Risale-i Nur

Tanbeh:

Ishorot-ul I'joz Tafsiri eski Harbi Umumiyning birinchi yilida, jabha-i harbda, ma'hazsiz va kitob mavjud boʻlmagani holda ta'lif qilingan. Harb zamonining zaruratidan boshqa, toʻrt sababga binoan gʻoyat muxtasar va ijozli bir tarzda yozilgan; Fotiha va nisfi avval yanada mujmal, yanada muxtasar qolgan.

Avvalo: U zamon izohga muso'ada etmas edi. Eski Said ijozli va qisqa ta'birot bilan ifoda-i marom etgan edi.

Soniyan: Gʻoyat zakiy boʻlgan oʻz talabalarining daraja-i fahmlarini oʻylar edi, boshqalarning tushunishlarini hisobga olmagan edi.

Solisan: Eski Said, eng daqiq va eng nozik boʻlgan nazmi Qur'ondagi ijozli boʻlgan i'jozni bayon qilgani uchun, qisqa va nafis chiqqan. Faqat hozir Yangi Said nazari bilan mutolaa etdim. Haqiqatdan, Eski Saidning butun xatioti bilan barobar, bu tafsirdagi tadqiqoti oliyasi uning bir shoh asaridir. Yozgan vaqti doimo shahid boʻlishga tayyorlangani uchun, xolis bir niyat bilan va balogʻatning qonunlariga va ulumi Arabiyaning dasturlariga tatbiq qilib yozgani uchun, hech birini rad qilolmadim. Balki Janobi Haq bu asarni unga kafforati zunub qiladi va bu tafsirni ham toʻliq tushunadigan odamlarni yetishtiradi inshaalloh.

Agar Birinchi Harbi Umumiy kabi monelar boʻlmasaydi, tafsirning bu birinchi jildi, i'joz vujuhidan boʻlgan i'jozi nazmiyni bayon qilgani kabi, boshqa juzlar va maktublar ham mutafarriq haqoiqi tafsiriyani ichiga olsaydi, Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonga goʻzal bir tafsiri jome' boʻlardi. Balki inshaalloh, shu juzi tafsir va oltmish olti adad, balki bir yuz oʻttiz adad "Soʻzlar" va "Maktubot" Risolalari bilan barobar ma'haz boʻlsa, kelajakda baxtiyor bir hay'at shunday bir tafsiri Qur'oniy yozar, inshaalloh...

Bu horiqo tafsirda, munofiqlar haqida boʻlgan oʻn ikki oyat bilan muannid kofirlar uchun boʻlgan ikki oyatning izohot va tafsilotining ichida koʻp munosaboti balogʻatni koʻplar tushunmaydigan va istifoda qilmaydigan ahamiyatsiz nuktalarning zikr qilinishining sirri va boshqa oyatlardagi tahqiqga va izohga muxolif boʻlib mohiyati kufriyaning tafsilotiga va ahli nifoq tamassuk etgan shubhalariga juda oz toʻxtalib oʻtilishining hikmati va yolgʻiz alfazi Qur'oniyaning nozik ishorot va dalolatlarining ahamiyat bilan bayon qilinishining sababi uch nuktadir:

Birinchi Nukta: Bidoyati zuhuri Islomiyatda muannid va kitobsiz kofirlarning va nifoqqa kirgan eski dinlarning munofiqlari kabi, aynan bu zamoni oxirda bir nazirasi chiqishini, darsi Qur'oniydan kelgan bir sunuhot bilan Eski Said his qilgan. Munofiqlar haqidagi oyatlarni izoh bilan eng nozik nuktalarni bayon qilgan, faqat mutolaachilarning zehnini bulgʻatmaslik uchun mohiyati maslaklarini va istinod nuqtalarini mujmal qoldirgan, izoh qilmagan. Zotan Risola-i Nurning maslagi shuki; zehnlarda bir iz qoldirmaslik uchun, boshqa ulamoga muxolif boʻlib, muorizlarning shubhalarini zikr qilmasdan shunday bir javob beradiki, ortiq vahm va vasvasaga yer qolmaydi. Eski Said bu tafsirda, Risola-i Nur kabi, zehnlarni bulgʻatmaslik uchun, yolgʻiz balogʻat nuqtasida lafzning dalolatiga va ishorotiga ahamiyat bergan.

Ikkinchi Nukta: Modomiki Qur'oni Hakimning har harfining oʻqilganda shunday bir qiymati boʻladiki; bir harf oʻn, yuz, ming va minglab savobni va boqiy meva-i uxroviyni beradigan mohiyatdadir; albatta Eski Saidning bu tafsirida bir soch kabi, bir zarra kabi, Qur'onning kalimotiga aloqador boʻlgan nuktalarni izoh qilishi isrof emas, ahamiyatsiz emas. Balki qovoqlarning kipriklari va balki koʻz qorachigʻining zarralari kabi qiymatli boʻlganini his qilganki, u dahshatli harb ichida bu nozikkina tola kabi munosabatlarni yozishdan va oʻylashdan, ovchi xattida dushman oʻqlari uni chalgʻitmagan, undan voz kechirmagan.

{(Hoshiya) Ajabo, bunday bir odam, hech mumkinmidirki; dinni siyosatga, dunyoga vosita qilsin. Bu ittihomni qilganlarning qay daraja adolatdan xorij bir zulm qilganlari anglashiladi.

Nur Talabalaridan Zubayr, Bayram}

Uchinchi Nukta: Turkchaga tarjimasi Arabchadagi jazolat, balogʻat va horiqo qiymatini muhofaza qilolmagan. Ba'zan esa muxtasar ketgan. Inshaalloh Arabcha tafsir bu tarjimaning oxirida bir mone boʻlmasa nashr qilinadi, tarjimadagi nuqsonlarini izola qiladi. Faqat Arabcha tafsirda tavofuqning anvo'idan koʻp horiqolar bor, bashar ixtiyori qoʻshilmagan. Shuning uchun u matbu'ning ayni tarzida -imkoni boʻlsa- mumkin boʻlgan qadar harakat qilish lozimki, alomati maqbuliyat boʻlgan u horiqolar yoʻqolmasin.

Qirq yil avval Harbi Umumiyda, jabhada ovchi xattida ba'zan ot ustida ta'lif qilingan bu Ishorot-ul I'joz Tafsirining bir qismini Ustozimizdan dars oldik. Ilmi Balogʻatni va qavoidi Arabiyani bilmaganimiz holda, olgan darsimiz bilan bundagi bir sirri azimni fahm ettikki, bu Ishorot-ul I'joz Tafsiri haqiqatdan horiqodir. Bu Tafsir Qur'onning vujuhi i'jozidan yolgʻiz nazmidagi i'jozni horiqo bir tarzda koʻrsatishi munosabati bilan toʻrt nuqtani bayon qilamiz:

Birinchisi: Modomiki Qur'on kalomullohdir; umum asrlar ustida va orqasida oʻtirgan muxtalif tabaqa-tabaqa boʻlib safga tortilgan butun navi basharga xitob qiladi, dars beradi. Ham bu koinot Xoliqi Zuljalolining kalomi boʻlib Rububiyatning eng yuksak martabasidan chiqib, bu minglab muxtalif tabaqa muxotoblar bilan gapiradi, umumining butun savollariga va ehtiyojlariga javob beradi; albatta ma'nolari kulliy va umumiydir. Bashar kalomi kabi maxsus bir zamonga, muayyan bir toifaga va juz'iy bir ma'noga inhisor etmaydi. Butun jin va insning minglab muxtalif tabaqada boʻlgan afkor va uqul va qulub va arvohining har birisiga loyiq gʻidolarni beradi, tarqatadi.

Ikkinchisi: Kalomi Azaliydan kelgan va butun asrlarni va butun tavoifi navi basharni muxotob ittihoz etgan Qur'oni Hakimning gʻoyat kulliy ma'nolarining, javharlarining sadafi hukmida boʻlgan lafzi Qur'oniy, albatta kulliydir. Yolgʻiz qiroatida har bir harfining oʻn, yuz, ming va minglab va ayyomi muborakada oʻttiz mingga qadar savobi uxroviy va meva-i Jannat bergan hurufi Qur'oniyaning har birida mavjudiyati qat'iy boʻlgan i'jozning bir qismini bu tafsirda koʻrdik.

Uchinchisi: Bir narsaning husn va jamoli u narsaning majmuida koʻrinadi. Juzlarga ayrilgan vaqt, majmuida koʻringan husn va jamol parchalarida koʻrinmaydi. U narsaning umumida tazohur etgan naqsh va goʻzallik har bir qismida qidirilmaydi. Koʻrinmagan vaqt, koʻrinmasligi uning sababi qusuri tavahhum etilmaydi. Shunday boʻlishiga qaramasdan, Qur'oni Hakimning sura va oyatlarida koʻringan moʻ'jiza-i nazm, hay'at va holat e'tibori bilan tahlil etilgan vaqt, boshqa bir tarzda yana oʻzini ahli tadqiqqa koʻrsatadi. Xullas, bu Ishorot-ul I'joz Arabcha Tafsiri, i'jozi Qur'oniyning yetti manbaidan bir manbai boʻlgan nazmidagi jazolatni eng nozik asroriga qadar bayon va izoh qiladi. Qur'oni Hakimning oʻn, yuz, ming va minglab va ayyomi muborakada oʻttiz mingga qadar samara-i uxroviy bergan hurufotining har biriga oid, Ishorot-ul I'jozning a'zamiy ihtimom bilan ulardagi i'jozni koʻrsatishga harakat qilishi, albatta isrof emas, ayni haqiqatdir.

Toʻrtinchisi: Qur'oni Hakimning Kalomi Azaliydan kelgani va butun asrlardagi butun tabaqoti basharga xitob qilishi e'tibori bilan, ma'nosida bir jome'iyat va kulliyati horiqo bordir. Insondagi aql va lison kabi, bir onda yolgʻiz bir masalani oʻylash va yolgʻiz bir lafzni aytish kabi juz'iy emas, koʻz kabi qamrovli bir nazarga sohib boʻlish kabi, Kalomi Azaliy ham butun zamonni va butun toifa-i insoniyani nazarga olgan bir kulliyatda bir kalomi ilohiydir. Albatta Uning ma'nosi, bashar kalomi kabi juz'iy bir ma'noga va xusisiy bir maqsadga munxasir emas. Bu sababdan, butun tafsirlarda koʻringan va sarohat, ishorat, ramz, imo, talvih, talmih kabi tabaqalar bilan mufassiriyn bayon qilgan ma'nolar, qavoidi Arabiyaga va usuli nahvga va usuli dinga muxolif boʻlmaslik sharti bilan, u ma'nolar u kalomdan bizzot muroddir, maqsuddir.

Ifodat-ul Marom

Qur'oni Azimushshon butun zamonlarda kelib oʻtgan navi basharning tabaqalariga, millatlariga va kishilariga xitoban Arshi A'lodan irod etilgan Ilohiy va shumulli bir nutq va umumiy, Rabboniy bir xitoba boʻlgani kabi; bilinishi, bir kishining yoki kichik bir jamoatning iqtidoridan xorij boʻlgan va ayniqsa bu zamonda, dunyo moddiyotiga oid juda koʻp fanlarni va ilmlarni oʻzida jamlagan.

Bu e'tibor bilan zamon jihatidan, makon jihatidan, ixtisos jihatidan doira-i ihotasi juda tor boʻlgan bir kishining fahmidan va qorihasidan chiqqan bir tafsir, bihaqqin Qur'oni Azimushshonga tafsir boʻlolmaydi. Chunki Qur'onning xitobiga muxotob boʻlgan millatlarning, insonlarning ahvoli ruhiyalariga va moddiyotlariga, jome' boʻlgan nozik fanlarga, ilmlarga bir kishi voqif va sohibi ixtisos boʻlolmaski, unga koʻra bir tafsir qila olsin. Ham bir kishining maslagi va mashrabi taassubdan xoli boʻlolmaski, haqoiqi Qur'oniyani koʻrsin, betarafona bayon qilsin. Ham bir kishining fahmidan chiqqan bir da'vo unga xos boʻlib, boshqasi u da'voning qabuliga da'vat qilinolmaydi. Agarki bir turdagi ijmo'ning tasdiqiga mazhar boʻlsa.

Shu sababli Qur'onning nozik ma'nolarining va tafsirlarda tarqoq bir suratda boʻlgan mahosinining va zamonning tajribasi bilan fanning kashfi soyasida tajalliy etgan haqiqatlarining tasbiti bilan, bir tafsir har biri bir necha fanda mutaxassis boʻlgan muhaqqiqiyni ulamodan yuksak bir hay'atning tadqiqoti bilan, tahqiqoti bilan qilinishi lozim. Haqiqatdan, qonuniy hukmlarning tanzim va ittirodi bir kishining fikridan emas, yuksak bir hay'atning nazari diqqat va tadqiqotidan oʻtishi lozimki, umumiy bir amniyatni va jumhuri nosning e'timodini qozonish uchun millatga qarshi bir kafolati zimniya maydonga kelsin; va ijmo'-i millat hujjatni qoʻlga kirita olsin.

Ha, Qur'oni Azimushshonning mufassiri yuksak bir daho sohibi va nafiz bir ijtihodga molik va bir valoyati komilaga ega bir zot boʻlishi kerak. Ayniqsa bu zamonlarda bu shartlar faqatgina yuksak va azim bir hay'atning tasonudi bilan va u hay'atning talohuqi afkoridan va ruhlarining tanosubi bilan bir-biriga yordam berishidan va hurriyati fikrlaridan va taassublaridan ozoda boʻlib tom ixloslaridan tugʻilgan dohiy bir shaxsi ma'naviyda boʻladi. Xullas, Qur'onni faqat shunday bir shaxsi ma'naviy tafsir qila oladi. Chunki "Juzda boʻlmagan kullda boʻladi" qoidasiga binoan, har kishida boʻlmagan bu kabi shartlar hay'atda boʻladi. Bunday bir hay'atning zuhurini koʻpdan beri kutarkan, hissi qoblal vuqu' turidan boʻlib, mamlakatni buzib yondiradigan buyuk bir zilzilaning arafasida boʻlganimiz zehnga keldi.

{(Hoshiya1) Ha, Vanda Xorxor Madrasamizning tomida asnoyi darsda buyuk bir zilzilaning kelayotganini aytdi. Haqiqatdan aytgani kabi, oz bir zamon soʻngra Harbi Umumiy boshlandi.

Hamza, Mahmad Shafiq, Mahmad Mihri}

"Bir narsa butunicha qoʻlga kiritilmagan taqdirda u narsani tamomila tark qilish joiz emas" qoidasiga binoan, ojizligim va qusurim bilan barobar; Qur'onning ba'zi haqiqatlari bilan nazmidagi i'joziga doir ba'zi ishoratlarni bir oʻzim qayd qilishni boshladim. Faqat Birinchi Harbi Umumiyning oʻt olishi bilan Erzurumning Pasinlarning togʻ va daralariga tushdik. U qiyomatlarda, u togʻ va tepalarda fursat topish bilan, qalbimga kelganlarni, bir-biriga mos kelmagan iboralar bilan u dahshatli va muxtalif hollarda yozar edim. U zamonlarda, u kabi yerlarda, murojaat qilinadigan tafsirlarning, kitoblarning boʻlishi mumkin boʻlmaganidan; yozganlarim yolgʻiz sunuhoti qalbiyamdan iborat qoldi. Shu sunuhotim agar tafsirlarga muvofiq boʻlsa, nurun ala nur; shoyat muxolif jihatlari boʻlsa, mening qusurlarimga isnod qilinishi mumkin. Ha, tasxixga muhtoj yerlari bor, faqat xatti harbda buyuk bir ixlos bilan, shahidlar orasida yozilib kiydirilgan u yirtiq iboralarning tabdiliga (shahidlarning qon va kiyimlarining tabdiliga ruxsat berilmagani kabi) ruxsat berolmadim va qalbim rozi boʻlmadi. Hozir ham rozi emas, chunki u zamondagi ixlos va xulusni hozir topolmayapman.

{(Hoshiya2) Yangi Said Risola-i Nurdagi haqiqiy ixlos bilan yana u ixlosni topdi. Yangi Said ayni ixlos bilan qaradi, tasxix yerini topolmadi. Demak, sunuhoti Qur'oniya boʻlganidan, i'jozi Qur'oniya uni xatolardan himoya qilgan.

Nur Talabalari}

Shu bilan birgalikda, qalamga olganim shu Ishorot-ul I'joz nomli asarimni haqiqiy bir tafsir niyati bilan qilmadim; faqat ulamo-i Islomdan ahli tahqiqning taqdirlariga mazhar boʻlgan taqdirda, uzoq bir istiqbolda qilinadigan yuksak bir tafsirga bir oʻrnak va bir ma'haz boʻlish uchun u zamonlarning insonlariga bir tuhfa maqsadi bilan qildim.

Qur'on Nedir? Ta'rifi Qandaydir?

Shu kitobi kabiri koinotning bir tarjima-i azaliyasi.. va oyoti takviniyani oʻqigan mutanavvi' tillarining tarjiymoni abadiysi.. va shu olami gʻayb va shahodat kitobining mufassiri.. va zaminda va koʻkda yashirin asmo-i Ilohiyaning ma'naviy xazinalarining kashshofi.. va suturi hodisotning ostida muzmar haqoiqning kaliti.. va olami shahodatda olami gʻaybning lisoni.. va shu olami shahodat pardasi orqasida boʻlgan va olami gʻayb jihatidan kelgan iltifototi abadiya-i Rahmoniya va xitoboti azaliya-i Subhoniyaning xazinasi.. va shu Islomiyat olami ma'naviysining quyoshi, tamali, handasasi.. va avolimi uxroviyaning muqaddas xaritasi.. va zot va sifot va asmo va shuuni Ilohiyaning qovli sharihi, tafsiri vazihi, burhoni qat'iysi, tarjiymoni sati'i.. va shu olami insoniyatning murabbiysi.. va insoniyati kubro boʻlgan Islomiyatning ma va ziyosi.. va navi basharning hikmati haqiqiyasi.. va insoniyatni saodatga chorlagan haqiqiy murshidi va hadiysi... va insonlarga ham bir kitobi shariat, ham bir kitobi duo, ham bir kitobi hikmat, ham bir kitobi ubudiyat, ham bir kitobi amr va da'vat, ham bir kitobi zikr, ham bir kitobi fikr, ham insonning butun hojoti ma'naviyasiga marji' boʻladigan koʻp kitoblarni tazammun etgan yagona, jome' bir kitobi muqaddas.. ham butun avliyo va siddiqiynning va urofa va muhaqqiqiynning muxtalif mashrablariga va boshqa-boshqa maslaklariga, har biridagi mashrabning mazaqiga loyiq va u mashrabni tanvir etadigan va har bir maslakning masaqiga muvofiq va uni tasvir etadigan bittadan risola ibroz etgan muqaddas bir kutubxona hukmida bir kitobi samoviydir.

Qur'on Arshi A'zamdan, Ismi A'zamdan, har ismning martaba-i a'zamidan kelgani uchun, Oʻn Ikkinchi Soʻzda bayon va isbot qilingani kabi; Qur'on butun olamlarning Robbi e'tibori bilan Allohning kalomidir. Ham butun mavjudotning Ilohi unvoni bilan Allohning farmonidir. Ham butun samovot va arzning Xoliqi nomiga bir xitobdir. Ham Rububiyati mutlaqa jihatidan bir mukolamadir. Ham saltanati omma-i Subhoniya hisobiga bir xutba-i azaliyadir. Ham rahmati vase'a-i muhita nuqtai nazaridan bir daftari iltifototi Rahmoniyadir. Ham Uluhiyatning azamati hashmati e'tibori bilan, boshlarida ba'zan kalit soʻz boʻlgan bir muxobara majmuasidir. Ham ismi a'zamning muhitidan nuzul bilan arshi a'zamning butun muhatiga qaragan va taftish etgan hikmat-fashon bir kitobi muqaddasdir. Va shu sirdandirki, "Kalomulloh" unvoni kamoli layoqat bilan Qur'onga berilgan va doimo ham beriladi. Qur'ondan soʻngra boshqa anbiyoning kutub va suhuflari darajasi keladi. Boshqa nihoyatsiz kalimoti Ilohiyaning esa bir qismi ham xos bir e'tibor bilan, juz'iy bir unvon bilan, xususiy bir tajalliy bilan, juz'iy bir ism bilan va xos bir rububiyat bilan va maxsus bir saltanat bilan va xususiy bir rahmat bilan zohir boʻlgan ilhomot suratida bir mukolamadir. Malak va bashar va hayvonotning ilhomlari kulliyat va xususiyat e'tibori bilan koʻp muxtalifdir.

Qur'on asrlari muxtalif butun anbiyoning kitoblarini va mashrablari muxtalif butun avliyoning risolalarini va maslaklari muxtalif butun asfiyoning asarlarini ijmolan tazammun etgan va jihoti sittasi porloq va avhom va shubahotning zulumotidan musaffo va nuqta-i istinodi bilyaqiyn vahyi samoviy va kalomi azaliy.. va maqsadi va gʻoyasi, bilmushohada saodati abadiya.. ichi, bilbedaho xolis hidoyat.. usti, bizzarura anvori iymon.. osti, biilmalyaqiyn dalil va burhon.. oʻngi, bittajriba taslimi qalb va vijdon.. chapi, biaynalyaqiyn tasxiri aql va iz'on.. mevasi, bihaqqalyaqiyn rahmati Rahmon va dori jinon.. maqomi va qiymati, bilhads-is sodiq maqbuli malak va insu jon bir kitobi samoviydir.

Shu Ishorot-ul I'joz nomli asardan maqsadimiz; Qur'onning nazmiga, lafziga va iborasiga oid i'joz ishoratlarini va ramzlarini bayon qilishdir. Chunki i'jozning muhim bir vajhi nazmidan tajalliy etadi. Va eng porloq i'joz, Qur'onning nazmidagi naqshlardan iboratdir.

Qur'ondagi anosiri asosiya va Qur'on ta'qib qilgan maqsadlar; Tavhid, Nubuvvat, Hashr, Adolat bilan Ibodat boʻlib toʻrtdir. Bu toʻrt unsurni bayon qilamiz.

S: Qur'onning shu toʻrt maqsadga toʻgʻri yurgani nimadan ma'lumdir?

J: Ha, bani odam katta bir karvon va azim bir qofila kabi moziyning daralaridan kelib, vujud va hayot sahrosida musofir boʻlib, istiqbolning yuksak togʻlariga va muzayyan bogʻlariga mutavajjihan qofila-qofila mutasalsilan yurayotgan ekan, koinotning nazari diqqatini jalb qildi: "Shu gʻarib va ajib maxluqlar kimlar? Qayerdan kelyaptilar? Qayerga ketyaptilar?" deya ahvollarini anglash uchun xilqat hukumati fanni hikmatni qarshilariga chiqardi. Va oralarida shunday bir muhovara boshlandi:

Hikmat: Qayerdan kelyapsiz? Qayerga ketyapsiz? Bu dunyoda ishingiz nima? Raisingiz kim?

Bu savolga bani odam nomidan, oʻxshashi boʻlgan buyuk paygʻambarlar kabi, Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalam navi basharga vakolatan qarshisiga chiqib shunday javob berdi:

Ey hikmat! Bu koʻrgan insonlaring, Sultoni Azaliyning qudrati bilan yoʻqlik qorongʻiliklaridan ziyodor borliq olamiga chiqarilgan maxluqlardir. Sultoni Azaliy butun mavjudoti ichida biz insonlarni tanlagan va omonati kubroni bizga bergan. Biz hashr yoʻli bilan saodati abadiyaga mutavajjihan ketyapmiz. Dunyodagi ishimiz ham, u saodati abadiya yoʻllarini ta'min qilish bilan, ra's-ul molimiz boʻlgan iste'dodlarimizni rivojlantirishdir. Va shu azim inson karvoniga, bundan soʻngra Sultoni Azaliydan risolat vazifasi bilan kelib rayosat etgan menman. Mana, u Sultoni Azaliyning risolat baroati boʻlib menga bergan Qur'oni Azimushshon qoʻlimda. Shubhang boʻlsa ol, oʻqi!

Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalam bergan shu javoblar Qur'ondan muqtabas va Qur'on lisoni bilan aytilganidan, Qur'onning anosiri asosiyasi shu toʻrt maqsadda tamarkuz etgani tushuniladi.

S: Shu maqosidi arbaa Qur'onning qaysi oyatlarida mavjud?

J: U anosiri arbaa Qur'onning hay'ati majmuasida boʻlgani kabi; Qur'onning suralarida, oyatlarida, kalomlarida, hatto kalimalarida ham sarohatan yoki ishoratan yoki ramzan mavjuddir. Chunki Qur'onning kulli juzlarida koʻringani kabi, juzlari ham Qur'onning kulliga oynadir. Shuning uchunki, Qur'on mushahhas boʻlgani holda, afrod sohibi boʻlgan kulliy kabi ta'rif qilinadi.

S: بِسْمِ اللّٰهِ va اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ kabi oyatlarda maqosidi arbaaga ishoratlar bormidir?

J: Ha قُلْ kalimasi Qur'onning koʻp yerlarida mazkur yoki muqaddardir. Bu mazkur va muqaddar boʻlgan قُلْ kalimalariga asos boʻlib بِسْمِ اللّٰهِ dan avval قُلْ kalimasi muqaddardir. Ya'ni, "Yo Muhammad! Bu jumlani insonlarga aytgin va ta'lim bergin." Demak basmalada Ilohiy va zimniy bir amr bor. Shu sababli, shu muqaddar boʻlgan قُلْ amri risolat va nubuvvatga ishoratdir. Chunki Rasul boʻlmasaydi, tabligʻ va ta'limga ma'mur boʻlmasdi. Shuning kabi, hasrni ifoda qilgan "jar va majrurning taqdimi" tavhidga imodir. Va shuningdek اَلرَّحْمٰنِ nizom va adolatga, اَلرَّح۪يمِ ham hashrga dalolat qiladi. V a shuningdek اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ dagi ل ixtisosni ifoda qilganidan, tavhidga ishoratdir.

adolat bilan nubuvvatga ramzdir. Chunki tarbiya rasullar vositasi bilan boʻladi.

zotan sarohatan hashr va qiyomatga dalolat qiladi.

Va shuningdek

sadafi ham u maqosidi arbaa javharlarini tazammun etgan.

بِسْمِ اللّٰهِ : Bu kalom quyosh kabidir. Ya'ni, quyosh boshqalarni koʻrsatgani kabi, oʻzini ham koʻrsatadi, boshqa bir quyoshga ehtiyoj qoldirmaydi. بِسْمِ اللّٰهِ boshqalarga qilgan vazifani oʻziga ham qiladi, ikkinchi bir بِسْمِ اللّٰهِ yana lozim emas. Ha, بِسْمِ اللّٰهِ shunday mustaqil bir nurki, bu nur hech bir narsaga bogʻliq emasdir. Hatto bu nurning "jar va majrur"i ham hech bir narsaga muhtoj emasdir. Faqat ب harfidan mustafad boʻlgan اَسْتَع۪ينُ yoki urf jihatidan ma'lum boʻlgan اَتَيَمَنُّ va yoxud muqaddar boʻlgan قُلْ istilzom etgan اِقْرَاْ fe'llaridan biriga mutaalliqdir.

بِسْمِ اللّٰهِ dagi "jar va majrur"ga mutaalliq boʻlib mazkur boʻlgan fe'llar basmaladan soʻngra taqdir etiladiki, hasrni ifoda qilish bilan ixlos va tavhidni tazammun etsin.

اِسْمٌ : Janobi Haqning zotiy ismlari boʻlgani kabi, fe'liy ismlari ham bor. Bu fe'liy ismlarning Gʻaffor va Razzoq, Muhyi va Mumit kabi juda koʻp navlari bor.

S- Bu fe'liy ismlarining kasrat bilan tanavvu'i nima uchun sodir boʻladi?

J- Qudrati Azaliyaning koinotdagi mavjudotning navlariga, fardlariga boʻlgan nisbat va taalluqidan hosil boʻladi. Bu e'tibor bilan, بِسْمِ اللّٰهِ qudrati azaliyaning taalluq va ta'sirini jalb qiladi. Va u taalluq abdning kasbiga va ishiga yordam beruvchi bir ruh kabi boʻladi. Shunday ekan, hech kim hech bir ishini basmalasiz qoldirmasin!

اَللّٰهِ lafzi jaloli butun sifoti kamoliyani tazammun etgan bir sadafdir. Chunki lafzi jalol Zoti Aqdasga dalolat qiladi, Zoti Aqdas ham butun sifoti kamoliyani istilzom etadi. Shunday ekan, u lafza-i muqaddasa dalolati iltizomiya bilan butun sifoti kamoliyaga dalolat qiladi.

Boshqa ismi xoslarda bu dalolat yoʻq. Chunki boshqa zotlarda sifoti kamoliyani istilzom etish yoʻq.

اَلرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ : Bu ikki sifatning lafzi jaloldan soʻngra zikrlarini ijob etgan munosabatlardan birisi shudirki: Lafza-i jaloldan jalol silsilasi tajalliy etgani kabi, bu ikki sifatdan ham jamol silsilasi tajalliy etadi. Ha, har bir olamda amr va nahiy, savob va azob, targʻib va tarhib, tasbeh va tahmid, xavf va rijo kabi juda koʻp furuot jalol va jamolning tajalliysi bilan tasalsul etib kelyapti. Ikkinchisi: Janobi Haqning ismi Zoti Aqdasiga ayn boʻlish jihati bilan, lafza-i jalol sifoti ayniyaga ishoratdir. الرَّح۪يمِ ham fe'liy boʻlgan sifoti gʻayriyaga imodir. اَلرَّحْمٰنِ ham na ayn, na gʻayr boʻlgan sifoti sab'aga ramzdir. Zero Rahmon Razzoq ma'nosidadir. Rizq baqoga sababdir. Baqo takarruri vujuddan iboratdir. Vujud esa; birinchisi mumayyiza, ikkinchisi muxassisa, uchinchisi muassira boʻlib "Ilm, Iroda, Qudrat" sifatlarini istilzom etadi. Baqo ham, samara-i rizq mahsuli boʻlgani uchun, "Basar, Sam', Kalom" sifatlarini iqtizo etadiki; marzuq istagan vaqt ehtiyojini koʻrsin, istagan vaqt eshitsin, oralarida vosita boʻlgan taqdirda u vosita bilan gapirsin. Bu olti sifat, shubhasiz birinchi sifati boʻlgan hayotni istilzom etadilar.

S- Rahmon katta ne'matlarga, Rahim kichik ne'matlarga dalolat qilgan jihatlari bilan, Rahimning Rahmondan soʻngra zikri, yuqoridan pastga tushish ma'nosida boʻlgan "San'at-ut tadalli" qoidasiga dohildir. Bu esa balogʻat jihatidan maqbul emas?

J- Ha, qosh koʻzni, yugan otni mutammim boʻlganlari va ularning nuqsonlarini ikmol etganlari kabi; kichik ne'matlar ham katta ne'matlarga mutammimdirlar. Bu e'tibor bilan mutammim boʻlgan haddi zotida kichik boʻlsa ham, foydani ikmol etganidan, kattadan yanada katta boʻlishi ijob etadi. Va shuningdek, kattadan kutilgan manfaat kichikka mutavaqqif boʻlsa, u kichik katta qatoriga oʻtadi, u katta ham kichik hukmida qoladi. Qulf bilan kalit, lison bilan ruh kabi.

Va shuningdek, bu maqom ne'matlarning sanogʻi yoki ne'matlar bilan imtinon maqomi emas. Faqat insonlarni yashirin va kichik ne'matlarga tanbeh va iqoz maqomidir. Avvalgi maqomlardagi "tadalli" shu "tanbeh" maqomida taraqqiy sanaladi. Chunki yashirin va kichik ne'matlarni insonlarga koʻrsatish va insonlarni ularning vujudi haqida iqoz etish loyiqroq va lozimroqdir. Bu e'tibor bilan, shu masalamizda tadalli emas, taraqqiy bordir.

S: Mabda va ma'haz e'tibori bilan riqqat-ul qalb ma'nosini ifoda qilgan bu ikki sifatning Janobi Haq haqida ishlatilishi joiz emas. Agar ma'no-i haqiqiylarining lozimi va natijasi boʻlgan in'om va ehson qasd qilinsa, majozda qanday hikmat bor?

J: Bu ikki sifat "yad" kabi ma'no-i haqiqiylari bilan Janobi Haq haqida ishlatilishi mahol boʻlgan mutashabehotdandir. Mutashabehotda ma'no-i majoziyning ma'no-i haqiqiyning lafzi bilan, uslubi bilan koʻrsatilishidagi hikmat, insonlarning ma'luf va ma'lumlari boʻlmagan ma'nolarni va haqiqatlarni zehnlariga yaqinlashtirib qabul qildirishdan iborat. Masalan "yad"ning ma'no-i majoziysi insonlarga ma'nus boʻlmaganidan, ma'no-i haqiqiyning shakli bilan, lafzi bilan koʻrsatish zarurati bor.

bu kalimani maqobliga bogʻlattirgan jihati munosabat; "Rahmon" "Rahim" dalolat qilgan ne'matlarning hamd va shukr bilan qarshilanishi luzumidan iboratdir.

Shu اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ jumlasi, har biri ni'ami asosiyadan biriga ishorat boʻlish tarzida, Qur'onning toʻrt surasida takarrur etgan. U ne'matlar ham; nash'a-i ula bilan nash'a-i ulada baqo, nash'a-i uxro bilan nash'a-i uxroda baqo ne'matlaridan iboratdir.

Bu jumlaning Qur'onning boshlangʻichi boʻlgan Fotiha Surasiga fotiha, ya'ni boshlangʻich qilinishi nimaga binoan?

J: Koinotning va natijada insonlarning xilqatidagi hikmat va gʻoya,

farmoni jaliliga koʻra, ibodatdir. Hamd esa, ibodatning ijmoliy bir surati va kichik bir nusxasidir. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ning bu maqomda zikri, xilqatning gʻoyasini tasavvur qilishga ishoratdir.

Hamdning eng mashhur ma'nosi, sifoti kamoliyani izhor qilishdir. Shundayki: Janobi Haq insonni koinotga jome' bir nusxa va oʻn sakkiz ming olamni ichiga olgan shu ulkan olamning kitobiga bir mundarija qilib yaratgan. Va asmo-i husnadan har birining tajalliygohi boʻlgan har bir olamdan bir oʻrnak, bir namuna insonning javharida vadi'a qoldirgandir. Agar inson moddiy va ma'naviy har bir a'zosini Alloh amr qilgan yerga sarf qilish bilan hamdning shoʻ'balaridan boʻlgan shukri urfiyni ado va shariatga imtisol etsa, insonning javharida vadi'a qoldirilgan u oʻrnaklarning har birisi oʻz olamiga bir deraza boʻladi. Inson u derazadan u olamga qaraydi. Va u olamga tajalliy etgan sifat bilan u olamdan tazohur etgan ismga bir mir'at va bir oyna boʻladi. U vaqt inson ruhi bilan, jismi bilan olami shahodat va olami gʻaybga bir xulosa boʻladi. Va har ikki olamga tajalliy etgan, insonga ham tajalliy etadi. Xullas, bu jihat bilan inson sifoti kamoliya-i Ilohiyaga ham mazhar boʻladi, ham muzhir boʻladi.

Haqiqatdan, Muhyiddin Arabiy,

hadisi sharifining bayonida: "Maxluqotni yaratdimki, menga bir oyna boʻlsin va u oynada jamolimni koʻray." degan.

لِلّٰهِ : ل bu yerda ixtisos uchundir. Hamdning Zoti Aqdasga xos va munxasir boʻlganini ifoda qiladi. Bu ل ning mutaallaqi boʻlgan ixtisos hazf boʻlgandan soʻngra unga intiqol etganki, ixlos va tavhidni ifoda qilsin.

Mushahhas boʻlgan bir narsaning umumiy bir mafhum bilan mulohaza qilinganiga binoan; Zoti Aqdas ham mushahhas boʻlgani holda, Vojib-ul Vujud mafhumi bilan tasavvur qilinishi mumkin.

رَبِّ : Ya'ni, har bir juzi bir olam masobasida boʻlgan shu olamni butun ajzosi bilan tarbiya va yulduzlar hukmida boʻlgan u juzlarning zarrotini kamoli intizom bilan tahrik etadi. Ha, Janobi Haq hamma narsa uchun bir nuqta-i kamol ta'yin etgan. Va u nuqtani qoʻlga kiritish uchun oʻsha narsaga bir mayl bergan. Hamma narsa u nuqta-i kamolga toʻgʻri harakat qilish uchun, xuddi ma'naviy bir amr olgandek muntazaman u nuqtaga mutavajjihan harakat qilmoqda. Harakat asnosida ularga yordam bergan va monelarini daf qilgan, shubhasiz Janobi Haqning tarbiyasidir. Ha, koinotga diqqat bilan qaralgan vaqt, insonlarning toifa va qabilalari kabi, koinotning zarroti munfaridan va mujtami'an Xoliqlarining qonuniga imtisolan, muayyan vazifalariga yugurayotgani his qilinadi.'' Yolgʻiz badbaxt insonlar mustasno!''

الْعَالَم۪ينَ : Bu kalimaning oxiridagi ينَ yolgʻiz i'rob alomatidir, عِشْر۪ينَ ، ثَلَاث۪ينَ kabi. Yoki jam' alomatidir. Chunki olam ixtivo etgan juzlarning har birisi bir olamdir. Va yoxud yolgʻiz manzuma-i shamsiyaga munxasir emas. Janobi Haqning shu gʻayri mutanohiy fazoda koʻp olamlari bordir. Ha

da boʻlgani kabi, bu yerda ham uqaloga maxsus jam' siygʻasi bilan aqlsizlar jamlangan. Bu esa qavoidga muxolifdir?

Ha, olam oʻz ichiga olgan a'zolarning bittadan aql, bittadan mutakallim suratida tasavvur qilinishi, balogʻatning eng maqbul bir tamoyilidir. Zero koinotning "olam" bilan tasmiyasi, koinotning Sone'iga boʻlgan dalolati, shahodati, ishorati uchun. Shunga binoan, koinotning a'zolari ham Sone'ga boʻlgan dalolatlari, shahodatlari uchun bittadan olam boʻlishlarini ijob etadi. Shunday ekan, Sone'ning u a'zolarni tarbiyasidan va a'zolarning ham Sone'ni i'lam etishlaridan tushuniladiki; u a'zolar bittadan hayy, bittadan oqil, bittadan mutakallim suratida tasavvur qilingan. Shuning uchun bu jam'da qavoidga muxolafat yoʻq.

اَلرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ : Maqobli bilan bu ikki sifatning nazmini ijob etgan shunday bir munosabat borki; biri manfaatlarni jalb, boshqasi mazarrotlarni daf qilish maqsadida tarbiyaning ikki asosi bordir. Razzoq ma'nosida boʻlgan اَلرَّحْمٰنِ birinchi asosga, Gʻaffor ma'nosini ifoda qilgan الرَّح۪يمِ ham ikkinchi asosga ishoratlari uchun bir-biri bilan bogʻlangan.

مَالِكِ يَوْمِ الدّ۪ينِ : Maqobli bilan shu sifatning nazmini iqtizo etgan sabab shuki; shu sifat rahmatni ifoda qilgan maqobliga natijadir. Zero qiyomat bilan, saodati abadiyaning kelishiga eng buyuk dalil, rahmatdir. Ha, rahmatning rahmat boʻlishi va ne'matning ne'mat boʻlishi faqat va faqat hashr va saodati abadiyaga bogʻliqdir. Ha, saodati abadiya boʻlmasa, eng buyuk ne'matlardan sanalgan aqlning insonning boshida ilon vazifasini qilishdan boshqa bir ishi qolmaydi. Shuning kabi, eng latif ne'matlardan sanalgan shafqat va muhabbat, abadiy bir ayriliq tushunchasi bilan, eng ulkan alamlar qatoriga oʻtadilar.

S: Janobi Haqning hamma narsaga molik boʻlgani bir haqiqat ekan, bu yerda hashr va jazo kunining taxsisi nimaga binoandir?

J: Shu olamning insonlar tomonidan haqir va xasis sanalgan ba'zi narsalariga qudrati azaliyaning shaxsan mubosharati, azamati Ilohiyaga munosib koʻrilmaganidan, joriy qilingan zohiriy sabablarning u kun raf'i bilan, hamma narsaning shaffof, porloq ichki mohiyati bilan tajalliy etib Sone'ini, Xoliqini vositasiz koʻrishiga ishoratdir.

يَوْمِ ta'biri esa, hashrning sodir boʻlishini koʻrsatgan alomatlardan biriga ishoratdir. Shundayki:

Soniya, daqiqa, soat va kunlarni koʻrsatgan haftalik bir soatning millaridan birisi aylanishini tugatgan zamon, mutlaqo boshqalar ham aylanishlarini ikmol etishlariga qanoat hosil boʻladi. Shuning kabi yavm, yil, umri bashar va umri dunyo ichida ta'yin qilingan ma'naviy millardan bittasi aylanishini tugatganda, boshqalarning ham (hatto uzun bir zamondan keyin boʻlsin) aylanishlarini ikmol etishlariga hukm qilinadi. Va shuningdek, bir kun yoki bir yil mobaynida sodir boʻlgan kichik-kichik qiyomatlarni, hashrlarni koʻrgan bir odam, saodati abadiyaning (hashrning tulu'i fajri bilan, shaxsiy bir nav hukmida boʻlgan) insonlarga ehson qilinishiga shubha qilolmaydi.

د۪ينْ kalimasidan maqsad; yo jazodir, chunki u kun xayr va sharlarga jazo beriladigan bir kundir.. yoki haqoiqi diniyadir. Chunki haqoiqi diniya u kun tom ma'nosi bilan oʻrtaga chiqadi. Va e'tiqod doirasi sabablar doirasiga gʻalaba qiladigan bir kundir. Ha, Janobi Haq musabbabotni sabablarga bogʻlash bilan intizomni ta'min qilgan bir nizomni koinotda joriy qilgan. Va hamma narsani u nizomga muro'at etishga va u nizom bilan qolishga tavjih etgan. Va ayniqsa insonni ham u sabablar doirasiga muro'at va marbutiyatga mukallaf qilgan. Dunyoda har qancha sabablar doirasi e'tiqod doirasiga gʻolib boʻlsa ham; oxiratda haqoiqi e'tiqodiya tamoman tajalliy etish bilan, sabablar doirasiga gʻalaba qiladi. Bunga binoan, bu doiralarning har biri uchun boshqa-boshqa maqomlar, boshqa-boshqa hukmlar bor. Va har maqom iqtizo etgan hukmga koʻra harakat lozim. Aks holda, sabablar doirasida ekan tabiati bilan, vahmi bilan, xayoli bilan doira-i e'tiqodga qaragan Moʻ'tazila boʻladiki, ta'sirni sabablarga beradi. Va shuningdek, doira-i e'tiqodda ekan, ruhi bilan, iymoni bilan sabablar doirasiga qaragan ham sabablarga qiymat bermasdan, Jabriya Mazhabi kabi dangasalarcha bir tavakkal bilan nizomi olamga muxolafat etadi.

اِيَّاكَ نَعْبُدُ : ك olmoshida ikki nukta bordir. Birinchisi: Maqoblida zikr qilingan sifoti kamoliyaning كَ olmoshida mustatir va mutazammin ekaniga ishoratdir. Chunki u sifatlarning alohida-alohida ta'dadidan hosil boʻlgan buyuk bir shavq bilan gʻaybdan xitobga, ya'ni ismi zohirdan shu كَ olmoshiga iltifot va intiqol boʻlgan. Demak كَ olmoshining marji'i, oʻtgan sifoti kamoliya bilan mavsuf boʻlgan zotdir. Ikkinchisi: Alfaz oʻqilarkan, ma'nolarini tushunish balogʻat mazhabida vojib boʻlganiga ishoratdir. Chunki ma'nolar tushunilsa, nozil boʻlgani kabi oʻqiladi va u oʻqilish; tabiati bilan, zavqi bilan xitobga injiror etadi. Hatto اِيَّاكَ نَعْبُدُ ni oʻqigan odam, xuddi اُعْبُدْ رَبَّكَ كَاَنَّكَ تَرَاهُ jumlasidagi amrga imtisolan oʻqiyotgandek boʻladi.

Jam' siygʻasi bilan zikr qilingan نَعْبُدُ dagi olmosh uch toifaga ishoratdir. Birinchisi: Insonning vujudidagi butun a'zo va zarrotga roji'dirki, bu e'tibor bilan shukri urfiyni ado etgan boʻladi. Ikkinchisi: Butun ahli tavhidning jamoatlariga oiddir. Bu jihat bilan shariatga itoat qilgan boʻladi. Uchinchisi: Koinot ixtivo etgan mavjudotga ishoratdir. Bu e'tibor bilan, shariati fitriya-i kubroga tobe boʻlib hayrat va muhabbat bilan qudrat va azamatning arshi ostida sajid va obid boʻlgan boʻladi.

Bu jumlaning maqobli bilan vajhi nazmi, نَعْبُدُ ning اَلْحَمْدُ ga tafsir va bayoni boʻlish bilan مَالِكِ يَوْمِ الدّ۪ينِ ga ham bir natija va bir lozim boʻlishidir.

اِيَّاكَ ning taqdimi, ixlosni viqoya etish uchundir va zamiri xitob ham ibodatning sabab va illatiga ishoratdir. Chunki xitobga injiror etgan oʻtgan sifot bilan muttasif boʻlgan zot, albatta ibodatga mustahaqdir.

وَاِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ : نَسْتَع۪ينُ da mustatir olmosh, نَعْبُدُ ning foili kabi, u uch jamoatdan har biriga roji'dir. Ya'ni: Bizning vujudimizning zarroti yoki ahli tavhid jamoati va yoxud koinot mavjudoti, butun hojot va maqsadlarimizga, ayniqsa eng ahamm boʻlgan ibodatimizga, sendan i'ona va tavfiq istaymiz.

اِيَّاكَ kalimasining takrorlanishidagi hikmatning birinchisi, xitob va huzurdagi lazzatning ortirilishiga; ikkinchisi, ayon maqomining burhon maqomidan yanada yuksak boʻlganiga; uchinchisi, huzurda sidq boʻlib kizbning ehtimoli boʻlmaganiga; toʻrtinchisi, ibodat bilan istio'naning boshqa va mustaqil maqsadlar boʻlganiga ishoratdir.

Bu ikki fe'lni bir-biri bilan bogʻlagan munosabat, ujrat bilan xizmat orasidagi munosabatdir. Zero ibodat, abdning Allohga qarshi bir xizmatidir. I'ona ham, u xizmatga qarshi bir ujrat kabidir. Yoki muqaddima bilan maqsud orasidagi aloqadir. Chunki i'ona va tavfiq ibodatga muqaddimadir.

اِيَّاكَ kalimasining taqdimidan tugʻilgan hasr, abdning Janobi Haqqa qarshi qilgan ibodat va xizmat bilan, vositalar va sabablarga boʻlgan tazalluldan qutulishiga ishoratdir. Lekin sabablarni tamoman ihmol va tark etish yaxshi emas. Chunki u vaqt Janobi Haqning hikmat va mashiati bilan koinotda joriy qilingan nizomga qarshi bir tamarrud chiqadi. Ha, sabablar doirasida ekan, tavakkal qilish bir navi tanballik va atolatdir.

اِهْدِنَا : Hidoyatni talab qilish bilan i'onani istash orasida qanday munosabat bor?

Ha; biri savol, boshqasi javob boʻlganidan, bir biri bilan bogʻlangan. Shundayki:

نَسْتَع۪ينُ bilan i'ona talab qilinarkan maqom iqtizosi bilan "Nima istaysan?" deya vorid boʻlgan muqaddar savol, اِهْدِنَا bilan javoblantirilgan. اِهْدِنَا bilan istanilgan narsalarning boshqa-boshqa va mutaaddid boʻlishi, اِهْدِنَا ma'nosining ham boshqa-boshqa va mutaaddid boʻlishini ijob etadi. Xuddi اِهْدِنَا toʻrt masdardan tashkil topgan. Masalan: Bir moʻ'min hidoyatni istasa, اِهْدِنَا sabot va davom ma'nosini ifoda qiladi. Boy istasa, ziyoda ma'nosini; faqir istasa, i'to ma'nosini; zaif istasa, i'ona va tavfiq ma'nosini ifoda etadi. Va shuningdek, "Hamma narsani yaratgan va hidoyat etgandir" ma'nosida

oyati jalilasining hukmiga koʻra, zohiriy va botiniy tuygʻular, ofoqiy va xorijiy dalillar, anfusiy va dohiliy burhonlar, paygʻambarlarning irsoli bilan, kitoblarning inzoli kabi vositalar e'tibori bilan ham hidoyatning ma'nosi taaddud etadi.

Eng buyuk hidoyat, hijobning olib tashlanishi bilan haqni haq, botilni botil koʻrsatishdir.

الصِّرَاطَ الْمُسْتَق۪يمَ : Siroti mustaqim; shijoat, iffat, hikmatning mazjidan va xulosasidan hosil boʻlgan adl va adolatga ishoratdir. Shundayki:

Tagʻayyur, inqilob va falokatlarga ma'ruz va muhtoj shu inson badanida iskan etilgan ruhning yashay olishi uchun uch quvvat ihdos etilgandir. Bu quvvatlarning birinchisi: Manfaatlarni jalb va jazb uchun quvva-i shahaviya-i bahimiya. Ikkinchisi: Zararli narsalarni daf uchun quvva-i sabu'iya-i gʻazabiya. Uchinchisi: Naf' va zararni, yaxshi va yomonni bir-biridan tamyiz uchun quvva-i aqliya-i malakiyadir.

Lekin insondagi bu quvvatlarga shariat tomonidan bir had va bir nihoyat tayin qilingan boʻlsa ham, fitratan tayin qilinmaganligidan, bu quvvatlarning har biri tafrit, vasat, ifrot nomi bilan uch martabaga ayriladilar. Masalan: Quvva-i shahaviyaning tafrit martabasi xumud boʻlib; na halolga va na haromga shahvati, kuchli xohishi boʻladi. Ifrot martabasi fujur boʻlib; nomuslarni va irzlarni oyoq osti qilishga kuchli xohishi boʻladi. Vasat martabasi esa iffat boʻlib; haloliga shahvati bor, haromga yoʻq.

Quvva-i shahaviyaning yeyish, ichish, uxlash va gapirish kabi furuotida ham bu uch martaba mavjuddir.

Va shuningdek, quvva-i gʻazabiyaning tafrit martabasi jabonat boʻlib, qoʻrqilmaydigan narsalardan ham qoʻrqadi. Ifrot martabasi tahavvurdirki, na moddiy va na ma'naviy hech bir narsadan qoʻrqmaydi. Butun istibdodlar, tahakkumlar, zulmlar bu martabaning mahsulidir. Vasat martabasi esa shijoat boʻlib; huquqi diniya va dunyoviyasi uchun jonini fido qiladi, mashru' boʻlmagan narsalarga qoʻshilmaydi.

Bu quvva-i gʻazabiyaning furuotida ham shu uch martabaning oʻrni bor.

Va shuningdek, quvva-i aqliyaning tafrit martabasi gʻabovat boʻlib, hech bir narsadan xabari boʻlmaydi. Ifrot martabasi jarbaza boʻlib; haqni botil, botilni haq suratida koʻrsatadigan darajada aldovchi bir zakovatga molik boʻladi. Vasat martabasi esa hikmat boʻlib; haqni haq bilib imtisol etadi, botilni botil bilib ijtinob etadi.

Bu quvvatning shu uch martabaga inqisomi kabi, furuoti ham u uch martabani ichiga olgan. Masalan: Fe'llarning yaratilishi masalasida Jabr mazhabi ifrotda boʻlib, batamom insonni mahrum qiladi. I'tizol mazhabi ham tafritda boʻlib, ta'sirni insonga beradi. Ahli Sunnat mazhabi vasatdir. Chunki bu mazhab bayna-baynadirki; u fe'llarning bidoyatini iroda-i juz'iyaga, nihoyatini iroda-i kulliyaga beradi. Va shuningdek, e'tiqodda ham ta'til ifrotdir, tashbeh tafritdir, tavhid vasatdir.

Shu toʻqqiz martabaning oltitasi zulmdir, uchtasi adl va adolatdir. Siroti mustaqimdan murod shu uch martabadir.

صِرَاطَ الَّذ۪ينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ : Qur'onning marvarid kabi lafzlarining tizilishi; bir xaytga, bir turga, bir naqshga munxasir emas. Balki zuhur jihatidan, xofa jihatidan, yaqinlik jihatidan, uzoqlik jihatidan mutafovit koʻp tanosublardan hosil boʻlgan juda koʻp naqshlar ustiga tizilgan, nazm etilgandir. Zotan i'jozning asosi, ixtisordan keyin faqat shunday naqshlardadir.

Ha,

bilan maqoblidagi har bir kalima orasida bir munosabat bor. Masalan: اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ bilan munosabati bor. Chunki ne'mat hamdga dalil va ishoratdir. رَبِّ الْعَالَم۪ينَ bilan munosabatdordir. Chunki tarbiyaning kamoli, ne'matlarning tavoli va ta'oqubi bilan boʻladi. اَلرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ bilan aloqadordir. Chunki اَلَّذ۪ينَ dan iroda etilgan "anbiyo, shuhado, sulaho, ulamo" rahmatdirlar. مَالِكِ يَوْمِ الدّ۪ينِ bilan aloqasi bordir. Chunki ne'mati komila, faqat dindir. نَعْبُدُ bilan aloqasi bor. Chunki, ibodatda imomlar bulardir. نَسْتَعِينُ bilan bor. Chunki, tavfiqga va i'onaga mazhar bulardir. اِهْدِنَا bilan bor. Chunki, hidoyatda muqtado-bih ulardir. صِرَاطَ الْمُسْتَق۪يمَ bilan bor. Chunki, toʻgʻri yoʻl faqat ularning maslagidir.

"Tariq" yoki "sabil" kalimalariga "sirot" kalimasining tarjihi, maslaklarining atrofi mahdud va gavjum bir yoʻl boʻlganiga va u yoʻlga kirganlarning boshqa chiqmasliklariga ishoratdir.

Ma'hud va ma'lum boʻlgan narsalarda ishlatilishi usul ittihoz etilgan asmo-i mavsuladan اَلَّذ۪ينَ ta'biri ularning zulumoti bashariya ichida olmos kabi porlaganlariga ishoratdirki; ularni taharriy va talab etishga va qidirishga luzum yoʻq. Ular hammaning koʻz oʻngida hozir boʻlganliklarini ta'min etgan bir uluvvi shonga molikdirlar. Jam' siygʻasi bilan اَلَّذ۪ينَ ning zikri, ularga iqtido va tobe boʻlish imkonining mavjudiyatiga va ularning maslaklarida butlan boʻlmaganiga ishoratdir. Chunki fardiy boʻlmagan bir maslakda tavotur bordir; tavoturda butlan yoʻq.

Moziy siygʻasi bilan اَنْعَمْتَ ning zikri; takror ne'matni talab qilishga bir vasila boʻlganiga va Allohga roji' boʻlgan olmoshi ham bir yordamchi va bir shafoatchi vazifasini qilganiga ishoratdir. Ya'ni: "Ey Robbim! Modomiki in'om sening fe'lingdir va avval ham in'omni qilgansan; istihqoqim boʻlmagani holda in'omni takrorlash, sening sha'ningdir."

عَلَيْهِمْ dagi عَلٰى anbiyoga yuklatilgan risolat va taklif yukining juda ogʻir boʻlganiga va sahrolarni foydalantirish uchun yomgʻir, qor va boʻronlarning shadoidiga ma'ruz qolgan yuksak togʻlar kabi, paygʻambarlarning ham ummatlarini fayzlantirish uchun risolat zahmatlariga ma'ruz qolganlariga ishoratdir.

Boshqa bir surada zikr qilingan

oyati karimasi bu yerdagi

oyati jalilasini bayon qiladi. Zotan Qur'onning bir qismi bir qismini tafsir qiladi.

S: Paygʻambarlarning maslaklari bir-biriga muvofiq kelmagani kabi, ibodatlari ham bir-biriga muxolifdir. Buning sabablari nimada?

J: E'tiqod va amalda, usul va ahkomi asosiyada paygʻambarlarning hammasi doimdirlar, sobitdirlar, muttahiddirlar. Ixtilof va tafovutlari faqat furuotdadir. Zotan, zamonlarning tabadduli bilan furuotning ham tabaddul va tagʻayyuri tabiiy narsa. Ha, mavosimi arbaada tadoviy va talabbus kabi koʻp narsalar tabaddulga uchraydi. Masalan, qishda kiyilgan qalin kiyim yozda tabaddulga uchraydi; yoki qishda yaxshi ta'siri boʻlgan bir dorining yozda yomon ta'siri boʻladi, ishlatilmaydi. Shuning kabi, qalb va ruhlarning gʻidosi boʻlgan ahkomi diniyaning furuoti ham umri basharning davrlari e'tibori bilan tabaddulga uchraydi.

غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ : Xavf va firor maqomi boʻlgan shu sifatning maqoblidagi maqomlar bilan munosabati esa: Bu maqomning hayrat va dahshat nazari bilan jalol va jamol bilan muttasif boʻlgan maqomi rububiyatga qaratishi; va iltijo va daxolat nazari bilan نَعْبُدُ dagi maqomi ubudiyatga qaratishi; va ajz nazari bilan نَسْتَع۪ينُ dagi tavakkal maqomiga qaratishi; va tasalli nazari bilan rafiqi doimiy boʻlgan maqomi rijoga qaratishidir. Chunki qoʻrqinch bir narsani koʻrgan odam, qoʻrquv va hayrat ichida qoladi; soʻngra firor etishga mayl qiladi. Ojiz boʻlgan taqdirida tavakkal qiladi, soʻngra tasalli yoʻllarini qidiradi.

S- Janobi Haq Gʻaniyyi Mutlaqdir; olamda bu qadar zalolatlarni va juda xunuk yomon narsalarni qilgan navi basharning yaratilishida qanday hikmat bordir?

J- Koinotda maqsudi bizzot va kulliy va shumulli qilib yaratilgan faqat kamollar, xayrlar, husnlardir. Sharlar, qubhlar, nuqsonlar esa; husnlarning, xayrlarning, kamollarning orasida koʻrilmaydigan darajada tarqoq va juz'iyat turidan taba'i boʻlib yaratilganlarki; xayrlarning, husnlarning, kamollarning martabalarini, navlarini, qismlarini koʻrsatishga vasila boʻlsinlar va haqoiqi nisbiyaning vujudiga yoki zuhuriga bir muqaddima va bir vohidi qiyosiy boʻlsinlar.

S- Haqoiqi nisbiyaning nima qiymati borki, u uchun sharlar istehson etiladi?

J- Haqoiqi nisbiya deyilgan narsalar, koinotning ajzosi orasida boʻlgan robitalardir. Va koinotdagi nizom faqat haqoiqi nisbiyadan tugʻilgan. Va haqoiqi nisbiyadan koinotning anvo'iga bir vujudi vohid in'ikos etgan. Haqoiqi nisbiya katta bir oʻlchovda haqoiqi haqiqiyadan koʻp. Hatto bir zotning haqoiqi haqiqiyasi yetti boʻlsa, haqoiqi nisbiyasi yetti yuzdir. Shu sababli qubh va sharda shar boʻlsa ham qolildir.

Ma'lumdirki, sharri qolil uchun xayri kasir takr etilmaydi. Tark qilinsa, sharri kasir boʻladi. Zakot va jihodda boʻlgani kabi.

Ha

mashhur hukmidan maqsad, bir narsaning ziddi, u narsaning haqoiqi nisbiyasining vujud yoki zuhuriga sababdir. Masalan: Qubh boʻlmasaydi va husnlarning orasiga kirmasaydi, husnning gʻayri mutanohiy boʻlgan martabalari tazohur etmasdi.

S- اَنْعَمْتَ fe'l, مَغْضُوبِ ism-i maf'ul, ضَٓالّ۪ينَ ismi foil boʻlib, zikrlarida va shuningdek uchinchi parchaning sifatini va ikkinchi parchaning sifatiga tarattub etgan oqibatini va birinchi parchaning unvoni sifatini aynan zikr qilishda qanday bir hikmat bor?

J- Ne'mat unvoni, nafs doimo mayl qilgan bir lazzat boʻlganidan ixtiyor qilingandir. Fe'li moziy boʻlib zikridagi sabab, avval bayon qilingandir. Ikkinchi parcha esa, quvva-i gʻazabiyaning gʻalaba va tajovuzi bilan tajovuz qilib ahkomning tarki bilan zulm va fisqqa tushgan. Yahudiylarning tamarrudi kabi. Zulm va fisqda xasis va xayrsiz bir lazzat koʻringanidan, ulardan nafs tanaffur etmaydi. Qur'oni Karim u zulmning oqibati boʻlgan gʻazabi Ilohiyni zikr qilganki, nafslarni u zulm va fisqdan tanfir ettirsin. Istimror va davom sha'nida boʻlgan ismlardan ism-i maf'ul boʻlib zikr qilinishi esa, shar va isyonlarning davom qilib, tavba va avf bilan inqito' etmaganlari taqdirda, qat'iylashishiga va oʻchirilmaydigan bir tamgʻa shakliga kelishiga ishoratdir. Uchinchi parcha esa, vahm va havo-i nafsning aql va vijdonlariga gʻalabasi bilan, botil bir e'tiqodga tobe boʻlib nifoqqa tushgan bir qism nasorodir. Zalolat nafslarni tanfir va ruhlarni ogʻritgan bir alam boʻlganidan; Qur'oni Karim u parchani ayni u sifat bilan zikr qilgan. Va ismi foil boʻlib zikr qilinishiga sabab esa; zalolatning zalolat boʻlib davom etishiga mutavaqqif boʻlib, inqito'ga duchor boʻlgan zamon avfga dohil boʻlishiga ishoratdir.

Ey doʻstim! Butun lazzatlar iymonda boʻlgani kabi, butun alamlar ham zalolatdadir. Buning izohi esa; bir shaxs, qudrati azaliya tarafidan, adam zulumotidan shu qoʻrqinchli dunyo sahrosiga oʻtkazilar ekan koʻzini ochadi, qaraydi. Bir lutf kutgan vaqti, birdaniga dushmanlar kabi xastaliklar, alamlar, balolar hujum qilishni boshlaydilar. Bir madad, bir yordam uchun mustarhiymona tabiatga va anosirga qaragan vaqti, qasovati qalb bilan, marhamatsizlik bilan qarshilanadi. Ajromi samoviyadan istimdod etish niyatida boshini havoga koʻtaradi. U ajrom atom bombalari kabi dahshatli va haybatli hollarida koʻziga koʻrinadi. Hamon koʻzini yumadi, boshini egadi, oʻylashni boshlaydi. Qaraydiki, hayotiy hojatlari baqirib chaqirishni boshlaydilar. Butun-butun tavahhush etib hamon quloqlarini yopadi, vijdoniga iltijo qiladi; qaraydiki: Vijdoni minglab amol (umidlar) va omoniy bilan toʻla shovqinlaridan jinnat keltiradigan bir holga keladi. Ajabo, hech bir jihatdan hech bir tasalli chorasini topolmagan u bechora shaxs, mabda bilan ma'dni, Sone' bilan hashrni e'tiqod etmasa, uning u vaziyatidan Jahannam yanada salqin boʻlmaydimi?

Ha, u bechora xavf va haybatdan, ajz va ra'shatdan, vahshat va koʻngil torligidan, yetimlik bilan ma'yusiyatdan tashkil topgan bir vaziyat ichida boʻlib qudratiga qaraydi, qudrati ojiz va noqis.. hojatlariga qaraydi, daf qilinadigan bir holatda emas. Chariqib yordam istasa, yordamiga keladigan yoʻq. Hamma narsani dushman, hamma narsani gʻarib koʻradi. Dunyoga kelganiga ming marta nadomat etadi, la'nat oʻqiydi. Faqat u shaxsning siroti mustaqimga kirib, qalbi va ruhi nuri iymon bilan nurlansa, u zulmatli avvalgi vaziyati nuroniy bir holatga inqilob etadi. Shundayki:

U shaxs hujum qilgan balolarni, musibatlarni koʻrgan vaqti Janobi Haqqa istinod etadi, mustarih boʻladi. Yana u shaxs abadga qadar uzanib ketgan umidlarini, iste'dodlarini oʻylagan vaqt, saodati abadiyani tasavvur qiladi. U saodati abadiyaning ma-ul hayotidan bir qultum ichadi, qalbidagi umidlarini taskin etadi. Yana u shaxs boshini koʻtarib samoga va atrofga qaraydi; hamma narsa bilan unsiyat paydo qiladi. Yana u shaxs samodagi ajromga qaraydi; harakatlaridan dahshat emas, unsiyat va amniyat paydo qiladi.. va ularning u harakatlarini ibrat va hayrat bilan tafakkur qiladi. Yana u shaxs ajromi ulviya bilan shunday bir kasbi muorafa etadiki, qaysi bir jirmga qarasa qarasin, u jirmlardan: "Ey doʻstim! Bizdan tavahhush etma! Harakatlarimizdan qoʻrqma! Hammamiz bir Xoliqning ma'murlarimiz" deya ma'nus va amniyat beruvchi ovozlarni qalban eshitishni boshlaydi.

U shaxs avvalgi vaziyatida vijdonidagi u dahshatli va vahshatli va qoʻrqinch alomi shadidadan qutulish uchun tasallilar bilan hissini yoʻq qilish va sarxushlik bilan u hollarni unutishni istaydi. Ikkinchi holatida esa, ruhida yuksak lazzatlarni va saodatlarni his qiladi; qalbini iqoz, vijdonini tahrik etib ruhini ihsos etgan sari, u saodatlar ziyodalashadi va unga ma'naviy Jannatlarning eshiklari ochiladi.

Sura-i Baqara

S: Ijoz bilan i'joz sifatlarini ichiga olgan Qur'oni Azimushshonda

va

va

kabi juda koʻp oyatlar takarrur etyapti. Holbuki bu takrorlar balogʻatga ziddir, zerikish beradi?

J: Ey birodar! Har porlagan narsa yoquvchi otash emasdir. Ha, takror va takarrur ba'zan zerikish beradi, faqat umumiy emas. Har yerga, har kalomga va har kitobga shomil emas. Zerikish beruvchi deb oʻylangan juda koʻp zohiriy takrorlar balogʻat jihatidan istehson va taqdir qilinadi. Ha, inson yegan ovqatlar; biri gʻido, boshqasi tafakkuh (meva) boʻlib ikki qismdir. Birinchi qism takarrur etgan sari mamnuniyat beradi, quvvat beradi, juda koʻp tashakkurlarga sabab boʻladi. Ikkinchi qismning takarrurida zerikish, tajaddudida lazzat bor. Shuning kabi, kalomlar ham ikki qismdir. Bir qismi ruhlarga qut, fikrlarga quvvat beruvchi haqiqatlardirki, takarrur etgan sari quyoshning ziyosi kabi, ruhlarga, fikrlarga hayot beradi. Meva kabi ishtahani ochgan qismda takarrur maqbul emas, istehson etilmaydi. Bunga binoan, Qur'on hay'ati majmuasi bilan qalblarga qut va quvvat boʻlib, takrori zerikish emas, halovat va lazzat bergani kabi, Qur'onning oyatlarida ham shunday bir qism borki, u quvvatning ruhi hukmida boʻlib takarrur etgan sari yanada ziyoda porlaydi, haq va haqiqat nurlarini sochadi.

Azjumla: بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ kabi oyatlarda boʻlgan uqda-i hayotiya va nuroniy asoslar takarrur etgan sari ishtahalarni ochadi; mushk kabi, aralashtirilgan sari hid chiqaradi. Demak, takarrur deb oʻylangan, haqiqatda takarrur emas. Faqat وَاُتُوا بِه۪ مُتَشَابِهًا kabi, boshqa-boshqa hikmatlarni, nuktalarni, gʻoyalarni ifoda qilgan takrorli kalomlar yolgʻiz ibora jihatidan, lafz jihatidan bir-biriga oʻxshaganlari uchun takror deb oʻylanadi. Hatto qissa-i Muso koʻp maziyatlarni va hikmatlarni oʻz ichiga olgan. Har maqomda oʻsha maqomga munosib bir vajh bilan zikr qilinishi ayni balogʻatdir. Ha, Qur'oni Azimushshon u qissa-i mashhurani, kumush ekan yadi bayzosiga olib oltin shakliga aylantirishi bilan shunday bir naqshi balogʻatga mazhar etgandirki, butun ahli balogʻat uning balogʻatiga hayron boʻlganlar, sajda qilganlar. Va shuningdek, tayammun, tabarruk va istio'na kabi koʻp vajhlarni ichiga olgan; va tavhid, tanzih, sano, jalol va jamol va ehson kabi koʻp maqomlarni tazammun; va tavhid va nubuvvat, hashr va adolat kabi maqosidi arbaaga ishorat qilgan Basmala, zikr qilingan yerlarning har birida bu vajhlardan, bu maqomlardan biri e'tibori bilan zikr qilingan va qilinmoqda. Shu bilan barobar, qaysi surada takarrur boʻlsa, u suraning ruhi bilan munosib boʻlgan bir vajh bizzot qasd qilinish bilan, boshqa vajhlarning istidrodiy va taba'i zikrlari balogʻatga zid emas.

الٓمٓ : Suralarning boshlarida boʻlgan hurufi muqatto'aga oid izohotni "Toʻrt Mabhas"da zikr qilamiz.

Birinchi Mabhas: الٓمٓ bilan, suralarning avvallarida boʻlgan hurufi muqatto'adan tanaffus etgan i'joz haqida. I'joz marvarid kabi nafis latoifi balogʻat yogʻdularining imtizoj va ijtimo'idan tajalliy etgan bir nurdir. Bu mabhasda bu nurni bir nechta latoif zimnida izoh qilish bilan porlatamiz. Faqat har bir latifa nozik va ziyosi oz boʻlsa ham, latoifning hay'ati majmuasidan hosil boʻlgan tom bir ziyo bilan fajri sodiq chiqadi.

1- Hijo harflarining adadi -alifi sokina xorij qolish sharti bilan- yigirma sakkiz harfdir. Qur'oni Azimushshon, suralarning boshida bu harflarning yarmini zikr qilgan, yarmini tark qilgandir.

2- Qur'on olgan nisf tark qilgan nisfdan ziyodaroq kasir-ul iste'moldir.

3- Qur'on suralarning boshida zikr qilgan qism ichida lison ustiga yanada suhulatli boʻlgan "alif, lom"ni koʻp takror qilgan.

4- Qur'on olgan harflarni hijo harflarining adadicha suralarga tavzi' etgan.

5- Hijo harflarining mahmusa, majhura, shadida, rahva, musta'liya, munhafiza, muntabiqa, munfatiha kabi juftli jinslarining har biridan yana nisf olgan.

6- Jufti, ya'ni oʻxshashi boʻlmagan -avtar- qismida saqildan ozni, xafifdan koʻpni olgan. Qalqala, zalaqa kabi.

7- Qur'oni Azimushshonning, suralarning boshidagi hurufi muqatto'aning zikr qilingan minval ustiga tansiflari haqida ixtiyor qilgan tariq, besh yuz toʻrt ehtimoldan intihob etilgan. Va intihob etilgan shu tariqdan boshqa hech bir ehtimol bilan mazkur tansif mumkin emas. Chunki taqsimlar juda koʻp bir-biriga kirgan va juda mutafovitdir. Bu kabi i'joz yogʻdularidan hissa ololmagan, zavqiga malomat etsin va koyisin.

Bu mabhasda ham bir nechta latoif bordir:

1- الٓمٓ bilan amsolida koʻzga urilgan gʻarobat, bu harflarning juda gʻarib va ajib bir narsaning muqaddimasi va kashf guruhi boʻlganlariga ishoratdir.

2- Bu suralarning boshlaridagi taqti'i huruf bilan ismlarni hijolash, musammoning ma'haziga va nimadan nash'at etganiga ishoratdir.

3- Bu harflarning taqti'i; musammoning vohidi e'tiboriy boʻlib, tarkibi majziy emasligiga ishoratdir.

4- Bu harflarning taqti' va ta'dadi, san'atning modda va ma'hazini muxotobga koʻrsatilish bilan muorazaga tolib boʻlganlarni maydonga chaqirib, "Mana, i'joz san'atini shu koʻrgan harflaringizning nazm va naqshlaridan qildim. Maydonga marhamat!" deya ularning tahqirona tabkidlariga (takdirlariga) ishoratdir.

5- Ma'nodan chiqarilgan shu hijo harflarining zikri, muorizlarni hujjatsiz qoldirishga ishoratdir. Ha, Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon shu ma'nosiz harflarning lisoni holi bilan e'lon qiladiki: "Men sizdan baligʻ ma'nolarni, hukmlarni, haqiqatlarni ifoda qilgan yuksak xutbalarni va nutqlarni istamayman. Yolgʻiz shu sanab oʻtgan harflarimdan bir nazira qiling, hatto boʻhton va hikoyalardan ham iborat boʻlsa boʻlsin!"

6- Harflarni ta'dad bilan hijolash, endi qiroatni va kitobatni boshlagan mubtadilarga maxsusdir. Bundan tushuniladiki: Qur'on ummiy bir qavmga va mubtadi bir muhitga muallimlik qiladi.

7- ا، ل، د kabi harflarni, masalan "alif, lom, dol" kabi ismlari bilan ta'bir va zikr qilish, ahli qiroat va arbobi kitobat ittihoz etgan bir usuldir. Bundan tushuniladiki, ham aytgan, ham tinglagan ummiy boʻlganlariga nazaran, bu ta'birlar aytgandan chiqmayapti va uning moli emas; faqat boshqa bir yerdan unga kelyapti.

Ey birodar! Bu latoifning yupqa iplaridan toʻqilgan yuksak naqshi balogʻatni koʻrolmagan odam, balogʻat ahlidan emas. Arbobi balogʻatga murojaat etsin.

Uchinchi Mabhas: الٓمٓ i'jozning asoslaridan ijozning eng yuksak va eng nozik darajasiga bir misoldir. Bunda ham bir nechta latoif bor:

1- الٓمٓ uch harfi bilan uch hukmga ishoratdir. Shundayki: Alif, هٰذَا كَلَامُ اللّٰهِ الْاَزَلِىِّ hukmiga va qoziyasiga; lam, نَزَلَ بِه۪ جِبْر۪يلُ hukmiga va qoziyasiga; mim عَلٰى مُحَمَّدٍ ع.ص.م hukmiga va qoziyasiga ramzan va imoan ishoratdir.

Ha, qandayki Qur'onning hukmlari uzun bir surada, uzun bir sura qisqa bir surada, qisqa bir sura bir oyatda, bir oyat bir jumlada, bir jumla bir kalimada, u kalima ham "sin, lom, mim" kabi hurufi muqatto'ada irtisom etadi, koʻrinadi. Shuning kabi الٓمٓ ning har bir harfida mazkur hukmlardan biri tamassul etib koʻrinadi.

2- Suralarning boshlaridagi hurufi muqatto'a Ilohiy bir kalit soʻzdir. Bashar fikri unga yetisholmaydi. Kaliti faqat Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamdadir.

3- Kalit soʻz kabi shu hurufi muqatto'aning zikri Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamning favquloda bir zakovatga molik boʻlganiga ishoratdirki: Muhammad Alayhissalotu Vassalam ramzlarni, imolarni va eng yashirin narsalarni sarih kabi qabul qiladi, anglaydi.

4- Shu harflarning taqti'i; harf va lafzlar ichiga olgan qiymat, yolgʻiz ifoda qilgan ma'nolarga koʻra boʻlmasdan, ilmi asror-ul hurufda bayon qilingani kabi, adad va sonlari kabi, harflarning orasida fitriy munosabatlar boʻlganiga ishoratdir.

{(Hoshiya) Qirq yildan keyin Risola-i Nur bu lam'a-i i'jozni koʻrlarga ham koʻrsatgandir.}

5- الٓمٓ taqti'i bilan, butun harflarning asos mahrajlari boʻlgan "halq, vasat, shafa" maxrajlariga ishoratdir. Va zehnlarning nazari diqqatini shu maxrajlarga oʻgiradiki; zehnlar, kerak boʻlsa bu uch maxrajda, kerak boʻlsa bularga bogʻliq kichik-kichik maxrajlarda lafzlarning va harflarning qanday vujudga kelganlarini hayrat va ibrat bilan mutolaa etsinlar.

Ey zehnini balogʻatning rangi bilan ranglagan birodar! Bu latoifni siqadigan boʻlsang, هٰذَا كَلَامُ اللّٰهِ ichidan chiqadi.

Toʻrtinchi Mabhas: الٓمٓ amsoli bilan barobar, tarkib shaklidan taqti' suratida zikrlari, bu shaklning mustaqil boʻlib hech bir imomga tobe boʻlmaganiga va hech kimni taqlid qilmaganiga va uslublari ajib, turlari gʻarib yangi soha-i vujudga kelgan bir badi'a boʻlganiga ishoratdir. Bu mabhasda ham bir nechta latoif bordir.

1- Xatib va baligʻlarning odatidanki, maslaklarida doimo bir misolga tobe boʻladilar va bir oʻrnak ustida naqsh toʻqiydilar va bosib oʻtilgan bir yoʻlda yuradilar. Holbuki bu harflardan anglashilganiga nazaran, Qur'on hech bir misolga tobe boʻlmagan va hech bir naqshi balogʻat oʻrnagi ustida naqsh qilmagan va bosib oʻtilmagan bir yoʻlda yurgandir.

2- Qur'on boshdan oxiriga qadar nozil boʻlgan hay'at ustida boqiydir. Bu qadar Qur'onni taqlid qilishga mushtoq boʻlgan doʻstlar va mutahajim dushmanlarga qaramasdan, hozirga qadar Qur'onnning na taqlidi qilingan va na bir misoli koʻrsatilgan. Ha, Qur'on millionlab Arabcha kitoblar bilan muqoyasa qilinsa, oʻxshashi topilolmaydi. U holda Qur'on yo hammasining ostidadir, bu esa maholdir; Shunday ekan hammasidan ustundir... shunday ekan Allohning kalomidir.

3- Basharning san'ati boʻlgan bir narsa, bidoyatda xunuk va gʻayri muntazam boʻladi, soʻngra asta-asta intizomga kiradi. Qur'on esa, ilk zuhurida koʻrsatgan halovatni, goʻzallikni, yoshlikni hozir ham shunday holda muhofaza qilmoqda.

Ey balogʻat latofatining iforini hidlagan birodar! Zehningni shu mabohisi arbaaga yuborki, asalarisi

asalini chiqarsin.

ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ ف۪يهِ هُدًى لِلْمُتَّق۪ينَ : Birodar! Kalomlarning husnini orttirgan va goʻzalligini ortiqcha porlattirgan balogʻatning asoslaridan biri ham shudirki: Bir hovuzni toʻldirish uchun atrofidan sizilgan suvlar kabi, baligʻ kalomlarda ham zikr qilingan kalimalarning, qaydlarning, hay'atlarning tamoman u kalom ta'qib qilgan asos maqsadga nazir boʻlish bilan uning taqviyasiga xizmat qilishlari, balogʻat mazhabida lozimdir.

boʻlgan oyati karima nazari diqqatga olinsa, koʻriladiki: Bu kalomdagi maqsad va asos, juda oz bir azob bilan ortiqcha qoʻrqitishdir. Va bu kalomda boʻlgan mazkur kalimalar va qaydlar tamoman u maqsadni taqviya uchun xizmat qilyaptilar.

Azjumla: Shak va ehtimolni ifoda qilgan اِنْ shartiya boʻlib, azobning ozligiga va ahamiyatsizligiga ishoratdir.

Va shuningdek, نَفْحَةٌ siygʻasi bilan va tanvini bilan, azobning ahamiyatsizligiga imodir.

Va shuningdek, مَسَّ kalimasi, azobning shadid boʻlmaganiga ishoratdir.

Va shuningdek, tab'izni ifoda qilgan مِنْ va shiddatni koʻrsatgan "nakal" kalimasiga badal, hiffatni imo etgan عَذَابِ kalimasi va رَبِّ kalimasidan imo etilgan shafqat, hammasi ham azobning qillat va ahamiyatsizligiga ishorat qilish bilan, shu she'rni lisoni hollari bilan tamassul etadilar:

Ya'ni: "Iboralarimiz boshqa-boshqa boʻlsa ham, husning birdir. Hammasi ham u husnga ishorat qiladilar."

boʻlgan oyati karimadir. Bu oyatda maqsadi asos, Qur'onning yuksakligini koʻrsatishdir. Va bu maqsadni taqviya etgan,

qaydlaridir. Ha, bu qaydlar istinod etgan juda nozik va yashirin dalillariga ishorat qilish bilan barobar, u maqsadning taqviyasiga yuguryaptilar.

Azjumla: الٓمٓ qasam boʻlish jihati bilan, Qur'onning azamatiga va ostida mustatir, yashirin u mazkur latoif jihati bilan ham da'voning isbotiga ishorat qiladi.

Va shuningdek, ذٰلِكَ zot bilan sifatni koʻrsatgan bir ishorat boʻlishi e'tibori bilan ham Qur'onning azamatiga, ham azamatni isbot qilgan sifoti kamoliyaga ishorat qiladi.

Va shuningdek, ذٰلِكَ ishorati hissiyaga maxsus ekan, ishorati aqliyada ishlatilishi, ta'zim va ahamiyatni ifoda qilgani kabi, ma'qul boʻlgan Qur'onni maxsus suratida koʻrsatishi, Qur'onni azhan va anzorning nazari diqqatiga arz qilish bilan, tasatturni ijob etgan hiyla, za'fiyat va boshqa xunuk narsalardan munazzah boʻlganini izhor va e'tirof ettirishdir.

Va shuningdek ذٰلِكَ ning ل vositasi bilan ifoda qilgan bu'd, Qur'onning kamoliga dalolat qilgan uluvvi rutbasiga ishoratdir.

Va shuningdek, الْكِتَاب dagi اَلْ hasri urfiyni ifoda qilganidan, Qur'onning azamatiga va boshqa kitoblarning mahosinini jam' qilish bilan ulardan ustun boʻlganiga ishoratdir.

Va shuningdek, "kitab" ta'biri, ahli qiroat va kitobatdan boʻlmagan bir ummiyning mahsuli emasligiga ishoratdir.

Va shuningdek, لَا رَيْبَ ف۪يهِ olmoshining har ikki ehtimoliga binoan Qur'onning kamolini isbot yoki ta'kid qiladi. Va shuningdek, istigʻroqni ifoda qilgan لَا Qur'onning har burchagida rakz va har yerida zikr qilingan dalillar, burhonlar, hujum qilgan shak va shubhalarni daf bilan, Qur'onning unday qusurlardan munazzah ekanini e'lon qiladi. Va lisoni holi bilan shu she'rni oʻqiydi:

Ya'ni: Qur'onda ta'yib etilaigan hech bir nuqta yoʻqdir. Qur'on kabi sahih qovllarni ta'yib etish, faqat fahmlarning saqomatidan kelib chiqadi. Va shuningdek, zarfiyatni ifoda qilgan فِى ta'biri, Qur'onning sathiga va zohiriga qoʻngan shak va shubha boʻlsa, ichidagi haqoiq bilan daf qila olishiga ishoratdir.

Birodar! Tahlil vositasi bilan tarkibning qiymatini va kull bilan juzlar orasidagi farqni idrok qila olgan boʻlsang, bu misollardagi quyud va hay'otga diqqat qil. Va u kalimalardan joʻshib chiqqan ziloli balogʻatni va kavsari fasohatni toʻygunga qadar ich, "Alhamdulilloh!" de.

S-

oyati karimasining jumlalari atf bilan bir-biri bilan bogʻlanmagan boʻlishi nimaga binoan?

J- U jumlalar orasidagi shiddati ittisol, bogʻlanish va quchoqlashishdan bir farqlilik yoʻqki, bir-biri bilan bogʻlanishga luzum boʻlsin. Zero u jumlalarning har birisi oʻrtoqlariga ham otadir, ham oʻgʻil. Ya'ni, ham dalildir, ham natijadir.

Ha, الٓمٓ lisoni holi bilan ham muorazaga chaqiradi, ham moʻ'jiz boʻlganini e'lon qiladi. ذٰلِكَ الْكِتَابُ ham butun kitoblarga faiq boʻlganini tasrih etadi, ham mustasno va mumtoz boʻlganini izhor etadi. لَا رَيْبَ ف۪يهِ ham Qur'onning shak va shubha yeri boʻlmaganini tasrih etadi, ham mustasno va mumtoz boʻlganini izhor etadi. هُدًى لِلْمُتَّق۪ينَ ham tariqi mustaqimni koʻrsatish bilan muvazzaf boʻlganini koʻrsatadi, ham mujassam bir nuri hidoyat boʻlganini e'lon qiladi. Xullas, bu jumlalardan har birisi, ifoda qilgan birinchi ma'nosi bilan oʻrtoqlariga dalil boʻlgani kabi, ikkinchi ma'nosi bilan ham ularga natijadir. Soʻngra bu oyatning shu jumlalari orasida i'jozga manba, balogʻatga mador boʻlgan oʻn ikki munosabat, aloqa va bogʻliqlik bor. Bulardan misol tariqasida uch donani zikr qilib, boshqalarni senga havola qilaman.

1- الٓمٓ butun muorizlarni muorazaga da'vat qiladi. Shunday ekan, eng yuksak bir kitobdir. Shunday ekan, bir yaqiyn sadafidir. Zero kitobning kamoli yaqiyn bilandir. Shunday ekan, navi bashar uchun mujassam bir hidoyatdir.

2- ذٰلِكَ الْكِتَابُ ya'ni amsoliga tafavvuq etgandir. Shunday ekan, mustasnodir. Chunki shak va shubha yeri emas. Chunki muttaqilarga toʻgʻri yoʻlni koʻrsatadi. Shunday ekan, moʻ'jizdir.

3- هُدًى لِلْمُتَّق۪ينَ Ya'ni, tariqi mustaqimga irshod etadi. Shunday ekan, yaqiyniyatdandir. Shunday ekan, mumtozdir. Shunday ekan, moʻ'jizdir.

Ey birodar! Shu هُدًى لِلْمُتَّق۪ينَ jumlasidagi nuri balogʻat va husni kalom toʻrt nuqtadan tazohur etgan.

1- Bu jumlada ega mahzufdir. Bu hazf; (jumlani tashkil qilgan ega bilan kesim orasidagi ittihod shunday bir darajaga borganki, xuddi ega hazf boʻlmasdan kesimning ichiga kirgan) xorijan ikkisi muttahid boʻlganlari kabi, zehnan ham muttahid boʻlganlariga ishoratdir.

2- هَاد۪ى oʻrnida هُدًى ya'ni, ismi foil mavqeida masdarning ishlatilishi, tajassum etgan nuri hidoyatdan javhari Qur'onning hosil boʻlganiga ishoratdir.

3- هُدًى dagi tanvini tankirdan tushunilyaptiki, hidoyati Qur'on shunday nozik bir darajaga borganki, haqiqati idrok etila olmaydi va shunday keng bir maydonni ishgʻol qilganki, ihotasi ilman mumkin emas. Chunki ma'rifaning ziddi boʻlgan "nakra"; yo shiddati xofadan boʻladi yoki kasrati zuhurdan nash'at etadi. Bunga binoan, "tankir" ba'zan tahqirni, ba'zan ta'zimni ifoda qiladi, deyilgan.

4- Mutaaddid kalimalarga badal ismi foil siygʻasi bilan ixtiyor etilgan مُتَّق۪ينَ kalimasi bilan qilingan ijoz, hidoyatning samarasiga va ta'siriga ishorat boʻlgani kabi, hidoyatning vujudiga ham bir dalili inniydir.

S: Gʻoyat mahdud, oz bir nechta nuqtadan basharning iqtidoridan xorij deyilgan i'jozning tugʻilish ehtimoli bormi?

J: Moddiy va ma'naviy hamma narsada yordamning va ijtimo'ning buyuk quvvat va ta'siri bor. Ha, in'ikos sirri bilan, uch narsaning husni ijtimo' etsa, besh boʻladi. Besh ijtimo' etsa, oʻn boʻladi. Oʻn ijtimo' etsa, qirq boʻladi. Chunki hamma narsada bir navi in'ikos va bir navi tamassul bor. Qandayki bir-biriga muqobil tutilgan ikki oynada koʻp oynalar koʻrinadi; shuning kabi, ikki-uch nukta yoki ikki-uch husn ijtimo' qilgan vaqtlari juda koʻp nuktalar, juda koʻp husnlar tavallud etadi. Bu sirga binoan, har husn sohibining va har bir sohibi kamolning amsoli bilan ijtimo' etishga fitriy bir mayli borki, ijtimo'lari zamonida husnlari, kamollari bir ekan, ikki boʻladi. Hatto bir tosh, toshligi bilan barobar gumbazli binolarda ustaning qoʻlidan chiqar-chiqmas boshini egadi, oʻrtoqlari bilan birlashishga mayl qiladiki, yiqilish tahlikasidan qutulsin. Afsuski insonlar taovun sirrini idrok qilisholmagan. Hech boʻlmasa, toshlar orasidagi yordam vaziyatidan dars olishsin.

S: Balogʻat va hidoyatdan maqsad, haqiqatni vazih bir shaklda koʻrsatib fikrlarni va zehnlarni ixtiloflardan qutqarish ekan; mufassirlarning bu kabi oyatlarda qilgan ixtilofoti, koʻrsatgan ehtimollari, bayon qilgan boshqa-boshqa bir-biriga toʻgʻri kelmagan vajhlari ostida haq va haqiqat qanday suratda koʻrilishi mumkin?

J: Ma'lumdirki, Qur'oni Azimushshon yolgʻiz bir asrga emas, butun asrlarga nozil boʻlgandir. Ham bir tabaqa insonlarga maxsus emas, butun tabaqoti basharga shumuli bor. Ham bir sinf insonlarga oid emas, butun basharning sinflariga roji'dir. Shunga binoan, hamma, har tabaqa, har zamon fahmiga, iste'dodiga koʻra Qur'onning haqoiqidan hissa olishi mumkin va hissadordir. Holbuki navi bashar daraja e'tibori bilan muxtalif va zavq jihati bilan mutafovit va shuningdek mayl, istehson, lazzat, tabiat e'tibori bilan bir-biriga uygʻun emas. Masalan: Bir toifa istehson qilgan bir narsa boshqa toifaning zavqiga muxolifdir. Bir qavm mayl qilgan bir narsadan boshqa qavm nafrat qiladi. Bu sirga binoan, Qur'oni Karim gunohlarning jazosi yoki xayrlarning mukofoti haqida zikr qilgan oyatlarda taxsisot qilmagan; umumiy bir shaklda qoldirganki, hamma zavqiga koʻra fahm etsin.

Xulosa: Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon oyatlarini, jumlalarini shunday bir shaklda nazm etgan va vaz' etganki, har jihatdan ehtimol yoʻllari boʻlsinki, muxtalif fahmlar va iste'dodlar zavqlariga koʻra hissalarini olib bilsinlar. Shuning kabi, ulumi Arabiyaning qoidalariga muvofiq va balogʻatning dasturlariga uygʻun va ilmi usulga mutobiq boʻlish sharti bilan, mufassirlarning bir-biriga muxolif boʻlgan bayonoti va ehtimollari; zamonlarga, tabaqalarga va fahmlarga koʻra murod va joizdir deya hukm qilinishi mumkin. Bu nuktadan tushunildiki, Qur'onning i'joz vajhlaridan biri, nazmi shunday bir uslubdaki, butun asrlarga, tabaqalarga intiboq eta oladi.

اَلَّذ۪ينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ : Bu jumlaning avvalgi jumla bilan nazmini ijob ettirgan munosabat vajhlari esa: Bu jumla moʻ'minlarni madh etadi, avvalgi jumla esa Qur'onni madh etadi. Shu har ikki madh orasida bir insibob (toʻkilish) bordirki; bu uni istaydi, u buni istaydi. Chunki ikkinchi madh birinchi madhning natijasi va birinchi madhga bir burhoni inniydir va hidoyatning samarasi va shohididir. Va ayni zamonda hidoyatga bir yordamchi vazifasini bajaradi. Chunki moʻ'minlarni madh qilishda iymonga kelish uchun bir tashviq bor. Tashviq esa bir navi hidoyatdir.

