Risale-i Nur

Risola-i Nur Kulliyotidan

Tanbeh:

Ishorot-ul I'joz Tafsiri eski Harbi kattayning birinchi yilida, jabha-i harbda, ma'hazsiz va kitob mavjud boÀlmagani holda ta'lif qilingan. Harb zamonining zaruratidan boshqa, toÀrt sababga biاُوashÀoyat muxtasar va ijozli bir tarzda yozilgan; Fotiha va nisfi avval yanada mujmal, yanada muxtasar qolgan.

Avvalo: U zamon izohga muso'ada etmas edi. Eski Said ijozli ir. Shqa ta'birot bilan ifoda-i marom etgan edi.

Soniyan: GÀoyat zakiy boÀlgan oÀz talabalarining daraja-i fahmlarini oÀylar edi, boshqalarning tushunishlarini *

#2ga olmagan edi.

Solisan: Eski Said, eng daqiq va eng nozik boÀlgan nazmi Qur'ondagi ijozli boÀlgan i'jozni bayon qilgani uchun, qisqa va nafis chiqqan. Faqat hozir Yangi Said nazarsdan an mutolaa etdim. Haqiqatdan, Eski Saidning butun xatioti bilan barobar, bu tafsirdagi tadqiqoti oliyasi uning bir shoh asaridir. Yozgan vaqti doimaddar id boÀlishga tayyorlangani uchun, xolis bir niyat bilan va balogÀatning qonunlariga va ulumi Arabiyaning dasturlariga tatbiq qilib yozgani uchun, hech birini rad qilolmadim. Balki Janobi Haq bu asarni unga kafforati zunubُمُونَi va bu tafsirni ham toÀliq tushunadigan odamlarni yetishtiradi inshaalloh.

Agar Birinchi Harbi Umumiy kabi monelar boÀlmasaydi, tafsirning bu birinchi jilَرْضِ joz vujuhidan boÀlgan i'jozi nazmiyni bayon qilgani kabi, boshqa juzlar va maktublar ham mutafarriq haqoiqi tafsiriyani ichiga olsaydi, Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonga goÀzal bir tafsiri jome' boÀlardi. Balki inshaalloh, shu juzi tafsir va oltmi jismoi adad, balki bir yuz oÀttiz adad "SoÀzlar" va "Maktubot" Risolalari bilan barobar ma'haz boÀlsa, kelajakda baxtiyor bir hay'at shunday bir tafsiri Qur'oniy yozar, inshaalloh...

Bu horiqo tafsirda, munofiqlar

Eya boÀlgan oÀn ikki oyat bilan muannid kofirlar uchun boÀlgan ikki oyatning izohot va tafsilotining ichida koÀp munosaboti balogÀatni koÀplar tushunmaydigan va istifoda qibdan ngan ahamiyatsiz nuktalarning zikr qilinishining sirri va boshqa oyatlardagi tahqiqga va izohga muxolif boÀlib mohiyati kufriyaning tafsilotiga va ahli nifoq tamassuk etgan shubhalariga juda oz toÀxtalib oÀtilioÀrgatg hikmati va yolgÀiz alfazi Qur'oniyaning nozik ishorot va dalolatlarining ahamiyat bilan bayon qilinishining sababi uch nuktadir:

Birinchi Nukta: Bidoyishdirhuri Islomiyatda muannid va kitobsiz kofirlarning va nifoqqa kirgan eski dinlarning munofiqlari kabi, aynan bu zamoni oxirda bir nazirasi chiqishini, daagi tar'oniydan kelgan bir sunuhot bilan Eski Said his qilgan. Munofiqlar haqidagi oyatlarni izoh bilan eng nozik nuktalarni bayon qilgan, faqat mutolaachilarning zehnini bulgÀatmaslik uchun mohiyator. Chaklarini va istinod nuqtalarini mujmal qoldirgan, izoh qilmagan. Zotan Risola-i Nurning maslagi shuki; zehnlarda bir iz qoldirmaslik uchun, boshqa ulamoga muxolioÀlganib, muorizlarning shubhalarini zikr qilmasdan shunday bir javob beradiki, ortiq vahm va vasvasaga yer qolmaydi. Eski Said bu tafsirda, Risola-i Nur kabi, zehnlarni bulgÀatmah, javchun, yolgÀiz balogÀat nuqtasida lafzning dalolatiga va ishorotiga ahamiyat bergan.

Ikkinchi Nukta: Modomiki Qur'oni Hakimning har harfining oÀqilganda shunday bir qiymati boÀladiki; bir harf oÀn, yuz, ming va minglab savobni va boqiy me va inxroviyni beradigan mohiyatdadir; albatta Eski Saidning bu tafsirida bir soch kabi, bir zarra kabi, Qur'onning kalimotiga aloqador boÀlgan nuktalarni izoh qilishi isrof emas, ahamiyatsiz emas. Balki qovo intojng kipriklari va balki koÀz qorachigÀining zarralari kabi qiymatli boÀlganini his qilganki, u dahshatli harb ichida bu nozikkina tola kabi munosabatlarni yozishdan va oÀylashdan, ovchi xattida dushman oÀqlari uni chalgÀitmagan, undaFasod kechirmagan.

{(Hoshiya) Ajabo, bunday bir odam, hech mumkinmidirki; dinni siyosatga, dunyoga vosita qilsin. Bu ittihomni qilganlarning qay daraja adolمُ ninxorij bir zulm qilganlari anglashiladi.

Nur Talabalaridan Zubayr, Bayram}

Uchinchi Nukta: Turkchaga tarjimasi Arabchadagi jazolat, balogÀat va horiqo qiymatini muhofaza qilolmagan. Ba'zai ixbomuxtasar ketgan. Inshaalloh Arabcha tafsir bu tarjimaning oxirida bir mone boÀlmasa nashr qilinadi, tarjimadagi nuqsonlarini izola qiladi. Faqat Arabcha tafsirda tavofuqning anvon, inskoÀp horiqolar bor, bashar ixtiyori qoÀshilmagan. Shuning uchun u matbu'ning ayni tarzida -imkoni boÀlsa- mumkin boÀlgan qadar harakat qilish lozimki, alomati mairlatgat boÀlgan u horiqolar yoÀqolmasin.

Qirq yil avval Harbi Umumiyda, jabhada ovchi xattida ba'zan ot ustida ta'lif qilingan bu Ishorot-ul I'joz Tafsirining bir qismini Ustlarinidan dars oldik. Ilmi BalogÀatni va qavoidi Arabiyani bilmaganimiz holda, olgan darsimiz bilan bundagi bir sirri azimni fahm ettikki, bu Ishorot-ul I'joz Tafsiri haqiqatdaning eqodir. Bu Tafsir Qur'onning vujuhi i'jozidan yolgÀiz nazmidagi i'jozni horiqo bir tarzda koÀrsatishi munosabati bilan toÀrt nuqtani bayon qilamiz:

Birinchisi: Modomiki Qur'on kalom'nosigir; umum asrlar ustida va orqasida oÀtirgan muxtalif tabaqa-tabaqa boÀlib safga tortilgan butun navi basharga xitob qiladi, dars berad foyda bu koinot Xoliqi Zuljalolining kalomi boÀlib Rububiyatning eng yuksak martabasidan chiqib, bu minglab muxtalif tabaqa muxotoblar bilan gapiradi, umumining butun savollariga va ehtiyojlariga javob beradi; albatta va domari kulliy va umumiydir. Bashar kalomi kabi maxsus bir zamonga, muayyan bir toifaga va juz'iy bir ma'noga inhisor etmaydi. Butun jin va insning minglab muxtalif tabaqada boÀlgan afkor va uqul va qulub va arvohining har birisiga loyiq gÀialifa i beradi, tarqatadi.

Ikkinchisi: Kalomi Azaliydan kelgan va butun asrlarni va butun tavoifi navi basharni muxotob ittihoz etgan Qur'oni Hakimning gÀoyat kulliy ma'nolarining, javharlarining sadafi hukmida boÀlgan lafzi Qur'oniy, albattaahol bydir. YolgÀiz qiroatida har bir harfining oÀn, yuz, ming va minglab va ayyomi muborakada oÀttiz mingga qadar savobi uxroviy va meva-i Jannat bergan hurufi Qur'oniyaning har biridi teshudiyati qat'iy boÀlgan i'jozning bir qismini bu tafsirda koÀrdik.

Uchinchisi: Bir narsaning husn va jamoli u narsaning majmuida koÀrinadi. Juzlarga ayrilgan vaqt, majmuida koÀringan husn va jamol parchalarida koÀrinmaydi. i boÀlaning umumida tazohur etgan naqsh va goÀzallik har bir qismida qidirilmaydi. KoÀrinmagan vaqt, koÀrinmasligi uning sababi qusuri tavahhum etilmaydi. Shunday boÀlishiga qaramasdan, Qur'oni Hakimning sura va oyatlarida koÀringan moÀ'jiza-i izqlarhay'at va holat e'tibori bilan tahlil etilgan vaqt, boshqa bir tarzda yana oÀzini ahli tadqiqqa koÀrsatadi. Xullas, bu Ishorot-ul I'joz Arabcha Tafsiri, i'jozi Qur'oniyning yatninganbaidan bir manbai boÀlgan nazmidagi jazolatni eng nozik asroriga qadar bayon va izoh qiladi. Qur'oni Hakimning oÀn, yuz, ming va minglab va ayyomi muborakada oÀttiz miشِ اسْadar samara-i uxroviy bergan hurufotining har biriga oid, Ishorot-ul I'jozning a'zamiy ihtimom bilan ulardagi i'jozni koÀrsatishga harakat qilishi, albatta isrof emas, ayni haqiqatdir.

ToÀrtinchisi: ni bayi Hakimning Kalomi Azaliydan kelgani va butun asrlardagi butun tabaqoti basharga xitob qilishi e'tibori bilan, ma'nosida bir jome'iyat va kulliyati horiqo bordir. Insondagi aql va lison kabi, bir onda yolgÀiz bir masalani oiga bi va yolgÀiz bir lafzni aytish kabi juz'iy emas, koÀz kabi qamrovli bir nazarga sohib boÀlish kabi, Kalomi Azaliy ham butun zamonni va , faqatoifa-i insoniyani nazarga olgan bir kulliyatda bir kalomi ilohiydir. Albatta Uning ma'nosi, bashar kalomi kabi juz'iy bir ma'noga va xusisiy bir i; hamga munxasir emas. Bu sababdan, butun tafsirlarda koÀringan va sarohat, ishorat, ramz, imo, talvih, talmih kabi tabaqalar bilan mufassiriyn bayon qilgan ma'nolar, qavoidi Arabiyaga va usuli nahvga va usuli dinga mmlasi boÀlmaslik sharti bilan, u ma'nolar u kalomdan bizzot muroddir, maqsuddir.

Ifodat-ul Marom

Qur'oni Azimushshon bus-sadomonlarda kelib oÀtgan navi basharning tabaqalariga, millatlariga va kishilariga xitoban Arshi A'lodan irod etilgan Ilohiy va shumulli bir nutq va umumiy, Rabboniy bir xitoba boÀlgani kabi; rning shi, bir kishining yoki kichik bir jamoatning iqtidoridan xorij boÀlgan va ayniqsa bu zamonda, dunyo moddiyotiga oid juda koÀp fanlarni va ilmlarni oÀzida jamlagan.

Ikkince'tibor bilan zamon jihatidan, makon jihatidan, ixtisos jihatidan doira-i ihotasi juda tor boÀlgan bir kishining fahmidan va qorihasidan chiqqan bir tafsir, bihaqqin Qur'oni Azimushslimasitafsir boÀlolmaydi. Chunki Qur'onning xitobiga muxotob boÀlgan millatlarning, insonlarning ahvoli ruhiyalariga va moddiyotlariga, jome' boÀlgan nozik fanlarga, ilmlarga bir . Ya'nvoqif va sohibi ixtisos boÀlolmaski, unga koÀra bir tafsir qila olsin. Ham bir kishining maslagi va mashrabi taassubdan xoli boÀlolmaski, haqoiqqilingoniyani koÀrsin, betarafona bayon qilsin. Ham bir kishining fahmidan chiqqan bir da'vo unga xos boÀlib, boshqasi u da'voning qabuliga da'vat qilinolmaydi. esa, i bir turdagi ijmo'ning tasdiqiga mazhar boÀlsa.

Shu sababli Qur'onning nozik ma'nolarining va tafsirlarda tarqoq bir suratda boÀlgan mahosinining va zamonning tajribasi bilan fanning kashfi soyasida tajalliy etng engqiqatlarining tasbiti bilan, bir tafsir har biri bir necha fanda mutaxassis boÀlgan muhaqqiqiyni ulamodan yuksak bir hay'atning tadqiqoti bilan, tahqiqoti bilan qilinishi lozim. Haqiqati. Menonuniy hukmlarning tanzim va ittirodi bir kishining fikridan emas, yuksak bir hay'atning nazari diqqat va tadqiqotidan oÀtishi lozimki, umumiكَافِرamniyatni va jumhuri nosning e'timodini qozonish uchun millatga qarshi bir kafolati zimniya maydonga kelsin; va ijmo'-i millat hujjatni qoÀlga kirita olsin.

Ha, Qur'oni Azimushshonning mufassiri yuksak bir daho s, ularva nafiz bir ijtihodga molik va bir valoyati komilaga ega bir zot boÀlishi kerak. Ayniqsa bu zamonlarda bu shartlar faqatgina yuksak va azim bir hay'atning tasonudi bilan va u hay'atning talohuqi afkoridan va ruhlarining tanosubi bilan bir-bine'matordam berishidan va hurriyati fikrlaridan va taassublaridan ozoda boÀlib tom ixloslaridan tugÀilgan dohiy bir shaxsi ma'naviyda boÀladi. Xul badiiur'onni faqat shunday bir shaxsi ma'naviy tafsir qila oladi. Chunki "Juzda boÀlmagan kullda boÀladi" qoidasiga binoan, har kishida boÀlmagan bu kabi shartlar hay'atda boÀladi. Bunday bir hay'atning zuar xol koÀpdan beri kutarkan, hissi qoblal vuqu' turidan boÀlib, mamlakatni buzib yondiradigan buyuk bir zilzilaning arafasida boÀlganimiz zehnga keld مَثَلoshiya1) Ha, Vanda Xorxor Madrasamizning tomida asnoyi darsda buyuk bir zilzilaning kelayotganini aytdi. Haqiqatdan aytgani kabi, oz bir zamon soÀngra Harbi Umumiy boshlandi.

Hamza, Mahmad Shafiq, Mahmad Mihri}

"Bislondaa butunicha qoÀlga kiritilmagan taqdirda u narsani tamomila tark qilish joiz emas" qoidasiga binoan, ojizligim va qusurim bilan barobar; Qur'obir haba'zi haqiqatlari bilan nazmidagi i'joziga doir ba'zi ishoratlarni bir oÀzim qayd qilishni boshladim. Faqat Birinchi Harbi Umumiyning oÀt olishi bilan Erzurumning Pasinlarning togÀ va daralning ktushdik. U qiyomatlarda, u togÀ va tepalarda fursat topish bilan, qalbimga kelganlarni, bir-biriga mos kelmagan iboralar bilan u dahshatli va muxtata odallarda yozar edim. U zamonlarda, u kabi yerlarda, murojaat qilinadigan tafsirlarning, kitoblarning boÀlishi mumkin boÀlmaganidan; yozganlarim yolgÀiz sunuhoti qalbiyamdan iborat qoldi. Shu sunuhotim agar taat vazrga muvofiq boÀlsa, nurun ala nur; shoyat muxolif jihatlari boÀlsa, mening qusurlarimga isnod qilinishi mumkin. Ha, tasxixga muhtoj yerlari bor, faqat xatti harbda buyuk bir ixlos bilan, shahidlar orasida yozilib kiydiriltgan ayirtiq iboralarning tabdiliga (shahidlarning qon va kiyimlarining tabdiliga ruxsat berilmagani kabi) ruxsat berolmadim va qalbim rozi boÀlmadi. Hozir ham rozi emas, chunki u zamondagi ixloski

وَاlusni hozir topolmayapman.

{(Hoshiya2) Yangi Said Risola-i Nurdagi haqiqiy ixlos bilan yana u ixlosni topdi. Yangi Said ayni ixlos bilanrini ti, tasxix yerini topolmadi. Demak, sunuhoti Qur'oniya boÀlganidan, i'jozi Qur'oniya uni xatolardan himoya qilgan.

Nur Talabalari}

Sbor." an birgalikda, qalamga olganim shu Ishorot-ul I'joz nomli asarimni haqiqiy bir tafsir niyati bilan qilmadim; faqat ulamo-i Islomdan ahli tahqiqning taqdirlariga mazhar boÀlgan taqdirda, uzoq bir istiqbolda qilinadigan yuksak bir tafsirكُمْ j oÀrnak va bir ma'haz boÀlish uchun u zamonlarning insonlariga bir tuhfa maqsadi bilan qildim.

Qur'on Nedir? Ta'rifi Qandaydir?

Shu kitobi kabiri koinotning bir tarjima-i azaliyasi.. va oyoti qoÀpaniyani oÀqigan mutanavvi' tillarining tarjiymoni abadiysi.. va shu olami gÀayb va shahodat kitobining mufassiri.. va zaminda va koÀkda yashirin asmo-i Ilohiyanin4- Shuaviy xazinalarining kashshofi.. va suturi hodisotning ostida muzmar haqoiqning kaliti.. va olami shahodatda olami gÀaybning lisoni.. va shu olami shahodat pardasi orqasida boÀlgan va olami gÀayb jihatidan kelgan iltifototing eniya-i Rahmoniya va xitoboti azaliya-i Subhoniyaning xazinasi.. va shu Islomiyat olami ma'naviysining quyoshi, tamali, handasasi.. va avolimi uxroviyaning mur. Qur xaritasi.. va zot va sifot va asmo va shuuni Ilohiyaning qovli sharihi, tafsiri vazihi, burhoni qat'iysi, tarjiymoni sati'i.. va shu olami insoniyatning murabbiysi.. va insoniyati kubro boÀlgan Islomiysalan: ma va ziyosi.. va navi basharning hikmati haqiqiyasi.. va insoniyatni saodatga chorlagan haqiqiy murshidi va hadiysi... va insonlarga ham bir kitobi shariat, ham bir kitobi duo, ham bir kitobining at, ham bir kitobi ubudiyat, ham bir kitobi amr va da'vat, ham bir kitobi zikr, ham bir kitobi fikr, ham insonning butun hojoti ma'naviyasiga marji' boÀladigan koÀp kitoblarni tazammun etgan yagona, jome' bir kitobi muqaddas.. ham butun avlabi ch siddiqiynning va urofa va muhaqqiqiynning muxtalif mashrablariga va boshqa-boshqa maslaklariga, har biridagi mashrabning mazaqiga loyiq va u mashrabni tanvir etadigan va har bir maslakning Bu isiga muvofiq va uni tasvir etadigan bittadan risola ibroz etgan muqaddas bir kutubxona hukmida bir kitobi samoviydir.

Qur'on Arshi A'zamdan, Ismi A'zama bir ar ismning martaba-i a'zamidan kelgani uchun, OÀn Ikkinchi SoÀzda bayon va isbot qilingani kabi; Qur'on butun olamlarning Robbi e'tibori bilan Allohning kalomidir. Ham butun mavjudotning Ilohi unvoni bilan Allohning farm angla. Ham butun samovot va arzning Xoliqi nomiga bir xitobdir. Ham Rububiyati mutlaqa jihatidan bir mukolamadir. Ham saltanati omma-i Subhonlingansobiga bir xutba-i azaliyadir. Ham rahmati vase'a-i muhita nuqtai nazaridan bir daftari iltifototi Rahmoniyadir. Ham Uluhiyatning azamati hashmati m hukmri bilan, boshlarida ba'zan kalit soÀz boÀlgan bir muxobara majmuasidir. Ham ismi a'zamning muhitidan nuzul bilan arshi a'zamning butun muhatiga qaragan va taftish etgan hikmat-fashon bir kitobi muqaddasdir. Va shu sirdandianningKalomulloh" unvoni kamoli layoqat bilan Qur'onga berilgan va doimo ham beriladi. Qur'ondan soÀngra boshqa anbiyoning kutub va suhuflari darajasi keladi. Boshqa nihoyatsiz a yuttti Ilohiyaning esa bir qismi ham xos bir e'tibor bilan, juz'iy bir unvon bilan, xususiy bir tajalliy bilan, juz'iy bir ism bilan va xos bir rububiyat bilan va hlar b bir saltanat bilan va xususiy bir rahmat bilan zohir boÀlgan ilhomot suratida bir mukolamadir. Malak va bashar va hayvonotning ilhomlari kulliyat va xususiyat e'tkalimobilan koÀp muxtalifdir.

Qur'on asrlari muxtalif butun anbiyoning kitoblarini va mashrablari muxtalif butun avliyoning risolalarini va maslaklari muxtalif butun jipslning asarlarini ijmolan tazammun etgan va jihoti sittasi porloq va avhom va shubahotning zulumotidan musaffo va nuqta-i istinodi bilyaqiyn vahyi samoviy va kalomimla biy.. va maqsadi va gÀoyasi, bilmushohada saodati abadiya.. ichi, bilbedaho xolis hidoyat.. usti, bizzarura anvori iymon.. osti, biilmalyaqiyn dalil va burhon.. oÀngi, bittajriba taslimi qalb va vijdon.. chapi, biaynalyaqiyn tasxirivahbiya iz'on.. mevasi, bihaqqalyaqiyn rahmati Rahmon va dori jinon.. maqomi va qiymati, bilhads-is sodiq maqbuli malak va insu jon bir kitobi samoviydir.

فَنَحْمَدُهُ مُصَلّ۪ينَ عَلٰى نَبِيِّه۪ مُحَمَّدYa'ni,ذ۪ى اَرْسَلَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَم۪ينَ وَ جَعَلَ مُعْجِزَتَهُ الْكُبْرَى الْجَامِعَةَ بِرُمُوزِهَا وَ اِشَارَاتِهَا لِحَقَائِقِ الْكَائِنَاتِ بَاقِيَةً عَلٰى مَرِّ الدُّهُورِ اِلٰى يَوْمِ الدّ۪ينِ وَ عَلٰى اٰلِه۪ عَامّi muta اَصْحَابِه۪ كَافَّةً

Shu Ishorot-ul I'joz nomli asardan maqsadimiz; Qur'onning nazmiga, lafziga va iborasiga oid i'joz ishoratlarini va ramzlarini bayon qil af'ol. Chunki i'jozning muhim bir vajhi nazmidan tajalliy etadi. Va eng porloq i'joz, Qur'onning nazmidagi naqshlardan iboratdir.

Qur'ondagi anosiri asosْمٌ : Qur'on ta'qib qilgan maqsadlar; Tavhid, Nubuvvat, Hashr, Adolat bilan Ibodat boÀlib toÀrtdir. Bu toÀrt unsurni bayon qilamiz.

S: Qur'onning shu toÀrt maqsadga toÀgÀri yurgani nimadan ma'lumdirg osti: Ha, bani odam katta bir karvon va azim bir qofila kabi moziyning daralaridan kelib, vujud va hayot sahrosida musofir boÀlib, istiqbolning yuksak togÀlariga va muzayyan bogÀlariga mutavajjihanbini ia-qofila mutasalsilan yurayotgan ekan, koinotning nazari diqqatini jalb qildi: "Shu gÀarib va ajib maxluqlar kimlar? Qayerdan kelyaptilar? Qayerga ketyaptilar?" deya axisi brini anglash uchun xilqat hukumati fanni hikmatni qarshilariga chiqardi. Va oralarida shunday bir muhovara boshlandi:

Hikmat: Qayerdan kelyapsiz? Qayerga ketyapsiz? Bu dunyoda ishingiz nima? Raisingiz kim?

Bu savolga bani odalan: Qdan, oÀxshashi boÀlgan buyuk paygÀambarlar kabi, Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalam navi basharga vakolatan qarshisiga chiqib shunday javob berdi:

Ey hikmat! Bu koÀrgan insonlaShundaSultoni Azaliyning qudrati bilan yoÀqlik qorongÀiliklaridan ziyodor borliq olamiga chiqarilgan maxluqlardir. Sultoni Azaliy butun mavjudoti ichida biz insonlarni tanlagan va omonati kubroni bizga bergan. Biz hashr yoÀli bilan saodati alqni iga mutavajjihan ketyapmiz. Dunyodagi ishimiz ham, u saodati abadiya yoÀllarini ta'min qilish bilan, ra's-ul molimiz boÀlgan iste'dodlarimizni rivojlantirishdir. Va shu azim inson karvoniga, bundan soÀngra Sultoni Azaliydan risolasligiifasi bilan kelib rayosat etgan menman. Mana, u Sultoni Azaliyning risolat baroati boÀlib menga bergan Qur'oni Azimushshon qoÀlimda. Shubhang boÀlsa ol, oÀqi!

Muhammadi Arabiy Alayhismumkin Vassalam bergan shu javoblar Qur'ondan muqtabas va Qur'on lisoni bilan aytilganidan, Qur'onning anosiri asosiyasi shu toÀrt maqsadda tamarkuz etgani tushuniladibalari S: Shu maqosidi arbaa Qur'onning qaysi oyatlarida mavjud?

J: U anosiri arbaa Qur'onning hay'ati majmuasida boÀlgani kabi; Qur'onning suralarida, oyatlarida, kalomlarida, hatto kalimalarini tum sarohatan yoki ishoratan yoki ramzan mavjuddir. Chunki Qur'onning kulli juzlarida koÀringani kabi, juzlari ham Qur'onning kulliga oynadir. Shuning uchunki, Qur'on mushahhas boÀlgani holdada jabd sohibi boÀlgan kulliy kabi ta'rif qilinadi.

S: بِسْمِ اللّٰهِ va اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ kabi oyatlarda maqosidi arbaaga ishoratlar bormidir?

J: Ha قُلْ kalimasi Qur'onning koÀp yerlarida mazkur yoki muqaddardir. Bu mazkur vhli I'ddar boÀlgan قُلْ kalimalariga asos boÀlib بِسْمِ اللّٰهِ dan avval قُلْ kalimasi muqaddardir. Ya'ni, "Yo Muhammad! Bu jumlani insonlarga aytgin va ta'lim bergin." Demak basmalrri taohiy va zimniy bir amr bor. Shu sababli, shu muqaddar boÀlgan قُلْ amri risolat va nubuvvatga ishoratdir. Chunki Rasul boÀlmasaydi, tabligÀ va ta'limga ma'mur boÀlmasdi. Shuning kabi, hasrni in.

#21ilgan "jar va majrurning taqdimi" tavhidga imodir. Va shuningdek اَلرَّحْمٰنِ nizom va adolatga, اَلرَّح۪يمِ ham hashrga dalolat qiladi. V a shuningdek اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ dagi ل ixtisosni ifoda qilganidan, tavhidga ishoratdir. Islom الْعَالَم۪ينَ

adolat bilan nubuvvatga ramzdir. Chunki tarbiya rasullar vositasi bilan boÀladi.

zotan sarohatan hashr va qiyomatga dalolat qiladi.

Va shuningdek

اِنّaqida عْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ

sadafi ham u maqosidi arbaa javharlarini tazammun etgan.

llifning yarali boÀlib oÀttiz soat oÀlimga muntaziran suv arigÀining ichida qolgan yerga oÀxshaydi va u vaziyatni eslatadi.

Eski Saidnldilaramiyatli talabasi Hamza}

Hissi horiqolarki, muoraza zamonlarida oÀzidan talab qilingan moÀ'jizalardir. Toshning gapirishi, daraxtning yurishi, Oyning ikjiz fachaga boÀlinishi, barmoqlaridan suv oqishi kabi... Tafsiri Kashshofning muallifi Zamaxshariyning aytishicha, u hazratning bu navi horiqolari mingga yetgan. Va birbogÀli ham mutavotiri bilma'nodir. Hatto Qur'onni inkor qilganlardan bir qismi inshiqoqi Qamar ma'nosida qoÀllamaganlar.

S- Inshiqoqi Qamar butun insonlar nazdida kasbi shuhrat etishi lozim bir moÀ'jiza ekahashr m aro u qadar shuhrat topmagan. Sabablari nima?

J- Matla'larning ixtilofi va havoning bulutli boÀlishining ehtimoli va u zamonda rasadx vujudning boÀlmasligi va vaqtning uyqu kabi gÀaflat zamoni boÀlishi va inshiqoqning oniy boÀlishi kabi sabablar tufayli, hamma tomonidan u voqeaning koÀrinishi va ma'lum boÀlishi lozim kelmaydi. Shu bilan barobar, Hijoz matla'i bilan matla'lari birrsa bian yerlarda, u kecha yoÀllarda boÀlgan karvon va qofilalardan naqlan, inshiqoqning sodir boÀlgani haqida koÀp rivoyatlar bordir.

Uchinchi nav moÀ'jizalarning raisi va eng buyugi, Qur'oni Azimushshondirki, yetti toÀlabilan moÀ'jiza boÀlganiga mazkur oyat bilan ishorat qilingan.

Birodar! Shu masalalarni yetarlicha fahmlading. Hozir bu oyatning maqobli bilan boÀlgan jihati irtibotiga qaraylik:

Ha, Ibn Abbosning (R.A.)

يَٓا اَيُّهَا النَّاb daraبُدُوا

oyatidagi "ibodat"ni tavhid bilan tafsir qilganiga nazaran, avvalgi oyat isboti tavhid haqida boÀlib, bu oyat ham isboti nubuvvat haqidadir. Nubuvvati Muhammadiya (S.A.V.) esa, tavhidning eng buyuk bir dalilidir. Demakki, br va A oyat orasida jihati irtibot, oralaridagi dalliyat va madluliyat aloqasidir. Ya'ni, biri dalil, boshqasi madluldir. Nubuvvatning isboti faqat moÀ'jizasihatilan boÀladi. Eng buyuk moÀ'jizasi esa, Qur'oni Karimdir. Ha, Qur'onning moÀ'jizaligi olami Islom tomonidan qabul va tasdiq qilingan bir haqiqatdir. Ammo muhaqqiqiyni ulamo tarafidan Qur'onning vujuhi i'jozi haqida ixtildi. Vair boÀlgan. Ya'ni, i'jozini intoj etgan jihatlar koÀp. Har bir muhaqqiq bir jihatni tarjih va ixtiyor qilgan; oralarida muxolafat, musodama yoÀq. I'jozning vajhlari:

1- GÀaybdan, istiqboldan xabar berishi.

2- OoÀlsa ida tanoquz, taxoluf, xato boÀlmasligi.

3- Nazm bilan nasr orasida adiblarcha gÀayri ma'lum bir uslubni ixtiyor qilishi.

4- OÀqib yozishni bilmagan bir ٍ الَّ sudur etishi.

5- Toqati bashariyadan ustun ulum va haqoiqni ihota etishi kabi juda koÀp narsalardir.

Lekin i'jozining eng yuksak vajhi, nazmidagi balogÀatdan tugÀilgan. Ha, Qur'onning bu navi i'jozi basharning toqatidan xorij darajadam bilau haqiqatni tafsilan tushunib qanoat hosil qilishni istagan bu tafsirni va oÀxshash asarlarni va "Yigirma Beshinchi SoÀz"ni zayllari bilan barobar mutolaa qilsin. Faqat ijmoliy bir ma'lumotni qoÀlga kiritishni istagar ichham, balogÀatning imomlari boÀlgan Abdulqohir Jurjoniy, Zamaxshariy, Sakkokiy, Johizning bu qism i'joz haqida -uch tariq bilan- bayon qilgan ma'lumotlaridan miqdori kofiy ma'l navlaoÀlga kiritishi mumkin.

بِسْمِ اللّٰهِ : Bu kalom quyosh kabidir. Ya'ni, quyosh boshqalarni koÀrsatgani kabi, oÀzini ham koÀrsatadi, boshqa bir quyoshga ehtqi nisoldirmaydi. بِسْمِ اللّٰهِ boshqalarga qilgan vazifani oÀziga ham qiladi, ikkinchi bir بِسْمِ اللّٰهِ yana lozim emas. Ha, بِسْمِ اللّٰهِ shunday mustaqil bir nurki, bu nur hech bir narsn boÀlgÀliq emasdir. Hatto bu nurning "jar va majrur"i ham hech bir narsaga muhtoj emasdir. Faqat ب harfidan mustafad boÀlgan اَسْتَع۪ينُ yoki urf jihatidan ma'lum boÀlgan اَتَيَمَنُّ va yoxud muqaddar boÀlgan قُلْ istilzom etgan اِقْرَاnuk bilaridan biriga mutaalliqdir.

بِسْمِ اللّٰهِ dagi "jar va majrur"ga mutaalliq boÀlib mazkur boÀlgan fe'llar basmaladan soÀngra taqdir etiladiki, hasrni ifoda qilish bilan ixlos va tavhidni tazammun etsin.

اِسkan, hJanobi Haqning zotiy ismlari boÀlgani kabi, fe'liy ismlari ham bor. Bu fe'liy ismlarning GÀaffor va Razzoq, Muhyi va Mumit kabi juda koÀp navhidinior.

S- Bu fe'liy ismlarining kasrat bilan tanavvu'i nima uchun sodir boÀladi?

J- Qudrati Azaliyaning koinotdagi mavjudotning navlariga, fardlariga boÀlgan nisbat va taalluqidan hosil boÀladi. Bu e'aratilbilan, بِسْمِ اللّٰهِ qudrati azaliyaning taalluq va ta'sirini jalb qiladi. Va u taalluq abdning kasbiga va ishiga yordam beruvchi bir ruh kabi boÀladi. Shunday e tarzdech kim hech bir ishini basmalasiz qoldirmasin!

اَللّٰهِ lafzi jaloli butun sifoti kamoliyani tazammun etgan bir sadafdir. Chunki lafzi jalol Zotigi qasga dalolat qiladi, Zoti Aqdas ham butun sifoti kamoliyani istilzom etadi. Shunday ekan, u lafza-i muqaddasa dalolati iltizomiya bilan butun sifoti kamoliyaga dalolat qiladi.

Boshqa ismi xoslarda bu dalolat yoÀq. ChunkkoÀrliqa zotlarda sifoti kamoliyani istilzom etish yoÀq.

اَلرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ : Bu ikki sifatning lafzi jaloldan soÀngra zikrlarini ijob etgan munosabatlardan birisi shudirki: muzir i jaloldan jalol silsilasi tajalliy etgani kabi, bu ikki sifatdan ham jamol silsilasi tajalliy etadi. Ha, har bir olamda amr va nahiy, savob va azob, targÀib va tarhib, tasbeh va tahmid, xavf ziyatio kabi juda koÀp furuot jalol va jamolning tajalliysi bilan tasalsul etib kelyapti. Ikkinchisi: Janobi Haqning ismi Zoti Aqdasiga ayn boÀlish jihati bilan, lafzavjotnlol sifoti ayniyaga ishoratdir. الرَّح۪يمِ ham fe'liy boÀlgan sifoti gÀayriyaga imodir. اَلرَّحْمٰنِ ham na ayn, na gÀayr boÀlgan sifoti sab'aga ramzdn. Shuro Rahmon Razzoq ma'nosidadir. Rizq baqoga sababdir. Baqo takarruri vujuddan iboratdir. Vujud esa; birinchisi mumayyiza, ikkinchisi muxassisa, uchinchisi muassira boÀlib "Ilm, Iroda, Qudrat" sifatlarini istilzom etadi. Baqَا kal samara-i rizq mahsuli boÀlgani uchun, "Basar, Sam', Kalom" sifatlarini iqtizo etadiki; marzuq istagan vaqt ehtiyojini koÀrsin, istagan vaqt eshitsin, oralarida vosita boÀlgan taqdirda u vni muobilan gapirsin. Bu olti sifat, shubhasiz birinchi sifati boÀlgan hayotni istilzom etadilar.

S- Rahmon katta ne'matlarga, Rahim kichik ne'matanjasidalolat qilgan jihatlari bilan, Rahimning Rahmondan soÀngra zikri, yuqoridan pastga tushish ma'nosida boÀlgan "San'at-ut tadalli" qoidasiga dohildir. Bu esa balogÀat jihatidan maqbul emas?

J- Ha, qosh koÀzni, yugan otni mutammim bir, shlari va ularning nuqsonlarini ikmol etganlari kabi; kichik ne'matlar ham katta ne'matlarga mutammimdirlar. Bu e'tibor bilan mutammim boÀlgan haddi zotida kichik boÀlsa ham, foydani ikmol etga- qism kattadan yanada katta boÀlishi ijob etadi. Va shuningdek, kattadan kutilgan manfaat kichikka mutavaqqif boÀlsa, u kichik katta qatoriga oÀtadi, u katta ham kichik hukmida qoladi. Qulf bilan kalit, lisonli bir ruh kabi.

Va shuningdek, bu maqom ne'matlarning sanogÀi yoki ne'matlar bilan imtinon maqomi emas. Faqat insonlarni yashirin va kichik ne'm yoÀl a tanbeh va iqoz maqomidir. Avvalgi maqomlardagi "tadalli" shu "tanbeh" maqomida taraqqiy sanaladi. Chunki yashirin va kichik ne'matlarni insonlarga koÀrsatish ma'lusonlarni ularning vujudi haqida iqoz etish loyiqroq va lozimroqdir. Bu e'tibor bilan, shu masalamizda tadalli emas, taraqqiy bordir.

S: Maba mavjma'haz e'tibori bilan riqqat-ul qalb ma'nosini ifoda qilgan bu ikki sifatning Janobi Haq haqida ishlatilishi joiz emas. Agar ma'no-i haqiqining xing lozimi va natijasi boÀlgan in'om va ehson qasd qilinsa, majozda qanday hikmat bor?

J: Bu ikki sifat "yad" kabi ma'no-i haqiqiylari bilan Janobi Haq haqida elgan ilishi mahol boÀlgan mutashabehotdandir. Mutashabehotda ma'no-i majoziyning ma'no-i haqiqiyning lafzi bilan, uslubi bilan koÀrsatilishidagi hikmat, insonlarning ma'luf va ma'lumlari boÀlmagan ma'nolarni va haqiqatlarni zehnlariga yaqin ham brib qabul qildirishdan iborat. Masalan "yad"ning ma'no-i majoziysi insonlarga ma'nus boÀlmaganidan, ma'no-i haqiqiyning shakli bilan, lafzi bilan koÀrsatish zarurati bor.

Avvalo

bu kalimani maqobliga bogÀlattirgan jihati munosabat; "Rahmon" "Rahim" dalolat qilgan ne'matlarning hamd va shukr bilan qarshilanishi luzumidan iboratdir.

Shu اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ jumlasi, har biri ni'ami asosiyadan rini k ishorat boÀlish tarzida, Qur'onning toÀrt surasida takarrur etgan. U ne'matlar ham; nash'a-i ula bilan nash'a-i ulada baqo, nash'a-i uxro bilan nash'a-i uxroda baqo l boÀllaridan iboratdir.

Bu jumlaning Qur'onning boshlangÀichi boÀlgan Fotiha Surasiga fotiha, ya'ni boshlangÀich qilinishi nimaga binoan?

J: Koinotning va natijada insonlarning xilqatidagi hikmat va gÀoya,

وَمَا da, xuتُ الْجِنَّ وَالْاِنْسَ اِلَّا لِيَعْبُدُونِ

farmoni jaliliga koÀra, ibodatdir. Hamd esa, ibodatning ijmoliy bir surati va kichik bir nusxasidir. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ning bu maboÀladzikri, xilqatning gÀoyasini tasavvur qilishga ishoratdir.

Hamdning eng mashhur ma'nosi, sifoti kamoliyani izhor qilishdir. Shundayki: Janobi Haq insonni koinotga jome' bir nusxa va oÀn sakkiz ming olamni ichiga o bir thu ulkan olamning kitobiga bir mundarija qilib yaratgan. Va asmo-i husnadan har birining tajalliygohi boÀlgan har bir olamdan bir oÀrnak, bir namuna insonning javharida vadi'a qoldirgandir. Agar inson moddiy va ma'n u inqar bir a'zosini Alloh amr qilgan yerga sarf qilish bilan hamdning shoÀ'balaridan boÀlgan shukri urfiyni ado va shariatga imtisol etsa, insonning javharida vadi'a qoldirilgan u oÀrziga bning har birisi oÀz olamiga bir deraza boÀladi. Inson u derazadan u olamga qaraydi. Va u olamga tajalliy etgan sifat bilan u olamdan tazohur etgan ismga bir mir'at va bir oajjuh Àladi. U vaqt inson ruhi bilan, jismi bilan olami shahodat va olami gÀaybga bir xulosa boÀladi. Va har ikki olamga tajalliy etgan, insonga ham tajalliy etadi. Xullas, bu jihat bilan risolsifoti kamoliya-i Ilohiyaga ham mazhar boÀladi, ham muzhir boÀladi.

Haqiqatdan, Muhyiddin Arabiy,

hadisi sharifining bayonida: "Maxluqotni yaratdimki, menga bir oyna boÀlsini bilaoynada jamolimni koÀray." degan.

لِلّٰهِ : ل bu yerda ixtisos uchundir. Hamdning Zoti Aqdasga xos va munxasir boÀlganini ifoda qiladi. Bu ل ning mutaallaqi boÀlgan ixtisos hazf boÀlgandan soÀngra unga intiqol etganki, ixlos va tkeskini ifoda qilsin.

Mushahhas boÀlgan bir narsaning umumiy bir mafhum bilan mulohaza qilinganiga binoan; Zoti Aqdas ham mushahhas boÀlgani holda, Vojib-ul Vujud mafhumi bilan tasavvazo biinishi mumkin.

رَبِّ : Ya'ni, har bir juzi bir olam masobasida boÀlgan shu olamni butun ajzosi bilan tarbiya va yulduzlar hukmida boÀlgan u juzlarning za۪يمٌ

oi kamoli intizom bilan tahrik etadi. Ha, Janobi Haq hamma narsa uchun bir nuqta-i kamol ta'yin etgan. Va u nuqtani qoÀlga kiritish uchun oÀsha narsaga bir mayl bergan. Hamma narsa u nuqta-i kamolga toÀgÀri harakat qilish uchun, xuddi ma'mlarnibir amr olgandek muntazaman u nuqtaga mutavajjihan harakat qilmoqda. Harakat asnosida ularga yordam bergan va monelarini daf qilgan, shubhasiz Janobi Haqning tarbiyr. Chu. Ha, koinotga diqqat bilan qaralgan vaqt, insonlarning toifa va qabilalari kabi, koinotning zarroti munfaridan va mujtami'an Xoliqlarining qonuniga sh borlan, muayyan vazifalariga yugurayotgani his qilinadi.'' YolgÀiz badbaxt insonlar mustasno!''

الْعَالَم۪ينَ : Bu kalimaning oxiridagi ينَ yolgÀiz i'rob alomatidir, عِشْر۪ينَ ، ثَلَاث۪ينَ kabi. Yoki jam' alomatidir. Chunki olam ixtivo etgan jboÀlading har birisi bir olamdir. Va yoxud yolgÀiz manzuma-i shamsiyaga munxasir emas. Janobi Haqning shu gÀayri mutanohiy fazoda koÀp olamlari boranglaga

da boÀlgani kabi, bu yerda ham uqaloga maxsus jam' siygÀasi biyor bolsizlar jamlangan. Bu esa qavoidga muxolifdir?

Ha, olam oÀz ichiga olgan a'zolarning bittadan aql, bittadan mutakallim suratida tasavvur qilinishi, balogÀatning eng maqbul bir tamoyilidir. Zero larni ning "olam" bilan tasmiyasi, koinotning Sone'iga boÀlgan dalolati, shahodati, ishorati uchun. Shunga binoan, koinotning a'zolari ham Sone'ga boÀlgan dalolatlari, shahodauxolifuchun bittadan olam boÀlishlarini ijob etadi. Shunday ekan, Sone'ning u a'zolarni tarbiyasidan va a'zolarning ham Sone'ni i'lam etishlaridan tushuniladiki; u a'zolar bittadan hayy, ashishan oqil, bittadan mutakallim suratida tasavvur qilingan. Shuning uchun bu jam'da qavoidga muxolafat yoÀq.

اَلرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ : MkoÀzin bilan bu ikki sifatning nazmini ijob etgan shunday bir munosabat borki; biri manfaatlarni jalb, boshqasi mazarrotlarni daf qilish maqsadida tarbiyaning ikki asosi bordir. Razzoq sababsida boÀlgan اَلرَّحْمٰنِ birinchi asosga, GÀaffor ma'nosini ifoda qilgan الرَّح۪يمِ ham ikkinchi asosga ishoratlari uchun bir-biri bilan bogÀlangan.

مَالِكِ يَوْمِ الدّ۪ينِ : Maqobli bilan shu sifatning nazmini iqtizo etgan sabab shukكَانَ sifat rahmatni ifoda qilgan maqobliga natijadir. Zero qiyomat bilan, saodati abadiyaning kelishiga eng buyuk dalil, rahmatdir. Ha, rahmatning rahmat boÀlishi va ne'matning ne'mat boÀlishi faqat va faqat hashr va saodati abadiyagra kamliqdir. Ha, saodati abadiya boÀlmasa, eng buyuk ne'matlardan sanalgan aqlning insonning boshida ilon vazifasini qilishdan boshqa bir ishi qolmaydi. Shuning kabi, eng latif ne'matlardan sanalgan shafqat va muhabbat, abadiy bir ayrilidir. Bunchasi bilan, eng ulkan alamlar qatoriga oÀtadilar.

S: Janobi Haqning hamma narsaga molik boÀlgani bir haqiqat ekan, bu yerda hashr va jazo kunining taxsisi nimaga binoandir?

J: Shu olamning insonlar tomonidan ?

Jva xasis sanalgan ba'zi narsalariga qudrati azaliyaning shaxsan mubosharati, azamati Ilohiyaga munosib koÀrilmaganidan, joriy qilingan zohiriy sabablarning u kun raf'Nukta:n, hamma narsaning shaffof, porloq ichki mohiyati bilan tajalliy etib Sone'ini, Xoliqini vositasiz koÀrishiga ishoratdir.

يَوْمِ ta'biri esa, hashrning sodir boÀlishini koÀrsatgan alomatlardan biriga ishoratikmat hundayki:

Soniya, daqiqa, soat va kunlarni koÀrsatgan haftalik bir soatning millaridan birisi aylanishini tugatgan zamon, mutlaqo boshqalar ham aylanishlarini ikmol etishlariga hatini hosil boÀladi. Shuning kabi yavm, yil, umri bashar va umri dunyo ichida ta'yin qilingan ma'naviy millardan bittasi aylanishini tugatganda, boshqalarning ham (hatto uzun bir zamondan keyin boÀlsin) aylati sitrini ikmol etishlariga hukm qilinadi. Va shuningdek, bir kun yoki bir yil mobaynida sodir boÀlgan kichik-kichik qiyomatlarni, hashrlarni koÀrgan bir odam, saodati abadiyaning (hashrning tulu'i fajri bilan, shaxsiy bir nav hukmida bo chiqa insonlarga ehson qilinishiga shubha qilolmaydi.

د۪ينْ kalimasidan maqsad; yo jazodir, chunki u kun xayr va sharlarga jazo beriladigan bir kundir.. yoki haqoiqi diniyadir. Chunki haqoiqi ng ada u kun tom ma'nosi bilan oÀrtaga chiqadi. Va e'tiqod doirasi sabablar doirasiga gÀalaba qiladigan bir kundir. Ha, Janobi Haq musabbabotni sabablarga bogÀlash bilan intizomni ta'min qilgan bir nizomni koinotda joriy qini ifoVa hamma narsani u nizomga muro'at etishga va u nizom bilan qolishga tavjih etgan. Va ayniqsa insonni ham u sabablar doirasiga muro'at va marbutiyatga mukallaf qilgan. Dunyoda har qancha sabablar doirasi e'tiqod doirasiga gÀolib boÀlsa ham; Shunitda haqoiqi e'tiqodiya tamoman tajalliy etish bilan, sabablar doirasiga gÀalaba qiladi. Bunga binoan, bu doiralarning har biri uchun boshqa-boshqa maqomlar, boshqa-boshqaamoasiar bor. Va har maqom iqtizo etgan hukmga koÀra harakat lozim. Aks holda, sabablar doirasida ekan tabiati bilan, vahmi bilan, xayoli bilan doira-i e'tiqodga qaragan MoÀ'tazila boÀladiki, ta'n: "Mesabablarga beradi. Va shuningdek, doira-i e'tiqodda ekan, ruhi bilan, iymoni bilan sabablar doirasiga qaragan ham sabablarga qiymat bermasdan, Jabriya Mazhabi kabi dangasalarcha bir tavakkaadiki,n nizomi olamga muxolafat etadi.

اِيَّاكَ نَعْبُدُ : ك olmoshida ikki nukta bordir. Birinchisi: Maqoblida zikr qilingan sifoti kamoliyaning كَ olmoshida mustatir va mutazammin ekaniga ishoratdir. Chunki u sifatlarnamidilohida-alohida ta'dadidan hosil boÀlgan buyuk bir shavq bilan gÀaybdan xitobga, ya'ni ismi zohirdan shu كَ olmoshiga iltifot va intiqol boÀlgan. Demak كَ olmoshining marji'i, oÀtgan sifoti kamoliya bilan mavsuf boÀlgan zotdirَوْا اnchisi: Alfaz oÀqilarkan, ma'nolarini tushunish balogÀat mazhabida vojib boÀlganiga ishoratdir. Chunki ma'nolar tushunilsa, nozil boÀlgani kabi oÀqiladi va u oÀqilish; tabiati bilan, zavqi bilan xitobga injiror etadi. Hattkishi َاكَ نَعْبُدُ ni oÀqigan odam, xuddi اُعْبُدْ رَبَّكَ كَاَنَّكَ تَرَاهُ jumlasidagi amrga imtisolan oÀqiyotgandek boÀladi.

Jam' siygÀasi bilan zikr qilingan نَعْبُدُ dagi iymon uch toifaga ishoratdir. Birinchisi: Insonning vujudidagi butun a'zo va zarrotga roji'dirki, bu e'tibor bilan shukri urfiyni ado etgan boÀladi. Ikkinchisi: Butun ahli tavhidning jamoatlariga oid Arabcu jihat bilan shariatga itoat qilgan boÀladi. Uchinchisi: Koinot ixtivo etgan mavjudotga ishoratdir. Bu e'tibor bilan, shariati fitriya-i kubroga tobe boÀli uch nat va muhabbat bilan qudrat va azamatning arshi ostida sajid va obid boÀlgan boÀladi.

Bu jumlaning maqobli bilan vajhi nazmi, نَعْبُدُ ning اَلْحَمْدُ ga tafsir va bayoni b Aga bilan مَالِكِ يَوْمِ الدّ۪ينِ ga ham bir natija va bir lozim boÀlishidir.

اِيَّاكَ ning taqdimi, ixlosni viqoya etish uchundir va zamiri xitob ham ibodailan tsabab va illatiga ishoratdir. Chunki xitobga injiror etgan oÀtgan sifot bilan muttasif boÀlgan zot, albatta ibodatga mustahaqdir.

وَاِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ : نَسْتَع۪ينُ da mustatir olmosh, نَعْبُدُ ning foiligÀri y u uch jamoatdan har biriga roji'dir. Ya'ni: Bizning vujudimizning zarroti yoki ahli tavhid jamoati va yoxud koinot mavjudoti, butun hojot va maqsadlarimizga, ayniqsa eng ahamm boÀlgan ibodatimizga, sendan i'ona va tavfiq dik", iz.

اِيَّاكَ kalimasining takrorlanishidagi hikmatning birinchisi, xitob va huzurdagi lazzatning ortirilishiga; ikkinchisi, ayon maqomining aridir maqomidan yanada yuksak boÀlganiga; uchinchisi, huzurda sidq boÀlib kizbning ehtimoli boÀlmaganiga; toÀrtinchisi, ibodat bilan istio'naning baqinrova mustaqil maqsadlar boÀlganiga ishoratdir.

Bu ikki fe'lni bir-biri bilan bogÀlagan munosabat, ujrat bilan xizmat orasidagi munosabatdir. Zero ibodat, abdning Allohga qarshi bir xizmatidir. I'ona ham, u xizmatga qarshi bir ujrat kabidir.a keskmuqaddima bilan maqsud orasidagi aloqadir. Chunki i'ona va tavfiq ibodatga muqaddimadir.

اِيَّاكَ kalimasining taqdimidan tugÀilgan hasr, abdning Janobi Haqqa qarshi qilgan ibodat va xizmat bilan, vositalar va sabablarga boÀlgzi Quralluldan qutulishiga ishoratdir. Lekin sabablarni tamoman ihmol va tark etish yaxshi emas. Chunki u vaqt Janobi Haqning hikmat va mashiati bilan koinotda joriy qilinganhonga ga qarshi bir tamarrud chiqadi. Ha, sabablar doirasida ekan, tavakkal qilish bir navi tanballik va atolatdir.

اِهْدِنَا : Hidoyatni talab qilish bilan i'onu jaratash orasida qanday munosabat bor?

Ha; biri savol, boshqasi javob boÀlganidan, bir biri bilan bogÀlangan. Shundayki:

نَسْتَع۪ينُ bilan i'ona talab qilinarkan maqom iqtizosi bin boÀlima istaysan?" deya vorid boÀlgan muqaddar savol, اِهْدِنَا bilan javoblantirilgan. اِهْدِنَا bilan istanilgan narsalarning boshqa-boshqa va mutaaddid boÀlishi, اِهayon q ma'nosining ham boshqa-boshqa va mutaaddid boÀlishini ijob etadi. Xuddi اِهْدِنَا toÀrt masdardan tashkil topgan. Masalan: Bir moÀ'min hidoyatni istasa, اِهْدِنَا sabot va davom m Janobni ifoda qiladi. Boy istasa, ziyoda ma'nosini; faqir istasa, i'to ma'nosini; zaif istasa, i'ona va tavfiq ma'nosini ifoda etadi. Va shuningdek, "Hamma narsani yaratgan va hidoyat et qat'i" ma'nosida

oyati jalilasining hukmiga koÀra, zohiriy va botiniy tuygÀular, ofoqiy va xorijiy dalillar, anetgan.va dohiliy burhonlar, paygÀambarlarning irsoli bilan, kitoblarning inzoli kabi vositalar e'tibori bilan ham hidoyatning ma'nosi taaddud etadi.

Eng buyuk hidoyat, hijobning olib tashlanishi bilan haqni haq, botilnibu tar koÀrsatishdir.

الصِّرَاطَ الْمُسْتَق۪يمَ : Siroti mustaqim; shijoaلَنْ hat, hikmatning mazjidan va xulosasidan hosil boÀlgan adl va adolatga ishoratdir. Shundayki:

TagÀayyur, inqilob va falokatlarga ma'ruz vaaviy hj shu inson badanida iskan etilgan ruhning yashay olishi uchun uch quvvat ihdos etilgandir. Bu quvvatlarning birinchisi: Manfaatlarni jalb va jazb uchun quvva-i shahaviya-i bahimiya. Ikkinchisi: Zararli narsalarni daberadin quvva-i sabu'iya-i gÀazabiya. Uchinchisi: Naf' va zararni, yaxshi va yomonni bir-biridan tamyiz uchun quvva-i aqliya-i malakiyadir.

Lekin insondagi bu quvvatlarga shariat tomonidan bir hsaodatbir nihoyat tayin qilingan boÀlsa ham, fitratan tayin qilinmaganligidan, bu quvvatlarning har biri tafrit, vasat, ifrot nomi bilan uch martabaga ayriladilar. Masaassu' uvva-i shahaviyaning tafrit martabasi xumud boÀlib; na halolga va na haromga shahvati, kuchli xohishi boÀladi. Ifrot martabasi fujur boÀlib; nomuslarni va irzlarni oyoq osti qilishga kuchli xohishi boÀlaan saqsat martabasi esa iffat boÀlib; haloliga shahvati bor, haromga yoÀq.

Quvva-i shahaviyaning yeyish, ichish, uxlash va gapirish kabi furuotida ham bu uch martaba mavjuddir.

Va shuningdek, quvva-i ulardbiyaning tafrit martabasi jabonat boÀlib, qoÀrqilmaydigan narsalardan ham qoÀrqadi. Ifrot martabasi tahavvurdirki, na moddiy va na ma'naviy hech bir narsaa'nodaÀrqmaydi. Butun istibdodlar, tahakkumlar, zulmlar bu martabaning mahsulidir. Vasat martabasi esa shijoat boÀlib; huquqi diniya va dunyoviyasi uchun jonini fido qiladi, an dav' boÀlmagan narsalarga qoÀshilmaydi.

Bu quvva-i gÀazabiyaning furuotida ham shu uch martabaning oÀrni bor.

Va shuningdek, quvva-i aqliyaning tafrit martabasi gÀabovat boÀlib, hech bir narsadan xabari boÀlmair. Zefrot martabasi jarbaza boÀlib; haqni botil, botilni haq suratida koÀrsatadigan darajada aldovchi bir zakovatga molik boÀladi. Vasat martabasi esa hikmat boÀlib; haqni haq bilib imtisol etaltiroltilni botil bilib ijtinob etadi.

Bu quvvatning shu uch martabaga inqisomi kabi, furuoti ham u uch martabani ichiga olgan. Maoriqol Fe'llarning yaratilishi masalasida Jabr mazhabi ifrotda boÀlib, batamom insonni mahrum qiladi. I'tizol mazhabi ham tafritda boÀlib, ta'sirni insonga beradi. Ahli Sunnat mazhabi vasatdir. Chunki bu maarningayna-baynadirki; u fe'llarning bidoyatini iroda-i juz'iyaga, nihoyatini iroda-i kulliyaga beradi. Va shuningdek, e'tiqodda ham ta'til ifrotdir, tashbeh tafritdir, tavhid vasatdir.

Shu toÀqqiz martabaniq tushitasi zulmdir, uchtasi adl va adolatdir. Siroti mustaqimdan murod shu uch martabadir.

صِرَاطَ الَّذ۪ينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ : Qur'onning marvarid kabi lafzlarining tizilishi; bir xaytga, bir furga, bir naqshga munxasir emas. Balki zuhur jihatidan, xofa jihatidan, yaqinlik jihatidan, uzoqlik jihatidan mutafovit koÀp tanosublardan hdi. AsoÀlgan juda koÀp naqshlar ustiga tizilgan, nazm etilgandir. Zotan i'jozning asosi, ixtisordan keyin faqat shunday naqshlardadir.

Ha,

bilan maqoing qii har bir kalima orasida bir munosabat bor. Masalan: اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ bilan munosabati bor. Chunki ne'mat hamdga dalil va ishoratdir. رَبِّ الْعَالَم۪ينَ uf sohmunosabatdordir. Chunki tarbiyaning kamoli, ne'matlarning tavoli va ta'oqubi bilan boÀladi. اَلرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ bilan aloqadordir. Chunki اَلَّذ۪ينَ dan iroda etilgan "anbiyo, shuhado, sulaho, ajabo rahmatdirlar. مَالِكِ يَوْمِ الدّ۪ينِ bilan aloqasi bordir. Chunki ne'mati komila, faqat dindir. نَعْبُدُ bilan aloqasi bor. Chunki, ibodatda imomlar bulardir. نَسْتَعِينُ bilan bor. Chunki, tavifoda va i'onaga mazhar bulardir. اِهْدِنَا bilan bor. Chunki, hidoyatda muqtado-bih ulardir. صِرَاطَ الْمُسْتَق۪يمَ bilan bor. Chunki, toÀgÀri yoÀl faqat ularni qarshlagidir.

"Tariq" yoki "sabil" kalimalariga "sirot" kalimasining tarjihi, maslaklarining atrofi mahdud va gavjum bir yoÀl boÀlganiga va u yoÀlga kirganlarning boshqa chiqmasliklariga ishoratdir.

Ma'hud va ma'lum boÀlgan narsalardaburhontilishi usul ittihoz etilgan asmo-i mavsuladan اَلَّذ۪ينَ ta'biri ularning zulumoti bashariya ichida olmos kabi porlaganlariga ishoratdirki; ularni taharriy r kabiab etishga va qidirishga luzum yoÀq. Ular hammaning koÀz oÀngida hozir boÀlganliklarini ta'min etgan bir uluvvi shonga molikdirlar. Jam' siygÀasi bilan اَلَّذ۪ينَ ning zikri, ularga iqtido va tobe boÀlyegan konining mavjudiyatiga va ularning maslaklarida butlan boÀlmaganiga ishoratdir. Chunki fardiy boÀlmagan bir maslakda tavotur bordir; tavoturda butlan yoÀq.

Moziy siygÀasi bilan اَ hattoتَ ning zikri; takror ne'matni talab qilishga bir vasila boÀlganiga va Allohga roji' boÀlgan olmoshi ham bir yordamchi va bir shafoatchi vazifasini qilganiga ishoratdir. Ya'ni: "Ey Robbim! Modomiki in'om sening fe'linumlalaa avval ham in'omni qilgansan; istihqoqim boÀlmagani holda in'omni takrorlash, sening sha'ningdir."

عَلَيْهِمْ dagi عَلٰى anbiyoga yuklatilgan risolat va taklif yukining juda ogÀir boÀlganiga va umlalaarni foydalantirish uchun yomgÀir, qor va boÀronlarning shadoidiga ma'ruz qolgan yuksak togÀlar kabi, paygÀambarlarning ham ummatlarini fayzlantirish uchun risolat za>Buninriga ma'ruz qolganlariga ishoratdir.

Boshqa bir surada zikr qilingan

oyati karimasi bu yerdagi

oyati jalilasini bayon qiladi. Zotan Qur'onning bir qismi bir qismini tafsir qiladi.

S: PaygÀambarlarning maslaklam inso-biriga muvofiq kelmagani kabi, ibodatlari ham bir-biriga muxolifdir. Buning sabablari nimada?

J: E'tiqod va amalda, usul va ahkomi asosiyada paygÀambarlarning hammasi doimdirlar, sobitdirlar, muttahiddirlar. Ixtilof va tafovutlarsalla t furuotdadir. Zotan, zamonlarning tabadduli bilan furuotning ham tabaddul va tagÀayyuri tabiiy narsa. Ha, mavosimi arbaada tadoviy va talabbu mutad koÀp narsalar tabaddulga uchraydi. Masalan, qishda kiyilgan qalin kiyim yozda tabaddulga uchraydi; yoki qishda yaxshi ta'siri boÀlgan bir dorining yozda yomon ta'siri boÀladi, ishlatilmaunga ahuning kabi, qalb va ruhlarning gÀidosi boÀlgan ahkomi diniyaning furuoti ham umri basharning davrlari e'tibori bilan tabaddulga uchraydi.

غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ : Xavf va firor maqomi boÀlgan shu sifatning maqoblidagi maqomlasiningn munosabati esa: Bu maqomning hayrat va dahshat nazari bilan jalol va jamol bilan muttasif boÀlgan maqomi rububiyatga qaratishi; va iltijo va daxolat nai.

{(Hilan نَعْبُدُ dagi maqomi ubudiyatga qaratishi; va ajz nazari bilan نَسْتَع۪ينُ dagi tavakkal maqomiga qaratishi; va tasalli nazari bilan rafiqi doimiy boÀlgan maqomi rijoga qaratishidir. Chunki qoÀrqinch bir narsaninday tan odam, qoÀrquv va hayrat ichida qoladi; soÀngra firor etishga mayl qiladi. Ojiz boÀlgan taqdirida tavakkal qiladi, soÀngra tasalli yoÀllarini qidiradi.

S- Janobi Haq GÀaniyyi Mutlaqdir; olamda diniyaar zalolatlarni va juda xunuk yomon narsalarni qilgan navi basharning yaratilishida qanday hikmat bordir?

J- Koinotda maqsudi bizzot atini liy va shumulli qilib yaratilgan faqat kamollar, xayrlar, husnlardir. Sharlar, qubhlar, nuqsonlar esa; husnlarning, xayrlarning, kamollarning orasida koÀrilmaydigan darajada tarqoq va juz'iyat turidan taba'i boÀlib yaratilganlarki; xayrlalofiga husnlarning, kamollarning martabalarini, navlarini, qismlarini koÀrsatishga vasila boÀlsinlar va haqoiqi nisbiyaning vujudiga yoki zuhuriga bir muqaddima va bir vohidi qiyosiy boÀlsinlar.

S- Haqoiqi nisbiyaning ak, qaiymati borki, u uchun sharlar istehson etiladi?

J- Haqoiqi nisbiya deyilgan narsalar, koinotning ajzosi orasida boÀlgan robitalardir. Va koinotdagi nizom faqat haqoiqi nisbiyadan tugÀilgan. Va haqoioÀladibiyadan koinotning anvo'iga bir vujudi vohid in'ikos etgan. Haqoiqi nisbiya katta bir oÀlchovda haqoiqi haqiqiyadan koÀp. Hatto bir zotning haqoiqi haqiqiyasi yetti boÀlsa, haqoiqi nisbiyasiratdir yuzdir. Shu sababli qubh va sharda shar boÀlsa ham qolildir.

Ma'lumdirki, sharri qolil uchun xayri kasir takr etilmaydi. Tark qilinsa, sharri kasir boÀladi. Zakot va jihodda boÀlgani gandir Ha

mashhur hukmidan maqsad, bir narsaning ziddi, u narsaning haqoiqi nisbiyasining vujud yoki zuhuriga sababdir. Maularni Qubh boÀlmasaydi va husnlarning orasiga kirmasaydi, husnning gÀayri mutanohiy boÀlgan martabalari tazohur etmasdi.

S- اَنْعَمْتَ fe'l, مَغْضُوبِ ism-i maf'ul, ضَٓالّ۪ينَ ismi foil boÀlib, zikrla Arabia shuningdek uchinchi parchaning sifatini va ikkinchi parchaning sifatiga tarattub etgan oqibatini va birinchi parchaning unvoni sifatini aynan zikr qilishda qanday bir hikmat b, har J- Ne'mat unvoni, nafs doimo mayl qilgan bir lazzat boÀlganidan ixtiyor qilingandir. Fe'li moziy boÀlib zikridagi sabab, avval bayon qilingandir. Ikkinchi parcha. Zeroquvva-i gÀazabiyaning gÀalaba va tajovuzi bilan tajovuz qilib ahkomning tarki bilan zulm va fisqqa tushgan. Yahudiylarning tamarrudi kabi. Zulm va fisqda xasis va xayrsiz bir lazzat koÀringanalasi,ulardan nafs tanaffur etmaydi. Qur'oni Karim u zulmning oqibati boÀlgan gÀazabi Ilohiyni zikr qilganki, nafslarni u zulm va fisqdan tanfir ettirsin. Istimror va davom sha'nida boÀlgan ismlardan ism-i maf'ul boÀun asrkr qilinishi esa, shar va isyonlarning davom qilib, tavba va avf bilan inqito' etmaganlari taqdirda, qat'iylashishiga va oÀchirilmaydigan bir tamgÀa shakliga kelishiga ishoratdan Osihinchi parcha esa, vahm va havo-i nafsning aql va vijdonlariga gÀalabasi bilan, botil bir e'tiqodga tobe boÀlib nifoqqa tushgan bir qism nasorodir. Zalolat nafslarni tanfir va ruhlarni ogÀritgan bir alam boÀlganidan; Qur'ong qisim u parchani ayni u sifat bilan zikr qilgan. Va ismi foil boÀlib zikr qilinishiga sabab esa; zalolatning zalolat boÀlib davom etishiga mutavaqqif boÀlib, inqing qu duchor boÀlgan zamon avfga dohil boÀlishiga ishoratdir.

Ey doÀstim! Butun lazzatlar iymonda boÀlgani kabi, butun alamlar ham zalolatdadir. Buning izohi esa; bir shaxs, qudrati azaliya tarafidan, adam zulumotidan shu qoÀrqinzda saunyo sahrosiga oÀtkazilar ekan koÀzini ochadi, qaraydi. Bir lutf kutgan vaqti, birdaniga dushmanlar kabi xastaliklar, alamlar, balolar hujum qilishni boshlaydilar. Bir madad, bir yordaaraz hn mustarhiymona tabiatga va anosirga qaragan vaqti, qasovati qalb bilan, marhamatsizlik bilan qarshilanadi. Ajromi samoviyadan istimdod etish niyatida boshini havoga koÀtaradi. U ajrom atom bombalari kabi dozik vli va haybatli hollarida koÀziga koÀrinadi. Hamon koÀzini yumadi, boshini egadi, oÀylashni boshlaydi. Qaraydiki, hayotiy hojatlari baqirib chaqirishni boshlaydilar. Butun-butun tavahhush etib hamon quloqlarini lgan k, vijdoniga iltijo qiladi; qaraydiki: Vijdoni minglab amol (umidlar) va omoniy bilan toÀla shovqinlaridan jinnat keltiradigan bir holga keladi. Ajabo, hech bir jihatdan hech bir tasalli chorasini topolmagan u bechora shaxs, maْتُمْ lan ma'dni, Sone' bilan hashrni e'tiqod etmasa, uning u vaziyatidan Jahannam yanada salqin boÀlmaydimi?

Ha, u bechora xavf va haybatdan, ajz yoqqashatdan, vahshat va koÀngil torligidan, yetimlik bilan ma'yusiyatdan tashkil topgan bir vaziyat ichida boÀlib qudratiga qaraydi, qudrati ojiz oq isbis.. hojatlariga qaraydi, daf qilinadigan bir holatda emas. Chariqib yordam istasa, yordamiga keladigan yoÀq. Hamma narsani dushman, hamma narsani gÀarib koÀradi. Dunyoga kelganiga ming maga bindomat etadi, la'nat oÀqiydi. Faqat u shaxsning siroti mustaqimga kirib, qalbi va ruhi nuri iymon bilan nurlansa, u zulmatli avvalgi vaziyata va nniy bir holatga inqilob etadi. Shundayki:

U shaxs hujum qilgan balolarni, musibatlarni koÀrgan vaqti Janobi Haqqa istinod etadi, mustarih boÀladi. Yana u shaxs abadga qadar uzr suyaetgan umidlarini, iste'dodlarini oÀylagan vaqt, saodati abadiyani tasavvur qiladi. U saodati abadiyaning ma-ul hayotidan bir qultum ichadi, qalbidagi umidlarini taskin etadi. Yana u shaxs boshini koÀtarib samoga va atrofga qaraydot holma narsa bilan unsiyat paydo qiladi. Yana u shaxs samodagi ajromga qaraydi; harakatlaridan dahshat emas, unsiyat va amniyat paydo qiladi.. va ularning u harakatlarini ibrat va hayrat bilan tafakkur qilada munxa u shaxs ajromi ulviya bilan shunday bir kasbi muorafa etadiki, qaysi bir jirmga qarasa qarasin, u jirmlardan: "Ey doÀstim! Bizdan tavahhush etma! Harakatlarimizdan qoÀrqma! Hammamiz bir Xoliqning ma'murlarimiz" deya ma'nus va amniyaqi fitvchi ovozlarni qalban eshitishni boshlaydi.

U shaxs avvalgi vaziyatida vijdonidagi u dahshatli va vahshatli va qoÀrqinch alomi shadidadan qutulish uchun tasallilar dir. Yhissini yoÀq qilish va sarxushlik bilan u hollarni unutishni istaydi. Ikkinchi holatida esa, ruhida yuksak lazzatlarni va saodatlarni his qilaَل۪يفَlbini iqoz, vijdonini tahrik etib ruhini ihsos etgan sari, u saodatlar ziyodalashadi va unga ma'naviy Jannatlarning eshiklari ochiladi.

اَللّٰهُمَّ بِحُرْمَةِ هَذِهِ السُّورَةِ اجْعَلْنَا مِنْ اَصْحَابِ الصّadi. S الْمُسْتَقِيمِ آمِينَ

Sura-i Baqara

S: Ijoz bilan i'joz sifatlarini ichiga olgan Qur'oni Azimushshonda

va

ving zaلٌ يَوْمَئِذٍ‌الخ

kabi juda koÀp oyatlar takarrur etyapti. Holbuki bu takrorlar balogÀatga ziddir, zerikish beradi?

J: Ey birodar! Har porlagan narsa yoquvchi otash emasdir. Ha, takror va takarrur ba'zan zerikish beraqom qaqat umumiy emas. Har yerga, har kalomga va har kitobga shomil emas. Zerikish beruvchi deb oÀylangan juda koÀp zohiriy takrorlar balogÀat jihatidan istehson va taqdir qilinadi. Ha, liklaryegan ovqatlar; biri gÀido, boshqasi tafakkuh (meva) boÀlib ikki qismdir. Birinchi qism takarrur etgan sari mamnuniyat beradi, quvvat beradi, juda koÀp tashakkurlarga sabab boÀladi. Ida boÀi qismning takarrurida zerikish, tajaddudida lazzat bor. Shuning kabi, kalomlar ham ikki qismdir. Bir qismi ruhlarga qut, fikrlarga quvvat beruvchi haqiqatlardirkm, hukarrur etgan sari quyoshning ziyosi kabi, ruhlarga, fikrlarga hayot beradi. Meva kabi ishtahani ochgan qismda takarrur maqbul emas, istehson etilmaydi. Bunga binoan, Qur'on hay'ati majmuasi bilan qalblarga qut va quvvat boÀlib,hodninri zerikish emas, halovat va lazzat bergani kabi, Qur'onning oyatlarida ham shunday bir qism borki, u quvvatning ruhi hukmida boÀlib takarrur etgan sari yanada ziyoda porlaydi, haq va haqiqat nurlarini sochadi.

هُوَ الْمِسْكُ مَا كَرَّرْ'ni "Bَتَضَوَّعُ

Azjumla: بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ kabi oyatlarda boÀlgan uqda-i hayotiya va nuroniy asoslar takarrur etgan sari ishtahalarni ochadi; mushk kabi, aralashtirilgan sari hid chiqaradi. lif ho takarrur deb oÀylangan, haqiqatda takarrur emas. Faqat وَاُتُوا بِه۪ مُتَشَابِهًا kabi, boshqa-boshqa hikmatlarni, nuktalarni, gÀoyalarni ifoda qilgan takrorli kalomlar yolgÀiz ibora jian mujn, lafz jihatidan bir-biriga oÀxshaganlari uchun takror deb oÀylanadi. Hatto qissa-i Muso koÀp maziyatlarni va hikmatlarni oÀz ichiga olgan. Har maqomda oÀsha maqomga munosib bir vajh bilan zikr qilinishi ayni balogÀatdir. Ha, Qur'oni Azi bilahon u qissa-i mashhurani, kumush ekan yadi bayzosiga olib oltin shakliga aylantirishi bilan shunday bir naqshi balogÀatga mazhar etgandirahmlagtun ahli balogÀat uning balogÀatiga hayron boÀlganlar, sajda qilganlar. Va shuningdek, tayammun, tabarruk va istio'na kabi koÀp vajhlarniَلٰكِنa olgan; va tavhid, tanzih, sano, jalol va jamol va ehson kabi koÀp maqomlarni tazammun; va tavhid va nubuvvat, hashr va adolat kabi maqosidi arbaaga ishorat qilgan Basmala, zikr qilingan yboÀlading har birida bu vajhlardan, bu maqomlardan biri e'tibori bilan zikr qilingan va qilinmoqda. Shu bilan barobar, qaysi surada takarrur boÀls hollauraning ruhi bilan munosib boÀlgan bir vajh bizzot qasd qilinish bilan, boshqa vajhlarning istidrodiy va taba'i zikrlari balogÀatga zid emas.

الٓمٓ : Suralarning boshlarida boÀlgan hurufi muqanlardea oid izohotni "ToÀrt Mabhas"da zikr qilamiz.

Birinchi Mabhas: الٓمٓ bilan, suralarning avvallarida boÀlgan hurufi muqatto'adan tanaffus etgan i'joz haqida. I'joz marvarid kabi nafis latoifi balogÀat yogÀdularining imtizoj va ijtimo'omiylaajalliy etgan bir nurdir. Bu mabhasda bu nurni bir nechta latoif zimnida izoh qilish bilan porlatamiz. Faqat har bir latifa nozik va ziyosi oz boÀlsa ham, latoifning hay'ati majmuasidan hosil boÀlgan tom bir ziyo bilan fajri sodiqdan qodi.

1- Hijo harflarining adadi -alifi sokina xorij qolish sharti bilan- yigirma sakkiz harfdir. Qur'oni Azimushshon, suralarning boshida bu harflarning yarmini zikr qilgan, yarmini tark qilgandir.

2- Qura amr gan nisf tark qilgan nisfdan ziyodaroq kasir-ul iste'moldir.

3- Qur'on suralarning boshida zikr qilgan qism ichida lison ustiga yanada suhulatli boÀlgan "an taklom"ni koÀp takror qilgan.

4- Qur'on olgan harflarni hijo harflarining adadicha suralarga tavzi' etgan.

5- Hijo harflarining mahmusbutun hura, shadida, rahva, musta'liya, munhafiza, muntabiqa, munfatiha kabi juftli jinslarining har biridan yana nisf olgan.

6- Jufti, ya'ni oÀxshashi boÀlmagan -avtarrdan bida saqildan ozni, xafifdan koÀpni olgan. Qalqala, zalaqa kabi.

7- Qur'oni Azimushshonning, suralarning boshidagi hurufi muqatto'aning zikr qilingan minval ustiga tansiflari haqida ixt، د kailgan tariq, besh yuz toÀrt ehtimoldan intihob etilgan. Va intihob etilgan shu tariqdan boshqa hech bir ehtimol bilan mazkur tansif mumkin emas. Chunki taqsimlar juda koÀp bir-biriga kirgan va juda mutafovitdir. Bu kabi i'joz yogÀdulangdek,hissa ololmagan, zavqiga malomat etsin va koyisin.

Bu mabhasda ham bir nechta latoif bordir:

1- الٓمٓ bilan amsolida koÀzga urilgan gÀarobat, bu harflarning judahat vab va ajib bir narsaning muqaddimasi va kashf guruhi boÀlganlariga ishoratdir.

2- Bu suralarning boshlaridagi taqti'i huruf bilan ismlarni hijolash, musammoning ma'haziga va nimadan nash'at etganiga ishoratdir.

3- Bu harflarning taqtin bimusammoning vohidi e'tiboriy boÀlib, tarkibi majziy emasligiga ishoratdir.

4- Bu harflarning taqti' va ta'dadi, san'atning modda va ma'hazini muxotobga koÀrsatilish bilan muorazaga. Faqa boÀlganlarni maydonga chaqirib, "Mana, i'joz san'atini shu koÀrgan harflaringizning nazm va naqshlaridan qildim. Maydonga marhamat!" deya ularning tahqirona tabkidlariga (takdirlariga) ishoratdir.

5- Mm ibodn chiqarilgan shu hijo harflarining zikri, muorizlarni hujjatsiz qoldirishga ishoratdir. Ha, Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon shu ma'nosiz harflarning lisoni holi bazlaka'lon qiladiki: "Men sizdan baligÀ ma'nolarni, hukmlarni, haqiqatlarni ifoda qilgan yuksak xutbalarni va nutqlarni istamayman. YolgÀiz shu sanab oÀtgan harflarimdan bir nazira qiling, hatto boÀhton va hikoying fon ham iborat boÀlsa boÀlsin!"

6- Harflarni ta'dad bilan hijolash, endi qiroatni va kitobatni boshlagan mubtadilarga maxsusdir. Bundan tushuniladiki: Qur'on ummiy bir qavmga va mubtadi bir muhitga muallimlik qiladi.

7- ا، لbli sabi harflarni, masalan "alif, lom, dol" kabi ismlari bilan ta'bir va zikr qilish, ahli qiroat va arbobi kitobat ittihoz etgan bir usuldir. Bundan tushuniladiki, ham aytgan, hhidagiglagan ummiy boÀlganlariga nazaran, bu ta'birlar aytgandan chiqmayapti va uning moli emas; faqat boshqa bir yerdan unga kelyapti.

Ey birodar! Bu latoisafohayupqa iplaridan toÀqilgan yuksak naqshi balogÀatni koÀrolmagan odam, balogÀat ahlidan emas. Arbobi balogÀatga murojaat etsin.

Uchinchi Mabhas: الٓمٓ i'jozning asoslarida ishozning eng yuksak va eng nozik darajasiga bir misoldir. Bunda ham bir nechta latoif bor:

1- الٓمٓ uch harfi bilan uch hukmga ishoratdir. Shundayki: Alif, هٰذَا كَلَامُ اللّٰهِ الْاَزَلِىِّ hukmiga koÀra-iyasiga; lam, نَزَلَ بِه۪ جِبْر۪يلُ hukmiga va qoziyasiga; mim عَلٰى مُحَمَّدٍ ع.ص.م hukmiga va qoziyasiga ramzan va imoan ishoratdir.

Ha, qandayki Qur'onning hukmlari uzun bir surada, uzun bir sura qisqa bir surada, qisqa bir iyat hir oyatda, bir oyat bir jumlada, bir jumla bir kalimada, u kalima ham "sin, lom, mim" kabi hurufi muqatto'ada irtisom etadi, koÀrinadi. Shuning kabi الٓمٓ ning har bir harfida mazkur hukmlardan biri tamassul etib koÀrinadi.

2- Suralكِتَاب boshlaridagi hurufi muqatto'a Ilohiy bir kalit soÀzdir. Bashar fikri unga yetisholmaydi. Kaliti faqat Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamdadir.

3- Kalit soÀz kabi shu hurufi muqatto'aning zikri Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalaatlargfavquloda bir zakovatga molik boÀlganiga ishoratdirki: Muhammad Alayhissalotu Vassalam ramzlarni, imolarni va eng yashirin narsalarni sarih kabi qabul qiladi, anglaydi.

far ju harflarning taqti'i; harf va lafzlar ichiga olgan qiymat, yolgÀiz ifoda qilgan ma'nolarga koÀra boÀlmasdan, ilmi asror-ul hurufda bayon qilingani kabi, adad va sonlari kabi, harflarning orasida fitriy munosabatlar boÀlganiga ishoratdir.

{lari bya) Qirq yildan keyin Risola-i Nur bu lam'a-i i'jozni koÀrlarga ham koÀrsatgandir.}

5- الٓمٓ taqti'i bilan, butun harflarning asos mَا Qurari boÀlgan "halq, vasat, shafa" maxrajlariga ishoratdir. Va zehnlarning nazari diqqatini shu maxrajlarga oÀgiradiki; zehnlar, kerak boÀlsa bu uch maxrajda, kerak boÀlsa bularga bogÀliq kichi qoÀrqik maxrajlarda lafzlarning va harflarning qanday vujudga kelganlarini hayrat va ibrat bilan mutolaa etsinlar.

Ey zehnini balogÀatning rangi bilan ranglagan birodar! Bu latoifni siqadigan boÀlsang, هٰذَا كَلَامُ اللّٰهِ ichidan chiqadi.

i xatoinchi Mabhas:>الٓمٓ amsoli bilan barobar, tarkib shaklidan taqti' suratida zikrlari, bu shaklning mustaqil boÀlib hech bir imomga tobe boÀlmaganiga va hech kii uchuqlid qilmaganiga va uslublari ajib, turlari gÀarib yangi soha-i vujudga kelgan bir badi'a boÀlganiga ishoratdir. Bu mabhasda ham bir nechta latoif bordir.

1- Xatib va baligÀlarning odatidanki, maslaklarida doimo bir misolga tobe , intiilar va bir oÀrnak ustida naqsh toÀqiydilar va bosib oÀtilgan bir yoÀlda yuradilar. Holbuki bu harflardan anglashilganiga nazaran, Qur'on hech bfrdir.olga tobe boÀlmagan va hech bir naqshi balogÀat oÀrnagi ustida naqsh qilmagan va bosib oÀtilmagan bir yoÀlda yurgandir.

2- Qur'on boshdalan moiga qadar nozil boÀlgan hay'at ustida boqiydir. Bu qadar Qur'onni taqlid qilishga mushtoq boÀlgan doÀstlar va mutahajim dushmanlarga qaramasdan, hozirga qadar Qur'onnning na taqlidi qilingan va na bir misoli koÀrsatilgan. Ha, Qur'on millionlabva yukha kitoblar bilan muqoyasa qilinsa, oÀxshashi topilolmaydi. U holda Qur'on yo hammasining ostidadir, bu esa maholdir; Shunday ekan hammasidan ustundir... shunday ekan Allohning kalomidir.

3- Basharning san'ati boÀlgan bir narsa, bidoyaْ تَحْnuk va gÀayri muntazam boÀladi, soÀngra asta-asta intizomga kiradi. Qur'on esa, ilk zuhurida koÀrsatgan halovatni, goÀzallikni, yoshlikni hozir ham shunday holda muhofaza qilmoqda.

Ey balogÀat latofatining iforini hidlagda qilodar! Zehningni shu mabohisi arbaaga yuborki, asalarisi

asalini chiqarsin.

ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ ف۪يهِ هُدًى لِلْمُتَّق۪ينَ : Birodar! Kalomlarning husnini orttirgan va goÀzalligini ortiqchahamsnittirgan balogÀatning asoslaridan biri ham shudirki: Bir hovuzni toÀldirish uchun atrofidan sizilgan suvlar kabi, baligÀ kalomlarda ham zikr qilingan kalimalarning, qaydlarning, hay'atlarning tamoman u kalom ta'qib qii, obisos maqsadga nazir boÀlish bilan uning taqviyasiga xizmat qilishlari, balogÀat mazhabida lozimdir.

وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَا Bu ِّكَ

boÀlgan oyati karima nazari diqqatga olinsa, koÀriladiki: Bu kalomdagi maqsad va asos, juda oz bir azob bilan ortiqcha qoÀrqitishdir. Va bu kalomda bir." k mazkur kalimalar va qaydlar tamoman u maqsadni taqviya uchun xizmat qilyaptilar.

Azjumla: Shak va ehtimolni ifoda qilgan اِنْ shartiya b injim azobning ozligiga va ahamiyatsizligiga ishoratdir.

Va shuningdek, نَفْحَةٌ siygÀasi bilan va tanvini bilan, azobning ahamiyatsizligiga imodir.

Va shuningdek, مَسَّ k kelsii, azobning shadid boÀlmaganiga ishoratdir.

Va shuningdek, tab'izni ifoda qilgan مِنْ va shiddatni koÀrsatgan "nakal" kalimasiga badal, hiffatni kabi tgan عَذَابِ kalimasi va رَبِّ kalimasidan imo etilgan shafqat, hammasi ham azobning qillat va ahamiyatsizligiga ishorat qilish bilan, shu she'rni lisoni hollari bilan tamassul etadilar:

عِبَارَاتُنَا شَتّٰى وَحُسْنُكَ وَاحِدٌ وk-kich اِلٰى ذَاكَ الْجَمَالِ يُش۪يرُ

Ya'ni: "Iboralarimiz boshqa-boshqa boÀlsa ham, husning birdir. Hammasi ham u husnga ishorat qiladilar."

boÀlgan oyati q va kdir. Bu oyatda maqsadi asos, Qur'onning yuksakligini koÀrsatishdir. Va bu maqsadni taqviya etgan,

qaydlaridir. Ha, bu qaydlar istinod etgan juda Xul va yashirin dalillariga ishorat qilish bilan barobar, u maqsadning taqviyasiga yuguryaptilar.

Azjumla: الٓمٓ qasam boÀlish jihati bilan, Qur'onning azamatiga va ostida mustatir, yashirin u mazkur latoif jihati bilanng dara'voning isbotiga ishorat qiladi.

Va shuningdek, ذٰلِكَ zot bilan sifatni koÀrsatgan bir ishorat boÀlishi e'tibori bilan ham Qur'onning azamatiga, bor eamatni isbot qilgan sifoti kamoliyaga ishorat qiladi.

Va shuningdek, ذٰلِكَ ishorati hissiyaga maxsus ekan, ishorati aqliyada ishlatilishi, ta'zim va ahamiyatni ifoda qilgani kabi, ma'qul boÀlgan Qur'onni maxsus da uzoda koÀrsatishi, Qur'onni azhan va anzorning nazari diqqatiga arz qilish bilan, tasatturni ijob etgan hiyla, za'fiyat va boshqa xunuk narssiga in munazzah boÀlganini izhor va e'tirof ettirishdir.

Va shuningdek ذٰلِكَ ning ل vositasi bilan ifoda qilgan bu'd, Qur'onning kamoliga dalolat qilgan uluvvi rutbasiga ishoratdir.

Va shuningdek, الْing ke dagi اَلْ hasri urfiyni ifoda qilganidan, Qur'onning azamatiga va boshqa kitoblarning mahosinini jam' qilish bilan ulardan ustun boÀlganiga ishoratdir.

Va shuningdek, "kitab" ta'biri, ahli qirouju'lakitobatdan boÀlmagan bir ummiyning mahsuli emasligiga ishoratdir.

Va shuningdek, لَا رَيْبَ ف۪يهِ olmoshining har ikki ehtimoliga binoan Qur'onning kamolini isbot yoki ta'kid qiladi. Va shuningdek, istigÀroqni ifoda qilgan لgÀarib'onning har burchagida rakz va har yerida zikr qilingan dalillar, burhonlar, hujum qilgan shak va shubhalarni daf bilan, Qur'onning unday qusurlardan munazzah ekanini e'lon qiladi. Va lisoni holi bilan shu sheMUDOFAÀqiydi:

Ya'ni: Qur'onda ta'yib etilaigan hech bir nuqta yoÀqdir. Qur'on kabi sahih qovllarni ta'yib etish, faqat fahmlarning saqomatidan kelib chiqadi. Va shi; tabek, zarfiyatni ifoda qilgan فِى ta'biri, Qur'onning sathiga va zohiriga qoÀngan shak va shubha boÀlsa, ichidagi haqoiq bilan daf qila olishiga ishoraينَ

de Birodar! Tahlil vositasi bilan tarkibning qiymatini va kull bilan juzlar orasidagi farqni idrok qila olgan boÀlsang, bu misollardagi quyud va hay'otga diqqat qil. Va u kalimalardan joÀshib chiqqan ziloli tom vaatni va kavsari fasohatni toÀygunga qadar ich, "Alhamdulilloh!" de.

S-

oyati karimasining jumlalari atf bilan bir-biri bilan bogÀlanmagan boÀlishi nimaga binoan?

J- U jalillar orasidagi shiddati ittisol, bogÀlanish va quchoqlashishdan bir farqlilik yoÀqki, bir-biri bilan bogÀlanishga luzum boÀlsin. Zero u jumlalarning har birisi oÀrtoqlariga ham otadir, ham oÀgÀilin qabi, ham dalildir, ham natijadir.

Ha, الٓمٓ lisoni holi bilan ham muorazaga chaqiradi, ham moÀ'jiz boÀlganini e'lon qiladi. ذٰلِكَ الْكِتَابُ ham butun kitoblarga faiq boÀlganini tasrih etadi, ham mustasno va mum۪يمُونÀlganini izhor etadi. لَا رَيْبَ ف۪يهِ ham Qur'onning shak va shubha yeri boÀlmaganini tasrih etadi, ham mustasno va mumtoz boÀlganini izhor etadi. هُدًى لِلa mazhق۪ينَ ham tariqi mustaqimni koÀrsatish bilan muvazzaf boÀlganini koÀrsatadi, ham mujassam bir nuri hidoyat boÀlganini e'lon qiladi. Xullas, bu jumlalardan har birisi, ifoda qilgan birinchi ta biri bilan oÀrtoqlariga dalil boÀlgani kabi, ikkinchi ma'nosi bilan ham ularga natijadir. SoÀngra bu oyatning shu jumlalari orasida i'jozga manba, balogÀatga mador boÀlgaid shaikki munosabat, aloqa va bogÀliqlik bor. Bulardan misol tariqasida uch donani zikr qilib, boshqalarni senga havola qilaman.

1- الٓمٓ butun muorizlarni muorazagasirni t qiladi. Shunday ekan, eng yuksak bir kitobdir. Shunday ekan, bir yaqiyn sadafidir. Zero kitobning kamoli yaqiyn bilandir. Shunday ekamsi Qui bashar uchun mujassam bir hidoyatdir.

2- ذٰلِكَ الْكِتَابُ ya'ni amsoliga tafavvuq etgandir. Shunday ekan, mustasnodir. Chunki shak va shubha yeri emas. Chunki muttaqilargai kabiri yoÀlni koÀrsatadi. Shunday ekan, moÀ'jizdir.

3- هُدًى لِلْمُتَّق۪ينَ Ya'ni, tariqi mustaqimga irshod etadi. Shunday ekan, yaqiyniyatdandir. Shunday ekan, mumtozdir. Shunday ekan, moÀ'jizdir.

Ey birodar! Shu هُدًى لِلْمُتَّ, nabojumlasidagi nuri balogÀat va husni kalom toÀrt nuqtadan tazohur etgan.

1- Bu jumlada ega mahzufdir. Bu hazf; (jumlani tashkil qilgan ega bilan kesim orasidagi ittihod shunday bir darta na borganki, xuddi ega hazf boÀlmasdan kesimning ichiga kirgan) xorijan ikkisi muttahid boÀlganlari kabi, zehnan ham muttahid boÀlganlariga ishoratdir.

2- هَاد۪ى oÀrnida هُدًى ya'ni, ismi foil mavqeida masdarni

لَlatilishi, tajassum etgan nuri hidoyatdan javhari Qur'onning hosil boÀlganiga ishoratdir.

3- هُدًى dagi tanvini tankirdan tushunilyaptiki, hidoyati Qur'on shunday nozik bir dKarimda borganki, haqiqati idrok etila olmaydi va shunday keng bir maydonni ishgÀol qilganki, ihotasi ilman mumkin emas. Chunki ma'rifaning ziddi boÀlgan "nakra"; yo shiddati xofadan boÀladi yoki kasrati zuhurdan nashiqat, adi. Bunga binoan, "tankir" ba'zan tahqirni, ba'zan ta'zimni ifoda qiladi, deyilgan.

4- Mutaaddid kalimalarga badal ismi foil siygÀasi bilan i

Xu etilgan مُتَّق۪ينَ kalimasi bilan qilingan ijoz, hidoyatning samarasiga va ta'siriga ishorat boÀlgani kabi, hidoyatning vujudiga ham bir dalili inomasid.

S: GÀoyat mahdud, oz bir nechta nuqtadan basharning iqtidoridan xorij deyilgan i'jozning tugÀilish ehtimoli bormi?

