Risale-i Nur

Bu ajib asrda ahli iymon Risola-i Nurga, va ahli fan va maktab muallimlari "Asoyi Muso"ga shiddat bilan muhtoj boʻlganlari kabi, hofizlar va domlalar ham "Zulfiqor"ga shiddat bilan muhtojdirlar.

Ha, masalan i'jozi Qur'oniya bahsidagi aksar oyatlarning madori shubha va e'tiroz boʻlgan ayni yerlarda i'jozning lam'alari va Qur'onning goʻzal nuktalari isbot qilingan.

Aziz, Siddiq Qardoshlarim,

Modomiki Risola-i Nur bosma bilan taammum etishni boshlagan; va modomiki falsafa va hikmati jadidani oʻqigan maktablilar va muallimlar koʻpchilik boʻlib Risola-i Nurga yopishyaptilar. Albatta bir haqiqatni bayon qilish lozim boʻladi. Shundayki:

Risola-i Nur shiddat bilan zarba urgan va hujum qilgan falsafa esa, mutlaq emasdir; balki muzir qismigadir. Chunki falsafaning hayoti ijtimoiya-i bashariyaga va axloq va kamoloti insoniyaga va san'atning taraqqiyotiga xizmat qilgan falsafa va hikmat qismi esa Qur'on bilan kelishgandir. Balki Qur'onning hikmatiga xodimdir, muoraza qilolmaydi. Bu qismga Risola-i Nur tegmaydi.

Ikkinchi qism falsafa esa: Zalolatga va ilhodga va tabiat botqoqligiga tushirishga vasila boʻlgani kabi, safohat va lahviyot bilan gʻaflat va zalolatni natija berganidan va sehr kabi horiqolari bilan Qur'onning moʻ'jizakor haqiqatlari bilan muoraza etgani uchun, Risola-i Nur aksar ajzolarida mezonlar bilan va quvvatli va burhonli muvozanalar bilan falsafaning yoʻldan chiqqan bu qismiga aralashadi, kaltaklaydi. Mustaqim, manfaatdor falsafaga tegmaydi. Shuning uchun, maktablilar Risola-i Nurga e'tirozsiz, chekinmasdan kiryaptilar va kirishlari kerak.

Faqat yashirin munofiqlar, qandayki bir qism domlalarni butun-butun ma'nosiz va haqsiz bir tarzda ahli madrasaning va domlalarning haqiqiy moli boʻlgan Risola-i Nurga qarshi iste'mol qilganlari kabi, ba'zi falsafachilarning anoniyati ilmiyalarini tahrik etib Nurlarga qarshi iste'mol qilish ehtimoliga binoan bu haqiqat "Asoyi Muso" va "Zulfiqor" Majmualari boshida yozilsa munosib boʻladi.

Imom Ali (Roziyallohu anh) "Jaljalutiya"sida juda quvvatli va sarohatga yaqin bir tarzda Risola-i Nurdan va ahamiyatli risolalaridan ayni raqam bilan xabar berganini, "Yigirma Sakkizinchi Lam'a" bilan "Sakkizinchi Shua" toʻliq isbot qilganlar va Imom Ali (Roziyallohu anh) Risola-i Nurning eng oxirgi risolasini, "Jaljalutiya"da,

fikrasi bilan xabar beradi. Biz bir-ikki yil avval "Oyat-ul Kubro"ni eng oxirgi deb oʻylagan edik. Holbuki hozir, oltmish toʻrtda (Milodiy 1948 yil) ta'lif jihatidan Risola-i Nurning tamom boʻlishi; va bu jumla-i Alaviyaning maolini, ya'ni qorongʻilikni tarqatadigan, Asoyi Muso (A.S) kabi nur beradigan, sehrlarni yoʻq qiladigan bir risoladan xabar berishi; va bu majmuaning "Meva" qismi bir mudofaa hukmiga oʻtib boshimizga choʻkkan dahshatli, zulmli zulmatlarni tarqatgani kabi, "Hujjatlar Qismi" ham, Nurlarga qarshi dushmanlik qilgan falsafa qorongʻiliklarini izola etib Anqara ahli vuqufini taslimga va taqdirga majbur qilishi; va istiqboldagi zulmatlarni izola etishiga koʻp alomatlar boʻlishi; va Asoyi Muso (A.S) bir toshda oʻn ikki chashma oqitishiga va oʻn bir moʻ'jizaga mador boʻlishiga muqobil va mushabih, bu oxirgi majmua ham -"Meva" Oʻn Bir Masala-i Nuroniyasi va "Hujjatullohil-Baligʻa" qismi oʻn bir hujjati qat'iyasi boʻlishi jihatidan- bizga qanoat berdiki: Imom Ali (Roziyallohu anh) oʻsha fikra bilan toʻgʻridan toʻgʻriga bu Asoyi Muso (A.S.) nomli majmuaga qaraydi va undan tahsinkorona xabar beradi.

ASOYI MUSODAN

Zindiqo va kufri mutlaqqa qarshi Risola-i Nurning bir mudofaanomasi. Va bu hibsimizda haqiqiy mudofaanomamiz ham budir. Chunki yolgʻiz shuning ustida ishlayapmiz.

Bu risola Denizli hibsxonasining bir mevasi va xotirasi va ikki juma kunining maxsulidir.

Meva Risolasi

oyatining ixbori va sirri bilan Yusuf Alayhissalom mahbuslarning piridir. Va hibsxona bir navi Madrasa-i Yusufiya boʻladi. Modomiki Risola-i Nur shogirdlari ikki dafadir koʻpchilik boʻlib bu madrasaga kiryaptilar, albatta Risola-i Nurning hibsga tegishli va isbot qilgan bir qism masalalarining qisqacha xulosalarini bu tarbiya uchun ochilgan darsxonada oʻqish va oʻqitish bilan toʻliq tarbiya olish lozim boʻladi. Xullas, u xulosalardan besh-olti donasini bayon qilamiz.

Birinchisi

Toʻrtinchi Soʻzda izohi boʻlgan, har kun yigirma toʻrt soat sarmoya-i hayotni Xoliqimiz bizga ehson etadi. Toki, ikki hayotimizga lozim narsalar u sarmoya bilan olinsin. Biz qisqagina hayoti dunyoviyaga yigirma uch soatni sarf qilib, besh farz namoziga kifoya boʻlgan bir soatni juda ham uzun boʻlgan hayoti uxroviyamizga sarf qilmasak, naqadar xilofi aql bir xato va u xatoning jazosi oʻlaroq ham qalbiy, ham ruhiy siqilishlarni chekish va u siqilishlar tufayli axloqini buzish va ma'yusona hayotini oʻtkazish sababi bilan, tarbiya olish emas, balki tarbiyaning aksiga ketish bilan qay daraja xasorat etamiz, qiyos qilinsin. Agar bir soatni besh farz namoziga sarf qilsak, u holda hibs va musibat muddatining har bir soati ba'zan bir kun ibodat va foniy bir soati boqiy soatlar hukmiga oʻta olishi va qalbiy va ruhiy ma'yusiyat va siqilishlarning qisman zavol topishi va hibsga sabab boʻlgan xatolarga kafforatan avf ettirishi va hibsning hikmati boʻlgan tarbiyani olishi qay daraja foydali bir imtihon, bir dars va musibat doʻstlari bilan tasallidorona bir xush-suhbat boʻlgani mulohaza qilinsin.