اَلَّذ۪ينَ bilan مُتَّق۪ينَ orasidagi munosabatga kelsak: Bularning biri taxliya تَخْلِيَه , boshqasi tahliya تَحْلِيَه dir. Taxliya تَخْلِيَه tathir etish va tozalashdir. Tahliya تَحْلِيَه esa, tazyin etish va bezash ma'nosidadir. Bular bir-biri bilan oʻrtoq boʻlib bu yerda boʻlgani kabi, doimo bir-birini ta'qib qiladilar. Shuning uchun, qalb taqvo bilan sayyiotdan poklanar poklanmas hamon, uning orqasidan iymon bilan tazyin etilgan va bezatilgandir.

Qur'oni Karim taxliya-i sayyiotni uch martabasi bilan zikr qilgan.

Birinchisi, shirkni tark;

ikkinchisi, ma'osiyni tark;

uchinchisi, mosivoullohni tark qilish.

Tahliya تَحْلِيَه esa hasanot bilan boʻladi. Hasanot ham yo qalb bilan boʻladi yoki qolip va badan bilan boʻladi va yoxud mol bilan boʻladi.

A'moli qalbiyning shamsi, iymondir.

A'moli badaniyaning mundarijasi, namozdir.

A'moli moliyaning qutbi, zakotdir.

S-

hol iqtizosiga koʻra ijoz boʻlsa ham, ayni ma'noni ifoda qilgan اَلْمُؤْمِنُونَ kalimasiga nazaran itnobdir (uzundir). Ha, اَلْ harfi اَلَّذ۪ينَ bilan; مُؤْمِنُونَ kalimasi يُؤْمِنُونَ fe'li bilan almashtirilgan. Bu itnobning ijozga tarjih sababi nima?

J- اَلَّذ۪ينَ asmo-i mubhamadan boʻlganidan, uni ta'yin va tamyiz etgan yolgʻiz silasidir. Demak, butun qiymat silasiga oid. Boshqa sifatlarida hech qanday qiymat yoʻq. Bu esa, bu yerda silasi boʻlgan iymonga buyuk bir azamat berish bilan insonlarni iymon keltirishga tashviq qiladi. Ammo مُؤْمِنُونَ kalimasiga badal fe'l siygʻasi bilan يُؤْمِنُونَ ning tarjihi; iymon fe'lini xayol nazariga koʻrsatib vaziyatning tasvir etilishiga, dohiliy va xorijiy dalillarning tajalliysi bilan iymonning istimror va davom bilan tajaddud etishiga ishoratdir. Ha, daloilning zuhuri nisbatida iymon ziyodalashadi, tajaddud etadi.

بِالْغَيْبِ Ya'ni, nifoqsiz ixlosi qalb bilan iymon keltiradilar. Yoki iymon keltiriladigan narsalar gʻayb boʻlish bilan barobar, iymon keltiradilar. Va yoxud, gʻoyibga yoki olami gʻaybga iymon keltiradilar.

Iymon, Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam tabligʻ etgan zaruriyoti diniyani tafsilan va zaruriyotning gʻayrisini ijmolan tasdiq qilishdan hosil boʻlgan bir nurdir.

S: Avomi nosdan haqoiqi diniyani ta'bir etgan faqat yuzdan birdir?

J: Ta'bir etmasligi, bilmasligiga dalil boʻlolmaydi. Ha, koʻp marta lison, insonning tasavvurotidan nozik tomonlarini ta'birdan ojiz boʻlgani kabi, qalbidagi va vijdonidagi nozik tomonlar ham aqlga koʻrinmaydi. Hatto balogʻat dohiylaridan Sakkokiy kabi bir zot Imriul-Qays yoki boshqa bir badaviy ibroz etgan balogʻat nozik tomonlarini qamray olmagan. Shu bilan barobar, iymoning bor-yoʻqligi soʻroq bilan tushuniladi. Masalan, omi bir odamga, butun jihatlari bilan, ajzosi bilan qudratida va tasarrufida boʻlgan Sone' yaratgan bu olamning bir jihatda Sone'i bor-yoʻqligi haqida bir savol soʻralgan zamon, "Hech bir jihatdan yoq! Boʻlolmaydi!" desa, kifoyadir. Chunki inkor jihatining, ya'ni Sone'siz boʻlolmasligi uning vijdonida sobit boʻlganiga dalolat qiladi. Chunki nafiy jihatining ya'ni, Sone'siz boʻlolmasligining uning vijdonida sobit boʻlganiga dalolat qiladi.

Iymon, Sa'diy Taftazoniyning tafsiriga koʻra: "Janobi Haq istagan qulining qalbiga, juzi ixtiyoriyning sarfidan soʻngra, ilqo etgan bir nurdir." deyilgan. Shunday ekan, iymon, Shamsi Azaliydan vijdoni basharga ehson qilingan bir nur va bir shuadirki, vijdonning ich yuzini tamomi bilan nurlantiradi. Va bu soyada butun koinot bilan bir unsiyat, bir amniyat paydo boʻladi. Va hamma narsa bilan kasbi muorafa etadi. Va insonning qalbida shunday bir quvva-i ma'naviya hosil boʻladiki, inson u quvvat bilan har musibatga, har hodisaga qarshi muqovamat eta oladi. Va shunday bir vus'at va kenglik beradiki, inson u vus'at bilan oʻtgan va kelasi zamonlarni yuta oladi.

Va shuningdek, iymon Shamsi Azaliydan ehson qilingan bir nur boʻlgani kabi; saodati abadiyadan ham bir yogʻdudir. Va u yogʻdu bilan vijdonda boʻlgan butun umid va iste'dodlarining urugʻlari bir shajara-i tubo kabi nashvu namoni boshlaydi, abad mamlakatiga togʻri harakat qiladi, ketadi.

وَيُق۪يمُونَ الصَّلَاةَ : Bu jumlaning avvalgi jumla bilan bogʻliqlik va munosabati kunduz kabi oshkoradir. Ammo badaniy ibodat va toatlardan namozning taxsisi, namozning butun hasanotga mundarija va oʻrnak ekaniga ishoratdir. Ha, qandayki Fotiha Qur'onga, inson koinotga mundarijadir; namoz ham hasanotga mundarijadir. Chunki namoz, savm, haj, zakot va boshqa haqiqatlarni ichiga olgani kabi, idrokli va idroksiz maxluqotning ixtiyoriy va fitriy ibodatlarining namunalarini ham oʻz icjhiga olgan. Masalan: Sajdada, rukuda, qiyomda boʻlgan maloikaning ibodatlarini, ham tosh, daraxt va hayvonlarning u ibodatlarga oʻxshagan vaziyatlarini eslatgan bir ibodat.

S- يُق۪يمُونَ ning fe'l siygʻasi bilan zikrida qanday hikmat bor?

J- Ruhga hayot bergan namozning u keng harakatini va olami Islomga yoyilgan u intibohi ruhoniyni muxotobga ixtor etib koʻrsatishdir. Va u goʻzal vaziyatni va u muntazam holatni xayolga olib tasvir qilish bilan sami'larni namozga maylini iqoz etib orttirishdir.

Ha, tarqoq bir vaziyatda boʻlgan afrodni buyuk bir sevinch bilan ijtimo'ga yoʻnaltirgan ma'lum jihozning ovozi kabi, olam sahrosida tarqalgan insonlarni jamoatga da'vat qilgan azoni Muhammadiyning (S.A.V.) oʻsha shirin ovozi bilan ibodatga va jamoatga bir mayl, bir shavq hosil boʻladi.

S- يُصَلُّونَ kalimasiga badal itnobli يُق۪يمُونَ الصَّلَاةَ ning zikrida qanday hikmat bor?

J- Namozda lozim boʻlgan ta'dili arkon, mudavomat, muhofaza kabi iqomaning ma'nolarini muro'at etishga ishoratdir.

Birodar! Namoz, qul bilan Alloh orasidagi yuksak bir nisbat va ulviy bir munosabat va nazih bir xizmatdirki, har ruhni jalb va jazb etish namozning sha'nidandir. Namozning arkoni, ''Futuhoti Makkiya''ning sharx qilgani kabi, shunday asrorni ichiga olganki, har vijdonning muhabbatini jalb qilish, namozning sha'nidandir. Namoz, Xoliqi Zuljalol tarafidan har yigirma toʻrt soat mobaynida ta'yin etilgan vaqtlarda ma'naviy huzuriga qilingan bir da'vatdir. Bu da'vatning sha'nidandirki, har qalb kamoli shavq va ishtiyoq bilan ijobat etsin. Va me'rojvoriy boʻlgan u yuksak munojotga mazhar boʻlsin.

Namoz, qalblarda azamati Ilohiyani tasbit va idoma.. va aqllarni unga tavjih ettirish bilan adolati Ilohiyaning qonuniga itoat.. va nizomi Rabboniyga imtisol ettirish uchun yagona Ilohiy bir vasiladir. Zotan inson madaniyatli boʻlish jihati bilan, shaxsiy va ijtimoiy hayotini qutqarish uchun, u qonuni Ilohiyga muhtojdir. U vasilaga muro'at etmagan yoki tanballik bilan namozni tark qilgan va yoxud qiymatini bilmagan; naqadar johil, qay daraja xasir, naqadar zararli boʻlganini oxirida anglaydi, ammo kech boʻladi.

وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ : Bu kalomning maqobli bilan nazmini ijob ettirgan munosabat esa: Namoz عِمَادُ الدّ۪ينِ ya'ni, dinning ustuni va asosi boʻlgani kabi, zakot ham Islomning qantarasi, ya'ni koʻprigidir. Demak, birisi dinni, boshqasi osoyishni muhofaza qilgan Ilohiy ikki asosdirlar. Shuning uchun bir-biri bilan bogʻlanganlar.

Zakot bilan sadaqaning loyiq boʻlgan mavqelarini topish uchun bir nechta shart bor:

1- Sadaqani berishda isrof boʻlmasligi.

2- Birovdan olib boshqasiga berish surati bilan xalqning molidan boʻlmasdan, oʻz molidan boʻlishi.

3- Minnat bilan in'omning buzilmasligi.

4- Faqir boʻlish qoʻrquvi bilan sadaqaning tark qilinmasligi.

5- Sadaqaning yolgʻiz molga va pulga munxasir boʻlmagani bilinishi bilan ilm, fikr, quvvat, amal kabi narsalarda ham muhtoj boʻlganlarga sadaqaning berilishi.

6- Sadaqani olgan odam u sadaqani safohatda emas, hojoti zaruriyasida sarf qilishi lozim.

Qur'oni Karim bu shartlarni, bu nuktalarni insonlarga sadaqa boʻlib ehson va ihsos etish uchun يُزَكُّونَ yoki يَتَصَدَّقُونَ va yoxud يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ kabi ijozli bir ifodani tark qilib, وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ kabi itnobli bir jumlani ixtiyor qilgan.

1- Tab'izni ifoda qilgan مِنْ isrofning raddiga.

2- مِمَّا ning taqdimi, sadaqaning oʻz molidan boʻlganiga.

3- رَزَقْنَا minnatning boʻlmasligiga. Chunki bergan Allohdir, qul esa bir vositadir.

4- Rizqning نَا ga boʻlgan isnodi, faqirlikdan qoʻrqilmasligiga.

5- Rizqning umumiy va mutlaq boʻlib zikr qilinishi, sadaqaning ilm va fikr kabi narsalarni ham qamrashiga.

6- نَفَقَ moddasi; olganning safohatga emas, hojoti zaruriyasiga sarf qilishiga ishoratlardir.

Butun muovanat va yordam navlarini ichiga olgan zakot haqida Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamdan

sahih hadisi sharifi marvidir. Ya'ni, musulmonlarning bir-biriga yordamlari faqat zakot koʻprigi ustidan oʻtish bilan qilinadi. Zero yordam vositasi, zakotdir. Insonlarning jamiyatida intizom va osoyishni ta'min qilgan koʻprik, zakotdir. Olami basharda hayoti ijtimoiyaning hayoti muovanatdan tugʻiladi. Insonlarning taraqqiyotiga toʻsiq boʻlgan isyonlardan, ixtilollardan, ixtiloflardan kelib chiqqan falokatlarning tiryoqi, dorisi muovanatdir.

Ha, zakotning vujubi bilan riboning harom boʻlishida buyuk bir hikmat, yuksak bir foyda, keng bir rahmat bordir. Ha, agar tarixiy bir nazar bilan sahifa-i olamga qaraydigan boʻlsang va u sahifani kirlatgan basharning masaviysiga, xatolariga diqqat qilsang, jamiyatda koʻringan ixtilollar, fasodlar va butun axloqi razilaning ikki kalimadan tugʻilganini koʻrasan.

Birisi: "Men toʻq boʻlay, boshqasi ochligidan oʻlsa oʻlsin, menga nima."

Ikkinchisi: "Sen zahmatlar ichida boʻgʻilki, men ne'matlar va lazzatlar ichida rohatlanay."

Olami insoniyatni zilzilaga mahkum qilish bilan parokandalikka yaqinlashtirgan birinchi kalimani oʻchirgan faqatgina zakotdir.

Bashariyatni umumiy falokatlarga olib borgan va bolsheviklikka yoʻnaltirib taraqqiyotni, osoyishni mahv etgan ikkinchi kalimani ildizidan sugʻurib tashlagan narsa, riboning harom qilinishidir.

Birodar! Jamiyatning hayotini saqlagan intizomning eng katta sharti, insonlarning tabaqalari orasida boʻshliq qolmasligidir. Xoslar qismi avomdan, boy qismi fuqarodan xatti muvosalani uzadigan darajada uzoqlashmasliklari lozimdir. Bu tabaqalar orasida muvosalani ta'min qilgan, zakot va muovanatdir. Holbuki vujubi zakot bilan riboning haromligiga muro'at etmaganlaridan, tabaqalar orasi borgancha keskinlashadi, xatti muvosala uziladi, sila-i rahm qolmaydi. Shu sababdandirki, past tabaqadan yuqori tabaqaga ehtirom, itoat, muhabbat oʻrniga ixtilol sadolari, hasad baqiriqlari, kin va nafrat dod-faryodlari yuksaladi. Shuning kabi, yuqori tabaqadan past tabaqaga marhamat, ehson, taltif oʻrniga zulm otashlari, tahakkumlar, chaqmoq kabi tahqirlar yogʻadi. Afsuski, xoslar tabaqasidagi maziyatlar tavozu va tarahhumga sabab ekan, takabbur va gʻururga sabab boʻladi. Faqirlar tabaqasidagi ajz va faqirlik ehson va marhamatni mujib ekan, asorat va safolatni keltirib chiqaradi. Agar bu aytganlarimga bir shohid istasang, olami madaniyatga qara, istaganingcha shohidlar mavjud.

Xulosa: Tabaqalar orasida musolahaning ta'mini va munosabatining ta'sisi, faqat va faqat arkoni Islomiyadan boʻlgan zakot va zakotning bolalari boʻlgan sadaqa va tabarru'otning jamiyat miqyosida yuksak bir dastur ittihoz etilishi bilan boʻladi.

Qur'oni Karim bu oyat kabi koʻp oyatlarda tarkiblarning, kalomlarning muhtamal boʻlgan ehtimollardan, vajhlardan bir ehtimolini yoki bir vajhini bir alomat bilan ta'yin qilmaslik bilan, nazmi kalomni mursal va mutlaq qoldirgan. Bu ham i'jozni keltirib chiqargan ijozga mansha' boʻlgan latif bir sirdir. Shundayki:

Balogʻat, muqtazo-i holga mutobaqatdan iboratdir. Qur'onning muxotoblari muxtalif asrlarda mutafovit tabaqalardir. Bu tabaqalarga muro'atan, muhovara va mukolamani u asrlarga tashmil etish uchun koʻp yerlarda ta'mim uchun hazf qiladi, koʻp yerlarda nazmi kalomni mutlaq qoldiradiki; ahli balogʻat va ulumi Arabiya jihatidan goʻzal koʻringan vajhlar, ehtimollar koʻpaysinki, har asrda har tabaqa fahmlariga koʻra hissasini olsin.

Bu oyatni maqobli bilan nazm va rabt etgan munosabat: Qur'oni Karim avvalgi oyat bilan ta'mim qilgandan soʻngra, bu oyat bilan taxsis qilgan. Ha, bu oyat ahli kitobdan iymon keltirganlarni taxsis bilan sharaflarini e'lon va iymonga kelmaganlarni iymonga tashviq qiladi. Abdulloh Ibn Salom qoʻlga olinib boshqalarining Abdulloh Ibn Salom kabi boʻlishlari uchun qilingan tashviq kabi.

Va shuningdek, Qur'oni Karimning butun ummatlarga va risolati Muhammadiyaning butun millatlarni qamraganini tasrih etish uchun, har ikki اَلَّذ۪ينَ bilan مُتَّق۪ينَ ning har ikki qismiga tansis etilgan.

Va shuningdek, يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ sadafida boʻlgan iymonning ruknlarini bayon qilish uchun ijmoldan soʻngra tafsilga oʻtgan. Chunki bu oyat kitoblarga, qiyomatga sarohatan; rusul va maloikaga zimnan dalolat qiladi.

Qur'oni Azimushshon bu yerda

kabi ijozli ifodalarni tark qilib,

bilan itnobni ixtiyor qilgan. Shu itnob bu maqomni yuksak nukta va latoif bilan tazyin etish uchun ixtiyor qilingan.

1- Asmo-i mavsula va mubhamadan boʻlgan اَلَّذ۪ينَ bu yerda hukmning madori va maqsadning asosi iymon sifati boʻlganiga va mavsufi bilan boshqa sifatlarni iymon sifatiga tobe va ostida koʻrinmaydigan bir holatda boʻlganlariga ishoratdir.

2- Yolgʻiz zamonlarning birida subutni ifoda qilgan مُؤْمِنُونَ kalimasiga badal fe'l siygʻasi bilan يُؤْمِنُونَ ta'biri, nuzul va zuhur takarrur etgan sari iymonning tajaddud etganiga ishoratdir.

3- Ibhomni ifoda qilgan مَا iymoni ijmoliyning kifoya boʻlganiga va iymonning hadis kabi botiniy va Qur'on kabi zohiriy vahiylarni qamraganiga ishoratdir.

4- اُنْزِلَ moddasi e'tibori bilan; Qur'onga iymon, Qur'onning Allohdan nuzuliga iymon deganini koʻrsatadi. Shuning kabi, Allohga iymon; Allohning vujudiga iymon, oxiratga iymon, oxiratning kelishiga iymon deganidir.

5- اُنْزِلَ moziyga dalolat qilgan hay'ati e'tibori bilan, hanuz nozil boʻlmaganning nuzuli, nozil boʻlganning nuzuli qadar muhaqqaq boʻlganiga ishoratdir. Shu bilan barobar, يُؤْمِنُونَ dagi istiqbol اُنْزِلَ ning moziyligidan nash'at etgan nuqsonni bartaraf qiladi. Ya'ni, hanuz nozil boʻlmagan qism اُنْزِلَ ning shumuli dohilida boʻlmasa ham, يُؤْمِنُونَ ning shumuli ostidadir. Bu tanzil masalasi Qur'onning koʻp yerlarida vuqu' topgan. Ba'zan moziy istiqbolga musofir boʻlib ketadi. Ba'zan esa muzoriy moziyning mamlakatiga keladi. Bunda juda latif bir balogʻat bor. Shundayki:

Bir odam oʻziga koʻra hanuz oʻtmagan bir narsani moziyga dalolat qilgan bir siygʻa bilan eshitgan vaqti, zehni hayajonga keladi, oʻziga keladi; anglaydiki, muxotob yolgʻiz u emas. Balki orqasida muxtalif masofalarda juda koʻp boshqa-boshqa toifalar, saflar boʻlish bilan, oʻziga tavjih etilgan xitoblarni, nidolarni, Ilohiy xitoblarni orqasida boʻlgan butun u toifalar zehni eshitayotganday boʻladi.

عَلَيْكَ ga badal اِلَيْكَ ning zikri: Rasuli Akram (S.A.V.) ning taklif qilingan risolat vazifasini juzi ixtiyoriysi bilan haml va qabul qilganiga va bu xizmat Jabroil tarafidan qilinganidan, Rasuli Akramning (S.A.V.) yanada yuksak boʻlganiga ishoratdir. Chunki عَلٰى da ixtiyor boʻlmagani kabi, vosita-i nuzulning yanada yuksak boʻlganiga dalolat qiladi. اِلَيْكَ dagi olmoshning ismi zohirga tarjih sababi, Qur'on va Qur'onga oid xususot xususida Hazrat Muhammad (S.A.V.) yolgʻiz muxotob boʻlib, kalom Allohning kalomi ekaniga ishoratdir.

Bu kalomning ijoz darajasi shu zikr qilingan latoifdan anglashiladi.

وَمَٓا اُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ : Bu kabi sifatlarda bir tashviq bordir. Va u tashviqdan sami'larni imtisolga chorlagan amrlar va nahiylar vujudga keladi. Bu jumlaning maqobli bilan nazmiga doir "toʻrt latoif" bor.

1- Bu jumlaning maqobliga atfi, madlulning dalilga boʻlgan bir atfidir. Shundayki:

Ey insonlar! Qur'onga iymon keltirganingiz kabi, kutubi sobiqaga ham iymon keltiring. Chunki Qur'on ularning sidqiga dalil va shohiddir.

2- Yoxud u atf, dalilning madlulga boʻlgan atfidir. Shundayki:

Ey ahli kitob! Oʻtib ketgan anbiyo va kitoblarga iymon keltirganingiz kabi, Hazrat Muhammad (S.A.V.) bilan Qur'onga ham iymon keltiring! Zero ular, Hazrat Muhammadning (S.A.V.) kelishini tabshir etganlari kabi, ularning va kitoblarining sidqiga boʻlgan dalillar, haqiqati bilan, ruhi bilan Qur'onda va Hazrat Muhammadda (S.A.V.) mavjuddir. Shunday ekan, Qur'on Allohning kalomi va Hazrat Muhammad (S.A.V.) ham rasuli boʻlganini tariqi ula bilan qabul qiling va qilishingiz kerak.

3- Zamoni Saodatda Qur'ondan nash'at etgan Islomiyat xuddi bir shajaradir. Ildizi zamoni saodatda sobit boʻlish bilan, tomirlari u zamonning obi hayot manbalaridan quvvat va hayot olib, har tarafga intishor etganlari kabi, shox va shodalari ham istiqbol samosiga qadar uzanib, olami basharga moddiy va ma'naviy samaralarni yetishtiradi. Ha, Islomiyat moziy bilan istiqbolni qanotlari ostiga olgan, soyalantirib istirohati umumiyani ta'min etadi.

4- Qur'oni Karim u jumlada ahli kitobni iymonga tashviq qilish bilan, ularga bir unsiyat, bir suhulat koʻrsatadi. Shundayki:

"Ey ahli kitob! Islomiyatni qabul qilishda sizga bir mashaqqat yoʻq. Sizga ogʻir kelmasin! Zero sizga tamoman diningizni tark qilishingizni amr qilmayapti. Faqat e'tiqodingizni ikmol va yoningizda boʻlgan asosoti diniya uzra bino qiling", deya taklif qilyapti. Zero Qur'on, butun kutubi salifaning goʻzalliklarini va eski shariatlarining qavoidi asosiyalarini jam etganidan, usulda mua'ddil va mukammildir. Ya'ni, ta'dil va takmil etuvchidir. Yolgʻiz zamon va makonning tagʻayyur etishi ta'siri bilan tahavvul va tabaddulga ma'ruz boʻlgan furuot qismida muassisdir. Bunda aqliy va mantiqiy boʻlmagan bir jihat yoʻq. Ha, mavosimi arbaada kiyiladigan, yeyiladigan va boshqa dorilarning tabadduliga luzum va ehtiyoj hosil boʻlgani kabi, bir shaxsning yashash bosqichlarida ta'lim va tarbiya holati tabaddul etadi. Shuning kabi, hikmat va foydaning iqtizosi sababli, umri basharning martabalariga koʻra ahkomi far'iyada tabaddul bor. Chunki, far'iy hukmlardan biri, bir zamonda foyda ekan, boshqa bir zamonga koʻra mazarrot boʻladi. Yoki bir dori bir shaxsga davo ekan, boshqa insonga xastalik boʻladi. Bu sirdandirki, Qur'on far'iy hukmlardan bir qismini nasx etgan. Ya'ni, "Vaqtlari tugadi, navbat boshqa hukmlarga keldi", deya hukm qilgan.

مِنْ قَبْلِكَ : Qur'onda hech bir kalima yoʻqki, mavqeyi bilan munosabatdor boʻlmasin. Va yoxud mavqeining boshqa bir kalimaga munosabati koʻproq boʻlsin. Ha, Qur'onning har qaysi oʻrnida boʻlgan bir kalima u mavqening boshida bir toji zarrin kabi koʻrinadi. Va oralaridagi munosabatlar sababli, oralarida ixtilof yeri yoʻq.

Azjumla: مِنْ قَبْلِكَ kalimasiga qara! Bu oyatning har tarafidan uchib bu kalimaning boshiga qoʻngan latoifni koʻr. Zero, bu oyat nubuvvat haqidadir. Nubuvvat masalasida "Besh Maqsad" bor. Bu maqsadlar besh nukta va latoifdan in'ikos etgan. Bu besh latoif, مِنْ قَبْلِكَ ning sadafidadir. Maqsadlar esa:

1- Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalam rasuldir.

2- Akmal-ur Rasuldir.

3- Xotam-ul Anbiyodir.

4- Risolati a'mmadir.

5- Shariati boshqa shariatlarning mahosinini jamlash bilan ularning nasixidir.

Birinchi maqsadning مِنْ قَبْلِكَ dan vajhi in'ikosi: Maslaklari va yoʻllari bir boʻlgan bir jamoat, مِنْ قَبْلِكَ kalimasidan imoan fahm qilinadi. Shunga binoan, Hazrat Muhammadning (S.A.V.) مِنْ قَبْلِكَ dagi olmoshga marji' boʻlishi, u jamoatdan ma'dud boʻlishini iqtizo etadi. Va ularning maslaklari boʻlgan nubuvvatlariga va kitoblarining sidqiga boʻlgan butun dalillar, Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamning risolatiga va Qur'onning Allohdan nozil boʻlganiga bir hujjati qat'iya boʻlgani kabi, ularning moʻ'jizalari ham Hazrat Muhammadning (S.A.V.) da'vosiga bir moʻ'jiza hukmiga oʻtadi.

Ikkinchi maqsadning vajhi in'ikosi: Uch qoidadan tazohur etadi.

1- Sultonlar doimo xalqning, jamoatning, qoʻshinning oxirida chiqadilar.

2- Navi basharda takammul bordir. Bu takammul qonuni ikkinchi murabbiyning va ikkinchi mukammilning avvalgi murabbiylardan yanada akmal boʻlishini iqtizo etadi.

3- Aksariyat bilan, xalafning mahorati salafidan yanada ziyodadir.

Mana shu uch qoidadan, Hazrat Muhammadning (S.A.V.) akmali anbiyo boʻlgani tazohur etadi.

Uchinchi maqsadning vajhi in'ikosi: Mashhur bir qoida borki; bir vohid koʻpaysa tasalsul etadi, borgancha boraveradi, bir yerda turmaydi. Faqat koʻplar va kasir boʻlganlar ittihod etsa, quvvatlanadi, istiqror paydo qiladi, joyida qoladi, ortiq oʻzgarmaydi. Demak, Muhammad Alayhissalotu Vassalam xotam-ul anbiyodir. Mafhumi muxolifi bilan ishmom etadiki, undan soʻngra paygʻambar kelmaydi. Xotamiyatiga xotam va izmo bosadi.

Toʻrtinchi maqsadning vajhi in'ikosi: مِنْ قَبْلِكَ kalimasining ifoda qilgani kabi, Hazrat Muhammad (S.A.V.) ularning xalafidir. Va ular tamoman u hazratning salaflaridir. Shunga binoan, xalafning salafga oid vazifani tamomiyla boʻyniga olib ularning oʻrniga qoim boʻlishi, u hazratning butun salaflariga noib va butun ummatlariga rasul boʻlganini iqtizo etadi.

Ha, bu qoida hukmiga uygʻun fitriy bir qoidadir. Zero zamoni saodatdan avval inson olami ixtivo etgan ummatlar, millatlar orasida moddatan va ma'nan, iste'dodan va tarbiyatan juda muxtalif va keng masofalar bor edi. Shuning uchunki, tarbiya-i vohida va da'vati munfarida kifoya qilmas edi. Qachonki olami insoniyat zamoni saodatning shamsi saodati bilan uygʻondi va mudovala-i afkor bilan, an'analarining tarki bilan, tabdili bilan va qavmlarning bir-biriga ixtilotlari bilan ittihodga mayl koʻrsatdi va oralarida munaqola va muxobara boshlandi; hatto kura-i arz bir mamlakat, balki bir viloyat, balki bir qishloq kabi boʻldi; bir da'vat va bir nubuvvat umum insonlarga kifoya koʻrildi.

Beshinchi maqsadning vajhi in'ikosi:

مِنْ قَبْلِكَ dagi مِنْ ibtido ma'nosini ifoda qiladi. Ibtido esa bir intihoga qaraydi. Intiho adami ehtiyojga dalolat qiladi. Shunday ekan, u hazrat Xotam-ul Anbiyodir va olami insoniyatning boshqa bir rasulga ehtiyoji yoʻqdir.

مِنْ قَبْلِكَ kalimasining bu besh latoifga ma'kas va mazhar boʻlishiga nazari balogʻat jihatidan dalolat qilgan alomat shudirki: Bu besh maqsad bir daryo kabi shu oyatlarning ostida oqish bilan, oyatdan oyatga intiqol natijasida, مِنْ قَبْلِكَ hovuzida ijtimo' etgan. Ha, kalimaning sathida koʻringan bir tarashshuh, bir namlik kalimaning ostida hovuzning boʻlganiga dalolat va imo qiladi. Shu bilan barobar, bu maqsadlarning bayoniga boshqa-boshqa oyatlar taxsis etilgandir.

وَبِالْاٰخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ : Bu oyat hashr masalasiga ishoratdir. Hashrning isboti haqida fayzi Qur'ondan fahmlaganim va boshqa bir risolada tafsiloti bilan zikr qilganim oʻn burhonning xulosasiga bu yerda ishorat qilamiz. Shundayki: Qasd va irodadan vujudga kelgan bir nizomi akmal bor. Xilqat va yaratilishda tom bir hikmat hukmfarmodir. Olamda abas yoʻq. Fitratda isrof yoʻq. Bu shohidlarni tazkiya etgan, istiqro-i tomdirki; har fan mavzusi boʻlgan navning nizomiga bir shohidi odildir.Va shuningdek, yavm va sana va boshqalar kabi har navda nav'iy bir qiyomati mukarrara bor. Va shuningdek, bashardagi iste'dod qiyomatga bir ramzdir. Va shuningdek, basharning gʻayri mutanohiy mayl va umidlari qiyomatni istaydi. Va shunigdek, Sone'-i Hakimning rahmat xazinasining mahalli sarfi faqat qiyomat va hashrdir. Va shunigdek, sidq va omonat bilan ma'ruf Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam sarohatan e'lon qiladi. Va shunigdek, Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon

oyatlari bilan va bu oyatlarning amsoli bilan hashrning vuqu'ini qat'iyat bilan isbot qiladi. Xullas, tom unga yetishgan shohidlar saodati abadiyaning kaliti boʻlib, u Jannatning eshiklarini ochadilar.

Ha, koinot saodati abadiyani intoj etmasa, aqllarni hayratda qoldirgan koinotda koʻringan eng bariz, eng mukammal shu nizom aldovchi zaif bir suratdan iborat boʻlib qoladi. Va butun ma'naviyat va aloqalar, robitalar va nisbatlar butunlay foydasiz boʻladi. Shunday ekan, u nizomning nizom boʻlishi, faqat va faqat saodati abadiyani intoj etish bilan boʻladi. Ya'ni, u nizomdagi ma'naviyat va nuktalar faqatgina olami oxiratda unib chiqadi. Boʻlmasa butun ma'naviyat soʻnadi, robitalar uziladi, nisbatlar tor-mor boʻladi, nizom ham barhavo boʻladi. Holbuki u nizomda boʻlgan quvvat butun quvvati bilan u nizomning barhavo etilmasligini e'lon qiladi.

Har bir navda, har bir fardda hikmatlarga, manfaatlarga rioya qilgan va inoyati azaliyaning timsoli boʻlgan hikmati tomma saodati abadiyaning kelishini tabshir etadi. Chunki aks holda, badohat bilan iqror va tasdiq qilganimiz shu hikmatlarni va foydalarni inkor qilishimiz lozim boʻladi. Chunki u foydalarning, u hikmatlarning, u manfaatlarning har biri ziddiga inqilob etadi. Bu hol esa safsatadir.

Ikkinchi burhonni tafsir qiladi. Fanning ham shahodat qilgani kabi, Sone'-i Hakim hamma narsada eng qisqa yoʻlni, eng yaqin jihatni, eng goʻzal va eng xafif suratni ixtiyor qilgan. Bu ixtiyor koinotda abasiyatning boʻlmaganiga dalolat qiladi. Bu esa jiddiyatga dalolat qiladi. Jiddiyat esa saodati abadiyaning kelishi bilan boʻladi; boʻlmasa bu borliq adam sanaladi va hamma narsa abasiyatga tahavvul etadi. Holbuki, abas va isrof kabi botildan pok va munazzah boʻlganini shu

kalomi bilan i'lom va ta'lim bergan Zoti Zuljalol soʻziga qanday muxolafat qiladi?

Uchinchi Burhonni izoh qiladi. Butun fanlarning shahodati bilan, fitratda isrof yoʻqdir. Agar insoni akbar deyilgan olamdagi hikmatlarni idrokdan ojiz boʻlsang, olami asgʻar deyilgan insondagi nuktalarga, hikmatlarga diqqat qil. Ha, "Fanni Manafi'-ul A'zo" sharh va bayon qilgan vajh bilan, insonning jismida, har biri bir manfaat uchun taqriban ikki yuzdan ortiq suyak bor. Va har biri bir foyda uchun olti ming tomir bor. Va hujayrotga xizmat qilgan yigirma toʻrt ming masama va deraza bor. U hujayrotda joziba, dafi'a, mumsika, musavvira, muvallida nomi bilan har biri bir foyda uchun besh quvvat ishlaydi. Olami asgʻar shunday ekan, insoni akbar undan orqada qoladimi? Ruhga nisbatan ahamiyatsiz boʻlgan jasad bu daraja isrofdan uzoq boʻlsa, qanday qilib javhari ruh bilan asarlarida, umidlarida, afkorida va ma'naviyatida isrof boʻladi. Chunki saodati abadiya boʻlmasa, butun ma'naviyat quriydi. U haqiqatlar isrof mamlakatiga qochadi. Ajabo, dunyo qadar qiymatli boʻlgan bir javharga molik boʻlish bilan, ham doimo uning jildini va gʻilofini muhofaza qilgandan soʻngra, u javharni birdaniga yerga urib sindirish ehtimoli bormi? Qaysi aql qabul qiladi? Ham bir shaxsning tuzilishidagi quvvat, a'zosidagi sihat, iste'dodidagi qobiliyat u shaxsning yashashiga va takammuliga dalil boʻlgani kabi, koinotning ruhiga qadar nufuz etgan haqiqati sobita va davomli yashashini imo etgan intizomidagi quvvati komila va takammuliga ketgan nizomidagi kamol, ajabo hashri jismoniy yoʻli bilan saodati abadiyaga dalil boʻlmaydimi? Zero intizomini ixtiloldan va buzilishdan qutqargan, saodati abadiyadir. Va takammulga vosita boʻladi. Va u quvvatni inkishof ettirgan udir.

Ha, har navi maxluqotda bir navi qiyomatning va bir tur hashrning takror bilan sodir boʻlayotgani katta qiyomatning sodir boʻlishiga va kelishiga ishoratdir. Bunga bir misol: Ha, haftalik soatga qara. U soatda soniyalarni, daqiqalarni, soatlarni, kunlarni sanagan ibralardan va millardan soniyalarni sanagan ibra daqiqalarni sanagan ibraning harakatini ixbor etadi. Daqiqalarni sanagan ibra soatlarni sanagan ibraning harakatini e'lon qiladi. Soatlarni sanagan ibra ham kunlarni koʻrsatgan ibraning harakatini hosil qiladi va i'lam etadi. Xullas, birinchisining harakatining tamom boʻlishi ikkinchisining ham harakatining tamom boʻlishiga va ikkinchining tamomi harakat etishi uchinchining ham itmomi harakat etishiga ishoratdir.

Shuning kabi, Sone'-i Hakimning koinot deyilgan katta bir soati bordir. Bu soatning millari falaklarning turli-tuman davaronidan iboratdir. Mana bu davaronlar; kunlarni, yillarni, umri basharni, dunyoning baqo muddatini koʻrsatadilar. Shunga binoan, har kechadan soʻngra tongning, har qishdan soʻngra bahorning kelishi kabi, hashrning tongi u katta soatdan vujudga kelishiga dalil va ishoratdir.

S: Koinotda koʻringan shu navi qiyomatlarda ashyo ayni bilan i'oda etilmaydi. Holbuki katta qiyomatda nima uchun ajsom ayni bilan i'oda etiladi?

J: Insonning bir fardi boshqa maxluqotning bir navi kabidir. Zero insondagi u nuri fikr umidlariga, ruhiga shunday bir inkishof, shunday bir inbisot berganki, butun zamonlarni yutsa, toʻymaydi. Zero, undagi u yuksak fikr insonning mohiyatini ulviy, qiymatini umumiy, nazarini kulliy, kamolini gʻayri mahsur, lazzat va alamini doimiy qilgan. Boshqa navlarning fardlari esa bunday emas. Ularning mohiyatlari juz'iy, qiymatlari shaxsiy, nazarlari mahdud, kamollari mahsur, lazzat va alamlari oniydir. Bundan tushunilyaptiki, insonning bir fardi boshqa maxluqotning bir navi hukmidadir. Shunga binoan, u navlarda koʻringan shu qiyomatlarning va hashr va nashrlarning holatlari qanday boʻlsa, afrodi insoniya ham shundaydir.

Saodati abadiyaga ishorat qilgan burhonlardan biri ham, insondagi gʻayri mutanohiy iste'dodlardir. Ha, Janobi Haq tarafidan mukarram qilingan insonning javhari ruhida ekilgan va raqamlarga sigʻmagan iste'dodlar bor. Bu iste'dodlarning ostida hisobsiz qobiliyatlar bor. Va bulardan nash'at etgan nihoyatsiz mayllar bor. Va bulardan hosil boʻlgan gʻayri mutanohiy afkor va tasavvurot bor. Bularning har biri hashri jismoniyning orqasidagi saodati abadiyaga shahodat barmoqlarini uzatib koʻrsatadilar.

Ha, Rahmon va Rahim boʻlgan Sone'-i Hakimning rahmati rahmatlarning eng buyugi boʻlgan saodati abadiyaning kelishini tabshir etadi. Zero, rahmat faqat saodati abadiya bilan rahmat boʻladi. Va ne'mat faqat u saodat bilan ne'mat boʻladi. Ha, butun ne'matlarni niqmatlarga aylantirgan abadiyan ayrilishdan vujudga kelgan va umumiy motamlardan yuksalgan oʻsha balolardan koinotni, xususan shuurli boʻlgan maxluqotni qutqargan narsa, saodati abadiyaning kelishidir. Chunki butun ne'matlarning, rohatlarning, lazzatlarning ruhi boʻlgan saodati abadiya kelmasa, umum koinotning shahodati bilan sobit boʻlgan va quyosh kabi porlagan rahmat va shafqati Ilohiyaning badohatiga qarshi mukobara bilan inkor lozim boʻladi.

Ey Habibi Shafiq va ey Shafiqi Habib! Ey Saidi Majid va ey Majidi Said! Rahmati Ilohiyaning eng latifi, eng zarifi, eng lazizi boʻlgan muhabbat va shafqatiga qaranglar. U muhabbat va shafqatni firoqi abadiy va hijroni layozaliy bilan qarshilaganingiz taqdirda; vijdon, xayol va ruh nima holga kiradilar. U muhabbat va u shafqat eng buyuk, eng shirin bir ne'mat ekan, eng azim bir musibatga, bir baloga inqilob etadi. Ajabo, koʻz oʻngida bilbedaho koʻringan rahmati Ilohiya firoqi abadiyning muhabbat va shafqatga qarshi hujum qilishiga muso'ada etadimi?

(Vallohi, yoʻq!..) لَا وَاللّٰهِ

Faqat u rahmatning sha'nidandirki, firoqi abadiyni hijroni layozaliyga, hijroni layozaliyni firoqi abadiyga va adami mutlaqni ham har ikkisiga yoʻliqtiradiki, u firoqlarning, u hijronlarning ildizlari yoʻq boʻlsin.

Butun olamda har xususda sidqi va toʻgʻriligi ma'lum va musallam boʻlgan Hazrat Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalam barmogʻi bilan qamarni shaqq etgani kabi, lisoni bilan ham saodati abadiyaning eshiklarini ochgan. Va butun anbiyo-i i'zomning bu haqiqat ustida ijmo'lari bir hujjati qat'iyadir.

Oʻn uch asrdan beri yetti vajh bilan i'jozi tasdiq qilingan Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning hashr haqidagi bayonoti saodati abadiyaning kelishiga kifoya bir dalil emasmi? Boshqa bir dalilga ehtiyoj bormi?

Bu burhon minglab burhonlarni jamlagan. Bu burhonlarni koʻp oyatlar tazammun etgan. Ha, Qur'oni Karim koʻp oyatlaridan hashrga qaragan derazalar ochgan. Azjumla:

oyati bilan saodati abadiyaga yoʻl ochgan bir qiyosi tamsiliyga ishorat qilgan. Shuning kabi

oyati karimasi bilan saodatni koʻrsatgan bir qiyosi adliyga ishorat qilgan.

Birinchi oyat bilan ishorat qilingan qiyosi tamsiliy: Avvalo insonning vujudiga qara. Qanday holatdan holatga, ya'ni nutfadan alaqaga, alaqadan mudgʻaga, mudgʻadan goʻsht va suyakka, goʻsht va suyakdan inson suratiga bir qasd, bir iroda va bir ixtiyor ostida maxsus qonunlar bilan, muayyan nizomlar bilan, muntazam harakatlar bilan intiqol etganini va qolipdan qolipga kirib chiqqanini koʻr. Soʻngra insonning baqosiga diqqat qil. Inson bu vujud libosini har yil oʻzgartiradi. Bu vujud oʻzgarishi badandagi hujayrotning buzilib yaratilishi bilan boʻladi. Bu ta'mirot ham butun a'zoning arzoq mahzani hukmida boʻlgan, Janobi Haq bir qonuni maxsus bilan ihzor etgan u modda-i latifadan olingan ajzo bilan qilinadi. Soʻngra u modda-i latifaning ahvoliga qara. Qanday a'zoning ehtiyojlariga koʻra muayyan bir qonun bilan taqsim qilinadi va badanning har tarafiga maxsus bir nizom bilan muntazaman tarqaladi. Yana shoyoni diqqatdirki; u modda-i latifa toʻrt matbaxda pishirilgandan soʻngra va toʻrt inqilobdan oʻtgandan soʻngra va toʻrt suzgichdan tasfiya etilgandan soʻngra rizq qilib taqsim qilinadi. Ham yana shoyoni diqqatdirki, u modda-i latifa ovqatlarning ruhi va xulosasidir. U ovqatlar olami anosirda tarqoq manbalardan muntazam bir dastur bilan, maxsus bir nizom bilan jam' va tahsil etiladi.

Xullas, butun bu nizomlar, bu qonunlar, bu intizomlar; umumiy bir qasd, bir iroda, bir hikmatdan chiqadi. Ha, masalan Habibning koʻzida joylashgan bir zarraning, unsuri havodan yoki unsuri turobdan oʻsha gʻarib, ajib holatlarda, inqiloblarda qilgan muntazam harakatidan tushuniladiki; u zarra, tuproqda ekan Habibning koʻziga ta'yin qilingan va bir ma'mur kabi mahalli ma'muriyatiga muntazaman i'zom qilingan (yuksaltirilgan).

Ha, fanniy bir nazar bilan diqqat qilinsa anglashiladiki, u zarraning harakati koʻr-koʻrona, tasodif asari emas. Chunki u zarra, qaysi martabaga kirsa, u martabaning nizomiga tobe boʻladi. Va qaysi bir holatga intiqol etgan boʻlsa, uning muayyan qonuni bilan amal qilgan. Va qaysi bir tabaqaga musofir boʻlgan boʻlsa, muntazam bir harakat bilan yoʻnaltirilgan.

Nash'a-i ulaga diqqat qilganning nash'a-i uxro haqida taraddudi qolmaydi. Paygʻambar Alayhissalotu Vassalamning amr qilganlari kabi: "Nash'a-i ulani koʻrgan odam nash'a-i uxroni inkor qila oladimi?" Chunki: Ikkinchi tashakkul, ya'ni ikkinchi yaratilish birinchi tashakkuldan osonroq. Buni bajargan uni yanada oson qiladi.

Masalan: Bir guruh askarning ilk tashakkulida, afrodning bir-biri bilan unsiyatlari, mu'orofalari boʻlmaganidan va ta'lim va tarbiya koʻrmaganlaridan, sayqallanmagan toshlardek boʻlganlaridan, u afrod u guruh tuzilgunicha koʻp zahmatlar boʻladi. Faqat ba'dat tashakkul tarhis etilib yana bir bor taxti silohga da'vat qilingan zamon, juda oson ijtimo' etadi va guruhni tashkil qiladi. Bu tashakkul avvalgi tashakkuldan ancha oson boʻladi.

Shuning kabi, bir-biri bilan ulfat paydo qilgan va har biri yerini tanigan va bir daraja ishlov berilgan toshlar kabi kasbi latofat etgan badanning zarroti, oʻlim bilan tarqalgandan soʻngra, hashrda Xoliqning izni bilan, Isrofilning suri bilan u zarroti asliya va asosiya ijtimo'ga da'vat qilinganlari zamon, juda oson ijtimo' etadilar va badani insoniyni yana eskisi kabi tashkil qiladilar. Shuning kabi, qudrati azaliyaga nisbatan eng katta, eng kichik kabidir; hech bir narsa u qudratga ogʻir kelolmaydi.

Birodar! Zohirga nazaran, hashrda ajzo-i asliya bilan ajzo-i zoida birlikda i'oda etiladi. Ha, junub ekan tirnoqlarning, sochlarning kesilishi makruh va badandan ayrilgan har bir juzning bir yerga koʻmilishi sunnat boʻlgani bunga ishoratdir. Faqat tahqiqga koʻra, nabototning urugʻlari kabi "Ajb-uz zanab" ta'bir etilgan bir qism zarralar insonning urugʻi hukmida boʻlib, hashrda u zarralar ustida badani insoniy nashvu namo bilan tashakkul etadi.

Ikkinchi oyat bilan ishorat qilingan dalili adliy esa: Ha, koʻryapmizki; koʻpincha gʻaddor, fojir zolimlar lazzatlar, ne'matlar ichida mazza qilib yashayaptilar. Yana koʻryapmizki; ma'sum, mutadayyin, faqir mazlumlar zahmatlar, zillatlar, tahqirlar, tahakkumlar ostida jon beryaptilar. Soʻngra oʻlim kelyapti, ikkisiga ham yetyapti. Bu vaziyatdan bir zulm hidi keladi. Holbuki, koinotning shahodati bilan, adolat va hikmati Ilohiya zulmdan pok va munazzahlar. Shunday ekan, adolati Ilohiyaning tom ma'nosi bilan tajalliy etishi uchun hashrga va mahkama-i kubroga luzum bordirki; biri jazosini, boshqasi mukofotini koʻrsin.

وَ بِالْاٰخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ : Bu jumladagi kalimalarning orasida boʻlgan nazm va nizom:

1- Bu jumlaning maqobli bilan bogʻlanishini ifoda qilgan و bu rukni iymoniyaning bu yerda sarohatan zikr qilinishi uchun umumiy boʻlib zikr qilingan avvalgi jumladan bu jumlaning taxsis luzumiga binoan atf qilingan.

2- Taqdimi bilan hasrni ifoda qilgan بِالْاٰخِرَةِ kalimasi, ba'zi ahli kitob iymon keltirgan oxirat haqiqiy bir oxirat boʻlmaganiga ta'rizdir. Chunki ularning

oyati karimasi hikoya qilgani kabi: "Jahannam otashi bizni doimo yoqmaydi?! Faqat bir necha kun yoqadi." kabi soʻzlari bilan va bir jihatdan lazoizi jismoniyani nafiy va inkor qilganlaridan anglashilganiga koʻra, bilganlari oxirat, majoziy bir oxirat ekan.

3- Ma'lum va ma'hud boʻlgan narsaga ishorat uchun qoʻyilgan اَلْ adati, butun kutubi samoviyaning lisonlarida davaron etgan ma'hud oxiratga ishoratdir. Va yoxud mazkur daloili fitriya bilan aqllarning koʻzlari qarshisida hozir boʻlgan va oxirat bilan eslangan haqiqatga ishoratdir.

4- Muqaddar boʻlgan nash'aning sifatiga oxirat ta'biri zehnlarni nash'a-i ulaga oʻgirib, undan nash'a-i uxroga bil-intiqol imkon yoʻlini koʻrsatish uchun ixtiyor qilingandir.

5- Yaqiyn bilan barobar tasdiqni birlikda ifoda qilgan يُؤْمِنُونَ kalimasiga badal يُوقِنُونَ ta'biri, hashr masalasi shak va shubhalarga bir mahshar va bir majma' boʻlgani uchun, tasdiqdan ortiq iqon va yaqiyn yanada ahamiyatli boʻlganiga ishoratdir. Yoki ahli kitob iddi'o etgan iymon, yaqiyndan xoli boʻlganidan, ularning iymoni, iymon emasligiga ishoratdir.

اُولٰٓئِكَ عَلٰى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ : Bu jumladagi nuktalarga ishorat qilgan ma'hazlar shulardir:

1- Avvalgi jumla bilan bu jumlaning nazmi.

2- اُولٰٓئِكَ bilan ishorati hissiya.

3- اُولٰٓئِكَ dagi uzoqlik.

4- عَلٰى dagi ulviyat.

5- هُدًى dagi tankir.

7- رَبِّهِمْ dagi tarbiyadan iborat yetti ma'hazdir.

Bu jumlani maqobli bilan bogʻlagan munosabatlardir.

Bu jumla maqoblidan nash'at etgan uch savolga javobdir.

Hidoyatdan nash'at etgan u goʻzal vasflarni labis oʻlaroq hidoyat taxti ustida oʻtirgan u shaxslarni koʻrish istagan sail يَjavobdir.

"U odamlarning hidoyatga istihqoq va ixtisoslari nima sababdan?" deya soʻragan sami'ga javobdir. Ya'ni, illat va sabab, اُولٰٓئِكَ bilan ishorat qilingan vasflardir.

S- Sobiqan mazkur vasflarning tafsilan zikrlari, اُولٰٓئِكَ kalimasidagi ijmoldan yanada vazih bir suratda sababni koʻrsatadi?

J- Ijmol ba'zan tafsildan yanada vazih boʻladi. Xususan matlub bir nechta narsadan tarkib topgan boʻlgan zamon, sami'ning gʻabovati yoki nisyoni sababli u tarkib topgan narsaning ajzosini mazj etish bilan sababni chiqarish mushkul boʻladi.

"Hidoyatning natijasi, samarasi va hidoyatdagi lazzat va ne'mat nima?" deya soʻragan sailga javobdir. Ya'ni, hidoyatda saodati dorayn bordir. Hidoyatning natijasi, hidoyatning oʻzidir. Hidoyatning samarasi, ayni hidoyatdir. Zero hidoyat haddi zotida buyuk bir ne'matdir va vijdoniy bir lazzatdir va ruhning jannatidir (qandayki zalolat ruhning jahannamidir). Alal oqibat oxiratning falah va saodatini intoj etadi.

اُولٰٓئِكَ bilan qilingan ishorati hissiya. Bir narsaning mutaaddid sifatlarini zikr qilish, u narsaning zehnlarda tajassum etishiga va aqlda hozir va xayolda mahsus boʻlishiga sabab boʻlganiga ishoratdir. Shu bilan barobar, sobiqan zikrlaridan bir ma'hudiyat chiqadi. Bu ma'hudiyati zikriya ma'hudiyati xorijiyalariga eshik ochadi. Xorijiy boʻlgan ma'hudiyatlaridan, mumtoz va mustasno insonlar boʻlganlari taboruz etadiki, navi bashar ichida koʻzini ochib qaraganlarning koʻzlariga eng avval ularning yogʻdulari uriladi.

Uzoqlikni ifoda qilgan اُولٰٓئِكَ : Ularning filjumla yaqin boʻlganlari holda uzoq koʻrsatilishlari, uluvvi martabalariga majoziy bir ishorat ekaniga ishoratdir. Chunki uzoqda boʻlganlarga qaralgan zamon, boʻyi eng uzunlar koʻrinadi. Shu bilan barobar, zamoniy va makoniy boʻlgan bu'di haqiqiy qasd qilinsa, balogʻatga yanada uygʻun boʻladi. Chunki butun asrlar asri saodat kabi bu oyatni zikr qiladilar. Shunday ekan, اُولٰٓئِكَ bilan qilingan ishorat saflarning avvallariga ishoratdir. Va bu e'tibor bilan bu'd haqiqiy boʻladi, majoziy emas. Shunga binoan, ularning haqiqatdan zamon va makon e'tiboridan uzoq boʻlganlari holda ishorati hissiya bilan koʻrsatilishlari, azamatlariga va uluvvi martabalariga ishoratdir.

Ulviyatni ifoda qilgan عَلٰى kalimasidir.

Birodar! Ashyo va narsalar orasida shunday munosabatlar borki; ularni oyna kabi qiladi. Har biri boshqasini koʻrsatadi. Bittasiga qaralgan zamon boshqasi koʻrinadi. Masalan: Bir parcha oyna katta bir sahroni koʻrsatgani kabi, ba'zan bir kalima uzun va xayoliy bir mojaroni senga koʻrsatadi. Bir kalima juda ajib bir vuqu'otni sening koʻz oʻngingga keltiradi, tamassul ettiradi. Yoxud bir kalom zehningni oladi, misoliy olami misollarga qadar etadi, kezdiradi. Masalan: بَارَزَ kalimasi muhoraba maydonini; ثَمَرَةٌ kalimasi katta bir meva bogʻini insonning fikriga keltiradi. Bunga binoan, bu yerdagi عَلٰى kalimasi tamsiliy bir uslubga deraza ochish, koʻrsatish qasdi bilan zikr qilingan. Shundayki:

Xuddi hidoyati Ilohiy, bir buroq boʻlib moʻ'minlarga yuborilgan. Moʻ'minlar tariqi mustaqimda unga minib arshi kamolotga yurishadi.

هُدًى dagi tankirdir. Bir nakra ma'rifa boʻlib mukarraran zikr qilinsa, u ma'rifa u nakraning ayni boʻladi. Faqat u nakra nakra boʻlib zikr qilingan taqdirda, aksariyat hollarda bir-birining ayni boʻlolmaydi. Bu qoidaga koʻra, nakra sifatida takarrur etgan هُدًى avvalgi هُدًى ning ayni emas. Faqat avvalgi هُدًى masdardir. Ikkinchisi hosili bilmasdardir va birinchisining samarasi hukmida maxsus va sobit bir sifatdir.

Hidoyatning Allohdan ekanini ifoda qilgan مِنْ kalimasidan bu yerda bir jabr his qilinayotgan boʻlsa ham, haqiqatda jabr emas. Chunki ularning juzi ixtiyorlari bilan hosili bilmasdar boʻlgan hidoyatga yurishlari sababli, Janobi Haq u sifati sobita boʻlgan hidoyatni yaratgan va ehson etgan. Demak, ihtido, ya'ni hidoyatga toʻgʻri yurish ularning kasb va ixtiyorlari dohilidadir. Faqat sifati sobita boʻlgan hidoyat Allohdandir.

Tarbiyani ifoda qilgan رَبِّ kalimasidir. Bu kalimaning bu yerda ixtiyor qilinishi; ularning rizq bilan tarbiyalari rububiyatning sha'nidan boʻlgani kabi, hidoyat bilan ham tagʻaddilari rububiyatning sha'nidan ekaniga ishoratdir.

وَاُولٰٓئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ : Bu jumladagi nuktalarning ma'hazlari:

1- و bilan atf.

2- اُولٰٓئِكَ ning takrori.

3- Zamir-ul fasl boʻlgan هُمْ

4- اَلْ adati.

5- Falah yoʻllarining adami zikri bilan مُفْلِحُونَ ning umumiy va mutlaq qoldirilishi kabi "Besh Ma'haz"dan iboratdir.

و bilan qilingan atf, har ikki jumla orasida boʻlgan munosabatga binoan qilingan. Zero birinchi اُولٰٓئِكَ saodati a'jila عَاجِلَه boʻlgan hidoyat samarasiga ishoratdir. Ikkinchi اُولٰٓئِكَ hidoyatning samara-i ajilasiga اٰجِلَه ishoratdir.

Ha, har bir اُولٰٓئِكَ maqobliga bir fazlaka, bir ijmoldir. Faqat arkoni Islomiya ma'haz tutilish bilan, birinchi اُولٰٓئِكَ ni birinchi اَلَّذ۪ينَ ga rabti va ikkisining ham ummiy moʻ'minlarga taxsisi; va shuningdek arkoni iymoniya bilan yaqiyn ma'haz tutilish bilan ikkinchi )oQلٰٓئِكَ ni ikkinchi اَلَّذ۪ينَ ga rabti va ikkisining ham ahli kitob moʻ'minlarga irjo'i yanada yaxshiroqdir.

اُولٰٓئِكَ ning takrori, har ikki saodatning kerak boʻlsa hidoyatga, kerak boʻlsa ularning madh va sanolariga mustaqil va boshqa-boshqa gʻoyalar va sabablar boʻlganliklariga ishoratdir. Faqat ikkinchi اُولٰٓئِكَ ning hukmi bilan barobar, birinchi اُولٰٓئِكَ ga ishorati yanada ma'qulroq.

Zamir-ul fasl boʻlgan هُمْ ahli kitobdan boʻlib Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamga iymon keltirmaganlarga bir ta'riz boʻlib, bu jumla bilan qilingan hasrni ta'kid qilish bilan barobar, goʻzal bir nuktani tazammun etgandir. Shundayki:

Ega bilan kesim orasida boʻlgan هُمْ olmoshi egani koʻp kesimlarga ega qiladi. Va bu kabi kesimlarning ta'yinini ham xayolga havola qiladi. Ya'ni, kesimlarning mahdud va muayyan boʻlmaganini xayolga arz qilish bilan; xayoliy, munosib kesimlarni taxarri etishga tashviq qiladi. Qandayki Zaydni qoʻlga olish bilan "Zayd olimdir, Zayd fozildir, Zayd chiroylidir." kabi Zaydning sifatlaridan koʻp hukmlarni tiza olasan. Shuning kabi, اُولٰٓئِكَ dan soʻngra kelgan هُمْ olmoshi xayolni harakatga keltirish bilan "Ular otashdan qutuladilar", "Ular Jannatga kiradilar", "Ular ru'yatga mazhar boʻladilar..." va yana shu kabi sifatlariga munosib koʻp hukmlarni va jumlalarni xayolga keltiradi.

اَلْمُفْلِحُونَ kalimasidagi اَلْ haqiqatni tasvir qilishga ishoratdir. Xuddi lisoni holi bilan deydiki: "Agar muflihlarning haqiqatini koʻrishni istasang, اُولٰٓئِكَ ning oynasiga qara, senga tamassul qiladi." Yoxud ularning ta'yin va tamyizlariga ishoratdir. Xuddi: "Ahli faloh boʻlganlarni tanishni istasang, اُولٰٓئِكَ ga qara. Ichidadirlar." deydi. Yoki hukmning zohir va badihiy ekaniga ishoratdir.

Falah va najot yoʻllarini ta'yin qilmagan اَلْمُفْلِحُونَ kalimasidagi itloq ta'mim uchundir. Shundayki:

Qur'onga muxotob boʻlgan matlublari va istaklari muxtalif juda koʻp tabaqalardirki, bir qismi otashdan najot istaydilar, bir qismi Jannatga kirishni istaydilar, bir qismi ru'yatga mazhar boʻlishni istaydilar. Va bular kabi u tabaqalarning juda koʻp tuynuklari bor. Qur'oni Karim اَلْمُفْلِحُونَ kalimasini umumiy va mutlaq qoldirganki, hamma istaganini ta'qib qilsin.

Birodar! Janobi Haqning sifoti azaliya olamida biri jaloliy, boshqasi jamoliy ikki xil tajalliysi bordir. Jalol bilan Jamolning sifoti af'ol olamida tajalliysidan lutf va qahr, husn va haybat tazohur etadi. Af'ol olamiga tajalliy etganda tahliya تَحْلِيَه bilan taxliya تَخْلِيَه (tazyin bilan tanzih) tugʻiladi. Osor va a'mol olamidan olami oxiratga intibo' etganda, lutf Jannat va nur boʻlib; qahr ham Jahannam va nor boʻlib tajalliy etadi. Soʻngra olami zikrga in'ikos etganda, biri hamd, boshqasi tasbeh boʻlib ikki qismga ayriladi. Soʻngra olami kalomda tajalliy etganda, kalomning amr va nahiyga taqsimiga sabab boʻladi. Soʻngra olami irshodga intiqol etganda, irshodni targʻib va tarhib, tabshir va inzorga taqsim qiladi. Soʻngra vijdonga tajalliy etganda, rijo va xavf hosil boʻladi. Soʻngra irshodning iqtizosidandirki, xavf bilan rijo orasidagi muvozana davom bilan muhofaza qilinsinki, rijo bilan toʻgʻri yoʻllarga suluk etilsin, xavf bilan ham egri yoʻllarga ketilmasin. Na Allohning rahmatidan ma'yus, va na azobidan amin boʻlinsin.

Mana shunday qilib tasalsul etgan shu hikmat sababli Qur'oni Karim a'laddavom targʻibdan soʻngra tarhib va abrorni madh qilgandan soʻngra fujjorni zamm etgan.

S- Bu jumla bilan

jumlasi orasida qanday bir farq borki, u yerda atf bor, bu yerda yoʻqdir?

J- Atfning husni munosabatning husniga qaraydi. Husni munosabat har ikki jumladan ta'qib qilingan gʻaraz va maqsadning bir boʻlishiga mutavaqqifdir. Holbuki u yerdagi maqsad bu yerda yoʻq. Bu yerda birinchi jumladagi maqsad, Qur'onning madhiga injiror etgan moʻ'minlarning madhidir. Ikkinchi jumladan maqsad, yolgʻiz taxvif va tarhib uchun kofirlarning zammidir. Bu esa Qur'onning madhi bilan aloqador emas.

Soʻngra bu jumla ixtivo etgan ajzoning nazmida tazohur etgan latoif jihatiga qaraylik:

اِنَّ bilan اَلَّذ۪ينَ mavqelarga koʻra ifoda qilgan nuktalardan ma'ada, balogʻat jihatidan qiymatli sanalgan ikki nuktani yana tazammun etganki, Qur'on juda koʻp yerlarida اِنَّ bilan اَلَّذ۪ينَ ni mukarraran zikr qilgan. Tahqiqni ifoda qilgan اِنَّ dagi nukta shunday tasvir qilinishi mumkinki: اِنَّ har qaysi bir jumlada boʻlsa, u jumlaning tomini teshadi, haqiqatga nufuz etadi. Va u da'voni yoki hukmni pastga tushiradi, haqiqatga yopishtirish bilan, u hukmning xayoliy yoki zonniy yoki mavzu' yoki xurofot hukmlardan emasligini va faqat haqoiqi sobitadan boʻlganini isbot qiladi.

Bu jumlada اِنَّ ning xususiy nuktasi: Bu oyatning muxotobi boʻlgan Hazrat Muhammadda (S.A.V.) shak va inkor boʻlmagani holda, shak va inkorni raf' etish sha'nida boʻlgan اِنَّ bilan qarshilanishi, ularning iymon keltirishi uchun Paygʻambarning (S.A.V.) shiddati hirsiga ishoratdir.

اَلَّذ۪ينَ kalimasi esa, koʻzga koʻrinmasdan avval aqlga koʻringan gʻarib va yangi haqiqatlarga bir vosita-i ishoratdir. Shuning uchun, haqiqatlarni tabdil va tajdid etgan inqiloblarni tasvir uchun ishlatilgan ishorat va vositalardan eng koʻp ishlatilgan اَلَّذ۪ينَ va amsolidir.

Qur'onning tajalliysi bilan koʻp navlar oʻchirildi, haqiqatlar yiqildi. Ularga badal yangi-yangi navlar, haqiqatlar tashakkul etdi. Ha, zamoni johiliyatga qara! U zamonda butun navlar milliy robitalar ustida tashakkul etgani kabi, ijtimoiy haqiqatlar ham taassubi qavmiy ustida bino qilingan edi. Qur'onning tajalliysi bilan u robitalar kesildi, u haqiqatlar taxrib etildi. Ularga badal, diniy robitalar ustida yangi navlar va haqiqatlar ihdos etildi. Ha, Shamsi Qur'onning tulu'i bilan, ba'zi qalblar uning ziyosi bilan tanavvur etdi. Va moʻ'minlarning navini tamyiz va ta'yin etgan bir haqiqati nuroniya oʻrtaga chiqdi. Shuning kabi, u keskin ziyo qarshisida mazbalaga oʻxshagan ba'zi iflos qalblar ham yonib koʻmir boʻldilar. Va u kofirlarning navini e'lon qilgan zaharli bir haqiqati kufriya hosil boʻldi. Xullas, bu haqiqati kufriyaga ishorat uchun اَلَّذ۪ينَ zikr qilingan.

Shu bilan barobar, har ikki اَلَّذ۪ينَ orasida tom bir munosabat bor. Chunki har birisi bir-biriga zid boʻlgan bir haqiqatga ishoratdir.

Va shuningdek, harfi ta'rif boʻlgan اَلْ ifoda qilgan besh ma'noni, اَلَّذ۪ينَ da ifoda qiladi. U ma'nolarning eng mashhuri, ahddir. Ya'ni, kerak boʻlsa اَلْ dan, kerak boʻlsa اَلَّذ۪ينَ dan ma'hud va ma'lum bir narsa qasd qilinadi. Shunga binoan, Abu Jahl, Abu Lahab, Umayya Ibn Xalaf va boshqalar kabi ma'hud va mashhur katta kofirlarga اَلَّذ۪ينَ bilan ishorat qilingan boʻlgani ehtimoli juda qoviydir. Bu ehtimolga binoan, shu oyat gʻaybdan ixbor etgan oyatlardan biri boʻladi. Chunki ular kufr ustida oʻlganlar. Va ayni zamonda, i'jozi ma'naviyning toʻrt navidan bir navi shu gʻaybiy ixborlardan tazohur etadi.

S: Qur'on zaruriyoti diniyadandir. Zaruriyotda ixtilof boʻlolmaydi. Holbuki mufassirlar tomonidan berilgan muxtalif ma'nolarning ba'zilari bir-biriga muxolif?

J: Azizim! Qur'onning har bir kalomi uch qoziyani qamragan:

Bu Allohning kalomi.

Alloh tomonidan murod boʻlgan ma'no haq.

Ma'no-i murod bu.

Agar Qur'onning u kalomi boshqa bir ma'noga ehtimoli boʻlmagan muhkamotdan boʻlsa yoki Qur'onning boshqa bir yerida bayon qilingan boʻlsa, birinchi va ikkinchi qoziyalarni aynan qabul qilish lozim va inkorlari ham kufrdir. Shoyad Qur'onning u kalomi boshqa bir ma'noga ehtimoli boʻlgan bir nass yoki zohir boʻlsa, uchinchi qoziyani qabul qilish lozim boʻlmagani kabi, inkori ham kufr emas. Xullas, mufassirlarning ixtiloflari faqat va faqat shu qismga oid.

Mutavotir hadislar ham, bu xususda, oyatlar kabidir. Yolgʻiz birinchi qoziya, taammul yeridir. Chunki هٰذَا bilan ishorat qilingan hadisning haqiqatdan hadis boʻlib boʻlmaganida taraddud oʻrni bor.

S- Kufr jahldir. Holbuki kofirlar Hazrat Muhammadni (S.A.V.) avlodlari qadar tanir edilar?

J- Kufr ikki qismdir. Bir qismi bilmagani uchun inkor qiladi; ikkinchisi bilgani holda inkor qiladi. Bu ham bir nechta shoʻ'badir. Birinchisi; biladi, lekin qabul qilmaydi. Ikkinchisi; yaqiyni bor, lekin e'tiqodi yoʻq. Uchinchisi; tasdiqi bor, lekin vijdoniy iz'oni yoʻq.

S: Shaytonning qalbida ma'rifat bormi?

J: Yoʻq. Chunki san'ati fitriyasi iqtizosicha, qalbi doimo izlol bilan talqin etgani uchun, fikri doimo kufrni tasavvur qilish bilan mashgʻul boʻlganidan, qalbida yoki fikrida boʻsh bir yer ma'rifat uchun qolmaydi.

S- Kufr qalbga oid bir sifatdir. Qalbda u sifat boʻlmagan taqdirda, zunnor bogʻlashdan yoki unga qiyos qilingan bosh kiyim kiyishdan nima uchun kufr hosil boʻlsin?

J- Yashirin boʻlgan ishlarga shariat alomatlarga koʻra hukm qiladi. Hatto illat boʻlmagan zohiriy sabablarni illat oʻrnida qabul qiladi. Shunga binoan, itmomi ruku'ga mone boʻlgan bir qism zunnorlarning bogʻlanilishi va sajdaning ikmoliga mone boʻlgan ba'zi bosh kiyimlarning kiyilishi, ubudiyatdan istigʻno va kufrga tashabbuh etish alomatlaridir. Yashirin boʻlgan u sifati kufriyaning yoʻqligiga qat'iyat bilan hukm qilib boʻlolmaganidan, bu kabi alomatlarga koʻra hukm qilinadi.

S- Inzor qilinmagancha taklif qanday qilinadi?

J- Inzor qilinmagan taqdirda taklif ham qilinmasa, adami tajziyalariga bir hujjat boʻladi. Zero, "Biz nima qilaylik. Na tabligʻot qilindi va na taklifdan xabarimiz bor." deya mujozotdan qutulishlariga bir mador boʻladi.

S- Janobi Haqning ularning kufr va tamarrudlaridan qilgan ixbor, ularning iymonga kelishlarini imtino' darajasiga chiqaradi. Mumtani' va mahol bir narsa taklif qilinadimi?

J- Janobi Haqning ixbori, ilmi va irodasi, sababni inobatga olmasdan yolgʻiz kufrlariga taalluq etmaydi. Faqat ixtiyorlari bilan kufrlariga birlikda taalluq etadi. Bu esa ixtiyorlarini nafiy etmaydiki, taklifi bilmahol boʻlsin. Bu bahsning tafsiloti hali keladi.

S- Iymon keltirmasliklarini ifoda qilgan لَا يُؤْمِنُونَ va oʻxshash oyatlarga ularni iymon keltirishga da'vat qilishdan adami iymonga iymon chiqyapti. Bu esa, maholi aqliydir?

J- Ularga taklif qilingan iymon ijmoliydir, tafsiliy emas. "Har bir oyatga, har bir hukmga alohida-alohida, birma-bir iymon keltiring!", deya taklif qilinmayaptiki, bu mahzur lozim kelsin. Soʻngra kufrlarini siygʻa-i moziy bilan zikr qilish, haqning tabayyunidan soʻngra ularning kufrni quchoqlab qabul qilishlariga ishoratdir. Shuning uchun, ularga qarshi inzorning adami inzor kabi foydasiz qolganiga, سَوَٓاءٌ kalimasi bilan ishorat qilingan.

Soʻngra favqoniyatni ifoda qilgan عَلَيْهِمْ dagi عَلٰى ularning yuzlari yerga yopishgandek boshlarini koʻtarib amirlarining soʻzini tinglay olmaganlariga ishoratdir.

Va shuningdek, ma'noga bir zarar va bir xalal iros etmagan va tarkiga tarjih etilgan عَلَيْهِمْ ning zikri, Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamga nazaran inzorning adami inzor kabi boʻlmaganiga ishoratdir. Zero inzorda ajru savob bor.

ءَاَنْذَرْتَهُمْ اَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ jumlasidagi hamza bilan اَمْ musavotni ifoda qilganidan, سَوَٓاءٌ kalimasiga ta'kiddir. Yoxud سَوَٓاءٌ kalimasidan musavotning bir ma'nosi, hamza bilan اَمْ dan ikkinchi ma'nosi iroda qilinadi. Chunki musavotning madori yo adami foydadir yoki mujibning adami vujudidir.

S- Istifhom shakli bilan musavotni ifoda qilishda qanday ma'no bor?

J- Qilgan fe'lida bir foydasi boʻlmagan muxotob fe'lining foydasiz ekaniga latif va muqni'ona bir vajh bilan ogohlantirilishi faqat istifhom bilan boʻladiki, muxotob fe'lini oʻylagandan soʻngra, yomon natijasini nazarga olib qalbi mutmain boʻlsin.

S- سَوَٓاءٌ kalimasi inzor va adami inzordan majoz boʻlsa, oralarida qanday aloqa bor?

J- Istifhomning musavotni tazammun etishidir. Zero istifhom etgan odamning fikriga koʻra, vujud bilan adam mutasoviydir. Shu bilan barobar, bu kabi istifhomlarga berilgan javoblar, asosan shu musavoti zimniya bilan beriladi.

S- Moziy siygʻasi bilan inzordan qilingan ta'bir nimaga ishorat?

J- Ikkinchi va uchinchi inzorlarga luzum qolmaganiga ishorat boʻladi. Ya'ni, qilgan inzoring foyda bermadi, bundan soʻngra ham foydasiz qoladi.

S- Inzor etmaslikda foydaning boʻlmasligi zohirdir. اَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ qaydida qanday foyda bor?

J- Sukut, ba'zan muxotobning insofga kelib matlub ishga muvofaqatiga sabab boʻladi.

S- Qur'oni Karim, boshqa maqomlarda tarhibdan soʻngra targʻib ham qilgani holda, bu yerda targʻibni tark qilgan. Buning sabablari nimada?

J- Kufr maqomiga faqat tarhib va taxvif munosibdir. Hamda kufr kabi mazarrotlarni daf qilish, Jannatni qozonish kabi manfaatlarning jalbidan yanada yaxshiroq va yanada ta'sirlidir. Shu bilan barobar, bu yerdagi tarhib targʻibni ham eslatadi. Chunki inzor va adami inzorni koʻrgan xayol, ziddiyat munosabati bilan, darhol tabshir va adami tabshirga intiqol etadi.

Azizim! Har bir hukmning boshqa narsalarga xizmat qilgan koʻp ma'nolari borligi va har bir hukmdan ta'qib qilingan yashirin maqsadlar borligi va bu kalomning ham Hazrat Muhammadga (S.A.V.) ishorat qilgan ma'nolari boʻlgani kabi; kufrni taqbih etish maqsadi bilan, katta oʻlchovda tankirotda boʻlgandir. Azjumla:

Paygʻambar Alayhissalotu Vassalam koʻrayotgan zahmatlarning taxfifiga va koʻrsatayotgan hirs va shiddatning tahviniga mador boʻlish uchun, ma'no-i harfiy turidan ba'zan imolar qilgan va eski rasullarning hollarini nazarga olib, ularga iqtido bilan tasalli yoʻllarini koʻrsatgan boʻlsa ham; bu qonuni fitriy boʻlib, tahammul va inqiyod lozim deya lisoni hol bilan e'lon qilgan.

Bu oyat وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظ۪يمٌ jumlasiga qadar butun ajzosi bilan kufrni taqbih va tanfir bilan man qiladi. Va ahli kufrni tahdid va taxvif bilan kufrdan tarhib etadi. Va shuningdek, butun kalimoti bilan, kufrning buyuk bir musibat ekani barobarida, lazzati yoʻq alami bor, ne'mati yoʻq niqmati bor deya e'lon qiladi. Va shuningdek, butun jumlalari bilan, kufrning hamma narsadan zararli ekanini tasrih etadi. Ha, ular iymon keltirmaganidan va javhari ruhni ifsod va butun alamlarni ichiga olgan kufr musibatiga ma'ruz qolganlaridan لَمْ يُؤْمِنُوا ga badal كَفَرُوا ta'biri bilan ishorat qilingan. Va shuningdek لَا يَتْرُكُونَ الْكُفْرَ kalimasiga badal لَا يُؤْمِنُونَ ta'biri bilan, ularning buyuk musibatga ma'ruz qolganlari kabi, olmos kabi javhari iymoniyni ham yoʻqotganlariga ishoratdir.

Va shuningdek خَتَمَ اللّٰهُ عَلٰى قُلُوبِهِمْ jumlasi bilan qalb bilan vijdon, nuri iymon soyasida haqoiqi Ilohiyaning tajalliysiga mazhar boʻlish bilan manba-i kamolot, hayotdor va ziyodor boʻlganlari holda, kufrning ixtiyor qilinishi bilan zulmatli, yovvoyi, hashoroti muzirra uyasiga inqilob etganlari uchun muhrlangan, qulflanganki; u qoʻrqinch uyadagi chayonlardan yoki ilonlardan ijtinob etilishiga ishorat qilingan.

Va shuningdek, وَعَلٰى سَمْعِهِمْ kalimasi bilan, kufr sababi bilan quloqqa oid juda buyuk bir ne'matni yoʻqotganlariga ishorat qilingan. Hatto quloqdagi parda, nuri iymon bilan nurlangan zamon, koinotdan kelgan ma'naviy nidolarni eshitadi. Lisoni hol bilan qilingan zikrlarni, tasbehotlarni fahm etadi. Hatto u nuri iymon soyasida, shamollarning tarannumotini, bulutlarning na'ralarini, dengizlar toʻlqinlarining nagʻamotini va hokazo yomgʻir, qush va boshqalar kabi har navdan Rabboniy kalomlarni va ulviy tasbehotni eshitadi. Xuddi koinot, Ilohiy bir musiqa doirasidir. Turli-tuman ovozar bilan, xilma-xil tarannumot bilan qalblarga huzunlarni va Rabboniy ishqlarni intibo' ettirish bilan qalblarni, ruhlarni nuroniy olamlarga etadi, juda gʻarib misoliy lavhalarni koʻrsatish bilan, u ruhlarni va qalblarni lazzatlarga, zavqlarga gʻarq etadi. Faqat u quloq kufr bilan tiqilgan zamon, u laziz, ma'naviy yuksak savtlardan mahrum qoladi. Va u lazzatlarni iros etgan ovozlar motam ovozlariga inqilob etadi. Qalbda u ulviy huzunlar oʻrniga ahbobning fiqdani bilan abadiy yetimliklar, molikning adami bilan nihoyatsiz vahshatlar va soʻngsiz gʻurbatlar hosil boʻladi.

Bu sirga binoandirki, shariat boʻyicha ba'zi savtlar halol, ba'zilari esa harom qilingan. Ha, ulviy huzunlarni, Rabboniy ishqlarni iros etgan ovozlar haloldir. Yetiymona huzunlarni, nafsoniy shahvatni tahrik etgan ovozlar haromdir. Shariat ta'yin qilmagan qism esa, sening ruhingga, vijdonigga qilgan ta'sirga koʻra hukm oladi.

وَعَلٰى اَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ : Bu jumla bilan ru'yatga, ya'ni koʻzga oid buyuk bir ne'mati basariyaning kufr bilan yoʻqolganiga ishorat qilingandir. Zero koʻzning nuri nuri iymon bilan nurlansa va qoviylashsa, butun koinot gul va rayhonlar bilan muzayyan bir Jannat shaklida koʻrinadi. Koʻzning koʻz qorachigʻi ham, asalari kabi, butun koinot safhalarida manqush gul va chechak kabi dalillaridan, burhonlaridan oladigan ibrat, fikrat, unsiyat kabi sharbat va shiralaridan vijdonda u shirin iymon asallarini qiladi. Agar u koʻz kufr zulmati bilan koʻr boʻlsa, dunyo kengligi bilan barobar bir hibsxona shakliga kiradi. Butun haqoiqi kavniya nazaridan yashirinadi. Koinot undan tavahhush etadi. Qalbi ahzan va akdar bilan toʻladi.

وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظ۪يمٌ jumlasi bilan, kufr shajarasining oxiratga oid zaqqum kabi samarasiga ishorat qilingan.

لَا يُؤْمِنُونَ kalimasi esa, inzor bilan adami inzor orasidagi musavotga nass etib سَوَٓاءٌ kalimasiga ta'kiddir.

Bu oyatning ustida toʻxtash ijob etadi. Ahli i'tizol, ahli jabr, ahli sunnat va jamoat kabi Ahli Kalomning shu oyati azimaning ostida qilgan muhoraba-i ilmiyalarini tinglaylik. Zero bu kabi fikriy harblar ahli nazarni diqqatga da'vat qiladi. Shunga binoan, ularning bu oyatda ta'qib qilgan jihatlarni tekshirish lozim. Ha, ahli sunnat va jamoatning siroti mustaqim ustida ekanini, boshqalarning yo ifrotga yoki tafritga ma'ruz qolganlarini isbotlash uchun ba'zi munosabatlarning zikri lozim:

Tahaqquq etgan haqoiqdanki, ta'siri haqiqiy yolgʻiz va yolgʻiz Allohnikidir. Shunday ekan, ahli i'tizol abdga bergan ta'siri haqiqiy xilofi haqiqatdir.

Alloh hakimdir, shunday ekan savob va i'qob abas emas, faqat istihqoqga koʻradir. Shunday ekan, izdiror va jabr yoʻq.

Hamma narsaning biri mulk, boshqasi malakut; ya'ni biri tashqi, boshqasi ichki boʻlib ikki jihati bor. Mulk jihati ba'zi narsalarda goʻzal, ba'zi narsalarda esa xunuk koʻrinadi; oynaning orqa yuzi kabi. Malakut jihati esa, hamma narsada goʻzal va shaffof. Oynaning tashqi yuzi kabi. Shunday ekan, xunuk koʻringan narsaning yaratilishi xunuk emas, goʻzaldir. Va ayni zamonda u kabi xunuklarning yaratilishi, mahosinni ikmol uchundir. Shunday ekan, xunukning ham bir navi goʻzalligi bor. Shunga binoan, bu xususda ahli i'tizolning "Xunuk narsalarning yaratilishi Allohga oid emas" degan safsatalariga mahal qolmadi.

Masalan zarb va qatlga tarattub etgan alam va oʻlim kabi hosili bilmasdar bilan ta'bir qilingan narsa, maxluq va sobit boʻlish bilan barobar, jomiddir. Sarf ilmida ma'lumki, jomidlardan ismi foil kabi sifatlar yasalmaydi. Faqat kasbiy, nisbiy, e'tiboriy boʻlgan ma'no-i masdariydan yasalishi mumkin. Shunday ekan, oʻlimning yaratilishi qatl emasdir. Shunday ekan, ahli i'tizolning xatolariga xato nazari bilan qaralishi kerak.

Insonning qatl kabi zohiriy va ixtiyoriy boʻlgan fe'llari nafsning mayaloniga intiho etadi. Juzi ixtiyoriy deyilgan shu nafs mayaloni ustida munoza'alar davaron etadi.

Odatulloh sababli, iroda-i kulliya-i Ilohiya abdning iroda-i juz'iyasiga qaraydi. Ya'ni, buning bir fe'lga taalluqidan soʻngra u taalluq etadi. Shunday ekan, jabr yoʻqdir.

Ilm ma'lumga tobedir. Bu qoziyaga koʻra, ma'lum ilmga tobe emas; chunki davr lozim keladi. Shunday ekan, bir inson amal bilan qilgan bir fe'lning sabablarini qadarga havola qilish bilan, ta'allul va bahonalar koʻrsatolmaydi.

Oʻlim kabi hosili bilmasdar deyilgan narsa kasb kabi bir masdarga mutavaqqifdir. Ya'ni, odatulloh sababli u hosili bilmasdardan vujudiga shart qilingan. Kasb deyilgan masdarda urugʻ va uqda-i hayotiya mayalondir. Bu tugunning ochilishi bilan masaladagi tugun ham ochiladi.

Janobi Haqning af'olida tarjih etuvchi bir gʻarazga, bir illatga ehtiyoj yoʻq. Faqat tarjih etuvchi Janobi Haqning ixtiyoridir.

Bir amrning, bahamahol bir muassirning ta'siri bilan vujudga kelishi lozimki, tarajjuh bila murajjih lozim kelmasin. Ammo e'tiboriy amrlarda taxsis etuvchi bir narsa boʻlmasa ham, mahol lozim kelmaydi.

Bir narsa, vujudi vojib boʻlmagancha vujudga kelmaydi. Ha, iroda-i juz'iyaning taalluqi bilan iroda-i kulliyaning taalluqi bir narsada ijtimo' etgan vaqtlari, u narsaning vujudi vojib boʻladi va darhol vujudga keladi.

Bir narsani bilish bilan mohiyatini bilish lozim kelmaydi. Va bir narsani bilmaslik bilan u narsaning adami vujudi lozim kelmaydi. Shunga binoan, juzi ixtiyoriyning mohiyatining ta'bir qilinolmasligi, vujudining qat'iyatiga zid emas.

Nazari diqqatingizga arz etganim shu asoslarni tom ma'nosi bilan anglagandan soʻngra, shu ma'ruzotimni ham tinglangiz:

Biz Ahli Sunnat va Jamoat Ahli I'tizolga qarshi deymizki: Abd, kasb deyilgan masdardan nash'at etgan, hosili bilmasdar boʻlgan asarga xoliq emasdir. Abdning qoʻlida faqat va faqat kasb bordir. Zero Allohdan boshqa muassiri haqiqiy yoʻq. Zotan tavhid ham shunday istaydi.

Soʻngra Ahli jabrga oʻgirilib aytamizki: Abd, bir daraxt kabi butun-butun izdiror va jabr ostida emas. Qoʻlida kichik bir ixtiyor bor. Chunki Janobi Haq hakimdir, jabr kabi zulmlarni intoj etgan narsalardan munazzahdir.

S- Juzi ixtiyoriy deyilgan narsa nima? Naqadar atrofi qazilsa, ostidan jabr chiqadi! Bu nima oʻzi?

Fitrat bilan vijdon ixtiyoriy amrlarni izdiroriy amrlardan tafriq etgan yashirin bir narsaning vujudiga shahodat qiladi. Ta'yin va ta'biriga boʻlgan ajz vujudiga xalal keltirmaydi.

Abdning bir fe'lga boʻlgan mayaloni Ash'ariylarning mazhabi kabi mavjud bir amr boʻlsa ham, u mayalonni bir fe'ldan boshqa bir fe'lga oʻgirish bilan qilingan tasarruf, e'tiboriy bir amr boʻlib abdning qoʻlidadir. Agar Moturidiylarning mazhabi kabi, u mayalonning bizzot bir amri e'tiboriy boʻlganiga hukm qilinsa, u amri e'tiboriyning subut va ta'yini oʻzining bir illati tomma ekanini istilzom etmaydiki, iroda-i kulliyaga ehtiyoj qolmasin. Chunki koʻp daf'alar mayalonning vuqu'idan fe'l hosil boʻlmaydi.

Odatullohning jarayoni sababli hosili bilmasdarning vujudi masdarga mutavaqqifdir. Masdarning asosi esa mayalondir. Mayalon yoki mayalondagi tasarruf mavjudotdan emaski, bir muassirga ehtiyoji boʻlsin. Ma'dum ham emaski, hosili bilmasdar kabi mavjud boʻlgan bir narsaning vujudiga shart qilinishiga yoki savob va i'qobga sabab boʻlishiga ruxsat boʻlmasin.

S- Ilmi azaliyning yoki iroda-i azaliyaning bir fe'lga taalluqlari ixtiyorga mahal qoldirmaydi?

Abdning ixtiyoridan nash'at etgan bir fe'lga ilmi azaliyning taalluqi u ixtiyorga zid va mone emas. Chunki muassir ilm emas, qudratdir. Ilm ma'lumga tobedir.

Ilmi azaliy muhit boʻlgani uchun, musabbabot bilan sabablarni birlikda abluqa etadi, ichiga oladi. Boʻlmasa ilmi azaliy, oʻylangani kabi uzun bir silsilaning boshi emaski, sabablardan tasodif bilan, yolgʻiz musabbabot u mabdaga isnod etilsin.

Ma'lum qanday bir holatga koʻra boʻlsa, ilm ham shunday taalluq etadi. Shunday ekan, ma'lumning maqoyisini va sabablarini qadarga isnod qilib boʻlmaydi.

Tasavvur qilinganidek, iroda-i kulliyaning bir marta musabbabga, bir marta ham sababga boshqa-boshqa taalluqi yoʻqdir. Faqat musabbab bilan sababga bir taalluqi bor.

Bu mazhablarning nuqtai nazarlarini bir misol bilan izoh qilaylik:

Bir odam bir asbob bilan bir shaxsni oʻldirsa, sababning ma'dum boʻlganini faraz qilsak, musabbabning vaziyati qanday boʻladi? Ahli jabrning nuqtai nazarlari: "Oʻlar edi." Chunki ularning fikricha taalluq ikkidir va sabab bilan musabbab orasida inqito' joiz. Ahli i'tizol fikricha: "Oʻlmas edi." Chunki ularning fikricha murodning irodadan taxallufi joiz. Ahli sunnat va jamoat fikricha, bu misolda sukut va tavaqquf lozim. Chunki iroda-i kulliyaning sabab bilan musabbabga bir taalluqi bor. Bu e'tibor bilan sababning adami faraz qilinsa, musabbabning ham farzi adami lozim keladi. Chunki taalluq bir. Jabr va i'tizol ifrot va tafritdir.

Ahli tabiat sabablarga haqiqiy bir ta'sir beradi. Majusiylar; biri shar, boshqasi xayr boʻlib ikki xoliqqa e'tiqod qiladilar. Ahli i'tizol ham, "Af'oli ixtiyoriyaning xoliqi abddir" deydi. Bu uch mazhabning asosi; botil bir vahmi mahz, bir xato va hududdan tajovuzdir. Bu vahmni izola uchun, bir nechta masalani tinglash lozim.

Insonning tinglashi, gapirishi, oʻylashi juz'iy boʻlgani uchun, ta'oqub surati bilan ashyoga taalluq etgani kabi, himmati ham juz'iydir. Navbat bilan, ashyo bilan mashgʻul boʻlishi mumkin.

Insonning qiymatini ta'yin etgan mohiyatidir. Mohiyatning qiymati esa, himmati nisbatidadir. Himmati esa, hadaf ittihoz etgan maqsadning daraja-i ahamiyatiga qaraydi.

Inson qaysi bir narsaga tavajjuh etsa, u bilan bogʻlanadi va unda foniy boʻladi. Bu sirga binoan, insonlar xasis va juz'iy narsalarni buyuk odamlarga isnod etmaydilar. Faqat sabablarga va vasilalarga atf etadilar. Xuddi xasis ishlar bilan ishtigʻol ularning viqoriga munosib boʻlmagani kabi, juz'iy narsalar ham ularning azim himmatlarini ishgʻol etishga loyiq emasdir.

Inson bir narsaning ahvolini muhokama qilgan zamon, u narsaning robitalarini, sabablarini, asoslarini avvalo oʻz nafsida, soʻngra abno-i jinsida, soʻngra atrofdagi mumkinotda taharriy etadi. Hatto hech bir surat bilan mumkinotga mushobahati boʻlmagan Janobi Haqni oʻylaydigan boʻlsa, quvva-i vahimasi bilan bir insonning maqoyisini, asosotini, ahvolini miqyos qilib Janobi Haqni oʻylashni boshlaydi. Holbuki Janobi Haqqa bu kabi miqyoslar bilan qarab boʻlmaydi. Zero, sifoti inhisor ostida emasdir.