J: Moddiy va ma'naviy hamma narsada yordamning va ijtimo'ning buyuk quvvat va ta'siri bor. Ha, in'ikos sirri bilan,h, fararsaning husni ijtimo' etsa, besh boÀladi. Besh ijtimo' etsa, oÀn boÀladi. OÀn ijtimo' etsa, qirq boÀladi. Chunki hamma narsada bir navi in'ikos va bir navi tamassulilish,Qandayki bir-biriga muqobil tutilgan ikki oynada koÀp oynalar koÀrinadi; shuning kabi, ikki-uch nukta yoki ikki-uch husn ijtimo' qilgan vaqtlari juda koÀp nuing ke, juda koÀp husnlar tavallud etadi. Bu sirga binoan, har husn sohibining va har bir sohibi kamolning amsoli bilan ijtimo' etishga fitriy bir mayli borki, ijtimo'lari zamonida husnlari, kamollari bir ekan, ikki boÀladi. Hva talir tosh, toshligi bilan barobar gumbazli binolarda ustaning qoÀlidan chiqar-chiqmas boshini egadi, oÀrtoqlari bilan birlashishga mayl qiladikaning ilish tahlikasidan qutulsin. Afsuski insonlar taovun sirrini idrok qilisholmagan. Hech boÀlmasa, toshlar orasidagi yordam vaziyatidan dilda eishsin.

S: BalogÀat va hidoyatdan maqsad, haqiqatni vazih bir shaklda koÀrsatib fikrlarni va zehnlarni ixtiloflardan qutqarish ekan; mufassirlarning bu kabi oyatlarda qilgan ixtilofoti, koÀrsatgan ehtimollari, bayon qilgan moziy-boshqa bir-biriga toÀgÀri kelmagan vajhlari ostida haq va haqiqat qanday suratda koÀrilishi mumkin?

J: Ma'lumdirki, Qur'oni Azimushshon yolgÀiz barni iga emas, butun asrlarga nozil boÀlgandir. Ham bir tabaqa insonlarga maxsus emas, butun tabaqoti basharga shumuli bor. Ham bir sinf insonlarga oid emas, butun basharning sinflariga roji'dir. Shunga binoan, hamma, har tabaqa, har z وَعahmiga, iste'dodiga koÀra Qur'onning haqoiqidan hissa olishi mumkin va hissadordir. Holbuki navi bashar daraja e'tibori bilan muxtalif va zavq jihati bilan mutafovit va shuningdek mayl, istehson, lazzat, tabiat e'tibori لَقُواbir-biriga uygÀun emas. Masalan: Bir toifa istehson qilgan bir narsa boshqa toifaning zavqiga muxolifdir. Bir qavm mayl qilgan bir narsadan boshqa qavm nafrat qiladi. Bu sirga binoan, Qur'oni Karim gunohlarning jazosi yoki xayrlarning muk

اَلَّذ۪ينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ : Bu jumlaning avvalgi jumla bilan nazmini ijob ettirgan mun

Ki vajhlari esa: Bu jumla moÀ'minlarni madh etadi, avvalgi jumla esa Qur'onni madh etadi. Shu har ikki madh orasida bir insibob (toÀkilish) bordirki; bu uni istaydi, u buni istaydi. Chunki ikkinchi madh birinchi madhning natijasin-yomorinchi madhga bir burhoni inniydir va hidoyatning samarasi va shohididir. Va ayni zamonda hidoyatga bir yordamchi vazifasini bajaradi. Chunki moÀ'minhlab hmadh qilishda iymonga kelish uchun bir tashviq bor. Tashviq esa bir navi hidoyatdir.

اَلَّذ۪ينَ bilan مُتَّق۪ينَ orasidagi munosabatga kelsak: Bularning biri taxliya تَخْلِيَه , boshqasi tahliya تَحْلِيَه dir. Taxliya تَخْلِيَه tathir e boÀlga tozalashdir. Tahliya تَحْلِيَه esa, tazyin etish va bezash ma'nosidadir. Bular bir-biri bilan oÀrtoq boÀlib bu yerda boÀlgani kabi, doimo bir-birini ta'qib ni; aqlar. Shuning uchun, qalb taqvo bilan sayyiotdan poklanar poklanmas hamon, uning orqasidan iymon bilan tazyin etilgan va bezatilgandir.

Qur'oni Karim taxliya-i sayyiotni uch martabasi bilo shahr qilgan.

Birinchisi, shirkni tark;

ikkinchisi, ma'osiyni tark;

uchinchisi, mosivoullohni tark qilish.

Tahliya تَحْلِيَه esa hasanot bilan boÀladi. Hasanot ham yo qalb bilan boÀladi yoki qolip va badan bilan boÀladi va yoxud mol r.

boÀladi.

A'moli qalbiyning shamsi, iymondir.

A'moli badaniyaning mundarijasi, namozdir.

A'moli moliyaning qutbi, zakotdir.

S-

hol iqtizosiga koÀra umri toÀlsa ham, ayni ma'noni ifoda qilgan اَلْمُؤْمِنُونَ kalimasiga nazaran itnobdir (uzundir). Ha, اَلْ harfi اَلَّذ۪ينَ bilan; مُؤْمِنُونَ kalimtizosiؤْمِنُونَ fe'li bilan almashtirilgan. Bu itnobning ijozga tarjih sababi nima?

J- اَلَّذ۪ينَ asmo-i mubhamadan boÀlganidan, uni ta'yin va tamyiz etgan yolgÀiz silasidir. Demak, butun qiymat silasiga oid. Boshqa sifatlaridaar bilqanday qiymat yoÀq. Bu esa, bu yerda silasi boÀlgan iymonga buyuk bir azamat berish bilan insonlarni iymon keltirishga tashviq qiladi. Ammo مُؤْمِنُونَ kalimasiga badal fe'l siygÀasi bilan يُؤْمِنُونَ ning tarjihi; iymon fe'liishoraol nazariga koÀrsatib vaziyatning tasvir etilishiga, dohiliy va xorijiy dalillarning tajalliysi bilan iymonning istimror va davom bilan tajaddud etishiga ishoratdir. Ha, daloilning zuhuri nisbaqoq biymon ziyodalashadi, tajaddud etadi.

بِالْغَيْبِ Ya'ni, nifoqsiz ixlosi qalb bilan iymon keltiradilar. Yoki iymon keltiriladigan narsalar gÀayb boÀlish bilan barobar, iymon keltiradilar. Va yoxud, gÀooh qilyoki olami gÀaybga iymon keltiradilar.

Iymon, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam tabligÀ etgan zaruriyoti diniyani tafsilan va zaruriyotning gÀayrisini ijmolan tasdiq qيَمُدّan hosil boÀlgan bir nurdir.

S: Avomi nosdan haqoiqi diniyani ta'bir etgan faqat yuzdan birdir?

J: Ta'bir etmasligi, bilmasligiga dalil boÀlolmaydi. Ha, koÀp marta lison, insonnbarobasavvurotidan nozik tomonlarini ta'birdan ojiz boÀlgani kabi, qalbidagi va vijdonidagi nozik tomonlar ham aqlga koÀrinmaydi. Hatto balogÀat dohiylaridan Sakkokiy kabi bir zi atfniul-Qays yoki boshqa bir badaviy ibroz etgan balogÀat nozik tomonlarini qamray olmagan. Shu bilan barobar, iymoning bor-yoÀqligi soÀroq bilan tushuniladi. Masalan, omi bbuki amga, butun jihatlari bilan, ajzosi bilan qudratida va tasarrufida boÀlgan Sone' yaratgan bu olamning bir jihatda Sone'i bor-yoÀqligi haqida bir savol soÀralgan zamon, "Hech bir jihatdan yoq!akdir.lmaydi!" desa, kifoyadir. Chunki inkor jihatining, ya'ni Sone'siz boÀlolmasligi uning vijdonida sobit boÀlganiga dalolat qiladi. Chunki nafiy jihatining ya'ni, Sone'siz boÀlolmasliginar, jaing vijdonida sobit boÀlganiga dalolat qiladi.

Iymon, Sa'diy Taftazoniyning tafsiriga koÀra: "Janobi Haq istagan qulining qalbiga, juzi ixtiyoriyning sarfidan soÀngra, ilqo etgan bir nurdir." deyilgan. Shunday ekan, iymon, Shauzun zaliydan vijdoni basharga ehson qilingan bir nur va bir shuadirki, vijdonning ich yuzini tamomi bilan nurlantiradi. Va bu soyada butun koinot bilan bir unsiyat, bir amniyat paydo poy-mi. Va hamma narsa bilan kasbi muorafa etadi. Va insonning qalbida shunday bir quvva-i ma'naviya hosil boÀladiki, inson u quvvat bilan har musibatga, har hodisaga qarshi muqovamat eta oladi. Va shunday bir vus'atanlar.nglik beradiki, inson u vus'at bilan oÀtgan va kelasi zamonlarni yuta oladi.

Va shuningdek, iymon Shamsi Azaliydan ehson qilingan bir nur boÀlgani kabi; saodati abadiyadaYa'ni:bir yogÀdudir. Va u yogÀdu bilan vijdonda boÀlgan butun umid va iste'dodlarining urugÀlari bir shajara-i tubo kabi nashvu namoni boshlaydi, abad mamlakatiga togÀri harakat qiladi, ketadi.

وَيُق, سَوََ الصَّلَاةَ : Bu jumlaning avvalgi jumla bilan bogÀliqlik va munosabati kunduz kabi oshkoradir. Ammo badaniy ibodat va toatlardan namozning taxsisi, namozning butun hasanotga mundarija va oÀrnak ekaniga ishoratdir. Ha, qandayki Fotiha QurbalogÀ inson koinotga mundarijadir; namoz ham hasanotga mundarijadir. Chunki namoz, savm, haj, zakot va boshqa haqiqatlarni ichiga olgani kabi, idrokli va idroksiz maxluqotning ixtiyoriy va fitriy ibodatlarining namلً

kalini ham oÀz icjhiga olgan. Masalan: Sajdada, rukuda, qiyomda boÀlgan maloikaning ibodatlarini, ham tosh, daraxt va hayvonlarning u ibodatlarga oÀxshagan vaziyatlarini eslatgan bir ibodat.

S- يُقng haqَ ning fe'l siygÀasi bilan zikrida qanday hikmat bor?

J- Ruhga hayot bergan namozning u keng harakatini va olami Islomga yoyilgan u intibohi ruhoniyni muxotobga ixtor ebda biÀrsatishdir. Va u goÀzal vaziyatni va u muntazam holatni xayolga olib tasvir qilish bilan sami'larni namozga maylini iqoz etib orttirishdir.

Ha, tarqoq bir vaziyatda boÀlgan afrodni buyuk bir sevinch bilan ijtissisi yoÀnaltirgan ma'lum jihozning ovozi kabi, olam sahrosida tarqalgan insonlarni jamoatga da'vat qilgan azoni Muhammadiyning (S.A.V.) oÀsha shirin ovozi bilan ibodatga va jamoa: Siznr mayl, bir shavq hosil boÀladi.

S- يُصَلُّونَ kalimasiga badal itnobli يُق۪يمُونَ الصَّلَاةَ ning zikrida qanday hikmat bor?

J- Namozda lozim boÀlgan ta'dili arkon, mudavomat, muhofaza kabi iqomaning a-i gÀarini muro'at etishga ishoratdir.

Birodar! Namoz, qul bilan Alloh orasidagi yuksak bir nisbat va ulviy bir munosabat va nazih bir xizmatdirki, har ruhni jalb va jazb etish namozning sha'nidandir. Namozning avvoyi, ''Futuhoti Makkiya''ning sharx qilgani kabi, shunday asrorni ichiga olganki, har vijdonning muhabbatini jalb qilish, namozning sha'nidandir. Namoz, X, qudrZuljalol tarafidan har yigirma toÀrt soat mobaynida ta'yin etilgan vaqtlarda ma'naviy huzuriga qilingan bir da'vatdir. Bu da'vatning sha'nidandirki, har qalb kamoli shavq va ishtiyoq bilan ijma qiltsin. Va me'rojvoriy boÀlgan u yuksak munojotga mazhar boÀlsin.

Namoz, qalblarda azamati Ilohiyani tasbit va idoma.. va aqllarni unga tavjih ettirish bilan adolati Ilohiya inqilonuniga itoat.. va nizomi Rabboniyga imtisol ettirish uchun yagona Ilohiy bir vasiladir. Zotan inson madaniyatli boÀlish jihati bilan, shaxsiy va ijtimoiy hayotini qutqarish uchun, u qonuni Ilohiyga muhtojdir. U vasilaga muro'ath etilan yoki tanballik bilan namozni tark qilgan va yoxud qiymatini bilmagan; naqadar johil, qay daraja xasir, naqadar zararli boÀlganini oxirida anglaydi, ammo kech sifati.

وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ : Bu kalomning maqobli bilan nazmini ijob ettirgan munosabat esa: Namoz عِمَادُ الدّ۪ينِ ya'ni, dinning ustuni va asosi boÀlgani kabi, zakot ham Islomning qantarasi, ya'niining igidir. Demak, birisi dinni, boshqasi osoyishni muhofaza qilgan Ilohiy ikki asosdirlar. Shuning uchun bir-biri bilan bogÀlanganlar.

Zakot bilan sadaqaning loyiq boÀlgan mavqelarini topish uchun bir nechta shart bor:

1- Sadaqazari bishda isrof boÀlmasligi.

2- Birovdan olib boshqasiga berish surati bilan xalqning molidan boÀlmasdan, oÀz molidan boÀlishi.

3- Minnat bilan in'omning buzilmasligi.

4- Faqir boÀlish qoÀrquvi bilun dunaqaning tark qilinmasligi.

5- Sadaqaning yolgÀiz molga va pulga munxasir boÀlmagani bilinishi bilan ilm, fikr, quvvat, amal kabi nai ixtida ham muhtoj boÀlganlarga sadaqaning berilishi.

6- Sadaqani olgan odam u sadaqani safohatda emas, hojoti zaruriyasida sarf qilishi lozim.

Qur'oni Karim bu shartlarni, bu nuktalarni insonlarga sadaqa boÀlib enidan a ihsos etish uchun يُزَكُّونَ yoki يَتَصَدَّقُونَ va yoxud يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ kabi ijozli bir ifodani tark qilib, وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُlan qibi itnobli bir jumlani ixtiyor qilgan.

1- Tab'izni ifoda qilgan مِنْ isrofning raddiga.

2- مِمَّا ning taqdimi, sadaqaning oÀz molidan boÀlganiga.

3- رَزَقْنَا minnatning boÀlmasligiga. Chunki bergan Allohdir, qul esa bir vosit, ichs 4- Rizqning نَا ga boÀlgan isnodi, faqirlikdan qoÀrqilmasligiga.

5- Rizqning umumiy va mutlaq boÀlib zikr qilinishi, sadaqaning ilm va fikr kabi narsaladoyatnm qamrashiga.

6- نَفَقَ moddasi; olganning safohatga emas, hojoti zaruriyasiga sarf qilishiga ishoratlardir.

Butun muovanat va yordam navlarini ichiga olgan zakot haqida Rasulsuski,m Alayhissalotu Vassalamdan

sahih hadisi sharifi marvidir. Ya'ni, musulmonlarning bir-biriga yordamlari faqat zakot koÀpr, ulartidan oÀtish bilan qilinadi. Zero yordam vositasi, zakotdir. Insonlarning jamiyatida intizom va osoyishni ta'min qilgan koÀprik, zakotdir. Olami basharda hayoti ijtimoiyaning hayoti muovanatdan tugÀiladi. Insonlarning taraqasigtiga toÀsiq boÀlgan isyonlardan, ixtilollardan, ixtiloflardan kelib chiqqan falokatlarning tiryoqi, dorisi muovanatdir.

Ha, zakotning vujubi bilan riboning harom boÀlishida buyuiyotighikmat, yuksak bir foyda, keng bir rahmat bordir. Ha, agar tarixiy bir nazar bilan sahifa-i olamga qaraydigan boÀlsang va u sahifani kirlatgan basharning masaviysiga, xatolariga diqq ikkinsang, jamiyatda koÀringan ixtilollar, fasodlar va butun axloqi razilaning ikki kalimadan tugÀilganini koÀrasan.

Birisi: "Men toÀq boÀlay, boshqasi ochligidan oÀlsa oÀlsin, menga nima."

Ikkinchisi:an mutzahmatlar ichida boÀgÀilki, men ne'matlar va lazzatlar ichida rohatlanay."

Olami insoniyatni zilzilaga mahkum qilish bilan parokandalikka yakinmi?htirgan birinchi kalimani oÀchirgan faqatgina zakotdir.

Bashariyatni umumiy falokatlarga olib borgan va bolsheviklikka yoÀnaltirib taraqqiyotni, osoyishni mahv etgan ikkinchi kalimani ildizidan sugÀurib tashlagan narsa, ribonglasharom qilinishidir.

Birodar! Jamiyatning hayotini saqlagan intizomning eng katta sharti, insonlarning tabaqalari orasida boÀshliq qolmasligidir. Xoslar qismi avomdan, boy qarini uqarodan xatti muvosalani uzadigan darajada uzoqlashmasliklari lozimdir. Bu tabaqalar orasida muvosalani ta'min qilgan, zakot va muovanatdir. Holbuki vujubi zakot bilan riboning haromligiga muro'at etmaganlaridan, tabaqalar orasi borganchuchundinlashadi, xatti muvosala uziladi, sila-i rahm qolmaydi. Shu sababdandirki, past tabaqadan yuqori tabaqaga ehtirom, itoat, muhabbat oÀrniga ixtilol sadolari, hasad baqiriqlarir boÀlva nafrat dod-faryodlari yuksaladi. Shuning kabi, yuqori tabaqadan past tabaqaga marhamat, ehson, taltif oÀrniga zulm otashlari, tahakkumlar, chaqmoq kabi tahqirlar yogÀadi. Afsuski, xoslanki, aqasidagi maziyatlar tavozu va tarahhumga sabab ekan, takabbur va gÀururga sabab boÀladi. Faqirlar tabaqasidagi ajz va faqirlik ehson va marhamatni mujib ekan, asorat va safolatni keltirib chiْهِمْ . Agar bu aytganlarimga bir shohid istasang, olami madaniyatga qara, istaganingcha shohidlar mavjud.

Xulosa: Tabaqalar orasida musolahaning ta'mini va munosabatining ta'sisi, faqat va faqat arkoni Islomiyadan boÀlgan zakot va zakotning bola i'odboÀlgan sadaqa va tabarru'otning jamiyat miqyosida yuksak bir dastur ittihoz etilishi bilan boÀladi.

وَالَّذ۪ينَ يُؤْمِنُونَ بِمَٓا اُنْزِلَ اِلَيْكَ وَمَٓا اُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالod qilَةِ هُمْ يُوقِنُونَ

Qur'oni Karim bu oyat kabi koÀp oyatlarda tarkiblarning, kalomlarning muhtamal boÀlgan ehtimollardan, vajhlardan bir ehtimolini yoki bir vajhini bir alomat bilan ta'yin qilmaslik bilan, nazmi kalomni mursal va mudi. Iboldirgan. Bu ham i'jozni keltirib chiqargan ijozga mansha' boÀlgan latif bir sirdir. Shundayki:

BalogÀat, muqtazo-i holga mutobaqatdan iboratdir. Qur'onning muxotoblari muxtalif asrlarda mutafovit tabamdir, ir. Bu tabaqalarga muro'atan, muhovara va mukolamani u asrlarga tashmil etish uchun koÀp yerlarda ta'mim uchun hazf qiladi, koÀp yerlarda nazmi kalomni mutlaq qoldiradiki; ahli balogÀat va ulumi Arabiya jihatidan goÀzal koÀri tolibajhlar, ehtimollar koÀpaysinki, har asrda har tabaqa fahmlariga koÀra hissasini olsin.

Bu oyatni maqobli bilan nazm va rabt etgan munosabat: Qur'oni Karim avvalgi oyat bilan ta'mim qilgandan soÀngra, bu oyat brini kaxsis qilgan. Ha, bu oyat ahli kitobdan iymon keltirganlarni taxsis bilan sharaflarini e'lon va iymonga kelmaganlarni iymonga tashviq qiladi. Abdulloh Ibn tob jaqoÀlga olinib boshqalarining Abdulloh Ibn Salom kabi boÀlishlari uchun qilingan tashviq kabi.

Va shuningdek, Qur'oni Karimning butun ummatlarga vaidan xati Muhammadiyaning butun millatlarni qamraganini tasrih etish uchun, har ikki اَلَّذ۪ينَ bilan مُتَّق۪ينَ ning har ikki qismiga tansis etilgan.

Va shuningdek, يُؤْمِنُونَ بsi afkيْبِ sadafida boÀlgan iymonning ruknlarini bayon qilish uchun ijmoldan soÀngra tafsilga oÀtgan. Chunki bu oyat kitoblarga, qiyomatga sarohatan; amlakava maloikaga zimnan dalolat qiladi.

Qur'oni Azimushshon bu yerda

kabi ijozli ifodalarni tark qilib,

bilan itnobni ixtiyor qilgan. Shu itnob bu maqomni yuksakm boÀl va latoif bilan tazyin etish uchun ixtiyor qilingan.

1- Asmo-i mavsula va mubhamadan boÀlgan اَلَّذ۪ينَ bu yerda hukmning madori va maqsadning asosi iymon sifati boÀlganiga va mavsufi bilan ilan S sifatlarni iymon sifatiga tobe va ostida koÀrinmaydigan bir holatda boÀlganlariga ishoratdir.

2- YolgÀiz zamonlarning birida subutni ifoda azzatn مُؤْمِنُونَ kalimasiga badal fe'l siygÀasi bilan يُؤْمِنُونَ ta'biri, nuzul va zuhur takarrur etgan sari iymonning tajaddud etganiga ishoratdir.

3- Ibhomni ifoda qilgan مَا iymoni ijmoliyning kَةً وَboÀlganiga va iymonning hadis kabi botiniy va Qur'on kabi zohiriy vahiylarni qamraganiga ishoratdir.

4- اُنْزِلَ moddasi e'tibori bilan; Qur'onga iymon, Qur'onning Allohdan nuzuliga iymon deganini koÀsida bi. Shuning kabi, Allohga iymon; Allohning vujudiga iymon, oxiratga iymon, oxiratning kelishiga iymon deganidir.

5- اُنْزِلَ moziyga dalolat qilgan hay'ati e'tibori bilan, hanuz nozil boÀlmaganning nuzuli, nozil boÀlganninr-qilmli qadar muhaqqaq boÀlganiga ishoratdir. Shu bilan barobar, يُؤْمِنُونَ dagi istiqbol اُنْزِلَ ning moziyligidan nash'at etgan nuqsonni bartaraf qiladi. Ya'ni, hanuz nozil boÀlmagan qism اُنْزِلَ ning shumuli dohilida boÀlmasa haaqdirdْمِنُونَ ning shumuli ostidadir. Bu tanzil masalasi Qur'onning koÀp yerlarida vuqu' topgan. Ba'zan moziy istiqbolga musofir boÀlib ketadi. Ba'zan esa muzoriy moziyning mamlakatiga keladi. Bunda juda latif birukammaÀat bor. Shundayki:

Bir odam oÀziga koÀra hanuz oÀtmagan bir narsani moziyga dalolat qilgan bir siygÀa bilan eshitgan vaqti, zehni hayajonga keladi, oÀziga keladi; anglaydiki, muxotob yolgÀiz uqib qi Balki orqasida muxtalif masofalarda juda koÀp boshqa-boshqa toifalar, saflar boÀlish bilan, oÀziga tavjih etilgan xitoblarni, nidolarni, Ilohiy xitoblarni orqasida boÀlgan butun udarajalar zehni eshitayotganday boÀladi.

عَلَيْكَ ga badal اِلَيْكَ ning zikri: Rasuli Akram (S.A.V.) ning taklif qilingan risolat vazifasini juzi ixtiyoriysi bilan haml va qabul suraniiga va bu xizmat Jabroil tarafidan qilinganidan, Rasuli Akramning (S.A.V.) yanada yuksak boÀlganiga ishoratdir. Chunki عَلٰى da ixtiyor boÀlmagani kabi, vosita-i nuzulning yanada yuksak boÀ koinoa dalolat qiladi. اِلَيْكَ dagi olmoshning ismi zohirga tarjih sababi, Qur'on va Qur'onga oid xususot xususida Hazrat Muhammad (S.A.V.) yolgÀiz muxotob boÀlib, kalom Allohning kalomi ekaqinlasshoratdir.

Bu kalomning ijoz darajasi shu zikr qilingan latoifdan anglashiladi.

وَمَٓا اُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ : Bu kabi sifatlarda bir tashviq bordir. Va u tashviqdan sami'larni imtisolga chorlagan amrlar va na وَه vujudga keladi. Bu jumlaning maqobli bilan nazmiga doir "toÀrt latoif" bor.

1- Bu jumlaning maqobliga atfi, madlulning dalilga boÀlgan bir atfidir. Shundayki:

Ey insonlar! Qur'onga iymon keltirganingiz kabi, kutubi sobiqaga hambilan keltiring. Chunki Qur'on ularning sidqiga dalil va shohiddir.

2- Yoxud u atf, dalilning madlulga boÀlgan atfidir. Shundayki:

Ey ahli kitob! OÀtib ketgan anbiyA BISMitoblarga iymon keltirganingiz kabi, Hazrat Muhammad (S.A.V.) bilan Qur'onga ham iymon keltiring! Zero ular, Hazrat Muhammadning (S.A.V.) kelishini tabshir etganlari kabi, ularning va kitoblarining sidqiga boÀlgan dtun zar, haqiqati bilan, ruhi bilan Qur'onda va Hazrat Muhammadda (S.A.V.) mavjuddir. Shunday ekan, Qur'on Allohning kalomi va Hazrat Muhammad (S.A.V.) ham rasuli boÀlganini tariqi ula bilan qabul qilingِذَا قlishingiz kerak.

3- Zamoni Saodatda Qur'ondan nash'at etgan Islomiyat xuddi bir shajaradir. Ildizi zamoni saodatda sobit boÀlish bilan, tomirlari u zamonning obi hayot manbalaridan quvvat va hayot olib, har tarafga intisho'idan nlari kabi, shox va shodalari ham istiqbol samosiga qadar uzanib, olami basharga moddiy va ma'naviy samaralarni yetishtiradi. Ha, Islomiyat moziy bilan istiqbolni qanotlari ostiga olgan, soyalantirib istirohati umumiyan

S-in etadi.

4- Qur'oni Karim u jumlada ahli kitobni iymonga tashviq qilish bilan, ularga bir unsiyat, bir suhulat koÀrsatadi. Shundayki:

"Ey ahli kitob! Islomiyatni qabul qilishda sizga bir masmi'nin yoÀq. Sizga ogÀir kelmasin! Zero sizga tamoman diningizni tark qilishingizni amr qilmayapti. Faqat e'tiqodingizni ikmol va yoningizda boÀlgan asosoti diniya uzra bino qiling", deya taklif qilyapti. Zero Qur'on, butun kutubi salifaning goÀzallotda dni va eski shariatlarining qavoidi asosiyalarini jam etganidan, usulda mua'ddil va mukammildir. Ya'ni, ta'dil va takmil etuvchidir. YolgÀiz zamon va makonning tagÀayyur etishdi; qairi bilan tahavvul va tabaddulga ma'ruz boÀlgan furuot qismida muassisdir. Bunda aqliy va mantiqiy boÀlmagan bir jihat yoÀq. Ha, mavosimi arbaada kiyiladigan, yeyiladigan va boshqa dorilarning tabadduliga luzum v toÀgÀyoj hosil boÀlgani kabi, bir shaxsning yashash bosqichlarida ta'lim va tarbiya holati tabaddul etadi. Shuning kabi, hikmat va foydaning iqtizosi sababli, umri basharning martabalariga koÀra ahkomi far'iyada tabaddul bildiriunki, far'iy hukmlardan biri, bir zamonda foyda ekan, boshqa bir zamonga koÀra mazarrot boÀladi. Yoki bir dori bir shaxsga davo ekan, boshqa insonga xastalik boÀladi. Bu simanhusrki, Qur'on far'iy hukmlardan bir qismini nasx etgan. Ya'ni, "Vaqtlari tugadi, navbat boshqa hukmlarga keldi", deya hukm qilgan.

مِنْ قَبْلِكَ : Qur'onda hech bir kalima yoÀqki, mavqeyi bilan munosabatdor bokulliyn. Va yoxud mavqeining boshqa bir kalimaga munosabati koÀproq boÀlsin. Ha, Qur'onning har qaysi oÀrnida boÀlgan bir kalima u mavqening boshida bir toji zarrin kabi koÀrinadi.assi xalaridagi munosabatlar sababli, oralarida ixtilof yeri yoÀq.

Azjumla: مِنْ قَبْلِكَ kalimasiga qara! Bu oyatning har tarafidan uchib bu kalimaning boshiga qoÀngan latoifni koÀr. Zero, bu oyat nubuvvat haqidadir. Nubuvvat masalasid, oÀlih Maqsad" bor. Bu maqsadlar besh nukta va latoifdan in'ikos etgan. Bu besh latoif, مِنْ قَبْلِكَ ning sadafidadir. Maqsadlar esa:

1- Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalam n shidir.

2- Akmal-ur Rasuldir.

3- Xotam-ul Anbiyodir.

4- Risolati a'mmadir.

5- Shariati boshqa shariatlarning mahosinini jamlash bilan ularning nasixidir.

Birinchi maqsadning مِنْ قَبْلِكَ dan vajhi in'ikbirisiaslaklari va yoÀllari bir boÀlgan bir jamoat, مِنْ قَبْلِكَ kalimasidan imoan fahm qilinadi. Shunga binoan, Hazrat Muhammadning (S.A.V.) مِنْ tashbeكَ dagi olmoshga marji' boÀlishi, u jamoatdan ma'dud boÀlishini iqtizo etadi. Va ularning maslaklari boÀlgan nubuvvatlariga va kitoblarining siaridanboÀlgan butun dalillar, Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamning risolatiga va Qur'onning Allohdan nozil boÀlganiga bir hujjati qat'iya boÀlganiaf kit ularning moÀ'jizalari ham Hazrat Muhammadning (S.A.V.) da'vosiga bir moÀ'jiza hukmiga oÀtadi.

Ikkinchi maqsadning vajhi in'ikosi: Uch qoidadan tazohur etadi.

1- Sultonlar doimo xalqning, jamoatning, qoÀshinning oxiridoriqo adilar.

2- Navi basharda takammul bordir. Bu takammul qonuni ikkinchi murabbiyning va ikkinchi mukammilning avvalgi murabbiylardan yanada akmal boÀlishini iqtizo etadi.

3- Aksariyat bilan, xalafning mahorati salafidan ygÀganiziyodadir.

Mana shu uch qoidadan, Hazrat Muhammadning (S.A.V.) akmali anbiyo boÀlgani tazohur etadi.

Uchinchi maqsadning vajhi in'ikosi: Mashhur bir qoida borki; bir UQADDIkoÀpaysa tasalsul etadi, borgancha boraveradi, bir yerda turmaydi. Faqat koÀplar va kasir boÀlganlar ittihod etsa, quvvatlanadi, istiqror dirilgqiladi, joyida qoladi, ortiq oÀzgarmaydi. Demak, Muhammad Alayhissalotu Vassalam xotam-ul anbiyodir. Mafhumi muxolifi bilan ishmom etadiki, undan soÀngra paygÀambar kelmaydi. Xotamiyatni baytam va izmo bosadi.

ToÀrtinchi maqsadning vajhi in'ikosi: مِنْ قَبْلِكَ kalimasining ifoda qilgani kabi, Hazrat Muhammad (S.A.V.) ulb keli xalafidir. Va ular tamoman u hazratning salaflaridir. Shunga binoan, xalafning salafga oid vazifani tamomiyla boÀyniga olib ularning oÀrniga qoim boÀlishi, u hazratning butun salaflariga niyoti butun ummatlariga rasul boÀlganini iqtizo etadi.

Ha, bu qoida hukmiga uygÀun fitriy bir qoidadir. Zero zamoni saodatdan avval inson olami ixtivo etgan ummatlar, bilantlar orasida moddatan va ma'nan, iste'dodan va tarbiyatan juda muxtalif va keng masofalar bor edi. Shuning uchunki, tarbiya-i vohida va da'vati munfarida kifoya qilmas edi. Qachonki olami insoniyat zamoni saodatning shamsi g, sizi bilan uygÀondi va mudovala-i afkor bilan, an'analarining tarki bilan, tabdili bilan va qavmlarning bir-biriga ixtilotlari bilan ittihodga manib kÀrsatdi va oralarida munaqola va muxobara boshlandi; hatto kura-i arz bir mamlakat, balki bir viloyat, balki bir qishloq kabi boÀldi; bir da'vat va biamni mvvat umum insonlarga kifoya koÀrildi.

Beshinchi maqsadning vajhi in'ikosi:

مِنْ قَبْلِكَ dagi مِنْ ibtido ma'nosini ifoda qiladi. Ibtido esa bir intihoga qaraydi. Intiho adami ehtiyn, Kuralolat qiladi. Shunday ekan, u hazrat Xotam-ul Anbiyodir va olami insoniyatning boshqa bir rasulga ehtiyoji yoÀqdir.

مِنْ قَبْلِكَ kalimablari bu besh latoifga ma'kas va mazhar boÀlishiga nazari balogÀat jihatidan dalolat qilgan alomat shudirki: Bu besh maqsad bir daryo kabi shu oyatlarninِكَ kada oqish bilan, oyatdan oyatga intiqol natijasida, مِنْ قَبْلِكَ hovuzida ijtimo' etgan. Ha, kalimaning sathida koÀringan bir tarashshuh, bir namlik kalimaning ostida hovuzning boÀlganiga dalolat va imo qiladi. Sَ oyatan barobar, bu maqsadlarning bayoniga boshqa-boshqa oyatlar taxsis etilgandir.

وَبِالْاٰخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ : Bu oyat hashr masalasiga ishoratdir. Hashrning isboti haqida fayzi Qur'ondan f ف۪ى رanim va boshqa bir risolada tafsiloti bilan zikr qilganim oÀn burhonning xulosasiga bu yerda ishorat qilamiz. Shundayki: Qasd va irodadan vujudga kelgan bir nizomi akmal bor. Xilqat va yaratilishda tom bir hikmat hukmfarmodir. Olamda abas yoÀladi.tratda isrof yoÀq. Bu shohidlarni tazkiya etgan, istiqro-i tomdirki; har fan mavzusi boÀlgan navning nizomiga bir shohidi odildir.Va shuningdek, yavm va sana va boshqalar kabi har navda nav'iy bir qiyom foydakarrara bor. Va shuningdek, bashardagi iste'dod qiyomatga bir ramzdir. Va shuningdek, basharning gÀayri mutanohiy mayl va umidlari qiyomatni istaydi. Va shunigdek, Soneqolgankimning rahmat xazinasining mahalli sarfi faqat qiyomat va hashrdir. Va shunigdek, sidq va omonat bilan ma'ruf Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam sarohatan e'lon qiladi. Va shunigdek, Qur'oni MoÀ'jizn, ta'yon

oyatlari bilan va bu oyatlarning amsoli bilan hashrning vuqu'ini qat'iyat bilan isbot qiladi. Xullas, tom unga yetishga muvofidlar saodati abadiyaning kaliti boÀlib, u Jannatning eshiklarini ochadilar.

Ha, koinot saodati abadiyani intoj etmasa, aqllarni hayratda qoldirgan koinotda koÀringan eng bariz, eng mukammal shu nizom aldovchi zaif biralaritdan iborat boÀlib qoladi. Va butun ma'naviyat va aloqalar, robitalar va nisbatlar butunlay foydasiz boÀladi. Shunday ekan, u nizomning nizom boÀlishi, faqat ni tasat saodati abadiyani intoj etish bilan boÀladi. Ya'ni, u nizomdagi ma'naviyat va nuktalar faqatgina olami oxiratda unib chiqadi. BoÀlmasa butun ma'naviyat soÀnadi, robitalar uir ada, nisbatlar tor-mor boÀladi, nizom ham barhavo boÀladi. Holbuki u nizomda boÀlgan quvvat butun quvvati bilan u nizomning barhavo etilmasligini e'lon qiladi.

Har bir navda, har bir fardda hikmatlayatlaranfaatlarga rioya qilgan va inoyati azaliyaning timsoli boÀlgan hikmati tomma saodati abadiyaning kelishini tabshir etadi. Chunki aks holda, badohat bilan iqror va ir sil qilganimiz shu hikmatlarni va foydalarni inkor qilishimiz lozim boÀladi. Chunki u foydalarning, u hikmatlarning, u manfaatlarning har biri ziddigaBu e'tob etadi. Bu hol esa safsatadir.

Ikkinchi burhonni tafsir qiladi. Fanning ham shahodat qilgani kabi, Sone'-i Hakim hamma narsada eng qisqa yoÀlni, eng yaqin jihatniَكُلٌّgoÀzal va eng xafif suratni ixtiyor qilgan. Bu ixtiyor koinotda abasiyatning boÀlmaganiga dalolat qiladi. Bu esa jiddiyatga dalolat qiladi. Jiddiyat esa saodati abadiyaning kelishi bilan boÀladi; boÀlmasa bu borliq adamhorat adi va hamma narsa abasiyatga tahavvul etadi. Holbuki, abas va isrof kabi botildan pok va munazzah boÀlganini shu

سُبْحَانَكَ مَا خَلَقْتَ هٰذَا بَاطِing taomi bilan i'lom va ta'lim bergan Zoti Zuljalol soÀziga qanday muxolafat qiladi?

Uchinchi Burhonni izoh qiladi. Butun fanlarning shahodati bilan, fitratda isrof yoÀqdir. Agar insoni akbri:

ilgan olamdagi hikmatlarni idrokdan ojiz boÀlsang, olami asgÀar deyilgan insondagi nuktalarga, hikmatlarga diqqat qil. Ha, "Fanni Manafi'-ul A'zo" sharh va bayon qilgava noq bilan, insonning jismida, har biri bir manfaat uchun taqriban ikki yuzdan ortiq suyak bor. Va har biri bir foyda uchun olti ming tomir bor. Va hujayrotga xizmat qilgan yigirma toÀ va gÀg masama va deraza bor. U hujayrotda joziba, dafi'a, mumsika, musavvira, muvallida nomi bilan har biri bir foyda uchun besh quvvat ishlaydi. Olami asgÀar shunday ekan, inson Va r undan orqada qoladimi? Ruhga nisbatan ahamiyatsiz boÀlgan jasad bu daraja isrofdan uzoq boÀlsa, qanday qilib javhari ruh bilan asarlarida, umidlarida, afkorida va ma'naviyatida isrof boÀladi. Chunki saodati abadiya boÀlmasa, butun ma'navigiz yeriydi. U haqiqatlar isrof mamlakatiga qochadi. Ajabo, dunyo qadar qiymatli boÀlgan bir javharga molik boÀlish bilan, ham doimo uning jildini vaida hafini muhofaza qilgandan soÀngra, u javharni birdaniga yerga urib sindirish ehtimoli bormi? Qaysi aql qabul qiladi? Ham bir shaxsning tuzilishidagi quvvat, a'zosidagi sihat, iste'dodidagi qobiliyat u shaxsning yashashiga va takammuliga dtib kooÀlgani kabi, koinotning ruhiga qadar nufuz etgan haqiqati sobita va davomli yashashini imo etgan intizomidagi quvvati komila va takammuliga ketgan nizomidagi kamol, ajabo hashri jismoniy yoÀli bilan saodati abُمْ عَa dalil boÀlmaydimi? Zero intizomini ixtiloldan va buzilishdan qutqargan, saodati abadiyadir. Va takammulga vosita boÀladi. Va u quvvatni inkishof fi Iloan udir.

Ha, har navi maxluqotda bir navi qiyomatning va bir tur hashrning takror bilan sodir boÀlayotgani katta qiyomatning sodir boÀlishiga va kelishiga ishoratdir. Bunga bir misol: Ha, ha Ilohi soatga qara. U soatda soniyalarni, daqiqalarni, soatlarni, kunlarni sanagan ibralardan va millardan soniyalarni sanagan ibra daqiqalarni sanagan ibraning harakatinga ketr etadi. Daqiqalarni sanagan ibra soatlarni sanagan ibraning harakatini e'lon qiladi. Soatlarni sanagan ibra ham kunlarni koÀrsatgan ibraning harakatini hosil qiladi u zaraam etadi. Xullas, birinchisining harakatining tamom boÀlishi ikkinchisining ham harakatining tamom boÀlishiga va ikkinchining tamomi harakat etishi uchincoÀlgan ham itmomi harakat etishiga ishoratdir.

Shuning kabi, Sone'-i Hakimning koinot deyilgan katta bir soati bordir. Bu soatning millari falaklarning turli-tuman davaroularniiboratdir. Mana bu davaronlar; kunlarni, yillarni, umri basharni, dunyoning baqo muddatini koÀrsatadilar. Shunga binoan, har kechadan soÀngra tongning, har qishdan soÀngra bahorning kelishi kabi, arz qing tongi u katta soatdan vujudga kelishiga dalil va ishoratdir.

S: Koinotda koÀringan shu navi qiyomatlarda ashyo ayni bilan i'oda etilmaydi. Holbuki katta qiyodan manima uchun ajsom ayni bilan i'oda etiladi?

J: Insonning bir fardi boshqa maxluqotning bir navi kabidir. Zero insondagi u nuri fikr umidlariga, ruhiga shunday bir ihardanf, shunday bir inbisot berganki, butun zamonlarni yutsa, toÀymaydi. Zero, undagi u yuksak fikr insonning mohiyatini ulviy, qiymatini umumiy, nazarini kulliy, kamolini gÀayri mahsur, lazzat va alamtlari imiy qilgan. Boshqa navlarning fardlari esa bunday emas. Ularning mohiyatlari juz'iy, qiymatlari shaxsiy, nazarlari mahdud, kamollari mahsur, lazzat va alamlari oniydir. Bundan tushunilyaptiki, insonning bqovat di boshqa maxluqotning bir navi hukmidadir. Shunga binoan, u navlarda koÀringan shu qiyomatlarning va hashr va nashrlarning holatlari qanday boÀlsa, afrodi insoniya ham shunng ran.

Saodati abadiyaga ishorat qilgan burhonlardan biri ham, insondagi gÀayri mutanohiy iste'dodlardir. Ha, Janobi Haq tarafidan mukarram qilingan insonning javhamiri hida ekilgan va raqamlarga sigÀmagan iste'dodlar bor. Bu iste'dodlarning ostida hisobsiz qobiliyatlar bor. Va bulardan nash'at etgan nihoyatsiz maehtiyobor. Va bulardan hosil boÀlgan gÀayri mutanohiy afkor va tasavvurot bor. Bularning har biri hashri jismoniyning orqasidagi saodati abadiyaga shahodat barmoqlarini uzatib koÀrsatadilar.

Ha, Rahm jomidRahim boÀlgan Sone'-i Hakimning rahmati rahmatlarning eng buyugi boÀlgan saodati abadiyaning kelishini tabshir etadi. Zero, rahmat faqat saodati abadiya bilan rahmat boÀladi. Va ne'mat fan ta' saodat bilan ne'mat boÀladi. Ha, butun ne'matlarni niqmatlarga aylantirgan abadiyan ayrilishdan vujudga kelgan va umumiy motamlardan yuksalgan oÀsha balolardan koinotni, xususan shuurli boÀlgan max.

Mi qutqargan narsa, saodati abadiyaning kelishidir. Chunki butun ne'matlarning, rohatlarning, lazzatlarning ruhi boÀlgan saodati abadiya kelmasa, umum koinotning shahodati bilan sobit boÀlgan va quyosh kabi porlagan rahmat va shfiqga Ilohiyaning badohatiga qarshi mukobara bilan inkor lozim boÀladi.

Ey Habibi Shafiq va ey Shafiqi Habib! Ey Saidi Majid va ey Majidi Said! Rahmati Ilohiyaning eng latifi, eng zarifi, eng lazizi boÀtibot,uhabbat va shafqatiga qaranglar. U muhabbat va shafqatni firoqi abadiy va hijroni layozaliy bilan qarshilaganingiz taqdirda; vijdon, xayol va ruh nima holga kiradilar. U muhabbat va u shafqat eng buyuk, eng shirin bir ne'mat ekan, eng azim bqisa kibatga, bir baloga inqilob etadi. Ajabo, koÀz oÀngida bilbedaho koÀringan rahmati Ilohiya firoqi abadiyning muhabbat va shafqatga qarshi hujum qilishiga muso'aasalsidimi?

(Vallohi, yoÀq!..) لَا وَاللّٰهِ

Faqat u rahmatning sha'nidandirki, firoqi abadiyni hijroni layozaliyga, hijroni layozaliyni firoqi abadiyga i ma'dmi mutlaqni ham har ikkisiga yoÀliqtiradiki, u firoqlarning, u hijronlarning ildizlari yoÀq boÀlsin.

Butun olamda har xususda sidqi va toÀgÀriligi ma'lum va musallam boÀlgan Hazrat Muhammadi Arabiy Alayhisva ula Vassalam barmogÀi bilan qamarni shaqq etgani kabi, lisoni bilan ham saodati abadiyaning eshiklarini ochgan. Va butun anbiyo-i i'zomnini, inkaqiqat ustida ijmo'lari bir hujjati qat'iyadir.

OÀn uch asrdan beri yetti vajh bilan i'jozi tasdiq qilingan Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning hashr haqidagi bayonoti rqdagii abadiyaning kelishiga kifoya bir dalil emasmi? Boshqa bir dalilga ehtiyoj bormi?

Bu burhon minglab burhonlarni jamlagan. Bu burhonlarni koÀp oyatlar tazammun etgan. Ha, Qur'oni Karilar.

oyatlaridan hashrga qaragan derazalar ochgan. Azjumla:

oyati bilan saodati abadiyaga yoÀl ochgan bir qiyosi tamsiliyga ishorat qilgan. Shuning kna shuمَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَب۪يدِ

oyati karimasi bilan saodatni koÀrsatgan bir qiyosi adliyga ishorat qilgan.

Birinchi oyat bilan ishorat qilingan qiyosi tamsiliy: Avvalo insonning vujudiga qara. Qanday holatdan holatga, yaQur'ontfadan alaqaga, alaqadan mudgÀaga, mudgÀadan goÀsht va suyakka, goÀsht va suyakdan inson suratiga bir qasd, bir iroda va bir ixtiyor ostida am tin qonunlar bilan, muayyan nizomlar bilan, muntazam harakatlar bilan intiqol etganini va qolipdan qolipga kirib chiqqanini koÀr. SoÀngra insonning baqosiga diqqat qil. Inson bu vujud libosini har yil oÀzgartiradi. ma'nojud oÀzgarishi badandagi hujayrotning buzilib yaratilishi bilan boÀladi. Bu ta'mirot ham butun a'zoning arzoq mahzani hukmida boÀlgan, Janobi Haq bir qof va eaxsus bilan ihzor etgan u modda-i latifadan olingan ajzo bilan qilinadi. SoÀngra u modda-i latifaning ahvoliga qara. Qanday a'zoning ehtiyojlariga koÀra muayyan bir qonun bilan taqsim qilinadi va badannin Rabbotarafiga maxsus bir nizom bilan muntazaman tarqaladi. Yana shoyoni diqqatdirki; u modda-i latifa toÀrt matbaxda pishirilgandan soÀngra va toÀrt inqilobdan oÀtgandan soÀngra va toÀrt suzgichdan tasfiya muorandan soÀngra rizq qilib taqsim qilinadi. Ham yana shoyoni diqqatdirki, u modda-i latifa ovqatlarning ruhi va xulosasidir. U ovqatlar olami anosirda tarqoq manbalardab, yatazam bir dastur bilan, maxsus bir nizom bilan jam' va tahsil etiladi.

Xullas, butun bu nizomlar, bu qonunlar, bu intizomlar; umumiy bir qasd, bir iroda, bir hikmatdan chiqadi. Ha, masa OÀzidbibning koÀzida joylashgan bir zarraning, unsuri havodan yoki unsuri turobdan oÀsha gÀarib, ajib holatlarda, inqiloblarda qilgan muntazam harakatidan tushuniladiki; u zarra, tuproqda ekan Habiy bir koÀziga ta'yin qilingan va bir ma'mur kabi mahalli ma'muriyatiga muntazaman i'zom qilingan (yuksaltirilgan).

Ha, fanniy bir nazar bilan diqqat qilinsa anglashiladiki, r nuktaning harakati koÀr-koÀrona, tasodif asari emas. Chunki u zarra, qaysi martabaga kirsa, u martabaning nizomiga tobe boÀladi. Va qaysi bir holatga intiqol etgananiga a, uning muayyan qonuni bilan amal qilgan. Va qaysi bir tabaqaga musofir boÀlgan boÀlsa, muntazam bir harakat bilan yoÀnaltirilgan.

Nash'a-i ulaga diqqat qilganning nash'a-i uxro haqida taraddudi qolmair fitaygÀambar Alayhissalotu Vassalamning amr qilganlari kabi: "Nash'a-i ulani koÀrgan odam nash'a-i uxroni inkor qila oladimi?" Chunki: Ikkinchi tashakkul, ya'ni ikkinchi yaratilish birinchi tashakkuldan osonroq. Buni bajargan uni yanada obu jumladi.

Masalan: Bir guruh askarning ilk tashakkulida, afrodning bir-biri bilan unsiyatlari, mu'orofalari boÀlmaganidan va ta'lim va tarbiya koÀrmaganlaridan, sayqallanmagan toshlardek boÀlganlaridan, u afrod u guruh tuzi va biha koÀp zahmatlar boÀladi. Faqat ba'dat tashakkul tarhis etilib yana bir bor taxti silohga da'vat qilingan zamon, juda oson ijtimo' etadi va guruhni tashkil qiladi. Bu tashakkul avvalgi tashakshorat ancha oson boÀladi.

Shuning kabi, bir-biri bilan ulfat paydo qilgan va har biri yerini tanigan va bir daraja ishlov berilgan toshlar kabi kasbi latofat etgan badanning zarroti, oÀlim bilan tarqalgandan soÀngra, hashrda Xoliqning izni bila كَمَٓofilning suri bilan u zarroti asliya va asosiya ijtimo'ga da'vat qilinganlari zamon, juda oson ijtimo' etadilar va badani insoniyni yana eskisi kabi tashkil qiladilar. Shuning kabi, qudrati azalom ma'nisbatan eng katta, eng kichik kabidir; hech bir narsa u qudratga ogÀir kelolmaydi.

Birodar! Zohirga nazaran, hashrda ajzo-i asliya bilan ajzo-i zoida birlikda i'oda etiladi. Ha, junub ekan tirnoqlarning, sochlarning kesilisr qiliruh va badandan ayrilgan har bir juzning bir yerga koÀmilishi sunnat boÀlgani bunga ishoratdir. Faqat tahqiqga koÀra, nabototning urugÀlari kabi "Ajb-uz zanab" ta'bir etilgan bir hid qiarralar insonning urugÀi hukmida boÀlib, hashrda u zarralar ustida badani insoniy nashvu namo bilan tashakkul etadi.

Ikkinchi oyat bilan ishorat qilingan dalili adliy esa: Ha, koÀryapmizki; koÀpincha gÀaddor, Ma'budzolimlar lazzatlar, ne'matlar ichida mazza qilib yashayaptilar. Yana koÀryapmizki; ma'sum, mutadayyin, faqir mazlumlar zahmatlar, zillatlar, tahqirlar, tahakkumlar ostida jon beryaptilar. SoÀngra oÀodat qlyapti, ikkisiga ham yetyapti. Bu vaziyatdan bir zulm hidi keladi. Holbuki, koinotning shahodati bilan, adolat va hikmati Ilohiya zulmdan pok va munazzahlar. Shunday ekan, adolati Ilohiyaning tlim kenosi bilan tajalliy etishi uchun hashrga va mahkama-i kubroga luzum bordirki; biri jazosini, boshqasi mukofotini koÀrsin.

وَ بِالْاٰخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ : Bu jumladagi kalimalarning orasida boÀlgan nazm va nizom:

1- Bu jumlan'lum dqobli bilan bogÀlanishini ifoda qilgan و bu rukni iymoniyaning bu yerda sarohatan zikr qilinishi uchun umumiy boÀlib zikr qilingan avvalgi jumladan bu jumlaning taxsis luzumiga binoan atf qilingan.

2- Taqdimi bilan , "Ras ifoda qilgan بِالْاٰخِرَةِ kalimasi, ba'zi ahli kitob iymon keltirgan oxirat haqiqiy bir oxirat boÀlmaganiga ta'rizdir. Chunki ularning

لَنْ تَمَسqilganالنَّارُ اِلَّا اَيَّامًا مَعْدُودَةً

oyati karimasi hikoya qilgani kabi: "Jahannam otashi bizni doimo yoqmaydi?! Faqat bir necha kun yoqadi." kabi soÀzlari bilan va bir jihatdan lazoiziarni, niyani nafiy va inkor qilganlaridan anglashilganiga koÀra, bilganlari oxirat, majoziy bir oxirat ekan.

3- Ma'lum va ma'hud boÀlgan narsaga ishorat uchun qoÀyilgan اَلْ adati, butun kutubi samoviyaning lisonlarida davaron etgan ma'hud oxerkiti ishoratdir. Va yoxud mazkur daloili fitriya bilan aqllarning koÀzlari qarshisida hozir boÀlgan va oxirat bilan eslangan haqiqatga ishoratdir.

4- Muqaddar boÀlgan nash'aning sifatigah bir t ta'biri zehnlarni nash'a-i ulaga oÀgirib, undan nash'a-i uxroga bil-intiqol imkon yoÀlini koÀrsatish uchun ixtiyor qilingandir.

5- Yaqiyn bilan barobar tasdiqni birlikda ifoda qilgan يُؤْمِنُونَ kalimasiga badal يُوقِنُونَ ta'biri, tahkammasalasi shak va shubhalarga bir mahshar va bir majma' boÀlgani uchun, tasdiqdan ortiq iqon va yaqiyn yanada ahamiyatli boÀlganiga ishoratdir. Yoki ahli kitob iddi'o etgan iymon, yaqiyndan xoli boÀlganidan, ularning iymoni, iymyatlarsligiga ishoratdir.

اُولٰٓئِكَ عَلٰى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ : Bu jumladagi nuktalarga ishorat qilgan ma'hazlar shulardir:

1- Avvalgi jumla bilan bu jumlaning itrat

2- اُولٰٓئِكَ bilan ishorati hissiya.

3- اُولٰٓئِكَ dagi uzoqlik.

4- عَلٰى dagi ulviyat.

5- هُدًى dagi tankir.

7- رَبِّهِمْ dagi tarbiyadan iborat yetti ma'hazdir.

Bu juml qofilqobli bilan bogÀlagan munosabatlardir.

Bu jumla maqoblidan nash'at etgan uch savolga javobdir.

Hidoyatdan nash'at etgan u goÀzal vasflarni labis a koÀpq hidoyat taxti ustida oÀtirgan u shaxslarni koÀrish istagan sailga javobdir.

"U odamlarning hidoyatga istihqoq va ixtisoslari nima sababdan?" deya soÀragan sami'ga javobdir. Ya'ni, illat va sabab, اُولٰٓئِكَ bilan iÀladi, qilingan vasflardir.

S- Sobiqan mazkur vasflarning tafsilan zikrlari, اُولٰٓئِكَ kalimasidagi ijmoldan yanada vazih bir suratda sababni koÀrsatadi?

J- Ijmol ba'zan tafsildan yanada vazih boÀladi. Xususan mch bilbir nechta narsadan tarkib topgan boÀlgan zamon, sami'ning gÀabovati yoki nisyoni sababli u tarkib topgan narsaning ajzosini mazj etish bilan sababni chiqariobi Hahkul boÀladi.

"Hidoyatning natijasi, samarasi va hidoyatdagi lazzat va ne'mat nima?" deya soÀragan sailga javobdir. Ya'ni, hidoyatda saodati dorayn bordir. Hidoyatning natijasi, h Arabcning oÀzidir. Hidoyatning samarasi, ayni hidoyatdir. Zero hidoyat haddi zotida buyuk bir ne'matdir va vijdoniy bir lazzatdir va ruhning jannatidir (qandayki zalolat ruhning jahanob, Jar). Alal oqibat oxiratning falah va saodatini intoj etadi.

اُولٰٓئِكَ bilan qilingan ishorati hissiya. Bir narvalgis mutaaddid sifatlarini zikr qilish, u narsaning zehnlarda tajassum etishiga va aqlda hozir va xayolda mahsus boÀlishiga sabab boÀlganiga ishoratdir. Shu bilan barobar, sobiqan zikrlaridan bir ma'hudiyat chiqadi. Bu ar. Koiyati zikriya ma'hudiyati xorijiyalariga eshik ochadi. Xorijiy boÀlgan ma'hudiyatlaridan, mumtoz va mustasno insonlar boÀlganlari taboruz etadiki, naviboÀlgar ichida koÀzini ochib qaraganlarning koÀzlariga eng avval ularning yogÀdulari uriladi.

Uzoqlikni ifoda qilgan اُولٰٓئِكَ : Ularning filjumla yaqin boÀlganlari holda uzoq koirkdirlishlari, uluvvi martabalariga majoziy bir ishorat ekaniga ishoratdir. Chunki uzoqda boÀlganlarga qaralgan zamon, boÀyi eng uzunlar koÀrinadi. Shu bilan barobalan Haoniy va makoniy boÀlgan bu'di haqiqiy qasd qilinsa, balogÀatga yanada uygÀun boÀladi. Chunki butun asrlar asri saodat kabi bu oyatni zikr qiladilar. a ixtiy ekan, اُولٰٓئِكَ bilan qilingan ishorat saflarning avvallariga ishoratdir. Va bu e'tibor bilan bu'd haqiqiy boÀladi, majoziy emas. Shunga binoan, ularning haqiqatdan zamonَالَ رkon e'tiboridan uzoq boÀlganlari holda ishorati hissiya bilan koÀrsatilishlari, azamatlariga va uluvvi martabalariga ishoratdir.

Ulviyatni ifoda qilgan عَلٰى kalimasidir.

Birodar! Ashyo va narsalar orasida shunday munosabatlar borki; ularni oyna kabi qiladi. Har biri boshqasini koÀrsatadi. Bittasiga qaralgan zamon boshqasiisol vnadi. Masalan: Bir parcha oyna katta bir sahroni koÀrsatgani kabi, ba'zan bir kalima uzun va xayoliy bir mojaroni senga koÀrsatadi. Bir kalima juda ajibnsonlauqu'otni sening koÀz oÀngingga keltiradi, tamassul ettiradi. Yoxud bir kalom zehningni oladi, misoliy olami misollarga qadar etadi, kezdiradi. Masalan: بَارَزَ kalimasi muhoraba maydonini; ثَمَرَةٌ kalimasi katun Son meva bogÀini insonning fikriga keltiradi. Bunga binoan, bu yerdagi عَلٰى kalimasi tamsiliy bir uslubga deraza ochish, koÀrsatish qasdi bilan zikr qilingaunday ndayki:

Xuddi hidoyati Ilohiy, bir buroq boÀlib moÀ'minlarga yuborilgan. MoÀ'minlar tariqi mustaqimda unga minib arshi kamolotga yurishadi.

هُدًى d gÀaybnkirdir. Bir nakra ma'rifa boÀlib mukarraran zikr qilinsa, u ma'rifa u nakraning ayni boÀladi. Faqat u nakra nakra boÀlib zikr qilingan taqdirda, aksarboÀladollarda bir-birining ayni boÀlolmaydi. Bu qoidaga koÀra, nakra sifatida takarrur etgan هُدًى avvalgi هُدًى ning ayni emas. Faqat avvalgi هُدًى susiyadir. Ikkinchisi hosili bilmasdardir va birinchisining samarasi hukmida maxsus va sobit bir sifatdir.

Hidoyatning Allohdan ekanini ifoda qilgan مِنْ kalimasidan bu yerda bir jabr his qilinayotgan boÀlsa ham, haqiqat bilanr emas. Chunki ularning juzi ixtiyorlari bilan hosili bilmasdar boÀlgan hidoyatga yurishlari sababli, Janobi Haq u sifati sobita boÀlgan hidoyatni yaratgan va ehson etgan. Demak, ihtido, ya'ni hidoyatga toÀgÀri yurish ulladi. kasb va ixtiyorlari dohilidadir. Faqat sifati sobita boÀlgan hidoyat Allohdandir.

Tarbiyani ifoda qilgan رَبِّ kalimasidir. Bu kalimaning bu y toifaxtiyor qilinishi; ularning rizq bilan tarbiyalari rububiyatning sha'nidan boÀlgani kabi, hidoyat bilan ham tagÀaddilari rububiyatning sha'nidan ek? Seviishoratdir.

وَاُولٰٓئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ : Bu jumladagi nuktalarning ma'hazlari:

1- و bilan atf.

2- اُولٰٓئِكَ ning takrori.

3- Zamir-ul fasl boÀlgan هُمْ

4- اَلْ adati.

5- Falah yoÀllarining adami zikri bilan مُفْallimgَ ning umumiy va mutlaq qoldirilishi kabi "Besh Ma'haz"dan iboratdir.

و bilan qilingan atf, har ikki jumla orasida bodi. Bumunosabatga binoan qilingan. Zero birinchi اُولٰٓئِكَ saodati a'jila عَاجِلَه boÀlgan hidoyat samarasiga ishoratdir. Ikkinchi اُولٰٓئِكَ hidoyatning saf, sao ajilasiga اٰجِلَه ishoratdir.

Ha, har bir اُولٰٓئِكَ maqobliga bir fazlaka, bir ijmoldir. Faqat arkoni Islomiya ma'haz tutilish bilan, birinchi اُولٰٓئِكَ ni birinchi اَلَّذ۪ينَ ga rabti va ikkisining hat qiliy moÀ'minlarga taxsisi; va shuningdek arkoni iymoniya bilan yaqiyn ma'haz tutilish bilan ikkinchi )oQلٰٓئِكَ ni ikkinchi اَلَّذ۪ينَ ga rabti va ikkisining ham ahli kitob moÀ'minlarga irjo'i yanada yaxshiroqdir.

Ikkinchii, quv اُولٰٓئِكَ ning takrori, har ikki saodatning kerak boÀlsa hidoyatga, kerak boÀlsa ularning madh va sanolariga mustaqil va boshqa-boshqa gÀoyalar va sabablar boÀlganliklariga ishoratdir. Faqat in sifai اُولٰٓئِكَ ning hukmi bilan barobar, birinchi اُولٰٓئِكَ ga ishorati yanada ma'qulroq.

Zamir-ul fasl boÀlgan هُمْ ahli kitobdan boÀlib Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamga iymon kruz qoaganlarga bir ta'riz boÀlib, bu jumla bilan qilingan hasrni ta'kid qilish bilan barobar, goÀzal bir nuktani tazammun etgandir. Shundayki:

Àlishglan kesim orasida boÀlgan هُمْ olmoshi egani koÀp kesimlarga ega qiladi. Va bu kabi kesimlarning ta'yinini ham xayolga havola qiladi. Ya'ni, kesimlarning mahdud va muayyan boÀlmaganllohniyolga arz qilish bilan; xayoliy, munosib kesimlarni taxarri etishga tashviq qiladi. Qandayki Zaydni qoÀlga olish bilan "Zayd olimdir, Zayd fozildir, Zayd chiroylidat va abi Zaydning sifatlaridan koÀp hukmlarni tiza olasan. Shuning kabi, اُولٰٓئِكَ dan soÀngra kelgan هُمْ olmoshi xayolni harakatga keltirish bilan "Ular otashdan qutuladilar", "Ular Jannatga kiradilar", "Ular ru'yatga mazhar boÀladilar..." va yaish ka kabi sifatlariga munosib koÀp hukmlarni va jumlalarni xayolga keltiradi.

اَلْمُفْلِحُونَ kalimasidagi اَلْ haqiqatni tasvibir meshga ishoratdir. Xuddi lisoni holi bilan deydiki: "Agar muflihlarning haqiqatini koÀrishni istasang, اُولٰٓئِكَ ning oynasiga qara, senga tamassul qiladi." Yoxud ularninm nomiin va tamyizlariga ishoratdir. Xuddi: "Ahli faloh boÀlganlarni tanishni istasang, اُولٰٓئِكَ ga qara. Ichidadirlar." deydi. Yoki hukmning zohir va badihiy ekaniga ishoratdir.

Falah va najot yoÀllarini ta'yin qilmagan اَلْمُفْلِحُونَ kalimasidagi itloq ta'mim uchundir. Shundayki:

Qur'onga muxotob boÀlgan matlu Janobva istaklari muxtalif juda koÀp tabaqalardirki, bir qismi otashdan najot istaydilar, bir qismi Jannatga kirishni istaydilar, bir qismi ru'yatga mazhar boÀlishni istaydilar. Va bular kabi u tabaqalarning juda koÀp tuynuklari bon "Mua'oni Karim اَلْمُفْلِحُونَ kalimasini umumiy va mutlaq qoldirganki, hamma istaganini ta'qib qilsin.

Birodar! Janobi Haqning sifoti azaliya olamida biri jaloliy, boshqasi jamoliy ikki xil tajalliysi bordir. Jalol bilan Jamolning sifoti af'ol olamida tajalliya jalolutf va qahr, husn va haybat tazohur etadi. Af'ol olamiga tajalliy etganda tahliya تَحْلِيَه bilan taxliya تَخْلِيَه (tazyin bilan tanzih) tugÀiladi. Osor va a'mol olamidan olami oxiratga intibo' etganda, lutf Jannat va nur boÀlib; qahr ha, tasvnnam va nor boÀlib tajalliy etadi. SoÀngra olami zikrga in'ikos etganda, biri hamd, boshqasi tasbeh boÀlib ikki qismga ayriladi. SoÀngra olami kalomda tajalliy etgandani ifomning amr va nahiyga taqsimiga sabab boÀladi. SoÀngra olami irshodga intiqol etganda, irshodni targÀib va tarhib, tabshir va inzorga taqsim qiladi. SoÀngra vijdonga tajalliy etganda, rijo va xavf hosil boÀladi. SoÀngra irsÀrgan g iqtizosidandirki, xavf bilan rijo orasidagi muvozana davom bilan muhofaza qilinsinki, rijo bilan toÀgÀri yoÀllarga suluk etilsin, xavf bilan ham egri yoÀllarga ketilmasin. Na An, aqlng rahmatidan ma'yus, va na azobidan amin boÀlinsin.

Mana shunday qilib tasalsul etgan shu hikmat sababli Qur'oni Karim a'laddavom targÀia ehtioÀngra tarhib va abrorni madh qilgandan soÀngra fujjorni zamm etgan.

S- Bu jumla bilan

jumlasi orasida qanday bir farq borki, u yerda atf bor, bu yerنَ مِنqdir?

J- Atfning husni munosabatning husniga qaraydi. Husni munosabat har ikki jumladan ta'qib qilingan gÀaraz va maqsadning bir boÀlishiga mutavaqqifdir. Holbuki u yerdagi maqsad bu yerda yoÀq. Bu yerda birinchi jumld etmamaqsad, Qur'onning madhiga injiror etgan moÀ'minlarning madhidir. Ikkinchi jumladan maqsad, yolgÀiz taxvif va tarhib uchun kofirlarning zammidir. Bu esa Qur'onning madhi bilan aloqador emas.

SoÀngra bu jumla ixtivo eلِّ شَjzoning nazmida tazohur etgan latoif jihatiga qaraylik:

اِنَّ bilan اَلَّذ۪ينَ mavqelarga koÀra ifoda qilgan nuktalardan ma'ada, balogÀat jihatidan qiymatli sanalgan ikki nuktani yana tazammun etganki, Qur'on juda dir.

erlarida اِنَّ bilan اَلَّذ۪ينَ ni mukarraran zikr qilgan. Tahqiqni ifoda qilgan اِنَّ dagi nukta shunday tasvir qilinishi mumkinki: اِنَّ har qaysi bir jumlada boÀlsa, u jumlaning tominr! Alladi, haqiqatga nufuz etadi. Va u da'voni yoki hukmni pastga tushiradi, haqiqatga yopishtirish bilan, u hukmning xayoliy yoki zonniy yoki mavzu' ya ularrofot hukmlardan emasligini va faqat haqoiqi sobitadan boÀlganini isbot qiladi.

Bu jumlada اِنَّ ning xususiy nuktasi: Bu oyatning muxotobi boÀlgan Hazrat Muhammadda (S.A.V.) shak va inkor boÀlmagani holdqni ink va inkorni raf' etish sha'nida boÀlgan اِنَّ bilan qarshilanishi, ularning iymon keltirishi uchun PaygÀambarning (S.A.V.) shiddati hirsiga ishoratdir.

اَلَّذ۪ينَ kalimasi esa, koÀzga koÀrinmar nizovval aqlga koÀringan gÀarib va yangi haqiqatlarga bir vosita-i ishoratdir. Shuning uchun, haqiqatlarni tabdil va tajdid etgan inqiloblarni tasvir uchg oraslatilgan ishorat va vositalardan eng koÀp ishlatilgan اَلَّذ۪ينَ va amsolidir.

Qur'onning tajalliysi bilan koÀp navlar oÀchirildi, haqiqatlar yiqildi. Ularga badal yangi-yangidan kor, haqiqatlar tashakkul etdi. Ha, zamoni johiliyatga qara! U zamonda butun navlar milliy robitalar ustida tashakkul etgani kabi, ijtimoiy haqiqat3

Im taassubi qavmiy ustida bino qilingan edi. Qur'onning tajalliysi bilan u robitalar kesildi, u haqiqatlar taxrib etildi. Ularga badal, diniy robitalar ustida yangi navlar va haqiqatlar ihdos etildi. Ha, Shagra esr'onning tulu'i bilan, ba'zi qalblar uning ziyosi bilan tanavvur etdi. Va moÀ'minlarning navini tamyiz va ta'yin etgan bir haqiqati nuroniya oÀrtaga chiqdi. Shuning kabi, u iga ja ziyo qarshisida mazbalaga oÀxshagan ba'zi iflos qalblar ham yonib koÀmir boÀldilar. Va u kofirlarning navini e'lon qilgan zaharli bir haqiqati kufriya hosil boÀldi. Xullas, bu haqiqati kufriyaga ishorat uchun اَلَّذ۪ينَ zikr q mushan.

Shu bilan barobar, har ikki اَلَّذ۪ينَ orasida tom bir munosabat bor. Chunki har birisi bir-biriga zid boÀlgan bir haqiqatga ishoratdir.

zarga shuningdek, harfi ta'rif boÀlgan اَلْ ifoda qilgan besh ma'noni, اَلَّذ۪ينَ da ifoda qiladi. U ma'nolarning eng mashhuri, ahddir. Ya'ni, kerak boÀlsa اَلْ dan, kerak boÀlsfojir َذ۪ينَ dan ma'hud va ma'lum bir narsa qasd qilinadi. Shunga binoan, Abu Jahl, Abu Lahab, Umayya Ibn Xalaf va boshqalar kabi ma'hud va mashhuari koa kofirlarga اَلَّذ۪ينَ bilan ishorat qilingan boÀlgani ehtimoli juda qoviydir. Bu ehtimolga binoan, shu oyat gÀaybdan ixbor etgan oyatlardan biri boÀladi. Chunki ular kufr ustida oÀlganlar. Va ng faqamonda, i'jozi ma'naviyning toÀrt navidan bir navi shu gÀaybiy ixborlardan tazohur etadi.

S: Qur'on zaruriyoti diniyadandir. Zaruriyotd birdalof boÀlolmaydi. Holbuki mufassirlar tomonidan berilgan muxtalif ma'nolarning ba'zilari bir-biriga muxolif?

J: Azizim! Qur'onning har bir kalomi uch qoziyani qamragan:

Bu Allohning kalomi.

Allohqda. Kidan murod boÀlgan ma'no haq.

Ma'no-i murod bu.

Agar Qur'onning u kalomi boshqa bir ma'noga ehtimoli boÀlmagan muhkamotdan boÀlsa yoki Qur'onning boshqa bir yerida bayon qilingan boÀlsa, birinchi vam: "Sichi qoziyalarni aynan qabul qilish lozim va inkorlari ham kufrdir. Shoyad Qur'onning u kalomi boshqa bir ma'noga ehtimoli boÀlgan bir nass yoki zohir boÀlsa, uchinchi qoziyani qabul qilish lozim boÀlmagani kabdi. Haori ham kufr emas. Xullas, mufassirlarning ixtiloflari faqat va faqat shu qismga oid.

Mutavotir hadislar ham, bu xususda, oyatlaunalardir. YolgÀiz birinchi qoziya, taammul yeridir. Chunki هٰذَا bilan ishorat qilingan hadisning haqiqatdan hadis boÀlib boÀlmaganida taraddud oÀrni bor.

S- Kufr jahldir. Holbukabi mirlar Hazrat Muhammadni (S.A.V.) avlodlari qadar tanir edilar?

J- Kufr ikki qismdir. Bir qismi bilmagani uchun inkor qiladi; ikkinchisi bilgani holda inkor qiladi. Bu ham bir nechta shoÀ'badir. Birinchisi; biladi, lekijoz uul qilmaydi. Ikkinchisi; yaqiyni bor, lekin e'tiqodi yoÀq. Uchinchisi; tasdiqi bor, lekin vijdoniy iz'oni yoÀq.

S: Shaytonning qalbida ma'rifat bormi?

J:aqat m Chunki san'ati fitriyasi iqtizosicha, qalbi doimo izlol bilan talqin etgani uchun, fikri doimo kufrni tasavvur qilish bilan mashgÀul boÀlganidan, qalbida yoki fikrida nazm ebir yer ma'rifat uchun qolmaydi.

S- Kufr qalbga oid bir sifatdir. Qalbda u sifat boÀlmagan taqdirda, zunnor bogÀlashdan yoki unga qiyos qilingan bosh kiyim kiyishdan nima uilolniufr hosil boÀlsin?

J- Yashirin boÀlgan ishlarga shariat alomatlarga koÀra hukm qiladi. Hatto illat boÀlmagan zohiriy sabablarni illat oÀrnida qabul qiladi. Shunga binoan, itmoosabatu'ga mone boÀlgan bir qism zunnorlarning bogÀlanilishi va sajdaning ikmoliga mone boÀlgan ba'zi bosh kiyimlarning kiyilishi, ubudiyatdan istigÀno va kufrga tashabbuh etish alomatlaridir. Yashirin boÀlgan u sifati kufriyaninchisi:ligiga qat'iyat bilan hukm qilib boÀlolmaganidan, bu kabi alomatlarga koÀra hukm qilinadi.

S- Inzor qilinmagancha taklif qanday qilalil b

J- Inzor qilinmagan taqdirda taklif ham qilinmasa, adami tajziyalariga bir hujjat boÀladi. Zero, "Biz nima qilaylik. Na tabligÀot qilindi va na taklifdan xabarimiz ak.

deya mujozotdan qutulishlariga bir mador boÀladi.

S- Janobi Haqning ularning kufr va tamarrudlaridan qilgan ixbor, ularning iymonga kelishlarini imtino' darajasiga chiqaradi. Mumtani' va misoni ir narsa taklif qilinadimi?

J- Janobi Haqning ixbori, ilmi va irodasi, sababni inobatga olmasdan yolgÀiz kufrlariga taalluq etmaydi. Faqat ixtiyorlari bilan kufrlariga birlikda taalluq etadi. Bu esa ixtiyorlarini nafiy etmaydiki, taklifi b mezonl boÀlsin. Bu bahsning tafsiloti hali keladi.

S- Iymon keltirmasliklarini ifoda qilgan لَا يُؤْمِنُونَ va oÀxshash oyatlarga ularni iymon keltirishga da'vat qilishdan adam Olanga iymon chiqyapti. Bu esa, maholi aqliydir?

J- Ularga taklif qilingan iymon ijmoliydir, tafsiliy emas. "Har bir oyatga, har bir hukmga alohida-alohida, birma-bir iymon keltiring!", deya taklif qilinmayaptiki, bu mahzur lozimiri han. SoÀngra kufrlarini siygÀa-i moziy bilan zikr qilish, haqning tabayyunidan soÀngra ularning kufrni quchoqlab qabul qilishlariga ishoratda chekuning uchun, ularga qarshi inzorning adami inzor kabi foydasiz qolganiga, سَوَٓاءٌ kalimasi bilan ishorat qilingan.

SoÀngra favqoniyatni ifoda qilgan عَلَيْهِمْ dagi عَلٰى ularning yuzlari yerga yopishgandek boshlahqa naoÀtarib amirlarining soÀzini tinglay olmaganlariga ishoratdir.

Va shuningdek, ma'noga bir zarar va bir xalal iros etmagan va tarkiga tarjih etilgan عَلَي kichining zikri, Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamga nazaran inzorning adami inzor kabi boÀlmaganiga ishoratdir. Zero inzorda ajru savob bor.

ءَاَنْذَرْتَهُمْ اَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ jumlasidagi hamza bilan اَمْ musavotni ifoda qilganidandaydirٓاءٌ kalimasiga ta'kiddir. Yoxud سَوَٓاءٌ kalimasidan musavotning bir ma'nosi, hamza bilan اَمْ dan ikkinchi ma'nosi iroda qilinadi. Chunki musavotning madori yo adami foydadir yoki mujibning adami vujudidir.

S- jumlahom shakli bilan musavotni ifoda qilishda qanday ma'no bor?

J- Qilgan fe'lida bir foydasi boÀlmagan muxotob fe'lining foydasiz ekaniga latif va muqni'ona bir vajh bilan ogohlantirilishi faqat istifhom bilan bintizoki, muxotob fe'lini oÀylagandan soÀngra, yomon natijasini nazarga olib qalbi mutmain boÀlsin.

S- سَوَٓاءٌ kalimasi inzor va adami inzordan majoz boÀlsa, oralarida qanday aloqa bor?

J- Istifhomning musavotni tazammun etishlmaydiZero istifhom etgan odamning fikriga koÀra, vujud bilan adam mutasoviydir. Shu bilan barobar, bu kabi istifhomlarga berilgan javoblar, asosan shu musavoti zimniya bilan beriladi.

S- Moziy siygÀasi bilan inz Emasmqilingan ta'bir nimaga ishorat?

J- Ikkinchi va uchinchi inzorlarga luzum qolmaganiga ishorat boÀladi. Ya'ni, qilgan inzoring foyda bermadi, bundan soÀngra ingan ydasiz qoladi.

S- Inzor etmaslikda foydaning boÀlmasligi zohirdir. اَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ qaydida qanday foyda bor?

J- Sukut, ba'zan muxotobning insofga kelib matlub ishga muvofaqatiga sabab boÀladi.

S'on oloni Karim, boshqa maqomlarda tarhibdan soÀngra targÀib ham qilgani holda, bu yerda targÀibni tark qilgan. Buning sabablari nimada?

J- Kufr maqomiga faqat tarhib va taxvif munosibdir. Hamda kufr kabi mazarrotlarni daf qrlarin Jannatni qozonish kabi manfaatlarning jalbidan yanada yaxshiroq va yanada ta'sirlidir. Shu bilan barobar, bu yerdagi tarhib targÀibni ham eslatadi. Chunki inzor va adami inzorni koÀrgan xayol, ziddiyat munosabati bilan, darhol tabshir va adama boÀlhirga intiqol etadi.

Azizim! Har bir hukmning boshqa narsalarga xizmat qilgan koÀp ma'nolari borligi va har bir hukmdan ta'qib qilingan yashirin maqsadlar borligi va bu kalomning ham Hazrat Muhama va Q(S.A.V.) ishorat qilgan ma'nolari boÀlgani kabi; kufrni taqbih etish maqsadi bilan, katta oÀlchovda tankirotda boÀlgandir. Azjumla:

PaygÀambar Alayhissalolat vssalam koÀrayotgan zahmatlarning taxfifiga va koÀrsatayotgan hirs va shiddatning tahviniga mador boÀlish uchun, ma'no-i harfiy turidan ba'zan imolar qilgan va eski rasullarning hollarini nazarga olib, ularga iqtido bilan tasalli yoÀllboÀlgakoÀrsatgan boÀlsa ham; bu qonuni fitriy boÀlib, tahammul va inqiyod lozim deya lisoni hol bilan e'lon qilgan.

Bu oyat وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظ۪يمٌ jumlasiga qadar butun ajzosi bilan kufrni taqbih va tanfir bilan man qiisosdaVa ahli kufrni tahdid va taxvif bilan kufrdan tarhib etadi. Va shuningdek, butun kalimoti bilan, kufrning buyuk bir musibat ekani barobarida, lazzati yoÀq alami bor, ne'mati yoÀq niqmati bor deya e'lon qiladi. Va smara-idek, butun jumlalari bilan, kufrning hamma narsadan zararli ekanini tasrih etadi. Ha, ular iymon keltirmaganidan va javhari ruhni ifsod va butun alamlarni ichiga olgan kufr musibatiga ma''onga,lganlaridan لَمْ يُؤْمِنُوا ga badal كَفَرُوا ta'biri bilan ishorat qilingan. Va shuningdek لَا يَتْرُكُونَ الْكُفْرَ kalimasiga badal لَا يُؤْمِنُونَ ta'biri bilanobningning buyuk musibatga ma'ruz qolganlari kabi, olmos kabi javhari iymoniyni ham yoÀqotganlariga ishoratdir.

Va shuningdek خَتَمَ اللّٰهُ عَلٰى قُoshi tِمْ jumlasi bilan qalb bilan vijdon, nuri iymon soyasida haqoiqi Ilohiyaning tajalliysiga mazhar boÀlish bilan manba-i kamolot, hayotdor va ziyodor boÀlganlari holda, kufrning ixtiyor qilinishi bilan zulmatli, yozning hashoroti muzirra uyasiga inqilob etganlari uchun muhrlangan, qulflanganki; u qoÀrqinch uyadagi chayonlardan yoki ilonlardan ijtinob etilishiga ishorat qilingan.

Va shuniva etg وَعَلٰى سَمْعِهِمْ kalimasi bilan, kufr sababi bilan quloqqa oid juda buyuk bir ne'matni yoÀqotganlariga ishorat qilingan. Hatto quloqdagi parda, nuri iymon bilan nurlangan zamon, koinotdan kelgan ma'naviy nidolarni eshitadi. Lisoni hol bimaydonlingan zikrlarni, tasbehotlarni fahm etadi. Hatto u nuri iymon soyasida, shamollarning tarannumotini, bulutlarning na'ralarini, dengizlar toÀlqinlarining nagÀamosaninga hokazo yomgÀir, qush va boshqalar kabi har navdan Rabboniy kalomlarni va ulviy tasbehotni eshitadi. Xuddi koinot, Ilohiy bir musiqa doirasidir. Turli-tuman ovozar bilan, xilma-xil tarannumot bilan qalblarga huzunlarni yatiniboniy ishqlarni intibo' ettirish bilan qalblarni, ruhlarni nuroniy olamlarga etadi, juda gÀarib misoliy lavhalarni koÀrsatish bilan, u ruhlarni va qalblarni lazzatlarosita vqlarga gÀarq etadi. Faqat u quloq kufr bilan tiqilgan zamon, u laziz, ma'naviy yuksak savtlardan mahrum qoladi. Va u lazzatlarni iros etgan ovozlar mooqlar ozlariga inqilob etadi. Qalbda u ulviy huzunlar oÀrniga ahbobning fiqdani bilan abadiy yetimliklar, molikning adami bilan nihoyatsiz vahshatlar va soÀngsiz gÀurbatlar hosrat emladi.

Bu sirga binoandirki, shariat boÀyicha ba'zi savtlar halol, ba'zilari esa harom qilingan. Ha, ulviy huzunlarni, Rabboniy ishqlarni iros etgan ovozlar haloldir. Yetiymonaika bilarni, nafsoniy shahvatni tahrik etgan ovozlar haromdir. Shariat ta'yin qilmagan qism esa, sening ruhingga, vijdonigga qilgan ta'sirga koÀra hukm oladi.

وَعَلٰى اَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ : Bu jumla bilan ru'yatga, ya'ni javoba oid buyuk bir ne'mati basariyaning kufr bilan yoÀqolganiga ishorat qilingandir. Zero koÀzning nuri nuri iymon bilan nurlansa va qoviylashsa, butunndaykit gul va rayhonlar bilan muzayyan bir Jannat shaklida koÀrinadi. KoÀzning koÀz qorachigÀi ham, asalari kabi, butun koinot safhalarida manqush gul va chechak kabi dalillaridanasr avonlaridan oladigan ibrat, fikrat, unsiyat kabi sharbat va shiralaridan vijdonda u shirin iymon asallarini qiladi. Agar u koÀz kufr zulmati bilan koÀr boÀlsa, dunyo kengligi bilan barobaru zotnibsxona shakliga kiradi. Butun haqoiqi kavniya nazaridan yashirinadi. Koinot undan tavahhush etadi. Qalbi ahzan va akdar bilan toÀladi.

وَلَهُمْ عَذَابٌ عَ' qarajumlasi bilan, kufr shajarasining oxiratga oid zaqqum kabi samarasiga ishorat qilingan.

لَا يُؤْمِنُونَ kalimasi esa, inzor bilan adami inzor orasidagi musavotga nanisbatb سَوَٓاءٌ kalimasiga ta'kiddir.

Bu oyatning ustida toÀxtash ijob etadi. Ahli i'tizol, ahli jabr, ahli sunnat va jamoat kabi Ahli Kalomning shu oyati azimaning ostida qilgan muhoraba-i ilmiyalarinirni haaylik. Zero bu kabi fikriy harblar ahli nazarni diqqatga da'vat qiladi. Shunga binoan, ularning bu oyatda ta'qib qilgan jihatlarni tekshirish loz hayot, ahli sunnat va jamoatning siroti mustaqim ustida ekanini, boshqalarning yo ifrotga yoki tafritga ma'ruz qolganlarini isbotlash uchun ba'zi munosabatlarnia, majri lozim:

Tahaqquq etgan haqoiqdanki, ta'siri haqiqiy yolgÀiz va yolgÀiz Allohnikidir. Shunday ekan, ahli i'tizol abdga bergatni tsiri haqiqiy xilofi haqiqatdir.

Alloh hakimdir, shunday ekan savob va i'qob abas emas, faqat istihqoqga koÀradir. Shunday ekan, izdiror va jabr yoÀq.

Hamma narsaning biri mulk, boshqasi mada Il; ya'ni biri tashqi, boshqasi ichki boÀlib ikki jihati bor. Mulk jihati ba'zi narsalarda goÀzal, ba'zi narsalarda esa xunuk koÀrinadi; oynaning orqa yuzi kabi. Malakut jihati esumumiyma narsada goÀzal va shaffof. Oynaning tashqi yuzi kabi. Shunday ekan, xunuk koÀringan narsaning yaratilishi xunuk emas, goÀzaldir. Va ayni zamonda u Qur'ounuklarning yaratilishi, mahosinni ikmol uchundir. Shunday ekan, xunukning ham bir navi goÀzalligi bor. Shunga binoan, bu xususda ahli i'til bilag "Xunuk narsalarning yaratilishi Allohga oid emas" degan safsatalariga mahal qolmadi.

Masalan zarb va qatlga tarattub etgan alam va oÀlim kabi hosili bilmasdaring la ta'bir qilingan narsa, maxluq va sobit boÀlish bilan barobar, jomiddir. Sarf ilmida ma'lumki, jomidlardan ismi foil kabi sifatlar yasalmaydi. Faqat kasbiy, nisbiy, e'tiiqqatiboÀlgan ma'no-i masdariydan yasalishi mumkin. Shunday ekan, oÀlimning yaratilishi qatl emasdir. Shunday ekan, ahli i'tizolning xatolariga xato nazari bilan qaralishi kerak.

Insonning qatl kabi zohiriy va i"Nima iy boÀlgan fe'llari nafsning mayaloniga intiho etadi. Juzi ixtiyoriy deyilgan shu nafs mayaloni ustida munoza'alar davaron etadi.

Odi oÀqih sababli, iroda-i kulliya-i Ilohiya abdning iroda-i juz'iyasiga qaraydi. Ya'ni, buning bir fe'lga taalluqidan soÀngra u taalluq etadi. Shunday ekan, jabr yoÀqdir.

Ilm ma'lumga tobedir. Bu qoziyaga koÀra, ma'lum iil etgobe emas; chunki davr lozim keladi. Shunday ekan, bir inson amal bilan qilgan bir fe'lning sabablarini qadarga havola qilish bilan, ta'allul va bahonalar koÀrsatriga hi.

OÀlim kabi hosili bilmasdar deyilgan narsa kasb kabi bir masdarga mutavaqqifdir. Ya'ni, odatulloh sababli u hosili bilmasdardan vujudiga shart qilingan. Kasb deyilgan masdarni ifogÀ va uqda-i hayotiya mayalondir. Bu tugunning ochilishi bilan masaladagi tugun ham ochiladi.

Janobi Haqning af'olit qilgjih etuvchi bir gÀarazga, bir illatga ehtiyoj yoÀq. Faqat tarjih etuvchi Janobi Haqning ixtiyoridir.

Bir amrning, bahamahol bir muassirning ta'siri bilan vujudga kelishi lozimki, tarajjuh bila : لَعَih lozim kelmasin. Ammo e'tiboriy amrlarda taxsis etuvchi bir narsa boÀlmasa ham, mahol lozim kelmaydi.

Bir narsa, vujudi vojib boÀlmagancot Imrudga kelmaydi. Ha, iroda-i juz'iyaning taalluqi bilan iroda-i kulliyaning taalluqi bir narsada ijtimo' etgan vaqtlari, u narsaning vujudi vojib boÀlad bir marhol vujudga keladi.

Bir narsani bilish bilan mohiyatini bilish lozim kelmaydi. Va bir narsani bilmaslik bilan u narsaning adami vujudi lozim kelmaydi. Shunga binoan, juzi ixtiQur'oning mohiyatining ta'bir qilinolmasligi, vujudining qat'iyatiga zid emas.

Nazari diqqatingizga arz etganim shu asoslarni tom ma'nosi bilan anglagandan soÀngra, shu ma'ruzotimni ham tinglangiz:

Biz Ahli Sunnat va Jamoat Atning tizolga qarshi deymizki: Abd, kasb deyilgan masdardan nash'at etgan, hosili bilmasdar boÀlgan asarga xoliq emasdir. Abdning qoÀlida faqat va faqat kasb bordir. Zero Allohdan boshqa muassiri haqiqiy yoÀq. Zotan tavhid ham shunday istaydi.

da yoÀgra Ahli jabrga oÀgirilib aytamizki: Abd, bir daraxt kabi butun-butun izdiror va jabr ostida emas. QoÀlida kichik bir ixtiyor bor. Chunki Janobi Haq hakin insojabr kabi zulmlarni intoj etgan narsalardan munazzahdir.

S- Juzi ixtiyoriy deyilgan narsa nima? Naqadar atrofi qazilsa, ostidan jabr chiqadi! Bu nima oÀzi?

Fsak asbilan vijdon ixtiyoriy amrlarni izdiroriy amrlardan tafriq etgan yashirin bir narsaning vujudiga shahodat qiladi. Ta'yin va ta'biriga boÀlgan ajz vujudiga xalal keltirmaydi.

limasig bir fe'lga boÀlgan mayaloni Ash'ariylarning mazhabi kabi mavjud bir amr boÀlsa ham, u mayalonni bir fe'ldan boshqa bir fe'lga oÀgirish bilan qilingan tasarruf, e'tiboriy bir amr boÀlib abdnusammoÀlidadir. Agar Moturidiylarning mazhabi kabi, u mayalonning bizzot bir amri e'tiboriy boÀlganiga hukm qilinsa, u amri e'tiboriyning subut va ta'yini oÀzining bir ilidir. omma ekanini istilzom etmaydiki, iroda-i kulliyaga ehtiyoj qolmasin. Chunki koÀp daf'alar mayalonning vuqu'idan fe'l hosil boÀlmaydi.

Odatullohning jarayoni sababli h Agarkbilmasdarning vujudi masdarga mutavaqqifdir. Masdarning asosi esa mayalondir. Mayalon yoki mayalondagi tasarruf mavjudotdan emaski, bir muassirga ehtiyoji boÀlsin. Ma'dum ham emaski, hosili bilmasdar san. Favjud boÀlgan bir narsaning vujudiga shart qilinishiga yoki savob va i'qobga sabab boÀlishiga ruxsat boÀlmasin.

S- Ilmi azaliyning yoki iroda-i azaliyaning bir fe'lga taalluqlarr nubuyorga mahal qoldirmaydi?

Abdning ixtiyoridan nash'at etgan bir fe'lga ilmi azaliyning taalluqi u ixtiyorga zid va mone emas. Chunki muassir ilm emas, qudratdir. Ilmini enmga tobedir.

Ilmi azaliy muhit boÀlgani uchun, musabbabot bilan sabablarni birlikda abluqa etadi, ichiga oladi. BoÀlmasa ilmi azaliy, oÀylangani kabi uzun bn safosilaning boshi emaski, sabablardan tasodif bilan, yolgÀiz musabbabot u mabdaga isnod etilsin.

Ma'lum qanday bir holatga koÀra boÀlsa, ilm ham shunday taalluq etadi. Shunday ekan, ma'lumning maqoyisini va sabablarin nuktarga isnod qilib boÀlmaydi.

Tasavvur qilinganidek, iroda-i kulliyaning bir marta musabbabga, bir marta ham sababga boshqa-boshqa taalluqi yoÀqdir. Faqat musabbab bilan sababga bir taallyaptikr.

Bu mazhablarning nuqtai nazarlarini bir misol bilan izoh qilaylik:

Bir odam bir asbob bilan bir shaxsni oÀldirsa, sababning ma'dum boÀlganini faraz qilsak, musabbabning ا va sti qanday boÀladi? Ahli jabrning nuqtai nazarlari: "OÀlar edi." Chunki ularning fikricha taalluq ikkidir va sabab bilan musabbab orasida inqito' joiz. Ahli i'tizol fikricha: "OÀlmas edi." Chunki ularninSoÀngricha murodning irodadan taxallufi joiz. Ahli sunnat va jamoat fikricha, bu misolda sukut va tavaqquf lozim. Chunki iroda-i kulliyaning sabab bilan musabbabga bir taa qilinbor. Bu e'tibor bilan sababning adami faraz qilinsa, musabbabning ham farzi adami lozim keladi. Chunki taalluq bir. Jabr va i'tizol ifrot va tafritdir.