Toʻrtinchi Soʻzda aytilgani kabi, ming lira yutuq qozonchi uchun ming kishi ishtirok qilgan bir lotoreya qimoriga yigirma toʻrt lirasidan besh-oʻn lirani bergan va yigirma toʻrtdan birini abadiy bir mujavharot xazinasining chiptasiga bermagan; holbuki dunyoviy lotoreyada u ming lirani yutish ehtimoli mingdan birdir, chunki ming hissador yana bor. Va uxroviy muqaddaroti bashar lotoreyasida husni xotimaga mazhar ahli iymon uchun yutish ehtimoli mingdan toʻqqiz yuz toʻqson toʻqqiz boʻlganiga bir yuz yigirma toʻrt ming anbiyoning unga doir ixborini kashf bilan tasdiq qilgan avliyodan va asfiyodan hadsiz-hisobsiz sodiq muxbirlar xabar berganlari holda, avvalgi lotoreyaga chopish, ikkinchisidan qochish qay daraja foydaga muxolif boʻladi, qiyos qilinsin.

Bu masalada hibsxona mudirlari va bosh nazoratchilari va balki mamlakatning idora mudabbirlari va osoyish muhofizlari Risola-i Nurning bu darsidan mamnun boʻlishlari kerakdir. Chunki ming mutadayyin va Jahannam hibsini har vaqt taxattur etgan odamlarning idora va inziboti oʻn benamoz va e'tiqodsiz, yolgʻiz dunyoviy hibsni oʻylagan va harom-halolni bilmagan va qisman daydilikka koʻnikkan odamlardan ancha oson boʻlgani koʻp tajribalar bilan koʻrilgan.

Ikkinchi Masalaning Xulosasi

Risola-i Nurdan "Yoshlarga Rahnamo"ning goʻzal izohlagani kabi, oʻlim shu daraja qat'iy va zohirdirki, bu kunning kechasi va bu kuzning qishi kelishi kabi oʻlim boshimizga keladi. Bu hibsxona qandayinki mutamodiyan chiqqanlar va kirganlar uchun muvaqqat bir musofirxonadir. Xuddi shuning kabi, bu zamin yuzi ham tez harakat qilgan karvonlarning yoʻllarida bir kechalik qoʻnish va koʻchish uchun bir karvonsaroydir. Har bir shaharni yuz marta mozoristonga boʻshatgan oʻlim, albatta hayotdan ziyoda bir istagani bor. Xullas, bu dahshatli haqiqatning muammosini Risola-i Nur hal va kashf etgan. Bir qisqacha xulosasi shudir: Modomiki oʻlim oʻldirilmaydi va qabr eshigi yopilmaydi. Albatta bu ajal jallodining qoʻlidan va qabr hibsi munfarididan ozod boʻlish chorasi boʻlsa, insonning eng katta va hamma narsadan ustun bir andishasi, bir masalasidir. Ha, chorasi bor va Risola-i Nur Qur'onning sirri bilan u chorani ikki kara ikki toʻrt boʻlish darajasida qat'iy isbot qilgan. Qisqacha xulosasi shudir:

Oʻlim yo i'domi abadiydir, u ham insonni, ham butun ahbobini va aqoribini osadigan bir dordir. Va yoxud boshqa bir boqiy olamga ketish va iymon vasiqasi bilan saodat saroyiga kirish uchun bir ruxsatnomadir. Va qabr esa, yoki zim-ziyo bir hibsi munfarid va tubsiz bir quduqdir va yoxud bu zindoni dunyodan boqiy va nuroniy bir ziyofatgoh va bogʻistonga ochilgan bir eshikdir. Bu haqiqatni "Yoshlarga Rahnamo" bir tamsil bilan isbot qilgan. Masalan, bu hibsning bogʻida osish uchun dorlar oʻrnatilgan va ular tayangan devorlar orqasida gʻoyat katta va umum dunyo ishtirok qilgan bir lotoreya doirasi qurilgan. Biz bu hibsdagi besh yuz kishi, har holda hech mustasnosi yoʻq va qutulish mumkin emas, bizni birma-bir u maydonga chaqiradilar. Yo "Kel, i'dom e'lonini ol, dorga chiq", yoki "Doimiy hibsi munfarid xatini tut, bu ochiq eshikka kir." Va yoxud "Senga xushxabar! Millionlab oltin chiptasi senga chiqdi, kel ol." deya har tarafdan e'lonotlar qilinyapti. Biz ham koʻzimiz bilan koʻryapmizki, bir-biri orqasidan u dorlarga chiqyaptilar. Bir qismining osilganlarini mushohada etyapmiz. Bir qismi esa dorlarni zinapoya qilib, u devorning orqasidagi lotoreya doirasiga kirganliklarini, u yerda buyuk va jiddiy ma'murlarning qat'iy xabarlari bilan koʻrganday bilganimiz bir paytda, bu hibsxonamizga ikki guruh kirdi. Bir jamoat qoʻllarida cholgʻular, sharoblar, zohirda gʻoyat totli holvalar, paxlavalar bor. Bizlarga yedirishga urindilar. Faqat u shirinliklar zaharlidir, insiy shaytonlar ichiga zahar solganlar.

Ikkinchi jamoat va guruh qoʻllarida tarbiyanomalar va halol taomlar va muborak sharbatlar bor. Bizga hadya beryaptilar va bil-ittifoq barobar, juda jiddiy va qat'iy deyaptilarki: "Agar u avvalgi guruhning sizni sinash uchun berilgan hadyalarini olsangiz, yesangiz, bu koʻzimiz qarshisidagi shu dorlarda boshqa koʻrganlaringiz kabi osilasizlar. Agar bizning bu mamlakat Hokimining farmoni bilan keltirgan hadyalarimizni avvalgining oʻrnida qabul qilib va tarbiyanomalardagi duolarni va avrodlarni oʻqisangiz, u osilishdan qutulasiz. U lotoreya doirasida ehsoni shohona oʻlaroq har biringiz million oltin chiptasini olishingizni koʻrayotganday va kunduz kabi ishoning. Agar u harom va shubhali va zaharli shirinliklarni yesangiz, osilishga ketganingiz zamonga qadar ham u zaharning sanchigʻini chekishingizni bu farmonlar va bizlar muttafiqan sizga qat'iy xabar beryapmiz", deyaptilar.

Xullas, bu tamsil kabi, har vaqt koʻrganimiz ajal dorining orqasida muqaddaroti navi bashar lotoreyasidan ahli iymon va toat uchun, husni xotima sharti bilan, abadiy va tuganmas bir xazinaning chiptasi chiqishini yuzdan yuz ehtimol bilan; safohat va harom va e'tiqodsizlik va fisqda davom etganlar, tavba qilmaslik sharti bilan, yo i'domi abadiy (oxiratga ishonmaganlarga) yoki doimiy va zim-ziyo hibsi munfarid (baqo-i ruhga ishongan va safohatda ketganlarga) va shaqovati abadiya xabarini olishlarini yuzdan toʻqson toʻqqiz ehtimol bilan qat'iy xabar bergan, boshda qoʻllarida nishona-i tasdiq boʻlgan hadsiz moʻ'jizalar boʻlgan bir yuz yigirma toʻrt ming paygʻambarlar va ular bergan xabarlarning izlarini va kinoda kabi soyalarini kashf bilan, zavq bilan koʻrib tasdiq qilib imzo qoʻygan bir yuz yigirma toʻrt milliondan ziyoda avliyolar (Qaddasallohu Asroruhum) va u ikki qism mashohiri insoniyaning xabarlarini aqlan qat'iy burhonlar bilan va quvvatli hujjatlar bilan fikran va mantiqan yaqiyniy bir suratda isbot qilib tasdiqlab imzo qoʻygan milliardlab oʻtib ketgan muhaqqiqlar,

