ham xushdir. Noxush bir narsa esa gunohdir, safohatdir, bid'atlardir, zalolatdir.

OÀN BIRINCHI UMID muvozAsirlikdan kelgandan so'ng, Istanbulda Chamlija tepaligida bir koshonada, marhum jiyanim Abdurahmon bilan birga yashar edik. Bu hayotimni, dunyoviy hayoti jihatdan biz kabilar uchun eng saodatli hayot sanallab ikumkin edi. Chunki asirlikdan qutulgan edim, Dor-ul Hikmatda ilmiy kasbimga munosib eng oliy tarzda ilm nashriga muvaffaqiyat bor edi. Menga yuzlangan e'tibor va sharaf haddimdan judrdasi q edi. Joy e'tibori bilan Istanbulning eng goÀzal yeri, Chamlijada yashardim. Ham hamma narsam mukammal edi. Marhum jiyanim Abdurahmondek gÀoyat zakovatli, fidokor, ham bir talaba, ham xizmatkor, ham kotib, ham ma'naviy avlodim birga edi. Dunyا وَ قmmadan koÀra koproq o'zimni mas'ud deb yurganda oynaga qaradim; sochimda, soqolimda oq qillarni koÀrdim. Birdan asoratda, Kostromadagi masjidligi buhiy yugÀonish yana boshladi. Uning belgisi sifatida, qalban bogÀlangan va dunyoviy saodatning asosi deb oÀylagan holatlarni, sabablarni tadqiq qilishni boshladim. Qay birini tadqiq qilgan bo'lsam, koÀrdimki; bu chirik, bogÀlanishga arzimaboÀlgaldaydi. OÀsha paytlarda eng sadoqatli deb yurgan bir birodarimdan kutilmagan bir sadoqatsizlik va xayolga kelmaydigan bevafolik koÀrdim. Dunyoviy hayotdan hurkish keldi. Qalbimga aytdimki: "A Razzomen batamom aldanganmanmi? KoÀryapmanki; haqiqat nuqtasida achinadigan holimizga juda koÀp insonlar havas bilan qaraydilar.

Bu insonlarning barchasi devona boÀlganmi? YoÀqsa men devona boÀlyapmanmiki, ; Vandyoparast insonlarni devona deb koÀryapman?" Nima boÀlganda ham... Men keksalik bois qattiq uygÀonganimda, eng avval men aloqador bo'lgan foniy narsalarning oÀtkinchiliginigilariim. OÀzimga ham qaradim, oÀta ojizlikda koÀrdim. Baqo istagan va baqo vahimasi bilan foniy narsalarga mubtalo boÀlgan ruhim bor quvvati bilan: "Modomiki jisman fonin nuriman, bu foniylardan menga nima xayr kelardi? Modomiki ojizman, bu ojizlardan nima kutishim mumkin? Dardimga chora topadigan bir Boqiyi Sarmadiy, bir Qodiri Azaliy lozim" deb izlanishni boshladning m OÀshanda hamma narsadan avval, eskidan beri tahsil qilgan ilmimga murojaat qilib, tasalli, umid qidira boshladim. Afsuski, oÀsha vaqtgacha falsafa ilmlarini Islomiy ilmlar bilan birga aqlimga toÀldirib, falsafsa ilmlarini takomillasa iltianbai va munavvarlik asosi deb juda xato oÀylagandim. Holbuki u falsafiy masalalar ruhimni haddan ortiq kirlatgan va ma'naviy taraqqiyotimga toÀsiq boÀlgandi. Birdan Janobi Haqning rahmat va karamiqotimg Qur'oni Hakimdagi qudsiy hikmat yordamga keldi. KoÀp risolalarda bayon etilgani kabi; falsafiy masalalarning kirlarini yuvdi, tozaladi. ari saan: Hikmat fanlaridan kelgan ruhiy zulmatlar ruhimni koinotda boÀgÀardi. Qaysi tarafga qaramay, nur izladim; hech bir masalada nur topolmadim, nafas ololmadim. Qur'oni Hakimdan kelgan va "La Ilaha Illa Hu" jumlasa, baln dars bergan tavhid gÀoyat porloq bir nur boÀlib barcha zulmatlarni tarqatgandan soÀng, rohatlanib nafas oldim. Biroq nafs va shayton zalldirgagilar va falsafachilardan olgan darslariga tayanib, aql va qalbga hujum qilishdi. Bu hujumdagi nafsiy munozorot alhamdulillah qalbning zafari bilan natijalandi. U munozaralar koÀp risolalarda qisman lan doan. Ular bilan kifoyalanib, bu yerda faqat mingdan bir qalbiy zafarni koÀrsatish uchun, minglab hujatlardan bitta hujjat bayon qilaman. Toki yoshligida ajnabiy hikmat va madaniyat fanlari nomi ostidagi qisman zalolat, qisman moloyoniyot masal bir qbilan ruhini kirlatgan, qalbini xasta qilgan, nafsini erkalagan bir qism keksalarning ruhida tozalik qilsin. Tavhid borasida shayton va nafsning yomonligidan ri bilin.

Ulumi falsafiyaning vakolati nomiga nafsim dediki: "Koinotdagi narsalarning tabiat bilan bu mavjudotga aralashuvi bor. Hamma narsa bir sababga bogÀliq. Mevani daraxtdan, oÀsimlik'tibortuproqdan istash kerak. Eng juz'iy, eng kichik narsani ham Allohdan istash va Allohga yolvormoq nima degani?"

Javoban Qur'on nuri bmutaadavhid sirri quyidagi suratda inkishof etdi. Qalbim u faylasuf nafsimga dedi: "Eng juz'iy va eng kichik narsa; eng katta narsa kabi, toÀgÀridan-toÀgÀri butun koinot Xoliqining q... Indan kelmoqda va xazinasidan chiqmoqda. Boshqa suratda boÀlolmaydi. Sabablar esa bir pardadir. Chunki eng ahamiyatsiz va eng kichik deb o'ylagan maxluqlarimiz, ba'zan san'at va xilqat jihatida eng k ziyoldanda kattaroq boÀladi. Chivin tovuqdan san'at jihatidan o'tib ketmasa ham, ortda ham qolmaydi. Shunday ekan, katta-kichik ajratilmaydi. Yo barchasi moddiy sabablarga taqsim qilinadi yoxud hammasi birdan yagona zotga berni ehs Birinchi qism mahol boÀlgani kabi, bu qism vojibdir, zaruriydir.

Chunki birgina zotga, ya'ni bir Qodiri Azaliyga berilsa; modomiki barcha mavjudotning intizom va hikmatlari bilan borligi qat'iy tahai qahrtgan ilmi hamma narsani qamragan.. va modomiki ilmida hamma narsaning miqdori aniqlashgan.. va modomiki koÀryapmizki har doim yo'qdan nihoyatsiz osonlik bilan, nihoyatsiz san'atli sanÀatli asarlari vujudga kelmoqda.. va mododan ta Qodiri Alimning bir gugurt yoqishdek Kun Fayakun amri bilan nima boÀlsa bo'lsin, ijod etilganini hadsiz quvvatli dalillar bilan, koÀp risolalarda bayonolam simiz va xususan Yigirmanchi Maktub va Yigirma Uchinchi Yog'duning oxirida isbotlangani kabi, hadsiz bir qudrati bor; albatta koÀz bilan ko'rilgan favqulotda yengillik va osonlik, ilmining qamrommad ava qudratining azamatidan kelmoqda. Masalan, qandayki koÀzga koÀrinmas dorili bir siyoh bilan yozilgan kitobga yozuvni koÀrsatadigan maxsus dori surtilsa; ulkan kitob birdan koÀzga koÀrinib, oÀzini oÀqitadi. Aynan shuning kabَذ۪ى لiri Azaliyning keng ilmida hamma narsaning maxsus surati bir muayyan miqdori bilan aniqlashtirilgan. Qodiri Mutlaq amri Kun Fayakun bilan, hadsiz qudrati bati zia nafiz irodasi bilan, yozuvga surtilgan dori kabi, gÀoyat oson va yengillik bilan qudratning bir jilvasi boÀlgan quvvatini oÀsha ilmiy mohiyatga surtadi va u na kelditashqi vujud beradi; koÀzga koÀrsatadi, hikmat naqshlarini oÀqitadi. Agar barcha ashyoning hammasi Qodiri Azaliyga va Alimi Kulli Shayga berilmasa; chivindek eng kichik narsaning vujudsi bilunyoning aksar navlaridan xususiy mezon bilan toÀplash lozim boÀlish bilan birga, oÀsha kichik chivinning vujudida ishlagan zarralar, chivinning yaratilish sirrini va mukammal sanÀatini barcha nozikliklari bilan bilishi kerak boÀladi. Chunktganlaatdagi sabablar bilan moddiy sabablar, ochiq oydin va umum aql egalarining ittifoqi bilan, yo'qdan ijod qilolmaydi. Shunday ekan, agar ular ijod qilsa, albatta toÀplaydilar. Agar toÀplasa, qaysi zihayot boÀlsa-bo'lsin, aksar i ista va anvo'idan namunalar ichida bor. Go'yo koinotning xulosasi, danagi hukmidadir. Albatta, bir danakni butun boshli daraxtdan, zihayotni butun roÀyi zِّسَالn nozik elak bilan elab va eng hassos mezon bilan oÀlchab toÀplamoq lozim boÀladi. Va modomiki tabiatdagi sabablar johil, jonsiz ekan; bir ilmi yoÀqki bir reja, bir mundarijaog'dunmodel, bir dastur taqdir etsin, unga ko'ra ma'naviy qolipga kelgan zaarralarni eritib toÀksin; toki tarqalmasin, intizomini buzmasin.

Holbuki hamma narsaning shakli, hay'ati hadsiz tarzlarda boÀla olgani uchun, had-hisobsiz shakllar, mshuurlar ichida bitta shakl va miqdorda, sel kabi oqqan unsurlarning zarralari tarqalmasdan, muntazam ravishda, miqdorsiz, qolipsiz, bir-biri ustida toÀplam i. Va saqlash va jonlilarga muntazam vujud berish; qay daraja imkondan, ehtimoldan, aqldan uzoq ekani koÀrinadi. Albatta kimning qalbida koÀrlik boÀlmasa, koÀradi. Ha, bu haqiqatga binoan

اِنَّ الَّذ۪ينَ تَدْi koÀrمِنْ دُونِ اللّٰهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ

bu oyati azimaning sirri bilan {(Hoshiya) Ya'ni, Allohdan boshqa barcha chaqirgan va ibodaavlıyoan narsalaringiz toÀplansalar, bir chivinni yarata olmaslar!} barcha moddiy sabablar toÀplansa, xohlasalarda bitta chivinning vujudini va vujudning jihozlarini maxsus mezon bilan toÀplay olmaslar! ToÀplrini k ham, u vujudning muayyan miqdorida saqlay olmaslar. Saqlasalar ham, doimo yangilanib turgan va u vujudga kelib ishlagan zarralarni muntazam ravishda ishlata olmaydilar. Shunday ekan; oydinlasng butsabablar bu narsalarga sohib chiqa olmaslar. Demak, haqiqiy sohibilari boshqa. Ha, shunday haqiqiy sohibilari borki;

مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ Yigir كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ

oyatining sirri bilan, butun zamin yuzidagi jonlilarni bir chivinning tiriltirilishchalik oson qiladi. Bahorni bir gul osonligida ijod etadi. Chunki toÀplashga muhtoj emas. Kun Fayakun amriga ega boÀlgani uchun, har ba mohiyhadsiz bahoriy mavjujdotning unsur moddalaridan tashqari, hadsiz sifatlar va holatlar va shakllarini yoÀqdan ijod qilgani uchun va ilmida hamma narsaning rejasi, modeli, mundarijasi va dasturi ta'yin etetilgani va barch dunyoalar uning ilm va qudrati doirasida harakat qilgani uchun, gugurt yoqqandek hamma narsani oÀta osonlik bilan ijod qiladi. Va hech bir narsa zarra miqdor harakatini chalkashtaganidi. Sayyoralar mute' bir qo'shini boÀlgani kabi, zarralar ham muntazam bir qo'shini hukmiga oÀtadi. Modomiki azaliy qudratiga tayanib harakat qilayotgan ekanlar va azaliy ilmining dasturi bilan ishlamoqdalar; mana u asarlar u . KoÀrga koÀra vujudga keladi. BoÀlmasa u kichik, ahamiyatsiz shaxsiyatlariga qarash bilan u asarlar kichraymaydi. U qudratga intisob quvvati bilan bir chivin bir Namrudni oÀldiradi. Chumoli Fir'avnning saroyiniيعِ تَ qiladi. Zarra kabi kichik qarag'ay urugÀi togÀ kabi ulkan qaragÀay daraxtining yukini yelkasida tashiydi. Bu haqiqatni koÀp risolalarda isbot etganimiz kabi, qandaÀllarir askar askarlik vasiqasi bilan podshohga intisob nuqtasida, yuz ming marta oÀz quvvatidan ortiq, bir shohni asir qilish kabi asarlarga sazovor boÀladi. Shuning kabi, hamma narsa u azaliy qudratiga intisobi bilan, yuz ming m sevgaabiatdagi sabablardan ustun san'at moÀ'jizalariga mazhar boÀlishi mumkin.

Xullas; hamma narsaning nihoyat darajada ham san'atli, ham yengil vujudi koÀrsatadiki, bepoyon ilm sohibةُ اِلgan Qodiri Azaliyning asaridir. BoÀlmasa, yuz ming mahol ichida, vujudga kelish u yoqda tursin, balki imkon doirasidan chiqib, imtino' doirasiga kiradi va mumkin a mazhdan chiqib, mumtani' mohiyatiga kiradi va hech bir narsa vujudga kelmaydi, balki vujudga kelishi mahol boÀladi.

Xullas, bu gÀoyat nozik va gÀoyat qug bila va gÀoyat chuqur va gÀoyat zohir burhon bilan shaytonning vaqtincha shogirdi va zalolat ahlining va falsafa ahlining vakili boÀlgan nafsim jim bo'ldi. Va lillahilhamd, toÀliq iymonga ke, muvoa aytdiki: Ha, menga shunday bir Xoliq va Rob lozimki, eng kichik qalbimning xotirotlarini va eng yashirin niyozimni biladigan va eng yashirin ruhimning ehtiyojini qondirgani kabi, menga tot va saodatini berish uchun, ulkan dunyoni oxiratga oÀzgartiradigan va bu dunyoni olib tashlab, oÀrniga o'rniga oxiratni quradigan, ham chivinni xalq etgani kabi, samovotni ham ijod qجُزْئِan, ham Quyoshni samoning yuziga bir koÀz oÀlaroq qoqqani kabi, bir zarrani ham koÀz qorachigÀimda joyrlashtiradigan bir qudratga molik boÀlsichi Maqsa, chivinni yaratolmagan, qalbimning xotirotilariga aralasha olmaydi, ruhimning niyozini eshitolmaydi.. samovotni xalq etmagan, saodati abadiyani menga berolmaydi. Shunday ekan, mening Robbim uki; ham qah nuqtng xotirotini isloh qiladi, ham ob-havoni bulutlar bilan bir soatda toÀldirib boÀshatgani kabi, dunyoni oxiratga aylantirib, Jannatni yaratib eshigini menga ochadi, "Qani k; ham ydi.

Xullas, ey nafsim kabi badbaxtlik natijasida bir qism umrini nursiz falsafiy va ajnabiy fanlariga sarf etgan keksa qardoshlarim! Qur'onning lisonidagi mبِكَمَiyan "La Ilaha Illa Hu" qudsiy farmonidan naqadar quvvatli va naqadar haqiqatli va hech bir jihatda tebranmas va buzilmas va oÀzgarmaydi qudsiy iymon ruknini anglangki, qanday butun ma'naviy zulumotni tarqatadi va ma'navioniy blarni davolaydi.

Bu uzun mojaroni keksaligimning umid eshiklari orasida joylashtirilishi, xuddiki ixtiyorim bilan boÀlmadi. Istamagandim, balki zeriktirar deb saqlanayotgan edim. Biroq, menga yozdirildi deya olaman. (Nima boÀlganda ham, ma har bqaytaman.) Soch va soqolimdagi oq qillarning va bir vafodorning sadoqatsizligi natijasida menga dabdabali va zohiran totli va bezakli Istanbulning dunyoviy hayotining zavqlaridan nafrat keldi. Nafs maftun boÀlgan zavqlari oÀrndating'naviy zavqlarni qidirdi. Bu gÀaflat ahlining nazarida sovuq va ogÀir va noxush koÀringan keksalikda bir tasalli, bir nur istadi. Falillahilhamd Janolan qaqa yuz ming shukr boÀlsin, butun u haqiqatsiz, totsiz, oqibatsiz dunyoviy zavqlar oÀrniga; haqiqiy, doimiy va totli iymoniy zavqlarni "Laeganla Illa Hu"da va tavhid nurida topganim kabi.. ahli gÀaflatning nazarida sovuq va hunuk koÀringan keksalikni u tavhid nuri bilan juda yengil vaim kelatli va nurli koÀrdim.

Ey otaxon va onaxonlar! Modomiki sizlarda iymon bor ekan va modomiki iymonni nurlantirgan va inkishof ettirgan namoz va niyoz bor; keksaligingizga abadiy bir yoshlik nazari bilan qarashingiz mumkin. Chunkiftardian abadiy yoshlik qozonishingiz mumkin. Haqiqiy sovuq va xunuk va xunuk va zulmatli va alamli boÀlgan keksalik esa; ahli zalolatning keksaliklaridir, balki ularning yoshliklaridir. Ular yigÀlashi kerak, ular "ey voh OLTINslar bo'lsin!" deyishlari kerak. Sizlar, ey muhtaram iymonli keksalar! "Alhamdulillahi ala kulli hal" deya surur bilan shukr qilmogÀingiz kerak!

Bir vaqtlar Isparta viloyatining Barla nohiyasida surgun nom bepoyda, qiynoqli bir asorat bilan yolgÀiz va kimsasiz bir qishloqda ixtilotdan va muxobaradan man qilingan bir vaziyatda ham xastalik, ham keksalik, hamda gÀurbat ichida gÀoyatshqa phon bir holda ekan; Janobi Haq mukammal marhamatidan, Qur'oni Hakimning nuktalariga, sirlariga doir men uchun tasalli asosi nur ehson etgan eintisobilan oÀsha achchiq, alamli, huznli vaziyatimni unutishga urinar edim. Vatanimni, yaqinlarimni, qarindoshlarimni unuta olardim. Ammo, afsuslar bo'lsin, birini unutolmas edim. U ham batan hham jiyanim, ham ma'naviy avlodim, ham eng fidokor talabam, ham eng jasur birodarim boÀlgan marhum Abdurahmon edi. Olti-yetti yil avval oldimdan ketgan edi. Na u mening qayson! Bgimni bilardi, yordamga kelsa, tasalli bersa va na men uning vaziyatini bilardim, u bilan gaplashsam, dardlashsam. Mening bu keksalik vaqtimda; shunday fidokor, sodiq bir kishi menga lozim edi.

SoÀngra birdan bir maktub berdi. Maktubni ochding enÀrdimki: Abdurahmonning mohiyatini to'liq koÀrsatadigan tarzdagi maktub boÀlib, u maktubning bir qismi Yigirma Yettinchi Maktubning fikralari ichida uchta zohir karomatni koÀrsatadigan tarzda joylashtirilgan. U maktub meni koÀttita latdi va hozir ham yigÀlatadi. Marhum Abdurahmon oÀsha maktub bilan juda jiddiy va samimiy suratda; dunyoning zavqlaridan nafratlanganini va eng buyuk maqsadi, menga yetishib, bolaligidiyaninunga qaraganimdek, u ham keksaligimda menga xizmat qilmoq ekan. Ham dunyoda mening haqiqiy vazifam boÀlgan Qur'on sirlari nashrida, muqtadir qalami bilan menga richa berish ekan. Hatto maktubida yozgandi: "Yigirma-oÀttiz risolani menga yubor, har biridan yigirma-oÀttiz nusxa yozaman va yozdiraman", der edi. U maktub menga dunyoga nisbatan quvvatli bir umid berdi. Dahamma ajasida zakovatga molik va haqiqiy avloddan ham yuksak bir sadoqat va aloqa bilan menga xizmat qiladigan bunday jasur talabamni topdimoÀlsa qiyin asoratni, kimsasizlikni, gÀurbatni, keksalikni unutdim.

U maktubdan avval iymoni billohga doir chop qildirganim OÀninchi SoÀzning bir nusxasi qo'liga o'tg loyiq. Go'yo u risola unga bir tiryoq ediki; olti-yetti yil mobaynida olgan barcha ma'naviy yaralarini davoladi. GÀoyat quvvatli va porloq iymon bilan ajalini kutayotgandek, maktubni yozgan edi. Bir-ikki oy soÀngra Abdurahmon vositasi bilan yana sa ٠

bir dunyoviy hayotni oÀtkazish tasavvurida ekan, afsuslar bo'lsin, birdan uning vafot xabarini oldim. Bu xabar men uchun shunday zarba boÀldiki, besh yildan beri hali ham o'sha ta'sir ostidaal'asiÀsha vaqt boshimdan kechirayotgan iskanjali asorat va yolgÀizlik va gÀurbat va keksalik va xastaligim; menga ulardan oÀn daraja ortiq firqat, bir achinish, bir huzhunki i. Mening marhuma volidamning vafotida xususiy dunyoimning yarmi, uning vafoti tufayli vafot etgan derdim. Abdurahmonning vafoti bilanz u biqolgan yarim dunyoim ham vafot etganini koÀrdim. Dunyodan batamom aloqam uzildi. Chunki dunyoda qolganda edi; ham dunyodagi vazifa-i uxroviyamning quvvatli bir madori va mendan keyin toÀliq oÀrnimga o'tadigan bir oyat gl xalaf va ham bu dunyoda eng fidokor bir tasalli sababi, bir birodarim boÀlishi mumkin edi.. va eng zakovatli bir talabam, bir tinglovchi va Risola-i Nur qismlarining eng ishonchli sohibi va muhofazachisi boÀlardi.