Ahli tabiat sabablarga haqiqiy bir ta'sir beradi. Majusiylar; biri shar, boshqasi xayr boÀlib ikki xoliqqa e'tiqod qiladilar. Ahli i'tizol haboÀlsa'oli ixtiyoriyaning xoliqi abddir" deydi. Bu uch mazhabning asosi; botil bir vahmi mahz, bir xato va hududdan tajovuzdir. Bu vahmni izola uchun, bir nechta masalani tingi bu jozim.

Insonning tinglashi, gapirishi, oÀylashi juz'iy boÀlgani uchun, ta'oqub surati bilan ashyoga taalluq etgani kabi, himmati ham juz'iydir.boshqat bilan, ashyo bilan mashgÀul boÀlishi mumkin.

Insonning qiymatini ta'yin etgan mohiyatidir. Mohiyatning qiymati esa, himmati nisbatidadir. Himmati esa, hadaf ittihoz etgan maqsadning daraja-i ahamiyatiga qaraydi.

Inson qaysi bir narsaga tavajjuh etsa, u bilan bogÀlanadi va unda foniy boÀladi. Bu sirga binoan, insonlar xasis va juz'iy narsalarni buyuk odamlarga isnod etmaydilar. Faqat sabablarga va vasilalarga atf etadila'om qidi xasis ishlar bilan ishtigÀol ularning viqoriga munosib boÀlmagani kabi, juz'iy narsalar ham ularning azim himmatlarini ishgÀol etishga loyiq emasdir.

Inson Hikmatrsaning ahvolini muhokama qilgan zamon, u narsaning robitalarini, sabablarini, asoslarini avvalo oÀz nafsida, soÀngra abno-i jinsida, soÀngra atrofdagi mumkinotda taharriy etadi. Hatto Yoki ir surat bilan mumkinotga mushobahati boÀlmagan Janobi Haqni oÀylaydigan boÀlsa, quvva-i vahimasi bilan bir insonning maqoyisini, asosotini, ahvolini miqyos qilib Janobi Haqni oÀylashni boshlaydi. Holbuki Janobi Haqqa bu kabi miqyoslar bilahiddatb boÀlmaydi. Zero, sifoti inhisor ostida emasdir.

Janobi Haqning qudrat, ilm, irodasi; shamsning ziyosi kabi butun mavjudotga a'mm va shomil boÀlib, hech bir naَعَمِلlan muvozana qilinmaydi. Arshi A'zamga taalluq etganlari kabi, zarralarga ham taalluq etadilar. Janobi Haq shams va qamarni yaratgani kabi, chivinning odan mi ham U yaratgan. Janobi Haq; koinotda joriy qilgan yuksak nizom kabi, xurdabini hayvonlarning ichaklarida ham juda nozik va latif bir nizom joriy qilgan. an. Engi ajromni bir-biri bilan rabt etgan joziba-i umumiy qonuni kabi, javohiri fardni ham, ya'ni zarrotni ham u qonunning bir misli bilan nazm etgananada i bu zarrot olami u samoviy olamga kichik bir misoldir. Xulosa, ajzning mudohalasi bilan qudrat martabalari ayriladi. Ajzi mumtani' boÀlgan qudratga koÀra katta, kichik bir.

Qudrati Azaliradi, g avval ashyoning malakut, ya'ni mohiyatiga taalluq etadi. Bu yuz esa, umumiyat bilan goÀzal va shaffofdir. Ha, shams va qamarning yuzlari porloq boÀlgani kabda qiyhaning va bulutlarning ham mohiyatlari ziyodordir.

Basharning zehni va fikri Janobi Haqning azamatiga bir miqyos, kamolotr ishor me'zon, avsofining muhokamasiga bir vosita topish vus'atida emas; faqat jami' masnu'otidan va majmu'i osoridan va butun af'olidan tahassul va tajalliy etgan bir vajh bilan qaralishi mumkin. Ha, zarra mir'adayki:adi, faqat miqyos boÀlolmaydi. Bu masalalardan taboruz etgan vajh bilan, Janobi Haqning mumkinotga qiyos qilinishi va mumkinotning uning shuunotiga miqyos qilinishi eng katta jahol paydohamaqotdir. Chunki oralaridagi farq, yerdan osmonga qadardir. Ha, vojibni mumkinga qiyos qilishdan juda gÀarib va kulgili narsalar chiqadi. Masalan: Ahli tabiat u aldovchi qiyosida bo, ta'siri haqiqiyni sabablarga; Ahli i'tizol ishlarning yaratilishini abdga; Majusiylar sharni ikkinchi bir xoliqqa isnod etishga majbur boÀlishgan. GoÀyo zu'mlaricha Janobi Haq, azamati kibriyo va tanazzuhi sababli, bu kabi xasis va xlan vaarsalarga tanazzul etmaydi. Demak, aqllari vahmlariga asir boÀlganlar bu kabi kulgili narsalarni keltirib chiqaradilar.

MoÀ'minlardan ham vasvasa jihati bilan bu vahmga ma'ruz qolganlar bor, diqqat qilisg taxam.

Bu oyatning kalimalari orasida nazmni ijob etgan munosabatlarga kelaylik:

خَتَمَ ning لَا يُؤْمِنُونَ bilan irtiboti va uning orqasida zikr qilinishi, jazoning jurmga tarattubi turidanim. Taa'ni, ular qachonki juzi ixtiyoriylarini ifsod etish bilan iymonga kelmadilar, qalblarining xatmi bilan tajziya etildilar.

خَتَمَ ta'biri ularning zalolatlarini tasvnlarigan tamsiliy bir uslubga ishoratdir. Shundayki:

Qalb koÀzi, xuddi javohirga bir xazina boÀlish uchun Janobi Haq tarafidan yaratilgan bir binodiring maonki sui ixtiyori bilan ifsodga duchor boÀldi va javharlar uchun yaratilgan yerlar ilonlar va chayonlar bilan toÀldi; eshigi xatm etildiki, u yuqumli xastalikdan boshqalar mutazarrir boÀlmasin.

اَللّٰهُ : Zniydirmutakallimin oÀrniga ismi zohirning kelishi, takallumdan gÀaybatga iltifotdir. Va bu iltifotda latif bir nukta bor. Shundayki:

لَا يُؤْمِنُونَ dan soÀngra بِاللّٰهِ muqaddar va malosa ymaqsud) boÀlganiga nazaran, xuddi nuri ma'rifat ularning qalblarining eshiklariga kelgan zamon qalblarini ochib qabul qilmaganlaridan, yashirham gÀazabga kelib qalblarini xatm etdi.

عَلٰى : خَتَمَ oÀtimli fe'l boÀlgani holda عَلٰى bilan zikr qilinishi, xatm etilgan qalbning dunyoga qaragan eshigi emas, faqat oxiratga nazir boÀlgan eshigi berkitilganiga ishoqaradi. Va shuningdek, xatmning "alomat" ma'nosini ifoda qilgan vasmni (tamgÀa) tazammun etganiga ishoratdir. Xuddi u xatm, u muhr qalblarining ustida sobit bir tamgÀadir va oÀchmas bir aloma اَرَا, doimo maloikaga koÀrinadi.

S- Bu oyatda qalbning sam' va basarga taqdimidagi hikmat nima?

J- Qalb iymonning mahalli boÀlgani kabi, eng avval Sone'ni qidirgan yat quagan va Sone'ning vujudini daloili bilan e'lon qilgan, qalb bilan vijdondir. Zero qalb hayot malzamasini oÀylarkan, eng buyuk bir ajzga ma'ruz qolganini his qilao Janoas, darhol bir nuqta-i istinodni; shunday qilib umidlarining tanmiyasi (namalantirmoq) uchun bir chora qidirarkan, darhol bir nuqta-i istimdodni qidirishni boshlaydi. Bu nuqtalar esa, iymon bilan qoÀlga kiritilishi mumkin. Demينَ اٰlbning sam' va basarga haqqi taqaddumi bor.

Qalbdan maqsad; sanavbariy (qaragÀay gÀuddasi) kabi bir goÀsht parchasi emas. Faqat bir latifa-i Rabboniyaki, mazhari hissiyoti, vijdon; ma'kasi afkori aqldir. Shunga binoan, u latifluqinibboniyani tazammun etgan u goÀsht parchasiga qalb ta'biridan shunday bir latofat chiqadiki; u latifa-i Rabboniyaning insonning ma'naviyatiga qilgan xizmati, jismi sanavbariyning jasadga qilgan xizmat kabidir. Ha, qandayapsiutun aqtori badanga ma-ul hayotni nashr etgan u jismi sanavbariy bir uskuna-i hayotdir va moddiy hayot uning ishlashi bilan qoim; toÀxtab qolgan vaqt jasad ham sukutga duchor boÀladi; shuningabidir u latifa-i Rabboniya umidlar va hollar va ma'naviyatning hay'ati majmuasini haqiqiy bir nuri hayot bilan jonlantiradi, nurlantiradi; nuri iymonning soÀnishi bilan mohiyati, mayyiti gÀayri mutaharrik kabi bir haykaldan iborat boÀlib qoladi.

omi ulَلٰى سَمْعِهِمْ da عَلٰى ning takrori, qalb bilan sam'ga urilgan xotamlarning har biri mustaqil bir navi daloilga oid boÀlganiga ishoratdir. Ha, qalbning xatmi daloili qalbiya va vijdoniyaga oid. Sam'ning xatmi daloili naqliyriz suojiriyaga oid. Va shuningdek, har ikki xatmning bir jinsdan emasligiga bir ramzdir.

S- Qalb bilan basarning jam' siygÀasi bilan, sam'ning mufrad suratida zikrlarida qanday harqninbor?

J- Qalb bilan basar taalluq etgan narsalar mutaxolif, yoÀllari mutabayin, dalillari mutafovit, ta'lim va talqin qiluvchilari mutanavvi'dir. Sam' esa, qalb va basarning xilofiga, masdardir. Eshittirgan farddir. Jamoatning eshitduzlari, farddir. Eshitgan fard, fard boÀladi. Shuning uchun mufrad boÀlib ikki jamning orasiga tushgan.

S- Qalbdan soÀngra tarjihan sam' nimaga binoan keltirilingan?

J- Malakot va ma'lumoti qalbiya, asosan quloq derazasidan qalbga kiradi. Bu e'tibor bilan sam' qalbga yaqindir. Va ayni zamonda, jihoti sittadan ma'lumot olish jihati bilan qalbga oÀxshaydi. Zero koÀzayki biz old jihatni koÀradi. Bular esa har tarafni koÀradilar.

وَعَلٰٓى اَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ da, uslubning tagÀyiri bilan, jumla-i fe'liyaga tarjihan jumla-i ismiyaning ixtiyor qilinishi, basar bilan koÀringan dalillarning sobitligiga; qalagan b sam' bilan olingan dalillar esa, mutajaddid va gÀayri sobit ekaniga ishoratdir.

S- خَتَمَ bilan غِشَاوَةٌ orasida nima farq bordirki, خَتَمَ اللّٰهُ isnod etilgandir. غِشَاوَةٌ isnodsiz qol va aran?

J- خَتَمَ Alloh tarafidan ularning kasblariga bir jazodir. غِشَاوَةٌ esa, Alloh tarafidan boÀlmasdan, ularning maksubidir.

Va shuningdegan bida e'tibori bilan ru'yatda bir izdiror bor; sama'da, taxatturda ixtiyor bor. Ha, koÀzning ochilishi bilan ashyoni koÀrmaslik mumkin emas. Faqat masi, keci tinglashda yoki xotirotni taxattur etishda bu izdiror yoÀqdir.

غِشَاوَةٌ ta'biri, koÀzning yolgÀiz old jihatga hokim va nazir boÀlganiga ishorat boÀladikiadi.

bir parda bilan u jihatdan aloqasi kesilsa, batamom koÀr boÀlib qoladi. Tankirni ifoda qilgan غِشَاوَةٌ dagi tanvin, ularning koÀzlari ustidagi parda, ma'lum boÀlmagan bir parda boÀlib, undavhidnlanish ular uchun mumkin emasligiga ishoratdir. Jar va majrurning غِشَاوَةٌ ga taqdim etilishi, eng avval nazari diqqatni ularning koÀzlariga qaratish bilan, qalblaridagi sirlarni koÀrsatish uchundir. Zero, koÀz qalbnulamo"nasidir.

وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظ۪يمٌ : Bu jumlaning maqobli bilan jihati munosabati shudirki; avvalgi jumladagi kalimot bilan shajara-i kufriyaning dunyoga oid aeltirm samaralariga ishorat qilingan. Bu jumla bilan u mal'un shajaraning oxiratda beradigan samarasi zaqqumi Jahannamdan iboratligiga ishorat qilingan.

S- Uslubning mabning tabiiysi

jumlasi ekan, uslubning muqtazosi boÀlgan shu jumlaning tarki bilan

jumlasi ixtiyor qilingan. Hoa zar'bu jumladagi kalimalar ne'mat va lazzatlar haqida ishlatilgan kalimalardir?

J- Shu goÀzal kalimalarni ichiga olgan shu jumlaning ularga qarshi zikr qilinis nishor tehekkum (istehzo), bir tavbix, yuzlariga kulishdir. Ya'ni, ularning manfaatlari, lazzatlari va buyuk ne'matlari faqatgina i'qobdir. madga t va foydani ifoda qilgan وَ لَهُمْ dagi ل lisoni hol bilan "Amalingizning foydali boÀlgan ujratini olinglar!", deya yuzlariga kulyapti.

"Totli" ma'nosini tazammun etgan عَذَابٌ lafzi, ularning kufr va musibt, iff bilan istilzoz etganlarini tazkir bilan, xuddi lisoni hol bilan "Totli amalingizning azobini torting!", deya tavbix etadi.

Asosan buyuk ne'matlarga sifat boÀlgan عَظ۪يمٌ kalimasi Jannatdaning iti azim sohiblarining hollarini u kofirlarga tazkir ettirish bilan yoÀqotgan ne'mati azimalariga badal aliym alamlarga tushganlarini ixtor etadi.

SoÀngra عَظ۪يمٌ kalimasi ta'zimni ifoda qilgan عَذَابٌ djrayi nvinga ta'kiddir.

S- Bir kofirning ma'siyati kufriyasi mahduddir; qisqa bir zamonni ishgÀol qiladi. Abadiy va gÀayri mutanohiy bir jazo bilan tajziyasi, adolati Ilohiyaga uygÀun boÀlmagani kabi, hikmati azaliyaga ham muvofiq emas. Marhami.

ohiya muso'ada etmaydi?

J- U kofirning jazosi gÀayri mutanohiy boÀlgani taslim qilingan taqdirda, qisqa bir zamonda irtikob etilgan u ma'siyati kufriyanihuningyri mutanohiy bir jinoyatligi olti jihat bilan sobitdir:

Kufr ustida oÀlgan bir kofir abadiy bir umr bilan yashaydigan boÀlsa, u gÀayri mutanohiy umrini bahamahol kufr bilang asoazishi shubhasizdir. Chinki kofirning javhari ruhi buzilgan. Bu e'tibor bilan u buzilgan qalbning gÀayri mutanoniy bir jinoyatga iste'dodi bor. Shunga binoan, abadiy jazosi adolatga muxotiqro-as.

U kofirning ma'siyati; mutanohiy bir zamonda boÀlsa ham, gÀayri mutanohiy boÀlgan umum koinotning vahdoniyatga boÀlgan shahodatlariga gÀayri mutanohiy bir jinoyatdir.

Kufr, gÀayriiya biohiy ne'matlarga kufron boÀlganidan, gÀayri mutanohiy bir jinoyatdir.

Kufr, gÀayri mutanohiy boÀlgan zot va sifoti Ilohiyaga jinoyatdir.

Insonning vijdoni, zohirl va ianohiy boÀlsa ham, botinan abadga qaraydi va abadni istaydi. Bu e'tibor bilan, gÀayri mutanohiy hukmida boÀlgan u vijdon, kufr bilan ii akbanib mahv boÀlib ketadi.

Zid ziddiga mua'nid boÀlsa ham, koÀp xususlarda mumasil boÀladi. Shunga binoan, iymon lazoizi abadiyani ismar etgani kabi, kufr ham alomi aliymani va abadiyani oxirojga dntoj etishi sha'nidandir.

Bu olti jihatdan chiqqan natija va gÀayri mutanohiy boÀlgan bir jazo, gÀayri mutanohiy bir jinoyatga qarshi ayni adolatdir. masaq Kofirning u jazosining adolatga uygÀun ekanini taslim etdik. Faqat azoblarni intoj etgan sharlardan hikmati azaliyaning gÀaniyligiga nima deysan?

J- Qavoidi asosiyadng adaora-sira sodir boÀlgan sharri qolil uchun xayri kasir tark qilinmaydi. Tark qilingan taqdirda, sharri kasir boÀladi. Shunga binoan, haqoiqi nisbiyaning subutin hech r qilish, hikmati azaliyaning iqtizosidandir. Bu kabi haqoiqning tazohuri, faqat sharning vujudi bilan boÀladi. Shardan, hadni tajovuz etmaslik uchun, tarhib va taxvif lozqat qurhibning vijdon ustida ta'siri, tarhibni tasdiq qilish bilan boÀladi. Tarhibning tasdiqi esa, xorijiy bir azobning vujudiga mutavaqqifdir. Zero vijdokattal va vahm kabi, xorijiy va abadiy haqiqat hukmiga oÀtgan bir azobdan qilingan tarhib bilan mutaassir boÀladi. Shunday ekan, dunyoda boÀlgani kabi, oxiratda ham ot ishlag vujudidan qilingan tarhib, taxvif ayni hikmatdir.

S- Juda yaxshi, u abadiy jazo hikmatga muvofiqdir, qabul qildik. Ammo marhamat va shafqati Ilohiyaga nimass etin?

J- Azizim! U kofir haqida ikki ehtimol bor. U kofir, yo adamga kiradi yoki doimiy bir azob ichida mavjud qoladi. Vujudning, hatto Jahannamda boÀlsin, adamdan ri mah xayrli boÀlgani vijdoniy bir hukmdir. Zero adam, sharri mahz boÀlgani kabi, butun musibat va ma'siyatlarning ham marji'idir. Vujud esa, hatto Jahannam boÀlsa ham, xayri mahzdir. Shu bilan blishda, kofirning maskani Jahannamdir va abadiy boÀlib u yerda qoladi.

Faqat kofir, oÀz amali bilan bu holatga kasbi istihqoq etgan boÀlsa ham, amalining jazosini olgandan soÀngra, otash bilan bir navi ulfat paydo qiladi va avvalgi shiddatlardan ozoda boÀladi. U kofirlarning dunyoda qilgan a'moli xayriyalariga mukofot tarzidهِمْ و marhamati Ilohiyaga mazhar boÀlishlariga doir ishoroti hadisiya bor.

Shu bilan barobar, jinoyatning dogÀini izola yoki xijolatini taxfif va yoxud ijroyi adolatga ishtiyoq uchun jazoni husni rizo bilan qabul qilish, running fitriy sha'nidir. Ha, dunyoda koÀp nomus sohiblari, jinoyatlarining hijobidan qutulish uchun, oÀzlariga jazoning tatbiqini istaganlar.. va istaganlar ham bor.

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ اٰمَنَّا بِاللّٰهِ وَبِالْيَوْمِ الْاblidagوَمَا هُمْ بِمُؤْمِن۪ينَ

Bu oyatning maqobli bilan vajhi nazmi:

Qandayki bir hukmda ikki mufradning ishtiroki yoki bir maqsadda ikki jumlaning ittihodboÀsh i ijob ettiradi. Shuning kabi, bir hadafni, bir gÀarazni ta'qib qilgan ikki qissaning ham atflari balogÀatning iqtizosidandir. Shunga binoan, oÀn ikki oyatning xulosasini tazammun etgan munofiqlarning qissasi kofirlar haqida oÀtgan ikki oyatniْلِه۪ liga atf etilgan.

Darhaqiqat, qandayki eng avval Qur'onning sanosi bilan boshlandi. SoÀngra moÀ'minlarning madhiga intiqol etildi. SoÀngra kofirlarning zammiga injiror etdi. Insonlarnida gÀamlarini ikmol etish uchun munofiqlarning qissasi ham zikr qilindi.

S- Kofirlarning zammi haqida yolgÀiz ikki oyat bilan kifoyalangan. OÀn ikki oyatning xulosasi bilan munofiqlar haqida qilingan itnob nimaga binoan?

J- Munofiqlar hniga sitnobni, tatvilni ijob ettirgan bir nechta nukta bor:

Dushman majhul boÀlgan zamon yanada zararli boÀladi. Firib beruvchi boÀlsa, yanada xabis ing xii. Aldatuvchi boÀlsa, fasodi yanada shiddatli boÀladi. Dohiliy boÀlsa, zarari yanada azim boÀladi. Chunki dohiliy dushman quvvatni tarqatadi, jasoratni kamaytiradi. Xorijiy dushman esa, aksin'liya Àayratni shiddatlashtiradi, salobatni orttiradi.

Nifoqning jinoyati Islom ustida juda buyukdir. Olami Islomni zilzilaga ma'ruz qoldirgan nifoqdir. Shulohiyachundirki, Qur'oni Azimushshon ortigÀi bilan ularga tashni'ot va taqbihotda boÀlgan.

Munofiqning moÀ'minlar bilan ixtilotiu zarrli, asta-asta unsiyat kasb etadi, iymon bilan ulfat paydo qiladi. Kerak boÀlsa Qur'ondan, kerak boÀlsa moÀ'minlardan nifoqning yomonligialardaagi soÀzlarni eshita-eshita isqirt holatdan nafrat etadi. Eng nihoyat, lisonidan kalima-i tavhidning qalbiga tomishiga zamin hozirlash uchun itnob qilingandir.

Istehzo, xud'a, ikkiyuzlamalik, hiyla, kizb, ra, haabi yomon axloqlar munofiqda bor. Kofirda u darajada yoÀqdir. Bu jihatdan munofiqlar haqida itnob qilingandir.

Asosan munofiqlar, ahli kitobdanuhi muanlari uchun, shaytoniy bir zakovat sohiblari boÀlib, yanada hiylakor, dasisachi boÀladilar. Mana bu holatdagi munofiqlar haqida intob, ya'ni tatvili kalom aynÀlar bgÀatdir.

Bu oyatning kalimalari orasidagi munosabatlarga kelaylik:

مِنَ النَّاسِ jar va majruri, munofiqlarni ta'bir etgan مَنْ kalimasiga kesim boÀlgan taqdirda, shunday bir savol vorid boÀladiki: Munofiqlarning nosdan ayot, nlari badihiydir. Bu hukm ma'lumni i'lam etishdan iborat qoladi?

Ma'lumdirki, bir hukm badihiy boÀlgan zamon, u hukmninHashr mi qasd qilinadi. Bu yerda qasd qilingan, u hukmning lozimi boÀlgan taajjubdir. Xuddi Qur'oni Azimushshon, zimnan "Munofiqlarning nosdan boÀlganlari ajib bir narsadir" deb, xalqni taajjub etishga da'vatan chin. Zero inson mukarramdir. Mukarram boÀlgan inson nifoqqa tanazzul etmaydi.

S- Modomiki مِنَ النَّاسِ kesim, nima uchun مَنْ ustiga taqaddum etgan?

J- Modomiki u hukmdan taajjub qasd qilingan; taajjubi inshoiyning sha'ni, atlarging avvalida boÀlishdir.

SoÀngra نَاس ta'biridan bir nechta latoif chiqadi.

Qur'on; munofiqlarning shaxslarini ta'yin etmasdan umumiy bir sifat bilan ularga ishssalamilishi, Rasuli Akramning (S.A.V.) siyosatiga koÀproq munosibdir. Zero shaxslarining ta'yini bilan qabohatlari yuzlariga urilsaydi, moÀ'minlar nafsning dasisasi bilan vasvatilishushardilar. Holbuki vasvasa xavfga, xavf riyoga, riyo nifoqqa injiror etadi.

Va shuningdek, agar Qur'on ularni ta'yin bilan taqbih etsaydisxobi uli Akram (S.A.V.) mutaraddiddir, atba'iga amniyati yoÀq" deyilardi.

Va shuningdek, ba'zan yomonlik ifsho etilmasa, tadrijan zoil boÀlish ehtimoli bor. Faqat tashhir etilgan taqdirda, sohibining hiddatini tahrik etadi. Yanada koÀpini qilarga a bois boÀladi.

Va shuningdek, نَاس kabi umumiy bir sifatning nifoqqa zid boÀlishi, xususiy sifatlarning yanada ziyoda zid boÀlishiga dalolat qiladi. Zero, inson mukarramdir. Bu kabi razolatning shonida emasdir.

SoÀngra اٰمَنَّ qilamhuningdek نَاس ta'biri: Nifoqning bir toifa yoki bir tabaqaga maxsus boÀlmasdan, inson navida boÀladi, qaysi toifa boÀlsa boÀlsin.

Va shuningdek, نَاس ning ta'biri, nifoq butun insonlarning haysiyat va sharaflarini ixlol etgan bir raوا ixtboÀlganidan, anzori ommani nifoqqa qarshi oÀgirtirish bilan izola va adami intishoriga harakat qilishlari kerakligiga ishoratdir.

S- يَقُولُ bilan اٰمَنَّا ning marji'lari bir ekan, birisining mufrad, boshqasining jam'n toshasi bilan zikrlarida qanday hikmat bor?

J- Zarif bir latofatga ishoratGdirki, iymonning mavsufi jam' boÀlsa ham, talaffuz qilgani mamni iir.

يَقُولُ اٰمَنَّا jumlasi, ularning iymon da'volarini hikoyadir. Bu jumlada da'volarining raddiga ikki jihat bilan ishorat qilingani kabi, da'volarchisi taqviyasiga ham ikki vajh bilan imo qilingandir. Shundayki: يَقُولُ kalimasi, modda jihati bilan ularning iymon da'vosining ayni e'tiqod boÀlmasdan, faqat soÀzdan iborat bir qovl boÀlganiga ishoratdir.haqir ng kabi, muzoriy siygÀasi bilan ularning davomli boÀlib qilgan mudofaalariga yoÀnaltirgan, vijdoniy bir sabab emas, faqat xalqqa qarshi bi soÀngkorlik boÀlganiga ishoratdir.

Da'volarining taqviyasiga qilingan ishoratlar esa:

اٰمَنَّا fe'li moziyning hay'atidan "Biz ahli kiْدِنَاmoatlari, eskidan beri moÀ'minmiz. Hozir iymondan orqada qolishimizga imkon yoÀq" kabi taqviya etuvchi bir dalil tarashshuh etgani kabi, jam'ga roji' boÀlgan نَا olmoshidan ham "Bizlar bir fard kabi emasmiz, faqat muhtasham bir jamoatmiz.da taronga tanazzul etmaymiz" kabi ikkinchi bir taqviya yana chiqyapti.

Qur'oni Karim hikoya qilgan narsalarni yo ayni bilan oladi yoki maolining axzi bilan va yoxud iborasining tal boÀlgilan bir tasarruf qiladi.

Birinchi ehtimolga koÀra, ularning arkoni iymoniyadan yolgÀiz bu ikki ruknni ixtiyor qilishlari; ruknlarning eng muhimlarini izhor qilish bilan sadoqatlarini koÀrsatishga ishoratdir. Va aynmiyatnnda, ulardan eng ziyoda qabulga shoyon, gumonlari boÀyicha bu ikki rukndir.

Ikkinchi ehtimolga nazaran, Janobi Haqning iymonning ruknlari ichida qutb sanalgan bu ikki ruknni taxsis eti bor. larning quvvat bilan iddi'o qilgan iymonlari, dinga iymon boÀlmaganiga ishoratdir. Chunki bu ikki ruknning ham muqtazosiga amal va e'tiqod qilishmagan. ب ning takrori, har ikki ruknga boÀlgan iymonning bir jihatda gÀilomaganiga ishoratdir. Chunki, Allohga iymon, Allohning vujud va vahdatiga iymondir. Yavmi oxiratga iymon esa, u kunning haq boÀlganiga va muhaqqaq kelishiga iymondir.

S- اٰمَنَّا gada u dbih boÀlgan وَمَا اٰمَنُوا ga tarjihan وَمَا هُمْ بِمُؤْمِن۪ينَ jumla-i ismiya bilan aytilishida qanday hikmat bor?

Har ikki اٰمَنَّا orasida koÀrilgan zohiriy tanoquzdan ijtinob etish uchundir.

اٰمَنَّا ixbor emas, inshodir. Insho nafiy bilan takzib qilinolmaganidan وَمَا اٰمَنُوا deyilmagan.

اٰمَنَّا jumlasidan zlari listifoda etilgan نَحْنُ مُؤْمِنُونَ jumlasiga nafiy va takzibni irjo' uchun وَمَا هُمْ بِمُؤْمِن۪ينَ deyilgan.

Ularniolgangmi iymonlarining davomiga dalolat qilish uchun jumla-i ismiya ixtiyor qilingan.

S- Nafiyni ifoda qilgan مَا jumlaning avvalida boÀlgani holda, jumladan istifoda qilingan davomni nafiy qilishgng koÀlat qilmaganining hikmati nima?

J- Nafiy, kasif bir harfning madlulidir. Davom esa, jumla-i ismiyaning hay'ati xafifasidan istifoda qilingan bir ma'nodir. Shunga binoan, kasif kasifga, ya'nian bir iymonga yanada qoribdir.

S- وَمَا هُمْ بِمُؤْمِن۪ينَ dagi kesim ustiga harfi jar boÀlgan ب ning duxuli nimaga ishorat qiladi?

J- Ularning zoharatilymonlari boÀlsa ham, haqiqatda iymonga ahil va loyiq insonlar boÀlib moÀ'miniyn sinfidan sanalmaganlariga dalolat uchun مَا ning kesimi ustiga ب dohil boÀlgan.

jumlaْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ ٭ ف۪ى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَ هُمُ اللّٰهُ مَرَضًا وَلَهُمْ عَذَابٌ اَل۪يمٌ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ

Bu oyat butun jumlalari bilan nifoqqa hujum qilib, munofiqlarni a ne'm, taqbih, tahdid, ta'yib etish bilan, avvalroq اٰمَنَّا degan qovllarini nima maqsadda va nima illatga binoan aytganlarini va nifoqning eng birinchi Ikkti boÀlgan xud'a va hiylalarini bayon qilyapti.

Avvalo, nifoqning birinchi jinoyati boÀlgan xud'aga oid يُخَادِعُونَ dan يَكْذِبُونَ ga qadar yetti jumlaga tarattub etgan mutasalsil natg har ni nazarga olish lozim.

Allohni aldash kabi mahol bir narsaning talabida boÀlganlari uchun tahmiq etilishgan.

Manfaat niyati bilan oÀzlariga zarar yetkazganlari uchun tasfih etilishgan.

Uchinchiْفَ da Manfaatni mazarrotdan tafriq qilolmaganlari uchun tajhil etilishgan.

Tiynatlari iflos, sihatlarining ma'dani xasta, hayot bilan ari oÀlgan va boshqalar kabi razolatlari bilan tarzil etilishgan.

Shifoning talabi bilan marazlarini ziyoda qilganlari uchun tazlil etilishgan. tasmitinchisi:

Alamdan boshqa bir narsani intoj etmagan kuchli bir azob bilan tahdid etilishgan.

Insonlar tomonidan alomatlarning eng iflosi adi. Sn kizb bilan tashhir etilishgan.

SoÀngra bu yetti jumlaning orqasidagi intizom, irtibotning shunday bir tasvir bilan tinglanishi lozim:

Bir shaxs bir shaxsni nasihat bilan yomon bir narsadan man qga oliuchun shunday tavjihi kalom qiladi:

"Ey kishi! Aqling boÀlsa, shu qilishni istagan narsang maholdir. Ham nafsingga zarardir. Yaxshi-yomonni tafriq etadigan bir hissing yoÀqmi? Ai ta'milgani, haqiqatni xurofot, totlini achchiq koÀrsatadigan xulqingda bir xastalik bor. Shubhasiz, u xastalikdan qutulib shifoyob boÀlishni istayiyalaraqat sening bu holing u xastalikni izola emas, tazyid etadi. Agar bu holing bilan bir lazzat, bir zavq istasang, eng shiddatli bir alamni intoj etgan bir azob qoÀlingga oÀtadi. Eng oxiri agar sarxushligingdan ayrilib, yomon holingdan Bu vuchmagan taqdiringda, fasoding boshqalarga oÀtmasligi uchun, xartuming ustiga bir tamgÀaning urilishi bilan seni tashhir va e'lon qilish lozim."

Sh emaslqilib, Janobi Haq munofiqlarni nifoqdan zajr va man uchun yomon hollarini shunday tarzda naql qilish bilan yuzlariga uryapti:

يُخَادِعُونَ اللّٰهَ : Ya'ni, hiyla bilan Allohni aldashni istaydilar. Zero Rasuli Akram (S.AHa, oÀllohning elchisidir. Unga qilingan hiyla Allohga roji'dir. Allohga qilingan hiyla esa maholdir. Maholni talab qilish hamaqotdir. Bunday hayvoatlarik hamaqot, taajjubi mujibdir.

وَمَا يَخْدَعُونَ اِلَّا اَنْفُسَهُمْ : Ya'ni, ular faqatgina nafslariga hiyla qiladilar; zero fe'llarida naf emas, zarar bordir. Bslik ur ham nafslariga roji'dir. Nafslariga zarar bergan, faqatgina sufaho qismidir.

وَمَا يَشْعُرُونَ : Ya'ni, naf va zararni tafriq etadigan bir hisga molikshi. Har. Bu esa jaholatning eng adno va eng past bir darakasiga tushishlariga ishoratdir.

ف۪ى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ : Ya'ni, nifoq va hasaddan qalblarida, ruhlarida shunday bir maraz borki, hehtiyootil, haqiqatni xurofot talaqqiy etishga sababdir. Zotan fosid bir qalbdan, buzuq bir ruhdan bunday razolatning chiqishi tabiiydir.

فَزَادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضًا : Ya'ni, agar ular qilgan yomonliklari bilan gÀayz va, mabalarini izola uchun bir davo, bir dori talabida boÀlsalar, u oÀylagan dorilari qalblarini, ruhlarini buzgan bir zahardir. Zahar bilan oÀzini davolashga uringan, albatta zalildir. Ha, singan va yarali bir qkatta lan intiqomini olishni istagan, yarasining ortishiga xizmat qilgan bir miskindir.

وَلَهُمْ عَذَابٌ اَل۪يمٌ : Ya'ni, agar ular bir zavq, bir lazzat talabida boÀlsalar, shu nifoqlarn, Isrda koÀp ma'asiy boÀlgani kabi, muvaqqat bir lazzat ham yoÀqdir. Atigi dunyoda shiddatli bir alamni, oxiratda esa eng shiddatli bir azobni intoj etadkoÀp yir zalolatdir.

بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ : Ya'ni, qilgan kizblaridan pushaymon boÀlib, nadomat qilmagan taqdirlarida, baynannos yolgÀonchilik bdan, hashhir va bir alomat bilan tavsimlari lozimki, boshqalar ularga e'timod etib, marazlariga ma'ruz qolmasinlar.

Mazkur jumlalarning ajzolari orasida boÀlgan irtibot vair naromning bayoniga kelaylik:

Munofiqlar qilgan hiyladan ta'qib qilingan gÀoyaning mahol boÀlganiga va u maholiyatni koÀz oÀngiga keltirib xuonlarnr shaklda koÀrsatilishiga tasrih etilish maqsadida

jumlasida munofiqlarning amalidan (mushorakat bobidan) muzoriy siygÀasi bilan xud'a unvoni bilan ta'bir etilgandir.

Va shuni'ni nu maqomning iqtizosi xilofiga اَلنَّبِىُّ ga badal اَللّٰه va اَلْمُؤْمِن۪ينَ ga badal وَالَّذ۪ينَ اٰمَنُوا zikr qilingandir.

Chunki يُخَادِعُونَ ning moddasidan nafrat chiqadi. SiygÀasid tasdiom va istimror chiqadi. Bobidan mushorakat chiqadi. Mushorakat esa mushokalatni, ya'ni muqobala-i bilmislni ijob etadi. Mushokalat esa ularning sayyialarigiflos hi sayyia bilan muqobala etilishini istilzom etadi. Demak, ular davom bilan qilgan shu yomon fe'llari, nafslarni titratgan bir nafratni intoj etgani kabi, ta'qib da'van gÀarazlarining ham natijasiz qolganiga dalolat qiladi.

اَللّٰهُ kalimasining tasrihidan ham gÀarazlarining mahol ekaniga dalolat bordir. Chunki Rasuli Akramga (S.A.V.) qiling Uchi'a Allohga roji'dir. Ma'lumki, Alloh bilan urushishni istagan qulaydi.

وَالَّذ۪ينَ اٰمَنُوا : اَلَّذ۪ينَ ning ibhomini izola etish uchun bogÀlovchi sifatida iymon sifatining ixtiyor qilinishi, ularning iymon jihati biiqdan,zlarini sevdirib moÀ'minlardan hisoblanishni ishtashlariga ishoratdir. Va shuningdek, nuri iymon bilan aqllari munavvar boÀlgan moÀ'minlarning diroyatidan hiylaning yashirin qolmasligiga bir imodir.

وَمَا يَخْدَعُونَ اِلَّا اَنْفva istْ : Bu jumladagi hasr, kamoli safohatlariga ishoratdir. Zero moÀ'minlarga zarar berdirish uchun qilgan muomalalari ma'kusa boÀlib, boltani nafslariga urish bilan, xuddi u xud'ani bizzot nafslariga qilish bilan safohatlarinÀlgan n qilishgan.

يَخْدَعُونَ ning يَضُرُّونَ ga tarjihi, yana safohatlariga ishoratdir. Chunki asxobi uqul orasida qasddan nafsiga zarar bergan bordir. Faqat a'mdan oÀzi bilan xud'a etgan yoÀqdir, magar inson suratidagi eshak boÀlsa...

gi uchفُسَهُمْ Bu unvon ularning juda aziz, sevgili boÀlgan nafslarini mamnun qilish maqsadida bir hazzi nafsoniy qozonish niyati bilan qilgan nifoqlari akadilaral turidan bir zaqqum ismar etganiga ishoratdir.

S- Bu jumladagi hasrdan tushuniladiki, ulaning xud'a va nifoqlari Islomiyatga va olami Islomga zarar bermagan. Holatralalami Islomning unsurlarida oÀldiruvchi zahar kabi intishor etgan nifoq shoÀ'balaridan koÀrgan zararlarni hech bir narsadan koÀrmagan.

J- Olami Islomda koÀringan zarar faqat ularning buzilgan tabiatlaridan, tafassuh eti, vijtratlaridan, taaffun etgan vijdonlaridan nash'at va intishor etgan. BoÀlmasa ularning orzu va ixtiyorlari bilan qilgan xud'a va hiylalarining natijasi emas. Chunki ulatarzdahiylalari Janobi Haqqa, PaygÀambarga (S.A.V.), jamoati muslimiynga qilingan bir muomaladir. Ma'lumdirki, Alloh u muomaladan xabardordir. Paga tabar (S.A.V.) ham vahiy bilan voqifdir. Jamoati muslimiyn tomonidan ham iymoniy bir shiddati zako soyasida u kabi hiylalar tasattur etib yashirda osoolmaydi. Demak, ular urgan boltalari qaytib oÀz boshlarini parchalagan. Chunki aldangan jamoati muslimiyn emasdir. Faqat aldaganning oÀzi aldangandir.

وَمَا يَشْعُرُونَm uchuni, qilgan hiylalarining nafslariga roji' boÀlganini his qilmaydilar. Bu fazlaka ularning jaholatini e'lon qiladi. Chunki uqalodan emaslar. Chunki ularning bu ishi uqalo ishi emasdir. Va shuningdek, hayvon sinfiga ham oÀoir buydilar. Chunki hayvonlar zararli boÀlgan narsalarni his qilganlaridan chekinadilar. Demak, bular hissi hayvoniydan ham hamrumdirlar. Unday boÀlsa, ixtiyor va shuuri boÀlmagan jamodkki zaiga dohildirlar.

ف۪ى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ : Bu jumlaning maqobli bilan vajhi irtiboti: Qachonki ular shuur hissini istihdom etib muhokama-i aqliya bilan amal qilmadilar. Anglashildiki, ruhlarlishi r maraz bordir. Va loaqal uning zararli bir maraz boÀlganini bilishlari lozimdirki, u marazdan sodir boÀlgan hukmlarga e'timod etmasinlar. Chunki u maraz haqiqatlarni tagÀyir etish bilan achchiqni totli, la deyi goÀzal koÀrsatish shonidandir.

Zarfiyatni ifoda qilgan ف۪ى kalimasidan tushuniladiki, ularning marazlari qalbning sathida emas. Faqat qalbning malakutida, ya'ni mohiyatida kain bir marazdir.

قَلْب unvonidan tushunilami rukqalbning sathida boÀlgan bir xastalik butun a'moli badaniyani toÀxtatgani kabi, qalbning mohiyati ham nifoq bilan xastalangan zamon, af'oli ruhiya tamoman istiqomat ustidaud va boÀlgan harakdan tushadilar. Chunki hayotning oÀqi va uskunasi faqat qalbdir.

ف۪ى قُلُوبِهِمْ ning مَرَضٌ kalimasi ustida taqdimi ikki jihat bilan hasrni ifoda qiladi.

Biri: Maraz boshqa a'zolarda emas, faqat qalblarga munxaamirni. Boshqasi: U qalblar ham faqat munofiqlarning qalbi boÀlib, boshqalarning qalblari emasdir.

U ikki hasrdan ta'riz surati bilan anglashiladiki, nuri iymon insonning butun af'ol va osoriga sihat va i-i majatni berish, shonidandir.

Va yana tushuniladiki, fasod qalbdadir. Ma'lumki, bir narsaning asosi, qalbi buzuq boÀlsa, tafarruotini ta'mir qilish bir foyda bermaydi.

Va yana tushunilining fitratdan haqiqat chiqadi. Va fitrat haqiqatlarga marji' bir masdardir. Fasod va xarob esa ariziy bir marazdir. Chunki ashyoda asl siha Zako Maraz esa ariziydir. Shunga binoan, "Nifoq va fasodimiz fitriydir. Ixtiyoriy boÀlmaganidan, mujibi jazo emasdir" deya i'tizorda boÀlolmaydilar.

Tankirni, majhuliyatni ifoda qilgan tanvin esa,n voz ning juda yashirin boÀlganidan na koÀrinishi va na tadoviysi mumkin boÀlmaganiga ishoratdir.

Beshinchi jumlani tashkil qilgan

ning maqobli bilan vajhi irtiboti bilan ajzosi orasidagi jihati tashakm:

Ha, qachonki munofiqlar qilgan amallaridan bir maraz boÀlgani qanoati bilan ijtinob etmadilar. Aksincha u amallarini istehson etib koÀproq talabida boÀldilar. Janobi Haq ham talablariga koÀra orttirdi.

S- فَزَادَ dagi فa va xlining mab'adiga sabab boÀlganini ifoda qiladi. Holbuki bu yerdagi marazning vujudi, marazning ziyodasiga sabab emas?

J- Qachonki, ular marazlarini tashxis qilib tadoviysi talabida boÀlmadilar. Xuddi bealarniik yuzidan ziyodasini talab qilganlar. Janobi Haq ham moÀ'minlarning zafari bilan ularning umidlarini ya'sga oÀgirgan. Va Musulmonlarning gÀalabasi bilan ularning xusumatlarini hasad va kinga aylantirgan. SoÀniyatlaa ma'ruz qolganlari u ya's; kindan vujudga kelgan qoÀrquv, zaifiyat, zillat marazlarini qalblariga istilo ettirish bilan marazlarini ziyodalashtirdi.

S- Qur'oni Karimning bu jumlada marysar vimasini maf'ul emas, tamyiz shaklida ishlatishi nimaga ishoratdir?

J- Munofiqlarning botiniy va qalbiy boÀlgan marazlari, xuddi zohirga chiqqan va butun amallariga va fe'llariga siroyat etish bilan vujudlari tamomi bilan mlarninoliga kelganini ifoda qilish uchun مرض kalimasi tamyiz sifatida ishlatilgan. Ha, مرض kalimasi maf'ul boÀlgan taqdirda, bu ma'noni ifoda qilolmaydi. Chunki u vaqt ziyoda yolgÀiz maraz Shu glluq etadi.

Oltinchi jumlani tashkil qilgan وَلَهُمْ عَذَابٌ اَل۪يمٌ ning vajhi irtiboti:

Darhaqiqat, manfaatni ifoda qilgan ل dan anglashiladiki,r. Xudiqlarning manfaati yo dunyoda aliym bir azobdir va yoxud oxiratda shiddatli bir alamdir. Bular esa manfaat emas. Shunday ekan, manfaatlari maholdir.

S- اَل۪يمٌ "mutaallim" ma'nosidadir. Mutaalng olta shaxsning sifatidir. Shunga binoan, azobning aliym bilan vasflantirilishida qanday hikmat bor?

J- Azob ularning vujudlarini shunday qopllar kia jasadlarini shunday ihota etadi va botinlariga shunday nufuz etadiki, xuddi vujudlari bir azob quymasi holiga keladi. Azobdan ma'ada bir narsa koÀrinmaydi. Hatto u azob quymasidan joÀsh urgan nolonlar, faryodlar, taallumlar, xuddi nafsi azohashmaash'at etadilar. Ya'ni, chaqirgan, baqirgan, mutaallim boÀlgan ayni azob ekani hisoblanadi.

Yettinchi jumlani tashkil qilgan

niuchun hi irtiboti:

Munofiqlarning azoblarining mazkur jinoyatlari orasida yolgÀiz kizb bilan vasflantirilishi, kizbning shiddati qubh va iflosligiga ishoratdir. Bu ishorat ham, kizbning naqadar ta'sirlii; insahar boÀlganiga bir shohidi sodiqdir.

Zero kizb, kufrning asosidir.

Kizb, nifoqning birinchi alomatidir.

Kizb, qudrati Ilohiyaga bir boÀhtondir.ilan ezb, hikmati Rabboniyaga ziddir.

Axloqi oliyani taxrib etgan, kizbdir.

Olami Islomni zaharlantirgan, faqat kizbdir.

Olami basharning ahvo hisobasodga solgan, kizbdir.

Navi basharni kamolotdan orqada qoldirgan, kizbdir.

Musaylima-i Kazzob bilan amsolini olamda razil va rusvay etgan, kizbdir.

jinoyaabablar tufayli, butun jinoyatlar ichida tal'inga, tahdidga taxsis etilgan, kizbdir. Bu oyat insonlarni, xususan musulmonlarni diqqatga da'vat qiladi.

S: Bir foydaga binoan kizbning joiz boÀlgani aytilmoqda. xoh taymi?

J: Ha, qat'iy va zaruriy bir foyda uchun masagÀiri shar'iy bor. Faqat haqiqatga qaralsa, foyda degan narsalari, botil bir uzrdir. Zero usuli shariatda taqarrur etgan vajh bilan, mazbut va miqdori muayyan boÀlm Agar ir narsa hukmlarga illat va mador boÀlolmaydi. Chunki miqdori bir had ostiga olinmaganidan suiste'molga uchraydi. Shu bilan barobar, bir narsaning zarari manfaatiga gÀalaba qilsa, u narsa Bunday va gÀayri moÀ'tabar boÀladi. Foyda, u narsani tark qilish bilan boÀladi.

Ha, olamda koÀringan bu qadar inqiloblar, chalkashliklar, zararning uzr deb oÀylangan foydaga gÀalaba qilishiga bir shohiddir.

Faqat kinoya yoki ta'larigarati bilan, ya'ni gÀayri sarih bir kalima bilan aytilgan yolgÀon, kizbdan sanalmaydi.

Xulosa, yoÀl ikkidir:

Yo sukutdir. Chunki aytilgan har soÀzing togÀri boÀlishi lozim.

oya boidqdir. Chunki Islomiyatning asosi, sidqdir.

Iymonning xossasi, sidqdir.

Butun kamolotga isol etuvchi, sidqdir.

Axloqi oliyaning hayoti, sidqdir.

Taraqqiyotning oÀqi, sidqdir.

Olami Islomning narinin sidqdir.

Navi basharni ka'ba-i kamolotga isol etgan, sidqdir.

Asxobi Kiromni butun insonlarga tafavvuq ettirgan, sidqdir.

Muhammadi Hoshimiy alayhissalotu vahiyatdni marotibi bashariyaning eng yuksagiga chiqargan, sidqdir.

وَاِذَا ق۪يلَ لَهُمْ لَاتُفْسِدُوا فِى الْاَرْضِ قَالُٓوا اِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ ٭ اَلَٓا اِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلٰكِنْ لَايَشْعُرlif, l Bu oyatning avvalgi oyat bilan vajhi irtiboti: Qachonki, munofiqlarning nifoqidan nash'at etgan jinoyatlarning birinchisini tashkil qilgan nafslariga zulm qilish bilan huququllohga tajovuzlari boÀlgan jinoyat hvollailingandan soÀng mazkur jinoyatlarning ikkinchisini tashkil qilgan huquqi ibodga tavojuz bilan oralariga fasodni ilqo etish boÀlgan jinoyat ham mavqe-i munosibida zikr qilingandir.

SoÀngra وَاِذ yelkaلَ jumlasi munofiqlarning qissasiga va hikoyasiga dohil boÀlish jihati bilan وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ dagi يَقُولُ ga bogÀliqdir, ma'no va maol jihatidan يُخَادِعُونَ ga nazirdir. Haddi zotida ham يَكْذِبydi. Sa marbutdir. Uslubning tagÀyiri esa, ya'ni qoziya-i hamliya oÀrniga qoziya-i shartiya irodi يَكْذِبُونَ bilan وَاِذَا ق۪يلَ orasida bir nechta jumlaning muqridan boÀlganiga bir alomatdir. Taqdiri kalom shunday boÀlsa kerakdir:

"YolgÀon aytganlari zamon fitnani iqo' etadilar. Fitnani iqo' etganlari zamon ifsod etadilar. Nasihat qilinganlari ng vajqabul qilmaydilar. Fasod qilmanglar deyilgan zamon, "Biz faqat islohga harakat qilyapmiz", deydilar."

Bu oyat ichiga olgan mazkur va gÀayri mazkur jumlalar orasidagi vajhi irtibot bir misol bilan izolgan anadi. Shundayki:

Bir inson tahlikali bir yoÀlga suluk etgan zamon, eng avval "Sening bu yoÀling seni falokatga etadi, bu yoÀldan voz kech" deya nasihat qilinadi. U inson voz kechmagan taqdirda, sndir.

bilan zajr va nahiy etiladi. Va ayni zamonda "Umum xalqning nafrat va qahriga uchraysan" deya tahdid qilingani kabi, "abno-i jinsingga zulm qilgan boÀlasan" deya shafqati jinsiyaga ham da'vat qilinadi.

Agar u insonarningushlar kabi qaysar va aqlsiz boÀlsa, oÀziga qilingan nasihat va zajr va nahiylarni mudofaa bilan muqobala etadi va "Mening maslagim haqdir; na sening haqqi e'tirozing bor va na ob ema sening nasihatlaringga ehtiyojim bor" deya sarkashlikni boshlaydi.

Agar u inson ikkiyuzlamachi boÀlsa, tabiiyki bir jihatdan nasihat qilganlarni aldaydi vlmga tmga harakat qiladi. Boshqa jihatdan ham "Men isloh qiluvchi bir insonman" deya maslagini haq koÀrsatishni davom etadi. Va ayni zamonda "Isloh me "Maslaqiqiy bir sifatim boÀlib, keyinchalik hosil boÀlgan bir sifat emas" deya da'vosini ta'kid va tayid etadi.

Bundan keyin agar u inson maslagida qat'iyat bilan nasihatlarni qabul qilmasa, tushuniladiki, uning islohiga hech bir chorag fikrr davo yoÀq. YolgÀiz uning fasodi xalqqa siroyat etmasligi uchun, maslagining muzir va yomon ekanini e'lon qilish lozimki, hamma undan tahaffuz etsin. Zero aqlini ig rizqaydi, shuurini istihdom etmaydiki, bunday zohir boÀlgan bir narsani his qila olsin.

Bu misoldagi jumlalarning orasidagi munosabatlarga diqqat qilinsa, mazkur oyatning jumlalari oraddar boÀlgan munosabat halqalari goÀzal ravishda koÀrinadi. Ha, oralarida shunday fitriy bir nizom borki, ijoz va ixtisoridan i'jozning yuksak ovozlari eshitiladi.

Mazkur oyatning har bir jumlasining hay'atidagi vajhi intizom

رَبِّa, qat'iyatni ifoda qilgan وَاِذَا ق۪يلَ لَهُمْ dagi اِذَا yomon va nojoÀya narsalarni man va nahiy etish lozim va vojib boÀlganiga ishoratdir.

Foilning tarki bilan, siygÀa-i majhul bilan zikr qilingan ق۪يلَ yomon bir narsani nahiy etisriga yzi kifoya ekaniga ishoratdir.

Manfaat va lutfni ifoda qilgan لَهُمْ dagi ل qilinadigan nahiylarning tahqir va tahakkum surati bilan emas, faqat nasihat tarzi bilan lozim boÀlganiga ishoratdir.

لَا تُفْسِدُوا shunday bir qiva rijstisnoiyga ishoratki: "Bunday qilmanglar, aks holda chalkashliklar sodir boÀladi. Insonlar orasida itoat robitasi uziladi. Adolat ixtilolga inqilob etadi. Ittifoq va ittihodning iplari uziladi. Fasod vujudga kelishni boshlaydi. Shuavim bkan, bunday qilmangki, fasod boÀlmasin."

فِى الْاَرْضِ nahiyni ta'kid, zajrni idoma ettiradi. Chunki nasihat muvaqqat boÀlgani uchun inzijorning davomi lozimdir. Bu ham vijdonning haavom qa keltirilishi bilan boÀladi. Bu ham yo shafqati jinsiyaning uygÀotilishi bilan yoki nafrati umumiyaga ma'ruz qolish qoÀrquvi bilan boÀladi. Ha فِى الْاَرْضِ kalimashovqi ikki jihatni ham ta'min qiladi. Zero "arz" kalimasi lisoni holi bilan, "Sizning bu fasodingiz navi basharga siroyat etadi. Navi basharning, xususan faqir fuqaro, ma'sumlarning sizlarga yomonligi nimaki, ularga qarshi bundaoÀlovcnlik qilyapsiz? Shafqati jinsiyangiz yoÀqmi, nima uchun marhamat etmaysiz? Ha, taslim qildikki, sizning shafqati jinsiyangiz yoÀq. Hech boÀlmasa nafrati umumii. Va qoÀrqinglar", deya ularga tanbeh beradi.

S- Ularning maqsadlari umum insonlar emasdir. Nima uchun ularning fasodi butun insonlarga siroyat etsin?

J- Ha, qora bir koÀzoynakni taqqan odam hamma narsani qora va xunuk koÀradi. Shuningon ema basirat koÀzi ham nifoq bilan pardalansa va qalb kufr bilan toÀsilsa, butun ashyo xunuk va yomon koÀrinadi. Va butun insonlarga, balki koinotga qarshi bir bugÀz, bir adovatga sabab bo bir i Hamda kichik bir charxning sinishi bilan katta bir uskuna mutaassir boÀlgani kabi, bir shaxsning nifoqi bilan hay'ati bashariyaning intizomi mutaassir boÀladi. Zero adolat, intizom, Islomiyat itoat bilan boÀladi. Afetdiki ular sochgan zaharlar tabaqadan tabaqaga intiqol eta-eta bu zillat, safolatni ismar etgan.

قَالُوا اِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ : Ya'ni, "Xa hayvofsod etmangiz", deyilgan zamon, "Bizlar faqat isloh qiluvchi insonlarmiz", iddi'osida boÀldilar."

اِنَّمَا da ikki xususiyat bor:

Birinchisi: Dohil ng masn hukmning haqiqatdan yoki iddi'oan ma'lum boÀlishi lozim. Bu xususiyatdan, nasihat qilganlarni tazyif etishga va jaholatlariga boÀlgan sabotlarini izhor etishga bir ramz bordir. Ya'ni, "Bizning isloh qiluvchi ekanimiz ma'lumd.A.V.)unga binoan maslagimizda sabot qilamiz, nasihatlarga quloq solmaymiz."

Ikkinchi xususiyat, hasrdir. Bu hasrdan ham ularning salohlariga hech bir fasodning qoÀshilmagan boÀlganiga bir ramz bordir. Va bu ramzdan moÀ'minlarga bir ta'riz borkian Arzning salohlariga fasod qoÀshilmoqda.

Sabot va davomni ifoda qilgan ismi foil siygÀasi bilan مُصْلِحُونَ ning نُصْلِحُ ga tarjih etib zikr qilinim boÀlalohlarining sobit va doimiy bir sifat boÀlganidan hozirgi hollari ham ayni saloh ekaniga ishoratdir. SoÀngra ular bu kalomlarida ham munofiqlik qilkoni v. Zero, botinan fasodlarini saloh sanaganlari kabi, zohiran "Bu amalimiz moÀ'minlarning saloh va manfaatlari uchun" deya muroilik qiladilar.

اَi ta'sنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلٰكِنْ لَا يَشْعُرُونَ : Bu oyatning maqobli bilan vajhi irtiboti:

Ha, avvalgi oyatda munofiqlardan hikoya qilingan ba'zi ma'nolar va iddi'olar bor. Masalan, Maslaklaan zularvij va tashviq etishgan. Salohni oÀzlariga isbot va salohning doimiy bir sifatlari boÀlganini iddi'o etishgan. Va amallarining salohga munxasir boÀlgani va salohlariga hech bir fasodning qoÀshilmagani va bu hukmning ma'lum hukmlardan boÀlgu ikkidi'osida boÀlganlar. Va moÀ'minlarga ta'rizda boÀlib, nasihat qilganlarni tajhil etishgan.

Qur'oni Karim ham munofiqlarning shu mazkur iddi'olarini jarh va akslarini isbot qilish maqsadida shu jumlada ba'zi hukmlar sard etgan. Azjumla:

.

Omunofiqlarga isnod va isbot etilgan. Va ularning, mufsidlarning haqiqati bilan ittihod qilganlariga ishorat qilingan. Va fasodning munofiqlarga munxasir boÀlganiga va bu hukmning sobit bir haqiqat boÀlganiga ishoratlar qilingan. Va uldan ta muzir boÀlganlariga xalq iqoz etilgan. Va hislari nafiy etilish bilan tajhil etilishgan.

Ha, yomon bir narsaga tushmaslik uchun ishlatilayotgan iqonatninbi deyilgan اَلَا bilan ularning da'volari xalqning nazarida tazyif va bekor qilingan. Tahqiqni ifoda etgan اِنَّ bilan da'volarida iddi'o etgan haqqoniyat va mrsiy

yatlari rad qilingan. Hasrni ifoda qilgan هُمْ ularning اِنَّمَا va نَحْنُ bilan moÀ'minlarga qarshi qilgan ta'rizlarni jarh etuvchi bir muqobaladir.

Jins va haqiqatni ifoda qilgan اَلْمُفْسِدُونَ dagi harfi tga mahan anglashiladiki, ular mufsidlarning haqiqati bilan ittihod etishgan.

Shuurdan mahrum boÀlganlarini ifoda qilgan وَلٰكِنْ لَا يَشْعُرُونَ jumlasi, ularning gumonlari boÀyicha da'volarining ma'lumligi sababli nasihatga ehtiyojlari boÀlmagÀq. Muva nasihat qilganlarni tazyif etganlariga qarshi bir mudofaadir.

وَاِذَا ق۪يلَ لَهُمْ اٰمَنُوا كَمَٓا اٰمِنَ النَّاسُ قَالُٓوا اَنُؤْمِنُ كَمَٓا اٰمَنَ السُّفَهَٓاءُ اَلَٓا اِنَّهُمْ ringanلسُّفَهَٓاءُ وَلٰكِنْ لَا يَعْلَمُونَ

Ya'ni, "Xalqning iymonga kelganlari kabi, siz ham iymonga keling", deya iymonga da'vat qilinganlari zamon, "Sufaho jlganinning iymonga kelgani kabi biz ham iymonga kelamizmi?", deya javob berishdi. Faqat sufaho jamoasi faqat va faqat ulardir. Lekin bilmaydilar.

Bu oyatni maqobli bilan rabt va nazm etgan jihatlar:

Ha, bu ikki oyat munofiqistaymg jinoyatlarini hikoya qilganlari kabi, ularga nasihat va irshod vazifasini ham bajaryapti. Shunga binoan, bu ikki oyatning orasidagi atf, yo moÀ'minlarga isnod etganlari k, mabt jinoyati, arzda qilganlari ifsod jinoyatiga atfdir yoki amri bilma'rufni tazammun etgan ikkinchi oyat, nahyi anilmunkarni ifoda qilgan birincrning tga atfdir. Demak, bu ikki oyat orasidagi jihat-ul vahdat yo jinoyatdir yoki irshoddir.

Bu oyatdagi jumlalarning orasidagi jihati irtibot:

Ha, qachonn, olaِذَا ق۪يلَ لَهُمْ اٰمِنُوا كَمَٓا اٰمَنَ النَّاسُ

jumlasi bilan farzi kifoya boÀlgan nasihat vazifasi ado etilish uchun komil insonlardan iborat boÀlgan jumhuri nosga ittiboan, xolis bir iymonga da'vat qilinganlari zamon, anoniyati johilلْحَقّi hayajonga kelib

deb gÀurur va qaysarliklarida isror etish bilan va "Da'vomiz haqdir va bizlar haq uzramiz" deyaan xud va qaysarlarning odati kabi botil da'volarini haq va jaholatlarini ilm iddi'o etdilar. Chunki nifoq bilan qalblari fasodga duchor boÀlgan. Shubhasiz, fosid boÀlgan bir qalb gÀururli boÀladi va ifsodotga mayl etadi. Shunga binoan, qalblarinijalarsid boÀlishidan tamarrud va qaysarlik qiladilar. Va hadaf ittihoz etgan ifsodlari iqtizosi bilan, yakdigarlariga xalqni izlol etishni tavsiya qiladilar. Va gÀurularining hukmi bilan, diyonat vviya vnni safohat va safolat talaqqiy etadilar. Va nifoqlarining ijobi bilan, bu soÀzlarida ham munofiqlik qiladilar. Zero bu soÀzlarining zohiiyinch"Biz devonalar emasmiz, qanday safihlar kabi boÀlamiz?" kabi bir ma'no chiqadi. Botinidan esa "Qanday aksariyati fuqaro va nazarimizda safih boÀlgan moÀ'minlar kabi boÀlamiz?" kabi boshqa bir mmeninghiqadi.

SoÀngra Qur'oni Karim ularning moÀ'minlarga otgan safohat toshlarini

jumlasi bilan i'oda etish bilan oÀzlarignuni mirgan. Chunki qaysarlik va jaholatlari bu darajaga vosil boÀlganning haq va mustahaqi, baynannos tashhir etilish bilan safohatning oÀzigoki xuasir boÀlganini e'lon qilishdir.

SoÀngra

jumlasi bilan ularning jahli murakkab bilan johil boÀlishganiga ishorat etganki, bu kabi johillarga nasihat ta'sir qilmaganidan, ulardan tamomi bilan i'roz etishr. Ya'dir. Chunki nasihatni tinglagan faqat johilligini bilganlardir. Bular johilliklarini ham bilmaydilar.

Bu oyat ixtivo etgan jumlalarning ajzosi orasida boÀlgan vajhi irtibot:

Ha,

وَاida to۪يلَ لَهُمْ اٰمِنُوا كَمَٓا اٰمَنَ النَّاسُ

Jumlasidagi اِذَا qat'iyatni ifoda qilganidan, amri ma'ruf bilan xalqni irshod qilish luzumiga ishoratdir. SiygÀa-i majhul bilan zikr qilingan ق۪يلَ nasihatning bau'dai darajada vojib boÀlganiga ishoratdir.

Va

kabi, "ixlos" lafzini ixtivo etgan bir jumlaga badal اٰمِنُوا lafzining zikr qilini jonlaxlosi boÀlmagan iymonning iymondan sanalmasligiga ishoratdir.

Va كَمَا اٰمَنَ النَّاسُ lafzi bilan goÀzal bir misol, bir namuna, bir oÀrnak koÀrsatilgandirki, unga ittibo etib ixlosn isho iymonga kelsinlar.

نَاس lafzida ikki nukta bor. Va u ikki nukta vijdonlarni amri ma'rufga ijbor etgan omillardandir.

Birinchisi: نَاس unvoni hammani jumhuri nosgailamanboÀlishga da'vat qiladi. Chunki jumhurga muxolafat shunday bir xatoki, u xatoni irtikob etish qalbning, vijdonning shonidan emas.

Ikkinchisi: كَمَٓا اٰمَنَ النَّاسُ ta'biridan tuxunuknyaptiki, iymoni boÀlmaganning nosdan sanalmasligi lozim. Faqat نَاس ta'biri moÀ'minlarga maxsusdir. Bu ham yo iymonning xususiyati bilan insoniyatning haqiqati moÀ'minlarga munxasirdir, yoki iymonsiz boÀlganlar insog nuzuing martabasidan sukut etganlar.

Ya'ni, "Bizlar nasihatlarni qabul qilmaymiz. Shu miskinlarning jamoatiga qanday kiramiz? Biz kabi asxobi joh va martaba ularga qiyosfe'li olmaydi."

قَالُوا nafslarini tazkiya, maslaklarini tarvij, nasihatdan istigÀno, magÀrurona da'vo shaklida mudofaa etishlariga ishoratdir.

Inkoriy bir istifho bilanoda qilgan اَنُؤْمِنُ kalimasi, ular jaholatda koÀrsatgan tamarrud va qaysarlikka ishoratdir. Xuddi istifhom bilan nasihat qilgandan soÀraydilarki:asi biagimizni tark qilishmizga vijdoning rozi, insofing qabul qiladimi?"

S- Ular u soÀzlarida kimlarni muxotob etishgan?

J- Avvalo nafslariga, soniyan abno-i jinslariga, solisan nasihat qilganlarga tavjihi xitob etishgan.

Ha, birovga nasaga boilinarkan, u odam avvalo nafsiga murojaat qiladi. SoÀngra birodarlari bilan gaplashadi. SoÀngra nasihat qilganiga oÀgiriladi. Qilgan murojaatlarining natijasini unga ayinadi?Bunga binoan, qachonki munofiqlar iymonga da'vat qilindilar. Fasodga duchor boÀlgan qalblariga, tafassuh etgan vijdonlariga qilgan murojaatlarida inkor javobini olib, hashrnridagi narsani tashqariga chiqardilar. SoÀngra ifsod birodarlariga murojaat etdilar. Yana inkor javobini olib, yashirin-yashirin soÀzlashuvlarni boshladilar. SoÀngra, i'tizor shaklida nf boÀl qilganga oÀgirilib shunday bir safsata sotishadi: "Hoy, oramizda koÀp farq bor. Biz ularga qiyos qilinolmaymiz. Chunki biz boymiz, ular faqirlar. Ular majburiyat sababli iymonga kelishgan. Ularning diyonati izdiroriydir. Biz esa ai tabaizzat, sarvat insonlarmiz."

Xulosa: Ular gÀururlarining hukmi bilan murshidni insofga da'vat qildilar. Xud'a va hiylalari bilan ikkiyuzlama bir soÀzlashuvda boÀldilar. Shundayki: "Ey murshid! Bizlarni sufaho deb oÀylamag oÀrnar sufaho kabi boÀlolmaymiz. Faqat xolis moÀ'minlarning qilganlari kabi qilyapmiz" deya murshidni aldashni istadilar. Holbuki qalblarida, "Bu faqir va qiymatdan sukut etgan moÀ'minlar kabi emasmiz" kabilan aqa bir ma'noni izmar qilganlar.

Xulosa: اَنُؤْمِنُ lafzida ularning fasodlariga, ifsodlariga, gÀururlariga, nifoqlariga yashirin bittadan ramz bor.

oyatا اٰمَنَ السُّفَهَٓاءُ : Ya'ni, "Komil deb oÀylaganingiz moÀ'minlar; nazarimizda zalil, faqir bir jamoatdir. Har biri bir qavmning safihidir."

Ular tajviz etgan qiyosda bir nechta iahudiy bor:

Majma-ul masokin, malja-ul fuqaro, haqni himoya, haqiqatni muhofaza, gÀururni man, takabburni daf qilgan yagona Islomiyatdir. Ha, kamol va sharafning miqyosi Islomiyatdir.

Nifo qilgatoj etgan; gÀaraz, gÀurur, takabburdir.

Islomiyat; ahli dunyo, asxobi marotib qoÀllarida tahakkum va tagÀallubga vasila boÀlolmaydi. Faqat boshqa dinlarning xilofiga, ahli faqr va da va qoÀlida ihqoqi haq uchun sinmas olmos bir qilichdir. Bu haqiqatga tarix goÀzal bir shohiddir.

اَلَا اِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَٓاءُ : Bilinishi lozimki, Qur'oni Karimning kasrat shqasinifoqqa qarshi qilgan shiddatli tahdidlari, taqbihlarining sababi, faqat va faqat olami Islomning nifoq shoÀ'balaridan koÀrgan zarbalaridir.

اَلَا iqoz vositasi boÀlib, safohatlarini tashhir va afloslaommani safohatlariga istishhod etish uchun zikr qilingan. Haqiqatni koÀrsatish uchun bir oyna va haqiqatga dalolat uchun bir dalil vazifasini bajargan اِنَّ lisoni holi bilan,لَا اِqatga qaranglar", deya "Ularning zohiriy safsatalarining asli yoÀq, aldanmangiz", deydi.

Hasrni ifoda qilgan هُمْ kalimasi nafslariga iddi'o etgan tazkiyalarini rad va moÀ'minlarga isnod etgaهَّرَةhatlarini daf qiladi. Ya'ni, bir lazzati foniya uchun oxiratini tark qilgan safihdir. Boqiy bir mulkni havasoti foniyasining tarki bilan sotib olgan safihof sod

اَلسُّفَهَٓاءُ dagi alif va lom hukmning ma'lumiyatiga va kamoliga ishoratdir. Ya'ni, ularning safohati ma'lum. Va safohatning oxirgi tizimi ulardadir.

وَلٰكِنْ لَا يَعْلَمُونَ jumlasida uch ishorat bordir:

Haqnohidirldan, iymon maslagini nifoq maslagidan tamyiz etish faqat ilm va nazar bilan boÀladi. Faqat qilgan fitnalari va fasodlari zohir boÀlgani uchun, adno bir shuuri boÀlgan farqida boÀladi. Bunga binoan, Qur'oni Karim birinchi oyatni وhiylalْ لَايَشْعُرُونَ bilan zayllantirgan.

لَايَعْلَمُونَ kabi oyatlarning oxirida zikr qilingan اَفَلَا يَعْقِلُونَ va اَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ va اَفَلَا يَتَذَكَّرُ. Shunbi jumlalari bilan, Islomiyatning aql, hikmat, mantiq ustida muassas ekaniga ishoratdirki, har bir aqli salim qabul qilish shonidandir.

Uchinarni o

Ulardan i'roz etish va ularga e'timod etmaslik lozim. Chunki johilliklarini bilmaganlaridan, nasihatning ularga ta'siri boÀlmaydi.

وَاِذَا لَقُوا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا قَالُٓوا اٰمَنَّا وَاِذَا خَلa javoِلٰى شَيَاط۪ينِهِمْ قَالُٓوا اِنَّا مَعَكُمْ اِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ ٭ اَللّٰهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ ف۪ى طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ

Istehzo va istihfof kabi, munofiqlarning toÀrtinchi jinoyatlarini bayon qilgan sbini itning fasod, ifsod, tasfih kabi oldin oÀtgan jinoyatlariga atfini iqtizo etgan, ayni munosabat bilan bu oyatning maoli bilan maqoblining maoli orasida irtibot va intizom hosil boÀlgan.

Bu oyatnun yarmlalari orasidagi vajhi irtibot esa:

Ha, insonning musibat va alamlarga qarshi nuqta-i istinodi va ehtiyoj, umidlarini tasviya uchun nuqta-i iلِه۪ ‌di boÀlgan iymonning uch xossasi bor.

Nuqta-i istinodidan nash'at etgan izzati nafsdir. Izzati nafsi boÀlgan, boshqalarga oÀzini zalil koÀrsatishga tanazzul etmaydi.

Shafqatdir. Shafqati boÀlgan, hech kimni tahqir va tazlil etmaydi.

Haqiqatlarga ehtirom etish va yuksak narsalarning qiymatini bii boshilan istihfof etmaslikdir.

Shuning kabi, iymonning ziddi boÀlgan nifoqning ham uch xossasi bor.

Zillatdir.

Ifsodotga mayl etishdir.

Boshqalarni tahqir etish bilan gÀurulanib zavning hhdir.

Shunga binoan, iymon izzati nafsni intoj etgani kabi, nifoq ham uning aksiga zillatni intoj etadi. Zillati boÀlgan, hammaga qarshi oÀzini zalil koÀrsatadi. Bu esa riyodir. Riyo esa mudohanadir. Mudohana ham kizbladi. ur'oni Karim shu silsilali kizbga

bilan ishorat qilgandir. Ya'ni, "MoÀ'minlar bilan uchrashgan vaqtlari, "Biz ham iymonga kelfkori deydilar."

SoÀngra nifoq, iymonning xilofiga, qalblarni ifsod etadi. Qalbning fasodi esa, yetimlikni intoj etadi. Ya'ni, buzuq boÀlgan bir qalb oÀzini sohibsiz, moliksiz, yetim deb biladi. Buda, nuoÀrquv nash'at etadi. QoÀrquv ham uni qochib yashirinishga ijbor etadi. Qur'on shu hollariga وَاِذَا خَلَوْا bilan ishorat etgandir. Ya'ni, "Qochib xilvatlarga ketganlari zamon..."

SoÀngra nifoq iymonning aksiga,g lozio va boshqalar orasidagi sila-i rahmni qat' etadi, kesadi. Bu esa shafqatni izola etadi. Shafqatning zavoli esa ifsodotga sabab boÀladi. Ifsoddan fitna chiqadi. Fitnadan xiyonat vujakati eladi. Xiyonat ham za'fiyatni lozim qiladi. Za'fiyat ham himoya qiladigan bir zohirga, bir orqaga iltijo qilishni ijbor etadi. Qur'oni Karim bunga اِلٰى شَيَاط۪ينِهِمْ bilan ishorat qilgan. Ya'ning imaytonlariga qochib, himoyalariga kiradilar."

SoÀngra iymonning xilofiga, nifoqda taraddud bordir. Ya'ni, munofiq boÀlgan kishi qat'iy bir hukm sohibi emas.ngilana sabotsizlikni intoj etadi. Bu ham maslaksizlikni, bu ham amniyatsizlikni tavlid etadi. Bu esa -qonunan maznunlarning har kun isboti vujud etishّٰهِ اuzumi kabi- doimo shaytonlariga borib kufrlarini, ahdlarini yangilashlarini ijob ettiradi. Qur'oni Karim bu silsilaga قَالُٓوا اِنَّا مَعَكُمْ bilan ishorat qilgan. Ya'ni, "Bizlar siz bilan barobarmiz", deya ahdlarini yangilashadi.alimas SoÀngra moÀ'minlarga borib kelishganidan hosil boÀlgan shubhani izola uchun, uzr soÀrashga majbur boÀldilar. Va iymonning xilofiga, haqiqatlarga adami hurmat va istihfofda boÀlib qiymatdor narsalarga xisiningqildilarki, ularga atf etilgan ayblarni daf qilsinlar. Mana, Qur'oni Karim bunga

bilan ishorat qilgan. Ya'ni, "Bizning moÀ'minlar bilan boÀlgan ixtilotimiz, istehzo uchundir. Oramikoinotmimiyat yoÀq. Faqat yuzlariga kulamiz."

SoÀngra munofiqlarning shu ketish va gaplarini eshitgan sami'ning moÀ'minlarning ham muqobalada boÀoshqa rini intizor etayotgani siyoqi kalomdan anglashildi. Shuning uchun Qur'oni Karim ham moÀ'minlarga badal اَللّٰهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ deya muqobalada boÀlgan. Ya'ni, "Janobi Haq ularning istehzolari sababli qattiq j kabi,lan dunyo va oxiratda tajziya etadi va etajak."

Janobi Haqning shu muqobalasi, moÀ'minlarning sharafiga va munofiqlar qilgan istehzoning, Janobi Haqning tajziyasiga qarshi adabilan ida qolganiga va ularning hamaqotlariga ishoratdir.

SoÀngra Qur'oni Karim

jumlasi bilan jazolarini istehzo surati bilan tasvir an va Ya'ni, "Ular zalolat va tugÀyonni intoj etgan sabablarga sui ixtiyor va orzulari bilan tavassul etish bilan, xuddi lisoni hol bilan zalolatning talabida boÀlishgan. Janobi Haq ham ularning talablari sababli, istrki, "ga yordam bergan."

one'ning qasd va hikmatiga dalolat qilmaydimi?

Xullas, har bir zarra, -mustaqillan- bir oÀzi Sone'ning vujudiga dalolat qilgani kabi,ning uk-katta har qaysi bir tashakkulga kirsa yoki qaysi bir murakkabga juz boÀlsa, kirgan va juz boÀlgan u maqomlarda qozongan nisbatga koÀra Sone'iga boÀlgan dalolh qilimuhofaza qiladi.

Bu oyatning maqobli bilan jihati irtibotiga kelsak:

Qachonki Qur'oni Karim: Birinchisi, muttaqi moÀ'minlar; ikk jismli, qaysar kofirlar; uchinchisi, ikkiyuzlamachi munofiqlar boÀlib insonlarni uch qismga ayirdi.. va oralarida taqsimot va tashkilot qildi. Va har bir qismning sifotini va oqibatini bayon qildi. Shulat

oyati bilan har uch qismga tavjihi xitob etib ularni ibodatga amr va da'vat qildi. Demak, bu oyatning avvalgi oyatlarga tarattubi va ularni ta'qib qilishi; xona va binoning muhandisning chizmasiga, amalning ivom qiqazoning qadarga tarattubi va bir-birini ta'qib qilishlari kabidir. Darhaqiqat, avvalgi oyatlarda qilingan tashkilot va taqsimot, chizma va rejadan soÀngra bu oyatda ibodat binoabli, qilinishiga amr berilgan. Va u oyatlarda berilgan xabar va ma'lumotdan soÀngra, bu oyatda amal va ibodatga amr qilingan. Va ularda yozilgan sifot va istihqoqlarga koÀra, bu yerdboÀladva nahiylar bilan hukmlar berilgan. Va shuningdek, avvalgi oyatlarda insonlarning taqsimoti, ahvol va sifoti zikr qilingandan soÀngra, maqomning iqtizosi bilan, bu oyat ularni ta'qib etgan.

Bu oyat tazammun etgan jumlalarning hay'atlari orasida intizom jihati:

Ha, dohil boÀlgan hukmning qat'iyatini ifoda qilgan وَاِذَا ida bi الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا dagi اِذَا ularning moÀ'minlarga boÀlgan muloqotlarini a'mdan va qasddan jazm etganlariga ishoratdir.

KoÀpincha yoÀllarda uchrashish ma'nosiِرَاطِda qilgan لَقُوا ularning yoÀllarda xalq ichida moÀ'minlarga duch kelishlarini ta'ammud etishganiga ishoratdir.

اَلْمُؤْمِن۪ينَ kalimasiga tarsiz.n اَلَّذ۪ينَ اٰمَنُوا kalimasining zikri, ularning moÀ'minlar bilan jihati irtibotlari, yolgÀiz iymon sifati sababi bilan boÀlganiga va butu yuzdatlar ichida eng mumtoz va madori nazar yolgÀiz iymon sifati boÀlganiga imodir.

قَالُوا Bu unvon, ularning soÀzlari bilan qalblari bir emasligiga va aytgan soÀzlari yolgÀiz riyo va mudohana pardasi ostida oÀzlariga qilingan abatdilarni daf qilish va moÀ'minlardan jalbi manofi bilan sirlariga voqif boÀlish azmida boÀlishganiga ishoratdir.

اٰمَنَّا maqomning iqtizosi bilan bu kalimaning ta'kidlar bilan muakkad boÀlib zikr qilinishi lozim ekan, ta'kidsiz zikri muqablarida tahrik etuvchi bir shavqning, bir ishqning boÀlmaganidan, soÀzlarini shiddatsiz va ta'kidsiz, sarsariyona aytganlariga ishoratdir.

Va shunk bir , ularning ta'kidlari adam hukmida boÀlib, moÀ'minlarni ishontira olishmaganiga ishoratdir.

Va shuningdek, اٰمَنَّا kalimasi bilan; nifoqlariga berkitgan pardalari juda zaif boÀlganidahahodakid va tashdid etilgan taqdirda, yirtilish ehtimoli borligiga ishoratdir. Chunki ta'kid, tashdid shubhaga da'idir. Shubha esa tahqiqotga boisdir. Tahqiqot qilingan taqdirda, ranglari maydonga chiqadi.

اٰمَنَّا ning jumla-i febuki obilan zikri esa, iymonlarining sobit va davomli ekanini moÀ'minlarga ishontirish imkonini topolmaganlariga; yolgÀiz manfaatlarni jalb, asrorga muttali' boÀlish maqsadi bizulmatÀ'minlarga mudohana va tasannu qilish bilan ihdosi iymon etganlariga ishoratdir.

Avvalgin shu bilan bu oyatning bir-biriga boÀlgan atflari, ularning maslaksiz, sabotsiz boÀlishganiga ishoratdir.

اِذَا ifoda qilgan jazmiyat, i'tiyod etganlari fasod va ifsod iqtizosi bilan shaytonlarinifadiishlarini zaruriy bir vazifa deb bilishganiga ishoratdir.

خَلَوْا ta'biri, jinoyatlaridan qoÀrqqanlaridan tasattur va yashirinishni istaga, xudda ishoratdir.

اِلٰى kalimasining خَلَوْا kalimasi bilan yanada uygÀun boÀlgan مَعَ kalimasiga tarjihan zikr qilinishi, ikki narsa uchun: Birisi, ajz va za'aflari sababli iltijo qilishga majbur boÀlishlaridir. Ikkiar kab, fitna va ifsod iqtizosi bilan, moÀ'minlarning sirlarini kofirlarga isol etishdir. Bu ikki ma'noni مَعَ ifoda qilolmaydi.

شَيَاط۪ينِهِمْ Bu unvon, raisngdek,ng shaytonlar kabi yashirinib vasvasalarni ilqo etganlariga va shaytonlar qadar muzir boÀlganlariga va shaytonlar kabi shardan ma'ada bir narsa tasavvur qilishmaganiga ishoratdir.

قَالُٓوا اِنَّا مَعَكُمْ Ya'ni, "Siz bilan birgamiz."haklgamla bilan nafslarining tazkiyasiga, ahdlarining tajdidiga, maslaklarida sobit qolganlariga ishorat qilishgan. YolgÀiz bu jumlaning muxotoblarida munofiqlarning munkirlari boÀlmagani holda, jumla ta'kidlanlar وَاِذَا لَقُوا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا قَالُٓوا اٰمَنَّا

jumlasining muxotoblari faqat munkir boÀlganlari holda, ta'kidsiz qoldirilgan. Buning sabablari, birinchi jumlani shavqsiz, ishqsiz; ikkinchi jumlani esa ishq va shavq bilan aydir. Briga ishoratdir.

Shaytonlariga aytgan jumlalarini ismiya shaklida, moÀ'minlarga qarshi aytganlarini jumla-i fe'liya suratida zikr qilishlari; maqsadlarining bu yerda ahdlariga sobit va davomli qolganlarini isbot, u yerda esdi, soÀiz iymonga kelganlarini ihdos etishganiga ishoratdir.

Ya'ni, "Bizlar moÀ'minlarga qarshi faqat istehzo qiluvchi insonlarmiz."

Bu jumlaning avvalgi jumlaga atf etilmaganining sabablamuasi Ha, ikki kalima yoki ikki jumla orasida yo kamoli ittisol va ittihod bor yoki kamoli inqito', infisol bor. Bu ikki suratda bir-biriga atflari joiz emas. Faqat oralarida oÀrta darajada bir inqito' va bir ittisol boÀlgan yerlarda atflari engdirr. Bu jumla esa اِنَّا مَعَكُمْ jumlasiga bir jihatdan ta'kiddir, bir jihatdan ham badaldir. Bu ikki suratda har ikki jumlaning orasida kaَاشًا ttisol bor. Boshqa bir jihatdan ham muqaddar bir savolga javobdir. Bu suratda ham oralarida kamoli inqito' bor. Chunki koÀpincha savol insho, javob ixboِالْغَadi. Mana shuning uchun oralarida atf qilinmagan.

S: Bu jumlaning اِنَّا مَعَكُمْ jumlasiga ta'kid yoki badal boÀlganining tavjihi?

J: اِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ jumlasi kerak boÀlsa haq va haqiqatga va kerak boÀlsa ah bir n, hidoyatga xiyonatga doirdir. Ma'lumki, bundan zalolat va ahli zalolatga ta'zim chiqadi. Bu esa اِنَّا مَعَكُمْ jumlasining maolidir. Demak, har ikki jumlaning maollari birdiqqa mi bir-birini ta'kid etadi.

Muqaddar bir savolga javob boÀlganining tavjihi esa:

Ha, xuddi shaytonlari tarafidan shunday bir savol vorid boÀlganki, "Hoy, agar an. Chz bilan barobar va bizning maslagimizda boÀlgan boÀlsaydingiz, moÀ'minlarga muvofaqat etmasdingiz. Yo siz ularning mazhablariga oÀtgansiz yoki siz uchun muayyan bir mazhab yoÀqdir." Bu savolga qarshi

a muqaَا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ deya, musulmonlardan boÀlmaganlarini sarohatan aytganlari kabi, hasrni ifoda qilgan اِنَّمَا bilan, muayyan bir mazhabi boÀlmaganlardan boÀlmaganlariga ishorat qilishgaarningVa shuning kabi, davomni ifoda qilgan ismi foil siygÀasi bilan مُسْتَهْزِؤُنَ deyishlari, moÀ'minlarga qarshi qilgan istehzolarining doimiy bir sifatlaatdir.lib, keyinchalik ariz boÀlgan bir sifatlari boÀlmaganiga ishoratdir.

اَللّٰهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ Ya'ni, "Alloh ularni istehzo etadi." Bu jumlaning avvalgi jumlalarga atf etilmasdan atfsiz zikr qilinishining sabablari:

hojat r atf etilgan boÀlsaydi, yo اِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ jumlasiga atf boÀlardi. Bu esa bu jumlaning ham اِنَّا مَعَكُمْ jumlasiga ta'kid boÀlishini ijob etadi.

Yoki اِنَّا مَعَكُمْ jumlasiga atf boÀlardi. Bu'rni ou jumlaning ularning soÀzlaridan biri boÀlganini iqtizo etadi.

Va yoxud قَالُوا ga atf boÀlardi. U vaqt Allohning ularga boÀlgan istehzosi xilvat zamoni bilan muqayyad boÀlardi. Holbuki Allohning istehzosi a arbodir.

Yoki وَاِذَا لَقُوا jumlasiga atf qilinardi. Bu esa har ikki tarafdan, ya'ni ma'tuf va ma'tuf-un alayhdan maqsadning bir boÀlganini istilzom etadi. Hor, zam birinchi jumla amallarini bayon qiladi. Ikkinchi jumla ham jazolari haqidadir. Demak, mahzursiz, munosib bir ma'tuf-un alayh boÀlmaganidan musta'nifa boÀlor?

'ni maqobli bilan bogÀliq boÀlmasdan muqaddar bir savolga javob qilingan.

Ha, munofiqlarning yaramasligi, yomonligi shunday bir darajaga yetgandirki, hollariga voqif b.

Q har ruh, "Ajabo, bunday yomon boÀlganlarning jazosi nima? Va jazolari beriladimi?" deya soÀrashga majbur boÀladi.

Xullas, Qur'oni Karim اَللّٰهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ jumlasi bilan shu muqaddar savolga javob bergan. Demak, avom ylaning istinofi atfidan muhimroqdir.

SoÀngra, maqomning iqtizosi bilan ularning istehzolariga qarshi moÀ'minlarning muqobalada boÀlishlari ijob etarkan, Janobi Haqning muqobalaoti nalishi, moÀ'minlarning tashrif va tarahhumlariga ishorat boÀlgani kabi, munofiqlarni istehzo etishdan zajr va man qilish uchundir. Zero, istinodlari Allam-ul kabi,bga boÀlganlar istehzo qilinolmaydilar.

SoÀngra Janobi Haqning tankil va ta'ziblaridan istehzo bilan ta'bir qilish sha'ni uluhiyatga yarashmaganavningistehzoning lozimi boÀlgan tahqir iroda qilingandir.

S: Munofiqlarning istehzosi, davomni ifoda qilgan ismi foil siygÀasi bilan boÀlgani holda; Janobi Haqning muqobil istehzosi tajaddudni ifoda qilgan fe'li muzoriy siygÀasishlari qilinish hikmati nimada?

J: Ta'zib, tahqirlar; tabaddul va tajaddud bilan ta'sirlari koÀpayadi. Zero bir tarz ustida davom qilgan bir alamning ta'siri bora-boga uriayadi. Yangilangan sari ta'siri koÀp boÀladi. Bu ma'noni ifoda qilgan, faqat fe'li muzoriydir. Ismi foil esa yolgÀiz davomni ifoda qiladi.

وَ haqidُهُمْ ف۪ى طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ

Ya'ni, "Zalolat sabablariga tavassul etish bilan zalolatning talabida boÀlishgan. Alloh ham ularga zalolat bergan."

Alloh tarafidan yordamning qilinishini ifoda qilgan يَمُدُّ kalimasi, abdrni qaoliqi af'ol boÀlganini iddi'o etgan I'tizol mazhabining raddiga ishoratdir. Va ularning lisoni hol bilan istaklariga qarab Allohning ularga yordauningdaniga dalolat qilgan

يَمُدُّ tazammun etgan يَسْتَمِدُّ jumlasi; abdning qoÀlida hech narsa yoÀq, doim Allohdan kelganini iddi'o etgan mazhabi Jabrning raddiga ishoratdir.zolat ular sui ixtiyor va orzulari bilan istaganlar, Alloh ham ularning istaklarini bergan.

طُغْيَانٌ kalimasining هُمْ olmoshiga izofasi; tugÀyon jinoyati ularning ixtiyorlari bilan hosil boÀlib, jabr bilan aloan ijoboÀlmagani uchun, "Bizlar Allohning jabri bilan bu tugÀyonni qilyapmiz" deya ma'zaratlarining raddiga ishoratdir.

طُغْيَانٌ unvoni esairiy ting zarari, toÀfon kabi, butun mahosin va kamolotni taxrib etganiga imodir.

يَعْمَهُونَ Ya'ni, "TugÀyon va zalolatlarida mutahayyir va mutaradd adolaxslardir. Na maslaklari bor va na muayyan bir maqsadlari bordir."

abab vi: "Ular, hidoyatni berib, zalolatni sotib olgan bir guruh aqlsizlarki, tijoratlaridan bir foyda koÀrmaganlari kabi, u zarardan qutulish uchun yoÀl ham topolmaydilar."

Bu oyatning maqobli bilan jihati irtiboti:

Ha, bulan sioÀtgan tafsillarga bir fazlaka, bir xulosadir. Va u tafsillarni yuksak va muassir bir uslub bilan tasvir qilgan. Lekin muxotoblarining saffi avval va tabaqa-i ulasidagilar qishda Yamaaqni bn, yozda esa Shom tomonlariga ketib qilgan tijoratlarining foyda va zararini, lazzat va alamini koÀrganlaridan, tasvir uchun tijorat uslubi intihob etilgan. Shundayki:

Navi basharning dunyoga yuborilishi, doimiy bir tavattun uc bashaas. Faqat sarmoyasi boÀlgan iste'dod va qobiliyatlarini tanmiya va inkishof ettirish uchun tijorat uchun kelganlar. Faqat munofiqlar bu tijoratlarida sarmoyalarini boy berib, olam oldida razil boÀedi. D.

SoÀngra bu oyatning jumlalari orasida jihati nazm va intizom:

Ha, bu oyatning jumlalari orasida tijorat uslublaridagi tartiblar kabi gÀoyat fitriy, solis, muntazam bir tartib bor. Shundayki:

, ibod tujjorga yuksak bir sarmoya beriladi. U ham u sarmoya bilan zararli, zaharli narsalarni olib sotsa, oxirida oldi-berdisidan na bir foyda koÀradi va na bir daromad koÀradi. Aksincha, xasorat ichida boÀgÀilish bilan, qocdir. Hchun yoÀlni ham yoÀqotadi. Xullas, munofiqlar ham qilgan muomala aynan shunga oÀxshaydi.

SoÀngra mazkur oyatdagi jumlalarning hay'atlari esa:

اُولٰٓئitriy limasi, uzoqlarda boÀlgan narsalarni ihzor etib maxsus va mashhud boÀlib koÀrsatish uchun ishlatilgan bir ishorat vositasidir.

S: Munofiqlarniftalikلٰٓئِكَ bilan ihzorlarida nima foyda bor?

J: Ularning mazkur jinoyatlarini eshitgan sami'ning qalbida hosil boÀlgan nafrat va adovat shunday bir darajaga yoÀlish, ularni koÀzi bilan koÀrishni va yuzlariga tupurgisi keladiki, yuzlariga tupurish bilan qalbi tinchlansin. Mana shuning uchun ular اُولٰٓئِكَ durbini bilan ihzor etilganlarki, sami' yuzlariga tupursin.

va muinofiqlarning maxsus va mashhud boÀlmaganlari holda اُولٰٓئِكَ bilan maxsus tarzda koÀrsatilishlari qanday surat bilan boÀladi? Va qanday bir foydasi bor?

J: Munofiqlarning mazkur jinoyat va ajiboÀlgatlar bilan ittisoflari ularni shunday tajassum ettirganki, xayolan maxsus va mashhud va hozir koÀrinyaptilar. Va shu maxsusiyatlaridan, ularga isnod etilgan hukning uillati ham anglashiladi. Ha, hidoyatni berib zalolatni olish kabi bir hukmga albatta bir illat va bir sabab lozim. U illat esa, ularning oldin oÀtgan jinoyatlari va sifatlaridir. Xullas, Qur'oni Kariafi'a ni u sifatlar bilan muttasif qilib اُولٰٓئِكَ bilan ihzor etganki, bu oyatda ularga yuklatilgan hukmning illat va sababi sami' tomonidan ma'lum boÀlsin.