{(Hoshiya) U muhaqqiqlardan bittasi Risola-i Nurdir. 20 yildir eng muannid faylasuflarni va mutamarrid zindiqlarni jim qilgan kitoblari maydondadir. Hamma oʻqishi mumkin va hech kim e'tiroz qilmaydi.}

mujtahidlar va siddiqiynlar, bil-ijmo' mutavotiran navi insonning quyoshlari, oylari, yulduzlari boʻlgan bu uch jamoati azima va bu uch toifa-i ahli haqiqat va basharning qudsiy qoʻmondonlari boʻlgan bu uch buyuk va oliy hay'atlarning farmonlari bilan bergan xabarlarni tinglamagan va saodati abadiyaga ketgan, ular koʻrsatgan yoʻl boʻlgan siroti mustaqimda ketmaganlar, yuzdan toʻqson toʻqqiz dahshatli tahlika ehtimolini nazarga olmagan va birgina muxbirning bir yoʻlda tahlika bor deyishi bilan u yoʻlni tashlagan, boshqa uzun yoʻldan harakat qilgan bir odam, albatta va albatta vaziyati shudirki: Ikki yoʻlning, hadsiz muxbirlarning qat'iy ixborlari bilan, eng qisqa va osoni va yuzdan yuz Jannat va saodati abadiyani qozontirganni tashlab eng tashvishli va uzun va ogʻir va yuzdan toʻqson toʻqqqiz Jahannam hibsini va shaqovati doimani natija bergan yoʻlni ixtiyor qilgani holda, dunyoda ikki yoʻlning, birgina muxbirning yolgʻon boʻlishi mumkin boʻlgan xabari bilan, yuzdan bir ehtimol tahlika va bir oy hibs imkoni boʻlgan qisqa yoʻlni tashlab, manfaatsiz, yolgʻiz zararsiz boʻlgani uchun uzun yoʻlni ixtiyor qilgan badbaxt, sarxush devonalar kabi dahshatli va uzoqda koʻringan va unga hujum qilyotgan ajdarholarga ahamiyat bermaydigan, chivinlar bilan ovora boʻladigan, yolgʻiz ularga ahamiyat beradigan darajada aqlini, qalbini, ruhini, insoniyatini yoʻqotgan boʻladi. Modomiki haqiqati hol budir.. biz mahbuslar bu hibs musibatidan intiqomimizni toʻliq olish uchun u muborak ikkinchi hay'atning hadyalarini qabul qilishimiz kerak. Ya'ni, qandayki bir daqiqa intiqom lazzati va bir necha daqiqa yoki bir-ikki soat safohat lazzatlari bilan bu musibat bizni oʻn besh va besh va oʻn va ikki-uch yil bu hibsga kiritdi, dunyomizni bizga zindon ayladi. Biz ham bu musibatga qarshi va xilof ravishda, bir-ikki soat muddati hibsni bir-ikki kun ibodatga va ikki-uch yil jazomizni, muborak jamoatning hadyalari bilan, yigirma-oʻttiz yil boqiy bir umrga va oʻn va yigirma yil hibsda jazomizni millionlab yil Jahannam hibsidan avfimizga vasila qilib, foniy dunyomizning yigʻlashiga muqobil boqiy hayotimizni kuldirib, bu musibatdan toʻla intiqomimizni olishimiz kerak. Hibsxonani tarbiyaxona qilib koʻrsatib, vatanimizga va millatimizga bittadan tarbiyali, amniyatli, manfaatli odam boʻlishga harakat qilishimiz kerak. Va hibsxona ma'murlari va mudirlari va mudabbirlari ham jinoyatchi va qaroqchi va daydi va qotil va safohatchi va vatanga zararli deb oʻylagan odamlarni bir muborak darsxonada oʻqiyotgan talabalar deb bilsinlar va muftaxirona Allohga shukr qilsinlar.

Uchinchi Masala

Yoshlarga Rahnamoda izohi boʻlgan ibratli bir hodisaning xulosasi shudir:

Bir zamon Eskishehir hibsxonasining derazasi oldida bir jumhuriyat bayramida oʻtirgan edim. Qarshisidagi litsey maktabining katta qizlari uning hovlisida kulib raqsga tushayotgan edilar. Birdan ma'naviy bir kino bilan ellik yil keyingi vaziyatlari menga koʻrindi. Va koʻrdimki, u ellik-oltmishta qizlardan va talabalardan qirq-elliktasi qabrda tuproq boʻlib yotishibti, azob chekishyapti. Va oʻntasi yetmish-sakson yoshda xunuklashgan, yoshligida iffatini muhofaza qilmaganidan sevishni kutgan nazarlardan nafrat koʻryaptilar... qat'iy mushohada etdim. Ularning u achinadigan hollariga yigʻladim. Hibsxonadagi bir qism oʻrtoqlar yigʻlaganimni eshitdilar. Keldilar, soʻradilar. Men dedim: Hozir meni oʻz holimga qoʻyinglar, ketinglar.

Ha, koʻrganim haqiqatdir, xayol emas. Qandayinki bu yoz va kuzning oxiri qishdir. Xuddi shuning kabi, yoshlik yozi va keksalik kuzining orqasi qabr va barzoh qishidir. Oʻtgan zamonning ellik yil avvalgi hodisoti kino bilan holi hozirda koʻrsatilgani kabi, kelasi zamonning ellik yil keyingi istiqbol hodisotini koʻrsatadigan bir kino boʻlsa, ahli zalolat va safohatning ellik-oltmish yil keyingi vaziyatlari ularga koʻrsatilsa edi, hozirgi kulishlariga va gʻayri mashru' zavqlariga nafratlar va taallumlar bilan yigʻlagan boʻlar edilar.

Men u Eskishehir hibsxonasidagi mushohada bilan mashgʻul ekan, safohat va zalolatni tarvij etgan bir shaxsi ma'naviy insiy bir shayton kabi qarshimga chiqdi va dedi: "Biz hayotning har bir tur lazzatini va zavqlarini totish va tottirish istaymiz, bizga aralashma". Men ham javoban dedim: Modomiki lazzat va zavq uchun oʻlimni xotirga keltirmasdan zalolat va safohatga otilyapsan. Qat'iyan bilki, sening zalolating hukmi bilan butun oʻtgan zamoni moziy oʻlgan va ma'dumdir va ichida janozalari chirigan bir vahshatli mozoristondir. Insoniyat aloqadorligi bilan va zalolat yoʻli bilan sening boshingga va boʻlsa va oʻlmagan boʻlsa qalbingga u hadsiz firoqlardan va nihoyatsiz doʻstlaringning abadiy oʻlimlaridan kelgan alamlar sening hozirgi sarxushcha, juda qisqa bir zamondagi juz'iy lazzatingni imho etgani kabi, kelajak istiqbol zamoni ham e'tiqodsizligingdan yana ma'dum va zim-ziyo va oʻlik va dahshatli bir vahshatgohdir. Va u yerdan kelgan va boshini vujudga chiqargan va zamoni hozirga duchor boʻlgan bechoralarning boshlari ajal jallodining boltasi bilan kesilib hechlikka otilganidan, mutamodiyan aql aloqadorligi bilan sening iymonsiz boshingga hadsiz aliym andishalar yogʻdiradi. Sening safihona juz'iy lazzatingni ostin-ustun qiladi. Agar zalolatni va safohatni tashlab iymoni tahqiqiy va istiqomat doirasiga kirsang, iymon nuri bilan koʻrasanki, u oʻtgan zamoni moziy ma'dum va hamma narsani chiritgan bir mozoriston emas, balki mavjud va istiqbolga inqilob etgan nuroniy bir olam va boqiy ruhlarning istiqboldagi saodat saroylariga kirishlari uchun bir kutish mehmonxonasi koʻrinishidan alam emas, balki iymonning quvvatiga koʻra Jannatning bir navi ma'naviy lazzatini dunyoda ham tottirgani kabi, kelajak istiqbol zamoni vahshatgoh va qorongʻilik emas, balki iymon koʻzi bilan koʻrinadiki, saodati abadiya saroylarida hadsiz rahmati va karami boʻlgan va har bahor va yozni bittadan dasturxon qilgan va ne'matlari bilan toʻldirgan bir Rahmoni Rahimi Zuljaloli Val Ikromning ziyofatlari tashkil qilingan va ehsonlarining koʻrgazmalari ochilgan, u yerga joʻnatilish bor deya iymon kinosi bilan mushohada etganidan, darajasiga koʻra boqiy olamning bir navi lazzatini his qilishi mumkin. Demak, haqiqiy va alamsiz lazzat yolgʻiz iymonda va iymon bilan boʻlishi mumkin.