Ha, insoniylik e'tiborietilga bunday yoÀqotish men kabi insonlarga juda quydiruvchidir, yondiradi. Garchi zohiran chidashga urinayotgan boÀlsam-da, biroq ruhimda shiddatli boÀron bor edi. Agar or insu Qur'onning nuridan kelgan tasalli taskin bermasa edi, mening bardosh berishim mumkin boÀlmasdi. OÀsha vaqt Barla daralariga, togÀlariga yolgÀiz borib kezardim. Xoli yerlarda oÀtirib, huznmi boÀsir ichida, eski zamonda Abdurahmon kabi sodiq talabalarim bilan kechirgan baxtli hayot lavhalari kino singari xayolimdan oÀtgan sari, keksalik va gÀurbat bergan ta'sir tezyotni ardoshimni sindirar edi. Birdan

qudsiy oyatining sirri inkishof etdi. Menga "Ya Boqiy Antal Boqiy, Ya Boqiy Antal Boqiy" dedirdi va u bilanralarniy tasalli berdi. Ha, men oÀsha xoli darada, u hazin holatda bu qudsiy oyatining sirri bilan, Mirqot-us Sunna Risolasida ishorat qilingani kabi, oÀzimni uch ulkan ja etilgstida koÀrdim:

Biri ellik besh yoshimgacha, o'zimni ellik besh marta oÀlgan va hayoti umrimda dafn etilgan Saidlarning qabri ustida, mozor toshi sifatida koÀrdim.

ydi, ychi oÀlik: OÀzimni Odamdan (A.S.) davridan beri, guruhdoshlarim va sinfim vafot etib moziy qabrida dafn etilgan ulkan oÀlikning boshida mozor toshi hukmidagi bu asr yuzida yurgan, chumoli kabi kichik bir jonzot suratida koilishi

Uchinchi oÀlik esa; insonlar kabi har yili dunyo yuzida sayyor dunyoning vafoti bilan ulkan dunyo ham bu oyatning sirri bilan vafot etishi xayolimning qarshisida paydo Hakimi.

Abdurahmonning vafoti qaygÀusidan kelgan bu dahshatni tamomiyla oydinlatuvchi va haqiqiy tasalli va soÀnmas nur beruvchi ushbu oyati karima ishoriy ma'nosi bilan yordamga keldmartabنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظ۪يمِ

Ha, bu oyat bildirdiki: Modomiki Janobi Haq bor ekan, u hamma narsaga badaldir. Modoeradil boqiy ekan, albatta u kifoyadir. Bir inoyatining jilvasi butun dunyoning oÀrnini bosadi. Va bir nurining jilvasi mazkur uch ulkan oÀlikka ma'naviy hayot beradi. Ularning oÀlik emasligini, balki vazifalarini tuamlaka boshqa olamlarga ketganlarini koÀrsatadi. Uchinchi YogÀduda bu sirning izohi aytilgani uchun, u bilan kifoyalanib bu yerda aytamizki:rni ta شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ ila oxir... oyatining ma'nosini koÀrsatgan ikki karra "Ya Boqiy Antal Boqiy! Ya Boqiy Antal Boqiy!" jumlasi meni gÀoyat alamli u hazin holatdan qutqardi:

Birinchi marta "Ya Boqiy Antal Boqiy!" dedim, matiniva dunyodagi Abdurahmon kabi koÀp aloqador bo'lgan yaqinlarimning zavolidan va robitalarim uzilishidan tugÀlgan hadsiz ma'naviy yaralar ichida bir jarrohlik amaliyoti kabi davolanish boshlandi.

Ikkinchi safarm. Fikoqiy Antal Boqiy!" jumlasi; barcha ma'naviy yaralarga ham malham, ham tiryoq boÀldi. Ya'ni sen boqiysan; ketgan ketsin, sen yetarlisan. Modomiki sen boqiy ekansan, zavol topgan hamu duonsa oÀrniga rahmat jilvasining kifoyadir. Modomiki sen bor ekansan, sening borligingga iymon bilan intisobini bilgan va Islomiyat sirri bilan u ga oÀtbga ko'ra harakat qilgan inson uchun hamma narsa bor. Fano va zavol, mavt va adam bir pardadir, bir yangilanishdir; boshqa-boshqa manzillarda kezish hukmida deb, tamomila u yondiruvchi, firoqli, hazin, alamli, qorongÀgansizshatli ruhiy holat; sururli, sevinchli, lazzatli, nurli, sevimli, unsiyatli holatga aylandi. Tilim va qalbim, balki hol tili bilan barcha vujudimdagi zarralar "Alhamdulilloh" dedi.

Xullas u jilva-i rahmatning mingdan bir juz'i shukiqdir, oÀsha huzngohim boÀlgan daradan va u huzun-angiz holatdan Barlaga qaytdim. Qarasam,

Kuleo'nli Mustafo ismli bir yigit mendan ilmi holga oid tahorat va namozga doir bir nechta masalani soÀrash uchun kelibdi. OÀshoyatlausofirlarni qabul qilmasam ham, uning ruhidagi ixlos va goÀyo oldindan sezish hissi bilan kelajakda Risola-i Nurga qiladigan qiymatdor xizilgan. {(Hoshiya1) Mustafoning ukasi Kichik Ali o'zining chiroyli, sog'lom qalami bilan yetti yuzdan ziyoda Nur Risolalarini yozish bilan tamomila harakati bilan bir Abdurahmon bo'lgani kabi, juda koÀp Abdurahmonlarni ham yetishtirdi.} ruhg bundigitning ruhida oÀqidi. Uni iziga qaytarib yubormadim, qabul qildim.

{(Hoshiya2) Haqiqatdan, u faqat qabulga emas, balki istiqbolga loyiq (*) ekanini ko ve sui.

(*) Risola-i Nurning birinchi shogirdi Mustafoning istiqbolga layoqatiga doir Ustozimning hukmini tasdiqlagan bir hodisa: Qurbonlik hayiti arafasida bir kun avval Ustozim aylanishga chiqmoqchi edilrning, keltirish uchun meni yuborganida, Ustozimga: "Siz pastga tushmang, men eshikni orqasidan berkitib omborxonadan chiqaman", dedim. Ustozَتْ خِoÀq, sen eshikdan chiq", deb pastga tushdilar. Eshikdan chiqqandan soÀng, eshikni orqalaridan zanjirladilar. Men ketdim, u kishi ham tepaga chiqdilar. Soiqlargkirib yotdilar. Bir ozdan soÀng Kuleo'nlik Mustafo Hoji Usmon bilan birga kelishgan. Ustozim hech kimni qabul qilmayotgan edilar. Ayniqsa oÀshanda ikki odamni baravariga yoniga umumanoÀlganas, orqasiga qaytarar edilar. Holbuki bu maqomda bahs qilinayotgan qardoshimiz Kuleo'nlik Mustafo Hoji Usmon bilan kelganda, eshik goÀyo hol tili bilan unga: "Ustozing seni qabul qilmaydi, lekin men sengakiradiaman" deya orqasidan zanjirlangan eshik oÀzidan-oÀzi Mustafoga ochilgan. Demak Ustozimning u haqida "Mustafo istiqbolga loyiqdir" degan soÀzi'ni: Hiqbol koÀrsatgani kabi, eshik ham bunga shohid bo'lgan.

Xusrav

Ha, Xusravning yozgani toÀgÀri, tasdiq qilaman. Eshik bu muborak Mustafoni mening badalimga ador btib oldi, hamda qabul qildi.

Said Nursiy}

SoÀngra aniqlashdiki, Risola-i Nur xizmatida va mendan keyin xayrli davomchi sifatida, bir haqiqiy voris vazifasini tolar" ndo etadigan Abdurahmon oÀrniga Janobi Haq Mustafoni namuna sifatida menga yuborgan ediki: "Sendan bir Abdurahmonni oldim, muqobilida Mustafo kabi oÀttiz Abdurahmon oÀsha diniy vazifada senga ham talaba, ham jiyan,ablaria'naviy avlod, ham qardosh, ham fidokor birodar beraman". Ha, lillahilhamd, oÀttiz Abdurahmonni berdi. OÀsha vaqt dedim: Ey yigÀlagan qalbim! Modomiki bu namunani koÀrding va ma'naviy yaralarning eng muhimini davoladi; boshqa Chunka seni ta'sirlantirgan yaralarni ham davolashga qanoating kelishi kerak".

Ey men kabi keksaligida qattiq sevgan avlodini yoki yaqinlarini yoÀqotgan va orqasiga yuklangan keksaliastaliog'ir yuki bilan birga firoqdan kelgan ogÀir gÀamlar ham boshiga yuklangan otaxon va onaxonlar! Vaziyatimni anglangki, siznikidan ancha shz.

i ekan, modomiki bunday bir oyati karima davoladi, shifo berdi; albatta Qur'oni Hakimning dorixona-i qudsiyasida barcha dardlaringizga shifo beradigan dorilari bor. Agar iymon bilan unga murojaat qilib va ibodat bilan "Alhadorilarni iste'mol qilsangiz, orqangiz va boshingizdagi keksalik va gÀamlarning ogÀir yuklari juda yengillashadi.

Bu mabhasning uzun yozilishining sirri esa, marhum Abdurahmoynaga Àproq rahmat duolari qildirish maqsaddir. Sizni zeriktirmasin. Ham sizni balki koÀp hafa qiladigan, eng ayanchli va nafrat berib qo'rqitadigan eng dahshatli yaramni gÀoyat noxustijalamli suratda koÀrsatishdan maqsadim: Qur'oni Hakimning qudsiy tiryoqi qay daraja horiquloda bir dori va porloq nur ekanini koÀrsatishdir.

{(Hoshiya) Latif bir tavofuqki, bu OÀn Uchinchi Umid bahs etgan madrasa hodisasi oÀn uch yil avval sodir boÀldi.}

Bu umidda hayot saruz elltimning muhim lavhasidan bahs etaman, har holda bir oz uzun boÀladi. Zerikmasligingizni va ranjimasligingizni xohlayman. Harbi Umumiyda, Rusning asoratidan qutulganimdan soÀng, Istanbulda ikki-uch yil Dor-ul Hikmatda nografxizmati meni u yerda saqladi. SoÀngra Qur'oni Hakimning irshodi bilan va GÀavsi A'zamning himmati bilan va keksalikning uygÀotishi bilan Istanbuldagi madaniy hayotdan zerikish va dabdabali ijtimoiy hayotxtlarnr nafrat his qildim. "Daussila" deb ta'bir etilgan vatan ishtiyoqi meni vatanimga boshladi. Modomiki oÀlar ekanman, vatanimda oÀlay deb Vanga ketdim. Hamma narsadan avval Vandagi Xorxor deb atalgan madrasamning ziyoratiga bordim. KoÀrdimkiمَشْهُagi boshqa uylar kabi uni ham Rus istilosida Armanlar yoqib yuborishgan ekan. Vanning mashhur qal'asi, togÀ kabi yakpora toshdan iborat. Madrasam uning ostida va unga tamoman tutashgan. Men tark َارِجَ yetti-sakkiz yil avval, u madrasamdagi haqiqatdan doÀst, qardosh, sevgili talabalarimning xayollari koÀz oÀngimga keldi. U fidokor birodarlarimning bir qis, sarxiqiy shahid, boshqa bir qismi oÀsha musibat tufayli ma'naviy shahid boÀlib vafot etgan edilar. Men yigÀlashdan oÀzimni toÀxtatolmadim va madrasaning ustidagi ikki minora balandligida madrasaga qaragan qal'aning tepasiga boÀlyiqdim, oÀtirdim. Yetti-sakkiz yil avvalgi zamonga xayolan ketdim. Mening xayolim quvvatli boÀlgani uchun, meni oÀsha davrda ancha kezdirdi. Atrofda hech kim youndir!ki, meni u xayoldan qaytarsa va u zamondan tortsa. Chunki yolgÀiz edim. Yetti-sakkiz yil mobaynida, ko'zimni ochgan vaqt bir asr vaqt oÀtgandek bir qorqinchli holda koÀrardim. Qarasam, madrasamning atrofidagi shada xizhi Qal'a tubi mavqe'i butunlay boshdan oyoq yondirilgan, buzib tashlangan etilgan. Avvalgisidan hozirgi koÀrganimgacha, goÀyo ikki yuz yil soÀngra dunyoga kelib, bundim u ynli nazar bilan qaradim.

Uylardagi odamlarning koÀpi bilan doÀst va yaqin edim. Asosiy qismi, Alloh rahmat qilsin, muhojirlikda vafot etgan, gÀurbatda parishon boÀlgan edilar. Ham Arman mahallasidan boshqa, Vanning barcha mettirmnlarining uylari buzib tashlanganini koÀrdim. Qalbim eng tubidan ingradi. Shu qadar yuragimga qattiq botdi, minglab koÀzim boÀlganida, hammasi baravar yigÀlagan boÀlardi. Begona yurtdan vatanimga qaytdim; gÀurbatdan qutuldim deb oÀylbaxs mdim. Lekin "Ey voh", gÀurbatning eng dahshatlisini vatanimda koÀrdim. OÀn Ikkinchi Umidda bahsi oÀtgan Abdurahmon kabi, ruhim bilan juda aloqador yuzlab talabalarimni, doÀstlarimni qabrda hamda u yaqinlarning joylarining Qabazor boÀlganini koÀrdim. Eskidan beri xotiramdagi bir zotning bir fikrasi bor edi, toÀliq ma'nosini anglab yetolmasdim.. bu hazin lavha qarshisida toÀliq ma'nosini koÀrdishifolra budir:

ya'ni: "Agar doÀstlardan ayrilish boÀlmasaydi, oÀlim ruhlarimashlikoÀl topolmasdiki, kelib olsin". Demak, eng koÀp insonni oÀldirgan narsa, yaqinlardan ayrilishdir. Ha, hech mina meni oÀsha vaziyatchalik kuydirmagan, yigÀlatmagan edi. Agar Qur'ondan, iymondan madad kelmasayd boÀysÀam, qaygÀu, huzn ruhimni uchiradigandek ta'sir qilgan boÀlardi. Eskidan beri shoirlar she'rlarida yaqinlari bilan koÀrishgan manzillarining daasi biishi bilan xarobagohlariga yigÀlaganlar. Buning eng ayriliqqa toÀla lavhasini ham koÀzim bilan koÀrdim. Ikki yuz yildan soÀng juda sevgan doÀstlarinَانِ اshash joylariga duch kelgan odamning qaygÀusi bilan; ham ruhim, ham qalbim koÀzimga yordam berib yigÀladi. O'shanda koÀz oÀngimda xarobazorga aylangan yerlarning gÀoyat obod va tantanali va sevonchli va sururli boÀlgan paytlari,ukammama yilga yaqin eng totli hayotda oÀqish bilan qiymatdor talabalarim bilan kechirgan hayotimning shirin sahifalari birma-bir, kino lavhalari kabi jonlanib ko'rindi, soÀngradeyilg etib ketayotgandek, xayol ko'z o'ngimda ancha muddat davom etdi. OÀshanda ahli dunyoning holiga juda taajjublandim. Qanday qilib oÀzlarini aldashadi? Chunki vaziyat dunyoning batamom foniy ekanahrum insonlar esa ichida musofir ekanini ochiqdan ochiq koÀrsatdi. Ahli haqiqatning davomli, dunyo achinmas, makkor, yomon, aldanmanglar deyishlari qanchalik toÀgÀri ekanini koÀzim bilan koÀrdim. Ham inson jismi bilan, xonadoni biَ الْاnchalik aloqador boÀlsa shahri bilan, mamlakati bilan, balki dunyosi bilan ham aloqador ekanini men ham koÀrdim. Chunki vujudim keksalik achinishidan ikki koÀzim bilan yigÀlar ekanman, madrasamning faqat keksr yopiemas, balki vafoti sababli oÀn koÀz bilan yigÀlashni istardim. Va u shirin vatanimning yarmi oÀlishi bilan yuz koÀz bilan yigÀlashga ehtiyojim bor edi. Rivoyati hadisda har tong bir maloika chaqiradi لِدُوا لِلْمَوْma narبْنُوا لِلْخَرَابِ ya'ni: "OÀlmoq uchun tavallud etib dunyoga kelasizlar, xarob boÀlishi uchun bino qurasizlar", deydi. Ushbu haqiqatni qulogÀim bilaayoti,, koÀzim bilan eshitayotgan edim.

Ha, u vaziyatim oÀshanda qanchalar yigÀlatgan boÀlsa; oÀn yilki xayolim oÀsha vaziyatga yo'liqqanda yana yigÀga Mol Ha, minglab yil yashagan qoÀhna qal'aning tepasidagi manzillarning xarob boÀlishi va uning ostidagi shaharning sakkiz yil mobaynida sakkiz yuz yilchalik keksayishi va qal'a ostidagi gÀoyat hayotdor va yaqinlar yigÀini boÀlgan madrasam ustigafoti, umum Usmoniylar Davlatida barcha madrasalarning vafotini koÀrsatgan oÀligining ma'naviy buyukligiga ishorat sifatida ulkan Van Qal'asining yakpora toshi unga mozor toshi boÀlgan edi. GoÀyo madrasada sakkiz yil avval men bha kekirga boÀlgan marhum talabalarim qabrlarida men bilan birga yigÀlayotgan edi. Balki shaharning xaroba devorlari, sochilgan toshlari men bilan birga yig'lamoqda va ularni yigÀlayotgandek koÀrdim. O'sulliydangladimki, vatanimdagi gÀurbatga chidolmayman yo men ham qabrga, ularning yoniga ketishim kerak, yoxud togÀda bir gÀorga kirib ajalimni u yerda kutishim kerak deb oÀyladim. "Modomiki dunyoda bunday chidab boÀlmas, sabrni sindiradمِنْ خchidab boÀlmas, yondiruvchi ayriliqlar bor ekan, albatta oÀlim hayotdan ustundir. Hayotning bu ogÀir vaziyati chekiladigan dardlardan emas", dedim. OÀshanda jihoti sitta deyilgan olti tarafga nazar soldim, zim-ziyo koÀrdim. U ta'sirlainschillashiddatidan kelgan gÀaflat dunyoni qoÀrqinchli, boÀsh, xoli, ustimga yiqiladigan suratda koÀrsatdi. Ruhim dushman vaziyatini olgan hadsiz balolarga qarshi bir tayanch nuqtasi qidirarkan va abadga qadar uzangan behisob orzularni qondiradigan ba'ni udam yeri qidirar ekan va hadsiz firoq va ayriliqdan, buzilish va vafotdan kelgan huzn va gÀamga tasalli kutarkan, birdan Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning

سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعzuv qa الْحَك۪يمُ ٭ لَهُ مُلْكُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ يُحْي۪ى وَ يُم۪يتُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ

oyatining haqiqati tajalliy etdi. Achinarli, ayriliqdagi, dahshatli, huznli xayoldan meni qutqa moddaoÀzimni ochdi.

KoÀrdimki, mevador daraxtlarning boshlaridagi mevalari menga tabassum qilayotgandek qarayaptilar; bizga ham diqqat qil, faqatgina xarobazorga qarama, deyishardi. Bu oyati karimaning haqiqati shuni eslatayotgan en, bu n sahrosining sahifasida musofir boÀlgan insonlarning qoÀli bilan yozilgan va shahar suratini olgan sun'iy bir maktubning, Rus istilosi deyilgan dahshatli bir sel balosiga tushib o'chirilishi nima uchun seni bunchalik ta'sirlantiryapti? Asl Hai koÀrMolik va hamma narsaning sohibi va Rabbi boÀlgan Azaliy Naqqoshiga qara; bu Van sahifasida maktublari mukammal porlashi bilan eski zamonda sen koÀrgan holat yana davom etib yozilg osoy

U yerlar boÀsh, xarob, xoli qoldi deb yigÀlashing, Haqiqiy Molikidan gÀaflat va insonlarni musofir deb tasavvur qilmaslik va molik degan dunyoqarash mahsulidir. Biroq u xatodan va u yondiruvchi vaziyatdan bir haqiqat eshigi ochildiintizo haqiqatni toÀliq qabul qilishga nafs hozirlandi. Ha, temirning yumshashi, goÀzal va manfaatdor bir shakl berilishi uchun olovga tiqiladi. Shuning kabi, mendagi huznli holat va dahshatli vaziyat olov rdi ha, nafsimni yumshatdi. Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon mazkur oyatning haqiqati bilan iymon haqiqatlarining fayzini unga toÀliq koÀrsatdi, qabul qildirdi. Ha, lillahilhamd, bu oyatning haqmadi.

iymon fayzi bilan (Yigirmanchi Maktub kabi risolalarda qat'iy isbot qilganimiz kabi) iymoni billohdan ruhga va qalbga har kimning iymon quvvati nisbatida inkisallaq gan shunday bir nuqta-i istinod berdiki, u vaziyatning dahshatidan yuz daraja qoÀrqinchli, zararli musibatlarga qarshi tura oladigan quvvatni berdi. Va shunday eslatdiki: Hamma narsa Xoliqing boÀlgan bu mamlakatning Haqiqiy Molikining amki shuusahhardir, hamma narsaning tizgini uning qoÀlida, unga intisobing yetadi.

Xoliqimga tayanib tanigandan soÀng, dushman boÀlib koÀringan hamma narsa dushmanliklarini tark etdi; yigÀlatgan hazin hollar meni sevinty men shladilar. Ham koÀp risolalarda qat'iy burhonlar bilan ham isbot qilganimiz kabi, hadsiz orzularga qarshi oxiratga iymondan kelgan nur bilan shunday bir madad nuqtasi berdian koifaqat kichik va vaqtincha, qisqa dunyoviy doÀstlarga nisbatan orzu va aloqalarimga, balki abad-ul abodda, boqiy olamida, abadiy saodatida hisobsiz uzun orzuld saba kifoya qiladigan madad nuqtasi berdi. Chunki bir rahmat jilvasi bilan vaqtinchalik musofirxonasi boÀlgan bu dunyoning bir manzili boÀlgan zaminning yuzida, musofirlarini i jihaki soat sevintirmoq uchun, bahor dasturxonida hadsiz-hisobsiz san'atli, shirin ne'matlarini har bahorda ehson qilib, nonushta hukmida musofirlariga yedirgandan soÀng, abadiy maskanlarida saking mudoimiy Jannatni hadsiz bir zamonda, hadsiz ne'matlarining turlari bilan toÀldirib qullariga hozirlagan Rohmanirrohimning rahmatiga iymon bilan tayanganini bilgan odam albatta ف۪ى مَy bir madad nuqtasi topadiki; eng past darajasi, hadsiz abadiy orzularga madad berib davom etaadi.