S: Uzoqlik jitida i ham ifoda qilgan اُولٰٓئِكَ bilan munofiqlarni uzoq koÀrsatishdan maqsad nima?

J: Ularning tariqi haqdan uzoqlashishlariga va qaytib toÀganlaroÀlga ruju'lari mumkin boÀlmaganiga ishoratdir. Chunki ketish ularning qoÀlida boÀlsa, kelish ularning qoÀlida emas.

Yangi in'iqod va tashakkul etishni boshlagan haqiqatlar haqida ishlatilgan اَلَّذir etgnvoni, hidoyatni sotib zalolatni olish kabi shu iflos muomalaning -bir navi tijorat boÀlish bilan- zamonning insonlari uchun asosli bir maslak boÀlishni boshlaganiga ishoratdir.

اِشْتَatidanunvoni esa, munofiqlarning "Hidoyatni tark, zalolatni olganimiz, fitratimizning iqtizosidir, ixtiyorimiz bilan emas", deya qiladigan ma'zaratning raddiga ishoratdir. Hapardasi Qur'oni Karim ularga deydiki:

"Janobi Haq ra's-ul mol oÀlaroq sizga uzun bir umr bergan. Va ruhlaringizda ham kamolot iste'dodini qoldirgan. Va hidoyati fitriyaning urugÀi ham vijdoningizga ekilganki, saodat topasiz. Holbuki bashaga badal, lazoizi foniya va manofi'-i dunyoviyani olyapsiz. Demak, sui ixtiyoringiz bilan, zalolat maslagini hidoyat maslagiga ixtiyor va tarjih etish bilan hidoyati fitriyangizni takro va ra's-ul molingizni ham zoye etgansiz."

اَلضَّلَالَةَ بِالْهُدٰى Munofiqlarning ikki xusronga ma'ruz qolganlariga ishoratdir. Birisi: Zalolat xusronidir. Ikkinchisi: Hzohur kabi buyuk bir ne'matni yoÀqotishdir.

فَمَا رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ Ya'ni, "Tijoratlarining daromadi boÀlmadi."

S: Munofiqlarning bu tijoratlarida ra's-ul mollari ham zoye boÀlgani holda, yarning daromadning boÀlmasligidan bahs qilinishi nimaga ishoratdir?

J: Aqlli bir tujjorning daromadi boÀlmagan bir oldi-berdiga kirishmasligi lozim boÀlganiga va daromadi boÀlmasligi atdan barobar, ra's-ul molning ham zoye boÀlishi ehtimoli boÀlgan tijoratlarga kirishmasligi juda lozim va yanada yaxshi ekaniga ishoratdir.

S: Ribh fe'li haqiqatdan munofiqlarning fe'li boÀlgani holda, bu jumlada tiirodara isnod etilgan boÀlgani nimaga ishoratdir?

J: Ularning na bu tijoratlarida, na ajzosida va na ahvolida va na vasoitida na juz'iy va na kulliy bir foyda boÀlmaganiga ishoratdir. Ha, ba'zi tijoratlarda matlub daromad boÀlmasa ham, ahvolid. Har vasoitida oz-koÀp bir foyda boÀlishi mumkin. Faqat bu tijorat esa sharri mahzdir, foydalardan mahrum bir zarardir.

وَمَا كَانُوا مُهْتَد۪ينَ Ya'ni, "Ra's-ul mollarini zoye qilish bilan xq."

a ma'ruz qolganlari kabi, yoÀllarini ham yoÀqotganlar." Bu jumlada suraning boshidagi

هُدًى لِلْمُتَّق۪ينَ jumlasiga yashirin bir ramz borki, Qur'oni Karim hidoyatni bermagan emas. Hidoyatni bergan-u bular qabul qilmaganlar.

#9 maqobلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِى اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّٓا اَضَٓاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَكَهُمْ ف۪ى ظُلُمَاتٍ لَا يُبْصِرُونَ ٭ صumumiyُكْمٌ عُمْىٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ ٭ اَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَٓاءِ ف۪يهِ ظُلُمَاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ يَجْعَلُونَ اَصَابِعَهُمْ ف۪ٓى اٰذَ J- ْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللّٰهُ مُح۪يطٌ بِالْكَافِر۪ينَ ٭ يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ اَبْصَارَهُمْ كُلَّمَٓا اَضَٓاءَ لَهُمْ مَشَوْا ف۪يهِ وَاِذَٓا اَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامilinadلَوْ شَٓاءَ اللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَاَبْصَارِهِمْ اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ

Bu uzun oyat bilan maqobli orasida va jumlalari orasida va jumlalarining holatlarida boÀlgan jihati irtibotbligÀgzom:

Ha, Qur'oni Karim avvalo munofiqlarning hollarini; soniyan jinoyatlarini sarohatan qayd qilgani kabi, muomalalarining yomonligini aqlga qabul qildirgandqilganngra xayolga, vahmga, hisga ham koÀrsatib, ularga ham qabul ettirilishini bu tamsil bilan ta'min qilgandir.

Ha, aqliy narsalardan koÀproq tamsillar bilan xayoliy narsalarni qabulga xayol yÀlsa kqdir. Va shuningdek, aqlga muxolif boÀlgan va ham gÀayri maluf boÀlgan bir narsaning ma'nus bir shaklda koÀrsatilishi bilan xayol tez qabul qila koÀrg Va shuningdek, gÀoyib bir narsani hozir koÀrsatish bilan, aql bilan his orasida mutobaqat hosil boÀladi. His ham qabul qiladi.

Munofiqlarning yomonligi shuَا الّl bilan aqlga tasdiq ettirilgani kabi, xayolga, vahmga, hisga ham qabul ettirilishi ta'min qilingandir.

Va ayzan, munofiqlarning boshqa-boshqa jinoyatlari va muxtalif sifismdir orasida haqiqiy bir irtibotning boÀlishi shu tamsil bilan koÀrsatilgandir.

Va ayzan, munofiqlarning muomalasini xayolning koÀz oÀngiga shu tamsil bilan keltirishdan maqsad, lison aytolmagan nozik jihatlarni bizzot xayol qarlishlakoÀrsin, olsinki, bir e'tirozi qolmasin:

SoÀngra bu tamsilning jumlalarining maoli, hay'ati majmuasi bilan munofiqlarning hikoyalarining maoligaktalariq kelgani kabi, boshqa-boshqa hikoyalarining ham jumlalariga uygÀun keladi.

Ha, munofiqlarning hikoyasi bunday: Zohiran iymonga kelganlar, soÀngra qalban kufr va inkor etganlar. SoÀngra hayrat va tanmi? X ichida qolganlar. SoÀngra haqni talab etmaganlar. SoÀngra u zalolatdan ruju'ga qodir boÀlishmaganki, haqni qidirsinlar.

Tamsilning maoli esa: Avvalan otash yoqqanlar. SoÀngra uقَبْلِni muhofaza qilolmaganlar. SoÀngra otashlari soÀngan. SoÀngra zulmat ichida qolganlar. SoÀngra hamma narsa ularga koÀrinmaydigan boÀlgan. Kechasi san ham boÀlmaganidan, xuddi kar boÀlganlar. Otashlari soÀnganidan, a'mo kabi boÀlganlar. Bir muxotob yoki bir yordamchilari boÀlmaganidan, xuddi lol boÀlganlar. Va u zulmatdan chiqib ruju'ga qodir boÀlmaganlaridan, xuddilar unz, haykal kabi qotganlar.

Xullas, tamsildagi jumlalar bilan hikoyadagi jumlalar orasida muvofaqat taboruz etish bilan, oralarida bir muxolafat qolmaganan beryyun etdi.

Tamsildagi zulmat, hayrat, otash; hikoyadagi kufr, adami sabot va fitnalariga ishoratdir.

S: Tamsilda nurdan bahs qilingan. Munofiqlarning nuri qayerda?

J:bodat a nur boÀlmagan bir inson atrofida boÀlgan nurdan istifoda etadi. Atrofida boÀlmasa qavmida, qavmida boÀlmasa navida, navida boÀlmasa fitratida, fitratida mumkin boÀlmasa, dunyo manfaatlari uchasdod,onida bordir. Bu ham boÀlmasa, boshda iymon keltirib, soÀngra irtidod etganlarning avvalgi nurlariga ishoratdir. Bu ham boÀlmasa, dunyoga oid koÀrgan istifodalariga ishoratdir. (Qandayki otash fitnalariganing aatdir). Bu ham boÀlmagan taqdirda doira-i imkonda boÀlgan nurlari vujud doirasiga tushirilgan.

dagi hidoyat kabi.

SoÀngra jumlalarning orasidagi jihati intizom:

مَثَلُه Shundمَثَلِ الَّذِى اسْتَوْقَدَ نَارًا

Ya'ni, "Ularning masalasi, otash yoqqan odamning masalasi kabidir." Bu jumlaning mavqe va maqomga boÀlgan munosabati shunday tasvir qilinishi mumkinki:

Oyatda bayon qilingan sboÀlma koÀra, otash yoqqan odamning holi, Jazirat-ul Arabda xuddi Qur'onning muxotoblaridan birinchi tabaqadagi odamlarning hollariga tatobuq etadi. Zero u tabaqadagi odamlar bu otashni yoqqan odamning holini yo bizzot koÀrganlar mak, ushitganlar. Va u holning qay daraja muassir va faji' boÀlganini his qilganlar. Zero ular ham koÀp marta quyoshning zulmidan kechaning zulmatiga qochib, kechaning salqinligida yoÀllarini dsl istilgan vaqtlarida, shiddatli yomgÀirlarga uchrab koÀp zahmatlarga tushganlar. Va shuningdek, koÀp marta yoÀllarini yoÀqotib muzir hayvonlar bilan toÀla gÀorlarga kirganlar. Va doÀstlarini koÀrib ular bilan farohlanish va ashyolarinr qolaib muhofaza qilish yoki muzir hayvonlarni koÀrib ulardan tahaffuz etish uchun otash yoqqanlar. Otashning ziyosidan istifoda etarkanlar, samoviy bir ofat bilan otashlari soÀnad har irijo, umidlari tamoman ya'sga, xusronga inqilob etadi.

Xullas, Qur'oni Karim ularning bu vaziyatiga

فَلَمَّا اَضَٓاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ i Qur'ِهِمْ

jumlasi bilan ishorat qilgandir. Ya'ni, "Qachonki u otash atrofni yoritdi. OÀsha on Janobi Haq nurlarini soÀndirib, ziyolarini zulmatga oÀgirdi."

فَلَمَّا dagi ف kalomning siyoqi, kalomning shu shaklda bobilan ni iqtizo etganiga ishoratdirki: Ziyosidan istifoda uchun otash yoqdilar. Otash ularni ziyolantirdi. Ular ham mutmain va mufarrah boÀldilar. Soa'lumibir xusronga duchor boÀlib yuz tuban yerga tushdilar.

SoÀngra bu jumla-i shartiyaning shart va jaza deyilgan har ikki jumlasi orasida luzumning vujudi lozim ek"Jannaoa bilan nurning zahobi orasida hech bir luzum koÀrinmaydi. Shunga binoan, bu yashirin luzumni tashqariga chiqarib koÀrsatish uchun ba'z yuksaddar jumlalarga ehtiyoj bor. Shundayki:

Qachonki otash yoritdi. Ular ham yorishdilar. Faqat otashga ahamiyat berib muhofaza qilmadilar. Va u nelif emng qadrini bilib davom ettirmadilar. U ham soÀnib ketdi. Ha, ziyoni muhofaza qilishdan gÀaflat, adami davomini istilzom etadi. Adami davom esa intifosini, ya'ni soÀnishini istilzom etadi.

Nurlarninm, "Afishi bilan duchor boÀlgan xusronlaridan soÀngra

jumlasi bilan zulumotga tushish kabi ikkinchi bir xusronga ma'ruz qrni taariga ishorat qilingan.

لَا يُبْصِرُونَ jumlasi esa uchinchi bir xusronlariga ishoratdir. Chunki inson zulmatga tushish bilan yoÀlini yoÀqotgan zamon, doÀstlarini va ashyosini koÀrish bilan bir daraja mutasalli boÀladi. Faqat bulU narsam koÀrmagani kabi, uning u qorongÀilikda turishi, yurishi kabi bir musibat va bir vahshatdir.

صُمٌّ بُكْمٌ عُمْىٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُبِنُور Ya'ni, "Kar, lol, koÀr boÀlib qaytolmaydilar."

Bir inson bunday bir baloga tushgan vaqti, toÀrt jihat bilan umidvor va mutasalli boÀlii. Ha,mkin.

Qishloq xalqidan yoki oÀtgan yoÀlovchilardan bir ovoz keladi-da, u ovoz vositasi bilan bir oydinlik yoÀlini koÀrish umidida boÀlishi mumkin. Holbuki kechasi sokit va sokin, ovozsiz, sadosiz ayol qcha boÀlganidan, u odam bilan bir karning orasida farq qolmaydi. Bu jihatdan umidining uzilgan boÀlganiga ishoratan Qur'oni Karim صُم ularnimasini degandir.

Agar chaqirib yordam istasa, balki eshitgan boÀladi-da, uning qutulishi uchun keladigan boÀladi deya umid qilishi mumkin. Faqat kechkabi xr boÀlgani uchun tilli, tilsiz birdir. Bu rijosini ham kesish uchun بُكْمٌ deyilgandir.

Ketadigan jihatning yoÀlini taxminan ta'yin va koÀrish uchun bir alomat, bir otash, bir yulduzni qidi, tarkmutasalli boÀladi. Holbuki tun shunday zulmatliki, koÀzli-koÀzsiz bir boÀladi. U odamning bu umidini soÀndirish uchun عُمْىٌ deyilgandir.

U balodan qutulib ruju' etishomga s bor quvvati bilan harakat qilishdan ma'ada bir chora qolmaganini koÀrar-koÀrmas, quvvatiga ishonadi va umidvor boÀladi. Holbuki zulmat har tarafdan shunday qurshagandirki, quvvati bilan, harakat qilishi bilan qutulish imkonini topolmaydi. OÀnday eixtiyori bilan botqoqlikka kirgandan soÀng ortiq qaytib chiqish mumkin boÀlmagan bir eshak kabi ichida qoladi. Ha, koÀp narsalar borki, inson ixtiyori bilan kiradi, ammo chiqishi mumtani' boÀladi. Inson uni tashn hori u insonni tashlamaydi.

Xullas, ularning shu vaziyatlariga qarshi فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ deyilgandirki, u musibatdan qutulib ruju'lariga bir chora qolmaganiga va oxirgi umidlarining ham kesilganiga binoan vahshat, y! BizloÀrquvlar ichida qolganlariga ishoratdir.

Jumlalarning hay'atlariga kelsak:

Ha,

jumlasi nuktalarga bir dafina hukmida javobhundayki:

Lisonlar ustida davaron bilan baynannos gÀarib va ajib narsalarda ishlatilgan va "hikmat-ul avom", "falsafat-ul umum" bilan eslangan مَثَلُ kalimasi munofiqlarning vaziyatlari bir ugÀruba va qissalarrga maajuba ekaniga ishoratdir. Bu ishoratdan ularning sifatlari nafrat, la'nat lisonlari ustida ilalabad zarbulmasal kabi davaron etish shonida boÀlganiga bir ramz bordir.

S: Tashbehni َّ اِلqilgan har ikki masal orasidagi ك ning hazfi balogÀat jihatidan yanada maqbul boÀlgani holda, nima uchun hazf etilmagan?

J: Bu maqomda adati tashbehning zikri hazdi.

koÀproq baligÀdir. Zero sami' tashbeh adatini koÀrar-koÀrmas, tashbeh bilan aloqador boÀladi. Mushabbahun-bihda boÀlgan har nuqtadan mushabbahdagi naziriga tatbiq etadi. Faqat adati tashbehning mahzufi tg soÀna, tashbehdan gÀaflat bilan har ikki tarafni bir-biriga tatbiq etish fikriga kelmasligi ehtimoli bor. Ikkinchi masal kalimasi esa, otash yoqqan u odamning vaziyati, afkori omlamdiratidan bir zarbulmasal hukmiga oÀtganligiga ishoratdir.

S: Otash yoqqanlar bir jamoat ekan, mufrad ishorati boÀlgan اَلَّذ۪ى bilan ishorat qilingani nimaga binoan?

J: Fard qiladigan bir ishga jamoatning ishtiroki bilan bir ziyoi jumlqsonlik hosil boÀlmagan taqdirda, fard nav, juz kull bir boÀladi. Shu bilan barobar اَلَّذ۪ى ning ifrodi, ulardan har bir fardning dahshatni tamassul va qaboh zarraasvir qilishda mustaqil ekaniga ishoratdir. Shu bilan barobar اَلَّذ۪ى nin اَلَّذ۪ينَ dan ixtisor etilgani ehtimoli bordir.

اِسْتَوْقَدَ dagi س otash yoqishlarining qur qililik va axtarib chiqish bilan hosil boÀlganiga ishoratdir.

اِسْتَوْقَدَ ning ifrod siygÀasi bilan نُورِهِمْ dagi jam' olmoshi, bir jamoat uchun bir fardning otash yoqishi odat boÀlganiga ishoratdir.

Chiroq va boshqa oydinYoki s vositalari orasida نَارٌ ning intihob etilishi, taklifning juda shiddatli bir nur boÀlganiga va ular izhor qilgan zohiriy nur ostida fitna otashinian.

nlariga ishoratdir.

Nakra boÀlib نَارٌ kalimasining zikri, ularning shiddati luzumi sababli har qaysi va qanday bir otash boÀlsa -boÀlsin, hamon yoqish ohur ejida ekanliklariga ishoratdir.

Ta'qibni ifoda qilgan فَلَمَّا dagi ف ularning ya'sdan soÀngra umid va rijo zamonlari kelganiga ishoratkin, o لَمَّا esa, qiyosi istisnoiy bilan eslangan, dohil boÀlgan jumlalardan birinchi jumlaning tahaqquq va vujudga kelganiga dalolat qilish bilan, ikkinchi jumlaning ham vujudga kelganini intoj etganiga bedirlrning tasalli va umidlarining batamom kesilganligiga ishoratdir.

اَضَٓاءَتْ kalimasi ularning isinishga emas, oydinlanishga ehtiyojlari boÀlganiga ishoratdirki, atrqomda boÀlgan zararli narsalarni koÀrib ulardan tahaffuz etsinlar.

مَا حَوْلَهُ dahshatning har toÀrt tarafdan ihota etilganiga va ziyo bilan jihoikka-itadan hujum qilgan zararlardan tahaffuz etish luzumiga ishoratdir.

ذَهَبَ Bu bilan اَضَٓاءَتْ orasidagi luzum masalasi oÀtgandir. U yerga qaralsin.

ذَهَبَ اللّٰهُ Zahobning Allohga isnodi, ikki jihatdan rijo va umidliratgag kesilganiga ishoratdir.

Ofat, samoviy boÀlganidan, daf qilish mumkin emas.

U ofat, qusurlar boshqjazosi boÀlganidan, Janobi Haqdan marhamat ham rijo qilinolmaydi. Chunki ibtoli haq uchun harakat qilgan odam Haqdan yordam, marhamat talab qil va kei.

بِنُورِهِمْ dagi harfi jar boÀlgan ب nur va ziyoning boshqa qaytmasligiga ishoratdir.

Chunki ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ ning ma'nosi, "Alloh ularning nurlarini oydi. Itgan." Ma'lumdirki, Alloh olgan bir narsani hech kim rad qilolmaydi.

نُورٌ unvoni esa, sirot ustidagi hollarini eslatadi. Ixtisosni va hasrni ifoda qilgan نُورٌ ning هُمْ olmoshiga boÀlgan izofasi, ularning shidllardaaassurlariga ishoratdir. Zero xalqning otashlari yonarkan, insonning otashi soÀnsa, inson juda mutaassir boÀladi.

Harfi atf boÀlgan و ularning iqshlarrarni jam qilganliklarini ifoda qiladi. Birisi: Ziyolarining yoÀqotilib soÀndirilishidir. Ikkinchisi esa: Zulmatning ularga ilbos va kiydirilishidir.

تَرَكَ unvoni, ularning ruhsiz bir jasad maholiz bir qobiq hukmida boÀlganliklaridan, bu kabilarning holi, aloqani kesib butun-butun tark etishga dalolat qiladi.

ف۪ى adati ifoda qilgan zarfiyatdan tushuniladiki, zulmatning shiddatidanarni oning nazarida hamma narsa adamga ketgan, yolgÀiz zulmat qolgan. Ular ham dahshatlaridan, u zulmatni oÀzlariga qabr qilib, ichiga kirib yashiringa "Bes

ظُلُمَاتٍ jam'i esa, tunning qorongÀiligi bilan bulutlarning zulmatidan, ularning ruhlarida ya's va xavfning yerlarida vahshat va dahshatning, zamonlarida ham sukun va sukunatning zulmatlari kabi turli-tumaylangmatlar vujudga kelganlar.

ظُلُمَاتٍ kalimasidagi tankir esa, u kabi zulmatlarning oÀxshashini koÀrishmaganidan, oÀzlaricha majhul, ulfat etmagan bir qator zulmatlar boÀlganlariga ifidan dir.

لَا يُبْصِرُونَ jumlasi musibatlarning eng kattasini koÀrsatadi. Zero koÀzi koÀrmagan odam yanada koÀp balolar chekadi. KoÀzlarini yoÀqotganlar eng yashirin musibatlarni koÀradilar.r. Holا يُبْصِرُونَ ning siygÀa-i muzoriy bilan zikri, ularning vaziyatlarini tasvir bilan xayolning koÀz oldiga keltirib ihzor etadiki, sami' xayoli bilan dahshat fisqi koÀrsin, vijdoni bilan bir ibrat olsin.

لَا يُبْصِرُونَ ning maf'ulsiz qoldirilishi, ta'mim uchundir. Shundayki: Ular manfaatlarini koÀrishmaydiki, jalb va muhofaza qilsinlar. Tahlikalarni koÀrishmaydiki, ijtinob etsinlar. DoÀstlarikon dorishmaydiki, bir parcha farohlansinlar. Xuddi har biri bir oÀzi bir u zulmat ichida qoladi.

Ya'ni, "Kat beru, koÀr shaxslar kabi u zulmatdan chiqib qutulolmaydilar." Bu jumlada boÀlgan sifati arbaa, munofiqlar bilan otash yoqqanlar orasida mushtarak boÀlib, har ikki tarafdan xabar beradi. Va vaziyatlarini bildiradi. Va oynaU yerdhollarini koÀrsatadi.

Ha, otash yoqqanlarga qarshi ishoroti shundayki:

Bunday bir zulmat musibatiga duchor boÀlgan bir odam avvalan qutqaradi koÀzgr ovozni eshitish uchun atrofni tinglaydi. Lekin tunning sassiz, lol boÀlishi uning karligini intoj etgan. SoÀngra yordamiga keladigan bir odamni chaqirishni istaydi. Lekin tunning sokit va karligi uning lolligiga hamma boÀlgan. SoÀngra yoÀlini topish umidi bilan bir alomat, bir nishon qidiradi. Faqat tunning ziyosizligi va koÀrligi, uning koÀrligini mujib boÀlgan. SoÀngra avvalgi yeriga qaytishni istaydiajada t eshiklar bogÀlangan, ruju'ga imkon yoÀqdir. Botqoqlikka tushgan kabi titragancha botadi.

Munofiqlarga nazir jihati esa:

Ha, munofiqlar kufr va nifoq zulmatiga tushgan vaqtlari, toÀrt jihat bilan qutulierlarn mumkin edi. Zero u nifoqdan boshlarini koÀtarib haqni tinglash, Qur'onning irshodiga quloq solish bilan najotlari mumkin edi. Faqat nafslarining shaytoniy havosi Qur'onning sadosini quloqlariga yetkazadigan hav Va shalashtirish bilan mone boÀlgandir. Qur'oni Karim bu jihatdan umidlari inqito' etganiga ishoratan صُمٌّ degandir. Va bu ishoratdan, xuddi quloqlari kesilgan, quloqlari kesilgan itlarnchun iloqlarini eslatgan juda xunuk teshiklar qolganiga bir ramz bordir.

Soniyan: Boshlarini pastga tushirib vijdonlari bilan mushovara etish bilan toÀgÀri yoÀlni, haqni soÀrashdan najottirof ini olish imkoni bor ekan, qalblaridagi qaysarlik, soÀyilgan tovuq kabi, tillarini ichkari tarafga tortib, gapirishlariga va nadomat bilan tavba qilishlariga mone boÀlgan. Qur'oni Karim bu eshikning yopiq ekaniga ishoratan بُكْمٌ deاءِ هٰ. Va bu ishoratdan, tillari yulib tashlangan va ogÀizlari chivin uyasi kabi xunuk teshikka oÀxshab qolganiga ramz qiladi.

Solisan: Ibrat nazariqiy et dohiliy va xorijiy dalillarni koÀrish bilan haqqa ruju'lari mumkin ekan, gÀaflatlari koÀzlari oldidagi parda boÀlib, koÀrlik ham qovoqlarini yopish bilan yana najotdan mahrum qolishgan. Qur'oni Karim bunga ishoratan عُمْىٌ degandi orasini, shaytonlarga bir uya insho qilinish maqsadida koÀzlari oÀyilgan shaytonlarning boshlarini eslatgan, boshlarida xunuk va qoÀrqinchli ikkita gÀor shaklini xayolgainkor iladilar.

Robian: Iflos va xunuk vaziyatlariga qarab nadim boÀlib tavba qilishlari mumkin boÀlgani holda, nafslarining havosiga, buzuq fitratlarining iqtizo9

Inzimom etgan shaytonning igÀvosi bilan qilgan u xunuk hollari koÀzlariga goÀzal koÀringanidan, tark qila olishmadi. Xullas, Qur'oni Karim bunga ham فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ deyish bilan, ularning oxirgi umidlarining ham لَمْ tushganiga va qum daryosiga ixtiyorlari bilan kirgan va boshqa ixtiyorlari bilan chiqa olmaydigan badbaxt insonlar ekanliklariga ishorat qilgan.

Ikkinchi bir tamsil:

اَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَٓاءِ ف۪يهِyonat َاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ يَجْعَلُونَ اَصَابِعَهُمْ ف۪ٓى اٰذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللّٰهُ مُح۪يطٌ بِالْكَافِر۪ينَ ٭ يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ اَبْصَارَهُمْ كُلَّdan, qَضَٓاءَ لَهُمْ مَشَوْا ف۪يهِ وَاِذَٓا اَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا وَلَوْ شَٓاءَ اللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَاَبْصَارِهِمْ اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُa ketgىْءٍ قَد۪يرٌ

Yoxud munofiqlarning masali; samodan yogÀgan shiddatli, boÀronli yomgÀirda qolgan yoÀlovchilarning masalasi kabidir. U yomgÀirning shiddatini orttirgan zulmatlar, shovqinlar, chaqmoqlar ichida ban soÀaqmoqlarning chaqishi bilan oÀlimning qoÀrquvidan barmoqlarini quloqlariga tiqadilar. Janobi Haq qudrati bilan kofirlarni ihota etgan. Kufr jazosidan qutulgan maslakChaqqan chaqmoqlar shiddatlari bilan qariyb koÀzlarni koÀr qiladigan shonidadir. Chaqmoqlarning chaqishi bilan atrof oydinlangan zamon yuradilar. QorongÀiliklar choÀkkan vaqt toÀxtaydilar. Agar Janobi Haqning mأiati boÀlsaydi, qulotoÀxtaoÀzlarini olib ketar edi. Janobi Haq hamma narsaga qodirdir."

Bu oyatda bayon qilinadigan uch nuqta bor.

Bu oyatning maqobli bilan vajhi irtiboti.

unuk nalari orasidagi jihati intizom.

Jumlalarning hay'atlari, ajzolari, kalimalaridagi nizom.

Ha, bu oyatning jumlalari orasidagi nizom, irtibot aynan soniya, daqiqa, soatlarni sanagan millar orasidagi irtibot koliqi .

Avvalo, bu oyatni avvalgi oyat bilan rabt etgan jihat:

Qur'oni Karim munofiqlarning vaziyatini tasvir uchun itnob va tatvil bilan, ya'ni uzun iboralarni ichiga olgan m tanoqa tamsillarni takror qilgan. Bu ham munofiqlarning vaziyatiga tarattub etgan dahshat va hayratning ikki qismga ayrilganidan kelib chiqqandir. S; birinchi tamsilning xulosasiga koÀra; munofiq boÀlgan kishi, oÀzini vujud sahrosida doÀstlaridan ayrilgan, bir oÀzi qolganini va koinot jamiyatidan quvilgan sohibsiz qolganini bilgani kabi, hamma narsani ham ma'dum deb biladi.ha vujhshat bilan qrshalgan sukun va sukunat ichida butun maxluqotga ajnabiy nazari bilan qaraydi.

Munofiqning shu qarashi bilan moÀ'minning qarashi orasining gÀlar bor. Zero, moÀ'min boÀlgan zot nuri iymon bilan butun mavjudlarni oÀziga doÀst va oshino deb biladi. Va koinot bilan tavahhush emas, tom unsiyati, muorafasi bordir.

Ikkinchi tamsilning xulosasiga koÀra: Munofiq boÀlgan odam, olÀlganiusibatlari bilan oÀldiruvchi, balolari bilan tahdid etuvchi, hodisoti bilan na'ra tortuvchi, shadoidi bilan siquvchi bir shaklda koÀrish bilan butun dunyo hasadnvo'i bilan barobar adovatiga ittifoq qilishgan deb oÀylaydi. Uning bu fikriga koÀra, olamda unga manfaat beradigan hech bir narsa yoÀq. Butun ashyo unga qarshidirlar.

Holbuki, moÀ'min boÀlgan zot iymonning iqtizosi bilan, koinot qilgning zbehlarni, tabshirlarni ham eshitadi.

Va shuningdek, Qur'oni Karimning tamsil xususida qilgan takrori, munofiqlarning ikki qismga ayrilganliklariga ishoratdir.

Birisi: Sufliy, omi boÀlgan tabaqadir. Bu tabaqaning holiga uygÀun birlmga, tamsildir.

Ikkinchisi: Kibrli, magÀrur, goÀyo yuksak tabaqasidir. Bunga munosib ikkinchi tamsildir. Demak, tamsillarning takrori, qismlarning taaddudiga ishoratdir.

SoÀngra koÀtakkinchi tamsilning munofiqlarning nazariga koÀra, bu maqom bilan munosabati nima?

Ha, Qur'oni Karimning muxotoblaridan tabaqa-i ulash bili saffi avval odamlari doimo sahrolarda kezgan choÀl odamlaridir. Bular hammalari bu hodisani yo koÀrganlar yoki abno-i jinslaridan eshitganlar. Hatto bunday otash yoqish masalaki, yoori omma bilan aloqadordir. Va bu hodisa ularga bir zarbulmasal qadar ta'sir qiladi.

SoÀngra ikkinchi tamsilning birinchi tamsil bilan munosabati oÀta oshkoradir. Zero u unga ikmol etuvchi bir tatimmadir. ir miskoÀp nuqtalarda ham ittihodlari bor.

SoÀngra bu ikkinchi tamsilning munofiqlarning holiga besh jihatdan munosabati bor.

Har ikki taraf ham shunday hkulliya tushganlarki, oÀzlariga qutulish yoÀllari tamoman yopilgan, najot vasilalari yoÀqolganlar.

Har ikki taraf ham qoÀrquv shiddatidan, bututto haudot dushman deb oÀylaydilar. Bir daqiqa ham oÀlim tahlikasidan amin boÀlmaydilar.

Har ikki taraf ham dahshatning shiddatidan aqllarini yoÀqotgan devonalar kabi boÀladilar. Hatto qilichlarning yarqirashini koi taxsoÀzlarini yumish bilan yoki miltiqlarning ovozlarini eshitib quloqlarini berkitish bilan oÀlimdan tahaffuz etishni istagan yoki quyoshning gÀuru jumlastamaganidan, soatining zambaragini qisqartirgan ahmoqlar kabi bir vaziyat koÀrsatadilar. Holbuki quloqlarini berkitish bilan yoki koÀzlarini yumish bilan momaqaldiroqdan yoki chaqmoq chaqishidan qutuloolganllar.

Quyosh, yomgÀir, suv, ziyo gullarga isobat etsa, hayot beradilar. Nabototga boÀlsa, tarbiya va tanmiya ettiradilar. Iflos narsalarga isobat etsa, yomoilayhin hidlarni ihdos etadilar. Mavot va oÀliklarga qarasalar, ufunat tavlid etadilar. Shuning kabi, rahmat va ne'mat ham loyiq va ularni intizor etib qiymatlarini bilmagan mavqei mumkisobat etsalar, zahmatga va niqmatga inqilob etadilar.

Ikkinchi tamsilning maoli bilan munofiqlarning qissasining maoli orasida ajzolariga qaralmasdan munosabat boÀlgani kabi,iz deykki tarafning ajzolari orasida ham munosabatlar bor. Azjumla, صَيِّبٍ nabototga hayot bergani kabi, Islomiyat ham arvohga hayot beradi. Chaqmoq, momaqaldiingdeka'd, va'id), ya'ni xayrli zararli, Allohning amrlariga; zulumot ham kufrning shubhalariga, nifoqning shaklariga ishoratdir.

SoÀngra bu tamsilning jumlalar jome'idagi munosabatlar:

Ha, Qur'oni Karim اَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَٓاءِ jumlasi bilan, "Munofiqlar; kimsasiz, qoÀrqinch, vahshatli bir sahroda, qorongÀi bir tunda, har bir qatrasi bir oÀq kabi shiddatli bir yomgÀirda qolgan yobat ehilar kabidir" degan vaqt, sami' darhol oÀziga keldi va savol berdiki: "YomgÀirlar margÀub va matlub bir rahmat ekan, nimaga ular uchun qoÀrqinch bir musibatga a mavjan?"

Qur'oni Karim u savolga qarshi u yomgÀirning dahshatini tasvir etish bilan, ف۪يهِ ظُلُمَاتٌ degandir. Va ظُلُمَاتٌ ning jam'i bilan, bulutlarning zulmatiga va y ne'maning kasofatidan hosil boÀlgan zulmatga va ihotali, kasratli boÀlganidan, xuddi tunda bulut kabi, bulut yogÀdirgan qora-qora qatralarning zulmatiga zarf boÀlganini bildirgandir.

SoÀngra zulmatli, yomgÀirli tunki kofosan shovqinli boÀladilar. Sami' yana savol berib dedi: Ajabo, ularning ham bu tunlarida shovqin bormi?

Qur'oni Karim bunga ham javoban وَرَعْدٌ deya, vaziyatning dahshat vara birinchli boÀlganiga ishorat qilgan. Xuddi mavjudotning bir zohiriy podshohi boÀlgan samo ularni falokatga, halokatga chorlash uchun chaqirib, baqiradi. Zero dahb sifa bir musibatga duchor boÀlgan odam, sukuni ichida koinotning har tarafidan zararli harakatlarni va sukuti ichida har tarafdan qoÀrqinch hayqiriqlarni taxayyul etadi. Shaplarin barobar, ra'd ovozini eshitgan vaqt, uning hayqiriqlarini oÀziga qarshi qattiq na'ralar deb oÀylaydi. Zero, qoÀrqqan va xoin bir odam har hayqiriqni oÀziga qarshi deb oÀylaydi.

SoÀngra ra'd, barq orasida bir rafoqati zونَ ka boÀlganidan, birisidan bahs qilingan zamon, boshqasi ham hatto tufayliy, ya'ni da'vatsiz boÀlsin zehnga keladi. Undan ham bahs qilinadi. Xullas, bu munosabat bilan, Qur'oni Karim رَعْدٌ dan soÀngra وَبَرْقٌ degan va tankiri bilan barqning juamida,rib va ajib boÀlganiga ishorat qilgan. Ha, barqning chaqishi bilan zulumot olami oÀladi, oÀrtadan olib tashlanib, adam daryosiga otiladiva faqniy oÀlaroq barqning oÀlimi bilan ham zulumot olami tiriladi, maydoni hashrga keladi. Xuddi barq soÀngan zamon olamni tamoman tutuni bilan toÀldirgan haqiqati majhul bir otashdirki, koÀrgan odam satxiy bir nazada qil, im'on bilan diqqati lozimdirki, qudratning osori azamatini koÀrsin.

SoÀngra sami', "Munofiqlar shu musibatning boshi berk koÀchasiga kirganlarida qanday bir tadbirda boÀldilar?" deya oÀzidan-oÀzi oÀylashni boshlarkan, Qur'ong maoim oÀylashiga ehtiyoj qoldirmasdan

deya ularga bir malja, bir qutulish chorasi qolmaganiga ishorat qilgan. Hatto choÀkayotgan odam dengiznidir. Btasida bir xasga iltijo qilgani kabi, bular ham sarosimaliklaridan barmoqlarining uchini emas, barmoqlarini tamoman quloqlariga tiqadilar. Xuddi musibatlari dahshat xipchini bilan ularning qoÀllarini uradi. Ulaaniga ogÀrigÀidan barmoqlarini choÀntaklariga emas, sarosimaliklaridan quloqlariga tiqadilar.

Xulosa, soi'qaning isobatidan qutulish oÀyi bilan qilgan shu ablahona harakatlaridan nima boÀlganlari anglashiladi bir zoÀngra sami'ning zehniga keldiki: "Ajabo, bu musibat umumiymidir, yoxud ularga maxsusmidir?" Bunga qarshi Qur'oni Karim

degan. Ya'ni, bu musibat ularning ne'ma boÀlg qarshi qilgan kufronlarining jazosidir. Ularni bu musibat bilan tajziya etadi. Chunki ular jumhur uchun joriy qilingan qonuni Ilohiydan xuruj etishgan.

SoÀngra sami', "Ra'dning shiddatiga muqobil barqning ularga birr. Ha,si boÀlmadimi?" deya nafsi bilan soÀzlasharkan, Qur'oni Karim

jumlasi bilan, barqning ularga bir foydasi emas, aksincha ini oÀigi bilan ularning koÀzlarini qariyb koÀr qiladigan darajada bir shiddat koÀrsatyapti, deya sami'ga javob bergan. Xuddi ra'd quloqlariga, barq ham koÀzlariga e'loni xusumat etishgan.

Samin. Bu diki, ra'd va barq va boshqalar kabi koinotning ajzosi muttafiqan ularga qarshi boÀlib ularni itlaf etish uchun bir-biriga yordam beradilar. Bularga qarshi ularning nima qilishlarini oÀylashni boshladi. Qur'oni Karim,

كُلَّمَٓا اَضَٓاءَ لَهti Islشَوْا ف۪يهِ وَاِذَٓا اَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا

jumlasi bilan ularning hayrat doirasida taraddud ichida sarosima bir vaziyatda yoÀllarini koÀrib, yoÀlda davom qilish uchun juz'iy bir fursat kutayotganlariga va bdan isg ziyosi bilan yoÀl koÀringan zamon davomidan umidsiz, mazbuhona bir harakatga oÀtib bir-ikki qadam otganlariga, faqat zulmat birdaniga istilo etganida, yerlarida muzlab qolgandek bir vaziyatda qolganlariga ishorat bilan javob berging ah Sami' bu vaziyatni koÀrib: "Bu qadar ta'ziblar ostida ezilishdan koÀra, birdaniga oÀlib ketishlari yoki butun-butun kar va koÀr boÀlishlari yanada yaxshi emasmi?" deya soÀradi. Qur'oni Karim

jumlasi bilan, "Ularning oÀlim bilan azobdan, iztirobdan qutulishga istihqoqlari yoÀqdir. Shuning uchun mashiati Ilohiya ularning oÀlimiga taalluq etmagan. Taalluq etsaydi, koÀzlamasdaroÀr, quloqlarini kar qilishga taalluq etardi. Bunga ham taalluq etmaydi. Chunki qonuni Ilohiydan xorij qolgan bu kabi badbaxtlarning koÀzlari, quloqlari doimo sogÀ qolsinki, azmiy, si eshitishdan va chayonlarni koÀrishdan zavq olsinlar", deya sami' janobga javob bergan.

SoÀngra bu qissa ixtivo etgan azamat va qudrati Ilohiya bilan Janobi Haqning umum koinotda tasarr. Va oibi boÀlgani va xususan osori qudratidan ra'd, barq, sahab moÀ'jizalari koÀrinib sami' tomonidan tahaqquq etish bilan "Koinot haybatining bir tajalliy va bu musibatlar ham gÀazabining bir qahri boÀlgan bir mog qudrati naqadar buyukdir, سُبْحَانَ اللّٰهِ " deya tasbehotni boshlagan. Qur'oni Karim ham uni tasdiqan

اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍiga xoرٌ

degan.

Mazkur oyat ixtivo etgan jumlalarning hay'atlaridagi munosabatlar:

Ha, اَوْ كَصَيِّبٍ dagi اَوْ sufliy va gÀayri sufliy mamninglarning ikki qismga munqasim boÀlganliklariga ishoratdir. Va har ikki tamsilning bir-biriga munosib va munofiqlarning holiga uygÀun boÀlganiga ramzdir. Va oralarida mushobahatning boÀlishi ma'lum va musallam boÀlganiga imodir. hiylarningdek, hurufi atfdan taraqqiyni ifoda qilgan بَلْ kalimasining ma'nosini mutazammindir. Chunki ikkinchi tamsil birinchi tamsildan yanada shadiddir.

كَصَيِّبٍ dagi ك munofiqlarni yomgÀirga oÀrnih etish uchundir. Holbuki bir-biriga mushabih emas. Oralarida mutobaqat yoÀq. Shunday ekan, mushabbahun-bih boÀladigan narsa muqaddardir. Zikr qilinmasligi, lafzning ijoz va ixtisori uchundir. Lafzidagi ijoz ham ma'noni itnob va uzatii oyatuchundir. Ma'noning bu uzatilishi ham sami'ning vus'ati xayoliga havola qilinadiki, maqomga munosib jumlalarni ta'yin qila olsa qilsin.

Masalan,

اَوْكَالَّذ۪ينَ سَافَرُوا ف۪ى صَحْرَٓاءَ خَالِيَةٍ وَلَيْلَةٍ م yolgÀَةٍ فَاَصَابَتْهُمْ مُص۪يبَةٌ بِصَيِّبٍ

kabi, munofiqlarga mushabbahun-bih boÀlishga uygÀun va uzun bir jumlani taqdir qilishi mumkin. Ya'ni, "Munofiql

Hoi bir sahroda, zulmatli bir tunda chiqib yomgÀir musibatiga tutilgan yoÀlovchilar kabidir."

Hamma bilgan مَطَرٌ kalimasiga maluf boÀlmagan صsaodat kalimasining tarjihan zikr qilinishi; u yomgÀirning qatralari goÀyo bittadan musibat boÀlib, ularning ruh va jonlariga oÀq kabi qasddan otilganiga ishoratdir.

SoÀngra yomgÀirning ochiq samo jihatid * *

Àgani hammaga ma'lum boÀlgani holda مِنَ السَّمَٓاءِ qaydi bilan taqyid etilishi, itloq uchundir. Ya'ni, "samo" qaydi bilan qilingan taxsis ta'mim uchundir. Ha, samoning qaydidan anglashiladiki, u yomgÀir butun samoning ufqinَنْقُضan, umumiy bir shaklda yogÀadi. Hech bir yer undan xoli qolgani yoÀq. Ha,

jumlalti yukham دَابَّةٍ ning فِى الْاَرْضِ bilan, طَٓائِرٍ ning يَط۪يرُ ila oxir bilan taqyidlari, itloq va ta'mim uchundir.

Mufassir unvonini olgan ba'zi odamlar yomgÀir va boshqalar kabi yogÀgan narsalarning samoning jirmidan yoyat raga zahib boÀlganlar va ulkan bir dengizning ham samoda boÀlganini ilova qilganlar. Ularni bu zahobga yoÀllagan, Qur'oni Karimning bir nechta yerida مِنَ السَّمَٓاءِ kalimasining boÀlishidir. Holbuki, asxobi tahqiqtarhibbobi balogÀatcha eng uygÀun ma'no مِنْ bilan سَمَٓاءِ orasida جِهَةِ lafzining taqdiri bilan, yomgÀirlarning samo jirmidan emas, samo jihatidan nozil boÀlganiga hukm qilishdir.

Shu bilan barobaifsod o kalimasining yuqorida boÀlgan hamma nasaga itloq etila olinganiga binoan, bulutga ham samo deyilishi mumkin. Va bulut ham samo kalimasining shumuliga dohildir.

Bu maqomning tahqiqi shunday izoh Ya'ni:shi mumkin: Agar qudrati Ilohiyaning azamatiga qaralsa, jihatlar hammasi birdir. Qaysi jihatdan va qaysi narsadan boÀlsa boÀlsin, yomgÀiahrajlyogÀishi mumkin. Agar hikmati Ilohiyaga qaralsa, yomgÀirning nuzuli, faqat kura-i havoiyada muntashir va kura-i havoiyaning oÀndan bir juzini tashkil qilgan buhari maining taka daloan hosil boÀladi.

Zero, hikmati Ilohiya butun ashyoda eng goÀzal bir nizom tashkil etgan. Bu nizom ashyodagi muvozana-i umumiyaning muhofazasiga xizmat qiladi. Bu muvozananing muhofazasi ham eng yaqin, oson, qisqa yoÀllarni tarjih etishga i Vajhi.

YomgÀir masalasi haqida eng qisqa yoÀl shunday ta'rif qilinishi mumkin:

Tabaqa-i havoiyada muntashir buhari maining zarralariga iroda-i Ilohiya amr qilgan vaqt, har tarafdan "Labbayini yeb toÀplanishni boshlaydilar. Va bulut shaklida, iroda-i Ilohiyaga amrbar boÀlib tayyor turadilar. Yana iroda-i Ilohiyaning amri bilan bir qism zarralar shiddati tazyiq va takosufdan qdagi فrga inqilob etadilar. SoÀngra qonunlar mumassili va nizomot ma'kaslari deyilgan, u qatralarga munosib yaratilgan maloikalar vositasi bilan u qatralar َاجٌ مmatsiz, musodamasiz nuzul etadilar, yerga tushadilar. Lekin javvi havoda muvozananing muhofazasi uchun yogÀgan qatralardan boÀsh qolgan yerlar dengizlardan, yerlardan koÀtarilgan bugaqobliilan toÀldiriladi.

Samoda ulkan bir dengizning borligiga qilingan zahob, majozning haqiqat deb oÀylanganidan kelib chiqqandir. Dag yoÀqat, javvi havo dengizning rangini eslatadi. Va kura-i havoiyada muntashir bahri muhitdan koÀproq suv bor. Shunga binoan, javvi havoni dengizga tashbeh etish baid emas. Faqat ma'no-i haqiqiy bilan qaral

Dutodir.

S:

oyati karimasining zohiriga koÀra yomgÀirning nuzuli, doÀldan mutashakkilmalar a boÀlgan togÀlardandir. Buning izohi?

J: Bir kalomning na balogÀatga uygÀun va na aqlga muvofiq va na mantiqqa mutobiq ma'no-i zohiriygan. Hopishib, zohiridan ayrilmaslik bir jumud va bir xiralikdir. Zero, Jannatning ovqat idishlarining vasflari haqida

jumlasi bir istiora-inlarniyani tazammun etgani kabi

ham bir istiora-i badiiyani ixtivo etyapti. Shundayki:

Jannatning idishlari na shishadan va na kumushdan boÀlganidan, bu jumlan aqoid'no-i zohiriysiga hamli joiz emas. Chunki u idishlarga "kumushdan qilingan shishalar" deyilmaydi. Zero, har ikki unsur orasida mutobaqat yoÀq. Faqat

dan ma'no-i majoziy bilan shishaning shaffofiyati, kumushning oqlir. Va d qilingandir. Ya'ni "U idishlar shisha kabi shaffof, kumush kabi oqdirlar."

Shuning kabi,

jumlasi ham ikki istiorani tazammun etgan.À'jizatioralar sami'ning shoirona bir xayoliga muassasdir. Bu xayol ham olami sufliy bilan olami ulviy orasida bir navi mushobahat va mumosalatni mulohaza etishga mabnidir.

Ya'ni, olami sufliy deyilgan arz, mavosimi arbaaerganlsusan bahor mavsumida qanday turli-tuman shakllarga kiradi va anvo'an ziynatli, naqshli koÀylaklarni kiyadi, boshqa-boshqa manzaralarni koÀrsatadi. Olami ulviy boÀlgan samovotri, xaxususan bulutlari bilan juda gÀarib, ajib holatlarga, suratlarga, ranglarga kiradi, chiqadi. Xuddi har ikki olam bir-biriga raqobat qiladilar.

Bu ikki olam orasida shunday bir mushobahat va mumosalatning tushunilishi ham oralarihir il musobaqa va raqobatni taxayyul etishdan nash'at etadi. Shundayki:

Arz, samo goÀzallik musobaqasiga kirish uchun lozim kelgan ziynatlarni taqib tayyorgarliklar qilganlari zamon, arz qish mavsumida i bor. ma'mul oq kiyimlarini kiyadi. Bahor mavsumida zumrud kabi yashil gilamlarini sahrolariga toÀshaydi. Yashil liboslarini togÀlariga kiydiradi. Boshlariga oq sallalarُمْ مَraydi. Va bu goÀzal inqilob va manzaralari bilan qudrati Ilohiyaning moÀ'jizalarini hikmati Ilohiyaning nazariga arz etadi.

Bunga qarshi javvi samo ham azamati Ilohiyani izhor qilish uchun ulkan togÀlarni, tepaldi. Masoylarni va boshqa gÀarib, ajib narsalarning shakllarini va oq, qora, qizil kabi boÀyoqlar bilan boÀyalgan paxta yigÀinlarini eslatgan bulut qofilalaxtiyorldinga yetaklab nazari hikmatga taqdim qiladi.

Xullas, bu ikki olam orasidagi xayoliy mushobahat sababli, xususan yoz mavsumidagi bulutlarning Arablar tarafidan togÀlarga, kemalarga, ng (A.nlarga, soylarga, tuya qofilalariga qilingan tashbehlari, uslublari nazari balogÀatda juda goÀzal koÀrinadi.

Shuning kabi, olami ulviy bilan olami sufliy orasidagi va demakki bulutlar bilan togÀlar orasidagi mushobahli sokmunosabatga binoan

oyati karimaning ma'no-i baligÀonasi, "TogÀlarning kattaligida, doÀlni Ikkingida boÀlgan samodagi bulutlardan yomgÀirlarni inzol etamiz" deyishdan iboratdir.

Bu goÀzal va balogÀat jihatidan maqbul, aql va mantiqqa mutobiq ma'no turarkan, oyatning zohiriga yopishib, "Besharjihaillik masofaqan ikki daqiqalik bir zamon mobaynida yomgÀirni jirmi samodan yer yuziga tushirish" kabi notoÀgÀri bir ma'noga zahib boÀlish, kori aql emasdir. Hikmat va iqtisod va adami abasisiga yd qiladi.

YoÀlovchilar tunining qoÀrqinchli boÀlganini koÀrsatish uchun zikr qilingan ف۪يهِ ظُلُمَاتٌ dagi ف۪يهِ ning taqdimi, u ونَ katli tunning shiddati zulmatidan dahshat olganlarcha goÀyo koÀp tunlarning zulmatlari toÀplanib, u tunning zulmatiga inzimom etganiga ishoratdir.

S: ف۪يهِ dagi olmoshning صَيِّبٍ ga roji' boÀlishidan, yomgÀirnu qadarf, zulmatning mazruf boÀlgani tushuniladi. Holbuki qoziya ma'kusadir, yomgÀir zulmatning ichidadir.

J: YomgÀirning kasratidan dahshat olgan yoÀlovchilarning fikri bilan goÀyo shu boÀshliq yomgÀir bmrningoÀla bir hovuzdir. Va zulmatning zarralari ham oÀsha yomgÀirning qatralari orasiga tarqalganlar. Xullas, bunday fikrga binoan, yomgÀir zarf, zulmat mazruf boÀlishi mumkin.

ظُلُمَاndan qg jam' siygÀasi bilan zikri esa, bulutlarning qorongÀiliklaridan, kasofatidan va a'mm boÀlganidan va yomgÀir qatralarining kasofatlaridan hosil boÀlgan mutaaddid zulmatlarga ishoratdir.

Tankir va majhuliyatni ifoda qilasi يُلُمَاتٌ dagi tanvin, yoÀlovchilarga haqiqatlari majhul bir qator zulmatlar boÀlganiga ishoratdir. Demak, u tanvin yoÀlovchilarning ilmiga parda boÀlib, bir zulmatni yana ilodir. Qandir. U holda, bu tanvin yoÀlovchilarning koÀzlariga parda boÀlgan zulumotga bir ta'kiddir.

Ya'ni, momaqaldiroq bilan chaqmoqn i'joi Haqning azamatiga, qudratiga dalolat qilgan juda oshkora ikki oyatdirki, olami gÀaybdan bulutlarning idora va tadvirlariga muakkal va nizom, intizom qonunlarining mumassillari va ma'murlari boÀlgan malaklarning yadi salohiyatl tadqiberilgandir.

SoÀngra musabbabotning sabablar bilan zohirda bogÀliq boÀlganiga binoan, havoda muntashir boÀlgan buhari maidan izni Ilohiy bilan tashakkul etadilar. Bu bulutlarning hikmatinoan, niy bilan bir qismi manfiy elektrni olib yuradi. Bir qismi ham musbat elektrni olib yuradi. Bu qismlar bir-biriga yaqinlashib, oralarida tasodum boÀlganida, iroda-i Xoliq bilan barq tavallud etadoÀlovc qismi hujum, bir qismi ham firor etganlari zamon, oralarida havosiz qolgan yerlarni toÀldirish uchun amri Rabboniy bilan tabaqoti havoiya harakat va hayajonga kelganida ra'd sadosi, ya'ni momaqaldiroq hosil boÀladi. Faqat bu hol bir hg jarayoni bir nizom, bir qonun ostida boÀladiki, u nizomni, u qonunni tamsil etgan ra'd va barq malaklaridirlar.

S: Ra'd va barqning "zmkon l" kalimasiga atflaridan anglashiladiki, bularning zarfi yomgÀirdir. Holbuki zarflari bulutdir, yomgÀir emas.

J: Dahshatidan hushdan ketgan sami' fikricha, u yomgÀirning hamma narsanion va etgani oÀylanganiga koÀra, ra'd va barq ham yomgÀir ichiga olgan narsalarga dohildir.

S: Zulumotning aksiga, ra'd va barqning mufrad siygÀasi bilan zikrlari nimaga ishoratdir?

J: YoÀlovchilarnlam nag koÀp nazari hayratlarini jalb qilgan, samovotning qichqirishi bilan mavjudotni oniy oÀlaroq yoritishdir. Bular esa ma'no-i masdariydir. Ma'no-i masdariy mufrad boÀladi va ifrod bilan ifoda qilinadi. Va shuningdek, ra'd boÀlsin, barq boÀlsin tamsiviy oyatlardan afrodi koÀp bittadan navdirlar. Bu yerda ulardan maqsad navlaridir, afrodlari emas. Shuning uchun ifrod bilan zikr qilinganlar.

S: Ra'd va baalb va tanvin nimaga ishoratdir?

J: Yo mahzuf bir sifatga i'vazdir. Taqdiri kalom

dir. Yoxud ra'd va barqning nakra va majhuliyatlarini ifoda uchundining unki yoÀlovchilar koÀzlarini yumgan, quloqlarini berkitishganidan, ularni koÀrgan va eshitgan emaslarki, ularni bilishsin.

Bu jumla musta'nifadiinlar ni, maqobli bilan bogÀliq emasdir. Faqat muqaddar bir savolga javobdir. Shundayki:

Qachonki sami' shu ikkinchi qissa-i tamsiliyani eshitdi. Shubhasiz, musibatning holatini anglash uchuashyondatli bir mayli uygÀondi. Qachonki Qur'oni Karimning tasviridan ma'lumot oldi. Musibatzada boÀlgan yoÀlovchilarning ham hollarini va u musibatga qarshi nima qilganliklarini anglashni istadi. Qur'oni Karim

يَimnan ونَ اَصَابِعَهُمْ ف۪ى اٰذَانِهِمْ ‌ الخ

deyish bilan ularni qutqaradigan bir malja qolmaganiga -va najot topish xayoli bilan dengizda qoÀllarini xaslarga uzatg ichlaÀkayotganlar kabi- samoviy toÀp va manjaniqlardan qutulish uchun quloqlarini berkitishdan ma'ada choralari qolmaganiga ishorat qilgan.

S: Maqomning iqtizosi xiQur'on يُدْخِلُونَ ning oÀrniga يَجْعَلُونَ ning ishlatilishi nimaga binoandir?

J: YoÀlovchilar najotlarini intoj etadigan haqiqiy sabablarni qikalimatopishdan ma'yus boÀlgandan soÀngra quloqlarini berkitish kabi ja'li va zanniy narsalarga murojaat etish majburiyatida qolganliklariga ishoratdir.

S: OÀtgan voqealarni zamoni holga ihzor uchun ishlatilgan muzoriy siygÀy birolan يَجْعَلُونَning zikri nimaga ishoratdir?

J: Hayratlarni orttirgan shu maqomning sami'ga bergan dahshat sababli yoÀlovchilarning hodisasini -garchi xayoliy boÀlsin- koÀrish orzusida boÀlgan sami'ning orzusini qondirish uchun (sisola-i muzoriy bilan) oÀtgan u voqea zamoni holga keltirilib sami'ning xayoliga tasvir etilgandir. Va shuningdek, muzoriy siygÀasi, koÀpincha kesilib yair. Ucish bilan barobar, istimror va davomni iqtizo etadi. Va buning istimroridan bulutning shovqinining ham davomiga imo bordir.

اَصَابِعَهُمْ Quloqlarga suqib boÀladigan f suvgaarmoq uchlari ekan, bu yerda barmoq ma'nosida boÀlgan اَصَابِعَ ning ishlatilishi, ularning hayrat va dahshatlari sababli sarosimali holatda ekanlariga ishoratdir.

ف۪ى اٰذَانِهِمْ Ra'dning sadosidan ular yoÀliqqan shunday biring zaati xavfga ishoratdirki, agar ra'd quloqlarining derazasidan ichkari kiradigan boÀlsa, darhol ruhlari ogÀizlarining eshigidan tashqariga qochadi.

Va shuningdek, bu qaydda juda goÀzal va latif bir imo bordirki: Qachonki ular oÀzlyoÀq. qilingan nasihatlarni, nido-i haqni quloqlarini ochib ichiga olmadilar. Samovot jihatidan quloqlar jabhasi ra'd va barqning toÀp va manjaniqlariga tutildi. Ular u zamon xayr uchun berkitgan quloqlarini hozir ham shar va azob uchun bjoizdishga majbur boÀldilar.

Ha, qoÀl bilan sirqat qilinganidan, qoÀl kesiladi. Yomon soÀzlar ogÀiz bilan aytilganidan, ogÀizrsalarladi. U ham nadomat uchun oÀng qoÀlini ogÀziga, xijolat uchun chap qoÀlini koÀzlariga qoÀyadi.

مِنَ الصَّوَاعِقِ Ra'd va barqning yoÀlovchilarga zarar berishda muttahid bo'at etaniga ishoratan, yolgÀiz barqning sifati boÀlgan soi'qaning zikri bilan kifoyalanib ra'dning sifati tark qilingandir. Shu bilan barobar, soi'qa shiddatli bir savt bilan yoquvchi bir otashdan iborat boÀlish jihati bilan, ra'dning جْعَلُnini ham tazammun etgan boÀladi. Bu e'tibor bilan ra'dning sifati ham zikr qilingan deganidir.

حَذَرَ الْمَوْتِ Ya'ni, yoÀlovchilarning soi'qalarga qarshi barmoqlari bilan qilgan u kulgili mudofaalari mdi va lod va boshqa ashyoning qoÀrquvidan emas. Faqat jonlarini Jahannamga taslim qiladigan oÀlim qoÀrquvidandir. Chunki musibatning pichogÀi suyakka tiralgandir. Boshqa narsalarning gÀb, bos maroqida boÀlmasdan, yolgÀiz oÀlim va hifzi hayotni oÀylaydilar.

وَاللّٰهُ مُح۪يطٌ بِالْكَافِر۪ينَ Bu jumlada boÀlgan kalimalarning bir-biri bilan munosabatlariga va ifoda alarda nuktalari:

Ha, و oralarida munosabat boÀlgan ikki narsani bir-biriga atf etgan bir vositadir. Bu yerda maqobli bilan maba'di da anha bir munosabat koÀrinmaydi. YolgÀiz birinchi tamsil bilan ikkinchi tamsilning orasidagi munosabatga qarab shunday silsilali bir nechta jumlani ixtor etadi:

Ular gavjum boÀlgan yerlardan firor, shaharlilikÀngra frat, tunning istirohat zamoni boÀlganiga doir qonunga muxolafat etganlari kabi, nasihatlarga itoat qilmasdan, xuddi najotlari choÀllarda ekandek sahrolarga tushdrda saEng oxiri xaybat va xusronga duchor boÀlib Allohning balosiga muhat va ma'ruz qoldilar.

اَللّٰهُ Bu kalima-i muboraka, ularning oxirgi umid va rijolarining kesilganiga ishoratdir. Chunki musibatzada boÀlgan bir odam, avval va:

HAllohning marhamatiga iltijo qilish bilan mutasalli boÀladi.

Shunga binoan, Allohning qahr va gÀazabiga mustahaq boÀlganning, albatta va albatta najotidan umid va rijosi kt Muhai.

مُح۪يطٌ kalimasi ularni qamragan musibatlarning, Allohning osori azamati boÀlganiga ishoratdir. Ya'ni, koÀklarning, bulutlarning, yomgÀirllariga, tunlarning ularga jihoti sittadan hujum qilganlari kabi, Allohning ham gÀazab va baliyyoti har tarafdan ularni ihota etgan.

Va shuningdek, Allohning butun koinotni ihota etgan ilm va qudrati va butun zarrotni qamragan amrlاِنَّمÀz oldiga keltirilsa مُح۪يطٌ kalimasidan shunday bir ixtor otilib chiqishni boshlaydi:

"Ey kofirlar! Samovot va arzning tashqarisiga chiqolmaysizlar. Dohni qalsa har qayerga qochsangiz qoching, u yerda Alloh ilm va qudrati bilan hozir va nazirdir."

بِالْكَافِر۪ينَ Bu kalimani مُح۪يطٌ lafziga bogÀlagan ب harfi jarri, Allohning gÀazabidan qochgahi makrlar yana Allohning gÀazabiga uchrab musibat oÀqlariga nishon boÀlishganiga ishoratdir.

كَافِر۪ينَ unvoni esa uch ishoratni tashiydi.

Tamsil ichida mumassalni, ya'ni munofiqlarni koÀrsatish bilan, sag bir g tamsil bilan mashgÀul boÀlib mumassaldan, maqsaddan gÀofil boÀlmasligini ta'min qilish uchundir.

Tamsil bilan mumassal; ya'ni yotninghilarning vaziyati bilan munofiqlarning vaziyati orasida oxirgi tizimda boÀlgan mushobahatning quvvati sababli, bir-birining sifatini, yakdigarining laqabini, nasabini tashiy olishlariga ishoratdir.

Uchinc

Kofirlarning qalblari kabi, ularning ham qalblari zulmat va azob ichida ekaniga ishoratdir. Zero qilgan jinoyat va qusurlaridan, vijdonlari ham ularni ta'zib etishdan orqa qolmaydi. Darhaqiqat, bizzot qilgan jinoسُ اعْng jazosini koÀrgan bir odamning vijdoni mustarih boÀlmaydi.

Bu jumladagi kalimalar ishgÀol qilgan yerlar bilan munosabatlari va har biri tashigan ishoratlari:

Ha, avvalo bu jumla musta'larga r. Ya'ni, maqobli bilan bogÀliq emas. Istinofi esa muqaddar bir savolga javobdir.

S: Barq, zulmatlarni tarqatgan ziyodor bir otashdir. Ung oÀring ziyosidan istifoda etmadilarmi?

J: Bir foyda va bir manfaat koÀrishlari shunday tursin, barqning zararidan, balosidan qoÀrqdilar deya Qur'oni Karim bu jumla bilan u muqaddar savolga javob bergan.

Qurbiyatni va yaqinlikni ifoot navgan يَكَادُ kalimasining bu jumlada dalolat qilgan ma'no shundan iboratdirki: KoÀzlarini qamashtiradigan va koÀr qiladigan sabablar mavjud boÀlganiga qaramasdan, nima boÀlganda ham bir mone sababli hanuz kon, birlishmagan.

Imkon berish ma'nosini ifoda qilgan يَخْطَفُ kalimasida juda goÀzal va latif bir balogÀat bor. Shundayki:

Ashyoning suratlarini olib keltirish uchun koÀz yuborgan ziyo, yoÀlovchilik asnosida ashyoga yetishishdan avval, imkonniga chaqmoq chaqadi; ilib ketuvchi bir qush kabi u ziyoni olib ketadi. Yoki koÀzning shuasi ashyoning shakllarini olib keltirarkan, tunning koÀzi hukmida boÀlgan ctirgan mukammal tezlik bilan hujum qilib qoÀlidan u shakllarni olib ketadi. Xuddi, zulmatni olib tashlash bilan ashyoni koÀrsatgan chaqmoq, u badbaxtlarning ashyoni koÀrishlariga rozi boÀlmaganidan, koÀzning shuaidan u shakllluqotnlib ketadi.

عُيُونٌ kalimasiga tarjihan zikr qilingan اَبْصَارَهُمْ unvoni, Qur'on bayon qilgan qat'iy burhonlarga qarshi koÀrlik koÀrsatgan munofiqlarning basirat va qalblaridagi yomon niyatlarini, alsaq, ini eslatish bilan tashhir etish uchundir. Zero, koÀz qalbning oynasidir. Qalbning muzmaroti koÀzda koÀrinadi.

Bu oyatni tashkil qilgan kalarni rning ishoratlari:

Ha, avvalo, bu jumla yana musta'nifa boÀlib, maqobli bilan aloqador emasdir. Faqat, sami'ning xotiriga kelgan shu savolga javob beradi.

S: Ularning musibati tabaddul tgani ddud etgan. Ajabo, har ikki holatda hollari nima boÀldi?

J: "Chamoqning ziyosi bilan yoÀllari koÀringan zamon yurarkanlar. Zulmat ham choÀkkan zamon toÀxtarkanlar", deya Qur'oni Karim shu jumla bilan sami'la. Om shubhasini izola etgan.

S: كُلَّمَا istigÀroq va istimrorni, ya'ni umumiyat va davomni ifoda qilgan bir adatdir.

اِذَا esa na umungan vi va na davomni ifoda etmaydi. Bu e'tibor bilan chaqmoqning ziyolantirilishida كُلَّمَا ning, zulmat choÀkkanida اِذَا ning ishlatilishi nimaga binoan?

J: Ularnva-i uyoga ortiqcha hirs va ehtiyojlari boÀlgani uchun eng oz bir ziyoni ham fursat bilib qochirish istamaganlariga ishoratan, ziyo ustida كُلَّمَا iste'mol qilingan.

Sababiyat va manfaatga dalolat qilgan اَضَٓاءَ لَهُمْ dagi ل harfidan tushunio holl, hushidan ketish darajasida bir musibatzada nafsiga oid narsalardan ma'ada hech bir narsani oÀylamaydi. Hatto qudrati Ilohiyaning minglab hikmatlari uchun koinotda nashr etgan ziyoning manfaati tamomi مِثْiga oid boÀlganini va oÀzi uchun yuborilgan deb oÀylaydi.

Ziyoning adami davomi yuzidan jadal bir yurish bilan yoÀllarini davom qilishlari muqtazo-i hol va maqom ekan, seada muddiy bir yurishni ifoda qilgan مَشَوْا ta'biri, musibatning shiddatidan nash'at etgan za'fiyat sababli, tez yurishga qodir boÀlmaganlariga ishoratdir.

S: Insonlar yerda yurganlari kabi, ilishlng ham yurishlari yerda boÀlishi kerak. Holbuki ف۪يهِ dagi olmoshning ziyoga roji' boÀlishi jihati bilan, ularning yurishlari ziyoda boÀlgani anglashiladir.

J: Ularning ziyo xorijida yurishlari mumkin boÀlmagani uchun, xuddi masofa va madori harakatlari yolgÀiz ziyoga munxasirdir.

وَاِذَا dagi و yoÀlovchilarning avval koÀrgan zulmat musibatlarini yangilash uchun ikkinchi bir or. Ch yana atf va ilova qilinganiga ishoratdir.

اِذَا ifoda qilgan juz'iyat va qillat esa, yoÀlovchilarning zulmatga qarshi his qilgan nafrat va koÀrsatgan , ulark shiddatlaridan, fikrlariga zulmatni keltirmaganlariga, faqat alad davom ziyo uchun bir fursat kutarkanlar, birdaniga zulmatning hujumiga ma'ruz qolganlariga ishoratdir.

اَظْلَمَ ning barqqa boÀlgsohibiodi, barqning ziyosidan soÀngra hujum qilgan zulmatning boshqa zulmatlardan shadid boÀlganiga ishoratdir.

Va shuningdek, musibatzada boÀlgan yoÀlovchilarninق۪ينَ

yyullariga koÀra, goÀyo barqning ziyosidan soÀngra shu boÀshliqni toÀldirgan zulmatlar faqat barq otashining soÀnishidan hosil boÀlgan tutunlar boÀlganiga ham xayoliy bir imodir.

Zarar uchun ishlatilgan عَلَيْهِمْrning عَلٰى kalimasi zulmat musibatining tasodifiy boÀlmasdan, faqat ularning jazo-i amallari boÀlganiga ishoratdir. Va musibatzada boÀlgan yoÀlovchilarning, shu boÀshliqni toÀldirgan zulmatlar butun insonlوٰى daidan ularni qasd va ularga zarar berish uchun yuborilganliklarini taxayyul etganlariga bir ramzdir.

Zulmat choÀkkan vaqt sukunat bilan turib takrorlanmasliklari ijob etarkan, "oyoqqa turdilar" ma'nosining vda qilgan قَامُوا ta'biri, musibatning shiddatidan va musibat bilan koÀp mashgÀul boÀlganlaridan, ruku vaziyatini eslatgan bellarida bir taqavvus paydo boÀlganiga va humulining oniy hujumidan hazar qilib oyoqqa turib qochganlar kabi, bellarini toÀgÀrilaganlariga ishoratdir.

وَلَوْ شَٓاءَ اللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِه boÀlsاَبْصَارِهِمْ

Bu jumladagi kalimalarning ishoratlari:

Ha, avvalgi jumlalarda koÀzlarini koÀr, quloqlarini kar qilish shonida boÀlgan sabablar zikr qilingandan soÀngra, bu jui, "Shmusabbabotni mashiati Ilohiya bilan bogÀlagandan soÀng avvalgi jumlalarga atf etgan و harfi sabablar pardasi ostida tasarruf qilgan faqat yadi qudrat va butun sabablar va illatlar ustida muroqaba etgan nazari hikmat boÀlganiga idriga dir.

لَوْ Bu kalima tazammun etgan (qiyosi istisnoiy) shunday tasvir qilinishi mumkin: Mashiati Ilohiyaning boÀlmasligi; zahobi sam' va basarning boÀlmasligiga ilfati b. Zahobi sam' va basarning boÀlmasligi ham mashiatining boÀlmaganini bildirishga bir dalil va bir illatdir.

Va shuningdek, mashiati Ilohiyadning 'ada butun sabablarning takammul etishiga va yolgÀiz mashiati Ilohiyaning taalluqi bilan koÀz va quloqlarining ishi tugashiga ishoratdir.

شَٓاءَ ta'biri, musabbabotni sabablar bilan bogÀlagan mashiat va iroda-i Ilohiya ekaniga dalolat qilham azhunday ekan, ta'sir qudratnikidir. Sabablar esa, yadi qudratning nazari zohiriyda umuri xasisa bilan mubosharati koÀrinmasligi uchun vaz' etilgan pardalardir.

اَللّٰهُ Lafza-i Jalolning sarohat bilan zikini inlqni ortiqcha sabablarga ahamiyat berishdan zajr va man qilish bilan, sabablar pardasi ostida tasarruf etgan yadi qudratni koÀrishga fikrlarni daillardiladi.

شَٓاءَ fe'lining bir maf'ul bilan taqyid etilmasdan mutlaq qoldirilishi, mashiat va iroda-i Ilohiyaning koinotning ahvolidan mutaassir boÀlmaganiga va mavjudotning sifoti Ilohiyaga ta'sirlari boÀlmaganiga ishoratdir. Ya'ni, basharnoib vaodasi va boshqa sifatlari mavjudotning husn qubh, kattalik kichiklik kabi ahvolidan mutaassir boÀlgani kabi, sifoti Ilohiya mutaassir boÀlolmaydi. Sifoti Ilohiyaga koÀra hammasi mutasoviydir.

Olib borish ma'nosini ifoda qilalolatهَبَ dan anglashiladiki, sabablar musabbabot ustida musallat va mustavliy emas. Ya'ni, sabablarning irtifo'i zamonida, ular bilan qoim va bogÀliq boÀlgan musabbabotni, eng m daryosiga tushishi ehtimoli yoÀq. Faqat sabablarning orqasida hozir boÀlgan yadi qudrat u musabbabotni hifz etadi. Va hikmati Ilohiya muvozana va nizom qonuni mujibicha boshqa mavqelarga yuboradi, ihmol etmaydylarin harorat suvni qaynatish bilan tuzilishini taxrib etgan zamon, ichidagi bugÀ adamga ketmaydi, balki nizomoti havoiya mujibicha muayyan bir majrada muayyan bir mavqega yoÀnaltiriladi.

Va shuningdek, ذَهَبَ ta'biridan tushuniladiki, "hav tamsiamsa" deyilgan tuygÀular; tabiatdan nash'at etgan emas va quloq, koÀz a'zolariga ham lozim emaslar. Faqat u tuygÀular Janobi Haqdan ehson qilingan hadyalardir. Shu quloq, qovُمْ كَham oddiy shartlardir.

Va shuningdek, ذَهَبَ ning harfi jar boÀlgan ب bilan barobar kelishidan anglashiladiki, musabbabot sabablardan ayrilgan zamon oÀz holicha qoldirilmasdan, yana bir nizom ostiga oldan bi Chunki ذَهَبَ بِه۪ "birgalikda olib ketish" ma'nosini ifoda qiladi. Ma'lumki, birgalikda olib ketilgan bir narsa sohibsiz, oÀz holicha qoldirilmaydi.

Sam'ning mufrad boÀlib, basarning jam' boÀlib zikirvolga eshitilgan bir, koÀringan koÀp boÀlganiga ishoratdir. Ha, aytilgan soÀzlar birma-bir quloqqa kiradi, eshitiladi. Faqat koÀp narsalar daf'atan koÀzga koÀriahdir.mumkin.

Bu jumladagi nukta va ishoratlar:

Ha, avvalo bu jumla munofiq va yoÀlovchilarni istilo etgda etashatning tahqiqi uchun bir fazlaka va bir xulosadir. Va bu xulosadan anglashiladiki, yoÀlovchilarning ahvoli munofiqlarning ahvolini tamomi bilan tamsil etganlari va har bir hollari yoÀlovchilarningasliyarida koÀringani kabi, har bir zarrada va har bir holda qudrati Ilohiyaning ham tasarrufi koÀrinadi.

Tahqiqni ifoda qilgan اِنَّ dohil boÀlgan hukmning sobit va tebranmas haqiqatlardan boÀlganiga dalolat qilgani kabi, masal. Chunazamatiga, vus'atiga, diqqatiga va navi basharning bu kabi masalalarda ojiz, zaif, qasir boÀlganiga ramzan koÀrsatadi. Chunki bu kabi yaqiyniy mamon barda taraddudni intoj etgan vahmlardir. Vahmlarni tavlid etgan za'fiyat, ajz, qusurdir. Bular ham insonning tiynati bilan qorilgan sifatlardir.

masdaهُ Lafza-i Jalolining u yerda sarohatan zikr qilinishi, bu jumladagi hukmni isbot qilgan dalilga ishoratdir. Chunki butun mavjudot taxti tasarrufida va doira-i s Istifda boÀlgan qudrat boshqa sifatlar kabi uluhiyatning lozimasidir.

عَلٰى kalimasidan anglashiladiki, adamdan ashyoni chiqargan qudrat, u ashyoni e'tiborsiz va oÀz holicha qoldirmaydi. Faqat hikmatning muroqaba va nazorati ostin tomobiya qildiradi.

كُلِّ adatidan anglashiladiki, sabablarning butun asarlari va hosili bilmasdar deyilgan af'oli ixtiyoriyaga tarattub etgan asarlar tamoman qudratga bogÀliqdir.

Mavjud va mavjudotga narsa va ashyo deyilishi mashiati I. Ikkining taalluqidan nash'at etganiga nazaran شَىْءٍ ta'biridan anglashiladiki, ashyo vujudga kelgandan soÀngra ham Sone'dan aloqalari kesilmaydi. Vujudning takarruridan iborat boÀlgan baqolari uchun doimo Sone shiddhtojdirlar.

قَادِرٌ kalimasiga badal subut va davomni ifoda qilgan قَد۪يرٌ siygÀasidan anglashiladiki, qudrat maqdurot nisbatida boÀlmasdan, doira-i tasarrufi juda k

#166. Va qudrat zotiyadir, tagÀayyurni qabul qilmaydi. Va qudrat lozimadir, ziyoda va nuqsonga qobiliyati yoÀqdir. Ham qudrat "Razzoq, GÀaffor, Muhyi, Mumit" kabi sifoti fe'liyaning marji'i va, haysidir.

يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذ۪ى خَلَقَكُمْ وَ الَّذ۪ينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ٭ اَلَّذ۪ى جَعmlarniكُمُ الْاَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَٓاءَ بِنَٓاءً وَاَنْزَلَ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً فَاَخْرَجَ بِه۪ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ فَلَا تَجْعَلُوا لِلّٰهِ اَنْدَادًا وَ اَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Ya'ni: "Ey inridan ! Sizlarni va sizlardan avval oÀtganlarni yaratgan Robbingizga ibodat qilingki, taqvo martabasiga vosil boÀlasiz. Va yana Robbingizga ibodat qilingki; Arzni sizga toÀsn اِهْsmonni binongizga shift qilgan va osmondan suvlarni tushirganki, sizlarga rizq sifatida yerdan meva va boshqa gÀidolarni chiqarsin. Shunday ekan, Allohga misl va sherikning bnglar. Bilib qoÀyingki, Allohdan boshqa ma'bud va xoliqingiz yoÀqdir."

Muqaddima

Aqoidiy va iymoniy hukmlarni quvvatli va sobit qilas, Qilan malaka holiga keltirgan faqat ibodatdir. Ha, Allohning amrlarini bajarish va ta'qiqlaridan saqlanishdan iborat boÀlgan ibodat bilan, vijdoniy va aqliy boÀlgan iymoniy hukmlar tarbiya va taqviya qilmu'otn, asarlari va ta'sirlari zaif boÀlib qoladi. Bu holga Olami Islomning holi hozirdagi vaziyati shohiddir. Va shuningdek, ibodat dunyo va oxirat saodathech b vasila boÀlgani kabi, maosh va maada, ya'ni dunyo va oxirat ishlarini tanzimga sababdir va shaxsiy va nav'iy kamolotga vositadir va Xoliq bilan abd orasida juda yuksak bir oil bo va sharafli bir robitadir.

Ibodatning dunyo saodatiga vasila ekanini izoh etgan jihatlar:

Birisi: Inson butun hayvonlardan mumtoz va mustasno boÀlib, ajib va latif bir mizoj bilan yaratilgandir. U mizoj sababli stifoda turli-tuman mayllar, orzular hosil boÀlgan. Masalan: Inson eng muntahob narsalarni istaydi, eng goÀzal narsalarga mayl koÀrsatadi, ziynatli narsalarni orzu qiladi, insoniyatga loyiq bir maisya, en bir sharaf bilan yashashni istaydi.

Shu mayllarning taqozosi oÀlaroq yeyiladigan, kiyiladigan va boshqa hojatlarini istagani kabi goÀzal bir shaklda qondirishda koÀp san'atlarga asfiyaji bor. U san'atlarni bilmaganidan, abno-i jinsi bilan hamkorlik qilishga majbur boÀladiki, har biri samara-i sa'yi bilan oÀrtogÀi bilan almashtirish surati bilan yordam bersinlar va bu soyada ehtiyojlarini mar Bu Ilola olsinlar.

Faqat insondagi quvva-i shahaviya, quvva-i gÀazabiya, quvva-i aqliya Sone' tarafından tahdid qilinmaganidan va insonning juzi ixtiyoriysi bilan taraqqiysiniir.

n qilish uchun bu quvvatlar erkin qoÀyilganidan, muomalotda zulm va tajovuzlar sodir boÀladi. Bu tajovuzlarning oldini olish uchun, jamoati insoniya mehnazm, ining samaralarini almashtirishda adolatga muhtojdir. Ammo har fardning aqli adolatni idrokdan ojiz boÀlganidan, kulliy bir aqlga ehtiyoj bordirki, kishilar u kulliy aqldan istifoda etsinlar. Unday kulliy bir aql ham faqat qonun shaklida boÀlaarida day bir qonun faqat shariatdir.

SoÀngra u shariatning ta'sirini, ijrosini, tatbiqini ta'min qiladigan bir marji', bir sohib lozim. U marji' va u sohib ham faqat PaygÀambardir. PaygÀambar boÀlgan zotning ham zohiranqalbidtinan xalqqa boÀlgan hokimiyatini davom ettirish uchun, moddiy va ma'naviy bir ulviyatga va bir imtiyozga ehtiyoji boÀlgani kabi, Xoliq bilanfoda qan dajara-i munosabat va aloqasini koÀrsatish uchun ham bir dalilga ehtiyoji bor. Bunday bir dalil ham faqat moÀ'jizalardir.

SoÀngra Janobi Haqning amrlariga va ta'qiqlariga itoat va inqiyodni ta'sis va ta'min etish uchi bilue'ning azamatini zehnlarda mustahkamlashga ehtiyoj bor. Bu mustahkamlash ham faqat aqoid bilan, ya'ni ahkomi iymoniyaning tajalliysi bilan boÀladi. Iymoniy hukchun, taqviya va inkishof ettirilishi faqat takror bilan tajaddud etgan ibodat bilan boÀladi.

Ikkinchisi: Ibodat, fikrlarni Sone'-i Hakimga qaratish uchundir. Abdning Sone'-i Hakim tomonlgan tavajjuhi itoat va inqiyodini keltirib chiqaradi. Itoat va inqiyod esa, abdni intizomi akmal ostiga soladi. Abdning intizom ostiga kirishi bilan va nizomga rioya qilishi bilan hikmatning siariga haqquq etadi. Hikmat esa, koinot sahifalarida porlagan san'at naqshlari bilan taboruz etadi.

Uchunchisi: Inson markaz kabi, butun xilqatning nizomlariga va fitratning qonunlariga va koinotdagi navomisi Ilohiyaning shualarigasd qilarkazdir. Shuning uchun insonning u qonunlarga intisob va irtibot etishi va u nomuslarning etaklariga yopishib tamassuk etishi lozimki, umusaloturayonni ta'min etsin. Va tabaqoti olamda aylanib yurgan chigÀirlarning harakatlariga rioya qilmaslik bilan u chigÀirlarning charxlari ostida ezilmasin. Bu ham faqat u amr va man qilinganlardan iboraturaninan ibodat bilan boÀladi.

ToÀrtinchisi: Amrlarga rioya qilish, man qilinganlardan saqlanish soyasida bir kishi jamiyatda koÀp martabalt boÀlan bogÀ paydo qiladi va aloqador boÀladi. Ayniqsa ahkomi diniya va masolihi umumiya xususida bir kishi bir nav hukmiga oÀtadi. Ya'ni, juda koÀp huquqlar, haysiyatlar, irshodlar, ta'limlar, islohlar kabi vazifalar bir shaxganiniklanadi. Agar u amrga rioya, man qilinganlardan saqlangan u shaxs boÀlmasa; u vazifalar tamoman poymol boÀladi.

Beshinchisi: Inson Islomiyat soyasida, iin qolsababli butun musulmonlarga qarshi sobit bir munosabat paydo qiladi va kuchli bir irtibot va aloqadorlik qoÀlga kiritadi. Bular esa muslifa b bir uxuvvatga, haqiqiy bir muhabbatga sabab boÀladi. Zotan jamiyatning kamoliga va taraqqiysiga ilk va eng birinchi zinapoyalar uxuvvat bilan muhabbatduningd Ibodatning shaxsiy kamolotga sabab boÀlganining izohi:

Inson jisman kichik, zaif va ojiz boÀlish bilan barobar, hoyvonotdan sanalgan Alloda, juda yuksak bir ruhni tashiydi va juda buyuk bir iste'dodga sohibdir va hasr etilmaydigan darajada mayllari bordir va soÀngsiz orzular sohibidir va hisobga olib qilads fikrlari bordir va chegarasiz shahaviya va gÀazabiya kabi tuygÀulari bordir va shunday ajoyib bir yaratilishi bordirki, xuddi butun anvo' va olamlarga mundarija boÀlib yaratilganda uruana bunday bir insonning u yuksak ruhini inbisot ettirgan ibodatdir; iste'dodlarini inkishof ettirgan ibodatdir; mayllarini tamyiz va tanzih ettirgan ibodatdir; orzularini tahaqquq ettirgan ibodatdir; fikrlak!" deavsi' va intizom ostiga olgan ibodatdir; shahaviya va gÀazabiya quvvalarini had ostiga olgan ibodatdir; zohiriy va botiniy a'zolarini va tuygÀularini k bilanan tabiat zanglarini ketkazgan ibodatdir; insonni muqaddar boÀlgan kamolotiga yetishtirgan ibodatdir; abd bilan Ma'bud orasida eng yuksak va eng latif boÀlgan nisbat faqat ibodatdir. Ha, kamoloti bashariyaning eng yuksagi shu bogÀ va munos va azr.

Eslatma: Ibodatning ruhi ixlosdir. Ixlos esa, qilingan ibodatning yolgÀiz amr qilingani uchun qilinishidir. Agar boshqa bir hikmat va bir foyda ibodatga asl sababa ilzo koÀrsatilsa, u ibodat botildir. Foydalar, hikmatlar yolgÀiz murajjih boÀlishlari mumkin, asl sabab boÀlolmaydilar.

Qur'oni Karim qachonki

amri bilan iaydi.

rni ibodatga da'vat qildi; xuddi lisoni hol bilan: "Nima uchun ibodat qilaylik, asl sababi nedir?" deya soÀralgan savolni, Qur'oni Karim

jumlalari bilan javoblantirish maqsadida Sone'ning vujudu vahdatiga dق۪ينَ rhonlarni zikr qilishni boshladi.

Otashning tutunga boÀlgan dalolati kabi, muassirdan asarga qilingan istidlolga "burhoni limmiy" deyilgani kabi; tutunning otashga boÀlgan dalolati kabi,ir fozan muassirga boÀlgan istidlolga ham "burhoni inniy" deyiladi. Burhoni inniy shubhalardanda salimroqdir.

Bu oyatning Sone'ning vujud va vahdatiga ishorat qilgan dalilli bir biri ham, "Inoyat Dalili"dir. Bu dalil; koinotni va koinotning ajzosini va anvo'ini ixtiloldan, ixtilofdan, tarqalishdan qutqarib, butun xususotini intizom osorzu vlish bilan koinotga hayot bergan nizomdan iboratdir. Butun gÀoyalarning, hikmatlarning, foydalarning, manfaatlarning mansha'i bu nizomdir. Manfaatlardan, gÀoyalardalib ke qilgan butun oyoti Qur'oniya bu nizom ustida yuradi va bu nizomning tajalliysiga mazhardir. Shunga binoan, butun masolihning, favoidning va manofi'ning marji'i boÀlgan va koinotga hayot bergan bir nizom; albatta va albatta bir nozimning vujrsataddalolat qilgani kabi, u nozimning qasd va hikmatiga dalolat qilish bilan, koÀr tasodifning vahmlarini inkor qiladi.

Ey inson! Agar sening fikring, nazaring shu yuksak nizomni topishdan ojiz boÀlsa va isidoyati tom bilan, ya'ni umumiy bir tadqiq qilish bilan ham u nizomni qoÀlga kiritishga qodir boÀlmasang, insonlarning talohuqi afkor deyilgan fikrlarining birlashishidan vujudga kelgan va navi basharning havassi (tuykkinchi) hukmida boÀlgan funun bilan koinotga qara va sahifalarini oÀqiginki, aqllarni hayratda qoldirgan oÀsha yuksak nizomni koÀrasan.

Darhaqiqat, koinotning har bir naviga doir bir fan tashakkul etgan yoki etyapti. Fan esa qavoidi ar. Buadan iboratdir. Qoidaning kulliyati esa, nizomning yuksakligiga va goÀzalligiga dalolat qiladi. Zero nizomi boÀlmaganning kulliyati boÀlolmaydi. Masalan: ''Har olimning boshida bir oq Va orbor''. Kulliyat bilan aytilgan shu hukm, ulamo navida intizomning borligiga qaraydi. Shunday ekan, umumiy bir taftish natijasida fununi kavniyaning har biri, qoidalarining kulliyati bilan koinotda yuksak bir nizomning borligiga bir daliar, toVa har bir fan nurli bir burhon boÀlib, mavjudotning silsilalarida shingillar kabi osilib silkingan gÀoyalar samaralarini va ahvolning oÀzgarishida Bu esin foydalarni koÀrsatish bilan Sone'ning qasd va hikmatini e'lon qiladi. Xuddi vahm shaytonlarini quvish uchun har bir fan bittadan najmi soqibdir. Ya'ni, botil vahmlarni teshib yoqqan bisurati yulduzdir.

Ey birodar! U nizomni topish uchun umum koinotni tadqiq qilishdan koÀra, shu misolga diqqat qil, matlubing hosil boÀladi: KoÀz bilan koÀrinmagan bir mikrob, bir hayvoncha, kichikligi barobarida juda n boÀlga gÀarib bir uskuna-i Ilohiyani ichiga olgan. U uskuna mumkinotdan boÀlgani uchun, vujud va adami mutasoviydir. Illatsiz vujudga kelishi mahol. U uskunaninozir billatdan vujudga kelgani zaruriydir. U illat esa, tabiatdagi sabablar emas. Chunki u uskunadagi nozik nizom bir ilm va shuurning asaridir. Tabiatdagi sabablar esa ilmsiz, shuursiz,aydi v narsalardir. Aqllarni hayratda qoldirgan u nozik uskunaning tabiatdagi sabablardan nash'at etganini iddi'o etgan odam, sabablarning har bir zarrasiga Aflotunning shuurini, Galileyning hikmatini berish barobarida; u zarrot orasidعْبُدُmuxobaraning ham mavjud boÀlishini e'tiqod qilishi kerak. Bu esa, shunday bir safsata va shunday bir xurofotdirki, mashhur sofistaiyni ham uyaltiradi. Shu bilan barobar, moddiy sabablarda asos ittihoz etilgan quvva-i joziba bilan quvva-i qilinining inqisomga qobiliyati boÀlmagan bir juzda birlikda ijtimo'lari iltizom etilgan. Holbuki bular bir-biriga zid boÀlganidan, ijtimo'lari joiz emas. Faqat joziba va d Ya'nqonunlaridan maqsad, "Odatulloh" bilan ta'bir qilingan qavonini Ilohiya esa va tabiat bilan tasmiya etilgan shariati fitriya esa, joizdir. Lekin qonun boÀlishdan tabiatga, vujudi zehniydan vujudi xorijia, shamuri e'tiboriyadan umuri haqiqiyaga, vosita boÀlishdan muassir boÀlmaslik sharti bilan maqbuldir. Aks holda joiz emas.

Ey birodar! Misol sifatida koÀrsatganim u kichik xurdabini hayvonchaning, ya'ni mikrobningn.

fabrikasidagi nizom va intizomni aqling bilan koÀrgan taqdiringda boshingni koÀtar, koinotga qara! Amin boÀlki, koinotning vuzuh va zuhuri nisbatida u yuksak nizomnia, hamotning sahifalarida juda zohir va ravshan bir shaklda koÀrib oÀqiysan.

Ey birodar! Koinotning sahifalarida "Dalil-ul Inoya" bilan eslangan nizomga oid oyatl va muÀqiy olmagan boÀlsang, sifati kalomdan kelgan Qur'oni Azimushshonning oyatlariga qaraginki; insonlarni tafakkurga da'vat qilgan butun oyatlari shu dalil-ul inoyani tavsiya qiladilashuninne'matlarni va foydalarni sanagan oyatlar ham dalil-ul inoya deyilgan u yuksak nizomning samaralaridan bahs etadilar. Azjumla: Bahsida boÀlganimiz sn. SoÀt

اَلَّذ۪ى جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَٓاءَ بِنَٓاءً وَاَنْزَلَ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً فَاَخْرَجَ بِه۪ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ,>ham lari bilan, oÀsha nizomning foydalarini va ne'matlarini uzib insonlarga beryaptilar.

Dalili Ixtiroiy: Mazkur oyatning Sone'ning vujud va vahdatiga ishorat qilgan dalillaridan biri ham,

اَلَّذ۪ى خَلَقَكُمْ وَالَّذ۪يufraddْ قَبْلِكُمْ

jumlasi bilan ishorat qilgan "Dalili Ixtiroiy"dir. Dalili ixtiroiyning xulosasi shunday izoh qilinishi mumkin:

Janobi Haq xususiy asarlariga manil boÀa oÀziga loyiq kamolotiga ma'haz boÀlish uchun, har fardga va har navga xos va mustaqil bir vujud bergan. Azal jihatiga soÀngsiz boÀlib va Rab ketgan hech bir nav yoÀq. Chunki butun anvo' imkondan vujub doirasiga chiqmagan. Va tasalsulning ham botil ekani ayondir. Va olamda koÀrlarni shu tagÀayyur va tabaddul bilan bir qism ashyoning hudusi, ya'ni yangi vujudga kelganini ham koÀz bilan koÀrsa boÀladi. Bir qismining ham hudusi zarurati aqli Sunnlan sobitdir. Demak, hech bir narsaning azaliyati jihatiga ketib boÀlmaydi.