Iymonning bu dunyoda ham bergan minglab foyda va natijalaridan yolgʻiz birgina foyda va lazzatini bu mazkur bahsimiz munosabati bilan "Yoshlarga Rahnamo"da bir hoshiya oʻlaroq yozilgan bir tamsil bilan bayon qilamiz. Shundayki:

Masalan, sen gʻoyat sevgan yagona avloding sakarotda oʻlim toʻshagida ekan va ma'yusona aliym abadiy firogʻini oʻylarkan, birdan Hazrati Hizr va Hakimi Luqmon kabi bir shifokor keldi, tiryoq kabi bir ma'jun ichirdi. U sevimli va goʻzal avloding koʻzini ochdi, oʻlimdan qutuldi. Naqadar sevinch va huzur beradi, bilasan. Xullas, oʻsha bola kabi sen sevgan va jiddiy aloqador boʻlgan millionlab seningcha mahbub insonlar u moziy mozoristonida, sening nazaringda, chirib mahv boʻlar ekan, birdan haqiqati iymon Hakimi Luqmon kabi u katta i'domxona deb oʻylangan mozoristonga qalb derazasidan bir nur berdi. U bilan boshdan oxir butun oʻlganlar tirildilar. Va "Biz oʻlmaganmiz va oʻlmaymiz, yana siz bilan koʻrishamiz", lisoni hol bilan deganlaridan sen olgan hadsiz sevinchlar va huzurlarni iymon bu dunyoda ham berishi bilan isbot qiladiki, iymon haqiqati shunday bir urugʻdirki, agar tajassum etsa, bir Jannati xususiya undan chiqadi, u urugʻning shajara-i tubosi boʻladi, dedim.

U muannid e'tiroz qildi, dedi: "Hech boʻlmasa hayvon kabi hayotimizni zavq va lazzat bilan oʻtkazish uchun safohat va kayfu-safo bilan bu nozik narsalarni oʻylamasdan yashaymiz".

Javoban dedim: "Hayvon kabi boʻlolmaysan. Chunki hayvonning moziy va istiqboli yoʻq. Na oʻtmishdan alamlar va taassuflar oladi va na kelajakdan andishalar va qoʻrquvlar keladi. Lazzatini toʻliq oladi. Rohat bilan yashaydi, yotadi. Xoliqiga shukr qiladi. Hatto soʻyilish uchun yotqizilgan bir hayvon hech narsa his qilmaydi. Yolgʻiz pichoq kesayotgan payt his qilishni istaydi, faqat u his ham ketadi. U alamdan ham xalos boʻladi. Demak, eng buyuk rahmat, bir shafqati Ilohiya gʻaybni bildirmaslikdir va boshga keladigan narsalarni berkitishdir. Xususan ma'sum hayvonlar haqida yanada mukammaldir. Faqat ey inson, sening moziy va istiqboling aqliy tomondan bir daraja gʻaybiylikdan chiqishi bilan, gʻaybni berkitishdan hayvonga kelgan istirohatdan tamoman mahrumsan. Oʻtmishdan chiqqan taassuflar, aliym firoqlar va kelajakdan kelgan qoʻrquvlar va andishalar sening juz'iy lazzatingni hechga tushiradi. Lazzat jihatidan yuz daraja hayvondan pastga tushiradi. Modomiki haqiqat budir. Yo aqlingni chiqar ot, hayvon boʻl, qutul. Yoki aqlingni iymon bilan boshingga ol, Qur'onni tingla. Yuz daraja hayvondan ziyoda bu foniy dunyoda ham sof lazzatlarni qozon!...", deya uni ilzom etdim.

Yana u mutamarrid shaxs e'tiroz qildi, dedi: "Hech boʻlmasa ajnabiy dinsizlari kabi yashaymiz".

Javoban dedim: "Ajnabiy dinsizlari kabi ham boʻlolmaysan. Chunki ular bir paygʻambarni inkor qilsa, boshaqalariga ishonishlari mumkin. Paygʻambarlarni bilmasa ham, Allohga ishonishi mumkin. Buni ham bilmasa, kamolotga mador ba'zi xislatlari boʻlishi mumkin. Faqat bir musulmon eng oxirgi va eng buyuk va dini va da'vati umumiy boʻlgan Oxirzamon Paygʻambari Alayhissalotu Vassallamni inkor qilsa va zanjiridan chiqsa, ortiq hech bir paygʻambarni, hatto Allohni qabul qilmaydi. Chunki butun paygʻambarlarni va Allohni va kamolotni u bilan bilgan. Ular usiz qalbida qolmaydi. Shuning uchundirki, eskidan beri har dindan Islomiyatga kiryaptilar. Va hech bir musulmon haqiqiy Yahudiy yoki Majusiy yoki Nasroniy boʻlmaydi. Balki dinsiz boʻladi, xislatlari buziladi. Vatanga, millatga zararli bir holatga kiradi", deb isbot qildim. U muannid va mutamarrid shaxsning ortiq tutiladigan bir yeri qolmadi. Yoʻqoldi, Jahannamga ketdi.

Xullas, ey bu Madrasa-i Yusufiyada mening darsdoshlarim! Modomiki haqiqat budir. Va bu haqiqatni Risola-i Nur shu daraja qat'iy va quyosh kabi isbot qilganki, yigirma yildir mutamarridlarning oʻjarliklarini sindirib iymonga keltiryapti. Biz ham ham dunyomizga, ham istiqbolimizga, ham oxiratimizga, ham vatanimizga, ham millatimizga toʻliq manfaatli va yengil va salomatli boʻlgan iymon va istiqomat yoʻlini ta'qib qilib, boʻsh vaqtimizni zerikarli xayollar oʻrniga Qur'ondan bilgan suralarni oʻqish va ma'nolarini bildirgan oʻrtoqlardan oʻrganish va qazo boʻlgan farz namozlarimizni qazo qilish va bir-birimizning goʻzal axloqlarimizdan istifoda etib bu hibsxonani goʻzal xislatli koʻchatlar yetishtirgan bir muborak bogʻga aylantirish kabi amali soliha bilan hibsxona mudir va aloqadorlari jinoyatchi va qotillarning boshida zaboniy kabi azob ma'murlari emas, balki Madrasa-i Yusufiyada Jannatga odam yetishtirish va ularning tarbiyasiga nazorat qilish vazifasi bilan ma'mur bittadan mustaqim ustoz va bittadan shafqatli rahbar boʻlishlariga harakat qilishimiz kerak.