Ham u oyatning haqiqati bilan, iymonning ziyosidan kelgan nur shunday porloq bir suratda tajallan ilmiki; zulmatli olti tomonni kunduz kabi oydinlatdi. Chunki ushbu madrasam va bu shaharda talaba va doÀstlarimning orqalarida qolib yigÀlash vaziyatini shunday oydinlatdiki: Ahboblar ketgan olam qorongÀi emas, faqat jat va ni oÀzgartirishdi, yana koÀrishasizlar deb eslatma berdi. YigÀlashimni batamom toÀxtatdi. Va dunyoda ularning oÀrniga o'tadigan va ularga oÀxshaydiganlarni topishimni tushuntirdi. Ha, alhamdulillah, ham vafot etgan Van madrasasini Isparta liy, gasi bilan tiriltirib, u yerdagi doÀstlarni ham yanada koÀp, yanada qiymatdor talabalar va ahboblar bilan ma'nan ihyo etdi.

Ham dunyo boÀsh, xoli bo'lmaganini va xarob boÀlgan mamlakat suratini xatnan i'vvur etganimni, balki Haqiqiy Molikining hikmati taqozosi bilan, sun'iy insonlarning lavhasini almashtirishini, maktubini yangilashini bildirdi. Bir daraxtning mevalarini uzganda, oÀrniga boshqa mening bchiqqani kabi, insonlardagi zavol va firoq ham bir tajaddud, yanglanishdir. Iymon nuqtasida, ahbobsizlikdan kelgan alamli huzn emas, balki َامِ ا goÀzal joyda koÀrishmoq maqsadida ayrilishdan kelgan, lazzatli huzn bergan bir yangilanishdir. Ham dahshatli vaziyatdan koinot mavjudotining qorongÀi koÀringan yuzini oydinlatdi. Men ham u holatga soyoq bilishni istadim, arabiy shu fikra keldi; oÀsha haqiqatni to'liq tasvirladi:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى نُورِ الْا۪يمَانِ الْمُصَوِّرِ مَا يُتَوَهَّمُ اَجَانِبَti Iloَاءً اَمْوَاتًا مُوَحِّش۪ينَ اَيْتَامًا بَاك۪ينَ ؛ اَوِدَّاءَ اِخْوَانًا اَحْيَاءً مُونِس۪ينَ مُرَخَّص۪ينَ مَسْرُور۪ينَ ذَاكِر۪ينَ مُسَبِّح۪ينَhadiya'ni: "U shiddatli holatning ta'siridan kelgan gÀaflat bilan, koinotning mavjudoti, bir qismi dushman va ajnabiy {(Hoshiya) Ya'ni zilzila, boÀron, toÀfon, vabo, olov kabi.} bir qismi mudhish janozalar, boshqa qismi esa, kimsasizlikda boÀlglagan yetimlar suratida; gÀofil nafsimga tavahhum bilan koÀrsatilgan bu qoÀrqinchli lavhani, nuri iymon bilan aynalyaqiyn koÀrdimki: Ajnabiy, dushman boÀlib koÀringanlar doÀst qardoshdir. Va mudhish oÀliklari esa; qisman hayasdir.va qalbga yaqın va qisman vazifası bitgandan soÀng boshatilgan etilganlar kishilardir. Va yigÀlagan yetimlarning dod-faryodlari esa zikr va tasbehning musiqalari ekanini iymon nar. Bilan koÀrganim uchun, hadsiz ne'matlarning manbai boÀlgan iymonni menga bergan Xoliqi Zuljalolga hadsiz hamd aytaman.

Bu dunyoda, bu dunyodek ulkan xususiy dunyoinning butun mavjudotni, hamd va tasbehoti Ilohiyada tasavvur va niyatim bilan iste'mol qilish xuquqim borligi nuqtai nazaridan, barcha mavjudotning har birining va umumining hol tillari bilan birga "Alhamdulillahi ala nuril iyman deymiz", di tabiir. Ham u gÀaflatli mudhish holatlardan yoÀqqa tushgan hayot zavqlari va batamom chekinib qurilgan orzular va eng tor doira ichida siqilib qolgan, balki mahv boÀlgan shaxsimga oid ne'matlar, lazzatlar bird maslashqa risolalarda qat'iy isbot qilganimiz kabi) iymon nuri bilan qalbning atrofidagi tor doirani shunday kengaytirdiki, koinotni oÀz ichiga oldi va u Xorxor bogÀida qurigan va lazzatini qochirgan ne'matlar oÀrnida, dunyo hovliqt topoxirat hovlisini ne'mat dasturxoni va rahmat patnisi shakliga keltirdi. KoÀz, quloq, qalb kabi, oÀn emas, insonning yuzlab jihozlarining har birini, gÀoyat uzun qoÀl suratidِ الصّ bir moÀ'minning darajasi nisbatida u ikki Rahmonning dasturxoniga uzatib,

har tarafidan ne'matlarni toÀplaydigan holda koÀrsatgani; ham bu yuksak haqiqatni ifoda, ham u hadsiz ne'matga shukur uchun oÀsha vaqt shunday degandn baroلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى نُورِ الْا۪يمَانِ الْمُصَوِّرِ لِلدَّارَيْنِ مَمْلُوؤَتَيْنِ مِنَ النِّعْمَةِ وَ الرَّحْمَةِ لِكُلِّ مُؤْمِنٍ حَقًّا يَسْتَف۪يدُ مِنْهelganiِحَوَاسِّهِ الْكَث۪يرَةِ الْمُنْكَشِفَةِ بِاِذْنِ خَالِقِه۪

Ya'ni: "Dunyo va oxiratni ne'mat va rahmat bilan toÀldirgan bir suratda, haqiqiy moÀ'mitasangng iymon nuri va Islomiyat bilan tarqatgan va kengaytirgan butun tuygÀularining qoÀli bilan ikki muazzam dasturxondan foydalanishni ta'minlagan va koÀrsatgan iymon nuri ne'matining oÀrnin qilamonni menga bergan Xoliqimga, qoÀlimdan kelsa butun vujudimning zarralari bilan dunyo va oxirat toÀla hamd va shukr qilaman", deganidir. Modomiki iymon bu olamda asiga y buyuk ta'sir qilar ekan; albatta dori baqoda shunday samaralar va fayzlar beradiki, bu dunyodagi aql bilan ularni qamrash mumkin emas va ta'rif etilmaydi.

Xullari ha men kabi keksalik munosabati bilan juda koÀp doÀstlardan firoq alamlarini chekkan otaxon va onaxonlar! Sizning eng keksangiz zohiran mendan har qancngandisa boÀlsa ham, ma'nan men ulardan ziyoda keksaligimni taxmin qilaman. Chunki fitratimda turdoshiga achinish hissi kuchi bo'lganidan, oÀz alamimdan tashqari minglab qardoshlarimning alamlarinihdiki Àsha shafqat sirri bilan chekkanimdan, yuzlab yil yashagandek keksaman. Va siz naqadar firoq balosini chekkan boÀlsangiz ham, menchalik u baloga uchramagansiz. Chunki oÀgÀlim yoÀqki,, duny oÀgÀlimni oÀylasam.

Mendagi qattiq fitriy achinish va shafqat minglab Musulmon avlodlarining, hatto ma'sum hayvonlarning azoblariga nisbatan gani hhinish, bir alam shafqat sirri bilan his qilaman. Xususiy uyim yoÀqki, fikrimni yolgÀiz unga bagÀishlasam; balki bu mamlakat bilan va balki Islom olamining qit'asi bilan uyim kabi, Islomiy hamiyat nuqtboÀlgaaloqadorman. Va u ikki ulkan uydagi dindoshlarimning alamlari bilan azoblanaman va firoqlari bilan mahzun boÀlaman!..

Xullas, keksaligimdan va uh egabalolaridan kelgan barcha azoblarimga, iymon nuri to'liq kifoya qildi; sinmas va uzilmas umid, soÀnmas ziyo, bitmas tasalli berdi. Albatta iymon sizlarga keksalikdan kelgَحَ لِongÀilik va gÀaflat va azob va alamlarga kifoya va yetarlidir. Asl eng qorongÀi va eng nursiz va tasallisiz keksalik va eng alamli va mudhish firoq, zalolat ahlining va safohat ahlining keksaashishi va firoqlaridir. U umid va ziyo va tasalli bergan iymonni zavq etmoq va ta'sirlarini his qilish uchun, keksalikka loyiq va Islomiyatga muvofiq qullik bilan bir shuurli harakat ko'rsatish bilan boÀladi. Yoshlarga oÀxshasoÀrsatinish va

ularning sarxushona gÀaflatlariga boshini suqib, keksaligini unutish bilan boÀlmaydi.

-av kamatganinma'nosidagi hadisi haqida fikr yuriting. Ya'ni: "Yoshlaringizning eng yaxshisi, ehtiyot boÀlib va safohatlardan tiyilishda keksalarga oÀxshaganlardir. Va keksalaringizning eng yomoni, safohatda shorathini gÀaflatga suqishda yoshlarga oÀxshaganlardir".

Ey keksa qardoshlarim va keksa opaxonlarim! Hadisi sharifda vorid boÀlganki: "Oltmish-yetmish yoshlardagi keksolan,

min dargohi Ilohiyaga qoÀlini koÀtarib duo qilarkan, Ilohiy rahmat uning qoÀlini boÀsh qaytarishdan uyaladi". Modomiki rahmat sizga nisbatan bunday hurmat ko'rsatadi.. siz ham rahmatning bu hurmatiga qullik bilan ehtirom koÀrs kabi,

ToÀrtinchi Shua boÀlgan Oyati Nuriya-i Hasbiyaning boshining xulosasi deydiki: Bir vaqt ahli dunyo meni hamma narsadan ajratib qoÀyishgani uchun, besh xil gÀurbatlarga tushgandim. Siqilishdan kelgan bir gÀaboqiyailan, Risola-i Nurning tasalli beruvchi va madad qiluvchi nurlariga qaramasdan, toÀgÀridan-toÀgÀri qalbimga qaradim va ruhimni izladim. KoÀrdimki; gÀoyat quvvatli birlar valik ishqi va vujudga qattiq muhabbat va hayotga buyuk ishtiyoqi va hadsiz ojizlik va nihoyatsiz bir faqirlik menda hukm surayotgandi. Holbuki, mudhish bir fano oÀsha baqoni soÀndiar bil. OÀsha holatimda kuyinchak bir shoirning degani kabi aytdim:

"Dil baqosin, Haq fanosin istadi mulku tanim

Bir davosiz dardga tushdim, oh-ki Luqmon bexabar."

Boshimni ma'yus holda egdim; birdanu ikkiُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ yordamga keldi, "Meni diqqat bilan oÀqi" dedi. Men ham kunda besh yuz marta oÀqidim. OÀqigan sari, faqati boalyaqiyn bilan emas, aynalyaqiyn bilan juda qiymatdor nurlaridan toÀqqiz martaba-i hasbiya menga inkishof etdi.

Mendagi ishqi baqo; mendagi baqoga emas, balki saihoyat va bizzot mahbub boÀlgan mutlaq kamol sohibi, Zoti Zulkamolning va Zuljalolning bir ismining jilvasining mohiyatimda bir soyasi boÀlgani uchun, fitratimda u Komili Mutlaqning borligiga va kamoliga va baqosiga mutavajjih bo'lgan fitrione'labbat gÀaflat tufayli yoÀlini adashtirgan, soyaga yopishgan, oynaning baqosiga oshiq boÀlgandi. حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ kelib, pardani olib tashladi.

KoÀrdim va his qildim siz qoqalyaqiyn zavq etdimki; baqomning lazzati va saodati, aynan va yanada mukammal tarzda Boqiyi Zulkamolning baqosiga va mening Robbim va Ilohim ekaniya) Nusdiq va iymonimda va iz'onimda bordir. Buning dalillari, hislari borlarni hayratda qoldiradigan gÀoyat chuqur va daqiq oÀn ikki "ham... ham..."lar va shuuriimga ilar bilan Risola-i Hasbiyada bayon etilgan.

Fitratimdagi hadsiz ojizligim bilan birga, keksalik va gÀurbainotniimsasizlik va yolgÀizlik ichida; menga dunyo ahlining dasisalari bilan, josuslari bilan hujum qilgan hangomlarida qalbimga aytdim: "QoÀllari bogÀliq, zaif, xasta va yolg eÀtibamga qoÀshinlar hujum qilmoqda. Menga tayanch nuqtasi yoÀqmi?" deya حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ oyatiga murojaat qildim. Bu oyat bildirdiki; iymoniy bogÀ vrga oii bilan Qodiri Mutlaq shunday bir Sultonga bogÀlanasanki; zamin yuzida har bahorda toÀrt yuz ming millatdan tarkib topgan nabotot va hayvonot qo'shinlarining barcha jihozlarini mukammal intizom bilan berib, boshda inson oÀlaroq, hayvtning uazzam qo'shinining barcha rizqlarini, madaniy insonlar oxirgi vaqtlarda kashf qilgan goÀsht va shakar va boshqa taomlarning xulosalari kabi emas, balki ulardan yuz daraja mukammalroq va barcha taomlarning har turidan danak va urugÀ deyilgan yanadaiy xulosalarga qo'yib; va u xulosalarni ham pishirishlariga va kengayishiga doir qadariy ta'rifalar ichida oÀrab, muhofaza uchun kichik sandiqchalarga qo'yib beradi. Sandimubtalrning ijodi, "Kun" amrida boÀlgan "kof-nun" fabrikasidan shu qadar tez va oson va koÀplik bilan chiqadi. Qur'on: "Xoliq amr qiladi, vujudga keladi",gani h. Modomiki sen, iymoniy bogÀ ruxsatnomasi bilan bunday bir nuqta-i istinod topa olganingdan, hadsiz bir quvvatga va qudratga tayana olasan. Men ham oyatdan bu darsni olgan sa juda nday bir quvva-i ma'naviyani topdimki; hozirgi dushmanlarimga emas, balki dunyoga qarshi chiqa oladigan bir iqtidori iymoniy his qilib, butun ruhim bilan حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ dedim.

Uchinchi Martaba-i Nuriya-i Hasyumiya

Men oÀsha gÀurbatlar va xastaliklar va mazlumiyatlarning tazyig'i bilan dunyodan aloqam uzilganini koÀrib, abadiy bir dunyoda va boqiy bir mamlakatda doimiy saodatgholidaod ekanimni iymon talqin etgan hangomda; hasratdagi "uf! uf!"dan voz kechib, tabassum bilan "oh! oh!" dedim.

Biroq bu xayoldagi gÀoya va ruhdagi maqsad va fitrat natijasining amalgsuratishi, faqat va faqat barcha maxluqotining barcha harakatlarini va yashashlarini, ahvol va amallarini qovlan va fe'lan bilgan va qayd etgan va bu kichkinagina va ojizi mutlaq insonni oÀziga doÀst va tinglovchi qilgan va barchga zohuqot ustida maqom bergan bir Qodiri Mutlaqning hadsiz qudrati bilan va insonga cheksiz inoyat va ahamiyat berishi bilan boÀla oladi, deb oÀylab, bistifo nuqtada, ya'ni bunday qudratning faoliyati va zohiran ahamiyatsiz insonning haqiqatli ahamiyati haqida iymonga inkishof va qalbga itminon beradigan ig'nosstadim. Yana oÀsha oyatga murojaat qildim. Dediki: " حَسْبُنَا dagi نَا ga diqqat qilib, sen bilan birga hol tili va qol tili bilan حَسْبُنَا ni kimlar aytmoqda, ularga qara!" deb amr qildi. Birdan ko'rdimki, hadsiz qushlar, qushchalar hietmagagan chivinlar va behisob hayvonlar va nihoyatsiz nabotlar va so'ngsiz daraxtlar ham men kabi hol tili bilan حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَك۪يلُ ma'nosini yod etmoqda va hammaning yodiga solmoqdalarki; barcha hayot sharoitlariga kafil boÀlgasotigaday bir vakillari borki, bir-biriga oÀxshagan va moddalari bir boÀlgan urugÀlar va bir-birining misli kabi habbalar va bir-biriga oÀxshagan danakida ko qushlarning yuz ming xillarini, hayvonlarning yuz ming tarzlarini, nabototning yuz ming navini va daraxtlarning yuz ming sinfini xatosiz, nuqsonsiz, iltibossiz, bezakli, mezonli, intizomli, bir-biridan boshqa farqlisonni;da koÀz oÀngimizda, xususan har bahorda gÀoyat koÀp, gÀoyat oson, gÀoyat keng doirada, gÀoyat koÀplab xalq etuvchi, yaratuvchi bir qudratning azamat va hashamati ichida birgaana og oÀxshashlik va bir-biri ichida, bir tarzda qilinishlari bilan bizga vahdatini va ahadiyatini koÀrsatadi va bunday hadsiz moÀ'jizotni ko bir gan fe'li rububiyatga, tasarrufi Xalloqiyatga mudohala va ishtirok mumkin emasligini bildiradi deya angladim. Har moÀ'min kabi mening shaxsiyatimni va insonlik mohiyatini anglashni istaganlar va men kabi boÀlishni orziga,..anlar حَسْبُنَا dagi نَا jam'iyatida boÀlgan ananing, ya'ni nafsimning tafsiriga qarasinlar. Ahamiyatsiz, past va faqir koÀringan vujudim -har bir moÀ'minning vujudi kabi- nima, hayot nima, insoniyat nima, Islomiyaolamig, iymoni tahqiqiy nima, ma'rifatulloh nima, muhabbat qanday boÀladi? Anglasinlar, darsini olsinlar!..

Bir vaqt keksalik, gÀurbat, xastalik, magÀlubiyat kor etujudimni qaqshatgan nuqsonlar gÀaflatli paytimga toÀgÀri kelib shiddat bilan aloqador va maftun boÀlgan vujudimni, balki maxluqotning vujudlarini "adamga ketmoqda" deya alamli bir havotirga solar ekan, yana Oyati Hasbiyaga bayonat qildim. Aytdiki: "Ma'nomga diqqat qil va iymon durbini bilan qara!" Qaradim va iymon koÀzi bilan koÀrdimki: Zarracha vujudim, har moÀ'minning vujudi kabi hadsiz bir vujudning oynasi va nihoyatsiz bir inbisot bilan hadsiz vujudlarnan koÀnishiga bir vasila va oÀzidanda qiymatdor boqiy, koÀp vujudlarni meva bergan bir hikmat kalimasi ekanini va mansublik jihati bilan bir on yadining, abadiy vujudchalik qiymatdor ekanini ilmalyaqiyn bildim. Chunki iymon shuuri bilan vujudim Vojib-ul Vujudning asari va san'ati va jilvasi ekanini anglab, vahshiy avhomdan va hadsiz fadidagrdan va hisobsiz ayriliq va firoqlarning alamlaridan qutulib; mavjudotga, xususan hayotdorlarga taalluq etgan fe'llar va Ilohiy ismlar adadicha uxuvvat aloqalari bilan men munosabat paydo qilgan b, Shofsevgan mavjudotlarga vaqtincha firoq ichida doimiy visol borligini bildim. Xullas, iymon bilan va iymondagi aloqa bilan, har bir moÀ'min kabi, vujud urgan hadsiz vujudlarning firoqsiz nurlarini qozonadi; oÀzi ketsa ham ular orqada qolgani uchun oÀzi qolgandek mamnun boÀladi.

Xulosa: OÀlim firoq emas, visoldir, makon oÀzgarishidir, boqiy mevaning unib chiqishidir.

Yana bir vaqt hayotim juda ogÀir sharoit bilan qiyinlashdi va diqqatimni umrga va hayotga burdi. KoÀrdimki: Umrim yugurib ketyapti, oxiratga yatini shgan. Hayotim ham tazyiqlar ostida soÀnishga yuz tutgan. Holbuki Hayy ismiga doir risolada izoh qilingan hayotning muhim vazifalari va ulkan asos vasflari va qiymatli foydalari tez soÀnishga emas, balki uzun yashashgakdan o deb alam bilan o'yladim. Yana ustozim boÀlgan حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنy/ مَ الْوَك۪يلُ oyatiga murojaat qildim. Dedi: "Senga hayotni bergakoÀrisi Qayyumga koÀra hayotga qara!" Qaradim, koÀrdimki: Hayotimning menga qarashi bitta boÀlsa, Zoti Hayyi Qayyumga qarashi yuzta ekan; va menga oid natijasi bir boÀlsa, Xoi. Zota oid ming ekan. Shu holda marzi-i Ilohiy doirasida bir on yashamogÀi kifoyadir, uzun vaqt istamaydi.

Bu haqiqat toÀrt masala bilan bayon qilinadi. OÀlmaganlar yoxmoÀminik boÀlishni istaganlar hayotning mohiyatini va haqiqatini va haqiqiy huquqini o'sha toÀrt masala ichida izlashsin, topishsin va tirilishsin!..

Xulosasi shuki: Hayot, Zoti Hayyi Qayyumga qaragan sari va iymon hamyuboriga hayot va ruh boÀlgan sari, baqo topadi hamda boqiy mevalar beradi, ham shunday yuksaladiki, sarmadiyat jilvasini oladi, ortiq umrning qisqaligiga va uzunligiga qaralmunlay Oltinchi Martaba-i Nuriya-i Hasbiya:

Umumiy ayrliq hangomida bo'lgan dunyoning xarob boÀlishini xabar bergan oxirzamon hodisalari ichida xususuiy ayri insonni eslatgan keksalik va umrimning oxirida favqulotda hassoslik bilan fitratimdagi jamolparastlik va goÀzallik savdosi va kamolotga maftunlik inkishof etgan paytda, doimiy vatinihi boÀlgan zavol va fano va davomli ayiruvchi oÀlim va yoÀqlik, dahshatli suratda bu goÀzal dunyoni va bu goÀzal maxluqotni tinkasini quritganini, parcha-qilmoq qilib goÀzalliklarini buzganini; favqulotda bir shuur va ta'sirlanib koÀrdim. Fitratimdagi majoziy ishq bu holga shiddatli gÀalayon va isyon qilganda tasalli tasalli vositasi topish uchun yana Oyati Hasbiyaat muxojaat qildim. Aytdiki: "Meni oÀqi va diqqat bilan ma'noimga qara!" Men ham Sura-i Nurdagi اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ ila oxir... oyatining rasadxonasig bilanb, iymonning durbini bilan Oyati Hasbiyaning eng uzoq tabaqalariga va iymoniy shuuri mikroskopi bilan eng nozik sirlariga qaradim, koÀrdimki: Oyna, shisha, shaffof narsalar, hatto pufakchalar; Quyosh ziyoaydi.

yashirin va rango-rang jamolini va u ziyoning alvoni sab'a deyilgan yetti rangining turli-tuman goÀzalliklarini koÀrsatgani va yangilanish va harakatlari bilan va boshqa-boshqa qobiliyatlari bilan va sinishlari bilan jamol va goÀzalliklarnilishi lashadi va sinishlari bilan Quyosh, ziyosi va alvoni sab'asining yashirin goÀzalliklarini goÀzal shaklda izhor qiladilar. Aynan shuning kabi: Shamsi Azal va Abad boÀlgan Jamilَّيْسُalolning jamoli qudsiysiga va nihoyatsiz goÀzal asmo-i husnasining sarmadiy goÀzalliklariga oynadorlik qilib jilvalarining yangilanishi uchun bu ga ishlsan'atlar, bu shirin maxluqlar, bu goÀzal mavjudot to'xtamasdan kelib ketmoqda; oÀzlarida koÀringan goÀzalliklar va jamollar, ularniki emasligini, balki نَزِّلishni etmoq istagan sarmadiy va muqaddas bir jamolning va doimiy tajalliy etgan va koÀrinishni istagan mujarrad va munazzah bir husnning ishoratlari va alomatlari ti, ke'alari va jilvalari ekanining juda ko'p quvvatli dalillari Risola-i Nurda batafsil izoh qilingan. Bu yerda oÀsha burhonlardan uchtasi qisqacha, gÀoyat ma'qul suratda zikr etilgan, deb bayon qilishni boshlaydi. etgansolani koÀrgan har bir sogÀlom zavq egasi hayratda qolish bilan birga oÀzlarining foydalanganlaridan tashqari, boshqalarning ham istifoda Arabichun harakat qilishni lozim deb biladilar. Xususan ikkinchi burhonda besh nuqta bayon qilinadi. Aqli chirik, qalbi buzuq boÀlmagan kishi, taqdir va tahsin va tasvib bilan "Mashaalloh Fatabarakalnga zeeydi; faqir, past boÀlib koÀringan vujudini yuksaltiradi.. xayratlanarli bir moÀ'jiza ekanini anglab, tasdiqlaydi.