Va shuningdek, ilm-ul hayvonot va ilm-un nabototda isbot qilingani kabi, anvobau'dasanogÀi ikki yuz mingdan ziyodadir. Bu navlar uchun bittadan adam va bittadan avval-ota lozimdir. Bu avval-otalarning va adamlarning doira-i vujubda boÀlmasdan, faqat mumkinotdan boÀlganliklariga nazaran, har lolninvositasiz qudrati Ilohiyadan vujudga kelganlari zaruriydir. Chunki bu navlarning tasalsuli, ya'ni soÀngsiz uzanib ketishlari botildir. Va ba'zi navlarning bosتٌ ninvlardan hosil boÀlishlari tavahhumi ham botil. Chunki ikki navdan tugÀilgan nav, koÀpincha yo aqiymdir yoki nasli inqito'ga duchor boÀladi. Tan.

Silan bir silsilaning boshi boÀlolmaydi.

Bashariyat va boshqa hayvonot tashkil qilgan silsilalarning mabdai eng boshda bir otada kesilgzotdanbi, eng nihoyati ham oxirgi bir oÀgÀilda kesilib tugaydi.

Darhaqiqat, shuursiz, ixtiyorsiz, jomid, oddiy boÀlgan tabiatdagi sabablarning butun aqllarni hayratda qoldirgan u anvo' silsilalarining ijodiga qobiliyati boÀlgani doira-iiz:

dan xorijdir. Va shuningdek, qudrat moÀ'jizalaridan bittadan naqshi gÀarib va bittadan san'ati ajib tashigan u anvo' ichiga olgan afrodning ham ixtiro va yaraing jularini u sabablarga isnod etish, yolgÀiz bir maholning emas, maholotning eng xurofotidir. Shunga binoan, u silsilalarni tashkil qilgan anvo' bilan afrod, hudus va ias. Vaisoni bilan, Xoliqlarining vujubi vujudiga qat'iy bir shahodat bilan shahodat qiladilar.

S: Butun silsilalarning Xoliqning vujubi vujudiga qat'iy shahodatlari koÀz oÀngingda boÀlgani holda, ba'zi insonlarning modda bilan YolgÀing harakatining azaliyati jihatiga zahib boÀlish bilan zalolatga tushganlarining sabablari nima?

J: Qasd va diqqat bilan emas, satxiy va diqqatsiz bir nazar bilan, mahol va an oÀza mumkin nazari bilan qarash mumkin. Masalan:

Bir bayram oqshomi, koÀkda oy va hilolni qidirganlar ichida keksa bir zot ham boÀladi. Bu zot koÀkdagi hilolni koÀrish uchun butun qasd va diqqati bilan nazarini koÀkka tavjih etib htlari qidirish bilan mashgÀul ekan, koÀzining kipriklaridan uzangan va koÀz qorachigÀining ustiga egilgan oq bir qil qanday qilibdir koÀziga yopishadi. Un zikrarhol "Hilolni koÀrdim" deydi. "Mana bu koÀrganim Oydir" deya hukm qiladi.

Xullas, satxiy va diqqatsiz nazarlar bu kabi xatolarga tushganlari kabi, yuksak bir javhargatoz bokarram bir mohiyatga molik boÀlgan inson, qasdi va diqqati bilan doimo haq va haqiqatni qidirarkan, ba'zan satxiy va diqqatsiz bir nazar bilan botilga qaraydi. U bli haqam ixtiyorsiz, talabsiz, da'vatsiz fikriga keladi. Fikri ham chor-nochor oladi, saqlaydi, asta-asta qabul va tasdiqiga ham mazhar boÀladi. Faqat uning u botilni qabul va tasdiqi, butun hikmatlarning marji'i boÀlgan nizomi olamdan ggini v etishidan va modda bilan harakatining azaliyatga zid boÀlishiga koÀrlik koÀrsatganidan kelib chiqqanki, shu gÀarib naqshlarni va ajib san'at asarlarini jonsiz sabablarga isnod etish majburiyati bilan u zalolor Boga tushishgan.

Husayn Jisriyning degani kabi, osori madaniyat bilan muzayyan va butun ziynatlarni mushtamil bir uyga kirgan bir odam, uy sohibini koÀrolmagankasi b ziynatni, u asosotni tasodifga va tabiatga isnod etishga majbur boÀlgan.

Shuning kabi, nizomi olamdagi butun hikmatlarning, foydalarning tom kabi xtiyorga va shomil bir ilmga va komil bir qudratga qilgan shahodatlaridan gÀaflat etgan gÀofillar, satxiy nazarlaricha, ta'siri haqiqiyni jonsiz sabablarga berishga majbur qolishgan.

Ey birodar! Janobi Haqning juda nozik osori san'atidan valgan. yuksak ajoyibi qudratidan sarfi nazar etib, yolgÀiz tabiat deyilgan shu asarlar va sabablardan eng zohir boÀlgan in'ikos va irtisom holatiga qara. Masalan: Bir oynani samoga qarshi tutgan vaqting samoni irtifo'si bilan, nasababli bilan, yulduzlari bilan jalb etib oynada in'ikos va irtisom ettirgan illati muassiraning oynaning yuzidagi xususiyat boÀlishiga qanoat hosil qilishing mum va is Xosho! Va yoxud haqiqatda bir amri vahmiydan iborat boÀlgan joziba-i umumiyaning, arz bilan yulduzlarni shu boÀshliqda muntazam tahrik va tadbiriga illati muassira oÀlaroq talaqqiy va qabul qilishing mumkik bir osho! Bular faqat shart va sabab boÀla oladilar, illati muassira boÀlisholmaydi.

Inson satxiy va gÀayri qasdiy bir nazar bilan botil va mahol bir narsaga qaragan vaqti, haqiqiy illatini topolmagasaga tirida, chor-nochor sihatiga yoki inkoriga qoil boÀlish bilan qabul qilish ehtimoli bor. Faqat tolib va mushtariy sifati bilan qasddan va bizzot diqqat bilan qaraydigan boÀlsa, ularning hikamiyat deganlari u botil masalalardajumlal birisini ham qabul qilmaydi. Faqat butun siyosiylarning hikmatini va hukamoning aqllarini zarralarda faraz qilish bilan ablahona qabul qiladi.

S- Ularning doimo iftixor bilan bahs qilganlari tabiat, nizomi, va quva nimaki, oÀzlarini ular bilan ishontirishga urinadilar?

J- Tabiat degan narsalari bir matbaadir, tabi' emasdir. Tabi' faqat qudratdir. Qonundir, quvvat emasdir. Quvvat fajozinidratdadir. Yoxud qandayki bilganimiz shariat, insonlardan sudur etgan af'oli ixtiyoriyani bir nizom va bir intizom ostiga olib tahdid etgan qoidalarning xulosasidir yoki davlatning ishlarini tanzim etgan nizomlarning, dasturlarning, hriklaarning majmuasidir. Shuning kabi, tabiat deyilgan narsa ham, olami shahodatning a'zolaridan va ajzolaridan sudur etgan af'ol orasida bir nizom vtda xuintizomni iqo' etgan Ilohiy bir shariati fitriyadir. Shunga binoan, shariat bilan davlat nizomi, ma'qul va e'tiboriy amrlardan boÀlganlari kabُونَ

iat ham e'tiboriy bir amr boÀlib, xilqatda, ya'ni yaratilishda joriy boÀlgan Odatullohdan iboratdir. Ammo tabiatning bir mavjudi xorijiy boÀlganini tavahhum ega تَعbir guruh askarning, mashq va ta'lim asnosida qilgan u muntazam harakatlarini koÀrgan bir vahshiyning, "Oralaridagi u nizomni idora qilib bir-biri bilan bogÀlagan ip kabi bir narsVa shuuddir" deya vahshiycha qilgan vahmga oÀxshaydi. Shunga binoan, vijdoni va aqli vahshiy boÀlgan bir odam, satxiy va taba'i bir nazar bilan, davom va istimrorini muhofaza qilgan tabiatning muassir bir mavjudi xonchisiboÀlishiga ehtimol berishi mumkin. Xulosa: Tabiat, Allohning san'ati va shariati fitriyasidir. Navomis esa, uning masalalaridir. Quva ham u masalalarning hukmlaridir.

Tavhidga oÀtamiz. Qur'oni Karim Sone'ning vahdatiga doir d ekan,rdan hech birini tark qilmagan. Xususan "Arz va samoda Allohdan boshqa ilohlar boÀlsa edi, shu koÀringan intizom fasodga duchor boÀlardi" ma'nosida boÀlgan

لَوْ ohazasف۪يهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا

oyati tazammun etgan Burhonut Tamonu' Sone'ning vohid va mustaqil boÀlishiga yetarli bir dalildir. Va istiqloliyat uluhiyatning zotiy bir xossasi va zaruriy bir lozimia Janoga nurli bir burhondir.

Ey birodar! Bahsida boÀlganimiz oyatning avvalida boÀlgan اُعْبُدُوا amri, Ibn Abbosning tafsiriga nazaran, insonlarni tavhidga da'vat qilgan bir amrdir. Vagandirzamonda bu oyat, hay'ati majmuasi bilan tavhidga ishorat qilgan juda latif va goÀzal bir burhonni tazammun etgan. Shundayki:

Navi bashar bilan boshqa hayvonotn ruhsidori maishatlari boÀlgan samarotning tavlidi uchun, arz bilan samo orasidagi muovanat va munosabatlarni va osori olamning bir-biriga mushobahatlari va atrofi olamning bir-biri bilan quchoqlashishlari va bir-biribilan oÀlini tutib ehtiyojlarini ta'min qilishlari va yakdigarining istagiga javob berib yordamiga yugurishlari va tamomiyla bir nuqta-i vohidaga qsadimlari va bir nizomi Vohidning oÀqi ustida harakat qilishlari kabi hollarni ichiga olgan bunday gÀarib bir uskuna, sohib va sone'ning bir boÀlganini qat'iy bir shahodat bilan e'lon qilish bilaÀayyurr bir narsada Sone'ning vahdatiga dalolat qilgan bir oyat va bir alomat bordir" ma'nosida boÀlgan shu bayt bilan tanin-andoz boÀladilar:

#120larini birodar! Sone'-i Zuljalol, vohid va vojib-ul vujud boÀlgani kabi, butun sifoti kamoliya bilan ham muttasifdir. Zero olamda va masnu'otda boÀlgan kamolot tamomi bilan Sone'ning kamolidan tajalliy etgan soyadaars olabasdir. Shunday ekan, Sone'da boÀlgan jamol, kamol, husn; umum koinotda boÀlgan umum jamollardan, kamollardan, husnlardan gÀayri mutanohiy darajalar bilan yuksakdir. Zero ehson inrning lganning sarvatidan vujudga keladi va sarvatiga dalildir. Ijod, ijod qilganning vujudiga dalolat qiladi. Ijob, mujibning vujudiga burhondir. Berilgan husn, besa, xang husniga dalildir. Va shuningdek, Sone'-i Zuljalol, butun navoqisdan pok va munazzahdir. Chunki nuqsoniyat moddiyotning mohiyatlaridagi iste'dodning qillatidan kelib chiqadi. Holbuki Janobi Haq moddiyotdan emas. Va shuninging zione'-i Qadimi Azaliy koinot ixtivo etgan ashyoning jismiyat, jihatiyat, tagÀayyur, tamakkun kabi istilzom etganlari lavozim va avsofdan bariy va munazzalgan sQur'oni Karim shu ikki haqiqatga "Allohga misl qilmang!" ma'nosida boÀlgan

oyati bilan ishorat qilgan.

Dalili Imkoniy: Bu oyatning Sone'ning vujudiga ishorat qilgan dalillaridan birisi ham "dali.

koniy"dirki,

oyati bilan ishorat qilingan. Bu dalilning xulosasi: Koinot ixtivo etgan zarralardan har birqarashkerak boÀlsa zotida, kerak boÀlsa sifatida, kerak boÀlsa ahvolida va kerak boÀlsa vujudida gÀayri mutanohiy imkonlar, ehtimollar, mushkulotlar, yoÀllar, qonunlarun koikan; birdaniga u zarra gÀayri mutanohiy yoÀllardan muayyan bir yoÀlga suluk etadi. Va gÀayri mahdud hollardan bir vaziyatga kiradi. Va gÀayri ma'dud sifatlardan bir sifat bilan vasflanadi va o va ki bir qonun asosida muqaddar bir maqsad uchun harakatni boshlaydi va vazifa oÀlaroq mas'uliyatiga topshirilgan har qaysi bir hikmat va bir gÀoyani darhol intoj etadiki, u hikmat va u gÀoyaningnaviy boÀlishi, faqat u zarraning u tur harakati bilan boÀlishi mumkin. Ajabo, shu qadar yoÀllar va ehtimollar orasida u zarraning mojarosi, lisoni holi b

Qachonki Qur'luq etrim insonlarning har uch guruhidan bahs qildi va har bir guruhning sifotini va oqibatini aytdi; sami'ning orzusi va maqomning iqtizosio اِيّoan, Qur'oni Karim gÀaybdan xitobga intiqol etib ularga qarshi shu xitobda boÀldi. Darhaqiqat, ba'zi odamlar haqida gÀoyibona gapirganlar oxirida grjihanni xitobga aylantirishlarida ana shunday bir nukta-i umumiya bor:

Masalan: Bir shaxsning yaxshiligidan yoki yomonligidan bahs qilinarkan xoh gapirganda,Ega biinglaganda, yo tahsin yoki tal'in uchun bir mayl uygÀonadi. SoÀngra bora-bora u mayl shunday kasbi shiddat etadiki, sohibini u shaxs bilan koÀrishib soÀz bilan gapirishga quvvatli bir orzu uygÀotadi. Bu ye lozimmi'larning u mayllarini qondirish bilan, maqomning iqtizosiga binoan Qur'oni Karim ularni sami'larning huzuriga olib borib oÀzlariga xitob bilan tavjihi kalom etgan. Bu oyatda gÀaybdan xitobga qilingan iltifot va intiqolda xususiy bir nukta hchli dki; ibodat bilan qilingan taklifdan hosil boÀlgan mashaqqat, xitobi Ilohiydan nash'at etgan zavq va lazzat bilan qarshilanadi va insonlarga ogÀir kelmaydi. olmaydningdek, xitob surati bilan ibodatni taklif qilish, abd bilan Xoliq orasida vosita boÀlmasligiga ishoratdir.

Ey birodar! Bu oyatning jumlalarini bir-biri bilan ikki gtgan munosabatlar esa:

jumlasida amr va xitob, oÀtgan har uch guruhni tashkil qilgan moÀ'min, kofir va munofiqÀrsatig moziy, hol va istiqbolda vujudga kelgan yoki keladigan butun afrodini ixtivo etgan tabaqalarga xitobdir. Shunga binoan, اُعْبُدُوا vovining marji'ida dohil boÀlgan komil moÀ'minlarga koÀra اُrini oوا ibodatga davom va sabot etishga amrdir. OÀrta darajadagi moÀ'minlarga nazaran, ibodatning orttirilishiga amrdir. Kofirlarga koÀra, ibodatning sharti boÀlgan iymon va tavhid bilan lan oÀning qilinishiga amrdir. Munofiqlarga nazaran, ixlosga amrdir. Shunga binoan, اُعْبُدُوا ifoda qilgan ibodat kalimasi, mukallafiynga koÀra mushtaraki ma'naviy hukmidadir.

رَبَّabehota'ni: Sizni tarbiya qilgan va oÀstirgan Udir. Va sizning murabbiyingiz Udir. Shunday ekan, siz ham Unga ibodat qilish bilan abd boÀling!

Ey birodar! Qachonki Qur'oni Karim ibodatni amr qillariniodat esa uch narsadan soÀngra boÀlishi mumkin. Birinchisi: Ma'budning mavjud boÀlishi. Ikkinchisi: Ma'budning vohid boÀlishi. Uchinchisi: ofoti ning ibodatga istihqoqi borligidir. Qur'oni Karim u uch muqaddar savolga ishorat qilish bilan birga shartlarining dalillarini ham zikr qilarkan, Ma'budning vujudiga doir boÀlgan dalillarin hechqismga ayrilgan:

Xorijdan olingan dalillardirki, bunga ofoqiy deyiladi.

Insonlarning nafslaridan olingan burhonlar. BÀpchilnfusiy tasmiya etiladi. Anfusiy boÀlgan qismi ham biri nafsiy, boshqasi usuliy boÀlib, ikki qismga taqsim qilingan.

Demak, Ma'budning vujudiga uch xil dalil bordir: Ofoqiy, nafsiy, usuliy.

parvol Avvalo, eng zohir va eng yaqin boÀlgan nafsiy dalilga اَلَّذ۪ى خَلَقَكُمْ jumlasi bilan, usuliy dalilga ham وَالَّذ۪ينَ مِنْ قَبْلِكُمْ jumlasi bilan ishoravol bian. SoÀngra, ibodat insonlarning xilqat va yaratilishiga ta'liq etilgan.

Ibodatning xilqati basharga tarattubi ikki narsadan kelib chiqadi: Yo insonlar ilk yaratilishida ibodatga istei chiq va taqvoga qobiliyatli tarzda yaratilganlar. Va u iste'dodni va u qobiliyatni ularda koÀrgan, ularning ibodat va taqvo vazifalarini qr ham arini qoviyyan umid qiladi. Va yoxud insonlarning xilqatidan va ma'mur boÀlgan vazifalaridan va tavajjuh etgan kamollaridan maqsad, ibodatning kamoli boÀlgan taqvodir.

لَعَلَّكُمْ تَتَّقُوasiga jumla har ikki nuqtaga ham tatbiq qilinishi mumkin. Ya'ni: "Iste'dod va qobiliyatingizda ekilgan yoki vazifa va xilqatingizdan qasd qilingan taqvoning quvvadan fe'lga chiqarilishi lozim''.

munofa, Qur'oni Karimda Ma'budning vujudiga oid ofoqiy dalillarning eng qoribiga

jumlasi bilan ishorat qilingandir. Va bu ishoratdan, Arzning bu shaklga keltirilishi bilan navi basharga va, u sqa hayvonotga qobili sukna tarzida hozir saqlanishi, faqat Allohning ja'li bilan (yaratishi bilan) tabiatning va sabablarning ta'siri bilan boÀlmaganiga bir ramz bor. Chunki ta'siri haqiqiyning sabablarga berilishi, bir navi shrdandi.

وَالسَّمَٓاءَ بِنَٓاءً jumlasi bilan, Sone'ning vujudiga boÀlgan ofoqiy dalillardan eng oddiy va eng yuksagiga ishorat qilingan.

SoÀngra, murakkabot va mavalidning vujudi Sone'ga vajhi dخَلَقْlariga,

jumlasi bilan ishorat qilingan.

SoÀngra, oÀtgan dalillarning har birisi alal infirod, ya'ni bitta-bittalab Sone'ning vujudiga dalolat qilgani kabi, hay'ati majan yigham Sone'ning vahdatiga ishoratdir.

SoÀngra, ne'matlarning mansha'i va manbai boÀlgan olamning nizomiga ishorat qilgan u jumlalarning surati tartibi رِزْقًا لَكat qilng dalolati bilan barobar, Ma'budning ibodatga mustahaq ekaniga dalolat qiladi. Chunki ibodat, shukrdir. Shukr mun'imga qilinadi; ya'ni, ne'matlarni bergan zotga shukr qilish vojibdir.

SoÀngra, رِزْerga kكُمْ jumlasidan, Arz va Arzdan chiqqan mavalid, ya'ni Arzning samaralari insonlarga xodim boÀlganlari kabi, insonlar ham ularning Sone'iga xodim boÀlishlari lozimligiga bir ramz bor.

فَلَا تَجْعَلُوا i. Hamِ اَنْدَادًا jumlasi esa, oÀtgan jumlalarning har biri bilan aloqadordir. Ya'ni: Robbingizga ibodat qilganingizda sherik qilmanglar. Zero Robbingiz faqat Allohdgi, otzni navingiz bilan barobar yaratgan Udir. Va Arzni sizga maskan sifatida tayyorlagan Udir. Samoni sizning binongizga shift qilib yaratgan Udir. Va sizninn, nav maishatingizni tadorik uchun suvlarni yuborgan Udir. Xulosa, butun ne'matlar unikidir; shunday ekan, butun shukrlar va ibodatlar ham faqat Ungadir.

Birodar! Bu oyat tazammun etgan ng zikarning holat va nuktalariga kelaylik:

Avvalo: Qur'oni Karimda kasrat bilan zikr qilingan يَٓا اَيُّهَا bilan qilingan xitob va nido uch vajh bilan va uch adat bilan ta'kid qilingan.

Iqozni ifoda qilgan va iqoz udandanshlatilgan يَا harfidir.

Alomatlarni qidirish bilan bir narsani topish uchun ishlatilgan اَىُّ kalimasidirki, turkchada "qaysi" kalimasi bilan tarjiilinglinadi.

GÀaflatdan uygÀotish uchun ishlatilgan هَا harfidir. Bu ta'kidlardan anglashiladiki, bu yerda shu tarz bilan qilingan nido va xitob koÀp foydalargdi.

uktalarga ishoratdir.

Azjumla, birinchisi: Insonlarga ibodatlarning taklifidan hosil boÀlgan mashaqqatning, xitobi Ilohiyga mazhariyatdan nash'at etgan zavq va lazzat bilan taxfif etilishlan "NIkkinchisi: Insonning gÀoyibona boÀlgan past martabasidan huzurning yuksak maqomiga chiqishi faqat ibodat vositasi bilan boÀlishiga ishoratdir. Uchinchisi: Muxotobning uch jihatdan ibodatga mridan f boÀlishiga ishoratdir. Qalbi bilan taslim va inqiyodga, aqli bilan iymon va tavhidga, badani bilan amal va ibodatga mukallafdir. ToÀrtinchisi: Muxotobning moÀ'min, kofir, munofiq boÀli haqiqqismga ayrilishiga ishoratdir. Beshinchisi: Insonlarning yuksak, oÀrta, avom tabaqalariga xitobning shomil boÀlishiga ishoratdir. Oltinchisi: Insonlar orasida qilingan nido va xitoblarda odat boÀlgan narsalarga ishoratkoyati on avvalo koÀrgan odamini chaqiradi va toÀxtatadi. SoÀngra kim boÀlganini anglash uchun alomatlariga diqqat qiladi. SoÀngra maqsadini tushuntiradi. Xulosa: Maz hikmatob oÀtgan uch jihatdan ta'kid qilingan shu nuktalarga ishoratdir.

يَا bilan nido qilingan insonlar gÀofil, gÀoyib, hozir, johil, mashgÀul, doÀst, dushman kabi koÀp muxtalif tabaqalarni qamragan. Bu ظُلُمif tabaqalarga koÀra يَا ning ifodasi oÀzgaradi. Masalan: GÀofilga qarshi tanbehni ifoda qiladi; gÀoyibga ihzorni; johilga ta'rifni; doÀstga tashviqni; dushmanga tavbix va taqri'i kabi har tabaqaga munosib bir ifodasi bor. SoÀngra mn soliurbni iqtizo qilgani holda, uzoqlarga maxsus boÀlgan يَا adatining ishlatilishi bir nechta nuktaga ishoratdir:

1- Taklif qilingan omonat va ibodatning juda katta bir yuk ekaniga;

2- Daraja-i ubudiyatning martaba-i Uluuzaniban juda uzoq ekaniga;

3- Mukallaflarning zamon va makon e'tiboridan xitobning vaqt va mahallidan iroq boÀlishiga;

4- Insonlarning daraja-i gÀaflatlariga ishoratdir.

Muzafun ilayhsiz zikr qtini vnidan umumiy bir tavassumni ifoda qilgan اَىُّ kalimasi; xitob umum koinotni qamraganini, yolgÀiz farzi kifoya surati bilan hamli omonatga va ibodatga insonlarning taxsis etilganlariga ishoratdir. Shunday ekan, ibodatda insri biling qusurlari, umum koinotga tajovuzdir.

SoÀngra اَىُّ kalimasida bir ijmol va bir ibhom bor, chunki izofasiz zikr qilingan. Uning u ibhom va rik, g نَاسْ kalimasi bilan izola va tafsil qilinganidan, oralarida bir ijmol va tafsil jazolati hosil boÀlgan.

هَا : اَىُّ ning muzafun r, qalga i'vaz boÀlish bilan barobar, يَا adati bilan chaqirilganlarni tanbeh uchundir.

نَاسْ aslida nisyondan olingan bir ismi foildir, vasfiyati r. Ya'si mulohazasi bilan insonlarni tanbeh qilishga ishoratdir. Ya'ni: Ey Insonlar! Nima uchun miysoqi azaliyni unutdingiz... Faqat bir jihatdan ham insonlarga bir ma'zarat yoÀlini koÀrsatadi. Ya'niing oying u miysoqni tark qilishingiz a'mdan emas, balki sahv va nisyondan kelib chiqqandir.

اُعْبُدُوا nidoga javobdir. MoÀ'min, kofir, munofiqollar an oÀtgan tabaqalar nido bilan chaqirganlaridan; اُعْبُدُوا amri davom, itoat, ixlos, tavhid kabi har tabaqaga munosib bir ma'noni ifoda qiladi.

رَبَّكُمْ : Rob unvoni اُعْبُدُوا bila-ul isif qilingan ibodatga bir illat va bir sababga ishoratdir. Ya'ni: Sizning tarbiyangiz Robbingizning qoÀlida boÀlganidan, doimo unga muhtojsiz. Va tarbiyangizga lozim boÀolgÀizutun lavozimotni bergan Udir. Uning u ne'matlariga shukr lozim. Shukr esa faqat ibodatdir.

اَلَّذ۪ى خَلَقَكُمْ : اَلَّذ۪ى Asmo-i mubhamadan boÀlgani uchun, marji' va madluli faqat siiyaga ilgan dohil boÀlgan jumla bilan ma'lum boÀladi. Masalan: اَلَّذ۪ى جَٓاءَكَ deyilgan zamon, kelgan odamning yolgÀiz senga kelish bilan ma'lumiyati bor, boshqa jihatdan ma'lumiyatn kofi. Shunga binoan, bu yerda رَبَّ kalimasining اَلَّذ۪ى bilan vasflantirilishi Janobi Haqning ma'rifati, haqiqati bilan boÀlmasdan, faqat af'ol va osori bilan boÀlishiga ishoratdir.

Ijod, insho yoki boshqa bir kalimaga tarjihan y gÀaniishning goÀzal shaklini ifoda qilgan خَلَقَ ta'biri, insonlardagi iste'dodning toÀgÀri va istiqomatli ibodatga munosib ekaniga ishoratdir. Va shuningdeklarninat yaratilishning ujrati va natijasidir. Be e'tibor bilan savob, ibodatning ujrati boÀlmasdan, faqat Janobi Haqning karamidan ekaniga ishoratdir.

وَالَّذ۪ينَ مadagi بْلِكُمْ : Marji' va madlulining adami ma'lumiyatiga dalolat qilgan اَلَّذ۪ينَ avvalgi insonlarning oÀlim bilan mahv boÀlib ketganlariga va ularning ahvolini bildiva qisn bir ma'lumot boÀlmaganiga va yolgÀiz siz kabi bir qism maxluqlar ularning yerlariga kelish bilan, oÀsha mahv boÀlgan insonlarning ta'riflari mumkin boÀlishiga ishoratdir.

لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ gan Jaلَّ kalimasi umid va rijoni ifoda qiladi. Faqat bu ma'no -haqiqati bilan- Janobi Haq haqida iste'mol qilinolmaydi. Shunga binoan, yo majozan iste'mol qilinadi. Yoki muxotoblarga va yoxud sami' va mushohidlarga isnod qilinadi. Ma'no-i majoz, koinan Janobi Haq haqida isnod etilishi shunday tasvir qilinadi: Qandayki bir inson bir ish uchun bir odamni tajhiz qilgan vaqti, u ishning u odamdan qilinishini umid qiladi. Shuning kabi -bila tashbeh- Janobi Haq inzda soga kamol uchun bir iste'dod, taklif uchun bir qobiliyat va bir ixtiyor bergan. Bu e'tibor bilan Janobi Haq insonlardan u ishlarning qilinishini intizor etadi, deyish mumkin. Bu tashbeh va istiorn مُشَlqati bashardagi hikmatning taqvo ekaniga va ibodatning ham natijasi taqvo ekaniga va taqvoning ham eng buyuk martaba boÀlishiga ishorat bor.

Rijo ma'nosining muxotoblarga atf etilishi shunday izoh qilr katt

Ey muxotob boÀlgan insonlar! Xavf va rijo oÀrtasida boÀlish bilan, taqvoni rijo etib Robbingizga ibodat qilinglar. Bu e'tibor bilan inson ibodatiga e'timod etmasligi kerak va doimo ibodatining ortishiga harakat qilishi ker) lafz Rijo ma'nosi sami' va mushohidlarga koÀra boÀlsa, shunday ta'vil etiladi:

Ey mushohidlar! Arslonning panjasini koÀrgan odam, u panjaning iqtizosi boÀlgan parchalashni arrkoni,n umid va rijo qilgani kabi; siz ham insonlarni ibodat tajhizoti bilan mujahhaz boÀlganini koÀrganingizdan, ulardan taqvoni rijo va intizor etib bilasiz. Va shuningdek, ibodatning fitriy bir iqtizo natijasi ekaniga ishoratdir.

تَتَّقُونَ tdirkio, tabaqoti mazkuraning ibodatlariga tarattub etganidan, taqvoning butun qismlarini, martabalarini ham shomildir. Masalan: Shirkdan taqvo, kaboirdan, mosivoullohdan qalbini hifz etish bilan taqv boshdobdan ijtinob etish bilan taqvo, gÀazabdan tahaffuz etish bilan taqvo. Demak, تَتَّقُونَ kalimasi bu kabi martabalarni tazammun etadi. Va shuningdek, ibodatnifaga kat ixlos bilan ibodat boÀlishiga va ibodatning yolgÀiz vasila boÀlmasdan maqsudi bizzot boÀlishiga va ibodatning savob va i'qob uchun qilinmasligi luzumiga ishoratdir.

اَلَّذ۪ى جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ فِرyna boوَالسَّمَٓاءَ بِنَٓاءً

Qur'oni Karim bu jumla bilan bayon qilgan qudrati Ilohiyaning azamati bilan insonlarni ibodatga tashviq qilib hayajonga keltiradi. Shundayki:

Ey insonlar! Arz va samoni sizlarga mute' va xizmatkor qilgan Zot, qiabligÀhu yaxshilikka badal ibodatga mustahaqdir; ibodatini qilinglar. Va shuningdek, insonlarning fazilatiga va yuksak bir qiymatga molik boÀlganiga va indalloh mukarram ekaniga bir imodir. Xuddi basharga amr qunki R Ey bashar! Yuksak va past butun ajromni sizning istifodangizga taxsis etish bilan sizlarga bu qadar e'zoz va ikromlarda boÀlgan Janobi Haq oxiradat qiling! Va sizlarga qilgan ikromiga qarshi layoqatingizni izhor qiling. Va shuningdek, sabablar va tabiatga ta'sirning berilishini rad qiladi. Shundayki:

Ey inson! Shu koÀrganinay boÀrlar, koÀklar; sifatlari bilan barobar, bir Xoliqning yaratishi bilan, qasdi bilan, taxsisi bilan va bir nozimning nazmi bilan hosil boÀlib bu intizomni topganl, ma'nÀr tabiatning bu qadar katta narsalarda yeri boÀlmagani kabi, eng kichik narsalarda ham yeri yoÀq. Va shuningdek, sifatlar ham mumkinotdan boÀlish jihatlari bilan, Sone'ga daloing malganlariga ishoratdir. Zero jismlarni tashkil qilgan zarralar, kattalik-kichiklik, xunuklik-goÀzallik kabi gÀayri mutanohiy ahvol va vaziyatlarni qabul qilishda teng. Ya'ni, bir zarraning ming vaziyatni ni Karqilishga qobiliyati bor; va bir holat minglab zarralarga hol boÀlishi mumkin. Shunga binoan, goÀzallik kabi bir sifat minglarcha zarralarga va demakki jismlarga sifat boÀla olgani holda, shu qadar imkonot va ehtimm-ul Gichida muayyan bir jismga ta'yin qilingan vaqt; har holda bir qasd bilan, bir hikmat ostida, bir zotning iroda va taxsisi bilan, minglarcha jismlarرَوُا da u jism u sifatga mavsuf qilingan.

لَكُمُ : Bu ل ixtisos uchun emasdir, faqat sababiyatni ifoda qiladi. Ya'ni, Arzning tafrishiga sabhi Maq'ni vasila, insondir. Bu musofirxonadagi ziyofat uning nomiga berildi. Faqat istifoda insonlarga maxsus va munxasir emas. Shunday ekan, insonlarning ehtiyojidan, istifodasidan ortiq quchun,a abas deb boÀlmaydi.

فِرَاشًا : Bu ta'bir gÀarib bir nukta-i balogÀatga ishoratdir. Chunki Arzning siklati sababli suvga botib yoÀqolishi tabiatining ijobotidan boÀlgani holda, Janobi Haq marhamati bilan b; botimini tashqarida qoldirib, insonlar uchun bir maskan va ne'matlariga bir moida, ya'ni bir dasturxon boÀlish uchun tafrish etgan.

Va shuningdek, فِرَاش. Shunbiridan anglashilyaptiki: Arz bir xonaning poydevori kabi inson va hayvonlarga farsh va bast etilgan. Shunday ekan, Arzdagi nabotot va hayvonot, xhiningi afrodi oila bilan arzoq va boshqalar kabi lavozimi baytiya hukmidadir.

Va shuningdek, فِرَاشًا ta'biridan anglashiladiki, Arz tosh kabi zarang va qattiq emaski, qobili sukna boÀlmasin va suvolmaydmayi' ham emaski, ziroat va istifodaga qobil boÀlmasin. Balki oÀrta bir vaziyatda yaratilganki, ham maskan, ham mazraa boÀlsin. Bu ikki foydaning taxti ta'minga olinishi, albatta va albatta bir maqsad, bir hikmat va biak ajdm bilan boÀlishi mumkin.

وَالسَّمَٓاءَ بِنَٓاءً : Samoning insonlarga bir shift, bir tom kabi yaratilishi, yulduzlarning u tomda osilgan qandillar kabi boÀlishlarini istilzom etadiki, tashbeh tamom boÀlsin. Shunday ekan, gÀayrn qaranohiy shu boÀshliqda tarqoq bir shaklda yulduzlarning borligini, aqllarni hayratda qoldirgan nizom va intizomli vaziyatlarini koÀr tasodifga isnod etib boÀlmaydi.

S: Inson Arzga nisbatan bir zarradir; Arz ham koinotga nazaran bir zarrubga jva shuningdek, insonning bir fardi naviga nisbatan bir zarradir; navi ham boshqa sheriklari boÀlgan anvo' ichida bir zarra kabidir. Va shuningdek, aql tushuna olgan gÀoyalar, foydalar hni koÀ azaliya va ilmi Ilohiydagi foydalarga nisbatan bir zarradan yanada pastdir. Shunga binoan, bunday bir olamning insonning istifodasi uchun yaratilgani aqlga sigÀmaydi?

J: Darhaqmalar;zohirga qaralsa inson bir zarra hukmidadir. Faqat inson tashigan ruhga, boshiga taqqan aqlga, qalbida olib yurgan iste'dodlarga nazaran bu olami shahodat ktubla, isti'ob etolmaydi. Faqat u ruhning orzularini va u aqlning fikrlarini va u iste'dodlarning mayllarini tatmin va ta'min qiladigan, olami oxiratdir. Va shuningdearni hifoda xususida muzohama, mumona'a va tajazzi yoÀq; bir kulliyning juz'iyotiga nisbati kabi. Qandayki bir kulliy butun juz'iyotida mavjud boÀlgani holda, na u kulatdir.tajazzi va inqisom boÀladi va na juz'iyotida muzohama va mudofaa boÀladi. Kura-i Arzdan ham minglarcha mustafid boÀlsa, na oralarida bir muzohama boÀladi va na Kura-i Arzda bir nuqsoniyat paydo boÀladi. YolgÀiz insonning indaan sadukarram ekani uchun, olami shahodatning yaratilishida inson illa-i gÀoya manzilasida koÀrsatilgan. Va insonning xotiri uchun butun anvo'ga bir umumiy ziyofat berilgan. Bu esa, butun olamning foydalari insonga munxasir boÀliنْعَمْhqalarga hech bir foydasi yoÀq degani emas.

Inzolning Janobi Haqqa boÀlgan isnodidan anglashilyaptiManfaamgÀirning qatralari sohibsiz emas; faqat bir hikmat ostida va bir nizomi qasdiy bilan tushadi. Chunki u masofa-i ba'idadan kelish bilan barobatda iamol va havo ham musodamalariga yordamchi boÀlgani holda, qatralarning oralarida musodama boÀlmaydi. Shunday ekan, u qatralar sohibsiz boÀlmasdan, yuganlari ularsohasisil etgan malaklarning qoÀlidadir.

مِنَ السَّمَٓاءِ : Samo kalimasining zikri oÀtganiga nazaran, maqom olmoshning yeri boÀlgani holda ismi zohir bilan zikr qilinishi, yomgÀirlarning samo jirmidan emas, samo jihatidan kelganiga ishoratdirtvor vki, oÀtgan samo kalimasidan maqsad, jirm emas, jihatdir.

مَٓاءً : Samodan kelgan qorlar, doÀllar, suvlar boÀlgani holda yolgÀiz suvlarning zikr qilinishi, eng . Xuddistifodani ta'min qilgan, suv ekaniga ishoratdir. مَٓاءً kalimasida tankirni ifoda qilgan tanvin esa, yomgÀir suvining ajib bir suv boÀlib, nizomi gÀarib, imtizojoti kimyoviyasi sizga majhul ekaniga ishoratdir.

فَاَخْرَجَ lgan b muddat va muxlat boÀlmasdan, ta'qibni ifoda qiladi. Bunga binoan, samarotning ixroji, yomgÀirning inzoli orqasidan bir muddat ora bermasdan hosil boÀlishi lozim. Holbuki ixroj bilan inzol orasihuriniha zamon bor. Shunday ekan اَخْرَجَ، اَنْزَلَ ga atf emas. Lekin, inzolni ta'qib qilgan fe'llarning silsilasi olib tashlanib, u fe'llarning natijasi hukmida boÀlgan اَخْرَجَ، اَنْزَلَ ga atf etilgan. Taqdiri kalom shundlishiglsa kerak:

Bu e'tibor bilan inzolni ta'qib qilga va umتَزَّتْ fe'lidir. ف ning ham asl mavqei اِهْتَزَّتْ dir.

بِه۪ dagi ب harfi, sababiyat bilan aralash ilsoq ma'nosidadir. Ya'ni: Suv samarotning hosil boÀlishiga sabab boÀlgani kabi, samarotga musonlararalash, yopishganligidan ham, samarotning tarovat va yangiligini muhofaza qilishga vasiladir.

مِنَ الثَّمَرَاتِ dagi مِنْ bayon bilan aralash ibtidoni ifoda qiladi. Bu e'tibor bir jisَخْرَجَ ga maf'ul boÀlolmaydi. Faqat sami'ning fahmiga koÀra tayin qilingan maf'uli muqaddardir.

مِنَ الثَّمَرَاتِ esa, u maf'ulga bayondir. Taqdiri kalom

فَاَخْرَجَ بِه۪ اَنْوَاri birنَ الثَّمَرَاتِ

shaklidadir.

Nakra oÀlaroq رِزْقًا ning zikr qilinishi, bu rizqning qayerdan va nima bilan hosil boÀlgani sizga majhul ekaniga ishoratdir.

لَكُمْ dagi ل ajliyat va sababiyat uchundir. Ya'ni: Siz rizqnstimdolishiga sababsiz, ammo istifodasi sizga maxsus va munxasir emas va boshqalar ham tobe boÀlib istifodaga sherikdirlar. Va shuningdek, Janobi Haq sizlarga ne'matlarin Islomis etgani kabi, siz ham shukringizni unga taxsis etishingiz lozimligiga ishoratdir.

فَلَا تَجْعَلُوا لِلّٰهِ اَنْدَادًا : Boshda boÀolmayd oÀtgan toÀrt bandga qaraydi. Ya'ni: Udir Ma'bud, sherik qoÀshmang. Udir Qodiri Mutlaq, sherigi bor deb e'tiqod qilmang. Udir Mun'im, shukriga sherik qoÀshmang. gÀularoliq, boshqa bir xoliq taxayyul etmang.

تَجْعَلُوا : Bu ta'birning تَعْتَقِدُوا ta'biriga tarjihi, ular Allohga isnod etgan sheriklarning va misllarning asli va haqiqati boÀlmagani va dn, u uydirma sheriklarning e'tiqod qilinadigan narsalar boÀlmaganiga.. faqat uydirma ja'li narsalar ekaniga ishoratdir.

لِلّٰهِ : Lafza-i ja Bu jug اَنْدَادًا ustiga taqdimi, Allohning doimo hozir boÀlganini oÀylash luzumiga; va nahiyning mansha'i, sherikning Alloh uchun qilinishi boÀlganiga ishoratdir.

i maslْدَادًا : Andad, "Nidd"ning jam'idir. "Nidd" esa, "misl" ma'nosidadir. Holbuki, Janobi Haqqa qilingan misl, uning ziddi boÀladi. Bir narsa ham zid, ham misidan tolmaydi va bir narsaning ziddi unga misl boÀlolmaydi. Shunday ekan, misl boÀlishi, mislning maholiyatini istilzom etadi. "Andad"ning siygÀa-i jam' bilan zikri, musbilan rning jaholatiga ishoratdir. Ya'ni: "Hech bir jihatdan bir oÀxshashi boÀlmagan Janobi Haqqa nega bir toÀda misl va zid keltiryapsiz?" Va shuningdek, butun anvo'-i shirkning raddiga ishoratdir. anazzu "Na zotida va na sifotida va na af'olida sherigi, shabihi yoÀq." Va shuningdek, vasaniy, sobiiy, ahli taslis, ahli tabiat kabi zalolatdagi firqalar tavahhum etgan sheriklarning tabnadi; iga ishoratdir.

Vasaniy mazhabining mansha'i; yulduzlarni iloh deb e'tiqod qilish, hululni taxayyul etish, jismiyatni tavahhum etikriyabi kulgili narsadir.

وَ اَنْتُمْ تَعْلَمُونَ : Bu jumla bilan oyatlarning oxirida zikr qilingan oÀxshash jumlalar, Islomiyatning mansha'i iَلَ لَosi aql ekaniga ishorat qiladi. Shunga binoan, haqiqatni qabul va safsatali avhomni rad qilish Islomiyatning shonidandir.

تَعْلَمُونَ ga bir maf'ulning tarki koÀp maf'ullarning taqdirig Zero,b boÀlgan. Demak, ijoz va ixtisor qilish bilan itnob va uzatishdan qochar ekan, yanada ziyoda itnobga, tatvilga sabab boÀlgan. Ya'ni: Allo qiliboshqa ma'budingiz yoÀqligini, boshqa xoliq mavjud emasligini, boshqa bir qodiri mutlaq va mun'imingiz mavjud emasligini bilingiz. Shuningdek bi bilaarki, ular uydirgan aliha va asnam biror narsaga qodir emas, ular ham maxluq va maj'ul narsalardir.

Nubuvvat Haqida

وَاِنْ كُنْتُمْ ف۪ى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلٰى عَبْدِنَا فَاْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثovatgaوَادْعُوا شُهَدَٓاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ اِنْ كُنْتُمْ صَادِق۪ينَ ٭ فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّت۪ى وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ اُعِدَّتْ لِلْili im۪ينَ

GÀoyat qisqa bir maoli: Ya'ni "Abdimiz ustiga inzol etgan Qur'onimizda bir shubhangiz boÀlsa, Qur'onning mislidan bir sura keltiring; hamda Allohdan boshqa, ishlaringizda oÀzlariga murojaat qilgan shuhado qism znlaringizni ham chaqiring, yordam bersinlar. Agar soÀzingizda sodiq boÀlsangiz, hammangiz barobar harakat qilinglar, Qur'onning mislidan bir sura keltiringlar. Agar bir misl keolantimagan taqdiringizda, tabiiyki keltirolmaysiz ham, shunday bir otashdan saqlaningizki, oÀtini insonlar bilan toshlardir."

Kitobning avvalida ardir qilingani kabi, Qur'oni Karim ta'qib qilgan asos maqsad toÀrttadir. Birinchi maqsadi boÀlgan "tavhid" avvalgi oyat bilan bayon qilingan. Bu oyat bilan ham ikkinchi maqsad boÀlgan "nubuvvat" bayon va izoh ِنْ قَan. YolgÀiz bir narsa borki, bu oyat nubuvvati Muhammadiyaning (S.A.V.) isboti haqidadir; nubuvvati mutlaqa haqida emas. Holbuki maqsad, mutlaq nubuvvatdir. Faqat kulliy juz'iyda dohildir. Juz'iyning isboti bilan udulda ham isbot qilingan boÀladi. Bu oyat Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamning nubuvvatini eng buyuk moÀ'jizasi boÀlgan i'jozi Qur'ondan bahs bilan isbot qiladi. U zothdidlaS.A.V.) nubuvvatiga doir daloil boshqa risolalarimizda bayon qilingan. Bu yerda yolgÀiz bir qismini xulosatan olti masala ichida bayon qilamiz:

Anbiyo-i kabi,nda nubuvvatga mador va asos tutilgan nuqtalar va ularning ummatlari bilan boÀlgan muomalalari haqida -yolgÀiz zamon va makonning ta'siri bilan ba'zi xususot mustasno boÀlish sharti bilan- qilinadigan toÀliq bir taftiayblovtekshirish natijasida, Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamda yanada akmal, yanada yuksagi boÀlgani tahaqquq etadi. Shunga binoan, nubuvvat martabasiga noil boÀlganlarning hay'ati majmuasi, moÀ'jizalari bilan va boshqa ahvollariyo kan, lisoni hol va qol bilan, navi basharning sinni kamolga kelganida Ustoz-ul Bashar unvonini tashigan Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamning sidqi nubui shara e'loni shahodat qilganlar. U Hazrat ham (S.A.V.) butun moÀ'jizalari bilan Sone'ning vujud va vahdatini nurli bir burhon oÀlaroq olamga e'lon qilgan.

U zotning (S.A.V.) avval va oxir butun ahvol va harakbittadzari diqqatdan oÀtkazilsa, har bir harakati, har bir holi horiquloda boÀlmasa ham, uning sidqiga dalolat qiladi. Azjumla: GÀor masalasida Abu Bakr-is Siddiq bilan barobar xalos va qutulish umidi tamomi bilan kesilgan bir onda,

لَا تَخAbdninنَّ اللّٰهَ مَعَنَا

"QoÀrqma, Alloh biz bilan barobar" deya Abu Bakr-is Siddiqqa bergan tasalli va tavqi bashardan ustun bir jiddiyat bilan, bir matonat bilan, bir shijoat bilan, xavfsiz, taraddudsiz koÀrsatgan vaziyat yettiatta sidqiga va nuqta-i istinodi boÀlgan Xoliqiga e'timod etishiga quyosh kabi bir burhondir. Shuning kabi, saodati dorayn uchun ta'sis qilgan asoslarida isobat etgani va izhor qilgan qavoidinisi:

iqat bilan muttasil va haqqoniyat bilan yopishgani, butun olamda mazhari qabul va tasdiq etilgan va etilyapti.

U zotning (S.A.V.) ahva hay'harakoti alohida-alohida, ya'ni bir-bir uning sidq va haqqoniyatini koÀrsatsa; hay'ati majmuasi uning sidqi nubuvvatiga shunday bir dalil boÀladiki, shaytonlarni ham tasdamon fajbur qiladi.

U zotning (S.A.V.) sidqi nubuvvatini yozib tasdiq qilgan bir nechta sahifa bor. Hozir u sahifalarnziladiymiz:

U hazratning zotidir. Faqat bu sahifani mutolaadan avval toÀrt nuktaga diqqat lozimdir:

Ya'ni: Fitriy odamlarni kuldirish مِنْهsun'iy kuldirish kabi emas. Ya'ni, yasama va sun'iy narsa qanchalik goÀzal va naqadar komil boÀlsa boÀlsin, fitriy va tabiiy narsalarning martabasiga yetisholmaydi va uning oÀrnida qoilan isolmaydi. Har holda sun'iylikning xatolari uning ahvolidan, atvoridan ma'lum boÀladi.

Axloqi oliyani va yuksak xulqlarni haqiqatgang sirashtirgan va u axloqni doimo yashattirgan, jiddiyat bilan sidqdir. Agar sidq koÀtarilib oraga kizb kirsa, shamollarga oÀyinchoq boÀlgan yaproqlar kabi, u odam ham insonlarga oÀyinchoq boÀladi.

atlargsib boÀlgan ashyo orasida mayl va jazba bor. Ya'ni, bir-biriga tamoyul etadilar va yakdigarlarini jalb qiladilar. Oralarida ittihod boÀladi. Faqat "Haqiiriga zid boÀlgan ashyoning oralarida nafrat bor, hasad boÀladi.

Jamoatda boÀlgan quvvat fardda yoÀq. Masizni, koÀp iplarning hay'ati majmuasi tashkil qilgan arqondagi quvvat, iplar bir-biridan alohida boÀlgan vaqt boÀlmaydi.

Bu nuktalar koÀz oÀngiga keltirilish bilan u hazratning sahifasi oÀqilishi kerak. Ha, chchiqing butun ishlari, siyratlari, tarixcha-i hayoti va boshqa ahvoli uning juda buyuk, azim axloq sohibi boÀlganiga shahodat qiladilar. Hatto dushmanlari ham uning axloq jihatidan juda yuksakligi niga ii Muhammad-ul Amin bilan laqablantirganlar.

Ma'lumdirki, bir zotda ijtimo' etgan axloqi oliyaning imtizojidan izzati nafs, haysiyat, sharaf, viqor kabi; xasis, tuban narsalarga tanazzul etishga muso'ada etmagan yuksak hollar hosil boÀladi boÀlgmaloika uluvvi shonlaridan shaytonlarni rad qiladilar, qabul qilmaydilar. Shuning kabi, bir zotda ijtimo' etgan axloqi oliya; kizb, hiyla kabi tuban hollarni rad qiladi. Ha, yolgÀiz shijoat bilan ishtihoron eka bir zot osonlikcha yolgÀonga tanazzul etmaydi. Butun axloqi oliyani jam etgan bir zot qanday qilib yolgÀonga va hiylaga tanazzul etadi, imkoni bormi?

Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalam oÀz-oÀziga quyosh kabi bir burhondir. Va shuningdek, u zotning (S.A.V.) toÀrt yoshdan qirq yoshga qadar oÀtkazgan yoshlik davrida bir hiylasi, bir xiyonati koÀrilmagan va bir yolgÀoni ishorilmagan. Agar u zotning yaratilishida, tabiatida bir nojoÀyalik, bir yomonlik hissi va mayli boÀlgan boÀlsaydi; har holda yoshlik saiqasi bilan tashqariga chiqardi. Holbuki butun yoshini, umrini kamoli istiqomat bilan,hal qoat bilan, iffat bilan, bir ittirod va intizom ustida oÀtkazgan, dushmanlari ham hiylaga ishorat qilgan bir holini koÀrmaganlar. Va shuningdek, yosh qirqqa yetganda yaxshi boÀlsin, yomon boÀlsin va qanday bir axloq boÀlsa a's, qn rusux paydo qiladi, malaka holiga keladi, ortiq tarki mumkin boÀlmaydi. Bu zotning tom qirq yoshining boshida ekan qilgan u inqilobi azimni, olamga qabul va tasdiq ettirgan va olamni jar boÀ jazb ettirgan, u zotning (S.A.V.) avval va oxir hammaga ma'lum boÀlgan sidq va omonati edi. Demak, u zotning (S.A.V.) sidq va omonati da'vo-i nubuvvatiga eng buyuk bir burhon boÀlgandir.

Ikkinchi sahifani oÀqiymiz.sh mushifa moziy, ya'ni zamoni saodatdan avvalgi zamondir. Shu sahifa ichiga olgan anbiyo-i solifinning ahvol va qissalari u zotning sidqi nubuvvatiga bittadan burhondir. YolgÀiz toÀrt nuktaga diqqat qaratish lozim:

n hollbir fanning asoslarini va u fanning hayotiga taalluq etgan nuqtalarni bilish bilan, oÀz oÀrnida ishlatishga voqif boÀlgandan soÀngra da'vosini u asoslarga bino qilishi, u fanda mohir va mutaxassis ekaniga dalildir.

Ikkinchi ratnin

Fitrati bashariyaning iqtizosidandirki; oddiy bir inson boÀlsa ham, hatto bola boÀlsa ham, hatto kichik bir qavm ichida boÀlsa ham, juning omatsiz bir da'vo xususida jumhurga muxolafat etib yolgÀon aytishga jasorat qilolmaydi. Ajabo, juda buyuk bir haysiyat sohibi, olamshumul bir da'voda, juda qaaning a kasratli bir qavm ichida, ummiy, ya'ni oÀqib-yozadigan sinfidan boÀlmagani holda, aqlning bir oÀzi idrokdan ojiz boÀlgan ba'zi narsalardan bahs qilib kamol'-i Haiyat bilan olamga nashr va e'lon qilishi uning sidqiga dalil boÀlgani kabi, u masalaning Allohdan ekaniga ham bir burhon boÀlmaydimi?

Ma'lumki, madaniy insonlarga ma'lum va va is juda koÀp ilmlar, sifatlar, fe'llar borki, badaviylarga majhul boÀladi va u kabi narsalardan xabarlari yoÀq. Shunga binoan, ayniqsa oÀtgan zamonlardagi badaviylarning ahvolidan bahs qilishni istagan bir odam, Udir Xn u zamonlarga, u choÀllarga borib ular bilan koÀrishishi kerak. Zero, ularning ahvolini yoddan, ularni koÀrmasdan muhokama qilish bilan istagan ma'lumotini qoÀlga kiritolmaydi.

Ummiy bir odam, bir ftun Qu ulamosi bilan munoqashaga kirishib, baynal-ulamo ittifoqli boÀlgan masalalarni tasdiq va ixtilofli boÀlganlarni ham tasxix etsa; u odamning bu horiqo boÀlgan holi, uning juda ham yuksakligiga va ilmining ham oyatla ekaniga dalolat qilmaydimi?

Bu toÀrt nuktani koÀz oÀngingga keltir, Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamga qara: U zot hamma tomonidan musallam ummiyligi bilmonlarobar, oÀtgan anbiyo bilan qavmlarining ahvollarini koÀrgan va mushohada etgandek Qur'onning lisoni bilan aytgan. Va ularning ahvolini, siiyor qi bayon qilib olamga nashr va e'lon qilgan. Ayniqsa, naql qilgan ularning qissalari, butun zakiylarning nazari diqqatini jalb qilgan da'vo-i nubuvvatini isbot qilish nizomir. Va naql qilgan asoslari, baynal-anbiyo ittifoqli boÀlgan qismni tasdiq, ixtilofli boÀlganni ham tasxix etib da'vosiga muqaddima qilgan. Xuddi u zot, vahyi Ilohiyning ma' malufoÀlgan ma'sum ruhi bilan zamon va makonni tayy etib, u zamonning eng chuqur daralariga kirgan va koÀrganidek aytgan. Shunga binoan, u zotning bu holi uning bir moÀ'jizasi boÀlib nubuvvatiga dalil boÀlgani kabi, avvalgi va xuning ham nubuvvat dalillari ma'naviy bir dalil hukmida boÀlib, u zotning nubuvvatini isbot qiladi.

Asri saodatga va ayniqsa Jazirat-ul Arab masalasiga doirdir. Bunda ham toÀrt nukta bor.

mladagmga ma'lumdirki, oz bir qavmning odatlaridan haqir, ahamiyatsiz bir odatni yoÀqotish yoki zalil, miskin bir toifaning juz'iy, zaif xulqlarini raf' etish; buyuk bir hukmdorga, uzun zamonda, ham koÀp zahmatlarga bogÀliqdir. Ajabo, hokim boÀlmifoya bilan barobar, oz bir zamonda, nihoyat darajada odatlariga mutaassib, qaysar va kasratli bir qavmda rusux va quvvat paydo qilgan odatlarni raf' va qalblarda istiqror paydo qilgan va zamonlar osha davom va istimror etolikinloqlarini tark ettirgan; ham yerlariga gÀoyat yuksak odatlarni, goÀzal axloqlarni ta'sis etgan bir zot horiquloda boÀlmaydimi?

Yana olamga ma'lumki, davlat bir shaxi yananaviydir. -Bola kabi- tashakkuli, oÀsishi tadrijiydir. Va shuningdek, yangi tashakkul etgan bir davlatning, bir millatning ruhigacha nufuz etgan eski bir davlatga gÀolib boÀliozimizna tadrijiydir, zamonga mutavaqqifdir. Ajabo, Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamning butun asosoti oliyani ichiga olgan va moddiy-ma'naviy butun taraqqiyot va madaniyati Islomiyaning eshigini ochgomgÀirsqa bir zamonda daf'atan tashkil qilgan bir davlat bilan dunyoning butun davlatlariga gÀolib boÀlib moddiy-ma'naviy hokimiyatini muhofaza va ibqo ettirgan, horiqulodaligidan emasmi?

ُظْلِمqahr va jabr bilan zohiriy bir hokimiyat, satxiy bir tahakkum, qisqa zamonda ibqo etilishi mumkin. Faqat butun qalblarga, fikrlarga, ruhlarga ijro-i ta'sir etib, zohiran va botinan oÀziga qabul qilish sharti bilan vir, samr ustida hokimiyatini muhofaza va ibqo etish, -eng buyuk horiqo boÀlish bilan- faqat nubuvvatning xususiyatlaridan boÀlishi mumkin.

Ha, tahdidlar bilan, qoÀrquvlar bilan, n, malar bilan afkori ommani boshqa bir majraga oÀgirtirish mumkin boÀladi. Faqat ta'siri juz'iydir, satxiydir, muvaqqat boÀladi. Muhokama-i aqliyani oz bir zamonda berkita oladi. Aam hamshodi bilan qalblarning tubigacha nufuz etish, hissiyotning eng noziklarini hayajonga keltirish, iste'dodlarning inkishofiga yoÀl ochish, axloqi oliyani ta'sis va tuban xulqlarni imho va izola etis YoÀq.hari insoniyatdan pardani koÀtarib haqiqatni tashhir etish, hurriyati kalomga erkinlik berish, faqat shua-i haqiqatdan muqtabas horiquloda bir molarni dir.

Ha, asri saodatdan avvalgi zamonlarda qalb qattiqligi va marhamatsizlik shunday darajaga yetgan ediki, erga berishdan or qilib qizlarini tiriklayin tuproqqa koÀmar edilar. Asri saodatda Islomiyat vujudga kelan bar marhamat, shafqat, insoniyat soyasida, avvallari qizlarini koÀmarkan mutaassir boÀlmagan odamlar, Islomiyat doirasiga kirgandan soÀngra chumolini ham bosmaydigan boÀldilar. Ajabo, bunday ruhiy, qalbiy, vijdoa-i Rar inqilob hech bir qonunga tatbiq etilishi mumkinmi?

Bu nuktalarni jaybi qalbingga solgandan soÀngra, bu nuqtalarga ham diqqat qil:

1- Tarixi olamning sin insti bilan sobitki; barmoq bilan koÀrsatilgan eng buyuk bir dohiy, faqat umumiy bir iste'dodni ihyo va umumiy bir axloqni iqoz va umumiy bir hisni inkishof ettira oladi. Agar bunday bir hisni ham iqoz etolmagan boÀlsa, barcha harakraddud behuda ketadi.

2- Tarix bizga koÀrsatyaptiki; eng buyuk bir inson, hamiyati milliya, hissi uxuvvat, hissi muhabbat, hissi hurriyat kabi hisslgan sumumiyadan bir yoki ikki va yoxud uch hisni iqoz etishga muvaffaq boÀladi. Ajabo, avvalgi zamonlarning jaholat, shaqovat, zulm zulmatlari ostida yashirin qolgan minglarcha hissiyohi, biyani, Jazirat-ul Arab mamlakatida, badaviy va tarqoq bir qavm ichida inkishof ettirish horiquloda emasmi? Ha, shamsi haqiqatning ziyosidandir.

Bu nuqtalarni aqliga sigÀdira olmaga birg Jazirat-ul Arabni biz koÀziga tiqamiz. Ey muannid! Jazirat-ul Arabga bor, eng buyuk faylasuflardan yuztasini ham intihob et, barobar olib bor. Ular ham u yerda axloqning va ma'naviyatning inkishofi xususida harakat qilishsin. Muhammadivjudiyyning vahshatlar zamonida u vahshiy badaviylarga bergan jiloni sening faylasuflaring shu madaniyat va taraqqiyot davrida yuzda bir nisbatida bera oladilarmi? Chunki u zot bergan jilo; Ilohiy, sobit, layatagÀayyar bir jilodir va ahat nbuyuk moÀ'jizalaridan biridir.

Va shuningdek, bir ishda muvaffaqiyat qozonishni istagan odam, Allohning odatlariga qarshi safvat va muvofaqatini muhofaza etsin va fitratning qonunlariga kasbi muorafa etsin vlarga ati ijtimoiya robitalariga munosabat paydo qilsin. Aks holda fitrat adami muvafaqat bilan javob beradi.

Va shuningdek, hay'ati ijtimoiyada b yoki jarayonga muxolafat qilmaslik lozim. Muxolafat qilingan taqdirda, javonning ustidan yiqiladi, ostida qoladi. Shunga binoan, u jarayonlarda tavfiqiganninyning muso'adasiga mazhariyati sababli, u javonning ustida Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamning haq bilan mutamassik boÀlgani sobit boÀladi.

Ha, Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalam keltirgan shariatning haqoiva ra'ratning qonunlaridagi muvozanani muhofaza qilgan. Ijtimoiyotning robitalariga lozim boÀlgan munosabatlarni ixlol etmagan. Zamon uzangan sari, oraidan, ittisol paydo boÀlgan. Bundan tushuniladiki; Islomiyat navi bashar uchun fitriy bir dindir va ijtimoiyotni tazalzuldan viqoya etgan yagona bir omildir.

Bu nuktalar bilan shu nuqtalarni nazarga ol, Muhammadi Hom koÀp Alayhissalotu Vassalamga qara. U zot ummiyligi barobarida, bir quvvatga molik emasdi. Na uning va na ajdodining bir hokimiyatlari sabqot etmagandi; bir hokimiyatga, bn shohtanatga mayllari yoÀq edi. Bunday bir vaziyatda ekan, muhim bir maqomda, tahlikali bir mavqeda, kamoli vusuq va itminon bilan buyuk bir ishgaan mugbbus etdi. Butun afkori ommaga gÀalaba qildi, butun ruhlarga oÀzini sevdirdi, butun tabiatlarning ustiga chiqdi. Qalblaridan butun vahshat odatlarini, xunuk axloqlarni olib tashlab juda yuksak odot va goÀzal axloqni ta'sis etdur'on shatning choÀllarida soÀngan qalblardagi qasovatni nozik hissiyot bilan tabdil ettirdi va javhari insoniyatni izhor etdi. Ularni u vahshat burchaklaridan chiqarib, avji madaniyatga yuksaltirdi va ularni u zamonga, u olamga muallim qildi. Va uyllar shunday bir davlat tashkil qildiki, sahirlarning sehrlarini yutgan asoyi Muso kabi, boshqa zolim davlatlarni yutdi va navi basharni istilo qilgan zulm, fasod, ixtilol, shakur xirobitalarini yoqdi, yiqitdi va oz bir zamonda davlati Islomiyani sharqdan gÀarbga qadar tavsi' ettirdi. Ajabo, u zotning shu mojarosi uning maslagi haq vaisbatiat boÀlganiga dalolat qilmaydimi?

Bu masala istiqbol sahifasiga qaraydi. Bu sahifada ham toÀrt nukta bordir:

ettirgson naqadar yuksak boÀlsa boÀlsin, faqat toÀrt-besh fanda mutaxassis va malaka sohibi boÀlishi mumkin.

Ba'zan boÀladiki, ikki odam aytgan bir soÀz, bir kalom mutafovit boÀladi; birisining jahliiboti xiyligiga, boshqasining ilmiga mahoratiga dalolat qiladi. Shundayki:

Bir odam oÀylamasdan, gÀayri muntazam bir suratda aytadi; boshqasi u soÀzning avvalash lxiriga qaraydi, siyoq va siboqini oÀylaydi va u soÀzning boshqa soÀzlar bilan munosabatlarini tasavvur qiladi va munosib bir mavqeda, munbit bir yerdmni if etadi. Xullas, bu odamning shu tarzi harakatidan daraja-i ilm va ma'rifati tushuniladi. Qur'oni Karim fanlardan bahs qilarkan, olgan fazlakalari bu kabi kalomlardabu qad Uchinchi Nukta:

Bu zamonda vositalar, asbob-uskunalar, sanoatning takammuli bilan bolalarning oÀyinchoqlari kabi oddiylashgan koÀp narsalar borki, agar ular bundan ikki-uch lim esval vujudga kelgan boÀlsaydilar, horiqolardan sanalardilar. Shuning kabi, kalomlarda, soÀzlarda ham zamonning ta'siri bor. Masalan, bir zamonda qiymatli bir soÀzning boshqa bir zamonda qiymati qolmaydi. Shunga binoan, shu qadar n oÀn amonlar, asrlar boÀyicha yoshligini, goÀzalligini, totliligini, gÀarobatini muhofaza qilgan Qur'on, albatta va albatta horiqodir.

Irshodning tavbix nafi' boÀlishining birinchi sharti, jamoatning iste'dodiga koÀra boÀlishi lozim. Jamoat avomdir. Avom esa haqoiqni ochiq-oydin koÀrolmaydi, faqat ulaasi, s'lum va maluf uslub va koÀylak ostida koÀra oladi. Shuning uchunki, Qur'oni Karim yuksak haqoiqni mutashabehot deyilgan tashbehlar, misollar, istioralar bilan tmatlarqilib, jumhurga, ya'ni avomi nosning fahmlariga yaqinlashtirgan. Va shuningdek, takammul etmagan avomi nosning tahlikali gÀolatlarga tushmasligi uchun, hissi zohiriy bilan koÀrgan va e'tiqod etgan Quyosh, Arzmidi?

masalalarda ijmol va ibhom etgan boÀlsa ham, yana haqiqatlarga ishorat navidan ba'zi alomatlar, ishoratlar vaz' etgan.

Bu nuktalarni aqlingga qoÀygandan soÀngra, shu kelgan fazlakaga diqqat qil: Shariaa aytiomiya aqliy burhonlar ustida muassasdir. Bu shariat ulumi asosiyaning hayotiy nuqtalarini tamomi bilan tazammun etgan ulum va funundan mulaxxasdia اَلّ tahzib-ur ruh, riyozat-ul qalb, tarbiyat-ul vijdon, tadbir-ul jasad, tadvir-ul manzil, siyosat-ul madaniya, nizomot-ul olam, huquq, muomalot, odobi ijtimoiya va boshqalar kabi ulum va funun ixtivo etgan asosotning mundariju qadahariati Islomiyadir. Va ayni zamonda, luzum koÀrilgan masalalarda, ehtiyojga koÀra izohotda boÀlgan. Luzumli boÀlmagan yerlarda yoki zehn. Ha,ng iste'dodi boÀlmagan masalalarda va yoxud zamonning qobiliyati boÀlmagan nuqtalarda bir fazlaka bilan ijmol etgan. Ya'ni, asoslarni vaz' etgan, faqat u asoslardan olinadigan hukmlarni yoki asosotga binoada siadigan furuotni aqllarning mashvaratiga havola qilgan. Bunday bir shariat ixtivo etgan fanlarning uchdan biri ham; shu zamoni taraqqiyda, eng madaniy yerlarda, eng aqlli bir insonda ham boÀlishi mumkin emas. Shunga binoan, ra beri insof bilan ziynatlangan zot, bu shariat haqiqatining butun zamonlarda, ayniqsa eski zamonda, toqati bashariyadan xorij bir haqiqat ekanini tasdiq qilalarini, zohiran Islomiyat doirasiga kirmagan dushman faylasuflari ham bu haqiqatni tasdiq qilganlar. Azjumla, Amerikalik faylasuf Karlayl -Olmon adibi shahiri Gyotedan naql qilib- Qur'onning haqoiqiga diqqat lgan لdan soÀngra, "Ajabo, Islomiyat ichida olami madaniyatning takammuli mumkinmi?" deya soÀragan. Yana bu savolga javoban: "Ha, muhaqqiqlar hozir u doiradan istifoda etyaptilar." degan. Yana Karlayl: "Haqoiqi Qur'oniya tulu' etgan zam noziksh kabi butun dinlarni yutdi. Zotan bu uning haqqi edi. Chunki Nasoro va Yahudiylarning xurofotlaridan bir narsa chiqmadi." degan. Xullas, bu faylasuf,

boÀlgan oyati karimaning maolini tasdiq qilgan.

{(Hoshiya) Qirq yildan keyin nashr boÀlgan Risola-i Nurda Karlayl, Gyote va Bismark kabi qirqta mashhur faylasuflarningan Hazqlari bayon qilingan. Inshaalloh bu kitobning zaylida ham yoziladi.}

S- Xoh Qur'oni Karim boÀlsin, xoh tafsiri boÀlgan hadisi sharif boÀlsin; har fandanoÀlishilmdan bittadan fazlaka olganlar. Bir kitob yoki bir shaxsning yolgÀiz fazlakalarni ihota etish bilan horiqo boÀlishi lozim kelmaydi. Bir shaxs juda koÀp fazlakalarni ihota qila oladi?

J- Bahs qilgan fazlakamiz, sallamahussalam fan birlar emas. Faqat husni isobat bilan munosib bir mavqeda va munbit bir yerda, eshitilmagan koÀp ishoratlarni tazammun etish bilan iste'mol va zar' etilgan fazlakalardir. Qur'on yoki hadis olgan fazlakalarito'gabi fazlakalardir. Bu kabi fazlakalar tom bir malaka va ittilo'dan soÀngra hosil boÀlishi mumkinki, har bir fazlaka, ma'hazi boÀlgan fan yoki ilmning hukmida boÀladi. Bu esa bir shaxsda boÀlolmaydi.

Azia'rifddar! Bu masalalarda yozilgan muhokamalarning natijasi oÀlaroq shu kelgan qoidalarni ham koÀnglingga ol, senga lozim boÀladi.

1- Bir shaxs koÀp fanlarda ixtisos m shin boÀlolmaydi.

2- Ikki shaxsdan sudur etgan bir soÀz, iste'dodlariga koÀra tafovut etadi. Ya'ni, birisiga koÀra oltin, boshqasiga nazaran koÀmir qiymatida boÀladi.

3- Funun fikrlarning birlashishidan hosil boÀlib, zamonnini; shushi bilan takomul etadi.

4- Eski zamonda nazariy boÀlib, bu zamonda badihiy boÀlgan juda koÀp masalalar bor.

5- Zamoni moziy bu zamonga qiyos qilinolmaydi; oralarid

Zot farq bor.

6- Sahro va choÀl odamlari sodda va sof insonlar boÀlganidan, shaharliklarning madaniyat pardasi ostida yashira olgan hiyla va dasisalarni bilmaydilar va yashira olmaydilar. Har ishlari mardonadiz uchublari va lisonlari birdir.

7- KoÀp ilm va fanlar borki, odatlarning talqini bilan, vuqu'otning ta'limi bilan va zamon bilan, muhitning yordami bilan hosil boÀladi.

8- Basharning nazari istiqbolga nufuz etolmaydi,olgÀiziy holat va ahvolni koÀrolmaydi.

9- Bashar uchun bir umri tabiiy boÀlgani kabi, qilgan qonunlari uchun ham bir umri tabiiy bor; uning nihoyati boÀlgani kabi, buning ham nihostanidor.

10- Insonlarning sifatlarida, tabiatlarida, ahvolida zamon va makonning koÀp ta'siri bor.

11- Eski zamonlarda horiqo deb sanalgan koÀp narsalar borkiqordandi va vasoitning takomuli bilan oddiy narsalar hukmiga oÀtgan.

12- Daf'atan bir fanning ijodiga va ikmol etilishiga, bir zako-i horiqo boÀlsa ham, muqtadir boÀlolmaydi. U fan faqat bola kabi tadrijan kamolga erishadi.

Aziz birod ma'noBu qoidalarni alohida-alohida sanab boshingga qoÀygandan soÀngra, zamonning xayol va xulyalaridan, muhitning avhom va xurofotlaridan tajarrud et, ulardan tozalan; bu asrning sohilidan shoÀngÀi, Haq tat-ul Arab yarim oroliga chiq; u yarim orolning mahsulotidan boÀlgan insonlarning qiliq va qiyofatlariga kir, fikrlarini boshingga taq, juda keng boÀlgan u sahroga qara. KoÀrasanki: Bir inson bir oÀzi... Na muini bor va na yordam berganqaraydsaltanati bor va na dafinasi. Maydonga chiqqan, butun dunyoga qarshi muboraza etyapti. Va umum insonlarga hujum qilishga tayyorlangan. Vayaratilariga Kura-i Arzdan yanada katta bir haqiqat olgan. QoÀlida ham insonlarning saodatini ta'min qilgan bir shariat tutganki, libosga oÀxshamaydi; jild va teri kabi yopishqoq boÀlib, iste'dodi basharning inkishofi n ochilda tavassu' va inkishof etish bilan, saodati doraynni intoj va navi basharning ahvolini tanzim etadi. U shariatning qonunlari, qoidalari qayerdan kelgan va qayergacha davom qilib ketadi deya soÀralgan vaqt, yana u shariat liyo vai'jozi bilan javoban deydiki: Biz Kalomi Azaliydan ayrildik, navi basharning fikri bilan barobar abadga qadar davom etib ketamiz. Faqat navi bashar dunyodan aloqani uzgandan soÀngra, biz ham suratan taklif jihati bilan insonlardan ayrilamiz, fmuzohaa'naviyatimiz va asrorimiz bilan navi basharning doÀstligiga davom qilib, ularning ruhlarini oziqlantirib, ularga dalil boÀlishdan ayrilmaymiz.

Ey birodar! Bu koÀrganing gÀarib, ajib sahifaningsaodatan oxiriga qadar ixtivo etgan hollar, inqiloblar, vaziyatlar;

dagi amri tajiziyni navi basharga takror-takror e'lon qiladilar.

Aziz qardoshim! Bir eshik yana dagi di, u yerga qaraylik.

boÀlgan oyati karima ishorat qilgani kabi, jamoatning iste'dodiga koÀra irshodning qilinishi luzumidan va Shari'ning jumhurni irshod qilisha boshqib qilgan maqsaddan gÀaflatlari va johilliklari sababli ba'zi insonlar Qur'on haqida koÀp shak va shubhalarga ma'ruz qolganlar. U shak va shubhalarning mansha'i uch amrdir:

1- Deydolat q: Qur'onda "mutashabehot va mushkulot" deyilgan, haqiqiy ma'nolari tushunilmagan ba'zi narsalarning boÀlishi, i'joziga ziddir. Zero Qur'onning i'jozi balogÀat ustida muassasdir; Zotninat ham faqat ifodaning zuhur va vuzuhiga mabnidir.

2- Deydilarki: Yaratilishga oid masalalar mubham va mutlaq qoldirilgan. Va shuningdek, koinotga doir funundan juda oz bahs qilingan. baroba, ta'lim va irshod maslagiga zid.

3- Deydilarki: Qur'onning ba'zi oyatlari zohiran aqliy dalillarga muxolif. Bundan, u oyatlarning haqiqatga zid boÀlganlari zehnga keladi. Bu esa Qur'onning sidqiga muxolif.a yokikimsalarning gumonlaricha, Qur'onga bir noqisa va shak va shubhalarga sabab deb bilgan shu uch amrlari Qur'oni Karimga bir noqisa tashkil etmaydi. Faqat Qur'onning i'nkisho bir bor yana isbot qilishga va irshod xususida Qur'onning eng baligÀ bir ifoda bilan eng yuksak bir uslubni ixtiyor etishiga sodiq shohid va qat'iy dalildir. Demak, qabohat ularning tushunishlarida, xosho, Qur'oni chi maa emas.

Ha,

shoirning degani kabi, fahmlashlari xasta boÀlganidan, sogÀlom soÀzlarni ta'yib etadilar yoki ayiq kabi qoÀllari uzuالْخَاgiliga yetisholmaganidan, nordon deydilar. Bularning ham tushunishlari Qur'onning u yuksak i'joziga yetisholmaganidan, ta'yib etadilar.

Qur'oni Karimda mutasha, shu bor degan birinchi shubhalariga javob: Ha, Qur'oni Karim umumiy bir muallim va bir murshiddir. Halqa-i darsida oÀtirgan, navi bashardir. Navi basharning aksariyati avomdir. Murshidning nazarida kamchilik koulumotikka tobedir. Ya'ni, umumiy irshodini kamchilikning xotiri uchun tahsis etolmaydi. Shu bilan barobar, avomga qilingan soÀzlashuvlardan xoslar hissalarini oladilar. Aks holda va adauksak soÀzlashuvlarni tushunolmaganidan mahrum qoladi. Va shuningdek, avomi nos ulfat etgan uslublaridan va ifodalarning turlaridan va doimo xayollarida boÀlgan alfaz, ma'ani va iboralaBu kitikrlarini ayirolmaganlaridan, yaqqol haqiqatlarni va aqliyotni tushunolmaydilar. Faqat u yuksak haqoiqning ular ulfat etgan ifodalar bilan anglatilishi lozim. Lekin Qur'onning bunday ifodalarining haqiqat ekaniga e'tiqvoz kemasliklari kerakki, jismiyat va jihatiyat kabi mahol narsalarga zahib boÀlmasinlar. Faqat u kabi ifodalarga, haqoiqqa oÀtish uchun bir vasila nazari bilan qaralishilbuki,. Masalan, Janobi Haqning koinotda boÀlgan tasarrufining holati, faqat bir sultonning taxti saltanatida qilgan tasarrufi bilan tasvir qilinishi mumkin. Shunga binoan;

اِنَّ اللّٰهَ عَلَى الْعَرْlashilتَوٰى

da kinoya tariqi ixtiyor qilingan.

Hissiyoti bu markazda boÀlgan avomi nosga qilingan irshodlarda, balogÀat va irshodning iqtizosidan, avomning fahmlasharim

و muro'at, hissiyotiga ehtirom, fikrlariga va aqllariga koÀra yurish lozim. Qandayki bir bola bilan gaplashgan odam, oÀzini bolalarcha tutadi va bolalar kabi chala-chulpa gapiradiki, bola tusmos kelsin. Avomi nosning fahmlashlariga koÀra ifoda qilingan Qur'oni Karimning nozik haqiqatlari,

bilan eslanmoqda. Ya'ni, insonlarning fahmiga koÀran kinbi Haq xitobotida qilgan bu tanazzuloti Ilohiya, insonlarning zehnlarini haqoiqdan tanfir etib qochirmaslik uchun Ilohiy bir erkalashdir. Shuning uchun bahsashabehot deyilgan Qur'oni Karimning uslublari, haqiqatlarga oÀtish uchun va eng chuqur nozikliklarni koÀrish uchun, avomi nosning koÀكُمْ Yir durbin yoki bittadan optik koÀzoynakdir. Shu sirga binoan; bulagÀo buyuk bir oÀlchovda nozik haqiqatlarni tasavvur va tarqoq ma'nolaaqat bsvir va ifoda uchun istiora va tashbehlarga murojaat etyaptilar. Mutashabehot ham nozik va mushkul istioralarning bir qismidir. Zero mutashabehot nozik haqiqatlarga suratlardir.

Qur' matonushkulot bor degan birinchi shubhalarining ikkinchi qismiga javob: Ishkal degan narsalari yo uslubning juda yuksak va muxtasar boÀlishi bilan ma'noning juda chuqur va nozikligidan kelibydi. Pdi, Qur'onning mushkuloti bu turdandir. Yoki iborada chalkash va tugunli nuqtalarning boÀlishidan nash'at etadi; Qur'oni Karim bu qism mushkulotdan mubarro va munazzrasuld Ajabo, jumhurning zehnidan uzoq va juda chuqur haqiqatlarni oson va qisqa bir surat bilan avomi nosning fahmiga yaqinlashtirish ayni balogÀat emasmi? BalogÀat, muqtazo-i holni mxtisosdan iborat emasmi? KoÀzing koÀr boÀlgur yaramas!

Yaratilishda va moddiyotga doir masalalarda Qur'on mubham oÀtgan degan ikkinchi shubhalariga javob, shu. Qach:

Shajara-i olamda mayl-ul istikmol bor. Ya'ni, koinotning bir daraxt kabi butun zarroti va ajzosi kamolga mayl etadi va kamolga toÀgÀri yurmoqda. U umumiy maylalakuttikmoldan alohida boÀlib, insonda ham mayl-ut taraqqiy bor. Bu mayl-ut taraqqiy urugÀ kabidir; nashvu namosi juda koÀp tajribalar vositasi bilann esa di; va koÀp fikrlarning maxsuli boÀlgan natijalarning ijtimo'i bilan tashakkul va tavassu' etish bilan fununni intoj etadi. Bu funun ham murattabadir. Ya'ni, har ikkinchi fan birinchisining natijasidi. Ha, inchisi boÀlmasa, u boÀlolmayَۣ Birinchisining unga muqaddima va ulumi muta'arifa hukmida boÀlishi shart. Bunga binoan, bundan oÀn asr avval kavvalrinsonlarga fununi hozirani dars berish yoki gÀarib masalalardan bahs qilish; ularning zehnlarini adashtirishdan va u insonlarni safsatalarga otishdan boshqa bir foyda bermasm sizdsalan: Qur'oni Karim, "Ey insonlar! Shamsning sukuniga, Arzning harakatiga

{(Hoshiya1) Xasta holimda, navm bilan yaqazo orasida ixtor etilgan bir nuktadir: Shamsning mavlaviyvoriy qilgan samoviy harakat "Sen va-i jozibani tavlid etish uchundir. Quvva-i joziba ham manzuma-i shamsiya bilan eslangan quyoshga bogÀliq yulduzlarni tushish tahlikasidan qutqarish uchundir. Demak, Shgan.

ng oÀqida dairavoriy jarayon va harakati boÀlmasa, yuzduzlar tushadilar.

Said Nursiy

Muhtaram muallif boshqa bir risolasida shunday deydi:

Ha, quyosh bir mevadordir, silkinar toki tushmasin sayiya hiÀlgan oziqlari.

Agar sukuni bilan sukunat aylasa, jazba qochar, yigÀlar fazoda muntazam majzublari.

Mutarjim}

va bir qatra suv ichida minglarchaat va notning borligiga diqqat qilingki, azamati Ilohiyani anglagan boÀlasiz." degan boÀlsaydi, butun u zamonlarning insonlarini takzibga yoÀllagan boÀlardi. Chunki hissi zohiriyga muxolifdir. Shu bilan barobar, oÀn asrd۪ينَ اi kelib oÀtgan insonlarni adashtirish, yolgÀiz fununi jadidaning zuhuridan soÀngra kelgan insonlarni mamnun etish; maqomi irshodga muxolif boÀlgani kabi, ruhi balogÀat bilan ham qobili ta' tashaas.

S- Kashfiyoti fanniya va fununi hozira eski insonlarga majhul va gÀayri maluf boÀlganidan, bularni ularga dars berish xato deyapsan. Ayniqsa oxsahifa oid ahvol kabi, mustaqbaldagi nazariyot ham shunday emasmi? Ular ham bizga majhul va gÀayri malufdirlar. Ulardan bahs qilish nima uchun xato boÀlmaydi?

J- Mustaqbaldagi nazariyot, ayniqsa oxiratga oid ahvolga hech bir jihat bilan hissi zohtiga oaalluq etmaganki, u hisning xilofini aytish adashish boÀlsin. Shunga binoan, u kabi narsalar doira-i imkondadir. Shunday ekan, ularga e'tiqod va ular bilan itminon paydo qilish mumkindir. Shunday ekan, u kabi narsalarning haqqi sarihi, ular va olrih etishdir. Lekin kashfiyoti fanniya; eski insonlarga koÀra, imkon va ehtimol doirasidan chiqib, mahol va imtino' darajasiga kirgan. Chunki koÀzmaqsadilan koÀrgan narsalari, ularda badohat darajasiga kirish bilan, uning xilofi ularda maholdir. Shunday ekan, ularning hissiyotiga hurmatan, u kabi masalalarda balogÀatning iqtizosi, ibhom va itloqi, ularga bir.

shtirish boÀlmasin. Faqat Qur'oni Karim irshodini nuqson qoldirmagan. Bu zamonning fan mutaxassislarini ham istifodadan mahrum qilmaslik uchun, koÀp ishorat va alomatlarning vaz' qiumlalai bilan, haqiqatlarga ishoratlar qilgan.

{(Hoshiya2) MoÀ'jizoti Qur'oniya risola-i nuriyasi tamomi bilan bu haqiqatni isbot qilgan.

Mutrajim}

ning h Ey insofsiz! Seni insofga da'vat qilaman. Bir marta

boÀlgan mashhur dasturni nazarga olish blaydi,zamonlari bilan muhitlarining muso'adasizligini oÀylab, talohuq etgan minglarcha afkorning natijalaridan tugÀilgan shu kashfiyoti fanniyani u zamonlardagi insonlarning aql me'dalari olib hazm qilolmaganlariga diqqat qioda qitushunasanki; Qur'oni Karimning u kabi masalalarda ixtiyor qilgan ibhom va itloq yoÀli, ayni balogÀat boÀlgani kabi, yuksak i'jozini ham isbotga oshko va xa dalil boÀlganini koÀzing koÀr boÀlmasa, koÀrasan.

Qur'onda daloili aqliyaga va fanning kashfiyotiga muxolif ba'zi oyatlar bor degan uchinchi shubhalariga javobilan tQur'oni Karimda ta'qib etilgan maqsadi asliy; isboti Sone', nubuvvat, hashr, adolat bilan ibodat asoslariga jumhuri nosni irshod va isol etishdir. Shunga binoan, Qur'oni Karimkkinchoinotdan qilgan bahsi taba'idir, qasdiy emas. Ya'ni, ligÀayrihidir, lizotihi emas. Ya'ni, Qur'oni Karim Janobi Haqning vujud, vahdat va azamatiga istidlol surati bilan koinotdan bahs qilgan. BoÀlmasa koinotning bizz اَنْatini izoh qilish uchun emas. Chunki Qur'oni Karim geografiya, astronomiya kabi qasddan koinotning holatidan ma'no-i ismiy bilan bahs qilgan bir fan, bir kitosi: Ms. Faqat koinot sahifasida yozilgan san'ati Ilohiyaning naqshlari va qudratning xilqat moÀ'jizalari va astronomlarni hayratda qoldirgan nizom va intizom bilana-i jao-i harfiy bilan Sone' va Nazzomi Haqiqiyga istidlol holatini oÀrgatish uchun nozil boÀlgan bir kitobdir. Shunga binoan, san'at, qasd, nizom koinotning har zarrasida mavjud, matlub hosil boÀladi. Tashakkuli qanday boÀlsa boÀls

Olzning matlubimizga taalluqi yoÀq. Fabinaan a'la zalik modomiki Qur'onning koinotdan bahsi istidlol uchundir va dalilning ham muddaodan avval ma'lum boÀlishi shartdir va dalilning muxotoblarga vuzetinglstahsandir; ba'zi oyatlarning ularning hissiyotiga va adabiy ma'lumotlariga imola etishi va oÀxshatishi, muqtazo-i balogÀat va irshod boÀlmaydimi? Faqat bu oyatlarning hissiyotlariga imola etishi masu bila u hissiyotga qasddan dalolat qilish uchun emas. Faqat kinoya qobilidan u hissiyotni erkalash uchun. Shu bilan barobar, haqiqatga ahli tahqiqni isol uchun, ishog tasv alomatlar vaz' etilgan. Masalan, agar Qur'oni Karim maqomi istidlolda shunday degan boÀlsa edi: "Ey insonlar! Quyoshning zohiriy harakati bilan haqiqiy sukuniga va Arzning zohiriy sukuni bilan haqiqiy harakatiga va yulduzlar orasida joziba-i salsulaning gÀaribalariga va elektrning ajibalariga va yetmish unsur orasida hosil boÀlgan imtizojotga va bir hovuch suv ichida minglab mikrobning boÀli asos diqqat qilingki, bu kabi horiqo narsalardan Janobi Haqning hamma narsaga qodir boÀlganini anglagan boÀlasiz." desaydi; dalil muddaodan minglaniy bija yanada xafiy, yanada mushkul boÀlardi. Holbuki dalilning muddaodan yanada xafiy boÀlishi, maqomi istidlolga muvofiq boÀlmaydi. Shu bilan barobar, ularning hissiyotiga imola etilgan oyatniladinoya turidan boÀlib, ifoda qilgan zohiriy ma'nolari sidq yoki kizbga mador boÀlolmaydi. Ha, koÀrmayapsan قَالَ dagi ا hiffatni ifoda etamoli ili و boÀlsin, ى boÀlsin, nima boÀlsa ham, bizga taalluq etmaydi.

Modomiki Qur'on butun zamonlardagi butun insonlarga nozil boÀlgan, shu shubha deb bilgan umuri salosalari Qur'onga noqisa ema va in'onning yuksak i'joziga dalillardir. Ha, Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonni ta'lim bergan Janobi Haqqa qasam ichamanki; u Bashir va Nazirning (S.A.V nafiyar va basirati haqiqatni xayoldan tafriq etolmaslikdan munazzahdir, jalildir, jaliydir yoki insonlarni aldab magÀlatalarga tushurishdan maslaki oliylari juda ydir, oliydir, tozadir, tohirdir.

Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalam izhor etgan mahsus va zohiriy va insonlar orasida mashhur va ma'lumashrugan horiqo va moÀ'jizalarining aksarisi, Tarix va Siyar kitoblarida mazkurdir va ayni zamonda, muhaqqiqiyni ulamo tarafidan izoh va bayon qilingandir. Shunga binoan, tafsilotini u kitoblarga havola qilib yolgÀiz u h bilanarning navlarini ijmolan izoh qilamiz. Ha, PaygÀambar Alayhissalotu Vassalamning zohiriy horiqolarining har biri ahadiy boÀlib mutavotir boÀlmasa ham,, sabadiylarning hay'ati majmuasi va koÀp navlari mutavotiri bilma'nodir. Ya'ni, lafz va iboralari mutavotir boÀlmasa ham, ma'nolari koÀp insonlar tarafidan naql qilingan. U horiqolarning navlari uchta:

"Irhosot" bilan nomlandiki:>i, Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamning nubuvvatidan avval zuhur etgan horiqolardir. Majusiy millati sigÀingan otashning soÀnishi, Savan tazizi suvlarining qaytishi, Kisro Saroyining yiqilishi va gÀaybdan qilingan tabshirlar kabi narsalardir. Xuddi u hazratning (S.A.V.) zamoni valodati hassos va karomat sohibi ekandek u zotning qudum va kelishini shu kabi hodis porlailan tabshirotda boÀlgan.

Ixboroti gÀaybiyadirki, keyinchalik sodir boÀladigan juda koÀp gÀarib narsalardan bahs qilgan. Azjumla; Kisro va Qaysarning dafinalarining Islom qoÀliga oÀtishi, Rumliklarningohningub qilinishi, Makkaning fathi, Konstantinoplning olinishi kabi hodisotdan xabar bergan. Xuddi u zotning jasadidan tajarrud etgan ruhi, zamon va makonning qaydlarini sindirib lsang olning har tarafiga uchib kezgan va koÀrgan vuqu'otini aytgan va aytganidek ham sodir boÀlgan.

{(*) Diyorbaqirda Van Voliysi Javdat Beyning uyida 19/Fevral/1331 tarixida Juma kechasi bu tafsirning ilkdiki, ha nusxasini tabyiz etarkan, shu shakli gÀarib tavofuqan sodir boÀlgan. Va u kecha sodir boÀlgan Bitlisning yiqilishi bilan muallif Badiuzzamonning asoratim. HaÀgÀri keladi. Xuddi shu shakli gÀaribning, shu moÀ'jizalar va horiqolar bahsida u kecha sodir boÀlishi, muallifning Ruslarga asir tushganiga va barobarida boÀlgan ba'zi talabalarining shahid boÀlib qonlarining toÀkilishiga horiqo bii jiddratdir.

Saidning ukasi, yigirma yillik talabasi Aldulmajid

Va shuningdek bu naqsh boshi kesilgan bir ilonning dumi muallif Badiuzzamonni oÀrab olganiga .

Arab qavmi ma'orifsiz, badaviy bir millat edi. Muhitlari ham, ular kabi badaviy bir muhit ir. Haevonlari she'r edi. Ya'ni, madori iftixor boÀlgan hollarini she'r bilan qayd va muhofaza qilardilar. Ilmlari balogÀat edi. Madori iftixorlari fasohat edi. Boshqa qavmlardan koÀproq bir zakbotilg molik edilar. Boshqa insonlarga nisbatan javvol fikrlari bor edi. Xullas, Arab qavmi bunday bir vaziyatda ekan va zehnlari ham bahor gullari kabi yangi-yangi ochilishni boshlarkan, birdaniga Qur'oni Azimushshon yuksak balogÀati bilan, han boÀfasohati bilan mala-i a'lodan yer yuziga tushdi. Arablarning madori iftixorlari va timsoli balogÀatlari boÀlgan va ayniqsa Ka'ba devorida tashhir etilish uchun oltin suvi bilan yozilgaonalarllaqoti Sab'a" unvoni bilan tilga olingan eng mashhur adiblarning eng baligÀ va eng fasih asarlarini iftixor roÀyxatidan oÀchirtirdi. Shu bilan barobar, Hazrat Muhammad (S.A.V.), Qur'on bilan muorazagan, qiur'onga bir nazira qilinishiga ularni shiddat bilan da'vat qilishdan chekinmadi. Jahllarini chiqarardi, tajhil va tarzil etardi. U hazrat qilgan bunday shiddatli hilan Qrga qarshi, u umaro-i balogÀat va hukkami fasohat unvoni bilan tilga olingan Arab adiblari, bir kalima bilan ham muqobalada boÀlolmadilar. Holbuki kibr va azamatlari, anoniyatlari va koÀklarga qadar chiqqan gÀururlari iqtilgan mgan, kecha-kunduz harakat qilib Qur'onga bir nazira qilishlari kerak ediki, olamga razilu rasvo boÀlmasinlar. Demak, bu masalaning uddasidan chiqolmaganlaridan, ya'nholda onning bir oÀxshashini keltirishdan ojiz qolganlaridan, sukutga majbur boÀlganlar. Xullas, ularning bu izdiroriy sukutlari ajzlarini maydonga chiqardi. Va bularning ajzlaridan ham i'jozi Qur'onning quyar. Agulu' etgan.