Toʻrtinchi Masala

Yana Yoshlarga Rahnamoda izohi bor. Bir zamon menga xizmat qilgan qardoshlarim tomonidan savol soʻraldiki: "Kura-i arzni ostin-ustun qilgan va Islom muqaddaroti bilan aloqador boʻlgan bu dahshatli harbi umumiydan ellik kundir (hozir yetti yildan oʻtdi, ayni hol)

{(*) Qavs ichidagi yozuv 1946 yilga oiddir.}

hech soʻramayapsiz va qiziqmayapsiz. Holbuki bir qism mutadayyin va olim insonlar jamoatni va masjidni tashlab radio tinglashga yuguryaptilar. Ajabo, bundan yanada katta bir hodisa bormi? Yoki u bilan mashgʻul boʻlishning zarari bormi?" dedilar. Javoban dedimki:

Umr sarmoyasi juda ozdir. Kerakli ishlar juda koʻpdir. Bir-biri ichiga kirgan doiralar kabi, har insonning qalb va me'da doirasidan va jasad va xona doirasidan, mahalla va shahar doirasidan va vatan va mamlakat doirasidan va kura-i arz va navi bashar doirasidan tut... to zihayot va dunyo doirasiga qadar bir-biri ichida doiralar bor. Har bir doirada har bir insonning bir navi vazifasi boʻlishi mumkin. Faqat eng kichik doirada eng katta va ahamiyatli va doimiy vazifa bor. Va eng katta doirada eng kichik va muvaqqat, ora-sira vazifalar boʻlishi mumkin. Bu qiyos bilan, kichiklik va kattalikda teskari mutanosiblikda vazifalar boʻlishi mumkin. Faqat katta doiraning jozibadorligi jihati bilan kichik doiradagi kerakli va ahamiyatli xizmatni tashlattirib keraksiz, foydasiz va ofoqiy ishlar bilan mashgʻul qiladi. Sarmoya-i hayotini boʻsh yerda imho etadi. U qiymatli umrini qiymatsiz ishlarda oʻldiradi. Va ba'zan bu urush yoqalashuvlarini qiziqish bilan ta'qib qilgan bir tarafga qalban tarafdor boʻladi. Uning zulmlarini xush koʻradi, zulmiga sherik boʻladi.

Birinchi nuqtaga javob esa: Ha, bu jahon harbidan ancha katta bir hodisa va bu zamin yuzidagi hokimiyati omma da'vosidan ancha ahamiyatli bir da'vo, harkasning va xususan Musulmonlarning boshida shunday bir hodisa va shunday bir da'vo ochilganki; har odam, agar Olmon va Ingliz qadar quvvati va sarvati boʻlsa va aqli ham boʻlsa, u birgina da'voni qozonish uchun ikkilanmasdan sarf qiladi. Ana oʻsha da'vo esa, yuz ming mashohiri insoniyaning va hadsiz navi basharning yulduzlari va murshidlarining muttafiqan, koinot sohibining va mutasarrifining minglab va'da va ahdlariga istinodan xabar berganlari va bir qismi koʻzlari bilan koʻrganlari shuki: Har kimning iymon muqobilida bu zamin yuzi qadar bogʻlar va qasrlar bilan muzayyan va boqiy va doimiy bir ekinzor va mulkni qozonish yoki yoʻqotish da'vosi boshi ustida ochilgan. Agar iymon vasiqasini sogʻlom qoʻlga kiritmasa, yutqazadi. Va bu asrda moddiyunlik vabosi bilan koʻpchilik u da'vosini yutqazyapti. Hatto bir ahli kashf va tahqiq bir yerda qirq vafiyotdan yolgʻiz bir nechtasi qozonganini sakarotda mushohada etgan, boshqalari yutqazganlar. Ajabo, bu yutqazgan da'vosining oʻrnini butun dunyo saltanati u odamga berilsa, toʻldira oladimi!

Xullas, u da'voni qozontiradigan xizmatlarni va yuzdan toʻqsoniga u da'voni yutqazdirmagan horiqo bir da'vo vakilini u ishda ishlattirgan vazifalarni tashlab, abadiy dunyoda qoladiganday ofoqiy, foydasiz ishlar bilan mashgʻul boʻlishni butunlay bir aqlsizlik deb bilganimizdan, biz Risola-i Nur shogirdlari, har birimizning yuz daraja aqlimiz ziyoda boʻlsa ham, faqat bu vazifaga sarf qilish lozimdir deya qanoatimiz bor.

Ey hibs musibatida mening yangi qardoshlarim! Sizlar men bilan barobar kelgan eski qardoshlarim kabi Risola-i Nurni koʻrmagansiz. Men ularni va ular kabi minglab shogirdarni shohid sifatida koʻrsatib deyman va isbot qilaman va isbot qilganmanki: U buyuk da'voni yuzdan toʻqsoniga qozontirgan va yigirma yilda yigirma ming odamga u da'voning qozonchining vasiqasi va hujjati va baroati boʻlgan iymoni tahqiqiyni qoʻliga bergan va Qur'oni Hakimning moʻ'jiza-i ma'naviyasidan nash'at etib chiqqan va bu zamonning birinchi bir da'vo vakili boʻlgan Risola-i Nurdir. Bu oʻn sakkiz yildir mening dushmanlarim va zindiqlar va moddiyunlar menga qarshi gʻoyat shafqatsizlarcha dasisalar bilan hukumatning ba'zi arboblarini aldatib bizni imho uchun bu galdagi kabi oldin ham hibslarga, zindonlarga otganlari holda, Risola-i Nurning mustahkam qal'asida bir yuz oʻttiz parcha jihozotidan faqat ikki-uch parchasiga tegina olganlar. Demak, himoyachi yollashni istagan uni qoʻlga kiritsa yetadi. Ham qoʻrqmanglar, Risola-i Nur man boʻlmaydi. Hukumati Jumhuriyaning mab'uslari va arboblarining qoʻllarida muhim risolalar, ikki-uchtasi mustasno boʻlib, erkin kezayotgan edilar. Inshaalloh, bir zamon hibsxonalarni toʻliq bir islohxona qilish uchun baxtiyor mudirlar va ma'murlar u nurlarni mahbuslarga non va dori kabi tarqatadilar.

Beshinchi Masala

Yoshlarga Rahnamoda izohlangani kabi, yoshlik hech shubha yoʻqki, ketadi. Yoz kuzga va qishga yer berishi va kunduz oqshomga va tunga almashinishi qat'iyligida yoshlik ham keksalikka va oʻlimga almashadi. Agar u foniy va oʻtkinchi yoshligini iffat bilan xayrotga, istiqomat doirasida sarflasa, u bilan abadiy, boqiy bir yoshlikni qozonishini butun samoviy farmonlar xushxabar beryaptilar. Agar safohatga sarflasa, qandayki bir daqiqa hiddat tufayli bir qatl millionlab daqiqa hibs jazosini chektiradi. Xuddi shuning kabi, gʻayri mashru' doiradagi yoshlik zavqlari va lazzatlari oxirat mas'uliyatidan va qabr azobidan va zavolidan kelgan taassuflardan va gunohlardan va dunyoviy jazolanishlaridan tashqari, ayni lazzat ichida u lazzatdan ziyoda alamlar boʻlganini aqli boshida boʻlgan har bir yigit tajriba bilan tasdiq qiladi. Masalan, harom sevishda bir rashk alami va firoq alami va javob koʻrmaslik alami kabi koʻp nuqsonlar bilan u juz'iy lazzat zaharli bir asal hukmiga oʻtadi. Va u yoshlikning suiste'moli bilan kelgan kasallik bilan kasalxonalarga va joʻshqinliklari bilan hibsxonalarga va qalb va ruhiy ozuqasizlik va vazifasizlikdan nash'at etgan siqilishlar bilan mayxonalarga, safohatxonalarga yoki mozoristonga tushishlarini bilishni istasang, ket, kasalxonalardan va hibsxonalardan va mayxonalardan va qabristondan soʻra. Albatta, aksariyat bilan yoshlarning yoshligining suiste'molidan va joʻshqinliklaridan va gʻayri mashru' zavqlarning jazosi boʻlib kelgan ta'zirlardan voy-voylar va yigʻlashlar va afsuslar eshitasan. Agar istiqomat doirasida ketsa, yoshlik gʻoyat shirin va goʻzal bir ne'mati Ilohiya va totli va quvvatli bir vosita-i xayrot boʻlib oxiratda gʻoyat porloq va boqiy bir yoshlik natija berishini boshda Qur'on boʻlib koʻp qat'iy oyatlari bilan butun samoviy kitoblar va farmonlar xabar berib xushxabar beryaptilar. Modomiki haqiqat budir.Va modomiki halollik doirasi zavq uchun yetarlidir. Va modomiki harom doirasidagi bir soat lazzat ba'zan bir yil va oʻn yil hibs jazosini chektiradi. Albatta, yoshlik ne'matiga bir shukr oʻlaroq u totli ne'matni iffatda, istiqomatda sarf qilish lozim va alzamdir.