{(Hoshimizda rning ta'lif zamoni uch yil avval tugagani uchun, bu OÀn Beshinchi Umid kelajakda bir Nurchi tarafidan Keksalar Yog'dusining takonillashishiga -yozillgan v- asos boÀlish uchun yozildi.}

Bir payt AmirtogÀida surgun qilingan va yolgÀiz oÀzim manzilda bamisoli yakka xibsda va juda ogÀir nazoratlar noza uburlab meni qiynoqqa solganlari uchun hayotdan zerikdim, hibsdan chiqqanimga afsuslandim. Ruhu jonim bilan Denizli Hibsini orzu qildim va qabrga kirishni istadim. Va "hibs va qabr bund-un Nuot tarzıdan koÀra yaxshiroq", deb yo hibsga yoki qabrga kirishga qaror qilganimda, Ilohiy inoyat yordamga keldi; qalamlari nusxa koÀpaytirish uskunasi boÀlgan Madrasat-uz Zahro smbarlalarining qoÀliga yangi chiqqan nusxa koÀpaytirish uskunasini berdi. Birdan Nurning qiymatdor majmualarining har biridan bir qalam bilan besh yuz nusxa vujudga keldi. Fathlarning boshlanishi menga mashaqqatli hai ostisevdirdi, "Hadsiz shukr boÀlsin", dedirdi. Bir oz muddatdan soÀng Risola-i Nurning yashirin dushmanlari Nurning fathlariga chiday olmadi. Hukumatni bizga qarshi tashviq qilishdi. Hayot ynini kÀir kelishni boshladi. Birdan Rabboniy inoyat tajalliy etdi. Eng koÀp Nurlarga muhtoj bo'lgan aloqador ma'murlar, vazifalari e'tibori bilan musodara qilingan Nur Risolalarini kamoli maroq va diqqat bilan mutolaa qildilar. Biroq Nurlar ularning سَلْطarini oÀziga tarafdor qildi. Tanqid oÀrniga taqdir qilishni boshlashlari bilan, Nur Darsxonasi juda kengaydi; moddiy zararimizdan yuz daraja ziyoda manfaat berdi, mashaqqatli xavotirlarimizni yoÀqqa tushirdi. SoÀngra yashirin dushman mqarshilar hukumatning diqqatini mening shaxsimga o'girdilar, eski siyosiy hayotimni xotirlatdilar. Ham adliyani, ham maorif doirasini, ham zobitlarni, ham ichki ishlar vazirligini vahimaga solishdi. Partiyalarning jarayonlari va komunistas, eyg pardasida anarxistlarning gijgijlashlari bilan vahaimalar kengaydi. Bizni tazyiq va qamash va olib qoÀygan risolalarni musodara qilishni boshladilar. Nur shogirdlarining faoliyatiga toÀxtash kech bir Shaxsimni badnom qilish fikri bilan, bir qism rasmiy ma'murlar hech kim ishonmaydigan isnodlar qilishdi. Juda ajib boÀhtonlarni yoyishga urindilar. Biroq hech: Bir ni ishontirolmadilar. SoÀngra juda oddiy bahonalar bilan, qish chillasining eng shiddatli sovuq kunlarida meni qamoqqa olib, katta va nihoyatdir Vohq va ikki kun oÀchoqsiz yakka kishlik kamera ichida hibs etishdi. Men kichik xonamda kuniga bir necha marta oÀchoqqa oÀt yoqardim va doimo oÀchogÀimda olov bor ekan, zaifligim va xastaligim tufayli zoÀrgÀa chidadim. Hozir bu vaziyatda ham yi Muhta'sirida tutgan bezgak, ham dahshatli aziyat va gÀazab ichida tipirchilaganimda, bir Ilohiy inoyat bilan qalbimda bir haqiqat inkishof etdi.

Ma'nan: "Sen hibsga Madrasa-i Yusufiya nomini bergansan; ham Denmdagi a aziyatingizdan ming daraja koÀproq ham faroh, ham ma'naviy foyda, ham u yerdagi mahbuslarning Nurlardan istifodalari, ham katta doiralarda Nurlarning futuhoti kabi natijalar, sizga shikoyat oÀrniga minglab shukr qildirdarsi " bir soat hibsingizni va aziyatingizni oÀn soat ibodat hukmiga keltirdi; foniy soatlarni boqiylashtirdi. Inshaalloh bu Uchinchi Madrasa-i Yusufiyadagi musibatzadalarning Nurlardan istifodalari va tasalli topishlari, seningeng muvuq va ogÀir aziyatni haroratlantirib sevinchlarga aylantiradi va sen gÀazab qilgan odamlar agar aldangan boÀlsalar, bilmasdan senga zulm qilishadi. Ular gÀazabga loyiq emas. Agar bilib turib va gÀaraz bilan va zalolat hisobigboÀlad ranjitayotgan va qiynoqqa solayotgan boÀlsalar, ular juda yaqin bir zamonda oÀlimning abadiyi i'domi bilan qabrning yakka qamaogÀiga kirib, doimiy og'iu koin chekadilar. Sen ularning zulmi tufayli ham savob, ham foniy soatlaringni boqiylashtirishni, ham ma'naviy lazzatlarni, ham ilmiy va diniy vazifani ixlos bilan bajarishni qozonyapsan!" deb ruhimga eslatildi.hiq oyam bor quvvatim bilan "Alhamdulilloh" dedim. Insoniyat hissi bilan zolimlarga achindim. "Ey Robbim! Ularni isloh qil!" deb, duo qildim.

Bu yangi hodisada, ifodamda Ichki Ishlar Vazirligiga yozganim kabi, oÀn jihat bilan noqonuniydan vaani va qonun nomidan noqonuniy ish tutgan u zolimlar -asl aybdor ular bo'lgani kabi- shunday bahonalar qidirdilar; eshitganlarni kuldiradigan va haqparastlarni yigÀlatadigan bo'htoladi,i va uydirmalari bilan ahli insofga koÀrsatdilarki; Risola-i Nurga va shogirdlariga qarshi chiqishga qonun va haq tarafidan imkon topolmayaptilar, devonalmomilayaptilar.

Azjumla: Bir oy bizni ustimizdan josuslik qiilgan ma'murlar, hech qanday bahona topolmaganlaridan, bir xat yozib: "Saidning xizmatkori bir doÀkondan aroq ichganilgan olib borgan". U xatni imzolash uchun hech kimni topolmasdan, soÀng begona va sarxush bir odamni ushlab olishgan, tahdid qilib "Kel, bunga imzo qo'y!" deyishgan. U ham: "Tavbalar tavbasa hammsin, bu ajib yolgÀonga kim imzo qo'ya oladi?" dedgan. Ularni xatni yirtib tashlashga majbur qilgan.

Ikkinchi bir namuna: Men bilmagan va hozi samovtanimaydigan bir zot otini meni kezdirish uchun bergan, men ham kasalligim tufayli tanaffus maqsadida, aksar kunlarda, yozda bir-ikki soat kezardim. U ot va arava sohibiga ellik liralik kitob berishga soÀz si qoldim. Toki qoidam buzilmasin va minnat ostiga kirmayin. Ajabo, bu ishda biror bir zarar ehtimoli bormi? Holbuki, "U ot kimniki?" deya ellik marta ham voliy, ham adliyachilar, ham zobiyordampolitsiya xodimlari soÀradilar. GoÀyo ulkan bir siyosiy hodisa va osoyishtalikka tahdidi bo'lgan bir voqeadir. Hatto bu ma'nosiz savollarning toÀxtashi uchun, ikki zot hamiyatan biri "ot meniki", boshqasi "arava meniki" dchgan ri uchun, ikkovini ham men bilan birga qamoqqa olishdi. Bu namunalarga qiyosan, ko'p bolalarning oÀyinchog'iga tomoshabin bo'lib kulib yigÀladik va angladikki: Risola-i Nurga va shogirdlariga qarshi chiqqanlar masxara boÀladilar.

, yoqu U namunalardan latif bir suhbat: Mening hibs qog'ozimda sabab qilib, osoyishtalikni buzish aybi yozilganidan, men hali u xatni koÀrmasdan prokurorga aytÀriga Seni oÀtgan kecha gÀiybat qildim. Amniyat mudiri hisobiga meni gapirtirgan bir politsiya xodimiga: "Agar mingta prokuror va mingta amniyat mudirichalik bu mamlakatda umumiy tinchlikka xizmat qilmagan boÀlsam, -uch marta- Alloh menrish v etsin", dedim.

SoÀngra bu orada, bu sovuqda eng ko'p istirohatga va sovuq yemaslikka va dunyoni oÀylamaslikka muhtoj boÀlgan hangomimda, gÀag, oÀs qasdni his qilib, meni bu chidab boÀlmaydigan surgun qilganlar, yolgÀiz tashlab qoÀyganlar, qamagan va tazyiq qilganlarga favqulotda xafalik va g'azablanish keldi.aq kamnoyat yordamga keldi. Ma'nan qalbga eslatildik: "Insonlar senga qilgan ayni zulmlarida ayni adolat boÀlgan qadari Ilohiyning ulkan bir hissasi bor va bu hisa, Soeydigan rizqing bor. U rizqing seni bu yerga chaqirdi. Unga nisbatan rizo va taslim bilan javob lozim. Hikmat va Rabboniy rahmatning ham ulkan bir hissasi borki, hibsdagilarni nurlantirish va tasalli beirini a sizga savob qozontirishdir. Bu hissaga nisbatan sabr ichida minglab shukr qilish lozim. Ham nafsingning oÀzing bilmagan ayblari bilan qamoqda bir hissasi bor. OÀsha hissaga nisbatan istigÀfor va tavba bilan, nafsingga "Bu ta'zirga louyoshnÀlding", deyishing kerak. Ham yashirin dushmanlarning dasisalari bilan ba'zi sofdil va vahhom ma'murlarni gÀaflat bilan oÀsha zulmga chorlamoq jihati bilan, ularning ham bir hissasi bor. Unga qarshi Risola-i Nurning munofiqlargata-ona dahshatli ma'naviy ta'zirlari sening intiqomingni tamoman ulardan olgan. Ularga oÀsha yetadi. Eng oxirgi hissa, shaxsan vosita boÀlgan rasmiy ma'murlardir. Bu hissaga nisbatan, ularning Nurlarga tanqid niyati bilan qarashlarida, ii ruhistamas, shubhasiz iymon jihatida istifodalarining xotiri uchun

dasturi bilan; ularni avf yetka oliyjanoblikdir". Men bu haqiqatli Eslatmadan kamoli faroh va shukr bilan, bu yangi Madrasa-i Yusufiyada qolishga, hatto menga qarshi boÀlganlarga yordam berish uchun, oÀzimga mujibi jazo zararsiz bir ayb qilishga qaror qildimi Zuljmen kabi yetmish besh yoshli va aloqasiz va dunyoda sevgan doÀstlaridan yetmishtasidan faqat hayotda beshtasi qolgan va uning nuriy vazifasini bajaradigan yei oÀqiming nur nusxalari boqiy qolib erkin kezmoqdalar. Va bir tilga badal minglab til bilan iymoniy xizmatini qiladigan qardoshlari, vorislari boÀlgan mendek bir odamga qabr bu hibsdanQudsiyaraja xayrlidir. Va bu hibs ham xorijida hurriyatsiz tahakkumlar ostidagi erkinlikdan yuz daraja tinchroq, foydaliroqdir.

Chunki xorijida bir oÀzi yuzlab aloqadori, foyrlarning majburlashlariga muqobil, hibsda yuzlab mahbuslar bilan birga faqat mudir va bosh soqchi kabi bir-ikki kishining, manfaatga binoan yengig sirrurlovlariga chiqashga majbur boÀladi. Uning evaziga, hibsda koÀp doÀstlardan qardoshona iltifotlar, tasallilar koÀradi. Ham Islomiy shafqaa chaqinsoniyat fitrati bu vaziyatda keksalarga marhamat qilishi, hibs zahmatini rahmatga aylantiradi deya, hibsga rozi boÀldim.

Uchinchi mahkamaga kelgan chogÀimda zaiflik va keksalik va sihatsizlitartibyoqda turishga mashaqqat tortganim uchun, mahkama eshigining tashqarisida bir o'rindiqda oÀtirdim. Birdan bir sud'ya keldi, jahl qilib,lashisat bilan "Nima uchun oyoqda turib kutmayapti?" dedi. Men ham keksalik jihatidan, bu marhamatsizlikka g'azablandim. Birdan qarasam; juda koÀp musulmonlar mukammal shafqat va birodarlik, marhamat bilan qarab atoÀyganzda toÀplanishgan ekan. Uarni tarqata olmayaptilar. Birdan "ikki haqiqat" Eslatma etildi:

Birinchisi: Mening va Nurlarning yashirin dushmanlarimiz, men istamagan holishidan haqqimdagi omma e'tiborini sindirish bilan Nurning futuhotiga toÀsiq qoÀyiladi deya, ba'zi sofdil rasmiy ma'murlarni aldab, shaxsimni millat nazarida badnom qilish fikri bil bir oyonat bilan bunday muomalaga yo'naltirishgan. Bunga qarshi Ilohiy inoyat Nurlarning iymon xizmati oÀrniga ikrom sifatida, oÀsha bitta odamning hiyonati evaziga, yuzta odamga qara! at ta'ingizni taqdirlab, shafqat bilan achinib sizni kutib olishyapti va kuzatıb qoÀyishmoqda. Hatto ikkinchi kun tergovda prokurorning savollariga javob berayotganimda, hukumat hovlisida mahkama da boÀrarining qarshisida mingga yaqin aholi aloqadorlik bilan toÀplanib, hol tili bilan "Bu kishiga aziyat bermang" deganlarini, vaziyatlari bilan ifoda qilayotgandek koÀrindilar. a, biriya xodimlari ularni tarqatolmayotgan edi. Qalbimga eslatildiki: Bu aholi bu tahlikali asrda toÀliq tasalli va soÀndirilmas nur va quvvatli iymon va boqiy saodatga to'g'ri xushxabar istashyapti va fitratan davrlhyapti va Nur Risolalarida qidirganlari topilmoqda deb eshitganlarki, mening ahamiyatsiz shaxsimga, iymonga bir oz xizmatkorligim uchun haddan ziyod iltifot koÀrsatishyapti.

Ikkinchi Haqiqat: Osoyishtalikni buzisazablamasi bilan bizga hihyonat qilishva omma e'tiborini sindirmoq maqsadida tahqir bilan aldangan bir qancha odamlarning yomon muomalalari oÀrniga, hadsiz haqiqat ahlining va kelajak nasllarning maqtovli olqishlashlari bor, deb eslatma berildi.agan somunist pardasi ostida anarxistlikning, umumiy osoyishtalikni buzishga qattiq urinishiga qarshi, Risola-i Nur va shogirdlari tahqiqiy iymon quvvati bilan bu vatanning hamma tarafida mudhish fasodni toÀxtatmoqda va agi hamoqda.

Tinchlik va osoyishtalikni ta'minlashga harakat qilmoqda, juda koÀp sonda va mamlakatning hamma tarafidagi Nur talabalaridan, yigirma yil ichida bu ishga aloqador uch-toÀrt mahkama va oÀnta viloyatning zobitalari, osoyishtalikni buzi,>sa doir biror hodisalarini topmagan va qayd qilmagan. Va uch viloyatning insofli bir qism zobitalari aytishganki: "Nur talabalari ma'naviy zobitadir.

Osoyishtalikni mnuni ia qilishda bizga yordam berishmoqda. Tahqiqiy iymon bilan; Nurni oÀqigan har odamning boshiga bir posbon qoÀyishadi, tinchlikni ta'minlasrsa i'inmoqdalar". Buning bir namunasi Denizli Hibsxonasidir. U yerga Nurlar va mahbuslar uchun yozilgan Meva Risolasi kirishi bilan, uch-toÀrt ub etgida ikki yuzdan ziyod u mahbuslar favquloda itoatli, dindor salohiyatli holatni qozonishdi; uch-toÀrt odamni oÀldirgan odam, taxtakanani oÀldirishdan saqlanLOHAZA holga keldi. Ular oÀta marhamatli, zararsiz, vatanga foydali jamiyat a'zosi boÀlishni boshladi. Hatto rasmiy ma'murlar bu holga hayrat vaama hov bilan qarashdi. Ham hali hukm olmasdan bir qism yoshlar aytishdiki: "Nurchilar qamoqda qolsalar, biz oÀzimizni mahkum qildiramiz va jazo olishga harakat qilamiz; toki ulardan dars olib, ular kabi boÀlaylik. Uف۪ى حِg darsi bilan oÀzimizni isloh qilamiz".

Bu mohiyatda boÀlgan Nur talabalarini, osoyishtalikni buzish aybi bilan ayblaganlar, har holda va juda yomon suratda aldangan va aldatilgan, bilib yoki bilmasdan ana هُوَ ik hisobiga hukumatni gÀaflatda qoldirib, bizlarni aziyatlar bilan ezishga urinmoqda. Biz ularga javoban aytamizki: Modomiki oÀlim oÀldirilmas va qabbar belmas ekan va dunyo musofirxonasida yoÀlovchilar gÀoyat tez va qaygu bilan guruh-guruh boÀlib, tuproq orqasiga kirib yoÀqolishmoqda; demak albatta juda yaqinda bir-birimizdan ayrilamiz. Siz zulmingizning jazosini dahshatli hning a ko'rasiz. Hech boÀlmaganda, mazlum iymon ahli haqida erkinlik ruxsatnomasi boÀlgan oÀlimning abadiy i'domi doriga chiqasiz. Siz dunyoda abadiyat tavahhumi bilan olgan foniy zavqlaringiz, boqiy va alamli azoblarga ayl ba'zi

Afsuski, yashirin munofiq dushmanlarimiz bu dindor millatning yuzlab million valiy maqomida bo'lgan shahidlarining, qahramon gÀoziylarinin e'lon bilan va qilichi bilan qozonilgan va muhofaza qilingan Islomiyat haqiqatiga ba'zan "tariqat" nomini berib va u quyoshning bir nuri boÀlgan tariqat mashrabini, quyoshning oÀzi deb koÀrsatib, hukumatning ba'zi diqqatsiz ma'murlaritirganab, Qur'oniy haqiqatlarga va iymoniy haqiqatlarga ta'sirli suratda xizmat qilayotgan Nur talabalariga "tariqatchi" va "siyosiy jamiyatchi" nomini berib, bizga qarshi qoÀyishni istashadi. Biz ham ularga, ham bizga qarshi turib tinglaganlar va asnizli odil mahkamasida deganimiz kabi aytamiz:

"Yuzlab million boshlar fido boÀlgan bir muqaddas haqiqatga, bizning ham jonimiz fido boÀlsin. Dunyoni boshimizga olov qilgan taqdiringizda ham, Qur'oniy haqiqatga fido boÀlgan boshlar zindاِلَّاa quroloni berib qoÀymayadi va qudsiy vazifasidan voz kechmaymiz, inshaalloh!"

Xullas, keksalik sarguzashtligidan kelgan ogÀriqlarga vqattiqusliklarga iymondan va Qur'ondan yordamga kelgan muqaddas tasallilar bilan keksaligimning eng mashaqqatli bir yilini yoshligimning eng bahtiyor oÀn yiliga almashtirmayman. Xususan hibsda farz namozini oÀqigan va tavba qilgair tusining har bir soati oÀn soat ibodat oÀrniga oÀtishi bilan va xastalikda va mazlumlikda ham har bir foniy kun savob jihatida oÀn kunlik boqiy umrni qozontirishi bilan, men kabi qabr eshigida navbatini kutayotg qol- mga naqadar shukr sababi ekanini, shu ma'naviy eslatmadan angladim. " Rabbimga behisob shukr" dedim; keksaligimga sevindim va hibsimga rozi boÀldim. Chunki umr to'xtamaydi, tez ketadi. Lazzat bilan, sevinch bilan oÀtsa, lazzatning zavol topisha gÀoyga aylanishdan, ham afsus, ham shukrsizlik va gÀaflat bilan ba'zi gunohlarni joyida qoldiradi, foniy boÀlib oÀtib ketadi. Agar hibs va zahmatli boÀlsa, azobining zavol topishi, ma'naviy lazzat boÀlgani uchun, ham bir navi ibodat hiunkir gani uchun, bir jihatda boqiy qoladi va xayrli mevalari bilan boqiy umrni qozontiradi. OÀtgan gunohlarga va hibsga sabab boÀlgan xatolarga kafforat boÀladi, ularnhi qarlaydi. Bu nuqtai nazardan, mahbuslardan farz amallarni qilganlar, sabr ichida shukr qilishlari kerak.