Janobi Haqning qudrat, ilm, irodasi; shamsning ziyosi kabi butun mavjudotga a'mm va shomil boʻlib, hech bir narsa bilan muvozana qilinmaydi. Arshi A'zamga taalluq etganlari kabi, zarralarga ham taalluq etadilar. Janobi Haq shams va qamarni yaratgani kabi, chivinning koʻzini ham U yaratgan. Janobi Haq; koinotda joriy qilgan yuksak nizom kabi, xurdabini hayvonlarning ichaklarida ham juda nozik va latif bir nizom joriy qilgan. Samodagi ajromni bir-biri bilan rabt etgan joziba-i umumiy qonuni kabi, javohiri fardni ham, ya'ni zarrotni ham u qonunning bir misli bilan nazm etgan. Xuddi bu zarrot olami u samoviy olamga kichik bir misoldir. Xulosa, ajzning mudohalasi bilan qudrat martabalari ayriladi. Ajzi mumtani' boʻlgan qudratga koʻra katta, kichik bir.

Qudrati Azaliya, eng avval ashyoning malakut, ya'ni mohiyatiga taalluq etadi. Bu yuz esa, umumiyat bilan goʻzal va shaffofdir. Ha, shams va qamarning yuzlari porloq boʻlgani kabi, kechaning va bulutlarning ham mohiyatlari ziyodordir.

Basharning zehni va fikri Janobi Haqning azamatiga bir miqyos, kamolotiga bir me'zon, avsofining muhokamasiga bir vosita topish vus'atida emas; faqat jami' masnu'otidan va majmu'i osoridan va butun af'olidan tahassul va tajalliy etgan bir vajh bilan qaralishi mumkin. Ha, zarra mir'at boʻladi, faqat miqyos boʻlolmaydi. Bu masalalardan taboruz etgan vajh bilan, Janobi Haqning mumkinotga qiyos qilinishi va mumkinotning uning shuunotiga miqyos qilinishi eng katta jaholat va hamaqotdir. Chunki oralaridagi farq, yerdan osmonga qadardir. Ha, vojibni mumkinga qiyos qilishdan juda gʻarib va kulgili narsalar chiqadi. Masalan: Ahli tabiat u aldovchi qiyos bilan, ta'siri haqiqiyni sabablarga; Ahli i'tizol ishlarning yaratilishini abdga; Majusiylar sharni ikkinchi bir xoliqqa isnod etishga majbur boʻlishgan. Goʻyo zu'mlaricha Janobi Haq, azamati kibriyo va tanazzuhi sababli, bu kabi xasis va xunuk narsalarga tanazzul etmaydi. Demak, aqllari vahmlariga asir boʻlganlar bu kabi kulgili narsalarni keltirib chiqaradilar.

Moʻ'minlardan ham vasvasa jihati bilan bu vahmga ma'ruz qolganlar bor, diqqat qilish lozim.

Bu oyatning kalimalari orasida nazmni ijob etgan munosabatlarga kelaylik:

خَتَمَ ning لَا يُؤْمِنُونَ bilan irtiboti va uning orqasida zikr qilinishi, jazoning jurmga tarattubi turidandir. Ya'ni, ular qachonki juzi ixtiyoriylarini ifsod etish bilan iymonga kelmadilar, qalblarining xatmi bilan tajziya etildilar.

خَتَمَ ta'biri ularning zalolatlarini tasvir etgan tamsiliy bir uslubga ishoratdir. Shundayki:

Qalb koʻzi, xuddi javohirga bir xazina boʻlish uchun Janobi Haq tarafidan yaratilgan bir binodir. Qachonki sui ixtiyori bilan ifsodga duchor boʻldi va javharlar uchun yaratilgan yerlar ilonlar va chayonlar bilan toʻldi; eshigi xatm etildiki, u yuqumli xastalikdan boshqalar mutazarrir boʻlmasin.

اَللّٰهُ : Zamiri mutakallimin oʻrniga ismi zohirning kelishi, takallumdan gʻaybatga iltifotdir. Va bu iltifotda latif bir nukta bor. Shundayki:

لَا يُؤْمِنُونَ dan soʻngra بِاللّٰهِ muqaddar va manviy (maqsud) boʻlganiga nazaran, xuddi nuri ma'rifat ularning qalblarining eshiklariga kelgan zamon qalblarini ochib qabul qilmaganlaridan, Alloh ham gʻazabga kelib qalblarini xatm etdi.

عَلٰى : خَتَمَ oʻtimli fe'l boʻlgani holda عَلٰى bilan zikr qilinishi, xatm etilgan qalbning dunyoga qaragan eshigi emas, faqat oxiratga nazir boʻlgan eshigi berkitilganiga ishoratdir. Va shuningdek, xatmning "alomat" ma'nosini ifoda qilgan vasmni (tamgʻa) tazammun etganiga ishoratdir. Xuddi u xatm, u muhr qalblarining ustida sobit bir tamgʻadir va oʻchmas bir alomatdirki, doimo maloikaga koʻrinadi.

S- Bu oyatda qalbning sam' va basarga taqdimidagi hikmat nima?

J- Qalb iymonning mahalli boʻlgani kabi, eng avval Sone'ni qidirgan va istagan va Sone'ning vujudini daloili bilan e'lon qilgan, qalb bilan vijdondir. Zero qalb hayot malzamasini oʻylarkan, eng buyuk bir ajzga ma'ruz qolganini his qilar-qilmas, darhol bir nuqta-i istinodni; shunday qilib umidlarining tanmiyasi (namalantirmoq) uchun bir chora qidirarkan, darhol bir nuqta-i istimdodni qidirishni boshlaydi. Bu nuqtalar esa, iymon bilan qoʻlga kiritilishi mumkin. Demak, qalbning sam' va basarga haqqi taqaddumi bor.

Qalbdan maqsad; sanavbariy (qaragʻay gʻuddasi) kabi bir goʻsht parchasi emas. Faqat bir latifa-i Rabboniyaki, mazhari hissiyoti, vijdon; ma'kasi afkori aqldir. Shunga binoan, u latifa-i Rabboniyani tazammun etgan u goʻsht parchasiga qalb ta'biridan shunday bir latofat chiqadiki; u latifa-i Rabboniyaning insonning ma'naviyatiga qilgan xizmati, jismi sanavbariyning jasadga qilgan xizmat kabidir. Ha, qandayki butun aqtori badanga ma-ul hayotni nashr etgan u jismi sanavbariy bir uskuna-i hayotdir va moddiy hayot uning ishlashi bilan qoim; toʻxtab qolgan vaqt jasad ham sukutga duchor boʻladi; shuning kabi, u latifa-i Rabboniya umidlar va hollar va ma'naviyatning hay'ati majmuasini haqiqiy bir nuri hayot bilan jonlantiradi, nurlantiradi; nuri iymonning soʻnishi bilan mohiyati, mayyiti gʻayri mutaharrik kabi bir haykaldan iborat boʻlib qoladi.

وَعَلٰى سَمْعِهِمْ da عَلٰى ning takrori, qalb bilan sam'ga urilgan xotamlarning har biri mustaqil bir navi daloilga oid boʻlganiga ishoratdir. Ha, qalbning xatmi daloili qalbiya va vijdoniyaga oid. Sam'ning xatmi daloili naqliya va xojiriyaga oid. Va shuningdek, har ikki xatmning bir jinsdan emasligiga bir ramzdir.

S- Qalb bilan basarning jam' siygʻasi bilan, sam'ning mufrad suratida zikrlarida qanday hikmat bor?

J- Qalb bilan basar taalluq etgan narsalar mutaxolif, yoʻllari mutabayin, dalillari mutafovit, ta'lim va talqin qiluvchilari mutanavvi'dir. Sam' esa, qalb va basarning xilofiga, masdardir. Eshittirgan farddir. Jamoatning eshitganlari, farddir. Eshitgan fard, fard boʻladi. Shuning uchun mufrad boʻlib ikki jamning orasiga tushgan.

S- Qalbdan soʻngra tarjihan sam' nimaga binoan zikr qilingan?

J- Malakot va ma'lumoti qalbiya, asosan quloq derazasidan qalbga kiradi. Bu e'tibor bilan sam' qalbga yaqindir. Va ayni zamonda, jihoti sittadan ma'lumot olish jihati bilan qalbga oʻxshaydi. Zero koʻz yolgʻiz old jihatni koʻradi. Bular esa har tarafni koʻradilar.

وَعَلٰٓى اَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ da, uslubning tagʻyiri bilan, jumla-i fe'liyaga tarjihan jumla-i ismiyaning ixtiyor qilinishi, basar bilan koʻringan dalillarning sobitligiga; qalb yoki sam' bilan olingan dalillar esa, mutajaddid va gʻayri sobit ekaniga ishoratdir.

S- خَتَمَ bilan غِشَاوَةٌ orasida nima farq bordirki, خَتَمَ اللّٰهُ isnod etilgandir. غِشَاوَةٌ isnodsiz qoldirilgan?

J- خَتَمَ Alloh tarafidan ularning kasblariga bir jazodir. غِشَاوَةٌ esa, Alloh tarafidan boʻlmasdan, ularning maksubidir.

Va shuningdek, mabda e'tibori bilan ru'yatda bir izdiror bor; sama'da, taxatturda ixtiyor bor. Ha, koʻzning ochilishi bilan ashyoni koʻrmaslik mumkin emas. Faqat masmu'otni tinglashda yoki xotirotni taxattur etishda bu izdiror yoʻqdir.

غِشَاوَةٌ ta'biri, koʻzning yolgʻiz old jihatga hokim va nazir boʻlganiga ishorat boʻladiki, agar bir parda bilan u jihatdan aloqasi kesilsa, batamom koʻr boʻlib qoladi. Tankirni ifoda qilgan غِشَاوَةٌ dagi tanvin, ularning koʻzlari ustidagi parda, ma'lum boʻlmagan bir parda boʻlib, undan saqlanish ular uchun mumkin emasligiga ishoratdir. Jar va majrurning غِشَاوَةٌ ga taqdim etilishi, eng avval nazari diqqatni ularning koʻzlariga qaratish bilan, qalblaridagi sirlarni koʻrsatish uchundir. Zero, koʻz qalbning oynasidir.

وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظ۪يمٌ : Bu jumlaning maqobli bilan jihati munosabati shudirki; avvalgi jumladagi kalimot bilan shajara-i kufriyaning dunyoga oid achchiq samaralariga ishorat qilingan. Bu jumla bilan u mal'un shajaraning oxiratda beradigan samarasi zaqqumi Jahannamdan iboratligiga ishorat qilingan.

S- Uslubning majrayi tabiiysi

jumlasi ekan, uslubning muqtazosi boʻlgan shu jumlaning tarki bilan

jumlasi ixtiyor qilingan. Holbuki bu jumladagi kalimalar ne'mat va lazzatlar haqida ishlatilgan kalimalardir?

J- Shu goʻzal kalimalarni ichiga olgan shu jumlaning ularga qarshi zikr qilinishi, bir tehekkum (istehzo), bir tavbix, yuzlariga kulishdir. Ya'ni, ularning manfaatlari, lazzatlari va buyuk ne'matlari faqatgina i'qobdir. Manfaat va foydani ifoda qilgan وَ لَهُمْ dagi ل lisoni hol bilan "Amalingizning foydali boʻlgan ujratini olinglar!", deya yuzlariga kulyapti.

"Totli" ma'nosini tazammun etgan عَذَابٌ lafzi, ularning kufr va musibatlari bilan istilzoz etganlarini tazkir bilan, xuddi lisoni hol bilan "Totli amalingizning azobini torting!", deya tavbix etadi.

Asosan buyuk ne'matlarga sifat boʻlgan عَظ۪يمٌ kalimasi Jannatda ne'mati azim sohiblarining hollarini u kofirlarga tazkir ettirish bilan yoʻqotgan ne'mati azimalariga badal aliym alamlarga tushganlarini ixtor etadi.

Soʻngra عَظ۪يمٌ kalimasi ta'zimni ifoda qilgan عَذَابٌ dagi tanvinga ta'kiddir.

S- Bir kofirning ma'siyati kufriyasi mahduddir; qisqa bir zamonni ishgʻol qiladi. Abadiy va gʻayri mutanohiy bir jazo bilan tajziyasi, adolati Ilohiyaga uygʻun boʻlmagani kabi, hikmati azaliyaga ham muvofiq emas. Marhamati Ilohiya muso'ada etmaydi?

J- U kofirning jazosi gʻayri mutanohiy boʻlgani taslim qilingan taqdirda, qisqa bir zamonda irtikob etilgan u ma'siyati kufriyaning gʻayri mutanohiy bir jinoyatligi olti jihat bilan sobitdir:

Kufr ustida oʻlgan bir kofir abadiy bir umr bilan yashaydigan boʻlsa, u gʻayri mutanohiy umrini bahamahol kufr bilan oʻtkazishi shubhasizdir. Chinki kofirning javhari ruhi buzilgan. Bu e'tibor bilan u buzilgan qalbning gʻayri mutanoniy bir jinoyatga iste'dodi bor. Shunga binoan, abadiy jazosi adolatga muxolif emas.

U kofirning ma'siyati; mutanohiy bir zamonda boʻlsa ham, gʻayri mutanohiy boʻlgan umum koinotning vahdoniyatga boʻlgan shahodatlariga gʻayri mutanohiy bir jinoyatdir.

Kufr, gʻayri mutanohiy ne'matlarga kufron boʻlganidan, gʻayri mutanohiy bir jinoyatdir.

Kufr, gʻayri mutanohiy boʻlgan zot va sifoti Ilohiyaga jinoyatdir.

Insonning vijdoni, zohiran mutanohiy boʻlsa ham, botinan abadga qaraydi va abadni istaydi. Bu e'tibor bilan, gʻayri mutanohiy hukmida boʻlgan u vijdon, kufr bilan ifloslanib mahv boʻlib ketadi.

Zid ziddiga mua'nid boʻlsa ham, koʻp xususlarda mumasil boʻladi. Shunga binoan, iymon lazoizi abadiyani ismar etgani kabi, kufr ham alomi aliymani va abadiyani oxiratda intoj etishi sha'nidandir.

Bu olti jihatdan chiqqan natija va gʻayri mutanohiy boʻlgan bir jazo, gʻayri mutanohiy bir jinoyatga qarshi ayni adolatdir.

S- Kofirning u jazosining adolatga uygʻun ekanini taslim etdik. Faqat azoblarni intoj etgan sharlardan hikmati azaliyaning gʻaniyligiga nima deysan?

J- Qavoidi asosiyadanki, ora-sira sodir boʻlgan sharri qolil uchun xayri kasir tark qilinmaydi. Tark qilingan taqdirda, sharri kasir boʻladi. Shunga binoan, haqoiqi nisbiyaning subutini izhor qilish, hikmati azaliyaning iqtizosidandir. Bu kabi haqoiqning tazohuri, faqat sharning vujudi bilan boʻladi. Shardan, hadni tajovuz etmaslik uchun, tarhib va taxvif lozim. Tarhibning vijdon ustida ta'siri, tarhibni tasdiq qilish bilan boʻladi. Tarhibning tasdiqi esa, xorijiy bir azobning vujudiga mutavaqqifdir. Zero vijdon, aql va vahm kabi, xorijiy va abadiy haqiqat hukmiga oʻtgan bir azobdan qilingan tarhib bilan mutaassir boʻladi. Shunday ekan, dunyoda boʻlgani kabi, oxiratda ham otashning vujudidan qilingan tarhib, taxvif ayni hikmatdir.

S- Juda yaxshi, u abadiy jazo hikmatga muvofiqdir, qabul qildik. Ammo marhamat va shafqati Ilohiyaga nima deysan?

J- Azizim! U kofir haqida ikki ehtimol bor. U kofir, yo adamga kiradi yoki doimiy bir azob ichida mavjud qoladi. Vujudning, hatto Jahannamda boʻlsin, adamdan yanada xayrli boʻlgani vijdoniy bir hukmdir. Zero adam, sharri mahz boʻlgani kabi, butun musibat va ma'siyatlarning ham marji'idir. Vujud esa, hatto Jahannam boʻlsa ham, xayri mahzdir. Shu bilan barobar, kofirning maskani Jahannamdir va abadiy boʻlib u yerda qoladi.

Faqat kofir, oʻz amali bilan bu holatga kasbi istihqoq etgan boʻlsa ham, amalining jazosini olgandan soʻngra, otash bilan bir navi ulfat paydo qiladi va avvalgi shiddatlardan ozoda boʻladi. U kofirlarning dunyoda qilgan a'moli xayriyalariga mukofot tarzida, shu marhamati Ilohiyaga mazhar boʻlishlariga doir ishoroti hadisiya bor.

Shu bilan barobar, jinoyatning dogʻini izola yoki xijolatini taxfif va yoxud ijroyi adolatga ishtiyoq uchun jazoni husni rizo bilan qabul qilish, ruhning fitriy sha'nidir. Ha, dunyoda koʻp nomus sohiblari, jinoyatlarining hijobidan qutulish uchun, oʻzlariga jazoning tatbiqini istaganlar.. va istaganlar ham bor.

Bu oyatning maqobli bilan vajhi nazmi:

Qandayki bir hukmda ikki mufradning ishtiroki yoki bir maqsadda ikki jumlaning ittihodi atfni ijob ettiradi. Shuning kabi, bir hadafni, bir gʻarazni ta'qib qilgan ikki qissaning ham atflari balogʻatning iqtizosidandir. Shunga binoan, oʻn ikki oyatning xulosasini tazammun etgan munofiqlarning qissasi kofirlar haqida oʻtgan ikki oyatning maoliga atf etilgan.

Darhaqiqat, qandayki eng avval Qur'onning sanosi bilan boshlandi. Soʻngra moʻ'minlarning madhiga intiqol etildi. Soʻngra kofirlarning zammiga injiror etdi. Insonlarning qismlarini ikmol etish uchun munofiqlarning qissasi ham zikr qilindi.

S- Kofirlarning zammi haqida yolgʻiz ikki oyat bilan kifoyalangan. Oʻn ikki oyatning xulosasi bilan munofiqlar haqida qilingan itnob nimaga binoan?

J- Munofiqlar haqida itnobni, tatvilni ijob ettirgan bir nechta nukta bor:

Dushman majhul boʻlgan zamon yanada zararli boʻladi. Firib beruvchi boʻlsa, yanada xabis boʻladi. Aldatuvchi boʻlsa, fasodi yanada shiddatli boʻladi. Dohiliy boʻlsa, zarari yanada azim boʻladi. Chunki dohiliy dushman quvvatni tarqatadi, jasoratni kamaytiradi. Xorijiy dushman esa, aksincha, gʻayratni shiddatlashtiradi, salobatni orttiradi.

Nifoqning jinoyati Islom ustida juda buyukdir. Olami Islomni zilzilaga ma'ruz qoldirgan nifoqdir. Shuning uchundirki, Qur'oni Azimushshon ortigʻi bilan ularga tashni'ot va taqbihotda boʻlgan.

Munofiqning moʻ'minlar bilan ixtiloti sababli, asta-asta unsiyat kasb etadi, iymon bilan ulfat paydo qiladi. Kerak boʻlsa Qur'ondan, kerak boʻlsa moʻ'minlardan nifoqning yomonligi haqidagi soʻzlarni eshita-eshita isqirt holatdan nafrat etadi. Eng nihoyat, lisonidan kalima-i tavhidning qalbiga tomishiga zamin hozirlash uchun itnob qilingandir.

Istehzo, xud'a, ikkiyuzlamalik, hiyla, kizb, riyo kabi yomon axloqlar munofiqda bor. Kofirda u darajada yoʻqdir. Bu jihatdan munofiqlar haqida itnob qilingandir.

Asosan munofiqlar, ahli kitobdan boʻlganlari uchun, shaytoniy bir zakovat sohiblari boʻlib, yanada hiylakor, dasisachi boʻladilar. Mana bu holatdagi munofiqlar haqida intob, ya'ni tatvili kalom ayni balogʻatdir.

Bu oyatning kalimalari orasidagi munosabatlarga kelaylik:

مِنَ النَّاسِ jar va majruri, munofiqlarni ta'bir etgan مَنْ kalimasiga kesim boʻlgan taqdirda, shunday bir savol vorid boʻladiki: Munofiqlarning nosdan boʻlganlari badihiydir. Bu hukm ma'lumni i'lam etishdan iborat qoladi?

Ma'lumdirki, bir hukm badihiy boʻlgan zamon, u hukmning lozimi qasd qilinadi. Bu yerda qasd qilingan, u hukmning lozimi boʻlgan taajjubdir. Xuddi Qur'oni Azimushshon, zimnan "Munofiqlarning nosdan boʻlganlari ajib bir narsadir" deb, xalqni taajjub etishga da'vat qilgan. Zero inson mukarramdir. Mukarram boʻlgan inson nifoqqa tanazzul etmaydi.

S- Modomiki مِنَ النَّاسِ kesim, nima uchun مَنْ ustiga taqaddum etgan?

J- Modomiki u hukmdan taajjub qasd qilingan; taajjubi inshoiyning sha'ni, kalomning avvalida boʻlishdir.

Soʻngra نَاس ta'biridan bir nechta latoif chiqadi.

Qur'on; munofiqlarning shaxslarini ta'yin etmasdan umumiy bir sifat bilan ularga ishorat qilishi, Rasuli Akramning (S.A.V.) siyosatiga koʻproq munosibdir. Zero shaxslarining ta'yini bilan qabohatlari yuzlariga urilsaydi, moʻ'minlar nafsning dasisasi bilan vasvasaga tushardilar. Holbuki vasvasa xavfga, xavf riyoga, riyo nifoqqa injiror etadi.

Va shuningdek, agar Qur'on ularni ta'yin bilan taqbih etsaydi, "Rasuli Akram (S.A.V.) mutaraddiddir, atba'iga amniyati yoʻq" deyilardi.

Va shuningdek, ba'zan yomonlik ifsho etilmasa, tadrijan zoil boʻlish ehtimoli bor. Faqat tashhir etilgan taqdirda, sohibining hiddatini tahrik etadi. Yanada koʻpini qilishiga bois boʻladi.

Va shuningdek, نَاس kabi umumiy bir sifatning nifoqqa zid boʻlishi, xususiy sifatlarning yanada ziyoda zid boʻlishiga dalolat qiladi. Zero, inson mukarramdir. Bu kabi razolatning shonida emasdir.

Soʻngra اٰمَنَّا va shuningdek نَاس ta'biri: Nifoqning bir toifa yoki bir tabaqaga maxsus boʻlmasdan, inson navida boʻladi, qaysi toifa boʻlsa boʻlsin.

Va shuningdek, نَاس ning ta'biri, nifoq butun insonlarning haysiyat va sharaflarini ixlol etgan bir razolat boʻlganidan, anzori ommani nifoqqa qarshi oʻgirtirish bilan izola va adami intishoriga harakat qilishlari kerakligiga ishoratdir.

S- يَقُولُ bilan اٰمَنَّا ning marji'lari bir ekan, birisining mufrad, boshqasining jam' siygʻasi bilan zikrlarida qanday hikmat bor?

J- Zarif bir latofatga ishoratGdirki, iymonning mavsufi jam' boʻlsa ham, talaffuz qilgani mufraddir.

يَقُولُ اٰمَنَّا jumlasi, ularning iymon da'volarini hikoyadir. Bu jumlada da'volarining raddiga ikki jihat bilan ishorat qilingani kabi, da'volarining taqviyasiga ham ikki vajh bilan imo qilingandir. Shundayki: يَقُولُ kalimasi, modda jihati bilan ularning iymon da'vosining ayni e'tiqod boʻlmasdan, faqat soʻzdan iborat bir qovl boʻlganiga ishoratdir. Shuning kabi, muzoriy siygʻasi bilan ularning davomli boʻlib qilgan mudofaalariga yoʻnaltirgan, vijdoniy bir sabab emas, faqat xalqqa qarshi bir riyokorlik boʻlganiga ishoratdir.

Da'volarining taqviyasiga qilingan ishoratlar esa:

اٰمَنَّا fe'li moziyning hay'atidan "Biz ahli kitob jamoatlari, eskidan beri moʻ'minmiz. Hozir iymondan orqada qolishimizga imkon yoʻq" kabi taqviya etuvchi bir dalil tarashshuh etgani kabi, jam'ga roji' boʻlgan نَا olmoshidan ham "Bizlar bir fard kabi emasmiz, faqat muhtasham bir jamoatmiz. Yolgʻonga tanazzul etmaymiz" kabi ikkinchi bir taqviya yana chiqyapti.

Qur'oni Karim hikoya qilgan narsalarni yo ayni bilan oladi yoki maolining axzi bilan va yoxud iborasining talxisi bilan bir tasarruf qiladi.

Birinchi ehtimolga koʻra, ularning arkoni iymoniyadan yolgʻiz bu ikki ruknni ixtiyor qilishlari; ruknlarning eng muhimlarini izhor qilish bilan sadoqatlarini koʻrsatishga ishoratdir. Va ayni zamonda, ulardan eng ziyoda qabulga shoyon, gumonlari boʻyicha bu ikki rukndir.

Ikkinchi ehtimolga nazaran, Janobi Haqning iymonning ruknlari ichida qutb sanalgan bu ikki ruknni taxsis etishi, ularning quvvat bilan iddi'o qilgan iymonlari, dinga iymon boʻlmaganiga ishoratdir. Chunki bu ikki ruknning ham muqtazosiga amal va e'tiqod qilishmagan. ب ning takrori, har ikki ruknga boʻlgan iymonning bir jihatdan boʻlmaganiga ishoratdir. Chunki, Allohga iymon, Allohning vujud va vahdatiga iymondir. Yavmi oxiratga iymon esa, u kunning haq boʻlganiga va muhaqqaq kelishiga iymondir.

S- اٰمَنَّا ga mushabih boʻlgan وَمَا اٰمَنُوا ga tarjihan وَمَا هُمْ بِمُؤْمِن۪ينَ jumla-i ismiya bilan aytilishida qanday hikmat bor?

Har ikki اٰمَنَّا orasida koʻrilgan zohiriy tanoquzdan ijtinob etish uchundir.

اٰمَنَّا ixbor emas, inshodir. Insho nafiy bilan takzib qilinolmaganidan وَمَا اٰمَنُوا deyilmagan.

اٰمَنَّا jumlasidan zimnan istifoda etilgan نَحْنُ مُؤْمِنُونَ jumlasiga nafiy va takzibni irjo' uchun وَمَا هُمْ بِمُؤْمِن۪ينَ deyilgan.

Ularning adami iymonlarining davomiga dalolat qilish uchun jumla-i ismiya ixtiyor qilingan.

S- Nafiyni ifoda qilgan مَا jumlaning avvalida boʻlgani holda, jumladan istifoda qilingan davomni nafiy qilishga dalolat qilmaganining hikmati nima?

J- Nafiy, kasif bir harfning madlulidir. Davom esa, jumla-i ismiyaning hay'ati xafifasidan istifoda qilingan bir ma'nodir. Shunga binoan, kasif kasifga, ya'ni nafiy iymonga yanada qoribdir.

S- وَمَا هُمْ بِمُؤْمِن۪ينَ dagi kesim ustiga harfi jar boʻlgan ب ning duxuli nimaga ishorat qiladi?

J- Ularning zohiran iymonlari boʻlsa ham, haqiqatda iymonga ahil va loyiq insonlar boʻlib moʻ'miniyn sinfidan sanalmaganlariga dalolat uchun مَا ning kesimi ustiga ب dohil boʻlgan.

Bu oyat butun jumlalari bilan nifoqqa hujum qilib, munofiqlarni tavbix, taqbih, tahdid, ta'yib etish bilan, avvalroq اٰمَنَّا degan qovllarini nima maqsadda va nima illatga binoan aytganlarini va nifoqning eng birinchi jinoyati boʻlgan xud'a va hiylalarini bayon qilyapti.

Avvalo, nifoqning birinchi jinoyati boʻlgan xud'aga oid يُخَادِعُونَ dan يَكْذِبُونَ ga qadar yetti jumlaga tarattub etgan mutasalsil natijalarni nazarga olish lozim.

Allohni aldash kabi mahol bir narsaning talabida boʻlganlari uchun tahmiq etilishgan.

Manfaat niyati bilan oʻzlariga zarar yetkazganlari uchun tasfih etilishgan.

Manfaatni mazarrotdan tafriq qilolmaganlari uchun tajhil etilishgan.

Tiynatlari iflos, sihatlarining ma'dani xasta, hayot manbalari oʻlgan va boshqalar kabi razolatlari bilan tarzil etilishgan.

Shifoning talabi bilan marazlarini ziyoda qilganlari uchun tazlil etilishgan.

Alamdan boshqa bir narsani intoj etmagan kuchli bir azob bilan tahdid etilishgan.

Insonlar tomonidan alomatlarning eng iflosi boʻlgan kizb bilan tashhir etilishgan.

Soʻngra bu yetti jumlaning orqasidagi intizom, irtibotning shunday bir tasvir bilan tinglanishi lozim:

Bir shaxs bir shaxsni nasihat bilan yomon bir narsadan man qilish uchun shunday tavjihi kalom qiladi:

"Ey kishi! Aqling boʻlsa, shu qilishni istagan narsang maholdir. Ham nafsingga zarardir. Yaxshi-yomonni tafriq etadigan bir hissing yoʻqmi? Anglashilgani, haqiqatni xurofot, totlini achchiq koʻrsatadigan xulqingda bir xastalik bor. Shubhasiz, u xastalikdan qutulib shifoyob boʻlishni istaysan. Faqat sening bu holing u xastalikni izola emas, tazyid etadi. Agar bu holing bilan bir lazzat, bir zavq istasang, eng shiddatli bir alamni intoj etgan bir azob qoʻlingga oʻtadi. Eng oxiri agar sarxushligingdan ayrilib, yomon holingdan voz kechmagan taqdiringda, fasoding boshqalarga oʻtmasligi uchun, xartuming ustiga bir tamgʻaning urilishi bilan seni tashhir va e'lon qilish lozim."

Shunday qilib, Janobi Haq munofiqlarni nifoqdan zajr va man uchun yomon hollarini shunday tarzda naql qilish bilan yuzlariga uryapti:

يُخَادِعُونَ اللّٰهَ : Ya'ni, hiyla bilan Allohni aldashni istaydilar. Zero Rasuli Akram (S.A.V.) Allohning elchisidir. Unga qilingan hiyla Allohga roji'dir. Allohga qilingan hiyla esa maholdir. Maholni talab qilish hamaqotdir. Bunday hayvonlardek hamaqot, taajjubi mujibdir.

وَمَا يَخْدَعُونَ اِلَّا اَنْفُسَهُمْ : Ya'ni, ular faqatgina nafslariga hiyla qiladilar; zero fe'llarida naf emas, zarar bordir. Bu zarar ham nafslariga roji'dir. Nafslariga zarar bergan, faqatgina sufaho qismidir.

وَمَا يَشْعُرُونَ : Ya'ni, naf va zararni tafriq etadigan bir hisga molik emaslar. Bu esa jaholatning eng adno va eng past bir darakasiga tushishlariga ishoratdir.

ف۪ى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ : Ya'ni, nifoq va hasaddan qalblarida, ruhlarida shunday bir maraz borki, haqni botil, haqiqatni xurofot talaqqiy etishga sababdir. Zotan fosid bir qalbdan, buzuq bir ruhdan bunday razolatning chiqishi tabiiydir.

فَزَادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضًا : Ya'ni, agar ular qilgan yomonliklari bilan gʻayz va hasadlarini izola uchun bir davo, bir dori talabida boʻlsalar, u oʻylagan dorilari qalblarini, ruhlarini buzgan bir zahardir. Zahar bilan oʻzini davolashga uringan, albatta zalildir. Ha, singan va yarali bir qoʻl bilan intiqomini olishni istagan, yarasining ortishiga xizmat qilgan bir miskindir.

وَلَهُمْ عَذَابٌ اَل۪يمٌ : Ya'ni, agar ular bir zavq, bir lazzat talabida boʻlsalar, shu nifoqlarida juda koʻp ma'asiy boʻlgani kabi, muvaqqat bir lazzat ham yoʻqdir. Atigi dunyoda shiddatli bir alamni, oxiratda esa eng shiddatli bir azobni intoj etadigan bir zalolatdir.

بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ : Ya'ni, qilgan kizblaridan pushaymon boʻlib, nadomat qilmagan taqdirlarida, baynannos yolgʻonchilik bilan tashhir va bir alomat bilan tavsimlari lozimki, boshqalar ularga e'timod etib, marazlariga ma'ruz qolmasinlar.

Mazkur jumlalarning ajzolari orasida boʻlgan irtibot va intizomning bayoniga kelaylik:

Munofiqlar qilgan hiyladan ta'qib qilingan gʻoyaning mahol boʻlganiga va u maholiyatni koʻz oʻngiga keltirib xunuk bir shaklda koʻrsatilishiga tasrih etilish maqsadida

jumlasida munofiqlarning amalidan (mushorakat bobidan) muzoriy siygʻasi bilan xud'a unvoni bilan ta'bir etilgandir.

Va shuningdek, maqomning iqtizosi xilofiga اَلنَّبِىُّ ga badal اَللّٰه va اَلْمُؤْمِن۪ينَ ga badal وَالَّذ۪ينَ اٰمَنُوا zikr qilingandir.

Chunki يُخَادِعُونَ ning moddasidan nafrat chiqadi. Siygʻasidan davom va istimror chiqadi. Bobidan mushorakat chiqadi. Mushorakat esa mushokalatni, ya'ni muqobala-i bilmislni ijob etadi. Mushokalat esa ularning sayyialariga qarshi sayyia bilan muqobala etilishini istilzom etadi. Demak, ular davom bilan qilgan shu yomon fe'llari, nafslarni titratgan bir nafratni intoj etgani kabi, ta'qib qilgan gʻarazlarining ham natijasiz qolganiga dalolat qiladi.

اَللّٰهُ kalimasining tasrihidan ham gʻarazlarining mahol ekaniga dalolat bordir. Chunki Rasuli Akramga (S.A.V.) qilingan xud'a Allohga roji'dir. Ma'lumki, Alloh bilan urushishni istagan qulaydi.

وَالَّذ۪ينَ اٰمَنُوا : اَلَّذ۪ينَ ning ibhomini izola etish uchun bogʻlovchi sifatida iymon sifatining ixtiyor qilinishi, ularning iymon jihati bilan oʻzlarini sevdirib moʻ'minlardan hisoblanishni ishtashlariga ishoratdir. Va shuningdek, nuri iymon bilan aqllari munavvar boʻlgan moʻ'minlarning diroyatidan hiylaning yashirin qolmasligiga bir imodir.

وَمَا يَخْدَعُونَ اِلَّا اَنْفُسَهُمْ : Bu jumladagi hasr, kamoli safohatlariga ishoratdir. Zero moʻ'minlarga zarar berdirish uchun qilgan muomalalari ma'kusa boʻlib, boltani nafslariga urish bilan, xuddi u xud'ani bizzot nafslariga qilish bilan safohatlarini e'lon qilishgan.

يَخْدَعُونَ ning يَضُرُّونَ ga tarjihi, yana safohatlariga ishoratdir. Chunki asxobi uqul orasida qasddan nafsiga zarar bergan bordir. Faqat a'mdan oʻzi bilan xud'a etgan yoʻqdir, magar inson suratidagi eshak boʻlsa...

اَنْفُسَهُمْ Bu unvon ularning juda aziz, sevgili boʻlgan nafslarini mamnun qilish maqsadida bir hazzi nafsoniy qozonish niyati bilan qilgan nifoqlari aksul amal turidan bir zaqqum ismar etganiga ishoratdir.

S- Bu jumladagi hasrdan tushuniladiki, ulaning xud'a va nifoqlari Islomiyatga va olami Islomga zarar bermagan. Holbuki olami Islomning unsurlarida oʻldiruvchi zahar kabi intishor etgan nifoq shoʻ'balaridan koʻrgan zararlarni hech bir narsadan koʻrmagan.

J- Olami Islomda koʻringan zarar faqat ularning buzilgan tabiatlaridan, tafassuh etgan fitratlaridan, taaffun etgan vijdonlaridan nash'at va intishor etgan. Boʻlmasa ularning orzu va ixtiyorlari bilan qilgan xud'a va hiylalarining natijasi emas. Chunki ularning hiylalari Janobi Haqqa, Paygʻambarga (S.A.V.), jamoati muslimiynga qilingan bir muomaladir. Ma'lumdirki, Alloh u muomaladan xabardordir. Paygʻambar (S.A.V.) ham vahiy bilan voqifdir. Jamoati muslimiyn tomonidan ham iymoniy bir shiddati zako soyasida u kabi hiylalar tasattur etib yashirin qololmaydi. Demak, ular urgan boltalari qaytib oʻz boshlarini parchalagan. Chunki aldangan jamoati muslimiyn emasdir. Faqat aldaganning oʻzi aldangandir.

وَمَا يَشْعُرُونَ : Ya'ni, qilgan hiylalarining nafslariga roji' boʻlganini his qilmaydilar. Bu fazlaka ularning jaholatini e'lon qiladi. Chunki uqalodan emaslar. Chunki ularning bu ishi uqalo ishi emasdir. Va shuningdek, hayvon sinfiga ham oʻxshamaydilar. Chunki hayvonlar zararli boʻlgan narsalarni his qilganlaridan chekinadilar. Demak, bular hissi hayvoniydan ham hamrumdirlar. Unday boʻlsa, ixtiyor va shuuri boʻlmagan jamodot naviga dohildirlar.

ف۪ى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ : Bu jumlaning maqobli bilan vajhi irtiboti: Qachonki ular shuur hissini istihdom etib muhokama-i aqliya bilan amal qilmadilar. Anglashildiki, ruhlarida bir maraz bordir. Va loaqal uning zararli bir maraz boʻlganini bilishlari lozimdirki, u marazdan sodir boʻlgan hukmlarga e'timod etmasinlar. Chunki u maraz haqiqatlarni tagʻyir etish bilan achchiqni totli, xunukni goʻzal koʻrsatish shonidandir.

Zarfiyatni ifoda qilgan ف۪ى kalimasidan tushuniladiki, ularning marazlari qalbning sathida emas. Faqat qalbning malakutida, ya'ni mohiyatida kain bir marazdir.

قَلْب unvonidan tushuniladiki, qalbning sathida boʻlgan bir xastalik butun a'moli badaniyani toʻxtatgani kabi, qalbning mohiyati ham nifoq bilan xastalangan zamon, af'oli ruhiya tamoman istiqomat ustida lozim boʻlgan harakdan tushadilar. Chunki hayotning oʻqi va uskunasi faqat qalbdir.

ف۪ى قُلُوبِهِمْ ning مَرَضٌ kalimasi ustida taqdimi ikki jihat bilan hasrni ifoda qiladi.

Biri: Maraz boshqa a'zolarda emas, faqat qalblarga munxasirdir. Boshqasi: U qalblar ham faqat munofiqlarning qalbi boʻlib, boshqalarning qalblari emasdir.

U ikki hasrdan ta'riz surati bilan anglashiladiki, nuri iymon insonning butun af'ol va osoriga sihat va istiqomatni berish, shonidandir.

Va yana tushuniladiki, fasod qalbdadir. Ma'lumki, bir narsaning asosi, qalbi buzuq boʻlsa, tafarruotini ta'mir qilish bir foyda bermaydi.

Va yana tushuniladiki, fitratdan haqiqat chiqadi. Va fitrat haqiqatlarga marji' bir masdardir. Fasod va xarob esa ariziy bir marazdir. Chunki ashyoda asl sihatdir. Maraz esa ariziydir. Shunga binoan, "Nifoq va fasodimiz fitriydir. Ixtiyoriy boʻlmaganidan, mujibi jazo emasdir" deya i'tizorda boʻlolmaydilar.

Tankirni, majhuliyatni ifoda qilgan tanvin esa, marazning juda yashirin boʻlganidan na koʻrinishi va na tadoviysi mumkin boʻlmaganiga ishoratdir.

Beshinchi jumlani tashkil qilgan

ning maqobli bilan vajhi irtiboti bilan ajzosi orasidagi jihati intizom:

Ha, qachonki munofiqlar qilgan amallaridan bir maraz boʻlgani qanoati bilan ijtinob etmadilar. Aksincha u amallarini istehson etib koʻproq talabida boʻldilar. Janobi Haq ham talablariga koʻra orttirdi.

S- فَزَادَ dagi ف maqoblining mab'adiga sabab boʻlganini ifoda qiladi. Holbuki bu yerdagi marazning vujudi, marazning ziyodasiga sabab emas?

J- Qachonki, ular marazlarini tashxis qilib tadoviysi talabida boʻlmadilar. Xuddi beparvolik yuzidan ziyodasini talab qilganlar. Janobi Haq ham moʻ'minlarning zafari bilan ularning umidlarini ya'sga oʻgirgan. Va Musulmonlarning gʻalabasi bilan ularning xusumatlarini hasad va kinga aylantirgan. Soʻngra esa ma'ruz qolganlari u ya's; kindan vujudga kelgan qoʻrquv, zaifiyat, zillat marazlarini qalblariga istilo ettirish bilan marazlarini ziyodalashtirdi.

S- Qur'oni Karimning bu jumlada maraz kalimasini maf'ul emas, tamyiz shaklida ishlatishi nimaga ishoratdir?

J- Munofiqlarning botiniy va qalbiy boʻlgan marazlari, xuddi zohirga chiqqan va butun amallariga va fe'llariga siroyat etish bilan vujudlari tamomi bilan maraz holiga kelganini ifoda qilish uchun مرض kalimasi tamyiz sifatida ishlatilgan. Ha, مرض kalimasi maf'ul boʻlgan taqdirda, bu ma'noni ifoda qilolmaydi. Chunki u vaqt ziyoda yolgʻiz marazga taalluq etadi.

Oltinchi jumlani tashkil qilgan وَلَهُمْ عَذَابٌ اَل۪يمٌ ning vajhi irtiboti:

Darhaqiqat, manfaatni ifoda qilgan ل dan anglashiladiki, munofiqlarning manfaati yo dunyoda aliym bir azobdir va yoxud oxiratda shiddatli bir alamdir. Bular esa manfaat emas. Shunday ekan, manfaatlari maholdir.

S- اَل۪يمٌ "mutaallim" ma'nosidadir. Mutaallim esa shaxsning sifatidir. Shunga binoan, azobning aliym bilan vasflantirilishida qanday hikmat bor?

J- Azob ularning vujudlarini shunday qoplaydi va jasadlarini shunday ihota etadi va botinlariga shunday nufuz etadiki, xuddi vujudlari bir azob quymasi holiga keladi. Azobdan ma'ada bir narsa koʻrinmaydi. Hatto u azob quymasidan joʻsh urgan nolonlar, faryodlar, taallumlar, xuddi nafsi azobdan nash'at etadilar. Ya'ni, chaqirgan, baqirgan, mutaallim boʻlgan ayni azob ekani hisoblanadi.

Yettinchi jumlani tashkil qilgan

ning vajhi irtiboti:

Munofiqlarning azoblarining mazkur jinoyatlari orasida yolgʻiz kizb bilan vasflantirilishi, kizbning shiddati qubh va iflosligiga ishoratdir. Bu ishorat ham, kizbning naqadar ta'sirli bir zahar boʻlganiga bir shohidi sodiqdir.

Zero kizb, kufrning asosidir.

Kizb, nifoqning birinchi alomatidir.

Kizb, qudrati Ilohiyaga bir boʻhtondir.

Kizb, hikmati Rabboniyaga ziddir.

Axloqi oliyani taxrib etgan, kizbdir.

Olami Islomni zaharlantirgan, faqat kizbdir.

Olami basharning ahvolini fasodga solgan, kizbdir.

Navi basharni kamolotdan orqada qoldirgan, kizbdir.

Musaylima-i Kazzob bilan amsolini olamda razil va rusvay etgan, kizbdir.

Shu sabablar tufayli, butun jinoyatlar ichida tal'inga, tahdidga taxsis etilgan, kizbdir. Bu oyat insonlarni, xususan musulmonlarni diqqatga da'vat qiladi.

S: Bir foydaga binoan kizbning joiz boʻlgani aytilmoqda. Shundaymi?

J: Ha, qat'iy va zaruriy bir foyda uchun masagʻiri shar'iy bor. Faqat haqiqatga qaralsa, foyda degan narsalari, botil bir uzrdir. Zero usuli shariatda taqarrur etgan vajh bilan, mazbut va miqdori muayyan boʻlmagan bir narsa hukmlarga illat va mador boʻlolmaydi. Chunki miqdori bir had ostiga olinmaganidan suiste'molga uchraydi. Shu bilan barobar, bir narsaning zarari manfaatiga gʻalaba qilsa, u narsa manhus va gʻayri moʻ'tabar boʻladi. Foyda, u narsani tark qilish bilan boʻladi.

Ha, olamda koʻringan bu qadar inqiloblar, chalkashliklar, zararning uzr deb oʻylangan foydaga gʻalaba qilishiga bir shohiddir.

Faqat kinoya yoki ta'riz surati bilan, ya'ni gʻayri sarih bir kalima bilan aytilgan yolgʻon, kizbdan sanalmaydi.

Xulosa, yoʻl ikkidir:

Yo sukutdir. Chunki aytilgan har soʻzing togʻri boʻlishi lozim.

Yoki sidqdir. Chunki Islomiyatning asosi, sidqdir.

Iymonning xossasi, sidqdir.

Butun kamolotga isol etuvchi, sidqdir.

Axloqi oliyaning hayoti, sidqdir.

Taraqqiyotning oʻqi, sidqdir.

Olami Islomning nizomi, sidqdir.

Navi basharni ka'ba-i kamolotga isol etgan, sidqdir.

Asxobi Kiromni butun insonlarga tafavvuq ettirgan, sidqdir.

Muhammadi Hoshimiy alayhissalotu vassalamni marotibi bashariyaning eng yuksagiga chiqargan, sidqdir.

Bu oyatning avvalgi oyat bilan vajhi irtiboti: Qachonki, munofiqlarning nifoqidan nash'at etgan jinoyatlarning birinchisini tashkil qilgan nafslariga zulm qilish bilan huququllohga tajovuzlari boʻlgan jinoyat zikr qilingandan soʻng mazkur jinoyatlarning ikkinchisini tashkil qilgan huquqi ibodga tavojuz bilan oralariga fasodni ilqo etish boʻlgan jinoyat ham mavqe-i munosibida zikr qilingandir.

Soʻngra وَاِذَا ق۪يلَ jumlasi munofiqlarning qissasiga va hikoyasiga dohil boʻlish jihati bilan وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ dagi يَقُولُ ga bogʻliqdir, ma'no va maol jihatidan يُخَادِعُونَ ga nazirdir. Haddi zotida ham يَكْذِبُونَ ga marbutdir. Uslubning tagʻyiri esa, ya'ni qoziya-i hamliya oʻrniga qoziya-i shartiya irodi يَكْذِبُونَ bilan وَاِذَا ق۪يلَ orasida bir nechta jumlaning muqaddar boʻlganiga bir alomatdir. Taqdiri kalom shunday boʻlsa kerakdir:

"Yolgʻon aytganlari zamon fitnani iqo' etadilar. Fitnani iqo' etganlari zamon ifsod etadilar. Nasihat qilinganlari vaqt, qabul qilmaydilar. Fasod qilmanglar deyilgan zamon, "Biz faqat islohga harakat qilyapmiz", deydilar."

Bu oyat ichiga olgan mazkur va gʻayri mazkur jumlalar orasidagi vajhi irtibot bir misol bilan izoh qilinadi. Shundayki:

Bir inson tahlikali bir yoʻlga suluk etgan zamon, eng avval "Sening bu yoʻling seni falokatga etadi, bu yoʻldan voz kech" deya nasihat qilinadi. U inson voz kechmagan taqdirda, shiddat bilan zajr va nahiy etiladi. Va ayni zamonda "Umum xalqning nafrat va qahriga uchraysan" deya tahdid qilingani kabi, "abno-i jinsingga zulm qilgan boʻlasan" deya shafqati jinsiyaga ham da'vat qilinadi.

Agar u inson, sarxushlar kabi qaysar va aqlsiz boʻlsa, oʻziga qilingan nasihat va zajr va nahiylarni mudofaa bilan muqobala etadi va "Mening maslagim haqdir; na sening haqqi e'tirozing bor va na mening sening nasihatlaringga ehtiyojim bor" deya sarkashlikni boshlaydi.

Agar u inson ikkiyuzlamachi boʻlsa, tabiiyki bir jihatdan nasihat qilganlarni aldaydi va ilzomga harakat qiladi. Boshqa jihatdan ham "Men isloh qiluvchi bir insonman" deya maslagini haq koʻrsatishni davom etadi. Va ayni zamonda "Isloh mening haqiqiy bir sifatim boʻlib, keyinchalik hosil boʻlgan bir sifat emas" deya da'vosini ta'kid va tayid etadi.

Bundan keyin agar u inson maslagida qat'iyat bilan nasihatlarni qabul qilmasa, tushuniladiki, uning islohiga hech bir chora va bir davo yoʻq. Yolgʻiz uning fasodi xalqqa siroyat etmasligi uchun, maslagining muzir va yomon ekanini e'lon qilish lozimki, hamma undan tahaffuz etsin. Zero aqlini ishlatmaydi, shuurini istihdom etmaydiki, bunday zohir boʻlgan bir narsani his qila olsin.

Bu misoldagi jumlalarning orasidagi munosabatlarga diqqat qilinsa, mazkur oyatning jumlalari orasida boʻlgan munosabat halqalari goʻzal ravishda koʻrinadi. Ha, oralarida shunday fitriy bir nizom borki, ijoz va ixtisoridan i'jozning yuksak ovozlari eshitiladi.

Mazkur oyatning har bir jumlasining hay'atidagi vajhi intizom:

Ha, qat'iyatni ifoda qilgan وَاِذَا ق۪يلَ لَهُمْ dagi اِذَا yomon va nojoʻya narsalarni man va nahiy etish lozim va vojib boʻlganiga ishoratdir.

Foilning tarki bilan, siygʻa-i majhul bilan zikr qilingan ق۪يلَ yomon bir narsani nahiy etish, farzi kifoya ekaniga ishoratdir.

Manfaat va lutfni ifoda qilgan لَهُمْ dagi ل qilinadigan nahiylarning tahqir va tahakkum surati bilan emas, faqat nasihat tarzi bilan lozim boʻlganiga ishoratdir.

لَا تُفْسِدُوا shunday bir qiyosi istisnoiyga ishoratki: "Bunday qilmanglar, aks holda chalkashliklar sodir boʻladi. Insonlar orasida itoat robitasi uziladi. Adolat ixtilolga inqilob etadi. Ittifoq va ittihodning iplari uziladi. Fasod vujudga kelishni boshlaydi. Shunday ekan, bunday qilmangki, fasod boʻlmasin."

فِى الْاَرْضِ nahiyni ta'kid, zajrni idoma ettiradi. Chunki nasihat muvaqqat boʻlgani uchun inzijorning davomi lozimdir. Bu ham vijdonning hayajonga keltirilishi bilan boʻladi. Bu ham yo shafqati jinsiyaning uygʻotilishi bilan yoki nafrati umumiyaga ma'ruz qolish qoʻrquvi bilan boʻladi. Ha فِى الْاَرْضِ kalimasi har ikki jihatni ham ta'min qiladi. Zero "arz" kalimasi lisoni holi bilan, "Sizning bu fasodingiz navi basharga siroyat etadi. Navi basharning, xususan faqir fuqaro, ma'sumlarning sizlarga yomonligi nimaki, ularga qarshi bunday yomonlik qilyapsiz? Shafqati jinsiyangiz yoʻqmi, nima uchun marhamat etmaysiz? Ha, taslim qildikki, sizning shafqati jinsiyangiz yoʻq. Hech boʻlmasa nafrati umumiyadan qoʻrqinglar", deya ularga tanbeh beradi.

S- Ularning maqsadlari umum insonlar emasdir. Nima uchun ularning fasodi butun insonlarga siroyat etsin?

J- Ha, qora bir koʻzoynakni taqqan odam hamma narsani qora va xunuk koʻradi. Shuning kabi, basirat koʻzi ham nifoq bilan pardalansa va qalb kufr bilan toʻsilsa, butun ashyo xunuk va yomon koʻrinadi. Va butun insonlarga, balki koinotga qarshi bir bugʻz, bir adovatga sabab boʻladi. Hamda kichik bir charxning sinishi bilan katta bir uskuna mutaassir boʻlgani kabi, bir shaxsning nifoqi bilan hay'ati bashariyaning intizomi mutaassir boʻladi. Zero adolat, intizom, Islomiyat itoat bilan boʻladi. Afsuski, ular sochgan zaharlar tabaqadan tabaqaga intiqol eta-eta bu zillat, safolatni ismar etgan.

قَالُوا اِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ : Ya'ni, "Xalqni ifsod etmangiz", deyilgan zamon, "Bizlar faqat isloh qiluvchi insonlarmiz", iddi'osida boʻldilar."

اِنَّمَا da ikki xususiyat bor:

Birinchisi: Dohil boʻlgan hukmning haqiqatdan yoki iddi'oan ma'lum boʻlishi lozim. Bu xususiyatdan, nasihat qilganlarni tazyif etishga va jaholatlariga boʻlgan sabotlarini izhor etishga bir ramz bordir. Ya'ni, "Bizning isloh qiluvchi ekanimiz ma'lumdir, shunga binoan maslagimizda sabot qilamiz, nasihatlarga quloq solmaymiz."

Ikkinchi xususiyat, hasrdir. Bu hasrdan ham ularning salohlariga hech bir fasodning qoʻshilmagan boʻlganiga bir ramz bordir. Va bu ramzdan moʻ'minlarga bir ta'riz borki, ularning salohlariga fasod qoʻshilmoqda.

Sabot va davomni ifoda qilgan ismi foil siygʻasi bilan مُصْلِحُونَ ning نُصْلِحُ ga tarjih etib zikr qilinishi, salohlarining sobit va doimiy bir sifat boʻlganidan hozirgi hollari ham ayni saloh ekaniga ishoratdir. Soʻngra ular bu kalomlarida ham munofiqlik qiladilar. Zero, botinan fasodlarini saloh sanaganlari kabi, zohiran "Bu amalimiz moʻ'minlarning saloh va manfaatlari uchun" deya muroilik qiladilar.

اَلَا اِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلٰكِنْ لَا يَشْعُرُونَ : Bu oyatning maqobli bilan vajhi irtiboti:

Ha, avvalgi oyatda munofiqlardan hikoya qilingan ba'zi ma'nolar va iddi'olar bor. Masalan, Maslaklarini tarvij va tashviq etishgan. Salohni oʻzlariga isbot va salohning doimiy bir sifatlari boʻlganini iddi'o etishgan. Va amallarining salohga munxasir boʻlgani va salohlariga hech bir fasodning qoʻshilmagani va bu hukmning ma'lum hukmlardan boʻlgani iddi'osida boʻlganlar. Va moʻ'minlarga ta'rizda boʻlib, nasihat qilganlarni tajhil etishgan.

Qur'oni Karim ham munofiqlarning shu mazkur iddi'olarini jarh va akslarini isbot qilish maqsadida shu jumlada ba'zi hukmlar sard etgan. Azjumla:

Fasod munofiqlarga isnod va isbot etilgan. Va ularning, mufsidlarning haqiqati bilan ittihod qilganlariga ishorat qilingan. Va fasodning munofiqlarga munxasir boʻlganiga va bu hukmning sobit bir haqiqat boʻlganiga ishoratlar qilingan. Va ularning muzir boʻlganlariga xalq iqoz etilgan. Va hislari nafiy etilish bilan tajhil etilishgan.

Ha, yomon bir narsaga tushmaslik uchun ishlatilayotgan iqoz asbobi deyilgan اَلَا bilan ularning da'volari xalqning nazarida tazyif va bekor qilingan. Tahqiqni ifoda etgan اِنَّ bilan da'volarida iddi'o etgan haqqoniyat va ma'lumiyatlari rad qilingan. Hasrni ifoda qilgan هُمْ ularning اِنَّمَا va نَحْنُ bilan moʻ'minlarga qarshi qilgan ta'rizlarni jarh etuvchi bir muqobaladir.

Jins va haqiqatni ifoda qilgan اَلْمُفْسِدُونَ dagi harfi ta'rifdan anglashiladiki, ular mufsidlarning haqiqati bilan ittihod etishgan.

Shuurdan mahrum boʻlganlarini ifoda qilgan وَلٰكِنْ لَا يَشْعُرُونَ jumlasi, ularning gumonlari boʻyicha da'volarining ma'lumligi sababli nasihatga ehtiyojlari boʻlmaganiga va nasihat qilganlarni tazyif etganlariga qarshi bir mudofaadir.

Ya'ni, "Xalqning iymonga kelganlari kabi, siz ham iymonga keling", deya iymonga da'vat qilinganlari zamon, "Sufaho jamoasining iymonga kelgani kabi biz ham iymonga kelamizmi?", deya javob berishdi. Faqat sufaho jamoasi faqat va faqat ulardir. Lekin bilmaydilar.

Bu oyatni maqobli bilan rabt va nazm etgan jihatlar:

Ha, bu ikki oyat munofiqlarning jinoyatlarini hikoya qilganlari kabi, ularga nasihat va irshod vazifasini ham bajaryapti. Shunga binoan, bu ikki oyatning orasidagi atf, yo moʻ'minlarga isnod etganlari safohat jinoyati, arzda qilganlari ifsod jinoyatiga atfdir yoki amri bilma'rufni tazammun etgan ikkinchi oyat, nahyi anilmunkarni ifoda qilgan birinchi oyatga atfdir. Demak, bu ikki oyat orasidagi jihat-ul vahdat yo jinoyatdir yoki irshoddir.

Bu oyatdagi jumlalarning orasidagi jihati irtibot:

Ha, qachonki

jumlasi bilan farzi kifoya boʻlgan nasihat vazifasi ado etilish uchun komil insonlardan iborat boʻlgan jumhuri nosga ittiboan, xolis bir iymonga da'vat qilinganlari zamon, anoniyati johiliyalari hayajonga kelib

deb gʻurur va qaysarliklarida isror etish bilan va "Da'vomiz haqdir va bizlar haq uzramiz" deya botil va qaysarlarning odati kabi botil da'volarini haq va jaholatlarini ilm iddi'o etdilar. Chunki nifoq bilan qalblari fasodga duchor boʻlgan. Shubhasiz, fosid boʻlgan bir qalb gʻururli boʻladi va ifsodotga mayl etadi. Shunga binoan, qalblarining fosid boʻlishidan tamarrud va qaysarlik qiladilar. Va hadaf ittihoz etgan ifsodlari iqtizosi bilan, yakdigarlariga xalqni izlol etishni tavsiya qiladilar. Va gʻurularining hukmi bilan, diyonat va iymonni safohat va safolat talaqqiy etadilar. Va nifoqlarining ijobi bilan, bu soʻzlarida ham munofiqlik qiladilar. Zero bu soʻzlarining zohiridan "Biz devonalar emasmiz, qanday safihlar kabi boʻlamiz?" kabi bir ma'no chiqadi. Botinidan esa "Qanday aksariyati fuqaro va nazarimizda safih boʻlgan moʻ'minlar kabi boʻlamiz?" kabi boshqa bir ma'no chiqadi.

Soʻngra Qur'oni Karim ularning moʻ'minlarga otgan safohat toshlarini

jumlasi bilan i'oda etish bilan oʻzlariga yuttirgan. Chunki qaysarlik va jaholatlari bu darajaga vosil boʻlganning haq va mustahaqi, baynannos tashhir etilish bilan safohatning oʻziga munxasir boʻlganini e'lon qilishdir.

Soʻngra

jumlasi bilan ularning jahli murakkab bilan johil boʻlishganiga ishorat etganki, bu kabi johillarga nasihat ta'sir qilmaganidan, ulardan tamomi bilan i'roz etish lozimdir. Chunki nasihatni tinglagan faqat johilligini bilganlardir. Bular johilliklarini ham bilmaydilar.

Bu oyat ixtivo etgan jumlalarning ajzosi orasida boʻlgan vajhi irtibot:

Ha,

Jumlasidagi اِذَا qat'iyatni ifoda qilganidan, amri ma'ruf bilan xalqni irshod qilish luzumiga ishoratdir. Siygʻa-i majhul bilan zikr qilingan ق۪يلَ nasihatning yetarli darajada vojib boʻlganiga ishoratdir.

Va

kabi, "ixlos" lafzini ixtivo etgan bir jumlaga badal اٰمِنُوا lafzining zikr qilinishi; ixlosi boʻlmagan iymonning iymondan sanalmasligiga ishoratdir.

Va كَمَا اٰمَنَ النَّاسُ lafzi bilan goʻzal bir misol, bir namuna, bir oʻrnak koʻrsatilgandirki, unga ittibo etib ixlosli bir iymonga kelsinlar.

نَاس lafzida ikki nukta bor. Va u ikki nukta vijdonlarni amri ma'rufga ijbor etgan omillardandir.

Birinchisi: نَاس unvoni hammani jumhuri nosga tobe boʻlishga da'vat qiladi. Chunki jumhurga muxolafat shunday bir xatoki, u xatoni irtikob etish qalbning, vijdonning shonidan emas.

Ikkinchisi: كَمَٓا اٰمَنَ النَّاسُ ta'biridan tushunilyaptiki, iymoni boʻlmaganning nosdan sanalmasligi lozim. Faqat نَاس ta'biri moʻ'minlarga maxsusdir. Bu ham yo iymonning xususiyati bilan insoniyatning haqiqati moʻ'minlarga munxasirdir, yoki iymonsiz boʻlganlar insoniyatning martabasidan sukut etganlar.

Ya'ni, "Bizlar nasihatlarni qabul qilmaymiz. Shu miskinlarning jamoatiga qanday kiramiz? Biz kabi asxobi joh va martaba ularga qiyos qilinolmaydi."

قَالُوا nafslarini tazkiya, maslaklarini tarvij, nasihatdan istigʻno, magʻrurona da'vo shaklida mudofaa etishlariga ishoratdir.

Inkoriy bir istifhomni ifoda qilgan اَنُؤْمِنُ kalimasi, ular jaholatda koʻrsatgan tamarrud va qaysarlikka ishoratdir. Xuddi istifhom bilan nasihat qilgandan soʻraydilarki: "Maslagimizni tark qilishmizga vijdoning rozi, insofing qabul qiladimi?"

S- Ular u soʻzlarida kimlarni muxotob etishgan?

J- Avvalo nafslariga, soniyan abno-i jinslariga, solisan nasihat qilganlarga tavjihi xitob etishgan.

Ha, birovga nasihat qilinarkan, u odam avvalo nafsiga murojaat qiladi. Soʻngra birodarlari bilan gaplashadi. Soʻngra nasihat qilganiga oʻgiriladi. Qilgan murojaatlarining natijasini unga aytadi. Bunga binoan, qachonki munofiqlar iymonga da'vat qilindilar. Fasodga duchor boʻlgan qalblariga, tafassuh etgan vijdonlariga qilgan murojaatlarida inkor javobini olib, qalblaridagi narsani tashqariga chiqardilar. Soʻngra ifsod birodarlariga murojaat etdilar. Yana inkor javobini olib, yashirin-yashirin soʻzlashuvlarni boshladilar. Soʻngra, i'tizor shaklida nasihat qilganga oʻgirilib shunday bir safsata sotishadi: "Hoy, oramizda koʻp farq bor. Biz ularga qiyos qilinolmaymiz. Chunki biz boymiz, ular faqirlar. Ular majburiyat sababli iymonga kelishgan. Ularning diyonati izdiroriydir. Biz esa asxobi izzat, sarvat insonlarmiz."

Xulosa: Ular gʻururlarining hukmi bilan murshidni insofga da'vat qildilar. Xud'a va hiylalari bilan ikkiyuzlama bir soʻzlashuvda boʻldilar. Shundayki: "Ey murshid! Bizlarni sufaho deb oʻylama! Bizlar sufaho kabi boʻlolmaymiz. Faqat xolis moʻ'minlarning qilganlari kabi qilyapmiz" deya murshidni aldashni istadilar. Holbuki qalblarida, "Bu faqir va qiymatdan sukut etgan moʻ'minlar kabi emasmiz" kabi boshqa bir ma'noni izmar qilganlar.

Xulosa: اَنُؤْمِنُ lafzida ularning fasodlariga, ifsodlariga, gʻururlariga, nifoqlariga yashirin bittadan ramz bor.

كَمَٓا اٰمَنَ السُّفَهَٓاءُ : Ya'ni, "Komil deb oʻylaganingiz moʻ'minlar; nazarimizda zalil, faqir bir jamoatdir. Har biri bir qavmning safihidir."

Ular tajviz etgan qiyosda bir nechta ishorat bor:

Majma-ul masokin, malja-ul fuqaro, haqni himoya, haqiqatni muhofaza, gʻururni man, takabburni daf qilgan yagona Islomiyatdir. Ha, kamol va sharafning miqyosi Islomiyatdir.

Nifoqni intoj etgan; gʻaraz, gʻurur, takabburdir.

Islomiyat; ahli dunyo, asxobi marotib qoʻllarida tahakkum va tagʻallubga vasila boʻlolmaydi. Faqat boshqa dinlarning xilofiga, ahli faqr va hojat qoʻlida ihqoqi haq uchun sinmas olmos bir qilichdir. Bu haqiqatga tarix goʻzal bir shohiddir.

اَلَا اِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَٓاءُ : Bilinishi lozimki, Qur'oni Karimning kasrat bilan nifoqqa qarshi qilgan shiddatli tahdidlari, taqbihlarining sababi, faqat va faqat olami Islomning nifoq shoʻ'balaridan koʻrgan zarbalaridir.

اَلَا iqoz vositasi boʻlib, safohatlarini tashhir va afkori ommani safohatlariga istishhod etish uchun zikr qilingan. Haqiqatni koʻrsatish uchun bir oyna va haqiqatga dalolat uchun bir dalil vazifasini bajargan اِنَّ lisoni holi bilan, "Haqiqatga qaranglar", deya "Ularning zohiriy safsatalarining asli yoʻq, aldanmangiz", deydi.

Hasrni ifoda qilgan هُمْ kalimasi nafslariga iddi'o etgan tazkiyalarini rad va moʻ'minlarga isnod etgan safohatlarini daf qiladi. Ya'ni, bir lazzati foniya uchun oxiratini tark qilgan safihdir. Boqiy bir mulkni havasoti foniyasining tarki bilan sotib olgan safih emas.

اَلسُّفَهَٓاءُ dagi alif va lom hukmning ma'lumiyatiga va kamoliga ishoratdir. Ya'ni, ularning safohati ma'lum. Va safohatning oxirgi tizimi ulardadir.

وَلٰكِنْ لَا يَعْلَمُونَ jumlasida uch ishorat bordir:

Haqni botildan, iymon maslagini nifoq maslagidan tamyiz etish faqat ilm va nazar bilan boʻladi. Faqat qilgan fitnalari va fasodlari zohir boʻlgani uchun, adno bir shuuri boʻlgan farqida boʻladi. Bunga binoan, Qur'oni Karim birinchi oyatni وَلٰكِنْ لَايَشْعُرُونَ bilan zayllantirgan.

لَايَعْلَمُونَ kabi oyatlarning oxirida zikr qilingan اَفَلَا يَعْقِلُونَ va اَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ va اَفَلَا يَتَذَكَّرُونَ kabi jumlalari bilan, Islomiyatning aql, hikmat, mantiq ustida muassas ekaniga ishoratdirki, har bir aqli salim qabul qilish shonidandir.

Ulardan i'roz etish va ularga e'timod etmaslik lozim. Chunki johilliklarini bilmaganlaridan, nasihatning ularga ta'siri boʻlmaydi.

Istehzo va istihfof kabi, munofiqlarning toʻrtinchi jinoyatlarini bayon qilgan shu oyatning fasod, ifsod, tasfih kabi oldin oʻtgan jinoyatlariga atfini iqtizo etgan, ayni munosabat bilan bu oyatning maoli bilan maqoblining maoli orasida irtibot va intizom hosil boʻlgan.

Bu oyatning jumlalari orasidagi vajhi irtibot esa:

Ha, insonning musibat va alamlarga qarshi nuqta-i istinodi va ehtiyoj, umidlarini tasviya uchun nuqta-i istimdodi boʻlgan iymonning uch xossasi bor.

Nuqta-i istinodidan nash'at etgan izzati nafsdir. Izzati nafsi boʻlgan, boshqalarga oʻzini zalil koʻrsatishga tanazzul etmaydi.

Shafqatdir. Shafqati boʻlgan, hech kimni tahqir va tazlil etmaydi.

Haqiqatlarga ehtirom etish va yuksak narsalarning qiymatini bilish bilan istihfof etmaslikdir.

Shuning kabi, iymonning ziddi boʻlgan nifoqning ham uch xossasi bor.

Zillatdir.

Ifsodotga mayl etishdir.

Boshqalarni tahqir etish bilan gʻurulanib zavq olishdir.

Shunga binoan, iymon izzati nafsni intoj etgani kabi, nifoq ham uning aksiga zillatni intoj etadi. Zillati boʻlgan, hammaga qarshi oʻzini zalil koʻrsatadi. Bu esa riyodir. Riyo esa mudohanadir. Mudohana ham kizbdir. Qur'oni Karim shu silsilali kizbga

bilan ishorat qilgandir. Ya'ni, "Moʻ'minlar bilan uchrashgan vaqtlari, "Biz ham iymonga keldik", deydilar."

Soʻngra nifoq, iymonning xilofiga, qalblarni ifsod etadi. Qalbning fasodi esa, yetimlikni intoj etadi. Ya'ni, buzuq boʻlgan bir qalb oʻzini sohibsiz, moliksiz, yetim deb biladi. Bundan qoʻrquv nash'at etadi. Qoʻrquv ham uni qochib yashirinishga ijbor etadi. Qur'on shu hollariga وَاِذَا خَلَوْا bilan ishorat etgandir. Ya'ni, "Qochib xilvatlarga ketganlari zamon..."

Soʻngra nifoq iymonning aksiga, aqrabo va boshqalar orasidagi sila-i rahmni qat' etadi, kesadi. Bu esa shafqatni izola etadi. Shafqatning zavoli esa ifsodotga sabab boʻladi. Ifsoddan fitna chiqadi. Fitnadan xiyonat vujudga keladi. Xiyonat ham za'fiyatni lozim qiladi. Za'fiyat ham himoya qiladigan bir zohirga, bir orqaga iltijo qilishni ijbor etadi. Qur'oni Karim bunga اِلٰى شَيَاط۪ينِهِمْ bilan ishorat qilgan. Ya'ni, "Shaytonlariga qochib, himoyalariga kiradilar."

Soʻngra iymonning xilofiga, nifoqda taraddud bordir. Ya'ni, munofiq boʻlgan kishi qat'iy bir hukm sohibi emas. Bu esa sabotsizlikni intoj etadi. Bu ham maslaksizlikni, bu ham amniyatsizlikni tavlid etadi. Bu esa -qonunan maznunlarning har kun isboti vujud etishlari luzumi kabi- doimo shaytonlariga borib kufrlarini, ahdlarini yangilashlarini ijob ettiradi. Qur'oni Karim bu silsilaga قَالُٓوا اِنَّا مَعَكُمْ bilan ishorat qilgan. Ya'ni, "Bizlar siz bilan barobarmiz", deya ahdlarini yangilashadi.

Soʻngra moʻ'minlarga borib kelishganidan hosil boʻlgan shubhani izola uchun, uzr soʻrashga majbur boʻldilar. Va iymonning xilofiga, haqiqatlarga adami hurmat va istihfofda boʻlib qiymatdor narsalarga xiyonat qildilarki, ularga atf etilgan ayblarni daf qilsinlar. Mana, Qur'oni Karim bunga

bilan ishorat qilgan. Ya'ni, "Bizning moʻ'minlar bilan boʻlgan ixtilotimiz, istehzo uchundir. Oramizda samimiyat yoʻq. Faqat yuzlariga kulamiz."

Soʻngra munofiqlarning shu ketish va gaplarini eshitgan sami'ning moʻ'minlarning ham muqobalada boʻlishlarini intizor etayotgani siyoqi kalomdan anglashildi. Shuning uchun Qur'oni Karim ham moʻ'minlarga badal اَللّٰهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ deya muqobalada boʻlgan. Ya'ni, "Janobi Haq ularning istehzolari sababli qattiq jazo bilan dunyo va oxiratda tajziya etadi va etajak."

Janobi Haqning shu muqobalasi, moʻ'minlarning sharafiga va munofiqlar qilgan istehzoning, Janobi Haqning tajziyasiga qarshi adam hukmida qolganiga va ularning hamaqotlariga ishoratdir.

Soʻngra Qur'oni Karim

jumlasi bilan jazolarini istehzo surati bilan tasvir etgan. Ya'ni, "Ular zalolat va tugʻyonni intoj etgan sabablarga sui ixtiyor va orzulari bilan tavassul etish bilan, xuddi lisoni hol bilan zalolatning talabida boʻlishgan. Janobi Haq ham ularning talablari sababli, istaklariga yordam bergan."

Bu oyat tazammun etgan jumlalarning hay'atlari orasida intizom jihati:

Ha, dohil boʻlgan hukmning qat'iyatini ifoda qilgan وَاِذَا لَقُوا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا dagi اِذَا ularning moʻ'minlarga boʻlgan muloqotlarini a'mdan va qasddan jazm etganlariga ishoratdir.

Koʻpincha yoʻllarda uchrashish ma'nosini ifoda qilgan لَقُوا ularning yoʻllarda xalq ichida moʻ'minlarga duch kelishlarini ta'ammud etishganiga ishoratdir.

اَلْمُؤْمِن۪ينَ kalimasiga tarjihan اَلَّذ۪ينَ اٰمَنُوا kalimasining zikri, ularning moʻ'minlar bilan jihati irtibotlari, yolgʻiz iymon sifati sababi bilan boʻlganiga va butun sifatlar ichida eng mumtoz va madori nazar yolgʻiz iymon sifati boʻlganiga imodir.

قَالُوا Bu unvon, ularning soʻzlari bilan qalblari bir emasligiga va aytgan soʻzlari yolgʻiz riyo va mudohana pardasi ostida oʻzlariga qilingan ayblovlarni daf qilish va moʻ'minlardan jalbi manofi bilan sirlariga voqif boʻlish azmida boʻlishganiga ishoratdir.

اٰمَنَّا maqomning iqtizosi bilan bu kalimaning ta'kidlar bilan muakkad boʻlib zikr qilinishi lozim ekan, ta'kidsiz zikri, qalblarida tahrik etuvchi bir shavqning, bir ishqning boʻlmaganidan, soʻzlarini shiddatsiz va ta'kidsiz, sarsariyona aytganlariga ishoratdir.

Va shuningdek, ularning ta'kidlari adam hukmida boʻlib, moʻ'minlarni ishontira olishmaganiga ishoratdir.

Va shuningdek, اٰمَنَّا kalimasi bilan; nifoqlariga berkitgan pardalari juda zaif boʻlganidan, ta'kid va tashdid etilgan taqdirda, yirtilish ehtimoli borligiga ishoratdir. Chunki ta'kid, tashdid shubhaga da'idir. Shubha esa tahqiqotga boisdir. Tahqiqot qilingan taqdirda, ranglari maydonga chiqadi.

اٰمَنَّا ning jumla-i fe'liya bilan zikri esa, iymonlarining sobit va davomli ekanini moʻ'minlarga ishontirish imkonini topolmaganlariga; yolgʻiz manfaatlarni jalb, asrorga muttali' boʻlish maqsadi bilan moʻ'minlarga mudohana va tasannu qilish bilan ihdosi iymon etganlariga ishoratdir.

Avvalgi oyat bilan bu oyatning bir-biriga boʻlgan atflari, ularning maslaksiz, sabotsiz boʻlishganiga ishoratdir.

اِذَا ifoda qilgan jazmiyat, i'tiyod etganlari fasod va ifsod iqtizosi bilan shaytonlariga ketishlarini zaruriy bir vazifa deb bilishganiga ishoratdir.

خَلَوْا ta'biri, jinoyatlaridan qoʻrqqanlaridan tasattur va yashirinishni istaganlariga ishoratdir.

اِلٰى kalimasining خَلَوْا kalimasi bilan yanada uygʻun boʻlgan مَعَ kalimasiga tarjihan zikr qilinishi, ikki narsa uchun: Birisi, ajz va za'aflari sababli iltijo qilishga majbur boʻlishlaridir. Ikkinchisi, fitna va ifsod iqtizosi bilan, moʻ'minlarning sirlarini kofirlarga isol etishdir. Bu ikki ma'noni مَعَ ifoda qilolmaydi.

شَيَاط۪ينِهِمْ Bu unvon, raislarining shaytonlar kabi yashirinib vasvasalarni ilqo etganlariga va shaytonlar qadar muzir boʻlganlariga va shaytonlar kabi shardan ma'ada bir narsa tasavvur qilishmaganiga ishoratdir.

قَالُٓوا اِنَّا مَعَكُمْ Ya'ni, "Siz bilan birgamiz." Bu jumla bilan nafslarining tazkiyasiga, ahdlarining tajdidiga, maslaklarida sobit qolganlariga ishorat qilishgan. Yolgʻiz bu jumlaning muxotoblarida munofiqlarning munkirlari boʻlmagani holda, jumla ta'kidlagan.

jumlasining muxotoblari faqat munkir boʻlganlari holda, ta'kidsiz qoldirilgan. Buning sabablari, birinchi jumlani shavqsiz, ishqsiz; ikkinchi jumlani esa ishq va shavq bilan aytganlariga ishoratdir.

Shaytonlariga aytgan jumlalarini ismiya shaklida, moʻ'minlarga qarshi aytganlarini jumla-i fe'liya suratida zikr qilishlari; maqsadlarining bu yerda ahdlariga sobit va davomli qolganlarini isbot, u yerda esa yolgʻiz iymonga kelganlarini ihdos etishganiga ishoratdir.

Ya'ni, "Bizlar moʻ'minlarga qarshi faqat istehzo qiluvchi insonlarmiz."

Bu jumlaning avvalgi jumlaga atf etilmaganining sabablari:

Ha, ikki kalima yoki ikki jumla orasida yo kamoli ittisol va ittihod bor yoki kamoli inqito', infisol bor. Bu ikki suratda bir-biriga atflari joiz emas. Faqat oralarida oʻrta darajada bir inqito' va bir ittisol boʻlgan yerlarda atflari joizdir. Bu jumla esa اِنَّا مَعَكُمْ jumlasiga bir jihatdan ta'kiddir, bir jihatdan ham badaldir. Bu ikki suratda har ikki jumlaning orasida kamoli ittisol bor. Boshqa bir jihatdan ham muqaddar bir savolga javobdir. Bu suratda ham oralarida kamoli inqito' bor. Chunki koʻpincha savol insho, javob ixbor boʻladi. Mana shuning uchun oralarida atf qilinmagan.

S: Bu jumlaning اِنَّا مَعَكُمْ jumlasiga ta'kid yoki badal boʻlganining tavjihi?

J: اِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ jumlasi kerak boʻlsa haq va haqiqatga va kerak boʻlsa ahli haq, hidoyatga xiyonatga doirdir. Ma'lumki, bundan zalolat va ahli zalolatga ta'zim chiqadi. Bu esa اِنَّا مَعَكُمْ jumlasining maolidir. Demak, har ikki jumlaning maollari birdir yoki bir-birini ta'kid etadi.

Muqaddar bir savolga javob boʻlganining tavjihi esa:

Ha, xuddi shaytonlari tarafidan shunday bir savol vorid boʻlganki, "Hoy, agar siz biz bilan barobar va bizning maslagimizda boʻlgan boʻlsaydingiz, moʻ'minlarga muvofaqat etmasdingiz. Yo siz ularning mazhablariga oʻtgansiz yoki siz uchun muayyan bir mazhab yoʻqdir." Bu savolga qarshi

اِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ deya, musulmonlardan boʻlmaganlarini sarohatan aytganlari kabi, hasrni ifoda qilgan اِنَّمَا bilan, muayyan bir mazhabi boʻlmaganlardan boʻlmaganlariga ishorat qilishgan.

Va shuning kabi, davomni ifoda qilgan ismi foil siygʻasi bilan مُسْتَهْزِؤُنَ deyishlari, moʻ'minlarga qarshi qilgan istehzolarining doimiy bir sifatlari boʻlib, keyinchalik ariz boʻlgan bir sifatlari boʻlmaganiga ishoratdir.

اَللّٰهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ Ya'ni, "Alloh ularni istehzo etadi." Bu jumlaning avvalgi jumlalarga atf etilmasdan atfsiz zikr qilinishining sabablari:

Agar atf etilgan boʻlsaydi, yo اِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ jumlasiga atf boʻlardi. Bu esa bu jumlaning ham اِنَّا مَعَكُمْ jumlasiga ta'kid boʻlishini ijob etadi.

Yoki اِنَّا مَعَكُمْ jumlasiga atf boʻlardi. Bu ham bu jumlaning ularning soʻzlaridan biri boʻlganini iqtizo etadi.

Va yoxud قَالُوا ga atf boʻlardi. U vaqt Allohning ularga boʻlgan istehzosi xilvat zamoni bilan muqayyad boʻlardi. Holbuki Allohning istehzosi doimiydir.

Yoki وَاِذَا لَقُوا jumlasiga atf qilinardi. Bu esa har ikki tarafdan, ya'ni ma'tuf va ma'tuf-un alayhdan maqsadning bir boʻlganini istilzom etadi. Holbuki, birinchi jumla amallarini bayon qiladi. Ikkinchi jumla ham jazolari haqidadir. Demak, mahzursiz, munosib bir ma'tuf-un alayh boʻlmaganidan musta'nifa boʻlib, ya'ni maqobli bilan bogʻliq boʻlmasdan muqaddar bir savolga javob qilingan.

Ha, munofiqlarning yaramasligi, yomonligi shunday bir darajaga yetgandirki, hollariga voqif boʻlgan har ruh, "Ajabo, bunday yomon boʻlganlarning jazosi nima? Va jazolari beriladimi?" deya soʻrashga majbur boʻladi.

Xullas, Qur'oni Karim اَللّٰهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ jumlasi bilan shu muqaddar savolga javob bergan. Demak, bu jumlaning istinofi atfidan muhimroqdir.

Soʻngra, maqomning iqtizosi bilan ularning istehzolariga qarshi moʻ'minlarning muqobalada boʻlishlari ijob etarkan, Janobi Haqning muqobalada boʻlishi, moʻ'minlarning tashrif va tarahhumlariga ishorat boʻlgani kabi, munofiqlarni istehzo etishdan zajr va man qilish uchundir. Zero, istinodlari Allam-ul Gʻuyubga boʻlganlar istehzo qilinolmaydilar.

Soʻngra Janobi Haqning tankil va ta'ziblaridan istehzo bilan ta'bir qilish sha'ni uluhiyatga yarashmaganidan, istehzoning lozimi boʻlgan tahqir iroda qilingandir.

S: Munofiqlarning istehzosi, davomni ifoda qilgan ismi foil siygʻasi bilan boʻlgani holda; Janobi Haqning muqobil istehzosi tajaddudni ifoda qilgan fe'li muzoriy siygʻasi bilan qilinish hikmati nimada?

J: Ta'zib, tahqirlar; tabaddul va tajaddud bilan ta'sirlari koʻpayadi. Zero bir tarz ustida davom qilgan bir alamning ta'siri bora-bora kamayadi. Yangilangan sari ta'siri koʻp boʻladi. Bu ma'noni ifoda qilgan, faqat fe'li muzoriydir. Ismi foil esa yolgʻiz davomni ifoda qiladi.

Ya'ni, "Zalolat sabablariga tavassul etish bilan zalolatning talabida boʻlishgan. Alloh ham ularga zalolat bergan."

Alloh tarafidan yordamning qilinishini ifoda qilgan يَمُدُّ kalimasi, abdning xoliqi af'ol boʻlganini iddi'o etgan I'tizol mazhabining raddiga ishoratdir. Va ularning lisoni hol bilan istaklariga qarab Allohning ularga yordam berganiga dalolat qilgan

يَمُدُّ tazammun etgan يَسْتَمِدُّ jumlasi; abdning qoʻlida hech narsa yoʻq, doim Allohdan kelganini iddi'o etgan mazhabi Jabrning raddiga ishoratdir. Zero, ular sui ixtiyor va orzulari bilan istaganlar, Alloh ham ularning istaklarini bergan.

طُغْيَانٌ kalimasining هُمْ olmoshiga izofasi; tugʻyon jinoyati ularning ixtiyorlari bilan hosil boʻlib, jabr bilan aloqador boʻlmagani uchun, "Bizlar Allohning jabri bilan bu tugʻyonni qilyapmiz" deya ma'zaratlarining raddiga ishoratdir.

طُغْيَانٌ unvoni esa ularning zarari, toʻfon kabi, butun mahosin va kamolotni taxrib etganiga imodir.

يَعْمَهُونَ Ya'ni, "Tugʻyon va zalolatlarida mutahayyir va mutaraddid shaxslardir. Na maslaklari bor va na muayyan bir maqsadlari bordir."

Ya'ni: "Ular, hidoyatni berib, zalolatni sotib olgan bir guruh aqlsizlarki, tijoratlaridan bir foyda koʻrmaganlari kabi, u zarardan qutulish uchun yoʻl ham topolmaydilar."

Bu oyatning maqobli bilan jihati irtiboti:

Ha, bu oyat oʻtgan tafsillarga bir fazlaka, bir xulosadir. Va u tafsillarni yuksak va muassir bir uslub bilan tasvir qilgan. Lekin muxotoblarining saffi avval va tabaqa-i ulasidagilar qishda Yaman tomon, yozda esa Shom tomonlariga ketib qilgan tijoratlarining foyda va zararini, lazzat va alamini koʻrganlaridan, tasvir uchun tijorat uslubi intihob etilgan. Shundayki:

Navi basharning dunyoga yuborilishi, doimiy bir tavattun uchun emas. Faqat sarmoyasi boʻlgan iste'dod va qobiliyatlarini tanmiya va inkishof ettirish uchun tijorat uchun kelganlar. Faqat munofiqlar bu tijoratlarida sarmoyalarini boy berib, olam oldida razil boʻldilar.

Soʻngra bu oyatning jumlalari orasida jihati nazm va intizom:

Ha, bu oyatning jumlalari orasida tijorat uslublaridagi tartiblar kabi gʻoyat fitriy, solis, muntazam bir tartib bor. Shundayki:

Bir tujjorga yuksak bir sarmoya beriladi. U ham u sarmoya bilan zararli, zaharli narsalarni olib sotsa, oxirida oldi-berdisidan na bir foyda koʻradi va na bir daromad koʻradi. Aksincha, xasorat ichida boʻgʻilish bilan, qochish uchun yoʻlni ham yoʻqotadi. Xullas, munofiqlar ham qilgan muomala aynan shunga oʻxshaydi.

Soʻngra mazkur oyatdagi jumlalarning hay'atlari esa:

اُولٰٓئِكَ kalimasi, uzoqlarda boʻlgan narsalarni ihzor etib maxsus va mashhud boʻlib koʻrsatish uchun ishlatilgan bir ishorat vositasidir.

S: Munofiqlarning اُولٰٓئِكَ bilan ihzorlarida nima foyda bor?

J: Ularning mazkur jinoyatlarini eshitgan sami'ning qalbida hosil boʻlgan nafrat va adovat shunday bir darajaga yetdiki, ularni koʻzi bilan koʻrishni va yuzlariga tupurgisi keladiki, yuzlariga tupurish bilan qalbi tinchlansin. Mana shuning uchun ular اُولٰٓئِكَ durbini bilan ihzor etilganlarki, sami' yuzlariga tupursin.

S: Munofiqlarning maxsus va mashhud boʻlmaganlari holda اُولٰٓئِكَ bilan maxsus tarzda koʻrsatilishlari qanday surat bilan boʻladi? Va qanday bir foydasi bor?

J: Munofiqlarning mazkur jinoyat va ajib sifatlar bilan ittisoflari ularni shunday tajassum ettirganki, xayolan maxsus va mashhud va hozir koʻrinyaptilar. Va shu maxsusiyatlaridan, ularga isnod etilgan hukmning illati ham anglashiladi. Ha, hidoyatni berib zalolatni olish kabi bir hukmga albatta bir illat va bir sabab lozim. U illat esa, ularning oldin oʻtgan jinoyatlari va sifatlaridir. Xullas, Qur'oni Karim ularni u sifatlar bilan muttasif qilib اُولٰٓئِكَ bilan ihzor etganki, bu oyatda ularga yuklatilgan hukmning illat va sababi sami' tomonidan ma'lum boʻlsin.

S: Uzoqlik jihatini ham ifoda qilgan اُولٰٓئِكَ bilan munofiqlarni uzoq koʻrsatishdan maqsad nima?

J: Ularning tariqi haqdan uzoqlashishlariga va qaytib toʻgʻri yoʻlga ruju'lari mumkin boʻlmaganiga ishoratdir. Chunki ketish ularning qoʻlida boʻlsa, kelish ularning qoʻlida emas.

Yangi in'iqod va tashakkul etishni boshlagan haqiqatlar haqida ishlatilgan اَلَّذ۪ينَ unvoni, hidoyatni sotib zalolatni olish kabi shu iflos muomalaning -bir navi tijorat boʻlish bilan- zamonning insonlari uchun asosli bir maslak boʻlishni boshlaganiga ishoratdir.

اِشْتَرَوُا unvoni esa, munofiqlarning "Hidoyatni tark, zalolatni olganimiz, fitratimizning iqtizosidir, ixtiyorimiz bilan emas", deya qiladigan ma'zaratning raddiga ishoratdir. Ha, xuddi Qur'oni Karim ularga deydiki:

"Janobi Haq ra's-ul mol oʻlaroq sizga uzun bir umr bergan. Va ruhlaringizda ham kamolot iste'dodini qoldirgan. Va hidoyati fitriyaning urugʻi ham vijdoningizga ekilganki, saodat topasiz. Holbuki saodatga badal, lazoizi foniya va manofi'-i dunyoviyani olyapsiz. Demak, sui ixtiyoringiz bilan, zalolat maslagini hidoyat maslagiga ixtiyor va tarjih etish bilan hidoyati fitriyangizni ifsod va ra's-ul molingizni ham zoye etgansiz."

اَلضَّلَالَةَ بِالْهُدٰى Munofiqlarning ikki xusronga ma'ruz qolganlariga ishoratdir. Birisi: Zalolat xusronidir. Ikkinchisi: Hidoyat kabi buyuk bir ne'matni yoʻqotishdir.

فَمَا رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ Ya'ni, "Tijoratlarining daromadi boʻlmadi."

S: Munofiqlarning bu tijoratlarida ra's-ul mollari ham zoye boʻlgani holda, yolgʻiz daromadning boʻlmasligidan bahs qilinishi nimaga ishoratdir?

J: Aqlli bir tujjorning daromadi boʻlmagan bir oldi-berdiga kirishmasligi lozim boʻlganiga va daromadi boʻlmasligi bilan barobar, ra's-ul molning ham zoye boʻlishi ehtimoli boʻlgan tijoratlarga kirishmasligi juda lozim va yanada yaxshi ekaniga ishoratdir.

S: Ribh fe'li haqiqatdan munofiqlarning fe'li boʻlgani holda, bu jumlada tijoratga isnod etilgan boʻlgani nimaga ishoratdir?

J: Ularning na bu tijoratlarida, na ajzosida va na ahvolida va na vasoitida na juz'iy va na kulliy bir foyda boʻlmaganiga ishoratdir. Ha, ba'zi tijoratlarda matlub daromad boʻlmasa ham, ahvolida yoki vasoitida oz-koʻp bir foyda boʻlishi mumkin. Faqat bu tijorat esa sharri mahzdir, foydalardan mahrum bir zarardir.

وَمَا كَانُوا مُهْتَد۪ينَ Ya'ni, "Ra's-ul mollarini zoye qilish bilan xusronga ma'ruz qolganlari kabi, yoʻllarini ham yoʻqotganlar." Bu jumlada suraning boshidagi

هُدًى لِلْمُتَّق۪ينَ jumlasiga yashirin bir ramz borki, Qur'oni Karim hidoyatni bermagan emas. Hidoyatni bergan-u bular qabul qilmaganlar.