Oltinchi Masala

Risola-i Nurning koʻp yerlarida izohi va qat'iy hadsiz hujjatlari boʻlgan iymoni billoh ruknining minglab kulliy burhonlaridan birgina burhonga qisqacha bir ishoratdir.

Qastamonuda litsey talabalaridan bir qismi yonimga kelishdi. "Bizga Xoliqimizni tanittir, muallimlarimiz Allohdan bahs etmayaptilar", deyishdi. Men dedim: Sizlar oʻqiyotgan fanlardan har fan oʻz lisoni maxsusi bilan mutamodiyan Allohdan bahs etib Xoliqni tanittiryaptilar. Muallimlarni emas, ularni tinglanglar.

Masalan: Qandayki mukammal bir dorixonaki, har idishida horiqo va hassos mezonlar bilan olingan hayotdor ma'junlar va tiryoqlar bor. Shubhasiz gʻoyat mahoratli va kimyogar va hakim bir dori tayorlovchini koʻrsatadi. Shunga oʻxshab, kura-i arz dorixonasida boʻlgan toʻrt yuz ming xil nabotot va hayvonot idishlaridagi zihayot ma'junlar va tiryoqlar bu bozordagi dorixonadan qay daraja ziyoda mukammal va katta boʻlishi nisbatida, oʻqiganingiz fanni tib miqyosi bilan kura-i arz ajzaxona-i kubrosining dori tayyorlovchisi boʻlgan Hakimi Zuljalolni hatto koʻr koʻzlarga ham koʻrsatadi, tanittiradi.

Ham masalan: Qanday qilib bir horiqo fabrikaki, minglab turli-tuman matolarni oddiy bir moddadan toʻqiydi. Shaksiz bir fabrikachini va mahoratli bir mashinistni tanitadi. Shunga oʻxshab, kura-i arz deyilgan yuz minglab boshli, har boshida yuz minglab mukammal fabrika boʻlgan bu sayyor uskuna-i Rabboniya qay darajada bu inson fabrikasidan katta boʻlsa, mukammal boʻlsa, shu daraja oʻqiganingiz fanni uskuna miqyosi bilan kura-i arzning ustasini va sohibini bildiradi va tanittiradi.

Ham masalan, qandayki gʻoyat mukammal ming bir xil arzoq atrofidan jalb qilib ichida muntazam ravishda joylashtirilgan va tayyorlab qoʻyilgan omborxona va iosha ombori va doʻkon, shaksiz bir favquloda iosha va arzoq molikini va sohibini va ma'murini bildiradi. Shunga oʻxshab, bir yilda yigirma toʻrt ming yillik bir doirada muntazam ravishda sayohat qilgan va yuz minglab va boshqa-boshqa arzoq istagan toifalarni ichiga olgan va sayohati bilan mavsumlarga uchrab, bahorni bir ulkan vagon kabi minglab boshqa-boshqa taomlar bilan toʻldirib, qishda arzoqi tugagan bechora zihayotlarga keltirgan va kura-i arz deyilgan bu Rahmoniy iosha ombori va bu safina-i Subhoniya va ming bir xil jihozotni va mollarni va konserva qutilarini tashigan bu omborxona va doʻkoni Rabboniy qay daraja u fabrikadan katta va mukammal boʻlsa, oʻqiganingiz yoki endi oʻqiydiganingiz fanni iosha miqyosi bilan, oʻsha qat'iylikda va oʻsha darajada kura-i arz omborxonasining sohibini, mutasarrifini, mudabbirini bildiradi, tanittiradi, sevdiradi.

Ham qandayki, toʻrt yuz ming millat ichida boʻlgan va har millat istagan arzoqi boshqa va iste'mol qilgan quroli boshqa va kiygan kiyimi boshqa va ta'limoti boshqa va tarhisoti boshqa boʻlgan bir lashkarning moʻ'jizakor bir qoʻmondoni bir oʻzi butun u boshqa-boshqa millatlarning boshqa-boshqa arzoqlarini va turli-tuman aslahalarini va kiyimlarini va jihozotlarini, hech birini unutmasdan va adashmasdan bergan u ajib lashkar va lashkargoh, shubhasiz badohat bilan u horiqo qoʻmondonni koʻrsatadi, taqdirkorona sevdiradi. Aynan shuning kabi, zamin yuzining lashkargohida va har bahorda yangidan qurol ostiga olingan bir yangi lashkari Subhoniyda, nabotot va hayvonot millatlaridan toʻrt yuz ming navning xilma-xil kiyim, arzoq, aslaha, ta'lim, tarhislari gʻoyat mukammal va muntazam va hech birini unutmasdan va adashmasdan birgina qoʻmondoni a'zam tarafidan berilgan kura-i arzning bahor lashkargohi qay darajada mazkur inson lashkar va lashkargohidan katta va mukammal boʻlsa, siz oʻqiydigan fanni askariy miqyosi bilan diqqatli va aqli boshida boʻlganlarga shu daraja kura-i arzning Hakimini va Robbini va Mudabbirini va Qoʻmondoni Aqdasini hayratlar va taqdislar bilan bildiradi va tahmid va tasbeh bilan sevdiradi.

Ham qandayki: Bir horiqo shaharda millionlab elektr chiroqlari harakatlanib har yerni kezadilar, yonish moddalari tugamaydigan bir tarzdagi elekrt chiroqlari va fabrikasi, shaksiz, badohat bilan elektrni idora qilgan va sayyor chiroqlarni ijod qilgan va fabrikani qurgan va yonish moddalarini keltirgan bir moʻ'jizakor ustani va favquloda qudratli bir elektrchini hayratlar va tabriklar bilan tanittiradi, ofarinlar bilan sevdiradi. Aynan shuning kabi, bu olam shahrida dunyo saroyining tomidagi yulduz chiroqlari, bir qismi astronomiyaning aytganiga qaralsa, kura-i arzdan ming marta katta va zambarak oʻqidan yetmish marta tez harakat qilganlari holda, intizomini buzmaydi, bir-biriga urilmaydi, soʻnmaydi, yonish moddalari tugamaydi. Oʻqiganingiz astronomiyaning deganiga koʻra, kura-i arzdan bir million martadan ziyod katta va bir million yildan ziyod yashagan va bir musofirxona-i Rahmoniyada bir chiroq va oʻchoq boʻlgan quyoshimizning yonishining davomi uchun, har kun kura-i arzning dengizlari qadar kerosin va togʻlari qadar koʻmir yoki ming arz qadar oʻtin yigʻinlari lozimdirki, soʻnmasin. Va uni va u kabi ulviy yulduzlarni kerosinsiz, oʻtinsiz, koʻmirsiz yondirgan va soʻndirmagan va barobar va tez kezdirgan va bir-biriga urdirmagan bir nihoyatsiz qudratni va saltanatni, nurli barmoqlari bilan koʻrsatgan bu koinot shahri muhtashamidagi dunyo saroyining elektr chiroqlari va idoralari qay darajada u misoldan yanada katta, yanada mukammaldir, shu daraja sizlar oʻqigan yoki endi oʻqiydigan fanni elektr miqyosi bilan bu mashhari a'zami koinotning Sultonini, Munavvirini, Mudabbirini, Sone'ini u nuroniy yulduzlarni shohid koʻrsatib tanittiradi. Tasbehot bilan, taqdisot bilan sevdiradi, parastish ettiradi.