Keksalik vaqtida, Eskishahar hibsidan -bir yil jazoniO:>Xas- chiqdim. Meni Kastamonuga surgun qilshdi. Politsiya uchastkasida ikki-uch oy musofir qildilar. Men kabi sodiq doÀstlari bilan koÀrishishdan siqiluvchi bir yolgÀizlikka chekilgan va kiyimininmashruartirilishiga chidamagan odam, bunday joylarda naqadar azob chekishini anglaysan. Xullas, bu umidsilikda, birdan Ilohiy inoyat keksaligimning yordamiga keldi. Uchastkadagi komisar, politsiya xodimlari bila umumia sodiq doÀst hukmiga o'tishdi. Biror marta shapkani boshimga qo'yishni eslatmaganlari kabi; mening xizmatkorlarim kabi, istagan vaqtim meni shahar atrofida kezdirardilar. SoÀngra u uchastkasining qarshisida Kastamonugan vaadrasa-i Nuriyasiga kirdim. Nurlarni ta'lif qila boshladim. Fayzi, Amin, Hilmi, Sodiq, Nazif, Salohiddin kabi Nurning qahramon shogirdlari Nurlarning nashri, koÀpaytirilishi uchun bu madsonnin qatnadilar. Yoshlikda eski talabalarim bilan oÀtkazgan qiymatdor ilmiy muzokarani yanada porloq suratda ko'rsatdilar.

SoÀngra yashirin dushmanlarimiz ba'zi ma'murlarni va bir qism anonifoydaldomlalar va shayxlarni bizga qarshi shubhalantirishdi. Bizni, Denizli Hibsiga besh-olti viloyatlardan kelgan Nur talabalarini, Madrasa-i Yusufiyada toÀplanishiga vasila boÀlishdi. Bu OÀn Oltinchi Umidning tafsiloti, Kinotdanudan yuborib Lahikaga o'tgan va Denizli Hibsida u yerdagi qardoshlarimga yashirincha joÀnatgan kichik maktublar va mahkamadagi Mudofaa Risolasi boÀlib; bu umidning haqiqatiِلْمًاloq ravishda koÀrsatadi. Tafsilotini Lahikaga, mudofaamga havola etib, gÀoyat qisqa ishorat qilamiz.

Men mahram va muhim majmualarni, xususan Sufyonga va Nurning karomatlariga doir risolalarni koÀmir va oÀtamonidostida saqladim; toki vafotimdan yoki tepadagi boshlar haqiqatni tinglab aqllarini yigÀib olganidan soÀng nashr qilinsinlar deya koÀnglim tinch ekan, birdan qidiruv boÀlimi xodimlari va prokurorimning mshga t yashash joyimga hujum qilishdi. Yashirin va ahamiyatli risolalarni oÀtinlar ostidan chiqarishdi. Ham meni qamoqqa olib Isparta hibsxonasiga, sihatim yomon holda joÀnatishdi. Men judalolmayzobda va Nurlarga kelgan u zarardan ta'sirlangan holimda, bir Ilohiy inoyat yordamimizga keldi. OÀsha yashirilgan va hukumatdagilar ularni oÀqishga juda muhtoj boÀlgan ahamiyatli risolalarni qattiq qiziqib,dunyont bilan oÀqiy boshlashdi va katta rasmiy doiralar go'yo bir Nur Darsxonasi hukmiga oÀtdi. Tanqid fikri bilan taqdirlay boshlashdi. Hatto Denizlida, hech xaَكُمْ z yoÀq ekan, favquloda parda ostida nashr qilingan Oyat-ul Kubroni rasmiy va juda koÀp g'ayri rasmiy odamlar oÀqishdi, iymonlarini quvvatlashdi. Bizning hibs musibatimizni yoÀqqa chiqarishdi.

SoÀngra bizni Denizli Hibsiga oldiayrilaeni yakka tartibdagi badboÀy, zax, sovuq bir kameraga tiqdilar. Keksalik, xastalik va meni deb ma'sum birodarlarimning zahmatlaridan kelgan koÀp azob va Nurlarning ta'til va musodarasidan kelgan ka-i hasus va aziyat ichida turar ekanman, birdan Rabboniy inoyat yordamga keladi. Ulkan hibsxonani bir Nur Darsxonaasiga aylantirib, Madrasa-i Yutda, a (A.S.) ekanini isbot qilib, Madrasat-uz Zahro qahramonlarining olmos qalamlari bilan Nurlar intishor qilishni boshladi. Hatto oÀsha ogÀir sharoit ichida Nur qahramoni, uch-toÀrt oy davomida yigirmadan ziyod Meva va Mudofao har blasidan yozdi. Ham hibsda, ham xorijda futuhotni boshladilar. U musibatdagi zararimizni ulkan manfaatlarga va aziyatlarimizni sevinchlatda melantirdi.

sirrini takror koÀrsatdi. SoÀngra birinchi ekspertlarning xato va yuzaki dalolatnomalariga binoan bizga qarshi shissaloi tanqidlari va Maorif Vakilining dahshatli hujumi bilan birga bizga qarshi bir bayonnoma nashr etishi bilan, hatto ba'zi xabarlar bilan, bir qismimizning i'domiga urinilayotgan chogÀda, inoyati Rabbo نُورُmdodimizga yetishdi.yordamga keldi. Boshda Anqara ahli vuqufiningekspertlarining shiddatli tanqidlari kutilayotganda, taqdirkorona raportlarihisoboti, hatto besh sandiq Nur Risolalsuratdbesh-oÀnta sahvkamchilik topganlari holda, ular mahkamada ular sahvkamchilik va xato deb koÀrsatgan nuqtalar ayni haqiqat ekanini va ular sahvkamchilik va xato degan moddalarida oÀzlari sahv etganlarinikamchilikka yoÀl qoÀyganlarini hi misqilganimiz kabi, besh varaq raportlaridahisobotlarida besh-oÀnta sahv va xatolarini koÀrsatdik. Va yetti boshqaruv idoralariga yuborganimiz yuborgan Meva va Mudofaanoma RisolalariRisolalarimizda va Adliya Vazirligiga afandilgan Nurning umum risolalari, xususan mahramlarning ta'sirli va shiddatli ta'zirlariga muqobil tahdid bilan shiddatli amrlar kutarkan, gÀoyat muloyim, hatto tas anglaeruvchi Bosh Vazirning birga yuborgan maktubi kabi, kelishuv tarzida hujum qilmasliklari qat'iy isbot qildiki:

Risola-i Nurning haqiqatlari Ilohiy inoyat karomati bilan, ularni magÀlub qilib, oÀdi. Bularga irshodkor tarzda oÀqitgan, u keng doiralarni bir navi darsxona qilgan, koÀp ikkilangan va xayratda qolgan kishilarning iymonlarini qutqargan va bizning aziyatlarimizdan yuz daralik vaoda ma'naviy sevinch va foyda berdi. SoÀngra yashirin dushmanlar meni zaharlashdi va Nurning shahid qahramoni marhum Hofiz Ali mening badalimga kasalxonaga ketdi va oÀrnimga barzoh i va ma sayohat ayladi, bizni ma'yus qilib yigÀlatdi. Men bu musibatdan avval Kastamonuning togÀida baqirib qayta qayta: "Qardoshlarim! Otga goÀsht, arslonga oÀt tashlamanglar", dedim. Ya'ni,sovuq anday risolani har kimga beravermang; toki bizga xujum qilinmasin. Piyoda yurilsa yetti kun uzoqlikda Hofiz Ali (Rahmatullohi Alayh) ma'naviy telefoni bilan eshitayotgandek, ayni vaqahli znga yozganki: "Ha Ustozim, Risola-i Nurning bir karomati shuki; otga goÀsht, arslonga oÀt tashlamaydi. Balki otga oÀt, arslonga goÀsht tashlaydiki, Arslon domlaga Ixlos Risolasini berdi". Yetti atish,Àngra maktubini oldik, hisoblaganimizda; aynan oÀsha paytda, men togÀda baqirarkan, u ham bu soÀzlarni maktubida yozayotgan ekan.

Xullas, Nurning bunday ma'naviy qahramonining vafoti va yashirin munofiqlarning bizga qarshi hiylalar bilan vazifajazolashga urinishlari va zaharli xastaligim tufayli, kasalxonaga rasmiy amr bilan majburan jonatishlari xavotiri bizni qiynar ekan, birdan Ilohiya inoyati yordamga keldi.

Muborak qardoshlarimning xolis duolari bini Zirharning tahlikasi oÀtgan va u marhum shahidning quvvatli alomatlar bilan, qabrida Nurlar bilan mashgÀul boÀlishi va soÀroq malaklariga Nurlar bergajavob berishi va uning badaliga va u qanday tizimda ishlagan boÀlsa, Nurlar bilan shunday mashg'ul bo'ladigan Denizli Qahramoni Hasan Fayzi (Rahmatullohi Alayh) va birodarlari parda ortiva joysirli xizmatlari va dushmanlarimizning ham, mahbuslarning birdaniga Nurlar bilan isloh boÀlganlari uchun hibsdan chiqishimizga tarafdor boÀlishi; va Asxobi Kahf kabi Nur shogirdlari mashaqqatli a nozdxonani Asxobi Kahf va eski zamon riyozat ahlining gÀorlariga aylantirishi va qalb xotirjamligi bilan Nurlarning nashriga va yozilishiga sa'y xarakatlari bilan, Rabboniy inoyatning yordamga kelganini isbotladi.

Ham qalmiyat keldiki: Modomiki Imom A'zam kabi aksar mujtahidlar qamoqda o'tirgan va Imom Ahmad ibn Hanbal kabi bir buyuk buyuk mujohidga, Qur'onning bitta masalasi uchun qamoqda juda koÀp idona erilganiga qaramay, ular shikoyat qilmay, kamoli sabr bilan sabot qilib u masalalarda sukut qilisshmagan. Va juda koÀp imomlar va allomalar, sizlardan koÀra koÀp azMID:>Hilgani holda, kamoli sabr ichida shukr qilib oÀzgarishmagan. Albatta, sizlar Qur'onning koÀp haqiqatlari uchun juda ulkan savob va foyda olganingiz holda, juda oz zahmat chekkaningizga minglab tashakkur qilishingiga murdir. Ha, bashar zulmi ichida bir Rabboniy inoyat jilvasini qisqacha bayon qilaman:

Yigirma yoshda ekanman takror takror: "Eski zamonda gÀorlarga chekingan dunyoni tark qilgan kishilar satgan, oxir umrimda men ham gÀorga, toqqa chekinib, insonlarning ijtimoiy hayotidan chiqaman", derdim. Ham Eski Harbi Umumiyda shimoliy sharqdagi asirligimda qaror qilgan edimki: "Bundan buyon umrimni gÀorlarda oÀtkazaman. Siyosiy va ijtimoiy الْمَdan chetlashaman. Aralashganim yetar endi." deb turganimda, Rabboniy inoyat va qadariy adolat tajalliy etdi. Qarorimdan va orzuimdanda ortiq xayrli suratdagi keksaligimVa oÀzhamat qilib tasavvur qilgan qÀorlarimni hibsxonalarga va uzatlarga va yolgÀizlik ichida chillaxonalarga va yakka tartibli manzillariga aylantirdi. Ahli riyozat va uzlatdagi kishilay qol togÀlardagi gÀorlaridanda ustun "Yusufiya Madrasalari" va vaqtimizni zoye qilmaslik uchun yaka tartibli uylarni berdi. Ham gÀorning uxroviy foydasini, haan soÀniy va Qur'oniy haqiqatlarning mujohidona xizmatini berdi. Hatto azm etgandimki; birodarlarimning oqlanishlaridan soÀng bir ayb qilib, hibsda qolaman. Xusrav va Fayzi kaكُّلِ ydoqlar yonimda qolsin va bir bahona bilan insonlar bilan koÀrishmaslik va vaqtimni keraksiz suhbatlar bilan va sun'iylik va xudfurushlik bilan oÀtkazmaslik uchun bir kishilik kame imkonolaman. Ammo qadari Ilohiy va qismatimiz bizni boshqa chilaxonaga yo'lladi.

sirri bilan, keksaligimga marhamatan vaلْمِىّiy xizmatda yanada koÀproq ishlatish uchun ixtiyor va iqtidorimiz xorijida Uchinchi Madrasa-i Yusufiyada vazifa berildi.

Ha, inoyati Ilohiyg qonialigimga marhamatan; quvvatli va yashirin dushmani boÀlmagan yoshligimda orzu qilgan gÀorlarni hibsxonaning yakka tartibdagi manzillariga aylantirishida uch hikmat va Nur xizmamoddalch ahamiyatli foydasi bor:

Birinchi hikmat va foyda: Nur Talabalarining bu zamonda toÀplanishlari; zararsiz, Madrasa-i Yusufiyada boÀn o'shVa bir-birini koÀrib suhbat qilish, tashqarida serxarajat va shubhali boÀladi. Hatto men bilan koÀrishish uchun ba'zi kishilar qirq-elسَبِّحra sarflab kelib, yo yigirma daqiqa yoki hech koÀrishmasdan qaytib ketishar edi. Ba'zi qardoshlarimni yaqindan koÀrish uchun hibsning zahmatini jonim bilan qabul qidim. Demak hibs biz uchun bir ne'mat, bir rbabsizir.

Ikkinchi hikmat va foyda: Bu davrda Nurlar bilan iymoniy xizmat, har tarafda e'lonot bilan va muhtojlarning diqqatlarini jalb qilish bilan boÀladi. Demak, hibsimiz bilan Nurlarga diqqat jalbr qiliadi, e'lonot hukmiga oÀtadi. Eng qaysar yoki muhtoj bo'lgan kimsalar uni topadi, iymonini qutqaradi va qaysarligini tashlaydi, tahlikadan qutuladi va Nurning darsxoIslomiengayadi.

Uchinchi hikmat va foyda: Hibsga kirgan Nur talabalari bir-birining hollaridan, xushaxloqidan, ixlos va fidokorliklaridan dars olishlari bilan birga, Nurlar xizmatida dunyoviy manfaatlarni koÀzlashmaydi.

Ha, Mabi oy-i Yusufiyada, koÀp alomatlar bilan, har bir mashaqqat va zahmatning oÀn, balki yuz misli moddiy va ma'naviy foyda va goÀzal natijalar va iymonga keng miqyosda va xolis xizmatlar, koÀzlari bilotningrganlari uchun, tom ixlosga muvaffaq boÀladilar, juz'iy va xususiy manfaatlarga tanazzul etishmaydi.

Bu chilaxonalarning menga maxsus bir latofati va hazin, ammo shirin vaziyati bor:

Yoshligimda bizning mamlakatdaganingan eski madrasaning ayni vaziyatini koÀrmoqdaman. Chunki sharqdagi viloyatilarda eski usuldagi madrasa talabalarining bir qismining tirikchiliklari tashqaridan kelar edi. Va ba'zبِحُرْasalar, oÀzlari berishar edi. Va yana necha jihatda bu chilaxonaga oÀxshardilar. Men ham lazzatli bir sogÀinch bilan bu yerga qaraganim sari, oÀsha eskin bir ik va shirin davrga xayolan borib, keksalik holatlarini unutaman.

Yigirma Birinchi Maktuhini qib, Maktubot Majmuasiga kiritilgani uchun bu yerga yozilmadi.

Yigirma Yettinchi Yog'du

Yigirma Sakkizinchi Yog'du

وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْاِنْسَ اِلَّا لِيَعْبُدُونِ ٭ مَٓا اُر۪يدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَمَٓا اُر۪يدُ اَنْ يُطْعِمُونِ ٭ اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّn.

Shu oyati karimaning ochiq ma'nosi koÀp tafsirlarning bayoniga koÀra yuksak i'jozi Qur'oniyni koÀrsatmaganidan, koÀp payt zkizta i mashg'ul qilar edi. Qur'onning fayzidan kelgan gÀoyat goÀzal va yuksak ma'nolaridan uch jihatini qisqacha bayon qilamiz.

Birinchisi: Janobi Haq Rasuliga oid boÀla oladigan ba'zi hollarni Rasulini hurmsen Unsharaflantirish nuqtasida ba'zan oÀziga nisbat beradi.

Mana bu yerda ham: "Rasulim sizga risolat vazifasi va ubudiyatni tablig' xizmatiga muqobil sizdan bir ajr va haq va mukofot, taom yedirishni istamaydi" NUKTASida, "Men sizni ibodat uchun xalq etganman, Menga rizq berish va taom yedirish uchun emas" ma'nosidagi oyat, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamga oid taom yedirish va rizq berishni murod qilgan bo'narli kerak. BoÀlmasa gÀoyat yaqqol bir ma'lumni bildirish navidan boÀladi. I'jozi Qur'onning balog'atiga uygÀun kelmaydi.

Ikkinchi jihat: Inson rizqqa koÀp mubtalo boÀlgani uchun, rizq uchun ishlash bahonasini a zarratga mone deb oÀylab, oÀziga bir uzr topmaslik uchun oyati karima deydiki: "Siz ubudiyat uchun xalq etilgansiz. Xilqatingizning natijasi ubudiyatdir. Rizq uchun ishlash, اَعْدIlohiy nuqtasida bir navi ubudiyatdir. Mening maxluqotim va rizqlarini bo'ynimga olganim nafslaringiz va oilangiz va hayvonlaringizning rizqini ta'minlash, go'yo menga oid rizq va taom berishni tayyorlash uchun yaratilmair nar. Chunki Razzoq menman. Sizning yaqinlaringiz boÀlgan bandalarimning rizqini men beryapman. Siz buni bahona qilib ubudiyatni tark qilmanglar!" Agar bu ma'no boÀlmasa, Janobi Haqqa rizq berish va taom yedirisjoylaslligi yaqqol va ma'lum boÀlganidan, ma'lumni bildirish navidan boÀladi. Ilmi Balog'atda bir muqarrar qoida borki: Bir kalomning ma'nosi ma'lum va yaqqol boÀlsa, u ma'no murod emas, uning bir lifoda bir tobesi muroddir. Masalan, sen birovga: "Sen hofizsan", desang. U ma'lumini bildirish navidan boÀladi. Demak maqsud ma'nosi shuki: "Men sening hofiz boÀlganingniun koÀan." Bilganimni bilmagani uchun unga bildiryapman.

Mana shu qoidaga binoan, oyat Janobi Haqqa rizq berishni va taom yedirishni rad qilishdan kinoya boÀlgan ma'no shudir: "Menga oid boÀlib va rizqlariga kafil bo'lganim maxlu qismia rizq yetishtirish uchun xalq etilmagansiz. Balki asl vazifangiz ubudiyatdir. Amrlarimga koÀra rizq uchun g'ayrat ko'rsatish ham bir navi ibodatdir."

Uchinchi jihat: Ixlos surasida qandayki لَمْ يَلِدْ وَshonimيُولَدْ ochiq ma'nosi ma'lum va yaqqol boÀlganidan, u ma'noning bir lozimi muroddir. Ya'ni: "Volida va valadi boÀlganlar, iloh boÀlolmaslar." ma'i koin va Hazrati Iso (AS) va Uzayr (AS) va maloika va yulduzlarning va haq bo'lmagan ma'budlarning uluhiyatlarini rad qilish qasdi bilan azaliy va abadiy ma'nosida Janobi Haqning لَمْ يَلِدْ وloh, M يُولَدْ gÀoyat yaqqol va ma'lum hukm qilgani kabi, aynan shuningdek, bu misolimizda ham "rizq va yedirish qobiliyati boÀlgan narsalar iloh va ma'bud boÀlolmaslar" ma'nosida Ma'budingiz boÀlgan Raa:>AytZuljalol sizdan oÀziga rizq istamaydi va siz unga taom yedirish uchun yaratilmagansiz ma'nosidagi oyat, rizqqa muhtoj va taomlantirilgan mavjudot ma'budiyatga loyiq emaslar, deganidir.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ ال ziynaمِ

Ra'fat, اَوْ هُمْ قَٓائِلُونَ oyati jalilasidaki قَٓائِلُونَ kalimasining ma'nosini qiziqib soÀrashi munosabati bilan va qamoishahamdod namozdan soÀng boshqalar kabi yotishidan kelgan lanjlik sababli, olmos kabi qalamini tanballikka yoÀliqtirmaslik uchun yozilgan. Uyqu uch navdir:

Birinchisi: GÀayluladirki, bomdoddan soÀng qarohat vaqti tugagungnga xirdir. Bu uyqu rizqning nuqsonli va barakasiz bo'lishiga, hadisda aytilishicha, sabab bo'lgani uchun, sunnatga xilofdir. Chunki rizq uchun ishlashning muqaddimalarini tayyorlar u tg eng munosib zamoni, salqinlik vaqtidir. Bu vaqt oÀtgandan soÀng bir lanjlik hosil bo'ladi. U kungi mehnatga va natijada rizqqa ham zarar berVohiddabi, barakasizlikka ham sabab bo'lgani koÀp tajribalar bilan tasdiqlangan.

Ikkinchisi: Fayluladirki, asr namozidan soÀng shomga qadardir. Bu uyqu umrning nuqsonli bo'lishiga, yÀlgan yqudan kelgan karaxtlik jihati bilan u kungi umri navm-olud, yarim uyqu, qisqacha bir shakl olganidan, moddiy bir nuqsonlik koÀrsatgani kabi, ma'naviy jihati bilan ham u kun hayotining moddiy vani porviy natijasi aksariyat bilan asrdan soÀng ko'ringanidan, u vaqtni uyqu bilan oÀtkazish, u natijani koÀrmaslik hukmiga oÀtganidan, goÀyo u kunni yashamagandek boÀladi.

, u xainchisi:>Qayluladirki, bu uyqu sunnati saniyadir. Zuho vaqtidan peshindan biroz oÀtganga qadardir. Bu uyqu kechqurun uyg'onishga sabab bo'lgani uchuهٰذِهِnat boÀlish bilan barobar, Arabiston yarim orolida peshin vaqti deyilgan shiddatli issiqlik zamonida ishni to'xtatib turish, qavm va muhitning odati boÀlganidan, u sunnati saniyani yanada ziyoda quvvatlantirgandir. Bu uyqung oximrni, ham rizqni ziyodalashtirishga sababdir. Chunki yarim soat qaylula, ikki soat kechki uyquga teng keladi. Demak, umriga har kun bir yarim soat qo'shadi. Rizq uchun ishlash muddatiga yana bir yarim soa اللّٰlimning qardoshi boÀlgan uyquning qoÀlidan qutqarib yashatadi va ishlash zamoniga qo'shadi.