Bu uzun oyat bilan maqobli orasida va jumlalari orasida va jumlalarining holatlarida boʻlgan jihati irtibot, intizom:

Ha, Qur'oni Karim avvalo munofiqlarning hollarini; soniyan jinoyatlarini sarohatan qayd qilgani kabi, muomalalarining yomonligini aqlga qabul qildirgandan soʻngra xayolga, vahmga, hisga ham koʻrsatib, ularga ham qabul ettirilishini bu tamsil bilan ta'min qilgandir.

Ha, aqliy narsalardan koʻproq tamsillar bilan xayoliy narsalarni qabulga xayol yaqinroqdir. Va shuningdek, aqlga muxolif boʻlgan va ham gʻayri maluf boʻlgan bir narsaning ma'nus bir shaklda koʻrsatilishi bilan xayol tez qabul qiladi.

Va shuningdek, gʻoyib bir narsani hozir koʻrsatish bilan, aql bilan his orasida mutobaqat hosil boʻladi. His ham qabul qiladi.

Munofiqlarning yomonligi shu tamsil bilan aqlga tasdiq ettirilgani kabi, xayolga, vahmga, hisga ham qabul ettirilishi ta'min qilingandir.

Va ayzan, munofiqlarning boshqa-boshqa jinoyatlari va muxtalif sifatlari orasida haqiqiy bir irtibotning boʻlishi shu tamsil bilan koʻrsatilgandir.

Va ayzan, munofiqlarning muomalasini xayolning koʻz oʻngiga shu tamsil bilan keltirishdan maqsad, lison aytolmagan nozik jihatlarni bizzot xayol qarasin, koʻrsin, olsinki, bir e'tirozi qolmasin:

Soʻngra bu tamsilning jumlalarining maoli, hay'ati majmuasi bilan munofiqlarning hikoyalarining maoliga muvofiq kelgani kabi, boshqa-boshqa hikoyalarining ham jumlalariga uygʻun keladi.

Ha, munofiqlarning hikoyasi bunday: Zohiran iymonga kelganlar, soʻngra qalban kufr va inkor etganlar. Soʻngra hayrat va taraddud ichida qolganlar. Soʻngra haqni talab etmaganlar. Soʻngra u zalolatdan ruju'ga qodir boʻlishmaganki, haqni qidirsinlar.

Tamsilning maoli esa: Avvalan otash yoqqanlar. Soʻngra u otashni muhofaza qilolmaganlar. Soʻngra otashlari soʻngan. Soʻngra zulmat ichida qolganlar. Soʻngra hamma narsa ularga koʻrinmaydigan boʻlgan. Kechasi sas-sado boʻlmaganidan, xuddi kar boʻlganlar. Otashlari soʻnganidan, a'mo kabi boʻlganlar. Bir muxotob yoki bir yordamchilari boʻlmaganidan, xuddi lol boʻlganlar. Va u zulmatdan chiqib ruju'ga qodir boʻlmaganlaridan, xuddi ruhsiz, haykal kabi qotganlar.

Xullas, tamsildagi jumlalar bilan hikoyadagi jumlalar orasida muvofaqat taboruz etish bilan, oralarida bir muxolafat qolmagani tabayyun etdi.

Tamsildagi zulmat, hayrat, otash; hikoyadagi kufr, adami sabot va fitnalariga ishoratdir.

S: Tamsilda nurdan bahs qilingan. Munofiqlarning nuri qayerda?

J: Oʻzida nur boʻlmagan bir inson atrofida boʻlgan nurdan istifoda etadi. Atrofida boʻlmasa qavmida, qavmida boʻlmasa navida, navida boʻlmasa fitratida, fitratida mumkin boʻlmasa, dunyo manfaatlari uchun lisonida bordir. Bu ham boʻlmasa, boshda iymon keltirib, soʻngra irtidod etganlarning avvalgi nurlariga ishoratdir. Bu ham boʻlmasa, dunyoga oid koʻrgan istifodalariga ishoratdir. (Qandayki otash fitnalariga ishoratdir). Bu ham boʻlmagan taqdirda doira-i imkonda boʻlgan nurlari vujud doirasiga tushirilgan.

dagi hidoyat kabi.

Soʻngra jumlalarning orasidagi jihati intizom:

Ya'ni, "Ularning masalasi, otash yoqqan odamning masalasi kabidir." Bu jumlaning mavqe va maqomga boʻlgan munosabati shunday tasvir qilinishi mumkinki:

Oyatda bayon qilingan shaklga koʻra, otash yoqqan odamning holi, Jazirat-ul Arabda xuddi Qur'onning muxotoblaridan birinchi tabaqadagi odamlarning hollariga tatobuq etadi. Zero u tabaqadagi odamlar bu otashni yoqqan odamning holini yo bizzot koʻrganlar yoki eshitganlar. Va u holning qay daraja muassir va faji' boʻlganini his qilganlar. Zero ular ham koʻp marta quyoshning zulmidan kechaning zulmatiga qochib, kechaning salqinligida yoʻllarini davom qilgan vaqtlarida, shiddatli yomgʻirlarga uchrab koʻp zahmatlarga tushganlar. Va shuningdek, koʻp marta yoʻllarini yoʻqotib muzir hayvonlar bilan toʻla gʻorlarga kirganlar. Va doʻstlarini koʻrib ular bilan farohlanish va ashyolarini koʻrib muhofaza qilish yoki muzir hayvonlarni koʻrib ulardan tahaffuz etish uchun otash yoqqanlar. Otashning ziyosidan istifoda etarkanlar, samoviy bir ofat bilan otashlari soʻnadi. Va rijo, umidlari tamoman ya'sga, xusronga inqilob etadi.

Xullas, Qur'oni Karim ularning bu vaziyatiga

jumlasi bilan ishorat qilgandir. Ya'ni, "Qachonki u otash atrofni yoritdi. Oʻsha on Janobi Haq nurlarini soʻndirib, ziyolarini zulmatga oʻgirdi."

فَلَمَّا dagi ف kalomning siyoqi, kalomning shu shaklda boʻlganini iqtizo etganiga ishoratdirki: Ziyosidan istifoda uchun otash yoqdilar. Otash ularni ziyolantirdi. Ular ham mutmain va mufarrah boʻldilar. Soʻngra bir xusronga duchor boʻlib yuz tuban yerga tushdilar.

Soʻngra bu jumla-i shartiyaning shart va jaza deyilgan har ikki jumlasi orasida luzumning vujudi lozim ekan, izoa bilan nurning zahobi orasida hech bir luzum koʻrinmaydi. Shunga binoan, bu yashirin luzumni tashqariga chiqarib koʻrsatish uchun ba'zi muqaddar jumlalarga ehtiyoj bor. Shundayki:

Qachonki otash yoritdi. Ular ham yorishdilar. Faqat otashga ahamiyat berib muhofaza qilmadilar. Va u ne'matning qadrini bilib davom ettirmadilar. U ham soʻnib ketdi. Ha, ziyoni muhofaza qilishdan gʻaflat, adami davomini istilzom etadi. Adami davom esa intifosini, ya'ni soʻnishini istilzom etadi.

Nurlarning soʻnishi bilan duchor boʻlgan xusronlaridan soʻngra

jumlasi bilan zulumotga tushish kabi ikkinchi bir xusronga ma'ruz qolganlariga ishorat qilingan.

لَا يُبْصِرُونَ jumlasi esa uchinchi bir xusronlariga ishoratdir. Chunki inson zulmatga tushish bilan yoʻlini yoʻqotgan zamon, doʻstlarini va ashyosini koʻrish bilan bir daraja mutasalli boʻladi. Faqat bularni ham koʻrmagani kabi, uning u qorongʻilikda turishi, yurishi kabi bir musibat va bir vahshatdir.

Ya'ni, "Kar, lol, koʻr boʻlib qaytolmaydilar."

Bir inson bunday bir baloga tushgan vaqti, toʻrt jihat bilan umidvor va mutasalli boʻlishi mumkin.

Qishloq xalqidan yoki oʻtgan yoʻlovchilardan bir ovoz keladi-da, u ovoz vositasi bilan bir oydinlik yoʻlini koʻrish umidida boʻlishi mumkin. Holbuki kechasi sokit va sokin, ovozsiz, sadosiz bir kecha boʻlganidan, u odam bilan bir karning orasida farq qolmaydi. Bu jihatdan umidining uzilgan boʻlganiga ishoratan Qur'oni Karim صُمٌّ kalimasini degandir.

Agar chaqirib yordam istasa, balki eshitgan boʻladi-da, uning qutulishi uchun keladigan boʻladi deya umid qilishi mumkin. Faqat kechasi kar boʻlgani uchun tilli, tilsiz birdir. Bu rijosini ham kesish uchun بُكْمٌ deyilgandir.

Ketadigan jihatning yoʻlini taxminan ta'yin va koʻrish uchun bir alomat, bir otash, bir yulduzni qidiradi, mutasalli boʻladi. Holbuki tun shunday zulmatliki, koʻzli-koʻzsiz bir boʻladi. U odamning bu umidini soʻndirish uchun عُمْىٌ deyilgandir.

U balodan qutulib ruju' etish uchun bor quvvati bilan harakat qilishdan ma'ada bir chora qolmaganini koʻrar-koʻrmas, quvvatiga ishonadi va umidvor boʻladi. Holbuki zulmat har tarafdan shunday qurshagandirki, quvvati bilan, harakat qilishi bilan qutulish imkonini topolmaydi. Oʻz sui ixtiyori bilan botqoqlikka kirgandan soʻng ortiq qaytib chiqish mumkin boʻlmagan bir eshak kabi ichida qoladi. Ha, koʻp narsalar borki, inson ixtiyori bilan kiradi, ammo chiqishi mumtani' boʻladi. Inson uni tashlaydi, u insonni tashlamaydi.

Xullas, ularning shu vaziyatlariga qarshi فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ deyilgandirki, u musibatdan qutulib ruju'lariga bir chora qolmaganiga va oxirgi umidlarining ham kesilganiga binoan vahshat, ya's, qoʻrquvlar ichida qolganlariga ishoratdir.

Jumlalarning hay'atlariga kelsak:

Ha,

jumlasi nuktalarga bir dafina hukmidadir. Shundayki:

Lisonlar ustida davaron bilan baynannos gʻarib va ajib narsalarda ishlatilgan va "hikmat-ul avom", "falsafat-ul umum" bilan eslangan مَثَلُ kalimasi munofiqlarning vaziyatlari bir ugʻruba va qissalari bir ajuba ekaniga ishoratdir. Bu ishoratdan ularning sifatlari nafrat, la'nat lisonlari ustida ilalabad zarbulmasal kabi davaron etish shonida boʻlganiga bir ramz bordir.

S: Tashbehni ifoda qilgan har ikki masal orasidagi ك ning hazfi balogʻat jihatidan yanada maqbul boʻlgani holda, nima uchun hazf etilmagan?

J: Bu maqomda adati tashbehning zikri hazfidan koʻproq baligʻdir. Zero sami' tashbeh adatini koʻrar-koʻrmas, tashbeh bilan aloqador boʻladi. Mushabbahun-bihda boʻlgan har nuqtadan mushabbahdagi naziriga tatbiq etadi. Faqat adati tashbehning mahzufi taqdirda, tashbehdan gʻaflat bilan har ikki tarafni bir-biriga tatbiq etish fikriga kelmasligi ehtimoli bor. Ikkinchi masal kalimasi esa, otash yoqqan u odamning vaziyati, afkori omma jihatidan bir zarbulmasal hukmiga oʻtganligiga ishoratdir.

S: Otash yoqqanlar bir jamoat ekan, mufrad ishorati boʻlgan اَلَّذ۪ى bilan ishorat qilingani nimaga binoan?

J: Fard qiladigan bir ishga jamoatning ishtiroki bilan bir ziyoda, nuqsonlik hosil boʻlmagan taqdirda, fard nav, juz kull bir boʻladi. Shu bilan barobar اَلَّذ۪ى ning ifrodi, ulardan har bir fardning dahshatni tamassul va qabohatni tasvir qilishda mustaqil ekaniga ishoratdir. Shu bilan barobar اَلَّذ۪ى nin اَلَّذ۪ينَ dan ixtisor etilgani ehtimoli bordir.

اِسْتَوْقَدَ dagi س otash yoqishlarining qiyinchilik va axtarib chiqish bilan hosil boʻlganiga ishoratdir.

اِسْتَوْقَدَ ning ifrod siygʻasi bilan نُورِهِمْ dagi jam' olmoshi, bir jamoat uchun bir fardning otash yoqishi odat boʻlganiga ishoratdir.

Chiroq va boshqa oydinlatish vositalari orasida نَارٌ ning intihob etilishi, taklifning juda shiddatli bir nur boʻlganiga va ular izhor qilgan zohiriy nur ostida fitna otashini yoqqanlariga ishoratdir.

Nakra boʻlib نَارٌ kalimasining zikri, ularning shiddati luzumi sababli har qaysi va qanday bir otash boʻlsa -boʻlsin, hamon yoqish ehtiyojida ekanliklariga ishoratdir.

Ta'qibni ifoda qilgan فَلَمَّا dagi ف ularning ya'sdan soʻngra umid va rijo zamonlari kelganiga ishoratdir.

لَمَّا esa, qiyosi istisnoiy bilan eslangan, dohil boʻlgan jumlalardan birinchi jumlaning tahaqquq va vujudga kelganiga dalolat qilish bilan, ikkinchi jumlaning ham vujudga kelganini intoj etganiga va ularning tasalli va umidlarining batamom kesilganligiga ishoratdir.

اَضَٓاءَتْ kalimasi ularning isinishga emas, oydinlanishga ehtiyojlari boʻlganiga ishoratdirki, atrofida boʻlgan zararli narsalarni koʻrib ulardan tahaffuz etsinlar.

مَا حَوْلَهُ dahshatning har toʻrt tarafdan ihota etilganiga va ziyo bilan jihoti sittadan hujum qilgan zararlardan tahaffuz etish luzumiga ishoratdir.

ذَهَبَ Bu bilan اَضَٓاءَتْ orasidagi luzum masalasi oʻtgandir. U yerga qaralsin.

ذَهَبَ اللّٰهُ Zahobning Allohga isnodi, ikki jihatdan rijo va umidlarining kesilganiga ishoratdir.

Ofat, samoviy boʻlganidan, daf qilish mumkin emas.

U ofat, qusurlarining jazosi boʻlganidan, Janobi Haqdan marhamat ham rijo qilinolmaydi. Chunki ibtoli haq uchun harakat qilgan odam Haqdan yordam, marhamat talab qilolmaydi.

بِنُورِهِمْ dagi harfi jar boʻlgan ب nur va ziyoning boshqa qaytmasligiga ishoratdir.

Chunki ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ ning ma'nosi, "Alloh ularning nurlarini olib ketgan." Ma'lumdirki, Alloh olgan bir narsani hech kim rad qilolmaydi.

نُورٌ unvoni esa, sirot ustidagi hollarini eslatadi. Ixtisosni va hasrni ifoda qilgan نُورٌ ning هُمْ olmoshiga boʻlgan izofasi, ularning shiddati taassurlariga ishoratdir. Zero xalqning otashlari yonarkan, insonning otashi soʻnsa, inson juda mutaassir boʻladi.

Harfi atf boʻlgan و ularning ikki zararni jam qilganliklarini ifoda qiladi. Birisi: Ziyolarining yoʻqotilib soʻndirilishidir. Ikkinchisi esa: Zulmatning ularga ilbos va kiydirilishidir.

تَرَكَ unvoni, ularning ruhsiz bir jasad, ichsiz bir qobiq hukmida boʻlganliklaridan, bu kabilarning holi, aloqani kesib butun-butun tark etishga dalolat qiladi.

ف۪ى adati ifoda qilgan zarfiyatdan tushuniladiki, zulmatning shiddatidan, ularning nazarida hamma narsa adamga ketgan, yolgʻiz zulmat qolgan. Ular ham dahshatlaridan, u zulmatni oʻzlariga qabr qilib, ichiga kirib yashiringanlar.

ظُلُمَاتٍ jam'i esa, tunning qorongʻiligi bilan bulutlarning zulmatidan, ularning ruhlarida ya's va xavfning yerlarida vahshat va dahshatning, zamonlarida ham sukun va sukunatning zulmatlari kabi turli-tuman zulmatlar vujudga kelganlar.

ظُلُمَاتٍ kalimasidagi tankir esa, u kabi zulmatlarning oʻxshashini koʻrishmaganidan, oʻzlaricha majhul, ulfat etmagan bir qator zulmatlar boʻlganlariga ishoratdir.

لَا يُبْصِرُونَ jumlasi musibatlarning eng kattasini koʻrsatadi. Zero koʻzi koʻrmagan odam yanada koʻp balolar chekadi. Koʻzlarini yoʻqotganlar eng yashirin musibatlarni koʻradilar.

لَا يُبْصِرُونَ ning siygʻa-i muzoriy bilan zikri, ularning vaziyatlarini tasvir bilan xayolning koʻz oldiga keltirib ihzor etadiki, sami' xayoli bilan dahshatlarini koʻrsin, vijdoni bilan bir ibrat olsin.

لَا يُبْصِرُونَ ning maf'ulsiz qoldirilishi, ta'mim uchundir. Shundayki: Ular manfaatlarini koʻrishmaydiki, jalb va muhofaza qilsinlar. Tahlikalarni koʻrishmaydiki, ijtinob etsinlar. Doʻstlarini koʻrishmaydiki, bir parcha farohlansinlar. Xuddi har biri bir oʻzi bir u zulmat ichida qoladi.

Ya'ni, "Kar, lol, koʻr shaxslar kabi u zulmatdan chiqib qutulolmaydilar." Bu jumlada boʻlgan sifati arbaa, munofiqlar bilan otash yoqqanlar orasida mushtarak boʻlib, har ikki tarafdan xabar beradi. Va vaziyatlarini bildiradi. Va oyna kabi hollarini koʻrsatadi.

Ha, otash yoqqanlarga qarshi ishoroti shundayki:

Bunday bir zulmat musibatiga duchor boʻlgan bir odam avvalan qutqaradigan bir ovozni eshitish uchun atrofni tinglaydi. Lekin tunning sassiz, lol boʻlishi uning karligini intoj etgan. Soʻngra yordamiga keladigan bir odamni chaqirishni istaydi. Lekin tunning sokit va karligi uning lolligiga sabab boʻlgan. Soʻngra yoʻlini topish umidi bilan bir alomat, bir nishon qidiradi. Faqat tunning ziyosizligi va koʻrligi, uning koʻrligini mujib boʻlgan. Soʻngra avvalgi yeriga qaytishni istaydi. Faqat eshiklar bogʻlangan, ruju'ga imkon yoʻqdir. Botqoqlikka tushgan kabi titragancha botadi.

Munofiqlarga nazir jihati esa:

Ha, munofiqlar kufr va nifoq zulmatiga tushgan vaqtlari, toʻrt jihat bilan qutulishlari mumkin edi. Zero u nifoqdan boshlarini koʻtarib haqni tinglash, Qur'onning irshodiga quloq solish bilan najotlari mumkin edi. Faqat nafslarining shaytoniy havosi Qur'onning sadosini quloqlariga yetkazadigan havoni aralashtirish bilan mone boʻlgandir. Qur'oni Karim bu jihatdan umidlari inqito' etganiga ishoratan صُمٌّ degandir. Va bu ishoratdan, xuddi quloqlari kesilgan, quloqlari kesilgan itlarning quloqlarini eslatgan juda xunuk teshiklar qolganiga bir ramz bordir.

Soniyan: Boshlarini pastga tushirib vijdonlari bilan mushovara etish bilan toʻgʻri yoʻlni, haqni soʻrashdan najot javobini olish imkoni bor ekan, qalblaridagi qaysarlik, soʻyilgan tovuq kabi, tillarini ichkari tarafga tortib, gapirishlariga va nadomat bilan tavba qilishlariga mone boʻlgan. Qur'oni Karim bu eshikning yopiq ekaniga ishoratan بُكْمٌ degandir. Va bu ishoratdan, tillari yulib tashlangan va ogʻizlari chivin uyasi kabi xunuk teshikka oʻxshab qolganiga ramz qiladi.

Solisan: Ibrat nazari bilan dohiliy va xorijiy dalillarni koʻrish bilan haqqa ruju'lari mumkin ekan, gʻaflatlari koʻzlari oldidagi parda boʻlib, koʻrlik ham qovoqlarini yopish bilan yana najotdan mahrum qolishgan. Qur'oni Karim bunga ishoratan عُمْىٌ degandir. Ya'ni, shaytonlarga bir uya insho qilinish maqsadida koʻzlari oʻyilgan shaytonlarning boshlarini eslatgan, boshlarida xunuk va qoʻrqinchli ikkita gʻor shaklini xayolga arz qiladilar.

Robian: Iflos va xunuk vaziyatlariga qarab nadim boʻlib tavba qilishlari mumkin boʻlgani holda, nafslarining havosiga, buzuq fitratlarining iqtizosiga inzimom etgan shaytonning igʻvosi bilan qilgan u xunuk hollari koʻzlariga goʻzal koʻringanidan, tark qila olishmadi. Xullas, Qur'oni Karim bunga ham فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ deyish bilan, ularning oxirgi umidlarining ham suvga tushganiga va qum daryosiga ixtiyorlari bilan kirgan va boshqa ixtiyorlari bilan chiqa olmaydigan badbaxt insonlar ekanliklariga ishorat qilgan.

Ikkinchi bir tamsil:

Yoxud munofiqlarning masali; samodan yogʻgan shiddatli, boʻronli yomgʻirda qolgan yoʻlovchilarning masalasi kabidir. U yomgʻirning shiddatini orttirgan zulmatlar, shovqinlar, chaqmoqlar ichida bor. Chaqmoqlarning chaqishi bilan oʻlimning qoʻrquvidan barmoqlarini quloqlariga tiqadilar. Janobi Haq qudrati bilan kofirlarni ihota etgan. Kufr jazosidan qutulgan yoʻq. Chaqqan chaqmoqlar shiddatlari bilan qariyb koʻzlarni koʻr qiladigan shonidadir. Chaqmoqlarning chaqishi bilan atrof oydinlangan zamon yuradilar. Qorongʻiliklar choʻkkan vaqt toʻxtaydilar. Agar Janobi Haqning m أiati boʻlsaydi, quloq va koʻzlarini olib ketar edi. Janobi Haq hamma narsaga qodirdir."

Bu oyatda bayon qilinadigan uch nuqta bor.

Bu oyatning maqobli bilan vajhi irtiboti.

Jumlalari orasidagi jihati intizom.

Jumlalarning hay'atlari, ajzolari, kalimalaridagi nizom.

Ha, bu oyatning jumlalari orasidagi nizom, irtibot aynan soniya, daqiqa, soatlarni sanagan millar orasidagi irtibot kabidir.

Avvalo, bu oyatni avvalgi oyat bilan rabt etgan jihat:

Qur'oni Karim munofiqlarning vaziyatini tasvir uchun itnob va tatvil bilan, ya'ni uzun iboralarni ichiga olgan misol va tamsillarni takror qilgan. Bu ham munofiqlarning vaziyatiga tarattub etgan dahshat va hayratning ikki qismga ayrilganidan kelib chiqqan. Zero; birinchi tamsilning xulosasiga koʻra; munofiq boʻlgan kishi, oʻzini vujud sahrosida doʻstlaridan ayrilgan, bir oʻzi qolganini va koinot jamiyatidan quvilgan sohibsiz qolganini bilgani kabi, hamma narsani ham ma'dum deb biladi. Va vahshat bilan qrshalgan sukun va sukunat ichida butun maxluqotga ajnabiy nazari bilan qaraydi.

Munofiqning shu qarashi bilan moʻ'minning qarashi orasida togʻlar bor. Zero, moʻ'min boʻlgan zot nuri iymon bilan butun mavjudlarni oʻziga doʻst va oshino deb biladi. Va koinot bilan tavahhush emas, tom unsiyati, muorafasi bordir.

Ikkinchi tamsilning xulosasiga koʻra: Munofiq boʻlgan odam, olamni musibatlari bilan oʻldiruvchi, balolari bilan tahdid etuvchi, hodisoti bilan na'ra tortuvchi, shadoidi bilan siquvchi bir shaklda koʻrish bilan butun dunyoning anvo'i bilan barobar adovatiga ittifoq qilishgan deb oʻylaydi. Uning bu fikriga koʻra, olamda unga manfaat beradigan hech bir narsa yoʻq. Butun ashyo unga qarshidirlar.

Holbuki, moʻ'min boʻlgan zot iymonning iqtizosi bilan, koinot qilgan tasbehlarni, tabshirlarni ham eshitadi.

Va shuningdek, Qur'oni Karimning tamsil xususida qilgan takrori, munofiqlarning ikki qismga ayrilganliklariga ishoratdir.

Birisi: Sufliy, omi boʻlgan tabaqadir. Bu tabaqaning holiga uygʻun birinchi tamsildir.

Ikkinchisi: Kibrli, magʻrur, goʻyo yuksak tabaqasidir. Bunga munosib ikkinchi tamsildir. Demak, tamsillarning takrori, qismlarning taaddudiga ishoratdir.

Soʻngra shu ikkinchi tamsilning munofiqlarning nazariga koʻra, bu maqom bilan munosabati nima?

Ha, Qur'oni Karimning muxotoblaridan tabaqa-i ulada yoki saffi avval odamlari doimo sahrolarda kezgan choʻl odamlaridir. Bular hammalari bu hodisani yo koʻrganlar yoki abno-i jinslaridan eshitganlar. Hatto bunday otash yoqish masalasi afkori omma bilan aloqadordir. Va bu hodisa ularga bir zarbulmasal qadar ta'sir qiladi.

Soʻngra ikkinchi tamsilning birinchi tamsil bilan munosabati oʻta oshkoradir. Zero u unga ikmol etuvchi bir tatimmadir. Hatto koʻp nuqtalarda ham ittihodlari bor.

Soʻngra bu ikkinchi tamsilning munofiqlarning holiga besh jihatdan munosabati bor.

Har ikki taraf ham shunday hayratga tushganlarki, oʻzlariga qutulish yoʻllari tamoman yopilgan, najot vasilalari yoʻqolganlar.

Har ikki taraf ham qoʻrquv shiddatidan, butun mavjudot dushman deb oʻylaydilar. Bir daqiqa ham oʻlim tahlikasidan amin boʻlmaydilar.

Har ikki taraf ham dahshatning shiddatidan aqllarini yoʻqotgan devonalar kabi boʻladilar. Hatto qilichlarning yarqirashini koʻrib koʻzlarini yumish bilan yoki miltiqlarning ovozlarini eshitib quloqlarini berkitish bilan oʻlimdan tahaffuz etishni istagan yoki quyoshning gʻurubini istamaganidan, soatining zambaragini qisqartirgan ahmoqlar kabi bir vaziyat koʻrsatadilar. Holbuki quloqlarini berkitish bilan yoki koʻzlarini yumish bilan momaqaldiroqdan yoki chaqmoq chaqishidan qutulolmaydilar.

Quyosh, yomgʻir, suv, ziyo gullarga isobat etsa, hayot beradilar. Nabototga boʻlsa, tarbiya va tanmiya ettiradilar. Iflos narsalarga isobat etsa, yomon-yomon hidlarni ihdos etadilar. Mavot va oʻliklarga qarasalar, ufunat tavlid etadilar. Shuning kabi, rahmat va ne'mat ham loyiq va ularni intizor etib qiymatlarini bilmagan mavqelarga isobat etsalar, zahmatga va niqmatga inqilob etadilar.

Ikkinchi tamsilning maoli bilan munofiqlarning qissasining maoli orasida ajzolariga qaralmasdan munosabat boʻlgani kabi, har ikki tarafning ajzolari orasida ham munosabatlar bor. Azjumla, صَيِّبٍ nabototga hayot bergani kabi, Islomiyat ham arvohga hayot beradi. Chaqmoq, momaqaldiroq (va'd, va'id), ya'ni xayrli zararli, Allohning amrlariga; zulumot ham kufrning shubhalariga, nifoqning shaklariga ishoratdir.

Soʻngra bu tamsilning jumlalari orasidagi munosabatlar:

Ha, Qur'oni Karim اَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَٓاءِ jumlasi bilan, "Munofiqlar; kimsasiz, qoʻrqinch, vahshatli bir sahroda, qorongʻi bir tunda, har bir qatrasi bir oʻq kabi shiddatli bir yomgʻirda qolgan yoʻlovchilar kabidir" degan vaqt, sami' darhol oʻziga keldi va savol berdiki: "Yomgʻirlar margʻub va matlub bir rahmat ekan, nimaga ular uchun qoʻrqinch bir musibatga aylangan?"

Qur'oni Karim u savolga qarshi u yomgʻirning dahshatini tasvir etish bilan, ف۪يهِ ظُلُمَاتٌ degandir. Va ظُلُمَاتٌ ning jam'i bilan, bulutlarning zulmatiga va yomgʻirning kasofatidan hosil boʻlgan zulmatga va ihotali, kasratli boʻlganidan, xuddi tunda bulut kabi, bulut yogʻdirgan qora-qora qatralarning zulmatiga zarf boʻlganini bildirgandir.

Soʻngra zulmatli, yomgʻirli tunlar asosan shovqinli boʻladilar. Sami' yana savol berib dedi: Ajabo, ularning ham bu tunlarida shovqin bormi?

Qur'oni Karim bunga ham javoban وَرَعْدٌ deya, vaziyatning dahshat va qoʻrqinchli boʻlganiga ishorat qilgan. Xuddi mavjudotning bir zohiriy podshohi boʻlgan samo ularni falokatga, halokatga chorlash uchun chaqirib, baqiradi. Zero dahshatli bir musibatga duchor boʻlgan odam, sukuni ichida koinotning har tarafidan zararli harakatlarni va sukuti ichida har tarafdan qoʻrqinch hayqiriqlarni taxayyul etadi. Shu bilan barobar, ra'd ovozini eshitgan vaqt, uning hayqiriqlarini oʻziga qarshi qattiq na'ralar deb oʻylaydi. Zero, qoʻrqqan va xoin bir odam har hayqiriqni oʻziga qarshi deb oʻylaydi.

Soʻngra ra'd, barq orasida bir rafoqati zikriya boʻlganidan, birisidan bahs qilingan zamon, boshqasi ham hatto tufayliy, ya'ni da'vatsiz boʻlsin zehnga keladi. Undan ham bahs qilinadi. Xullas, bu munosabat bilan, Qur'oni Karim رَعْدٌ dan soʻngra وَبَرْقٌ degan va tankiri bilan barqning juda gʻarib va ajib boʻlganiga ishorat qilgan. Ha, barqning chaqishi bilan zulumot olami oʻladi, oʻrtadan olib tashlanib, adam daryosiga otiladi. Va oniy oʻlaroq barqning oʻlimi bilan ham zulumot olami tiriladi, maydoni hashrga keladi. Xuddi barq soʻngan zamon olamni tamoman tutuni bilan toʻldirgan haqiqati majhul bir otashdirki, koʻrgan odam satxiy bir nazar emas, im'on bilan diqqati lozimdirki, qudratning osori azamatini koʻrsin.

Soʻngra sami', "Munofiqlar shu musibatning boshi berk koʻchasiga kirganlarida qanday bir tadbirda boʻldilar?" deya oʻzidan-oʻzi oʻylashni boshlarkan, Qur'oni Karim oʻylashiga ehtiyoj qoldirmasdan

deya ularga bir malja, bir qutulish chorasi qolmaganiga ishorat qilgan. Hatto choʻkayotgan odam dengizning oʻrtasida bir xasga iltijo qilgani kabi, bular ham sarosimaliklaridan barmoqlarining uchini emas, barmoqlarini tamoman quloqlariga tiqadilar. Xuddi musibatlari dahshat xipchini bilan ularning qoʻllarini uradi. Ular ham ogʻrigʻidan barmoqlarini choʻntaklariga emas, sarosimaliklaridan quloqlariga tiqadilar.

Xulosa, soi'qaning isobatidan qutulish oʻyi bilan qilgan shu ablahona harakatlaridan nima boʻlganlari anglashiladi.

Soʻngra sami'ning zehniga keldiki: "Ajabo, bu musibat umumiymidir, yoxud ularga maxsusmidir?" Bunga qarshi Qur'oni Karim

degan. Ya'ni, bu musibat ularning ne'matlarga qarshi qilgan kufronlarining jazosidir. Ularni bu musibat bilan tajziya etadi. Chunki ular jumhur uchun joriy qilingan qonuni Ilohiydan xuruj etishgan.

Soʻngra sami', "Ra'dning shiddatiga muqobil barqning ularga bir foydasi boʻlmadimi?" deya nafsi bilan soʻzlasharkan, Qur'oni Karim

jumlasi bilan, barqning ularga bir foydasi emas, aksincha yorugʻigi bilan ularning koʻzlarini qariyb koʻr qiladigan darajada bir shiddat koʻrsatyapti, deya sami'ga javob bergan. Xuddi ra'd quloqlariga, barq ham koʻzlariga e'loni xusumat etishgan.

Sami' qaradiki, ra'd va barq va boshqalar kabi koinotning ajzosi muttafiqan ularga qarshi boʻlib ularni itlaf etish uchun bir-biriga yordam beradilar. Bularga qarshi ularning nima qilishlarini oʻylashni boshladi. Qur'oni Karim,

jumlasi bilan ularning hayrat doirasida taraddud ichida sarosima bir vaziyatda yoʻllarini koʻrib, yoʻlda davom qilish uchun juz'iy bir fursat kutayotganlariga va barqning ziyosi bilan yoʻl koʻringan zamon davomidan umidsiz, mazbuhona bir harakatga oʻtib bir-ikki qadam otganlariga, faqat zulmat birdaniga istilo etganida, yerlarida muzlab qolgandek bir vaziyatda qolganlariga ishorat bilan javob bergan.

Sami' bu vaziyatni koʻrib: "Bu qadar ta'ziblar ostida ezilishdan koʻra, birdaniga oʻlib ketishlari yoki butun-butun kar va koʻr boʻlishlari yanada yaxshi emasmi?" deya soʻradi. Qur'oni Karim

jumlasi bilan, "Ularning oʻlim bilan azobdan, iztirobdan qutulishga istihqoqlari yoʻqdir. Shuning uchun mashiati Ilohiya ularning oʻlimiga taalluq etmagan. Taalluq etsaydi, koʻzlarini koʻr, quloqlarini kar qilishga taalluq etardi. Bunga ham taalluq etmaydi. Chunki qonuni Ilohiydan xorij qolgan bu kabi badbaxtlarning koʻzlari, quloqlari doimo sogʻ qolsinki, azoblarni eshitishdan va chayonlarni koʻrishdan zavq olsinlar", deya sami' janobga javob bergan.

Soʻngra bu qissa ixtivo etgan azamat va qudrati Ilohiya bilan Janobi Haqning umum koinotda tasarruf sohibi boʻlgani va xususan osori qudratidan ra'd, barq, sahab moʻ'jizalari koʻrinib sami' tomonidan tahaqquq etish bilan "Koinot haybatining bir tajalliy va bu musibatlar ham gʻazabining bir qahri boʻlgan Zotning qudrati naqadar buyukdir, سُبْحَانَ اللّٰهِ " deya tasbehotni boshlagan. Qur'oni Karim ham uni tasdiqan

degan.

Mazkur oyat ixtivo etgan jumlalarning hay'atlaridagi munosabatlar:

Ha, اَوْ كَصَيِّبٍ dagi اَوْ sufliy va gʻayri sufliy munofiqlarning ikki qismga munqasim boʻlganliklariga ishoratdir. Va har ikki tamsilning bir-biriga munosib va munofiqlarning holiga uygʻun boʻlganiga ramzdir. Va oralarida mushobahatning boʻlishi ma'lum va musallam boʻlganiga imodir. Va shuningdek, hurufi atfdan taraqqiyni ifoda qilgan بَلْ kalimasining ma'nosini mutazammindir. Chunki ikkinchi tamsil birinchi tamsildan yanada shadiddir.

كَصَيِّبٍ dagi ك munofiqlarni yomgʻirga tashbeh etish uchundir. Holbuki bir-biriga mushabih emas. Oralarida mutobaqat yoʻq. Shunday ekan, mushabbahun-bih boʻladigan narsa muqaddardir. Zikr qilinmasligi, lafzning ijoz va ixtisori uchundir. Lafzidagi ijoz ham ma'noni itnob va uzatilishi uchundir. Ma'noning bu uzatilishi ham sami'ning vus'ati xayoliga havola qilinadiki, maqomga munosib jumlalarni ta'yin qila olsa qilsin.

Masalan,

kabi, munofiqlarga mushabbahun-bih boʻlishga uygʻun va uzun bir jumlani taqdir qilishi mumkin. Ya'ni, "Munofiqlar xoli bir sahroda, zulmatli bir tunda chiqib yomgʻir musibatiga tutilgan yoʻlovchilar kabidir."

Hamma bilgan مَطَرٌ kalimasiga maluf boʻlmagan صَيِّبٌ kalimasining tarjihan zikr qilinishi; u yomgʻirning qatralari goʻyo bittadan musibat boʻlib, ularning ruh va jonlariga oʻq kabi qasddan otilganiga ishoratdir.

Soʻngra yomgʻirning ochiq samo jihatidan yogʻgani hammaga ma'lum boʻlgani holda مِنَ السَّمَٓاءِ qaydi bilan taqyid etilishi, itloq uchundir. Ya'ni, "samo" qaydi bilan qilingan taxsis ta'mim uchundir. Ha, samoning qaydidan anglashiladiki, u yomgʻir butun samoning ufqini tutgan, umumiy bir shaklda yogʻadi. Hech bir yer undan xoli qolgani yoʻq. Ha,

jumlalarida ham دَابَّةٍ ning فِى الْاَرْضِ bilan, طَٓائِرٍ ning يَط۪يرُ ila oxir bilan taqyidlari, itloq va ta'mim uchundir.

Mufassir unvonini olgan ba'zi odamlar yomgʻir va boshqalar kabi yogʻgan narsalarning samoning jirmidan yogʻganiga zahib boʻlganlar va ulkan bir dengizning ham samoda boʻlganini ilova qilganlar. Ularni bu zahobga yoʻllagan, Qur'oni Karimning bir nechta yerida مِنَ السَّمَٓاءِ kalimasining boʻlishidir. Holbuki, asxobi tahqiq va arbobi balogʻatcha eng uygʻun ma'no مِنْ bilan سَمَٓاءِ orasida جِهَةِ lafzining taqdiri bilan, yomgʻirlarning samo jirmidan emas, samo jihatidan nozil boʻlganiga hukm qilishdir.

Shu bilan barobar, samo kalimasining yuqorida boʻlgan hamma nasaga itloq etila olinganiga binoan, bulutga ham samo deyilishi mumkin. Va bulut ham samo kalimasining shumuliga dohildir.

Bu maqomning tahqiqi shunday izoh qilinishi mumkin: Agar qudrati Ilohiyaning azamatiga qaralsa, jihatlar hammasi birdir. Qaysi jihatdan va qaysi narsadan boʻlsa boʻlsin, yomgʻirning yogʻishi mumkin. Agar hikmati Ilohiyaga qaralsa, yomgʻirning nuzuli, faqat kura-i havoiyada muntashir va kura-i havoiyaning oʻndan bir juzini tashkil qilgan buhari maining takosufidan hosil boʻladi.

Zero, hikmati Ilohiya butun ashyoda eng goʻzal bir nizom tashkil etgan. Bu nizom ashyodagi muvozana-i umumiyaning muhofazasiga xizmat qiladi. Bu muvozananing muhofazasi ham eng yaqin, oson, qisqa yoʻllarni tarjih etishga qaraydi.

Yomgʻir masalasi haqida eng qisqa yoʻl shunday ta'rif qilinishi mumkin:

Tabaqa-i havoiyada muntashir buhari maining zarralariga iroda-i Ilohiya amr qilgan vaqt, har tarafdan "Labbayk!" deb toʻplanishni boshlaydilar. Va bulut shaklida, iroda-i Ilohiyaga amrbar boʻlib tayyor turadilar. Yana iroda-i Ilohiyaning amri bilan bir qism zarralar shiddati tazyiq va takosufdan qatralarga inqilob etadilar. Soʻngra qonunlar mumassili va nizomot ma'kaslari deyilgan, u qatralarga munosib yaratilgan maloikalar vositasi bilan u qatralar muzohamatsiz, musodamasiz nuzul etadilar, yerga tushadilar. Lekin javvi havoda muvozananing muhofazasi uchun yogʻgan qatralardan boʻsh qolgan yerlar dengizlardan, yerlardan koʻtarilgan bugʻlar bilan toʻldiriladi.

Samoda ulkan bir dengizning borligiga qilingan zahob, majozning haqiqat deb oʻylanganidan kelib chiqqandir. Darhaqiqat, javvi havo dengizning rangini eslatadi. Va kura-i havoiyada muntashir bahri muhitdan koʻproq suv bor. Shunga binoan, javvi havoni dengizga tashbeh etish baid emas. Faqat ma'no-i haqiqiy bilan qaralsa, xatodir.

S:

oyati karimasining zohiriga koʻra yomgʻirning nuzuli, doʻldan mutashakkil samoda boʻlgan togʻlardandir. Buning izohi?

J: Bir kalomning na balogʻatga uygʻun va na aqlga muvofiq va na mantiqqa mutobiq ma'no-i zohiriysiga yopishib, zohiridan ayrilmaslik bir jumud va bir xiralikdir. Zero, Jannatning ovqat idishlarining vasflari haqida

jumlasi bir istiora-i badiiyani tazammun etgani kabi

ham bir istiora-i badiiyani ixtivo etyapti. Shundayki:

Jannatning idishlari na shishadan va na kumushdan boʻlganidan, bu jumlaning ma'no-i zohiriysiga hamli joiz emas. Chunki u idishlarga "kumushdan qilingan shishalar" deyilmaydi. Zero, har ikki unsur orasida mutobaqat yoʻq. Faqat

dan ma'no-i majoziy bilan shishaning shaffofiyati, kumushning oqligi qasd qilingandir. Ya'ni "U idishlar shisha kabi shaffof, kumush kabi oqdirlar."

Shuning kabi,

jumlasi ham ikki istiorani tazammun etgan. Bu istioralar sami'ning shoirona bir xayoliga muassasdir. Bu xayol ham olami sufliy bilan olami ulviy orasida bir navi mushobahat va mumosalatni mulohaza etishga mabnidir.

Ya'ni, olami sufliy deyilgan arz, mavosimi arbaada, xususan bahor mavsumida qanday turli-tuman shakllarga kiradi va anvo'an ziynatli, naqshli koʻylaklarni kiyadi, boshqa-boshqa manzaralarni koʻrsatadi. Olami ulviy boʻlgan samovot ham, xususan bulutlari bilan juda gʻarib, ajib holatlarga, suratlarga, ranglarga kiradi, chiqadi. Xuddi har ikki olam bir-biriga raqobat qiladilar.

Bu ikki olam orasida shunday bir mushobahat va mumosalatning tushunilishi ham oralarida bir musobaqa va raqobatni taxayyul etishdan nash'at etadi. Shundayki:

Arz, samo goʻzallik musobaqasiga kirish uchun lozim kelgan ziynatlarni taqib tayyorgarliklar qilganlari zamon, arz qish mavsumida qordan ma'mul oq kiyimlarini kiyadi. Bahor mavsumida zumrud kabi yashil gilamlarini sahrolariga toʻshaydi. Yashil liboslarini togʻlariga kiydiradi. Boshlariga oq sallalarini oʻraydi. Va bu goʻzal inqilob va manzaralari bilan qudrati Ilohiyaning moʻ'jizalarini hikmati Ilohiyaning nazariga arz etadi.

Bunga qarshi javvi samo ham azamati Ilohiyani izhor qilish uchun ulkan togʻlarni, tepalarni, soylarni va boshqa gʻarib, ajib narsalarning shakllarini va oq, qora, qizil kabi boʻyoqlar bilan boʻyalgan paxta yigʻinlarini eslatgan bulut qofilalarini oldinga yetaklab nazari hikmatga taqdim qiladi.

Xullas, bu ikki olam orasidagi xayoliy mushobahat sababli, xususan yoz mavsumidagi bulutlarning Arablar tarafidan togʻlarga, kemalarga, boʻstonlarga, soylarga, tuya qofilalariga qilingan tashbehlari, uslublari nazari balogʻatda juda goʻzal koʻrinadi.

Shuning kabi, olami ulviy bilan olami sufliy orasidagi va demakki bulutlar bilan togʻlar orasidagi mushobahat va munosabatga binoan

oyati karimaning ma'no-i baligʻonasi, "Togʻlarning kattaligida, doʻlning rangida boʻlgan samodagi bulutlardan yomgʻirlarni inzol etamiz" deyishdan iboratdir.

Bu goʻzal va balogʻat jihatidan maqbul, aql va mantiqqa mutobiq ma'no turarkan, oyatning zohiriga yopishib, "Besh yuz yillik masofaqan ikki daqiqalik bir zamon mobaynida yomgʻirni jirmi samodan yer yuziga tushirish" kabi notoʻgʻri bir ma'noga zahib boʻlish, kori aql emasdir. Hikmat va iqtisod va adami abasiyat rad qiladi.

Yoʻlovchilar tunining qoʻrqinchli boʻlganini koʻrsatish uchun zikr qilingan ف۪يهِ ظُلُمَاتٌ dagi ف۪يهِ ning taqdimi, u musibatli tunning shiddati zulmatidan dahshat olganlarcha goʻyo koʻp tunlarning zulmatlari toʻplanib, u tunning zulmatiga inzimom etganiga ishoratdir.

S: ف۪يهِ dagi olmoshning صَيِّبٍ ga roji' boʻlishidan, yomgʻirning zarf, zulmatning mazruf boʻlgani tushuniladi. Holbuki qoziya ma'kusadir, yomgʻir zulmatning ichidadir.

J: Yomgʻirning kasratidan dahshat olgan yoʻlovchilarning fikri bilan goʻyo shu boʻshliq yomgʻir bilan toʻla bir hovuzdir. Va zulmatning zarralari ham oʻsha yomgʻirning qatralari orasiga tarqalganlar. Xullas, bunday fikrga binoan, yomgʻir zarf, zulmat mazruf boʻlishi mumkin.

ظُلُمَاتٌ ning jam' siygʻasi bilan zikri esa, bulutlarning qorongʻiliklaridan, kasofatidan va a'mm boʻlganidan va yomgʻir qatralarining kasofatlaridan hosil boʻlgan mutaaddid zulmatlarga ishoratdir.

Tankir va majhuliyatni ifoda qilgan ظُلُمَاتٌ dagi tanvin, yoʻlovchilarga haqiqatlari majhul bir qator zulmatlar boʻlganiga ishoratdir. Demak, u tanvin yoʻlovchilarning ilmiga parda boʻlib, bir zulmatni yana ilova etgandir. U holda, bu tanvin yoʻlovchilarning koʻzlariga parda boʻlgan zulumotga bir ta'kiddir.

Ya'ni, momaqaldiroq bilan chaqmoq Janobi Haqning azamatiga, qudratiga dalolat qilgan juda oshkora ikki oyatdirki, olami gʻaybdan bulutlarning idora va tadvirlariga muakkal va nizom, intizom qonunlarining mumassillari va ma'murlari boʻlgan malaklarning yadi salohiyatlariga berilgandir.

Soʻngra musabbabotning sabablar bilan zohirda bogʻliq boʻlganiga binoan, havoda muntashir boʻlgan buhari maidan izni Ilohiy bilan tashakkul etadilar. Bu bulutlarning hikmati Rabboniy bilan bir qismi manfiy elektrni olib yuradi. Bir qismi ham musbat elektrni olib yuradi. Bu qismlar bir-biriga yaqinlashib, oralarida tasodum boʻlganida, iroda-i Xoliq bilan barq tavallud etadi. Bir qismi hujum, bir qismi ham firor etganlari zamon, oralarida havosiz qolgan yerlarni toʻldirish uchun amri Rabboniy bilan tabaqoti havoiya harakat va hayajonga kelganida ra'd sadosi, ya'ni momaqaldiroq hosil boʻladi. Faqat bu hollarning jarayoni bir nizom, bir qonun ostida boʻladiki, u nizomni, u qonunni tamsil etgan ra'd va barq malaklaridirlar.

S: Ra'd va barqning "zulumot" kalimasiga atflaridan anglashiladiki, bularning zarfi yomgʻirdir. Holbuki zarflari bulutdir, yomgʻir emas.

J: Dahshatidan hushdan ketgan sami' fikricha, u yomgʻirning hamma narsani ihota etgani oʻylanganiga koʻra, ra'd va barq ham yomgʻir ichiga olgan narsalarga dohildir.

S: Zulumotning aksiga, ra'd va barqning mufrad siygʻasi bilan zikrlari nimaga ishoratdir?

J: Yoʻlovchilarning eng koʻp nazari hayratlarini jalb qilgan, samovotning qichqirishi bilan mavjudotni oniy oʻlaroq yoritishdir. Bular esa ma'no-i masdariydir. Ma'no-i masdariy mufrad boʻladi va ifrod bilan ifoda qilinadi. Va shuningdek, ra'd boʻlsin, barq boʻlsin, samoviy oyatlardan afrodi koʻp bittadan navdirlar. Bu yerda ulardan maqsad navlaridir, afrodlari emas. Shuning uchun ifrod bilan zikr qilinganlar.

S: Ra'd va barqdagi tanvin nimaga ishoratdir?

J: Yo mahzuf bir sifatga i'vazdir. Taqdiri kalom

dir. Yoxud ra'd va barqning nakra va majhuliyatlarini ifoda uchundir. Chunki yoʻlovchilar koʻzlarini yumgan, quloqlarini berkitishganidan, ularni koʻrgan va eshitgan emaslarki, ularni bilishsin.

Bu jumla musta'nifadir. Ya'ni, maqobli bilan bogʻliq emasdir. Faqat muqaddar bir savolga javobdir. Shundayki:

Qachonki sami' shu ikkinchi qissa-i tamsiliyani eshitdi. Shubhasiz, musibatning holatini anglash uchun shiddatli bir mayli uygʻondi. Qachonki Qur'oni Karimning tasviridan ma'lumot oldi. Musibatzada boʻlgan yoʻlovchilarning ham hollarini va u musibatga qarshi nima qilganliklarini anglashni istadi. Qur'oni Karim

deyish bilan ularni qutqaradigan bir malja qolmaganiga -va najot topish xayoli bilan dengizda qoʻllarini xaslarga uzatgan choʻkayotganlar kabi- samoviy toʻp va manjaniqlardan qutulish uchun quloqlarini berkitishdan ma'ada choralari qolmaganiga ishorat qilgan.

S: Maqomning iqtizosi xilofiga يُدْخِلُونَ ning oʻrniga يَجْعَلُونَ ning ishlatilishi nimaga binoandir?

J: Yoʻlovchilar najotlarini intoj etadigan haqiqiy sabablarni qidirib topishdan ma'yus boʻlgandan soʻngra quloqlarini berkitish kabi ja'li va zanniy narsalarga murojaat etish majburiyatida qolganliklariga ishoratdir.

S: Oʻtgan voqealarni zamoni holga ihzor uchun ishlatilgan muzoriy siygʻasi bilan يَجْعَلُونَning zikri nimaga ishoratdir?

J: Hayratlarni orttirgan shu maqomning sami'ga bergan dahshat sababli yoʻlovchilarning hodisasini -garchi xayoliy boʻlsin- koʻrish orzusida boʻlgan sami'ning orzusini qondirish uchun (siygʻa-i muzoriy bilan) oʻtgan u voqea zamoni holga keltirilib sami'ning xayoliga tasvir etilgandir. Va shuningdek, muzoriy siygʻasi, koʻpincha kesilib yangilanish bilan barobar, istimror va davomni iqtizo etadi. Va buning istimroridan bulutning shovqinining ham davomiga imo bordir.

اَصَابِعَهُمْ Quloqlarga suqib boʻladigan faqat barmoq uchlari ekan, bu yerda barmoq ma'nosida boʻlgan اَصَابِعَ ning ishlatilishi, ularning hayrat va dahshatlari sababli sarosimali holatda ekanlariga ishoratdir.

ف۪ى اٰذَانِهِمْ Ra'dning sadosidan ular yoʻliqqan shunday bir shiddati xavfga ishoratdirki, agar ra'd quloqlarining derazasidan ichkari kiradigan boʻlsa, darhol ruhlari ogʻizlarining eshigidan tashqariga qochadi.

Va shuningdek, bu qaydda juda goʻzal va latif bir imo bordirki: Qachonki ular oʻzlariga qilingan nasihatlarni, nido-i haqni quloqlarini ochib ichiga olmadilar. Samovot jihatidan quloqlar jabhasi ra'd va barqning toʻp va manjaniqlariga tutildi. Ular u zamon xayr uchun berkitgan quloqlarini hozir ham shar va azob uchun berkitishga majbur boʻldilar.

Ha, qoʻl bilan sirqat qilinganidan, qoʻl kesiladi. Yomon soʻzlar ogʻiz bilan aytilganidan, ogʻizga uriladi. U ham nadomat uchun oʻng qoʻlini ogʻziga, xijolat uchun chap qoʻlini koʻzlariga qoʻyadi.

مِنَ الصَّوَاعِقِ Ra'd va barqning yoʻlovchilarga zarar berishda muttahid boʻlishganiga ishoratan, yolgʻiz barqning sifati boʻlgan soi'qaning zikri bilan kifoyalanib ra'dning sifati tark qilingandir. Shu bilan barobar, soi'qa shiddatli bir savt bilan yoquvchi bir otashdan iborat boʻlish jihati bilan, ra'dning shovqinini ham tazammun etgan boʻladi. Bu e'tibor bilan ra'dning sifati ham zikr qilingan deganidir.

حَذَرَ الْمَوْتِ Ya'ni, yoʻlovchilarning soi'qalarga qarshi barmoqlari bilan qilgan u kulgili mudofaalari mol, avlod va boshqa ashyoning qoʻrquvidan emas. Faqat jonlarini Jahannamga taslim qiladigan oʻlim qoʻrquvidandir. Chunki musibatning pichogʻi suyakka tiralgandir. Boshqa narsalarning gʻamida, maroqida boʻlmasdan, yolgʻiz oʻlim va hifzi hayotni oʻylaydilar.

وَاللّٰهُ مُح۪يطٌ بِالْكَافِر۪ينَ Bu jumlada boʻlgan kalimalarning bir-biri bilan munosabatlariga va ifoda qilgan nuktalari:

Ha, و oralarida munosabat boʻlgan ikki narsani bir-biriga atf etgan bir vositadir. Bu yerda maqobli bilan maba'di orasida bir munosabat koʻrinmaydi. Yolgʻiz birinchi tamsil bilan ikkinchi tamsilning orasidagi munosabatga qarab shunday silsilali bir nechta jumlani ixtor etadi:

Ular gavjum boʻlgan yerlardan firor, shaharlilikdan nafrat, tunning istirohat zamoni boʻlganiga doir qonunga muxolafat etganlari kabi, nasihatlarga itoat qilmasdan, xuddi najotlari choʻllarda ekandek sahrolarga tushdilar. Eng oxiri xaybat va xusronga duchor boʻlib Allohning balosiga muhat va ma'ruz qoldilar.

اَللّٰهُ Bu kalima-i muboraka, ularning oxirgi umid va rijolarining kesilganiga ishoratdir. Chunki musibatzada boʻlgan bir odam, avval va oxir Allohning marhamatiga iltijo qilish bilan mutasalli boʻladi.

Shunga binoan, Allohning qahr va gʻazabiga mustahaq boʻlganning, albatta va albatta najotidan umid va rijosi kesiladi.

مُح۪يطٌ kalimasi ularni qamragan musibatlarning, Allohning osori azamati boʻlganiga ishoratdir. Ya'ni, koʻklarning, bulutlarning, yomgʻirlarning, tunlarning ularga jihoti sittadan hujum qilganlari kabi, Allohning ham gʻazab va baliyyoti har tarafdan ularni ihota etgan.

Va shuningdek, Allohning butun koinotni ihota etgan ilm va qudrati va butun zarrotni qamragan amrlari koʻz oldiga keltirilsa مُح۪يطٌ kalimasidan shunday bir ixtor otilib chiqishni boshlaydi:

"Ey kofirlar! Samovot va arzning tashqarisiga chiqolmaysizlar. Dohilda esa har qayerga qochsangiz qoching, u yerda Alloh ilm va qudrati bilan hozir va nazirdir."

بِالْكَافِر۪ينَ Bu kalimani مُح۪يطٌ lafziga bogʻlagan ب harfi jarri, Allohning gʻazabidan qochgan kofirlar yana Allohning gʻazabiga uchrab musibat oʻqlariga nishon boʻlishganiga ishoratdir.

كَافِر۪ينَ unvoni esa uch ishoratni tashiydi.

Tamsil ichida mumassalni, ya'ni munofiqlarni koʻrsatish bilan, sami'ning tamsil bilan mashgʻul boʻlib mumassaldan, maqsaddan gʻofil boʻlmasligini ta'min qilish uchundir.

Tamsil bilan mumassal; ya'ni yoʻlovchilarning vaziyati bilan munofiqlarning vaziyati orasida oxirgi tizimda boʻlgan mushobahatning quvvati sababli, bir-birining sifatini, yakdigarining laqabini, nasabini tashiy olishlariga ishoratdir.

Kofirlarning qalblari kabi, ularning ham qalblari zulmat va azob ichida ekaniga ishoratdir. Zero qilgan jinoyat va qusurlaridan, vijdonlari ham ularni ta'zib etishdan orqa qolmaydi. Darhaqiqat, bizzot qilgan jinoyatining jazosini koʻrgan bir odamning vijdoni mustarih boʻlmaydi.

Bu jumladagi kalimalar ishgʻol qilgan yerlar bilan munosabatlari va har biri tashigan ishoratlari:

Ha, avvalo bu jumla musta'nifadir. Ya'ni, maqobli bilan bogʻliq emas. Istinofi esa muqaddar bir savolga javobdir.

S: Barq, zulmatlarni tarqatgan ziyodor bir otashdir. Ular uning ziyosidan istifoda etmadilarmi?

J: Bir foyda va bir manfaat koʻrishlari shunday tursin, barqning zararidan, balosidan qoʻrqdilar deya Qur'oni Karim bu jumla bilan u muqaddar savolga javob bergan.

Qurbiyatni va yaqinlikni ifoda qilgan يَكَادُ kalimasining bu jumlada dalolat qilgan ma'no shundan iboratdirki: Koʻzlarini qamashtiradigan va koʻr qiladigan sabablar mavjud boʻlganiga qaramasdan, nima boʻlganda ham bir mone sababli hanuz koʻr boʻlishmagan.

Imkon berish ma'nosini ifoda qilgan يَخْطَفُ kalimasida juda goʻzal va latif bir balogʻat bor. Shundayki:

Ashyoning suratlarini olib keltirish uchun koʻz yuborgan ziyo, yoʻlovchilik asnosida ashyoga yetishishdan avval, birdaniga chaqmoq chaqadi; ilib ketuvchi bir qush kabi u ziyoni olib ketadi. Yoki koʻzning shuasi ashyoning shakllarini olib keltirarkan, tunning koʻzi hukmida boʻlgan chaqmoq mukammal tezlik bilan hujum qilib qoʻlidan u shakllarni olib ketadi. Xuddi, zulmatni olib tashlash bilan ashyoni koʻrsatgan chaqmoq, u badbaxtlarning ashyoni koʻrishlariga rozi boʻlmaganidan, koʻzning shuaidan u shakllarni olib ketadi.

عُيُونٌ kalimasiga tarjihan zikr qilingan اَبْصَارَهُمْ unvoni, Qur'on bayon qilgan qat'iy burhonlarga qarshi koʻrlik koʻrsatgan munofiqlarning basirat va qalblaridagi yomon niyatlarini, amallarini eslatish bilan tashhir etish uchundir. Zero, koʻz qalbning oynasidir. Qalbning muzmaroti koʻzda koʻrinadi.

Bu oyatni tashkil qilgan kalimalarning ishoratlari:

Ha, avvalo, bu jumla yana musta'nifa boʻlib, maqobli bilan aloqador emasdir. Faqat, sami'ning xotiriga kelgan shu savolga javob beradi.

S: Ularning musibati tabaddul va taaddud etgan. Ajabo, har ikki holatda hollari nima boʻldi?

J: "Chamoqning ziyosi bilan yoʻllari koʻringan zamon yurarkanlar. Zulmat ham choʻkkan zamon toʻxtarkanlar", deya Qur'oni Karim shu jumla bilan sami'ning u shubhasini izola etgan.

S: كُلَّمَا istigʻroq va istimrorni, ya'ni umumiyat va davomni ifoda qilgan bir adatdir.

اِذَا esa na umumiyatni va na davomni ifoda etmaydi. Bu e'tibor bilan chaqmoqning ziyolantirilishida كُلَّمَا ning, zulmat choʻkkanida اِذَا ning ishlatilishi nimaga binoan?

J: Ularning ziyoga ortiqcha hirs va ehtiyojlari boʻlgani uchun eng oz bir ziyoni ham fursat bilib qochirish istamaganlariga ishoratan, ziyo ustida كُلَّمَا iste'mol qilingan.

Sababiyat va manfaatga dalolat qilgan اَضَٓاءَ لَهُمْ dagi ل harfidan tushuniladiki, hushidan ketish darajasida bir musibatzada nafsiga oid narsalardan ma'ada hech bir narsani oʻylamaydi. Hatto qudrati Ilohiyaning minglab hikmatlari uchun koinotda nashr etgan ziyoning manfaati tamoman oʻziga oid boʻlganini va oʻzi uchun yuborilgan deb oʻylaydi.

Ziyoning adami davomi yuzidan jadal bir yurish bilan yoʻllarini davom qilishlari muqtazo-i hol va maqom ekan, sekin, oddiy bir yurishni ifoda qilgan مَشَوْا ta'biri, musibatning shiddatidan nash'at etgan za'fiyat sababli, tez yurishga qodir boʻlmaganlariga ishoratdir.

S: Insonlar yerda yurganlari kabi, ularning ham yurishlari yerda boʻlishi kerak. Holbuki ف۪يهِ dagi olmoshning ziyoga roji' boʻlishi jihati bilan, ularning yurishlari ziyoda boʻlgani anglashiladi.

J: Ularning ziyo xorijida yurishlari mumkin boʻlmagani uchun, xuddi masofa va madori harakatlari yolgʻiz ziyoga munxasirdir.

وَاِذَا dagi و yoʻlovchilarning avval koʻrgan zulmat musibatlarini yangilash uchun ikkinchi bir zulmat yana atf va ilova qilinganiga ishoratdir.

اِذَا ifoda qilgan juz'iyat va qillat esa, yoʻlovchilarning zulmatga qarshi his qilgan nafrat va koʻrsatgan koʻrlik shiddatlaridan, fikrlariga zulmatni keltirmaganlariga, faqat alad davom ziyo uchun bir fursat kutarkanlar, birdaniga zulmatning hujumiga ma'ruz qolganlariga ishoratdir.

اَظْلَمَ ning barqqa boʻlgan isnodi, barqning ziyosidan soʻngra hujum qilgan zulmatning boshqa zulmatlardan shadid boʻlganiga ishoratdir.

Va shuningdek, musibatzada boʻlgan yoʻlovchilarning taxayyullariga koʻra, goʻyo barqning ziyosidan soʻngra shu boʻshliqni toʻldirgan zulmatlar faqat barq otashining soʻnishidan hosil boʻlgan tutunlar boʻlganiga ham xayoliy bir imodir.

Zarar uchun ishlatilgan عَلَيْهِمْ dagi عَلٰى kalimasi zulmat musibatining tasodifiy boʻlmasdan, faqat ularning jazo-i amallari boʻlganiga ishoratdir. Va musibatzada boʻlgan yoʻlovchilarning, shu boʻshliqni toʻldirgan zulmatlar butun insonlar ichidan ularni qasd va ularga zarar berish uchun yuborilganliklarini taxayyul etganlariga bir ramzdir.

Zulmat choʻkkan vaqt sukunat bilan turib takrorlanmasliklari ijob etarkan, "oyoqqa turdilar" ma'nosini ifoda qilgan قَامُوا ta'biri, musibatning shiddatidan va musibat bilan koʻp mashgʻul boʻlganlaridan, ruku vaziyatini eslatgan bellarida bir taqavvus paydo boʻlganiga va zulmatning oniy hujumidan hazar qilib oyoqqa turib qochganlar kabi, bellarini toʻgʻrilaganlariga ishoratdir.

Bu jumladagi kalimalarning ishoratlari:

Ha, avvalgi jumlalarda koʻzlarini koʻr, quloqlarini kar qilish shonida boʻlgan sabablar zikr qilingandan soʻngra, bu jumlada musabbabotni mashiati Ilohiya bilan bogʻlagandan soʻng avvalgi jumlalarga atf etgan و harfi sabablar pardasi ostida tasarruf qilgan faqat yadi qudrat va butun sabablar va illatlar ustida muroqaba etgan nazari hikmat boʻlganiga ishoratdir.

لَوْ Bu kalima tazammun etgan (qiyosi istisnoiy) shunday tasvir qilinishi mumkin: Mashiati Ilohiyaning boʻlmasligi; zahobi sam' va basarning boʻlmasligiga illatdir. Zahobi sam' va basarning boʻlmasligi ham mashiatining boʻlmaganini bildirishga bir dalil va bir illatdir.

Va shuningdek, mashiati Ilohiyadan ma'ada butun sabablarning takammul etishiga va yolgʻiz mashiati Ilohiyaning taalluqi bilan koʻz va quloqlarining ishi tugashiga ishoratdir.

شَٓاءَ ta'biri, musabbabotni sabablar bilan bogʻlagan mashiat va iroda-i Ilohiya ekaniga dalolat qiladi. Shunday ekan, ta'sir qudratnikidir. Sabablar esa, yadi qudratning nazari zohiriyda umuri xasisa bilan mubosharati koʻrinmasligi uchun vaz' etilgan pardalardir.

اَلاُوهُ Lafza-i Jalolning sarohat bilan zikri, xalqni ortiqcha sabablarga ahamiyat berishdan zajr va man qilish bilan, sabablar pardasi ostida tasarruf etgan yadi qudratni koʻrishga fikrlarni da'vat qiladi.

شَٓاءَ fe'lining bir maf'ul bilan taqyid etilmasdan mutlaq qoldirilishi, mashiat va iroda-i Ilohiyaning koinotning ahvolidan mutaassir boʻlmaganiga va mavjudotning sifoti Ilohiyaga ta'sirlari boʻlmaganiga ishoratdir. Ya'ni, basharning irodasi va boshqa sifatlari mavjudotning husn qubh, kattalik kichiklik kabi ahvolidan mutaassir boʻlgani kabi, sifoti Ilohiya mutaassir boʻlolmaydi. Sifoti Ilohiyaga koʻra hammasi mutasoviydir.

Olib borish ma'nosini ifoda qilgan ذَهَبَ dan anglashiladiki, sabablar musabbabot ustida musallat va mustavliy emas. Ya'ni, sabablarning irtifo'i zamonida, ular bilan qoim va bogʻliq boʻlgan musabbabotning adam daryosiga tushishi ehtimoli yoʻq. Faqat sabablarning orqasida hozir boʻlgan yadi qudrat u musabbabotni hifz etadi. Va hikmati Ilohiya muvozana va nizom qonuni mujibicha boshqa mavqelarga yuboradi, ihmol etmaydi. Ha, harorat suvni qaynatish bilan tuzilishini taxrib etgan zamon, ichidagi bugʻ adamga ketmaydi, balki nizomoti havoiya mujibicha muayyan bir majrada muayyan bir mavqega yoʻnaltiriladi.

Va shuningdek, ذَهَبَ ta'biridan tushuniladiki, "havassi xamsa" deyilgan tuygʻular; tabiatdan nash'at etgan emas va quloq, koʻz a'zolariga ham lozim emaslar. Faqat u tuygʻular Janobi Haqdan ehson qilingan hadyalardir. Shu quloq, qovoqlar ham oddiy shartlardir.

Va shuningdek, ذَهَبَ ning harfi jar boʻlgan ب bilan barobar kelishidan anglashiladiki, musabbabot sabablardan ayrilgan zamon oʻz holicha qoldirilmasdan, yana bir nizom ostiga olinadi. Chunki ذَهَبَ بِه۪ "birgalikda olib ketish" ma'nosini ifoda qiladi. Ma'lumki, birgalikda olib ketilgan bir narsa sohibsiz, oʻz holicha qoldirilmaydi.

Sam'ning mufrad boʻlib, basarning jam' boʻlib zikirlari; eshitilgan bir, koʻringan koʻp boʻlganiga ishoratdir. Ha, aytilgan soʻzlar birma-bir quloqqa kiradi, eshitiladi. Faqat koʻp narsalar daf'atan koʻzga koʻrinishi mumkin.

Bu jumladagi nukta va ishoratlar:

Ha, avvalo bu jumla munofiq va yoʻlovchilarni istilo etgan dahshatning tahqiqi uchun bir fazlaka va bir xulosadir. Va bu xulosadan anglashiladiki, yoʻlovchilarning ahvoli munofiqlarning ahvolini tamomi bilan tamsil etganlari va har bir hollari yoʻlovchilarning hollarida koʻringani kabi, har bir zarrada va har bir holda qudrati Ilohiyaning ham tasarrufi koʻrinadi.

Tahqiqni ifoda qilgan اِنَّ dohil boʻlgan hukmning sobit va tebranmas haqiqatlardan boʻlganiga dalolat qilgani kabi, masalaning azamatiga, vus'atiga, diqqatiga va navi basharning bu kabi masalalarda ojiz, zaif, qasir boʻlganiga ramzan koʻrsatadi. Chunki bu kabi yaqiyniy masalalarda taraddudni intoj etgan vahmlardir. Vahmlarni tavlid etgan za'fiyat, ajz, qusurdir. Bular ham insonning tiynati bilan qorilgan sifatlardir.

اَللّٰهُ Lafza-i Jalolining u yerda sarohatan zikr qilinishi, bu jumladagi hukmni isbot qilgan dalilga ishoratdir. Chunki butun mavjudot taxti tasarrufida va doira-i shumulida boʻlgan qudrat boshqa sifatlar kabi uluhiyatning lozimasidir.

عَلٰى kalimasidan anglashiladiki, adamdan ashyoni chiqargan qudrat, u ashyoni e'tiborsiz va oʻz holicha qoldirmaydi. Faqat hikmatning muroqaba va nazorati ostida tarbiya qildiradi.

كُلِّ adatidan anglashiladiki, sabablarning butun asarlari va hosili bilmasdar deyilgan af'oli ixtiyoriyaga tarattub etgan asarlar tamoman qudratga bogʻliqdir.

Mavjud va mavjudotga narsa va ashyo deyilishi mashiati Ilohiyaning taalluqidan nash'at etganiga nazaran شَىْءٍ ta'biridan anglashiladiki, ashyo vujudga kelgandan soʻngra ham Sone'dan aloqalari kesilmaydi. Vujudning takarruridan iborat boʻlgan baqolari uchun doimo Sone'ga muhtojdirlar.

قَادِرٌ kalimasiga badal subut va davomni ifoda qilgan قَد۪يرٌ siygʻasidan anglashiladiki, qudrat maqdurot nisbatida boʻlmasdan, doira-i tasarrufi juda kengdir. Va qudrat zotiyadir, tagʻayyurni qabul qilmaydi. Va qudrat lozimadir, ziyoda va nuqsonga qobiliyati yoʻqdir. Ham qudrat "Razzoq, Gʻaffor, Muhyi, Mumit" kabi sifoti fe'liyaning marji'i va mezonidir.

Ya'ni: "Ey insonlar! Sizlarni va sizlardan avval oʻtganlarni yaratgan Robbingizga ibodat qilingki, taqvo martabasiga vosil boʻlasiz. Va yana Robbingizga ibodat qilingki; Arzni sizga toʻshak, osmonni binongizga shift qilgan va osmondan suvlarni tushirganki, sizlarga rizq sifatida yerdan meva va boshqa gʻidolarni chiqarsin. Shunday ekan, Allohga misl va sherik qilmanglar. Bilib qoʻyingki, Allohdan boshqa ma'bud va xoliqingiz yoʻqdir."

Muqaddima

Aqoidiy va iymoniy hukmlarni quvvatli va sobit qilish bilan malaka holiga keltirgan faqat ibodatdir. Ha, Allohning amrlarini bajarish va ta'qiqlaridan saqlanishdan iborat boʻlgan ibodat bilan, vijdoniy va aqliy boʻlgan iymoniy hukmlar tarbiya va taqviya qilinmasa, asarlari va ta'sirlari zaif boʻlib qoladi. Bu holga Olami Islomning holi hozirdagi vaziyati shohiddir. Va shuningdek, ibodat dunyo va oxirat saodatlariga vasila boʻlgani kabi, maosh va maada, ya'ni dunyo va oxirat ishlarini tanzimga sababdir va shaxsiy va nav'iy kamolotga vositadir va Xoliq bilan abd orasida juda yuksak bir nisbat va sharafli bir robitadir.

Ibodatning dunyo saodatiga vasila ekanini izoh etgan jihatlar:

Birisi: Inson butun hayvonlardan mumtoz va mustasno boʻlib, ajib va latif bir mizoj bilan yaratilgandir. U mizoj sababli insonda turli-tuman mayllar, orzular hosil boʻlgan. Masalan: Inson eng muntahob narsalarni istaydi, eng goʻzal narsalarga mayl koʻrsatadi, ziynatli narsalarni orzu qiladi, insoniyatga loyiq bir maishat va bir sharaf bilan yashashni istaydi.

Shu mayllarning taqozosi oʻlaroq yeyiladigan, kiyiladigan va boshqa hojatlarini istagani kabi goʻzal bir shaklda qondirishda koʻp san'atlarga ehtiyoji bor. U san'atlarni bilmaganidan, abno-i jinsi bilan hamkorlik qilishga majbur boʻladiki, har biri samara-i sa'yi bilan oʻrtogʻi bilan almashtirish surati bilan yordam bersinlar va bu soyada ehtiyojlarini maromga sola olsinlar.

Faqat insondagi quvva-i shahaviya, quvva-i gʻazabiya, quvva-i aqliya Sone' tarafından tahdid qilinmaganidan va insonning juzi ixtiyoriysi bilan taraqqiysini ta'min qilish uchun bu quvvatlar erkin qoʻyilganidan, muomalotda zulm va tajovuzlar sodir boʻladi. Bu tajovuzlarning oldini olish uchun, jamoati insoniya mehnatlarining samaralarini almashtirishda adolatga muhtojdir. Ammo har fardning aqli adolatni idrokdan ojiz boʻlganidan, kulliy bir aqlga ehtiyoj bordirki, kishilar u kulliy aqldan istifoda etsinlar. Unday kulliy bir aql ham faqat qonun shaklida boʻladi. Unday bir qonun faqat shariatdir.

Soʻngra u shariatning ta'sirini, ijrosini, tatbiqini ta'min qiladigan bir marji', bir sohib lozim. U marji' va u sohib ham faqat Paygʻambardir. Paygʻambar boʻlgan zotning ham zohiran va botinan xalqqa boʻlgan hokimiyatini davom ettirish uchun, moddiy va ma'naviy bir ulviyatga va bir imtiyozga ehtiyoji boʻlgani kabi, Xoliq bilan boʻlgan dajara-i munosabat va aloqasini koʻrsatish uchun ham bir dalilga ehtiyoji bor. Bunday bir dalil ham faqat moʻ'jizalardir.

Soʻngra Janobi Haqning amrlariga va ta'qiqlariga itoat va inqiyodni ta'sis va ta'min etish uchun Sone'ning azamatini zehnlarda mustahkamlashga ehtiyoj bor. Bu mustahkamlash ham faqat aqoid bilan, ya'ni ahkomi iymoniyaning tajalliysi bilan boʻladi. Iymoniy hukmlarni taqviya va inkishof ettirilishi faqat takror bilan tajaddud etgan ibodat bilan boʻladi.

Ikkinchisi: Ibodat, fikrlarni Sone'-i Hakimga qaratish uchundir. Abdning Sone'-i Hakimga boʻlgan tavajjuhi itoat va inqiyodini keltirib chiqaradi. Itoat va inqiyod esa, abdni intizomi akmal ostiga soladi. Abdning intizom ostiga kirishi bilan va nizomga rioya qilishi bilan hikmatning sirri tahaqquq etadi. Hikmat esa, koinot sahifalarida porlagan san'at naqshlari bilan taboruz etadi.

Uchunchisi: Inson markaz kabi, butun xilqatning nizomlariga va fitratning qonunlariga va koinotdagi navomisi Ilohiyaning shualariga bir markazdir. Shuning uchun insonning u qonunlarga intisob va irtibot etishi va u nomuslarning etaklariga yopishib tamassuk etishi lozimki, umumiy jarayonni ta'min etsin. Va tabaqoti olamda aylanib yurgan chigʻirlarning harakatlariga rioya qilmaslik bilan u chigʻirlarning charxlari ostida ezilmasin. Bu ham faqat u amr va man qilinganlardan iborat boʻlgan ibodat bilan boʻladi.

Toʻrtinchisi: Amrlarga rioya qilish, man qilinganlardan saqlanish soyasida bir kishi jamiyatda koʻp martabalar bilan bogʻ paydo qiladi va aloqador boʻladi. Ayniqsa ahkomi diniya va masolihi umumiya xususida bir kishi bir nav hukmiga oʻtadi. Ya'ni, juda koʻp huquqlar, haysiyatlar, irshodlar, ta'limlar, islohlar kabi vazifalar bir shaxsga yuklanadi. Agar u amrga rioya, man qilinganlardan saqlangan u shaxs boʻlmasa; u vazifalar tamoman poymol boʻladi.

Beshinchisi: Inson Islomiyat soyasida, ibodat sababli butun musulmonlarga qarshi sobit bir munosabat paydo qiladi va kuchli bir irtibot va aloqadorlik qoʻlga kiritadi. Bular esa mustahkam bir uxuvvatga, haqiqiy bir muhabbatga sabab boʻladi. Zotan jamiyatning kamoliga va taraqqiysiga ilk va eng birinchi zinapoyalar uxuvvat bilan muhabbatdir.

Ibodatning shaxsiy kamolotga sabab boʻlganining izohi:

Inson jisman kichik, zaif va ojiz boʻlish bilan barobar, hoyvonotdan sanalgani holda, juda yuksak bir ruhni tashiydi va juda buyuk bir iste'dodga sohibdir va hasr etilmaydigan darajada mayllari bordir va soʻngsiz orzular sohibidir va hisobga olib boʻlmas fikrlari bordir va chegarasiz shahaviya va gʻazabiya kabi tuygʻulari bordir va shunday ajoyib bir yaratilishi bordirki, xuddi butun anvo' va olamlarga mundarija boʻlib yaratilgan.

Mana bunday bir insonning u yuksak ruhini inbisot ettirgan ibodatdir; iste'dodlarini inkishof ettirgan ibodatdir; mayllarini tamyiz va tanzih ettirgan ibodatdir; orzularini tahaqquq ettirgan ibodatdir; fikrlarini tavsi' va intizom ostiga olgan ibodatdir; shahaviya va gʻazabiya quvvalarini had ostiga olgan ibodatdir; zohiriy va botiniy a'zolarini va tuygʻularini kirlatgan tabiat zanglarini ketkazgan ibodatdir; insonni muqaddar boʻlgan kamolotiga yetishtirgan ibodatdir; abd bilan Ma'bud orasida eng yuksak va eng latif boʻlgan nisbat faqat ibodatdir. Ha, kamoloti bashariyaning eng yuksagi shu bogʻ va munosabatdir.

Eslatma: Ibodatning ruhi ixlosdir. Ixlos esa, qilingan ibodatning yolgʻiz amr qilingani uchun qilinishidir. Agar boshqa bir hikmat va bir foyda ibodatga asl sabab qilib koʻrsatilsa, u ibodat botildir. Foydalar, hikmatlar yolgʻiz murajjih boʻlishlari mumkin, asl sabab boʻlolmaydilar.

Qur'oni Karim qachonki

amri bilan insonlarni ibodatga da'vat qildi; xuddi lisoni hol bilan: "Nima uchun ibodat qilaylik, asl sababi nedir?" deya soʻralgan savolni, Qur'oni Karim

jumlalari bilan javoblantirish maqsadida Sone'ning vujudu vahdatiga doir burhonlarni zikr qilishni boshladi.

Otashning tutunga boʻlgan dalolati kabi, muassirdan asarga qilingan istidlolga "burhoni limmiy" deyilgani kabi; tutunning otashga boʻlgan dalolati kabi, asardan muassirga boʻlgan istidlolga ham "burhoni inniy" deyiladi. Burhoni inniy shubhalardanda salimroqdir.

Bu oyatning Sone'ning vujud va vahdatiga ishorat qilgan dalillaridan biri ham, "Inoyat Dalili"dir. Bu dalil; koinotni va koinotning ajzosini va anvo'ini ixtiloldan, ixtilofdan, tarqalishdan qutqarib, butun xususotini intizom ostiga olish bilan koinotga hayot bergan nizomdan iboratdir. Butun gʻoyalarning, hikmatlarning, foydalarning, manfaatlarning mansha'i bu nizomdir. Manfaatlardan, gʻoyalardan bahs qilgan butun oyoti Qur'oniya bu nizom ustida yuradi va bu nizomning tajalliysiga mazhardir. Shunga binoan, butun masolihning, favoidning va manofi'ning marji'i boʻlgan va koinotga hayot bergan bir nizom; albatta va albatta bir nozimning vujudiga dalolat qilgani kabi, u nozimning qasd va hikmatiga dalolat qilish bilan, koʻr tasodifning vahmlarini inkor qiladi.

Ey inson! Agar sening fikring, nazaring shu yuksak nizomni topishdan ojiz boʻlsa va istiqro-i tom bilan, ya'ni umumiy bir tadqiq qilish bilan ham u nizomni qoʻlga kiritishga qodir boʻlmasang, insonlarning talohuqi afkor deyilgan fikrlarining birlashishidan vujudga kelgan va navi basharning havassi (tuygʻulari) hukmida boʻlgan funun bilan koinotga qara va sahifalarini oʻqiginki, aqllarni hayratda qoldirgan oʻsha yuksak nizomni koʻrasan.

Darhaqiqat, koinotning har bir naviga doir bir fan tashakkul etgan yoki etyapti. Fan esa qavoidi kulliyadan iboratdir. Qoidaning kulliyati esa, nizomning yuksakligiga va goʻzalligiga dalolat qiladi. Zero nizomi boʻlmaganning kulliyati boʻlolmaydi. Masalan: ''Har olimning boshida bir oq salla bor''. Kulliyat bilan aytilgan shu hukm, ulamo navida intizomning borligiga qaraydi. Shunday ekan, umumiy bir taftish natijasida fununi kavniyaning har biri, qoidalarining kulliyati bilan koinotda yuksak bir nizomning borligiga bir dalildir. Va har bir fan nurli bir burhon boʻlib, mavjudotning silsilalarida shingillar kabi osilib silkingan gʻoyalar samaralarini va ahvolning oʻzgarishida yashirin foydalarni koʻrsatish bilan Sone'ning qasd va hikmatini e'lon qiladi. Xuddi vahm shaytonlarini quvish uchun har bir fan bittadan najmi soqibdir. Ya'ni, botil vahmlarni teshib yoqqan bittadan yulduzdir.

Ey birodar! U nizomni topish uchun umum koinotni tadqiq qilishdan koʻra, shu misolga diqqat qil, matlubing hosil boʻladi: Koʻz bilan koʻrinmagan bir mikrob, bir hayvoncha, kichikligi barobarida juda nozik va gʻarib bir uskuna-i Ilohiyani ichiga olgan. U uskuna mumkinotdan boʻlgani uchun, vujud va adami mutasoviydir. Illatsiz vujudga kelishi mahol. U uskunaning bir illatdan vujudga kelgani zaruriydir. U illat esa, tabiatdagi sabablar emas. Chunki u uskunadagi nozik nizom bir ilm va shuurning asaridir. Tabiatdagi sabablar esa ilmsiz, shuursiz, jomid narsalardir. Aqllarni hayratda qoldirgan u nozik uskunaning tabiatdagi sabablardan nash'at etganini iddi'o etgan odam, sabablarning har bir zarrasiga Aflotunning shuurini, Galileyning hikmatini berish barobarida; u zarrot orasida bir muxobaraning ham mavjud boʻlishini e'tiqod qilishi kerak. Bu esa, shunday bir safsata va shunday bir xurofotdirki, mashhur sofistaiyni ham uyaltiradi. Shu bilan barobar, moddiy sabablarda asos ittihoz etilgan quvva-i joziba bilan quvva-i dafi'aning inqisomga qobiliyati boʻlmagan bir juzda birlikda ijtimo'lari iltizom etilgan. Holbuki bular bir-biriga zid boʻlganidan, ijtimo'lari joiz emas. Faqat joziba va dafi'a qonunlaridan maqsad, "Odatulloh" bilan ta'bir qilingan qavonini Ilohiya esa va tabiat bilan tasmiya etilgan shariati fitriya esa, joizdir. Lekin qonun boʻlishdan tabiatga, vujudi zehniydan vujudi xorijiyga, umuri e'tiboriyadan umuri haqiqiyaga, vosita boʻlishdan muassir boʻlmaslik sharti bilan maqbuldir. Aks holda joiz emas.

Ey birodar! Misol sifatida koʻrsatganim u kichik xurdabini hayvonchaning, ya'ni mikrobning katta fabrikasidagi nizom va intizomni aqling bilan koʻrgan taqdiringda boshingni koʻtar, koinotga qara! Amin boʻlki, koinotning vuzuh va zuhuri nisbatida u yuksak nizomni, koinotning sahifalarida juda zohir va ravshan bir shaklda koʻrib oʻqiysan.

Ey birodar! Koinotning sahifalarida "Dalil-ul Inoya" bilan eslangan nizomga oid oyatlarni oʻqiy olmagan boʻlsang, sifati kalomdan kelgan Qur'oni Azimushshonning oyatlariga qaraginki; insonlarni tafakkurga da'vat qilgan butun oyatlari shu dalil-ul inoyani tavsiya qiladilar. Va ne'matlarni va foydalarni sanagan oyatlar ham dalil-ul inoya deyilgan u yuksak nizomning samaralaridan bahs etadilar. Azjumla: Bahsida boʻlganimiz shu oyat

jumlalari bilan, oʻsha nizomning foydalarini va ne'matlarini uzib insonlarga beryaptilar.

Dalili Ixtiroiy: Mazkur oyatning Sone'ning vujud va vahdatiga ishorat qilgan dalillaridan biri ham,

jumlasi bilan ishorat qilgan "Dalili Ixtiroiy"dir. Dalili ixtiroiyning xulosasi shunday izoh qilinishi mumkin:

Janobi Haq xususiy asarlariga mansha' va oʻziga loyiq kamolotiga ma'haz boʻlish uchun, har fardga va har navga xos va mustaqil bir vujud bergan. Azal jihatiga soʻngsiz boʻlib uzanib ketgan hech bir nav yoʻq. Chunki butun anvo' imkondan vujub doirasiga chiqmagan. Va tasalsulning ham botil ekani ayondir. Va olamda koʻringan shu tagʻayyur va tabaddul bilan bir qism ashyoning hudusi, ya'ni yangi vujudga kelganini ham koʻz bilan koʻrsa boʻladi. Bir qismining ham hudusi zarurati aqliya bilan sobitdir. Demak, hech bir narsaning azaliyati jihatiga ketib boʻlmaydi.

Va shuningdek, ilm-ul hayvonot va ilm-un nabototda isbot qilingani kabi, anvo'ning sanogʻi ikki yuz mingdan ziyodadir. Bu navlar uchun bittadan adam va bittadan avval-ota lozimdir. Bu avval-otalarning va adamlarning doira-i vujubda boʻlmasdan, faqat mumkinotdan boʻlganliklariga nazaran, har holda vositasiz qudrati Ilohiyadan vujudga kelganlari zaruriydir. Chunki bu navlarning tasalsuli, ya'ni soʻngsiz uzanib ketishlari botildir. Va ba'zi navlarning boshqa navlardan hosil boʻlishlari tavahhumi ham botil. Chunki ikki navdan tugʻilgan nav, koʻpincha yo aqiymdir yoki nasli inqito'ga duchor boʻladi. Tanosul bilan bir silsilaning boshi boʻlolmaydi.

Bashariyat va boshqa hayvonot tashkil qilgan silsilalarning mabdai eng boshda bir otada kesilgani kabi, eng nihoyati ham oxirgi bir oʻgʻilda kesilib tugaydi.

Darhaqiqat, shuursiz, ixtiyorsiz, jomid, oddiy boʻlgan tabiatdagi sabablarning butun aqllarni hayratda qoldirgan u anvo' silsilalarining ijodiga qobiliyati boʻlgani doira-i imkondan xorijdir. Va shuningdek, qudrat moʻ'jizalaridan bittadan naqshi gʻarib va bittadan san'ati ajib tashigan u anvo' ichiga olgan afrodning ham ixtiro va yaratilishlarini u sabablarga isnod etish, yolgʻiz bir maholning emas, maholotning eng xurofotidir. Shunga binoan, u silsilalarni tashkil qilgan anvo' bilan afrod, hudus va imkon lisoni bilan, Xoliqlarining vujubi vujudiga qat'iy bir shahodat bilan shahodat qiladilar.

S: Butun silsilalarning Xoliqning vujubi vujudiga qat'iy shahodatlari koʻz oʻngingda boʻlgani holda, ba'zi insonlarning modda bilan moddaning harakatining azaliyati jihatiga zahib boʻlish bilan zalolatga tushganlarining sabablari nima?

J: Qasd va diqqat bilan emas, satxiy va diqqatsiz bir nazar bilan, mahol va botilga mumkin nazari bilan qarash mumkin. Masalan:

Bir bayram oqshomi, koʻkda oy va hilolni qidirganlar ichida keksa bir zot ham boʻladi. Bu zot koʻkdagi hilolni koʻrish uchun butun qasd va diqqati bilan nazarini koʻkka tavjih etib hilolni qidirish bilan mashgʻul ekan, koʻzining kipriklaridan uzangan va koʻz qorachigʻining ustiga egilgan oq bir qil qanday qilibdir koʻziga yopishadi. U zot darhol "Hilolni koʻrdim" deydi. "Mana bu koʻrganim Oydir" deya hukm qiladi.

Xullas, satxiy va diqqatsiz nazarlar bu kabi xatolarga tushganlari kabi, yuksak bir javharga va mukarram bir mohiyatga molik boʻlgan inson, qasdi va diqqati bilan doimo haq va haqiqatni qidirarkan, ba'zan satxiy va diqqatsiz bir nazar bilan botilga qaraydi. U botil ham ixtiyorsiz, talabsiz, da'vatsiz fikriga keladi. Fikri ham chor-nochor oladi, saqlaydi, asta-asta qabul va tasdiqiga ham mazhar boʻladi. Faqat uning u botilni qabul va tasdiqi, butun hikmatlarning marji'i boʻlgan nizomi olamdan gʻaflat etishidan va modda bilan harakatining azaliyatga zid boʻlishiga koʻrlik koʻrsatganidan kelib chiqqanki, shu gʻarib naqshlarni va ajib san'at asarlarini jonsiz sabablarga isnod etish majburiyati bilan u zalolatlarga tushishgan.

Husayn Jisriyning degani kabi, osori madaniyat bilan muzayyan va butun ziynatlarni mushtamil bir uyga kirgan bir odam, uy sohibini koʻrolmaganidan u ziynatni, u asosotni tasodifga va tabiatga isnod etishga majbur boʻlgan.

Shuning kabi, nizomi olamdagi butun hikmatlarning, foydalarning tom bir ixtiyorga va shomil bir ilmga va komil bir qudratga qilgan shahodatlaridan gʻaflat etgan gʻofillar, satxiy nazarlaricha, ta'siri haqiqiyni jonsiz sabablarga berishga majbur qolishgan.