Ham masalan, qandayki bir kitob boʻlsaki: Bir satrida bir kitob ingichka qilib yozilgan va har bir kalimasida ingichka qalam bilan bir sura-i Qur'oniya yozilgan, gʻoyat ma'nodor va butun masalalari bir-birini quvvatlagan va kotibini va muallifini favquloda mahoratli va iqtidorli koʻrsatgan bir ajib majmua shaksiz, kunduz kabi kotib va musannifini kamoloti bilan, hunarlari bilan bildiradi, tanittiradi. Mashaalloh, Barakalloh jumlalari bilan taqdir ettiradi. Aynan shuning kabi, bu koinot kitobi kabiriki, birgina sahifasi boʻlgan zamin yuzida va birgina shakli boʻlgan bahorda uch yuz ming boshqa-boshqa kitoblar hukmidagi uch yuz ming nabotiy va hayvoniy toifalarni barobar, bir-biri ichida yanglishsiz, xatosiz, chalkashmasdan, adashmasdan mukammal, muntazam va ba'zan daraxt kabi bir kalimada bir qasidani va danak kabi bir nuqtada bir kitobning butun bir mundarijasini yozgan bir qalam ishlaganini koʻzimiz bilan koʻrganimiz bu nihoyatsiz ma'nodor va har kalimasida koʻp hikmatlar boʻlgan shu majmua-i koinot va bu mujassam Qur'oni Akbari Olam mazkur misoldagi kitobdan qay darajada katta va mukammal va ma'nodor boʻlsa, shu daraja siz oʻqigan fanni hikmat-ul ashyo va maktabda bilfe'l mubosharat etgan fanni qiroat va fanni kitobat keng miqyoslari bilan va durbin koʻzlari bilan bu kitobi koinotning naqqoshini, kotibini hadsiz kamoloti bilan tanittiradi. "Allohu Akbar" jumlasi bilan bildiradi, "Subhanalloh" taqdisi bilan ta'rif qiladi, "Alhamdulilloh" sanolari bilan sevdiradi.

Xullas, bu fanlarga qiyosan, yuzlab funundan har bir fan keng miqyosi bilan va xususiy oynasi bilan va durbinli koʻzi bilan va ibratli nazari bilan bu koinotning Xoliqi Zuljalolini asmosi bilan bildiradi. Sifatini, kamolotini tanittiradi.

Xullas, bu muhtasham va porloq bir burhoni vahdoniyat boʻlgan mazkur hujjatni dars berish uchundirki, Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon koʻp takror bilan eng ziyoda

va

oyatlari bilan Xoliqimizni bizga tanittiradi deya u maktab yoshlariga dedim. Ular ham tamomi bilan qabul qilib, tasdiq qilib: Hadsiz shukr boʻlsin Robbimizgaki, toʻliq qudsiy va ayni haqiqat bir dars oldik. Alloh sendan rozi boʻlsin, dedilar! Men ham dedim:

Inson minglab xil alamlar bilan mutaallim va minglab nav lazzatlar bilan mutalazziz boʻladigan bir zihayot uskuna va gʻoyat daraja ojizligi bilan barobar hadsiz moddiy-ma'naviy dushmanlari va nihoyatsiz faqirligi bilan barobar hadsiz zohiriy va botiniy ehtiyojlari boʻlgan va mutamodiyan zavol va firoq ta'zirlarini yegan bir bechora maxluq ekan, birdan iymon va ubudiyat bilan shunday bir Podshohi Zuljalolga bogʻlanib butun dushmanlariga qarshi bir nuqta-i istinod va butun hojotiga mador bir nuqta-i istimdod topib, hamma mansub boʻlgan xoʻjayinining sharafi bilan, maqomi bilan iftixor etgani kabi, u ham shunday nihoyatsiz Qodir va Rahim bir podshohga iymon bilan intisob etsa va ubudiyat bilan xizmatiga kirsa va ajalning i'dom e'lonini oʻzi haqida erkinlik ruxsatnomasiga aylantirsa, naqadar mamnun va minnatdor va naqadar mutashakkirona iftixor etishi mumkin, qiyos qilinglar.

U maktab yoshlariga aytganim kabi, musibatzada mahbuslarga ham takror bilan deyman: Uni tanigan va itoat qilgan zindonda ham boʻlsa, baxtiyordir. Uni unutgan saroylarda ham boʻlsa, zindondadir, badbaxtdir. Hatto bir baxtiyor mazlum i'dom etilarkan, badbaxt zolimlarga degan: Men i'dom boʻlmayapman. Balki tarhis bilan saodatga ketyapman. Faqat men ham sizni i'domi abadiy bilan mahkum koʻrganimdan, sizdan toʻliq qasosimni olyapman. لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ‌ deya surur bilan taslimi ruh etadi.

Yettninchi Masala

Bir zamon Qastamonuda "Xoliqimizni bizga tanittir" degan litsey talabalariga sobiq Oltinchi Masalada maktab fununining tillari bilan bergan darsimni Denizli hibsxonasida men bilan uchrashgan mahbuslar oʻqidilar. Toʻliq bir qanoati iymoniya olganlaridan, oxiratga bir ishtiyoq his qilib: "Bizga oxiratimizni ham toʻliq bildir. Toki nafsimiz va zamonning shaytonlari bizni yoʻldan chiqarmasin, boshqa bunday hibslarga kiritmasin", dedilar. Va Denizli hibsidagi Risola-i Nur shogirdlarining va sobiqan Oltinchi Masalani oʻqiganlarning orzulari bilan oxirat ruknining ham bir xulosasining bayoni lozim keldi. Men ham Risola-i Nurdan bir qisqacha xulosa bilan deyman:

Qandayki Oltinchi Masalada biz Xoliqimizni arzdan, samovotdan soʻradik. Ular fanlarning tillari bilan quyosh kabi Xoliqimizni bizga tanittirdilar. Aynan biz ham oxiratimizni boshda oʻsha bilgan Robbimizdan, keyin Paygʻambarimizdan, keyin Qur'onimizdan, keyin boshqa paygʻambarlar va muqaddas kitoblardan, keyin maloikalardan, keyin koinotdan soʻraymiz. Xullas, birinchi martabada oxiratni Allohdan soʻraymiz. U ham butun yuborgan elchilari bilan va farmonlari bilan va butun ismlari bilan va sifatlari bilan: "Ha, oxirat bordir va sizlarni u yerga yuboryapman", farmon qilyapti. Oʻninchi Soʻz oʻn ikki porloq va qat'iy haqiqatlar bilan bir qism ismlarning oxiratga doir javoblarini isbot qilgan va izohlagan. Bu yerda u izoh bilan kifoyalanib, gʻoyat qisqa bir ishorat qilamiz.

Ha, modomiki hech bir saltanat yoʻqdirki, u saltanatga itoat qilganlarga mukofoti va isyon qilganlarga mujozoti boʻlmasin. Albatta, rububiyati mutlaqa martabasida bir saltanati sarmadiyaning u saltanatga iymon bilan intisob va toat bilan farmonlariga taslim boʻlganlarga mukofoti va u izzatli saltanatni kufr va isyon bilan inkor qilganlarga ham mujozoti; u rahmat va jamolga, u izzat va jalolga loyiq bir tarzda boʻladi deya "Robbul Olamin" va "Sultonud Dayyon" ismlari javob beryaptilar.