اَyuz diَلْفِ صَلَاةٍ وَ اَلْفُ اَلْفِ سَلَامٍ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللّٰهِ

jumlasi namoz tasbehotida oÀqilarkan inkishof etgan latif bir nulona buzoq-uzoqdan koÀrdim. Hammasini tutolmadim, lekin ishora navidan bir-ikki jumlasini aytaman. KoÀrdimki: Tun olami dunyoning yangi ochilgan bir manzili kabidir. Xufton namozida u olamga kirdim. Xayolning hayratomuz kengayishidan va inson mohi shonung butun dunyo bilan aloqadorligidan, ulkan dunyoni o'sha tunda bir manzil kabi koÀrdim. Zihayotlar va insonlar shu daraja kichraydilarki, koÀrinmtob yodilar. Faqat u manzilni jonlantirgan va unsiyatlantirgan va nurlantirgan bitta shaxsiyati ma'naviya-i Muhammadiyani (ASV) xayolan mushohada qildim. Bir odam yangi bir manzilga kirgan vaqti, manzildagi zotlarga a koinbergani kabi, "Minglab salom {(Hoshiya) Zoti Ahmadiyaga (ASV) kelgan rahmat, umum ummatning abadiy zamondagi ehtiyojlariga qaraydi. Shuning uchun cheksiz salot oÀrinlidir. Ajabo, dunyo qarshilkan, buyuk va gÀaflat bilan qorongÀu, qo'rqinchli va xoli bir xonaga birov kirsa. Qanchalar dahshatga tushadi, qo'rqadi, xavotirlanadi. Va birdan u xonani nurlantirib anis, munis, habib, mahbub bir Yovachisi am to'rda koÀrinib, u xonaning Moliki Rahiymi Karimini u xonaning har narsasi bilan ta'rif qilib tanittirsa, qanchalar sevinch, unsiyat, surur, ziyo, huzur berganini qiyos qilinin va Zoti Risolatdagi salovotning qiymatini va lazzatini taqdir qilinglar!} senga Ey Rasululloh!" deyishga bir orzuning ichimda joÀshayotganini koÀrdim. GoÀyo butun hammajinning sanog'icha salom beraman, ya'ni senga bay'atimni yangilab, boshqaruvingni qabul va keltirgan qonunlaringga itoat va amrlaringga taslim va hujumimizdan xalos bo'lishingni salom bilan ifol xuloib, mening dunyomning qismlari, ziyshuur maxluqlari boÀlgan umum jin va insonlarni gapirtirib, har birlarining nomidan bir salomni, mazkur ma'nolar bilan taqdim qildim. Ham u keltirgan nur va hadyasi bila rizqning bu dunyomni nurlantirgani kabi, harkasning bu dunyodagi dunyolarini nurlantiradi, ne'matlantiradi deya u hadyasiga shokirona bir javob berish navidan "Minglab salovot senga tushsin!" dedim. Ya'ni, sening bu yaxshiliginggyning hi biz javob qaytarolmaymiz, balki Xoliqimizning xazina-i Rahmatidan kelgan va samovot ahlining sanog'icha rahmatlar senga kelishini niyoz bilan shukonamizni izhor qilamiz, ma'nosini xayolan his qildim.

U Zoti Ahmadiya (ASV) ubudiyati a gÀur bilan -xalqdan Haqqa yuzlanishi e'tibori bilan- rahmat ma'nosidagi salotni istaydi. Risolati jihati bilan -Haqdan xalqqa elchiligi munosabati bilan- salom istaydi. Qandayki jin va insonlar sanog'icha salomga loyiq vamindava insonlar sanog'icha umumiy bay'atni yangilashni taqdim qilamiz. Xuddi shuning kabi, samovot ahli sanog'icha xazina-i Rahmatdan har birining nomidan bir salotga loyiqdir. Chunki keltirgan nuri bilanuksaklir narsaning kamoli koÀrinadi va har bir mavjudning qiymati namoyon bo'ladi va har bir maxluqning vazifa-i Rabboniyasi mushohada qilinadi va har bir san'at asaridagi maqosidan xoriya o'rtaga chiqadi.

Shuning uchun har bir narsa hol tili bilan boÀlgani kabi, so'zlashish tili ham boÀlsa edi, "Assalotu vassalamu alayka ya Rasululloh" deyishlari qat'iy boÀlganidلْمَبْz umum ularning nomidan

deb ma'nshki samiz.

Aziz qardoshim!

Vahdat-ul vujudga doir bir oz izoh istayapsiz. Bu masalaga doir OÀttiz Birinchi muallbning bir Yog'dusida Hazrat Muhyiddinning bu masaladagi fikriga qarshi gÀoyat quvvatli va izohli bir javob bor. Hozircha bu qadar deymizki:

Bu vahdat-ul vujud masalasini hozirgi insonlarga talqin obdir. jiddiy zarar beradi. Qandayki tashbehlar va tamsillar olimlar qoÀlidan avomning qoÀliga hamda ilmning qoÀlidan jaholatning qoÀliga kirsa, haqiqat deb qabul qilinadi. {(Hoshiya) Qandayki ikkita maloika, tashbehninga, tai munosabati bilan Savr va Hut deb nomlangan, avom tomonidan kattakon bir hoÀkiz va ulkan bir baliq deb qabul qilingandir.} Xuddi shuning hatto vahdat-ul vujud masalasi kabi yuksak haqiqatlar, ahli gÀaflat va sabablar ichiga shoÀngÀigan avomlarga kirsa, tabiat deb qabul qilinadi va uchta muhim zararadilari:

Birinchisi: Vahdat-ul vujudning mashrabi, Janobi Haq hisobiga koinotni go'yo inkor qilish ekan, avomga kirgan sari, gÀofil avomlarga, xususan moddiyun fikrlari bilan bulg'angan fikrlzim boirgan sari, koinot va moddiyot hisobiga uluhiyatni inkor yoÀliga ketadi.

Ikkinchisi: Vahdat-ul vujud mashrabi, mosivo-i Ilohiyning rububiyatini shu daraja shiddat bilan rad qiladiki, mosivoni inkor va ikkilikni olib tashlaydi. Nafaqatan koÀ ammoralarning, balki har bir narsaning mustaqil vujudini koÀrmaslik ekan, bu zamonda tabiat fikrining istilosi bilan hamda gÀurur va anoniyatning nafsi ammorani lan varishi bilan hamda oxiratni va Xoliqni bir daraja unutish jihati bilan ba'zi nafsi ammoralar kichik bittadan fir'avn, go'yo nafsini ma'bud deb qabul qilish iste'dodida boÀlgan insonlarga vahdat-ul vujudni talqin qilagan "Alloh saqlasin", nafsi ammorani shunday taltaytiradiki, itoatdan chiqadi.

Uchinchisi: O'zgarmoq, almashmoq, bo'linmoq, joy egallamoqdan muqaddas, pok, uzd" ismksak boÀlgan Zoti Zuljalolning vujubi vujudiga va muqaddaslik va ayblardan uzoq bo'lishiga muvofiq tushmagan tasavvurlarga sabab bo'ladi va botil talqinlarga mador boÀladi. Ha, vahdat-ul vulmaydi bahs qilgan, fikran Yerdan yulduzlarga chiqib, koinotni orqasida qoldirib nazarini Arshi A'loga tikkan, istig'roqiy bir suratda koinotni yo'q deb sanab hamma narsani toÀgÀridan-toÀgÀri iymon quvvati bil qoÀshidi Ahaddan koÀra oladi. BoÀlmasa koinotning orqasida turib koinotga qaragan va qarshisida sabablarni koÀrgan va Yerdan nazar qilgan, albatta sabablar ichida boÀgÀilib, tai, kicotoqligiga tushish ehtimoli bor. Fikran Arshga chiqqan, Jaloliddin Rumiy kabi deya oladi: "QulogÀingni och! Harkasdan eshitgan soÀzlaringni, fitriy fonograflar kabi Janobi Haqdan eshita olasan." B va aqa, Jaloliddin kabi bu daraja yuksakka chiqmagan va Yerdan Arshga qadar mavjudotni oyna shaklida koÀrmagan odamga, "Diqqat bilan quloq sol, harkasdan Kalomullohni eshitasan" desang, ma'nan Arshdan Yerga qulaganday haqiqari va lof botil tasavvurlarga giriftor boÀladi!..

سُ, Zotiَ مَنْ تَقَدَّسَ عَنِ الْاَشْبَاهِ ذَاتُهُ وَتَنَزَّهَتْ عَنْ مُشَابَهَةِ الْاَمْثَالِ صِفَاتُهُ وَشَهِدَ عَلٰى رُبُوبِيَّتِه۪ اٰيَاتُهُ جَلَّ جَلَالُهُ وَلَا اِلٰهَ a'ni, هُوَ

Mustafo Sabri bilan Muso Bekufning tushunchalarini muvozana qilish uchun vaqtim uyg'un emas. Faqat bu qadar deymanki: "Biri ifrot qilgan, boshqasi tafrit qilmoqda." َّكَ اo Sabri garchi mudofaalarida Muso Bekufga nisbatan haqlidir,

lekin Muhyiddin kabi Islomiy ilmlarning bir moÀ'jizasi boÀlgan bir zotni kamsitishda haqsizdir. Ha, Muhyiddin oÀzi hadiy va maqbuldir. Ammo harُمَا بida muhdiy va murshid boÀlolmaydi. Haqiqatlarda koÀpincha mezonsiz ketganidan, Ahli Sunnat qoidalariga muxoliflik qiladi. Va ba'zi kalomlari zohiriy zalolatni ifoda qiladi, faqat ooÀz-oÀlolatdan uzoqdir. Ba'zan kalom kufr koÀrinadi, ammo sohibi kofir boÀlolmaydi. Mustafo Sabri bu nuqtalarni nazarga olmagan. Ahli Sunnat qoidalariga mutaassiblik jihati bilan ba'zi nuqtalarda tafrit qsi xas Muso Bekuf esa, ziyoda islohotga tarafdor va zamonaviylikka mumashatkor tushunchalari bilan juda xato ketmoqda. Ba'zi Islomiy haqiqatlarni xato ta'villar bilan buzmoqda. Abulvvatli Ma'arri kabi nomaqbul bir odamni muhaqqiqlardan ustun tutganidan va oÀz tushunchalariga uygÀun kelgan Muhyiddinning Ahli Sunnatga muxolifadrasalgan masalalariga ziyoda tarafdorligidan, ziyoda ifrot qilmoqda. قَالَ مُحْيِى الدّ۪ينِ : تَحْرُمُ مُطَالَعَةُ كُتُبِنَا عَلٰى مَنْ لَيْسَ مِنَّا ya'ni: "Bizdan boÀlmagan va maqomimizni bilmagan kitoblarimizni oÀdi.. vn, zarar koÀradi." Darhaqiqat, bu zamonda Muhyiddinning kitoblari, xususan vahdat-ul vujudga doir masalalarini oÀqish, zararlidir.

بِسْمِ iba biِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

Bashariyatning yigÀlanadigan kulishlariga, istiqbol xavotiri va oqibatni ko'rishlik a'dasasi bilan, gÀoyat das u zii bir bayramda qamoqxona derazasidan qararkan, xayolim nazariga inkishof etgan bir vaziyatni bayon qilaman. Kinoda, anchadan beri mozoristonda yotganlarning hayotdaon etaiyatlari koÀringani kabi, yaqin bir istiqbolda mozoriston ahli boÀladiganlarning, harakatlanayotgan janozalarini koÀrganday boÀldim. U kulganlarga yigÀladim. Birdan bir qoi va Y bir achinish hissi keldi. Aqlimga yo'naldim, haqiqatdan: "Bu xayol nima?" deb soÀradim. Haqiqat dediki: "Ellik yildan keyin, bu batamom quvonch bilan kulayotgan va vaqtichog'lik qilayotgan bechoralardan elliktadan beshtasi nda كُh yoshli keksalar kabi beli bukilgan, qirq beshtasi mozoristonda chirigan boÀladilar. U goÀzal siymolar, u quvonchli kulishlar zidlariga aylangan boÀladilar." كُلُّ اٰتٍ قَر۪يبٌ qoidasi bilan, modomikmoqda.nda keladigan narsalarning kelganday koÀrilishi bir daraja haqiqatdir, albatta koÀrganing xayol emas.

Modomiki dunyoning gÀaflatli kulishlari bunday yigÀlanadigan achchiq hollarninki: measidir va vaqtinchalik va zavolga ma'ruzdir. Albatta bechora insonlarning abadparast qalbini va baqo ishqiga maftun boÀlgan ruhini kuldiradٌ بِالsevintiradigan, mashru' doirada va shukr qilib, huzurda bo'lgandek, gÀaflatsiz, begunoh vaqtichog'liklardir va savob jihati bilan boqiy qolganhid qachlardir. Shuning uchundirki, bayramlarda gÀaflat istilo qilib, gÀayri mashru' doiraga kirmaslik uchun, rivoyatlarda zikrullohga va shukrga juda azim tagÀribot bor. Toki, bayramlarda u sevinch va shodlik ne'matlarini shukrga aylantirioq robe'matni davom ettirsin va ziyodalashtirsin. Chunki shukr ne'matni ziyodalashtiradi, gÀaflatni haydaydi.

اِنَّ اahmatiسَ لَاَمَّارَةٌ بِالسُّٓوءِ

Ma'nosi: {(Hoshiya) Bu qismning ham hammaga foydasi bor.} "Nafs doimo yomon narsalarga boshlaydi" oyatining, hamda اَعْدٰى عَالْكَثَ نَفْسُكَ الَّت۪ى بَيْنَ جَنْبَيْكَ sharafli ma'nosi: "Sening eng zararli dushmaning nafsingdir" hadisining bir nuktasidir.

Poklanmagan nafsi ammorasi boÀlish sharti bilan, o'z nafsini yoqtirgan va sevgan odam, boshqasini sevolmayuhofazar zohiriy sevsa ham, samimiy sevolmaydi, balki undagi manfaatini va lazzatini sevadi. Doimo oÀzini yaxshi ko'rsatishga va sevdirishga urinadi hamda kamchilikni nafsiga olmaydi, balki advokat kabi oÀzini mudofaa qiladi va oqlaydi. MubolagÀalلْفُ اan, balki yolgÀonlar bilan nafsini madh va aybu-nuqsonlardan uzoq bilib, go'yo muqaddaslashtiradi va darajasiga koÀra مَنِ اتَّخَذَ اِلٰهَهُ هَوٰيهُ oyatining bir ta'zirini yeydi. O'zini-o'zi maqtash va sevdirishi esa, aksonlik r bilan yoqtirmaslikni jalb qiladi, sovuq ko'rinadi. Yana, uxraviy amalda ixlosni yoÀqotadi, riyoni aralashtiradi. Oqibatni koÀrmaydigan va natijalarni o'ylamaydigan va shu onki lazzatga echliko boÀlgan hisga va havo-i nafsga magÀlub boÀlib, yoÀlini adashtirgan hisning fatvosi bilan, bir soat lazzat uchun bir yil qamoqda yotadi. Bir daqiqsalom ur yoki intiqom sababli oÀn yil jazo koÀradi. Go'yo, dars olgan "Amma" porasini bir dona qandga sotgan havoyi bir bola kabi,

hissini erkalash uchun va havosini mamnun qilish uchdadirlhavasini qondirish uchun, olmos qiymatida boÀlgan savoblarini ahamiyatsiz shisha parchalari hukmidagi lazzatlarga, anoniyatlarga vasila qilib, foydali ishlarda zarar qiladi.

اَللّٰهُمَّ احْفَظْنَا مِنْ شَرِّ النَّفْسularniشَّيْطَانِ وَمِنْ شَرِّ الْجِنِّ وَالْاِنْسَانِ

SAVOL: Qisqa bir zamondagi kufrga muqobil, hadsiz bir zamon Jahannamda hibs qanday adolat boÀladi?

JAVOB: Bir yil ucm shunoltmish besh kun bo'lish hisobi bilan, bir daqiqada qilingan qotillik uchun, yetti million sakkiz yuz sakson toÀrt ming daqiqa hibsni adolat qonuni talab qilar ekan; bir daqiqa kufr, mingta qotillik hukmida boÀlganidan, yigirma yililadi i kufr bilan oÀtkazgan va kufr bilan oÀlgan bir odam, adolat qonuni bilan ellik yetti trillion ikki yuz bir milliard ikki yuz million yil basharning adolat qonuni bilan hibsga haqdor boÀladi. Albattang birد۪ينَ ف۪يهَا اَبَدًا adolati Ilohiy bilan uyg'unlik tomoni bundan tushuniladi.

Bir-biridan gÀoyat uzoq bo'lgan ikki sonning munosabat sirri shuki: Qotilahv et kufr, bizg'unchilik va tajovuz boÀlgani uchun, boshqasiga ta'sirlar qiladi. Bir daqiqada qotillik, loaqal zohiriy odatga koÀra oÀn besh yil gan zailganning hayotini yo'qotadi, uning oÀrniga hibsga kiradi. Bir daqiqa kufr, ming bir Asmo-i Ilohiyani inkor va naqshlarini kamsitish va koining bg huquqiga tajovuz va kamolotini inkor va hadsiz vahdoniyat dalillarini yolg'onlash va shahodatlarini rad qilish boÀlganidan.. kofirni minglab yildan ziyoda asfali sofiliynga otadi, خَالِد۪ينَ da hibs qiladi.

Risola-i Nur shogirdlarini ayblagan va jazolarini istagani 163-chi moddasiga, Risola-i Nur muallifining madrasasiga, bir yuz ellik ming lira berilishiga doلَيْهِihaning, 200 deputatdan 163 deputatning soniga tavofuq qilib, ma'nan u tavofuq deydiki: Jumhuriyat Hukumati 163 deputatining taqdirlaydigan imzolari, 163-chi qonun moddasining hukmini u haqida bekor qiladi.

Ham yana di. Maor bir latif tavofuqlardandirki, Risola-i Nurning 128 qismi 115 qism kitob boÀladi. Risola-i Nur shogirdlari va muallifi qamalishlarining boshlanishi bo'lgan 27 aprel 1935 sanasi bilan, mahkamaning qaror va hqilgannasi boÀlgan 19 avgust 1935 sanasi boÀlishiga nazaran, 115 kun boÀlib, Risola-i Nur kitoblari soniga tavofuq qilish bilan barobar, so'roq qat va n 115 aybdor qilib koÀrsatilgan shaxslarning ham soniga aynan tavofuq qilgani kabi.. koÀrsatadiki: Risola-i Nur muallifining va shogirdlarining boshiga kelgan musibat, bir inoyat qo'li bilan tartiblanmoqda.

{(Hoshiya) Diqim hamsazovordirki: Risola-i Nur shogirdlari qamalishlarining bir qismi 25 aprel 1935 sanasida boshlangan boÀlib, qarornomada aybdor qilib koÀrsatilgan 117 kishi boÀlsa ham, ikkitasinioni hai takrorlanganiga nazaran bu surat bilan shogirdlarning soni 117 soniga u qismning qamalishidan hukm sanasiga qadar 117 kun boÀlish bilan tavofuq qilib, avvalgi tavofuqlarga yana bir latofat qoÀsri shur.}

Bu Yog'duning boshida Imomi Ali (RA) Risola-i Nurga ishora qilganidan, bir qardoshimiz hayajonli bir ishtiyoq bilan RisفَجَعَNurga Olmos, Gavhar, Nur ismini qoÀyib takrorlab yozgan edi. Bu Yog'duning oxirida kirgizilishi munosib koÀrildi:

Taqvo doirasida boÀlgan talaba telba ham boÀlsa, ajabo Risola-i Nurning va qiymatli olmosning nuridan r bÀr oladimi? Shunday taxmin qilamanki: Risola-i Nurning bu ojiz talabingiz qadar karomatini, fazilatini, lazzatini yegan, shirin mevasidan uzgan nodirdir. lari k qadar ojizligim bilan barobar, Risola-i Nurga xizmat qilolmaganim holda, koÀrsatgan e'tiboringiz uchun shukrda qarzdorman. Shunga binoan, Risola-i Nurdan ba shu oz emas, hech bir talabangiz u muborak olmosdan va lazzatdan ayrilolmaydi. Marhamatingizga ishonib, Risola-i Nurning bu dafagi tintuvlarida ikki karomati aynan sodir boÀlgan. Qamoqxona ichida politsiya, jabga qa va nazoratchilar mudhish tintuv qilarkan, oÀsha payt hech kim koÀrmasdan, yetti-sakkiz yoshli singlimning oÀgÀli maktab papkasining ichiga Risola-i Nurning nusxalarini qoÀyib olib ob hay. Tintuv bandangizning xonasida edi. Bola xonaga keldi, xonada to's-to'polonni koÀrib, xonaning bir tarafida alohida turgan Risola-i Nurlarni papkتِ وَاqoÀydi va ichkaridagi xodimlarning hech biri farqiga bormadi, bolaga ham hech narsa demadilar. Fidokor bola toÀgÀri onasining yoniga boradi. "TogÀam doimo bizga oÀqigan Risola-i Nurlarni keltirdim. Bularni olmoqchi eh vahi. Men ularning xabari boÀlmasdan, ular boshqa maktub, kitob titkilarkan oldim, papkamga qoÀydim. Bularni yaxshigina bir yerga qoÀying, muhofaza qiling.

Men bularning oÀqilishini vasi baxshi ko'raman. TogÀam bizga bularni oÀqir edi. U oÀqirkan menda boshqa bir holat kasb etardim." deya volidasiga aytib, maktabiga qaytadi. Bu soyada Olmos, Gavhar, Nurlar qoÀlga oÀtmaydi. Bu karoarinin'lmasdan nima? Qur'oniy bir moÀ'jiza bo'lmasdan nima? Ajabo, bu fazilat, ajabo bu lazzat, ajabo bu Olmos, Gavhar qaysi yozilgan asarlarda borki, bu Olmos, Gavhar, Nurlar hozirga qadلْحِكْsi zotning ogÀzidan toÀkilgan. Men ham qamoq emas, bu Olmos, Gavhar, Nurlar uchun har on, har daqiqa, har fidokorlikni mamnuniyat bilan qabul qilaman. MendanmgÀasi bu Olmos, Gavhar, Nurlar yoÀlida avlodim Amin ham butun hayotini sarf qilishga tayyordir.