Ey birodar! Janobi Haqning juda nozik osori san'atidan va juda yuksak ajoyibi qudratidan sarfi nazar etib, yolgʻiz tabiat deyilgan shu asarlar va sabablardan eng zohir boʻlgan in'ikos va irtisom holatiga qara. Masalan: Bir oynani samoga qarshi tutgan vaqting samoni irtifo'si bilan, naqshlari bilan, yulduzlari bilan jalb etib oynada in'ikos va irtisom ettirgan illati muassiraning oynaning yuzidagi xususiyat boʻlishiga qanoat hosil qilishing mumkinmi? Xosho! Va yoxud haqiqatda bir amri vahmiydan iborat boʻlgan joziba-i umumiyaning, arz bilan yulduzlarni shu boʻshliqda muntazam tahrik va tadbiriga illati muassira oʻlaroq talaqqiy va qabul qilishing mumkinmi? Xosho! Bular faqat shart va sabab boʻla oladilar, illati muassira boʻlisholmaydi.

Inson satxiy va gʻayri qasdiy bir nazar bilan botil va mahol bir narsaga qaragan vaqti, haqiqiy illatini topolmagan taqdirida, chor-nochor sihatiga yoki inkoriga qoil boʻlish bilan qabul qilish ehtimoli bor. Faqat tolib va mushtariy sifati bilan qasddan va bizzot diqqat bilan qaraydigan boʻlsa, ularning hikamiyat deganlari u botil masalalardan hech birisini ham qabul qilmaydi. Faqat butun siyosiylarning hikmatini va hukamoning aqllarini zarralarda faraz qilish bilan ablahona qabul qiladi.

S- Ularning doimo iftixor bilan bahs qilganlari tabiat, navomis va quva nimaki, oʻzlarini ular bilan ishontirishga urinadilar?

J- Tabiat degan narsalari bir matbaadir, tabi' emasdir. Tabi' faqat qudratdir. Qonundir, quvvat emasdir. Quvvat faqat qudratdadir. Yoxud qandayki bilganimiz shariat, insonlardan sudur etgan af'oli ixtiyoriyani bir nizom va bir intizom ostiga olib tahdid etgan qoidalarning xulosasidir yoki davlatning ishlarini tanzim etgan nizomlarning, dasturlarning, qonunlarning majmuasidir. Shuning kabi, tabiat deyilgan narsa ham, olami shahodatning a'zolaridan va ajzolaridan sudur etgan af'ol orasida bir nizom va bir intizomni iqo' etgan Ilohiy bir shariati fitriyadir. Shunga binoan, shariat bilan davlat nizomi, ma'qul va e'tiboriy amrlardan boʻlganlari kabi; tabiat ham e'tiboriy bir amr boʻlib, xilqatda, ya'ni yaratilishda joriy boʻlgan Odatullohdan iboratdir. Ammo tabiatning bir mavjudi xorijiy boʻlganini tavahhum etish, bir guruh askarning, mashq va ta'lim asnosida qilgan u muntazam harakatlarini koʻrgan bir vahshiyning, "Oralaridagi u nizomni idora qilib bir-biri bilan bogʻlagan ip kabi bir narsa mavjuddir" deya vahshiycha qilgan vahmga oʻxshaydi. Shunga binoan, vijdoni va aqli vahshiy boʻlgan bir odam, satxiy va taba'i bir nazar bilan, davom va istimrorini muhofaza qilgan tabiatning muassir bir mavjudi xorijiy boʻlishiga ehtimol berishi mumkin. Xulosa: Tabiat, Allohning san'ati va shariati fitriyasidir. Navomis esa, uning masalalaridir. Quva ham u masalalarning hukmlaridir.

Tavhidga oʻtamiz. Qur'oni Karim Sone'ning vahdatiga doir dalillardan hech birini tark qilmagan. Xususan "Arz va samoda Allohdan boshqa ilohlar boʻlsa edi, shu koʻringan intizom fasodga duchor boʻlardi" ma'nosida boʻlgan

oyati tazammun etgan Burhonut Tamonu' Sone'ning vohid va mustaqil boʻlishiga yetarli bir dalildir. Va istiqloliyat uluhiyatning zotiy bir xossasi va zaruriy bir lozimi ekaniga nurli bir burhondir.

Ey birodar! Bahsida boʻlganimiz oyatning avvalida boʻlgan اُعْبُدُوا amri, Ibn Abbosning tafsiriga nazaran, insonlarni tavhidga da'vat qilgan bir amrdir. Va ayni zamonda bu oyat, hay'ati majmuasi bilan tavhidga ishorat qilgan juda latif va goʻzal bir burhonni tazammun etgan. Shundayki:

Navi bashar bilan boshqa hayvonotning madori maishatlari boʻlgan samarotning tavlidi uchun, arz bilan samo orasidagi muovanat va munosabatlarni va osori olamning bir-biriga mushobahatlari va atrofi olamning bir-biri bilan quchoqlashishlari va bir-birining qoʻlini tutib ehtiyojlarini ta'min qilishlari va yakdigarining istagiga javob berib yordamiga yugurishlari va tamomiyla bir nuqta-i vohidaga qarashlari va bir nizomi Vohidning oʻqi ustida harakat qilishlari kabi hollarni ichiga olgan bunday gʻarib bir uskuna, sohib va sone'ning bir boʻlganini qat'iy bir shahodat bilan e'lon qilish bilan, "Har bir narsada Sone'ning vahdatiga dalolat qilgan bir oyat va bir alomat bordir" ma'nosida boʻlgan shu bayt bilan tanin-andoz boʻladilar:

Ey birodar! Sone'-i Zuljalol, vohid va vojib-ul vujud boʻlgani kabi, butun sifoti kamoliya bilan ham muttasifdir. Zero olamda va masnu'otda boʻlgan kamolot tamomi bilan Sone'ning kamolidan tajalliy etgan soyadan muqtabasdir. Shunday ekan, Sone'da boʻlgan jamol, kamol, husn; umum koinotda boʻlgan umum jamollardan, kamollardan, husnlardan gʻayri mutanohiy darajalar bilan yuksakdir. Zero ehson in'om qilganning sarvatidan vujudga keladi va sarvatiga dalildir. Ijod, ijod qilganning vujudiga dalolat qiladi. Ijob, mujibning vujudiga burhondir. Berilgan husn, berganning husniga dalildir. Va shuningdek, Sone'-i Zuljalol, butun navoqisdan pok va munazzahdir. Chunki nuqsoniyat moddiyotning mohiyatlaridagi iste'dodning qillatidan kelib chiqadi. Holbuki Janobi Haq moddiyotdan emas. Va shuningdek, Sone'-i Qadimi Azaliy koinot ixtivo etgan ashyoning jismiyat, jihatiyat, tagʻayyur, tamakkun kabi istilzom etganlari lavozim va avsofdan bariy va munazzahdir. Qur'oni Karim shu ikki haqiqatga "Allohga misl qilmang!" ma'nosida boʻlgan

oyati bilan ishorat qilgan.

Dalili Imkoniy: Bu oyatning Sone'ning vujudiga ishorat qilgan dalillaridan birisi ham "dalili imkoniy"dirki,

oyati bilan ishorat qilingan. Bu dalilning xulosasi: Koinot ixtivo etgan zarralardan har birining kerak boʻlsa zotida, kerak boʻlsa sifatida, kerak boʻlsa ahvolida va kerak boʻlsa vujudida gʻayri mutanohiy imkonlar, ehtimollar, mushkulotlar, yoʻllar, qonunlar bor ekan; birdaniga u zarra gʻayri mutanohiy yoʻllardan muayyan bir yoʻlga suluk etadi. Va gʻayri mahdud hollardan bir vaziyatga kiradi. Va gʻayri ma'dud sifatlardan bir sifat bilan vasflanadi va toʻgʻri bir qonun asosida muqaddar bir maqsad uchun harakatni boshlaydi va vazifa oʻlaroq mas'uliyatiga topshirilgan har qaysi bir hikmat va bir gʻoyani darhol intoj etadiki, u hikmat va u gʻoyaning hosil boʻlishi, faqat u zarraning u tur harakati bilan boʻlishi mumkin. Ajabo, shu qadar yoʻllar va ehtimollar orasida u zarraning mojarosi, lisoni holi bilan Sone'ning qasd va hikmatiga dalolat qilmaydimi?

Xullas, har bir zarra, -mustaqillan- bir oʻzi Sone'ning vujudiga dalolat qilgani kabi, kichik-katta har qaysi bir tashakkulga kirsa yoki qaysi bir murakkabga juz boʻlsa, kirgan va juz boʻlgan u maqomlarda qozongan nisbatga koʻra Sone'iga boʻlgan dalolatini muhofaza qiladi.

Bu oyatning maqobli bilan jihati irtibotiga kelsak:

Qachonki Qur'oni Karim: Birinchisi, muttaqi moʻ'minlar; ikkinchisi, qaysar kofirlar; uchinchisi, ikkiyuzlamachi munofiqlar boʻlib insonlarni uch qismga ayirdi.. va oralarida taqsimot va tashkilot qildi. Va har bir qismning sifotini va oqibatini bayon qildi. Soʻngra

oyati bilan har uch qismga tavjihi xitob etib ularni ibodatga amr va da'vat qildi. Demak, bu oyatning avvalgi oyatlarga tarattubi va ularni ta'qib qilishi; xona va binoning muhandisning chizmasiga, amalning ilmga, qazoning qadarga tarattubi va bir-birini ta'qib qilishlari kabidir. Darhaqiqat, avvalgi oyatlarda qilingan tashkilot va taqsimot, chizma va rejadan soʻngra bu oyatda ibodat binosining qilinishiga amr berilgan. Va u oyatlarda berilgan xabar va ma'lumotdan soʻngra, bu oyatda amal va ibodatga amr qilingan. Va ularda yozilgan sifot va istihqoqlarga koʻra, bu yerda amr va nahiylar bilan hukmlar berilgan. Va shuningdek, avvalgi oyatlarda insonlarning taqsimoti, ahvol va sifoti zikr qilingandan soʻngra, maqomning iqtizosi bilan, bu oyat ularni ta'qib etgan.

Qachonki Qur'oni Karim insonlarning har uch guruhidan bahs qildi va har bir guruhning sifotini va oqibatini aytdi; sami'ning orzusi va maqomning iqtizosiga binoan, Qur'oni Karim gʻaybdan xitobga intiqol etib ularga qarshi shu xitobda boʻldi. Darhaqiqat, ba'zi odamlar haqida gʻoyibona gapirganlar oxirida gaplarini xitobga aylantirishlarida ana shunday bir nukta-i umumiya bor:

Masalan: Bir shaxsning yaxshiligidan yoki yomonligidan bahs qilinarkan xoh gapirganda, xoh tinglaganda, yo tahsin yoki tal'in uchun bir mayl uygʻonadi. Soʻngra bora-bora u mayl shunday kasbi shiddat etadiki, sohibini u shaxs bilan koʻrishib soʻz bilan gapirishga quvvatli bir orzu uygʻotadi. Bu yerda sami'larning u mayllarini qondirish bilan, maqomning iqtizosiga binoan Qur'oni Karim ularni sami'larning huzuriga olib borib oʻzlariga xitob bilan tavjihi kalom etgan. Bu oyatda gʻaybdan xitobga qilingan iltifot va intiqolda xususiy bir nukta ham borki; ibodat bilan qilingan taklifdan hosil boʻlgan mashaqqat, xitobi Ilohiydan nash'at etgan zavq va lazzat bilan qarshilanadi va insonlarga ogʻir kelmaydi. Va shuningdek, xitob surati bilan ibodatni taklif qilish, abd bilan Xoliq orasida vosita boʻlmasligiga ishoratdir.

Ey birodar! Bu oyatning jumlalarini bir-biri bilan nazm etgan munosabatlar esa:

jumlasida amr va xitob, oʻtgan har uch guruhni tashkil qilgan moʻ'min, kofir va munofiqlarning moziy, hol va istiqbolda vujudga kelgan yoki keladigan butun afrodini ixtivo etgan tabaqalarga xitobdir. Shunga binoan, اُعْبُدُوا vovining marji'ida dohil boʻlgan komil moʻ'minlarga koʻra اُعْبُدُوا ibodatga davom va sabot etishga amrdir. Oʻrta darajadagi moʻ'minlarga nazaran, ibodatning orttirilishiga amrdir. Kofirlarga koʻra, ibodatning sharti boʻlgan iymon va tavhid bilan ibodatning qilinishiga amrdir. Munofiqlarga nazaran, ixlosga amrdir. Shunga binoan, اُعْبُدُوا ifoda qilgan ibodat kalimasi, mukallafiynga koʻra mushtaraki ma'naviy hukmidadir.

رَبَّكُمْ Ya'ni: Sizni tarbiya qilgan va oʻstirgan Udir. Va sizning murabbiyingiz Udir. Shunday ekan, siz ham Unga ibodat qilish bilan abd boʻling!

Ey birodar! Qachonki Qur'oni Karim ibodatni amr qildi. Ibodat esa uch narsadan soʻngra boʻlishi mumkin. Birinchisi: Ma'budning mavjud boʻlishi. Ikkinchisi: Ma'budning vohid boʻlishi. Uchinchisi: Ma'budning ibodatga istihqoqi borligidir. Qur'oni Karim u uch muqaddar savolga ishorat qilish bilan birga shartlarining dalillarini ham zikr qilarkan, Ma'budning vujudiga doir boʻlgan dalillari ikki qismga ayrilgan:

Xorijdan olingan dalillardirki, bunga ofoqiy deyiladi.

Insonlarning nafslaridan olingan burhonlar. Bunga anfusiy tasmiya etiladi. Anfusiy boʻlgan qismi ham biri nafsiy, boshqasi usuliy boʻlib, ikki qismga taqsim qilingan.

Demak, Ma'budning vujudiga uch xil dalil bordir: Ofoqiy, nafsiy, usuliy.

Avvalo, eng zohir va eng yaqin boʻlgan nafsiy dalilga اَلَّذ۪ى خَلَقَكُمْ jumlasi bilan, usuliy dalilga ham وَالَّذ۪ينَ مِنْ قَبْلِكُمْ jumlasi bilan ishorat qilgan. Soʻngra, ibodat insonlarning xilqat va yaratilishiga ta'liq etilgan.

Ibodatning xilqati basharga tarattubi ikki narsadan kelib chiqadi: Yo insonlar ilk yaratilishida ibodatga iste'dodli va taqvoga qobiliyatli tarzda yaratilganlar. Va u iste'dodni va u qobiliyatni ularda koʻrgan, ularning ibodat va taqvo vazifalarini qilishlarini qoviyyan umid qiladi. Va yoxud insonlarning xilqatidan va ma'mur boʻlgan vazifalaridan va tavajjuh etgan kamollaridan maqsad, ibodatning kamoli boʻlgan taqvodir.

لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ Shu jumla har ikki nuqtaga ham tatbiq qilinishi mumkin. Ya'ni: "Iste'dod va qobiliyatingizda ekilgan yoki vazifa va xilqatingizdan qasd qilingan taqvoning quvvadan fe'lga chiqarilishi lozim''.

Soʻngra, Qur'oni Karimda Ma'budning vujudiga oid ofoqiy dalillarning eng qoribiga

jumlasi bilan ishorat qilingandir. Va bu ishoratdan, Arzning bu shaklga keltirilishi bilan navi basharga va boshqa hayvonotga qobili sukna tarzida hozir saqlanishi, faqat Allohning ja'li bilan (yaratishi bilan) tabiatning va sabablarning ta'siri bilan boʻlmaganiga bir ramz bor. Chunki ta'siri haqiqiyning sabablarga berilishi, bir navi shirkdir.

وَالسَّمَٓاءَ بِنَٓاءً jumlasi bilan, Sone'ning vujudiga boʻlgan ofoqiy dalillardan eng oddiy va eng yuksagiga ishorat qilingan.

Soʻngra, murakkabot va mavalidning vujudi Sone'ga vajhi dalolatlariga,

jumlasi bilan ishorat qilingan.

Soʻngra, oʻtgan dalillarning har birisi alal infirod, ya'ni bitta-bittalab Sone'ning vujudiga dalolat qilgani kabi, hay'ati majmuasi ham Sone'ning vahdatiga ishoratdir.

Soʻngra, ne'matlarning mansha'i va manbai boʻlgan olamning nizomiga ishorat qilgan u jumlalarning surati tartibi رِزْقًا لَكُمْ ning dalolati bilan barobar, Ma'budning ibodatga mustahaq ekaniga dalolat qiladi. Chunki ibodat, shukrdir. Shukr mun'imga qilinadi; ya'ni, ne'matlarni bergan zotga shukr qilish vojibdir.

Soʻngra, رِزْقًا لَكُمْ jumlasidan, Arz va Arzdan chiqqan mavalid, ya'ni Arzning samaralari insonlarga xodim boʻlganlari kabi, insonlar ham ularning Sone'iga xodim boʻlishlari lozimligiga bir ramz bor.

فَلَا تَجْعَلُوا لِلّٰهِ اَنْدَادًا jumlasi esa, oʻtgan jumlalarning har biri bilan aloqadordir. Ya'ni: Robbingizga ibodat qilganingizda sherik qilmanglar. Zero Robbingiz faqat Allohdir. Sizni navingiz bilan barobar yaratgan Udir. Va Arzni sizga maskan sifatida tayyorlagan Udir. Samoni sizning binongizga shift qilib yaratgan Udir. Va sizning rizq maishatingizni tadorik uchun suvlarni yuborgan Udir. Xulosa, butun ne'matlar unikidir; shunday ekan, butun shukrlar va ibodatlar ham faqat Ungadir.

Birodar! Bu oyat tazammun etgan jumlalarning holat va nuktalariga kelaylik:

Avvalo: Qur'oni Karimda kasrat bilan zikr qilingan يَٓا اَيُّهَا bilan qilingan xitob va nido uch vajh bilan va uch adat bilan ta'kid qilingan.

Iqozni ifoda qilgan va iqoz uchun ishlatilgan يَا harfidir.

Alomatlarni qidirish bilan bir narsani topish uchun ishlatilgan اَىُّ kalimasidirki, turkchada "qaysi" kalimasi bilan tarjima qilinadi.

Gʻaflatdan uygʻotish uchun ishlatilgan هَا harfidir. Bu ta'kidlardan anglashiladiki, bu yerda shu tarz bilan qilingan nido va xitob koʻp foydalarga va nuktalarga ishoratdir.

Azjumla, birinchisi: Insonlarga ibodatlarning taklifidan hosil boʻlgan mashaqqatning, xitobi Ilohiyga mazhariyatdan nash'at etgan zavq va lazzat bilan taxfif etilishidir. Ikkinchisi: Insonning gʻoyibona boʻlgan past martabasidan huzurning yuksak maqomiga chiqishi faqat ibodat vositasi bilan boʻlishiga ishoratdir. Uchinchisi: Muxotobning uch jihatdan ibodatga mukallaf boʻlishiga ishoratdir. Qalbi bilan taslim va inqiyodga, aqli bilan iymon va tavhidga, badani bilan amal va ibodatga mukallafdir. Toʻrtinchisi: Muxotobning moʻ'min, kofir, munofiq boʻlib uch qismga ayrilishiga ishoratdir. Beshinchisi: Insonlarning yuksak, oʻrta, avom tabaqalariga xitobning shomil boʻlishiga ishoratdir. Oltinchisi: Insonlar orasida qilingan nido va xitoblarda odat boʻlgan narsalarga ishoratki; inson avvalo koʻrgan odamini chaqiradi va toʻxtatadi. Soʻngra kim boʻlganini anglash uchun alomatlariga diqqat qiladi. Soʻngra maqsadini tushuntiradi. Xulosa: Mazkur xitob oʻtgan uch jihatdan ta'kid qilingan shu nuktalarga ishoratdir.

يَا bilan nido qilingan insonlar gʻofil, gʻoyib, hozir, johil, mashgʻul, doʻst, dushman kabi koʻp muxtalif tabaqalarni qamragan. Bu muxtalif tabaqalarga koʻra يَا ning ifodasi oʻzgaradi. Masalan: Gʻofilga qarshi tanbehni ifoda qiladi; gʻoyibga ihzorni; johilga ta'rifni; doʻstga tashviqni; dushmanga tavbix va taqri'i kabi har tabaqaga munosib bir ifodasi bor. Soʻngra maqom qurbni iqtizo qilgani holda, uzoqlarga maxsus boʻlgan يَا adatining ishlatilishi bir nechta nuktaga ishoratdir:

1- Taklif qilingan omonat va ibodatning juda katta bir yuk ekaniga;

2- Daraja-i ubudiyatning martaba-i Uluhiyatdan juda uzoq ekaniga;

3- Mukallaflarning zamon va makon e'tiboridan xitobning vaqt va mahallidan iroq boʻlishiga;

4- Insonlarning daraja-i gʻaflatlariga ishoratdir.

Muzafun ilayhsiz zikr qilinganidan umumiy bir tavassumni ifoda qilgan اَىُّ kalimasi; xitob umum koinotni qamraganini, yolgʻiz farzi kifoya surati bilan hamli omonatga va ibodatga insonlarning taxsis etilganlariga ishoratdir. Shunday ekan, ibodatda insonlarning qusurlari, umum koinotga tajovuzdir.

Soʻngra اَىُّ kalimasida bir ijmol va bir ibhom bor, chunki izofasiz zikr qilingan. Uning u ibhom va ijmoli نَاسْ kalimasi bilan izola va tafsil qilinganidan, oralarida bir ijmol va tafsil jazolati hosil boʻlgan.

هَا : اَىُّ ning muzafun ilayhiga i'vaz boʻlish bilan barobar, يَا adati bilan chaqirilganlarni tanbeh uchundir.

نَاسْ aslida nisyondan olingan bir ismi foildir, vasfiyati asliyasi mulohazasi bilan insonlarni tanbeh qilishga ishoratdir. Ya'ni: Ey Insonlar! Nima uchun miysoqi azaliyni unutdingiz... Faqat bir jihatdan ham insonlarga bir ma'zarat yoʻlini koʻrsatadi. Ya'ni: Sizning u miysoqni tark qilishingiz a'mdan emas, balki sahv va nisyondan kelib chiqqandir.

اُعْبُدُوا nidoga javobdir. Moʻ'min, kofir, munofiq boʻlgan oʻtgan tabaqalar nido bilan chaqirganlaridan; اُعْبُدُوا amri davom, itoat, ixlos, tavhid kabi har tabaqaga munosib bir ma'noni ifoda qiladi.

رَبَّكُمْ : Rob unvoni اُعْبُدُوا bilan taklif qilingan ibodatga bir illat va bir sababga ishoratdir. Ya'ni: Sizning tarbiyangiz Robbingizning qoʻlida boʻlganidan, doimo unga muhtojsiz. Va tarbiyangizga lozim boʻlgan butun lavozimotni bergan Udir. Uning u ne'matlariga shukr lozim. Shukr esa faqat ibodatdir.

اَلَّذ۪ى خَلَقَكُمْ : اَلَّذ۪ى Asmo-i mubhamadan boʻlgani uchun, marji' va madluli faqat sila deyilgan dohil boʻlgan jumla bilan ma'lum boʻladi. Masalan: اَلَّذ۪ى جَٓاءَكَ deyilgan zamon, kelgan odamning yolgʻiz senga kelish bilan ma'lumiyati bor, boshqa jihatdan ma'lumiyati yoʻq. Shunga binoan, bu yerda رَبَّ kalimasining اَلَّذ۪ى bilan vasflantirilishi Janobi Haqning ma'rifati, haqiqati bilan boʻlmasdan, faqat af'ol va osori bilan boʻlishiga ishoratdir.

Ijod, insho yoki boshqa bir kalimaga tarjihan yaratilishning goʻzal shaklini ifoda qilgan خَلَقَ ta'biri, insonlardagi iste'dodning toʻgʻri va istiqomatli ibodatga munosib ekaniga ishoratdir. Va shuningdek, ibodat yaratilishning ujrati va natijasidir. Be e'tibor bilan savob, ibodatning ujrati boʻlmasdan, faqat Janobi Haqning karamidan ekaniga ishoratdir.

وَالَّذ۪ينَ مِنْ قَبْلِكُمْ : Marji' va madlulining adami ma'lumiyatiga dalolat qilgan اَلَّذ۪ينَ avvalgi insonlarning oʻlim bilan mahv boʻlib ketganlariga va ularning ahvolini bildiradigan bir ma'lumot boʻlmaganiga va yolgʻiz siz kabi bir qism maxluqlar ularning yerlariga kelish bilan, oʻsha mahv boʻlgan insonlarning ta'riflari mumkin boʻlishiga ishoratdir.

لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ : لَعَلَّ kalimasi umid va rijoni ifoda qiladi. Faqat bu ma'no -haqiqati bilan- Janobi Haq haqida iste'mol qilinolmaydi. Shunga binoan, yo majozan iste'mol qilinadi. Yoki muxotoblarga va yoxud sami' va mushohidlarga isnod qilinadi. Ma'no-i majoziy bilan Janobi Haq haqida isnod etilishi shunday tasvir qilinadi: Qandayki bir inson bir ish uchun bir odamni tajhiz qilgan vaqti, u ishning u odamdan qilinishini umid qiladi. Shuning kabi -bila tashbeh- Janobi Haq insonlarga kamol uchun bir iste'dod, taklif uchun bir qobiliyat va bir ixtiyor bergan. Bu e'tibor bilan Janobi Haq insonlardan u ishlarning qilinishini intizor etadi, deyish mumkin. Bu tashbeh va istiorada xilqati bashardagi hikmatning taqvo ekaniga va ibodatning ham natijasi taqvo ekaniga va taqvoning ham eng buyuk martaba boʻlishiga ishorat bor.

Rijo ma'nosining muxotoblarga atf etilishi shunday izoh qilinadi:

Ey muxotob boʻlgan insonlar! Xavf va rijo oʻrtasida boʻlish bilan, taqvoni rijo etib Robbingizga ibodat qilinglar. Bu e'tibor bilan inson ibodatiga e'timod etmasligi kerak va doimo ibodatining ortishiga harakat qilishi kerak.

Rijo ma'nosi sami' va mushohidlarga koʻra boʻlsa, shunday ta'vil etiladi:

Ey mushohidlar! Arslonning panjasini koʻrgan odam, u panjaning iqtizosi boʻlgan parchalashni arslondan umid va rijo qilgani kabi; siz ham insonlarni ibodat tajhizoti bilan mujahhaz boʻlganini koʻrganingizdan, ulardan taqvoni rijo va intizor etib bilasiz. Va shuningdek, ibodatning fitriy bir iqtizo natijasi ekaniga ishoratdir.

تَتَّقُونَ : Taqvo, tabaqoti mazkuraning ibodatlariga tarattub etganidan, taqvoning butun qismlarini, martabalarini ham shomildir. Masalan: Shirkdan taqvo, kaboirdan, mosivoullohdan qalbini hifz etish bilan taqvo, i'qobdan ijtinob etish bilan taqvo, gʻazabdan tahaffuz etish bilan taqvo. Demak, تَتَّقُونَ kalimasi bu kabi martabalarni tazammun etadi. Va shuningdek, ibodatning faqat ixlos bilan ibodat boʻlishiga va ibodatning yolgʻiz vasila boʻlmasdan maqsudi bizzot boʻlishiga va ibodatning savob va i'qob uchun qilinmasligi luzumiga ishoratdir.

Qur'oni Karim bu jumla bilan bayon qilgan qudrati Ilohiyaning azamati bilan insonlarni ibodatga tashviq qilib hayajonga keltiradi. Shundayki:

Ey insonlar! Arz va samoni sizlarga mute' va xizmatkor qilgan Zot, qilgan shu yaxshilikka badal ibodatga mustahaqdir; ibodatini qilinglar. Va shuningdek, insonlarning fazilatiga va yuksak bir qiymatga molik boʻlganiga va indalloh mukarram ekaniga bir imodir. Xuddi basharga amr qiladi: Ey bashar! Yuksak va past butun ajromni sizning istifodangizga taxsis etish bilan sizlarga bu qadar e'zoz va ikromlarda boʻlgan Janobi Haqqa ibodat qiling! Va sizlarga qilgan ikromiga qarshi layoqatingizni izhor qiling. Va shuningdek, sabablar va tabiatga ta'sirning berilishini rad qiladi. Shundayki:

Ey inson! Shu koʻrganingiz yerlar, koʻklar; sifatlari bilan barobar, bir Xoliqning yaratishi bilan, qasdi bilan, taxsisi bilan va bir nozimning nazmi bilan hosil boʻlib bu intizomni topganlar. Koʻr tabiatning bu qadar katta narsalarda yeri boʻlmagani kabi, eng kichik narsalarda ham yeri yoʻq. Va shuningdek, sifatlar ham mumkinotdan boʻlish jihatlari bilan, Sone'ga dalolat qilganlariga ishoratdir. Zero jismlarni tashkil qilgan zarralar, kattalik-kichiklik, xunuklik-goʻzallik kabi gʻayri mutanohiy ahvol va vaziyatlarni qabul qilishda teng. Ya'ni, bir zarraning ming vaziyatni qabul qilishga qobiliyati bor; va bir holat minglab zarralarga hol boʻlishi mumkin. Shunga binoan, goʻzallik kabi bir sifat minglarcha zarralarga va demakki jismlarga sifat boʻla olgani holda, shu qadar imkonot va ehtimollar ichida muayyan bir jismga ta'yin qilingan vaqt; har holda bir qasd bilan, bir hikmat ostida, bir zotning iroda va taxsisi bilan, minglarcha jismlar orasida u jism u sifatga mavsuf qilingan.

لَكُمُ : Bu ل ixtisos uchun emasdir, faqat sababiyatni ifoda qiladi. Ya'ni, Arzning tafrishiga sabab, ya'ni vasila, insondir. Bu musofirxonadagi ziyofat uning nomiga berildi. Faqat istifoda insonlarga maxsus va munxasir emas. Shunday ekan, insonlarning ehtiyojidan, istifodasidan ortiq qolganga abas deb boʻlmaydi.

فِرَاشًا : Bu ta'bir gʻarib bir nukta-i balogʻatga ishoratdir. Chunki Arzning siklati sababli suvga botib yoʻqolishi tabiatining ijobotidan boʻlgani holda, Janobi Haq marhamati bilan bir qismini tashqarida qoldirib, insonlar uchun bir maskan va ne'matlariga bir moida, ya'ni bir dasturxon boʻlish uchun tafrish etgan.

Va shuningdek, فِرَاشًا ta'biridan anglashilyaptiki: Arz bir xonaning poydevori kabi inson va hayvonlarga farsh va bast etilgan. Shunday ekan, Arzdagi nabotot va hayvonot, xonadagi afrodi oila bilan arzoq va boshqalar kabi lavozimi baytiya hukmidadir.

Va shuningdek, فِرَاشًا ta'biridan anglashiladiki, Arz tosh kabi zarang va qattiq emaski, qobili sukna boʻlmasin va suv kabi mayi' ham emaski, ziroat va istifodaga qobil boʻlmasin. Balki oʻrta bir vaziyatda yaratilganki, ham maskan, ham mazraa boʻlsin. Bu ikki foydaning taxti ta'minga olinishi, albatta va albatta bir maqsad, bir hikmat va bir nizom bilan boʻlishi mumkin.

وَالسَّمَٓاءَ بِنَٓاءً : Samoning insonlarga bir shift, bir tom kabi yaratilishi, yulduzlarning u tomda osilgan qandillar kabi boʻlishlarini istilzom etadiki, tashbeh tamom boʻlsin. Shunday ekan, gʻayri mutanohiy shu boʻshliqda tarqoq bir shaklda yulduzlarning borligini, aqllarni hayratda qoldirgan nizom va intizomli vaziyatlarini koʻr tasodifga isnod etib boʻlmaydi.

S: Inson Arzga nisbatan bir zarradir; Arz ham koinotga nazaran bir zarradir; va shuningdek, insonning bir fardi naviga nisbatan bir zarradir; navi ham boshqa sheriklari boʻlgan anvo' ichida bir zarra kabidir. Va shuningdek, aql tushuna olgan gʻoyalar, foydalar hikmati azaliya va ilmi Ilohiydagi foydalarga nisbatan bir zarradan yanada pastdir. Shunga binoan, bunday bir olamning insonning istifodasi uchun yaratilgani aqlga sigʻmaydi?

J: Darhaqiqat, zohirga qaralsa inson bir zarra hukmidadir. Faqat inson tashigan ruhga, boshiga taqqan aqlga, qalbida olib yurgan iste'dodlarga nazaran bu olami shahodat tordir, isti'ob etolmaydi. Faqat u ruhning orzularini va u aqlning fikrlarini va u iste'dodlarning mayllarini tatmin va ta'min qiladigan, olami oxiratdir. Va shuningdek, istifoda xususida muzohama, mumona'a va tajazzi yoʻq; bir kulliyning juz'iyotiga nisbati kabi. Qandayki bir kulliy butun juz'iyotida mavjud boʻlgani holda, na u kulliyda tajazzi va inqisom boʻladi va na juz'iyotida muzohama va mudofaa boʻladi. Kura-i Arzdan ham minglarcha mustafid boʻlsa, na oralarida bir muzohama boʻladi va na Kura-i Arzda bir nuqsoniyat paydo boʻladi. Yolgʻiz insonning indalloh mukarram ekani uchun, olami shahodatning yaratilishida inson illa-i gʻoya manzilasida koʻrsatilgan. Va insonning xotiri uchun butun anvo'ga bir umumiy ziyofat berilgan. Bu esa, butun olamning foydalari insonga munxasir boʻlib, boshqalarga hech bir foydasi yoʻq degani emas.

Inzolning Janobi Haqqa boʻlgan isnodidan anglashilyaptiki, yomgʻirning qatralari sohibsiz emas; faqat bir hikmat ostida va bir nizomi qasdiy bilan tushadi. Chunki u masofa-i ba'idadan kelish bilan barobar; shamol va havo ham musodamalariga yordamchi boʻlgani holda, qatralarning oralarida musodama boʻlmaydi. Shunday ekan, u qatralar sohibsiz boʻlmasdan, yuganlari ularni tamsil etgan malaklarning qoʻlidadir.

مِنَ السَّمَٓاءِ : Samo kalimasining zikri oʻtganiga nazaran, maqom olmoshning yeri boʻlgani holda ismi zohir bilan zikr qilinishi, yomgʻirlarning samo jirmidan emas, samo jihatidan kelganiga ishoratdir. Chunki, oʻtgan samo kalimasidan maqsad, jirm emas, jihatdir.

مَٓاءً : Samodan kelgan qorlar, doʻllar, suvlar boʻlgani holda yolgʻiz suvlarning zikr qilinishi, eng katta istifodani ta'min qilgan, suv ekaniga ishoratdir. مَٓاءً kalimasida tankirni ifoda qilgan tanvin esa, yomgʻir suvining ajib bir suv boʻlib, nizomi gʻarib, imtizojoti kimyoviyasi sizga majhul ekaniga ishoratdir.

فَاَخْرَجَ dagi ف muddat va muxlat boʻlmasdan, ta'qibni ifoda qiladi. Bunga binoan, samarotning ixroji, yomgʻirning inzoli orqasidan bir muddat ora bermasdan hosil boʻlishi lozim. Holbuki ixroj bilan inzol orasida ancha zamon bor. Shunday ekan اَخْرَجَ، اَنْزَلَ ga atf emas. Lekin, inzolni ta'qib qilgan fe'llarning silsilasi olib tashlanib, u fe'llarning natijasi hukmida boʻlgan اَخْرَجَ، اَنْزَلَ ga atf etilgan. Taqdiri kalom shunday boʻlsa kerak:

Bu e'tibor bilan inzolni ta'qib qilgan اِهْتَزَّتْ fe'lidir. ف ning ham asl mavqei اِهْتَزَّتْ dir.

بِه۪ dagi ب harfi, sababiyat bilan aralash ilsoq ma'nosidadir. Ya'ni: Suv samarotning hosil boʻlishiga sabab boʻlgani kabi, samarotga mulsaq, aralash, yopishganligidan ham, samarotning tarovat va yangiligini muhofaza qilishga vasiladir.

مِنَ الثَّمَرَاتِ dagi مِنْ bayon bilan aralash ibtidoni ifoda qiladi. Bu e'tibor bilan اَخْرَجَ ga maf'ul boʻlolmaydi. Faqat sami'ning fahmiga koʻra tayin qilingan maf'uli muqaddardir.

مِنَ الثَّمَرَاتِ esa, u maf'ulga bayondir. Taqdiri kalom

shaklidadir.

Nakra oʻlaroq رِزْقًا ning zikr qilinishi, bu rizqning qayerdan va nima bilan hosil boʻlgani sizga majhul ekaniga ishoratdir.

لَكُمْ dagi ل ajliyat va sababiyat uchundir. Ya'ni: Siz rizqning kelishiga sababsiz, ammo istifodasi sizga maxsus va munxasir emas va boshqalar ham tobe boʻlib istifodaga sherikdirlar. Va shuningdek, Janobi Haq sizlarga ne'matlarini taxsis etgani kabi, siz ham shukringizni unga taxsis etishingiz lozimligiga ishoratdir.

فَلَا تَجْعَلُوا لِلّٰهِ اَنْدَادًا : Boshda boʻlgan ف oʻtgan toʻrt bandga qaraydi. Ya'ni: Udir Ma'bud, sherik qoʻshmang. Udir Qodiri Mutlaq, sherigi bor deb e'tiqod qilmang. Udir Mun'im, shukriga sherik qoʻshmang. Udir Xoliq, boshqa bir xoliq taxayyul etmang.

تَجْعَلُوا : Bu ta'birning تَعْتَقِدُوا ta'biriga tarjihi, ular Allohga isnod etgan sheriklarning va misllarning asli va haqiqati boʻlmagani uchun, u uydirma sheriklarning e'tiqod qilinadigan narsalar boʻlmaganiga.. faqat uydirma ja'li narsalar ekaniga ishoratdir.

لِلّٰهِ : Lafza-i jalolning اَنْدَادًا ustiga taqdimi, Allohning doimo hozir boʻlganini oʻylash luzumiga; va nahiyning mansha'i, sherikning Alloh uchun qilinishi boʻlganiga ishoratdir.

اَنْدَادًا : Andad, "Nidd"ning jam'idir. "Nidd" esa, "misl" ma'nosidadir. Holbuki, Janobi Haqqa qilingan misl, uning ziddi boʻladi. Bir narsa ham zid, ham misl boʻlolmaydi va bir narsaning ziddi unga misl boʻlolmaydi. Shunday ekan, misl boʻlishi, mislning maholiyatini istilzom etadi. "Andad"ning siygʻa-i jam' bilan zikri, mushriklarning jaholatiga ishoratdir. Ya'ni: "Hech bir jihatdan bir oʻxshashi boʻlmagan Janobi Haqqa nega bir toʻda misl va zid keltiryapsiz?" Va shuningdek, butun anvo'-i shirkning raddiga ishoratdir. Ya'ni: "Na zotida va na sifotida va na af'olida sherigi, shabihi yoʻq." Va shuningdek, vasaniy, sobiiy, ahli taslis, ahli tabiat kabi zalolatdagi firqalar tavahhum etgan sheriklarning tabaqalariga ishoratdir.

Vasaniy mazhabining mansha'i; yulduzlarni iloh deb e'tiqod qilish, hululni taxayyul etish, jismiyatni tavahhum etish kabi kulgili narsadir.

وَ اَنْتُمْ تَعْلَمُونَ : Bu jumla bilan oyatlarning oxirida zikr qilingan oʻxshash jumlalar, Islomiyatning mansha'i ilm, asosi aql ekaniga ishorat qiladi. Shunga binoan, haqiqatni qabul va safsatali avhomni rad qilish Islomiyatning shonidandir.

تَعْلَمُونَ ga bir maf'ulning tarki koʻp maf'ullarning taqdiriga sabab boʻlgan. Demak, ijoz va ixtisor qilish bilan itnob va uzatishdan qochar ekan, yanada ziyoda itnobga, tatvilga sabab boʻlgan. Ya'ni: Allohdan boshqa ma'budingiz yoʻqligini, boshqa xoliq mavjud emasligini, boshqa bir qodiri mutlaq va mun'imingiz mavjud emasligini bilingiz. Shuningdek bilinglarki, ular uydirgan aliha va asnam biror narsaga qodir emas, ular ham maxluq va maj'ul narsalardir.

Nubuvvat Haqida

Gʻoyat qisqa bir maoli: Ya'ni "Abdimiz ustiga inzol etgan Qur'onimizda bir shubhangiz boʻlsa, Qur'onning mislidan bir sura keltiring; hamda Allohdan boshqa, ishlaringizda oʻzlariga murojaat qilgan shuhado va muinlaringizni ham chaqiring, yordam bersinlar. Agar soʻzingizda sodiq boʻlsangiz, hammangiz barobar harakat qilinglar, Qur'onning mislidan bir sura keltiringlar. Agar bir misl keltirolmagan taqdiringizda, tabiiyki keltirolmaysiz ham, shunday bir otashdan saqlaningizki, oʻtini insonlar bilan toshlardir."

Kitobning avvalida bayon qilingani kabi, Qur'oni Karim ta'qib qilgan asos maqsad toʻrttadir. Birinchi maqsadi boʻlgan "tavhid" avvalgi oyat bilan bayon qilingan. Bu oyat bilan ham ikkinchi maqsad boʻlgan "nubuvvat" bayon va izoh qilingan. Yolgʻiz bir narsa borki, bu oyat nubuvvati Muhammadiyaning (S.A.V.) isboti haqidadir; nubuvvati mutlaqa haqida emas. Holbuki maqsad, mutlaq nubuvvatdir. Faqat kulliy juz'iyda dohildir. Juz'iyning isboti bilan kulliy ham isbot qilingan boʻladi. Bu oyat Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamning nubuvvatini eng buyuk moʻ'jizasi boʻlgan i'jozi Qur'ondan bahs bilan isbot qiladi. U zotning (S.A.V.) nubuvvatiga doir daloil boshqa risolalarimizda bayon qilingan. Bu yerda yolgʻiz bir qismini xulosatan olti masala ichida bayon qilamiz:

Anbiyo-i solifinda nubuvvatga mador va asos tutilgan nuqtalar va ularning ummatlari bilan boʻlgan muomalalari haqida -yolgʻiz zamon va makonning ta'siri bilan ba'zi xususot mustasno boʻlish sharti bilan- qilinadigan toʻliq bir taftish va tekshirish natijasida, Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamda yanada akmal, yanada yuksagi boʻlgani tahaqquq etadi. Shunga binoan, nubuvvat martabasiga noil boʻlganlarning hay'ati majmuasi, moʻ'jizalari bilan va boshqa ahvollari bilan, lisoni hol va qol bilan, navi basharning sinni kamolga kelganida Ustoz-ul Bashar unvonini tashigan Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamning sidqi nubuvvatiga e'loni shahodat qilganlar. U Hazrat ham (S.A.V.) butun moʻ'jizalari bilan Sone'ning vujud va vahdatini nurli bir burhon oʻlaroq olamga e'lon qilgan.

U zotning (S.A.V.) avval va oxir butun ahvol va harakoti nazari diqqatdan oʻtkazilsa, har bir harakati, har bir holi horiquloda boʻlmasa ham, uning sidqiga dalolat qiladi. Azjumla: Gʻor masalasida Abu Bakr-is Siddiq bilan barobar xalos va qutulish umidi tamomi bilan kesilgan bir onda,

"Qoʻrqma, Alloh biz bilan barobar" deya Abu Bakr-is Siddiqqa bergan tasalli va tavqi bashardan ustun bir jiddiyat bilan, bir matonat bilan, bir shijoat bilan, xavfsiz, taraddudsiz koʻrsatgan vaziyati; albatta sidqiga va nuqta-i istinodi boʻlgan Xoliqiga e'timod etishiga quyosh kabi bir burhondir. Shuning kabi, saodati dorayn uchun ta'sis qilgan asoslarida isobat etgani va izhor qilgan qavoidining haqiqat bilan muttasil va haqqoniyat bilan yopishgani, butun olamda mazhari qabul va tasdiq etilgan va etilyapti.

U zotning (S.A.V.) ahvol va harakoti alohida-alohida, ya'ni bir-bir uning sidq va haqqoniyatini koʻrsatsa; hay'ati majmuasi uning sidqi nubuvvatiga shunday bir dalil boʻladiki, shaytonlarni ham tasdiqqa majbur qiladi.

U zotning (S.A.V.) sidqi nubuvvatini yozib tasdiq qilgan bir nechta sahifa bor. Hozir u sahifalarni oʻqiymiz:

U hazratning zotidir. Faqat bu sahifani mutolaadan avval toʻrt nuktaga diqqat lozimdir:

Ya'ni: Fitriy odamlarni kuldirish fe'li sun'iy kuldirish kabi emas. Ya'ni, yasama va sun'iy narsa qanchalik goʻzal va naqadar komil boʻlsa boʻlsin, fitriy va tabiiy narsalarning martabasiga yetisholmaydi va uning oʻrnida qoim boʻlolmaydi. Har holda sun'iylikning xatolari uning ahvolidan, atvoridan ma'lum boʻladi.

Axloqi oliyani va yuksak xulqlarni haqiqatga jipslashtirgan va u axloqni doimo yashattirgan, jiddiyat bilan sidqdir. Agar sidq koʻtarilib oraga kizb kirsa, shamollarga oʻyinchoq boʻlgan yaproqlar kabi, u odam ham insonlarga oʻyinchoq boʻladi.

Mutanosib boʻlgan ashyo orasida mayl va jazba bor. Ya'ni, bir-biriga tamoyul etadilar va yakdigarlarini jalb qiladilar. Oralarida ittihod boʻladi. Faqat bir-biriga zid boʻlgan ashyoning oralarida nafrat bor, hasad boʻladi.

Jamoatda boʻlgan quvvat fardda yoʻq. Masalan, koʻp iplarning hay'ati majmuasi tashkil qilgan arqondagi quvvat, iplar bir-biridan alohida boʻlgan vaqt boʻlmaydi.

Bu nuktalar koʻz oʻngiga keltirilish bilan u hazratning sahifasi oʻqilishi kerak. Ha, u zotning butun ishlari, siyratlari, tarixcha-i hayoti va boshqa ahvoli uning juda buyuk, azim axloq sohibi boʻlganiga shahodat qiladilar. Hatto dushmanlari ham uning axloq jihatidan juda yuksakligi sababli Muhammad-ul Amin bilan laqablantirganlar.

Ma'lumdirki, bir zotda ijtimo' etgan axloqi oliyaning imtizojidan izzati nafs, haysiyat, sharaf, viqor kabi; xasis, tuban narsalarga tanazzul etishga muso'ada etmagan yuksak hollar hosil boʻladi. Ha, maloika uluvvi shonlaridan shaytonlarni rad qiladilar, qabul qilmaydilar. Shuning kabi, bir zotda ijtimo' etgan axloqi oliya; kizb, hiyla kabi tuban hollarni rad qiladi. Ha, yolgʻiz shijoat bilan ishtihor etgan bir zot osonlikcha yolgʻonga tanazzul etmaydi. Butun axloqi oliyani jam etgan bir zot qanday qilib yolgʻonga va hiylaga tanazzul etadi, imkoni bormi?

Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalam oʻz-oʻziga quyosh kabi bir burhondir. Va shuningdek, u zotning (S.A.V.) toʻrt yoshdan qirq yoshga qadar oʻtkazgan yoshlik davrida bir hiylasi, bir xiyonati koʻrilmagan va bir yolgʻoni eshitilmagan. Agar u zotning yaratilishida, tabiatida bir nojoʻyalik, bir yomonlik hissi va mayli boʻlgan boʻlsaydi; har holda yoshlik saiqasi bilan tashqariga chiqardi. Holbuki butun yoshini, umrini kamoli istiqomat bilan, matonat bilan, iffat bilan, bir ittirod va intizom ustida oʻtkazgan, dushmanlari ham hiylaga ishorat qilgan bir holini koʻrmaganlar. Va shuningdek, yosh qirqqa yetganda yaxshi boʻlsin, yomon boʻlsin va qanday bir axloq boʻlsa boʻlsin rusux paydo qiladi, malaka holiga keladi, ortiq tarki mumkin boʻlmaydi. Bu zotning tom qirq yoshining boshida ekan qilgan u inqilobi azimni, olamga qabul va tasdiq ettirgan va olamni jalb va jazb ettirgan, u zotning (S.A.V.) avval va oxir hammaga ma'lum boʻlgan sidq va omonati edi. Demak, u zotning (S.A.V.) sidq va omonati da'vo-i nubuvvatiga eng buyuk bir burhon boʻlgandir.

Ikkinchi sahifani oʻqiymiz. Bu sahifa moziy, ya'ni zamoni saodatdan avvalgi zamondir. Shu sahifa ichiga olgan anbiyo-i solifinning ahvol va qissalari u zotning sidqi nubuvvatiga bittadan burhondir. Yolgʻiz toʻrt nuktaga diqqat qaratish lozim:

Inson bir fanning asoslarini va u fanning hayotiga taalluq etgan nuqtalarni bilish bilan, oʻz oʻrnida ishlatishga voqif boʻlgandan soʻngra da'vosini u asoslarga bino qilishi, u fanda mohir va mutaxassis ekaniga dalildir.

Fitrati bashariyaning iqtizosidandirki; oddiy bir inson boʻlsa ham, hatto bola boʻlsa ham, hatto kichik bir qavm ichida boʻlsa ham, juda qiymatsiz bir da'vo xususida jumhurga muxolafat etib yolgʻon aytishga jasorat qilolmaydi. Ajabo, juda buyuk bir haysiyat sohibi, olamshumul bir da'voda, juda qaysar va kasratli bir qavm ichida, ummiy, ya'ni oʻqib-yozadigan sinfidan boʻlmagani holda, aqlning bir oʻzi idrokdan ojiz boʻlgan ba'zi narsalardan bahs qilib kamoli jiddiyat bilan olamga nashr va e'lon qilishi uning sidqiga dalil boʻlgani kabi, u masalaning Allohdan ekaniga ham bir burhon boʻlmaydimi?

Ma'lumki, madaniy insonlarga ma'lum va maluf juda koʻp ilmlar, sifatlar, fe'llar borki, badaviylarga majhul boʻladi va u kabi narsalardan xabarlari yoʻq. Shunga binoan, ayniqsa oʻtgan zamonlardagi badaviylarning ahvolidan bahs qilishni istagan bir odam, xayolan u zamonlarga, u choʻllarga borib ular bilan koʻrishishi kerak. Zero, ularning ahvolini yoddan, ularni koʻrmasdan muhokama qilish bilan istagan ma'lumotini qoʻlga kiritolmaydi.

Ummiy bir odam, bir fanning ulamosi bilan munoqashaga kirishib, baynal-ulamo ittifoqli boʻlgan masalalarni tasdiq va ixtilofli boʻlganlarni ham tasxix etsa; u odamning bu horiqo boʻlgan holi, uning juda ham yuksakligiga va ilmining ham vahbiy ekaniga dalolat qilmaydimi?

Bu toʻrt nuktani koʻz oʻngingga keltir, Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamga qara: U zot hamma tomonidan musallam ummiyligi bilan barobar, oʻtgan anbiyo bilan qavmlarining ahvollarini koʻrgan va mushohada etgandek Qur'onning lisoni bilan aytgan. Va ularning ahvolini, sirlarini bayon qilib olamga nashr va e'lon qilgan. Ayniqsa, naql qilgan ularning qissalari, butun zakiylarning nazari diqqatini jalb qilgan da'vo-i nubuvvatini isbot qilish uchundir. Va naql qilgan asoslari, baynal-anbiyo ittifoqli boʻlgan qismni tasdiq, ixtilofli boʻlganni ham tasxix etib da'vosiga muqaddima qilgan. Xuddi u zot, vahyi Ilohiyning ma'kasi boʻlgan ma'sum ruhi bilan zamon va makonni tayy etib, u zamonning eng chuqur daralariga kirgan va koʻrganidek aytgan. Shunga binoan, u zotning bu holi uning bir moʻ'jizasi boʻlib nubuvvatiga dalil boʻlgani kabi, avvalgi anbiyoning ham nubuvvat dalillari ma'naviy bir dalil hukmida boʻlib, u zotning nubuvvatini isbot qiladi.

Asri saodatga va ayniqsa Jazirat-ul Arab masalasiga doirdir. Bunda ham toʻrt nukta bor.

Olamga ma'lumdirki, oz bir qavmning odatlaridan haqir, ahamiyatsiz bir odatni yoʻqotish yoki zalil, miskin bir toifaning juz'iy, zaif xulqlarini raf' etish; buyuk bir hukmdorga, uzun zamonda, ham koʻp zahmatlarga bogʻliqdir. Ajabo, hokim boʻlmaslik bilan barobar, oz bir zamonda, nihoyat darajada odatlariga mutaassib, qaysar va kasratli bir qavmda rusux va quvvat paydo qilgan odatlarni raf' va qalblarda istiqror paydo qilgan va zamonlar osha davom va istimror etgan axloqlarini tark ettirgan; ham yerlariga gʻoyat yuksak odatlarni, goʻzal axloqlarni ta'sis etgan bir zot horiquloda boʻlmaydimi?

Yana olamga ma'lumki, davlat bir shaxsi ma'naviydir. -Bola kabi- tashakkuli, oʻsishi tadrijiydir. Va shuningdek, yangi tashakkul etgan bir davlatning, bir millatning ruhigacha nufuz etgan eski bir davlatga gʻolib boʻlishi yana tadrijiydir, zamonga mutavaqqifdir. Ajabo, Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamning butun asosoti oliyani ichiga olgan va moddiy-ma'naviy butun taraqqiyot va madaniyati Islomiyaning eshigini ochgan, qisqa bir zamonda daf'atan tashkil qilgan bir davlat bilan dunyoning butun davlatlariga gʻolib boʻlib moddiy-ma'naviy hokimiyatini muhofaza va ibqo ettirgan, horiqulodaligidan emasmi?

Ha, qahr va jabr bilan zohiriy bir hokimiyat, satxiy bir tahakkum, qisqa zamonda ibqo etilishi mumkin. Faqat butun qalblarga, fikrlarga, ruhlarga ijro-i ta'sir etib, zohiran va botinan oʻziga qabul qilish sharti bilan vijdonlar ustida hokimiyatini muhofaza va ibqo etish, -eng buyuk horiqo boʻlish bilan- faqat nubuvvatning xususiyatlaridan boʻlishi mumkin.

Ha, tahdidlar bilan, qoʻrquvlar bilan, hiylalar bilan afkori ommani boshqa bir majraga oʻgirtirish mumkin boʻladi. Faqat ta'siri juz'iydir, satxiydir, muvaqqat boʻladi. Muhokama-i aqliyani oz bir zamonda berkita oladi. Ammo irshodi bilan qalblarning tubigacha nufuz etish, hissiyotning eng noziklarini hayajonga keltirish, iste'dodlarning inkishofiga yoʻl ochish, axloqi oliyani ta'sis va tuban xulqlarni imho va izola etish, javhari insoniyatdan pardani koʻtarib haqiqatni tashhir etish, hurriyati kalomga erkinlik berish, faqat shua-i haqiqatdan muqtabas horiquloda bir moʻ'jizadir.

Ha, asri saodatdan avvalgi zamonlarda qalb qattiqligi va marhamatsizlik shunday darajaga yetgan ediki, erga berishdan or qilib qizlarini tiriklayin tuproqqa koʻmar edilar. Asri saodatda Islomiyat vujudga keltirgan marhamat, shafqat, insoniyat soyasida, avvallari qizlarini koʻmarkan mutaassir boʻlmagan odamlar, Islomiyat doirasiga kirgandan soʻngra chumolini ham bosmaydigan boʻldilar. Ajabo, bunday ruhiy, qalbiy, vijdoniy bir inqilob hech bir qonunga tatbiq etilishi mumkinmi?

Bu nuktalarni jaybi qalbingga solgandan soʻngra, bu nuqtalarga ham diqqat qil:

1- Tarixi olamning shahodati bilan sobitki; barmoq bilan koʻrsatilgan eng buyuk bir dohiy, faqat umumiy bir iste'dodni ihyo va umumiy bir axloqni iqoz va umumiy bir hisni inkishof ettira oladi. Agar bunday bir hisni ham iqoz etolmagan boʻlsa, barcha harakatlari behuda ketadi.

2- Tarix bizga koʻrsatyaptiki; eng buyuk bir inson, hamiyati milliya, hissi uxuvvat, hissi muhabbat, hissi hurriyat kabi hissiyoti umumiyadan bir yoki ikki va yoxud uch hisni iqoz etishga muvaffaq boʻladi. Ajabo, avvalgi zamonlarning jaholat, shaqovat, zulm zulmatlari ostida yashirin qolgan minglarcha hissiyoti oliyani, Jazirat-ul Arab mamlakatida, badaviy va tarqoq bir qavm ichida inkishof ettirish horiquloda emasmi? Ha, shamsi haqiqatning ziyosidandir.

Bu nuqtalarni aqliga sigʻdira olmaganning Jazirat-ul Arabni biz koʻziga tiqamiz. Ey muannid! Jazirat-ul Arabga bor, eng buyuk faylasuflardan yuztasini ham intihob et, barobar olib bor. Ular ham u yerda axloqning va ma'naviyatning inkishofi xususida harakat qilishsin. Muhammadi Arabiyning vahshatlar zamonida u vahshiy badaviylarga bergan jiloni sening faylasuflaring shu madaniyat va taraqqiyot davrida yuzda bir nisbatida bera oladilarmi? Chunki u zot bergan jilo; Ilohiy, sobit, layatagʻayyar bir jilodir va uning buyuk moʻ'jizalaridan biridir.

Va shuningdek, bir ishda muvaffaqiyat qozonishni istagan odam, Allohning odatlariga qarshi safvat va muvofaqatini muhofaza etsin va fitratning qonunlariga kasbi muorafa etsin va hay'ati ijtimoiya robitalariga munosabat paydo qilsin. Aks holda fitrat adami muvafaqat bilan javob beradi.

Va shuningdek, hay'ati ijtimoiyada umumiy jarayonga muxolafat qilmaslik lozim. Muxolafat qilingan taqdirda, javonning ustidan yiqiladi, ostida qoladi. Shunga binoan, u jarayonlarda tavfiqi Ilohiyning muso'adasiga mazhariyati sababli, u javonning ustida Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamning haq bilan mutamassik boʻlgani sobit boʻladi.

Ha, Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalam keltirgan shariatning haqoiqi fitratning qonunlaridagi muvozanani muhofaza qilgan. Ijtimoiyotning robitalariga lozim boʻlgan munosabatlarni ixlol etmagan. Zamon uzangan sari, oralarida ittisol paydo boʻlgan. Bundan tushuniladiki; Islomiyat navi bashar uchun fitriy bir dindir va ijtimoiyotni tazalzuldan viqoya etgan yagona bir omildir.

Bu nuktalar bilan shu nuqtalarni nazarga ol, Muhammadi Hoshimiy Alayhissalotu Vassalamga qara. U zot ummiyligi barobarida, bir quvvatga molik emasdi. Na uning va na ajdodining bir hokimiyatlari sabqot etmagandi; bir hokimiyatga, bir saltanatga mayllari yoʻq edi. Bunday bir vaziyatda ekan, muhim bir maqomda, tahlikali bir mavqeda, kamoli vusuq va itminon bilan buyuk bir ishga tashabbus etdi. Butun afkori ommaga gʻalaba qildi, butun ruhlarga oʻzini sevdirdi, butun tabiatlarning ustiga chiqdi. Qalblaridan butun vahshat odatlarini, xunuk axloqlarni olib tashlab juda yuksak odot va goʻzal axloqni ta'sis etdi. Vahshatning choʻllarida soʻngan qalblardagi qasovatni nozik hissiyot bilan tabdil ettirdi va javhari insoniyatni izhor etdi. Ularni u vahshat burchaklaridan chiqarib, avji madaniyatga yuksaltirdi va ularni u zamonga, u olamga muallim qildi. Va ularga shunday bir davlat tashkil qildiki, sahirlarning sehrlarini yutgan asoyi Muso kabi, boshqa zolim davlatlarni yutdi va navi basharni istilo qilgan zulm, fasod, ixtilol, shaqovat robitalarini yoqdi, yiqitdi va oz bir zamonda davlati Islomiyani sharqdan gʻarbga qadar tavsi' ettirdi. Ajabo, u zotning shu mojarosi uning maslagi haq va haqiqat boʻlganiga dalolat qilmaydimi?

Bu masala istiqbol sahifasiga qaraydi. Bu sahifada ham toʻrt nukta bordir:

Bir inson naqadar yuksak boʻlsa boʻlsin, faqat toʻrt-besh fanda mutaxassis va malaka sohibi boʻlishi mumkin.

Ba'zan boʻladiki, ikki odam aytgan bir soʻz, bir kalom mutafovit boʻladi; birisining jahliga satxiyligiga, boshqasining ilmiga mahoratiga dalolat qiladi. Shundayki:

Bir odam oʻylamasdan, gʻayri muntazam bir suratda aytadi; boshqasi u soʻzning avval va oxiriga qaraydi, siyoq va siboqini oʻylaydi va u soʻzning boshqa soʻzlar bilan munosabatlarini tasavvur qiladi va munosib bir mavqeda, munbit bir yerda zar' etadi. Xullas, bu odamning shu tarzi harakatidan daraja-i ilm va ma'rifati tushuniladi. Qur'oni Karim fanlardan bahs qilarkan, olgan fazlakalari bu kabi kalomlardandir.

Bu zamonda vositalar, asbob-uskunalar, sanoatning takammuli bilan bolalarning oʻyinchoqlari kabi oddiylashgan koʻp narsalar borki, agar ular bundan ikki-uch asr avval vujudga kelgan boʻlsaydilar, horiqolardan sanalardilar. Shuning kabi, kalomlarda, soʻzlarda ham zamonning ta'siri bor. Masalan, bir zamonda qiymatli bir soʻzning boshqa bir zamonda qiymati qolmaydi. Shunga binoan, shu qadar uzun zamonlar, asrlar boʻyicha yoshligini, goʻzalligini, totliligini, gʻarobatini muhofaza qilgan Qur'on, albatta va albatta horiqodir.

Irshodning tom va nafi' boʻlishining birinchi sharti, jamoatning iste'dodiga koʻra boʻlishi lozim. Jamoat avomdir. Avom esa haqoiqni ochiq-oydin koʻrolmaydi, faqat ularga ma'lum va maluf uslub va koʻylak ostida koʻra oladi. Shuning uchunki, Qur'oni Karim yuksak haqoiqni mutashabehot deyilgan tashbehlar, misollar, istioralar bilan tasvir qilib, jumhurga, ya'ni avomi nosning fahmlariga yaqinlashtirgan. Va shuningdek, takammul etmagan avomi nosning tahlikali gʻolatlarga tushmasligi uchun, hissi zohiriy bilan koʻrgan va e'tiqod etgan Quyosh, Arz kabi masalalarda ijmol va ibhom etgan boʻlsa ham, yana haqiqatlarga ishorat navidan ba'zi alomatlar, ishoratlar vaz' etgan.

Bu nuktalarni aqlingga qoʻygandan soʻngra, shu kelgan fazlakaga diqqat qil: Shariati Islomiya aqliy burhonlar ustida muassasdir. Bu shariat ulumi asosiyaning hayotiy nuqtalarini tamomi bilan tazammun etgan ulum va funundan mulaxxasdir. Ha, tahzib-ur ruh, riyozat-ul qalb, tarbiyat-ul vijdon, tadbir-ul jasad, tadvir-ul manzil, siyosat-ul madaniya, nizomot-ul olam, huquq, muomalot, odobi ijtimoiya va boshqalar kabi ulum va funun ixtivo etgan asosotning mundarijasi, shariati Islomiyadir. Va ayni zamonda, luzum koʻrilgan masalalarda, ehtiyojga koʻra izohotda boʻlgan. Luzumli boʻlmagan yerlarda yoki zehnlarning iste'dodi boʻlmagan masalalarda va yoxud zamonning qobiliyati boʻlmagan nuqtalarda bir fazlaka bilan ijmol etgan. Ya'ni, asoslarni vaz' etgan, faqat u asoslardan olinadigan hukmlarni yoki asosotga bino qilinadigan furuotni aqllarning mashvaratiga havola qilgan. Bunday bir shariat ixtivo etgan fanlarning uchdan biri ham; shu zamoni taraqqiyda, eng madaniy yerlarda, eng aqlli bir insonda ham boʻlishi mumkin emas. Shunga binoan, vijdoni insof bilan ziynatlangan zot, bu shariat haqiqatining butun zamonlarda, ayniqsa eski zamonda, toqati bashariyadan xorij bir haqiqat ekanini tasdiq qiladi. Ha, zohiran Islomiyat doirasiga kirmagan dushman faylasuflari ham bu haqiqatni tasdiq qilganlar. Azjumla, Amerikalik faylasuf Karlayl -Olmon adibi shahiri Gyotedan naql qilib- Qur'onning haqoiqiga diqqat qilgandan soʻngra, "Ajabo, Islomiyat ichida olami madaniyatning takammuli mumkinmi?" deya soʻragan. Yana bu savolga javoban: "Ha, muhaqqiqlar hozir u doiradan istifoda etyaptilar." degan. Yana Karlayl: "Haqoiqi Qur'oniya tulu' etgan zamon otash kabi butun dinlarni yutdi. Zotan bu uning haqqi edi. Chunki Nasoro va Yahudiylarning xurofotlaridan bir narsa chiqmadi." degan. Xullas, bu faylasuf,

boʻlgan oyati karimaning maolini tasdiq qilgan.

{(Hoshiya) Qirq yildan keyin nashr boʻlgan Risola-i Nurda Karlayl, Gyote va Bismark kabi qirqta mashhur faylasuflarning tasdiqlari bayon qilingan. Inshaalloh bu kitobning zaylida ham yoziladi.}

S- Xoh Qur'oni Karim boʻlsin, xoh tafsiri boʻlgan hadisi sharif boʻlsin; har fandan, har ilmdan bittadan fazlaka olganlar. Bir kitob yoki bir shaxsning yolgʻiz fazlakalarni ihota etish bilan horiqo boʻlishi lozim kelmaydi. Bir shaxs juda koʻp fazlakalarni ihota qila oladi?

J- Bahs qilgan fazlakamiz, sallamahussalam fazlakalar emas. Faqat husni isobat bilan munosib bir mavqeda va munbit bir yerda, eshitilmagan koʻp ishoratlarni tazammun etish bilan iste'mol va zar' etilgan fazlakalardir. Qur'on yoki hadis olgan fazlakalar bu kabi fazlakalardir. Bu kabi fazlakalar tom bir malaka va ittilo'dan soʻngra hosil boʻlishi mumkinki, har bir fazlaka, ma'hazi boʻlgan fan yoki ilmning hukmida boʻladi. Bu esa bir shaxsda boʻlolmaydi.

Aziz birodar! Bu masalalarda yozilgan muhokamalarning natijasi oʻlaroq shu kelgan qoidalarni ham koʻnglingga ol, senga lozim boʻladi.

1- Bir shaxs koʻp fanlarda ixtisos sohibi boʻlolmaydi.

2- Ikki shaxsdan sudur etgan bir soʻz, iste'dodlariga koʻra tafovut etadi. Ya'ni, birisiga koʻra oltin, boshqasiga nazaran koʻmir qiymatida boʻladi.

3- Funun fikrlarning birlashishidan hosil boʻlib, zamonning oʻtishi bilan takomul etadi.

4- Eski zamonda nazariy boʻlib, bu zamonda badihiy boʻlgan juda koʻp masalalar bor.

5- Zamoni moziy bu zamonga qiyos qilinolmaydi; oralarida koʻp farq bor.

6- Sahro va choʻl odamlari sodda va sof insonlar boʻlganidan, shaharliklarning madaniyat pardasi ostida yashira olgan hiyla va dasisalarni bilmaydilar va yashira olmaydilar. Har ishlari mardonadir, qalblari va lisonlari birdir.

7- Koʻp ilm va fanlar borki, odatlarning talqini bilan, vuqu'otning ta'limi bilan va zamon bilan, muhitning yordami bilan hosil boʻladi.

8- Basharning nazari istiqbolga nufuz etolmaydi, xususiy holat va ahvolni koʻrolmaydi.

9- Bashar uchun bir umri tabiiy boʻlgani kabi, qilgan qonunlari uchun ham bir umri tabiiy bor; uning nihoyati boʻlgani kabi, buning ham nihoyati bor.

10- Insonlarning sifatlarida, tabiatlarida, ahvolida zamon va makonning koʻp ta'siri bor.

11- Eski zamonlarda horiqo deb sanalgan koʻp narsalar borki, mabadi va vasoitning takomuli bilan oddiy narsalar hukmiga oʻtgan.

12- Daf'atan bir fanning ijodiga va ikmol etilishiga, bir zako-i horiqo boʻlsa ham, muqtadir boʻlolmaydi. U fan faqat bola kabi tadrijan kamolga erishadi.

Aziz birodarim! Bu qoidalarni alohida-alohida sanab boshingga qoʻygandan soʻngra, zamonning xayol va xulyalaridan, muhitning avhom va xurofotlaridan tajarrud et, ulardan tozalan; bu asrning sohilidan shoʻngʻi, Jazirat-ul Arab yarim oroliga chiq; u yarim orolning mahsulotidan boʻlgan insonlarning qiliq va qiyofatlariga kir, fikrlarini boshingga taq, juda keng boʻlgan u sahroga qara. Koʻrasanki: Bir inson bir oʻzi... Na muini bor va na yordam bergani; na saltanati bor va na dafinasi. Maydonga chiqqan, butun dunyoga qarshi muboraza etyapti. Va umum insonlarga hujum qilishga tayyorlangan. Va yelkalariga Kura-i Arzdan yanada katta bir haqiqat olgan. Qoʻlida ham insonlarning saodatini ta'min qilgan bir shariat tutganki, libosga oʻxshamaydi; jild va teri kabi yopishqoq boʻlib, iste'dodi basharning inkishofi nisbatida tavassu' va inkishof etish bilan, saodati doraynni intoj va navi basharning ahvolini tanzim etadi. U shariatning qonunlari, qoidalari qayerdan kelgan va qayergacha davom qilib ketadi deya soʻralgan vaqt, yana u shariat lisoni i'jozi bilan javoban deydiki: Biz Kalomi Azaliydan ayrildik, navi basharning fikri bilan barobar abadga qadar davom etib ketamiz. Faqat navi bashar dunyodan aloqani uzgandan soʻngra, biz ham suratan taklif jihati bilan insonlardan ayrilamiz, faqat ma'naviyatimiz va asrorimiz bilan navi basharning doʻstligiga davom qilib, ularning ruhlarini oziqlantirib, ularga dalil boʻlishdan ayrilmaymiz.

Ey birodar! Bu koʻrganing gʻarib, ajib sahifaning boshdan oxiriga qadar ixtivo etgan hollar, inqiloblar, vaziyatlar;

dagi amri tajiziyni navi basharga takror-takror e'lon qiladilar.

Aziz qardoshim! Bir eshik yana ochildi, u yerga qaraylik.

boʻlgan oyati karima ishorat qilgani kabi, jamoatning iste'dodiga koʻra irshodning qilinishi luzumidan va Shari'ning jumhurni irshod qilishda ta'qib qilgan maqsaddan gʻaflatlari va johilliklari sababli ba'zi insonlar Qur'on haqida koʻp shak va shubhalarga ma'ruz qolganlar. U shak va shubhalarning mansha'i uch amrdir:

1- Deydilarki: Qur'onda "mutashabehot va mushkulot" deyilgan, haqiqiy ma'nolari tushunilmagan ba'zi narsalarning boʻlishi, i'joziga ziddir. Zero Qur'onning i'jozi balogʻat ustida muassasdir; balogʻat ham faqat ifodaning zuhur va vuzuhiga mabnidir.

2- Deydilarki: Yaratilishga oid masalalar mubham va mutlaq qoldirilgan. Va shuningdek, koinotga doir funundan juda oz bahs qilingan. Bu esa, ta'lim va irshod maslagiga zid.

3- Deydilarki: Qur'onning ba'zi oyatlari zohiran aqliy dalillarga muxolif. Bundan, u oyatlarning haqiqatga zid boʻlganlari zehnga keladi. Bu esa Qur'onning sidqiga muxolif.

U kimsalarning gumonlaricha, Qur'onga bir noqisa va shak va shubhalarga sabab deb bilgan shu uch amrlari Qur'oni Karimga bir noqisa tashkil etmaydi. Faqat Qur'onning i'jozini bir bor yana isbot qilishga va irshod xususida Qur'onning eng baligʻ bir ifoda bilan eng yuksak bir uslubni ixtiyor etishiga sodiq shohid va qat'iy dalildir. Demak, qabohat ularning tushunishlarida, xosho, Qur'oni Karimda emas.

Ha,

shoirning degani kabi, fahmlashlari xasta boʻlganidan, sogʻlom soʻzlarni ta'yib etadilar yoki ayiq kabi qoʻllari uzum shingiliga yetisholmaganidan, nordon deydilar. Bularning ham tushunishlari Qur'onning u yuksak i'joziga yetisholmaganidan, ta'yib etadilar.

Qur'oni Karimda mutashabehot bor degan birinchi shubhalariga javob: Ha, Qur'oni Karim umumiy bir muallim va bir murshiddir. Halqa-i darsida oʻtirgan, navi bashardir. Navi basharning aksariyati avomdir. Murshidning nazarida kamchilik koʻpchilikka tobedir. Ya'ni, umumiy irshodini kamchilikning xotiri uchun tahsis etolmaydi. Shu bilan barobar, avomga qilingan soʻzlashuvlardan xoslar hissalarini oladilar. Aks holda avom yuksak soʻzlashuvlarni tushunolmaganidan mahrum qoladi. Va shuningdek, avomi nos ulfat etgan uslublaridan va ifodalarning turlaridan va doimo xayollarida boʻlgan alfaz, ma'ani va iboralardan fikrlarini ayirolmaganlaridan, yaqqol haqiqatlarni va aqliyotni tushunolmaydilar. Faqat u yuksak haqoiqning ular ulfat etgan ifodalar bilan anglatilishi lozim. Lekin Qur'onning bunday ifodalarining haqiqat ekaniga e'tiqod qilmasliklari kerakki, jismiyat va jihatiyat kabi mahol narsalarga zahib boʻlmasinlar. Faqat u kabi ifodalarga, haqoiqqa oʻtish uchun bir vasila nazari bilan qaralishi kerak. Masalan, Janobi Haqning koinotda boʻlgan tasarrufining holati, faqat bir sultonning taxti saltanatida qilgan tasarrufi bilan tasvir qilinishi mumkin. Shunga binoan;

da kinoya tariqi ixtiyor qilingan.

Hissiyoti bu markazda boʻlgan avomi nosga qilingan irshodlarda, balogʻat va irshodning iqtizosidan, avomning fahmlashlariga muro'at, hissiyotiga ehtirom, fikrlariga va aqllariga koʻra yurish lozim. Qandayki bir bola bilan gaplashgan odam, oʻzini bolalarcha tutadi va bolalar kabi chala-chulpa gapiradiki, bola tushuna olsin. Avomi nosning fahmlashlariga koʻra ifoda qilingan Qur'oni Karimning nozik haqiqatlari,

bilan eslanmoqda. Ya'ni, insonlarning fahmiga koʻra Janobi Haq xitobotida qilgan bu tanazzuloti Ilohiya, insonlarning zehnlarini haqoiqdan tanfir etib qochirmaslik uchun Ilohiy bir erkalashdir. Shuning uchun, mutashabehot deyilgan Qur'oni Karimning uslublari, haqiqatlarga oʻtish uchun va eng chuqur nozikliklarni koʻrish uchun, avomi nosning koʻziga bir durbin yoki bittadan optik koʻzoynakdir. Shu sirga binoan; bulagʻo buyuk bir oʻlchovda nozik haqiqatlarni tasavvur va tarqoq ma'nolarni tasvir va ifoda uchun istiora va tashbehlarga murojaat etyaptilar. Mutashabehot ham nozik va mushkul istioralarning bir qismidir. Zero mutashabehot nozik haqiqatlarga suratlardir.

Qur'onda mushkulot bor degan birinchi shubhalarining ikkinchi qismiga javob: Ishkal degan narsalari yo uslubning juda yuksak va muxtasar boʻlishi bilan ma'noning juda chuqur va nozikligidan kelib chiqadi, Qur'onning mushkuloti bu turdandir. Yoki iborada chalkash va tugunli nuqtalarning boʻlishidan nash'at etadi; Qur'oni Karim bu qism mushkulotdan mubarro va munazzahdir. Ajabo, jumhurning zehnidan uzoq va juda chuqur haqiqatlarni oson va qisqa bir surat bilan avomi nosning fahmiga yaqinlashtirish ayni balogʻat emasmi? Balogʻat, muqtazo-i holni muro'atdan iborat emasmi? Koʻzing koʻr boʻlgur yaramas!

Yaratilishda va moddiyotga doir masalalarda Qur'on mubham oʻtgan degan ikkinchi shubhalariga javob, shundayki:

Shajara-i olamda mayl-ul istikmol bor. Ya'ni, koinotning bir daraxt kabi butun zarroti va ajzosi kamolga mayl etadi va kamolga toʻgʻri yurmoqda. U umumiy mayl-ul istikmoldan alohida boʻlib, insonda ham mayl-ut taraqqiy bor. Bu mayl-ut taraqqiy urugʻ kabidir; nashvu namosi juda koʻp tajribalar vositasi bilan boʻladi; va koʻp fikrlarning maxsuli boʻlgan natijalarning ijtimo'i bilan tashakkul va tavassu' etish bilan fununni intoj etadi. Bu funun ham murattabadir. Ya'ni, har ikkinchi fan birinchisining natijasidir. Birinchisi boʻlmasa, u boʻlolmay َۣ Birinchisining unga muqaddima va ulumi muta'arifa hukmida boʻlishi shart. Bunga binoan, bundan oʻn asr avval kelgan insonlarga fununi hozirani dars berish yoki gʻarib masalalardan bahs qilish; ularning zehnlarini adashtirishdan va u insonlarni safsatalarga otishdan boshqa bir foyda bermasdi. Masalan: Qur'oni Karim, "Ey insonlar! Shamsning sukuniga, Arzning harakatiga

{(Hoshiya1) Xasta holimda, navm bilan yaqazo orasida ixtor etilgan bir nuktadir: Shamsning mavlaviyvoriy qilgan samoviy harakati, quvva-i jozibani tavlid etish uchundir. Quvva-i joziba ham manzuma-i shamsiya bilan eslangan quyoshga bogʻliq yulduzlarni tushish tahlikasidan qutqarish uchundir. Demak, Shamsning oʻqida dairavoriy jarayon va harakati boʻlmasa, yuzduzlar tushadilar.

Said Nursiy

Muhtaram muallif boshqa bir risolasida shunday deydi:

Ha, quyosh bir mevadordir, silkinar toki tushmasin sayyor boʻlgan oziqlari.

Agar sukuni bilan sukunat aylasa, jazba qochar, yigʻlar fazoda muntazam majzublari.

Mutarjim}

va bir qatra suv ichida minglarcha hayvonotning borligiga diqqat qilingki, azamati Ilohiyani anglagan boʻlasiz." degan boʻlsaydi, butun u zamonlarning insonlarini takzibga yoʻllagan boʻlardi. Chunki hissi zohiriyga muxolifdir. Shu bilan barobar, oʻn asrdan beri kelib oʻtgan insonlarni adashtirish, yolgʻiz fununi jadidaning zuhuridan soʻngra kelgan insonlarni mamnun etish; maqomi irshodga muxolif boʻlgani kabi, ruhi balogʻat bilan ham qobili ta'lif emas.

S- Kashfiyoti fanniya va fununi hozira eski insonlarga majhul va gʻayri maluf boʻlganidan, bularni ularga dars berish xato deyapsan. Ayniqsa oxiratga oid ahvol kabi, mustaqbaldagi nazariyot ham shunday emasmi? Ular ham bizga majhul va gʻayri malufdirlar. Ulardan bahs qilish nima uchun xato boʻlmaydi?

J- Mustaqbaldagi nazariyot, ayniqsa oxiratga oid ahvolga hech bir jihat bilan hissi zohiriy taalluq etmaganki, u hisning xilofini aytish adashish boʻlsin. Shunga binoan, u kabi narsalar doira-i imkondadir. Shunday ekan, ularga e'tiqod va ular bilan itminon paydo qilish mumkindir. Shunday ekan, u kabi narsalarning haqqi sarihi, ularni tasrih etishdir. Lekin kashfiyoti fanniya; eski insonlarga koʻra, imkon va ehtimol doirasidan chiqib, mahol va imtino' darajasiga kirgan. Chunki koʻzlari bilan koʻrgan narsalari, ularda badohat darajasiga kirish bilan, uning xilofi ularda maholdir. Shunday ekan, ularning hissiyotiga hurmatan, u kabi masalalarda balogʻatning iqtizosi, ibhom va itloqi, ularga bir adashtirish boʻlmasin. Faqat Qur'oni Karim irshodini nuqson qoldirmagan. Bu zamonning fan mutaxassislarini ham istifodadan mahrum qilmaslik uchun, koʻp ishorat va alomatlarning vaz' qilinishi bilan, haqiqatlarga ishoratlar qilgan.

{(Hoshiya2) Moʻ'jizoti Qur'oniya risola-i nuriyasi tamomi bilan bu haqiqatni isbot qilgan.

Mutrajim}

Ey insofsiz! Seni insofga da'vat qilaman. Bir marta

boʻlgan mashhur dasturni nazarga olish bilan, zamonlari bilan muhitlarining muso'adasizligini oʻylab, talohuq etgan minglarcha afkorning natijalaridan tugʻilgan shu kashfiyoti fanniyani u zamonlardagi insonlarning aql me'dalari olib hazm qilolmaganlariga diqqat qilsang tushunasanki; Qur'oni Karimning u kabi masalalarda ixtiyor qilgan ibhom va itloq yoʻli, ayni balogʻat boʻlgani kabi, yuksak i'jozini ham isbotga oshkora bir dalil boʻlganini koʻzing koʻr boʻlmasa, koʻrasan.

Qur'onda daloili aqliyaga va fanning kashfiyotiga muxolif ba'zi oyatlar bor degan uchinchi shubhalariga javob:

Qur'oni Karimda ta'qib etilgan maqsadi asliy; isboti Sone', nubuvvat, hashr, adolat bilan ibodat asoslariga jumhuri nosni irshod va isol etishdir. Shunga binoan, Qur'oni Karimning koinotdan qilgan bahsi taba'idir, qasdiy emas. Ya'ni, ligʻayrihidir, lizotihi emas. Ya'ni, Qur'oni Karim Janobi Haqning vujud, vahdat va azamatiga istidlol surati bilan koinotdan bahs qilgan. Boʻlmasa koinotning bizzot holatini izoh qilish uchun emas. Chunki Qur'oni Karim geografiya, astronomiya kabi qasddan koinotning holatidan ma'no-i ismiy bilan bahs qilgan bir fan, bir kitob emas. Faqat koinot sahifasida yozilgan san'ati Ilohiyaning naqshlari va qudratning xilqat moʻ'jizalari va astronomlarni hayratda qoldirgan nizom va intizom bilan, ma'no-i harfiy bilan Sone' va Nazzomi Haqiqiyga istidlol holatini oʻrgatish uchun nozil boʻlgan bir kitobdir. Shunga binoan, san'at, qasd, nizom koinotning har zarrasida mavjud, matlub hosil boʻladi. Tashakkuli qanday boʻlsa boʻlsin, bizning matlubimizga taalluqi yoʻq. Fabinaan a'la zalik modomiki Qur'onning koinotdan bahsi istidlol uchundir va dalilning ham muddaodan avval ma'lum boʻlishi shartdir va dalilning muxotoblarga vuzuhi mustahsandir; ba'zi oyatlarning ularning hissiyotiga va adabiy ma'lumotlariga imola etishi va oʻxshatishi, muqtazo-i balogʻat va irshod boʻlmaydimi? Faqat bu oyatlarning hissiyotlariga imola etishi masalasi, u hissiyotga qasddan dalolat qilish uchun emas. Faqat kinoya qobilidan u hissiyotni erkalash uchun. Shu bilan barobar, haqiqatga ahli tahqiqni isol uchun, ishorat va alomatlar vaz' etilgan. Masalan, agar Qur'oni Karim maqomi istidlolda shunday degan boʻlsa edi: "Ey insonlar! Quyoshning zohiriy harakati bilan haqiqiy sukuniga va Arzning zohiriy sukuni bilan haqiqiy harakatiga va yulduzlar orasida joziba-i umumiyaning gʻaribalariga va elektrning ajibalariga va yetmish unsur orasida hosil boʻlgan imtizojotga va bir hovuch suv ichida minglab mikrobning boʻlishiga diqqat qilingki, bu kabi horiqo narsalardan Janobi Haqning hamma narsaga qodir boʻlganini anglagan boʻlasiz." desaydi; dalil muddaodan minglab daraja yanada xafiy, yanada mushkul boʻlardi. Holbuki dalilning muddaodan yanada xafiy boʻlishi, maqomi istidlolga muvofiq boʻlmaydi. Shu bilan barobar, ularning hissiyotiga imola etilgan oyatlar kinoya turidan boʻlib, ifoda qilgan zohiriy ma'nolari sidq yoki kizbga mador boʻlolmaydi. Ha, koʻrmayapsan قَالَ dagi ا hiffatni ifoda etadi. Asli و boʻlsin, ى boʻlsin, nima boʻlsa ham, bizga taalluq etmaydi.

Modomiki Qur'on butun zamonlardagi butun insonlarga nozil boʻlgan, shu shubha deb bilgan umuri salosalari Qur'onga noqisa emas, Qur'onning yuksak i'joziga dalillardir. Ha, Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonni ta'lim bergan Janobi Haqqa qasam ichamanki; u Bashir va Nazirning (S.A.V.) basar va basirati haqiqatni xayoldan tafriq etolmaslikdan munazzahdir, jalildir, jaliydir yoki insonlarni aldab magʻlatalarga tushurishdan maslaki oliylari gʻaniydir, oliydir, tozadir, tohirdir.

Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalam izhor etgan mahsus va zohiriy va insonlar orasida mashhur va ma'lum boʻlgan horiqo va moʻ'jizalarining aksarisi, Tarix va Siyar kitoblarida mazkurdir va ayni zamonda, muhaqqiqiyni ulamo tarafidan izoh va bayon qilingandir. Shunga binoan, tafsilotini u kitoblarga havola qilib yolgʻiz u horiqolarning navlarini ijmolan izoh qilamiz. Ha, Paygʻambar Alayhissalotu Vassalamning zohiriy horiqolarining har biri ahadashboʻlib mutavotir boʻlmasa ham, u ahadiylarning hay'ati majmuasi va koʻp navlari mutavotiri bilma'nodir. Ya'ni, lafz va iboralari mutavotir boʻlmasa ham, ma'nolari koʻp insonlar tarafidan naql qilingan. U horiqolarning navlari uchta:

"Irhosot" bilan nomlanyaptiki, Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamning nubuvvatidan avval zuhur etgan horiqolardir. Majusiy millati sigʻingan otashning soʻnishi, Sava Dengizi suvlarining qaytishi, Kisro Saroyining yiqilishi va gʻaybdan qilingan tabshirlar kabi narsalardir. Xuddi u hazratning (S.A.V.) zamoni valodati hassos va karomat sohibi ekandek u zotning qudum va kelishini shu kabi hodisalar bilan tabshirotda boʻlgan.

Ixboroti gʻaybiyadirki, keyinchalik sodir boʻladigan juda koʻp gʻarib narsalardan bahs qilgan. Azjumla; Kisro va Qaysarning dafinalarining Islom qoʻliga oʻtishi, Rumliklarning magʻlub qilinishi, Makkaning fathi, Konstantinoplning olinishi kabi hodisotdan xabar bergan. Xuddi u zotning jasadidan tajarrud etgan ruhi, zamon va makonning qaydlarini sindirib istiqbolning har tarafiga uchib kezgan va koʻrgan vuqu'otini aytgan va aytganidek ham sodir boʻlgan.

{(*) Diyorbaqirda Van Voliysi Javdat Beyning uyida 19/Fevral/1331 tarixida Juma kechasi bu tafsirning ilk Arabcha nusxasini tabyiz etarkan, shu shakli gʻarib tavofuqan sodir boʻlgan. Va u kecha sodir boʻlgan Bitlisning yiqilishi bilan muallif Badiuzzamonning asoratiga toʻgʻri keladi. Xuddi shu shakli gʻaribning, shu moʻ'jizalar va horiqolar bahsida u kecha sodir boʻlishi, muallifning Ruslarga asir tushganiga va barobarida boʻlgan ba'zi talabalarining shahid boʻlib qonlarining toʻkilishiga horiqo bir ishoratdir.

Saidning ukasi, yigirma yillik talabasi Aldulmajid

Va shuningdek bu naqsh boshi kesilgan bir ilonning dumi muallif Badiuzzamonni oʻrab olganiga va muallifning yarali boʻlib oʻttiz soat oʻlimga muntaziran suv arigʻining ichida qolgan yerga oʻxshaydi va u vaziyatni eslatadi.

Eski Saidning ahamiyatli talabasi Hamza}

Hissi horiqolarki, muoraza zamonlarida oʻzidan talab qilingan moʻ'jizalardir. Toshning gapirishi, daraxtning yurishi, Oyning ikki parchaga boʻlinishi, barmoqlaridan suv oqishi kabi... Tafsiri Kashshofning muallifi Zamaxshariyning aytishicha, u hazratning bu navi horiqolari mingga yetgan. Va bir qismi ham mutavotiri bilma'nodir. Hatto Qur'onni inkor qilganlardan bir qismi inshiqoqi Qamar ma'nosida qoʻllamaganlar.

S- Inshiqoqi Qamar butun insonlar nazdida kasbi shuhrat etishi lozim bir moʻ'jiza ekan, olam aro u qadar shuhrat topmagan. Sabablari nima?

J- Matla'larning ixtilofi va havoning bulutli boʻlishining ehtimoli va u zamonda rasadxonalarning boʻlmasligi va vaqtning uyqu kabi gʻaflat zamoni boʻlishi va inshiqoqning oniy boʻlishi kabi sabablar tufayli, hamma tomonidan u voqeaning koʻrinishi va ma'lum boʻlishi lozim kelmaydi. Shu bilan barobar, Hijoz matla'i bilan matla'lari bir boʻlgan yerlarda, u kecha yoʻllarda boʻlgan karvon va qofilalardan naqlan, inshiqoqning sodir boʻlgani haqida koʻp rivoyatlar bordir.

Uchinchi nav moʻ'jizalarning raisi va eng buyugi, Qur'oni Azimushshondirki, yetti vajh bilan moʻ'jiza boʻlganiga mazkur oyat bilan ishorat qilingan.

Birodar! Shu masalalarni yetarlicha fahmlading. Hozir bu oyatning maqobli bilan boʻlgan jihati irtibotiga qaraylik:

Ha, Ibn Abbosning (R.A.)

oyatidagi "ibodat"ni tavhid bilan tafsir qilganiga nazaran, avvalgi oyat isboti tavhid haqida boʻlib, bu oyat ham isboti nubuvvat haqidadir. Nubuvvati Muhammadiya (S.A.V.) esa, tavhidning eng buyuk bir dalilidir. Demakki, bu ikki oyat orasida jihati irtibot, oralaridagi dalliyat va madluliyat aloqasidir. Ya'ni, biri dalil, boshqasi madluldir. Nubuvvatning isboti faqat moʻ'jizalar bilan boʻladi. Eng buyuk moʻ'jizasi esa, Qur'oni Karimdir. Ha, Qur'onning moʻ'jizaligi olami Islom tomonidan qabul va tasdiq qilingan bir haqiqatdir. Ammo muhaqqiqiyni ulamo tarafidan Qur'onning vujuhi i'jozi haqida ixtilof sodir boʻlgan. Ya'ni, i'jozini intoj etgan jihatlar koʻp. Har bir muhaqqiq bir jihatni tarjih va ixtiyor qilgan; oralarida muxolafat, musodama yoʻq. I'jozning vajhlari:

1- Gʻaybdan, istiqboldan xabar berishi.

2- Oyatlarida tanoquz, taxoluf, xato boʻlmasligi.

3- Nazm bilan nasr orasida adiblarcha gʻayri ma'lum bir uslubni ixtiyor qilishi.

4- Oʻqib yozishni bilmagan bir zotdan sudur etishi.

5- Toqati bashariyadan ustun ulum va haqoiqni ihota etishi kabi juda koʻp narsalardir.