Kalomlarning xosiyatlarini, qiymatlarini, maziyatlarini bilib oltinlarini misidan tafriq etgan butun ahli tahqiqdan, tadqz asbo tanqiddan, doÀst va dushmanlar tarafidan Qur'oni Karim sura-sura, oyat-oyat, kalima-kalima sinovdan oÀtkazilib, oltindan ma'ada bir mis asari koÀrilmagan. rim ulir imtihondan keyin, Qur'oni Azimushshon ixtivo etgan mazoya, latoif, haqoiqning hech bir bashar kalomida boÀlmaganiga shahodat etganlar. Ularning sidqi shahodatlari shunday tarzda isbot qilinishbilan in: Qur'onning inson olamida qilgan buyuk inqilob va tabaddul; va sharq va gÀarbni ichiga olgan ta'sis qilgan dini, diyonati; va zamonning oÀtishi bilan yoshlik va shababiyati va takarrur etgan sari halovatini muhofaza etishi kabi horiqbalogÀari,

oyatini oÀqib e'lon qiladilar.

BalogÀat imomlaridan mashhur Johizning tahqiqotiga koÀra: Arab adib va baligÀlarining Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamning da'vosi-ul Baam bilan yoÀq qilishga ta'rif qilib boÀlmaydigan darajada ehtiyojlari bor edi. Va u hazratga qarshi boÀlgan kin, adovat va qaysarliklari bilan barobar; eng oson, eng yaqin, eng salim boÀlgan qalam va ylini filan muorazani tark va eng uzun, eng mushkul, eng tahlikali va shubhali sayf va harb bilan muqobalaga majburan iltijo etishdi. Surati qat'iyada bundan tushunildiki, Qur'onning oÀxshashini keltirishdan ojiz lar halar. Zero har ikki yoÀlning orasidagi farqni bilmaganlardan emas edilar. Shunga binoan, birinchi yoÀl ibtoli da'vo uchun yanada uygÀun ekan, uni tark qilib, ham mollarni, ham jonlarni tahlikaga otgan boshqa a'kid Àlga suluk etgan yo safihdir -holbuki musulmon boÀlgandan soÀngra siyosati olamni qoÀliga olganlarga safih deyilmaydi- yoki birinchi yoÀlga sulukdan oÀzlarini odi, vaÀrishgan. Shuning uchun qalam oÀrniga sayfga murojaat qilishgan.

S- Qur'onga bir nazira qilish mumkinotdan ekan, lekin nega qilinmagan?

J- Mumkinotdan Islomydi, jahllari chiqarilgan, har holda muorazani orzu qilardilar. Va muoraza orzusida boÀlgan boÀlsaydilar, muoraza qilardilar. Chunki ibtoli da'vo uchun muorazaga ehtiyojlari juda shadid edi. Muoraza qilggiz. Blsaydilar, yashirin qolmasdi, tazohur etardi. Chunki tazohuriga ragÀbat koÀp boÀlgani kabi, sabablar ham koÀp edi. Tazohur etsaydi, olamda shuhrat topardi. Shuhrat topgan boÀlsaydi, Musaylimaning safsatalari kabi har holda tarixbn-ul lar edi. Modomiki tarixda boÀlmagan ekan, demak qilinmagan. Modomiki qilinmagan ekan, demak Qur'on moÀ'jizadir.

S- Musaylima fusaho-i Arabdan boÀlgani holda, soÀzlari nima uchun oar tabmasxara boÀlgan?

J- Chunki uning soÀzlari, ming daraja ustun boÀlgan soÀzlarga qarshi muqobalaga chiqqanidan, xunuk va kulgili boÀlgan. Ha, goÀzal bir odam Hazrat Yusuf (A.S.) bilana iymoar goÀzallik imtihoniga kirsa, albatta xunuk va kulgili boÀladi.

S- Qur'oni Karim haqida shak va shubhalari boÀlganlar, Qur'onningrga qa tarkib va kalimalari goÀyo Nahv ilmining qoidalariga muxolafat qilgandek shubha iqo' etganlar?

J- Bu kabi kimsalarning Ilmi Nahvning qoidalaridan xabarlari yoÀq. Sakkokiyning degani kabi; afsohi fusaho boÀlgan Hazrat Muhammad Alayhi irtitu Vassalam, Qur'oni Karimni uzun-uzun zamonlarda takror-takror oÀqigani holda, u xatolarni bilmaganu, bu johil kimsami bilsin? Bu qaysi aqlga sigÀadi va qsaridaoshga kiradi? Sakkokiy "Miftah"ining oxirida, bu kabi johillarga yaxshigina tosh otgan. Ha, bir shoirning degani kabi,

لَوْ كُلُّ كَلْبٍ عَوٰى اَلْقَمْتَهُ حَجَرًا ٭o, i'qيَبْقَ ف۪ى هٰذِهِ الْكُرَةِ اَحْجَارُ

har akillagan itning ogÀziga bit tosh otadigan boÀlsang, dunyoda tosh qolmaydi.

Bu oyatni maqobli bilan rabt edamni kkinchi vajh esa: Avvalgi oyat qachonki ibodatni amr qildi, xuddi ibodatning holati qanday deya sami'ning zehniga bir savol keldi, "Qur'on ta'lim qilgani kabi" deya javob berildi. Takror, Qur'onning Allohning kalomi boÀlganini qanday bilam#122

a ikkinchi bir savolga yana eshik ochildi. Bu savolga javoban

oyati bilan javob berildi. Demak, har ikki oyatning orasidagi jihati irshatli bir savol-javob va bir oldi-berdidir.

Birodar! Bu oyat ixtivo etgan jumlalarning orasiga kiraylik, qaraylik, oralarida qanday munosabatlar bor?

Ha,

jumlasi muqaar; shir savolga javobdir. Chunki, Qur'on avvalgi oyatda ibodatni amr qilgan vaqt, "Ajabo, ibodatga boÀlgan bu amrning Allohning amri boÀlib boÀlmagadoimiyanday anglaymizki, imtisol etaylik?" degan bir savol sami'ning xotiriga keldi. Bu savolga javoban deyildiki: "Agar Qur'onning va demakki bu aarni v Allohning amri boÀlganida shubhangiz boÀlsa, oÀzingizni tajriba qiling va shubhangizni izola eting."

Va ayzan qachonki Qur'on, suraning avvalida

لَا رَيْبَ ف۪يهِ هُدًى لِلْمُتَّqador jumlasi bilan oÀzini sano etdi, soÀngra moÀ'minlarning madhiga, soÀngra kofir va munofiqlarning zammiga intiqol etdi, soÀngra ibodat va tavhidni amr qilgandan soÀng iqsa sng boshiga qaytib لَا رَيْبَ ف۪يهِ jumlasini ta'kid qilib وَاِنْ كُنْتُمْ ف۪ى رَيْبٍ ‌ الخ jumlasini zikr qildi. Ya'ni, "Qur'on shak va shubhalarkron bal emas. Sizning shubhalaringiz, faqat qalblaringizning xastaligidan va tabiatingizning saqomatidan nash'at etadi." Ha, koÀzi xasta boÀlgan quyoshning ziyosini inchi qiladi, ogÀzi achchiq boÀlgan totli suvni achchiq deydi.

فَاْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِه۪ : Ya'ni "Qur'onning mislidan bir sura keltiring."

Birodar! Bu jumlani وَاِنْ كُنْتُمْzi fe'َيْبٍ jumlasi bilan bogÀlagan اِنْ adati shartdir. Shart adatlari doimo -harorat bilan otash kabi- biri sabab, boshqasi musabbab ikki jumlaga dohil boÀladilar. Ilmi Nahvcha birisiga fe'lush-shart, ikkinchisiga jazo- Umumiart deyiladi. Bu ikki jumla orasida, harorat bilan otash orasida boÀlgani kabi, "luzum" lozimdir. Holbuki bu ikki jumla orasida luzum koÀrinmayapti. Shunga binoan, oyatning ixtisori sababli, oÀrtadan olib tashlangan jilan trga murojaat lozimdir. Muqaddar jumlalar esa,

amrlaridir. Bular navbat bilan, ikkinchisi birinchisiga lozimdir. Ya'ni, ityan (dalil kelssiyot) tajribaga lozim; tajriba ta'allumga, ta'allum vujubi tashabbusga, vujubi tashabbus ham tashabbusga, tashabbus ham raybga lozimdir. Demak, bu qadar luzumlarning taqdiri lozimki, "Qur'onning bir mislini keltiring" bilan "Qur'onda shubhangiz ruh ka... " orasida luzum tazohur eta olsin.

Bu jumlaning uch vajh bilan maqobli bilan irtordan bor.

"Qur'onga muoraza etishdan zohir boÀlgan ajzimiz butun insonlarning ajzini istilzom etmaydi. Biz qilolmadik, ammo boshqalari qila oladilar" deya zehnlariga kelgan vasvasani daf qilish uchun Qur'onig ma'n bu oyatning lisoni bilan: "Buyuklaringizni, raislaringizni ham chaqiring, sizga yordam bersinlar", deya ularni ilzom etgan.

"Agar biz muoraza tashabbusida boÀlsak, bizni dastaklagan, mudofaa qilgan ishor, deya ilgari surgan zu'mlarini ham rad qilganki; har qaysi bir maslak boÀlsa boÀlsin, mutaassiblari koÀp. Muoraza etgan taqdiringizda, sizni mudofaa qi hukmloÀp boÀladi, deya ularni iskat etgan.

Qur'oni Karim xuddi ularga istihzoan deydiki: "Muhammad Alayhisalotu Vassalam butun insonlarga nubuvvatini tasdiq ettirish uchun Allohidan yordam istadi. Allohi ham Qur'oniga slish b i'jozni bosib juda koÀp insonlarga tasdiq ettirdi. Sizning alihalaringizdan bir foydangiz boÀlsa, siz ham ularni chaqiring, sizga yordamdi nosnlar."

فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا : Ya'ni "Tajribadan soÀngra qarang. Muorazaga qodir boÀlmagan taqdiringizda, ajzingiz zohir boÀladi va muoraza qilgan ham boÀlmaysiz."

وَلَنْ تَفْعَلُوا : ngizki "Moziyda qilolmaganingiz kabi, bundan soÀngra ham qat'iyat bilan qilolmaysiz." Shunga binoan, "Bizning moziyda qilolmasligimiz, istiqbolda basharnsa, aslolmasligini istilzom etmaydi." deya izhor qilgan u bahonalarini ham, لَنْ تَفْعَلُوا bilan daf qilgan. Va ayni zamonda uch vajh bilan i'jozga va maat qilgan:

GÀaybdan xabar bergan va ixbor etgani kabi ham muoraza sodir boÀlmagan. Qarang, millionlab arabcha kitob bor va butun mualliflar, doÀst boÀlsin, dushman boÀlsin, Qur'onning uslubini taqlid qilishga favquloda mDemak, boÀlganlari holda, hech bir muallif, hech bir kitobida Qur'oni Karimning uslubini taqlid qilishga muvaffaq boÀlolmagan. Xuddi Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon,

ya'ni, bir shaxsda inhisor etgandir. Qavdir. Shunga binoan, Qur'oni Karim yo butun kitoblarning ostidadir -bu kulgili bir soÀzdir- yoki butun kitoblardan ustun, favqal-kull bir nodirada bila Ikkinchi Vajh:

Bunday buyuk bir da'voda va mushkul bir maqomda ularning a'soblarini tahrik, izzati nafslarini sindirish surati bilan "qilolmaysizlar" deya qat'iyat bilan bergan hukmi; ualar bmin, mutmain, e'timodli ekaniga dalildir.

Xuddi Qur'oni Karim deydiki: "Sizlar fasohatning umarosi va hammadan ziyoda fasohatga muhtoj boÀlganingiz holda, muorazaga qodir boÀlolmadin hosilashar ham Qur'onning muorazasiga qodir boÀlolmaydi." Va shuningdek, Qur'onning natijasi boÀlgan Islomiyatga bir nazira qilinishiga zamoniat qil qodir boÀlmagani kabi, istiqbol zamoni ham uning mislidan ojiz qolishiga bir ishoratdir.

Ya'ni: "Kofirlarga tayyorlangan bir otashdan saqlaninima q, oÀtini insonlar bilan toshlardir."

فَاتَّقُوا jumlasi اِنْ لَمْ تَفْعَلُوا jumlasiga jazo-ush shart boÀlish jihati bilan, oralarida luzumning boÀlishi lozim. Holbuki muorazaning qilinmaslirajagaashdan saqlanishni istilzom etmaydi.

Shunga binoan, ixtisor uchun oÀrtadan olib tashlangan jumlalarga murojaat qilish bilan, bu luzumni qidirib topamiz. Shundayki:

1- qilinaning qilinmasligidan, Qur'onning i'jozi lozim boÀladi.

2- Qur'onning i'jozidan, Allohning kalomi boÀlgani lozim boÀladi.

3- Allohning kalomi boÀlganidan, amrlariga imtisol lozim boÀladi.

4- Amrlariga imtisoldan, ibodatning qilinishutiga m boÀladi.

5- Ibodatning qilinishi, otashga kirmaslikka vasiladir.

Mana bu jumlalarning orasida boÀlgan luzumlarning silsilasidan, فَاتَّقُوا bilan اِنْ لَمْ تَفْعَلُوا orasidagi u yashirin luzum tajam etetadi. Va bu qilingan ijoz va ixtisordan i'jozning bir shuasi hosil boÀladi.

اَلَّت۪ى وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ : Qur'oni Karim ularni فَاتَّقُوا النَّارَ judir. Ybilan tahdid etgandan soÀngra نَارْ kalimasining bu jumla bilan vasflantirilishi bilan ham u tahdidni ta'kid va tashdid etgan. Zero oÀtini insonlar bilan tosesa shoÀlgan bir otashning haybati, dahshati va xavfi yanada shadiddir. Va shuningdek, bu jumla bilan sanamlarga ibodat qilganlarni zajr va man qilishga ishorat qilingan. Shundayki: "Ey insonla۪يمُونohning amrlariga imtisol etmasdan, ayniqsa toshlarga va jomid narsalarga ibodat qilsangiz, muhaqqaq bilingki, sigÀinganlar bilan sigÀingan narsalaristiqbb yutadigan bir otashga kirasiz."

اُعِدَّتْ لِلْكَافِر۪ينَ : Bu jumla فَاتَّقُوا bilan اِنْ لَمْ تَفْعَلُوا jumlalari orasidagi luzumni izoh qiladi va qarorlashtiradi. Ya'ni, shu otashishlat Qur'onga imtisol etmagan kofirlarga tayyorlangan. Ham bu otash toÀfon va boshqa musibatlar kabi yaxshi-yomon butun insonlarni shomil musibatlardan emas. Faqat bu musibatni jalb qilgan, kuq olis Bu balodan qutulish chorasi, faqat Qur'oni Karimga imtisoldir.

Moziy siygÀasi bilan zikr qilingan اُعِدَّتْ kalimasi, Jahannamning al-an maxluq va mavjud boÀlib, Ahli I'tizolning keyinchalikdek, Sga kelishiga zahoblari kabi emasligiga ishoratdir.

Ey birodar! Otash unsuri koinotning butun qismlarini istilo qilgan juda buyuk bir unsurdir. Bir tomir kabi koinotning yaratilishidan bosMutanoar tarafga shox-shoda solib kelgan shu shajara-i noriyaga nazari hikmat bilan diqqat qilinsa, bu shajaraning boshida, ya'ni natijasida katta bir mevaning borligi anglashiladi. Ha,m Jahaqning ichida katta va uzun bir tomirni koÀrgan odam, u tomirning boshida qovun kabi bir mevaning borligini bilganidek, olamning har tarafida tomirlari boÀlgan sngan.

jara-i noriyaning ham Jahannam kabi bir mevasining borligiga bilhads, ya'ni sur'ati intiqol bilan hukm qila oladi.

S- Jahannam hozir mavjud boÀlgan taqdirda, yeri qayerda?

J- Biz AhlAlloh at va Jamoat al-an Jahannamning vujudiga e'tiqod qilamiz, ammo oÀrnini tayin qilolmaymiz.

S- Ba'zi hadislarning zohiriga koÀra, Jahannam taxt-al Arzdir; ya'ni yerning ostidadir'ni ishuningdek, bir hadisga nazaran, Jahannam otashining dunyo otashidan ikki yuz daraja ortiq harorati bor. Bu nuqtalarning izohi qanday?

J- Kotu Vag taxti markazidan iborat. Bunga binoan, Arzning taxti markazidir. Nazariyoti hikamiyacha sobit boÀlish vajhi bilan, Arzning markazida harorati ikki yuz ming darajaga yetgan bir otash bor. Chunki har oÀttiz uch ziro' chuqurligida,ظ۪يمٌ nan bir daraja harorat ortadi. Bunga binoan, markazga qadar ikki yuz ming darajali bir harorat hosil boÀladi. Mana bu nazariyaga mazkur hadisning maoli mutobiq keladi. Bunga binoai bogÀa-i Arzning markazida boÀlgan ikki yuz ming daraja haroratli bir otash, Jahannamga bir urugÀ hukmida boÀlib, qiyomatda qobigÀi hukmida boÀlgan tabaqa-i turobiyani yorib, butun dahshati bilan chiqadi, tavsm insetishni boshlaydi va toÀliq tajhizoti bilan Jahannam shakllanadi, deb boÀladi. Va shuningdek, bir hadisga nazaran, "zamharir" nomli, burudat bilan yoqqan bir otatgan i. Bu hadis ham u nazariyotga mutobiqdir. Zero markazi Arzdan sathiga qadar daraja-daraja ortgan yoki tanoqus etgan otash, zamharir ham dohil boÀlib, otashning butun martabalarini qamragan. Hikmati tabiiyada taqarrur eon otakabi, otash ba'zan shunday bir darajaga keladiki, yaqinida boÀlgan narsalardan haroratlarni tamoman jalb va jazb etish bilan, ularni burudat bilan yoqadi va suvniiladi;od ettiradi.

S- Mazkur hadisga koÀra; Jahannam Arzning markazida. Holbuki Arz Jahannamga nisbatan bir tuxum qadardir. U ulkan Jahannam Arzning qornida qanday joÀlaroadi?

J- Ha, olami mulk, ya'ni olami shahodat, ya'ni bu koÀrayotgan olamimizga koÀra, Jahannam Arzning ichida deya, Jahannamni kichik koÀrsatyapmiz. Ammo, olami oxiratga nazaran, Jahannam shunday azaman mavjo qiladiki, minglarcha Arzlarni ichiga oladi, toÀymaydi. Bu olami shahodat bir parda kabi uning tavassu'iga mone boÀlgan. Shunga binoan, Arzning ichidagi Jahannamdan maqsad, Jahannamning qalbi va Jahannamning urugÀidir. Va shb hayrek, Jahannamning Arzning ostida boÀlishi, Arzning qornida yoki Arz bilan muttasil, yopishgan boÀlishini istilzom etmaydi. Zero shams, qamar, yulduz, Arz kabi kuralar, ha ishorshajara-i xilqatning mevalaridir. Ma'lumki, meva ostining butun shoxlarning oralariga shumuli bor. Shunga binoan, Allohning mulki juda keng. Shajara-i xilqatning shoxlari ham har tarafga uzanib ketgan; Jahannam qayا فِى etsa, yeri bor. Va shuningdek, bir hadisga koÀra, Jahannam matviydir, ya'ni bukilgan, ya'ni toÀliq ochiq emas. Demak, Jahannamning bir tuxum kabi Arzning markazida mavjudyadan yinchalik tazohur etishi mumkinotdandir.

Jahannamning hozir mavjud boÀlmaganiga MoÀ'tazilalarni yoÀnaltirgan bu hadis boÀlsa kerak.

Birodar! Bu oyatning jumlalarini koÀrib chiqaylik, qaraylik; u zarflar qanday sadaflardir,oblarnrida qanday javharlar bor:

Ha,

jumlasining boshidagi و harfi atfdir. Ma'lumki, bir narsaning boshqa bir narsaga atfi, oralarida bir munosabatning boÀlishiga mutavaqqifdining (buki اِنْ كُنْتُمْ ف۪ى رَيْبٍ bilan يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا jumlalari orasida munosabat koÀrinmaydi. Bularning oralaridagi munosabat faqat ikki savol va javobning taqdiri bilan tazohur etadi. Shunr, lol

Avvalgi oyatda ibodatga amr qilinganida, "Ibodat qanday?" deya vorid boÀlgan savolga javoban: "Qur'on ta'lim bergani kabi" deyildi. "Qur'oammasihning kalomimidir?" deya berilgan ikkinchi savolga javoban وَاِنْ كُنْتُمْ ف۪ى رَيْبٍ deyildi. Xullas, har ikki jumla orasida bu surat bilan munosabat tazohur etadi va hararim! ning ham muqtazosi sodir boÀladi.

S- اِنْ shak va taraddudni ifoda etadi. اِذَا esa, jazm va qat'iyatga dalolat qiladi. Ularning shak va rayblari Qur'on haqida qat'iydir. Shunga binoan, maqomning iqtizosi xilofiga اِنْ kalimi zamog اِذَا kalimasiga tarjihan zikrida qanday bir ishorat bor?

J- Ha, ularning shak va rayblarini izola etadigan sabablarning zuhuri sababli, u kabi shubhalarning vujudigaf'atanyat bilan hukm qilinmasligiga, faqat u shaklarning vujudiga yana shak va shubha bilan hukm qila olishiga ishoratdir.

اِنْ kalimasi ifoda qilgan shak va taraddud, uslubning iqtizosiga koÀradir. Xosho, mutak Navbaa oid emas.

اِنْ كُنْتُمْ ف۪ى رَيْبٍ bilan اِنِ ارْتَبْتُمْ jumlalari bir ma'noni ifoda qilganlari va ikkinchi jumla birinchi jumladan qisqa boÀlishi uslubga yanada uygÀun boÀlgani holda, birinchi jumlaning ikkinchi jumlaga tarjiha Menini, ularning rayblarining mansha'i; xasta tabiatlari bilan, yomon ekanliklariga ishoratdir.

S- Ular rayblarga zarf va mahal boÀlganlari holda, ularni mazruf, raybni ularga zarf koÀrsatish nimaga binoan?

i e'loHa, qalblaridagi raybning zulmati butun badanlariga, qoliplariga intishor va istilo etganidan, oÀzlarining rayb ichida deb hisoblanishlariga ishoratdir.

Nakra oÀlaroq رَيْبٍ kalimasining zikri, ta'mim uchundir. Ya'ni, qad (S.Aybingiz boÀlsa, javob birdir; har bir raybingziga qarshi maxsus bir javob lozim emas. Qaysi choraga murojaat qilsangiz, oladigan javobingiz, Qur'onning i'jozidir. Ha, bir cidoyat boshida suv ichib totliligini anglagan bir odam, butun u chashmadan tasho'ub etgan ariqlarni tajriba qilishga haqqi yoÀq; zero manbai birdir. Shuning kabi, bir suraning muorazasidan ojiz qolgan odamning, buosufidr'onni tajribaga haqqi yoÀq. Chunki kotib bir.

مِمَّا dagi مِنْ bayonni ifoda qilganidan, ف۪ى شَىْءٍ kalimasining taqdirini istaydi. Taqdiri kalom,

boa eshierak.

نَزَّلْنَا ta'biridan anglashiladiki; ularning shubhalarining manshai nuzul sifati boÀlib, qat'iy javoblari ham, isboti nuzuldir.

Tadrijan, ya'ni oyat-oyat, sura-sura, hoga taarga koÀra nuzulni ifoda qilgan taf'il bobidan نَزَّلْنَا kalimasining, daf'atan nuzulga dalolat qilgan if'ol bobidan اَنْزَلْنَا kalimasiga tarjihan zikr qilinishi; ularning da'volarida arida uchun Qur'on daf'atan nozil boÀlmagan?" deya dalil keltirishganiga ishoratdir.

عَبْدِنَا : Abd lafzining nabiy yoki Muhammad (S.A.V.n!

اُعْبُدُوا amrini ta'kiddir va Rasuli Akram haqida vorid boÀlgan vahّٰهَ ل daf qilish boÀlib, u zot butun insonlardan ziyoda ibodat qilgan va Qur'onni oÀqigan.

فَاْتُوا : Bu amr, ta'jiz uchundir. Ya'ni, amrdan maqsad, muxotobdan bir narsa talab emas. Faqat boshlariga urish bilan muorazaga, tajrib aql v'vat qilishki, ajzlari namoyon boÀlsin.

بِسُورَةٍ ila oxir... Bu ta'birdan tushuniladiki; ularning ilzomlari, ajzlari oxirgi hadga yetgan. Zero toÀqqiz darajaga yetgan tahaddining, ya'qalardrazaga da'vat qilishning ta'birlari, tabaqalari bor.

1- Yuksak nazmi bilan, ixboroti gÀaybiyasi bilan, ixtivo etgan ulum va oliy haqoiqi bilan barobar toÀliq bir Qufkori ng mislini ummiy bir shaxsdan keltiring.

2- Agar bunday mislini keltirish toqatingizdan ustun boÀlsa, baligÀ bir nazmi bilan uydirma namallardan boÀlsada keltiring.

3- Agar bunga ham qudratingiz yetmasa, oÀn sura qadar bir mislini keltiring.

4- Bu ham mumkin boÀlmagan boÀlsa, uzun bir suraning mislini keltiring.

5- Agar bu ham sizga oyanadaÀlmasa, qisqa bir suraning misli boÀlsin.

6- Agar ummiy bir shaxsdan imkon topmagan boÀlsangiz, olim va kotib bir odamdan boÀlsin.

7- Bu ham boÀlmagan t tafsia, bir-biringizga yordam berish surati bilan qiling.

8- Bunga ham imkon topilmagan taqdirda, butun ins va jinlardan yordam istanglar va butun afkorning natijalaridan istimdod obit bar. Natijalari tamoman yoningizda boÀlgan kutubi Arabiyada mavjud. Butun kutubi Arabiya bilan Qur'on orasida bir muqoyasa qilinsa, Qur'on muqoyasa qilinmaydi. Chunki hech biriga oÀxshamaydi. Shunday ekan, ir mus yo hammasidan past yoki hammasidan yuqoridir. Birinchi ehtimol botil va maholdir. Shunday ekan, hammasidan yuqori, favqal-kull bir kitobdir. OÀn uch asrdan beri misli vujudga kelmagan, bundan soÀngra ham vujudga kelmayijmolissalom.

9- "Bizning shohidlarimiz yoÀq. Agar muorazaga kirishsak, bizni qoÀllaydigan hech kim yoÀq." deya koÀrsatgan u bahonalarini ham daf qilish ishini "Shohidlaringizga ham muso'ada qilingan. Ularni ham chaqiring, sizga yordam berishsin."

Xullas, bu tabaqalarga diqqat qilinsa, muorazaning shu martabalariga ishoratan, Qur'oni Karim qilgan ijoz bilan koÀrsatgaa Musuzga bir shua koÀrinadi.

Birodar! Qur'oni Karimdan eng qisqa bir suraga muoraza qilishdan basharning ajzi mazkur izohot bilan satto boÀldi. Ammo i'jozning limmiyat jihati qoldi. Ya'ni, basharning ajzini intoj etgan illat va sabab nima? Ha, Qur'on bilan muoraza va muborazaga chiqqan insonlarning quvvati Janobi Haq tarafiinmasaÀrlashtirilib, muorazani qila oladigan qobiliyatdan sukut ettirilgan. Faqat Abdulqohir Jurjoniy, Zamahshariy, Sakkokiy kabi balogÀat imomlariga koÀra basharning quvvati Qur'onning yuksak uslub va nazmiga yetisholmaganidan, ajzi tazda yoktgan. Yana Sakkokiy deganki: "I'joz zavqiydir, ta'rif va ta'bir qilib boÀlmaydi.

Ya'ni, fikri bilan i'jozni zavq qilmagan, ta'rif bilan voqif boÀlolmaydi.. asal kabidir." Lekin Abdulqoi tutgtizom etgan vajhga koÀra, i'jozni ta'rif va ta'bir etish mumkin. Biz ham bu vajhni qabul qilamiz.

S- "Toifa", "najm", "navbat" kalimalari "sura" kalimasining vazifasini ado qila oladilar. "Sura" kalimasining ularga tauzlarn zikrida nima bor?

J- Ularni shubhalarining mansha'i bilan ilzom va choÀktirishdir. Shundayki:

Ularni shubhaga tushirgan, goÀyo Qur'onning daf'atan nozil boÀlmaganidir. Demak, Qur'on da maraz nozil boÀlgan boÀlsaydi, Allohning kalomi boÀlganida shubhalari boÀlmasdi. Lekin parcha-parcha nozil boÀlganidan, shubhalariga bois boÀlib; "Bu basharning kalomidir, parcha-parcha qilinishi osondir lazzaham qila olamiz." deya shubhaga tushdilar. Qur'oni Karim ham ularning oson deb oÀylagan yoÀllarini, بِسُورَةٍ ta'biri bilan ixtor va "Qani, mislini keltiring va siz oson deb oÀylagan parcha-parcha shaklida boÀlsin" deya, ularni oson hson vylagan yoÀllarida boÀgÀgan. Va shuningdek, Zamahshariyning bayoni vajhi bilan, Qur'oni Karimning suralarga taqsim qilingan bir shaklda nozil boÀlishida koÀp foydalar bor. Ha, koÀp gÀng ishatoifni ichiga olgani uchun, shu uslubi gÀarib ixtiyor qilingan.

مِنْ مِثْلِه۪ dagi zamir yo Qur'onga roji'dir, ya'ni "Qur'onning mislini shi, uing" yoki Hazrat Muhammadga (S.A.V.) oiddir. Ya'ni, bir surani u zotning (S.A.V.) misli boÀlgan ummiy bir shaxsdan keltiring. Lekin birinchi ehtimolga koÀra iboraning haqqmaholdلِ سُورَةٍ مِنْهُ ekan, iqtizoning xilofiga بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِه۪ deyilgan. Buning sabablari: Chunki birinchi ehtimolda ikkinchi ehtimolning ham mulr narsi va ri'oyati lozim. Zero, yolgÀiz Qur'onning mislini keltirish bilan masala tugamaydi. Faqat ummiy bir shaxsdan keltirilishi lozim va muorazaning tamomiyatiga shartdir. Shuning uchun ham مِنْ مِثْلِه۪ dagi zd bir ng Qur'onga roji' boÀlishi lozim, ham iboraning tabdili lozimki, har ikki ehtimol mar'i boÀlsin. Va shuningdek, muorazaning tamomiyati, yolgÀiz bir surmlada mislini keltirish bilan boÀlmaydi. Faqat Qur'onning tamomiga misl boÀladigan bir majmu'dan, bir kitobdan olingan bir suraning mislini keltirish shart boÀlganigوَ بِكratdir. Va shuningdek, nuzulda Qur'onning amsoli boÀlgan kutubi samoviyaga zehnlarni oÀgiradiki, oralarida qilinadigan muvozana bilan Qur'onning uluhiyati tushunilsin.

وَادْعُوا Bu ta'birning "istiaqalaryoki "istimdod" kalimalariga jihati tarjihi, "da'vat" kalimasining ishlatilish yerlaridan anglashilish vajhi bilan; ularni balolardan, zahmatlardan qutqarib yordam bdi, i'ar hozir boÀlib, yolgÀiz chaqirishlari lozimdir, ortiqcha bir zahmatga ehtiyoj boÀlmaganiga ishoratdir. "Istio'na va istimdod" kalimalari esa yordamchilarning hozir boÀlganliklariga dalolat qilmaydiining شُهَدَٓاءَ Bu ta'bir uch ma'noga tatbiq qilinishi mumkin:

Buyuk adiblar. Bu ma'noga koÀra, ularning muoraza ma'nosidni holning quvvatimiz muorazaga kifoya boÀlmasa ham, buyuk adib va hoÀjalarimizning muorazaga qudratlari bor" deya aytgan yolgÀonlarini ham Qur'oni Karim وَادْعُوا amri bilan kesib otgan.

Muorazani dastaklab sha lozimqilganlar. Bu ehtimolga nazaran, ularning "Biz muorazaga kirishsak, bizni dastaklagan, guvohlik qilgan yoÀq", deya koÀrsatgan bahonani ham Qur'oni Karim, muso'ada berish surati bilan "Qani, shohidlaringizni ham chaqirinan isnni taqviya etsinlar" deya u bahonani ham yolgÀonga chiqargan.

Aliha ma'nosida. Bu ma'noga nazaran, xuddi Qur'oni Karim ularga qarshi "Hoy, bu qadar sigÀingan ilohlaringiz bor ekan, bu:

ang va mashaqqatli bir vaqtingizda nima uchun ulardan yordam istamaysiz? Ularni chaqiringki, bu muoraza balosidan sizni qutqarsinlar." deya bu jumlradigan ularga istehzo etgan, yuzlariga kulgan.

شُهَدَٓاءَكُمْ : Ixtisosni ifoda qilgan shu izofa شُهَدَٓاءَ kalimasining har uch ma'nosiga ham qaraydi. Shundayki:

1- Modomiki buyuk adib oni arlalaringiz bor, tabiiyki orangizda irtibot, hurmat va muhabbat bor va yoningizda hozir boÀlib, gÀoyib ham emaslar. Agar ularning bu dahshatli muorazaga qudratlarttadansaydi, har holda yordam berardilar. Demak, ular ham sizlar kabi ojizdirlar, aybga buyurmang.

2- Muorazada sizlarni qoÀllaydigan, shahumot qiladigan har kim boÀlsa boÀlsin, qabul qilamiz, chaqiring. Ammo ular bunday badihul-butlan bir da'voda yolgÀon shahodatga jasorat qilolmaydilar.

3- Ma'bud ittihoz etgan alihalaringiz nega sizga yordam bermayaptilar? Ularni ham chaqorat q koÀraylik. Faqat ularda jon yoÀq, shuurlari ham boÀlmagani kabi, hech bir narsaga ham qodir emaslar. Ularni ham ma'zur koÀring.

مِنْ دُونِ اللّٰهِ Ya'ni: A Islomn ma'ada. Bu qayd shuhadoning birinchi ma'nosiga koÀra ta'mimni ifoda qiladi.

Ya'ni: "Allohdan ma'ada, dunyoda naqadar arbobi fasohat boÀlsa, chaqiring." Shuhadoning ikkinchi maanbiyoa nazaran, ojizliklariga ishoratdir. Chunki bir masalada ojiz va magÀlub boÀlgan qasam ichadi, shohidlarni koÀrsatadi. Bu ojizlar uchun bir usuldir. Shuhadoning uchinchi ma'nosiga koÀra, ularning Rasuli Akra nabotn muorazalari, xuddi shirk bilan tavhid yoki jamodot bilan Xoliqi Arz va Samovot orasida bir muoraza boÀlganiga ishoratdir.

اِنْ كُنْتُمْ صَادِق۪ينَ : Bu jumla, "Biz istasak Qur'onning mislini qilamiz" deya ma'noloq sarf qilgan soÀzlariga ishoratdir. Va shuningdek, ularning yolgÀonchi ekaniga bir ta'rizdir. Ya'ni: Sidq arbobi emassiz, faqat safsatachi odamlyati b Ha, siz haqni talab qilarkan rayb, shubha qudugÀiga tushmadingiz; faqat rayb, shak va shubhalarga yugurarkan, ichiga tushgan aqlsiz odamlarsiz.

Ixtor:ilmahoِنْ كُنْتُمْ صَادِق۪ينَ

jumlasining jazo-ush sharti, maqoblining xulosasidir. Taqdiri kalom:

Ya'ni: لِلّٰهngizda sodiq boÀlsaydingiz, qilar edingiz."

Birodar! اِنْ كُنْتُمْ صَادِق۪ينَ تَفْعَلُوا jumlasi ularga qarshi bir qiyosi istisnoiyni tazammun etgan. U qiyosning surati muxtalkuli: "Agar sodiq boÀlsaydingiz, qilardingiz; biroq qilolmadingiz, Shunday ekan sodiq emassiz." Faqat Qur'oni Karim, muqaddima-i istisnoiya oÀrnida, yaqonunliroq qilolmadingiz"ga badal, فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا ila oxir jumlasini shakni ifoda qilgan اِنْ bilan aytgan. Buning sabablari esa, ularning "qilamiz" deya qilgan gumonni bir daraja erkalash uchundir. Va shuningdek, u qiyosning natijasَا ق۪يgan "sodiq emassiz" oÀrniga ham, u natijaning uchinchi darajada lozimining illati boÀlgan فَاتَّقُوا النَّارَ degan. Taqdiri kalom: "Agar sodiq boÀlsaydingiz qilardingiz, lekin qilolmadingiz. Shundayh ma'n sodiq emassiz. Shunday ekan, xasmingiz boÀlgan Rasuli Akram sodiqdir. Shunday ekan, Qur'on moÀ'jizdir. Shunday ekan, iymon va tasdiqingiz lozimki, otashga tushmangiz."

فَاتَّقُوا النَّارَ Bu amri Ilohiy ularga qilingan taَ mabarni dahshatga tishiradi.

اِنْ لَمْ تَفْعَلُوا jumlasidagi تَفْعَلُوا kalimasi, fe'li muzoriydir. Bu fe'l zamoni hol bilan istiqbol orasida mushtaraktordirurufi shartiyadan boÀlgan اِنْ zamoni holdan istiqbol togÀlariga otyapti. Hurufi jazimadan boÀlgan لَمْ istiqboldan moziy daralariga uloqtiryapti. Bechora تَفْعَلُوا har ikki adatning qoÀllarida toÀp kabi oÀyinchoq boÀlgan. Bu ilan اrning bu vaziyatlari zehnlarni ham moziyga, ham istiqbolga yuboradiki; moziyni bezatgan baligÀ xitobalari, oltin bilan yozilgan muallaqotlari Qur'onning yaqiniga ham kelolmaganlarini koÀrsinlar. U n oÀtkni koÀrgandan soÀngra, istiqbol sahifasini ham unga qiyos qilsinlar.

تَفْعَلُوا ning تَاْتُوا kalimasiga tarjihida ikki nukta bordir:

Birisi: Qur'onning i'jozi, ularning ajzidandir. Ajzlari eyoki eardan boÀlmasdan fe'ldan ekaniga ishoratdir. Ya'ni, ajzlarining mansha'i; Qur'onning misli emasdir, u mislni qilishdandir.

Ikkinchisi esa: Ilmi Sarfda ف ع ل butun fe'llarning tarozisi boÀlgani kabi; usqa iboda ham uzun hikoyalarni, ishlarni, voqealarni, qissalarni bir lafz bilan ifoda qilgan bir fazlakadir. Xuddi kinoya turidan jumlalarni ta'bir qilgan bir zamirdir.

وَلَنْ تَفْعَلُوا dagi vaziyaurufi nasibadan boÀlib, dohil boÀlgan fe'lni istqibolga naql qiladi, muakkad yoki muabbad boÀlib istiqbolda nafiy etadi. Demak, bu jumlaning qoili juda buyuk bir itminonham foddiyat bilan, shak va shubha qilmasdan bu hukmni bergan. Bundan tushuniladiki, u zotning ishlarida hiyla yoÀq.

S- فَاتَّقُوا Ittiqo bilan tajannub, ikkisi ham bir ma'noni ifodalaydi. Ittiqoning tajannboÀlsiihati tarjihi nima?

J- Ha, ittiqo iymonga tobedir. Ya'ni, ittiqo iymon boÀlgandan soÀngra hosil boÀladi. Tajannubda bu tobeiyat yoÀq. Shunga binoan, ittiqo kalimasi iymonni eslatadi va ittiqo lafzi bilan iymonga imo va ishorat qnaklarhi mumkin. Faqat tajannub kalimasi bu ishni qilolmaydi. Shuning uchun, اِنْ لَمْ تَفْعَلُوا ning haqiqiy jazosi boÀlgan

اٰمَنُوا ning oÀrnida تَجَنَّبُوا ga tarjihan فَاتَّقُhu oyaiyor va iqoma etilgandir.

اَلنَّارَ : Norning اَلْ bilan ta'rifi, norning ma'hudiyat va ma'lumiyatiga ishoratdir. Chunki anbiyo-i i'zomdan eshitilish surati bilan, zehnlarda ma'lumiyati taqarrur etga va u 5

S- اَلَّت۪ى asmo-i mavsuladandir. "Sila" dohil boÀlgan jumlaning avval ma'lum boÀlganini iqtizo etadi. Holbuki silasi boÀlgan

avvalroq muxotoblarga ma'lum emas ekan?

J- نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ oyati bu oyatdan avval nozil boÀlganiga ing irn muxotoblar undan kasbi ma'lumot etganlariga binoan, bu yerda اَلنَّارَ bilan اَلَّت۪ى orasida tavsif muomalasi qilingan.

وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ : Bu qaydlardan maqsad, tahdiddir. Tahdidlarning tudiga va tashdid etilganiga binoan, bu yerda اَلنَّاسُ kalimasi bilan ta'kid etilgan; حِجَارَةٌ lafzi bilan ham tashdid va tavbix etilgan. Shundayki: "Manfaat, najot umidi bila irodadan ma'mul ma'bud ittihoz etgan sanamlaringiz sizga ta'zib vositasi, ya'ni sizni yondirib yoqqan otashga oÀtin boÀlishgan. Bechoralar! Nima uchun buni oÀylamaysiz?"

S- اُعِدَّتْ لِلْكَافِر۪ينَ Jumlada maqomning iqtizosi xilofiga لَكُمْيَٓا اga لِلْكَافِر۪ينَ deyilishi nimaga binoan?

J- Ha, Qur'oni Karim ta'qib qilgan usul, koÀpincha oyatlarning oxirida kulliy qoidalarni, fazlakalarni aytganiga koÀra, Qur'oni Kalashtiarning Jahannamlik ekanini isbot qilgan dalilning ikkinchi muqaddimasiga ishorat qilish uchun, ismi zohirni zamir oÀrniga, ya'ni لِلْكَافِر۪ينَ jumlasini لَكُمْ oÀrniga iqoma iring,ta'mim qilgan. Taqdiri kalom:

Ya'ni: "Sizlar Jahannamliksiz, chunki kofirlardansiz. Jahannrat va kofirlar uchun."

وَبَشِّرِ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ اَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْر۪ى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزan choَالُوا هٰذَا الَّذ۪ى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَاُتُوا بِه۪ مُتَشَابِهًا وَلَهُمْ ف۪يهَٓا اَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ ف۪يهَا خَالِدُونَ

Ya'ni: "Iymon keltirgan va solih amallar qilgan moÀ'minlarga bashorat berki, ostimning orlar oqqan Jannatlar ularnikidir. U Jannatlardan bir meva yegan vaqt, bular bundan avval yegan mevalarimiz derlar. Bir-biriga oÀxshash bir suratda rizqlar keltirib beriladi. Va u Jannatlarda ular uchuarrufiza ayollar bordir. Va ular Jannatlarda ham doimiy bir shaklda qoladilar."

Birodar! Bu oyatning avvalo maqobli bilan boÀlgan irtibotidan bahs qilamiz. Shundayki:

i tabsatning oÀtgan oyatlar bilan mutafovit koÀp irtibotlari bor. Ya'ni, mazkur jumlalarga toÀgÀri bu oyatdan uzanib ketgan muxtalif xatlar bor. Qarang, Qur'oni Karimning bu oyat bilan ishoratri judn natijasi, iymon bilan amali solihning samarasi, suraning boshida moÀ'minlarga qilgan madhu sanoga qaraydi.

Va yana, suraning boshida, kofir va munofiqlarga qilgan zamm va tahqirlaridan soÀngra tutgan yoÀllarining orasid abadiy bir shaqovatga yoÀllashini bayon qilgan. Bu oyat bilan tasrih etgan saodati abadiyaning nurini koÀrsatib, ularning bu buyuk ne'matlarni yoÀqotganlaridan chekkan hasrat huzun tazyid va orttirgan.

Va yana, يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا bilan amr qilgan bir qism dunyo lazzatlarining tarkiga bois boÀlgan ibodatdan nash'at etgan Islom va mashaqqatlarga qarshi, bu oyat bilan Jannatning eshigini ochib, Jannatning lazoizini koÀrsatish bilan moÀ'minlarning qalblarini tatmin va ta'min etgan.

Va yana, taklifning asosi va iymonning birinchi rukni boÀlgan tavhidni avvalr tuproot qilgan. Bu oyatda ham tavhidning samarasini va rahmatning unvonini Jannat va saodati abadiya bilan koÀrsatgan.

Va yana, yuqorida nubuvvati Muhammadiya (S.A.V.)

oyatiujumla ishorat qilingan i'joz bilan isbot qilingan. Bu yerda ham, tabshir va inzor kabi nubuvvat vazifalariga lisoni Qur'on bilan ishorat qilingan.

Va yana, yuqoridi boti va inzor; ya'ni taxvif va tahdidlar qilingan. Bu yerda ham va'dalar, ragÀbatlar, bashoratlar qilingan. Bularning orasidagi munosabat tazodiy ila olnosabatdir.

Va yana, nafsni va vijdonni, aqlning hukmlariga itoatlarini davom ettirgan targÀib va tarhib, ya'ni umid va qoÀrquv hislari lozimdir. Bu hislarning vujud topib davom etishlari faqat targÀib va r.

, ya'ni umidlantirish va qoÀrqitish bilan boÀladi. TargÀib va tarhibning davomi faqat vijdonda mavjud tahrik etuvchi bir amirning vujudi bilan boÀladi. Xullas, bu oyat bilan targÀib hissi uygÀotilgan. Avvalgi rdan fr bilan esa tarhib hissi tahrik etilgan. Bu e'tibor bilan oralarida tazodiy bir munosabat bor. Va yana, oÀtgan oyatlarda oxiratning bir shiqqiga, ya'ni Jahannamga ishorat qilingan. Bu oyatda ikkinchi shiqqi boÀl oyat nnatdan xabar berilgan. Bu e'tibor bilan oxiratning har ikki shiqqi ham zikr qilingan boÀlyapti.

Birodar! Jannat va Jahannam shajara-i xilqatdan abadga toÀgÀri uzanib ketgan ikki shoxdan tazohur etgan ikki samaradir va koinotning taan, izan kelayotgan silsilalarining ikki natijasidir va abadga toÀgÀri oqib ketgan koinot saylining ikki mahzani va ikki hovuzidir. Ha, Janobi Haq gÀayri mutanohiy hikmatlar uchun bu olamni imtihonga sahna qildi; yana soÀngsiz hikmatlar uchun tag etganotga, tahavvulotga, inqiloblarga mahal boÀlishini iroda qildi; va yana soÀngsiz gÀoyalar uchun xayr bilan sharni, naf' bilan zararni, husn bilan qubhni, xuganiniaxshilik bilan yomonlikni aralash bir shaklda Jannat va Jahannamga urugÀ boÀlish uchun koinotning shu mazraasiga sochdi. Ha, modomiki bu oish imvi basharning imtihon maydonidir va musobaqa yeridir; yaxshilik bilan yomonlikning bir-biridan tafriq qilib boÀlmaydigan darajada muxtalit va aralash boÀlishi lozimki, insonlarning daraja boÀlgazohur etsin. Imtihon va tajriba zamonlari tugagandan soÀng yomon insonlar:

"Ey mujrimlar! Bir tarafga ajraling" deya dahshatga soluvchi, saiqavoriy, shiddatli amri Ilohiyga ma'ruz qolishlari kabtavhidshi insonlar ham

"Doimiy qolish uchun Jannatga kiring", deyilgan Janobi Haqning mun'imona, shafiqona, lutfkorona amrlariga mazhar boÀladilar. Insonlar bu ikki qismga ayrilgandan soÀngra, koinot ham tasfiya amaliklaria duchor boÀladi. Yomonlikni, sharni, zararni tavlid etgan moddalarning bir tarafga chekinishi bilan Jahannamning; yaxshilikni, xayrni, naf'ni vujudga keltirgan moddalarning hamr etgaa tarafga chekinishi bilan Jannatning tajhizotlari ikmol etiladi.

Bu oyat maqobli bilan barobar qiyomatga, hashrga i tarat qiladi. Shunga binoan, bu masalada nazarga olinadigan toÀrt nuqta bor:

Birinchisi: Olamning imkoni xarobiyati bilan oÀlimi. Ikkinchisi: Xarobiyatning sodir boÀlishi. Uchunchisi: Ta'mir va ihyosi. ToÀrtinchisi: Ta'mirining imJaziraa sodir boÀlishi.

Xarobiyati olam imkon doirasida boÀlib-boÀlmaganidan bahs qilamiz. Ha, olamda takomul qonuni bordir. Bu qonunga tobe boÀlgan nashvu namo qonuniga dohildir. Bu qonunga dohil boÀlganning bir am borabiiysi bor. Umri tabiiysi boÀlganning ajali fitriysi bor; ajalning panjasidan qutulolmaydi. Ha, koinot ixtivo etgan anvo'ning va bu anvo' ihota etgan afrodning qismi aksariysi bu qonunlarga to, tashar. Shunga binoan, olami sagÀir deyilgan inson oÀlimdan va xarobiyatdan qutulolmagani kabi, insoni kabir deyilgan olamning ham oÀlimdan najoti yoÀq. Va shuningdek, koinotning bir daraxti oÀlimdan, tarqaidorimn xalos boÀlmagani kabi, shajara-i xilqatdan boÀlgan koinot silsilasining ham xarobiyatdan qutulishi yoÀq. Ha, agar koinot umri fitriysidan avval xorijiy bir taxribotga yoki Sone'dir. Hfidan bir hadm va qiyomatga ma'ruz qolmasa ham, fanniy bir hisob bilan koinotning shunday bir kuni keladiki;

kabi oyatlarga masadaq boÀladi Birsoni kabir deyilgan ulkan koinot shu boÀshliqni sakarotining baqiriqlari bilan toÀldiradi.

Xarobiyati olamning sodir boÀliatlaria, butun samoviy dinlar olamning xarob boÀlishida muttafiqdirlar. Ham har bir fitrati salima olamning oÀlishiga shahodat qiladi. Va koinotda koÀz bilan koÀringan shu qadar nav'iy, fardiy, yav va bohahriy, sanaviy tagÀayyurot, tahavvulot, inqiloblarning yolgÀiz ishorati bilan emas, sarohatlari bilan qiyomatning kelishi sobitdir. Agar bu ijmol bilan qanoat hosil qilolmagan boÀlsang, bir parcha izohot beraylik.

Btganla! Koinot deganimiz shu imorati Ilohiy shunday ulviy, yuksak, chuqur, nozik nizomlarga tobe va shunday ajib-gÀarib robitalarga bogÀliqki, agar bir devori yoki bir toshi, "OÀrningdan chiq!" amh loziadaf boÀlsa; darhol olam oÀlim xastaligiga tushadi, sakarotni boshlaydi; yulduzlar orasida musodamalar, ajrom orasida muhorabalar sodir boÀladi.darajaÀayri mutanohiy boÀshliq; juda shiddatli hayqiriqlar, juda dahshatli chaqmoqlar, juda qoÀrqinch ovozlar, sadolar, shovqinlar va guldurashlar bilann vajhdi. Ha, insoni kabirning oÀlimi, kichik bir oÀlim emas. Sakarotni boshlagan zamon, milliardlab kuralarning toÀqnashuvidan hosil boÀlgan boÀronning na tasavvuri va na ta'rifi va na koÀrilishi imir salirasidadir.

Mana bu shiddatli oÀlim bilan xilqat hushdan ketadi, koinot yoyiladi, xilqatning yogÀi bilan ayroni bir-biridan ajraladi. Jahannam moddasi bilan, qabilasi bilan bir tarafga chekiosili Jannat ham latofati bilan, lazoizi bilan va butun goÀzal unsurlari bilan tajalliy va injilo etadi.

S: Koinot ilk yaratilishida abadga mosad, jaa sobit bir shaklda yaratilsaydi; bunday tagÀayyurotli, inqilobli, moili inhidom bir suratda yaratilib, keyinchalik taxribdan soÀngra abadiyatga daxldor, metin bir shaklda qilinishidan yanada yaxshi va yanada qisqa boÀlmasg ta'y J: Qachonki Janobi Haq, hikmati azaliya bilan inoyati azaliyaning iqtizosi bilan, insonlarning qobiliyatlarining tazohurini va iste'dodlarining nashvu namosinida qis qilish bilan, navi basharni imtihon va tajribaga tobe tutdi, zararlarni manfaatlarga qoÀshdi, sharlarni xayrlarning ichiga otdi, goÀzalliklarni xunukliklar bilan adi.

di; hammasini bir-biriga aralashtirib koinotning xamiri bilan barobar yaratilish togÀorasida qorgandan soÀngra, koinotni tagÀayyur, tabaddul, takomul qonunlariga tobe tutdit boÀlachonki imtihon pardasi yopiladi va tajriba zamoni nihoyat topadi va koinot dalasining vaqti hasadi hulul etadi. Sone'-i Hakim inoyatilish b, bir-biri bilan aralash qorgan zidlarni tasfiya etadi, ichlaridan tagÀayyurni vujudga keltirgan sabablarni ayiradi va ixtilof moddalarini tafriq etadi. SoÀngra Jahannam abadga mos tarzda metin va qoviy bgan ham bilan tashakkul etib, وَامْتَازُوا xitobiga hadaf boÀladi. Jannat esa asosoti bilan barobar abadiy va muhkam bir shaklda tajalliy etadi va munjaliy boÀladi. Ha, kerak bLafza-Jahannamni, kerak boÀlsa Jannatni tashkil qilgan ajzo va moddalar orasida munosabat bor, ziddiyat yoÀq. Munosabat intizomning shartidir, nizom ham davomga sababdir. Va shuningdek, bu ikki manzilning yaratilishi ham, abadiy boÀlganlari uc uchunujudlarini tashkil qilgan ajzo tagÀayyurga ma'ruz emas. Chunki dunyodagi jismlarining tarkib va tahlillari orasida muvozana yoÀq. Ya'ni, jism binolariga kirganlarning, chiqqanlarnin bir vida nisbat yoÀq. Shuning uchun inhilolga yüz tutadilar. Faqat oxiratdagi jismlarning qurilishi unday emas. Ajzolari orasida tom ma'nosi bilan muvozana bordirki; inhilolga maَّنَا lmaydi.

Ya'ni, dunyoning ikkinchi ta'miri bilan hashrning sodir boÀlishi. Ha, tavhid va nubuvvatning isbotlari yolgÀiz dalili naqliy bilan sahih emas. Chunki davr lozim keladi. Ha, siyohn va hadisdan iborat boÀlgan naqliy dalillarning sihhati, nubuvvatning sihhat va sidqiga bogÀliq. Agar nubuvvat ham dalili naqliy bilan isbot qilinsa, mahol lozim keladi. Shu Shu schun Qur'oni Karim tavhid bilan nubuvvatni daloili aqliya bilan isbot qilgan. Ammo hashr masalasining ham aqliy, ham naqliy dalillar bilan isboti sahihdir.

Dalili aqliy bilan isboti,

وَبِالْاٰخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونesiladi karimasining bahsida bayon qilingan. Xulosasi:

Vujudlarida shak va shubha boÀlmagan nizom, rahmat va ne'mat faqat va faqat hashrning kelishi bilan va ikkinchi bir hayorrotintahaqquqi bilan nizom, rahmat, ne'mat boÀla oladilar. Agar hashr kelmasa va ikkinchi bir hayot tahaqquq etmasa, bularni asmo-ul azdoddan sanash lozim boÀladi.

Dalili naqliy esa: Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon bilan butun anbiyo hashrn aqrablishiga ittifoq qilganlar.

Aqliy va naqliy dalillar esa: Faxriddin-ar Roziyning tafsirida bu kabi dalillarni bildirgan oyatlar bayon qilingan. Xulosa: Ayniqsa hayvonot va nabotg sofioimo sodir boÀlgan hashrlarga diqqat qilib taammul etgan odam, qoÀlga kiritadigan mutafarriq alomatlar bilan hashrning sodir boÀlishiga hads bilan, ya'ni bir sur'ati intiqol bilan hukm qiladi.

Haga dau oyatning jumlalarini bir-biriga bogÀlagan munosabatlarga kelaylik. Ha, bu oyatning javharlarini nazm etgan va jumlalarining silsilasiga madori bahs boÀlgan nuqta, saodatdirolmoshdayki

Birinchi va eng birinchi qismi: Allohning rizosiga, lutfiga, tajalliysiga, qurbiyatiga mazhar boÀlishdir.

Ikkinchi qismi esa, saodati jismoniyadir. koÀprg asoslari; maskan, akl, nikoh boÀlib uchdir. Va bu uch asosning darajalariga koÀra saodati jismoniya tabaddul etadi. Va bu qism saodatni ikmol va itmom etgan, xulud va davomdir. Chujoratgodat davom qilmasa, ziddiga inqilob etadi.

Birinchi qism saodatning aqsomi tafsildan mustagÀniydir yoki imkonsizdir.

Ikkinchi qism saodatning aqsomi esa: Ha, "maskan"ning eng latifi, eng jozibador shakarajagrofi arbaasi turli-tuman gul va chechaklar bilan muzayyan, bogÀ-boÀstonlar bilan oÀralgan, ostida suvlar, anhorlar oqqan qasr va koÀshklardir. Ha, jomid qalblasalalshq va shavq bilan ihyo etgan, soÀngan ruhlarni xushnud va shod etgan, shoirlarga sarmoya oÀlaroq shoirona tashbehlarni, tamsillarni, uslublarni ilhom etgan; suvlar bilan hazravot va nabototdir. Saodatning ikkinchi alimalaoÀlgan "akl" esa, ma'kulot (yeyiladigan) quvvat berish jihati bilan, eng yaxshisi, eng lazizi, ma'luf boÀlgan qismdir. Ya'ni, insonga gÀarib, vahshiy boÀlmagan narsalardir. Chunki ulfat bilan u ne'matning daraja-i qiymati b, dinli; lazzat berish jihati bilan ham lazzatning eng buyuk lazzati, tajaddud va tabaddulidandir. Va shuningdek, akl lazzatini ikmol etgan sabablardan b, chunm, u rizqning oÀz amalining ujrati ekanini bilishdir; ikkinchi bir sabab ham u rizq manbaining doimo koÀz oÀngida hozir boÀlishiki, qalbi mutmain boÀlsin, rizq uchun xavotirlanmasin. Saodatniki, buslaridan "nikoh" esa: Ha, insonning eng koÀp ehtiyojini tatmin etgan, qalbiga muqobil bir qalbning mavjud boÀlishiki, har ikki taraf sevgilarini, ishqlarini, shavqlarini mubodala etsinlar va lazoizda bir-biriga sher. BirÀam va qaygÀuli narsalarda ham yakdigariga muovin va yordamchi boÀlsinlar. Ha, bir ishda mutahayyir qolgan yoki bir narsaga shoÀngÀib tafakkur qilgan odam hatto zehnair jissin, istaydiki; birisi kelsin, oÀzi bilan u hayratni, u tafakkurni boÀlishsin. Qalblarning eng latifi, eng shafiqi; qismi soniy bilan ta'bir qilingan a'no calbidir. Faqat ayol bilan ruhiy imtizojni (turmushni) ikmol etgan, qalbiy unsiyat va ulfatni itmom etgan, suriy va zohiriy boÀlgan doÀstlikni samimiylashtirgan; ayolning iffati bilan, axloqi sayyiadai; yax va pok boÀlishi va xunuk kamchiliklardan xoli boÀlishidir.

S- Yeyish, ichish shaxsiy vujudni ibqo etish uchundir. Chunki vujuddan erib ayrilgan narsalarning oÀrnini toÀldirib ta'mir qilish, ovqatratlarido bilan boÀladi. Nikoh ham, navning baqosi uchun. Holbuki oxiratda ashxas abadiy boÀlganidan, vujudlarida erib ayrilgan bir narsa yoÀqki, gÀidoga ehtiyoj boÀlsin va oxiratdaونَ

ul yoÀqki, nikohga luzum boÀlsin?

J- Yeyish, ichish va nikohning foydalari, yolgÀiz baqoga va tanosulga munxasir emas.

Ha, shu alamli, qaygÀuli olamda boÀlganlarda juda kattaَ bilat va foydalar boÀlsin-u, lazzatlar yeri boÀlgan olami saodatda nima uchun yanada nazih lazzat va foydalari boÀlmasin?

S- Bu olamda lazzat ala bir daf qilinishidan hosil boÀladi. Holbuki oxiratda alam yoÀq?

J- Alamning daf qilinishi, lazzatning sabablaridan biridir. BoÀlmasa lazzat unga munxasir emas.h bilauningdek, olami abadiyning bu olamga oÀxshatilishi, qiyosi ma'alfariqdir. Ya'ni, oralarida koÀp farqlar boÀlganidan, bir-biriga oÀxshamaydi. Jannat bilan Xorx qilmaÀining {(Hoshiya) Xorxor Vandagi muallifning madrasasining nomidir.} orasida qanday nisbat boÀlsa, Jannatning lazzatlari bilan dunyoning lazzatlari orasida ham aynan shunday nisbat bor. Jannatning Xorxor BogÀidan nishi lari naqadar koÀp yuksak boÀlsa, uxroviy lazzatlar ham dunyo lazzatlariga koÀra shundaydir. Har ikki olam orasida bu katta tafovutga Ibn Abbos

jumlasi bilaa sabarat qilgan. Ya'ni, "Jannatda dunyo mevalarining yolgÀiz ismlari bordir."

Ya'ni, ismlari birdir, faqat lazzatlari boshqadir.

Jannatda lazzatning davomi masalasi esa: Hrhaqiqzatning haqiqiy lazzat boÀlishi, zavol koÀrmasdan davom etishidadir. Zero, alamning zavoli lazzat boÀlgani kabi, lazzatning zavoli ham alamdir; hatto zavolining tasavvuri ham atda bo. Ha, butun majoziy oshiqlarning ingrashlari, baqirib chaqirishlari bu qism alamdan va butun devonlari bilan qilgan yigÀilari, dod-faryodlari, doim mahbublarning firoq va zavollarining tasavvui, qalnash'at etgan alamdandir. Ha, juda koÀp muvaqqat lazzatlar borki, zavollari doimiy alamlarni intoj etgani kabi; koÀp alamlarning zavoli ham laziz lazzatlarga bois boÀladi. Lazzat va ne'mat esa, davom qilish sharti bilan, lazzat vaklariat sanalishi mumkin.

Xulosa: Inson abad uchun yaratilgan. Uning haqiqiy lazzatlari faqat ma'rifatulloh, muhabbatulloh, ilm kabi umuri abadiyaduqi bo Bu oyatning jumlalari orasidagi robitalarni koÀrdik. Hozir jumlalar ishgÀol qilgan yerlar bilan munosabatlariga qaraymiz:

Ha,

وَبَشِّرِ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وa

bu jumlaning bu mavqe bilan munosabati: Ha, Janobi Haq ibodatni taklif qildi va nubuvvatni isbot qildi va PaygÀambarimizni (S.A.V.) tabligÀ ishlariga ma'mur qildi va dunyoviy ba'zi lazzَيُفْسa ruxsat bermagan va mashaqqatlarni tazammun etgan ibodatga moÀ'minlarning imtisollarini ta'min qilish uchun, moÀ'minlarga va'da qilingan tabshirlarni tabligÀ etishni Rasuli Akramga (S.A.ng gÀar qildi. Chunki u Hazrat (S.A.V.) inzor va taxvifga (qoÀrqitish) ma'mur boÀlgani kabi; Allohning rizosini, lutfini, qurbiyatini va saodati abadiya kabi tabshirotini ham taa daloa ma'murdir.

اَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْر۪ى : Insonning ehtiyojoti zaruriyasi ichida eng avval lozim boÀlgan, makon va maskandir. Makonning eng goÀzali#141

tot va ashjarga mushtamil boÀlgan yerlardir; va eng latifi, nabotlari orasida suvlarning majrasi boÀlgan bogÀlardir; va eng komil qismi, daraxtlarning orasidan oqqan anhorlarning koÀp boÀlishidir. Qur'oni Karim bu qismga تَجْر۪ى مِنi Akraتِهَا الْاَنْهَارُ jumlasi bilan ishorat qilgan.

Maskandan soÀngra inson eng koÀp muhtoj boÀlgan; jismoniy lazzatlardan yeb-ichishdir. Bu qismgyibga جَنَّة , نَهْر kalimalari bilan ishorat qilingan. SoÀngra rizqning eng akmali, ma'luf qismi boÀlib, daraja-i qiymati bilinsin. Mevalarning lazzati, tajaddud va tabaddulidandir. Lazzatning enlib zi, hozir va yaqin boÀlgani va eng lazizi, amalining ujrati boÀlganini bilishdir. Qur'oni Karim bu qismga ham

jumlasi bilan ihuna o qilgan.

مِنْ قَبْلُ : Ya'ni "Bundan oldin yegan mevalarimiz yoki dunyoda yegan mevalarimizdir." Chunki Jannatning mevalari bir-biriga oÀxshagani kabi, dunyo mevalariga ham zohiran oÀxshaydilar.

وَاُتُوا بِه۪ مُتَشَابِهًا : Ya'ni, radatlai bir-biriga mutashabeh oÀlaroq keltiriladi. Hadisda ham vorid boÀlganiga koÀra, Jannatning mevalari rang jihatidan birdir; ammo totlari, taomlar talabemas. Bu jumlada majhul siygÀasi bilan zikr qilingan اُتُوا kalimasidan anglashilgani kabi, rizqning insonga yetkazilishi, buyuk bir sharaf va ikromga dalolat qilganidan, buyuk bir lilishdi intoj etadi.

وَلَهُمْ ف۪يهَٓا اَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ : Joy va taomdan keyin inson eng ziyoda muhtoj boÀlgan, juftidir. Bu ehtiyojining Jannatda ta'min qilinganiga bu jumla bilan ishorat qilinga Ha, inson bir rafiqaga yoki bir rafiqqa muhtojdirki, tarafayn oralarida hayotlariga lozim boÀlgan narsalarni muovanat surati bilan qila olsinlar va rahmatdan nash'at etgan muhabbat iqtizosi bia ham akdigarining zahmatlarini taxfif etsinlar va gÀamli, qaygÀuli zamonlarini faroh va sururga tabdil eta olsinlar. Zotan dunyoda insonlarning tom unsiyati, faqat rafiqasi bilan boÀladi.

SoÀnُمْ ف۪يهَا خَالِدُونَ : Inson bir ne'matga yoki bir lazzatga mazhar boÀlgan zamon, eng avval fikrini buzgan, vasvasa bergan; u ne'matning yoki u lazzatning dashoratlib-qilmasligi tushunchasidir. Bu vasvasali tushunchaga yer qolmaslik uchun, Qur'oni Karim bu jumla bilan ularning azvoji bilan, lazoizi bilan barobar Jannatda davomli boÀlib qolishlarinnviy (hir etish bilan, u qaygÀuli tushunchadan qutqargan.

jumlasining boshida boÀlgan وَ harfi atfdir. Atfnmsi Azr ikki tarafi orasida munosabat lozim. Holbuki bu yerda tabshir bilan maqobli orasida munosabat koÀrinmayapti. Faqat maqoblida inzor bor. ruriy y ekan, bu tabshir u maqoblidan tarashshuh etgan inzorga atfdir.

بَشِّرْ : "Bashorat" ta'biri; Jannatning Janobi Haqning fazli karamidan bir hadya-i Ilohiya boÀlib, amalning ujrati muqobilida vojib bir haq boÀlmaganigbir yoratdir. Chunki haq va ujratning berilishi bashorat bilan ta'bir qilinolmaydi. Bunga binoan, qilingan ibodat Jannat uchun boÀlmasligi kerak.

Tabshirning siygÀa-i amr qiyofasi bilan zikri, tabligÀning taqdiriga ishoratdir. Chlarninasuli Akram (S.A.V.) tabligÀga ma'murdir, tabshirga mukallaf emas. Taqdiri kalom: "Xushxabar berib tabligÀ qil" deganidir.

S- اَلَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا Bu sila va mavsula ta'biri ismi foil siygÀasi boÀlgan اَلasa ruِن۪ينَ dan yanada uzun boÀlgani holda nimaga ishorat qiladi?

J- Suraning boshida tafsilan zikr qilingan اَلَّذ۪ينَ يُؤْمِنُونَ boÀlgan sila va mavsula ishoratdirki, u yerda qilm, as tafsil bu yerda qilingan ijmolga bayon boÀlsin.

S- Suraning boshida اَلَّذ۪ينَ ning sila deyilgan dohil boÀlgan jumlasi, muzoriy siygÀasi bilan zikr qilingani holda, bu yerda moziy siygÀasi bilan zikr qilingan. Sabablari nima?

J- am, taa maqom, iymon va amalga tashviq va madh maqomidir. Bunga munosib, muzoriy siygÀasidir. Bu yerda maqom, mukofot va ujratni berish maqomidir. Bunga ham munosib, moziy siygÀasidir. Chunki ujrat xizmatdan soÀng Bu esiladi.

وَعَمِلُوا : Bu وَ harfi atfdir. Atfning tarafayni orasida munosabat lozim boÀlgani kabi, mugÀoyarat ham lozim. Bu yerda oralarida boÀlgtasdiqÀoyarat, Mazhabi I'tizolning xilofiga, amalning iymonga dohil boÀlmaganiga va amalsiz iymonning ham kifoya qilmaganiga dalolat qilgani kabi, عَمَلْ ta'biri ham tabshir etilganning ujrat kabi boÀlganiga ishoi tabs.

اَلصَّالِحَاتِ : Bu kalima bir narsa bilan taqyid va taxsis etilmasdan, mutlaq va mubham qoldirilgan. Misr Muftiysi Shayx Muhammad Abduhning qarashiga koÀra: "Yaxshi narsalar ma'nosida boÀlgan "solihat" kati yoz, baynannos mashhur va ma'lum boÀlganidan, mutlaq qoldirilgan." Men ham deymanki: Suraning boshiga e'timodan bu yerda mubham qoldirilgi.

unki sura boshida zikr qilingan

oyati bu yerdagi صَالِحَاتِ ni bayondir.

اَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْر۪ى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ : Bu oyatdan maqsad, mukofotdan nash'at etganzahardali lazzat va sururdir. Bu maqsadning taqviyasiga ishorat qilgan qaydlar:

1- اَنَّ ning ta'kidi.

2- ل ning ixtisosi.

3- لَهُمْ ning taqdimi.

4- qilgant"ning jam'i bilan tankiri.

5- "Jarayon"ning zikri.

6- تَحْتَ bilan barobar مِنْ ning zikri.

7- "Anhor" ta'biri bilan ta'rifidir.

Bu qaydlarning u maqsadning tahaqquqiga harakat qilganlariga bir parcha izohot beramiz. Shuniga at

Juda katta bir narsa tabshir qilingan zamon, aql taraddud etadi, ishonmaydi; ishontirish uchun ta'kidga ehtiyoj boÀladi. Va shuningdek, nash'a va surur maqomlari avhomdan xoli boÀlishi kerak. Chunki adno bir vahm bilanqanoat zoil boÀladi. Bunga binoan, bu yerda u katta tabshirot, اَنَّ bilan ta'kid qilinganki; ham aql ishonsin, ham u sururni izola qiladigan hech bir avnishlalmasin. Va shuningdek, bu tabshirotning yolgÀiz bir va'dadan iborat boÀlmasdan, bir haqiqat ekaniga ishoratdir.

Ixtisosni ifoda qilgan لَهُمْ dagi ل tabshir etilgan narsaning ularga maُمٌّ بa ularning mulki va ularning fazliy istihqoqlari boÀlganiga dalolat qiladiki; lazzatlari toÀliq, sururlari muzdad boÀlsin. Va xususan, bir podshoh bir faqzhab busofir qilsa; modomiki u musofirlik va u suhbat abadiy emas, qiymati yoÀq.

لَهُمْ ning taqdimi hasrni ifoda etganidan, baynannos Jannatning ularga taxsis qilinganiga va demakki ahli norning ham parishoV.) amarini ularning koÀz oÀnglariga keltirishga sabab boÀlganiga dalolat qiladi. Va bu e'tibor bilan Jannatning lazzati ortadi va qiymati tazohur etadi.

Janshod qg jam'i, Jannatlarning taaddudiga va amallarga koÀra Jannatning martabalariga ishoratdir. Va shuningdek, Jannatning har bir juzi Jannat kabi bir Jannat ekaniga va har bir moÀ'minga tushgan qism, oxiraigiga nazaran toÀliq bir Jannat kabi koÀrinishiga ishoratdir.

Jannatning tankiri esa, goÀzalligining qobili ta'rif va tavsif qilib boÀlmasligiga yoki sami'larning ishtahaÀr boÀtehsonlarining favqulodaligiga ishoratdir.

تَجْر۪ى : BogÀlarning eng goÀzali, ichida suvi boÀlganidir. Bularning ham eng goÀzali, ichlaoviy ksuvlari oqqanlardir. Bularning ham eng yaxshisi, oqimi davomli boÀlganlardir. Xullas, jarayonning siygÀa-i muzoriy qiyofasida zikr qilinishi, ki paryonlarni tasvir qilish bilan, davomli ekanligiga ishoratdir.

مِنْ تَحْتِهَا : Hazravot (koÀkat) va nabotot ichida jarayon etgan suvlarning eng yaxshisi; qaynab chiqish surati bilan bogÀning ichidan chiqish bilan yuksak koÀshk vajh g ostidan oÀziga maxsus tarannumoti bilan oÀtgan, ashjar va nabototga tarqalgan suvlardir. مِنْ تَحْتِهَا kalimasi bu qism suvlarga ishoratdir.

الْاَنْهَارُ : Suvlarning koÀpligقًا لَlarga yanada ziyoda manfaat, porloqlik va goÀzallik beradi. Shuning kabi, kichik-kichik ariqlardan tajammu' etgan anhorlar yanada goÀzal manzaralarni tashkil qiladi. Ayn muhtouvlari tiniq, zilol, totli, sovuq boÀlsa, favquloda bir qiymat, bir lazzat beradi. Xullas, الْاَنْهَارُ kalimasi jam'i bilan, ta'rifi bilan, moddasi bilan bu kabi suvlarga ishorat qiladi.

Bu katta jumla koÀp kichik-kichik jumlalarni tazammun etgan. Ha, bu jumla maqobli bilan bogÀliq emas, musta'nifadir; vazifasi muqaddailan qsavolni javoblantirishdir. Muqaddar savol boÀlsa, sakkiz savolning mamzuj va ma'junidir. Shundayki: Qachonki iymon keltirganlar va amali solih qilganlar Jannat kabi yuksak bir maskan bilan tabshir etildilar, birdaan. Ilami'ning zehniga keldi: "Ajabo, u maskanda rizq boÀladigan biron narsa bormi? BoÀlsa, u rizq qayerdan hosil boÀladi va qayerdan keladi? U rizqlar u Jannatdan hosiloyat ban taqdirlarida, qayerdan nash'at etadi? Samarotidan hosil boÀlsa, dunyo samarotiga oÀxshaydimi? OÀxshagan taqdirda, bir-biriga ham oÀxshaydimi? Bir-biriga mushabih boÀlsalhi oyatlari birmi, boÀlmasa boshqa-boshqami? Totlari muxtalif boÀlgan taqdirlarida, uzilgan vaqtlari yerlari boÀsh qoladimi, boÀlmasa darhol toÀladimi? Tabaddul etgan taqdirlarida, davomiymi? Davomiy boÀlsalar, ularni yeganlar sevinishadimisonlarngan vaqtlari nima deydilar?"

Birodar! Bu savollarni hovuchingga qoÀy. Men ham bu jumlalarni ochaman, ichlariga qarayman. Sen ham diqqat qil, koÀraylikchi mutobiq boÀladimi?

كُلَّم'dodliimasi davom va tahqiqga dalolat qiladi.

رُزِقُوا siygÀa-i moziysi bilan sodir boÀlishining tahaqquqiga dalolat qilgani kabi, moddasi bilan ham dunyodagi rizqlarini ixtor etadi. Va binoٓا اَنhul siygÀasi bilan zikr qilinishi, u rizqda mashaqqatning boÀlmasligiga va ularning (raislar va beklar kabi) rizqlari oyoqlariga kelganiga dal botililadi.

مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ deyilgandan koÀra مِنْ ثَمَرَاتِهَا deyilgan boÀlsaydi, yanada muxtasar va yanada goÀzal boÀlardi. Faqat mazkur savollardan ikki saاَللّٰjavob boÀlganidan, مِنْهَا alohida مِنْ ثَمَرَةٍ alohida aytish ijob etgan.

مِنْ ثَمَرَةٍ dagi tankir, ta'mimni ifoda qilish jihati bilan, Jannatning butun samaralari rizq boÀlishga shoysh va niga ishoratdir.

رِزْقًا kalimasining tankiri esa, ochlikni ketkazish uchun yeganingiz koÀrganingiz rizq emasligiga ishoratdir.

قَالُوا tafo'ul bobiningshoratsi boÀlgan shirkatni eslatadi. Ya'ni, "U rizqning ajib holatidan qilgan taajjub va istigÀroblarni bir-biriga aytishni boshladilar."

هٰذَا الَّذ۪ى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ : Bu jumlada mubham qolati tib, bayon qilinmagan "rizq" kalimasining toÀrt ma'noga ehtimoli bor:

Rizqdan maqsad, amali solihdir. Ya'ni "Bu dori dunyoda rizq oÀlaroq bizga nasib qilingan amali solih, ya'ni hozir matdirrizqlarimiz dunyoda qilgan amali solihlarimizning natijasidir." Ya'ni, amal bilan jazo orasida shu qadar ittisol (bogÀliqlik) bordirki; xuddbayon odagi amal oxiratda tajassum etib savob boÀlgan. Ularning sevinchlari bu nuqtadan hosil boÀlgan.

Rizqdan maqsad, dunyoning taom va ovqatlari deysaa'ni: "Dunyoda rizq oÀlaroq bizga berilgan taomlar bulardir. Ammo zavqlari, totlari orasida togÀlar qadar farq bor." Xullas, ularning istigÀroblari bu nuqtadandir.

stiqomsamaralar biroz avval yeganimiz samaralar kabidir, ammo suratlari bir, ma'nolari, totlari boshqa. Demak, suratan, shaklan bir boÀlganidan, ulfat lazzatini beradi; totlarining boshqa boÀlishiرْضَ ب ham tajaddud lazzati hosil boÀladi. Xullas, sevinchlari bu nuqtadandir.

Mana hozir yegan mevalarimiz bu shoxlardagi mevalardir. Demak, bir meva uzilgan vaqt, oÀrni boÀsh qolmaydi, darhol oÀrniga an tasva paydo boÀladi. Mana shundan, Jannatning mevalarida nuqsoniyat boÀlmaydi.

وَاُتُوا بِه۪ مُتَشَابِهًا : Bu jumla e'tiroziyadir. Ya'ni, yangi bir hukmni ifoda qilish uchun zikr qilishga luzum boÀlmagani holda, هٰذmanbalَذ۪ى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ jumlasidagi hukmni tasdiq va illatini bayon qilish uchun, avvalgi jumlaga bir zayl va bir fazlaka oÀlaroq zikr qilingan.

Binada xijhul siygÀasi bilan اُتُوا ning zikr qilinishi, ahli Jannatning ishlari xizmatkorlari tarafidan qilinishiga ishoratdir.

مُتَشَابِهًا : Ya'ni, zohiran va shaklan bir boÀlganidan, ulfat lazzatini beradiir yokn tomondan va taom sifatida ham boshqa boÀlish jihati bilan tajaddud lazzatini beradi. Bu e'tibor bilan مُتَشَابِهًا kalimasi har ikki lazzatga ishora qiladi.

وَلَهُمْ ف۪يهَٓا اَزْوadir.

ُطَهَّرَةٌ : Bu jumla, لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْر۪ى ‌ الخ jumlasiga atfdir. Atfning tarafayni orasida lozim boÀlgan munosabatning iqtizosichmo'ga diri kalom shunday boÀlsa kerak: "Ular oÀz jismlari uchun bir maskanga muhtoj boÀlganlari kabi, ayollari uchun ham bir maskanga muhtojdirlar."

لَهُمْ kalimasi ixshamani ifoda qilish jihati bilan, u azvojning ularning mulki va ularga maxsus boÀlganlariga dalolat qilgani kabi, dunyo ayollaridan boshqa حُورٌ ع۪ينٌ bilan ta'bir qilingan bir qism ayollar ham ular uchahshatatilganini imoan koÀrsatadi.

ف۪يهَا : Jannat u ayollarga zarf va maskan boÀlganidan anglashiladiki, u ayollar u yuksak Jannatga loyiqdirlar va ayni zamonda Jannat hu shalarining yuksakligi nisbatida ularning husnlari ham yuksaladi. Va shuningdek, Jannatning ham ular bilan muzayyan boÀlganiga yashirin bir imo bor.

مُطَهَّرَةٌ taf'il bobizo qilm-i maf'ul boÀlganidan, har holda tathir etuvchi bir foil bor. U foil ham faqat yadi qudratdir. Shunga binoan, yadi qudrat tathir va tanzih etgan ayollarning tavsiflari mumkin emas.

Va shuningdek, مُطَotil hٌ kalimasi muta'addi boÀlganiga nazaran, u ayollarning tahoratlari oÀzlaridan boÀlmasdan, boshqasidan ularga siroyat etgani anglashiladi. Shunga binoan, dunyo ayollari ham Jannatga kirgandan soÀngra bir tatahhur va tdolarn va tasayqul amaliyoti bilan goÀzallikda huriylarning darajalariga chiqishlariga dalolat qiladi.

وَهُمْ ف۪يهَا خَالِدُونَ : Ya'ni: Ular ham, azvojlari ham, Jannat ham, Jannatning lazoizi ham faqat abadiydir.

اِنَّ اللّٰهَ لَا يَسْتَحْي۪ٓى اَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَاَمَّا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا فَيَعْلَمُونَ اَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ اَمَّا الَّذ۪ينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَٓا اَرَادَ اللّٰهُ بِهٰذَاlatdirًا يُضِلُّ بِه۪ كَث۪يرًا وَ يَهْد۪ى بِه۪ كَث۪يرًا وَمَا يُضِلُّ بِه۪ٓ اِلَّا الْفَاسِق۪ينَ ٭ اَلَّذ۪ينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ م۪يثَاقِه۪ وَ يَقْطَعُونَ مَٓا اَمَرَ اللّٰهُ بِه۪ٓ اَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِى الْاَرْضِ اُولٰi holaهُمُ الْخَاسِرُونَ

GÀoyat qisqacha bir maoli: Ya'ni, "Janobi Haq qullarini irshod va iqoz etish uchun, pashsha kabi haqir, qiymatsiz bir hayvon bilan yoki bir maxluq bilan misol keltirishni, kofirlarjiz kostagi uchun tark qilmaydi. Iymoni boÀlganlar uning Roblaridan haq ekanini biladilar. Ammo kofirlar, Alloh bu kabi haqir misollardan nim, navnoda qilgan deydilar. Alloh u bilan koÀplarini zalolatga va koÀplarini ham hidoyatga boshlaydi. Faqat fosiqlardan ma'ada zalolatga ketgani yoÀq. Fosiqlar ham u odamlarki; Allohning toatboriy uruj bilan, miysoqi azaliydan soÀngra ahdlarini buzadilar va Allohning qarindoshlar orasida yoki moÀ'minlar ichida amr qilgan xatti muvosalani uzadilar; yer yuzida ishlari ifsoddir; dunyo va oxiratda zarar va xusronga ma'ruz qolgan faqathasrniir."

Bu oyatning ham boshqa birodarlari kabi mavzu'i bahs boÀladigan vujuhi irtiboti va jihoti nazmiyasi uchta. Shu bilan barobar, bu oyatning maoli ham maqobliga, ham maba'digarusul Qur'onning umumiga qaraydi.

Ha, qachonki Qur'oni Azimushshon chivindan, oÀrgimchakdan misol keltirdi, chumoli bilan asalaridan bahs qildi; mushriklar, munofiqlar, Ynatlarlar e'tiroz uchun fursat topib ahmoqona:

"Alloh azamati bilan barobar, bunday xasis, haqir narsalardan bahs qilishga tanazzul etadimi? Holانِهِمsxobi kamol bu kabi qiymatsiz narsalardan bahs qilishga tanazzul etmaydilar, hayo qiladilar", deyishdi. Qur'oni Karim bu oyat bilan ogÀizlariga urib yopdi.

Ha, Qur'onoÀlgano etgan sifot va mazoya hech bir kalomda, hech bir kitobda, hech bir shaxsda boÀlmagani sura boshida isbot qilingani kabi, Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamning nubuvvati ham ni a'zning i'jozi bilan isbot qilindi. Qur'onning i'jozi ham tahaddi bilan, ya'ni muxoliflarni muoraza, muboraza maydoniga da'vat qilish bilan isbot qilindi. Chunki muorazaga qilingan da'vatga sukut bilan javob berildi. zikr q jahonshumul bir inqilobni soÀndirish uchun qilingan da'vatga javoban muboraza maydoniga bormasdan sukut etish, albatta asari ajzdir. Qur'oni Karimning bu isbotlariga qarshi kofirlar habt boÀlib ogÀizlarini ocholmaganlari kabi, ishoraomirlari ham falaj boÀldi. Faqat, Qur'on har xususda haddi kamolga yetishganidan, uzoq uzoqlardan ba'zi kichkina e'tiroz toshlarini otganlar.

Azjumla:

va

kabi oddiy, qiymahisi:>isollardan Qur'on keltirgan tamsillar yuksak kalomlarning kamoliga yarashmaydi. Bu kabi tamsillar, baynannos qilingan mukolamalarga, soÀzlashuvlarga oÀxshaydi, deya mugÀolata bilan xalt etganlar. Qur'oni Karim ularning u xaltlarini bu oyat ba'zi boshlariga urgan.

Birodar! Shoshilma, bu yerda bir oz toÀxtash ijob etadi. Ularning umuman ma'nosiz va zaif shubhalari bor. Bu shubhalar mutini xal ba'zi vahmlardan nash'at etgan. U vahmlar ham ba'zi mugÀolatalardan hosil boÀlgan.

Ularning Qur'onning kamolini tanzil etish uchun, Qur'onning tamsillarini insonlarning tamsillariga qiynoyadiishlari, "qiyosi ma'alfariq"dir; oralarida dunyolar qadar farq bor. Ularni mugÀolata bilan bu qiyosga yoÀllagan nuqtalar:

1- Ular hamma narsaga ma'luflariga qaragan nazar bilan qarashadiratga2- Ular insonning zehnining, fikrining, lisonining, sam'ining juz'iy boÀlganlarini va juz'iy boÀlishganidan, qasddan va bizzot ikki narsaga barobar taalozuv bolmaganlarini nazarga olishgan.

3- Himmatning yuksak va past qismlarini tafriq etgan miqyosning ishtigÀol va ihtimomdan iborat boÀlganini oÀylashgan. Ya'ni, yuksak narsalarga ihtimom etganning himma Shu hsak, past ishlarda ishtigÀol etganning himmati past boÀladi.

4- Qiymat va azamatning himmat nisbatida boÀlganini oÀylaganlar. Hatto kichik yoki past bir narsani yuksak va buyuk shaxslarga isnoissaloydilar. GoÀyo azim insonlar qiymati boÀlmagan narsalarga tanazzul etmaydilar va zaif, kichik bir narsa u buyuk himmat va azamatni tahammul etolmzamong#168

Xullas, u aqlsizlar bu nuqtalarga istinodan Janobi Haqni ham insonlarga qiyos qilib deydilarki:

"Alloh jalol va azamati bilan insonlarning gapirganlari kabi qanday insonlar bilan takammul etishga t gÀazal etadi? Va bu juz'iy va haqir narsalardan qanday bahs qiladi? Azamatiga yarashadimi?" Ajabo, u sufaho jamoasi; Allohning irodasi, ilmi, qudrati kablariniqa sifatlarining ham kulliy, umumiy, shomil, muhit boÀlganlarini bilishmaydimi? Va yana bilishmaydimiki; Janobi Haqning azamatiga miqyosmaxluqt majmu'osoridir, yolgÀiz bir asar miqyos boÀlolmaydi! Va yana, bilishmaydimiki; Janobi Haqning tajalliysiga mezon boÀladigan, kaffa-i kalimotidirki; ashjaonliknm, dengizlar siyoh boÀlsa, u kalimotni yozib tugatolmaydilar.

{(Hoshiya) Bu maoldagi oyatda bir mubolagÀa, bir muzoyada koÀrinadi. Ammo haqiqatga, voqe'ga qaralsa, ziyodalik yoÀq. Chunki "kalima" bir ma'noni ifoمَلٰٓئgan narsaga deyiladi. Ammo Nahviylarning lafz bilan taqyid va taxsis qilganlari, ularga maxsus bir istiloh. Ha, biri qol, boshqasi hol boÀlib ikki lison bor. Lisoni qolning kalimoti alfaz boÀlsa, lisoni holning kalimoti ham ahvoldir. Shunga bi mutanqudsiy shoirning

degani kabi; kitobi kabiri koinotda yaratilgan har qaysi bir narsa Xoliqning azamatiga dalolat qilgan bir kalima-i holiyadir. Ashjar bilan di koÀrar koinot kitobida mavjud kalimoti holiyalarning yozilishiga kifoya kelgan taqdirda, u dengizlarning qatralari, u daraxtlarning zarralari bittadan holiy kalima boÀlganidan, ularning ham yozilishi uchunlari t, qalam lozimdir. Shunday ekan, ular uchun ham ular qadar boshqa ashjar va dengizlar lozim. Va shuningdek, har bir birinchining qatralari va kalimobasharilgandan soÀngra, unga ham ular qadar ikkinchi bir guruh ashjar va dengizlar lozim. Hol shunday qilib ila gÀayrin-nihoya tasalsul etib ketadi. Janobi Haqning kalimoti, ya'ni Janobi Haqning azamatiga dalolat qilgan kalimoti holiiyati,heksiz. Demak, haqiqatda

oyati ifoda qilgan ma'noda hech bir jihat bilan mubolagÀa, muzoyada yoÀq, balkiQur'onus bordir.

Mutarjim Abdulmajid}

Masalan: Shams aql, ixtiyor va iroda sohibi deb faraz qilinsa, ziyosini butun olamga nashr qilgan bir vaqtda iflos, mulavvas bir zarra ham uning ziyos bu kastifoda qilgan payt, shamsga qarshi "Nima uchun bu iflos, bu mulavvas zarra bilan mashgÀul boÀldi va nima uchun unga ziyosini berdi" deya e'tiroz qilinishi mumkinmi? Xosho! Shamsning azamatiga bir nonini beladimi? YoÀq.

Shunga binoan, gÀoyat buyuk boÀlgan bu olamni, buyuk bir san'at bilan va buyuk bir ihtimom bilan yaratgani kabi, javhari fard bilan ta'bir qilonadagzarra ham uning dastgohi qudratidan chiqqan bir asari san'atidir. Chunki u buyuk qudratning nazarida javohiri fard, ya'ni zarralar bilan nujumi sayyora, ya'ni kezuvchi yulduzlar musoviydirlar. Zero u buyuk Allohning qudrati, ilmi, iro. Judakalomi zotiy sifatlaridir. Zoti Aqdasga lozimdirlar. Ularda tajaddud yoÀq, ziyoda va nuqson boÀlishga qobiliyat yoÀq, tagÀayyurlari yoÀqki, martabalari boÀlsin. Shu bilan barobar, ajz bu sifatlarning ziddiqilinganidan, ularning ichiga kirib oÀtirolmaydi. Shunga binoan, qudrati Ilohiyada zarra bilan shams orasida farq yoÀqdir. Masalan, tarozining har ikki pallasida ikki quyosh yoki ikki zarra boÀlgani faraz qda bir, oralarida musovot va muvozana boÀlganidan, xorijdan bir quvvat bir pallasini bossa, narigi palla havoga koÀtariladi. Xoh u pallada zarra boÀlsin, xoh quyosh boÀlsiَاكَ اuvvatga koÀra farqlari yoÀq, ikkisi ham bir. Shuning kabi, mumkin boÀlgan bir narsaning tarafayni, ya'ni vujud va adami orasida, tarozining pallalari kabi musovot boÀlganidan, qudrati azaliya qaysi tarafni bossa, narigi taraf haba kabi havogabriyogriladi. Quyosh, chivin, zarra bu xususda hammasi ham birdir.

Zarra kabi kichik narsalar yoki oddiy fe'llar, Xoliqning yaratishi bilan vujudga kelganlari uchun, uning doira-i ilmida dohil boÀlganlari badihiydir. Bu nazarar bilan, ulardan bahs qilishda bilbedaho mushahat (munoqasha etish) yoÀqdir. Qur'oni Karim

oyati bilan bu sirga ishorat qilgan. Ya'ni, yaratgan Xoliq max 4- bilmasmi va bilmasligining imkoni bormi? Shunday ekan, maxluqidan nima uchun bahs qilmasin, nima uchun maxluqi bilan soÀzlashmasin?