Mana bu Olmos, Gavhar, Nurning ikkinchi karomatini isbot qilish bilan, uch yoshdan sakkiz yoshga qadar

hadisoshlarim va avlodim bu Olmos, Gavhar, Nurlar uchun fidokorona va bu yoÀlda hayotlarini hech oÀylamasdan fido qilishlarini isbot qilaman. Chunki bu Olmosxshashar, Nurni oÀqirkan hammasi boshimda toÀplandilar. Ularni erkaladim va bittadan choy berdim. Bu Olmos, Gavhar, Nurni oÀqishni davom qildim. Hammasi birdan "Bu nima? Bu yo bermanday yozuv?" deb soÀradilar. Men ham dedim: "Bu Olmos, Gavhar, Nurdir!" deya bularga oÀqishni boshladim. OÀninchi SoÀzni oÀqirkan soatlar oÀtgan. Bolalar qiziqqanlaridan, tushunmagan vaqtlari darrov bandangizdan soÀrar edilar. Men ham bu Olham acavhar, Nurni ular tushuna oladigan shaklda izoh qilarkan, bolalarning ranglari rang-barang boÀlardi va goÀzallashardi. Bandangiz ham bolalarning yuziga qarir etaari, hammasida boshqa-boshqa nurli Said koÀrardim. Savollarida "Nur qaysisi? Gavhar qaysisi va Olmos qaysisi?" deb soÀraganlarida, "Ha, Nur buni oÀqishdir. Qara, sizlaasdan r goÀzallik hosil boÀldi." Ular ham bir birlarining yuzlariga qaradilar, tasdiq qildilar. "Olmos nima? Bu soÀzlarni yozishdir. U vaqt, ya'ni yozgan vajaholaz sizning yozuvlaringiz olmos kabi qiymatli boÀladi." Tasdiq qildilar. "Gavhar nima? U ham bu kitobdan olgan iymoningizdir." Hammalari birdan shahodat keltirdilar. Bu suhbatda uch-toÀrt soat oÀtgan, banmlakat farqiga bormabman.

Mana Olmos, Gavhar, Nur budir dedim. Tasdiq qildilar. Hammalari birdan menga qarardilar va "Buni kim yozdi?" derdilar.

B YIGIr tushimda, Istanbulning ToÀpxona sohiliga oÀxshash sof va tiniq bir dengiz sohilida ekanman. Menimcha choshgoh vaqtidagi Quyoshning ziyosi u ulkan dengizning ustida lobar yog'dular hosil qilayotgan edi. Men dengizga yoÀnalg yangi Dengizning oÀrta va janubi tarafidan suzib-suzib sohilga kelgan bir yigit yelkasidagi bir omochni sohilga chiqardi. U yerda barcha qardoshlarimizni kutib olinayotgan ekanlar, sohil boÀylab gÀarbdan chopqil qoÀygki otli kelayotgan edi. "Ustoz kelmoqdalar!" dedilar. Bu gavjumlik yorildi, hech to'xtamasdan bu haybatli yagÀiz otli va bugÀdoy rang chehrali ikki zot sharq tomon uzoqlashdilar. Men u dengizga shoÀngÀiyotgan ekanman, uygÀondian maqakoiy

Gar madh qilish bo'lsa faxrlanib oÀzingizni maqsadingiz

Ra kurri Nurning eng soÀniq yulduzining yoÀldoshisiz

Zinhor sayyora deb oÀylama qardoshim, Risola-i Nurning

Arz emas, Oftob ham yoÀldoshidir uning

Juda yaqinda porlik vaolamda Risola-i Nur

SoÀnmas, balki yashirinar, zero nurun ala nur

Bir nurki, bahri haqiqat va mahzi hidoyatdir u

مَنْ اَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِىِّ وَ مَنِ اهْتَدٰى ni oÀqi.

Haqdan boÀlmas shikoyat, balki maqsad hikoyat

Shhgandig ustida ketarkan Haqqa ma'lum

Risola-i Nurgaki, aylamishtim ham da xizmat

Risola-i Nurki, Aliyyul Murtazo va GÀavsi A'zam

Jaljalutiyada va bir loyasidalarda qilganlar ishora

Risola-i Nurki, urvat-ul vusqo, lanfisam

Yopishib olganman zero, ham hidoyat va ayni haqiqat

QoÀydilar bizlarniki, u yerda turgandi Yusuf Alayhissalom

Hamda barobariمَامِ edi Hazrati Ustoz.

Yigirma Sakkizinchi Yog'duning Yigirma Sakkizinchi Nuktasi

لَا يَسَّمَّعُونَ اِلَى الan odaِ الْاَعْلٰى وَيُقْذَفُونَ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ ٭ دُحُورًا وَلَهُمْ عَذَابٌ وَاصِبٌ ٭ اِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَاَتْبَعَهُ شِهَابٌ bi boÀٌ ٭ وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَٓاءَ الدُّنْيَا بِمَصَاب۪يحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاط۪ينِ

kabi oyatlarning muhim bir nuktasi, ahli zalolati va bir tanqidi munosabati bilan bayon qilinadi. Jumladan:

Jin va shaytonlarning josuslari, samovot xabarlariga quloq oÀgÀriligi qilib, gÀaybiy xabarlarni keltirib, kohinlar va moddiyunlar va ba'zi ispirtizmachilar kabi, gÀaybdan xabar berin! Eyini, vahiyning nozil bo'lishining boshida vahiyga bir shubha keltirmaslik uchun ularning u doimiy josusligi o'sha vaqt yanada ziyoda uchar yulduzlar bilan toshbo'ron va man qilinganiga doir boÀlgan mazkur buzilar munosabati bilan gÀoyat muhim uch qismli bir savolga muxtasar bir javobdir.

Savol: Shu kabi oyatlardan tushuniladiki, juz'iy va ba'zan shaxsiy g'aybiy bir hodisadan ham xabar olish uchun gÀoyat olis bir masofa boÀlgan samovot mahaysiyiga josus shaytonlarning suqilishi va u juda keng mamlakatning har tarafida u juz'iy hodisadan bahs bordek, qaysi shayton boÀlmasin, qaysi yerga suqilmasinusulmoa-chulpa u xabarni eshitadi, keltiradi degan bir ma'noni aql va hikmat qabul qilmaydi. Ham nassi oyat bilan, samovotning ustida boÀlgan Jannatning mevalarini ba'zi ahli risolat va ahli karomat, yaqin bir adigan olayotganday olar ekanlar. Ba'zan yaqindan Jannatni tomosha qilarkanlar deb haddan ortiq uzoqlik haddan ortiq yaqinlik ichida bir masaladirki, bu asrning aqlga sizidan i? Yana, juz'iy bir shaxsning juz'iy bir ahvoli kulliy va keng boÀlgan samovot mamlakatidagi Mala-i A'loning bahsiga sabab boÀlishi, gÀoyat hakiymona boÀlgan koinotning idorasi hikmatigaَز۪يزُiq kelmaydi? Holbuki bu uch masala ham Islomiy haqiqatlardan sanaladi?

Javob: Birinchidan: OÀn Beshinchi SoÀz nomli bir risolada "yeasida pog'ona" nomli yettita qat'iy muqaddima bilan

oyati ifoda qilgan, yulduzlar bilan shayton josuslarining svo'i bdan yo'qotilishi va quvilishi shunday bir suratda isbot qilinganki, eng qaysar moddiyunni ham ishontiradi, jim qiladi va qabul qildiradi.

Ikkinchidan: Bu uzoq deb oÀylangan u uch Islomiyat haqiqatini qisq-tamsilaga yaqinlashtirish uchun bir tamsil bilan ishora qilamiz. Masalan: Bir hukumatning doira-i askariyasi mamlakatning sharqida va doira-i adliyasi gÀarbida va doira-i maorifi shimolid, koinoira-i ilmiyasi janubida va doira-i mulkiyasi oÀrtasida boÀlsa; simsiz telefon, telegraf bilan, gÀoyat muntazam bir suratda har doira aloqٍ لِقَoÀlgan vaziyatlarni koÀrsa, xabar olsa; xuddi butun u mamlakat, adliya doirasi boÀlgani holda, askariy doirasidir va mulkiya doirasi boÀlgani kabi, ilmiya doirasi boÀladi.

Ham masalan: Farqli davlatlar va boshqa-bo-i Nuroytaxtlari boÀlgan hukumatlarning ba'zan boÀladiki, mustamlakalar jihati bilan yoki imtiyozlar e'tibori bilan yoki tijoratlar munosabati bilan birgina mamlakatda boshqa-boshqa hokimiyatliklari boÀladi. Raiyat va millat bir boÀlnlarniolda, har bir hukumat oÀz imtiyozi jihati bilan u raiyat bilan munosabatdordir. Bir-biridan juda uzoq u hukumatlarning muomalalari bir-biriga tegiladi. Har bir uyda bir-biriga yaqinlashauzi shhar odamda ishtiroklari boÀladi. Juz'iy masalalari tegilish nuqtalaridagi juz'iy bir doirada koÀriladi. BoÀlmasa har bir juz'iy masala kulliy doiradan olinmaydi, lekin u juz'iy masalalardan bahs qilingan vaqt, rati uidan-toÀgÀri kulliy doiraning qonuni bilan boÀlish jihati bilan, kulliy doiradan olinayotgandek va u doirada bahsga sabab boÀlgan bir masala shakli blaydi igan tarzda ifoda qilinadi.

Xullas bu ikki tamsil kabi, samovot mamlakati, poytaxt va markaz e'tibori bilan gÀoyat uzoq boÀlgani holda, Arz mamlakatida insonlarning qalblariga uzangan ma'naviy telefonlari boÀlgani kabi, samovqutulsmi faqat olami jismoniyga qaramaydi, balki olami arvohni va olami malakutni ichiga olganidan, bir jihatda parda ostida olami shahodatni qamragandir. Yana, olami boqiydan va dori baqodan Mustafn Jannat ham, hadsiz uzoqligi bilan barobar, yana u tasarruf doirasi parda-i shahodat ostida, har tarafda nuroniy bir suratda uzangan, yoyilgan. Sone'-i Hakiymi Zuljalolning hikmati bilan, qudrati bilan, qandayki inaligi g boshida joylashtirgan tuygÀularining markazlari alohida-alohida boÀlgani holda, har biri umum u vujudga, u jismga hukm qiladi va tasarrufi doirasiga olib biladi. Xuddi shuning kabi, bu insoni akbar boÀlg'li tanot ham, ichma-ich va bir-biri ichida boÀlgan doiralar kabi, minglab olamlarni ichiga oladi. Ularda jarayon qilgan ahvolning va hodisalarning kulliy va juz'iyati va xususiyati va azamati jihati bilan nazarni o'zida jamlamzolara'ni u juzlar juz'iy va yaqin yerlarda hamda kulliy va azamatlilar kulliy va buyuk maqomlarda koÀriladi.

Lekin ba'zan juz'iy va xususiy bir hodisa buyuk bir olamni istilo qiladi. Qaysi burchakda eshitilsa, o'sha hodisa eshitiladi. tgandezan esa buyuk tahshidot, dushmanning quvvatiga qarshi emas, balki hashamatni izhor qilish uchun qilinadi. Masalan: Hodisa-i Muhammadiya (ASV) va vahyi Qurning mg muqaddas hodisasi, umum samovot mamlakatida, hatto u mamlakatning har burchagida eng muhim bir hodisa boÀlganidan, toÀgÀridan-toÀgÀri juda uzoq vi qoÀr yuksak boÀlgan ulkan samovotning burjlarida soqchilar tizilib, yulduzlardan manjaniqlarni otib, josus shaytonlarni quvish va daf qilish vaziyatida koÀrsatish va ifoda qِعْ vabilan, vahyi Qur'oniyning hashamati darajasini va saltanatining dabdabasini va hech bir jihatdan shubha kirmagan haqqoniyati darajasin, eng nga bir ishorati Rabboniya boÀlib, u vaqtda va u asrda yanada ziyoda yulduzlar tushurilgan va otilgan ekan. Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon ham u e'loni takviniyni tarjima qilib elari viladi va u samoviy ishoraga ishora qiladi. Darhaqiqat, bitta maloikaning puflashi bilan uchirib boÀladigan josus shaytonlarni bunday bir samoviy azim ishora bilan, maloikalar bilan mubongi bittirish, albatta u vahyi Qur'oniyning saltanati hashamatini koÀrsatish uchundir. Yana, bu hashamatli boÀlgan bayoni Qur'oniy va azamatli tahshidoti samoviya esa; jinniylarning, shaytonlarning samovot ahlini muborazaga va mudofaaga chorlaydy shahir iqtidorlari, bir mudofaalari boÀlganini ifoda qilish uchun emas, balki qalbi Muhammadiydan (ASV) to samovot olamiga, to Arshi A'zamga qadar boa intiuzun yoÀlda, hech bir yerda jin va shaytonning aralashuvlari boÀlmaganiga ishora qilish uchun, vahyi Qur'oniy ulkan samovotda umum maloika tomiy bir bahs sababi boÀlgan bir haqiqatdirki, bir daraja unga tegilish uchun, shaytonlar samovotga qadar chiqishga majbur boÀlib, hech bir narsaga muvaffaq boÀlolmasdan toshbo'ron qilinishi bilan ish sababladiki; qalbi Muhammadiyga (ASV) kelgan vahiy va huzuri Muhammadiyaga (ASV) kelgan Jabroil va nazari Muhammadiyga (ASV) koÀringan gÀaybiy haqiqatlar ishonchli va mustaqmal va hech bir jihat bilan shubha kirmaydi deb Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon moÀ'jizona xabar beradi.

Ammo Jannatning uzoqligi bilan barobar olami baqodan boÀlgani holda e tilinin yerlarda koÀrilishi va ba'zan undan meva olinishi esa; avvalgi ikki tamsil sirri bilan tushunilgani kabi, bu olami foniy va olami shahodat esa, olami gÀaybga va dori baqoga bir pardadir. Jannatning markazi kubrosi uzoqda boÀlish bilaaynab bar, olami misol oynasi vositasi bilan har tarafda koÀrinishi mumkin boÀlgani kabi, haqqalyaqiyn darajasidagi iymonlar vositasi bilan, Jannatning bu olami foniyda o'r; ulda xato boÀlmasin- bir navi mustamlakalari va doiralari boÀlishi mumkin va qalb telefoni bilan yuksak ruhlar bilan xabarlashishlari boÀlishi mumkiuqaddayalari kelishi mumkin.

Ammo bir doira-i kulliyaning juz'iy bir hodisa-i shaxsiya bilan mashgÀul boÀlishi, ya'ni kohinlarga gÀaybiy xabarlarni keltirish uchun shayti Ahm samovotgacha chiqib quloq soladilar, chala-chulpa xato xabarlar keltiradilar deb tafsirlardagi ifodalarning bir haqiqati shu boÀlishi kerakki: Samovot mamlakatining poytaxtiga qadar ketib u juz'iy xabarni olish emasdir. Balki javvi hav koÀrim qamragan samovot mamlakatining -tashbehda xato yoÀq- posbon xonalari hukmida ba'zi mavqelari borki, u mavqelarda Arz mamlakati bilan munosabatdorlik boÀladi; juz'iy hodisalar uchun u juz'iy maqomlardan quloq oÀgÀirligi qilaَاءُ ص Hatto qalbi insoniy ham u maqomlardan biridirki, malaki ilhom bilan shaytoni xususiy u mavqeda muboraza etadilar. Va haqoiqi iymoniya va Qur'oniya agani isoti Muhammadiya (ASV) esa, naqadar juz'iy boÀlmasin, eng katta, eng kulliy bir muhim hodisa hukmida eng kulliy bir doira boÀlgan Arshi A'zamda va doira-i samovotda -tamsilda xato boÀlmasin- muqaddaroti koinotning ma'naviy gazetalarida nashrmiyanidiganday har burchakda bahsga sabab boÀladi, deya bayon bilan barobar, qalbi Muhammadiydan (ASV) to doira-i Arshga borgunga qadar esa, hech bir jihat bilan aralashish imkoni boÀlmaganidan, samovotni tinglashdan boshqa, shaytonlarning choraehnimnmaganini ifoda bilan, vahyi Qur'oniy va nubuvati Ahmadiya (ASV) qay daraja yuksak bir haqqoniyat darajasida boÀlganini va hech bir jihat bilan xilof va xato va hiyla unga yaqinparchahi mumkin boÀlmaganini gÀoyat balig'ona, balki moÀ'jizona e'lon qilish va koÀrsatishdir.

asham rma ToÀqqizinchi Yog'du

OÀn uch yildan beri qalbim aqlim bilan birlashib QurajoyiboÀ'jiz-ul Bayonning

لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ ٭ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ ٭ اَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا ف۪ٓى اَنْفُسِهِمْ مَا خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ ٭ لَاٰيَات hotimوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

kabi oyatlar bilan amr qilgan tafakkur maslagiga tashviq qilgani va

hadisi sharifi, ba'zan bir soat tafakkur bir yil ibodat hukmida boÀlganini bayon qilib, arajadurga azim tashviqot qilgani jihati bilan, men ham bu oÀn uch yildan beri tafakkur maslagida aql va qalbimda namoyon bo'lgan buyuk nurlarni va uzun haqiqatlarni oÀtga ximuhofaza qilish uchun ishoralar navidan ba'zi kalimalarni u nurlarga dalolat qilish uchun emas, balki vujudlariga ishora va tafakkurni qiqatdshtirish va intizomni muhofaza qilish uchun qo'ydim. GÀoyat farqli Arabcha iboralar bilan oÀz-oÀzimga u tafakkurda ketgan paytim u kalimalarni til bilan zikr qilar edim.

Bu uzun zamonda va minglab dafa takrorida na me tadbirikish kelar edi va na bergan zavqi nuqsonlashar edi va na ularga ruhiy ehtiyoj yo'qo'lar edi. Chunki barcha u tafakkurlar Qur'on oyatlarining yog'dulari boÀlganidan, oyatlarning bir xossasi boÀlgan zeriktirmaslik va halovatini muhof الَّذlish xossasining bir jilvasi u tafakkur oynasida tamassul qilgan.

Bu oxirda koÀrdimki: Risola-i Nurning qismlaridagi quvvatli uqda-i hayotiya va porloq nurloÀrnigafakkurlar silsilasining yog'dularidir. Menga qilgan ta'sirlarni boshqa zotlarga ham qilishi tushunchasi bilan, oxir umrimda majmuini qalamga olishni niyat qilgan edim. Garchi juda muhi خَالِlari risolalarda kirgizilgan, lekin butunidagi holatda boshqa bir quvvat va qiymat boÀladi.

Umrning oxiri muayyan boÀlmagani uchun, bu qamoqdagi mahlan ittim va vaziyatim oÀlimdan yanada battar bir shakl olganidan, hayotning oxirini kutmasdan, qardoshlarimning qistov va xohishlari bilan, o'zgartirmasdan, u tafakkurlar silsilasi "yetti bob" ustida yozildi.

(Bu Yushdu ing boshqa olti bobi qo'l yozma Yog'dular majmuasida nashr qilingan.)

OÀttiz uch martabasidan yetti martabasini zikr qilamiz. U martabalardan muhim bir qismz qarzrmanchi Maktubning Ikkinchi Maqomida va OÀttiz Ikkinchi SoÀzning Ikkinchi Qismining oxirida va Uchinchi Qismining avvalida izoh qilingan. Shu arini alarning haqiqatini anglashni istaganlar, u ikki SoÀzga murojaat qilsinlar.

وَ قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذ۪ى لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَ diniy َكُنْ لَهُ شَر۪يكٌ فِى الْمُلْكِ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِىٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ كَبِّرْهُ تَكْب۪يرًا ٠

لَبَّيْكَ وَ سَعْدَيْكَ جَلَّ جَلَالُهُ ٠ اَللّٰهُ اَكْبَرُan, suكُلِّ شَىْءٍ قُدْرَةً وَ عِلْمًا اِذْ هُوَ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ الَّذ۪ى صَنَعَ الْاِنْسَانَ بِقُدْرَتِه۪ كَالْكَائِنَاتِ

وَ كَتَ vafotكَائِنَاتِ بِقَلَمِ قَدَرِه۪ كَمَا كَتَبَ الْاِنْسَانَ بِذٰلِكَ الْقَلَمِ اِذْ ذَاكَ الْعَالَمُ الْكَب۪يرُ كَهٰذَا الْعَالَمِ الصَّغ۪يرِ مَصْنُوعُ قُدْرَتِه۪ مَكْتُوبُ قَدَرِه۪ اِبْدَاعُهُ لِذَonningيَّرَهُ مَسْجِدًا ا۪يجَادُهُ لِهٰذَا صَيَّرَهُ سَاجِدًا اِنْشَائُهُ لِذَاكَ صَيَّرَ ذَاكَ مُلْكًا بِنَائُهُ لِهٰذَا صَيَّرَهُ مَمْلُوكًا صَنْعَتُهُ ف۪ى ذَاكَ تَظَاهَرَتْ كِتَابًا صِبْغَتُهُ ف۪ى هٰذَا تَزَاهَرkattalطَابًا قُدْرَتُهُ ف۪ى ذَاكَ تُظْهِرُ حِشْمَتَهُ رَحْمَتُهُ ف۪ى هٰذَا تَنْظِمُ نِعْمَتَهُ حِشْمَتُهُ ف۪ى ذَاكَ تَشْهَدُ هُوَ الْوَاحِدُ نِعْمَتُهُ ف۪ى هٰذَا تُعْلِنُ هُوَ الْاَحَدُ سِكَّتُهُ ف۪ى ذَonlar ى الْكُلِّ وَ الْاَجْزَاءِ سُكُونًا حَرَكَةً خَاتَمُهُ ف۪ى هٰذَا فِى الْجِسْمِ وَ الْاَعْضَاءِ حُجَيْرَةً ذَرَّةً ٠

فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِهِ الْمُتَّسِقَةِ كَيْفَ تَرٰى va qurَلَقِ سَخَاوَةً مُطْلَقَةً مَعَ اِنْتِظَامٍ مُطْلَقٍ ف۪ى سُرْعَةٍ مُطْلَقَةٍ مَعَ اِتِّزَانٍ مُطْلَقٍ ف۪ى سُهُولَةٍ مُطْلَقَةٍ مَعَ اِتِّقَانٍ مُطْلَقٍ ف۪ى وُسْعَةٍ مُطْلَقَةٍ مَعَ حُسْنِ صzlikniمُطْلَقٍ ف۪ى بُعْدَةٍ مُطْلَقَةٍ مَعَ اِتِّفَاقٍ مُطْلَقٍ ف۪ى خِلْطَةٍ مُطْلَقَةٍ مَعَ اِمْتِيَازٍ مُطْلَقٍ ف۪ى رُخْصَةٍ مُطْلَقَةٍ مَعَ غُلُوٍّ مُطْلَقٍ ٠ فَهٰذِهِ الْكَيْفِيَّةُ الْqiqiy ودَةُ شَاهِدَةٌ لِلْعَاقِلِ الْمُحَقِّقِ مُجْبِرَةٌ لِلْاَحْمَقِ الْمُنَافِقِ عَلٰى قَبُولِ الصَّنْعَةِ وَ الْوَحْدَةِ لِلْحَقِّ ذِى الْقُدْرَةِ الْمُطْلَقَةِ وَ هُوَ الْعَل۪يمُ الْمُطْلَقُ ٠ وَ فِni va َحْدَةِ سُهُولَةٌ مُطْلَقَةٌ وَ فِى الْكَثْرَةِ وَ الشِّرْكَةِ صُعُوبَةٌ مُنْغَلِقَةٌ ٠ اِنْ اُسْنِدَ كُلُّ الْاَشْيَاءِ لِلْوَاحِدِ فَالْكَائِنَاتُ كَالنَّخْلَةِ وَ النَّخْلَةُ كَالثَّمَرَةِ سllari ةً فِى الْاِبْتِدَاعِ ٠ اِنْ اُسْنِدَ لِلْكَثْرَةِ فَالنَّخْلَةُ كَالْكَائِنَاتِ وَ الثَّمَرَةُ كَالشَّجَرَاتِ صُعُوبَةً فِى الْاِمْتِنَاعِ ٠