Lekin i'jozining eng yuksak vajhi, nazmidagi balogʻatdan tugʻilgan. Ha, Qur'onning bu navi i'jozi basharning toqatidan xorij darajadadir. Bu haqiqatni tafsilan tushunib qanoat hosil qilishni istagan bu tafsirni va oʻxshash asarlarni va "Yigirma Beshinchi Soʻz"ni zayllari bilan barobar mutolaa qilsin. Faqat ijmoliy bir ma'lumotni qoʻlga kiritishni istaganlar ham, balogʻatning imomlari boʻlgan Abdulqohir Jurjoniy, Zamaxshariy, Sakkokiy, Johizning bu qism i'joz haqida -uch tariq bilan- bayon qilgan ma'lumotlaridan miqdori kofiy ma'lumot qoʻlga kiritishi mumkin.

Arab qavmi ma'orifsiz, badaviy bir millat edi. Muhitlari ham, ular kabi badaviy bir muhit edi. Devonlari she'r edi. Ya'ni, madori iftixor boʻlgan hollarini she'r bilan qayd va muhofaza qilardilar. Ilmlari balogʻat edi. Madori iftixorlari fasohat edi. Boshqa qavmlardan koʻproq bir zakovatga molik edilar. Boshqa insonlarga nisbatan javvol fikrlari bor edi. Xullas, Arab qavmi bunday bir vaziyatda ekan va zehnlari ham bahor gullari kabi yangi-yangi ochilishni boshlarkan, birdaniga Qur'oni Azimushshon yuksak balogʻati bilan, horiqo fasohati bilan mala-i a'lodan yer yuziga tushdi. Arablarning madori iftixorlari va timsoli balogʻatlari boʻlgan va ayniqsa Ka'ba devorida tashhir etilish uchun oltin suvi bilan yozilgan "Muallaqoti Sab'a" unvoni bilan tilga olingan eng mashhur adiblarning eng baligʻ va eng fasih asarlarini iftixor roʻyxatidan oʻchirtirdi. Shu bilan barobar, Hazrat Muhammad (S.A.V.), Qur'on bilan muorazaga va Qur'onga bir nazira qilinishiga ularni shiddat bilan da'vat qilishdan chekinmadi. Jahllarini chiqarardi, tajhil va tarzil etardi. U hazrat qilgan bunday shiddatli hujumlarga qarshi, u umaro-i balogʻat va hukkami fasohat unvoni bilan tilga olingan Arab adiblari, bir kalima bilan ham muqobalada boʻlolmadilar. Holbuki kibr va azamatlari, anoniyatlari va koʻklarga qadar chiqqan gʻururlari iqtizo qilgan, kecha-kunduz harakat qilib Qur'onga bir nazira qilishlari kerak ediki, olamga razilu rasvo boʻlmasinlar. Demak, bu masalaning uddasidan chiqolmaganlaridan, ya'ni Qur'onning bir oʻxshashini keltirishdan ojiz qolganlaridan, sukutga majbur boʻlganlar. Xullas, ularning bu izdiroriy sukutlari ajzlarini maydonga chiqardi. Va bularning ajzlaridan ham i'jozi Qur'onning quyoshi tulu' etgan.

Kalomlarning xosiyatlarini, qiymatlarini, maziyatlarini bilib oltinlarini misidan tafriq etgan butun ahli tahqiqdan, tadqiqdan, tanqiddan, doʻst va dushmanlar tarafidan Qur'oni Karim sura-sura, oyat-oyat, kalima-kalima sinovdan oʻtkazilib, oltindan ma'ada bir mis asari koʻrilmagan. Bu ogʻir imtihondan keyin, Qur'oni Azimushshon ixtivo etgan mazoya, latoif, haqoiqning hech bir bashar kalomida boʻlmaganiga shahodat etganlar. Ularning sidqi shahodatlari shunday tarzda isbot qilinishi mumkin: Qur'onning inson olamida qilgan buyuk inqilob va tabaddul; va sharq va gʻarbni ichiga olgan ta'sis qilgan dini, diyonati; va zamonning oʻtishi bilan yoshlik va shababiyati va takarrur etgan sari halovatini muhofaza etishi kabi horiqo hollari,

oyatini oʻqib e'lon qiladilar.

Balogʻat imomlaridan mashhur Johizning tahqiqotiga koʻra: Arab adib va baligʻlarining Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamning da'vosini qalam bilan yoʻq qilishga ta'rif qilib boʻlmaydigan darajada ehtiyojlari bor edi. Va u hazratga qarshi boʻlgan kin, adovat va qaysarliklari bilan barobar; eng oson, eng yaqin, eng salim boʻlgan qalam va yozuv bilan muorazani tark va eng uzun, eng mushkul, eng tahlikali va shubhali sayf va harb bilan muqobalaga majburan iltijo etishdi. Surati qat'iyada bundan tushunildiki, Qur'onning oʻxshashini keltirishdan ojiz qolganlar. Zero har ikki yoʻlning orasidagi farqni bilmaganlardan emas edilar. Shunga binoan, birinchi yoʻl ibtoli da'vo uchun yanada uygʻun ekan, uni tark qilib, ham mollarni, ham jonlarni tahlikaga otgan boshqa bir yoʻlga suluk etgan yo safihdir -holbuki musulmon boʻlgandan soʻngra siyosati olamni qoʻliga olganlarga safih deyilmaydi- yoki birinchi yoʻlga sulukdan oʻzlarini ojiz koʻrishgan. Shuning uchun qalam oʻrniga sayfga murojaat qilishgan.

S- Qur'onga bir nazira qilish mumkinotdan ekan, lekin nega qilinmagan?

J- Mumkinotdan boʻlsaydi, jahllari chiqarilgan, har holda muorazani orzu qilardilar. Va muoraza orzusida boʻlgan boʻlsaydilar, muoraza qilardilar. Chunki ibtoli da'vo uchun muorazaga ehtiyojlari juda shadid edi. Muoraza qilgan boʻlsaydilar, yashirin qolmasdi, tazohur etardi. Chunki tazohuriga ragʻbat koʻp boʻlgani kabi, sabablar ham koʻp edi. Tazohur etsaydi, olamda shuhrat topardi. Shuhrat topgan boʻlsaydi, Musaylimaning safsatalari kabi har holda tarixda boʻlar edi. Modomiki tarixda boʻlmagan ekan, demak qilinmagan. Modomiki qilinmagan ekan, demak Qur'on moʻ'jizadir.

S- Musaylima fusaho-i Arabdan boʻlgani holda, soʻzlari nima uchun olamga masxara boʻlgan?

J- Chunki uning soʻzlari, ming daraja ustun boʻlgan soʻzlarga qarshi muqobalaga chiqqanidan, xunuk va kulgili boʻlgan. Ha, goʻzal bir odam Hazrat Yusuf (A.S.) bilan barobar goʻzallik imtihoniga kirsa, albatta xunuk va kulgili boʻladi.

S- Qur'oni Karim haqida shak va shubhalari boʻlganlar, Qur'onning ba'zi tarkib va kalimalari goʻyo Nahv ilmining qoidalariga muxolafat qilgandek shubha iqo' etganlar?

J- Bu kabi kimsalarning Ilmi Nahvning qoidalaridan xabarlari yoʻq. Sakkokiyning degani kabi; afsohi fusaho boʻlgan Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalam, Qur'oni Karimni uzun-uzun zamonlarda takror-takror oʻqigani holda, u xatolarni bilmaganu, bu johil kimsami bilsin? Bu qaysi aqlga sigʻadi va qaysi boshga kiradi? Sakkokiy "Miftah"ining oxirida, bu kabi johillarga yaxshigina tosh otgan. Ha, bir shoirning degani kabi,

har akillagan itning ogʻziga bit tosh otadigan boʻlsang, dunyoda tosh qolmaydi.

Bu oyatni maqobli bilan rabt etgan ikkinchi vajh esa: Avvalgi oyat qachonki ibodatni amr qildi, xuddi ibodatning holati qanday deya sami'ning zehniga bir savol keldi, "Qur'on ta'lim qilgani kabi" deya javob berildi. Takror, Qur'onning Allohning kalomi boʻlganini qanday bilamiz deya ikkinchi bir savolga yana eshik ochildi. Bu savolga javoban

oyati bilan javob berildi. Demak, har ikki oyatning orasidagi jihati irtibot, bir savol-javob va bir oldi-berdidir.

Birodar! Bu oyat ixtivo etgan jumlalarning orasiga kiraylik, qaraylik, oralarida qanday munosabatlar bor?

Ha,

jumlasi muqaddar bir savolga javobdir. Chunki, Qur'on avvalgi oyatda ibodatni amr qilgan vaqt, "Ajabo, ibodatga boʻlgan bu amrning Allohning amri boʻlib boʻlmaganini qanday anglaymizki, imtisol etaylik?" degan bir savol sami'ning xotiriga keldi. Bu savolga javoban deyildiki: "Agar Qur'onning va demakki bu amrning Allohning amri boʻlganida shubhangiz boʻlsa, oʻzingizni tajriba qiling va shubhangizni izola eting."

Va ayzan qachonki Qur'on, suraning avvalida

jumlasi bilan oʻzini sano etdi, soʻngra moʻ'minlarning madhiga, soʻngra kofir va munofiqlarning zammiga intiqol etdi, soʻngra ibodat va tavhidni amr qilgandan soʻng suraning boshiga qaytib لَا رَيْبَ ف۪يهِ jumlasini ta'kid qilib وَاِنْ كُنْتُمْ ف۪ى رَيْبٍ ‌ الخ jumlasini zikr qildi. Ya'ni, "Qur'on shak va shubhalarga mahal emas. Sizning shubhalaringiz, faqat qalblaringizning xastaligidan va tabiatingizning saqomatidan nash'at etadi." Ha, koʻzi xasta boʻlgan quyoshning ziyosini inkor qiladi, ogʻzi achchiq boʻlgan totli suvni achchiq deydi.

فَاْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِه۪ : Ya'ni "Qur'onning mislidan bir sura keltiring."

Birodar! Bu jumlani وَاِنْ كُنْتُمْ ف۪ى رَيْبٍ jumlasi bilan bogʻlagan اِنْ adati shartdir. Shart adatlari doimo -harorat bilan otash kabi- biri sabab, boshqasi musabbab ikki jumlaga dohil boʻladilar. Ilmi Nahvcha birisiga fe'lush-shart, ikkinchisiga jazo-ush shart deyiladi. Bu ikki jumla orasida, harorat bilan otash orasida boʻlgani kabi, "luzum" lozimdir. Holbuki bu ikki jumla orasida luzum koʻrinmayapti. Shunga binoan, oyatning ixtisori sababli, oʻrtadan olib tashlangan jumlalarga murojaat lozimdir. Muqaddar jumlalar esa,

amrlaridir. Bular navbat bilan, ikkinchisi birinchisiga lozimdir. Ya'ni, ityan (dalil keltirish) tajribaga lozim; tajriba ta'allumga, ta'allum vujubi tashabbusga, vujubi tashabbus ham tashabbusga, tashabbus ham raybga lozimdir. Demak, bu qadar luzumlarning taqdiri lozimki, "Qur'onning bir mislini keltiring" bilan "Qur'onda shubhangiz boʻlsa... " orasida luzum tazohur eta olsin.

Bu jumlaning uch vajh bilan maqobli bilan irtiboti bor.

"Qur'onga muoraza etishdan zohir boʻlgan ajzimiz butun insonlarning ajzini istilzom etmaydi. Biz qilolmadik, ammo boshqalari qila oladilar" deya zehnlariga kelgan vasvasani daf qilish uchun Qur'oni Karim bu oyatning lisoni bilan: "Buyuklaringizni, raislaringizni ham chaqiring, sizga yordam bersinlar", deya ularni ilzom etgan.

"Agar biz muoraza tashabbusida boʻlsak, bizni dastaklagan, mudofaa qilgan yoʻq", deya ilgari surgan zu'mlarini ham rad qilganki; har qaysi bir maslak boʻlsa boʻlsin, mutaassiblari koʻp. Muoraza etgan taqdiringizda, sizni mudofaa qilgan koʻp boʻladi, deya ularni iskat etgan.

Qur'oni Karim xuddi ularga istihzoan deydiki: "Muhammad Alayhisalotu Vassalam butun insonlarga nubuvvatini tasdiq ettirish uchun Allohidan yordam istadi. Allohi ham Qur'oniga sikka-i i'jozni bosib juda koʻp insonlarga tasdiq ettirdi. Sizning alihalaringizdan bir foydangiz boʻlsa, siz ham ularni chaqiring, sizga yordam bersinlar."

فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا : Ya'ni "Tajribadan soʻngra qarang. Muorazaga qodir boʻlmagan taqdiringizda, ajzingiz zohir boʻladi va muoraza qilgan ham boʻlmaysiz."

وَلَنْ تَفْعَلُوا : Ya'ni: "Moziyda qilolmaganingiz kabi, bundan soʻngra ham qat'iyat bilan qilolmaysiz." Shunga binoan, "Bizning moziyda qilolmasligimiz, istiqbolda basharning qilolmasligini istilzom etmaydi." deya izhor qilgan u bahonalarini ham, لَنْ تَفْعَلُوا bilan daf qilgan. Va ayni zamonda uch vajh bilan i'jozga ishorat qilgan:

Gʻaybdan xabar bergan va ixbor etgani kabi ham muoraza sodir boʻlmagan. Qarang, millionlab arabcha kitob bor va butun mualliflar, doʻst boʻlsin, dushman boʻlsin, Qur'onning uslubini taqlid qilishga favquloda mushtoq boʻlganlari holda, hech bir muallif, hech bir kitobida Qur'oni Karimning uslubini taqlid qilishga muvaffaq boʻlolmagan. Xuddi Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon,

ya'ni, bir shaxsda inhisor etgan bir navdir. Shunga binoan, Qur'oni Karim yo butun kitoblarning ostidadir -bu kulgili bir soʻzdir- yoki butun kitoblardan ustun, favqal-kull bir nodiradir.

Bunday buyuk bir da'voda va mushkul bir maqomda ularning a'soblarini tahrik, izzati nafslarini sindirish surati bilan "qilolmaysizlar" deya qat'iyat bilan bergan hukmi; uning amin, mutmain, e'timodli ekaniga dalildir.

Xuddi Qur'oni Karim deydiki: "Sizlar fasohatning umarosi va hammadan ziyoda fasohatga muhtoj boʻlganingiz holda, muorazaga qodir boʻlolmadingiz. Bashar ham Qur'onning muorazasiga qodir boʻlolmaydi." Va shuningdek, Qur'onning natijasi boʻlgan Islomiyatga bir nazira qilinishiga zamoni moziy qodir boʻlmagani kabi, istiqbol zamoni ham uning mislidan ojiz qolishiga bir ishoratdir.

Ya'ni: "Kofirlarga tayyorlangan bir otashdan saqlaningizki, oʻtini insonlar bilan toshlardir."

فَاتَّقُوا jumlasi اِنْ لَمْ تَفْعَلُوا jumlasiga jazo-ush shart boʻlish jihati bilan, oralarida luzumning boʻlishi lozim. Holbuki muorazaning qilinmasligi, otashdan saqlanishni istilzom etmaydi.

Shunga binoan, ixtisor uchun oʻrtadan olib tashlangan jumlalarga murojaat qilish bilan, bu luzumni qidirib topamiz. Shundayki:

1- Muorazaning qilinmasligidan, Qur'onning i'jozi lozim boʻladi.

2- Qur'onning i'jozidan, Allohning kalomi boʻlgani lozim boʻladi.

3- Allohning kalomi boʻlganidan, amrlariga imtisol lozim boʻladi.

4- Amrlariga imtisoldan, ibodatning qilinishi lozim boʻladi.

5- Ibodatning qilinishi, otashga kirmaslikka vasiladir.

Mana bu jumlalarning orasida boʻlgan luzumlarning silsilasidan, فَاتَّقُوا bilan اِنْ لَمْ تَفْعَلُوا orasidagi u yashirin luzum tazohur etadi. Va bu qilingan ijoz va ixtisordan i'jozning bir shuasi hosil boʻladi.

اَلَّت۪ى وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ : Qur'oni Karim ularni فَاتَّقُوا النَّارَ jumlasi bilan tahdid etgandan soʻngra نَارْ kalimasining bu jumla bilan vasflantirilishi bilan ham u tahdidni ta'kid va tashdid etgan. Zero oʻtini insonlar bilan toshlar boʻlgan bir otashning haybati, dahshati va xavfi yanada shadiddir. Va shuningdek, bu jumla bilan sanamlarga ibodat qilganlarni zajr va man qilishga ishorat qilingan. Shundayki: "Ey insonlar! Allohning amrlariga imtisol etmasdan, ayniqsa toshlarga va jomid narsalarga ibodat qilsangiz, muhaqqaq bilingki, sigʻinganlar bilan sigʻingan narsalarini yeb yutadigan bir otashga kirasiz."

اُعِدَّتْ لِلْكَافِر۪ينَ : Bu jumla فَاتَّقُوا bilan اِنْ لَمْ تَفْعَلُوا jumlalari orasidagi luzumni izoh qiladi va qarorlashtiradi. Ya'ni, shu otash azobi Qur'onga imtisol etmagan kofirlarga tayyorlangan. Ham bu otash toʻfon va boshqa musibatlar kabi yaxshi-yomon butun insonlarni shomil musibatlardan emas. Faqat bu musibatni jalb qilgan, kufrdir. Bu balodan qutulish chorasi, faqat Qur'oni Karimga imtisoldir.

Moziy siygʻasi bilan zikr qilingan اُعِدَّتْ kalimasi, Jahannamning al-an maxluq va mavjud boʻlib, Ahli I'tizolning keyinchalik vujudga kelishiga zahoblari kabi emasligiga ishoratdir.

Ey birodar! Otash unsuri koinotning butun qismlarini istilo qilgan juda buyuk bir unsurdir. Bir tomir kabi koinotning yaratilishidan boshlab har tarafga shox-shoda solib kelgan shu shajara-i noriyaga nazari hikmat bilan diqqat qilinsa, bu shajaraning boshida, ya'ni natijasida katta bir mevaning borligi anglashiladi. Ha, tuproqning ichida katta va uzun bir tomirni koʻrgan odam, u tomirning boshida qovun kabi bir mevaning borligini bilganidek, olamning har tarafida tomirlari boʻlgan shu shajara-i noriyaning ham Jahannam kabi bir mevasining borligiga bilhads, ya'ni sur'ati intiqol bilan hukm qila oladi.

S- Jahannam hozir mavjud boʻlgan taqdirda, yeri qayerda?

J- Biz Ahli Sunnat va Jamoat al-an Jahannamning vujudiga e'tiqod qilamiz, ammo oʻrnini tayin qilolmaymiz.

S- Ba'zi hadislarning zohiriga koʻra, Jahannam taxt-al Arzdir; ya'ni yerning ostidadir. Va shuningdek, bir hadisga nazaran, Jahannam otashining dunyo otashidan ikki yuz daraja ortiq harorati bor. Bu nuqtalarning izohi qanday?

J- Kuraning taxti markazidan iborat. Bunga binoan, Arzning taxti markazidir. Nazariyoti hikamiyacha sobit boʻlish vajhi bilan, Arzning markazida harorati ikki yuz ming darajaga yetgan bir otash bor. Chunki har oʻttiz uch ziro' chuqurligida, taxminan bir daraja harorat ortadi. Bunga binoan, markazga qadar ikki yuz ming darajali bir harorat hosil boʻladi. Mana bu nazariyaga mazkur hadisning maoli mutobiq keladi. Bunga binoan, Kura-i Arzning markazida boʻlgan ikki yuz ming daraja haroratli bir otash, Jahannamga bir urugʻ hukmida boʻlib, qiyomatda qobigʻi hukmida boʻlgan tabaqa-i turobiyani yorib, butun dahshati bilan chiqadi, tavassu' etishni boshlaydi va toʻliq tajhizoti bilan Jahannam shakllanadi, deb boʻladi. Va shuningdek, bir hadisga nazaran, "zamharir" nomli, burudat bilan yoqqan bir otash bor. Bu hadis ham u nazariyotga mutobiqdir. Zero markazi Arzdan sathiga qadar daraja-daraja ortgan yoki tanoqus etgan otash, zamharir ham dohil boʻlib, otashning butun martabalarini qamragan. Hikmati tabiiyada taqarrur etgani kabi, otash ba'zan shunday bir darajaga keladiki, yaqinida boʻlgan narsalardan haroratlarni tamoman jalb va jazb etish bilan, ularni burudat bilan yoqadi va suvni injimod ettiradi.

S- Mazkur hadisga koʻra; Jahannam Arzning markazida. Holbuki Arz Jahannamga nisbatan bir tuxum qadardir. U ulkan Jahannam Arzning qornida qanday joylashadi?

J- Ha, olami mulk, ya'ni olami shahodat, ya'ni bu koʻrayotgan olamimizga koʻra, Jahannam Arzning ichida deya, Jahannamni kichik koʻrsatyapmiz. Ammo, olami oxiratga nazaran, Jahannam shunday azamat paydo qiladiki, minglarcha Arzlarni ichiga oladi, toʻymaydi. Bu olami shahodat bir parda kabi uning tavassu'iga mone boʻlgan. Shunga binoan, Arzning ichidagi Jahannamdan maqsad, Jahannamning qalbi va Jahannamning urugʻidir. Va shuningdek, Jahannamning Arzning ostida boʻlishi, Arzning qornida yoki Arz bilan muttasil, yopishgan boʻlishini istilzom etmaydi. Zero shams, qamar, yulduz, Arz kabi kuralar, hammasi shajara-i xilqatning mevalaridir. Ma'lumki, meva ostining butun shoxlarning oralariga shumuli bor. Shunga binoan, Allohning mulki juda keng. Shajara-i xilqatning shoxlari ham har tarafga uzanib ketgan; Jahannam qayerga ketsa, yeri bor. Va shuningdek, bir hadisga koʻra, Jahannam matviydir, ya'ni bukilgan, ya'ni toʻliq ochiq emas. Demak, Jahannamning bir tuxum kabi Arzning markazida mavjud va keyinchalik tazohur etishi mumkinotdandir.

Jahannamning hozir mavjud boʻlmaganiga Moʻ'tazilalarni yoʻnaltirgan bu hadis boʻlsa kerak.

Birodar! Bu oyatning jumlalarini koʻrib chiqaylik, qaraylik; u zarflar qanday sadaflardir, ichlarida qanday javharlar bor:

Ha,

jumlasining boshidagi و harfi atfdir. Ma'lumki, bir narsaning boshqa bir narsaga atfi, oralarida bir munosabatning boʻlishiga mutavaqqifdir. Holbuki اِنْ كُنْتُمْ ف۪ى رَيْبٍ bilan يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا jumlalari orasida munosabat koʻrinmaydi. Bularning oralaridagi munosabat faqat ikki savol va javobning taqdiri bilan tazohur etadi. Shundayki:

Avvalgi oyatda ibodatga amr qilinganida, "Ibodat qanday?" deya vorid boʻlgan savolga javoban: "Qur'on ta'lim bergani kabi" deyildi. "Qur'on Allohning kalomimidir?" deya berilgan ikkinchi savolga javoban وَاِنْ كُنْتُمْ ف۪ى رَيْبٍ deyildi. Xullas, har ikki jumla orasida bu surat bilan munosabat tazohur etadi va harfi atfning ham muqtazosi sodir boʻladi.

S- اِنْ shak va taraddudni ifoda etadi. اِذَا esa, jazm va qat'iyatga dalolat qiladi. Ularning shak va rayblari Qur'on haqida qat'iydir. Shunga binoan, maqomning iqtizosi xilofiga اِنْ kalimasining اِذَا kalimasiga tarjihan zikrida qanday bir ishorat bor?

J- Ha, ularning shak va rayblarini izola etadigan sabablarning zuhuri sababli, u kabi shubhalarning vujudiga qat'iyat bilan hukm qilinmasligiga, faqat u shaklarning vujudiga yana shak va shubha bilan hukm qila olishiga ishoratdir.

اِنْ kalimasi ifoda qilgan shak va taraddud, uslubning iqtizosiga koʻradir. Xosho, mutakallimga oid emas.

اِنْ كُنْتُمْ ف۪ى رَيْبٍ bilan اِنِ ارْتَبْتُمْ jumlalari bir ma'noni ifoda qilganlari va ikkinchi jumla birinchi jumladan qisqa boʻlishi uslubga yanada uygʻun boʻlgani holda, birinchi jumlaning ikkinchi jumlaga tarjihan zikri, ularning rayblarining mansha'i; xasta tabiatlari bilan, yomon ekanliklariga ishoratdir.

S- Ular rayblarga zarf va mahal boʻlganlari holda, ularni mazruf, raybni ularga zarf koʻrsatish nimaga binoan?

J- Ha, qalblaridagi raybning zulmati butun badanlariga, qoliplariga intishor va istilo etganidan, oʻzlarining rayb ichida deb hisoblanishlariga ishoratdir.

Nakra oʻlaroq رَيْبٍ kalimasining zikri, ta'mim uchundir. Ya'ni, qaysi raybingiz boʻlsa, javob birdir; har bir raybingziga qarshi maxsus bir javob lozim emas. Qaysi choraga murojaat qilsangiz, oladigan javobingiz, Qur'onning i'jozidir. Ha, bir chashma boshida suv ichib totliligini anglagan bir odam, butun u chashmadan tasho'ub etgan ariqlarni tajriba qilishga haqqi yoʻq; zero manbai birdir. Shuning kabi, bir suraning muorazasidan ojiz qolgan odamning, butun Qur'onni tajribaga haqqi yoʻq. Chunki kotib bir.

مِمَّا dagi مِنْ bayonni ifoda qilganidan, ف۪ى شَىْءٍ kalimasining taqdirini istaydi. Taqdiri kalom,

boʻlsa kerak.

نَزَّلْنَا ta'biridan anglashiladiki; ularning shubhalarining manshai nuzul sifati boʻlib, qat'iy javoblari ham, isboti nuzuldir.

Tadrijan, ya'ni oyat-oyat, sura-sura, hodisalarga koʻra nuzulni ifoda qilgan taf'il bobidan نَزَّلْنَا kalimasining, daf'atan nuzulga dalolat qilgan if'ol bobidan اَنْزَلْنَا kalimasiga tarjihan zikr qilinishi; ularning da'volarida "Nima uchun Qur'on daf'atan nozil boʻlmagan?" deya dalil keltirishganiga ishoratdir.

عَبْدِنَا : Abd lafzining nabiy yoki Muhammad (S.A.V.) lafzlariga jihati tarjihi; abd ta'biri Paygʻambar Alayhissalotu Vassalamning azamatiga va ibodatining uluvvi darajasiga ishorat boʻlgani kabi,

اُعْبُدُوا amrini ta'kiddir va Rasuli Akram haqida vorid boʻlgan vahmlarni daf qilish boʻlib, u zot butun insonlardan ziyoda ibodat qilgan va Qur'onni oʻqigan.

فَاْتُوا : Bu amr, ta'jiz uchundir. Ya'ni, amrdan maqsad, muxotobdan bir narsa talab emas. Faqat boshlariga urish bilan muorazaga, tajribaga da'vat qilishki, ajzlari namoyon boʻlsin.

بِسُورَةٍ ila oxir... Bu ta'birdan tushuniladiki; ularning ilzomlari, ajzlari oxirgi hadga yetgan. Zero toʻqqiz darajaga yetgan tahaddining, ya'ni muorazaga da'vat qilishning ta'birlari, tabaqalari bor.

1- Yuksak nazmi bilan, ixboroti gʻaybiyasi bilan, ixtivo etgan ulum va oliy haqoiqi bilan barobar toʻliq bir Qur'onning mislini ummiy bir shaxsdan keltiring.

2- Agar bunday mislini keltirish toqatingizdan ustun boʻlsa, baligʻ bir nazmi bilan uydirma narsalardan boʻlsada keltiring.

3- Agar bunga ham qudratingiz yetmasa, oʻn sura qadar bir mislini keltiring.

4- Bu ham mumkin boʻlmagan boʻlsa, uzun bir suraning mislini keltiring.

5- Agar bu ham sizga oson boʻlmasa, qisqa bir suraning misli boʻlsin.

6- Agar ummiy bir shaxsdan imkon topmagan boʻlsangiz, olim va kotib bir odamdan boʻlsin.

7- Bu ham boʻlmagan taqdirda, bir-biringizga yordam berish surati bilan qiling.

8- Bunga ham imkon topilmagan taqdirda, butun ins va jinlardan yordam istanglar va butun afkorning natijalaridan istimdod etinglar. Natijalari tamoman yoningizda boʻlgan kutubi Arabiyada mavjud. Butun kutubi Arabiya bilan Qur'on orasida bir muqoyasa qilinsa, Qur'on muqoyasa qilinmaydi. Chunki hech biriga oʻxshamaydi. Shunday ekan, Qur'on yo hammasidan past yoki hammasidan yuqoridir. Birinchi ehtimol botil va maholdir. Shunday ekan, hammasidan yuqori, favqal-kull bir kitobdir. Oʻn uch asrdan beri misli vujudga kelmagan, bundan soʻngra ham vujudga kelmaydi, vassalom.

9- "Bizning shohidlarimiz yoʻq. Agar muorazaga kirishsak, bizni qoʻllaydigan hech kim yoʻq." deya koʻrsatgan u bahonalarini ham daf qilish uchun, "Shohidlaringizga ham muso'ada qilingan. Ularni ham chaqiring, sizga yordam berishsin."

Xullas, bu tabaqalarga diqqat qilinsa, muorazaning shu martabalariga ishoratan, Qur'oni Karim qilgan ijoz bilan koʻrsatgan i'jozga bir shua koʻrinadi.

Birodar! Qur'oni Karimdan eng qisqa bir suraga muoraza qilishdan basharning ajzi mazkur izohot bilan sobit boʻldi. Ammo i'jozning limmiyat jihati qoldi. Ya'ni, basharning ajzini intoj etgan illat va sabab nima? Ha, Qur'on bilan muoraza va muborazaga chiqqan insonlarning quvvati Janobi Haq tarafidan koʻrlashtirilib, muorazani qila oladigan qobiliyatdan sukut ettirilgan. Faqat Abdulqohir Jurjoniy, Zamahshariy, Sakkokiy kabi balogʻat imomlariga koʻra basharning quvvati Qur'onning yuksak uslub va nazmiga yetisholmaganidan, ajzi tazohur etgan. Yana Sakkokiy deganki: "I'joz zavqiydir, ta'rif va ta'bir qilib boʻlmaydi.

Ya'ni, fikri bilan i'jozni zavq qilmagan, ta'rif bilan voqif boʻlolmaydi.. asal kabidir." Lekin Abdulqohir iltizom etgan vajhga koʻra, i'jozni ta'rif va ta'bir etish mumkin. Biz ham bu vajhni qabul qilamiz.

S- "Toifa", "najm", "navbat" kalimalari "sura" kalimasining vazifasini ado qila oladilar. "Sura" kalimasining ularga tarjihan zikrida nima bor?

J- Ularni shubhalarining mansha'i bilan ilzom va choʻktirishdir. Shundayki:

Ularni shubhaga tushirgan, goʻyo Qur'onning daf'atan nozil boʻlmaganidir. Demak, Qur'on daf'atan nozil boʻlgan boʻlsaydi, Allohning kalomi boʻlganida shubhalari boʻlmasdi. Lekin parcha-parcha nozil boʻlganidan, shubhalariga bois boʻlib; "Bu basharning kalomidir, parcha-parcha qilinishi osondir, biz ham qila olamiz." deya shubhaga tushdilar. Qur'oni Karim ham ularning oson deb oʻylagan yoʻllarini, بِسُورَةٍ ta'biri bilan ixtor va "Qani, mislini keltiring va siz oson deb oʻylagan parcha-parcha shaklida boʻlsin" deya, ularni oson deb oʻylagan yoʻllarida boʻgʻgan. Va shuningdek, Zamahshariyning bayoni vajhi bilan, Qur'oni Karimning suralarga taqsim qilingan bir shaklda nozil boʻlishida koʻp foydalar bor. Ha, koʻp gʻarib latoifni ichiga olgani uchun, shu uslubi gʻarib ixtiyor qilingan.

مِنْ مِثْلِه۪ dagi zamir yo Qur'onga roji'dir, ya'ni "Qur'onning mislini keltiring" yoki Hazrat Muhammadga (S.A.V.) oiddir. Ya'ni, bir surani u zotning (S.A.V.) misli boʻlgan ummiy bir shaxsdan keltiring. Lekin birinchi ehtimolga koʻra iboraning haqqi مِثْلِ سُورَةٍ مِنْهُ ekan, iqtizoning xilofiga بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِه۪ deyilgan. Buning sabablari: Chunki birinchi ehtimolda ikkinchi ehtimolning ham mulohazasi va ri'oyati lozim. Zero, yolgʻiz Qur'onning mislini keltirish bilan masala tugamaydi. Faqat ummiy bir shaxsdan keltirilishi lozim va muorazaning tamomiyatiga shartdir. Shuning uchun ham مِنْ مِثْلِه۪ dagi zamirning Qur'onga roji' boʻlishi lozim, ham iboraning tabdili lozimki, har ikki ehtimol mar'i boʻlsin. Va shuningdek, muorazaning tamomiyati, yolgʻiz bir suraning mislini keltirish bilan boʻlmaydi. Faqat Qur'onning tamomiga misl boʻladigan bir majmu'dan, bir kitobdan olingan bir suraning mislini keltirish shart boʻlganiga ishoratdir. Va shuningdek, nuzulda Qur'onning amsoli boʻlgan kutubi samoviyaga zehnlarni oʻgiradiki, oralarida qilinadigan muvozana bilan Qur'onning uluhiyati tushunilsin.

وَادْعُوا Bu ta'birning "istio'na" yoki "istimdod" kalimalariga jihati tarjihi, "da'vat" kalimasining ishlatilish yerlaridan anglashilish vajhi bilan; ularni balolardan, zahmatlardan qutqarib yordam berganlar hozir boʻlib, yolgʻiz chaqirishlari lozimdir, ortiqcha bir zahmatga ehtiyoj boʻlmaganiga ishoratdir. "Istio'na va istimdod" kalimalari esa yordamchilarning hozir boʻlganliklariga dalolat qilmaydilar.

شُهَدَٓاءَ Bu ta'bir uch ma'noga tatbiq qilinishi mumkin:

Buyuk adiblar. Bu ma'noga koʻra, ularning muoraza ma'nosida "Bizning quvvatimiz muorazaga kifoya boʻlmasa ham, buyuk adib va hoʻjalarimizning muorazaga qudratlari bor" deya aytgan yolgʻonlarini ham Qur'oni Karim وَادْعُوا amri bilan kesib otgan.

Muorazani dastaklab shahodat qilganlar. Bu ehtimolga nazaran, ularning "Biz muorazaga kirishsak, bizni dastaklagan, guvohlik qilgan yoʻq", deya koʻrsatgan bahonani ham Qur'oni Karim, muso'ada berish surati bilan "Qani, shohidlaringizni ham chaqiring, sizni taqviya etsinlar" deya u bahonani ham yolgʻonga chiqargan.

Aliha ma'nosida. Bu ma'noga nazaran, xuddi Qur'oni Karim ularga qarshi "Hoy, bu qadar sigʻingan ilohlaringiz bor ekan, bunday tang va mashaqqatli bir vaqtingizda nima uchun ulardan yordam istamaysiz? Ularni chaqiringki, bu muoraza balosidan sizni qutqarsinlar." deya bu jumla bilan ularga istehzo etgan, yuzlariga kulgan.

شُهَدَٓاءَكُمْ : Ixtisosni ifoda qilgan shu izofa شُهَدَٓاءَ kalimasining har uch ma'nosiga ham qaraydi. Shundayki:

1- Modomiki buyuk adib va domlalaringiz bor, tabiiyki orangizda irtibot, hurmat va muhabbat bor va yoningizda hozir boʻlib, gʻoyib ham emaslar. Agar ularning bu dahshatli muorazaga qudratlari boʻlsaydi, har holda yordam berardilar. Demak, ular ham sizlar kabi ojizdirlar, aybga buyurmang.

2- Muorazada sizlarni qoʻllaydigan, shahodat qiladigan har kim boʻlsa boʻlsin, qabul qilamiz, chaqiring. Ammo ular bunday badihul-butlan bir da'voda yolgʻon shahodatga jasorat qilolmaydilar.

3- Ma'bud ittihoz etgan alihalaringiz nega sizga yordam bermayaptilar? Ularni ham chaqiring, koʻraylik. Faqat ularda jon yoʻq, shuurlari ham boʻlmagani kabi, hech bir narsaga ham qodir emaslar. Ularni ham ma'zur koʻring.

مِنْ دُونِ اللّٰهِ Ya'ni: Allohdan ma'ada. Bu qayd shuhadoning birinchi ma'nosiga koʻra ta'mimni ifoda qiladi.

Ya'ni: "Allohdan ma'ada, dunyoda naqadar arbobi fasohat boʻlsa, chaqiring." Shuhadoning ikkinchi ma'nosiga nazaran, ojizliklariga ishoratdir. Chunki bir masalada ojiz va magʻlub boʻlgan qasam ichadi, shohidlarni koʻrsatadi. Bu ojizlar uchun bir usuldir. Shuhadoning uchinchi ma'nosiga koʻra, ularning Rasuli Akram bilan muorazalari, xuddi shirk bilan tavhid yoki jamodot bilan Xoliqi Arz va Samovot orasida bir muoraza boʻlganiga ishoratdir.

اِنْ كُنْتُمْ صَادِق۪ينَ : Bu jumla, "Biz istasak Qur'onning mislini qilamiz" deya avvalroq sarf qilgan soʻzlariga ishoratdir. Va shuningdek, ularning yolgʻonchi ekaniga bir ta'rizdir. Ya'ni: Sidq arbobi emassiz, faqat safsatachi odamlarsiz. Ha, siz haqni talab qilarkan rayb, shubha qudugʻiga tushmadingiz; faqat rayb, shak va shubhalarga yugurarkan, ichiga tushgan aqlsiz odamlarsiz.

jumlasining jazo-ush sharti, maqoblining xulosasidir. Taqdiri kalom:

Ya'ni: "Soʻzingizda sodiq boʻlsaydingiz, qilar edingiz."

Birodar! اِنْ كُنْتُمْ صَادِق۪ينَ تَفْعَلُوا jumlasi ularga qarshi bir qiyosi istisnoiyni tazammun etgan. U qiyosning surati tashakkuli: "Agar sodiq boʻlsaydingiz, qilardingiz; biroq qilolmadingiz, Shunday ekan sodiq emassiz." Faqat Qur'oni Karim, muqaddima-i istisnoiya oʻrnida, ya'ni "Biroq qilolmadingiz"ga badal, فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا ila oxir jumlasini shakni ifoda qilgan اِنْ bilan aytgan. Buning sabablari esa, ularning "qilamiz" deya qilgan gumonni bir daraja erkalash uchundir. Va shuningdek, u qiyosning natijasi boʻlgan "sodiq emassiz" oʻrniga ham, u natijaning uchinchi darajada lozimining illati boʻlgan فَاتَّقُوا النَّارَ degan. Taqdiri kalom: "Agar sodiq boʻlsaydingiz qilardingiz, lekin qilolmadingiz. Shunday ekan, sodiq emassiz. Shunday ekan, xasmingiz boʻlgan Rasuli Akram sodiqdir. Shunday ekan, Qur'on moʻ'jizdir. Shunday ekan, iymon va tasdiqingiz lozimki, otashga tushmangiz."

فَاتَّقُوا النَّارَ Bu amri Ilohiy ularga qilingan tahdidlarni dahshatga tishiradi.

اِنْ لَمْ تَفْعَلُوا jumlasidagi تَفْعَلُوا kalimasi, fe'li muzoriydir. Bu fe'l zamoni hol bilan istiqbol orasida mushtarakdir. Hurufi shartiyadan boʻlgan اِنْ zamoni holdan istiqbol togʻlariga otyapti. Hurufi jazimadan boʻlgan لَمْ istiqboldan moziy daralariga uloqtiryapti. Bechora تَفْعَلُوا har ikki adatning qoʻllarida toʻp kabi oʻyinchoq boʻlgan. Bu adatlarning bu vaziyatlari zehnlarni ham moziyga, ham istiqbolga yuboradiki; moziyni bezatgan baligʻ xitobalari, oltin bilan yozilgan muallaqotlari Qur'onning yaqiniga ham kelolmaganlarini koʻrsinlar. U sahifani koʻrgandan soʻngra, istiqbol sahifasini ham unga qiyos qilsinlar.

تَفْعَلُوا ning تَاْتُوا kalimasiga tarjihida ikki nukta bordir:

Birisi: Qur'onning i'jozi, ularning ajzidandir. Ajzlari esa, asardan boʻlmasdan fe'ldan ekaniga ishoratdir. Ya'ni, ajzlarining mansha'i; Qur'onning misli emasdir, u mislni qilishdandir.

Ikkinchisi esa: Ilmi Sarfda ف ع ل butun fe'llarning tarozisi boʻlgani kabi; uslublarda ham uzun hikoyalarni, ishlarni, voqealarni, qissalarni bir lafz bilan ifoda qilgan bir fazlakadir. Xuddi kinoya turidan jumlalarni ta'bir qilgan bir zamirdir.

وَلَنْ تَفْعَلُوا dagi لَنْ hurufi nasibadan boʻlib, dohil boʻlgan fe'lni istqibolga naql qiladi, muakkad yoki muabbad boʻlib istiqbolda nafiy etadi. Demak, bu jumlaning qoili juda buyuk bir itminon va jiddiyat bilan, shak va shubha qilmasdan bu hukmni bergan. Bundan tushuniladiki, u zotning ishlarida hiyla yoʻq.

S- فَاتَّقُوا Ittiqo bilan tajannub, ikkisi ham bir ma'noni ifodalaydi. Ittiqoning tajannubga jihati tarjihi nima?

J- Ha, ittiqo iymonga tobedir. Ya'ni, ittiqo iymon boʻlgandan soʻngra hosil boʻladi. Tajannubda bu tobeiyat yoʻq. Shunga binoan, ittiqo kalimasi iymonni eslatadi va ittiqo lafzi bilan iymonga imo va ishorat qilinishi mumkin. Faqat tajannub kalimasi bu ishni qilolmaydi. Shuning uchun, اِنْ لَمْ تَفْعَلُوا ning haqiqiy jazosi boʻlgan

اٰمَنُوا ning oʻrnida تَجَنَّبُوا ga tarjihan فَاتَّقُوا ixtiyor va iqoma etilgandir.

اَلنَّارَ : Norning اَلْ bilan ta'rifi, norning ma'hudiyat va ma'lumiyatiga ishoratdir. Chunki anbiyo-i i'zomdan eshitilish surati bilan, zehnlarda ma'lumiyati taqarrur etgan.

S- اَلَّت۪ى asmo-i mavsuladandir. "Sila" dohil boʻlgan jumlaning avval ma'lum boʻlganini iqtizo etadi. Holbuki silasi boʻlgan

avvalroq muxotoblarga ma'lum emas ekan?

J- نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ oyati bu oyatdan avval nozil boʻlganiga nazaran muxotoblar undan kasbi ma'lumot etganlariga binoan, bu yerda اَلنَّارَ bilan اَلَّت۪ى orasida tavsif muomalasi qilingan.

وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ : Bu qaydlardan maqsad, tahdiddir. Tahdidlarning ta'kid va tashdid etilganiga binoan, bu yerda اَلنَّاسُ kalimasi bilan ta'kid etilgan; حِجَارَةٌ lafzi bilan ham tashdid va tavbix etilgan. Shundayki: "Manfaat, najot umidi bilan toshdan ma'mul ma'bud ittihoz etgan sanamlaringiz sizga ta'zib vositasi, ya'ni sizni yondirib yoqqan otashga oʻtin boʻlishgan. Bechoralar! Nima uchun buni oʻylamaysiz?"

S- اُعِدَّتْ لِلْكَافِر۪ينَ Jumlada maqomning iqtizosi xilofiga لَكُمْ oʻrniga لِلْكَافِر۪ينَ deyilishi nimaga binoan?

J- Ha, Qur'oni Karim ta'qib qilgan usul, koʻpincha oyatlarning oxirida kulliy qoidalarni, fazlakalarni aytganiga koʻra, Qur'oni Karim ularning Jahannamlik ekanini isbot qilgan dalilning ikkinchi muqaddimasiga ishorat qilish uchun, ismi zohirni zamir oʻrniga, ya'ni لِلْكَافِر۪ينَ jumlasini لَكُمْ oʻrniga iqoma bilan ta'mim qilgan. Taqdiri kalom:

Ya'ni: "Sizlar Jahannamliksiz, chunki kofirlardansiz. Jahannam ham kofirlar uchun."

Ya'ni: "Iymon keltirgan va solih amallar qilgan moʻ'minlarga bashorat berki, ostida anhorlar oqqan Jannatlar ularnikidir. U Jannatlardan bir meva yegan vaqt, bular bundan avval yegan mevalarimiz derlar. Bir-biriga oʻxshash bir suratda rizqlar keltirib beriladi. Va u Jannatlarda ular uchun pokiza ayollar bordir. Va ular Jannatlarda ham doimiy bir shaklda qoladilar."

Birodar! Bu oyatning avvalo maqobli bilan boʻlgan irtibotidan bahs qilamiz. Shundayki:

Bu oyatning oʻtgan oyatlar bilan mutafovit koʻp irtibotlari bor. Ya'ni, mazkur jumlalarga toʻgʻri bu oyatdan uzanib ketgan muxtalif xatlar bor. Qarang, Qur'oni Karimning bu oyat bilan ishorat qilgan natijasi, iymon bilan amali solihning samarasi, suraning boshida moʻ'minlarga qilgan madhu sanoga qaraydi.

Va yana, suraning boshida, kofir va munofiqlarga qilgan zamm va tahqirlaridan soʻngra tutgan yoʻllarining ularni abadiy bir shaqovatga yoʻllashini bayon qilgan. Bu oyat bilan tasrih etgan saodati abadiyaning nurini koʻrsatib, ularning bu buyuk ne'matlarni yoʻqotganlaridan chekkan hasratlarini tazyid va orttirgan.

Va yana, يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا bilan amr qilgan bir qism dunyo lazzatlarining tarkiga bois boʻlgan ibodatdan nash'at etgan zahmat va mashaqqatlarga qarshi, bu oyat bilan Jannatning eshigini ochib, Jannatning lazoizini koʻrsatish bilan moʻ'minlarning qalblarini tatmin va ta'min etgan.

Va yana, taklifning asosi va iymonning birinchi rukni boʻlgan tavhidni avvalroq isbot qilgan. Bu oyatda ham tavhidning samarasini va rahmatning unvonini Jannat va saodati abadiya bilan koʻrsatgan.

Va yana, yuqorida nubuvvati Muhammadiya (S.A.V.)

oyati bilan ishorat qilingan i'joz bilan isbot qilingan. Bu yerda ham, tabshir va inzor kabi nubuvvat vazifalariga lisoni Qur'on bilan ishorat qilingan.

Va yana, yuqorida i'od va inzor; ya'ni taxvif va tahdidlar qilingan. Bu yerda ham va'dalar, ragʻbatlar, bashoratlar qilingan. Bularning orasidagi munosabat tazodiy bir munosabatdir.

Va yana, nafsni va vijdonni, aqlning hukmlariga itoatlarini davom ettirgan targʻib va tarhib, ya'ni umid va qoʻrquv hislari lozimdir. Bu hislarning vujud topib davom etishlari faqat targʻib va tarhib, ya'ni umidlantirish va qoʻrqitish bilan boʻladi. Targʻib va tarhibning davomi faqat vijdonda mavjud tahrik etuvchi bir amirning vujudi bilan boʻladi. Xullas, bu oyat bilan targʻib hissi uygʻotilgan. Avvalgi oyatlar bilan esa tarhib hissi tahrik etilgan. Bu e'tibor bilan oralarida tazodiy bir munosabat bor. Va yana, oʻtgan oyatlarda oxiratning bir shiqqiga, ya'ni Jahannamga ishorat qilingan. Bu oyatda ikkinchi shiqqi boʻlgan Jannatdan xabar berilgan. Bu e'tibor bilan oxiratning har ikki shiqqi ham zikr qilingan boʻlyapti.

Birodar! Jannat va Jahannam shajara-i xilqatdan abadga toʻgʻri uzanib ketgan ikki shoxdan tazohur etgan ikki samaradir va koinotning tasalsulan kelayotgan silsilalarining ikki natijasidir va abadga toʻgʻri oqib ketgan koinot saylining ikki mahzani va ikki hovuzidir. Ha, Janobi Haq gʻayri mutanohiy hikmatlar uchun bu olamni imtihonga sahna qildi; yana soʻngsiz hikmatlar uchun tagʻayyurotga, tahavvulotga, inqiloblarga mahal boʻlishini iroda qildi; va yana soʻngsiz gʻoyalar uchun xayr bilan sharni, naf' bilan zararni, husn bilan qubhni, xulosa yaxshilik bilan yomonlikni aralash bir shaklda Jannat va Jahannamga urugʻ boʻlish uchun koinotning shu mazraasiga sochdi. Ha, modomiki bu olam navi basharning imtihon maydonidir va musobaqa yeridir; yaxshilik bilan yomonlikning bir-biridan tafriq qilib boʻlmaydigan darajada muxtalit va aralash boʻlishi lozimki, insonlarning darajalari tazohur etsin. Imtihon va tajriba zamonlari tugagandan soʻng yomon insonlar:

"Ey mujrimlar! Bir tarafga ajraling" deya dahshatga soluvchi, saiqavoriy, shiddatli amri Ilohiyga ma'ruz qolishlari kabi; yaxshi insonlar ham

"Doimiy qolish uchun Jannatga kiring", deyilgan Janobi Haqning mun'imona, shafiqona, lutfkorona amrlariga mazhar boʻladilar. Insonlar bu ikki qismga ayrilgandan soʻngra, koinot ham tasfiya amaliyotiga duchor boʻladi. Yomonlikni, sharni, zararni tavlid etgan moddalarning bir tarafga chekinishi bilan Jahannamning; yaxshilikni, xayrni, naf'ni vujudga keltirgan moddalarning ham boshqa tarafga chekinishi bilan Jannatning tajhizotlari ikmol etiladi.

Bu oyat maqobli bilan barobar qiyomatga, hashrga ishorat qiladi. Shunga binoan, bu masalada nazarga olinadigan toʻrt nuqta bor:

Birinchisi: Olamning imkoni xarobiyati bilan oʻlimi. Ikkinchisi: Xarobiyatning sodir boʻlishi. Uchunchisi: Ta'mir va ihyosi. Toʻrtinchisi: Ta'mirining imkoni va sodir boʻlishi.

Xarobiyati olam imkon doirasida boʻlib-boʻlmaganidan bahs qilamiz. Ha, olamda takomul qonuni bordir. Bu qonunga tobe boʻlgan nashvu namo qonuniga dohildir. Bu qonunga dohil boʻlganning bir umri tabiiysi bor. Umri tabiiysi boʻlganning ajali fitriysi bor; ajalning panjasidan qutulolmaydi. Ha, koinot ixtivo etgan anvo'ning va bu anvo' ihota etgan afrodning qismi aksariysi bu qonunlarga tobedirlar. Shunga binoan, olami sagʻir deyilgan inson oʻlimdan va xarobiyatdan qutulolmagani kabi, insoni kabir deyilgan olamning ham oʻlimdan najoti yoʻq. Va shuningdek, koinotning bir daraxti oʻlimdan, tarqalishdan xalos boʻlmagani kabi, shajara-i xilqatdan boʻlgan koinot silsilasining ham xarobiyatdan qutulishi yoʻq. Ha, agar koinot umri fitriysidan avval xorijiy bir taxribotga yoki Sone'i tarafidan bir hadm va qiyomatga ma'ruz qolmasa ham, fanniy bir hisob bilan koinotning shunday bir kuni keladiki;

kabi oyatlarga masadaq boʻladi va insoni kabir deyilgan ulkan koinot shu boʻshliqni sakarotining baqiriqlari bilan toʻldiradi.

Xarobiyati olamning sodir boʻlishi. Ha, butun samoviy dinlar olamning xarob boʻlishida muttafiqdirlar. Ham har bir fitrati salima olamning oʻlishiga shahodat qiladi. Va koinotda koʻz bilan koʻringan shu qadar nav'iy, fardiy, yavmiy, shahriy, sanaviy tagʻayyurot, tahavvulot, inqiloblarning yolgʻiz ishorati bilan emas, sarohatlari bilan qiyomatning kelishi sobitdir. Agar bu ijmol bilan qanoat hosil qilolmagan boʻlsang, bir parcha izohot beraylik.

Birodar! Koinot deganimiz shu imorati Ilohiy shunday ulviy, yuksak, chuqur, nozik nizomlarga tobe va shunday ajib-gʻarib robitalarga bogʻliqki, agar bir devori yoki bir toshi, "Oʻrningdan chiq!" amriga hadaf boʻlsa; darhol olam oʻlim xastaligiga tushadi, sakarotni boshlaydi; yulduzlar orasida musodamalar, ajrom orasida muhorabalar sodir boʻladi. Shu gʻayri mutanohiy boʻshliq; juda shiddatli hayqiriqlar, juda dahshatli chaqmoqlar, juda qoʻrqinch ovozlar, sadolar, shovqinlar va guldurashlar bilan toʻladi. Ha, insoni kabirning oʻlimi, kichik bir oʻlim emas. Sakarotni boshlagan zamon, milliardlab kuralarning toʻqnashuvidan hosil boʻlgan boʻronning na tasavvuri va na ta'rifi va na koʻrilishi imkon doirasidadir.

Mana bu shiddatli oʻlim bilan xilqat hushdan ketadi, koinot yoyiladi, xilqatning yogʻi bilan ayroni bir-biridan ajraladi. Jahannam moddasi bilan, qabilasi bilan bir tarafga chekinadi; Jannat ham latofati bilan, lazoizi bilan va butun goʻzal unsurlari bilan tajalliy va injilo etadi.

S: Koinot ilk yaratilishida abadga mos tarzda sobit bir shaklda yaratilsaydi; bunday tagʻayyurotli, inqilobli, moili inhidom bir suratda yaratilib, keyinchalik taxribdan soʻngra abadiyatga daxldor, metin bir shaklda qilinishidan yanada yaxshi va yanada qisqa boʻlmasmidi?

J: Qachonki Janobi Haq, hikmati azaliya bilan inoyati azaliyaning iqtizosi bilan, insonlarning qobiliyatlarining tazohurini va iste'dodlarining nashvu namosini iroda qilish bilan, navi basharni imtihon va tajribaga tobe tutdi, zararlarni manfaatlarga qoʻshdi, sharlarni xayrlarning ichiga otdi, goʻzalliklarni xunukliklar bilan jam etdi; hammasini bir-biriga aralashtirib koinotning xamiri bilan barobar yaratilish togʻorasida qorgandan soʻngra, koinotni tagʻayyur, tabaddul, takomul qonunlariga tobe tutdi.

Qachonki imtihon pardasi yopiladi va tajriba zamoni nihoyat topadi va koinot dalasining vaqti hasadi hulul etadi. Sone'-i Hakim inoyati bilan, bir-biri bilan aralash qorgan zidlarni tasfiya etadi, ichlaridan tagʻayyurni vujudga keltirgan sabablarni ayiradi va ixtilof moddalarini tafriq etadi. Soʻngra Jahannam abadga mos tarzda metin va qoviy bir jism bilan tashakkul etib, وَامْتَازُوا xitobiga hadaf boʻladi. Jannat esa asosoti bilan barobar abadiy va muhkam bir shaklda tajalliy etadi va munjaliy boʻladi. Ha, kerak boʻlsa Jahannamni, kerak boʻlsa Jannatni tashkil qilgan ajzo va moddalar orasida munosabat bor, ziddiyat yoʻq. Munosabat intizomning shartidir, nizom ham davomga sababdir. Va shuningdek, bu ikki manzilning yaratilishi ham, abadiy boʻlganlari uchun, vujudlarini tashkil qilgan ajzo tagʻayyurga ma'ruz emas. Chunki dunyodagi jismlarining tarkib va tahlillari orasida muvozana yoʻq. Ya'ni, jism binolariga kirganlarning, chiqqanlarning orasida nisbat yoʻq. Shuning uchun inhilolga yüz tutadilar. Faqat oxiratdagi jismlarning qurilishi unday emas. Ajzolari orasida tom ma'nosi bilan muvozana bordirki; inhilolga mahal qolmaydi.

Ya'ni, dunyoning ikkinchi ta'miri bilan hashrning sodir boʻlishi. Ha, tavhid va nubuvvatning isbotlari yolgʻiz dalili naqliy bilan sahih emas. Chunki davr lozim keladi. Ha, Qur'on va hadisdan iborat boʻlgan naqliy dalillarning sihhati, nubuvvatning sihhat va sidqiga bogʻliq. Agar nubuvvat ham dalili naqliy bilan isbot qilinsa, mahol lozim keladi. Shuning uchun Qur'oni Karim tavhid bilan nubuvvatni daloili aqliya bilan isbot qilgan. Ammo hashr masalasining ham aqliy, ham naqliy dalillar bilan isboti sahihdir.

Dalili aqliy bilan isboti,

oyati karimasining bahsida bayon qilingan. Xulosasi:

Vujudlarida shak va shubha boʻlmagan nizom, rahmat va ne'mat faqat va faqat hashrning kelishi bilan va ikkinchi bir hayotning tahaqquqi bilan nizom, rahmat, ne'mat boʻla oladilar. Agar hashr kelmasa va ikkinchi bir hayot tahaqquq etmasa, bularni asmo-ul azdoddan sanash lozim boʻladi.

Dalili naqliy esa: Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon bilan butun anbiyo hashrning kelishiga ittifoq qilganlar.

Aqliy va naqliy dalillar esa: Faxriddin-ar Roziyning tafsirida bu kabi dalillarni bildirgan oyatlar bayon qilingan. Xulosa: Ayniqsa hayvonot va nabototda doimo sodir boʻlgan hashrlarga diqqat qilib taammul etgan odam, qoʻlga kiritadigan mutafarriq alomatlar bilan hashrning sodir boʻlishiga hads bilan, ya'ni bir sur'ati intiqol bilan hukm qiladi.

Hozir bu oyatning jumlalarini bir-biriga bogʻlagan munosabatlarga kelaylik. Ha, bu oyatning javharlarini nazm etgan va jumlalarining silsilasiga madori bahs boʻlgan nuqta, saodatdir. Shundayki

Birinchi va eng birinchi qismi: Allohning rizosiga, lutfiga, tajalliysiga, qurbiyatiga mazhar boʻlishdir.

Ikkinchi qismi esa, saodati jismoniyadir. Buning asoslari; maskan, akl, nikoh boʻlib uchdir. Va bu uch asosning darajalariga koʻra saodati jismoniya tabaddul etadi. Va bu qism saodatni ikmol va itmom etgan, xulud va davomdir. Chunki saodat davom qilmasa, ziddiga inqilob etadi.

Birinchi qism saodatning aqsomi tafsildan mustagʻniydir yoki imkonsizdir.

Ikkinchi qism saodatning aqsomi esa: Ha, "maskan"ning eng latifi, eng jozibador shakli; atrofi arbaasi turli-tuman gul va chechaklar bilan muzayyan, bogʻ-boʻstonlar bilan oʻralgan, ostida suvlar, anhorlar oqqan qasr va koʻshklardir. Ha, jomid qalblarni ishq va shavq bilan ihyo etgan, soʻngan ruhlarni xushnud va shod etgan, shoirlarga sarmoya oʻlaroq shoirona tashbehlarni, tamsillarni, uslublarni ilhom etgan; suvlar bilan hazravot va nabototdir. Saodatning ikkinchi asosi boʻlgan "akl" esa, ma'kulot (yeyiladigan) quvvat berish jihati bilan, eng yaxshisi, eng lazizi, ma'luf boʻlgan qismdir. Ya'ni, insonga gʻarib, vahshiy boʻlmagan narsalardir. Chunki ulfat bilan u ne'matning daraja-i qiymati bilinadi; lazzat berish jihati bilan ham lazzatning eng buyuk lazzati, tajaddud va tabaddulidandir. Va shuningdek, akl lazzatini ikmol etgan sabablardan biri ham, u rizqning oʻz amalining ujrati ekanini bilishdir; ikkinchi bir sabab ham u rizq manbaining doimo koʻz oʻngida hozir boʻlishiki, qalbi mutmain boʻlsin, rizq uchun xavotirlanmasin. Saodatning asoslaridan "nikoh" esa: Ha, insonning eng koʻp ehtiyojini tatmin etgan, qalbiga muqobil bir qalbning mavjud boʻlishiki, har ikki taraf sevgilarini, ishqlarini, shavqlarini mubodala etsinlar va lazoizda bir-biriga sherik, gʻam va qaygʻuli narsalarda ham yakdigariga muovin va yordamchi boʻlsinlar. Ha, bir ishda mutahayyir qolgan yoki bir narsaga shoʻngʻib tafakkur qilgan odam hatto zehnan boʻlsin, istaydiki; birisi kelsin, oʻzi bilan u hayratni, u tafakkurni boʻlishsin. Qalblarning eng latifi, eng shafiqi; qismi soniy bilan ta'bir qilingan ayol qalbidir. Faqat ayol bilan ruhiy imtizojni (turmushni) ikmol etgan, qalbiy unsiyat va ulfatni itmom etgan, suriy va zohiriy boʻlgan doʻstlikni samimiylashtirgan; ayolning iffati bilan, axloqi sayyiadan toza va pok boʻlishi va xunuk kamchiliklardan xoli boʻlishidir.

S- Yeyish, ichish shaxsiy vujudni ibqo etish uchundir. Chunki vujuddan erib ayrilgan narsalarning oʻrnini toʻldirib ta'mir qilish, ovqat va gʻido bilan boʻladi. Nikoh ham, navning baqosi uchun. Holbuki oxiratda ashxas abadiy boʻlganidan, vujudlarida erib ayrilgan bir narsa yoʻqki, gʻidoga ehtiyoj boʻlsin va oxiratda tanosul yoʻqki, nikohga luzum boʻlsin?

J- Yeyish, ichish va nikohning foydalari, yolgʻiz baqoga va tanosulga munxasir emas.

Ha, shu alamli, qaygʻuli olamda boʻlganlarda juda katta lazzat va foydalar boʻlsin-u, lazzatlar yeri boʻlgan olami saodatda nima uchun yanada nazih lazzat va foydalari boʻlmasin?

S- Bu olamda lazzat alamning daf qilinishidan hosil boʻladi. Holbuki oxiratda alam yoʻq?

J- Alamning daf qilinishi, lazzatning sabablaridan biridir. Boʻlmasa lazzat unga munxasir emas. Va shuningdek, olami abadiyning bu olamga oʻxshatilishi, qiyosi ma'alfariqdir. Ya'ni, oralarida koʻp farqlar boʻlganidan, bir-biriga oʻxshamaydi. Jannat bilan Xorxor Bogʻining {(Hoshiya) Xorxor Vandagi muallifning madrasasining nomidir.} orasida qanday nisbat boʻlsa, Jannatning lazzatlari bilan dunyoning lazzatlari orasida ham aynan shunday nisbat bor. Jannatning Xorxor Bogʻidan darajalari naqadar koʻp yuksak boʻlsa, uxroviy lazzatlar ham dunyo lazzatlariga koʻra shundaydir. Har ikki olam orasida bu katta tafovutga Ibn Abbos

jumlasi bilan ishorat qilgan. Ya'ni, "Jannatda dunyo mevalarining yolgʻiz ismlari bordir."

Ya'ni, ismlari birdir, faqat lazzatlari boshqadir.

Jannatda lazzatning davomi masalasi esa: Ha, lazzatning haqiqiy lazzat boʻlishi, zavol koʻrmasdan davom etishidadir. Zero, alamning zavoli lazzat boʻlgani kabi, lazzatning zavoli ham alamdir; hatto zavolining tasavvuri ham alamdir. Ha, butun majoziy oshiqlarning ingrashlari, baqirib chaqirishlari bu qism alamdan va butun devonlari bilan qilgan yigʻilari, dod-faryodlari, doim mahbublarning firoq va zavollarining tasavvuridan nash'at etgan alamdandir. Ha, juda koʻp muvaqqat lazzatlar borki, zavollari doimiy alamlarni intoj etgani kabi; koʻp alamlarning zavoli ham laziz lazzatlarga bois boʻladi. Lazzat va ne'mat esa, davom qilish sharti bilan, lazzat va ne'mat sanalishi mumkin.

Xulosa: Inson abad uchun yaratilgan. Uning haqiqiy lazzatlari faqat ma'rifatulloh, muhabbatulloh, ilm kabi umuri abadiyadadir.

Bu oyatning jumlalari orasidagi robitalarni koʻrdik. Hozir jumlalar ishgʻol qilgan yerlar bilan munosabatlariga qaraymiz:

Ha,

bu jumlaning bu mavqe bilan munosabati: Ha, Janobi Haq ibodatni taklif qildi va nubuvvatni isbot qildi va Paygʻambarimizni (S.A.V.) tabligʻ ishlariga ma'mur qildi va dunyoviy ba'zi lazzatlarga ruxsat bermagan va mashaqqatlarni tazammun etgan ibodatga moʻ'minlarning imtisollarini ta'min qilish uchun, moʻ'minlarga va'da qilingan tabshirlarni tabligʻ etishni Rasuli Akramga (S.A.V.) amr qildi. Chunki u Hazrat (S.A.V.) inzor va taxvifga (qoʻrqitish) ma'mur boʻlgani kabi; Allohning rizosini, lutfini, qurbiyatini va saodati abadiya kabi tabshirotini ham tabligʻga ma'murdir.

اَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْر۪ى : Insonning ehtiyojoti zaruriyasi ichida eng avval lozim boʻlgan, makon va maskandir. Makonning eng goʻzali, nabotot va ashjarga mushtamil boʻlgan yerlardir; va eng latifi, nabotlari orasida suvlarning majrasi boʻlgan bogʻlardir; va eng komil qismi, daraxtlarning orasidan oqqan anhorlarning koʻp boʻlishidir. Qur'oni Karim bu qismga تَجْر۪ى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ jumlasi bilan ishorat qilgan.

Maskandan soʻngra inson eng koʻp muhtoj boʻlgan; jismoniy lazzatlardan yeb-ichishdir. Bu qismga ham جَنَّة , نَهْر kalimalari bilan ishorat qilingan. Soʻngra rizqning eng akmali, ma'luf qismi boʻlib, daraja-i qiymati bilinsin. Mevalarning lazzati, tajaddud va tabaddulidandir. Lazzatning eng sofi, hozir va yaqin boʻlgani va eng lazizi, amalining ujrati boʻlganini bilishdir. Qur'oni Karim bu qismga ham

jumlasi bilan ishorat qilgan.

مِنْ قَبْلُ : Ya'ni "Bundan oldin yegan mevalarimiz yoki dunyoda yegan mevalarimizdir." Chunki Jannatning mevalari bir-biriga oʻxshagani kabi, dunyo mevalariga ham zohiran oʻxshaydilar.

وَاُتُوا بِه۪ مُتَشَابِهًا : Ya'ni, rizqlari bir-biriga mutashabeh oʻlaroq keltiriladi. Hadisda ham vorid boʻlganiga koʻra, Jannatning mevalari rang jihatidan birdir; ammo totlari, taomlari bir emas. Bu jumlada majhul siygʻasi bilan zikr qilingan اُتُوا kalimasidan anglashilgani kabi, rizqning insonga yetkazilishi, buyuk bir sharaf va ikromga dalolat qilganidan, buyuk bir lazzatni intoj etadi.

وَلَهُمْ ف۪يهَٓا اَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ : Joy va taomdan keyin inson eng ziyoda muhtoj boʻlgan, juftidir. Bu ehtiyojining Jannatda ta'min qilinganiga bu jumla bilan ishorat qilingan. Ha, inson bir rafiqaga yoki bir rafiqqa muhtojdirki, tarafayn oralarida hayotlariga lozim boʻlgan narsalarni muovanat surati bilan qila olsinlar va rahmatdan nash'at etgan muhabbat iqtizosi bilan, yakdigarining zahmatlarini taxfif etsinlar va gʻamli, qaygʻuli zamonlarini faroh va sururga tabdil eta olsinlar. Zotan dunyoda insonlarning tom unsiyati, faqat rafiqasi bilan boʻladi.

وَهُمْ ف۪يهَا خَالِدُونَ : Inson bir ne'matga yoki bir lazzatga mazhar boʻlgan zamon, eng avval fikrini buzgan, vasvasa bergan; u ne'matning yoki u lazzatning davom qilib-qilmasligi tushunchasidir. Bu vasvasali tushunchaga yer qolmaslik uchun, Qur'oni Karim bu jumla bilan ularning azvoji bilan, lazoizi bilan barobar Jannatda davomli boʻlib qolishlarini tabshir etish bilan, u qaygʻuli tushunchadan qutqargan.

jumlasining boshida boʻlgan وَ harfi atfdir. Atfning har ikki tarafi orasida munosabat lozim. Holbuki bu yerda tabshir bilan maqobli orasida munosabat koʻrinmayapti. Faqat maqoblida inzor bor. Shunday ekan, bu tabshir u maqoblidan tarashshuh etgan inzorga atfdir.

بَشِّرْ : "Bashorat" ta'biri; Jannatning Janobi Haqning fazli karamidan bir hadya-i Ilohiya boʻlib, amalning ujrati muqobilida vojib bir haq boʻlmaganiga ishoratdir. Chunki haq va ujratning berilishi bashorat bilan ta'bir qilinolmaydi. Bunga binoan, qilingan ibodat Jannat uchun boʻlmasligi kerak.

Tabshirning siygʻa-i amr qiyofasi bilan zikri, tabligʻning taqdiriga ishoratdir. Chunki Rasuli Akram (S.A.V.) tabligʻga ma'murdir, tabshirga mukallaf emas. Taqdiri kalom: "Xushxabar berib tabligʻ qil" deganidir.

S- اَلَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا Bu sila va mavsula ta'biri ismi foil siygʻasi boʻlgan اَلْمُؤْمِن۪ينَ dan yanada uzun boʻlgani holda nimaga ishorat qiladi?

J- Suraning boshida tafsilan zikr qilingan اَلَّذ۪ينَ يُؤْمِنُونَ boʻlgan sila va mavsula ishoratdirki, u yerda qilingan tafsil bu yerda qilingan ijmolga bayon boʻlsin.

S- Suraning boshida اَلَّذ۪ينَ ning sila deyilgan dohil boʻlgan jumlasi, muzoriy siygʻasi bilan zikr qilingani holda, bu yerda moziy siygʻasi bilan zikr qilingan. Sabablari nima?

J- U yerda maqom, iymon va amalga tashviq va madh maqomidir. Bunga munosib, muzoriy siygʻasidir. Bu yerda maqom, mukofot va ujratni berish maqomidir. Bunga ham munosib, moziy siygʻasidir. Chunki ujrat xizmatdan soʻngra beriladi.

وَعَمِلُوا : Bu وَ harfi atfdir. Atfning tarafayni orasida munosabat lozim boʻlgani kabi, mugʻoyarat ham lozim. Bu yerda oralarida boʻlgan mugʻoyarat, Mazhabi I'tizolning xilofiga, amalning iymonga dohil boʻlmaganiga va amalsiz iymonning ham kifoya qilmaganiga dalolat qilgani kabi, عَمَلْ ta'biri ham tabshir etilganning ujrat kabi boʻlganiga ishoratdir.

اَلصَّالِحَاتِ : Bu kalima bir narsa bilan taqyid va taxsis etilmasdan, mutlaq va mubham qoldirilgan. Misr Muftiysi Shayx Muhammad Abduhning qarashiga koʻra: "Yaxshi narsalar ma'nosida boʻlgan "solihat" kalimasi, baynannos mashhur va ma'lum boʻlganidan, mutlaq qoldirilgan." Men ham deymanki: Suraning boshiga e'timodan bu yerda mubham qoldirilgan. Chunki sura boshida zikr qilingan

oyati bu yerdagi صَالِحَاتِ ni bayondir.

اَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْر۪ى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ : Bu oyatdan maqsad, mukofotdan nash'at etgan nash'ali lazzat va sururdir. Bu maqsadning taqviyasiga ishorat qilgan qaydlar:

1- اَنَّ ning ta'kidi.

2- ل ning ixtisosi.

3- لَهُمْ ning taqdimi.

4- "Jannat"ning jam'i bilan tankiri.

5- "Jarayon"ning zikri.

6- تَحْتَ bilan barobar مِنْ ning zikri.

7- "Anhor" ta'biri bilan ta'rifidir.

Bu qaydlarning u maqsadning tahaqquqiga harakat qilganlariga bir parcha izohot beramiz. Shundayki:

Juda katta bir narsa tabshir qilingan zamon, aql taraddud etadi, ishonmaydi; ishontirish uchun ta'kidga ehtiyoj boʻladi. Va shuningdek, nash'a va surur maqomlari avhomdan xoli boʻlishi kerak. Chunki adno bir vahm bilan surur zoil boʻladi. Bunga binoan, bu yerda u katta tabshirot, اَنَّ bilan ta'kid qilinganki; ham aql ishonsin, ham u sururni izola qiladigan hech bir avhom qolmasin. Va shuningdek, bu tabshirotning yolgʻiz bir va'dadan iborat boʻlmasdan, bir haqiqat ekaniga ishoratdir.

Ixtisosni ifoda qilgan لَهُمْ dagi ل tabshir etilgan narsaning ularga maxsus va ularning mulki va ularning fazliy istihqoqlari boʻlganiga dalolat qiladiki; lazzatlari toʻliq, sururlari muzdad boʻlsin. Va xususan, bir podshoh bir faqirni musofir qilsa; modomiki u musofirlik va u suhbat abadiy emas, qiymati yoʻq.

لَهُمْ ning taqdimi hasrni ifoda etganidan, baynannos Jannatning ularga taxsis qilinganiga va demakki ahli norning ham parishon hollarini ularning koʻz oʻnglariga keltirishga sabab boʻlganiga dalolat qiladi. Va bu e'tibor bilan Jannatning lazzati ortadi va qiymati tazohur etadi.

Jannatning jam'i, Jannatlarning taaddudiga va amallarga koʻra Jannatning martabalariga ishoratdir. Va shuningdek, Jannatning har bir juzi Jannat kabi bir Jannat ekaniga va har bir moʻ'minga tushgan qism, kattaligiga nazaran toʻliq bir Jannat kabi koʻrinishiga ishoratdir.

Jannatning tankiri esa, goʻzalligining qobili ta'rif va tavsif qilib boʻlmasligiga yoki sami'larning ishtaha va istehsonlarining favqulodaligiga ishoratdir.

تَجْر۪ى : Bogʻlarning eng goʻzali, ichida suvi boʻlganidir. Bularning ham eng goʻzali, ichlaridan suvlari oqqanlardir. Bularning ham eng yaxshisi, oqimi davomli boʻlganlardir. Xullas, jarayonning siygʻa-i muzoriy qiyofasida zikr qilinishi, u jarayonlarni tasvir qilish bilan, davomli ekanligiga ishoratdir.

مِنْ تَحْتِهَا : Hazravot (koʻkat) va nabotot ichida jarayon etgan suvlarning eng yaxshisi; qaynab chiqish surati bilan bogʻning ichidan chiqish bilan yuksak koʻshklarning ostidan oʻziga maxsus tarannumoti bilan oʻtgan, ashjar va nabototga tarqalgan suvlardir. مِنْ تَحْتِهَا kalimasi bu qism suvlarga ishoratdir.

الْاَنْهَارُ : Suvlarning koʻpligi bogʻlarga yanada ziyoda manfaat, porloqlik va goʻzallik beradi. Shuning kabi, kichik-kichik ariqlardan tajammu' etgan anhorlar yanada goʻzal manzaralarni tashkil qiladi. Ayniqsa suvlari tiniq, zilol, totli, sovuq boʻlsa, favquloda bir qiymat, bir lazzat beradi. Xullas, الْاَنْهَارُ kalimasi jam'i bilan, ta'rifi bilan, moddasi bilan bu kabi suvlarga ishorat qiladi.

Bu katta jumla koʻp kichik-kichik jumlalarni tazammun etgan. Ha, bu jumla maqobli bilan bogʻliq emas, musta'nifadir; vazifasi muqaddar bir savolni javoblantirishdir. Muqaddar savol boʻlsa, sakkiz savolning mamzuj va ma'junidir. Shundayki: Qachonki iymon keltirganlar va amali solih qilganlar Jannat kabi yuksak bir maskan bilan tabshir etildilar, birdaniga sami'ning zehniga keldi: "Ajabo, u maskanda rizq boʻladigan biron narsa bormi? Boʻlsa, u rizq qayerdan hosil boʻladi va qayerdan keladi? U rizqlar u Jannatdan hosil boʻlgan taqdirlarida, qayerdan nash'at etadi? Samarotidan hosil boʻlsa, dunyo samarotiga oʻxshaydimi? Oʻxshagan taqdirda, bir-biriga ham oʻxshaydimi? Bir-biriga mushabih boʻlsalar, totlari birmi, boʻlmasa boshqa-boshqami? Totlari muxtalif boʻlgan taqdirlarida, uzilgan vaqtlari yerlari boʻsh qoladimi, boʻlmasa darhol toʻladimi? Tabaddul etgan taqdirlarida, davomiymi? Davomiy boʻlsalar, ularni yeganlar sevinishadimi? Sevingan vaqtlari nima deydilar?"

Birodar! Bu savollarni hovuchingga qoʻy. Men ham bu jumlalarni ochaman, ichlariga qarayman. Sen ham diqqat qil, koʻraylikchi mutobiq boʻladimi?

كُلَّمَا kalimasi davom va tahqiqga dalolat qiladi.

رُزِقُوا siygʻa-i moziysi bilan sodir boʻlishining tahaqquqiga dalolat qilgani kabi, moddasi bilan ham dunyodagi rizqlarini ixtor etadi. Va bino-i majhul siygʻasi bilan zikr qilinishi, u rizqda mashaqqatning boʻlmasligiga va ularning (raislar va beklar kabi) rizqlari oyoqlariga kelganiga dalolat qiladi.

مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ deyilgandan koʻra مِنْ ثَمَرَاتِهَا deyilgan boʻlsaydi, yanada muxtasar va yanada goʻzal boʻlardi. Faqat mazkur savollardan ikki savolga javob boʻlganidan, مِنْهَا alohida مِنْ ثَمَرَةٍ alohida aytish ijob etgan.

مِنْ ثَمَرَةٍ dagi tankir, ta'mimni ifoda qilish jihati bilan, Jannatning butun samaralari rizq boʻlishga shoyon ekaniga ishoratdir.

رِزْقًا kalimasining tankiri esa, ochlikni ketkazish uchun yeganingiz koʻrganingiz rizq emasligiga ishoratdir.

قَالُوا tafo'ul bobining ma'nosi boʻlgan shirkatni eslatadi. Ya'ni, "U rizqning ajib holatidan qilgan taajjub va istigʻroblarni bir-biriga aytishni boshladilar."

هٰذَا الَّذ۪ى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ : Bu jumlada mubham qoldirilib, bayon qilinmagan "rizq" kalimasining toʻrt ma'noga ehtimoli bor:

Rizqdan maqsad, amali solihdir. Ya'ni "Bu dori dunyoda rizq oʻlaroq bizga nasib qilingan amali solih, ya'ni hozir yegan rizqlarimiz dunyoda qilgan amali solihlarimizning natijasidir." Ya'ni, amal bilan jazo orasida shu qadar ittisol (bogʻliqlik) bordirki; xuddi dunyodagi amal oxiratda tajassum etib savob boʻlgan. Ularning sevinchlari bu nuqtadan hosil boʻlgan.

Rizqdan maqsad, dunyoning taom va ovqatlaridir. Ya'ni: "Dunyoda rizq oʻlaroq bizga berilgan taomlar bulardir. Ammo zavqlari, totlari orasida togʻlar qadar farq bor." Xullas, ularning istigʻroblari bu nuqtadandir.

Bu samaralar biroz avval yeganimiz samaralar kabidir, ammo suratlari bir, ma'nolari, totlari boshqa. Demak, suratan, shaklan bir boʻlganidan, ulfat lazzatini beradi; totlarining boshqa boʻlishi bilan ham tajaddud lazzati hosil boʻladi. Xullas, sevinchlari bu nuqtadandir.

Mana hozir yegan mevalarimiz bu shoxlardagi mevalardir. Demak, bir meva uzilgan vaqt, oʻrni boʻsh qolmaydi, darhol oʻrniga bir meva paydo boʻladi. Mana shundan, Jannatning mevalarida nuqsoniyat boʻlmaydi.

وَاُتُوا بِه۪ مُتَشَابِهًا : Bu jumla e'tiroziyadir. Ya'ni, yangi bir hukmni ifoda qilish uchun zikr qilishga luzum boʻlmagani holda, هٰذَا الَّذ۪ى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ jumlasidagi hukmni tasdiq va illatini bayon qilish uchun, avvalgi jumlaga bir zayl va bir fazlaka oʻlaroq zikr qilingan.

Bino-i majhul siygʻasi bilan اُتُوا ning zikr qilinishi, ahli Jannatning ishlari xizmatkorlari tarafidan qilinishiga ishoratdir.

مُتَشَابِهًا : Ya'ni, zohiran va shaklan bir boʻlganidan, ulfat lazzatini beradi; botin tomondan va taom sifatida ham boshqa boʻlish jihati bilan tajaddud lazzatini beradi. Bu e'tibor bilan مُتَشَابِهًا kalimasi har ikki lazzatga ishora qiladi.

وَلَهُمْ ف۪يهَٓا اَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ : Bu jumla, لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْر۪ى ‌ الخ jumlasiga atfdir. Atfning tarafayni orasida lozim boʻlgan munosabatning iqtizosicha, taqdiri kalom shunday boʻlsa kerak: "Ular oʻz jismlari uchun bir maskanga muhtoj boʻlganlari kabi, ayollari uchun ham bir maskanga muhtojdirlar."

لَهُمْ kalimasi ixtisosni ifoda qilish jihati bilan, u azvojning ularning mulki va ularga maxsus boʻlganlariga dalolat qilgani kabi, dunyo ayollaridan boshqa حُورٌ ع۪ينٌ bilan ta'bir qilingan bir qism ayollar ham ular uchun yaratilganini imoan koʻrsatadi.

ف۪يهَا : Jannat u ayollarga zarf va maskan boʻlganidan anglashiladiki, u ayollar u yuksak Jannatga loyiqdirlar va ayni zamonda Jannat darajalarining yuksakligi nisbatida ularning husnlari ham yuksaladi. Va shuningdek, Jannatning ham ular bilan muzayyan boʻlganiga yashirin bir imo bor.

مُطَهَّرَةٌ taf'il bobidan ism-i maf'ul boʻlganidan, har holda tathir etuvchi bir foil bor. U foil ham faqat yadi qudratdir. Shunga binoan, yadi qudrat tathir va tanzih etgan ayollarning tavsiflari mumkin emas.

Va shuningdek, مُطَهَّرَةٌ kalimasi muta'addi boʻlganiga nazaran, u ayollarning tahoratlari oʻzlaridan boʻlmasdan, boshqasidan ularga siroyat etgani anglashiladi. Shunga binoan, dunyo ayollari ham Jannatga kirgandan soʻngra bir tatahhur va tasfiya va tasayqul amaliyoti bilan goʻzallikda huriylarning darajalariga chiqishlariga dalolat qiladi.

وَهُمْ ف۪يهَا خَالِدُونَ : Ya'ni: Ular ham, azvojlari ham, Jannat ham, Jannatning lazoizi ham faqat abadiydir.

Gʻoyat qisqacha bir maoli:Ya'ni, "Janobi Haq qullarini irshod va iqoz etish uchun, pashsha kabi haqir, qiymatsiz bir hayvon bilan yoki bir maxluq bilan misol keltirishni, kofirlarning istagi uchun tark qilmaydi. Iymoni boʻlganlar uning Roblaridan haq ekanini biladilar. Ammo kofirlar, Alloh bu kabi haqir misollardan nimani iroda qilgan deydilar. Alloh u bilan koʻplarini zalolatga va koʻplarini ham hidoyatga boshlaydi. Faqat fosiqlardan ma'ada zalolatga ketgani yoʻq. Fosiqlar ham u odamlarki; Allohning toatidan xuruj bilan, miysoqi azaliydan soʻngra ahdlarini buzadilar va Allohning qarindoshlar orasida yoki moʻ'minlar ichida amr qilgan xatti muvosalani uzadilar; yer yuzida ishlari ifsoddir; dunyo va oxiratda zarar va xusronga ma'ruz qolgan faqat ulardir."

Bu oyatning ham boshqa birodarlari kabi mavzu'i bahs boʻladigan vujuhi irtiboti va jihoti nazmiyasi uchta. Shu bilan barobar, bu oyatning maoli ham maqobliga, ham maba'diga, ham Qur'onning umumiga qaraydi.

Ha, qachonki Qur'oni Azimusdi.on chivindan, oʻrgimchakdan misol keltirdi, chumoli bilan asalaridan bahs qildi; mushriklar, munofiqlar, Yahudiylar e'tiroz uchun fursat topib ahmoqona:

"Alloh azamati bilan barobar, bunday xasis, haqir narsalardan bahs qilishga tanazzul etadimi? Holbuki asxobi kamol bu kabi qiymatsiz narsalardan bahs qilishga tanazzul etmaydilar, hayo qiladilar", deyishdi. Qur'oni Karim bu oyat bilan ogʻizlariga urib yopdi.

Ha, Qur'on ixtivo etgan sifot va mazoya hech bir kalomda, hech bir kitobda, hech bir shaxsda boʻlmagani sura boshida isbot qilingani kabi, Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamning nubuvvati ham Qur'onning i'jozi bilan isbot qilindi. Qur'onning i'jozi ham tahaddi bilan, ya'ni muxoliflarni muoraza, muboraza maydoniga da'vat qilish bilan isbot qilindi. Chunki muorazaga qilingan da'vatga sukut bilan javob berildi. Bunday jahonshumul bir inqilobni soʻndirish uchun qilingan da'vatga javoban muboraza maydoniga bormasdan sukut etish, albatta asari ajzdir. Qur'oni Karimning bu isbotlariga qarshi kofirlar habt boʻlib ogʻizlarini ocholmaganlari kabi, shoh tomirlari ham falaj boʻldi. Faqat, Qur'on har xususda haddi kamolga yetishganidan, uzoq uzoqlardan ba'zi kichkina e'tiroz toshlarini otganlar.

Azjumla:

va

kabi oddiy, qiymatsiz misollardan Qur'on keltirgan tamsillar yuksak kalomlarning kamoliga yarashmaydi. Bu kabi tamsillar, baynannos qilingan mukolamalarga, soʻzlashuvlarga oʻxshaydi, deya mugʻolata bilan xalt etganlar. Qur'oni Karim ularning u xaltlarini bu oyat bilan boshlariga urgan.

Birodar! Shoshilma, bu yerda bir oz toʻxtash ijob etadi. Ularning umuman ma'nosiz va zaif shubhalari bor. Bu shubhalar mutasalsil ba'zi vahmlardan nash'at etgan. U vahmlar ham ba'zi mugʻolatalardan hosil boʻlgan.

Ularning Qur'onning kamolini tanzil etish uchun, Qur'onning tamsillarini insonlarning tamsillariga qiyos qilishlari, "qiyosi ma'alfariq"dir; oralarida dunyolar qadar farq bor. Ularni mugʻolata bilan bu qiyosga yoʻllagan nuqtalar:

1- Ular hamma narsaga ma'luflariga qaragan nazar bilan qarashadi.

2- Ular insonning zehnining, fikrining, lisonining, sam'ining juz'iy boʻlganlarini va juz'iy boʻlishganidan, qasddan va bizzot ikki narsaga barobar taalluq etolmaganlarini nazarga olishgan.

3- Himmatning yuksak va past qismlarini tafriq etgan miqyosning ishtigʻol va ihtimomdan iborat boʻlganini oʻylashgan. Ya'ni, yuksak narsalarga ihtimom etganning himmati yuksak, past ishlarda ishtigʻol etganning himmati past boʻladi.

4- Qiymat va azamatning himmat nisbatida boʻlganini oʻylaganlar. Hatto kichik yoki past bir narsani yuksak va buyuk shaxslarga isnod etmaydilar. Goʻyo azim insonlar qiymati boʻlmagan narsalarga tanazzul etmaydilar va zaif, kichik bir narsa u buyuk himmat va azamatni tahammul etolmaydi.

Xullas, u aqlsizlar bu nuqtalarga istinodan Janobi Haqni ham insonlarga qiyos qilib deydilarki:

"Alloh jalol va azamati bilan insonlarning gapirganlari kabi qanday insonlar bilan takammul etishga tanazzul etadi? Va bu juz'iy va haqir narsalardan qanday bahs qiladi? Azamatiga yarashadimi?" Ajabo, u sufaho jamoasi; Allohning irodasi, ilmi, qudrati kabi boshqa sifatlarining ham kulliy, umumiy, shomil, muhit boʻlganlarini bilishmaydimi? Va yana bilishmaydimiki; Janobi Haqning azamatiga miqyos, faqat majmu'osoridir, yolgʻiz bir asar miqyos boʻlolmaydi! Va yana, bilishmaydimiki; Janobi Haqning tajalliysiga mezon boʻladigan, kaffa-i kalimotidirki; ashjar qalam, dengizlar siyoh boʻlsa, u kalimotni yozib tugatolmaydilar.

{(Hoshiya) Bu maoldagi oyatda bir mubolagʻa, bir muzoyada koʻrinadi. Ammo haqiqatga, voqe'ga qaralsa, ziyodalik yoʻq. Chunki "kalima" bir ma'noni ifoda qilgan narsaga deyiladi. Ammo Nahviylarning lafz bilan taqyid va taxsis qilganlari, ularga maxsus bir istiloh. Ha, biri qol, boshqasi hol boʻlib ikki lison bor. Lisoni qolning kalimoti alfaz boʻlsa, lisoni holning kalimoti ham ahvoldir. Shunga binoan, qudsiy shoirning

degani kabi; kitobi kabiri koinotda yaratilgan har qaysi bir narsa Xoliqning azamatiga dalolat qilgan bir kalima-i holiyadir. Ashjar bilan dengizlar koinot kitobida mavjud kalimoti holiyalarning yozilishiga kifoya kelgan taqdirda, u dengizlarning qatralari, u daraxtlarning zarralari bittadan holiy kalima boʻlganidan, ularning ham yozilishi uchun siyoh, qalam lozimdir. Shunday ekan, ular uchun ham ular qadar boshqa ashjar va dengizlar lozim. Va shuningdek, har bir birinchining qatralari va kalimoti yozilgandan soʻngra, unga ham ular qadar ikkinchi bir guruh ashjar va dengizlar lozim. Hol shunday qilib ila gʻayrin-nihoya tasalsul etib ketadi. Janobi Haqning kalimoti, ya'ni Janobi Haqning azamatiga dalolat qilgan kalimoti holiyasi cheksiz. Demak, haqiqatda

oyati ifoda qilgan ma'noda hech bir jihat bilan mubolagʻa, muzoyada yoʻq, balki tanoqus bordir.

Mutarjim Abdulmajid}

Masalan: Shams aql, ixtiyor va iroda sohibi deb faraz qilinsa, ziyosini butun olamga nashr qilgan bir vaqtda iflos, mulavvas bir zarra ham uning ziyosidan istifoda qilgan payt, shamsga qarshi "Nima uchun bu iflos, bu mulavvas zarra bilan mashgʻul boʻldi va nima uchun unga ziyosini berdi" deya e'tiroz qilinishi mumkinmi? Xosho! Shamsning azamatiga bir noqisa keladimi? Yoʻq.