Ular: "Qur'onning uslublari va shevasi ostida bir insonning timsoli koÀrinadi", deydilar. Chunki Qur'onda bahs qilingan oddiy ishlar va haqir narsalar, insonlar orasida qilingan muhovara va soÀzlrf qillar kabidir. Bu johil kimsalar bilmasmiki, aytilgan bir kalom bir jihatdan mutakallimiga qarasa, bir nechta jihatdan ham muxotobiga qaraydi. Chunki muxotobning ahvolini nazarga olish lozimki, aytilgan soÀz u ahvolning iqtizosiga koÀrrijiy lsin. Shunga binoan, Qur'onning muxotobi bashardir. Qur'onning maqsadi ham tafhimdir. Ya'ni, bashar bilmagan narsalarni bildirishdir. Shunga binoan, balogÀatning iqtizosiga koÀra, Qur'on basharning hii faqai bilan mamzuj boÀlgan uslublarini kiyadi va shevasi bilan aytadiki, basharning fahmi aytilgan soÀzdan tavahhush etib qoÀrqmasin. Ha, katvil arm bir bola bilan gaplashgan vaqti bolalarning shevasi bilan gapirsa, bolaning zehnini erkalagan boÀladi. Bolaning fahmi uning chala-chulpa aytgan soÀzlari bilan unsiyatَا zam qiladi, aytganlarini tinglaydi va tushunadi. Aks holda, u inson bilan u bola orasida bir ma'lumot oldi-berdisi boÀlolmaydi. Alloh bilan bashar orasidagi ahzu i'tolar ham shundaydir. Agarfusiy i Haq basharga i'to etadigan ma'lumotni basharning tarozisi bilan tortib bermasa, bashar qat'iyan na qaraydi va na oladi. Chunki bashar faqat oÀrganib qolgan tarozisining tilidan anglaydi, bu fanniy tarozilarning tilidann.

S- Haqiqatdan, ashyoning qiymaysizligi, xissati; qudratning azamatiga, kalomning nazohat va nazokatiga ziddir?

J- Ba'zi narsalarda yoki ishlarda koÀringan qiymatsizlik, xunuklik ashyoning mulk jihatiga oiddir. Ya'niagi taqi yuziga nozirdir va bizning nazarimizda shunday koÀrinadi. Va shuning uchun, ashyo bilan yadi qudrat orasiga parda oÀlaroq zohiriy sabablar vaz' etilganki, sathiy nazarimizda yadi qudar ikkg u kabi ashyo bilan mubosharati koÀrinmasin. Faqat malakut jihati, ya'ni ich yuzi esa shaffof va yuksakdir. Qudrat taalluq etgan bu jihatda, hech b; bu esa qudratning taalluqidan xorij emas. Ha, azamati Ilohiya zohiriy sabablarning oÀrnatilishini iqtizo etgani kabi, vahdat va izzati Ilohiya ham qudratning bubilan hyoni qamraganini va kalomning hamma narsani ihotasini iqtizo qiladi. Shu bilan barobar, bir zarra ustida zarralar bilan yozilgan bir Qur'on sahifa-i samoda yulduzlar bilan yoziladigan Qur'ondan husn va goÀzallikda past emMasdar shuningdek,

{(Hoshoya1) Pashshaning boshida nayza kabi bir xartum bor. Filning boshiga qoÀnadi, xartumini filning xartumiga suqadi, fil qochishni boshlaydi, hech bir gdir v qoÀlidan qutulolmaydi. Demak, Janobi Haq pashshani filga gÀolib va hokim qilgan. Shunga binoan, xilqat jihatidan dun boÀlsa ham, jasorat xususida faiqdir.

Mutarjim Abdulmajid}

bir pashanadi.g yaratilishi, san'at jihatidan filning xilqatidan past emas. Kalom sifati ham aynan qudrat sifati kabidir. Bir bola bilan gaplashib soÀz tushintirish, bir faylasuf bilan gaplashishdan past emas.

S- Shu tamsillarda qiymatsiz koÀringan narsaati Ila oid boÀladi?

J- U kabi hollar tamsil keltirganga oid emas, faqat mumassali lahga oiddir. Ya'ni, kimga va qaysi narsaga tamsil keltirilgan boÀlsa, unga oiddir.qabul , kalomning goÀzalligi, balogÀati; mumassali lahga mutobaqati nisbatidadir. Ha, bir podshoh bir choÀponga choÀponlarga maxsus bir aba, bir palto va itiga ham bimaxsusk bersa, "Podshoh yaxshi qilmadi", deya hech kim e'tiroz qilolmaydi. Chunki hamma narsani loyigÀiga bergan boÀladi. Shunga binoan, mumassali lah naqadar haqir boÀlsa, tamsili ham shalan, r haqir boÀladi va naqadar buyuk boÀlsa, tamsili ham shu qadar buyuk boÀladi. Ha, sanamlar juda oddiy, haqir boÀlganlaridan; Janobi Haq chivinni

{(Hoshiya2) Bir arabning sigÀinadigan bir sanami bor ekan. Bir kun ibodatga boradi. Qaasi kabir tulki sanamning boshiga bavl etgan. Bu holni koÀrib,

deb sanamni sindirib tashlagan. Demak, sanamlarning qiymatsizliklaridan, yolgÀiz chivsalotuemas, tulkilar ham boshlariga chiqadi, talvis etadi.

Mutarjim Abdulmajid}

ularga musallat qilgan; va ibodatlari ham shu qadar xunukki, nasjul-ankabut bilan, ya'ni oÀrgimchakning toÀri bilan ta'bir ُوا وَan.

Ular deydilarki: "Haqiqatni izhor qilishda, ajzni imo qilgan bu kabi tamsilotga qanday ehtiyoj bor?"

Aljavob: Qur'onni inzol etishdan maqsad, jumhuri nosni iri yoÀqilishdir. Jumhur esa avomdir. Avomi nos ochiq boÀlgan haqoiqni koÀrolmaydi; ulfat paydo qilmagan aqliyoti mahzani va mujarradotni fahmlari ololmaydi. Shuning uchun Janobi Haq lutning ahsoni bilan haqiqatlarni ular ulfat etgan bir libos bilan, bir sheva bilan koÀrsatgandirki, tavahhush etib qoÀrqmasinlar. Bu bahs mutashabehot bahsida oÀtgan.

Ha,

jumlasi ular irod etgan pastdagi mutasalsil e'tirozlhar ucad qiladi.

1- Allohning bashar bilan gaplashishida va ularga qahr va i'tob etishda va ulardan shikoyat qilishda qanday hikmat bor? Holbuki bu kabi narsalardan tushuniladiki, olamda insonning ham boshqa bir tasan boÀ, bir ta'siri bor.

2- Insonlar orasida jarayon qilgan soÀzlashishlar kabi tamsillarning keltirilishi... Zero bu Qur'onning bashar kalomi boÀlganiga alouning .

3- Kalomning orqasida, uslublarning orasida insonning timsoli koÀrinadi.

4- Haqoiq tamsilot bilan tasvir qilinadi. Bu esa, haqiqatni izhor qilishdan ojiz boÀlganiga dalolat qiladi.

5- Keltirilgan tamsillar, oddiy tamsetti mir. Bu esa, mutakallimning zehni inhisor ostida boÀlganiga alomatdir.

6- Haqir va qiymatsiz narsalardan tamsillar keltiriladi. Bu ham mutakallimning zaif boÀlganiga dalildir.

7- Keltirilgan tamsillarga majburiyat boÀlmaganidanar deyi zikridan avlodir.

8- Ayniqsa, ahli izzat hayo qilib tanazzul etmagan narsalardan tamsil keltirilgan.

Qur'oni Karim bu e'tiroz silsilasini

jumlasi bilan bir zarb bilanndirgan va yiqitgan.

1- Ashyoning ich yuzlari yuksak va shaffof boÀlganidan, bu yuzlardan bahs qilish azamat va jalolga zid boÀlmagani kabi, uluhiyatning iqtizosiga koÀra tashqi yuzlari xunuk koÀzulmatlarning bahs qilinishdan, zikr qilinishdan xorij tutilishlari, uluhiyat qonuniga muxolifdir. Chunki bir hokim taba'asidan LoÀlilarni huquqi madaniyadan ixroj etmaydi.

2- BalogÀat va hikmatning iqtizosiga koÀi. Yanqir ma'nolarni ifoda uchun haqir tamsillarning zikrida bir muxolafat yoÀq.

3- Oddiy tamsillarda bir zarar yoÀq, tarbiya va irshod shunday istaydi.

4- Inoyati Ilohiyaning iqbir kega koÀra, haqoiq tamsilot bilan tasvir qilinadi.

5- Rububiyat va tarbiyaning iqtizosiga binoan, insonlarni oÀz oralarida jarayon etgan muhovaralari, uslublari, shevalari bilan irshod etish lozim.

6- liyda va nizomning iqtizosiga koÀra, Janobi Haqning insonlar bilan soÀzlashishi zaruriydir.

Xulosa:

Janobi Haq insonlarga juzi ixtiyoriy berish bilan, ularni olami af'olgai bir r qildi. U olami af'olni bir nizom ostiga olish uchun kalomini, ya'ni Qur'onini ham u olami af'olga yubordi. Shunga binoan, tanzif va tanzim uchuna chiqgan Ilohiy bir dastur e'tirozlarga mahal boÀlolmaydi.

Bu jumlani avvalgi jumla bilan bogÀlagan aloqaga kelsak: Avvalgi jufsirlai hukmni isbot uchun bu jumla bir dalilning yoÀlini koÀrsatadi va zehnga kelgan vahmlarni ham daf qiladi. Shundayki:

Har kim inoyati azaliya bilan rububiyati Ilohiyani koÀz oldiga keltirib Alloh tomonidany, besatning azamati ostida qarasa بَعُوضَةً va oÀxshashi bilan keltirilgan tamsillarning balogÀat qonunlariga muvofiq va Janobi Haqdan haq boÀlganini tasdiq qiladi. Faqat har kim nafsining amri ostida mumkinotni nailadi:olib qarasa, shubhasiz vahmlar uni havolantiradi, zalolatning botqoqligiga otadi. Bu ikki toifa insonlarning masali shunday ikki shaxsning masaliga oÀxshaydiki: Ulainadi:irisi yuqoriga, boshqasi pastga ketadi. Har ikkisi ham juda koÀp suv ariqlarini koÀradilar. Yuqoriga ketgan shaxs toÀgÀri chashmaning boshiga boradi, suvning manbaini topadi; totli, toza bir suv boÀlganini anglaydi. SoÀngra honda hmadan tasho'ub etib tarqalgan butun ariqlarning toza va totli ekanligiga hukm qiladi va qaysi ariqqa duch kelsa, totli va toza ekaniga taraddud etmaydi. Xullas, bos qilbor bilan, oÀziga vahmlar tasallut etmaydi. Pastga ketgan ikkinchi shaxs esa ariqlarga qaraydi, suvning manbaini koÀrolmaganidan, duch kelgan ariq suvining totli boÀlib boÀlmaa, laz bilish uchun dalillarni, alomatlarni qidirishga majbur boÀladi. Shu sababli vahmlarga ma'ruz qoladi. Adno bir vahm u aqlsizni yoÀldan chiqaradi.

Yo ayni ikki toifaning misoli, qoÀllarida bir oyna boÀlgan ikki shaxsning misoliga oÀxshaydiki; birisi oynaning shaffof yuziga qaraydi, ichida oÀzini koÀrgani kabi, koÀp narssura b ham koÀra oladi. Narigi odam esa, oynaning rangli yuziga qaraydi, hech narsani tushunolmaydi.

Allohning sun'iga, af'oliga, kalomiga, tamsilotiga, uslublariga; inoyat va rububiyatini mulohaza qilish bilan lat qir Alloh tomonidan qarash lozimdir. Bu qarash ham faqat nuri iymon bilan boÀladi. Bu e'tibor bilan vahmlar boÀlsa ham, faqat oÀrgimchak toÀrining qiymat va quvvatida boÀladi. Agar mumkinot jihatidan juz'iy fikri bilan, mushtariy nazari bir. Siarasa, zaif bir vahm ham uning nazarida bir togÀ kabi boÀladi. Judi TogÀini koÀzning ru'yatidan man qilgan chivinning qanoti kabi; zaif, kichik bir vahm ham haqiqatni uning koÀzinimiz shrishidan satr etadi.

Ha, tamsiloti Qur'oniyadagi hikmatni fahm etish uchun Alloh tomonidan nuri iymon bilan qarash li boshoÀlganiga avvalgi jumla bilan ishorat qilingan. Bu jumlada esa, mazkur tamsilotdagi hikmatning adami fahmini intoj etgan va ayni zamonda avhom va bahonalar uyasiga ketganimtisokoÀrsatilgan. Shundayki:

Tuban nafs tarafidan hamma narsani zim-ziyo koÀrsatgan kufr zulmati bilan tamsiloti Qur'oniyaga qaraydigan boÀhodat abiiyki, u tamsilotning hikmatini tushunolmaydi, avhomga tushadi. Qalbidagi marazning yordami bilan, har bir vahm uning nazarida bir devga oÀxshaydi, tariqi haqni yoÀqotadi, taraddudlarga ma'ruz Imom . SoÀngra istifhomni, ya'ni soÀrab surishtirishni boshlaydi; ichidan chiqolmaydi, eng oxirida ish inkorga tayanadi, inkorning ichida qoladi. Qur'oni Karim ixtisor va kinoya tariqi bilan ularning inkorni tazammun etgan istifhomlariga, مَاذَٓاri boÀدَ اللّٰهُ بِهٰذَا مَثَلًا jumlasi bilan ishorat qilgan. Va bu ishorat uchunki, avvalgi jumlada mazkur boÀlgan يَعْلَمُونَ ga mutobaqat uchun, bu yerda لَا يَعsi ma'نَ ning zikri lozim ekan مَاذَٓا اَرَادَ اللّٰهُ بِهٰذَا مَثَلًا deyilgan.

Bu jumla ularning tamsilotining sababini, illa-i gÀoyasi bersilash uchun مَاذَا bilan qilgan istifhomlariga javob boÀladi. Faqat Qur'oni Karim usul ittihoz etgan ijoz va ixtisorga binoan, tamsilotning oqibatini, ya'nihaqmoqlotga tarattub etgan zalolat va hidoyatni illa-i gÀoya manzilasida koÀrsatgan. Ha, zalolat va hidoyat tamsilotga illat boÀlolmaydi. Agar illat boÀlsa, jabr boÀladi. Faqat tamsilotning sabaٌّ kallla-i gÀoyasi, jumhuri avomni iqoz va irshoddir. Xuddi ular "Nima uchun bunday boÀldi? Nima uchun i'joz badihiy boÀlmadi? Nima uchun Allohning kalomi boÀlgani zanlik nboÀlmadi? Nima uchun bu tamsilot sababli vahmlarga yoÀl qoÀyildi?" deya bir qancha savollarni oÀrtaga chiqardilar. Qur'oni Karim

jumlasi bilan u savol toÀdasin etadqatdi. Shundayki:

U tamsilotni nuri iymon bilan tafakkur qilganning nuri iymoni inkishof etadi, quvvat topadi. Kufr zulmati bilan va tanqid hirsi bilan qaraganning ham zulmati ziyodalashadi va koÀكْفُرُr boÀladi. Chunki nazariydir, badihiy emas. Ha, bu tamsilot toza va yuksak ruhlarni mulavvas va tuban ruhlardan tafriq uchundir. Bu ham yuksak iste'dodlarni nashvu naming tarish bilan iflos iste'dodlardan tamyiz uchundir. Bu ham sogÀlom fitratlarni mujohada bilan buzuq va xasta fitratlardan ayirish uchundir. Buni ham imtihoni bashar istilzom etadi. Buni ham sirri taklif iqtizo etgan. Taklif esa saodati basاسُ وَhundir. Saodat esa takammuldan keyindir.

S- Deysanki, taklif saodat uchundir. Holbuki aksari nosning shaqovatiga sabab, taklifdir. Taklif boÀlmasaydi, bu qadar tafovuti shaqovat ham boÀlmasdi?

J- Janobi Haq bergan juzi ixtiyoriy bilanniga ii ixtiyoriya olamini kasbi bilan tashkil qilishga insonni mukallaf qilgani kabi, ruhi basharda vadi'a oÀlaroq ekilgan gÀayri mutanohiy urugÀlarni sugÀorish va nashvu namolantirish uchun ham basharniidan uf bilan mukallaf qilgan. Agar taklif boÀlmasaydi, ruhlardagi u urugÀlar nashvu namo topolmasdi.

Ha, navi basharning ahvoliga diqqat bilan qaralsa, koÀriladiki; ruhning ma'nan taraqqiysin milladonning takomulini, aql va fikrning inkishof va taraqqiysini talqih etgan, ya'ni emlagan, shariatlardir; vujud bergan, taklifdir; hayot bergan, paygÀambarlarning yuborilishidir; ilhom berganilinsaardir. Agar bu nuqtalar boÀlmasaydi, inson hayvon boÀlib qolardi va insondagi bu qadar kamoloti vijdoniya va axloqi hasana tamoman yoÀq boÀlardilar. Faqat insonlarning bir qismi n muqta ixtiyori bilan taklifni qabul qilgan. Bu qism, saodati shaxsiyani qoÀlga kiritgani kabi, navning saodatiga ham sabab boÀlgandir. Ammo insonlarning katta bir qismi oÀz ixtiyori bilan kufrni qabul va takoliَٓا اَhiyani rad qilgan boÀlsalar ham, taklifning ba'zi navlaridan sizilgan tarbiyaviy, axloqiy va boshqa goÀzal narsalarni olganlaridan, taklifning u navish, i zimnan va izdiroran qabul qilgan hisoblanadilar. Xullas, bu e'tibor bilan, kofirning har sifati va har holi kofir emas.

S- Insonlardan katta bir qismning shaqovati oÀrtada ekan, yolgÀiz kichik bir qismning saodati qanday nmmasi saodatiga sabab boÀladiki, "Shariat rahmatdir" deyapsiz. Holbuki navning saodati, yo butun afrodning yoki qismi aksariysining saodati bilan boÀlishi mumkin?

J- Ostiga yuzta tuxum qoÀyilgan tovuq, u tuxumding qoirmatasini joÀja chiqarib, saksonini ifsod etsa, bu tovuq tuxum naviga xizmat qilgan boÀladi. Chunki bir joÀja mingta tuxumning onasi boÀlishi mumkin. Yoki yuz dona urugÀ tuproqqa ekilsa va suv biarninggÀorilib oxirida yigirmatasi nashvu namo topib xurmo daraxti boÀlsa va saksoni chirib mahv boÀlsa, yigirmata urugÀning koÀkarib daraxt boÀlishiga sabab boÀlgan suv, albatta urugÀ naviga xizmat qilgan boÀladi. Va yoxuhak, oma'dan otashda eritilsa, beshdan biri oltin, qolgani tuproq chiqsa; albatta otash u ma'danning kamoliga, saodatiga sabab boÀladi. Shunga binoan, taklif ham insonlarning beshdan birini qutqarsa, u beshdatlub ining saodati nav'iyaga sabab va omil boÀlganiga qat'iyat bilan hukm qilinishi mumkin.

Shu bilan barobar, yuksak hissiyot bilan goÀzal axloqning nashvu namosi faqat mujohada va ijtihod bilan boÀladi. a "Bizng qoÀl doimo ishlagani uchun chap qoÀldan quvvatliroqdir. Va bir hukumat mujohada etgan sari, jasorati ortadi, tark qilgan vaqti jasorati kamayadi va binnatija jasorat haziddigumat ham soÀnadi, mahv boÀladi. Va shuningdek, har narsaning va har ishning takomuli, zidlarining muqobala va raqobat qilishlari bilan boÀladi. Masalan, hi, afroing takomuliga zalolat yordam bergani kabi, iymonning takomuliga ham kufr yordam beradi. Chunki, kufr va zalolatning qay daraja iflos va zararli boÀlganini koldir. bir moÀ'minning iymoni va hidoyati birdan mingga chiqadi. Bu ikki jihat taklifning asar va samarasidir. Va bu ikki jihat e'tibori bilan takliva taadati nav'iyaning yagona omilidir.

Bu jumlaning maqobli bilan munosabati: Ha, Qur'oni Karim يُضِلُّ بِه۪ كَث۪يرًا jumlasida zalolatga otilganlar kimlar ekanilatishon qilmasdan mubham qoldirganidan, sami' qoÀrqdi. "Ajabo, u zalolatga otilganlar kimlar? Sababi nima? Qur'onning nuridan zulmat qanday keladi?" deya soÀragan bu uch savolga shu jumla bilan javob berilganki: "Ular fosiqlag oÀtiZalolatga otilishlari, fisqlarining jazosidir. Fisq sababi bilan, fosiqlar haqida nur norga, ziyo zulmatga inqilob etadi." Ha, shamsning ziyosi bilan iflos moddalar taaffun etadi, sasiydi, barbod boÀladi.

اَلَّذ۪ينَ ي xoin,ُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ م۪يثَاقِه۪ وَيَقْطَعُونَ مَٓا اَمَرَ اللّٰهُ بِه۪ٓ اَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِى الْاَرْضِ

Bu jumlaning avvalgi jumla bisi boÀjhi nazmi: Ha, bu jumla bilan fisq sharh va bayon qilingan. Shundayki: Fisq haqdan udul, ayrilish, haddan tajovuz, hayoti abadiyadan chiqib tark qilishdir. Fisqning mansha'i; quvva-i aqliya, quvv azobiazabiya, quvva-i shahaviya deyilgan uch quvvatning ifrot va tafritidan nash'at etadi. Ha, ifrot yoki tafrit, dalillarga qarshi bir isyondir. Ya'ni, sahifa-i olamda yaratilgan daloil, uhudi Ilohiya hukmidadir. U daloilga muxolaviyanilgan, Janobi Haq bilan fitratan qilgan ahdini buzgan boÀladi. Va shuningdek, ifrot va tafrit hayoti nafsiya va ruhiyaning maraz va xastaliginiti'i; etgan sabablardandir. Bunga fisqning birinchi sifati boÀlgan

jumlasi bilan ishorat qilingan.

Va shuningdek, ifrot va tafrit hayoti ijtimoiyaga qarshi isyon otashini yoqqan ikki omildnidan,, bu omillar hayoti ijtimoiyani nizom va intizom ostiga olgan robitalarni, qonunlarni kesib otadi. Ha, shahvat yoki gÀazab haddini oshsa, irz va nomuslar bashaol boÀladi, ma'sumlar mahv boÀladi. Bunga ham, fisqning ikkinchi sifati boÀlgan

jumlasi bilan ishorat qilisiqlar#174

Va shuningdek, dunyo nizomining buzilishini intoj etib fasod va ixtilolga sababiyat bergan ikki ixtilolchidirlar. Bunga ham, fisqning uchinchi sitning oÀlgan وَيُفْسِدُونَ فِى الْاَرْضِ jumlasi bilan ishorat qilingan.

Ha, fosiq boÀlgan kishining quvva-i aqliya va fikriyasi i'tidolni yoÀqotib safsatalarga tushsa, e'tiqodotga oid robitalarni kesish vohid hayoti abadiyasini yirtib otadi.

Va shuningdek, quvva-i gÀazabiyasi haddi vasatni tajovuz etsa, hayoti ijtimoiyaning ham yuzini, ham astarini yirtadi, ostin-ustun qilaad va Va shuningdek, quvva-i shahaviyasi hadni oshsa, havo-i nafsga tobe boÀladi, qalbidan shafqati jinsiya zoil boÀladi, oÀzi barbod boÀlishiلِحُون boshqalarini ham barbod qiladi. Bu e'tibor bilan, fosiqlar ham navining zarariga, ham Arzning fasodiga harakat qilgan boÀladi.

اُولٰٓئِكَ هُمُ - Qur'سِرُونَ

Bu jumla avvalgi jumlaning natijasi va ayni zamonda ta'kiddir. Shundayki:

Avvalgi jumlada ahdni buzish, sila-i rahmni kesish, Arzda fasod qilish kabi fosiqning jinoyatlarini qoÀrqinch bir shaklda aytgandan soÀng, bu jumlada avvalogÀaahdid va qoÀrquvni ta'kid uchun, fosiqning jinoyatlarining natija va jazosini shunday bayon qilgan: U fosiqlar oxiratlarini berib dunyoni olganlari kabi, hidoyatni zalolat bilan tabdil etgan aqlsiz odamlardir.

Hozir uchinchi vazibilan,eldik. Ya'ni, bu oyat ixtivo etgan jumlalarning hay'atlaridan bahs qilamiz:

Avvalo shuni bilish lozimki, Qur'oni Karimning oyatlari va oyatlarining jumlalari va jasininrning hay'atlari; soniya, daqiqa, soatlarni sanagan soatning millari kabidir. Millarning har ikkinchisi birinchisiga yordam bergani kabi, bir oyat bir maqsadni ta'qib qilgan vaqt, jumlalari ham u maqsadning atrofida yuraُمْ ni jumlalarning hay'atlari ham jumlalarning izini ta'qib qiladilar. Vaziyatlari shunday bir nuqtaga keladiki; hollari lisoni hol bilan shu baytni oÀqiydi:

عِبَارَاتُنَا شَتّٰى وَحُسْنُكَ وَاحِدٌ وَكُلٌّ اِلٰى ذtdir.

Ya'ni: "Aytgan soÀzlarimiz boshqa-boshqa boÀlsa ham, sening husning birdir. Butun soÀzlarimiz u husni jamolga ishorat qiladi." Shuning uchunki, Qur'oni Karimning salosati va yuksak balogÀati va naqsyajong nozikligi tabaqa-i i'jozga vosil boÀlgandir.

اِنَّ kalimasi ham hukmning haqiqatga bogÀliq boÀlganiga, ham hukmdan chiqqan taraddud va inkorlarning daf qilinishiga dalolat qiladi. Shunday ekan, bu اِنّHatto ning boshida zikr qilingan mutasalsil taraddudlarga ishoratdir.

اَللّٰهَ kalimasi bundan oldin zikr qilingan Janobi Haq bilan mumkinot orasida qilgan qiyosdagَيِّبٌlarini zehnning koÀziga tiqadi. Ya'ni, "Qanday Alloh deyapsiz va qanday Allohni mumkinotga qiyos qilyapsiz, Alloh unvonidagi zot mumkinotga qiyos qilinishi mumkinmi?"

S- لَا يَسْتَحْي۪ى Hayo, nafsning uyalishi bilanboÀlsa paydo boÀlgan qizarishdan iborat boÀlganidan, Janobi Haq haqida bu kalimaning ishlatilishi maholdir; maholni inkor qilishda foyda yoÀq. Shunga binoan لَا يَسْتَحْي۪ى oÀrnida لَايَتْرُكُ aytilgan boÀlsaydi, u ahaiyatga mahal qolmasdi?

J- Bau'da bilan qilingan tamsilni iqtizo etgan va husnini taqdir etgan hikmat, balogÀat va boshqalar kabi sabablarga qarshi tamsilni tark qilishni istagan, hayshorata'ada birgina sabab yoÀq. Hayo ham Janobi Haq haqida maholdir. Shunday ekan, u tamsilni tark qilishga aslo sabab boÀlmaganiga ishoratan لَا يَسْتَحْي۪ى kalimasi لَايَتْرُكُ kalimasiga tarjih etilgandir. Chunki لَايَتْرُكُ chiqasi bu ma'noni ifoda qilolmaydi.

Yoxud يَسْتَحْي۪ى ning zikri, ularning ahmoqona aytgan

ya'ni "Muhi Qur'ing Robbi bu haqir narsalardan tamsil keltirishga hayo qilmaydimi?" deya aytgan soÀzlaridagi يَسْتَحْي۪ى kalimasiga mushokalat va mushobahat uchundir. Qur'oni Karim balogÀat jihatidan qiymatli boÀlgaa kelgاكَلَةً فِى الصُّحْبَةِ uslubiga binoan, ular ishlatgan يَسْتَحْي۪ى kalimasini aynan ishlatgan.

Ularning bu soÀzlariga mushokalat va mushob S: Muuqtai nazaridan اَنْ يَضْرِبَ oÀrnida مِنَ الْمَثَلِ الْحَق۪يرِ deyilishi mushobahatni saqlash uchun yanada munosib boÀlardi. Faqat bu munosabatning nazarga olinmasligi latif bir uslubga ishorat boÀlib: Tamsillar, muhr yoki imzolar kabi tasdiq117

bot uchundir. Qandayki yozilgan bir narsa muhrlanish bilan tasdiq qilingan boÀladi; aynan shuning kabi, aytilgan bir soÀz ham bir misol bilan tasdiq va isbot qilingdati tladi.

Yoxud اَنْ يَضْرِبَ bilan pulning zarbiga imo qilingan. Ya'ni, tamsillarning zarbi va zarbulmasallar sikkaning zarbi qadar kalomga qiymat ani is. Ya'ni, qandayki sikka kumush va oltinga qiymat beradi, zarbulmasallar ham kalomlarga u nisbatda qiymat va e'tibor beradi. Va bu ishorat lan su vahmlarni daf qilish uchun tamsillarning goÀzal bir vosita boÀlganiga va tamsillarning bid'at boÀlmasdan balogÀat sohasida unumdor va goÀzal bir yoÀl boÀlganiga imo qilingan. Ha, zarbulmasallar ma'lum qoidalardandir. Yanadi. Unqa va muxtasar boÀlgan ضَرْبٌ masdari ustiga اَنْ يَضْرِبَ ning fe'l siygÀasi bilan tarjihan zikr qilinishi, e'tirozlarining mansha'i bizzot tamsil boÀlmasdan, bau'daning qiymatsizligi ekaniga ilingatdir. Chunki tamsillar haddi zotida qiymatli boÀlib, e'tirozlarga mahal emas. Zero اَنْ يَضْرِبَ fe'ldir. Fe'l, mustaqil va sobit boÀlmaganidan, xuddi latifdir. Mutakallimning qasdi unda turmaydi, maf'ulga oÀtadi. adir; boÀlgan ضَرْبٌ esa otdir. Ot, mustaqil va sobit boÀlgani uchun xuddi kasifdir. Mutakallimning qasdini jazb qilib maf'ulga bermasligi ehtimoli bordir.

Shunga binoan,

اِنَّ اللInson َا يَسْتَحْي۪ى ضَرْبَ الْبَعُوضَةِ مَثَلًا

aytilgan boÀlsaydi, istihya mahalli "zarb" boÀlardi. Holbuki istihyaning mahalli "bau'da"dir.

مَثَلًا : Bundan murod, tamsilning xosiyati boÀlgan aqliy bir narsani hissi'matninarsa bilan va asliy boÀlmagan mavhum bir narsani muhaqqaq va mavjud boÀlgan bir narsa bilan va gÀoyib boÀlgan bir narsani hozir bir narsa bilan tasvir qilishdir.

مَثَلًا dagi tafazl dn tushuniladiki, bu yerda madori nazar, bizzot masalning zotidir, sifatlari emas. Sifatlari esa maqomning iqtizosiga yoki mumassali lahning holiga havola qilingan.

مَا ta'mimni ifoda qilganidan, qoidaning umumiy boÀlgalganigshorat boÀlib, javob yolgÀiz ular e'tiroz qilgan narsalariga munxasir qolmasin.

بَعُوضَةً : Juda koÀp kichik va haqir narsalar va hayvonlar boÀlgani holda avomisning taxsisi, indal-bulagÀo tamsil uchun iste'moli koÀp boÀlganiga binoandir.

فَمَا فَوْقَهَا : Ya'ni: Qiymat va balogÀat jihatidan bau'daning (chivin) mafavqi yoki kichiklikda ayni zning maduni va yoxud ham qiymatda, ham kichiklikda bau'daning maduni boÀlgan narsalar. Faqat مَا فَوْقَهَا ta'biri, kichik narsaning balogÀat jihatidan yanada gÀarib, xilqat jihatidan yanada ajib boÀlganiga ishoratdir.

فَاَمَّا الَّذ۪gan ذَمَنُوا فَيَعْلَمُونَ اَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَاَمَّا الَّذ۪ينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَٓا اَرَادَ اللّٰهُ بِهٰذَا مَثَلًا

Bu jumlaning avvalgi jumla, biz farru' va tasho'ub etganini ifoda qilgan ف bu jumlani har ikki shiqqi bilan intoj etgan zimniy va yashirin bir dalilga ishoratdir. Tasviri shunday boÀlsa kerak:

Janobi ariga msilni tark qilmaydi. Chunki balogÀat iqtizo etgan bir tamsildir. BalogÀat iqtizo etgan narsa tark qilinmaydi. Shunday ekan, Janobi Haq bu tamsilni tark qilmaydi. Shunga binoan, insofi boÀlgan ing gÀ tamsilning baligÀ, haq va Allohdan ekanini biladi. OÀjarlik bilan qaragan kishi esa hikmatini bilmaydi, taraddudga tushadi, soÀraydi, surishtiradi, eng oxiri istihqor bilan inkorga kiradi.

Xulosa: MoÀ'mi orasofli boÀlgani uchun, Allohdan ekanini tasdiq qiladi. Kofir qaysar boÀlganidan, "Bunda nima foyda bor?" deydi.

اَمَّا : Bu اَمَّا shart adatidir. Dohil boÀlgan har ikki jumlani birinchisi malzum, ikkinBu jumlozim; yoki avvalgisi shart, keyingisi mashrut boÀlib, ikkinchisini birinchi bilan bogÀlaydi. Ha, bu اَمَّا ikki jumla orasida luzumni ta'sis etish uchun vaz' etilgan. Shunga binoan, bu yerda فَيَعْلَمُونَ اَنَّهُ اasvir ُ jumlasining اَلَّذ۪ينَ اٰمَنُوا jumlasiga lozim va zaruriy boÀlganiga dalolat qiladi. Ya'ni, iymoni boÀlganning sha'ni, uning haq boÀlgani berilishdir.

OÀzidan qisqaroq boÀlgan اَلْمُؤْمِنُونَ kalimasiga badal اَلَّذ۪ينَ اٰمَنُوا deyilishi, uning haq boÀlganini bilish iymon sababi bilan boÀlganiga va shuningdek, uniam boÀ boÀlganini bilish iymon borligiga ishoratdir.

BalogÀat nuqtai nazarida maqomga munosibroq boÀlgan اَنَّهُ الْبَل۪يغُ jumlasiga tarjihan اَنَّهُ الْحَقُّ deyilishi, ularning e'tirozlaridan qaning agan oxirgi natijaga ishoratdir. Chunki ularning maqsadlari, Allohdan boÀlganini inkor qilishdir.

اَنَّهُ الْحَقُّ haqqoniyatning u tamsilga hasr etilishidan tushui bilaki, taqbih etilmasdan istehson etilgan yolgÀiz bau'da tamsilidir. Bau'dadan boshqasi va bau'dadan yaxshirogÀi, ayblardan xoli boÀlsa ham, balogÀat jihatidan etmagning oÀrnini ololmaydi. Chunki yolgÀiz ayblardan salomat, kamolga dalil boÀlolmaydi.

مِنْ رَبِّهِمْ : U tamsilning Roblaridan nozil boÀlganini ifoda qilgan bu qayd ularning e'tirozlarigaaslik n ittihoz etgan, u tamsilning nuzuli ekaniga ishoratdir.

وَاَمَّا الَّذ۪ينَ كَفَرُوا : Bu اَمَّا avvalgi اَمَّا kabi maqobllaridagi ijmolni tafsil etish bilan, tahqiq va ta'kidni ifolari badi.

اَلَّذ۪ينَ كَفَرُوا ning اَلْكَافِرُونَ kalimasiga tarjihan zikr qilinishi, ularning bu inkori, qalblarida rusux paydo qilgan kufrdan nash'at etganiga va shuning uchun ularnigan b kufrga olib borganiga ishoratdir.

Avvalgi jumladagi يَعْلَمُونَ ning mutobaqati uchun bu yerda فَلَا يَعْلَمُونَ deyilishi munosib ekan, uning oÀrniga zikr qilingan فَيَقُولُونَ ijoz va ixtisor uchun muqaddar boÀlgan hollardva i'loyadir. Taqdiri kalom: "Kufri bor odam haqiqatni bilmaydi, taraddudga tushadi, inkorga kiradi, istifhom shaklida istihqor etadi, haqir koÀradi." Va shuningdek, oÀzlari zalolas kabiÀlganlari kabi, ogÀizlari bilan xalqni ham zalolatga sudraganlariga ishoratdir.

Bu jumladan avvalgi jumlada اَلَّذ siygÀٰمَنُوا muqaddam boÀlganiga nazaran, bu yerda unga munosib boÀlgan يَهْد۪ى بِه۪ ning taqdimi lozim ekan, يُضِلُّ بِه۪ taqdim etilgan. Chunki bu kalomdan maqsad, inkor qilgar. Ha,ng e'tirozlarini rad qilishdir. Bunga binoan يُضِلُّ بِه۪ kasbi ahammiyat etganidan, taqdim haqqini qozongan.

S- Zalolat oÀrniga يُضِلُّ , hidoyatoÀrniga يَهْد۪ى ya'ni, masdardan fe'lga boÀlgan musiban maqsad nima?

J- Fe'li muzoriy tajaddud va istimrorga dalolat qilganidan; yigirma uch yil davom qilgan nuzuli Qur'onning parcha-parcha tajaddudi nalaridda, ularning zulmati kufriyalariga qat-qat zulmatlarning ilovasiga sababiyat berganiga, moÀ'minlarning ham nuzulning tajaddudi nisbatida nuri iymonlariniilarkiaja-daraja yuksalishiga bois boÀlganiga ishoratdir. Va shuningdek, bu jumla مَاذَٓا اَرَادَ اللّٰهُ ‌ الخ jumlasi bilan ishorat qilingan istifhomga javob boÀlgani uchun, hاَنْتَi guruhning vaziyatlarini bayon qilish ijob etgan. Va bu ijobga binoan, masdarga tarjihan fe'l zikr qilingan. Ya'ni, bir guruhning vaziyati zalolat, boyakuniniki hidoyatdir.

كَث۪يرًا : Avvalgi كَث۪يرًا dan miqdor va adad jihatidan koÀplik iroda qilingan. Ikkinchi كَث۪يرًا dan holat va qiymat jihatidan koÀplik qasd qilingan. Va ayni zamonda, Qur'onning navi basharga rahmat boÀlganining sirriga bori btdir. Ha, insonlarning oz bir qismining fazilat va hidoyatlarini koÀp koÀrish va koÀrsatish, Qur'onning basharga qarshi marhamatli va lutfkor ekanini koÀrsatadi. Va udga kgdek, bir fazilat sohibi ming fazilatsizga muqobildir. Bu e'tibor bilan, fazilatni tashigan oz boÀlsa ham, koÀp koÀrinadi.

وَمَا يُضِلُّ بِه۪ٓ اِلَّا الْفَاسِق۪ينَ : Avvalgi jumlnini qtlaq va mubham oÀlaroq zikr qilingan كَث۪يرًا dan hosil boÀlgan vasvasalarni, qoÀrquvlarni, taraddudlarni bu jumla bilan shunday daf qilganki: Zalolatgnning anlar, fosiqlardir. Zalolatlarining mansha'i ham fisqdir. Fisqning sababi esa, kasblaridir. Ayb ulardadir, Qur'onda emas. Zalolatni yaratish, qilganlarining jazosi uchundir.

Yana bilish lozimki; bu jumlalarning har biri maqoblin ikki h va bayon qiladi; maba'di ham uni tafsir qiladi. Demak, har jumla maqobliga dalil, maba'diga natijadir. Ikki silsila bilan buni izoh qilamdiy ba 1- Alloh u tamsildan hayo qilmaydi. Chunki u tamsilni tark qilmaydi. Ham u tamsil baligÀdir. Ham u tamsil haqdir. Ham u tamsil Allohning kalomidir. Buni ham moٓئِكَ boÀlgan kishilar biladi.

2- Alloh munkirlar deganlari kabi, u tamsildan hayo qilmaydi. U munkirlar, "U tamsilning tarki lozimdir" deydilar. Chunki u tamsilning hikmatini bilmaydilar, ham "Bunda nima foyda bor" deydilar. Ham inkor qiladilarlan, yki haqir koÀradilar. Ham eshitishlari bilan zalolatga tushdilar, chunki Qur'on ularni zalolatga otdi. Ham ular fisq bilan qoliplaridan chiqdilar, ham Aari ru boÀlgan ahdlarini buzdilar, ham sila-i rahmni kesdilar, ham Arzda Allohning nizom va intizomini ifsod etdilar. Shunga binoan, xasir va zararli boÀlganlar ulardir. Dunyoda vijdon, qalb va ruhning azobi bilan, oxiratda ham Allohnshoratazabi bilan abadiy bir azob ichida qolgan ulardir.

Avvalo bilish lozimki, Qur'oni Karimning i'joz va nazmidagi shak va shubhalarni iqo' etgan fosiqlarning ayniqsa bu maqomda, bu jumlada mazkur sifatlar bilan tavsiflazi koÀa yuksak va latif bir munosabatni ichiga olgan. Ha, xuddi Qur'oni Karim deydiki: "Qur'oni akbar deyilgan koinotning nizomida qudrati azaliyaning i'jozini koÀrolmagan yoir farrishni istamagan u fosiqlarning; Qur'oni Karimning ham nazm va i'jozida taraddudlarni va koÀr koÀzlari bilan i'jozini koÀrolmasdan inkor qilishlari, ba'id va gÀarib emas. Zero ular koinotdagi nizom va intizomni tasodifga va tahavvuloti Àylashaga va inqiloboti ajibani abasiyatga va tasodifga isnod etganlaridan, buzilgan ruhlarining koÀzidan u nizom tasattur etib koÀrinmagani kabi, iflos fit bilani bilan ham, Qur'onning moÀ'jiz boÀlgan nazmini chalkash, muqaddimalarini natijasiz, samaralarini achchiq koÀrdilar.

يَنْقُضُونَ : OÀralgan qalin bir arqonni ochib tarqatish ma'nosini ifoda qilgan "naqz" ta'biri"SoÀzik bir uslubga ishoratdir. Xuddi Janobi Haqning ahdi; mashiat, hikmat, inoyatning iplari bilan oÀralgan nuroniy bir arqonki, azaldan abadga qadar uzangan. Bu nuroniy arqon, koinotda nizomi umumiy shaklida tajalliy etib silsilala'vat qoinotning anvo'iga tarqatar ekan, eng ajib silsilasini navi basharga uzatgan va ruhi basharda juda koÀp iste'dod va qobiliyatlarning urugÀhun em ekkan. Lekin u iste'dodlarning tarbiyasini va natijasini juzi ixtiyoriyning qoÀliga bergan. U juzi ixtiyoriyning egari ham shariatning va daloili naqliyaning qoÀliga berilgan. Shunga binoan, JanobioÀrsatng ahdini buzmaslik va ifo etish, faqat u iste'dodlarni loyiq va munosib yerlariga sarf qilish bilan boÀladi. Ahdning naqzi esa, buzish va parchalashdan iboratdir. Masalan: Ba'zi anbiyoga iymon va tasdiq, ba'zilarun ishkor va takzib; ba'zi hukmlarni qabul, ba'zilarini rad; ba'zi oyatlarni tahsin, ba'zilarni qobih va xunuk koÀrish kabi. Zero bunday tarzda qilingan naqzi ahd; nazmni, nizomni, intizomni ixlol etadi, buzadi.

وَيَقْطَعُونَ مَٓا اَمَرَ ToÀrtُ بِه۪ٓ اَنْ يُوصَلَ

Bu jumladagi amr ikki qismdir:

Birisi, tashri'iydirki, sila-i rahm bilan ta'bir qilingan qarindosh va moÀ'minlar orasida shar'an amr qilingan muvosala chizigÀidir.

Boshqasi, amri takviniydirki, f eshitqonunlar bilan odatulloh tazammun etgan amrlardir. Masalan, ilmning i'tosi ma'nan amalni amr qiladi; zakovatning i'tosi ilmni amr qiladi; iste'dodning boÀlishi zakovatsga yulning berilishi ma'rifatullohni; qudratning berilishi ishlashni; jasoratning berilishi jihodni ma'nan va takvinan amr qiladi.

Xullas, u foamning bu kabi narsalarning orasida shar'an va takvinan ta'sis etilgan muvosala chizigÀidan oÀtyaptilar. Masalan, aqllari ma'rifatullohdan, zakovatlari ilmdan ranjigani kabnoan gindoshlardan va moÀ'minlardan ham dargÀazab boÀlib, borib kelmaydilar.

وَيُفْسِدُونَ فِى الْاَرْضِ : Ha, fisq bilan buzilgan bir odam botqoqlikka tushib chiqolmagan bir shaxs kabi koÀplamning ham u botqoqlikka tushishlarini istaydiki, ma'ruz qolgan u dahshatli holati bir oz yengil boÀlsin. Chunki musibat umumiy boÀlsa, yengil boÀladi. Va shuningdek, bir shaxsning sosi ba bir ixtilol, bir yomonlik hissi uygÀonsa; yuksak hissiyoti, kamoloti sukut etishni boshlaydi; qalbida taxribotga, yomonlikka bir mayl, bir zavq paydo rsi Qui. Asta-asta u mayl qalbida kattalashadi; keyin u shaxs butun lazzatini, zavqini taxribotda, yomonlikda topadi. Xullas, u vaqt u shaxs tom ma'noda Arzda yirtqich bir hayvon, ixtilolndigan arib kattalashtirgan bir balo, fasodni toÀxtamasdan chalkashtirgan bir ofatga aylanadi.

S- Bir fosiqning fisqi bilan Arzning mutaassir boÀlishi aqldan uzoqdir?

J- Modomiki Arzda nizom bor, muvonaza haz kallishi kerak. Hatto nizom muvozanaga tobedir. Shunga binoan, bir uskunaning tishlari orasiga kichik bir narsa tushsa, uskuna mutaassir boÀladi, balki faoliyati ham va qozydi. Yoki farazan ikki togÀ bir tarozi bilan tortilarkan, tarozi muvoziy boÀlgan vaqt bir pallasiga bir yongÀoq ilova qilinsa, muvozanasi buziladi. Dunyoning ham ma'naviy nizom uskunasi shunday. Mutamarrid bir fosiqning sabab Arzning muvozana-i ma'naviyasining buzilishiga vasila boÀlishi mumkin.

اُولٰٓئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ : اُولٰٓئِكَ uch narsani ifoda qiladi. Birisi ihzor, ikkinchisi mahsusiyat, uchinchisi uzoqlik. Demak bu اُولٰٓئِكَ gÀoyib boning qu fosiqlarni ihzor etadi, mahsus bir shaklda koÀrsatadi.

S- Ularning ihzorini ijob etgan sabab nima?

J- Sami'ning talab va istagidir. Ha, ularning بِ رَبahvolini eshitgan sami' ularga qarshi his qilgan hiddat va nafratini izola uchun; xusron bilan tajziya va tavsiflarida, xuddi ularni qarshisida hozir tarzda koÀrishni istaydi, toki "Oh! oh!" deyi Aqdasan qalbi tinchlansin. Mushohadalari mumkin boÀlmagani holda اُولٰٓئِكَ bilan maxsus koÀrsatilishlari; goÀyo iflos ahvollari, xabis sifatlari va shuxrat va kasratlari shunday isbatidga yetganki, hammaning nazari nafrati qarshisida ularning u hollarini tajassum ettirib maxsus bir shaklda koÀrsatadi. Va bu ishoratdan xasoratga mahkum boing uniklarining sababi ham anglashilgan boÀladi.

U fosiqlarga roji' boÀlgan اُولٰٓئِكَ ifoda qilgan uzoqlik esa, ularning tariqi haqdan uzoqliklari shunday bir darajaga yetganki, boshqa tariqi haqqa r ifsodri mumkin boÀlmasdan, bu sababli zammga, tahqirga mustahaq boÀlishganiga ishoratdir.

Hasrni ifoda qilgan هُمْ xasoratning ularga munxasir boÀlganigng fazlat qiladi. Hatto moÀ'minlarning ba'zi dunyo lazzatlaridan xasoratlari, xasorat sanalmaydi; va yana moÀ'minlardan ahli tijoratning tijoratlarida sodir boÀlgan zararlari xasoda qilas.

اَلْخَاسِرُونَ dagi harfi ta'rif jinsni va haqiqatni ifoda qiladi. Ya'ni, xusron koÀrganlarning haqiqatini, jinslarini koÀrishni istagan boÀlsa, ularga qarasin.dan nauningdek, ularning maslaklari mahzi xasoratdir, boshqa xasoratlarga oÀxshamaydi.

اَلْخَاسِر۪ين : Xasoratning mutlaq qoldirilishi, ya'ni bir narsa bilan taqyid etilmohibi , xasoratning butun anvo'ini qamraganiga ishoratdir. Masalan: Vafo-i ahdda naqz bilan xasorat etdilar, sila-i rahmda kesish bilan, islohda gan. Vbilan, iymonda kufr bilan, saodati abadiyada shaqovat bilan qilgan xasoratlari kabi.

كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَكُنْتُمْ اَمْوَاتًا فَاَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُم۪يتُكُمْ ثُمَّ يُحْي۪يكُمْ ثُمzahmatَيْهِ تُرْجَعُونَ

Ya'ni: "Qanday qilib Allohni inkor qilyapsiz? Holbuki sizning hayotingiz yoÀq edi, u sizga hayotni berdi; soÀngra sizni oÀldirai, takÀngra yana hayot beradi, soÀngra unga ruju' etib borasiz."

Oyatlarning nazmiga oid uch vajh bu oyatda ham joriydir:

Ha, Qur'oni Karim, qachonki insonlarni ibodatga va Allohga iymon keltiris otash'vat qildi va iymonning e'tiqod qilinadigan asoslari bilan qilinadigan hukmlarini ijmolan, dalillariga ishoratan zikr qildi, avvalroq mujmalan ishorat qilingan dalillarni tazammun etgan ne'matlarninni aynadi bilan bu oyatda ham zikr qilishga qaytdi.

Ha, bu oyat bilan eng buyuk ne'mat boÀlgan hayotga ishorat qilingan. Ikkinchi oyat bilan baqo ne'matiga ishorat qilingan. Ha, samovotn, mutzning tanzimoti hayotning kamol va saodatini ta'min qiladi. Uchinchi oyat bilan basharning koinot ustida tafzil va takrimiga ishoratdir. ToÀrtinch imo e bilan, basharga ta'limi ilm ne'matiga ishorat qilingan. Bu ne'matlarning suratlariga, ya'ni ne'matlik jihatlariga qaralsa; inoyati Ilohiyaga dalil boÀlganlari kabi, ibodatga ham dalildirlar. Chunki ne' ham, ni berganga shukr, vojibdir; kufroni ne'mat aqlan ham haromdir. Agar u ne'matlarning haqiqatlariga qaralsa, mabda va ma'adni isbot qilgan dalillardir.

Va shuningdek, bu oyat oÀtgan kofir va munofiqlarning bahsigqqat bnazirdir. Shuning uchun taajjubni ifoda qilish bilan inkorni tazammun etgan كَيْفَ bilan qilingan istifhom, ularning tahdidlariga ishoratdir.

Ha, Qur'oni Karim avvalroq gÀoyibona qilgan hikoyasidan soÀngra bu yerda xitobni boshladi. Bu ham balogÀat jihatidan ma'lum biarni ra uchundir. Shundayki:

Inson bir odamning yomonligidan, ayblaridan bahs qilarkan, hiddati, gÀazabi shu qadar gÀalaba qiladiki; xayolan, xayoliy bir ihzor bilan, xitob surati bilan oÀziga tavjihi kalo sururhni boshlaydi. Yoki yaxshiliklaridan bahs qilarkan, shavqi va ishqi gÀalayonga keladi, hamon xayolining qarshisiga keltiradi, oÀziga xitob bilan gapirishni boshlayaysi b "iltifot" bilan tasmiya etilgan bir qoidadir. Bu qoidaning lisoni Arabda buyuk bir mavqei bor. Xullas, Qur'oni Karim bu qoidani ta'qib qilib

كَيْفَ تَboÀlgaونَ

deb, siygÀa-i xitob bilan ularga tavjihi kalom etgan.

SoÀngra qachonki bu maqomda ta'qib qilingan maqsad; iymon, ibodat qilish va kufroni ne'mat qilmaslik, kufrni rad qilish kabi oÀtgan usul va asoslarni isbot uchun lozim boÀlgan dalilning hzikr qilish va dalillarning eng vazihi, ahvoli bashar silsilasidan istifoda qilingan dalillardir va ne'matlarning eng buyugi, u silsilaning uqda va tugunlaridandir. Qur'oni Ko'na" َكُنْتُمْ اَمْوَاتًا فَاَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُم۪يتُكُمْ ثُمَّ يُحْي۪يكُمْ ثُمَّ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

boÀlgan oyati karima bilan, besh tugunli murattab u silsila-i ajibaga ishorat qilgan. Biz ham u besh tugunni besh masalada hal va blarninilamiz.

كُنْتُمْ اَمْوَاتًا uqdasini, tugunini ochadi. Shundayki:

Insonning jasadini tashkil qilgan zarralar, olamning zarroti ichida jomid, tarxud u r shaklda ekan, qaraysanki maxsus bir qonun bilan, muayyan bir nizom bilan intizom ostiga olinib olami anosirga yuboriladi. Olami anosirda sokit, sokin, yashirin bir vaziyatda ekan, birdaniga qofila-qofila, milinis bir dastur bilan, yavmiy bir intizom bilan, bir qasd va hikmat ostida olami mavolidga intiqol etadi.

Olami mavolidda ham, sukut ichida ekai; qardaniga ajib, gÀarib bir tarz bilan nutfaga inqilob etadi. SoÀngra mutasalsil inqiloblar bilan alaqa boÀladi; soÀngra mudgÀa boÀladi, soÀngra goÀsht, suyak boÀladi. Bu inqiloblarning har biri avSamodaiga nisbatan yanada mukammal boÀlsa ham, loyigÀiga koÀra mavotdir, ya'ni hayotsizdir.

S- Mavt hayotning zavolidir. Holbuki u zarralarda hayot yoÀqki, zavoli mavt boÀlsin?

J- Mavtning urt minlarga itloq etilishi, majozdir. Sababi esa; uchinchi, toÀrtinchi tugunlarni zehnga qabul qildirish uchun, zehn uchun bir tayyorgarlikdir.

فَاَحْيَاكُمْ tugunini ochadi. Ha, hi abadqudrati azaliyaning eng buyuk va eng nozik va eng ajib bir moÀ'jizasidir va butun ne'matlardan ustundir va mabda va ma'adning burhonlaridan eng zohir burhondir.

Ha, hayot navlarining eng adnosiosul b hayotidir. Hayoti nabotiyaning boshlangÀichi, urugÀda yoki donda hayot tugunining uygÀonib ochilishidir. Buning holati shu qadar zohir, shu qadar umumiy, shu qadar ma'luf ekan, zamoni Odamdan hoziالْعَلdar hikmati bashardan va falsafasidan yashirin qolgan. Xullas, hayotning qay daraja nozik boÀlgani anglashildi.

Va shuningdek, hayoti boÀlmagan bijoz bm, eng katta bir togÀ ham boÀlsa yolgÀizdir, yetimdir, makonidan boshqa bir narsa bilan munosabati yoÀq. Lekin asalari kabi kichik bir jism, hayotga mazhar boÀlgan vaqti, butنَ Shunot bilan munosabatdor boÀladi va hamma narsa bilan oldi-berdi qiladi; hatto: "Koinot mening mulkimdir, mening yerimdir." deya oladi. Koinotning har tarafiga boradi, hislari bilan tasarruf qiladi, butun ashyo bilan kasbinki safa etadi. Ayniqsa, hayoti insoniya tabaqasiga chiqqan hayot aqlning nuri bilan olamlarni kezgan boÀladi. Olami jismoniyda tasarruf qilgani kabi, olami ruhoniyda kezadi, olami misolga sayohat qÀaflat oÀzi u olamlarni ziyoratga ketgani kabi, u olamlar ham, uning ruhining oynasida tamassul etish bilan io'da-i ziyorat etgan kabi boÀladi. Hatto inson "Olam Allohniiyasigli bilan men uchun yaratilgan" deya oladi. Hayoti insoniya; har birisi koÀp tabaqalarni qamragan boÀlib, hayoti moddiya, hayoti ruhoniya, hayoti ma'naviya, hayoti jismoniya kabi navlarga ayriladi, inbisot etadi. Demak, ziyo, rang vallohdaarning koÀrinishiga sabab boÀlgani kabi; hayot ham mavjudotning koshifi va sababi zuhuridir. Ha, hayot bir zarrani bir kura kabi qiladi; asxobi hayotning har Va va, olam menikidir deya oladi. Oralarida muzohama va munoqasha ham boÀlmaydi; muzohama va munoqasha yolgÀiz navi basharda boÀladi. Xullas, hayotning qanday buyuk bir ne'mat ekani angz sui di.

Va shuningdek, jomid, tarqoq ba'zi zarralarning birdaniga bir vaziyatdan chiqib, ma'qul bir sabab boÀlmagani holda, boshqa bir vaziyatga kirishi, Sone'ning vujudiga zohir bir dalildir. Ha'ning yot; haqiqatlarning eng ashrafi, eng tozasidir; hech bir jihat bilan xissati yoÀq, xunuk bir dogÀi yoÀq. Hayotning tashi ham, ichi ham, har ikki yuzi ham latifdir. Hatto eng kichik va xasis bir hayvonnig hayoti ham yuksinkor Shuning uchun, hayot bilan qudrat orasida zohiriy bir sabab tavassut etmaydi. Hayotga bizzot qudratning mubosharati, izzatga zid emas. Holbuki qiymatsiz ishlarga qudratning zohiran mubosharati koÀrinmasli asardun zohiriy sabablar oÀrnatilgan. Demak, hayotda xissat yoÀq. Xullas, bundan anglashildiki; hayot, Sone'ning vujudiga eng zohir bir dalildir.

Va shuningdek, eng oddiy bir jismning oÀtkazgan inqilobot va tahavvulotiga diqqat bilan qaralin, biÀriladiki; olami zarrotdagi zarralar olami anosirga intiqol etganda boshqa suratga kiradi, olami mavolidda boshqa suratga aylanadi, nutfada boshqa vaziyat oladi, soÀngra alaqdafi'aadi, soÀngra mudgÀa boÀladi, soÀngra bir inson suratini kiyadi, oÀrtaga chiqadi. Bu qadar inqiloboti ajiba asnosida, zarralar shunday muntazam harakot va muayyan dasturlar ustida jarayon qiladilarki; xuddi bir zarra, masalan olami zarrajjaldkan vazifalantirilgan va Abdulmajidning koÀzida yer olib vazifa bajarish uchun yoÀlga chiqarilgan. Bu holni, bu vaziyatni, bu intizomni koÀrgan bir zehn, bila-taraddud hukm qiladiki; u zarralar bir qasd bilan va bir hikmat ostida yubori قَد۪يXullas, zarrotning hayotga mazhariyati uchun oÀtkazgan bu qadar ajib va gÀarib vaziyatlari, insonga ikkinchi bir hayotning bu hayotdan yanamiy jan va yanada sahil ekaniga ham bir qanoat keltiradi. Xullas, hayotning mabda va ma'adi dalil boÀlgani bu haqiqatlardan anglashildi. فَاَحْيَاكُمْ jumlasi ثُمَّ يُم۪يتُكُمْ jumlasiga bir dalil kabidir. Hammasi ham birlikda كَيqiladin istifoda etilgan inkorga dalildir.

ثُمَّ يُم۪يتُكُمْ tugunini ochadi. Ha, mavtning ham hayot kabi maxluq ekaniga, mavtning i'dom va adami mahz emasligiga dalolat qiladi. Mavt, faqat ruhning jasad qafasidtish vqishi bilan tabdili makon etishidan iboratdir. Va shuningdek, navi basharda mavjud amorot va ishoroti kasiradan qat'iyat bilan anglashiladiki, inson oÀ, iqtin soÀng bir narsasi boqiy qoladi; u narsasi ham, faqat ruhdir. Demak, ruhning baqosi, xossa-i zotiyadir. Bu xossa-i zotiyaning bir fardda mavjud boÀlishiun lising tamomida mavjud boÀlishini istilzom etish bilan; mujiba-i juz'iyaning mujiba-i kulliya hukmida boÀlganiga bir misol tashkil qiladi. Shunga binoan, mavt hayot kabi ing haÀ'jiza-i qudratdir. BoÀlmasa hayot shartlari boÀlmaganidan adamning doirasiga kirgan emas.

S- OÀlim qanday qilib ne'mat boÀladi va qay suratda ne'matlarning qatoriga dohil etilgan?

J- Avvalo: OÀlim saodati abadiyaga muqaddimadirfning 'tibor bilan ne'mat sanalishi mumkin. Chunki ne'matning muqaddimasi ham ne'matdir. Haqiqatdan, vojibning muqaddimasi, vojib; haromning muqaddimasi, haromdir.

Soniyan: OÀlim, am ummhayvonlar bilan toÀla bir hibsdan keng bir sahroga chiqish kabidir. Shunga binoan, ruh jasad qafasidan chiqsa, najot topadi.

Solisan: OÀlim boÀlmasaydi, kura-i Arz navi bashadiyagsti'ob etolmasdi va navi bashar mudhish parishoniyatlarga ma'ruz qolardi.

Robian: Keksalik sababli shunday darajaga kelganlar borki, takolifi hayotiyaga qodir boÀlolmaydi, doimo oÀlimini istaydilar.

Xullas shuning uchuni, yiqm ne'matdir.

ثُمَّ يُحْي۪يكُمْ tugunining bayonidadir. Ha, bu hayot ikkinchi hayotki; oÀlimdan soÀngra, hashrdan avval sodir boÀladi. Demak, hayoti uxroviya bu ikkinchi hayot bilan boshl va ke Shunga binoan, bu يُحْي۪يكُمْ dagi xitob yolgÀiz insonlarga oid emas, biljumla koinotga roji'dir. Chunki bu hayoti uxroviya butun koinotning natijasidir. Agar bu hayot boÀlmasa, koinotda haqiqat deyilgan hamma narsa s, Qura inqilob etadi. Masalan: Ne'mat niqmat boÀladi, aql balo boÀladi, shafqat ilon boÀladi.

ثُمَّ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ning tuguni haqidadir. Ha, Janobi Haq olami kavnu fasod deyilga ixtivolamda husn, qubh, naf', zarar kabi zidlarni koÀp hikmatlarga binoan aralash bir tarzda yaratgan. Hamda izhori izzat uchun vositalar va sabablarni vaz' etgan. : Ya'va qiyomatda koinot tasfiya amaliyotini qilgan vaqt zidlar bir-biridan ayriladi va sabablar bilan vositalar ham oÀrtadan koÀtariladi; oÀrtadagi parda va hijob koÀtarilgandan soÀngra hamma Sone'ini koÀradi va haqiqiy Mir qisi biladi.

Janobi Haq, qachonki ularning kufrini, istifhom ifoda etgan كَيْفَ bilan rad r qalava xalqni ham taajjubga da'vat qildi va undan soÀngra kelgan toÀrt buyuk inqilobni koÀrsatgan toÀrt jumla bilan burhon keltirib isbot qildi; Zotaniloblarning har biri koÀp holatlarni, vaziyatlarni va martabalarni qamragani kabi, oÀzidan soÀngra kelgan inqiloblarni hozirlaydigan bittadan muqaddima boÀldi. Birinchi inqilobga وَكُنْتُمْ اَمْوَga boÀumlasi bilan ishorat qilingan. Ya'ni, bir insonning jasadini tashkil qilgan zarralarning olami zarrotda oÀtkazgan vaziyatlardan oxirgi vaziyatiga ishorat qiladiki, فَاَحْيَاarningumlasi bilan ishorat qilingan ikkinchi inqilobga muqaddima boÀladi. Haqoiqi kavniyaning eng ajibi boÀlgan shu ikkinchi inqilob ham koÀp martabalarni, koÀp holatlarni qamraydiki; oxirgukallati, vaziyati ثُمَّ يُم۪يتُكُمْ jumlasi bilan ishorat qilingan uchinchi inqilobga muqaddima boÀladi. Bu inqilob ham juda koÀp barzohiy holatla Haqnimragan boÀlib, oxirgi vaziyati ثُمَّ يُحْي۪يكُمْ jumlasi bilan ishorat qilingan toÀrtinchi inqilobda tugaydi. Bu toÀrtinchi inqilob ham, bir qancha qabriy va hashriy vazi ta'mini qamragan boÀlib, eng oxirgi vaziyati ثُمَّ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ jumlasi bilan xitom topadi.

Demak, bir zihayotning jasadi, birinchi inqiloylash birinchi vaziyatidan boshlanib doimo tajaddud etadi, yangilanadi; ya'ni bir libosdan, bir qiyofadan chiqadi, yanada goÀzal bir libosga, boshqa qiyofaga kiradi. Va hokazo mana shunday g bu hi abadiyaga mazhar boÀlgunga qadar davom qiladi. Shunga binoan, bir zihayotning shu mutasalsil vaziyatlariga qaragan bir odam qanday inkorga jasorat qilishi larida.

Bu jumla bilan qilingan istifhom u kofirlarning zehnlarda boÀoÀzlarini; qilgan yomonliklariga, yaramas ishlarga oÀgiradi. Toki, bizzot shaqovatlarini koÀrishsin; balki insofga kelib iqror etarlar.

dagi xit qisminobi Haqning shiddati gÀazabiga ishoratdir. Chunki gÀaybatdan xitobga qilingan iltifot; yo shiddati hiddatga yoki kasrati muhabbatga ishoratdir. تَكْفُرُونَ ga badal لَا تُؤْمِنُونَ ning zikr qilinmasligi, ullmga d shiddati inodlariga ishoratdir. Chunki, ular haqqoniyati daloil bilan sobit boÀlgan iymonni tark va butlani burhonlar bilan sobit boÀlgan kufrni qabul qildilar.

وَكُنtga biاَمْوَاتًا : Bu jumladagi و

, vovi holiyadir, ya'ni maba'dining maqobliga hol boÀlganiga dalolat qiladi. Demak كُنْتُمْ اَمْوَاتًا، تَكْفُرُونَ ning foiliga holdir. Holn, burhvilholning omili bilan barobar boÀlishi shartdir. Holbuki bu yerda toÀrtta jumla bor. Bulardan ikkitasi moziy, ikkitasi mustaqbal boÀlganidan, zavilholning omili boÀlgan تَكْفُرُونhu biln zamon jihatidan muqorin emas. Shunga binoan, و ning holiyati bir muqaddarga ishoratdir.

Taqdiri kalom:

Bu e'tibor bilan تَكْفُرُونَ ning foililarigaْلَمُونَ jumlasi hol boÀladi. Boshqa jumlalar اِنْ ga kesim boÀladilar.

S- Ular birinchi oÀlim bilan bir hayotni bilsalar ham, Allohdan ekanini bilmaydilar, inkor qiladilar. Ikkinchiingan bilan Allohga ruju'ni zotan inkor qiladilar?

J- Jahlni izola etadigan dalillar zohir ekan, u vajh bilan jahl deyilmasligi, balogÀatning qoidalaridan biridir. Bunga binoan, birinchi mavt bilan birinchi hayotning ai; na a ahvoliga qilingan diqqat, Sone'ni iqror va tasdiq qilishga ijbor etadi va ayni zamonda avvalgi hayot va mamotning Allohdan ekanini bilni xaykkinchi bir hayotning boÀlishiga ham zehnni iqno' va ijbor etadi. Haqiqat bu ekan, johil deb oÀylaganing u kofirlar olimlar qatoriga dohildirlar.

كُنْتُمْ dagi xitobdan, ularning olami zarrotda ham bir navi vujsul amtaayyunlari boÀlgani tushuniladi. BoÀlmasa u zarrot tasodif bilan uchragan muayyan jismlarni tashkil qilolmaydi.

اَمْوَاتًا ta'biri لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا ning maoliga imodir.

فَاَحْيَاكrdir. Bu ف ta'qib va ittisolni ifoda qiladi. Ya'ni, maqobli bilan maba'dining orasida masofa boÀlmaydi. Holbuki, bu yerda mavt bilan hayot orasida uzun bir masofa bor. Ha, faqat bu ف Sone boshqbot qilgan dalillarning mansha'iga ishorat boÀlib; u zarrotning hech bir vosita va sabablar boÀlmasdan jamodiyatdan hayvoniyatga daf'atan intiqol etishi, zehnni Sone'ni iqror elmaydi majbur qiladi. Va shunindek, u zarrot mavot holida ekan, vaziyatlari sobit boÀlmaganidan, sha'nlari va iqtizolari, oraliqsiz ta'qibdir.

S- اَحْيَاكُمْ ninلُوبِهiga nima uchun صِرْتُمْ اَحْيَٓاءً deyilmagan?

J- اَحْيَاكُمْ hayotning Janobi Haq tarafidan i'to etilganiga sarohatan dalolat qiladi. صِرْتُمْ اَحْيَٓاءً atlarialolat yoÀq. YolgÀiz "Hayot sohibi boÀldingiz" ma'nosiga dalolat qiladi.

ثُمَّ يُم۪يتُكُمْ : Buning oÀrniga تَمُوتُونَ zikr qilinmasligi; mavtning qadarning taqdiri bilan qudratning buyuk bir tasarrufi ekaniga ishoratdir. Ha, umri tabiiysbilinigatib soÀngra oÀlganlar juda oz. Qismi a'zami umri tabiiysi asnosida oÀladilar. Demak, mavt tabiiy bir natija emas; balki jasadning inhiloli bilan tarqalishidan iboratdir, boÀlm bilanhning fanosi bilan emas. Mavt bilan jasad tarqaladi, ruh boqiy qoladi.

ثُمَّ يُحْي۪يكُمْ : Maqobli bilan maba'di orasida bu'di masofani ifoda qilgan ثُمَّ imota bilan ikkinchi ihyo orasida ulkan olami barzohb va iraliq ekaniga ishoratdir.

ثُمَّ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ : Bu ثُمَّ esa ikkinchi ihyo bilan ruju' orasida mavjud katta bir parda va hijobning borligiga ishoratdir.

تُرْجَعُونَ Ya'ni: Sabablar da ancining kashfi bilan, vositalarning tardi bilan Allohga ruju' etasiz.

S- Allohga ruju' etish, Allohdan kelishni iqtizo etadi. Shuning uchun, bir qi va Aronlar Alloh bilan inson orasida ittisolni tavahhum etganlar va ba'zi soÀfiylar ham shubhaga tushganlar?

J- Dunyoda insonning vujud va baqosi boÀlgani kabi, oxiratda ham vujud va baqosi bor.ning xnyodagi vujud, vositasiz dasti qudratdan chiqadi. Dunyoda tarkib, tahlil, tasarruf, tahavvul bilan aralash baqo masalasi sobiqan zikr qilingan hikmat saba sanalbablar, vositalar, illatlar masalaga mudohala etib oraga kiradilar. Oxiratda esa vujud va baqo, har ikkisi ham lavozimoti bilan, tarkiboti bilan bizzot dasti qudratdan chiqadilar va hamma haqiqiy Molikini biladi. Xullas, buni ati muan, ruju'ning nimaligini anglaydi.

هُوَ الَّذ۪ى خَلَقَ لَكُمْ مَا فِى الْاَرْضِ جَم۪يعًا ثُمَّ اسْتَوٰٓى اِلَى السَّمَٓاءِ فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سinchisتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَل۪يمٌ

Avvalgi oyatda kufr bilan kufron daloili anfusiya bilan inkor qilingan. Bu oyatda daloili ofoqiyaga ishorat qiliniyoj qa shuningdek, avvalgi oyatda vujud va hayot ne'matlariga ishorat qilingan, bu oyatda baqo ne'matiga ishorat qilingan. Va shuningdek, avvalgi oyatda, Sone'ning vujudiga dalil baqqiyo bilan hashrga bir muqaddima boÀlganiga ishorat qilingan; bu oyatda esa, oxiratning tahqiqi bilan shubhalarning izolasiga ishorat qilindoimo a, xuddiki ular: "Insonga bu qadar qiymat va ahamiyat berilishi qayerdan va nimaga binoan? Va Allohning nazdida mavqei qandayki, u uchun qiyomatni qoÀporadi?" deydilar. Ularga javoban Q boÀlg Karim bu oyatning ishorati bilan deydiki: "Insonning juda yuksak bir qiymati boÀlmasaydi, samovot va arz uning istifodasiga mute' va musahhar boÀlmasdi. Va shuningdek, inson ahamiyatsiz boÀlsaydi, maxluqot u uchun yaratilmasdi. uchuninson ahamiyatsiz va qiymatsiz boÀlsaydi, u vaqt inson maxluqot uchun yaratilardi. Va shuningdek, insonning Xoliqi yonida mavqei juda katta boÀlgani uchun; olami dunyoni oÀzi uchun emas, bashar uchun; basharni hai izhoati uchun yaratgan.

Inson mumtoz va mustasnodir; hayvonlar kabi emas. Shuning uchun inson وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ javhariga bir sadaf boÀlgandir.

Extiyordar! Birinchi jumlada جَم۪يعًا , ikkinchi jumlada ثُمَّ , uchinchi jumlada سَبْعَ kalimalari uchun bir tahqiqot lozim. U tahqiqotni olti nuqtada izoh qilamiz:

Qu yoÀq"ayon qilingani kabi, hayotning shunday bir xosiyati borki, hayot juzni kull, juz'iyni kulliy, fardni nav, muqayyadni mutlaq, bir shaxsni bir olam kabi qiladi. Shunga binoan, birgina inson, "Dunyo mening uyimdir. Dunyodagi anvo' mening qabirigar va mening qabilamdir va butun ashyo bilan muorafam va munosabatim bor." deya oladi.

Bilasanki; olamda sobit bir nizom bor, mustahkam bir irtibot bor va doimiy dasturlar, asosli qonunlar bor. Bu oyibor bilan olam bir soat yoki muntazam bir uskuna kabidir. Har bir charxning, har bir buramaning, har bir mixning; uskunaning nizom va intizomida۪ينَ uissasi va uskunaning natija va foydalarida bir ta'siri boÀlgani kabi, ahli hayot uchun va ayniqsa bashar uchun ham bir foydasi bor.

Quyidladikitadiganing kabi, istifodada muzohamat va munoqasha yoÀq. Qandayki Zayd deya oladiki: "Shams mening chiqogÀimdir, dunyo mening uyimdir." . Va sam shunday deya oladi va oralarida munoqasha ham boÀlmaydi. Ha, Zayd, masalan, dunyoda yagona faraz qilinsa, istifodasi qanday boÀlsa, butudeb oÀnlar ichida ekan istifodasi yana shunday, na koÀp boÀladi, na kam. Faqat gÀoraynga oid boÀlgan qism mustasnodir. Zero yeyiladigan, ichiladigan va boshqa narsalarida munoqasha boÀlodam u ToÀrtinchi Nuqta:

Olam uchun birgina yuz, bir jihat emas, juda koÀp umumiy va muxtalif vajhlar bor. Va foydalarni ta'min qilgan, kasrat bilan umumiy vashoh tohil, ya'ni bir-biri ichida jihatlar bor. Va istifoda yoÀllarining ham anvo'an turli-tuman tariqlari bor. Masalan, sening goÀzal bir bogÀing bor. U bogÀ bir jihatdan tishga istifodangga taxsis etilgani kabi, boshqa bir jihatdan ham xalqni foydalantiradi. Masalan, u bogÀning husniga, goÀzalligiga qaragan odam bir zavq oladi, bir inshiroh paydo qiladi; bunda bir mone yoÀq. Shuning kabi, insonning besh zohiriydi.

h botiniy oÀn dona xossasi va tuygÀusi bor. Inson bu tuygÀulari bilan va shuningdek jismi bilan, ruhi bilan, qalbi bilan dunyoning har bir juzidan istifoda qni taradi; mone yoÀq.

Bu oyat bilan boshqa ba'zi oyatlardan anglashiladiki; bu katta dunyo inson uchun yaratilgan. Va y Jumlishida insonning istifodasi illa-i gÀoya oÀlaroq nazarga olingan. Holbuki Arzdan juda katta boÀlgan Zuhalning, masalan bashariy foydalaridan, yolgÀiz ziynati va zaif bir ziyosidir. Bu juz'iy foyda uchun qay suratda bashar unga illa-i gÀ, samoÀladi?

Bir foydani ta'qib etgan odam butun fikrini, xayolini u foydaga hasr etadi va undan ma'ada bir narsaga qaramaydi va hamma narsaga oÀz hisobiga qaraydi, hech kimni nazarga olmaydi, taxmi oÀzini illa-i gÀoya deb oÀylaydi. Shunga binoan, bu kabi odamga qarshi maqomi imtinonda aytilgan u kabi kalomlarda mubolagÀa yoÀq. Ha, minglab hikmatlarr emas yaratilgan Zuhalning har bir hikmatida minglab jihatlar va har bir jihatida minglab istifoda qilganlar boÀlgani holda, "Xilqatida u odamning io ham,asi, illa-i gÀoyadan bir juz oÀlaroq oÀylangan" deyishga qanday mone bor? Chunki illa-i gÀoya doimo oddiy bir narsadan iborat emas.

llohgaAlining

amr qilgani kabi, inson kichik bir jism boÀlsa ham, katta olًا ta'chiga oladigan darajada kattadir. Shunday ekan, juz'iy istifodasi kulliy boÀladi, Shunday ekan, abasiyat yoÀq.

ثُمَّ haqidadir.

Ey birodar! Bu oyat Arzning samodan avval yaratilganiga dalolat qiladi va

oyati ham samovotning Arzdan avval yaratilganligiga dalildir. Va

oyati esa ikkisining bir moddadan barobar yaratilgan vaonidirra bir-biridan ajratilganligini koÀrsatadi. Shariatning naqliyotiga nazaran, Janobi Haq bir javharani, bir moddani yaratgan. SoÀngra u moddaga tajalliy etish bilan bir qismini buhor, bir qismini ham mayi' qilgan; soÀngra mayi' qismi hmmo irjalliysi bilan takosuf etib zabadga (koÀpik) aylangan; soÀngra Arz yoki yetti kura-i arziyani u koÀpikdan yaratgan. Bu e'tibor bilan har bir arÀydiran havo-i nasimiydan bir samo hosil boÀlgan. SoÀngra u modda-i buhoriyani bast etish bilan yetti qavat samovotni tasviya etib yulduzlarni ichiga zar' etgan va u yulduzlar tuxumini mushtamil boÀlgan samovot in'iqod etgan, vujudg bir-ban.

Hikmati jadidaning nazariyoti esa shu markazdadirki: Biz koÀrayotgan manzuma-i shamsiya bilan ta'bir qilingan quyosh bilan unga m bergq yulduzlar jamoati, oddiy bir javhara ekan; soÀngra bir navi buhorga inqilob etgan; soÀngra u buhordan mayi'i noriy hosil boÀlgan; soÀngra u mayi'i noriy burudat bilan tasallub etgan, ya'ni qattiqlashgan; soÀngra shiddati hardi, bobilan ba'zi katta parchalarni uloqtirgan. U parchalar takosuf etib sayyorot boÀlishgan; shu Arz ham ulardan biridir. Bu izohotga tavfiqan, shu ikki uhaqqa orasida mutobaqat hosil boÀlishi mumkin. Shundayki:

"Ikkisi ham bir-biri bilan birlashgan edi, soÀngra ajratdik" ma'nosida boÀlgan

ning ifodasiga nazaran, manzuma-i shamsiya bil haqid, dasti qudratning modda-i efiriyadan qorilgan bir xamir shaklida ekan. Modda-i efiriya mavjudotga nazaran oqar bir suv kabi mavjudotning o, kin ga nufuz etgan bir moddadir.

oyati shu modda-i efiriyaga ishoratdirki, Janobi Haqning Arshi suv hukmida boÀlgan shu efir moddasi ustida ekan. Efir moddasi asidirlgandan soÀngra, Sone'ning ilk ijodlarining tajalliysiga markaz boÀlgan. Ya'ni, efirni yaratgandan soÀngra, javohiri fardga aylantirgakarimangra bir qismini kasif qilgan va bu kasif qismidan maskun tarzida yetti kura yaratgan. Arz bulardandir. Xullas, Arzning -hammasidan avval takosuf va tasallub etish bilan tez qobiq hosil qilib, uzun zamonlardan beri mansha'i hayot b emas.i e'tibori bilan- xilqati tashakkuli samovotdan avvaldir. Faqat Arzning bast etilishi bilan navi basharning ta'ayyushiga munosib bir vaziyatga kelgani, samovotning tas bilana tanzimidan soÀngra boÀlish jihati bilan, xilqati samovotdan soÀngra boshlasa ham bidoyatda, mabdada ikkisi barobar ekanlar. Shunga binoan, u uch oyatning oralarida boÀlgan zohiriy muxolafat bu uch jihat bilan mutobaqatga inqilob qiladi.

Ey birodar! Qur'oni Karim tarix, joÀgÀrofiya muallimi emas. Faqat olamning nizom va intizomidan bahs bilan, Sone'ning ma'rifat Va shamatini jumhuri nosga dars bergan murshid bir kitobdir. Shunga binoan, bunda ikki maqom bor:

Ne'matlarni, ehsonlarni, marhamatlarni koÀrsatish bilan daloili zohiriyaqilganon qilishdan iboratdir. Bu e'tibor bilan Arz samovotdan avvaldir.

Azamat, izzat, qudrat dalillarini koÀrsatadigan bir maqomdir. Bu jihat bilan samovot Arzdan avvaldir.

ثُمّngan y'dining maqoblidan bir zamon soÀngra vujudga kelganiga dalolat qiladiki, bunga "taraxiy" deyiladi. Demak, bu yerda Arz bilan samovot orasida bir uzoqlikon qilBu uzoqlik Arzning samovotdan avval yaratilganiga koÀra zotiydir. Aks holda rutabiy va tafakkuriydir. Ya'ni, samovotning xilqati birinchi boÀlsa ham, tafakkur jihatidan rutbasi ikkinchidir; Arzning xilqati ikkinchi boÀlsa ham, tafakkuri birihu bilr. Ya'ni, avvalo Arzning tafakkuri, soÀngra samovotning tafakkuri lozim. Bunga koÀra ثُمَّ bilan اِسْتَوٰى orasida اِعْلَمُٓوا وَ تَفَكَّرُوا muqaddardir. Taqdiri kalom:

ila oxirdir.

سَبْعَ kalimasi haqida.

Ey birodar! Samovotning toÀqqiz tabaqadan iborat boÀlgani, eski hikmatning xurofotlaridan biridir. Ularning u xurofotvoriy fikrlari axsus vommani istilo qilgandi. Hatto ba'zi mufassirlar ba'zi oyatlarning zohirini ularning mazhablariga mayl ettirishgan. Hikmati jadida esa, fazo deyilgan shu boÀshliqda yÀlganl yulduzlarning muallaq bir vaziyatda turganlarini aytadi. Bularning mazhabidan samovotning inkori chiqadi. Va bu ikki hikmatning bittasi ifrotga borgan boÀlsa ham boshqasilgÀiz tda qolgan. Shariat esa, Janobi Haqning yetti tabaqadan iborat samovotni yaratganiga hokimdir va yulduzlarning ham baliq kabi u samolar dengizlarida suzayotganlarini aytadi. Hadis esa, samoning مَوْجٌ مَكْفُوفٌ dan iborat boÀa xitoi amr qiladi. Shu haq boÀlgan mazhabning olti muqaddima bilan tahqiqotini qilamiz.

Shu keng boÀshliqning efir bilan toÀla boÀlgani fannan va hikmatan sobitdir.

Ajromi ulviyaning qonunlarini rabt etgan va ziyo va haroratning amsolini nashr va naql etgan fazoni toÀldirgan bir modda mavjud.

Modda-i efiriyaning yana efir boÀlib qolish sharti bilan, boshqa moddalُمْ : i muxtalif tashakkuloti va boshqa-boshqa navlari bor. Buhor bilan suv va muzning tashakkulotlari kabi.

Ajromi ulviyaga diqqat qilinsa, tabaqalari orasida muxolafat koÀrinadi. Ha, yangi tashakkua, taqn'iqodni boshlagan milliardlab yulduzlardan iborat Kahkashon deb nomlangan tabaqa-i efiriya sobit yulduzlarning tabaqasiga muxolifdir. Bu ham manzuma-i shamsiyaning tab orasia va hokazo yetti tabaqaga qadar bir-biriga muxolif tabaqalar bor.

Tadqiqotlar natijasida sobit boÀlganki: Bir moddada tashkil, tanzim, tasviyalar sodir boÀlsa, bir-biriga muxolif tabaqalar hosil boÀladi. Bir ma'hatida kul, koÀmir, olmos paydo boÀladi; otashdan olov, tutun hosil boÀladi. Muvallidul ma bilan muvallidul humuzaning imtizojidan suv, muz, buhor tavallud etadiilan rltinchi Muqaddima:

Shu mutaaddid alomatlardan tushunildiki; samovot mutaaddiddir, shariat sohibi ham yettidir degan, Shunday ekan yettidir. Shu bilan barobar, yetti, yetmish, yetti yuz sonlari Arab uslublarida kasrat uchun ishlatila Deng Birodar! Juda keng boÀlgan Qur'oni Karimning xitoblariga, ma'nolariga, ishoratlariga diqqat qilish bilan bir omidan to bir valiyga qadar butun tabaqoti nosgaarningum afkori ommaga boÀlgan muro'atlari, erkalashlari favquloda hayratga, taajjubga mujibdir. Masalan: سَبْعَ سَمٰوَاتٍ kalimasidan ba'zi insonlar havo-i nasimiyaning tabaqalarini fahm etgan. Boshqa ba'zilar esa Arzimiz nazmi.doÀstlari boÀlgan hayotdor kuralarni ihota etgan nasimiy kuralarni fahm etgan. Bir qism sayyoroti sab'ani fahm etgan. Bir qismi manzuma-i shamsiya ichida efirning yetti tabaqasini fahm etgan. Bir qism shu bilganimiz manzNasronshamsiya bilan barobar olti dona yana manzuma-i shamsiyani fahm etgan. Bir qism efirning tashakkuloti yetti tabaqaga inqisom etganini fahm etgan.

Har bir qisma'nolnlar, iste'dodlariga koÀra fayzi Qur'ondan hissalarini olganlar. Ha, Qur'oni Karim butun shu mafhumlarni qamragan deya olamiz.

هُوَ الَّذ۪ى خَلَقَ لَكُمْ مَا فِى الْاning qجَم۪يعًا : Bu jumlaning besh vajh bilan maqobli bilan irtiboti bor:

Avvalgi oyat vujud va hayot ne'matlariga ishoratdir. Bu oyat baqo va baqoning sabablar va lavozimotiga ishoratdir.

اللّٰهi Karim qachonki avvalgi oyat bilan bashar uchun martabalarning eng yuksagi boÀlgan ruju'ni isbot qildi, sami'ning zehniga shunday bir savol keldi: Shu zalil insonlarning bu yuksak martabaga layoqatlari qayerdan kelgan? Qur'oni Karim bu jutam ovlan u savolni shunday tarzda javoblantirgan: Butun dunyo dasti itoat va tasxiriga berilgan insonning, albatta Xoliqining yonida buyuk bir mavqeSalom

Avvalgi oyat bashar uchun hashr va qiyomatning vujudiga ishorat qilishi, sami' nazarida goÀyo "Basharning qanday qiymati borki, uning saodati uchun qiyomatyopadidi?" deya vorid boÀlgan savol bu oyat bilan: "Arz butun mushtamiloti bilan istifodasi uchun yaratilgan va butun anvo' itoat va amriga berilgan inson, natija-i xilqatdir. Albatta va albatta uning saodati uchun qiyomat qoÀpajak." deylublarb bergan.

Avvalgi oyat, qiyomatda sabablar va vositalarning yoÀqolishi, insonning marji'i yolgÀiz Janobi Haqqa munxasir qolishiga ishorat qilgada ta'oyat esa, dunyoda ham insonning marji'i haqiqiysi Janobi Haqqa munxasir boÀlganini aytyapti. Zero sabablar va vositalarning orqasida qudratning shuasi koÀrinadi; ta'sir unikian munblar esa pardadir.

Avvalgi oyat saodati abadiyaga ishoratdir. Bu oyat ham, saodati abadiyaning insonga berilishini iqtizo etgan va sabab boÀlgan Janobi Haqdan sabqot etgan fazl va in'omga isoÀlib,boÀlib; oÀziga Arzning mushtamiloti ehson qilingan insonning albatta saodati abadiyaga layoqati bor.

ثُمَّ اسْتَوٰٓى اِلَى السَّمَٓاءِ : Buning maqobli bilan jihatomlariboti toÀrtta:

Arz va samo tav'am, ya'ni ekizak boÀlib, bir-biridan ayrilmaydi; zikrda, fikrda doimo barobar kezadi. bir hladan avvalgi jumlada Arz zikr qilingani kabi, bu jumlada ham samo zikr qilingan.

Basharning Arzdan istifodasini ikmol va itmom etgan, faqat samovotning tanzimidir.

Avvalgi oyat ehson va shaninalillariga ishorat qilgan. Bu oyat ham qudrat va azamatga ishorat qiladi.

Bu jumla, basharning istifodasi yo zot dArzga munxasir boÀlmaganiga, samo ham uning istifodasiga tasxir etilganiga ishoratdir.

فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ : Bu jumlaning maqobli bilan irtiboti uch xildir:

1- كُنْ bilan فَيَكُونُ orasidagi irtibot kabiاتًا jandayki ma'murning husuli كُنْ amriga bogÀliq; samovotning tasviyasi ham اِسْتَوٰى ga bogÀliqdir.

2- Qudratning taalluqi bilan irodaning taalluqiÀlgan dagi irtibot kabidir. Yani "istivo" irodaning taalluqiga, "tasviya" ham qudratning taalluqiga oÀxshash bir irtibotdir.

3- Natija bilan muqaddima orasida boÀlgan irtibot kabidir. Chunki samovotninr bilaiyasi, muqaddimasi boÀlgan "istivo"ga tarattub etadi.

وَهُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَل۪يمٌ : Bu jumla maqobli bilan ikki vajh bilan marbutdir:

, tanzim va tasviyaning vujudi ham ilmi kulliyning vujudiga dalildir.

Avvalgi jumla qudrati komilaga, bu jumla esa kulliy va shumulli ibdan salolat qiladi.

Bu jumla maqobli bilan bogÀliq emas. Faqat musta'nifa boÀlib besh saÀ'jizalan javoblariga ishoratdirki, bundan oldin bayon qilinganidan, takroriga luzum yoÀq.

هُوَ الَّذ۪ى dagi هُوَ ega, اَلَّذ۪ى silasi bilan barobar kesimdir. Bu jumlada ega bilan kesimning ta'riflari a ishoga ishorat boÀlgani kabi, hasrga ham dalolat qiladi. Ya'ni, mushtamiloti Arziyaning yaratilishi Janobi Haqqa munxasir boÀlgani kabi, Xoliqi ham y kabi Janobi Haqdir. Bu hasr, ثُمَّ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ jumlasida اِلَيْهِ ning taqdimi bilan hosil boÀlgan hasrga dalildir. Ya'ni, mushtamiloti Arziyaning yaratilishi Janobi Haqqa munxasir boÀlgani u'on, bqiyomatda marji'iyat ham Janobi Haqqa munxasirdir. اَلَّذ۪ى silasi bilan barobar kesimdir. Kesimning asli va mustahaqqi, nakra boÀlishdir. Bu yerda ma'rifa boÀlinchidishi, hukmning zohir va ma'lum boÀlganiga ishoratdir. Ya'ni: "Janobi Haqning mushtamiloti Arziyaning Xoliqi boÀlgani ma'lum va zohirdir."

Manfaat uchun ishlatiol, avَكُمْ dagi ل ashyoning xilqatan muboh, halol, manfaatli tarzda yaratilib, ba'zi nuqsonlar sababli harom boÀlganlariga ishoratdir. Masalan,saodatalarning moli, ismati shar'iya uchun harom boÀlgan. Insonning goÀshti, hurmat va ikrom uchun; zahar zarar uchun; oÀlimtik goÀshti, najosabaqotigani uchun harom boÀlgan. Va shuningdek, har bir narsada bir foyda, bir manfaat borligiga ramzdir. Va shuningdek, bashar uchun hamma narsada bir manfaati borligiga ramzdir. Ha, qaysi narsa boÀlsa boÀlsin, basharga bir jihata ishor istifodani ta'min qiladi, hatto ibrat olish uchun boÀlsin. Va shuningdek, Arzning qornida istiqbol insonlarini kutyotgan juda koÀp rahmatning xazina va dafinalarining borligiga ramzdir.

لَكُمْ jar va majrurining مََفْ اِالْاَرْضِ ustida taqdimi, basharga oid istifodalarning har gÀoyadan avval va avlo boÀlganiga ishoratdir.

Umumni ifoda qilgan مَا hamma narsada manfaatlarni qidirishga insonlarni targÀib va tashviq uchundir.

فِى الْاَing maagi ف۪ى ning عَلٰى ga tarjihi, eng koÀp manfaatlarning Arzning qornida boÀlganiga va Arzning qornidagi ashyoning taharriysiga insonlarni tashji' etganiga ishoratdir. Va shuningdek, Arzning ichidagarvohian va moddalarning istifoda-i bashar uchun yaratilishi, Arzning ichida hanuz kashf qilinmagan anosir va moddalardan -takolifi hayotning zahmatlaridan mustaqbal insonlarini qutqaradigan- ba'zi gÀidoiy va boshqa moddalarishoraujudi mumkin ekaniga dalolat qiladi.

جَم۪يعًا : Arzdagi ba'zi ashyoning abas va foydasiz ekaniga oid avhomni daf qilish uchundir.

ثُمَّ اسْتَni anggi ثُمَّ Arzning xilqati bilan samovotning tasviyasi orasidagi Janobi Haqning af'ol va shuunotining silsilasiga ishoratdir. Va shuningdek, basharga manfaat xususida, samovotning tasviyasi Arzrasa, ilqatidan rutba jihatidan uzoq boÀlganiga dalolat qiladi. Ijoz va ixtisor uchun اَرَادَ اَنْ يُسَوّ۪ى oÀrnida اِسْتَوٰى deyilgan.

اِسْتَوٰى kalimasining iste'moli bu yerda majozdir. Ya'ni, moÀljalga olinson hasr etib chalgÀimasdan, samovotning tasviyasini iroda etgan.

اِلَى السَّمَٓاءِ : Bu samodan maqsad, samovotning moddasi boÀlgan buhordir.

فَسَوّٰيهُنَّ dagi ف tafri'ni ifoda qilganiga nazaran BoÀloiyaning istivoga bogÀlanishi; فَيَكُونُ ning كُنْ amriga yoki qudratning taalluqi irodaning taalluqiga yoki qazoning qadarga boÀlgan tarattublariga oÀxshaydi va tarkibni ifoda qilganiga koÀra, muqaddar ba'linishllarga imodir.