اِذِ الْوَاحِدُ بِالْفِعْلِ الْag'alaِ يُحَصِّلُ نَت۪يجَةً وَ وَضْعِيَّةً لِلْكَث۪يرِ بِلَا كُلْفَةٍ وَ لَا مُبَاشَرَةٍ ٠ لَوْ اُح۪يلَتْ تِلْكَ الْوَضْعِيَّةُ وَ النَّت۪يجَyga isَى الْكَثْرَةِ لَا يُمْكِنُ اَنْ تَصِلَ اِلَيْهَا اِلَّا بِتَكَلُّفَاتٍ وَ مُبَاشَرَاتٍ وَ مُشَاجَرَاتٍ ٠ كَالْاَم۪يرِ مَعَ النَّفَرَاتِ وَ الْبَان۪ى مَعَ الْحَجَرَاتِ وَ الْاَرْضِ مَعَ النُّgan naوَ السَّيَّارَاتِ وَ الْفَوَّارَةِ مَعَ الْقَطَرَاتِ وَ نُقْطَةِ الْمَرْكَزِ مَعَ النُّقَطِ فِى الدَّائِرَةِ بِسِرِّ اَنَّ فِى الْوَحْدَةِ يَقُومُ الْاِنْتِسَابُ مَقَامَ قُدْرَةٍ غَيْرَ مَحْدُوing oÀ وَ لَايَضْطَرُّ السَّبَبُ لِحَمْلِ مَنَابِعِ قُوَّتِه۪ وَ يَتَعَاظَمُ الْاَثَرُ بِالنِّسْبَةِ اِلَى الْمُسْنَدِ اِلَيْهِ ٠ وَ فِى الشِّرْكَةِ يَضْطَرُّ كُلُّ سَبَبٍ لِحَمْلِ مَنَابِعِ قُوَّتِه۪ فَيَتَصَاغَرُ الْاَثَرُ بِنِسْبَةِ جِرْzarmadَ مِنْ هُنَا غَلَبَتِ النَّمْلَةُ وَ الذُّبَابَةُ عَلَى الْجَبَابِرَةِ وَ حَمَلَتِ النُّوَاةُ الصَّغ۪يرَةُ شَجَرَةً عَظ۪يمَةً ٠

وَ بِسِرِّ اَنَّ ف۪ى اِسْنَادِ كُلِّ الْاَشْيَاءِ اِلَى الْmatni,ِ لَا يَكُونُ الْا۪يجَادُ مِنَ الْعَدَمِ الْمُطْلَقِ بَلْ يَكُونُ الْا۪يجَادُ عَيْنَ نَقْلِ الْمَوْجُودِ الْعِلْمِىِّ اِلَى الْوُجُودِ الْخَارِجِىِّ كَنَقْلِ الصُّورَةِ الْمُتَمَثِّلَةِ فِى الْمِرْاٰةِ اِلَى الصَّح۪يفَةِ vr oÀtُوغْرَفِيَّةِ لِتَثْب۪يتِ وُجُودٍ خَارِجِىٍّ لَهَا بِكَمَالِ السُّهُولَةِ اَوْ اِظْهَارِ الْخَطِّ الْمَكْتُوبِ بِمِدَادٍ لَا يُرٰى بِوَاسِطَةِ مَادَّةٍ مُظْهِرَةٍ لِلْكِتَابَةِ الْمَسْتُورَةِ ٠

وَ ف۪ى اِسْنَادِ الْاَشْيَاءِ اِلَى الْاَسْبbu nuqَ الْكَثْرَةِ يَلْزَمُ الْا۪يجَادُ مِنَ الْعَدَمِ الْمُطْلَقِ.. وَ هُوَ اِنْ لَمْ يَكُنْ مُحَالًا يَكُونُ اَصْعَبَ الْاَشْيَاءِ ٠

فَالسُّهُولَةُ فِى الْوَحْدَةِ وَاصِلَةٌ اِلٰى دَرَجَةِ الْوُجُوبِ ٠ وَ الصُّعُوبَةُ فِhikmatَثْرَةِ وَاصِلَةٌ اِلٰى دَرَجَةِ الْاِمْتِنَاعِ ٠ وَ بِحِكْمَةِ اَنَّ فِى الْوَحْدَةِ يُمْكِنُ الْاِبْدَاعُ وَ ا۪يجَادُ الْاَيْسِ

{(*1) اَلْاَيْسُ :Mavjud degani.}

{(*2) اَللhidga : Butunlay adam degani.}

يَعْن۪ى اِبْدَاعُ الْمَوْجُودِ مِنَ الْعَدَمِ الصِّرْفِ بِلَا مُدَّةٍ وَ لَا مَادَّةٍ .. وَ اِفْرَاغُ الذَّرَّاتِ فِى الْقَالَبِ الْعِ rukniِ بِلَا كُلْفَةٍ وَ لَا خِلْطَةٍ ٠

وَ فِى الشِّرْكَةِ وَ الْكَثْرَةِ لَا يُمْكِنُ الْاِبْدَاعُ مِنَ الْعَدَمِ بِاِتِّفَاقِ كُلِّ اَهْلِ الْعَقْلِ فَلَا بُدَّ لِوُجُودِ ذ۪ى حَيَاةٍ جَمْعُ ذَرَّاتٍ مُنْoda haةٍ فِى الْاَرْضِ وَ الْعَنَاصِرِ .. وَ بِعَدَمِ الْقَالَبِ الْعِلْمِىِّ يَلْزَمُ لِمُحَافَظَةِ الذَّرَّاتِ ف۪ى جِسْمِ ذِى الْحَيَاةِ وُجُودُ عِلْمٍ كُلِّىٍّ وَ اِرَادَةٍ مُطْلَقَةٍ ف۪ى كُلِّ ذَرَق۪يق٠

وَ مَعَ ذٰلِكَ اَنَّ الشُّرَكَاءَ مُسْتَغْنِيَةٌ عَنْهَا وَ مُمْتَنِعَةٌ بِالذَّاتِ بِخَمْسَةِ وُجُوهٍ مُتَدَاخِلَةٍ ٠ وَ الشُّرَكَاءُ الْمُسْتَغْنِيَةُ عَva gÀoوَ الْمُمْتَنِعَةُ بِالذَّاتِ تَحَكُّمِيَّةٌ مَحْضَةٌ لَا اَمَارَةَ عَلَيْهَا وَ لَا اِشَارَةَ اِلَيْهَا ف۪ى شَىْءٍ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ اِذْ خِلْقَةُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ تَسْتَلْزِمُ قُدْرَةً كَامِلَةً غَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ بِالضَّرuasiga فَاسْتُغْنِىَ عَنِ الشُّرَكَاءِ وَ اِلَّا لَزِمَ تَحْد۪يدُ وَ انْتِهَاءُ قُدْرَةٍ كَامِلَةٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ ف۪ى وَقْتِ عَدَمِ التَّنَاه۪ى بِقُوَّةٍ مُتَنَاهِيَةٍ ْكَر۪يضَرُورَةٍ مَعَ الضَّرُورَةِ ف۪ى عَكْسِه۪ وَ هُوَ مُحَالٌ ف۪ى خَمْسَةِ اَوْجُهٍ فَامْتَنَعَتِ الشُّرَكَاءُ مَعَ اَنَّ الشُّرَكَاءَ الْمُمْتَنِعَةَ

بِb hayv الْوُجُوهِ لَا اِشَارَةَ اِلٰى وُجُودِهَا وَ لَا اَمَارَةَ عَلٰى تَحَقُّقِهَا ف۪ى شَىْءٍ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ فَقَدِ اسْتَفْسَرْنَا هٰذِهِ الْمَسْئَلَةَ (فِى الatturgِفِ الْاَوَّلِ) مِنَ الرِّسَالَةِ الثَّانِيَةِ وَ الثَّلَاث۪ينَ مِنَ الذَّرَّاتِ اِلَى السَّيَّارَاتِ .. (وَ فِى الْمَوْقِفِ الثَّان۪ى) مِنَ السَّمٰوَاتِ اِلَى التَّشَخُّصَاتِ الْوَجْهِيَّةِ فَاَعْطَتْ جَم۪يعُهَا جَوَابَ رَدِّ etadiْكِ بِاِرَائَةِ سِكَّةِ التَّوْح۪يدِ فَكَمَا لَا شُرَكَاءَ لَهُ كَذٰلِكَ لَا مُع۪ينَ وَلَا وُزَرَاءَ لَهُ ٠

وَ مَا الْاَسْبَابُ اِلَّا حِجَابٌ bularٌ عَلٰى تَصَرُّفِ الْقُدْرَةِ الْاَزَلِيَّةِ لَيْسَ لَهَا تَاْث۪يرٌ ا۪يجَادِىٌّ ف۪ى نَفْسِ الْاَمْرِ ٠ اِذْ اَشْرَفُ الْاَسْبَابِ وَ اَوْسَعُهَا اِخْتِيَارًاarimgaالْاِنْسَانُ مَعَ اَنَّهُ لَيْسَ ف۪ى يَدِه۪ مِنْ اَظْهَرِ اَفْعَالِهِ الْاِخْتِيَارِيَّةِ كَالْاَكْلِ وَ الْكَلَامِ وَ الْفِكْرِ مِنْ مِاٰتِ اَجْزَاءٍ اِلَّا جُزْءٌ وَاحِدٌ مَشْكُوكٌ فَاِذَا كَانech biَبَبُ الْاَشْرَفُ وَ الْاَوْسَعُ اِخْتِيَارًا مَغْلُولَ الْاَيْد۪ى عَنِ التَّصَرُّفِ الْحَق۪يقِىِّ كَمَا تَرٰى فَكَيْفَ يُمْكِنُ اَنْ تَكُ الشَّْبَه۪يمَاتُ وَ الْجَمَادَاتُ شَر۪يكًا فِى الْا۪يجَادِ وَ الرُّبُوبِيَّةِ لِخَالِقِ الْاَرْضِ وَ السَّمٰوَاتِ ٠

فَكَمَا لَا يُمْكِنُ اva lamكُونَ الظَّرْفُ الَّذ۪ى وَضَعَ السُّلْطَانُ ف۪يهِ الْهَدِيَّةَ اَوِ الْمَنْد۪يلُ الَّذ۪ى لَفَّ ف۪يهِ الْعَطِيَّةَ اَوِ النَّفَرُ الَّذ۪ى اَرْسَلَ عَلٰى يَدِهِ النِّعْمَةَ اِلَيْكَ شُرَكَاءَ للِسُّلْطَانِ ف۪ىlari hَنَتِه۪ كَذٰلِكَ لَا يُمْكِنُ اَنْ يَكُونَ الْاَسْبَابُ الْمُرْسَلَةُ عَلٰى اَيْد۪يهِمُ النِّعَمُ اِلَيْنَا وَ الظُّرُوفُ الَّت۪ى هِىَ صَنَاد۪يقُ للِنِّعَمِ الْمُدَّخَرَةِ لَنَا وَ الْاَسْبَابُ الَّت۪ى اِلْتَفَّg Alloٰى عَطَايَا اِلٰهِيَّةٍ

جَلَّ جَلَالُهُ اَللّٰهُ اَكْبَرُ مِنْ كُلِّ شَىْءٍ قُدْرَةً وَ ع Ha, k اِذْ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَل۪يمُ الصَّانِعُ الْحَك۪يمُ الرَّحْمٰنُ الرَّح۪يمُ الَّذ۪ى هٰذِهِ الْمَوْجُودَاتُ الْاَرْضِيَّةُ وَ الْاَجْرَامُ الْعُلْوِيَّةُ ف۪ى بُسْتَانiz birَائِنَاتِ مُعْجِزَاتُ قُدْرَةِ خَلَّاقٍ عَل۪يمٍ بِالْبَدَاهَةِ ٠ وَ هٰذِهِ النَّبَاتَاتُ الْمُتَلَوِّنَةُ الْمُتَزَيِّنَةُ الْمَنْثُورَةُ وَ هٰذِهِ الْحَيْوَانَاتُ الْمُتَنَوِّniya uلْمُتَبَرِّجَةُ الْمَنْشُورَةُ ف۪ى حَد۪يقَةِ الْاَرْضِ خَوَارِقُ صَنْعَةِ صَانِعٍ حَك۪يمٍ بِالضَّرُورَةِ وَ هٰذِهِ الْاَزْهَارُ الْمُتَب karomةُ وَ الْاَثْمَارُ الْمُتَزَيِّنَةُ ف۪ى جِنَانِ هٰذِهِ الْحَد۪يقَةِ هَدَايَاءُ رَحْمَةِ رَحْمٰنٍ رَح۪يمٍ بِالْمُشَاهَدَةِ تَشْهَدُ هَات۪يكَ وَ تُنa uluhتَاكَ وَ تُعْلِنُ هٰذِه۪ بِاَنَّ خَلَّاقَ هَات۪يكَ وَ مُصَوِّرَ تَاكَ وَ وَاهِبَ هٰذِه۪ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ وَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَل۪يمٌ قَدْ وَسِعَ كُلَّ شَىْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْمًا تَتَسَاوٰى بِالنّْ وَ لِ اِلٰى قُدْرَتِهِ الذَّرَّاتُ وَ النُّجُومُ وَ الْقَل۪يلُ وَ الْكَث۪يرُ وَ الصَّغ۪يرُ وَ الْكَب۪يرُ وَ الْمُتَنَاه۪ى وَ غَيْرُ الْمُتَنَاه۪ى وَ كُلُّ الْوُقُوعَاتِ الْمَاضِيَّةِ وَ غَرَائِبِهَا مُعْجِزَاتُ صَنْعَةِ صَانkumiyaك۪يمٍ تَشْهَدُ عَلٰى اَنَّ ذٰلِكَ الصَّانِعَ قَد۪يرٌ عَلٰى كُلِّ الْاِمْكَانَاتِ الْاِسْتِقْبَالِيَّةِ وَ عَجَائِبِهَا اِذْ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَل۪يمُ وَ الْعَز۪يَ الْقحَك۪يمُ ٠

#29 koinoيلَ الْمَصْنُوعَاتِ فَمُزَيَّنُ الْحَيْوَانَاتِ مُنَقَّشُ الطُّيُورَاتِ مُثَمَّرُ الشَّجَرَاتِ مُزَهَّرُ النَّبَاتَاتِ مُعْجِزَاتُ عِلْمِه۪ خَوَارِقُ صُنْعِه۪ هَدَايَاءُ جُودِه۪ بَرَاه۪ينُ لُطْفِه۪ ٠ تَبَسُّمُ الْاَزْهَارِ مِنْ ز۪ينَةِ الْاَثْ

"I تَسَجُّعُ الْاَطْيَارِ ف۪ى نَسْمَةِ الْاَسْحَارِ، تَهَزُّجُ الْاَمْطَارِ عَلٰى خُدُودِ الْاَزْهَارِ، تَرَحُّمُ الْوَالِدَاتِ عَلَى الْاَطْفَالِ الصِّغَارِ، تَعَرّ mumkiدُودٍ، تَوَدُّدُ رَحْمَانٍ، تَرَحُّمُ حَنَّانٍ تَحَنُّنُ مَنَّانٍ لِلْجِنِّ وَ الْاِنْسَانِ وَ الرُّوحِ وَ الْحَيْوَانِ وَ الْمَلَكِ وَ الْجَانِّ ٠

وَ الْبُذُورُ وَ الْاَ kishiُ وَ الْحُبُوبُ وَ الْاَزْهَارُ مُعْجِزَاتُ الْحِكْمَةِ خَوَارِقُ الصَّنْعَةِ هَدَايَاءُ الرَّحْمَةِ بَرَاه۪ينُ الْوَحْدَةِ شَوَاهِدُ لُطْفِه۪ ف۪ى دَارِ الْاٰخِرَةِ شَوَاهِدkta Isِقَةٌ بِاَنَّ خَلَّاقَهَا عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ وَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَل۪يمٌ قَدْ وَسِعَ كُلَّ شَىْءٍ بِالرَّحْمَةِ وَ الْعِلْمِ وَ الْخَلْقِ وَ التَّدْب۪يرِ وَ الصُّنْعِ وَ التَّصْو۪يرِ ٠ فَالشَّمْسُ كَالْبُذْرَةِ وَ النَّجْمُ كَالزُّهmiki uوَ الْاَرْضُ كَالْحَبَّةِ لَا تَثْقُلُ عَلَيْهِ بِالْخَلْقِ وَ التَّدْب۪يرِ وَ الصُّنْعِ وَ التَّصْو۪يرِ ٠

فَالْبُذُورُ وَ الْاَثْمَارُ مَرَايَاءُ الْوَحْدَةِ ف۪ى اَقْطَارِ abi xoْرَةِ اِشَارَاتُ الْقَدَرِ رُمُوزَاتُ الْقُدْرَةِ بِاَنَّ تِلْكَ الْكَثْرَةَ مِنْ مَنْبَعِ الْوَحْدَةِ تَصْدُرُ شَاهِدَةً لِوَحْدَةِ الْفَاطِرِ فِى الصُّنْعِ وَ التَّصْو۪يرِ ثُمَّ اِلَى الْوَحْدَةِ تَنْتَه۪ى ذَاكِرklaridحِكْمَةِ الصَّانِعِ فِى الْخَلْقِ وَ التَّدْب۪يرِ ٠ وَ تَلْو۪يحَاتُ الْحِكْمَةِ بِاَنَّ خَالِقَ الْكُلِّ بِكُلِّيَّةِ النَّظَرِ اِلَى الْجُزْئِىِّ يَنْظُرُ ثُمَّ اِلٰى جُزْئِه۪ اِذْ اِنْ كَانَ ثَمَرًا فَهُوَ الْمَقْصُودُ الْاَظْهَرُ iliy vَلْقِ هٰذَا الشَّجَرِ ٠

كَالنُّوَاةِ فَهُوَ الْمِرْاٰةُ الْاَنْوَرُ لِصَانِq hukmمَخْلُوقَاتِ ٠ مِنْ هٰذِهِ الْحِكْمَةِ فَالْاِنْسَانُ الْاَصْغَرُ ف۪ى هٰذِهِ الْكَائِنَاتِ هُوَ الْمَدَارُ الْاَظْهَرُ لِلنَّشْرِ وَ الْمَحْشga qadى هٰذِهِ الْمَوْجُودَاتِ وَ التَّخْر۪يبِ وَ التَّبْد۪يلِ وَ التَّحْو۪يلِ وَ التَّجْد۪يدِ لِهٰذِهِ الْكَائِنَاتِ ٠

اَللّٰهُ اَكْبَرُ يَا كَب۪يرُ اَنْتَ الَّذ۪ى لَا تَهْدِى الْعُقُولُ لِكُنْهِ عَظَمَتِهqoÀlga كِه: لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ بَرَابَرْ م۪ى زَنَنْد هَرْشَىْ دَمَادَمْ جُويَدَنْد يَا حَقّ سَرَاسَرْ گُويَدَنْد يَا حَىّ

{(*3) Bu Uchinchi Martabada, juz'iy bir gulniunday Àzal bir ayolni nazarga oladi. Ulkan bahor bir guldir, Jannat ham bir gul kabidir, u martabalarning mazharlaridirlar. Va olam goÀzal va katta bir inson va huriylar navi vni kelniylar toifasi va hayvonlar jinsi va inson sinfining har biri ma'nan goÀzal bir inson hukmida, bu martaba koÀrsatgan Asmoni bosqichlari bilan koÀrsatadi.}

(ا۪يضَاحُهَا ف۪ى رَاْسِ الْمَوْقِفِ الثَّالِثِ مِنَ الر va isَةِ الثَّانِيَةِ وَ ثَلَاث۪ينَ)

اَللّٰهُ اَكْبَرُ مِنْ كُلِّ شَىْءٍ قُدْرَةً وَ عِلْمًا اِذْ هُوَ الْقَد۪يرُ الْمُقَدِّرُ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ الْمُصَوِّرُ الbir qiمُ اللَّط۪يفُ الْمُزَيِّنُ الْمُنْعِمُ الْوَدُودُ الْمُتَعَرِّفُ الرَّحْمٰنُ الرَّح۪يمُ الْمُتَحَنِّنُ الْجَم۪يلُ ذُو الْجَمَالِ وَ الْكَمَالِ الْمُطْلَقِrkan, قَّاشُ الْاَزَلِىُّ الَّذ۪ى مَاحَقَائِقُ هٰذِهِ الْكَائِنَاتِ كُلًّا وَ اَجْزَاءً وَ صَحَائِفَ وَ طَبَقَاتٍ وَ مَا حَقَائِقُ هٰذِهِ الْمَوْجُودَاتِ كُلِّيًّا وَ oy ichيًّا وَ وُجُودًا وَ بَقَاءً اِلَّا وَ هِىَ خُطُوطُ قَلَمِ قَضَائِه۪ وَ قَدَرِه۪ بِتَنْظ۪يمٍ وَ تَقْد۪يرٍ وَ عِلْمٍ وَ حِكْمَةٍ وَ اِلَّا نُقُوشُ پَرْكَارِ عِلْمِه۪ وَ حِكْمَتِه۪ بِصُنْعٍ وَ تَصْو۪يرٍ Istanbَّا تَزْي۪ينَاتُ يَدِ بَيْضَاءِ صُنْعِه۪ وَ تَصْو۪يرِه۪ وَ تَزْي۪ينِه۪ وَ تَنْو۪يرِه۪ بِلُطْفٍ وَ كَرَمٍ وَ اِلَّا اَزَاه۪يرُ