Shunga binoan, gʻoyat buyuk boʻlgan bu olamni, buyuk bir san'at bilan va buyuk bir ihtimom bilan yaratgani kabi, javhari fard bilan ta'bir qilingan zarra ham uning dastgohi qudratidan chiqqan bir asari san'atidir. Chunki u buyuk qudratning nazarida javohiri fard, ya'ni zarralar bilan nujumi sayyora, ya'ni kezuvchi yulduzlar musoviydirlar. Zero u buyuk Allohning qudrati, ilmi, irodasi, kalomi zotiy sifatlaridir. Zoti Aqdasga lozimdirlar. Ularda tajaddud yoʻq, ziyoda va nuqson boʻlishga qobiliyat yoʻq, tagʻayyurlari yoʻqki, martabalari boʻlsin. Shu bilan barobar, ajz bu sifatlarning ziddi boʻlganidan, ularning ichiga kirib oʻtirolmaydi. Shunga binoan, qudrati Ilohiyada zarra bilan shams orasida farq yoʻqdir. Masalan, tarozining har ikki pallasida ikki quyosh yoki ikki zarra boʻlgani faraz qilinsa, oralarida musovot va muvozana boʻlganidan, xorijdan bir quvvat bir pallasini bossa, narigi palla havoga koʻtariladi. Xoh u pallada zarra boʻlsin, xoh quyosh boʻlsin, u quvvatga koʻra farqlari yoʻq, ikkisi ham bir. Shuning kabi, mumkin boʻlgan bir narsaning tarafayni, ya'ni vujud va adami orasida, tarozining pallalari kabi musovot boʻlganidan, qudrati azaliya qaysi tarafni bossa, narigi taraf haba kabi havoga koʻtariladi. Quyosh, chivin, zarra bu xususda hammasi ham birdir.

Zarra kabi kichik narsalar yoki oddiy fe'llar, Xoliqning yaratishi bilan vujudga kelganlari uchun, uning doira-i ilmida dohil boʻlganlari badihiydir. Bu e'tibor bilan, ulardan bahs qilishda bilbedaho mushahat (munoqasha etish) yoʻqdir. Qur'oni Karim

oyati bilan bu sirga ishorat qilgan. Ya'ni, yaratgan Xoliq maxluqini bilmasmi va bilmasligining imkoni bormi? Shunday ekan, maxluqidan nima uchun bahs qilmasin, nima uchun maxluqi bilan soʻzlashmasin?

Ular: "Qur'onning uslublari va shevasi ostida bir insonning timsoli koʻrinadi", deydilar. Chunki Qur'onda bahs qilingan oddiy ishlar va haqir narsalar, insonlar orasida qilingan muhovara va soʻzlashishlar kabidir. Bu johil kimsalar bilmasmiki, aytilgan bir kalom bir jihatdan mutakallimiga qarasa, bir nechta jihatdan ham muxotobiga qaraydi. Chunki muxotobning ahvolini nazarga olish lozimki, aytilgan soʻz u ahvolning iqtizosiga koʻra aytilsin. Shunga binoan, Qur'onning muxotobi bashardir. Qur'onning maqsadi ham tafhimdir. Ya'ni, bashar bilmagan narsalarni bildirishdir. Shunga binoan, balogʻatning iqtizosiga koʻra, Qur'on basharning hissiyoti bilan mamzuj boʻlgan uslublarini kiyadi va shevasi bilan aytadiki, basharning fahmi aytilgan soʻzdan tavahhush etib qoʻrqmasin. Ha, katta odam bir bola bilan gaplashgan vaqti bolalarning shevasi bilan gapirsa, bolaning zehnini erkalagan boʻladi. Bolaning fahmi uning chala-chulpa aytgan soʻzlari bilan unsiyat paydo qiladi, aytganlarini tinglaydi va tushunadi. Aks holda, u inson bilan u bola orasida bir ma'lumot oldi-berdisi boʻlolmaydi. Alloh bilan bashar orasidagi ahzu i'tolar ham shundaydir. Agar Janobi Haq basharga i'to etadigan ma'lumotni basharning tarozisi bilan tortib bermasa, bashar qat'iyan na qaraydi va na oladi. Chunki bashar faqat oʻrganib qolgan tarozisining tilidan anglaydi, bu fanniy tarozilarning tilidan anglamaydi.

S- Haqiqatdan, ashyoning qiymaysizligi, xissati; qudratning azamatiga, kalomning nazohat va nazokatiga ziddir?

J- Ba'zi narsalarda yoki ishlarda koʻringan qiymatsizlik, xunuklik ashyoning mulk jihatiga oiddir. Ya'ni, tashqi yuziga nozirdir va bizning nazarimizda shunday koʻrinadi. Va shuning uchun, ashyo bilan yadi qudrat orasiga parda oʻlaroq zohiriy sabablar vaz' etilganki, sathiy nazarimizda yadi qudratning u kabi ashyo bilan mubosharati koʻrinmasin. Faqat malakut jihati, ya'ni ich yuzi esa shaffof va yuksakdir. Qudrat taalluq etgan bu jihatda, hech bir narsa qudratning taalluqidan xorij emas. Ha, azamati Ilohiya zohiriy sabablarning oʻrnatilishini iqtizo etgani kabi, vahdat va izzati Ilohiya ham qudratning butun ashyoni qamraganini va kalomning hamma narsani ihotasini iqtizo qiladi. Shu bilan barobar, bir zarra ustida zarralar bilan yozilgan bir Qur'on sahifa-i samoda yulduzlar bilan yoziladigan Qur'ondan husn va goʻzallikda past emas. Va shuningdek,

{(Hoshoya1) Pashshaning boshida nayza kabi bir xartum bor. Filning boshiga qoʻnadi, xartumini filning xartumiga suqadi, fil qochishni boshlaydi, hech bir tarzda qoʻlidan qutulolmaydi. Demak, Janobi Haq pashshani filga gʻolib va hokim qilgan. Shunga binoan, xilqat jihatidan dun boʻlsa ham, jasorat xususida faiqdir.

Mutarjim Abdulmajid}

bir pashshaning yaratilishi, san'at jihatidan filning xilqatidan past emas. Kalom sifati ham aynan qudrat sifati kabidir. Bir bola bilan gaplashib soʻz tushintirish, bir faylasuf bilan gaplashishdan past emas.

S- Shu tamsillarda qiymatsiz koʻringan narsa nimaga oid boʻladi?

J- U kabi hollar tamsil keltirganga oid emas, faqat mumassali lahga oiddir. Ya'ni, kimga va qaysi narsaga tamsil keltirilgan boʻlsa, unga oiddir. Zotan, kalomning goʻzalligi, balogʻati; mumassali lahga mutobaqati nisbatidadir. Ha, bir podshoh bir choʻponga choʻponlarga maxsus bir aba, bir palto va itiga ham bir suyak bersa, "Podshoh yaxshi qilmadi", deya hech kim e'tiroz qilolmaydi. Chunki hamma narsani loyigʻiga bergan boʻladi. Shunga binoan, mumassali lah naqadar haqir boʻlsa, tamsili ham shu qadar haqir boʻladi va naqadar buyuk boʻlsa, tamsili ham shu qadar buyuk boʻladi. Ha, sanamlar juda oddiy, haqir boʻlganlaridan; Janobi Haq chivinni

{(Hoshiya2) Bir arabning sigʻinadigan bir sanami bor ekan. Bir kun ibodatga boradi. Qarasa, bir tulki sanamning boshiga bavl etgan. Bu holni koʻrib,

deb sanamni sindirib tashlagan. Demak, sanamlarning qiymatsizliklaridan, yolgʻiz chivinlar emas, tulkilar ham boshlariga chiqadi, talvis etadi.

Mutarjim Abdulmajid}

ularga musallat qilgan; va ibodatlari ham shu qadar xunukki, nasjul-ankabut bilan, ya'ni oʻrgimchakning toʻri bilan ta'bir qilingan.

Ular deydilarki: "Haqiqatni izhor qilishda, ajzni imo qilgan bu kabi tamsilotga qanday ehtiyoj bor?"

Aljavob: Qur'onni inzol etishdan maqsad, jumhuri nosni irshod qilishdir. Jumhur esa avomdir. Avomi nos ochiq boʻlgan haqoiqni koʻrolmaydi; ulfat paydo qilmagan aqliyoti mahzani va mujarradotni fahmlari ololmaydi. Shuning uchun Janobi Haq lutf va ehsoni bilan haqiqatlarni ular ulfat etgan bir libos bilan, bir sheva bilan koʻrsatgandirki, tavahhush etib qoʻrqmasinlar. Bu bahs mutashabehot bahsida oʻtgan.

Ha,

jumlasi ular irod etgan pastdagi mutasalsil e'tirozlarni rad qiladi.

1- Allohning bashar bilan gaplashishida va ularga qahr va i'tob etishda va ulardan shikoyat qilishda qanday hikmat bor? Holbuki bu kabi narsalardan tushuniladiki, olamda insonning ham boshqa bir tasarrufi, bir ta'siri bor.

2- Insonlar orasida jarayon qilgan soʻzlashishlar kabi tamsillarning keltirilishi... Zero bu Qur'onning bashar kalomi boʻlganiga alomatdir.

3- Kalomning orqasida, uslublarning orasida insonning timsoli koʻrinadi.

4- Haqoiq tamsilot bilan tasvir qilinadi. Bu esa, haqiqatni izhor qilishdan ojiz boʻlganiga dalolat qiladi.

5- Keltirilgan tamsillar, oddiy tamsillardir. Bu esa, mutakallimning zehni inhisor ostida boʻlganiga alomatdir.

6- Haqir va qiymatsiz narsalardan tamsillar keltiriladi. Bu ham mutakallimning zaif boʻlganiga dalildir.

7- Keltirilgan tamsillarga majburiyat boʻlmaganidan, tarki zikridan avlodir.

8- Ayniqsa, ahli izzat hayo qilib tanazzul etmagan narsalardan tamsil keltirilgan.

Qur'oni Karim bu e'tiroz silsilasini

jumlasi bilan bir zarbada sindirgan va yiqitgan.

1- Ashyoning ich yuzlari yuksak va shaffof boʻlganidan, bu yuzlardan bahs qilish azamat va jalolga zid boʻlmagani kabi, uluhiyatning iqtizosiga koʻra tashqi yuzlari xunuk koʻringanlarning bahs qilinishdan, zikr qilinishdan xorij tutilishlari, uluhiyat qonuniga muxolifdir. Chunki bir hokim taba'asidan Loʻlilarni huquqi madaniyadan ixroj etmaydi.

2- Balogʻat va hikmatning iqtizosiga koʻra, haqir ma'nolarni ifoda uchun haqir tamsillarning zikrida bir muxolafat yoʻq.

3- Oddiy tamsillarda bir zarar yoʻq, tarbiya va irshod shunday istaydi.

4- Inoyati Ilohiyaning iqtizosiga koʻra, haqoiq tamsilot bilan tasvir qilinadi.

5- Rububiyat va tarbiyaning iqtizosiga binoan, insonlarni oʻz oralarida jarayon etgan muhovaralari, uslublari, shevalari bilan irshod etish lozim.

6- Hikmat va nizomning iqtizosiga koʻra, Janobi Haqning insonlar bilan soʻzlashishi zaruriydir.

Janobi Haq insonlarga juzi ixtiyoriy berish bilan, ularni olami af'olga masdar qildi. U olami af'olni bir nizom ostiga olish uchun kalomini, ya'ni Qur'onini ham u olami af'olga yubordi. Shunga binoan, tanzif va tanzim uchun qilingan Ilohiy bir dastur e'tirozlarga mahal boʻlolmaydi.

Bu jumlani avvalgi jumla bilan bogʻlagan aloqaga kelsak: Avvalgi jumladagi hukmni isbot uchun bu jumla bir dalilning yoʻlini koʻrsatadi va zehnga kelgan vahmlarni ham daf qiladi. Shundayki:

Har kim inoyati azaliya bilan rububiyati Ilohiyani koʻz oldiga keltirib Alloh tomonidan, qudratning azamati ostida qarasa بَعُوضَةً va oʻxshashi bilan keltirilgan tamsillarning balogʻat qonunlariga muvofiq va Janobi Haqdan haq boʻlganini tasdiq qiladi. Faqat har kim nafsining amri ostida mumkinotni nazarga olib qarasa, shubhasiz vahmlar uni havolantiradi, zalolatning botqoqligiga otadi. Bu ikki toifa insonlarning masali shunday ikki shaxsning masaliga oʻxshaydiki: Ulardan birisi yuqoriga, boshqasi pastga ketadi. Har ikkisi ham juda koʻp suv ariqlarini koʻradilar. Yuqoriga ketgan shaxs toʻgʻri chashmaning boshiga boradi, suvning manbaini topadi; totli, toza bir suv boʻlganini anglaydi. Soʻngra u chashmadan tasho'ub etib tarqalgan butun ariqlarning toza va totli ekanligiga hukm qiladi va qaysi ariqqa duch kelsa, totli va toza ekaniga taraddud etmaydi. Xullas, bu e'tibor bilan, oʻziga vahmlar tasallut etmaydi. Pastga ketgan ikkinchi shaxs esa ariqlarga qaraydi, suvning manbaini koʻrolmaganidan, duch kelgan ariq suvining totli boʻlib boʻlmaganini bilish uchun dalillarni, alomatlarni qidirishga majbur boʻladi. Shu sababli vahmlarga ma'ruz qoladi. Adno bir vahm u aqlsizni yoʻldan chiqaradi.

Yoxud u ikki toifaning misoli, qoʻllarida bir oyna boʻlgan ikki shaxsning misoliga oʻxshaydiki; birisi oynaning shaffof yuziga qaraydi, ichida oʻzini koʻrgani kabi, koʻp narsalarni ham koʻra oladi. Narigi odam esa, oynaning rangli yuziga qaraydi, hech narsani tushunolmaydi.

Allohning sun'iga, af'oliga, kalomiga, tamsilotiga, uslublariga; inoyat va rububiyatini mulohaza qilish bilan barobar Alloh tomonidan qarash lozimdir. Bu qarash ham faqat nuri iymon bilan boʻladi. Bu e'tibor bilan vahmlar boʻlsa ham, faqat oʻrgimchak toʻrining qiymat va quvvatida boʻladi. Agar mumkinot jihatidan juz'iy fikri bilan, mushtariy nazari bilan qarasa, zaif bir vahm ham uning nazarida bir togʻ kabi boʻladi. Judi Togʻini koʻzning ru'yatidan man qilgan chivinning qanoti kabi; zaif, kichik bir vahm ham haqiqatni uning koʻzining koʻrishidan satr etadi.

Ha, tamsiloti Qur'oniyadagi hikmatni fahm etish uchun Alloh tomonidan nuri iymon bilan qarash lozim boʻlganiga avvalgi jumla bilan ishorat qilingan. Bu jumlada esa, mazkur tamsilotdagi hikmatning adami fahmini intoj etgan va ayni zamonda avhom va bahonalar uyasiga ketgan yoʻl koʻrsatilgan. Shundayki:

Tuban nafs tarafidan hamma narsani zim-ziyo koʻrsatgan kufr zulmati bilan tamsiloti Qur'oniyaga qaraydigan boʻlsa, tabiiyki, u tamsilotning hikmatini tushunolmaydi, avhomga tushadi. Qalbidagi marazning yordami bilan, har bir vahm uning nazarida bir devga oʻxshaydi, tariqi haqni yoʻqotadi, taraddudlarga ma'ruz qoladi. Soʻngra istifhomni, ya'ni soʻrab surishtirishni boshlaydi; ichidan chiqolmaydi, eng oxirida ish inkorga tayanadi, inkorning ichida qoladi. Qur'oni Karim ixtisor va kinoya tariqi bilan ularning inkorni tazammun etgan istifhomlariga, مَاذَٓا اَرَادَ اللّٰهُ بِهٰذَا مَثَلًا jumlasi bilan ishorat qilgan. Va bu ishorat uchunki, avvalgi jumlada mazkur boʻlgan يَعْلَمُونَ ga mutobaqat uchun, bu yerda لَا يَعْلَمُونَ ning zikri lozim ekan مَاذَٓا اَرَادَ اللّٰهُ بِهٰذَا مَثَلًا deyilgan.

Bu jumla ularning tamsilotining sababini, illa-i gʻoyasini anglash uchun مَاذَا bilan qilgan istifhomlariga javob boʻladi. Faqat Qur'oni Karim usul ittihoz etgan ijoz va ixtisorga binoan, tamsilotning oqibatini, ya'ni tamsilotga tarattub etgan zalolat va hidoyatni illa-i gʻoya manzilasida koʻrsatgan. Ha, zalolat va hidoyat tamsilotga illat boʻlolmaydi. Agar illat boʻlsa, jabr boʻladi. Faqat tamsilotning sabab va illa-i gʻoyasi, jumhuri avomni iqoz va irshoddir. Xuddi ular "Nima uchun bunday boʻldi? Nima uchun i'joz badihiy boʻlmadi? Nima uchun Allohning kalomi boʻlgani zaruriy boʻlmadi? Nima uchun bu tamsilot sababli vahmlarga yoʻl qoʻyildi?" deya bir qancha savollarni oʻrtaga chiqardilar. Qur'oni Karim

jumlasi bilan u savol toʻdasini tarqatdi. Shundayki:

U tamsilotni nuri iymon bilan tafakkur qilganning nuri iymoni inkishof etadi, quvvat topadi. Kufr zulmati bilan va tanqid hirsi bilan qaraganning ham zulmati ziyodalashadi va koʻzi koʻr boʻladi. Chunki nazariydir, badihiy emas. Ha, bu tamsilot toza va yuksak ruhlarni mulavvas va tuban ruhlardan tafriq uchundir. Bu ham yuksak iste'dodlarni nashvu namolantirish bilan iflos iste'dodlardan tamyiz uchundir. Bu ham sogʻlom fitratlarni mujohada bilan buzuq va xasta fitratlardan ayirish uchundir. Buni ham imtihoni bashar istilzom etadi. Buni ham sirri taklif iqtizo etgan. Taklif esa saodati bashar uchundir. Saodat esa takammuldan keyindir.

S- Deysanki, taklif saodat uchundir. Holbuki aksari nosning shaqovatiga sabab, taklifdir. Taklif boʻlmasaydi, bu qadar tafovuti shaqovat ham boʻlmasdi?

J- Janobi Haq bergan juzi ixtiyoriy bilan af'oli ixtiyoriya olamini kasbi bilan tashkil qilishga insonni mukallaf qilgani kabi, ruhi basharda vadi'a oʻlaroq ekilgan gʻayri mutanohiy urugʻlarni sugʻorish va nashvu namolantirish uchun ham basharni taklif bilan mukallaf qilgan. Agar taklif boʻlmasaydi, ruhlardagi u urugʻlar nashvu namo topolmasdi.

Ha, navi basharning ahvoliga diqqat bilan qaralsa, koʻriladiki; ruhning ma'nan taraqqiysini, vijdonning takomulini, aql va fikrning inkishof va taraqqiysini talqih etgan, ya'ni emlagan, shariatlardir; vujud bergan, taklifdir; hayot bergan, paygʻambarlarning yuborilishidir; ilhom bergan, dinlardir. Agar bu nuqtalar boʻlmasaydi, inson hayvon boʻlib qolardi va insondagi bu qadar kamoloti vijdoniya va axloqi hasana tamoman yoʻq boʻlardilar. Faqat insonlarning bir qismi orzu va ixtiyori bilan taklifni qabul qilgan. Bu qism, saodati shaxsiyani qoʻlga kiritgani kabi, navning saodatiga ham sabab boʻlgandir. Ammo insonlarning katta bir qismi oʻz ixtiyori bilan kufrni qabul va takolifi Ilohiyani rad qilgan boʻlsalar ham, taklifning ba'zi navlaridan sizilgan tarbiyaviy, axloqiy va boshqa goʻzal narsalarni olganlaridan, taklifning u navlarini zimnan va izdiroran qabul qilgan hisoblanadilar. Xullas, bu e'tibor bilan, kofirning har sifati va har holi kofir emas.

S- Insonlardan katta bir qismning shaqovati oʻrtada ekan, yolgʻiz kichik bir qismning saodati qanday navning saodatiga sabab boʻladiki, "Shariat rahmatdir" deyapsiz. Holbuki navning saodati, yo butun afrodning yoki qismi aksariysining saodati bilan boʻlishi mumkin?

J- Ostiga yuzta tuxum qoʻyilgan tovuq, u tuxumdan yigirmatasini joʻja chiqarib, saksonini ifsod etsa, bu tovuq tuxum naviga xizmat qilgan boʻladi. Chunki bir joʻja mingta tuxumning onasi boʻlishi mumkin. Yoki yuz dona urugʻ tuproqqa ekilsa va suv bilan sugʻorilib oxirida yigirmatasi nashvu namo topib xurmo daraxti boʻlsa va saksoni chirib mahv boʻlsa, yigirmata urugʻning koʻkarib daraxt boʻlishiga sabab boʻlgan suv, albatta urugʻ naviga xizmat qilgan boʻladi. Va yoxud bir ma'dan otashda eritilsa, beshdan biri oltin, qolgani tuproq chiqsa; albatta otash u ma'danning kamoliga, saodatiga sabab boʻladi. Shunga binoan, taklif ham insonlarning beshdan birini qutqarsa, u beshdan birining saodati nav'iyaga sabab va omil boʻlganiga qat'iyat bilan hukm qilinishi mumkin.

Shu bilan barobar, yuksak hissiyot bilan goʻzal axloqning nashvu namosi faqat mujohada va ijtihod bilan boʻladi. Ha, oʻng qoʻl doimo ishlagani uchun chap qoʻldan quvvatliroqdir. Va bir hukumat mujohada etgan sari, jasorati ortadi, tark qilgan vaqti jasorati kamayadi va binnatija jasorat ham, hukumat ham soʻnadi, mahv boʻladi. Va shuningdek, har narsaning va har ishning takomuli, zidlarining muqobala va raqobat qilishlari bilan boʻladi. Masalan, hidoyatning takomuliga zalolat yordam bergani kabi, iymonning takomuliga ham kufr yordam beradi. Chunki, kufr va zalolatning qay daraja iflos va zararli boʻlganini koʻrgan bir moʻ'minning iymoni va hidoyati birdan mingga chiqadi. Bu ikki jihat taklifning asar va samarasidir. Va bu ikki jihat e'tibori bilan taklif, saodati nav'iyaning yagona omilidir.

Bu jumlaning maqobli bilan munosabati: Ha, Qur'oni Karim يُضِلُّ بِه۪ كَث۪يرًا jumlasida zalolatga otilganlar kimlar ekanini bayon qilmasdan mubham qoldirganidan, sami' qoʻrqdi. "Ajabo, u zalolatga otilganlar kimlar? Sababi nima? Qur'onning nuridan zulmat qanday keladi?" deya soʻragan bu uch savolga shu jumla bilan javob berilganki: "Ular fosiqlardir. Zalolatga otilishlari, fisqlarining jazosidir. Fisq sababi bilan, fosiqlar haqida nur norga, ziyo zulmatga inqilob etadi." Ha, shamsning ziyosi bilan iflos moddalar taaffun etadi, sasiydi, barbod boʻladi.

Bu jumlaning avvalgi jumla bilan vajhi nazmi: Ha, bu jumla bilan fisq sharh va bayon qilingan. Shundayki: Fisq haqdan udul, ayrilish, haddan tajovuz, hayoti abadiyadan chiqib tark qilishdir. Fisqning mansha'i; quvva-i aqliya, quvva-i gʻazabiya, quvva-i shahaviya deyilgan uch quvvatning ifrot va tafritidan nash'at etadi. Ha, ifrot yoki tafrit, dalillarga qarshi bir isyondir. Ya'ni, sahifa-i olamda yaratilgan daloil, uhudi Ilohiya hukmidadir. U daloilga muxolafat qilgan, Janobi Haq bilan fitratan qilgan ahdini buzgan boʻladi. Va shuningdek, ifrot va tafrit hayoti nafsiya va ruhiyaning maraz va xastaligini intoj etgan sabablardandir. Bunga fisqning birinchi sifati boʻlgan

jumlasi bilan ishorat qilingan.

Va shuningdek, ifrot va tafrit hayoti ijtimoiyaga qarshi isyon otashini yoqqan ikki omildir. Ha, bu omillar hayoti ijtimoiyani nizom va intizom ostiga olgan robitalarni, qonunlarni kesib otadi. Ha, shahvat yoki gʻazab haddini oshsa, irz va nomuslar poy-mol boʻladi, ma'sumlar mahv boʻladi. Bunga ham, fisqning ikkinchi sifati boʻlgan

jumlasi bilan ishorat qilingan.

Va shuningdek, dunyo nizomining buzilishini intoj etib fasod va ixtilolga sababiyat bergan ikki ixtilolchidirlar. Bunga ham, fisqning uchinchi sifati boʻlgan وَيُفْسِدُونَ فِى الْاَرْضِ jumlasi bilan ishorat qilingan.

Ha, fosiq boʻlgan kishining quvva-i aqliya va fikriyasi i'tidolni yoʻqotib safsatalarga tushsa, e'tiqodotga oid robitalarni kesish bilan, hayoti abadiyasini yirtib otadi.

Va shuningdek, quvva-i gʻazabiyasi haddi vasatni tajovuz etsa, hayoti ijtimoiyaning ham yuzini, ham astarini yirtadi, ostin-ustun qiladi.

Va shuningdek, quvva-i shahaviyasi hadni oshsa, havo-i nafsga tobe boʻladi, qalbidan shafqati jinsiya zoil boʻladi, oʻzi barbod boʻlishi kabi, boshqalarini ham barbod qiladi. Bu e'tibor bilan, fosiqlar ham navining zarariga, ham Arzning fasodiga harakat qilgan boʻladi.

Bu jumla avvalgi jumlaning natijasi va ayni zamonda ta'kiddir. Shundayki:

Avvalgi jumlada ahdni buzish, sila-i rahmni kesish, Arzda fasod qilish kabi fosiqning jinoyatlarini qoʻrqinch bir shaklda aytgandan soʻng, bu jumlada avvalgi tahdid va qoʻrquvni ta'kid uchun, fosiqning jinoyatlarining natija va jazosini shunday bayon qilgan: U fosiqlar oxiratlarini berib dunyoni olganlari kabi, hidoyatni zalolat bilan tabdil etgan aqlsiz odamlardir.

Avvalo shuni bilish lozimki, Qur'oni Karimning oyatlari va oyatlarining jumlalari va jumlalarning hay'atlari; soniya, daqiqa, soatlarni sanagan soatning millari kabidir. Millarning har ikkinchisi birinchisiga yordam bergani kabi, bir oyat bir maqsadni ta'qib qilgan vaqt, jumlalari ham u maqsadning atrofida yuradilar; jumlalarning hay'atlari ham jumlalarning izini ta'qib qiladilar. Vaziyatlari shunday bir nuqtaga keladiki; hollari lisoni hol bilan shu baytni oʻqiydi:

Ya'ni: "Aytgan soʻzlarimiz boshqa-boshqa boʻlsa ham, sening husning birdir. Butun soʻzlarimiz u husni jamolga ishorat qiladi." Shuning uchunki, Qur'oni Karimning salosati va yuksak balogʻati va naqshidagi nozikligi tabaqa-i i'jozga vosil boʻlgandir.

اِنَّ kalimasi ham hukmning haqiqatga bogʻliq boʻlganiga, ham hukmdan chiqqan taraddud va inkorlarning daf qilinishiga dalolat qiladi. Shunday ekan, bu اِنَّ oyatning boshida zikr qilingan mutasalsil taraddudlarga ishoratdir.

اَللّٰهَ kalimasi bundan oldin zikr qilingan Janobi Haq bilan mumkinot orasida qilgan qiyosdagi xatolarini zehnning koʻziga tiqadi. Ya'ni, "Qanday Alloh deyapsiz va qanday Allohni mumkinotga qiyos qilyapsiz, Alloh unvonidagi zot mumkinotga qiyos qilinishi mumkinmi?"

S- لَا يَسْتَحْي۪ى Hayo, nafsning uyalishi bilan yuzda paydo boʻlgan qizarishdan iborat boʻlganidan, Janobi Haq haqida bu kalimaning ishlatilishi maholdir; maholni inkor qilishda foyda yoʻq. Shunga binoan لَا يَسْتَحْي۪ى oʻrnida لَايَتْرُكُ aytilgan boʻlsaydi, maholiyatga mahal qolmasdi?

J- Bau'da bilan qilingan tamsilni iqtizo etgan va husnini taqdir etgan hikmat, balogʻat va boshqalar kabi sabablarga qarshi tamsilni tark qilishni istagan, hayodan ma'ada birgina sabab yoʻq. Hayo ham Janobi Haq haqida maholdir. Shunday ekan, u tamsilni tark qilishga aslo sabab boʻlmaganiga ishoratan لَا يَسْتَحْي۪ى kalimasi لَايَتْرُكُ kalimasiga tarjih etilgandir. Chunki لَايَتْرُكُ kalimasi bu ma'noni ifoda qilolmaydi.

Yoxud يَسْتَحْي۪ى ning zikri, ularning ahmoqona aytgan

ya'ni "Muhammadning Robbi bu haqir narsalardan tamsil keltirishga hayo qilmaydimi?" deya aytgan soʻzlaridagi يَسْتَحْي۪ى kalimasiga mushokalat va mushobahat uchundir. Qur'oni Karim balogʻat jihatidan qiymatli boʻlgan مُشَاكَلَةً فِى الصُّحْبَةِ uslubiga binoan, ular ishlatgan يَسْتَحْي۪ى kalimasini aynan ishlatgan.

Ularning bu soʻzlariga mushokalat va mushobahat nuqtai nazaridan اَنْ يَضْرِبَ oʻrnida مِنَ الْمَثَلِ الْحَق۪يرِ deyilishi mushobahatni saqlash uchun yanada munosib boʻlardi. Faqat bu munosabatning nazarga olinmasligi latif bir uslubga ishorat boʻlib: Tamsillar, muhr yoki imzolar kabi tasdiq va isbot uchundir. Qandayki yozilgan bir narsa muhrlanish bilan tasdiq qilingan boʻladi; aynan shuning kabi, aytilgan bir soʻz ham bir misol bilan tasdiq va isbot qilingan boʻladi.

Yoxud اَنْ يَضْرِبَ bilan pulning zarbiga imo qilingan. Ya'ni, tamsillarning zarbi va zarbulmasallar sikkaning zarbi qadar kalomga qiymat beradi. Ya'ni, qandayki sikka kumush va oltinga qiymat beradi, zarbulmasallar ham kalomlarga u nisbatda qiymat va e'tibor beradi. Va bu ishorat bilan, vahmlarni daf qilish uchun tamsillarning goʻzal bir vosita boʻlganiga va tamsillarning bid'at boʻlmasdan balogʻat sohasida unumdor va goʻzal bir yoʻl boʻlganiga imo qilingan. Ha, zarbulmasallar ma'lum qoidalardandir. Yanada qisqa va muxtasar boʻlgan ضَرْبٌ masdari ustiga اَنْ يَضْرِبَ ning fe'l siygʻasi bilan tarjihan zikr qilinishi, e'tirozlarining mansha'i bizzot tamsil boʻlmasdan, bau'daning qiymatsizligi ekaniga ishoratdir. Chunki tamsillar haddi zotida qiymatli boʻlib, e'tirozlarga mahal emas. Zero اَنْ يَضْرِبَ fe'ldir. Fe'l, mustaqil va sobit boʻlmaganidan, xuddi latifdir. Mutakallimning qasdi unda turmaydi, maf'ulga oʻtadi. Masdar boʻlgan ضَرْبٌ esa otdir. Ot, mustaqil va sobit boʻlgani uchun xuddi kasifdir. Mutakallimning qasdini jazb qilib maf'ulga bermasligi ehtimoli bordir.

Shunga binoan,

aytilgan boʻlsaydi, istihya mahalli "zarb" boʻlardi. Holbuki istihyaning mahalli "bau'da"dir.

مَثَلًا : Bundan murod, tamsilning xosiyati boʻlgan aqliy bir narsani hissiy bir narsa bilan va asliy boʻlmagan mavhum bir narsani muhaqqaq va mavjud boʻlgan bir narsa bilan va gʻoyib boʻlgan bir narsani hozir bir narsa bilan tasvir qilishdir.

مَثَلًا dagi tankirdan tushuniladiki, bu yerda madori nazar, bizzot masalning zotidir, sifatlari emas. Sifatlari esa maqomning iqtizosiga yoki mumassali lahning holiga havola qilingan.

مَا ta'mimni ifoda qilganidan, qoidaning umumiy boʻlganiga ishorat boʻlib, javob yolgʻiz ular e'tiroz qilgan narsalariga munxasir qolmasin.

بَعُوضَةً : Juda koʻp kichik va haqir narsalar va hayvonlar boʻlgani holda bau'daning taxsisi, indal-bulagʻo tamsil uchun iste'moli koʻp boʻlganiga binoandir.

فَمَا فَوْقَهَا : Ya'ni: Qiymat va balogʻat jihatidan bau'daning (chivin) mafavqi yoki kichiklikda bau'daning maduni va yoxud ham qiymatda, ham kichiklikda bau'daning maduni boʻlgan narsalar. Faqat مَا فَوْقَهَا ta'biri, kichik narsaning balogʻat jihatidan yanada gʻarib, xilqat jihatidan yanada ajib boʻlganiga ishoratdir.

Bu jumlaning avvalgi jumladan tafarru' va tasho'ub etganini ifoda qilgan ف bu jumlani har ikki shiqqi bilan intoj etgan zimniy va yashirin bir dalilga ishoratdir. Tasviri shunday boʻlsa kerak:

Janobi Haq tamsilni tark qilmaydi. Chunki balogʻat iqtizo etgan bir tamsildir. Balogʻat iqtizo etgan narsa tark qilinmaydi. Shunday ekan, Janobi Haq bu tamsilni tark qilmaydi. Shunga binoan, insofi boʻlgan odam u tamsilning baligʻ, haq va Allohdan ekanini biladi. Oʻjarlik bilan qaragan kishi esa hikmatini bilmaydi, taraddudga tushadi, soʻraydi, surishtiradi, eng oxiri istihqor bilan inkorga kiradi.

Xulosa: Moʻ'min insofli boʻlgani uchun, Allohdan ekanini tasdiq qiladi. Kofir qaysar boʻlganidan, "Bunda nima foyda bor?" deydi.

اَمَّا : Bu اَمَّا shart adatidir. Dohil boʻlgan har ikki jumlani birinchisi malzum, ikkinchisi lozim; yoki avvalgisi shart, keyingisi mashrut boʻlib, ikkinchisini birinchi bilan bogʻlaydi. Ha, bu اَمَّا ikki jumla orasida luzumni ta'sis etish uchun vaz' etilgan. Shunga binoan, bu yerda فَيَعْلَمُونَ اَنَّهُ الْحَقُّ jumlasining اَلَّذ۪ينَ اٰمَنُوا jumlasiga lozim va zaruriy boʻlganiga dalolat qiladi. Ya'ni, iymoni boʻlganning sha'ni, uning haq boʻlganini bilishdir.

Oʻzidan qisqaroq boʻlgan اَلْمُؤْمِنُونَ kalimasiga badal اَلَّذ۪ينَ اٰمَنُوا deyilishi, uning haq boʻlganini bilish iymon sababi bilan boʻlganiga va shuningdek, uning haq boʻlganini bilish iymon borligiga ishoratdir.

Balogʻat nuqtai nazarida maqomga munosibroq boʻlgan اَنَّهُ الْبَل۪يغُ jumlasiga tarjihan اَنَّهُ الْحَقُّ deyilishi, ularning e'tirozlaridan qasd qilgan oxirgi natijaga ishoratdir. Chunki ularning maqsadlari, Allohdan boʻlganini inkor qilishdir.

اَنَّهُ الْحَقُّ haqqoniyatning u tamsilga hasr etilishidan tushuniladiki, taqbih etilmasdan istehson etilgan yolgʻiz bau'da tamsilidir. Bau'dadan boshqasi va bau'dadan yaxshirogʻi, ayblardan xoli boʻlsa ham, balogʻat jihatidan bau'daning oʻrnini ololmaydi. Chunki yolgʻiz ayblardan salomat, kamolga dalil boʻlolmaydi.

مِنْ رَبِّهِمْ : U tamsilning Roblaridan nozil boʻlganini ifoda qilgan bu qayd ularning e'tirozlariga nishon ittihoz etgan, u tamsilning nuzuli ekaniga ishoratdir.

وَاَمَّا الَّذ۪ينَ كَفَرُوا : Bu اَمَّا avvalgi اَمَّا kabi maqobllaridagi ijmolni tafsil etish bilan, tahqiq va ta'kidni ifoda qiladi.

اَلَّذ۪ينَ كَفَرُوا ning اَلْكَافِرُونَ kalimasiga tarjihan zikr qilinishi, ularning bu inkori, qalblarida rusux paydo qilgan kufrdan nash'at etganiga va shuning uchun ularni yana kufrga olib borganiga ishoratdir.

Avvalgi jumladagi يَعْلَمُونَ ning mutobaqati uchun bu yerda فَلَا يَعْلَمُونَ deyilishi munosib ekan, uning oʻrniga zikr qilingan فَيَقُولُونَ ijoz va ixtisor uchun muqaddar boʻlgan hollardan kinoyadir. Taqdiri kalom: "Kufri bor odam haqiqatni bilmaydi, taraddudga tushadi, inkorga kiradi, istifhom shaklida istihqor etadi, haqir koʻradi." Va shuningdek, oʻzlari zalolatda boʻlganlari kabi, ogʻizlari bilan xalqni ham zalolatga sudraganlariga ishoratdir.

Bu jumladan avvalgi jumlada اَلَّذ۪ينَ اٰمَنُوا muqaddam boʻlganiga nazaran, bu yerda unga munosib boʻlgan يَهْد۪ى بِه۪ ning taqdimi lozim ekan, يُضِلُّ بِه۪ taqdim etilgan. Chunki bu kalomdan maqsad, inkor qilganlarning e'tirozlarini rad qilishdir. Bunga binoan يُضِلُّ بِه۪ kasbi ahammiyat etganidan, taqdim haqqini qozongan.

S- Zalolat oʻrniga يُضِلُّ , hidoyatoʻrniga يَهْد۪ى ya'ni, masdardan fe'lga boʻlgan uduldan maqsad nima?

J- Fe'li muzoriy tajaddud va istimrorga dalolat qilganidan; yigirma uch yil davom qilgan nuzuli Qur'onning parcha-parcha tajaddudi nisbatida, ularning zulmati kufriyalariga qat-qat zulmatlarning ilovasiga sababiyat berganiga, moʻ'minlarning ham nuzulning tajaddudi nisbatida nuri iymonlarining daraja-daraja yuksalishiga bois boʻlganiga ishoratdir. Va shuningdek, bu jumla مَاذَٓا اَرَادَ اللّٰهُ ‌ الخ jumlasi bilan ishorat qilingan istifhomga javob boʻlgani uchun, har ikki guruhning vaziyatlarini bayon qilish ijob etgan. Va bu ijobga binoan, masdarga tarjihan fe'l zikr qilingan. Ya'ni, bir guruhning vaziyati zalolat, boshqasiniki hidoyatdir.

كَث۪يرًا : Avvalgi كَث۪يرًا dan miqdor va adad jihatidan koʻplik iroda qilingan. Ikkinchi كَث۪يرًا dan holat va qiymat jihatidan koʻplik qasd qilingan. Va ayni zamonda, Qur'onning navi basharga rahmat boʻlganining sirriga ishoratdir. Ha, insonlarning oz bir qismining fazilat va hidoyatlarini koʻp koʻrish va koʻrsatish, Qur'onning basharga qarshi marhamatli va lutfkor ekanini koʻrsatadi. Va shuningdek, bir fazilat sohibi ming fazilatsizga muqobildir. Bu e'tibor bilan, fazilatni tashigan oz boʻlsa ham, koʻp koʻrinadi.

وَمَا يُضِلُّ بِه۪ٓ اِلَّا الْفَاسِق۪ينَ : Avvalgi jumlada mutlaq va mubham oʻlaroq zikr qilingan كَث۪يرًا dan hosil boʻlgan vasvasalarni, qoʻrquvlarni, taraddudlarni bu jumla bilan shunday daf qilganki: Zalolatga ketganlar, fosiqlardir. Zalolatlarining mansha'i ham fisqdir. Fisqning sababi esa, kasblaridir. Ayb ulardadir, Qur'onda emas. Zalolatni yaratish, qilganlarining jazosi uchundir.

Yana bilish lozimki; bu jumlalarning har biri maqoblini sharh va bayon qiladi; maba'di ham uni tafsir qiladi. Demak, har jumla maqobliga dalil, maba'diga natijadir. Ikki silsila bilan buni izoh qilamiz:

1- Alloh u tamsildan hayo qilmaydi. Chunki u tamsilni tark qilmaydi. Ham u tamsil baligʻdir. Ham u tamsil haqdir. Ham u tamsil Allohning kalomidir. Buni ham moʻ'min boʻlgan kishilar biladi.

2- Alloh munkirlar deganlari kabi, u tamsildan hayo qilmaydi. U munkirlar, "U tamsilning tarki lozimdir" deydilar. Chunki u tamsilning hikmatini bilmaydilar, ham "Bunda nima foyda bor" deydilar. Ham inkor qiladilar, chunki haqir koʻradilar. Ham eshitishlari bilan zalolatga tushdilar, chunki Qur'on ularni zalolatga otdi. Ham ular fisq bilan qoliplaridan chiqdilar, ham Allohga boʻlgan ahdlarini buzdilar, ham sila-i rahmni kesdilar, ham Arzda Allohning nizom va intizomini ifsod etdilar. Shunga binoan, xasir va zararli boʻlganlar ulardir. Dunyoda vijdon, qalb va ruhning azobi bilan, oxiratda ham Allohning gʻazabi bilan abadiy bir azob ichida qolgan ulardir.

Avvalo bilish lozimki, Qur'oni Karimning i'joz va nazmidagi shak va shubhalarni iqo' etgan fosiqlarning ayniqsa bu maqomda, bu jumlada mazkur sifatlar bilan tavsiflari juda yuksak va latif bir munosabatni ichiga olgan. Ha, xuddi Qur'oni Karim deydiki: "Qur'oni akbar deyilgan koinotning nizomida qudrati azaliyaning i'jozini koʻrolmagan yoki koʻrishni istamagan u fosiqlarning; Qur'oni Karimning ham nazm va i'jozida taraddudlarni va koʻr koʻzlari bilan i'jozini koʻrolmasdan inkor qilishlari, ba'id va gʻarib emas. Zero ular koinotdagi nizom va intizomni tasodifga va tahavvuloti gʻaribaga va inqiloboti ajibani abasiyatga va tasodifga isnod etganlaridan, buzilgan ruhlarining koʻzidan u nizom tasattur etib koʻrinmagani kabi, iflos fitratlari bilan ham, Qur'onning moʻ'jiz boʻlgan nazmini chalkash, muqaddimalarini natijasiz, samaralarini achchiq koʻrdilar.

يَنْقُضُونَ : Oʻralgan qalin bir arqonni ochib tarqatish ma'nosini ifoda qilgan "naqz" ta'biri yuksak bir uslubga ishoratdir. Xuddi Janobi Haqning ahdi; mashiat, hikmat, inoyatning iplari bilan oʻralgan nuroniy bir arqonki, azaldan abadga qadar uzangan. Bu nuroniy arqon, koinotda nizomi umumiy shaklida tajalliy etib silsilalarini koinotning anvo'iga tarqatar ekan, eng ajib silsilasini navi basharga uzatgan va ruhi basharda juda koʻp iste'dod va qobiliyatlarning urugʻlarini ekkan. Lekin u iste'dodlarning tarbiyasini va natijasini juzi ixtiyoriyning qoʻliga bergan. U juzi ixtiyoriyning egari ham shariatning va daloili naqliyaning qoʻliga berilgan. Shunga binoan, Janobi Haqning ahdini buzmaslik va ifo etish, faqat u iste'dodlarni loyiq va munosib yerlariga sarf qilish bilan boʻladi. Ahdning naqzi esa, buzish va parchalashdan iboratdir. Masalan: Ba'zi anbiyoga iymon va tasdiq, ba'zilarini inkor va takzib; ba'zi hukmlarni qabul, ba'zilarini rad; ba'zi oyatlarni tahsin, ba'zilarni qobih va xunuk koʻrish kabi. Zero bunday tarzda qilingan naqzi ahd; nazmni, nizomni, intizomni ixlol etadi, buzadi.

Bu jumladagi amr ikki qismdir:

Birisi, tashri'iydirki, sila-i rahm bilan ta'bir qilingan qarindosh va moʻ'minlar orasida shar'an amr qilingan muvosala chizigʻidir.

Boshqasi, amri takviniydirki, fitriy qonunlar bilan odatulloh tazammun etgan amrlardir. Masalan, ilmning i'tosi ma'nan amalni amr qiladi; zakovatning i'tosi ilmni amr qiladi; iste'dodning boʻlishi zakovatni; aqlning berilishi ma'rifatullohni; qudratning berilishi ishlashni; jasoratning berilishi jihodni ma'nan va takvinan amr qiladi.

Xullas, u fosiqlar bu kabi narsalarning orasida shar'an va takvinan ta'sis etilgan muvosala chizigʻidan oʻtyaptilar. Masalan, aqllari ma'rifatullohdan, zakovatlari ilmdan ranjigani kabi; qarindoshlardan va moʻ'minlardan ham dargʻazab boʻlib, borib kelmaydilar.

وَيُفْسِدُونَ فِى الْاَرْضِ : Ha, fisq bilan buzilgan bir odam botqoqlikka tushib chiqolmagan bir shaxs kabi koʻplarning ham u botqoqlikka tushishlarini istaydiki, ma'ruz qolgan u dahshatli holati bir oz yengil boʻlsin. Chunki musibat umumiy boʻlsa, yengil boʻladi. Va shuningdek, bir shaxsning qalbida bir ixtilol, bir yomonlik hissi uygʻonsa; yuksak hissiyoti, kamoloti sukut etishni boshlaydi; qalbida taxribotga, yomonlikka bir mayl, bir zavq paydo boʻladi. Asta-asta u mayl qalbida kattalashadi; keyin u shaxs butun lazzatini, zavqini taxribotda, yomonlikda topadi. Xullas, u vaqt u shaxs tom ma'noda Arzda yirtqich bir hayvon, ixtilolni chiqarib kattalashtirgan bir balo, fasodni toʻxtamasdan chalkashtirgan bir ofatga aylanadi.

S- Bir fosiqning fisqi bilan Arzning mutaassir boʻlishi aqldan uzoqdir?

J- Modomiki Arzda nizom bor, muvonaza ham boʻlishi kerak. Hatto nizom muvozanaga tobedir. Shunga binoan, bir uskunaning tishlari orasiga kichik bir narsa tushsa, uskuna mutaassir boʻladi, balki faoliyati ham toʻxtaydi. Yoki farazan ikki togʻ bir tarozi bilan tortilarkan, tarozi muvoziy boʻlgan vaqt bir pallasiga bir yongʻoq ilova qilinsa, muvozanasi buziladi. Dunyoning ham ma'naviy nizom uskunasi shunday. Mutamarrid bir fosiqning fisqi Arzning muvozana-i ma'naviyasining buzilishiga vasila boʻlishi mumkin.

اُولٰٓئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ : اُولٰٓئِكَ uch narsani ifoda qiladi. Birisi ihzor, ikkinchisi mahsusiyat, uchinchisi uzoqlik. Demak bu اُولٰٓئِكَ gʻoyib boʻlgan u fosiqlarni ihzor etadi, mahsus bir shaklda koʻrsatadi.

S- Ularning ihzorini ijob etgan sabab nima?

J- Sami'ning talab va istagidir. Ha, ularning iflos ahvolini eshitgan sami' ularga qarshi his qilgan hiddat va nafratini izola uchun; xusron bilan tajziya va tavsiflarida, xuddi ularni qarshisida hozir tarzda koʻrishni istaydi, toki "Oh! oh!" deyish bilan qalbi tinchlansin. Mushohadalari mumkin boʻlmagani holda اُولٰٓئِكَ bilan maxsus koʻrsatilishlari; goʻyo iflos ahvollari, xabis sifatlari va shuxrat va kasratlari shunday bir hadga yetganki, hammaning nazari nafrati qarshisida ularning u hollarini tajassum ettirib maxsus bir shaklda koʻrsatadi. Va bu ishoratdan xasoratga mahkum boʻlganliklarining sababi ham anglashilgan boʻladi.

U fosiqlarga roji' boʻlgan اُولٰٓئِكَ ifoda qilgan uzoqlik esa, ularning tariqi haqdan uzoqliklari shunday bir darajaga yetganki, boshqa tariqi haqqa ruju'lari mumkin boʻlmasdan, bu sababli zammga, tahqirga mustahaq boʻlishganiga ishoratdir.

Hasrni ifoda qilgan هُمْ xasoratning ularga munxasir boʻlganiga dalolat qiladi. Hatto moʻ'minlarning ba'zi dunyo lazzatlaridan xasoratlari, xasorat sanalmaydi; va yana moʻ'minlardan ahli tijoratning tijoratlarida sodir boʻlgan zararlari xasorat emas.

اَلْخَاسِرُونَ dagi harfi ta'rif jinsni va haqiqatni ifoda qiladi. Ya'ni, xusron koʻrganlarning haqiqatini, jinslarini koʻrishni istagan boʻlsa, ularga qarasin. Va shuningdek, ularning maslaklari mahzi xasoratdir, boshqa xasoratlarga oʻxshamaydi.

اَلْخَاسِر۪ين : Xasoratning mutlaq qoldirilishi, ya'ni bir narsa bilan taqyid etilmasligi, xasoratning butun anvo'ini qamraganiga ishoratdir. Masalan: Vafo-i ahdda naqz bilan xasorat etdilar, sila-i rahmda kesish bilan, islohda ifsod bilan, iymonda kufr bilan, saodati abadiyada shaqovat bilan qilgan xasoratlari kabi.

Ya'ni: «Qanday qilib Allohni inkor qilyapsiz? Holbuki sizning hayotingiz yoʻq edi, u sizga hayotni berdi; soʻngra sizni oʻldiradi, soʻngra yana hayot beradi, soʻngra unga ruju' etib borasiz.»

Oyatlarning nazmiga oid uch vajh bu oyatda ham joriydir:

Ha, Qur'oni Karim, qachonki insonlarni ibodatga va Allohga iymon keltirishga da'vat qildi va iymonning e'tiqod qilinadigan asoslari bilan qilinadigan hukmlarini ijmolan, dalillariga ishoratan zikr qildi, avvalroq mujmalan ishorat qilingan dalillarni tazammun etgan ne'matlarning ta'dadi bilan bu oyatda ham zikr qilishga qaytdi.

Ha, bu oyat bilan eng buyuk ne'mat boʻlgan hayotga ishorat qilingan. Ikkinchi oyat bilan baqo ne'matiga ishorat qilingan. Ha, samovot va Arzning tanzimoti hayotning kamol va saodatini ta'min qiladi. Uchinchi oyat bilan basharning koinot ustida tafzil va takrimiga ishoratdir. Toʻrtinchi oyat bilan, basharga ta'limi ilm ne'matiga ishorat qilingan. Bu ne'matlarning suratlariga, ya'ni ne'matlik jihatlariga qaralsa; inoyati Ilohiyaga dalil boʻlganlari kabi, ibodatga ham dalildirlar. Chunki ne'matlarni berganga shukr, vojibdir; kufroni ne'mat aqlan ham haromdir. Agar u ne'matlarning haqiqatlariga qaralsa, mabda va ma'adni isbot qilgan dalillardir.

Va shuningdek, bu oyat oʻtgan kofir va munofiqlarning bahsiga ham nazirdir. Shuning uchun taajjubni ifoda qilish bilan inkorni tazammun etgan كَيْفَ bilan qilingan istifhom, ularning tahdidlariga ishoratdir.

Ha, Qur'oni Karim avvalroq gʻoyibona qilgan hikoyasidan soʻngra bu yerda xitobni boshladi. Bu ham balogʻat jihatidan ma'lum bir nukta uchundir. Shundayki:

Inson bir odamning yomonligidan, ayblaridan bahs qilarkan, hiddati, gʻazabi shu qadar gʻalaba qiladiki; xayolan, xayoliy bir ihzor bilan, xitob surati bilan oʻziga tavjihi kalom etishni boshlaydi. Yoki yaxshiliklaridan bahs qilarkan, shavqi va ishqi gʻalayonga keladi, hamon xayolining qarshisiga keltiradi, oʻziga xitob bilan gapirishni boshlaydi. Bu "iltifot" bilan tasmiya etilgan bir qoidadir. Bu qoidaning lisoni Arabda buyuk bir mavqei bor. Xullas, Qur'oni Karim bu qoidani ta'qib qilib

deb, siygʻa-i xitob bilan ularga tavjihi kalom etgan.

Soʻngra qachonki bu maqomda ta'qib qilingan maqsad; iymon, ibodat qilish va kufroni ne'mat qilmaslik, kufrni rad qilish kabi oʻtgan usul va asoslarni isbot uchun lozim boʻlgan dalillarni zikr qilish va dalillarning eng vazihi, ahvoli bashar silsilasidan istifoda qilingan dalillardir va ne'matlarning eng buyugi, u silsilaning uqda va tugunlaridandir. Qur'oni Karim

boʻlgan oyati karima bilan, besh tugunli murattab u silsila-i ajibaga ishorat qilgan. Biz ham u besh tugunni besh masalada hal va bayon qilamiz.

كُنْتُمْ اَمْوَاتًا uqdasini, tugunini ochadi. Shundayki:

Insonning jasadini tashkil qilgan zarralar, olamning zarroti ichida jomid, tarqoq bir shaklda ekan, qaraysanki maxsus bir qonun bilan, muayyan bir nizom bilan intizom ostiga olinib olami anosirga yuboriladi. Olami anosirda sokit, sokin, yashirin bir vaziyatda ekan, birdaniga qofila-qofila, muayyan bir dastur bilan, yavmiy bir intizom bilan, bir qasd va hikmat ostida olami mavolidga intiqol etadi.

Olami mavolidda ham, sukut ichida ekan, birdaniga ajib, gʻarib bir tarz bilan nutfaga inqilob etadi. Soʻngra mutasalsil inqiloblar bilan alaqa boʻladi; soʻngra mudgʻa boʻladi, soʻngra goʻsht, suyak boʻladi. Bu inqiloblarning har biri avvalgisiga nisbatan yanada mukammal boʻlsa ham, loyigʻiga koʻra mavotdir, ya'ni hayotsizdir.

S- Mavt hayotning zavolidir. Holbuki u zarralarda hayot yoʻqki, zavoli mavt boʻlsin?

J- Mavtning u zarralarga itloq etilishi, majozdir. Sababi esa; uchinchi, toʻrtinchi tugunlarni zehnga qabul qildirish uchun, zehn uchun bir tayyorgarlikdir.

فَاَحْيَاكُمْ tugunini ochadi. Ha, hayot, qudrati azaliyaning eng buyuk va eng nozik va eng ajib bir moʻ'jizasidir va butun ne'matlardan ustundir va mabda va ma'adning burhonlaridan eng zohir burhondir.

Ha, hayot navlarining eng adnosi nabot hayotidir. Hayoti nabotiyaning boshlangʻichi, urugʻda yoki donda hayot tugunining uygʻonib ochilishidir. Buning holati shu qadar zohir, shu qadar umumiy, shu qadar ma'luf ekan, zamoni Odamdan hozirga qadar hikmati bashardan va falsafasidan yashirin qolgan. Xullas, hayotning qay daraja nozik boʻlgani anglashildi.

Va shuningdek, hayoti boʻlmagan bir jism, eng katta bir togʻ ham boʻlsa yolgʻizdir, yetimdir, makonidan boshqa bir narsa bilan munosabati yoʻq. Lekin asalari kabi kichik bir jism, hayotga mazhar boʻlgan vaqti, butun koinot bilan munosabatdor boʻladi va hamma narsa bilan oldi-berdi qiladi; hatto: "Koinot mening mulkimdir, mening yerimdir." deya oladi. Koinotning har tarafiga boradi, hislari bilan tasarruf qiladi, butun ashyo bilan kasbi muorafa etadi. Ayniqsa, hayoti insoniya tabaqasiga chiqqan hayot aqlning nuri bilan olamlarni kezgan boʻladi. Olami jismoniyda tasarruf qilgani kabi, olami ruhoniyda kezadi, olami misolga sayohat qiladi; oʻzi u olamlarni ziyoratga ketgani kabi, u olamlar ham, uning ruhining oynasida tamassul etish bilan io'da-i ziyorat etgan kabi boʻladi. Hatto inson "Olam Allohning fazli bilan men uchun yaratilgan" deya oladi. Hayoti insoniya; har birisi koʻp tabaqalarni qamragan boʻlib, hayoti moddiya, hayoti ruhoniya, hayoti ma'naviya, hayoti jismoniya kabi navlarga ayriladi, inbisot etadi. Demak, ziyo, rang va jismlarning koʻrinishiga sabab boʻlgani kabi; hayot ham mavjudotning koshifi va sababi zuhuridir. Ha, hayot bir zarrani bir kura kabi qiladi; asxobi hayotning har birisi, olam menikidir deya oladi. Oralarida muzohama va munoqasha ham boʻlmaydi; muzohama va munoqasha yolgʻiz navi basharda boʻladi. Xullas, hayotning qanday buyuk bir ne'mat ekani anglashildi.

Va shuningdek, jomid, tarqoq ba'zi zarralarning birdaniga bir vaziyatdan chiqib, ma'qul bir sabab boʻlmagani holda, boshqa bir vaziyatga kirishi, Sone'ning vujudiga zohir bir dalildir. Hatto hayot; haqiqatlarning eng ashrafi, eng tozasidir; hech bir jihat bilan xissati yoʻq, xunuk bir dogʻi yoʻq. Hayotning tashi ham, ichi ham, har ikki yuzi ham latifdir. Hatto eng kichik va xasis bir hayvonnig hayoti ham yuksakdir. Shuning uchun, hayot bilan qudrat orasida zohiriy bir sabab tavassut etmaydi. Hayotga bizzot qudratning mubosharati, izzatga zid emas. Holbuki qiymatsiz ishlarga qudratning zohiran mubosharati koʻrinmasligi uchun zohiriy sabablar oʻrnatilgan. Demak, hayotda xissat yoʻq. Xullas, bundan anglashildiki; hayot, Sone'ning vujudiga eng zohir bir dalildir.

Va shuningdek, eng oddiy bir jismning oʻtkazgan inqilobot va tahavvulotiga diqqat bilan qaralsa, koʻriladiki; olami zarrotdagi zarralar olami anosirga intiqol etganda boshqa suratga kiradi, olami mavolidda boshqa suratga aylanadi, nutfada boshqa vaziyat oladi, soʻngra alaqa boʻladi, soʻngra mudgʻa boʻladi, soʻngra bir inson suratini kiyadi, oʻrtaga chiqadi. Bu qadar inqiloboti ajiba asnosida, zarralar shunday muntazam harakot va muayyan dasturlar ustida jarayon qiladilarki; xuddi bir zarra, masalan olami zarrotda ekan vazifalantirilgan va Abdulmajidning koʻzida yer olib vazifa bajarish uchun yoʻlga chiqarilgan. Bu holni, bu vaziyatni, bu intizomni koʻrgan bir zehn, bila-taraddud hukm qiladiki; u zarralar bir qasd bilan va bir hikmat ostida yuboriladi. Xullas, zarrotning hayotga mazhariyati uchun oʻtkazgan bu qadar ajib va gʻarib vaziyatlari, insonga ikkinchi bir hayotning bu hayotdan yanada oson va yanada sahil ekaniga ham bir qanoat keltiradi. Xullas, hayotning mabda va ma'adi dalil boʻlgani bu haqiqatlardan anglashildi. فَاَحْيَاكُمْ jumlasi ثُمَّ يُم۪يتُكُمْ jumlasiga bir dalil kabidir. Hammasi ham birlikda كَيْفَ dan istifoda etilgan inkorga dalildir.

ثُمَّ يُم۪يتُكُمْ tugunini ochadi. Ha, mavtning ham hayot kabi maxluq ekaniga, mavtning i'dom va adami mahz emasligiga dalolat qiladi. Mavt, faqat ruhning jasad qafasidan chiqishi bilan tabdili makon etishidan iboratdir. Va shuningdek, navi basharda mavjud amorot va ishoroti kasiradan qat'iyat bilan anglashiladiki, inson oʻlgandan soʻng bir narsasi boqiy qoladi; u narsasi ham, faqat ruhdir. Demak, ruhning baqosi, xossa-i zotiyadir. Bu xossa-i zotiyaning bir fardda mavjud boʻlishi, navning tamomida mavjud boʻlishini istilzom etish bilan; mujiba-i juz'iyaning mujiba-i kulliya hukmida boʻlganiga bir misol tashkil qiladi. Shunga binoan, mavt hayot kabi bir moʻ'jiza-i qudratdir. Boʻlmasa hayot shartlari boʻlmaganidan adamning doirasiga kirgan emas.

S- Oʻlim qanday qilib ne'mat boʻladi va qay suratda ne'matlarning qatoriga dohil etilgan?

J- Avvalo: Oʻlim saodati abadiyaga muqaddimadir; bu e'tibor bilan ne'mat sanalishi mumkin. Chunki ne'matning muqaddimasi ham ne'matdir. Haqiqatdan, vojibning muqaddimasi, vojib; haromning muqaddimasi, haromdir.

Soniyan: Oʻlim, muzir hayvonlar bilan toʻla bir hibsdan keng bir sahroga chiqish kabidir. Shunga binoan, ruh jasad qafasidan chiqsa, najot topadi.

Solisan: Oʻlim boʻlmasaydi, kura-i Arz navi basharni isti'ob etolmasdi va navi bashar mudhish parishoniyatlarga ma'ruz qolardi.

Robian: Keksalik sababli shunday darajaga kelganlar borki, takolifi hayotiyaga qodir boʻlolmaydi, doimo oʻlimini istaydilar.

Xullas shuning uchun, oʻlim ne'matdir.

ثُمَّ يُحْي۪يكُمْ tugunining bayonidadir. Ha, bu hayot ikkinchi hayotki; oʻlimdan soʻngra, hashrdan avval sodir boʻladi. Demak, hayoti uxroviya bu ikkinchi hayot bilan boshlanadi. Shunga binoan, bu يُحْي۪يكُمْ dagi xitob yolgʻiz insonlarga oid emas, biljumla koinotga roji'dir. Chunki bu hayoti uxroviya butun koinotning natijasidir. Agar bu hayot boʻlmasa, koinotda haqiqat deyilgan hamma narsa ziddiga inqilob etadi. Masalan: Ne'mat niqmat boʻladi, aql balo boʻladi, shafqat ilon boʻladi.

ثُمَّ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ning tuguni haqidadir. Ha, Janobi Haq olami kavnu fasod deyilgan shu olamda husn, qubh, naf', zarar kabi zidlarni koʻp hikmatlarga binoan aralash bir tarzda yaratgan. Hamda izhori izzat uchun vositalar va sabablarni vaz' etgan. Hashr va qiyomatda koinot tasfiya amaliyotini qilgan vaqt zidlar bir-biridan ayriladi va sabablar bilan vositalar ham oʻrtadan koʻtariladi; oʻrtadagi parda va hijob koʻtarilgandan soʻngra hamma Sone'ini koʻradi va haqiqiy Molikini biladi.

Janobi Haq, qachonki ularning kufrini, istifhom ifoda etgan كَيْفَ bilan rad qildi va xalqni ham taajjubga da'vat qildi va undan soʻngra kelgan toʻrt buyuk inqilobni koʻrsatgan toʻrt jumla bilan burhon keltirib isbot qildi; u inqiloblarning har biri koʻp holatlarni, vaziyatlarni va martabalarni qamragani kabi, oʻzidan soʻngra kelgan inqiloblarni hozirlaydigan bittadan muqaddima boʻldi. Birinchi inqilobga وَكُنْتُمْ اَمْوَاتًا jumlasi bilan ishorat qilingan. Ya'ni, bir insonning jasadini tashkil qilgan zarralarning olami zarrotda oʻtkazgan vaziyatlardan oxirgi vaziyatiga ishorat qiladiki, فَاَحْيَاكُمْ jumlasi bilan ishorat qilingan ikkinchi inqilobga muqaddima boʻladi. Haqoiqi kavniyaning eng ajibi boʻlgan shu ikkinchi inqilob ham koʻp martabalarni, koʻp holatlarni qamraydiki; oxirgi holati, vaziyati ثُمَّ يُم۪يتُكُمْ jumlasi bilan ishorat qilingan uchinchi inqilobga muqaddima boʻladi. Bu inqilob ham juda koʻp barzohiy holatlarni qamragan boʻlib, oxirgi vaziyati ثُمَّ يُحْي۪يكُمْ jumlasi bilan ishorat qilingan toʻrtinchi inqilobda tugaydi. Bu toʻrtinchi inqilob ham, bir qancha qabriy va hashriy vaziyatlarni qamragan boʻlib, eng oxirgi vaziyati ثُمَّ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ jumlasi bilan xitom topadi.

Demak, bir zihayotning jasadi, birinchi inqilobning birinchi vaziyatidan boshlanib doimo tajaddud etadi, yangilanadi; ya'ni bir libosdan, bir qiyofadan chiqadi, yanada goʻzal bir libosga, boshqa qiyofaga kiradi. Va hokazo mana shunday saodati abadiyaga mazhar boʻlgunga qadar davom qiladi. Shunga binoan, bir zihayotning shu mutasalsil vaziyatlariga qaragan bir odam qanday inkorga jasorat qilishi mumkin.

Bu jumla bilan qilingan istifhom u kofirlarning zehnlarini, koʻzlarini; qilgan yomonliklariga, yaramas ishlarga oʻgiradi. Toki, bizzot shaqovatlarini koʻrishsin; balki insofga kelib iqror etarlar.

dagi xitob, Janobi Haqning shiddati gʻazabiga ishoratdir. Chunki gʻaybatdan xitobga qilingan iltifot; yo shiddati hiddatga yoki kasrati muhabbatga ishoratdir. تَكْفُرُونَ ga badal لَا تُؤْمِنُونَ ning zikr qilinmasligi, ularning shiddati inodlariga ishoratdir. Chunki, ular haqqoniyati daloil bilan sobit boʻlgan iymonni tark va butlani burhonlar bilan sobit boʻlgan kufrni qabul qildilar.

وَكُنْتُمْ اَمْوَاتًا : Bu jumladagi و

, vovi holiyadir, ya'ni maba'dining maqobliga hol boʻlganiga dalolat qiladi. Demak كُنْتُمْ اَمْوَاتًا، تَكْفُرُونَ ning foiliga holdir. Holning zavilholning omili bilan barobar boʻlishi shartdir. Holbuki bu yerda toʻrtta jumla bor. Bulardan ikkitasi moziy, ikkitasi mustaqbal boʻlganidan, zavilholning omili boʻlgan تَكْفُرُونَ bilan zamon jihatidan muqorin emas. Shunga binoan, و ning holiyati bir muqaddarga ishoratdir.

Taqdiri kalom:

Bu e'tibor bilan تَكْفُرُونَ ning foiliga تَعْلَمُونَ jumlasi hol boʻladi. Boshqa jumlalar اِنْ ga kesim boʻladilar.

S- Ular birinchi oʻlim bilan bir hayotni bilsalar ham, Allohdan ekanini bilmaydilar, inkor qiladilar. Ikkinchi hayot bilan Allohga ruju'ni zotan inkor qiladilar?

J- Jahlni izola etadigan dalillar zohir ekan, u vajh bilan jahl deyilmasligi, balogʻatning qoidalaridan biridir. Bunga binoan, birinchi mavt bilan birinchi hayotning atvor va ahvoliga qilingan diqqat, Sone'ni iqror va tasdiq qilishga ijbor etadi va ayni zamonda avvalgi hayot va mamotning Allohdan ekanini bilish, ikkinchi bir hayotning boʻlishiga ham zehnni iqno' va ijbor etadi. Haqiqat bu ekan, johil deb oʻylaganing u kofirlar olimlar qatoriga dohildirlar.

كُنْتُمْ dagi xitobdan, ularning olami zarrotda ham bir navi vujud va taayyunlari boʻlgani tushuniladi. Boʻlmasa u zarrot tasodif bilan uchragan muayyan jismlarni tashkil qilolmaydi.

اَمْوَاتًا ta'biri لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا ning maoliga imodir.

فَاَحْيَاكُمْ : Bu ف ta'qib va ittisolni ifoda qiladi. Ya'ni, maqobli bilan maba'dining orasida masofa boʻlmaydi. Holbuki, bu yerda mavt bilan hayot orasida uzun bir masofa bor. Ha, faqat bu ف Sone'ni isbot qilgan dalillarning mansha'iga ishorat boʻlib; u zarrotning hech bir vosita va sabablar boʻlmasdan jamodiyatdan hayvoniyatga daf'atan intiqol etishi, zehnni Sone'ni iqror etishga majbur qiladi. Va shunindek, u zarrot mavot holida ekan, vaziyatlari sobit boʻlmaganidan, sha'nlari va iqtizolari, oraliqsiz ta'qibdir.

S- اَحْيَاكُمْ ning oʻrniga nima uchun صِرْتُمْ اَحْيَٓاءً deyilmagan?

J- اَحْيَاكُمْ hayotning Janobi Haq tarafidan i'to etilganiga sarohatan dalolat qiladi. صِرْتُمْ اَحْيَٓاءً da u dalolat yoʻq. Yolgʻiz "Hayot sohibi boʻldingiz" ma'nosiga dalolat qiladi.

ثُمَّ يُم۪يتُكُمْ : Buning oʻrniga تَمُوتُونَ zikr qilinmasligi; mavtning qadarning taqdiri bilan qudratning buyuk bir tasarrufi ekaniga ishoratdir. Ha, umri tabiiysini tugatib soʻngra oʻlganlar juda oz. Qismi a'zami umri tabiiysi asnosida oʻladilar. Demak, mavt tabiiy bir natija emas; balki jasadning inhiloli bilan tarqalishidan iboratdir, boʻlmasa ruhning fanosi bilan emas. Mavt bilan jasad tarqaladi, ruh boqiy qoladi.

ثُمَّ يُحْي۪يكُمْ : Maqobli bilan maba'di orasida bu'di masofani ifoda qilgan ثُمَّ imota bilan ikkinchi ihyo orasida ulkan olami barzohning oraliq ekaniga ishoratdir.

ثُمَّ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ : Bu ثُمَّ esa ikkinchi ihyo bilan ruju' orasida mavjud katta bir parda va hijobning borligiga ishoratdir.

تُرْجَعُونَ Ya'ni: Sabablar pardasining kashfi bilan, vositalarning tardi bilan Allohga ruju' etasiz.

S- Allohga ruju' etish, Allohdan kelishni iqtizo etadi. Shuning uchun, bir qism insonlar Alloh bilan inson orasida ittisolni tavahhum etganlar va ba'zi soʻfiylar ham shubhaga tushganlar?

J- Dunyoda insonning vujud va baqosi boʻlgani kabi, oxiratda ham vujud va baqosi bor.

Dunyodagi vujud, vositasiz dasti qudratdan chiqadi. Dunyoda tarkib, tahlil, tasarruf, tahavvul bilan aralash baqo masalasi sobiqan zikr qilingan hikmat sababli sabablar, vositalar, illatlar masalaga mudohala etib oraga kiradilar. Oxiratda esa vujud va baqo, har ikkisi ham lavozimoti bilan, tarkiboti bilan bizzot dasti qudratdan chiqadilar va hamma haqiqiy Molikini biladi. Xullas, buni anglagan, ruju'ning nimaligini anglaydi.

Avvalgi oyatda kufr bilan kufron daloili anfusiya bilan inkor qilingan. Bu oyatda daloili ofoqiyaga ishorat qilingan. Va shuningdek, avvalgi oyatda vujud va hayot ne'matlariga ishorat qilingan, bu oyatda baqo ne'matiga ishorat qilingan. Va shuningdek, avvalgi oyatda, Sone'ning vujudiga dalil boʻlish bilan hashrga bir muqaddima boʻlganiga ishorat qilingan; bu oyatda esa, oxiratning tahqiqi bilan shubhalarning izolasiga ishorat qilingan. Ha, xuddiki ular: "Insonga bu qadar qiymat va ahamiyat berilishi qayerdan va nimaga binoan? Va Allohning nazdida mavqei qandayki, u uchun qiyomatni qoʻporadi?" deydilar. Ularga javoban Qur'oni Karim bu oyatning ishorati bilan deydiki: "Insonning juda yuksak bir qiymati boʻlmasaydi, samovot va arz uning istifodasiga mute' va musahhar boʻlmasdi. Va shuningdek, inson ahamiyatsiz boʻlsaydi, maxluqot u uchun yaratilmasdi. Agar inson ahamiyatsiz va qiymatsiz boʻlsaydi, u vaqt inson maxluqot uchun yaratilardi. Va shuningdek, insonning Xoliqi yonida mavqei juda katta boʻlgani uchun; olami dunyoni oʻzi uchun emas, bashar uchun; basharni ham ibodati uchun yaratgan.

Inson mumtoz va mustasnodir; hayvonlar kabi emas. Shuning uchun inson وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ javhariga bir sadaf boʻlgandir.

Ey birodar! Birinchi jumlada جَم۪يعًا , ikkinchi jumlada ثُمَّ , uchinchi jumlada سَبْعَ kalimalari uchun bir tahqiqot lozim. U tahqiqotni olti nuqtada izoh qilamiz:

Quyida bayon qilingani kabi, hayotning shunday bir xosiyati borki, hayot juzni kull, juz'iyni kulliy, fardni nav, muqayyadni mutlaq, bir shaxsni bir olam kabi qiladi. Shunga binoan, birgina inson, "Dunyo mening uyimdir. Dunyodagi anvo' mening qavmimdir va mening qabilamdir va butun ashyo bilan muorafam va munosabatim bor." deya oladi.

Bilasanki; olamda sobit bir nizom bor, mustahkam bir irtibot bor va doimiy dasturlar, asosli qonunlar bor. Bu e'tibor bilan olam bir soat yoki muntazam bir uskuna kabidir. Har bir charxning, har bir buramaning, har bir mixning; uskunaning nizom va intizomida bir hissasi va uskunaning natija va foydalarida bir ta'siri boʻlgani kabi, ahli hayot uchun va ayniqsa bashar uchun ham bir foydasi bor.

Quyida eshitadiganing kabi, istifodada muzohamat va munoqasha yoʻq. Qandayki Zayd deya oladiki: "Shams mening chiqogʻimdir, dunyo mening uyimdir." Umar ham shunday deya oladi va oralarida munoqasha ham boʻlmaydi. Ha, Zayd, masalan, dunyoda yagona faraz qilinsa, istifodasi qanday boʻlsa, butun insonlar ichida ekan istifodasi yana shunday, na koʻp boʻladi, na kam. Faqat gʻoraynga oid boʻlgan qism mustasnodir. Zero yeyiladigan, ichiladigan va boshqa narsalarida munoqasha boʻladi.

Olam uchun birgina yuz, bir jihat emas, juda koʻp umumiy va muxtalif vajhlar bor. Va foydalarni ta'min qilgan, kasrat bilan umumiy va mutadohil, ya'ni bir-biri ichida jihatlar bor. Va istifoda yoʻllarining ham anvo'an turli-tuman tariqlari bor. Masalan, sening goʻzal bir bogʻing bor. U bogʻ bir jihatdan sening istifodangga taxsis etilgani kabi, boshqa bir jihatdan ham xalqni foydalantiradi. Masalan, u bogʻning husniga, goʻzalligiga qaragan odam bir zavq oladi, bir inshiroh paydo qiladi; bunda bir mone yoʻq. Shuning kabi, insonning besh zohiriy, besh botiniy oʻn dona xossasi va tuygʻusi bor. Inson bu tuygʻulari bilan va shuningdek jismi bilan, ruhi bilan, qalbi bilan dunyoning har bir juzidan istifoda qila oladi; mone yoʻq.

Bu oyat bilan boshqa ba'zi oyatlardan anglashiladiki; bu katta dunyo inson uchun yaratilgan. Va yaratilishida insonning istifodasi illa-i gʻoya oʻlaroq nazarga olingan. Holbuki Arzdan juda katta boʻlgan Zuhalning, masalan bashariy foydalaridan, yolgʻiz ziynati va zaif bir ziyosidir. Bu juz'iy foyda uchun qay suratda bashar unga illa-i gʻoya boʻladi?

Bir foydani ta'qib etgan odam butun fikrini, xayolini u foydaga hasr etadi va undan ma'ada bir narsaga qaramaydi va hamma narsaga oʻz hisobiga qaraydi, hech kimni nazarga olmaydi, hatto oʻzini illa-i gʻoya deb oʻylaydi. Shunga binoan, bu kabi odamga qarshi maqomi imtinonda aytilgan u kabi kalomlarda mubolagʻa yoʻq. Ha, minglab hikmatlar uchun yaratilgan Zuhalning har bir hikmatida minglab jihatlar va har bir jihatida minglab istifoda qilganlar boʻlgani holda, "Xilqatida u odamning istifodasi, illa-i gʻoyadan bir juz oʻlaroq oʻylangan" deyishga qanday mone bor? Chunki illa-i gʻoya doimo oddiy bir narsadan iborat emas.

Imom Alining

amr qilgani kabi, inson kichik bir jism boʻlsa ham, katta olamni ichiga oladigan darajada kattadir. Shunday ekan, juz'iy istifodasi kulliy boʻladi, Shunday ekan, abasiyat yoʻq.

ثُمَّ haqidadir.

Ey birodar! Bu oyat Arzning samodan avval yaratilganiga dalolat qiladi va

oyati ham samovotning Arzdan avval yaratilganligiga dalildir. Va

oyati esa ikkisining bir moddadan barobar yaratilgan va soʻngra bir-biridan ajratilganligini koʻrsatadi. Shariatning naqliyotiga nazaran, Janobi Haq bir javharani, bir moddani yaratgan. Soʻngra u moddaga tajalliy etish bilan bir qismini buhor, bir qismini ham mayi' qilgan; soʻngra mayi' qismi ham, tajalliysi bilan takosuf etib zabadga (koʻpik) aylangan; soʻngra Arz yoki yetti kura-i arziyani u koʻpikdan yaratgan. Bu e'tibor bilan har bir arz uchun havo-i nasimiydan bir samo hosil boʻlgan. Soʻngra u modda-i buhoriyani bast etish bilan yetti qavat samovotni tasviya etib yulduzlarni ichiga zar' etgan va u yulduzlar tuxumini mushtamil boʻlgan samovot in'iqod etgan, vujudga kelgan.

Hikmati jadidaning nazariyoti esa shu markazdadirki: Biz koʻrayotgan manzuma-i shamsiya bilan ta'bir qilingan quyosh bilan unga bogʻliq yulduzlar jamoati, oddiy bir javhara ekan; soʻngra bir navi buhorga inqilob etgan; soʻngra u buhordan mayi'i noriy hosil boʻlgan; soʻngra u mayi'i noriy burudat bilan tasallub etgan, ya'ni qattiqlashgan; soʻngra shiddati harakati bilan ba'zi katta parchalarni uloqtirgan. U parchalar takosuf etib sayyorot boʻlishgan; shu Arz ham ulardan biridir. Bu izohotga tavfiqan, shu ikki maslak orasida mutobaqat hosil boʻlishi mumkin. Shundayki:

"Ikkisi ham bir-biri bilan birlashgan edi, soʻngra ajratdik" ma'nosida boʻlgan

ning ifodasiga nazaran, manzuma-i shamsiya bilan Arz, dasti qudratning modda-i efiriyadan qorilgan bir xamir shaklida ekan. Modda-i efiriya mavjudotga nazaran oqar bir suv kabi mavjudotning oralariga nufuz etgan bir moddadir.

oyati shu modda-i efiriyaga ishoratdirki, Janobi Haqning Arshi suv hukmida boʻlgan shu efir moddasi ustida ekan. Efir moddasi yaratilgandan soʻngra, Sone'ning ilk ijodlarining tajalliysiga markaz boʻlgan. Ya'ni, efirni yaratgandan soʻngra, javohiri fardga aylantirgan. Soʻngra bir qismini kasif qilgan va bu kasif qismidan maskun tarzida yetti kura yaratgan. Arz bulardandir. Xullas, Arzning -hammasidan avval takosuf va tasallub etish bilan tez qobiq hosil qilib, uzun zamonlardan beri mansha'i hayot boʻlishi e'tibori bilan- xilqati tashakkuli samovotdan avvaldir. Faqat Arzning bast etilishi bilan navi basharning ta'ayyushiga munosib bir vaziyatga kelgani, samovotning tasviya va tanzimidan soʻngra boʻlish jihati bilan, xilqati samovotdan soʻngra boshlasa ham bidoyatda, mabdada ikkisi barobar ekanlar. Shunga binoan, u uch oyatning oralarida boʻlgan zohiriy muxolafat bu uch jihat bilan mutobaqatga inqilob qiladi.

Ey birodar! Qur'oni Karim tarix, joʻgʻrofiya muallimi emas. Faqat olamning nizom va intizomidan bahs bilan, Sone'ning ma'rifat va azamatini jumhuri nosga dars bergan murshid bir kitobdir. Shunga binoan, bunda ikki maqom bor:

Ne'matlarni, ehsonlarni, marhamatlarni koʻrsatish bilan daloili zohiriyani bayon qilishdan iboratdir. Bu e'tibor bilan Arz samovotdan avvaldir.

Azamat, izzat, qudrat dalillarini koʻrsatadigan bir maqomdir. Bu jihat bilan samovot Arzdan avvaldir.

ثُمَّ maba'dining maqoblidan bir zamon soʻngra vujudga kelganiga dalolat qiladiki, bunga "taraxiy" deyiladi. Demak, bu yerda Arz bilan samovot orasida bir uzoqlik bor. Bu uzoqlik Arzning samovotdan avval yaratilganiga koʻra zotiydir. Aks holda rutabiy va tafakkuriydir. Ya'ni, samovotning xilqati birinchi boʻlsa ham, tafakkur jihatidan rutbasi ikkinchidir; Arzning xilqati ikkinchi boʻlsa ham, tafakkuri birinchidir. Ya'ni, avvalo Arzning tafakkuri, soʻngra samovotning tafakkuri lozim. Bunga koʻra ثُمَّ bilan اِسْتَوٰى orasida اِعْلَمُٓوا وَ تَفَكَّرُوا muqaddardir. Taqdiri kalom:

ila oxirdir.

سَبْعَ kalimasi haqida.

Ey birodar! Samovotning toʻqqiz tabaqadan iborat boʻlgani, eski hikmatning xurofotlaridan biridir. Ularning u xurofotvoriy fikrlari afkori ommani istilo qilgandi. Hatto ba'zi mufassirlar ba'zi oyatlarning zohirini ularning mazhablariga mayl ettirishgan. Hikmati jadida esa, fazo deyilgan shu boʻshliqda yolgʻiz yulduzlarning muallaq bir vaziyatda turganlarini aytadi. Bularning mazhabidan samovotning inkori chiqadi. Va bu ikki hikmatning bittasi ifrotga borgan boʻlsa ham boshqasi tafritda qolgan. Shariat esa, Janobi Haqning yetti tabaqadan iborat samovotni yaratganiga hokimdir va yulduzlarning ham baliq kabi u samolar dengizlarida suzayotganlarini aytadi. Hadis esa, samoning مَوْجٌ مَكْفُوفٌ dan iborat boʻlganini amr qiladi. Shu haq boʻlgan mazhabning olti muqaddima bilan tahqiqotini qilamiz.

Shu keng boʻshliqning efir bilan toʻla boʻlgani fannan va hikmatan sobitdir.

Ajromi ulviyaning qonunlarini rabt etgan va ziyo va haroratning amsolini nashr va naql etgan fazoni toʻldirgan bir modda mavjud.

Modda-i efiriyaning yana efir boʻlib qolish sharti bilan, boshqa moddalar kabi muxtalif tashakkuloti va boshqa-boshqa navlari bor. Buhor bilan suv va muzning tashakkulotlari kabi.

Ajromi ulviyaga diqqat qilinsa, tabaqalari orasida muxolafat koʻrinadi. Ha, yangi tashakkul va in'iqodni boshlagan milliardlab yulduzlardan iborat Kahkashon deb nomlangan tabaqa-i efiriya sobit yulduzlarning tabaqasiga muxolifdir. Bu ham manzuma-i shamsiyaning tabaqasiga va hokazo yetti tabaqaga qadar bir-biriga muxolif tabaqalar bor.

Tadqiqotlar natijasida sobit boʻlganki: Bir moddada tashkil, tanzim, tasviyalar sodir boʻlsa, bir-biriga muxolif tabaqalar hosil boʻladi. Bir ma'dandan kul, koʻmir, olmos paydo boʻladi; otashdan olov, tutun hosil boʻladi. Muvallidul ma bilan muvallidul humuzaning imtizojidan suv, muz, buhor tavallud etadi.

Shu mutaaddid alomatlardan tushunildiki; samovot mutaaddiddir, shariat sohibi ham yettidir degan, Shunday ekan yettidir. Shu bilan barobar, yetti, yetmish, yetti yuz sonlari Arab uslublarida kasrat uchun ishlatiladi.

Birodar! Juda keng boʻlgan Qur'oni Karimning xitoblariga, ma'nolariga, ishoratlariga diqqat qilish bilan bir omidan to bir valiyga qadar butun tabaqoti nosga va umum afkori ommaga boʻlgan muro'atlari, erkalashlari favquloda hayratga, taajjubga mujibdir. Masalan: سَبْعَ سَمٰوَاتٍ kalimasidan ba'zi insonlar havo-i nasimiyaning tabaqalarini fahm etgan. Boshqa ba'zilar esa Arzimiz bilan doʻstlari boʻlgan hayotdor kuralarni ihota etgan nasimiy kuralarni fahm etgan. Bir qism sayyoroti sab'ani fahm etgan. Bir qismi manzuma-i shamsiya ichida efirning yetti tabaqasini fahm etgan. Bir qism shu bilganimiz manzuma-i shamsiya bilan barobar olti dona yana manzuma-i shamsiyani fahm etgan. Bir qism efirning tashakkuloti yetti tabaqaga inqisom etganini fahm etgan.

Har bir qism insonlar, iste'dodlariga koʻra fayzi Qur'ondan hissalarini olganlar. Ha, Qur'oni Karim butun shu mafhumlarni qamragan deya olamiz.

هُوَ الَّذ۪ى خَلَقَ لَكُمْ مَا فِى الْاَرْضِ جَم۪يعًا : Bu jumlaning besh vajh bilan maqobli bilan irtiboti bor:

Avvalgi oyat vujud va hayot ne'matlariga ishoratdir. Bu oyat baqo va baqoning sabablar va lavozimotiga ishoratdir.

Qur'oni Karim qachonki avvalgi oyat bilan bashar uchun martabalarning eng yuksagi boʻlgan ruju'ni isbot qildi, sami'ning zehniga shunday bir savol keldi: Shu zalil insonlarning bu yuksak martabaga layoqatlari qayerdan kelgan? Qur'oni Karim bu jumla bilan u savolni shunday tarzda javoblantirgan: Butun dunyo dasti itoat va tasxiriga berilgan insonning, albatta Xoliqining yonida buyuk bir mavqei bor.

Avvalgi oyat bashar uchun hashr va qiyomatning vujudiga ishorat qilishi, sami' nazarida goʻyo "Basharning qanday qiymati borki, uning saodati uchun qiyomat qoʻpadi?" deya vorid boʻlgan savol bu oyat bilan: "Arz butun mushtamiloti bilan istifodasi uchun yaratilgan va butun anvo' itoat va amriga berilgan inson, natija-i xilqatdir. Albatta va albatta uning saodati uchun qiyomat qoʻpajak." deya javob bergan.

Avvalgi oyat, qiyomatda sabablar va vositalarning yoʻqolishi, insonning marji'i yolgʻiz Janobi Haqqa munxasir qolishiga ishorat qilgan. Bu oyat esa, dunyoda ham insonning marji'i haqiqiysi Janobi Haqqa munxasir boʻlganini aytyapti. Zero sabablar va vositalarning orqasida qudratning shuasi koʻrinadi; ta'sir uniki, sabablar esa pardadir.

Avvalgi oyat saodati abadiyaga ishoratdir. Bu oyat ham, saodati abadiyaning insonga berilishini iqtizo etgan va sabab boʻlgan Janobi Haqdan sabqot etgan fazl va in'omga ishorat boʻlib; oʻziga Arzning mushtamiloti ehson qilingan insonning albatta saodati abadiyaga layoqati bor.

ثُمَّ اسْتَوٰٓى اِلَى السَّمَٓاءِ : Buning maqobli bilan jihati irtiboti toʻrtta:

Arz va samo tav'am, ya'ni ekizak boʻlib, bir-biridan ayrilmaydi; zikrda, fikrda doimo barobar kezadi. Bu jumladan avvalgi jumlada Arz zikr qilingani kabi, bu jumlada ham samo zikr qilingan.

Basharning Arzdan istifodasini ikmol va itmom etgan, faqat samovotning tanzimidir.

Avvalgi oyat ehson va fazl dalillariga ishorat qilgan. Bu oyat ham qudrat va azamatga ishorat qiladi.

Bu jumla, basharning istifodasi yolgʻiz Arzga munxasir boʻlmaganiga, samo ham uning istifodasiga tasxir etilganiga ishoratdir.

فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ : Bu jumlaning maqobli bilan irtiboti uch xildir:

1- كُنْ bilan فَيَكُونُ orasidagi irtibot kabidir. Qandayki ma'murning husuli كُنْ amriga bogʻliq; samovotning tasviyasi ham اِسْتَوٰى ga bogʻliqdir.

2- Qudratning taalluqi bilan irodaning taalluqi orasidagi irtibot kabidir. Yani "istivo" irodaning taalluqiga, "tasviya" ham qudratning taalluqiga oʻxshash bir irtibotdir.

3- Natija bilan muqaddima orasida boʻlgan irtibot kabidir. Chunki samovotning tasviyasi, muqaddimasi boʻlgan "istivo"ga tarattub etadi.

وَهُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَل۪يمٌ : Bu jumla maqobli bilan ikki vajh bilan marbutdir:

Bu jumladagi ilmi kulliy, samovotning tanzim va tasviyasiga dalil boʻlgani kabi, tanzim va tasviyaning vujudi ham ilmi kulliyning vujudiga dalildir.

Avvalgi jumla qudrati komilaga, bu jumla esa kulliy va shumulli ilmga dalolat qiladi.

Bu jumla maqobli bilan bogʻliq emas. Faqat musta'nifa boʻlib besh savol bilan javoblariga ishoratdirki, bundan oldin bayon qilinganidan, takroriga luzum yoʻq.

هُوَ الَّذ۪ى dagi هُوَ ega, اَلَّذ۪ى silasi bilan barobar kesimdir. Bu jumlada ega bilan kesimning ta'riflari tavhidga ishorat boʻlgani kabi, hasrga ham dalolat qiladi. Ya'ni, mushtamiloti Arziyaning yaratilishi Janobi Haqqa munxasir boʻlgani kabi, Xoliqi ham yolgʻiz Janobi Haqdir. Bu hasr, ثُمَّ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ jumlasida اِلَيْهِ ning taqdimi bilan hosil boʻlgan hasrga dalildir. Ya'ni, mushtamiloti Arziyaning yaratilishi Janobi Haqqa munxasir boʻlgani uchun, qiyomatda marji'iyat ham Janobi Haqqa munxasirdir. اَلَّذ۪ى silasi bilan barobar kesimdir. Kesimning asli va mustahaqqi, nakra boʻlishdir. Bu yerda ma'rifa boʻlib kelishi, hukmning zohir va ma'lum boʻlganiga ishoratdir. Ya'ni: "Janobi Haqning mushtamiloti Arziyaning Xoliqi boʻlgani ma'lum va zohirdir."

Manfaat uchun ishlatilgan لَكُمْ dagi ل ashyoning xilqatan muboh, halol, manfaatli tarzda yaratilib, ba'zi nuqsonlar sababli harom boʻlganlariga ishoratdir. Masalan, boshqalarning moli, ismati shar'iya uchun harom boʻlgan. Insonning goʻshti, hurmat va ikrom uchun; zahar zarar uchun; oʻlimtik goʻshti, najosat boʻlgani uchun harom boʻlgan. Va shuningdek, har bir narsada bir foyda, bir manfaat borligiga ramzdir. Va shuningdek, bashar uchun hamma narsada bir manfaati borligiga ramzdir. Ha, qaysi narsa boʻlsa boʻlsin, basharga bir jihatdan bir istifodani ta'min qiladi, hatto ibrat olish uchun boʻlsin. Va shuningdek, Arzning qornida istiqbol insonlarini kutyotgan juda koʻp rahmatning xazina va dafinalarining borligiga ramzdir.