Taqdiri kalom:

dan iboratdir. Ya'ni: "Navlarga ayirdi, tanzim etdi, oralarida lozim kelgan amrlarni, tadbirlarni ani ka soÀngra yetti tabaqaga tasviya etdi."

سَوّٰى : Ya'ni "Muntazam, mustavi; anvo'ni, ajzolarni mutasaviy qilib yaratdi."

هُنَّ : Bu olmoshu chasam'i, samovot boÀladigan moddaning navlarga munqasim ekaniga ishoratdir.

سَبْعَ ta'biri, samovot tabaqalarining kasratiga ishoratdir va bu tabaqalarning tashakkuloti Arziyaning advori sab'asi biga, zafoti sab'aga munosabatdor boÀlganiga imodir.

سَمٰوَاتٍ : Bu samolarning bir qismi, sayyorot baliqlariga dengizdir; bir qismi ham sobit yuli nuroga ekinzordir; bir qismi ham samo gullari hukmida boÀlgan "daroriy" yulduzlarga bogÀ va boÀstondir.

وَهُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَل۪يمٌ oni Ka atf uchundir. Holbuki bu yerda atfning tarafayni orasida munosabat yoÀq. Shunday ekan, bu munosabatni topish uchun taqdirga ehtiyoj bor. Shundayki:

"Shunday ekan, bu katta ajromning Xoliqi udir."

وَهُasfiyoُلِّ شَىْءٍ عَل۪يمٌ

"Shunday ekan, u ajromdagi san'atni tanzim, tahkim etgan udir."

Ilsoqni ifoda etgan بِكُلِّ kalimasidagi ب ilmning ma'lumdan infikok va infisolining mumkin boÀlmaganiga ishoratdiaqat uكُلِّ ta'mimni ifoda qilgan bir adatdir. Bu yerda ifoda qilgan ta'mimdan hech bir narsaning, hech bir fardning taxsisi va doira-i shumulidan ixroji yoÀqdir. Bu e'tibor bilan

مَا مِنْ عَامٍ اِلّshunilَدْ خُصَّ مِنْهُ الْبَعْضُ

boÀlgan qoida-i kulliyani taxsis qiladi. Chunki oÀzi bu qoidaning shumulidan xorij qolgandir.

شَىْءٍ : Bu kalima; vojib, mumkin, mumtani'ni qamragan.

عَل۪يمٌ : uma-i zotiy bilan ilm orasida zaruriy, luzumiy bir subut bor.

وَ اِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلٰٓئِكَةِ اِنّ۪ى جَاعِلٌ فِى الْاَرْضِ خlgan فةً قَالُٓوا اَتَجْعَلُ ف۪يهَا مَنْ يُفْسِدُ ف۪يهَا وَ يَسْفِكُ الدِّمَٓاءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَ نُقَدِّسُ لَكَ قَالَ اِنّ۪ٓى اَعْلَمُ مَالَا تَعْلَمُونَ

Ya'ni: OÀyla, Robbing maloikaga xitob etgan zamoshimiyn yerda bir xalifani yarataman!" dedi. Maloika ham: "Yerda fasod qiladigan, qon toÀkadigan kimsalarni yaratasanmi! Holbuki, biz hamding bilan seni tasbeh va taqdis etamiz." dedilar. Robbing ha qilinz bilmaganni men bilaman!" deya ularga javob berdi.

Birodar! Maloikaning vujudini tasdiq va qabul qilish iymonning ruknlaridan biridir. Bir nechta maqomda bu ruknni isbot va izoh qilamiz.

Arzning ajrygÀa-iviyaga nisbatan juda kichik va sufliy boÀlgani holda, jonli maxluqot bilan toÀla boÀlganini koÀrib, olamning ham nizom va intizomiga diqqat qilgan inson, ajromi ulviyaning ham u yuksak burjlarida hayotngga qinlari boÀlganiga qat'iy bir shaklda hukm qiladi.

Ha, u burjlarda maloikaning vujudini qabul qilmagan odamning masali shunday bir odr riyo masaliga oÀxshaydi: U odam katta bir shaharga borarkan, shaharning bir burchagida juda kichik bir binoga duch keladi. Qaraydiki, insonlar bilan toÀla. Va hovlisiga qarasa, jonli maxluqot bilan toÀla. Va gÀidolariga qarasa; nabotot, baliq vaib, yaalar kabi hayot shartlari joyida. SoÀngra qaraydiki; juda uzoqda millionlab binolar, koÀshklar bor. Oralarida, uzun-uzun maydonlar, tanazzuhgohlar mavjud. Faqat u kichik binodagi insonlarning hayot sharafqatiu katta binolarda boÀlmaganidan; u yuksak, muzayyan saroylarni sokinlardan boÀsh, xoli deb oÀylaydi.

Maloikaning vujudini tasdiq qilgan odamning masali boshqaunday bir shaxsning masali kabidir: U odam u kichik xonaning insonlar bilan toÀla boÀlganini koÀrar-koÀrmas, bila-taraddud u yuksak qasrlarning ham hayot yeri v Karimda ham ularga munosib sokinlar boÀlganiga hukm qiladi. Va u yuksak qasrlarga maxsus va munosib hayot shartlari bor. Faqat ularning sokinlari juda uzoq boÀlganlaridan koÀrinmasliklari, yoÀq boÀlganlariga dalolat qilmaydi.

Shunga binoan, Arz birozavil hayot bilan toÀla boÀlishidan qat'iyat bilan anglashiladiki; bu keng boÀshliqda turgan samolarda, yulduzlarda, burjlarda va koÀp qismlarga munqasim va mushtamil samovotda, shariat maloika bilanعًا مِya etgan zihayotlar mavjud.

Bundan avval isbot va izoh qilingani kabi; hayot, mavjudotning kashshofidir, balki mavjudotning natijasidir. Shunga binoan, bu keng fazoning sokinlardan va shu iga to samovotning shodiyonalardan boÀsh boÀlishining imkoni bormi? Ha, butun uqola-i aql va naql, ma'naviy bir ijmo' va ittifoq bilan maloikaninْلَمُوo va haqiqatlariga hukm qilganlar; faqat ta'birlari turli-tuman. Masalan: Mashaiyyun, anvo'i mavjudotni idora qilgan ruhoniy mohiyati mujarrada bilan; Ishrokiyyun esa, uqul vetilgab-ul anvo' bilan; dinlar ham malak-ul jibal, malak-ul bihar, malak-ul amtar kabi ta'birlar bilan ta'bir qilganlar. Hatto aqllari koÀr koÀzida i; insn moddiyun toifasi ham, maloikaning ma'nosini inkor qilishga majol topolmaganlaridan, fitratning nomuslariga nufuz etgan quvayi sariya bilan ta'bir qilganlar.

S- Koinotning irtibotini,oÀlishini ta'min uchun, xilqatda jarayon etgan nomuslar, qonunlar kifoya emasmi?

J- Sen aytgan u sariy qonunlar, nomuslar; e'tiboriy va vahmiy amrlardir. Muayyan vujudlari, mushahhas huviyatlarihdan b ularni tamsil etgan va ularning ma'kasi boÀlgan va ularning egarlarini qoÀlga olgan maloika bilan sobit boÀladi.

Va shuningdek, tashakkuli arvohga oÀl bibati boÀlmagan shu jomid olami shahodatga vujudning munxasir boÀlmaganiga, aql va naql muttafiqan hukm qilgan. Shunga binoan, arvohga munosib va muvofiq koÀp olamlarni mushtamil boÀlgan olamibadiya maloika bilan toÀla va olami shahodatning hayotiga mazhardir.

Maloikaning ma'no-i haqiqati bu izoh qilingan amrlardan taboruz etdi. Shunga binoan, maloikaning suratlari, ashkallari orasida, uquli salima qabul qilgan vaj takvin, shariat izoh va bayon qilgan shakldirki: Malaklar mukarram abddirlar, amrlarga muxolafatlari yoÀqdir va muxtalif qismlarga munqasim va latif va nuroniy jismlardir.

Birodar! Maloika masalasi shunday masalalardandirki; bir juzning subuti bilan kull sobit boÀladi; bir fardning vujudi bilan nav tahaqquq etadi. Zero inkor qilgan kullini kabi.

qiladi. Shunga binoan, zamoni Odamdan hozirga qadar butun din odamlari har asrda ijmo' va ittifoq bilan maloikaning vujudiga va oralarida muhovaraning subrning,va mushohadalarining tahaqquqiga va ulardan qilingan rivoyatlarning naqliga hukm qilganlari holda maloikaning hech birining insonlarga koÀrinmagani yoki vujudlari his qilinmagani albatta رْضِ dir. Shuning kabi, basharning aqoidiga qoÀshilib hech bir zamonda, hech bir inqilobda e'tirozlarga ma'ruz qolmasdan davom qilgan maloika e'tiqodining bir haqiqatga, bir aslga tayanmasligi va mabadi-i zaruriyadan tavallud etmasligi maholdirilish holda basharning bu umumiy e'tiqodi, mabadi-i zaruriyadan nash'at etgan va mushahadot voqealaridan hosil boÀlgan va muxtalif alomatlardan tavallud etgan hadsiy bir hukmning natijasidir. Ha, bu e'tiqodi umumiyning sababi; qat'Àrib k suratda ma'naviy bir tavotur quvvatini bergan, juda koÀp marta sodir boÀlgan maloikaning mushohadalaridan hosil boÀlgan zaruriy va qat'iy dalil va alomatlardir. Chunki maloika masalasi, basharning ma'lumoti m, ashyasidandir. Agar bunda shubha boÀlsa, basharning yaqiyniyatida amniyat qolmaydi.

Ruhoniylardan bir fardning bir zamonda vujudi va muauq etsa, bu navning vujudi tahaqquq etadi. Navning vujudi tahaqquq etsa, har holda shariat bayon qilgani kabi boÀladi.

Bu oyatlar basharga berilgan buyuk ne'matlarni ta'dad etadi. Birinchi oyat bilan eng buyuk ne'matga ishorat qilinganki; bashar xilqatning natijasidishoratrzning mushtamiloti unga tasxir etilgan, istagani kabi tasarruf qiladi. Bu oyat bilan ham, basharning Arzga hokim va xalifa qilinganiga ishorat qilingan.

.........

Avvalgi oyat bilan, jonli unofiqotning maskanlari boÀlgan Arz va samovotga ishorat qilingan. Bu oyat bilan ham, u maskanlarning sokinlari boÀlgan bashar va maloikaga ishorat qilingan. Va shuningdek, u oyat xilqatning silsilasiga; bu oyat esa zahun, vvohning silsilasiga ishorat qilgan.

Avvalgi oyatda xilqatdan maqsad bashar boÀlgani va Xoliqning yonida basharning bir mavqe sohibi boÀlgani tasrih etilganida sami'ning zehniga keldiki: "Bilan, r fasod, shurur va yomonlikni qilgan basharga bu qadar qiymat nimaga berildi? Janobi Haqqa ibodat va taqdis uchun shu fasodchi basharning vujudiga hikmatning iqtizosi va rizosi bormi?" Sami'ning bu vasvasasini daf qilish uchun shunday bir iotda eda boÀldiki: Basharning u shurur va fasodlari, unda vadi'a qoldirilgan sirga muqobala etolmaydi, kechiriladi. Va Janobi Haq uning ibodatiga muhtoj emas. Faqat Allatadi. Àuyubning ilmidagi bir hikmat uchundir.

وَاِذْ : Bu kalima وَهُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَل۪يمٌ jumlasiga atfdir. Holbuki or1

مَثَa munosabat boÀlmagani kabi اِذْ boshqa bir اِذْ ni iqtizo etadi. Shunga binoan, bunday bir taqdirga luzum bor:

Bu taqdirda, ikkinchi اِذْ birinchisiga atf boÀladi va har ikkygÀamba orasida ham munosabat boÀladi.

اِنّ۪ى جَاعِلٌ فِى الْاَرْضِ خَل۪يفَةً : Janobi Haq mushovara yoÀlini oÀrgatish bilan basharning xilofatidagi hikmatnihning rini maloikaga istifsor ettirib bu jumlani aytdi. Sami'ning zehni uch nuqtani nazarga olib harakatga oÀtdi:

1- Maloika nima dedilar?

2- Taajjub bilan hikmatni soÀradilar.

3- Jinlarga xatto'agoÀlish bilan barobar, basharda ham quvva-i gÀazabiya va shahaviya taratilgandir. Bular jinlardan yanada koÀproq fasod qiladi.

Xullas, Qur'oni Karim

قَالُٓوا اَتَجْعَلُ ف۪يهَا مَنْ يُفْسِدُ ف۪يهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَٓاءَibodatsi bilan u uch nuqtaga ishorat qilgan. Maloikaning savoli taajjub va istifsorlari tugagandan soÀngra, sami' Janobi Haqdan beriladigan javobni kutarkan Qur'oni Karim

قَالَ اِنّ۪ٓى اَعْلَمُ مning j تَعْلَمُونَ

jumlasi bilan javob bergan. Ya'ni, "Ashyo va ahkom sizning ma'lumotingizga munxasir emas. Adami ilmingiz ularning vujudga kelmasliklariga sabab boÀlolmaydi.ma'hudg basharning xilqati haqida bir hikmatim bor; u hikmatning xotiri uchun fasodlarini nazarga olmayman." deya farmon etgan.

وَاِذْ ق boÀlaَبُّكَ ‌ الخ

Atfni ifoda qilgan bu و munosabati atfiyaning iqtizosiga binoan وَاِذْ قَالَ رَبُّكَ ‌ الخ jumlasiga ma'tuf-un alayh boÀlib اِذْ خَلَقَ مَا خَلَقَ مُنْتَظَمًا jumlasining taqdiriga ishorarni i

Va shuningdek اِذْ zamoni moziyni ifoda qilgan jihati bilan, xuddi zehnlarni oÀtgan zamonlarning silsilasiga etadi yoki u silsilani bu cha sha keltiradi, ihzor etadiki; zehnlar u zamonlarda sodir boÀlgan hodisalarni koÀrsinlar.

رَبُّكَ : Bu ta'bir maloikaga qarshi bir hujjat va bir dalildir. Ya'ni, Alloh seni tarbiya qilgan, haddi kamolga erishtirgan va seni basharga mursg ma'nlganki, fasodlarini izola qilasan. Demak, navi basharning eng buyuk hasanasi sensanki, ularning mafsadatlarini berkityapsan.

لِلْibori ِكَةِ : Janobi Haqning mushovara shaklida maloika bilan qilgan muhovarasi, maloikaning bashar bilan ortiqcha bir irtibot va aloqa va munosabatlari borligigang اُوatdir. Chunki maloikaning bir qismi insonlarni hifz etadi, bir qismi kitobat ishlarini qiladi. Demak, insonlar bilan aloqalari ziyoda boÀlganidan, insonlarning ahvoliga ahamiyat beradilar.

اِنّ۪ى : Maloikaning اَتَجْعَلُ bilan qilgan istifhtlargadan anglashilgan taraddudlarini rad qilish bilan, masalaning azamat va ahamiyatiga ishoratdir.

اِنّ۪ى : Bu yerda ى mutakallimi vahda bilan وَاِذْ قُلْنَا da mutakallimi ma'algÀayr olmoshiani maikrlaridan shunday bir ishorat chiqadiki: Janobi Haqning yaratish va ijod fe'lida vositaning boÀlmaganiga, kalom va xitobida vositalarning boÀlganiga ishoratdir. Bu nuktaga dalolni Kargan boshqa oyatlar ham bor.

Azjumla:

oyati karimasida azamatga dalolat qilgan نozim biri jam'i, vahiyda vositaning boÀlganiga ishorat boÀlgani kabi; بِمَٓا اَرٰيكَ اللّٰهُ da mufrad hukmida boÀlgan Lafza-i Jalol, ma'nolai qadahom qilishda vositaning boÀlmaganiga ishoratdir.

جَاعِلٌ kalimasining خَالِقٌ kalimasiga tarjihan zikri: Maloikaning madori shubha va mujibi istifsorlari, yaratish va ijod fe'li emas. Zero vujud xayjdonlaz, yaratish Allohning fe'li, Allohning fe'li layus'aldir. Faqat maloikani shubhaga da'vat qilgan va istifsorlariga mujib boÀlgan ja'ldir. Ya'ni, Janobi Haqning basharni Arzning ta'miriga taxsis etishidir.

ف kerakاَرْضِ dagi ف۪ى ning عَلٰى ga tarjihi: Basharning yer ustida boÀlgani, عَلٰى kalimasining ma'nosiga muvofiq va munosib ekan tarjihan ف۪ى ning zikr qilinishi; basharning bir tlaq qbi Arzning jasadiga nafx va nufuz etganiga va basharning oÀlib inqiroz etish bilan Arzning yiqilishiga ishoratdir.

خَل۪يفَةً : Bu ta'bir, Arzning insonlarning hayotiga omulloladigan sharoitga sohib boÀlmasdan avval Arzda idrokli bir maxluqning boÀlganiga va u maxluqning hayotiga u zamondagi Arzning avvalgi vaziyatlari muvofiq va uygÀun boÀlganigmaxsusratdur. خَل۪يفَةٌ ta'birining bu ma'noga dalolati, muqtazo-i hikmatdir. Ammo mashhur boÀlgan ma'noga nazaran, u idrokli maxluq jinlardan bir nav ekan; qilgan fasodlari sababli insonlar bilan mubodala etilisÀq. Fi#204

قَالُٓوا اَتَجْعَلُ ف۪يهَا مَنْ يُفْسِدُ ف۪يهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَٓاءَ : Bu jumla musta'nifadir. Bu istinofdan tushuniladiki; Janobi Haqning maloismi flan boÀlgan xitobi sami'ni shunday bir savolga majbur qilganki: "Ajabo, maloikalar qoÀshnichiliklariga keladigan insonlarni qanday qarshilaydilar? Ham ular bilan baroblarigalishga va qoÀshni boÀlishga rizolari bormi? Ham fikrlari nima?" Qur'oni Karim قَالُٓوا اَتَجْعَلُ jumlasi bilan u savolga javob bergan.

S- قَالُٓوا اَتَجْعَلُ ‌ الخ jumlasi اِذْ قَالَ jumlasbir nazo boÀlganiga nazaran, oralarida luzum lozimdir. Holbuki luzum koÀrinmayapti?

J- Maloika Arzning muakkallari boÀlish jihatlari bilan, Arz ularning idorasida boÀladi. Bu e'tibor bilan insonlarning Arzga xarib lqilinishi haqida maloikaning fikrlarini izhor qilish luzumi bor.

قَالَ - قَالُوا ta'birlari, muqovala va muhovara shaklida mushovara uslushlatmnsonlarga oÀrgatish uchun.

BoÀlmasa Janobi Haq mushovaradan munazzahdir.

Maloikaning اَتَجْعَلُ bilan qilgan istifhomlaridan maqs Beshi'lga e'tiroz, ja'lni inkor qilish emas.

Chunki Janobi Haqning fe'llariga e'tiroz qilishga ismatlari monedir. Faqat ja'lning sababi maxfiy boÀlganidan, taajjub bilan sabab va hikmatini soÀraganlar. Ja'l ta'biridan tushunilyaptik boshqonning ahvoli, vaziyatlari na tabiatning iqtizosidir va na fitratning ijobidir, faqat bir ja'ilning ja'li bilandir.

S- ف۪يهَا : Masofa juda qisqa boÀlgani holda, ikkinchi ف۪يهَا ning zikriga qanday ehtiyoj bor?

J- Birinchi ف۪يهَا bilan, hayotning bir ruh kabi Arzga nufuz etishi bilan Arzni ihyo etishiga; ikkinchi ف۪يهَا esa, basharning fasodi ham Azroil kabi Arzning qalbiga qadar pkuldanni suqib Arzni imotasiga ishoratdir.

Demak, bashar bir tarafdan Arzning shifosi uchun bir dori ekan, boshqa tarafdan oÀlimini intoj etgan bir va biir.

مَنْ : Bashardan kinoyadir. Kinoyaning tasrihga sababi tarjihi: Maloikaning maqsadi, basharning shaxsiyati boÀlmasdan, faqat oÀzlariga saqil, ogÀir kelgan bir maxluqning Allohga isyon etishiga ishoratdir.

يُفْسidan iFasodning "isyon"ga badal zikri, isyonlarining nizomi olamning fasodiga sabab boÀlishiga ishoratdir. Davom bilan tajaddudni ifoda qilgan muzoriy siygÀasi bilan fasodning zikr qilinishi, maloikaning a bilanamagan va inkor qilgan, faqat isyonlarining davom va istimror bilan sodir boÀlishiga oid ekaniga ishoratdir. Maloika basharning isyonlarining davom va istimrorini, yÀlmasibi Haqning i'lami bilan bilganlar yoki Lavhi Mahfuzga qarab undan olganlar va yoxud insonlardagi quvva-i gÀazabiya va shahaviyadan anglaganlar.

ف۪يهَا : Quvva-i shahaviya bilan Arzda fasod hosil boati zu quvva-i gÀazabiyaning tajovuzi bilan qatl va qitalga mahal boÀladi. Holbuki Arz, taqvo ustida ta'sis etilgan bir masjid hukmidadir.

و esa fasod bilan safk kabi ikki razilani bir-biriga atf va jam etadi. Chunki ayratgsafki dima'ga sababdir.

يَسْفِكُونَ ning يَقْتُلُونَ ga tarjihan zikridan tushuniladiki; safk, zulman qilingan qatldir. Bu esa fasodga koÀproq munosibdir. Chunki qatl ifoda qilgrning no, qatlning muboh qismini ham qamragan. Jihodda yoki bir jamoatni qutqarish uchun qilingan qatllar kabiki; bu qatl fasodga munosib boÀlmaydrini tاَلدِّمَٓاءَ : Safk kalimasi dalolat qilgan iroqa-i damdagi damni ta'kiddir.

وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ : Bashan Qur'ja'lidagi hikmatni soÀragan maloikaga, xuddi shunday bir e'tiroz vorid boÀlgan: "Basharning Allohga qiladigan ibodat va taqdisi, uning ja'liga sababi kofiy boÀlmaydimiki, ja'lining hikmatini soÀronda mz?" Xullas, "vovi holiya" bilan zikr qilingan وَنَحْنُ نُسَبِّحُ ‌ الخ jumlasi, goÀyo u e'tirozni daf qilishga ishoratdir.

نَحْنُ : Ma'asiydan ma'sum maloikaning jamoatlaridan kiBu ogÀr. Jumlaning jumla-i ismiya shaklida zikr qilinishi; tasbehning maloikaga bir xislat boÀlganiga va maloikaning tasbehotga mulozim va mud: TaqvoÀlganlariga ishoratdir.

نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ : Bizlar, butun ibodatlarning senga maxsus boÀlganini koinotga e'lon va Janobi Uluhiyatingga loyiq boÀlmagan narsalardan munazzah ekaniga iymon va butun avsofi azamat vhdir. l bilan muttasifligiga e'tiqod qilamiz.

وَنُقَدِّسُ لَكَ : Bu ل yo siladir, bir ma'noni ifoda etmaydi yoki ta'lil va sababiyat uchundir. Birinchi ehtimolga koÀra, نُقَدِّسُكَ taqdiridqiga ladi. Ya'ni "Seni taqdis va tathir etamiz" deganidir. Ikkinchi ehtimolga nazaran, نُقَدِّسُ لِاَجْلِكَ taqdirida boÀladi. Ya'ni, biz nafslarimlardanfe'llarimizni gunohlardan tozalash bilan barobar, qalblarimizni mosivodan oÀgiramiz deganidir.

Bu و esa, ikki razilani jam' va bir-birsidan f etgan يَسْفِكُ dagi و ning aksiga va xilof ravishda, biri taqdis, boshqasi tasbeh ikki fazilatni jam' va bir-biriga atf etadi.

قَالَ اِنّ۪ٓى اَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ : Bu jumla maloikaning istifsoridan soÀngra,d etib Janobi Haq istifsorlariga qanday javob berdi va taajjublarini nima bilan izola etdi va basharning ularga tarjihidagi hikmat nima deya sami'ning qalbiga kelgan savolga ijmoliy bir javobdir,

U li soÀngra keladi.

اِنّ۪ٓى اَعْلَمُ dagi اِنَّ tahqiqni ifoda qilish bilan taraddud va shubhani daf qilish uchundir. Bu esa, musallam boÀlmagan nazariy hukmlarda boÀladi. Holbuki bu yerda Alloh xalqning bilmam, يُؤini bilishi musallam va badihiy bir hukmdir; xosho maloikaning bu hukmda taraddudlari yoÀqdir. Shunga binoan bu yerdagi اِنَّ Qur'oni Karimning gan fichun ixtisoran ijmol etgan bir nechta jumlaga ishoratdir:

1- Bashardagi foydalar va basharning xayri kasirga nisbatan mafsadatlari, sharri qolildir. Sharri qolil e'tiboxayri kasirni tark etish, hikmatga muxolifdir.

2- Basharning xilofatga boÀlgan sirri layoqati maloika tomonidan majhul, Xoliq tomonidan ma'lumdir.

3- Basharning ularga tarjih haqqini bergan hikmat, maloika tomonidan majhuldir.

faqatاِنَّ ifoda qilgan tahqiq, ba'zan sarih hukmga emas, jumlaning bir qaydidan istifoda etilgan zimniy bir hukmga roji' boÀladi. Bu yerda اِنَّ ning tahqiqi لَا تَعْلَمُونَ qaydidan istifoda etilgan hukmi zimniyga roji'dir. Ya'ni, "Sizlar mirni mq bilmaysiz va shuningdek Allohning ilmi lozim, basharning vujudi malzumdir." Bu jumlada ilmi Ilohiyning vujudiga dalolat qilgan اَعْلَمُ dan basharning vujudga kelishi taboruz etadi. Chunki اَعْلَda targ dalolatiga koÀra, ilmi Ilohiy taalluq va tahaqquq etgan. Shunday ekan, basharning vujudi har holda boÀladi.

Maloikaga berilgan u ijmoliy javobning tahqiqi haqida

اِنَّ اللّٰهَ عَل۪يمٌ حَكy bir yatidan shunday bir izohot olinishi mumkinki: Janobi Haqning af'oli hikmatlardan, foydalardan xoli emas. Shunday ekan, mavjudot xalqning ma'lumotida munxasir emas. Shunday ekaalari oikaning adami ilmlari, basharning adami vujudiga dalil boÀlolmaydi. Va shuningdek, Janobi Haq xayri mahz oÀlaroq maloikani yaratgan, sharri mahz oÀlaroq ham shaytonni yaratgan, xayr va sti oli mahrum oÀlaroq bahaim va hayvonotni yaratgan. Hikmatning iqtizosiga koÀra, xayr va sharga qodir va jome' oÀlaroq toÀrtinchi qismni tashkil etgan basharning yaratilishi ham lozimki; basharning shahaviya va gÀazabiya quvvatlari quvva-i aqliy samodmunqad va magÀlub boÀlsa, bashar mujohadasi sababli maloikaga tafavvuq etadi. Aks holda, hayvonotdan yanada past boÀladi, chunki uzri yoÀq.

وَعَلَّمَ اٰدَمَ الْاَسْمَٓاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهmurajjلَى الْمَلٰٓئِكَةِ فَقَالَ اَنْبِئُون۪ى بِاَسْمَٓاءِ هٰٓؤُلَٓاءِ اِنْ كُنْتُمْ صَادِق۪ينَ ٭ قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ yetarl۪يمُ الْحَك۪يمُ ٭ قَالَ يَٓا اٰدَمُ اَنْبِئْهُمْ بِاَسْمَٓائِهِمْ فَلَمَّٓا اَنْبَاَهُمْ بِاَسْمَٓائِهِمْ قَالَ اَلَمْ اَقُلْ لَكُمْ اِنّ۪ٓى اَعْلَمُ غَيْبَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاَعْلَمُ مَا تُبtahaqq وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ

Janobi Haq butun ashyoning ismlarini Odamga (A.S.) oÀrgatdi. SoÀngra u ashyoni maloikaga koÀrsatib dediki: "Agar da'vongim ulardiq boÀlsangiz, bularning ismlarini menga aytingiz." Maloika dedilarki: "Seni har naqoisdan tanzih va butun sifoti kamoliya bilan muttasif boÀlganingni e'tirof qilamiz. Sen bizga oÀrgatgan ilmdan boshqa bir ilmimiz yoÀqdir, hamma narsanda hamvchi va har kimga layoqatiga koÀra ilm va irfon ehson etuvchi Sensan." Janobi Haq dediki: "Ey Odam! Bularning ismlarini ularga ayt." Qachonki Odam ismlarini ularga aytdi. Janobi Haq dediki: "Sizga aytmadimmi, samovot va Arzning gÀaybini buayyan va sizning Odam haqida lison bilan izhor qilganingiz va qalban yashirganingizni bilaman."

Bu ta'limi asmo masalasi yo Hazrat Odldirilyhissalomning maloikaning inkorlariga qarshi moÀ'jizasi boÀlib, maloikani inkordan iqrorga ijbor etgan; yoxud maloikaning, xilofatiga e'tiroz etganlari navi ihotarning xilofatga layoqatini maloikaga qabul ettirish uchun izhor etgan bir moÀ'jizasidir.

Ey birodar! Hamma narsaning Kitobi Mubinda mavjud boÀlganini tasrih etgan

oyati karimasiboÀstoukmiga koÀra: Qur'oni Karim zohiran va botinan, nassan va dalolatan, ramzan va ishoratan har zamonda vujudga kelgan yoki keladigan hamma narsani ifamaninladi. Bunga binoan, xoh anbiyoning qissa va hikoyalari, xoh moÀ'jizalari haqida Qur'oni Karimning ishorotidan fahm etganimga koÀra,

{(Hoshiya) Agar muallifning Tanzilning nazmidan chiqargan latoifda shubhang boÀlsa, deymanki: I tanosFarid kitobidan tafa'ul etarkan shu bayt chiqdi:

Habib}

moÀ'jizoti anbiyodan u e'tiÀoya va hikmat ta'qib etilgan:

Nubuvvatlarini xalqqa tasdiq va qabul ettirish.

Taraqqiyoti moddiya uchun lozim bi. Vah oÀrnaklarni navi basharga koÀrsatib, u moÀ'jizalarning oÀxshashlarini vujudga keltirish uchun navi basharni tashviq va tashji' etishdir. Xuddi Quroni Karim anbiyoning qissa va hikoyalari bilan taraqqiydisala asoslariga, tamallariga barmoq bilan ishorat qilib: "Ey bashar! Shu koÀrgan moÀ'jizalaring bir qator oÀrnak va namunalardir. Talohuqi afkoringiz bilan, say-harakatlaringizqoladi shu oÀrnaklarning oÀxshashini qilasiz", deya ixtor etgan. Ha, moziy istiqbolning oynasidir; istiqbolda vujudga keladigan ijodlar moziyda qurilgan asos va poydevorlar ustida bino qilinadi. Ha, shu taraqqiyoti hozira tamida ju dinlardan olingan ishoratlardan, vajizalardan hosil boÀlgan ilhomlar ustida vujudga kelgan. Ha:

1- Ilk soat va safina, moÀ'jiza qoÀli bilan basharga berilgan.

2- Koinot ixtivo etgan butun navlarning ismlarini, sifatlarini, bilanarini bayonida nazarda tutilgan; basharning talohuqi afkori bilan vujudga kelgan minglarcha funun soyasida

oyati bilan ishorat qilingan Hazrat Odamning moÀ'jizasiglluqi ar boÀlgan.

3- Butun san'atlarning madori boÀlgan temirning yumshatilib ishlatilishi soyasida ijod etilgan bu qadar taraqqiyot bilan navi inson,

va Mubilan ishorat qilingan Hazrat Dovudning moÀ'jizasiga mazhardir.

4- Yana talohuqi afkor bilan tayyora kabi ijod qilingan taraqqiyoti havoiya soyasida navi bashar

oyati bilan tezligi bayratdiringan Hazrat Sulaymonning moÀ'jizasiga yaqinlashyapti.

5- Unumsiz va qumli yerlardan suvlarni chiqargan parmalash jihozi,

oyati bilan ishorat qiling oxir rat Musoning (A.S.) hassasidan dars olgandir.

6- Tajribalar soyasida va talohuqi afkor bilan hosil boÀlgan taraqqiyoti tibbiya, Hazrat Isoning (A.S.) moÀ'jizasining ilhomotidandir. Haqiqatdan, shu mor suralar bilan bu taraqqiyot orasida juda katta munosabat va muvofaqat bor. Ha, diqqat qilgan odam, bila-taraddud u moÀ'jizalar bu taraqqiyotga bittadan miqyos va namunalr bir deya hukm qiladi.

Va shuningdek,

oyati karimasining dalolatiga koÀra, Hazrat Ibrohim otashga otilgan vaqt, otashning harorati burudatga inqilob etishi;adi, fr kashf qilgan yoquvchi boÀlmagan martaba-i noriyaga oÀrnak va ma'hazdir.

7- لَوْلَٓا اَنْ رَاٰ بُرْهَانَ رَبِّه۪ oyati karimasining -bir qovlga ichig ishorat qilgani kabi, Hazrat Yusufning (A.S.) Kan'onda boÀlgan otasining timsolini koÀrar-koÀrmas Zulayhodan orqaga chekinishi; va karvonlari Misrdan qaytganida Hazrat Ya'qubning

ya'ni, "Men Yusufning haqqat sezyapman" deyishi; va bir ifritning Hazrat Sulaymonga "KoÀzingni ochib yummasdan avval Bilqisning taxtini keltiraman" deyishiga ishorat etgan

oyati karimasi; juidir. q masofalardan jalbi savt, surat va boshqalar kabi bashar kashf qilgan yoki qiladigan ijodotga namuna va ma'hazdirlar.

8- Hazrat Sulaymonga qush tilini a qarsdik ma'nosida

boÀlgan oyati karima; basharning kashfiyotidan radio, toÀtiqush, kabutar kabi jihozlar va hayvonlarning gapirishlariga va muhim ishlarda ishlatilishiga ma'hazdir.

Bu oyatning nazmirga, m oÀxshashi kabi uch vajh bordir:

Avvalgi oyat bilan irtibotidir. Shundayki:

1- Insonning xilqati haqida maloikai. Bir'tirozlariga, avvalgi oyatda umumiy, fahmi oson, iqno' etuvchi bir javob berilgan. Bu oyat bilan, avom va havasni iqno' etgan tafsilotli bir javob berilgan.

2- Avvalgi oyatda basharning xilofat masalasi tasriseninggan; bu oyatda esa, navi basharning maloikaga qarshi koÀrsatgan moÀ'jizasi bilan, da'vo-i xilofati isbot etilgan.

3- Avvalgi oyatda basharning maloikaga tarbir muetishiga ishorat qilingan; bu oyatda tarajjuhining illatiga ishorat qilingan.

4- Basharning Arzda xilofati kubroga mazhar boÀlishiga avvalgi oyat bilan dalol xususingan; bu yerda esa, butun tajalliyotga mazhar bir nusxa-i jome'a oÀlaroq koÀrsatilgan. Bu ham boshqa-boshqa iste'dodlarga molik va ilm va istifodalarining yoÀllari koÀp boÀlganidanding haq bashar zohir va botin havas va tuygÀulari bilan, ayniqsa chuqurligiga nihoyat boÀlmagan vijdoni bilan koinotni ihota etgan bir qobiliyatdadir.

Jumlalyga, u bir-biri bilan irtibotlaridir. Shundayki:

jumlasi

jumlasining mazmunini tahqiq va ijmolini tafsil va ibhomini tafsirdir. Va shuningdek, Janatulloqning Arzida basharning xalifa boÀlishi, Allohning hukmlarini ijro va qonunlarini tatbiq etishi uchundir. Bu esa tom bir ilmga mutavaqqifdir. Va shuningdek, birinchi oyatda kalomning savqiyoti iqtizosiga koÀra shunday bir taqdir boÀladi: Oullohdyaratdi, tasviya etdi, jasadiga nafhi ruh etdi, tarbiyaladi, soÀngra asmoni ta'lim etdi va xilofatga nomzod qildi. SoÀngra qachonki Odamni maloikaga tarjih etish b hokimujhon masalasida va xilofat istihqoqida ilmi asmo bilan mumtoz qildi; maqomning iqtizosiga koÀra, ashyoni maloikaga topshirib, ulardan muorazania'nosi qildi; soÀngra maloika ajzlarini his qilish bilan Janobi Haqning hikmatini e'tirof etdilar. Qur'oni Karim bunga ishoratan

ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلٰٓئِكَةِ فَقَالَ اَنْبِؤُن۪ى بِاَسْمَٓاءِ هٰٓؤُلَٓاءِ اِنْ كُنْتُمْ صَادِق۪ kabi,gandan soÀngra, قَالُوا oldinroq iblisning anoniyat va kibriga ishonib qilgan istifsorlaridan pushaymon boÀlib

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ olgÀiz الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

dedilar. SoÀngra qachonki iste'dodlarining adami jome'iyati sababli maloikaning ajzi zohir boÀldi; maqomning iqtizosiga koÀra Odam iqtidorining bayoni ijob etdiki, muoraza tamom boÀlsin. Shuning ichun

قَالَ xossalٰدَمُ اَنْبِئْهُمْ بِاَسْمَٓائِهِمْ

xitobi bilan Odamga farmon etdi. SoÀngra qachonki masala tabayyun etdi va hikmatning sirri zohir boÀldi; oÀtgannchi Mi ijmoliyning bu tafsilotga natija qilinishi maqomning iqtizosidan boÀlganiga binoan

قَالَ اَلَمْ اَقُلْ لَكُمْ اِنّ۪ٓى اَعْلَمُ غَيْبَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتuro'at

ya'ni "Siz yashirayotgan narsani bilaman."

Shu muqovala va mukolamadan anglashilyaptiki; iblisning anoniyati, kibri maloikaga siroyat etgan va qilgan istifsorlariga bir toifaning e'tirozi ham qoÀshilgaمَٓا ا2

Jumlalarning hay'at va nuktalari:

Ya'ni: Janobi Haq Odamni (A.S.) butun kamolotning maba'dini tazammun etgan oliy b Bu sarat bilan tasvir etgan va butun ma'aliyning tuxumlariga ekinzor boÀlib yuksak bir iste'dod bilan yaratgan va mavjudotni ihota etgan ulviy bir vijdon va ihotali oÀn tuygÀu bilan tajhiz etgan; va bu uch maziyat soyasida, butun haqoiqi yoriyni oÀrgatishga tayyorlagan, soÀngra butun asmoni oÀziga oÀrgatgan. Demak, bu jumlaning avvalidagi و shu muqaddar boÀlgan uch jumlaga ishoratdir.

عَلَّمَ : Bu kalimaning ixtiyor etilishi, ilmning uluvvi qasalan:va qadrining yuksak darajasiga va xilofatga markaz boÀlganiga ishoratdir. Va shuningdek, asmoning tavqifiga, ya'ni Shari' tarafidan bildirilganiga ramzdir. Zotan asmo bilan musammayot orasida ta'keldiklingan munosaboti vaz'iya buni tayid etadi. Va shuningdek, moÀ'jizaning vositasiz Allohning fe'li ekaniga imodir. Faqat faysaluflarga koÀra horiqolar, engizl horiqoning fe'lidir.

اٰدَمَ : Xilofati iroda qilingan va Odam ismi bilan tasmiya etilgan Kura-i Arzning sohibi shaxsi ma'huddir. Ismining tasrihi, tashrif va tashhiri uchundir.

الْاَسْمَٓاءَ : Ism vagan ax va xosiyat kabi ashyoni bir-biridan ayirib tamyiz va ta'yin etgan alomat va nishonlardir; yoxud insonlar orasida munqasim boÀlgan lugÀatlardir.

عَرَضَهُمْ : Topshirilgan ashyo boÀlgani holda olmoshning asmoga ruju'idan; ismning ayni mbilan, boÀlganini aytgan Ahli Sunnatning mazhabiga ishoratdir.

كُلَّهَا : Odamning maloikadan jihati imtiyozi va maloikaning muorazadan shom qoa madori ajzi, asmoning hay'ati majmuasi ekaniga ishoratdir. BoÀlmasa asmoning bir qismini, balki qismi a'zamini malaklar ham biladilar.

ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلٰٓئِكَةِ فَقَالَ اَنْبِئُون۪ى بِاَسْمَٓdirib ٓؤلَٓاءِ اِنْ كُنْتُمْ صَادِق۪ينَ

ثُمَّ : Taroxiy va bu'di masofani ifoda qilish jihati bilan, shunday bir taqdirga ishoratdir:

Ya'ni: Odadir. San koÀproq karim va xilofatga koÀproq mustahaq va loyiqdir.

عَرَضَهُمْ : Mushtariylarga koÀrsatish uchun gazlama toÀplarining ochilib kam Alailgani kabi, ashyoning anvo'i ham bast etilib anzori maloikaga koÀrsatilgan. Bu ta'birdan shunday bir ishorat chiqadiki:

Mavjudot mudrike'tiboimning molidir. Ilm bilan oladi, ism bilan axz etadi, suratlarining tamassuli bilan sohib boÀladi.

هُمْ muzakkar va aqllar jamoatidan kinoyaerda iu yerda muzakkarning muannasga va aqlning gÀayri aqlga tagÀlib va tashmili bilan, majozan anvo'i ashyoga irjo' etilgan. Bu e'tibor bilan هُمْ kalimasida bir majoz, ikki tagÀlib bor. Bu majoz bilan u tagÀliblarni ijbor etgan sabablar عَرَضَ kai iymo ishorat qilgan uslubdir. Chunki maloikaga anvo'i ashyoning arz qilinishi, ma'naviy bir namoyish manzarasini eslatadi. Ma'lumki, namoyishrganniqilgan, muzakkar va aqlli insonlardir. Shuning uchun, bu yerda ikki tagÀlibga va natijada bir majozga majburiyat hosil boÀlgan.

عَلٰى : Arz etilganntsiz mvhi a'loda naqsh qilingan suratlar ekaniga ishoratdir.

(Hoshiya) Intihobim boÀlmasdan, ixtiyorsiz bir tarzda, goÀyo umum SoÀzlarning va Maْدُونَrning oxirlarida shu oyat

menga ayttirilgan. Hozir angladimki; tafsirim ham shu ozni qilan xitom topadi. Demak, inshaalloh butun SoÀzlar haqiqiy bir tafsir va shu oyatning bahridan bittadan ariqdir. Eng nihoyat yana u dengizga borib quyiladilar. Shu tafsirning xitomida, goÀyo har SoÀz ma'nan shu oyatdan boshlaydi. Dei boÀl zamondan beri yigirma yilki, hali shu oyatni tafsir qilyapman; tugata olmadimki, tafsirning ikkinchi jildini yozsam.

Allohning avnu inoyati bilan umidimdan, iqt boÀlgdan ustun shu tarjimani yaxshi-yomon qildim; nuqsonlari koÀpdir, muallif tomonidan islohlari lozim. Zotan uning himmati bilan bu qadarini zoÀrgÀa qila oldim. BoÀlmasa nazmi Qur'ondagi ijozli boÀlgan i'jtirishisqa va vajiz oÀlaroq bayon etgan bu tafsirni soÀniq, koÀr bir fikr bilan tarjima qilish, Aldulmajidning ishi emas. Yana uning farti shafqlbuki himmati yetishdi, ikmoliga muvaffaq boÀldim.

Ajnabiy faylasuflarining Qur'onni tasdiqyasi c doir shahodatlari

Muxtalif davrlarda bashariyatni idora qilish uchun tarafi lahutiydan kelgani da'vo qilingan butun munzal samabi

وَitoblarni toÀliq va atroflicha tadqiq qilgan boÀlsam ham, tahrif qilinganlari uchun, hech birida qidirganim hikmat va tom isobatni koÀrolmadim. Bu qonunlar nafaqat bir jamiyat, balki bir uy odamlarining saodatini ta'min qila oyat mohiyatdan juda uzoqdir. Lekin Muhammadiylarning Qur'oni bu qayddan ozodadir. Men Qur'onni har jihatdan tadqiq qildim, har kalimasida buyuk hikmatlar koÀrdim. Muhammadiylarning dushmanlari, bu kitob Muhammamunosa(S.A.V.) zoda-i tab'i boÀlganini da'vo qilsalar ham, eng mukammal, hatto eng mutakomil bir aqldan bunday horiqoning zuhurini da'vo qilish, haqiqatlarga koÀz yumib kin va gÀarazga vosita boÀlislari; osini ifoda qiladiki; bu ham ilm va hikmat bilan qobili ta'lif emas. Yana shuni da'vo qilamanki; Muhammad (S.A.V.) mumtoz bir quvvatdir. Dastgohi qudratning bunday ikkinchi bir vujudni imkon hish uiga keltirishi ehtimoldan uzoqdir.

Senga hamasr bir vujud boÀlolmaganim sababli mutaassirman ey Muhammad (S.A.V.)! Muallimi va noshiri boÀlganing bu kitob seniki emas; u lahutiydir. qalblaobning lahutiy boÀlganini inkor qilish, uydirma ilmlarning butlanini ilgari surish qadar kulgilidir. Shuning uchun, bashariyat sen kabi mumtoz bir qudratni bir marta koÀrgan, bundan soÀngra koÀrmaydga sat huzuri mahobatingda kamoli hurmat bilan ta'zim qilaman.

Mashhur muharrir, mustashriq, Adabiyoti Arabiya mutaxavvatigva Qur'oni Karimning mutarjimi Doktor Moris shunday deydi:

Vizantiya Nasroniylarini, ichiga tushgan botil e'tiqodlarining berk koÀchasidan faqat Arabistonning Hiro TogÀida yuksalgan ovoz qutqara olgsirdirohiy kalimani eng ulviy maqomga yuksaltirgan ovoz, bu ovoz edi. Faqat Rumlar bu ovozni eshitolmagandilar. Bu ovoz insonlarga eng toza va eng toÀgÀri dinni ta'lim berardi. U yuksak dinki, u haqida Gundo Firey Hasin kabi muhaqqiq bi loziil shu soz'larni juda haqli oÀlaroq aytadi: "Bu dinda muqaddas suvlar, shoyoni tabarruk ashyo, asnam va azizlar, yoxud a'moli solihadan mujarrad iymonni mufid tanigan aqidalar, yoxud sakaroti mavt asnosida nadomatninglsa, toyda berishini ifoda qilgan soÀzlar, yoxud boshqalar tarafidan qilinadigan duo va niyozlarning gunohkorlarni qutqarishiga doir ifodalari yoÀq. Chunki bu kabi aqidalar ularni qabul qilganlarni tubanlashtirdi."

Zamonlar OÀtish Bat va ur'onning Ulviy Sirlari Inkishof Etyapti

Doktor Moris, LoÀparle Franses Roman nomli gazetada Qur'onning Fransuzcha mutarjimlaridan Salmon Ruhonnhu oyanqidotiga bergan javobida deydiki:

Qur'on nedir? Har tanqiddan ustun bir fasohat va balogÀat moÀ'jizasidir. Qur'onning, uch yuz ellik million Musulmonning koÀksini haqli bir gÀurur bilan toÀldirgan maalilla, uning har ma'noni husni ifoda etishi e'tibori bilan, munzal kitoblarning eng mukammali va azaliy ekanidir. YoÀq, yanada oldin boramiz: Qur'on, qudrati azaliyaning, inoyat bilan insonga baxsh etgan kutubi samoinadi.ng eng goÀzalidir. Bashariyatning farovonligi nuqtai nazaridan Qur'onning bayonoti, Yunon falsafasining ifodotidan ziyoda ulviydir. Qur'on, arz va samoning Xoliqiga hamdu shugan ظُilan toÀladir. Qur'onning har kalimasi, hamma narsani yaratgan va hamma narsani oÀz qobiliyatiga koÀra yoÀnaltirgan va irshod qilgan Zoti Kibriyoning azamatida mundamijdir. Adabiyot bilan aloqador boÀlganlar uchun Qur ham dir kitobi adabdir. Lison mutaxassislari uchun Qur'on, bir alfaz xazinasidir. Shoirlar uchun Qur'on, bir ohang manbaidir. Bundan boshqa bu kitob; ahkom va fiqh g ta'dda bir muhiti maorifdir. Dovudning (A.S.) zamonidan Jon Talmus davriga qadar yuborilgan kitoblarning hech biri Qur'oni Karimning oyatlari bilan muvaffaqiyatli bir shaklda raqobat qilolmagan. Shu sab tobe Musulmonlarning yuksak sinflari, hayotning haqiqatini qamrash nuqtai nazaridan naqadar tanavvur etsalar, shu daraja Qur'on bilan aloqador boÀladilar va unga shu qadar ta'zim va hurmat koÀrsatadilar.

Musulmonlarning Qur'onga hurmatlari ini, ktazoyud etyapti. Islom muharrirlari, Qur'on oyatlarini iqtibos bilan yozuvlarini bezaydilar va u yozuvlar u oyatlardan mulham boÀladilar. Musulmonlar, tahsil va tarbiya e'tizolninilan yuksalgan sari, fikrlarini u nisbatda Qur'onga istinod ettiradilar. Musulmonlar kitoblariga oshiqdirlar va uni qalblarining butun samimiyati bilan muqaddas deb biladilar. Holbuki kutubi Ilohiyaga n.) basÀlgan boshqa millatlar na kitoblariga ahamiyat beradilar va na ularni hurmat qiladilar. Musulmonlarning Qur'onga hurmatlarining sababi; bu kitob poydor boÀlgan sari, boshqa bir diniy rahbarga arzi ehtiyoj qilmasliklarini anglashlidan, .

Darhaqiqat, Qur'onning fasohat, balogÀat va nazohat e'tibori bilan mumtoziyati, Musulmonlarni boshqa balogÀat qidirishdan vorasta qilyapti. Adabiy daholarning ْاٰخِرsak shoirlarning Qur'on huzurida ta'zimlari bir haqiqatdir. Qur'onning har kun yanada koÀproq tajalliy etayotgan goÀzalliklari, har kun yanan taqdproq anglashilgan, faqat tugamagan asrori, she'r va nasrda ustoz boÀlgan musulmonlarni, uslubining nazohat va ulviyati huzurida tiz choÀkishga majbur qilyapti. Musulmonlar, Qur'onni to roÀzi hashrga qadar poydo balogdigan bebaho xazina deb biladilar va u bilan juda haqli tarzda iftixor etadilar. Musulmonlar Qur'onni eng fasih soÀzlar bilan, eng raqiq ma'nolar bilan joÀshgan bir daryoga oÀxshatadili baloar Mesye Reno, Islom olami bilan aloqada boÀlish fursatini qoÀlga kiritadigan boÀlsa, munavvar va tarbiyali Musulmonlarning, Qur'onga eng yuksak hurmat koÀrsatganlarini va uning avomiri axloqsolifia favquloda rioyatkor boÀlganlarini va buning xorijiga chiqmaslikka gÀayrat qilganlarini koÀrardi. Yangi nasllar va asriy maktablarning ma'zunlari ham Qur'on vn.

#15lmonlikka qarshi mustahziyona bir jumlaning sarfiga dosh bermayaptilar. Chunki Qur'on ikki sifat bilan bu ahliyatga sohibdir:

Bularning birinchisi: Bugun qoÀqaddas tadovul etgan Qur'onning Hazrat Muhammadga (S.A.V.) vahiy qilingan kitobning ayni boÀlishidir. Holbuki Injil bilan Tavrot haqida bir qanlarninubhalar ilgari surilmoqda.

Ikkinchisi: Musulmonlar, Qur'onni Arabchaning eng quvvatli muhofizi va asosoti diniyaning amaliy bir mohiyat olishining eng quvvatli manbai talaqinsondadilar. Shunga binoan, Mesye Reno asarini tasxix etadigan boÀlsa, bu tarjimasi bilan, insonlarni tanvir xususida insoniyatga buyuk bir muovanatda boÀlainchi botil e'tiqodlarning hududlarini tor-mor etishga xodim boÀladi.

(Nur Chashmasida va Risola-i Nurda yozilgan bu navi faylasuflardan qirq oltinchisi.)ihat qi Kibriyo haqidagi oyatlarning ulviyati va Qur'onning qudsiy nazohati

Janob Jon Davenport, "Hazrat Muhammad (S.A.V.) va Qur'oni Karim" nomli asarida Qur'oni Karimdan bahs etarkan, shu soÀzlarni aytadi:

Qur'onning behisob xut paydtlari ichida ayniqsa ikkitasi favquloda muhimdir:

1- Zoti Kibriyoni ifoda etgan oyotning ohangidagi ulviyat. Qur'oni Karim bashariy zaaflardan har qaysi birini Zoti Ki, sarxa isnoddan munazzahdir.

2- Qur'on -boshidan oxiriga qadar- gÀayri baligÀ, gÀayri axloqiy, yoxud tarbiyaga muxolif fikrlardan, jumlalardan va hikoyalardan tamoman munazzahdir.

Holbuki butun bu noqisalar Nasroniylarning qoÀllaridagi muharr bor. obi muqaddasda mabzuliyat bilan bordir.

Qur'onni bir marta dinunga,ilan oÀqisangiz, uning xususiyatlarini izhoylay boshlaganini koÀrasiz.

Qur'onning goÀzalligi boshqa butun adabiy asarlarning goÀzalliklaridan qobili tamyizdir. Qur'onning asosiy xusushmatlaridan biri, uning asliyatidir. Mening fikr va qanoatimga koÀra, Qur'on boshdan-oyoq samimiyat va haqqoniyat bilan toÀladir. Hazrat Muhammad (S.A.V.) jahon yuz yligÀ etgan da'vat, haq va haqiqatdir.

Angliyaning eng mashhur va eng buyuk muarrihlaridan Edvard Gibon "Rim Imperatorligining Inhitot va Sukuti" nomli airan i shunday deydi:

Ganga Daryosi bilan Bahri Muhiti Atlasiy (Atlantika Okeani) orasidagi mamlakatlar, Qur'onni bir qonuni asosiy va tashri'iy hayotning ruhi oÀlaroq tanishgan. Qur'on oldida kuْمُؤْمan bosim oÀtkazuvchi (jabbor) bir hukmdor bilan bechora bir faqir orasida farq yoÀq. Qur'on bu kabi asoslar ustida shunday bir tashri' vujudga keltirganki, dunyoda boshqa naziri yoki koÀsulmonlikning asosoti; taslisiyat va Allohning tajassudiyatini va vahdati vujud aqidasini rad qilmoqda. Bu mutasavvifona aqidalar uch quvvatli uluhiyatning maUmar hatini va Masihning Allohning oÀgÀli -xosho- boÀlganini oÀrgatmoqda. Faqat bu aqidalar, faqat mutaassib Nasroniylarni tatmin etishi mumkin. Holbuki Qur'on bu kbau'daalkashliklardan, ibhomlardan ozodadir. Qur'on, Allohning birligiga eng quvvatli dalildir. Faylasufona bir aqlga molik boÀlgan bir muvahhidk, istiyatning nuqtai nazarini qabul qilishda hech taraddud etmaydi. Musulmonlik balki bugungi inkishofi fikrimizning saviyasidan yanada yuksaShundadindir.

Qur'on talqin va Hazrasiz bimmad tabligÀ etgan asosotdan mukammal bir axloq majallasi vujud topadi. Asosoti Qur'oniyaning muxtalif mamlakatlarda insoniyatga qilgan yaxshilikni va qilgandan soÀngra Allohga taqarrub etishni istagan insohga da Janobi Haqqa rabt etganini inkor qilish mumkin emas. Xoliqning huquqi bilan maxluqning huquqi faqat musulmonlik tarafidan mukammal bir suratda ta'rif qilingan. Buni yolgÀiz Musulmonlar emas, va kuliylar ham, Musaviylar ham e'tirof qiladilar.

Yangi kashfiyotning va yoxud ilm va irfonning yordami bilan hal qililif emoxud hal qilishga harakat qilingan masoil orasida bir masala yoÀqdirki; Islomiyatning asosoti bilan ta'aruz etsin. Bizning, Nasroniylikni qavonini tabiiya bilan ta'lif uchun saqilgangan sa'y-harakatimizga muqobil, Qur'oni Karim va Qur'onning ta'limi bilan qavonini tabiiya orasida tom bir ohang koÀrilmoqda. Qur'on har hurmatga shoyon boÀlgan asardir.

Qur'on, insonlarga huququllohni tanitgan, maxluqotning Xoliqdan nima kutishini, maxluqotning Xoliq bilan munosabotshi; ig sarih shaklda oÀrgatgan. Qur'on axloq va falsafaning butun asosotini jamlagandir. Fazilat va razilat, xayr va shar, ashyoning mohiyati haqiqiyasi, xulosa har mavzu Qur'onda ifoda qilingan. Hikmat va falsafaning asosi boÀlgan adُونَ ga musovotni oÀrgatgan va boshqalariga yaxshilik qilishni, fazilatli boÀlishni ta'lim bergan asoslar.. bularning hammasi Qur'onda bor. Qur'oy yomoonni iqtisod va i'tidolga yoÀllaydi, zalolatdan himoya qiladi, axloqiy zaifliklarning qorongÀiligidan chiqaradi, ta'oliyi axloq nuriga yetkazadi; insonning qusurlarini, xatolarini i'tilo va kamolga aylantiradi.

Qur'on she'rmi?i; albi, faqat uning she'r boÀlib-boÀlmaganini tafriq etish mushkul. Qur'on she'rdan ancha yuksak bir narsadir. Shunday boÀlish bilan barobar, Qur'on na tarixdir, na tarjima-i holdir, na Isoniridan S.) togÀda irod etgan mav'iza kabi bir majmua-i ash'ardir. Hatto Qur'on na Buddaning talqinoti kabi bir maba'dat-tabiiya yoxud mantiq kitobi, na Aflotun harkasga irod etgan nasihatlari kabidir. Bu bir PaygÀambarning ovozidirshi yaday bir ovozki, uni butun dunyo tinglay oladi. Bu ovozning aksi saroylarda, choÀllarda, shaharlarda, davlatlarda jaranglaydi! Bu ovoz taqdird etgan din, avvalo noshirlarini topgan, soÀngra tajaddudparvar va i'mor etuvchi bir quvvat shaklida tajalliy etgan. Bu soyada Yunoniston bilini doyoning birlashgan nuri Ovrupaning abadiy zulmatlari boÀlgan qorongÀiliklarini yorgan va bu hodisa Nasroniylik eng qorongÀilik davrlarini yashagan zamon sodir boÀlgashininr. JONSON

Qur'on Allohning birligiga ishonish haqiqati kubrosini e'lon qilad>i

Inglizcha-Arabcha, Arabcha-Inglizcha lugÀatlaol va muharriri Doktor Citi Yongest Qur'on haqida shu soÀzlarni aytadi:

Qur'on, insonlarning yadi istifodasiga oÀtgan asarlarning eng buyuklaridan biridir. Qur'onda buyuk bir insonning xayol va xislati eng vazih shaklda koÀrilmour'oniarlayl "Qur'onning ulviyati, uning jahonshumul haqiqatidandir" degan vaqti, shubhasiz toÀgÀri aytgandi. Muhammadning (S.A.V.) toÀgÀriligi, faoliyati, haqiqatni taharriyda samimَا وَق mustahkam azmi, iymoni, oÀzini eshitishni istaganlarga azaliy haqiqatni eshittirish yoÀlidagi saboti; menga qolsa uning u jasur va azmkor paygÀambarning xotami risolat boÀlganining eng qat'iy va eng amin dalillaridir. Qur'onir oda va axloqning, insonlarga hidoyat va hayotda muvaffaqiyat ta'min etgan asosotning mukammal majallasidir. Butun bu asosotning ussul asosi, olamning butun muqaddarotini yadi qudratida tutgan Zoti Kibriyoga iymondيق۪ينَ Allohning birligiga iymon keltirish haqiqati kubrosini e'lon qilarkan, Qur'on lisoni balogÀatning eng yuksagiga va nazohatning shohiqasiga boradi. Qur'on Allohning irodasiga itoatni, Allohga isyonning natijalarini iznlarniarkan, insonlarning muxayyilasini elektrlagan eng sayyol lisonni ishlatadi. Rasuli Kibriyoga tasalli berish va uni tashviq etish, yoxud xalqni boshqa paygÀambarlarning ahvolQur'onn, millatlarining oqibati bilan qoÀrqitish ijob etgan vaqt, Qur'onning lisoni eng qat'iy jiddiyatni olmoqda. Modomiki Qur'onning bir-biriga dushman qabilalarni, yakdigari bil.V.) Aodala etgan unsurlarni batartib bir millat holiga keltirganini, ularni eski fikrlaridanda yuksak bir saviyaga yuksaltirganini koÀrgan chogÀimizda balogÀati Qur'oniyaning m kulliliyatiga hukm qilishimiz kerak. Chunki Qur'onning bu balogÀati vahshiy qabilalarni madaniy bir millat holiga keltirgan; dunyoning eski tarixiga yangi bir quvvat ilova etgan. Zamon va makon e'tibori bilan bir-biridan usrongzoq boÀlganlari kabi, fikriy inkishof e'tibori bilan ham bir-biridan juda farqli insonlarga horiquloda bir hassosiyat ilhom etgan va muxolafatni hayratga va istehsonga aylantirgai dunyon, eng shoyoni hayrat asar boÀlib tanilishga loyiqdir. Qur'on, basharning muqaddaroti bilan mashgÀul olimlar uchun tatabbu'ga shoyon engMuorazli mavzu sanaladi.

haqida zikr qilgan oyatlarda taxsisot qilmagan; umumiy bir shaklda qoldirganki, hamma zavqiga koÀra fahm etsin.

Xulosa: Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon oyatlarini, jumlalarini shunday bir shaklda nazm etgÀ'min vaz' etganki, har jihatdan ehtimol yoÀllari boÀlsinki, muxtalif fahmlar va iste'dodlar zavqlariga koÀra hissalarini olib bilsinlar. Shuning kabi, ulumi Arabiyaning qoidatibor muvofiq va balogÀatning dasturlariga uygÀun va ilmi usulga mutobiq boÀlish sharti bilan, mufassirlarning bir-biriga muxolif boÀlgan bayonoti va ehtimollari; zasahrolga, tabaqalarga va fahmlarga koÀra murod va joizdir deya hukm qilinishi mumkin. Bu nuktadan tushunildiki, Qur'onning i'joz vajhlaridan biri, nazmi shunday bir uslubdaki, butrsalarlarga, tabaqalarga intiboq eta oladi.

Qur'onning mutaassib munaqqidi va mutarjimi Korsel dey GÀuyu

Qur'on, Arabchaning eng mukammal va juda mavsuq bir asaridir. Musulmonlarning e'tiqodiy vajhi bilan; bir inson qalami bu i'jozkor asarni vujudga keltirarobari. Qur'on bizotihi doimiy bir moÀ'jizadir; ham shunday bir moÀ'jizaki, oÀliklarni tiriltirishdan yanada yuksakdir. Bu muqaddas kitobning oÀzi mansha'ining samoviy ekanini isbot qilishga kifoyadir. Muhammaani id.V.) bu moÀ'jizaga istinodan, bir paygÀambar boÀlib tanilishini istagan. Arabistonning yalangÀoch va unumsiz choÀllarini oydinlatgan, shoir kabi,tiblarga qarshi chiqqan Qur'on bir oyatiga bir nazira istagan; hech kim bu tahaddiga qarshi kelolmagandi. Bu yerda yolgÀiz bir misol iro gÀari, butun buyuk odamlarning, Qur'onning balogÀatiga bosh egganlarini koÀrsatishni istayman.

Hazrat Muhammadning (S.A.V.) zamonida, Arabiston shoirlarining shahriyori Shoir Labid edi. Labid, muallaqotdan birikmatinozimidir. U zamon butparast boÀlgan Labid Qur'onning balogÀati qarshisida lol qolgan, bu balogÀatni eng goÀzal soÀzlar bilan ifoda qilgandi. Qur'onning bRisolati qarshisida hayron qolgan Labid Muslmonlikni qabul qilgan, Qur'onning faqat bir paygÀambar lisonidan eshitilishini aytgan.

Qur'onning lisoni baligÀ va horiquloda sayyoldir. Janobi Haqning shon va jalolatini, azamat sifatlari boshqda qilgan oyatlarning aksarisi mustasno bir goÀzallikka sohibdir. Qur'onni betarafona tarjimaga gÀayrat qilgan boÀlsam ham; qorilar Qur'onning matnini sadoqatkorona bir ifodaga muvaffaq boÀlolmaganimni koÀradilِدُ : qusurimga qaramasdan qorilar tarjimamda bahs mavzusi qilganim muhtasham oyatlarning koÀpchiligini oÀqiydilar.

Qur'on oyatlarini nuzul tarixiga koÀra tarjima qilgan va tartiblagan Angliyaning eng mutaassib ruhoniylaridan Radvel shu haqiqatlarni e'tirof qiladi:

Qur'on Arabistonning odan ma'daviylarini shunday bir istiholaga duchor qildiki, bularning goÀyo masxur boÀlganlarini oÀylaysiz. Nasroniylarning talaqqiysiga koÀra Qur'onning nozil boÀlgan bir kitob boÀlganini aytadigan boÀlsak ham, Qur'on butparastlikni imho, Allimushs vahdoniyat aqidasini ta'sis, jinlarga, parilarga, toshlarga ibodatni ilgÀo, bolalarni tiriklayin koÀmish kabi vahshiy odatlarni izola, butun xurofotlarni istisol, taaddudi ztish, i tahdid bilan, butun Arablar uchun Ilohiy lutf va ne'mat boÀlgan. Qur'on butun koinotni yaratgan, yashirin va oshkora hamma narsani bilgan Qodiri Mutlaq sifati bilan Zoti Kibriyoni taqdis va tabjnlarnianidan, har sitoyishga shoyondir. Qur'onning ifodasi vajiz va mujmal boÀlish bilan barobar; eng chuqur haqiqatni, eng quvatli va mulham hikmatni taqrir etgan alfaz bilan aytgan. Qur'on, davomli mamlakatlar boÀlmasa ham, muzaf qaradmhuriyatlar vujudga keltirishga xodim boÀladigan asoslarni muhtaviy boÀlganini isbot qilgan. Qur'onning asoslari bilan; faqru safolatlari faqat jaholatlari bilan qobili qiyososil ban, suvsiz va yalangÀoch bir yarim orolning sakanasi, yangi bir dinning, haroratli va samimiy soliklari boÀlishgan, davlatlar qurishgan, shaharlar insho etishgan. Darhaqiqat, Musulmonlarning haybati; FoÀlgan BogÀdod, Kordova, Dehli butun Nasroniy Ovrupani titratgan bir azamat va hashmat ihroz etgan.

Fransiyani emas. ma'ruf mustashriqlaridan Gaston Kar 1913 yili Figaro Gazetasida, yer yuzidan Musulmonlik koÀtariladigan boÀlsa, musolamatning muhofazasiga imkon boÀlib-boÀlmasligi haqida maqolalar silsilasi yozgan va u zofida u maqolalar Sharq gazetalari tarafidan tarjima qilingandi. Fransuz mustashriqi deydiki:

"Yuz millionlab insonning dini boÀlgan Musulmonlik, butun soBir iniga nazaran, dunyoning qivomi boÀlgan bir dindir. Bu aqliy dinning manbai va dasturi boÀlgan Qur'on, jahon madaniyati istinod etgan asoslarni muhtaviydir. Shu qadarki, bu madaniyatning Islomiyat tarafidan nashr qilingan asoslarnir asrtizojidan vujud topganini ayta olamiz. Darhaqiqat, bu oliy din; Ovrupaga, dunyoning i'morkorona inkishofi uchun lozim boÀlgan eng asosli manbalarni ta'min etgan.ma jihiyatning bu faiqiyatini taslim qilib, undan qarzdor boÀlganimiz shukronni bilmasakda, haqiqatning bu markazda boÀlganida shak va shubha yoÀjuda u Fransuz muharriri keyinroq Qur'onning umumiy musolamatni muhofaza xususidagi xizmatini bahs mavsuzi qilib deydiki:

Islomiyat yer yuzidan koÀtariladigan va bu yoÀl bilan hecgan u Musulmon qolmaydigan boÀlsa, tinchlikni davom qildirishga imkon qoladimi? YoÀq.. bunga imkon yoÀqdir!

Olmon olimlaridan va mustashriqlaridan Yohaym Dyu Raf son boning sihat-salomatlikka bergan ahamiyatidan bahs etarkan shu soÀzlarni aytadi:

Islomiyatning hozirga qadar Ovrupa muharrirlaridan hech birining nazari dyida bni jalb qilmagan bir tarafini bahs mavzusi qilishni istayman. Islomiyatning bu tarafini, uning sihat-salomatlikni muhofaza uchun sodir boÀlgan amrlaridir. Avvalo shuni e'yorugÀqilish lozim: Qur'on, bu nuqtai nazardan butun diniy kitoblardan ustundir. Qur'on ta'rif qilgan oddiy, faqat mukammal sihhiy qoidalarni nazari diqqatga olsak; bu muqaddas kitob soyasida butqildi yoning ba'zi qismlari bilan, hasharot mahshari boÀlgan Osiyoning mudhish bir tahlika boÀlishdan qutulganini koÀramiz. Musulmonlik nazofatni, tozalikni, nazohatni butudayki:klariga farz qilish bilan bir qancha taxribkor mikroblarni imho etgan.

Qur'on oyatlari Islomiyatning muhtasham tuzilishida ol magÀlr arqon kabi qilinga>n

Sembires Encyclopedia nomi bilan intishor etgan Inglizcha muhit-ul maorifda, Musulmonlikdan shu tarzda bahs qilinmoqda:

Islom PaygÀambarinqlarnislatini oydinlatgan Qur'on oyatlari juda ham mukammal va bagÀoyat muassirdir. Bu qism oyatlar Musulmonlikning axloqiy qoidalarini ifoda qiladi. Faqat bu qoidalar bir-ikki suraga munxasir emas. Bu oyatlarshi, siyatning muhtasham tuzilishida oltin bir arqon kabi qilingan. Insofziklik, yolgÀonchilik, hirs, isrof, fuhush, xiyonat, gÀiybat; bularning hyosi i Qur'on tarafidan eng shiddatli suratda taqbih qilingan va bular razilatning oÀzginasi boÀlib tanilgan. Boshqa tarafdan husni niyat sohibi boÀlish, boshqalarga yaxshilik qilish, iffat, hayo, musomaha, sabr va tahammul nash'sod, toÀgÀrilik, istiqomat, sulhparvarlik, haqparastlik, hamma narsadan koÀproq Janobi Haqqa e'timod va tavakkal, Allohga itoat... Musulmo

jumlaazarida haqiqiy iymon asoslari va haqiqiy bir moÀ'minning eng muhim sifatlari oÀlaroq koÀrsatilgan.

Professor Eduard Monte, "Nasroniylikning Intishori va Xasmi BoÀlgan Musuln oxir" nomli asarining 17 va 18 inchi sahifalarida deydiki:

Ratsionalizm, ya'ni aqliya kalimasining ifoda etgan ma'nosini va tarixiy ahamiyatini tavsi' eta olsak, Musulmson qiing aqliy bir din boÀlganini ayta olamiz. Aql va mantiq misdaqi bilan aqoidi diniyani muhokama etgan maktab, ratsionalizm kalimasining, Islomiyatga tamomiyla mutobiq boÀlfasod taslim qilishda taraddud etmaydi. Rasuli Akram shuur va idrok timsoli boÀlgani, aqlining iymon nurlari va komil bir yaqiyn bilan pur-nur boÀlgani muhaqqaqdir. Rasuli Akram muasirlariayl koi hayajon bilan olovlagan, bu sifatlar bilan tajhiz etgan. Hazrat Muhammad (S.A.V.) uddalashni istagan islohotni Ilohiy bir vahiy oÀlaroq taqdim etgan.si harohiy bir vahiydir. Hazrat Muhammadning (S.A.V.) dini esa, aql qoidalarining ilhomlariga tamomi bilan muvofiqdir. Ahli Islomga koÀra Islomiyatning asos aqoidi shu surat bilan xulosa qilinishi mumkin: Alloh birdir, Muhammad (Skalomn uning paygÀambaridir. Darhaqiqat, Islomiyatning asoslarini sukunat bilan va chuqur bir taammul bilan tadqiq qilgan vaqtimiz, bularning Allohning birligigailingahammadning (S.A.V.) risolatiga, soÀngra hashr va nashrga e'tiqodga muntahiy boÀlganlarini koÀramiz. Bizzot dinning asoslari tanilgan bu ikki aqida butun dindor insonlar tomonidan aql va mantiqqa mudasi, talaqqiy qilinish bilan va bular Qur'on aqidalarining xulosasi hisoblanmoqda. Qur'onning ifodasidagi oddiylik va tiniqlik, Musulmonlikning intishor va i'tilosini bila-tavaqquf tamadiy ettirgan saiq quvvat boÀlgan. Rasuliariga tarafidan tabligÀ qilingan muqaddas ta'limotning jahonshumul taraqqiysiga qaramasdan, Musulmonlarning ilhom manbai va eng quvvatli iltijogohi Qur'on boÀlgushtoqg taqdiskor va qanoatbahsh bir lison bilan, boshqa bir kitobi munzalin tafavvuq qilolmasligi bir ifoda bilan taqrir etgan kitob, Qur'ondir. Bu qadar mukammal va asrorangiz, har insonning, kaloqiga bu qadar ochiq boÀlgan bir din; muhaqqaq insonlarni oÀziga majlub etgan i'jozkor qudratga sohibdir. Musulmonlikning bu qudratga sohib boÀlganiga shubha yoÀq.

BIR NECHA MARTA BAROAT QOZONGAN RISOLA-I NURNING BIR NECHTA VILOYATDA HAQSIZ MUSODARASIGA DOIR, NURNING YUKSAK BIR TALABASINING MAHKAMASIDAGI هُمُ اASIDAN BIR PARCHADIR.

Mahkama-i odilangizning huzuriga chiqishdan favquloda mamnunman. Odil mahkada koÀ Koinot Xoliqining Haq ismining, Odil ismining va yana koÀp asmo-i Ilohiyaning tajalliygohidir. Haq nomiga hukm qilgan, Odili Mutlaq hisobiga adolat qilgan va haqiqiy, Islomiy bir adolat boÀlgan kursi-i muallo qandayam yuksakdir, qandayam mub intizir... Haq tanimas magÀrur zolimlarni huzurida sarfuru ettirgan, haqsizlarni haqni taslimga ijbor etgan odil mahkamalar eng yuksak tabjilga va eng oliy ehtiromga sazodirlar.

Zulm va gÀadr bilan huquqi ixlol etilganf uchuiyat va sharafi poy-mol qilingan mazlumlarning, huzurida ahzi mavqe bilan tazallumi hol etgan bechoralarning shu dunyo-i foniyda ihqoqi haq uchun masnadi ra'slari, mahkamalardir.an yogolda qandayam sharafbaxsh bir taxti oliy boÀlib; mazlumlarga malja va panoh, zolimlarga ham xusron va tabah boÀladi.

Insonlarning abrorini haa ham rorini ham jam' qilgan huzuri mahokim, unaqa qoÀrqiladigan bir yer emas. Balki muhabbatga, hurmatga loyiqdir.

Sultonlar bilan qullarni, aslzodalar bilan ahaiya vani musoviy tutgan shu maqom saltanatdan ham mubajjaldir. Xususan, butun olami insoniyatga davrlarning, asrlarning oqishi davomida adolat darsini bergan iy birmahkamalari; aqvomi sairaning inkvizitsiyalariga muqobil, adolat nurini bechora basharning qora sahifasiga hashmat bilan aks ettirgan. Adliya va adolat tariximiz buning minglarcha misoliga shohiddiْمُتَّAzjumla, bu muborak, adolatli mahkamaning huzurida iftixor bilan arz qilishni istaymanki; mashhur Islom sayyohi va tarixchisi Avliyo Chalabiy Sayohatnni tama deydiki: "Ilk Istanbul qozisi (hokimi) boÀlgan Hizir Bey Chalabiyning huzurida hashmatli podshoh Fotih bilan bir Rum me'mori orasida shunday bir muhokama jarayor'onnii:

Katta bir obidaning inshosida ishlatiladigan ikki marmar ustunni Fotih bir Rum me'moriga topshiradi. Me'mor ham Fotihning istagining xilofiga, bu ustunVa shuuch arshindan kesib qisqartiradi. Fotih jazo tarzida Rum me'morining qoÀlini kestiradi. Rum me'mori ham Fotihga qarshi da'vo ochadi. Shu sababli mahkamaga jalb qilingan buyuk podshoh toÀrga oÀtishni istagan vaqtda, birdanigaoÀngraning shunday ixtoriga duch keladi:

-OÀtirma hukmdorim! Xasming bilan murofa'a-i shar'iy boÀlasan, oyoqda barobar tur!

Hizir Bey Chalabiy bu buyuk shonli podshohi maza bogÀ haqsiz qoÀl kestirgani uchun, oÀzining ham qisosga tobe boÀlganini va qoÀlining kesilishini bildiradi. Faqat me'mor qisosni istamagani uchun, buyuk Fotih kuniga oÀn oltin tazminotga mahkum boÀladi va hatto qbilan n qutulgani uchun bu tazminotni belgilanganidan yigirma oltinga chiqaradi."

Islom mahkamasining adolatining shonli misollaridan biri boÀlgan bu misol, bizga eng hashmatli hukmdorlar bilan eng oroq (vrdlarning huzuri mahokimda musoviy boÀlganini koÀrsatadi.

Xullas, men ham bugun, Fotih qadar shonli, qahramon Islom hokimi Hizir Bey Chalabiyning maqomining mumassili boÀlgan va haqiqiy: Bu وti Qur'oniyani asos tutgan bir maqomning oÀrnida boÀlgan bir mahkamaning huzurida turibman. Butun qalbimni huzur va sururga aylantirgan mamnuniyatim budir.

Qarhl va ojdodimizning bu qadar ulviyatining sirri; qalblarida ALLOH qoÀrquvining mavjudiyati bilan Qur'on nurining va nihoyatsiz fayzining ruhlamon ajoylashgan boÀlishi va qudsiy haqoiqqa qarshi soÀngsiz va nihoyatsiz darajada marbutiyatlaridir. U muborak ajdoddan bizga tavorus etgan, ALLOH va QUR'ON uchun oqitgan qudsiy qonlarining hozir ham izlari boÀlgan bu yurtda va aziz azalirini fido etganlari shu mamlakatda: "Qur'onning qudsiy haqiqatlariga xizmat qilyapti, Qur'onning tafsirini oÀqiyapti, uyida saqlayapti." qaydi bilan mahkamaning huzuriga jalb qilindim.

Ha, muhokaman, u qaxsim bilan aloqador boÀlishdan ziyoda, RISOLA-I NURning muhokamasidir. Risola-i Nur esa, Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning samoviy va qudsiy haqoiqining tarashshuhoti boÀlish e'tibori bilan, u yuklloh marlardagi qiymat, toÀgÀridan toÀgÀri Qur'onga oiddir. Shu holda muhokama ham Qur'onning muhokamasidir. Ahli tavhidning kitobi boÀlgan KALOMULLOH butun oyot va bayyinoti bilan Xoliqi Koinotning vahdoniyatini va ahadiyatini e'lon qiladi. Qur'ochun kahli uqulni hayratda qoldirgan i'jozi, balogÀat va fasohati, nihoyat darajadagi yuksak uslubi, salosati bayoni, alhosil soÀngsiz badayi' vaan dahiyati bilan ins va jinning qiyomatga qadar keladigan ehtiyojotiga akmaliyat bilan kifoya qilishi, dunyo va oxirat saodatining rahbari boÀlishi va butun asrlardagi ta shu i basharga xitob qilishi va koinot Xoliqining marziyotini qullariga bildiradigan oyot va bayyinotni tafsir va izoh qiladigan mutaxassis ahli ilmning boÀlishi zaruratiga binoan har asrda keagan.

inglab mudaqqiq ahli ilm yuz minglarcha Qur'on tafsirlarini vujudga keltirishgan; butun asrlarni Qur'onning nuri bilan nurlantirishgan.

Xullas, Risola-i Nur ham bu asrda Qur'onning fayz Bu n vujud topgan, basharning takammulotiga uygÀun boÀlib Qur'on koÀrsatgan moÀ'jizali haqiqatlarning, bu takomul bilan soha-i fe'lga qoÀyilganini bildirgan va asrning idrokign pokib etgan gÀoyat qudsiy bir tafsirdir. Qur'on boshdan oyoq tavhidi Ilohiyni e'lon qiladi. Risola-i Nur ham iymoni billohni koÀrsatgan va haqoiqi iymoniyani dars bergan oyatlarni tafsir qiladi.

Xullas, muhok koÀrig asl mavzusi bu:

OÀttiz yildan beri yashirin din dushmanlarining, komunistlarning va masonlarning tahrikoti bilan, Risola-i Nur shogirdlari bir qancha mahkamalarga jalb qilinganlar. Odil mahkamalar ham u ekani yashirin din va Qur'on dushmanlari qilgan boÀhtonlarni juda ham chuqur tadqiq qilganlar, "Bularda bir ayb yoÀq, kitoblar esa foydali kitoblardir" deb, koÀp mahkamatda baroat bilan natijalanganlar.

Tamyiz Mahkamasi ham uch marta mahkamalarning baroat qarorini tasdiq etgan. Hukm qoziya-i muhkama holiga kelgani holda, msa, kotni umumiy bir dinsizlikka sudrash uchun parda orqasidagi din dushmanlari; faoliyatlarini mutamodiyan yangilaganlar, sukun va osoyishga juda ham muhtoj boÀlgan mamlakatimiznُسَهُمihatdan zaiflikka duchor etish uchun adliyalarni, mahkamalarni doimo xoinona aldovchi hiylalar bilan mashgÀul qilishgan.

Avvalroq ham aytib arz etganim vajh bilan; Salafi Solihin qoldirgan qudsiy tafsirlar ikki qyatlar: Bir qismi ahkomga doir tafsirlardir. Boshqa bir qismi ham oyoti Qur'oniyaning hikmatlarini va iymon haqiqatlarini tafsir va izoh qiladilar. Salafi Solihinsh oltu turdagi tafsirlari koÀp. Xususan GÀavsi A'zam Shohi Jiyloniy, Imom GÀazzoliy, Muhyiddin Arabiy, Imom Rabboniy kabi zavoti kiromning asarlari bu qism tafsirlardir. Ayniqsa Mavlono Jaloliddin Rumiydilar;tlarining Masnavi-i Sharifi ham bu tarz bir navi ma'naviy tafsirdir. Xullas, Risola-i Nur bu tarz tafsirlarning eng yuksagi, eng mumtozi va eng mustasnosidir. Demakki qildi;z tafsirlar mutadovildir, hech kim qarshi chiqmaydi, Risola-i Nurga ham qarshi chiqmaslik lozimdir. Qarshi chiqqanlar, QUR'ONGA va ajdodga dushmanliklaridan qarshi chiqadilar.

lar as-i Nur, arkoni iymoniyani va oyoti Qur'oniyani tafsir qilib shunday bir tarzda bayon qiladiki; hech bir munkir, hech bir dinsiz u haqiqatlarni inkor qilolmaydi. Ham riyoziy bir qat'iyat bilan isbot qiladi, koÀzga koÀrsatadi, aqlni to(Hoshidi, latoifni ishontiradi; ortiq hech bir iymoniy va Qur'oniy haqiqatni inkorga majol qolmaydi. Shu sababli; dinsizlar, komunistlar, bu mamlakatda Risola-i Nur bor ekan, mal'unona fikrlarini sohsha' vtbiqqa qoÀyolmaganlaridan va bir ma'naviy qoÀriqchi kabi Risola-i Nur doimo qarshilariga chiqqanidan, Risola-i Nurning har tomonlama nashriga toÀsiq qoÀyishni gÀoya qilib olishgan.

Risola-i Nur tahqiqiy iymon darslari bera-i tahogirdlarini har qanday yomonlikdan saqlaydi. Qalblarga toÀgÀrilik singdiradi. Uni haqqi bilan anglagan, boshqa yomonlik qilolmaydi. Shuning uchun, bugun mamlakatning har tarafidagi Risola-i Nur talab uch , osoyishning ma'naviy muhofizi hukmidadirlar. Hozirga qadar hech bir haqiqiy Nur talabasida osoyishga zid bir harakat koÀrilmagan, goÀyo Nur talabalari zobitalarning ma'naviy yordamchi'ga mulganlar. Risola-i Nur talabalarining rizo-i Ilohiydan boshqa, a'moli uxroviyaga mutavajjih boÀlishdan boshqa oÀylari yoÀq. Shu holda Risola-i Nurga gÀarazkor aldovchi hiylalar tayyorlaganlar, parda orqasidagi macha, gin dushmanlaridan boshqasi emas.

Yuqoridagi taqdim qilganlarimizda bir qancha mahkamalarning baroat qarorlarining mavjudiyatini arz qilgadim. QoÀlga kirita olganim tarix va raqamlarini bayon qilib, u odil va yuksak mahkamalarga millionlab Nur shogirdlari nomidan minnatdorligimizni b botilshni istayman. Umum Risolalarning baroat va iodasi haqida Denizli OgÀir Jazo Mahkamasining 15/Iyun/1944 tarix bilan baroat qarori bilan, Istanbul AminoÀni OgÀir Jazo Mahkamasining 1953 tarix va 1951/137rini kva 1952/27 qarori bilan; Sabilurrashod Gazetasining taqdim etganim nusxasida oÀtgan majlisda bildirilgan baroat qaroridir. Bundan tashqari mahkama-i oliyingizga surati maxsusada arz va taqdim etganim Asoyi Muso dohil umum Rili; at Nur Kulliyotining Mersin OgÀir Jazo Mahkamasining 1954/17 asos 1954/421 qaror va 9/4/954 tarixli baroat qarorining mavjudligi, mahkamalarning ta'min tinglÀlib hech bir qoÀlning Risola-i Nurga qarshi chiqmasligini tazammun etgani holda, mastur dushmanlarning xoinona faoliyatlari bilan bu safar ham taxsisan Asoyi Muso qasd qilinib odil va yuksak mahkamaga monlar.

Risola-i Nur, iymoni billoh bilan tavhidni eng yuksak darajada, aynalyaqiyn va haqqalyaqiyn bir suratda koÀzga koÀrsatib butun latoifashninamiy darajada toÀydirishi bilan iymonni taqliddan qutqarib, daraja-i tahqiqqa yuksaltiradi. Asoyi Musoda esa bu ulviy va qudsiy iymon darsi eng porloq bir suratda, ham koÀrilmagan ehtishom bida boÀbot qilinganidan, bir yuz oÀttiz jildga yaqinlashgan Risola-i Nur tafsirining goÀyo xulosasi hukmidadir.

Butun samoviy kitoblarning va butun paygÀambarm etisg eng buyuk da'vosi Xoliqi Koinotning uluhiyat va vahdoniyatini e'lon qilishdir. Qur'on boshdan oyoq tavhidni koÀrsatadi. Xullas, Asoyi Muso ham; Musulmonlarga va umum bashariyatga Janobi Haqning birli va jia daloili vahdoniyatini quyosh kabi koÀrsatishidan, eng buyuk bir mutafakkir bilan bir dinsizni va bir faylasufni haqoiqi iymoniyani tasdiqqa majbur qilgani kabi; eng omi bir odamning ham eng yuksak haqiqatlarni eng katta bir su tafribilan anglashini ta'min etgan, tavhidni koÀrsatgan oyoti Qur'oniyaning eng qudsiy bir tafsiridir. Aynan ismi kabidir. Qandayki Muso Alayhissalom qoÀlidagi hassasi bilan qora toshlardan, mevasiz vodiy va qi, otash sochgan choÀllardan obi hayotni sochtirgani kabi, Asoyi Muso ham, vahdoniyati Ilohiyani isbot qilishi bilan dunyo va oxirat olamlarini ziyodor qiladigan tavhid nurlarini sochtiryapti; tosh kabi qalblarni mum kabi erityapti, shavqi igi uskoÀngillarni tasxir etyapti.

Ham modomiki mahkamalarning baroati mavjud va vijdon hurriyati bor va hech bir mamlakatda ilm bilan mashgÀul boÀlganlarga qarshi chiqilmaydi; shu holda ulumi avvalin va oxirinni jamlagan Risola-i Nurga hamÀlgan)i chiqilmaslik lozim.

Risola-i Nur yurtning osoyishiga, sukun va salomatiga xizmat qilganiga dalil: Millionlab talabalarining hech birisida bir voqeaning koÀrilmasligi bilan barobar,rida vsining ham nomuskorona faoliyatlari bilan mustaqim koÀrilganlaridir. Risola-i Nur Kulliyoti, Asoyi Muso bilan birlikda kutubxona-i masa'imning harimidan olinishi bilan, har qanday ayb unsurining mavjudiyatini bizzot raf' etadi. Zero har munavvar odam kutubxonasida har navi kitobni saqlaydi, oÀiydi, tadqiq etadi. Mal'unona fikrlarni nashr etgan va anarxistlikni talqin etgan kitoblar ham kutubxonalarda ochiqchasiga tadqiqqa tobedir.

Risola-i Nur, Qur'onning bu asrda eng yuksak va eng qudsiy bir tafsiridir. Haqiqatlari samoviydir, Qur'oniydir. Shunday ekan Qur'on oÀqilarkan, u ham oÀqiladi. Risola-i Nur, mujavharoti Qur'oniya haqiqatlarining namoyishgilar. , bozoridir. Bu ulviy bozorda hamma istagani kabi tijorat qiladi. Uxroviy, ma'naviy boyliklarga mazhariyatni ta'min qiladi.

Bu qadar taqdim qilganlarimiz bilan ifoda etmoq istadimki: Maa yolgiz; iymonimizni qutqarmoqdir, iymonga xizmatdir, Qur'onga xizmatdir. Oxiratga mutavajjih boÀlgan bir hol esa, hech bir tur ayb mavzusi boÀlolmaydi. Mutamodiyan shikoyatda boÀlganimiz u yashirin din dushmanlari, turli-tuman nayranglarlgunic, aldovchi hiylalar bilan, iz'ojlar bilan bizlarni bu qudsiy vazifadan man qilishga harakat qilyaptilar. Bizlar esa bu qudsiy yoÀlda Qur'on va iymon uchun hamma narsamizni fido qilishga seva-seva hozirmiz. Nafaqat dunyoviy iztiroblring, hannamiy azoblar ham berilsa, pichoqlar bilan ham poralansak, eng mudhish oÀlimlarga ham ma'ruz qoldirilsak, asrlar boÀyicha millionlab mubornkirdaodimiz fidoyi jon etganlari bu qudsiy haqiqatga bizning jonimiz ham fido boÀlsin. Bir emas, ming ruhim ham boÀlsa, Qur'on uchun, iymon uchun hammasini fido qilishga har zamon tayyorman.

Shu aziz vatanning toshlari, tuproqlarzikr qdalari, qubbalari, masjidlari, minoralari, mozor toshlari, maqbaralari; Qur'on tabligÀ etgan zamzama-i tavhidni hayqiryaptilar. Iymon va Qur'oniy bilzaliy nurini atom zarrotiga qadar nufuz etib e'lon etgan tavhid haqiqatini, hech bir quvvat bu vatanning va bu millatning siyna-i pokidan oÀchirolmaadir.

Muhtaram mahkamangizdan, yuksak adolatingizdan; haqoiqi Qur'oniyani va vahdoniyati Ilohiyani hashmat bilan e'lon qilgan va tavhidni a'zamiy darfat qikoÀrsatgan Risola-i Nur Kulliyotining i'odasiga va baroatiga qaror berishingizni iltimos qilaman.

Risola-i Nur Qur'onning molidir. Arshni farshga bogÀlagan Kal qilgah bilan moziy tomonidagi milliardlab ahli iymon, avliyo va anbiyo aloqador boÀlganlari kabi, Risola-i Nur mahkamasi bilan ham ma'nan aloqadordirlarshiga ham keksaygan Arzning, toÀrt yuz million Musulmon sakanasi Risola-i Nurning baroatiga va erkinligiga va intishoriga muntazirdirlar.

Moziy tarafidan parda-i gÀayb orqasigvijdoningan muborak ajdodimizning nuroniy qofilalari, ulviy maqomlaridan Risola-i Nur mahkamasiga ma'nan nazirdirlar.

Mustaqbal jabhasining fayzli nasllari baroat {(Hoshiya) Bu mudofaa tilalar bngan muhokama baroat bilan natijalangan.} qarorini kutyaptilar.

DUO

بِسْمِ اللysi raلرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

Ismilamga haqqi uchun, Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon hurmati uchun va Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam sharafi uchun, bu "Ishorot-ul I'joz"ni bostirganlyuksaka muborak yordamchilarini va Risola-i Nur talabalarini Jannat-ul Firdavsda saodati abadiyaga mazhar ayla. Omin! Va xizmati iymoniya va Qur'oniyada doimo muvaffaq ayْقًا قin! Va daftari hasanotlariga bu Ishorot-ul I'jozning har bir harfiga muqobil ming hasana yozdir. Omin! Va Nurlarning nashrida sabot va davom va ixlos ehson ayla... Omin! Omin! Omin!

Yo Arhamurrohimin! Umum Risola-i Nur shogirdlarini ikki jama'nosmas'ud ayla. Omin! Insiy va jinniy shaytonlarning sharlaridan muhofaza ayla. Omin! Va bu ojiz va bechora Saidning qusurotini avf ayla... Omin! Omin! Omin, "Hamum Nur shogirdlari nomiga

1) Tanbeh

2) Ifoda-i Marom

3) Qur'onning Ta'rifi

4) Ibtido-i Tafsir

5) Fotiha Surasi

6) Hurufi Muqatto'a

7) Iymoni BilgÀayb

8) Sadaqa vganlart

9) Iymoni Biloxirat

10) Daloili Hashr

11) Mohiyati Kufr

12) Muhrlangan Qalblar

13) Munofiqlar Bahsi

14) Ibodatning Haqiqati

15) Tavhidning Isboti

16) Nubuvvatning Tahqiqi

17) I'joammadn'on

18) Qiyomat va Oxirat

19) Nukati I'joziya

20) Ihyo-i Arvoh

21) Sab'a Samovot

22) Sirri Xilofati Insoniya

23) Ajnabiy Faylasuflarning Q, agarhaqidagi bayonotlari

24) Mahmad Kayalarning bir mudofaasi

Hz. Ustozning noshirlarga duosi