لَكُمْ jar va majrurining مَا فِى الْاَرْضِ ustida taqdimi, basharga oid istifodalarning har gʻoyadan avval va avlo boʻlganiga ishoratdir.

Umumni ifoda qilgan مَا hamma narsada manfaatlarni qidirishga insonlarni targʻib va tashviq uchundir.

فِى الْاَرْضِ dagi ف۪ى ning عَلٰى ga tarjihi, eng koʻp manfaatlarning Arzning qornida boʻlganiga va Arzning qornidagi ashyoning taharriysiga insonlarni tashji' etganiga ishoratdir. Va shuningdek, Arzning ichidagi ma'dan va moddalarning istifoda-i bashar uchun yaratilishi, Arzning ichida hanuz kashf qilinmagan anosir va moddalardan -takolifi hayotning zahmatlaridan mustaqbal insonlarini qutqaradigan- ba'zi gʻidoiy va boshqa moddalarning vujudi mumkin ekaniga dalolat qiladi.

جَم۪يعًا : Arzdagi ba'zi ashyoning abas va foydasiz ekaniga oid avhomni daf qilish uchundir.

ثُمَّ اسْتَوٰى dagi ثُمَّ Arzning xilqati bilan samovotning tasviyasi orasidagi Janobi Haqning af'ol va shuunotining silsilasiga ishoratdir. Va shuningdek, basharga manfaat xususida, samovotning tasviyasi Arzning xilqatidan rutba jihatidan uzoq boʻlganiga dalolat qiladi. Ijoz va ixtisor uchun اَرَادَ اَنْ يُسَوّ۪ى oʻrnida اِسْتَوٰى deyilgan.

اِسْتَوٰى kalimasining iste'moli bu yerda majozdir. Ya'ni, moʻljalga olishini hasr etib chalgʻimasdan, samovotning tasviyasini iroda etgan.

اِلَى السَّمَٓاءِ : Bu samodan maqsad, samovotning moddasi boʻlgan buhordir.

فَسَوّٰيهُنَّ dagi ف tafri'ni ifoda qilganiga nazaran, tasviyaning istivoga bogʻlanishi; فَيَكُونُ ning كُنْ amriga yoki qudratning taalluqi irodaning taalluqiga yoki qazoning qadarga boʻlgan tarattublariga oʻxshaydi va tarkibni ifoda qilganiga koʻra, muqaddar ba'zi fe'llarga imodir.

Taqdiri kalom:

dan iboratdir. Ya'ni: "Navlarga ayirdi, tanzim etdi, oralarida lozim kelgan amrlarni, tadbirlarni qildi; soʻngra yetti tabaqaga tasviya etdi."

سَوّٰى : Ya'ni "Muntazam, mustavi; anvo'ni, ajzolarni mutasaviy qilib yaratdi."

هُنَّ : Bu olmoshning jam'i, samovot boʻladigan moddaning navlarga munqasim ekaniga ishoratdir.

سَبْعَ ta'biri, samovot tabaqalarining kasratiga ishoratdir va bu tabaqalarning tashakkuloti Arziyaning advori sab'asi bilan sifoti sab'aga munosabatdor boʻlganiga imodir.

سَمٰوَاتٍ : Bu samolarning bir qismi, sayyorot baliqlariga dengizdir; bir qismi ham sobit yulduzlarga ekinzordir; bir qismi ham samo gullari hukmida boʻlgan "daroriy" yulduzlarga bogʻ va boʻstondir.

وَهُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَل۪يمٌ : Bu و atf uchundir. Holbuki bu yerda atfning tarafayni orasida munosabat yoʻq. Shunday ekan, bu munosabatni topish uchun taqdirga ehtiyoj bor. Shundayki:

"Shunday ekan, bu katta ajromning Xoliqi udir."

"Shunday ekan, u ajromdagi san'atni tanzim, tahkim etgan udir."

Ilsoqni ifoda etgan بِكُلِّ kalimasidagi ب ilmning ma'lumdan infikok va infisolining mumkin boʻlmaganiga ishoratdir.

كُلِّ ta'mimni ifoda qilgan bir adatdir. Bu yerda ifoda qilgan ta'mimdan hech bir narsaning, hech bir fardning taxsisi va doira-i shumulidan ixroji yoʻqdir. Bu e'tibor bilan

boʻlgan qoida-i kulliyani taxsis qiladi. Chunki oʻzi bu qoidaning shumulidan xorij qolgandir.

شَىْءٍ : Bu kalima; vojib, mumkin, mumtani'ni qamragan.

عَل۪يمٌ : Ya'ni, zotiy bilan ilm orasida zaruriy, luzumiy bir subut bor.

Ya'ni: Oʻyla, Robbing maloikaga xitob etgan zamon: "Men yerda bir xalifani yarataman!" dedi. Maloika ham: "Yerda fasod qiladigan, qon toʻkadigan kimsalarni yaratasanmi! Holbuki, biz hamding bilan seni tasbeh va taqdis etamiz." dedilar. Robbing ham: "Siz bilmaganni men bilaman!" deya ularga javob berdi.

Birodar! Maloikaning vujudini tasdiq va qabul qilish iymonning ruknlaridan biridir. Bir nechta maqomda bu ruknni isbot va izoh qilamiz.

Arzning ajromi ulviyaga nisbatan juda kichik va sufliy boʻlgani holda, jonli maxluqot bilan toʻla boʻlganini koʻrib, olamning ham nizom va intizomiga diqqat qilgan inson, ajromi ulviyaning ham u yuksak burjlarida hayotli sokinlari boʻlganiga qat'iy bir shaklda hukm qiladi.

Ha, u burjlarda maloikaning vujudini qabul qilmagan odamning masali shunday bir odamning masaliga oʻxshaydi: U odam katta bir shaharga borarkan, shaharning bir burchagida juda kichik bir binoga duch keladi. Qaraydiki, insonlar bilan toʻla. Va hovlisiga qarasa, jonli maxluqot bilan toʻla. Va gʻidolariga qarasa; nabotot, baliq va boshqalar kabi hayot shartlari joyida. Soʻngra qaraydiki; juda uzoqda millionlab binolar, koʻshklar bor. Oralarida, uzun-uzun maydonlar, tanazzuhgohlar mavjud. Faqat u kichik binodagi insonlarning hayot shartlari u katta binolarda boʻlmaganidan; u yuksak, muzayyan saroylarni sokinlardan boʻsh, xoli deb oʻylaydi.

Maloikaning vujudini tasdiq qilgan odamning masali esa shunday bir shaxsning masali kabidir: U odam u kichik xonaning insonlar bilan toʻla boʻlganini koʻrar-koʻrmas, bila-taraddud u yuksak qasrlarning ham hayot yeri va ularda ham ularga munosib sokinlar boʻlganiga hukm qiladi. Va u yuksak qasrlarga maxsus va munosib hayot shartlari bor. Faqat ularning sokinlari juda uzoq boʻlganlaridan koʻrinmasliklari, yoʻq boʻlganlariga dalolat qilmaydi.

Shunga binoan, Arzning zavil hayot bilan toʻla boʻlishidan qat'iyat bilan anglashiladiki; bu keng boʻshliqda turgan samolarda, yulduzlarda, burjlarda va koʻp qismlarga munqasim va mushtamil samovotda, shariat maloika bilan tasmiya etgan zihayotlar mavjud.

Bundan avval isbot va izoh qilingani kabi; hayot, mavjudotning kashshofidir, balki mavjudotning natijasidir. Shunga binoan, bu keng fazoning sokinlardan va shu yuksak samovotning shodiyonalardan boʻsh boʻlishining imkoni bormi? Ha, butun uqola-i aql va naql, ma'naviy bir ijmo' va ittifoq bilan maloikaning ma'no va haqiqatlariga hukm qilganlar; faqat ta'birlari turli-tuman. Masalan: Mashaiyyun, anvo'i mavjudotni idora qilgan ruhoniy mohiyati mujarrada bilan; Ishrokiyyun esa, uqul va arbob-ul anvo' bilan; dinlar ham malak-ul jibal, malak-ul bihar, malak-ul amtar kabi ta'birlar bilan ta'bir qilganlar. Hatto aqllari koʻr koʻzida boʻlgan moddiyun toifasi ham, maloikaning ma'nosini inkor qilishga majol topolmaganlaridan, fitratning nomuslariga nufuz etgan quvayi sariya bilan ta'bir qilganlar.

S- Koinotning irtibotini, hayotini ta'min uchun, xilqatda jarayon etgan nomuslar, qonunlar kifoya emasmi?

J- Sen aytgan u sariy qonunlar, nomuslar; e'tiboriy va vahmiy amrlardir. Muayyan vujudlari, mushahhas huviyatlari faqat ularni tamsil etgan va ularning ma'kasi boʻlgan va ularning egarlarini qoʻlga olgan maloika bilan sobit boʻladi.

Va shuningdek, tashakkuli arvohga munosabati boʻlmagan shu jomid olami shahodatga vujudning munxasir boʻlmaganiga, aql va naql muttafiqan hukm qilgan. Shunga binoan, arvohga munosib va muvofiq koʻp olamlarni mushtamil boʻlgan olami gʻayb maloika bilan toʻla va olami shahodatning hayotiga mazhardir.

Maloikaning ma'no-i haqiqati bu izoh qilingan amrlardan taboruz etdi. Shunga binoan, maloikaning suratlari, ashkallari orasida, uquli salima qabul qilgan vajh bilan, shariat izoh va bayon qilgan shakldirki: Malaklar mukarram abddirlar, amrlarga muxolafatlari yoʻqdir va muxtalif qismlarga munqasim va latif va nuroniy jismlardir.

Birodar! Maloika masalasi shunday masalalardandirki; bir juzning subuti bilan kull sobit boʻladi; bir fardning vujudi bilan nav tahaqquq etadi. Zero inkor qilgan kullini inkor qiladi. Shunga binoan, zamoni Odamdan hozirga qadar butun din odamlari har asrda ijmo' va ittifoq bilan maloikaning vujudiga va oralarida muhovaraning subutiga va mushohadalarining tahaqquqiga va ulardan qilingan rivoyatlarning naqliga hukm qilganlari holda maloikaning hech birining insonlarga koʻrinmagani yoki vujudlari his qilinmagani albatta maholdir. Shuning kabi, basharning aqoidiga qoʻshilib hech bir zamonda, hech bir inqilobda e'tirozlarga ma'ruz qolmasdan davom qilgan maloika e'tiqodining bir haqiqatga, bir aslga tayanmasligi va mabadi-i zaruriyadan tavallud etmasligi maholdir. Har holda basharning bu umumiy e'tiqodi, mabadi-i zaruriyadan nash'at etgan va mushahadot voqealaridan hosil boʻlgan va muxtalif alomatlardan tavallud etgan hadsiy bir hukmning natijasidir. Ha, bu e'tiqodi umumiyning sababi; qat'iy bir suratda ma'naviy bir tavotur quvvatini bergan, juda koʻp marta sodir boʻlgan maloikaning mushohadalaridan hosil boʻlgan zaruriy va qat'iy dalil va alomatlardir. Chunki maloika masalasi, basharning ma'lumoti yakuniyasidandir. Agar bunda shubha boʻlsa, basharning yaqiyniyatida amniyat qolmaydi.

Ruhoniylardan bir fardning bir zamonda vujudi tahaqquq etsa, bu navning vujudi tahaqquq etadi. Navning vujudi tahaqquq etsa, har holda shariat bayon qilgani kabi boʻladi.

Bu oyatlar basharga berilgan buyuk ne'matlarni ta'dad etadi. Birinchi oyat bilan eng buyuk ne'matga ishorat qilinganki; bashar xilqatning natijasidir va Arzning mushtamiloti unga tasxir etilgan, istagani kabi tasarruf qiladi. Bu oyat bilan ham, basharning Arzga hokim va xalifa qilinganiga ishorat qilingan.

.........

Avvalgi oyat bilan, jonli maxluqotning maskanlari boʻlgan Arz va samovotga ishorat qilingan. Bu oyat bilan ham, u maskanlarning sokinlari boʻlgan bashar va maloikaga ishorat qilingan. Va shuningdek, u oyat xilqatning silsilasiga; bu oyat esa zavil arvohning silsilasiga ishorat qilgan.

Avvalgi oyatda xilqatdan maqsad bashar boʻlgani va Xoliqning yonida basharning bir mavqe sohibi boʻlgani tasrih etilganida sami'ning zehniga keldiki: "Bu qadar fasod, shurur va yomonlikni qilgan basharga bu qadar qiymat nimaga berildi? Janobi Haqqa ibodat va taqdis uchun shu fasodchi basharning vujudiga hikmatning iqtizosi va rizosi bormi?" Sami'ning bu vasvasasini daf qilish uchun shunday bir ishoratda boʻldiki: Basharning u shurur va fasodlari, unda vadi'a qoldirilgan sirga muqobala etolmaydi, kechiriladi. Va Janobi Haq uning ibodatiga muhtoj emas. Faqat Allam-ul Gʻuyubning ilmidagi bir hikmat uchundir.

وَاِذْ : Bu kalima وَهُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَل۪يمٌ jumlasiga atfdir. Holbuki oralarida munosabat boʻlmagani kabi اِذْ boshqa bir اِذْ ni iqtizo etadi. Shunga binoan, bunday bir taqdirga luzum bor:

Bu taqdirda, ikkinchi اِذْ birinchisiga atf boʻladi va har ikki jumla orasida ham munosabat boʻladi.

اِنّ۪ى جَاعِلٌ فِى الْاَرْضِ خَل۪يفَةً : Janobi Haq mushovara yoʻlini oʻrgatish bilan basharning xilofatidagi hikmatning sirrini maloikaga istifsor ettirib bu jumlani aytdi. Sami'ning zehni uch nuqtani nazarga olib harakatga oʻtdi:

1- Maloika nima dedilar?

2- Taajjub bilan hikmatni soʻradilar.

3- Jinlarga xalifa boʻlish bilan barobar, basharda ham quvva-i gʻazabiya va shahaviya taratilgandir. Bular jinlardan yanada koʻproq fasod qiladi.

Xullas, Qur'oni Karim

jumlasi bilan u uch nuqtaga ishorat qilgan. Maloikaning savoli taajjub va istifsorlari tugagandan soʻngra, sami' Janobi Haqdan beriladigan javobni kutarkan Qur'oni Karim

jumlasi bilan javob bergan. Ya'ni, "Ashyo va ahkom sizning ma'lumotingizga munxasir emas. Adami ilmingiz ularning vujudga kelmasliklariga sabab boʻlolmaydi. Mening basharning xilqati haqida bir hikmatim bor; u hikmatning xotiri uchun fasodlarini nazarga olmayman." deya farmon etgan.

Atfni ifoda qilgan bu و munosabati atfiyaning iqtizosiga binoan وَاِذْ قَالَ رَبُّكَ ‌ الخ jumlasiga ma'tuf-un alayh boʻlib اِذْ خَلَقَ مَا خَلَقَ مُنْتَظَمًا jumlasining taqdiriga ishoratdir.

Va shuningdek اِذْ zamoni moziyni ifoda qilgan jihati bilan, xuddi zehnlarni oʻtgan zamonlarning silsilasiga etadi yoki u silsilani bu zamonga keltiradi, ihzor etadiki; zehnlar u zamonlarda sodir boʻlgan hodisalarni koʻrsinlar.

رَبُّكَ : Bu ta'bir maloikaga qarshi bir hujjat va bir dalildir. Ya'ni, Alloh seni tarbiya qilgan, haddi kamolga erishtirgan va seni basharga murshid qilganki, fasodlarini izola qilasan. Demak, navi basharning eng buyuk hasanasi sensanki, ularning mafsadatlarini berkityapsan.

لِلْمَلٰٓئِكَةِ : Janobi Haqning mushovara shaklida maloika bilan qilgan muhovarasi, maloikaning bashar bilan ortiqcha bir irtibot va aloqa va munosabatlari borligiga ishoratdir. Chunki maloikaning bir qismi insonlarni hifz etadi, bir qismi kitobat ishlarini qiladi. Demak, insonlar bilan aloqalari ziyoda boʻlganidan, insonlarning ahvoliga ahamiyat beradilar.

اِنّ۪ى : Maloikaning اَتَجْعَلُ bilan qilgan istifhomlaridan anglashilgan taraddudlarini rad qilish bilan, masalaning azamat va ahamiyatiga ishoratdir.

اِنّ۪ى : Bu yerda ى mutakallimi vahda bilan وَاِذْ قُلْنَا da mutakallimi ma'algʻayr olmoshining zikrlaridan shunday bir ishorat chiqadiki: Janobi Haqning yaratish va ijod fe'lida vositaning boʻlmaganiga, kalom va xitobida vositalarning boʻlganiga ishoratdir. Bu nuktaga dalolat qilgan boshqa oyatlar ham bor.

Azjumla:

oyati karimasida azamatga dalolat qilgan نَا zamiri jam'i, vahiyda vositaning boʻlganiga ishorat boʻlgani kabi; بِمَٓا اَرٰيكَ اللّٰهُ da mufrad hukmida boʻlgan Lafza-i Jalol, ma'nolarni ilhom qilishda vositaning boʻlmaganiga ishoratdir.

جَاعِلٌ kalimasining خَالِقٌ kalimasiga tarjihan zikri: Maloikaning madori shubha va mujibi istifsorlari, yaratish va ijod fe'li emas. Zero vujud xayri mahz, yaratish Allohning fe'li, Allohning fe'li layus'aldir. Faqat maloikani shubhaga da'vat qilgan va istifsorlariga mujib boʻlgan ja'ldir. Ya'ni, Janobi Haqning basharni Arzning ta'miriga taxsis etishidir.

فِى الْاَرْضِ dagi ف۪ى ning عَلٰى ga tarjihi: Basharning yer ustida boʻlgani, عَلٰى kalimasining ma'nosiga muvofiq va munosib ekan tarjihan ف۪ى ning zikr qilinishi; basharning bir ruh kabi Arzning jasadiga nafx va nufuz etganiga va basharning oʻlib inqiroz etish bilan Arzning yiqilishiga ishoratdir.

خَل۪يفَةً : Bu ta'bir, Arzning insonlarning hayotiga mos keladigan sharoitga sohib boʻlmasdan avval Arzda idrokli bir maxluqning boʻlganiga va u maxluqning hayotiga u zamondagi Arzning avvalgi vaziyatlari muvofiq va uygʻun boʻlganiga ishoratdur. خَل۪يفَةٌ ta'birining bu ma'noga dalolati, muqtazo-i hikmatdir. Ammo mashhur boʻlgan ma'noga nazaran, u idrokli maxluq jinlardan bir nav ekan; qilgan fasodlari sababli insonlar bilan mubodala etilishgan.

قَالُٓوا اَتَجْعَلُ ف۪يهَا مَنْ يُفْسِدُ ف۪يهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَٓاءَ : Bu jumla musta'nifadir. Bu istinofdan tushuniladiki; Janobi Haqning maloika bilan boʻlgan xitobi sami'ni shunday bir savolga majbur qilganki: "Ajabo, maloikalar qoʻshnichiliklariga keladigan insonlarni qanday qarshilaydilar? Ham ular bilan barobar boʻlishga va qoʻshni boʻlishga rizolari bormi? Ham fikrlari nima?" Qur'oni Karim قَالُٓوا اَتَجْعَلُ jumlasi bilan u savolga javob bergan.

S- قَالُٓوا اَتَجْعَلُ ‌ الخ jumlasi اِذْ قَالَ jumlasiga jazo boʻlganiga nazaran, oralarida luzum lozimdir. Holbuki luzum koʻrinmayapti?

J- Maloika Arzning muakkallari boʻlish jihatlari bilan, Arz ularning idorasida boʻladi. Bu e'tibor bilan insonlarning Arzga xalifa qilinishi haqida maloikaning fikrlarini izhor qilish luzumi bor.

قَالَ - قَالُوا ta'birlari, muqovala va muhovara shaklida mushovara uslubini insonlarga oʻrgatish uchun.

Boʻlmasa Janobi Haq mushovaradan munazzahdir.

Maloikaning اَتَجْعَلُ bilan qilgan istifhomlaridan maqsad, ja'lga e'tiroz, ja'lni inkor qilish emas.

Chunki Janobi Haqning fe'llariga e'tiroz qilishga ismatlari monedir. Faqat ja'lning sababi maxfiy boʻlganidan, taajjub bilan sabab va hikmatini soʻraganlar. Ja'l ta'biridan tushunilyaptiki; insonning ahvoli, vaziyatlari na tabiatning iqtizosidir va na fitratning ijobidir, faqat bir ja'ilning ja'li bilandir.

S- ف۪يهَا : Masofa juda qisqa boʻlgani holda, ikkinchi ف۪يهَا ning zikriga qanday ehtiyoj bor?

J- Birinchi ف۪يهَا bilan, basharning bir ruh kabi Arzga nufuz etishi bilan Arzni ihyo etishiga; ikkinchi ف۪يهَا esa, basharning fasodi ham Azroil kabi Arzning qalbiga qadar panjasini suqib Arzni imotasiga ishoratdir.

Demak, bashar bir tarafdan Arzning shifosi uchun bir dori ekan, boshqa tarafdan oʻlimini intoj etgan bir zahardir.

مَنْ : Bashardan kinoyadir. Kinoyaning tasrihga sababi tarjihi: Maloikaning maqsadi, basharning shaxsiyati boʻlmasdan, faqat oʻzlariga saqil, ogʻir kelgan bir maxluqning Allohga isyon etishiga ishoratdir.

يُفْسِدُ : Fasodning "isyon"ga badal zikri, isyonlarining nizomi olamning fasodiga sabab boʻlishiga ishoratdir. Davom bilan tajaddudni ifoda qilgan muzoriy siygʻasi bilan fasodning zikr qilinishi, maloikaning asl istamagan va inkor qilgan, faqat isyonlarining davom va istimror bilan sodir boʻlishiga oid ekaniga ishoratdir. Maloika basharning isyonlarining davom va istimrorini, yo Janobi Haqning i'lami bilan bilganlar yoki Lavhi Mahfuzga qarab undan olganlar va yoxud insonlardagi quvva-i gʻazabiya va shahaviyadan anglaganlar.

ف۪يهَا : Quvva-i shahaviya bilan Arzda fasod hosil boʻladi, quvva-i gʻazabiyaning tajovuzi bilan qatl va qitalga mahal boʻladi. Holbuki Arz, taqvo ustida ta'sis etilgan bir masjid hukmidadir.

و esa fasod bilan safk kabi ikki razilani bir-biriga atf va jam etadi. Chunki fasod safki dima'ga sababdir.

يَسْفِكُونَ ning يَقْتُلُونَ ga tarjihan zikridan tushuniladiki; safk, zulman qilingan qatldir. Bu esa fasodga koʻproq munosibdir. Chunki qatl ifoda qilgan ma'no, qatlning muboh qismini ham qamragan. Jihodda yoki bir jamoatni qutqarish uchun qilingan qatllar kabiki; bu qatl fasodga munosib boʻlmaydi.

اَلدِّمَٓاءَ : Safk kalimasi dalolat qilgan iroqa-i damdagi damni ta'kiddir.

وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ : Basharning ja'lidagi hikmatni soʻragan maloikaga, xuddi shunday bir e'tiroz vorid boʻlgan: "Basharning Allohga qiladigan ibodat va taqdisi, uning ja'liga sababi kofiy boʻlmaydimiki, ja'lining hikmatini soʻrayapsiz?" Xullas, "vovi holiya" bilan zikr qilingan وَنَحْنُ نُسَبِّحُ ‌ الخ jumlasi, goʻyo u e'tirozni daf qilishga ishoratdir.

نَحْنُ : Ma'asiydan ma'sum maloikaning jamoatlaridan kinoyadir. Jumlaning jumla-i ismiya shaklida zikr qilinishi; tasbehning maloikaga bir xislat boʻlganiga va maloikaning tasbehotga mulozim va mudavim boʻlganlariga ishoratdir.

نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ : Bizlar, butun ibodatlarning senga maxsus boʻlganini koinotga e'lon va Janobi Uluhiyatingga loyiq boʻlmagan narsalardan munazzah ekaniga iymon va butun avsofi azamat va jalol bilan muttasifligiga e'tiqod qilamiz.

وَنُقَدِّسُ لَكَ : Bu ل yo siladir, bir ma'noni ifoda etmaydi yoki ta'lil va sababiyat uchundir. Birinchi ehtimolga koʻra, نُقَدِّسُكَ taqdirida boʻladi. Ya'ni "Seni taqdis va tathir etamiz" deganidir. Ikkinchi ehtimolga nazaran, نُقَدِّسُ لِاَجْلِكَ taqdirida boʻladi. Ya'ni, biz nafslarimizni, fe'llarimizni gunohlardan tozalash bilan barobar, qalblarimizni mosivodan oʻgiramiz deganidir.

Bu و esa, ikki razilani jam' va bir-biriga atf etgan يَسْفِكُ dagi و ning aksiga va xilof ravishda, biri taqdis, boshqasi tasbeh ikki fazilatni jam' va bir-biriga atf etadi.

قَالَ اِنّ۪ٓى اَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ : Bu jumla maloikaning istifsoridan soʻngra, ajabo Janobi Haq istifsorlariga qanday javob berdi va taajjublarini nima bilan izola etdi va basharning ularga tarjihidagi hikmat nima deya sami'ning qalbiga kelgan savolga ijmoliy bir javobdir, tafsili soʻngra keladi.

اِنّ۪ٓى اَعْلَمُ dagi اِنَّ tahqiqni ifoda qilish bilan taraddud va shubhani daf qilish uchundir. Bu esa, musallam boʻlmagan nazariy hukmlarda boʻladi. Holbuki bu yerda Alloh xalqning bilmaganlarini bilishi musallam va badihiy bir hukmdir; xosho maloikaning bu hukmda taraddudlari yoʻqdir. Shunga binoan bu yerdagi اِنَّ Qur'oni Karimning ijoz uchun ixtisoran ijmol etgan bir nechta jumlaga ishoratdir:

1- Bashardagi foydalar va basharning xayri kasirga nisbatan mafsadatlari, sharri qolildir. Sharri qolil uchun xayri kasirni tark etish, hikmatga muxolifdir.

2- Basharning xilofatga boʻlgan sirri layoqati maloika tomonidan majhul, Xoliq tomonidan ma'lumdir.

3- Basharning ularga tarjih haqqini bergan hikmat, maloika tomonidan majhuldir.

4- اِنَّ ifoda qilgan tahqiq, ba'zan sarih hukmga emas, jumlaning bir qaydidan istifoda etilgan zimniy bir hukmga roji' boʻladi. Bu yerda اِنَّ ning tahqiqi لَا تَعْلَمُونَ qaydidan istifoda etilgan hukmi zimniyga roji'dir. Ya'ni, "Sizlar muhaqqaq bilmaysiz va shuningdek Allohning ilmi lozim, basharning vujudi malzumdir." Bu jumlada ilmi Ilohiyning vujudiga dalolat qilgan اَعْلَمُ dan basharning vujudga kelishi taboruz etadi. Chunki اَعْلَمُ ning dalolatiga koʻra, ilmi Ilohiy taalluq va tahaqquq etgan. Shunday ekan, basharning vujudi har holda boʻladi.

Maloikaga berilgan u ijmoliy javobning tahqiqi haqida

oyatidan shunday bir izohot olinishi mumkinki: Janobi Haqning af'oli hikmatlardan, foydalardan xoli emas. Shunday ekan, mavjudot xalqning ma'lumotida munxasir emas. Shunday ekan, maloikaning adami ilmlari, basharning adami vujudiga dalil boʻlolmaydi. Va shuningdek, Janobi Haq xayri mahz oʻlaroq maloikani yaratgan, sharri mahz oʻlaroq ham shaytonni yaratgan, xayr va shardan mahrum oʻlaroq bahaim va hayvonotni yaratgan. Hikmatning iqtizosiga koʻra, xayr va sharga qodir va jome' oʻlaroq toʻrtinchi qismni tashkil etgan basharning yaratilishi ham lozimki; basharning shahaviya va gʻazabiya quvvatlari quvva-i aqliyasiga munqad va magʻlub boʻlsa, bashar mujohadasi sababli maloikaga tafavvuq etadi. Aks holda, hayvonotdan yanada past boʻladi, chunki uzri yoʻq.

Janobi Haq butun ashyoning ismlarini Odamga (A.S.) oʻrgatdi. Soʻngra u ashyoni maloikaga koʻrsatib dediki: "Agar da'vongizda sodiq boʻlsangiz, bularning ismlarini menga aytingiz." Maloika dedilarki: "Seni har naqoisdan tanzih va butun sifoti kamoliya bilan muttasif boʻlganingni e'tirof qilamiz. Sen bizga oʻrgatgan ilmdan boshqa bir ilmimiz yoʻqdir, hamma narsani biluvchi va har kimga layoqatiga koʻra ilm va irfon ehson etuvchi Sensan." Janobi Haq dediki: "Ey Odam! Bularning ismlarini ularga ayt." Qachonki Odam ismlarini ularga aytdi. Janobi Haq dediki: "Sizga aytmadimmi, samovot va Arzning gʻaybini bilaman va sizning Odam haqida lison bilan izhor qilganingiz va qalban yashirganingizni bilaman."

Bu ta'limi asmo masalasi yo Hazrat Odam Alayhissalomning maloikaning inkorlariga qarshi moʻ'jizasi boʻlib, maloikani inkordan iqrorga ijbor etgan; yoxud maloikaning, xilofatiga e'tiroz etganlari navi basharning xilofatga layoqatini maloikaga qabul ettirish uchun izhor etgan bir moʻ'jizasidir.

Ey birodar! Hamma narsaning Kitobi Mubinda mavjud boʻlganini tasrih etgan

oyati karimasining hukmiga koʻra: Qur'oni Karim zohiran va botinan, nassan va dalolatan, ramzan va ishoratan har zamonda vujudga kelgan yoki keladigan hamma narsani ifoda qiladi. Bunga binoan, xoh anbiyoning qissa va hikoyalari, xoh moʻ'jizalari haqida Qur'oni Karimning ishorotidan fahm etganimga koʻra,

{(Hoshiya) Agar muallifning Tanzilning nazmidan chiqargan latoifda shubhang boʻlsa, deymanki: Ibn-ul Farid kitobidan tafa'ul etarkan shu bayt chiqdi:

Habib}

moʻ'jizoti anbiyodan ikki gʻoya va hikmat ta'qib etilgan:

Nubuvvatlarini xalqqa tasdiq va qabul ettirish.

Taraqqiyoti moddiya uchun lozim boʻlgan oʻrnaklarni navi basharga koʻrsatib, u moʻ'jizalarning oʻxshashlarini vujudga keltirish uchun navi basharni tashviq va tashji' etishdir. Xuddi Quroni Karim anbiyoning qissa va hikoyalari bilan taraqqiyotning asoslariga, tamallariga barmoq bilan ishorat qilib: "Ey bashar! Shu koʻrgan moʻ'jizalaring bir qator oʻrnak va namunalardir. Talohuqi afkoringiz bilan, say-harakatlaringiz bilan shu oʻrnaklarning oʻxshashini qilasiz", deya ixtor etgan. Ha, moziy istiqbolning oynasidir; istiqbolda vujudga keladigan ijodlar moziyda qurilgan asos va poydevorlar ustida bino qilinadi. Ha, shu taraqqiyoti hozira tamomiyla dinlardan olingan ishoratlardan, vajizalardan hosil boʻlgan ilhomlar ustida vujudga kelgan. Ha:

1- Ilk soat va safina, moʻ'jiza qoʻli bilan basharga berilgan.

2- Koinot ixtivo etgan butun navlarning ismlarini, sifatlarini, xossalarini bayonida nazarda tutilgan; basharning talohuqi afkori bilan vujudga kelgan minglarcha funun soyasida

oyati bilan ishorat qilingan Hazrat Odamning moʻ'jizasiga mazhar boʻlgan.

3- Butun san'atlarning madori boʻlgan temirning yumshatilib ishlatilishi soyasida ijod etilgan bu qadar taraqqiyot bilan navi inson,

oyati bilan ishorat qilingan Hazrat Dovudning moʻ'jizasiga mazhardir.

4- Yana talohuqi afkor bilan tayyora kabi ijod qilingan taraqqiyoti havoiya soyasida navi bashar

oyati bilan tezligi bayon qilingan Hazrat Sulaymonning moʻ'jizasiga yaqinlashyapti.

5- Unumsiz va qumli yerlardan suvlarni chiqargan parmalash jihozi,

oyati bilan ishorat qilingan Hazrat Musoning (A.S.) hassasidan dars olgandir.

6- Tajribalar soyasida va talohuqi afkor bilan hosil boʻlgan taraqqiyoti tibbiya, Hazrat Isoning (A.S.) moʻ'jizasining ilhomotidandir. Haqiqatdan, shu moʻ'jizalar bilan bu taraqqiyot orasida juda katta munosabat va muvofaqat bor. Ha, diqqat qilgan odam, bila-taraddud u moʻ'jizalar bu taraqqiyotga bittadan miqyos va namunalardir deya hukm qiladi.

Va shuningdek,

oyati karimasining dalolatiga koʻra, Hazrat Ibrohim otashga otilgan vaqt, otashning harorati burudatga inqilob etishi; bashar kashf qilgan yoquvchi boʻlmagan martaba-i noriyaga oʻrnak va ma'hazdir.

7- لَوْلَٓا اَنْ رَاٰ بُرْهَانَ رَبِّه۪ oyati karimasining -bir qovlga koʻra- ishorat qilgani kabi, Hazrat Yusufning (A.S.) Kan'onda boʻlgan otasining timsolini koʻrar-koʻrmas Zulayhodan orqaga chekinishi; va karvonlari Misrdan qaytganida Hazrat Ya'qubning

ya'ni, "Men Yusufning hidini sezyapman" deyishi; va bir ifritning Hazrat Sulaymonga "Koʻzingni ochib yummasdan avval Bilqisning taxtini keltiraman" deyishiga ishorat etgan

oyati karimasi; juda uzoq masofalardan jalbi savt, surat va boshqalar kabi bashar kashf qilgan yoki qiladigan ijodotga namuna va ma'hazdirlar.

8- Hazrat Sulaymonga qush tilini oʻrgatdik ma'nosida

boʻlgan oyati karima; basharning kashfiyotidan radio, toʻtiqush, kabutar kabi jihozlar va hayvonlarning gapirishlariga va muhim ishlarda ishlatilishiga ma'hazdir.

Bu oyatning nazmida ham oʻxshashi kabi uch vajh bordir:

Avvalgi oyat bilan irtibotidir. Shundayki:

1- Insonning xilqati haqida maloikaning e'tirozlariga, avvalgi oyatda umumiy, fahmi oson, iqno' etuvchi bir javob berilgan. Bu oyat bilan, avom va havasni iqno' etgan tafsilotli bir javob berilgan.

2- Avvalgi oyatda basharning xilofat masalasi tasrih etilgan; bu oyatda esa, navi basharning maloikaga qarshi koʻrsatgan moʻ'jizasi bilan, da'vo-i xilofati isbot etilgan.

3- Avvalgi oyatda basharning maloikaga tarajjuh etishiga ishorat qilingan; bu oyatda tarajjuhining illatiga ishorat qilingan.

4- Basharning Arzda xilofati kubroga mazhar boʻlishiga avvalgi oyat bilan dalolat qilingan; bu yerda esa, butun tajalliyotga mazhar bir nusxa-i jome'a oʻlaroq koʻrsatilgan. Bu ham boshqa-boshqa iste'dodlarga molik va ilm va istifodalarining yoʻllari koʻp boʻlganidandir. Ha, bashar zohir va botin havas va tuygʻulari bilan, ayniqsa chuqurligiga nihoyat boʻlmagan vijdoni bilan koinotni ihota etgan bir qobiliyatdadir.

Jumlalarning bir-biri bilan irtibotlaridir. Shundayki:

jumlasi

jumlasining mazmunini tahqiq va ijmolini tafsil va ibhomini tafsirdir. Va shuningdek, Janobi Haqning Arzida basharning xalifa boʻlishi, Allohning hukmlarini ijro va qonunlarini tatbiq etishi uchundir. Bu esa tom bir ilmga mutavaqqifdir. Va shuningdek, birinchi oyatda kalomning savqiyoti iqtizosiga koʻra shunday bir taqdir boʻladi: Odamni yaratdi, tasviya etdi, jasadiga nafhi ruh etdi, tarbiyaladi, soʻngra asmoni ta'lim etdi va xilofatga nomzod qildi. Soʻngra qachonki Odamni maloikaga tarjih etish bilan rujhon masalasida va xilofat istihqoqida ilmi asmo bilan mumtoz qildi; maqomning iqtizosiga koʻra, ashyoni maloikaga topshirib, ulardan muorazani talab qildi; soʻngra maloika ajzlarini his qilish bilan Janobi Haqning hikmatini e'tirof etdilar. Qur'oni Karim bunga ishoratan

degandan soʻngra, قَالُوا oldinroq iblisning anoniyat va kibriga ishonib qilgan istifsorlaridan pushaymon boʻlib

dedilar. Soʻngra qachonki iste'dodlarining adami jome'iyati sababli maloikaning ajzi zohir boʻldi; maqomning iqtizosiga koʻra Odam iqtidorining bayoni ijob etdiki, muoraza tamom boʻlsin. Shuning ichun

xitobi bilan Odamga farmon etdi. Soʻngra qachonki masala tabayyun etdi va hikmatning sirri zohir boʻldi; oʻtgan javobi ijmoliyning bu tafsilotga natija qilinishi maqomning iqtizosidan boʻlganiga binoan

ya'ni "Siz yashirayotgan narsani bilaman."

Shu muqovala va mukolamadan anglashilyaptiki; iblisning anoniyati, kibri maloikaga siroyat etgan va qilgan istifsorlariga bir toifaning e'tirozi ham qoʻshilgan.

Jumlalarning hay'at va nuktalari:

Ya'ni: Janobi Haq Odamni (A.S.) butun kamolotning maba'dini tazammun etgan oliy bir fitrat bilan tasvir etgan va butun ma'aliyning tuxumlariga ekinzor boʻlib yuksak bir iste'dod bilan yaratgan va mavjudotni ihota etgan ulviy bir vijdon va ihotali oʻn tuygʻu bilan tajhiz etgan; va bu uch maziyat soyasida, butun haqoiqi ashyoni oʻrgatishga tayyorlagan, soʻngra butun asmoni oʻziga oʻrgatgan. Demak, bu jumlaning avvalidagi و shu muqaddar boʻlgan uch jumlaga ishoratdir.

عَلَّمَ : Bu kalimaning ixtiyor etilishi, ilmning uluvvi qadriga va qadrining yuksak darajasiga va xilofatga markaz boʻlganiga ishoratdir. Va shuningdek, asmoning tavqifiga, ya'ni Shari' tarafidan bildirilganiga ramzdir. Zotan asmo bilan musammayot orasida ta'qib qilingan munosaboti vaz'iya buni tayid etadi. Va shuningdek, moʻ'jizaning vositasiz Allohning fe'li ekaniga imodir. Faqat faysaluflarga koʻra horiqolar, arvohi horiqoning fe'lidir.

اٰدَمَ : Xilofati iroda qilingan va Odam ismi bilan tasmiya etilgan Kura-i Arzning sohibi shaxsi ma'huddir. Ismining tasrihi, tashrif va tashhiri uchundir.

الْاَسْمَٓاءَ : Ism va sifat va xosiyat kabi ashyoni bir-biridan ayirib tamyiz va ta'yin etgan alomat va nishonlardir; yoxud insonlar orasida munqasim boʻlgan lugʻatlardir.

عَرَضَهُمْ : Topshirilgan ashyo boʻlgani holda olmoshning asmoga ruju'idan; ismning ayni musammo boʻlganini aytgan Ahli Sunnatning mazhabiga ishoratdir.

كُلَّهَا : Odamning maloikadan jihati imtiyozi va maloikaning muorazadan sabab va madori ajzi, asmoning hay'ati majmuasi ekaniga ishoratdir. Boʻlmasa asmoning bir qismini, balki qismi a'zamini malaklar ham biladilar.

ثُمَّ : Taroxiy va bu'di masofani ifoda qilish jihati bilan, shunday bir taqdirga ishoratdir:

Ya'ni: Odam sizdan koʻproq karim va xilofatga koʻproq mustahaq va loyiqdir.

عَرَضَهُمْ : Mushtariylarga koʻrsatish uchun gazlama toʻplarining ochilib koʻrsatilgani kabi, ashyoning anvo'i ham bast etilib anzori maloikaga koʻrsatilgan. Bu ta'birdan shunday bir ishorat chiqadiki:

Mavjudot mudrik va olimning molidir. Ilm bilan oladi, ism bilan axz etadi, suratlarining tamassuli bilan sohib boʻladi.

هُمْ muzakkar va aqllar jamoatidan kinoyadir. Bu yerda muzakkarning muannasga va aqlning gʻayri aqlga tagʻlib va tashmili bilan, majozan anvo'i ashyoga irjo' etilgan. Bu e'tibor bilan هُمْ kalimasida bir majoz, ikki tagʻlib bor. Bu majoz bilan u tagʻliblarni ijbor etgan sabablar عَرَضَ kalimasi ishorat qilgan uslubdir. Chunki maloikaga anvo'i ashyoning arz qilinishi, ma'naviy bir namoyish manzarasini eslatadi. Ma'lumki, namoyishlarni qilgan, muzakkar va aqlli insonlardir. Shuning uchun, bu yerda ikki tagʻlibga va natijada bir majozga majburiyat hosil boʻlgan.

عَلٰى : Arz etilganning lavhi a'loda naqsh qilingan suratlar ekaniga ishoratdir.

(Hoshiya) Intihobim boʻlmasdan, ixtiyorsiz bir tarzda, goʻyo umum Soʻzlarning va Maktublarning oxirlarida shu oyat

menga ayttirilgan. Hozir angladimki; tafsirim ham shu oyat bilan xitom topadi. Demak, inshaalloh butun Soʻzlar haqiqiy bir tafsir va shu oyatning bahridan bittadan ariqdir. Eng nihoyat yana u dengizga borib quyiladilar. Shu tafsirning xitomida, goʻyo har Soʻz ma'nan shu oyatdan boshlaydi. Demak, u zamondan beri yigirma yilki, hali shu oyatni tafsir qilyapman; tugata olmadimki, tafsirning ikkinchi jildini yozsam.

Allohning avnu inoyati bilan umidimdan, iqtidorimdan ustun shu tarjimani yaxshi-yomon qildim; nuqsonlari koʻpdir, muallif tomonidan islohlari lozim. Zotan uning himmati bilan bu qadarini zoʻrgʻa qila oldim. Boʻlmasa nazmi Qur'ondagi ijozli boʻlgan i'jozni qisqa va vajiz oʻlaroq bayon etgan bu tafsirni soʻniq, koʻr bir fikr bilan tarjima qilish, Aldulmajidning ishi emas. Yana uning farti shafqatidan himmati yetishdi, ikmoliga muvaffaq boʻldim.

Ajnabiy faylasuflarining Qur'onni tasdiqlariga doir shahodatlari

Muxtalif davrlarda bashariyatni idora qilish uchun tarafi lahutiydan kelgani da'vo qilingan butun munzal samoviy kitoblarni toʻliq va atroflicha tadqiq qilgan boʻlsam ham, tahrif qilinganlari uchun, hech birida qidirganim hikmat va tom isobatni koʻrolmadim. Bu qonunlar nafaqat bir jamiyat, balki bir uy odamlarining saodatini ta'min qiladigan mohiyatdan juda uzoqdir. Lekin Muhammadiylarning Qur'oni bu qayddan ozodadir. Men Qur'onni har jihatdan tadqiq qildim, har kalimasida buyuk hikmatlar koʻrdim. Muhammadiylarning dushmanlari, bu kitob Muhammadning (S.A.V.) zoda-i tab'i boʻlganini da'vo qilsalar ham, eng mukammal, hatto eng mutakomil bir aqldan bunday horiqoning zuhurini da'vo qilish, haqiqatlarga koʻz yumib kin va gʻarazga vosita boʻlish ma'nosini ifoda qiladiki; bu ham ilm va hikmat bilan qobili ta'lif emas. Yana shuni da'vo qilamanki; Muhammad (S.A.V.) mumtoz bir quvvatdir. Dastgohi qudratning bunday ikkinchi bir vujudni imkon maydoniga keltirishi ehtimoldan uzoqdir.

Senga hamasr bir vujud boʻlolmaganim sababli mutaassirman ey Muhammad (S.A.V.)! Muallimi va noshiri boʻlganing bu kitob seniki emas; u lahutiydir. Bu kitobning lahutiy boʻlganini inkor qilish, uydirma ilmlarning butlanini ilgari surish qadar kulgilidir. Shuning uchun, bashariyat sen kabi mumtoz bir qudratni bir marta koʻrgan, bundan soʻngra koʻrmaydi. Men huzuri mahobatingda kamoli hurmat bilan ta'zim qilaman.

Vizantiya Nasroniylarini, ichiga tushgan botil e'tiqodlarining berk koʻchasidan faqat Arabistonning Hiro Togʻida yuksalgan ovoz qutqara olgan. Ilohiy kalimani eng ulviy maqomga yuksaltirgan ovoz, bu ovoz edi. Faqat Rumlar bu ovozni eshitolmagandilar. Bu ovoz insonlarga eng toza va eng toʻgʻri dinni ta'lim berardi. U yuksak dinki, u haqida Gundo Firey Hasin kabi muhaqqiq bir fozil shu soz'larni juda haqli oʻlaroq aytadi: "Bu dinda muqaddas suvlar, shoyoni tabarruk ashyo, asnam va azizlar, yoxud a'moli solihadan mujarrad iymonni mufid tanigan aqidalar, yoxud sakaroti mavt asnosida nadomatning bir foyda berishini ifoda qilgan soʻzlar, yoxud boshqalar tarafidan qilinadigan duo va niyozlarning gunohkorlarni qutqarishiga doir ifodalari yoʻq. Chunki bu kabi aqidalar ularni qabul qilganlarni tubanlashtirdi."

Doktor Moris, Loʻparle Franses Roman nomli gazetada Qur'onning Fransuzcha mutarjimlaridan Salmon Ruhonning tanqidotiga bergan javobida deydiki:

Qur'on nedir? Har tanqiddan ustun bir fasohat va balogʻat moʻ'jizasidir. Qur'onning, uch yuz ellik million Musulmonning koʻksini haqli bir gʻurur bilan toʻldirgan maziyati, uning har ma'noni husni ifoda etishi e'tibori bilan, munzal kitoblarning eng mukammali va azaliy ekanidir. Yoʻq, yanada oldin boramiz: Qur'on, qudrati azaliyaning, inoyat bilan insonga baxsh etgan kutubi samoviyaning eng goʻzalidir. Bashariyatning farovonligi nuqtai nazaridan Qur'onning bayonoti, Yunon falsafasining ifodotidan ziyoda ulviydir. Qur'on, arz va samoning Xoliqiga hamdu shukron bilan toʻladir. Qur'onning har kalimasi, hamma narsani yaratgan va hamma narsani oʻz qobiliyatiga koʻra yoʻnaltirgan va irshod qilgan Zoti Kibriyoning azamatida mundamijdir. Adabiyot bilan aloqador boʻlganlar uchun Qur'on, bir kitobi adabdir. Lison mutaxassislari uchun Qur'on, bir alfaz xazinasidir. Shoirlar uchun Qur'on, bir ohang manbaidir. Bundan boshqa bu kitob; ahkom va fiqh sohasida bir muhiti maorifdir. Dovudning (A.S.) zamonidan Jon Talmus davriga qadar yuborilgan kitoblarning hech biri Qur'oni Karimning oyatlari bilan muvaffaqiyatli bir shaklda raqobat qilolmagan. Shu sababli, Musulmonlarning yuksak sinflari, hayotning haqiqatini qamrash nuqtai nazaridan naqadar tanavvur etsalar, shu daraja Qur'on bilan aloqador boʻladilar va unga shu qadar ta'zim va hurmat koʻrsatadilar.

Musulmonlarning Qur'onga hurmatlari doimo tazoyud etyapti. Islom muharrirlari, Qur'on oyatlarini iqtibos bilan yozuvlarini bezaydilar va u yozuvlar u oyatlardan mulham boʻladilar. Musulmonlar, tahsil va tarbiya e'tibori bilan yuksalgan sari, fikrlarini u nisbatda Qur'onga istinod ettiradilar. Musulmonlar kitoblariga oshiqdirlar va uni qalblarining butun samimiyati bilan muqaddas deb biladilar. Holbuki kutubi Ilohiyaga noil boʻlgan boshqa millatlar na kitoblariga ahamiyat beradilar va na ularni hurmat qiladilar. Musulmonlarning Qur'onga hurmatlarining sababi; bu kitob poydor boʻlgan sari, boshqa bir diniy rahbarga arzi ehtiyoj qilmasliklarini anglashlaridir.

Darhaqiqat, Qur'onning fasohat, balogʻat va nazohat e'tibori bilan mumtoziyati, Musulmonlarni boshqa balogʻat qidirishdan vorasta qilyapti. Adabiy daholarning va yuksak shoirlarning Qur'on huzurida ta'zimlari bir haqiqatdir. Qur'onning har kun yanada koʻproq tajalliy etayotgan goʻzalliklari, har kun yanada koʻproq anglashilgan, faqat tugamagan asrori, she'r va nasrda ustoz boʻlgan musulmonlarni, uslubining nazohat va ulviyati huzurida tiz choʻkishga majbur qilyapti. Musulmonlar, Qur'onni to roʻzi hashrga qadar poydor qoladigan bebaho xazina deb biladilar va u bilan juda haqli tarzda iftixor etadilar. Musulmonlar Qur'onni eng fasih soʻzlar bilan, eng raqiq ma'nolar bilan joʻshgan bir daryoga oʻxshatadilar. Agar Mesye Reno, Islom olami bilan aloqada boʻlish fursatini qoʻlga kiritadigan boʻlsa, munavvar va tarbiyali Musulmonlarning, Qur'onga eng yuksak hurmat koʻrsatganlarini va uning avomiri axloqiyasiga favquloda rioyatkor boʻlganlarini va buning xorijiga chiqmaslikka gʻayrat qilganlarini koʻrardi. Yangi nasllar va asriy maktablarning ma'zunlari ham Qur'on va Musulmonlikka qarshi mustahziyona bir jumlaning sarfiga dosh bermayaptilar. Chunki Qur'on ikki sifat bilan bu ahliyatga sohibdir:

Bularning birinchisi: Bugun qoʻllarda tadovul etgan Qur'onning Hazrat Muhammadga (S.A.V.) vahiy qilingan kitobning ayni boʻlishidir. Holbuki Injil bilan Tavrot haqida bir qancha shubhalar ilgari surilmoqda.

Ikkinchisi: Musulmonlar, Qur'onni Arabchaning eng quvvatli muhofizi va asosoti diniyaning amaliy bir mohiyat olishining eng quvvatli manbai talaqqiy etadilar. Shunga binoan, Mesye Reno asarini tasxix etadigan boʻlsa, bu tarjimasi bilan, insonlarni tanvir xususida insoniyatga buyuk bir muovanatda boʻladi va botil e'tiqodlarning hududlarini tor-mor etishga xodim boʻladi.

(Nur Chashmasida va Risola-i Nurda yozilgan bu navi faylasuflardan qirq oltinchisi.)

Janob Jon Davenport, "Hazrat Muhammad (S.A.V.) va Qur'oni Karim" nomli asarida Qur'oni Karimdan bahs etarkan, shu soʻzlarni aytadi:

Qur'onning behisob xususiyatlari ichida ayniqsa ikkitasi favquloda muhimdir:

1- Zoti Kibriyoni ifoda etgan oyotning ohangidagi ulviyat. Qur'oni Karim bashariy zaaflardan har qaysi birini Zoti Kibriyoga isnoddan munazzahdir.

2- Qur'on -boshidan oxiriga qadar- gʻayri baligʻ, gʻayri axloqiy, yoxud tarbiyaga muxolif fikrlardan, jumlalardan va hikoyalardan tamoman munazzahdir.

Holbuki butun bu noqisalar Nasroniylarning qoʻllaridagi muharraf kitobi muqaddasda mabzuliyat bilan bordir.

Qur'onni bir marta diqqat bilan oʻqisangiz, uning xususiyatlarini izhoylay boshlaganini koʻrasiz.

Qur'onning goʻzalligi boshqa butun adabiy asarlarning goʻzalliklaridan qobili tamyizdir. Qur'onning asosiy xususiyatlaridan biri, uning asliyatidir. Mening fikr va qanoatimga koʻra, Qur'on boshdan-oyoq samimiyat va haqqoniyat bilan toʻladir. Hazrat Muhammad (S.A.V.) jahonga tabligʻ etgan da'vat, haq va haqiqatdir.

Angliyaning eng mashhur va eng buyuk muarrihlaridan Edvard Gibon "Rim Imperatorligining Inhitot va Sukuti" nomli asarida shunday deydi:

Ganga Daryosi bilan Bahri Muhiti Atlasiy (Atlantika Okeani) orasidagi mamlakatlar, Qur'onni bir qonuni asosiy va tashri'iy hayotning ruhi oʻlaroq tanishgan. Qur'on oldida kuch bilan bosim oʻtkazuvchi (jabbor) bir hukmdor bilan bechora bir faqir orasida farq yoʻq. Qur'on bu kabi asoslar ustida shunday bir tashri' vujudga keltirganki, dunyoda boshqa naziri yoʻq. Musulmonlikning asosoti; taslisiyat va Allohning tajassudiyatini va vahdati vujud aqidasini rad qilmoqda. Bu mutasavvifona aqidalar uch quvvatli uluhiyatning mavjudiyatini va Masihning Allohning oʻgʻli -xosho- boʻlganini oʻrgatmoqda. Faqat bu aqidalar, faqat mutaassib Nasroniylarni tatmin etishi mumkin. Holbuki Qur'on bu kabi chalkashliklardan, ibhomlardan ozodadir. Qur'on, Allohning birligiga eng quvvatli dalildir. Faylasufona bir aqlga molik boʻlgan bir muvahhid Islomiyatning nuqtai nazarini qabul qilishda hech taraddud etmaydi. Musulmonlik balki bugungi inkishofi fikrimizning saviyasidan yanada yuksak bir dindir.

Qur'on talqin va Hazrat Muhammad tabligʻ etgan asosotdan mukammal bir axloq majallasi vujud topadi. Asosoti Qur'oniyaning muxtalif mamlakatlarda insoniyatga qilgan yaxshilikni va qilgandan soʻngra Allohga taqarrub etishni istagan insonlarni Janobi Haqqa rabt etganini inkor qilish mumkin emas. Xoliqning huquqi bilan maxluqning huquqi faqat musulmonlik tarafidan mukammal bir suratda ta'rif qilingan. Buni yolgʻiz Musulmonlar emas, Nasroniylar ham, Musaviylar ham e'tirof qiladilar.

Yangi kashfiyotning va yoxud ilm va irfonning yordami bilan hal qilingan yoxud hal qilishga harakat qilingan masoil orasida bir masala yoʻqdirki; Islomiyatning asosoti bilan ta'aruz etsin. Bizning, Nasroniylikni qavonini tabiiya bilan ta'lif uchun sarf qilgan sa'y-harakatimizga muqobil, Qur'oni Karim va Qur'onning ta'limi bilan qavonini tabiiya orasida tom bir ohang koʻrilmoqda. Qur'on har hurmatga shoyon boʻlgan asardir.

Qur'on, insonlarga huququllohni tanitgan, maxluqotning Xoliqdan nima kutishini, maxluqotning Xoliq bilan munosabotini eng sarih shaklda oʻrgatgan. Qur'on axloq va falsafaning butun asosotini jamlagandir. Fazilat va razilat, xayr va shar, ashyoning mohiyati haqiqiyasi, xulosa har mavzu Qur'onda ifoda qilingan. Hikmat va falsafaning asosi boʻlgan adolat va musovotni oʻrgatgan va boshqalariga yaxshilik qilishni, fazilatli boʻlishni ta'lim bergan asoslar.. bularning hammasi Qur'onda bor. Qur'on, insonni iqtisod va i'tidolga yoʻllaydi, zalolatdan himoya qiladi, axloqiy zaifliklarning qorongʻiligidan chiqaradi, ta'oliyi axloq nuriga yetkazadi; insonning qusurlarini, xatolarini i'tilo va kamolga aylantiradi.

Qur'on shunday bir Paygʻambar ovozidirki, uni butun dunyo tinglay oladi. Bu ovozning aksi saroylarda, choʻllarda, shaharlarda, davlatlarda jaranglaydi!..

Qur'on she'rmi? Emasmi, faqat uning she'r boʻlib-boʻlmaganini tafriq etish mushkul. Qur'on she'rdan ancha yuksak bir narsadir. Shunday boʻlish bilan barobar, Qur'on na tarixdir, na tarjima-i holdir, na Isoning (A.S.) togʻda irod etgan mav'iza kabi bir majmua-i ash'ardir. Hatto Qur'on na Buddaning talqinoti kabi bir maba'dat-tabiiya yoxud mantiq kitobi, na Aflotun harkasga irod etgan nasihatlari kabidir. Bu bir Paygʻambarning ovozidir. Shunday bir ovozki, uni butun dunyo tinglay oladi. Bu ovozning aksi saroylarda, choʻllarda, shaharlarda, davlatlarda jaranglaydi! Bu ovoz tabligʻ etgan din, avvalo noshirlarini topgan, soʻngra tajaddudparvar va i'mor etuvchi bir quvvat shaklida tajalliy etgan. Bu soyada Yunoniston bilan Osiyoning birlashgan nuri Ovrupaning abadiy zulmatlari boʻlgan qorongʻiliklarini yorgan va bu hodisa Nasroniylik eng qorongʻilik davrlarini yashagan zamon sodir boʻlgan.

Qur'on Allohning birligiga ishonish haqiqati kubrosini e'lon qilad i

Inglizcha-Arabcha, Arabcha-Inglizcha lugʻatlarning muharriri Doktor Citi Yongest Qur'on haqida shu soʻzlarni aytadi:

Qur'on, insonlarning yadi istifodasiga oʻtgan asarlarning eng buyuklaridan biridir. Qur'onda buyuk bir insonning xayol va xislati eng vazih shaklda koʻrilmoqda. Karlayl "Qur'onning ulviyati, uning jahonshumul haqiqatidandir" degan vaqti, shubhasiz toʻgʻri aytgandi. Muhammadning (S.A.V.) toʻgʻriligi, faoliyati, haqiqatni taharriyda samimiyati, mustahkam azmi, iymoni, oʻzini eshitishni istaganlarga azaliy haqiqatni eshittirish yoʻlidagi saboti; menga qolsa uning u jasur va azmkor paygʻambarning xotami risolat boʻlganining eng qat'iy va eng amin dalillaridir. Qur'on aqoid va axloqning, insonlarga hidoyat va hayotda muvaffaqiyat ta'min etgan asosotning mukammal majallasidir. Butun bu asosotning ussul asosi, olamning butun muqaddarotini yadi qudratida tutgan Zoti Kibriyoga iymondir.

Allohning birligiga iymon keltirish haqiqati kubrosini e'lon qilarkan, Qur'on lisoni balogʻatning eng yuksagiga va nazohatning shohiqasiga boradi. Qur'on Allohning irodasiga itoatni, Allohga isyonning natijalarini izoh qilarkan, insonlarning muxayyilasini elektrlagan eng sayyol lisonni ishlatadi. Rasuli Kibriyoga tasalli berish va uni tashviq etish, yoxud xalqni boshqa paygʻambarlarning ahvoli bilan, millatlarining oqibati bilan qoʻrqitish ijob etgan vaqt, Qur'onning lisoni eng qat'iy jiddiyatni olmoqda. Modomiki Qur'onning bir-biriga dushman qabilalarni, yakdigari bilan mujodala etgan unsurlarni batartib bir millat holiga keltirganini, ularni eski fikrlaridanda yuksak bir saviyaga yuksaltirganini koʻrgan chogʻimizda balogʻati Qur'oniyaning mukammaliyatiga hukm qilishimiz kerak. Chunki Qur'onning bu balogʻati vahshiy qabilalarni madaniy bir millat holiga keltirgan; dunyoning eski tarixiga yangi bir quvvat ilova etgan. Zamon va makon e'tibori bilan bir-biridan juda uzoq boʻlganlari kabi, fikriy inkishof e'tibori bilan ham bir-biridan juda farqli insonlarga horiquloda bir hassosiyat ilhom etgan va muxolafatni hayratga va istehsonga aylantirgan Qur'on, eng shoyoni hayrat asar boʻlib tanilishga loyiqdir. Qur'on, basharning muqaddaroti bilan mashgʻul olimlar uchun tatabbu'ga shoyon eng foydali mavzu sanaladi.

Qur'on, Arabchaning eng mukammal va juda mavsuq bir asaridir. Musulmonlarning e'tiqodiy vajhi bilan; bir inson qalami bu i'jozkor asarni vujudga keltirolmaydi. Qur'on bizotihi doimiy bir moʻ'jizadir; ham shunday bir moʻ'jizaki, oʻliklarni tiriltirishdan yanada yuksakdir. Bu muqaddas kitobning oʻzi mansha'ining samoviy ekanini isbot qilishga kifoyadir. Muhammad (S.A.V.) bu moʻ'jizaga istinodan, bir paygʻambar boʻlib tanilishini istagan. Arabistonning yalangʻoch va unumsiz choʻllarini oydinlatgan, shoir va xatiblarga qarshi chiqqan Qur'on bir oyatiga bir nazira istagan; hech kim bu tahaddiga qarshi kelolmagandi. Bu yerda yolgʻiz bir misol irod etib, butun buyuk odamlarning, Qur'onning balogʻatiga bosh egganlarini koʻrsatishni istayman.

Hazrat Muhammadning (S.A.V.) zamonida, Arabiston shoirlarining shahriyori Shoir Labid edi. Labid, muallaqotdan birining nozimidir. U zamon butparast boʻlgan Labid Qur'onning balogʻati qarshisida lol qolgan, bu balogʻatni eng goʻzal soʻzlar bilan ifoda qilgandi. Qur'onning balogʻati qarshisida hayron qolgan Labid Muslmonlikni qabul qilgan, Qur'onning faqat bir paygʻambar lisonidan eshitilishini aytgan.

Qur'onning lisoni baligʻ va horiquloda sayyoldir. Janobi Haqning shon va jalolatini, azamat sifatlarini ifoda qilgan oyatlarning aksarisi mustasno bir goʻzallikka sohibdir. Qur'onni betarafona tarjimaga gʻayrat qilgan boʻlsam ham; qorilar Qur'onning matnini sadoqatkorona bir ifodaga muvaffaq boʻlolmaganimni koʻradilar. Bu qusurimga qaramasdan qorilar tarjimamda bahs mavzusi qilganim muhtasham oyatlarning koʻpchiligini oʻqiydilar.

Qur'on oyatlarini nuzul tarixiga koʻra tarjima qilgan va tartiblagan Angliyaning eng mutaassib ruhoniylaridan Radvel shu haqiqatlarni e'tirof qiladi:

Qur'on Arabistonning oddiy badaviylarini shunday bir istiholaga duchor qildiki, bularning goʻyo masxur boʻlganlarini oʻylaysiz. Nasroniylarning talaqqiysiga koʻra Qur'onning nozil boʻlgan bir kitob boʻlganini aytadigan boʻlsak ham, Qur'on butparastlikni imho, Allohning vahdoniyat aqidasini ta'sis, jinlarga, parilarga, toshlarga ibodatni ilgʻo, bolalarni tiriklayin koʻmish kabi vahshiy odatlarni izola, butun xurofotlarni istisol, taaddudi zavjotni tahdid bilan, butun Arablar uchun Ilohiy lutf va ne'mat boʻlgan. Qur'on butun koinotni yaratgan, yashirin va oshkora hamma narsani bilgan Qodiri Mutlaq sifati bilan Zoti Kibriyoni taqdis va tabjil etganidan, har sitoyishga shoyondir. Qur'onning ifodasi vajiz va mujmal boʻlish bilan barobar; eng chuqur haqiqatni, eng quvatli va mulham hikmatni taqrir etgan alfaz bilan aytgan. Qur'on, davomli mamlakatlar boʻlmasa ham, muzaffar jumhuriyatlar vujudga keltirishga xodim boʻladigan asoslarni muhtaviy boʻlganini isbot qilgan. Qur'onning asoslari bilan; faqru safolatlari faqat jaholatlari bilan qobili qiyos boʻlgan, suvsiz va yalangʻoch bir yarim orolning sakanasi, yangi bir dinning, haroratli va samimiy soliklari boʻlishgan, davlatlar qurishgan, shaharlar insho etishgan. Darhaqiqat, Musulmonlarning haybati; Fasdod, Bogʻdod, Kordova, Dehli butun Nasroniy Ovrupani titratgan bir azamat va hashmat ihroz etgan.

Fransiyaning eng ma'ruf mustashriqlaridan Gaston Kar 1913 yili Figaro Gazetasida, yer yuzidan Musulmonlik koʻtariladigan boʻlsa, musolamatning muhofazasiga imkon boʻlib-boʻlmasligi haqida maqolalar silsilasi yozgan va u zamon bu maqolalar Sharq gazetalari tarafidan tarjima qilingandi. Fransuz mustashriqi deydiki:

"Yuz millionlab insonning dini boʻlgan Musulmonlik, butun soliklariga nazaran, dunyoning qivomi boʻlgan bir dindir. Bu aqliy dinning manbai va dasturi boʻlgan Qur'on, jahon madaniyati istinod etgan asoslarni muhtaviydir. Shu qadarki, bu madaniyatning Islomiyat tarafidan nashr qilingan asoslarning imtizojidan vujud topganini ayta olamiz. Darhaqiqat, bu oliy din; Ovrupaga, dunyoning i'morkorona inkishofi uchun lozim boʻlgan eng asosli manbalarni ta'min etgan. Islomiyatning bu faiqiyatini taslim qilib, undan qarzdor boʻlganimiz shukronni bilmasakda, haqiqatning bu markazda boʻlganida shak va shubha yoʻq."

Fransuz muharriri keyinroq Qur'onning umumiy musolamatni muhofaza xususidagi xizmatini bahs mavsuzi qilib deydiki:

Islomiyat yer yuzidan koʻtariladigan va bu yoʻl bilan hech bir Musulmon qolmaydigan boʻlsa, tinchlikni davom qildirishga imkon qoladimi? Yoʻq.. bunga imkon yoʻqdir!

Olmon olimlaridan va mustashriqlaridan Yohaym Dyu Raf Qur'onning sihat-salomatlikka bergan ahamiyatidan bahs etarkan shu soʻzlarni aytadi:

Islomiyatning hozirga qadar Ovrupa muharrirlaridan hech birining nazari diqqatini jalb qilmagan bir tarafini bahs mavzusi qilishni istayman. Islomiyatning bu tarafini, uning sihat-salomatlikni muhofaza uchun sodir boʻlgan amrlaridir. Avvalo shuni e'tirof qilish lozim: Qur'on, bu nuqtai nazardan butun diniy kitoblardan ustundir. Qur'on ta'rif qilgan oddiy, faqat mukammal sihhiy qoidalarni nazari diqqatga olsak; bu muqaddas kitob soyasida butun dunyoning ba'zi qismlari bilan, hasharot mahshari boʻlgan Osiyoning mudhish bir tahlika boʻlishdan qutulganini koʻramiz. Musulmonlik nazofatni, tozalikni, nazohatni butun soliklariga farz qilish bilan bir qancha taxribkor mikroblarni imho etgan.

Qur'on oyatlari Islomiyatning muhtasham tuzilishida oltin bir arqon kabi qilinga n

Sembires Encyclopedia nomi bilan intishor etgan Inglizcha muhit-ul maorifda, Musulmonlikdan shu tarzda bahs qilinmoqda:

Islom Paygʻambarining xislatini oydinlatgan Qur'on oyatlari juda ham mukammal va bagʻoyat muassirdir. Bu qism oyatlar Musulmonlikning axloqiy qoidalarini ifoda qiladi. Faqat bu qoidalar bir-ikki suraga munxasir emas. Bu oyatlar Islomiyatning muhtasham tuzilishida oltin bir arqon kabi qilingan. Insofziklik, yolgʻonchilik, hirs, isrof, fuhush, xiyonat, gʻiybat; bularning hammasi Qur'on tarafidan eng shiddatli suratda taqbih qilingan va bular razilatning oʻzginasi boʻlib tanilgan. Boshqa tarafdan husni niyat sohibi boʻlish, boshqalarga yaxshilik qilish, iffat, hayo, musomaha, sabr va tahammul, iqtisod, toʻgʻrilik, istiqomat, sulhparvarlik, haqparastlik, hamma narsadan koʻproq Janobi Haqqa e'timod va tavakkal, Allohga itoat... Musulmonlik nazarida haqiqiy iymon asoslari va haqiqiy bir moʻ'minning eng muhim sifatlari oʻlaroq koʻrsatilgan.

Professor Eduard Monte, "Nasroniylikning Intishori va Xasmi Boʻlgan Musulmonlar" nomli asarining 17 va 18 inchi sahifalarida deydiki:

Ratsionalizm, ya'ni aqliya kalimasining ifoda etgan ma'nosini va tarixiy ahamiyatini tavsi' eta olsak, Musulmonlikning aqliy bir din boʻlganini ayta olamiz. Aql va mantiq misdaqi bilan aqoidi diniyani muhokama etgan maktab, ratsionalizm kalimasining, Islomiyatga tamomiyla mutobiq boʻlganini taslim qilishda taraddud etmaydi. Rasuli Akram shuur va idrok timsoli boʻlgani, aqlining iymon nurlari va komil bir yaqiyn bilan pur-nur boʻlgani muhaqqaqdir. Rasuli Akram muasirlarini ayni hayajon bilan olovlagan, bu sifatlar bilan tajhiz etgan. Hazrat Muhammad (S.A.V.) uddalashni istagan islohotni Ilohiy bir vahiy oʻlaroq taqdim etgan. Bu Ilohiy bir vahiydir. Hazrat Muhammadning (S.A.V.) dini esa, aql qoidalarining ilhomlariga tamomi bilan muvofiqdir. Ahli Islomga koʻra Islomiyatning asos aqoidi shu surat bilan xulosa qilinishi mumkin: Alloh birdir, Muhammad (S.A.V.) uning paygʻambaridir. Darhaqiqat, Islomiyatning asoslarini sukunat bilan va chuqur bir taammul bilan tadqiq qilgan vaqtimiz, bularning Allohning birligiga va Muhammadning (S.A.V.) risolatiga, soʻngra hashr va nashrga e'tiqodga muntahiy boʻlganlarini koʻramiz. Bizzot dinning asoslari tanilgan bu ikki aqida butun dindor insonlar tomonidan aql va mantiqqa mustanid talaqqiy qilinish bilan va bular Qur'on aqidalarining xulosasi hisoblanmoqda. Qur'onning ifodasidagi oddiylik va tiniqlik, Musulmonlikning intishor va i'tilosini bila-tavaqquf tamadiy ettirgan saiq quvvat boʻlgan. Rasuli Islom tarafidan tabligʻ qilingan muqaddas ta'limotning jahonshumul taraqqiysiga qaramasdan, Musulmonlarning ilhom manbai va eng quvvatli iltijogohi Qur'on boʻlgan. Eng taqdiskor va qanoatbahsh bir lison bilan, boshqa bir kitobi munzalin tafavvuq qilolmasligi bir ifoda bilan taqrir etgan kitob, Qur'ondir. Bu qadar mukammal va asrorangiz, har insonning tadqiqiga bu qadar ochiq boʻlgan bir din; muhaqqaq insonlarni oʻziga majlub etgan i'jozkor qudratga sohibdir. Musulmonlikning bu qudratga sohib boʻlganiga shubha yoʻq.

Mahkama-i odilangizning huzuriga chiqishdan favquloda mamnunman. Odil mahkamalar; Koinot Xoliqining Haq ismining, Odil ismining va yana koʻp asmo-i Ilohiyaning tajalliygohidir. Haq nomiga hukm qilgan, Odili Mutlaq hisobiga adolat qilgan va haqiqiy, Islomiy bir adolat boʻlgan kursi-i muallo qandayam yuksakdir, qandayam mubajjaldir... Haq tanimas magʻrur zolimlarni huzurida sarfuru ettirgan, haqsizlarni haqni taslimga ijbor etgan odil mahkamalar eng yuksak tabjilga va eng oliy ehtiromga sazodirlar.

Zulm va gʻadr bilan huquqi ixlol etilgan, haysiyat va sharafi poy-mol qilingan mazlumlarning, huzurida ahzi mavqe bilan tazallumi hol etgan bechoralarning shu dunyo-i foniyda ihqoqi haq uchun masnadi ra'slari, mahkamalardir. Shu holda qandayam sharafbaxsh bir taxti oliy boʻlib; mazlumlarga malja va panoh, zolimlarga ham xusron va tabah boʻladi.

Insonlarning abrorini ham, ashrorini ham jam' qilgan huzuri mahokim, unaqa qoʻrqiladigan bir yer emas. Balki muhabbatga, hurmatga loyiqdir.

Sultonlar bilan qullarni, aslzodalar bilan ahadi nosni musoviy tutgan shu maqom saltanatdan ham mubajjaldir. Xususan, butun olami insoniyatga davrlarning, asrlarning oqishi davomida adolat darsini bergan Islom mahkamalari; aqvomi sairaning inkvizitsiyalariga muqobil, adolat nurini bechora basharning qora sahifasiga hashmat bilan aks ettirgan. Adliya va adolat tariximiz buning minglarcha misoliga shohiddir.

Azjumla, bu muborak, adolatli mahkamaning huzurida iftixor bilan arz qilishni istaymanki; mashhur Islom sayyohi va tarixchisi Avliyo Chalabiy Sayohatnomasida deydiki: "Ilk Istanbul qozisi (hokimi) boʻlgan Hizir Bey Chalabiyning huzurida hashmatli podshoh Fotih bilan bir Rum me'mori orasida shunday bir muhokama jarayon etadi:

Katta bir obidaning inshosida ishlatiladigan ikki marmar ustunni Fotih bir Rum me'moriga topshiradi. Me'mor ham Fotihning istagining xilofiga, bu ustunlarni uch arshindan kesib qisqartiradi. Fotih jazo tarzida Rum me'morining qoʻlini kestiradi. Rum me'mori ham Fotihga qarshi da'vo ochadi. Shu sababli mahkamaga jalb qilingan buyuk podshoh toʻrga oʻtishni istagan vaqtda, birdaniga hokimning shunday ixtoriga duch keladi:

-Oʻtirma hukmdorim! Xasming bilan murofa'a-i shar'iy boʻlasan, oyoqda barobar tur!

Hizir Bey Chalabiy bu buyuk shonli podshohi maznunga, haqsiz qoʻl kestirgani uchun, oʻzining ham qisosga tobe boʻlganini va qoʻlining kesilishini bildiradi. Faqat me'mor qisosni istamagani uchun, buyuk Fotih kuniga oʻn oltin tazminotga mahkum boʻladi va hatto qisosdan qutulgani uchun bu tazminotni belgilanganidan yigirma oltinga chiqaradi."

Islom mahkamasining adolatining shonli misollaridan biri boʻlgan bu misol, bizga eng hashmatli hukmdorlar bilan eng ojiz fardlarning huzuri mahokimda musoviy boʻlganini koʻrsatadi.

Xullas, men ham bugun, Fotih qadar shonli, qahramon Islom hokimi Hizir Bey Chalabiyning maqomining mumassili boʻlgan va haqiqiy adolati Qur'oniyani asos tutgan bir maqomning oʻrnida boʻlgan bir mahkamaning huzurida turibman. Butun qalbimni huzur va sururga aylantirgan mamnuniyatim budir.

Qarhamon ajdodimizning bu qadar ulviyatining sirri; qalblarida ALLOH qoʻrquvining mavjudiyati bilan Qur'on nurining va nihoyatsiz fayzining ruhlarida joylashgan boʻlishi va qudsiy haqoiqqa qarshi soʻngsiz va nihoyatsiz darajada marbutiyatlaridir. U muborak ajdoddan bizga tavorus etgan, ALLOH va QUR'ON uchun oqitgan qudsiy qonlarining hozir ham izlari boʻlgan bu yurtda va aziz jonlarini fido etganlari shu mamlakatda: "Qur'onning qudsiy haqiqatlariga xizmat qilyapti, Qur'onning tafsirini oʻqiyapti, uyida saqlayapti." qaydi bilan mahkamaning huzuriga jalb qilindim.

Ha, muhokamamiz shaxsim bilan aloqador boʻlishdan ziyoda, RISOLA-I NURning muhokamasidir. Risola-i Nur esa, Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning samoviy va qudsiy haqoiqining tarashshuhoti boʻlish e'tibori bilan, u yuksak asarlardagi qiymat, toʻgʻridan toʻgʻri Qur'onga oiddir. Shu holda muhokama ham Qur'onning muhokamasidir. Ahli tavhidning kitobi boʻlgan KALOMULLOH butun oyot va bayyinoti bilan Xoliqi Koinotning vahdoniyatini va ahadiyatini e'lon qiladi. Qur'onning ahli uqulni hayratda qoldirgan i'jozi, balogʻat va fasohati, nihoyat darajadagi yuksak uslubi, salosati bayoni, alhosil soʻngsiz badayi' va jome'iyati bilan ins va jinning qiyomatga qadar keladigan ehtiyojotiga akmaliyat bilan kifoya qilishi, dunyo va oxirat saodatining rahbari boʻlishi va butun asrlardagi tabaqoti basharga xitob qilishi va koinot Xoliqining marziyotini qullariga bildiradigan oyot va bayyinotni tafsir va izoh qiladigan mutaxassis ahli ilmning boʻlishi zaruratiga binoan har asrda kelgan minglab mudaqqiq ahli ilm yuz minglarcha Qur'on tafsirlarini vujudga keltirishgan; butun asrlarni Qur'onning nuri bilan nurlantirishgan.

Xullas, Risola-i Nur ham bu asrda Qur'onning fayzi bilan vujud topgan, basharning takammulotiga uygʻun boʻlib Qur'on koʻrsatgan moʻ'jizali haqiqatlarning, bu takomul bilan soha-i fe'lga qoʻyilganini bildirgan va asrning idrokiga xitob etgan gʻoyat qudsiy bir tafsirdir. Qur'on boshdan oyoq tavhidi Ilohiyni e'lon qiladi. Risola-i Nur ham iymoni billohni koʻrsatgan va haqoiqi iymoniyani dars bergan oyatlarni tafsir qiladi.

Xullas, muhokamaning asl mavzusi bu:

Oʻttiz yildan beri yashirin din dushmanlarining, komunistlarning va masonlarning tahrikoti bilan, Risola-i Nur shogirdlari bir qancha mahkamalarga jalb qilinganlar. Odil mahkamalar ham u xoin, yashirin din va Qur'on dushmanlari qilgan boʻhtonlarni juda ham chuqur tadqiq qilganlar, "Bularda bir ayb yoʻq, kitoblar esa foydali kitoblardir" deb, koʻp mahkamalar baroat bilan natijalanganlar.

Tamyiz Mahkamasi ham uch marta mahkamalarning baroat qarorini tasdiq etgan. Hukm qoziya-i muhkama holiga kelgani holda, mamlakatni umumiy bir dinsizlikka sudrash uchun parda orqasidagi din dushmanlari; faoliyatlarini mutamodiyan yangilaganlar, sukun va osoyishga juda ham muhtoj boʻlgan mamlakatimizni bu jihatdan zaiflikka duchor etish uchun adliyalarni, mahkamalarni doimo xoinona aldovchi hiylalar bilan mashgʻul qilishgan.

Avvalroq ham aytib arz etganim vajh bilan; Salafi Solihin qoldirgan qudsiy tafsirlar ikki qismdir: Bir qismi ahkomga doir tafsirlardir. Boshqa bir qismi ham oyoti Qur'oniyaning hikmatlarini va iymon haqiqatlarini tafsir va izoh qiladilar. Salafi Solihinning bu turdagi tafsirlari koʻp. Xususan Gʻavsi A'zam Shohi Jiyloniy, Imom Gʻazzoliy, Muhyiddin Arabiy, Imom Rabboniy kabi zavoti kiromning asarlari bu qism tafsirlardir. Ayniqsa Mavlono Jaloliddin Rumiy Hazratlarining Masnavi-i Sharifi ham bu tarz bir navi ma'naviy tafsirdir. Xullas, Risola-i Nur bu tarz tafsirlarning eng yuksagi, eng mumtozi va eng mustasnosidir. Demakki bu tarz tafsirlar mutadovildir, hech kim qarshi chiqmaydi, Risola-i Nurga ham qarshi chiqmaslik lozimdir. Qarshi chiqqanlar, QUR'ONGA va ajdodga dushmanliklaridan qarshi chiqadilar.

Risola-i Nur, arkoni iymoniyani va oyoti Qur'oniyani tafsir qilib shunday bir tarzda bayon qiladiki; hech bir munkir, hech bir dinsiz u haqiqatlarni inkor qilolmaydi. Ham riyoziy bir qat'iyat bilan isbot qiladi, koʻzga koʻrsatadi, aqlni toʻydiradi, latoifni ishontiradi; ortiq hech bir iymoniy va Qur'oniy haqiqatni inkorga majol qolmaydi. Shu sababli; dinsizlar, komunistlar, bu mamlakatda Risola-i Nur bor ekan, mal'unona fikrlarini soha-i tatbiqqa qoʻyolmaganlaridan va bir ma'naviy qoʻriqchi kabi Risola-i Nur doimo qarshilariga chiqqanidan, Risola-i Nurning har tomonlama nashriga toʻsiq qoʻyishni gʻoya qilib olishgan.

Risola-i Nur tahqiqiy iymon darslari beradi. Shogirdlarini har qanday yomonlikdan saqlaydi. Qalblarga toʻgʻrilik singdiradi. Uni haqqi bilan anglagan, boshqa yomonlik qilolmaydi. Shuning uchun, bugun mamlakatning har tarafidagi Risola-i Nur talabalari, osoyishning ma'naviy muhofizi hukmidadirlar. Hozirga qadar hech bir haqiqiy Nur talabasida osoyishga zid bir harakat koʻrilmagan, goʻyo Nur talabalari zobitalarning ma'naviy yordamchisi boʻlganlar. Risola-i Nur talabalarining rizo-i Ilohiydan boshqa, a'moli uxroviyaga mutavajjih boʻlishdan boshqa oʻylari yoʻq. Shu holda Risola-i Nurga gʻarazkor aldovchi hiylalar tayyorlaganlar, parda orqasidagi ma'lum din dushmanlaridan boshqasi emas.

Yuqoridagi taqdim qilganlarimizda bir qancha mahkamalarning baroat qarorlarining mavjudiyatini arz qilgandim. Qoʻlga kirita olganim tarix va raqamlarini bayon qilib, u odil va yuksak mahkamalarga millionlab Nur shogirdlari nomidan minnatdorligimizni bildirishni istayman. Umum Risolalarning baroat va iodasi haqida Denizli Ogʻir Jazo Mahkamasining 15/Iyun/1944 tarix bilan baroat qarori bilan, Istanbul Aminoʻni Ogʻir Jazo Mahkamasining 1953 tarix va 1951/137 asos va 1952/27 qarori bilan; Sabilurrashod Gazetasining taqdim etganim nusxasida oʻtgan majlisda bildirilgan baroat qaroridir. Bundan tashqari mahkama-i oliyingizga surati maxsusada arz va taqdim etganim Asoyi Muso dohil umum Risola-i Nur Kulliyotining Mersin Ogʻir Jazo Mahkamasining 1954/17 asos 1954/421 qaror va 9/4/954 tarixli baroat qarorining mavjudligi, mahkamalarning ta'minida boʻlib hech bir qoʻlning Risola-i Nurga qarshi chiqmasligini tazammun etgani holda, mastur dushmanlarning xoinona faoliyatlari bilan bu safar ham taxsisan Asoyi Muso qasd qilinib odil va yuksak mahkamaga keldik.

Risola-i Nur, iymoni billoh bilan tavhidni eng yuksak darajada, aynalyaqiyn va haqqalyaqiyn bir suratda koʻzga koʻrsatib butun latoifni a'zamiy darajada toʻydirishi bilan iymonni taqliddan qutqarib, daraja-i tahqiqqa yuksaltiradi. Asoyi Musoda esa bu ulviy va qudsiy iymon darsi eng porloq bir suratda, ham koʻrilmagan ehtishom bilan isbot qilinganidan, bir yuz oʻttiz jildga yaqinlashgan Risola-i Nur tafsirining goʻyo xulosasi hukmidadir.

Butun samoviy kitoblarning va butun paygʻambarlarning eng buyuk da'vosi Xoliqi Koinotning uluhiyat va vahdoniyatini e'lon qilishdir. Qur'on boshdan oyoq tavhidni koʻrsatadi. Xullas, Asoyi Muso ham; Musulmonlarga va umum bashariyatga Janobi Haqning birligini va daloili vahdoniyatini quyosh kabi koʻrsatishidan, eng buyuk bir mutafakkir bilan bir dinsizni va bir faylasufni haqoiqi iymoniyani tasdiqqa majbur qilgani kabi; eng omi bir odamning ham eng yuksak haqiqatlarni eng katta bir suhulat bilan anglashini ta'min etgan, tavhidni koʻrsatgan oyoti Qur'oniyaning eng qudsiy bir tafsiridir. Aynan ismi kabidir. Qandayki Muso Alayhissalom qoʻlidagi hassasi bilan qora toshlardan, mevasiz vodiylardan, otash sochgan choʻllardan obi hayotni sochtirgani kabi, Asoyi Muso ham, vahdoniyati Ilohiyani isbot qilishi bilan dunyo va oxirat olamlarini ziyodor qiladigan tavhid nurlarini sochtiryapti; tosh kabi qalblarni mum kabi erityapti, shavqi bilan koʻngillarni tasxir etyapti.

Ham modomiki mahkamalarning baroati mavjud va vijdon hurriyati bor va hech bir mamlakatda ilm bilan mashgʻul boʻlganlarga qarshi chiqilmaydi; shu holda ulumi avvalin va oxirinni jamlagan Risola-i Nurga ham qarshi chiqilmaslik lozim.

Risola-i Nur yurtning osoyishiga, sukun va salomatiga xizmat qilganiga dalil: Millionlab talabalarining hech birisida bir voqeaning koʻrilmasligi bilan barobar, hammasining ham nomuskorona faoliyatlari bilan mustaqim koʻrilganlaridir. Risola-i Nur Kulliyoti, Asoyi Muso bilan birlikda kutubxona-i masa'imning harimidan olinishi bilan, har qanday ayb unsurining mavjudiyatini bizzot raf' etadi. Zero har munavvar odam kutubxonasida har navi kitobni saqlaydi, oʻiydi, tadqiq etadi. Mal'unona fikrlarni nashr etgan va anarxistlikni talqin etgan kitoblar ham kutubxonalarda ochiqchasiga tadqiqqa tobedir.

Risola-i Nur, Qur'onning bu asrda eng yuksak va eng qudsiy bir tafsiridir. Haqiqatlari samoviydir, Qur'oniydir. Shunday ekan Qur'on oʻqilarkan, u ham oʻqiladi. Risola-i Nur, mujavharoti Qur'oniya haqiqatlarining namoyishgohidir, bozoridir. Bu ulviy bozorda hamma istagani kabi tijorat qiladi. Uxroviy, ma'naviy boyliklarga mazhariyatni ta'min qiladi.

Bu qadar taqdim qilganlarimiz bilan ifoda etmoq istadimki: Maqsadimiz; iymonimizni qutqarmoqdir, iymonga xizmatdir, Qur'onga xizmatdir. Oxiratga mutavajjih boʻlgan bir hol esa, hech bir tur ayb mavzusi boʻlolmaydi. Mutamodiyan shikoyatda boʻlganimiz u yashirin din dushmanlari, turli-tuman nayranglar bilan, aldovchi hiylalar bilan, iz'ojlar bilan bizlarni bu qudsiy vazifadan man qilishga harakat qilyaptilar. Bizlar esa bu qudsiy yoʻlda Qur'on va iymon uchun hamma narsamizni fido qilishga seva-seva hozirmiz. Nafaqat dunyoviy iztiroblar, jahannamiy azoblar ham berilsa, pichoqlar bilan ham poralansak, eng mudhish oʻlimlarga ham ma'ruz qoldirilsak, asrlar boʻyicha millionlab muborak ajdodimiz fidoyi jon etganlari bu qudsiy haqiqatga bizning jonimiz ham fido boʻlsin. Bir emas, ming ruhim ham boʻlsa, Qur'on uchun, iymon uchun hammasini fido qilishga har zamon tayyorman.

Shu aziz vatanning toshlari, tuproqlari, obidalari, qubbalari, masjidlari, minoralari, mozor toshlari, maqbaralari; Qur'on tabligʻ etgan zamzama-i tavhidni hayqiryaptilar. Iymon va Qur'onning azaliy nurini atom zarrotiga qadar nufuz etib e'lon etgan tavhid haqiqatini, hech bir quvvat bu vatanning va bu millatning siyna-i pokidan oʻchirolmaydi.

Muhtaram mahkamangizdan, yuksak adolatingizdan; haqoiqi Qur'oniyani va vahdoniyati Ilohiyani hashmat bilan e'lon qilgan va tavhidni a'zamiy darajada koʻrsatgan Risola-i Nur Kulliyotining i'odasiga va baroatiga qaror berishingizni iltimos qilaman.

Risola-i Nur Qur'onning molidir. Arshni farshga bogʻlagan Kalomulloh bilan moziy tomonidagi milliardlab ahli iymon, avliyo va anbiyo aloqador boʻlganlari kabi, Risola-i Nur mahkamasi bilan ham ma'nan aloqadordirlar. Juda ham keksaygan Arzning, toʻrt yuz million Musulmon sakanasi Risola-i Nurning baroatiga va erkinligiga va intishoriga muntazirdirlar.

Moziy tarafidan parda-i gʻayb orqasiga chekingan muborak ajdodimizning nuroniy qofilalari, ulviy maqomlaridan Risola-i Nur mahkamasiga ma'nan nazirdirlar.

Mustaqbal jabhasining fayzli nasllari baroat {(Hoshiya) Bu mudofaa tilga olingan muhokama baroat bilan natijalangan.} qarorini kutyaptilar.

DUO

Ismi A'zam haqqi uchun, Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon hurmati uchun va Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam sharafi uchun, bu "Ishorot-ul I'joz"ni bostirganlarni va muborak yordamchilarini va Risola-i Nur talabalarini Jannat-ul Firdavsda saodati abadiyaga mazhar ayla. Omin! Va xizmati iymoniya va Qur'oniyada doimo muvaffaq ayla. Omin! Va daftari hasanotlariga bu Ishorot-ul I'jozning har bir harfiga muqobil ming hasana yozdir. Omin! Va Nurlarning nashrida sabot va davom va ixlos ehson ayla... Omin! Omin! Omin!

Yo Arhamurrohimin! Umum Risola-i Nur shogirdlarini ikki jahonda mas'ud ayla. Omin! Insiy va jinniy shaytonlarning sharlaridan muhofaza ayla. Omin! Va bu ojiz va bechora Saidning qusurotini avf ayla... Omin! Omin! Omin!

1) Tanbeh

2) Ifoda-i Marom

3) Qur'onning Ta'rifi

4) Ibtido-i Tafsir

5) Fotiha Surasi

6) Hurufi Muqatto'a

7) Iymoni Bilgʻayb

8) Sadaqa va Zakot

9) Iymoni Biloxirat

10) Daloili Hashr

11) Mohiyati Kufr

12) Muhrlangan Qalblar

13) Munofiqlar Bahsi

14) Ibodatning Haqiqati

15) Tavhidning Isboti

16) Nubuvvatning Tahqiqi

17) I'jozi Qur'on

18) Qiyomat va Oxirat

19) Nukati I'joziya

20) Ihyo-i Arvoh

21) Sab'a Samovot

22) Sirri Xilofati Insoniya

23) Ajnabiy Faylasuflarning Qur'on haqidagi bayonotlari

24) Mahmad Kayalarning bir mudofaasi

Hz. Ustozning noshirlarga duosi