Ham modomiki quyosh kabi, kunduz kabi zamin yuzida bir umumiy rahmat va ihotali bir shafqat va karamni koʻzimiz bilan koʻryapmiz. Masalan, u rahmat har bahorda umum daraxtlarni va mevali nabotlarni Jannat huriylari kabi kiydirib, bezab, qoʻllariga har xil mevalarni berib bizlarga uzatib: "Qani olinglar, yenglar", degani kabi, bir zaharli chivinning qoʻli bilan bizlarga shifoli, totli asalni yedirgani va qoʻlsiz bir qurtning qoʻli bilan eng yumshoq ipakni bizlarga kiydirgani kabi, bir hovuch qadar kichkina urugʻchalarda, danakchalarda minglab botmon taomlarni bizlar uchun saqlagan va ehtiyot zahirasi qilib u kichkina omborxonalarda joylashtirgan bir rahmat, bir shafqat, albatta hech shubha boʻlmaski; bu daraja nozaninona yedirgan bu sevimli va minnatdorlari va parastishkorlari boʻlgan moʻ'min insonlarni i'dom etmaydi. Balki ularni yanada porloq rahmatlarga mazhar etish uchun hayoti dunyoviya vazifasidan tarhis etadi deya "Rahim" va "Karim" ismlari savolimizga javob beryaptilar; اَلْجَنَّةُ حَقٌّ‌ deyaptilar.

Ham modomiki biz koʻzimiz bilan koʻryapmizki: Umum maxluqlarda va zamin yuzida shunday bir hikmat qoʻli ishlayapti va shunday bir adolat oʻlchovlari bilan ishlar aylanyaptiki, aqli bashar undan ustun tafakkur qilolmaydi. Masalan: Insonning ming jihozotiga taqilgan hikmatlaridan yolgʻiz bir kichik urugʻ qadar quvva-i hofizasida butun tarixcha-i hayotini va u bilan munosabatdor boʻlgan hadsiz hodisotni oʻsha quvvachada yozib, uni bir kutubxona hukmiga keltirib va insonning hashrda muhokamasi uchun nashr boʻladigan daftari a'molining bir kichik hujjati sifatida har vaqt xotirlatish sirri bilan har insonning qoʻliga berib miyasining hamyoniga qoʻygan bir azaliy hikmat va butun masnu'otda gʻoyat hassos mezonlar bilan a'zolarini yerlashtirgan, mikrobdan karkidonga, chivindan simurgʻ qushiga, bir gulli nabotdan milliardlab, trillionlab gullar ochgan bahor guliga qadar isrofsiz oʻlchovlar bilan bir tanosub, bir muvozana, bir intizom va bir jamol ichida masnu'otni bir husni san'at qilgan va har zihayotning huquqi hayotini kamoli mezon bilan bergan, yaxshiliklarga goʻzal natijalar va yomonliklarga yomon natijalar qozontirgan va Odam (A.S.) zamonlaridan beri togʻiy va zolim qavmlarga urgan ta'zirlar bilan oʻzini juda quvvatli his qildirgan bir adolati sarmadiya, albatta va hech shubha keltirmaydiki: Quyosh kunduzsiz boʻlmagani kabi, u hikmati azaliya, u adolati sarmadiya oxiratsiz boʻlmaydilar va oʻlimda eng zolimlarning va eng mazlumlarning bir tarzda ketishlaridagi oqibatsiz bir dahshatli haqsizlikka, adolatsizlikka va hikmatsizlikka hech bir jihat bilan ruxsat bermaydilar deya "Hakim" va "Hakem" va "Adl" va "Adil" ismlari bizning savolimizga qat'iy javob beryaptilar.

Ham modomiki butun zihayot maxluqlarning qoʻllari yetishmagan va iqtidorlari doirasida boʻlmagan butun hojotlarini, butun fitriy matlablarini bir navi duo boʻlgan iste'dodi fitriy va ehtiyoji zaruriy tillari bilan istaganlari vaqtda, gʻoyat rahim va eshituvchi va shafqatli bir dasti gʻaybiy tarafidan berilganidan va ixtiyoriy boʻlgan da'avati insoniyaning, xususan valiylar va nabiylar duolarining oʻn adaddan olti-yettitasi xilofi odat maqbul boʻlishidan qat'iy anglashilyaptiki: Har dardlining ohini, har muhtojning duosini eshitgan va tinglagan bir Sami'-i Mujib parda orqasida bor, qaraydiki, eng kichik bir zihayotning eng kichik bir ehtiyojini koʻradi va eng yashirin bir ohini eshitadi, shafqat etadi, fe'lan javob beradi, mamnun qiladi. Albatta va har holda hech bir shubha ehtimoli qolmaydiki: Maxluqlarning eng ahamiyatlisi boʻlgan navi insonning eng ahamiyatli va umumiy va umum koinotni va umum asmo va sifati Ilohiyani aloqador qilgan baqo-i uxroviyaga oid duolarini ichiga olgan va navi insonning quyoshlari va yulduzlari va qoʻmondonlari boʻlgan butun paygʻambarlarni orqasiga olib ularga duosiga "omin, omin" dedirgan va ummatidan har kun har fardi mutadayyin hech boʻlmasa necha marta unga salovot keltirish bilan uning duosiga "omin, omin" degan va balki butun maxluqot oʻsha duosiga ishtirok qilib: "Ha, yo Rabbano! Istaganini ber, biz ham uning istaganini istaymiz", deydilar. Butun bu rad qilinmaydigan sharoit ostida baqo-i uxroviy va saodati abadiya uchun Muhammad Alayhissalotu Vassalamning hashrning hadsiz keltirib chiqargan sabablardan yolgʻiz birgina duosi Jannatning vujudiga va bahorning ijodi qadar qudratiga oson boʻlgan oxiratning ijodiga yetarli bir sababdir deya "Mujib" va "Sami'" va "Rahim" ismlari bizning savolimizga javob beryaptilar.

Ham modomiki kunduz badohat bilan quyoshni koʻrsatgani kabi, zamin yuzida mavsumlarning tabaddulida kulliy oʻlish va tirilishda parda orqasida bir mutasarrif gʻoyat intizom bilan ulkan kura-i arzni bir bogʻ, balki bir daraxt osonligida va intizomida va azamatli bahorni bir gul osonligida va mezonli ziynatida va zamin sahifasida uch yuz ming hashr va nashrning namuna va misollarini koʻrsatgan uch yuz ming kitob hukmidagi nabotot va hayvonot toifalarini (unda) yozadi, barobar va bir-biri ichida adashmasdan, chalkash ekan chalkashtirmasdan, bir-biriga oʻxshamoq bilan barobar iltibossiz, sahvsiz, xatosiz, mukammal, muntazam, ma'nodor yozgan bir qalami qudrat bu azamati ichida hadsiz bir rahmat, nihoyatsiz bir hikmat bilan ishlagani kabi, ulkan koinotni bir xonasi kabi insonga musahhar va muzayyan va tafrish etish va u insonni xalifa-i zamin qilib va togʻ va koʻk va yer tahammulidan chekingan omonati kubroni unga berishi va boshqa zihayotlarga bir daraja zobitlik martabasi bilan mukarram qilishi va xitoboti Subhoniyasiga va suhbatiga musharraf aylashi bilan favquloda bir maqom bergani va butun samoviy farmonlarda unga saodati abadiyani va baqo-i uxroviyani qat'iy va'da bergani va ahd qilgani holda, albatta va hech bir shubha boʻlmaydiki: Bahor qadar qudratiga oson boʻlgan dori saodatni u mukarram va musharraf insonlar uchun ochadi va ijod qiladi va hashr va qiyomatni keltiradi deya "Muhyi" va "Mumit" va "Hayy" va "Qayyum" va "Qodir" va "Alim" ismlari Xoliqimizdan soʻraganimizda javob beryaptilar.

Ha, har bahorda butun daraxtlarni va oʻtlarning ildizlarini aynan ihyo va nabotiy va hayvoniy uch yuz ming nav hashrning va nashrning namunalarini ijod qilgan bir qudrat, Muhammad va Muso Alayhimussalotu Vassalamlarning har birining ummati oʻtkazgan ming yillik zamon qarshi-qarshiga xayolan keltirilib qaralsa, hashrning va nashrning ming misolini va ming dalilini ikki ming bahorda

{(Hoshiya) Sobiq har bir bahor qiyomati boʻlgan, oʻlgan va qarshisidagi bahor uning hashri hukmidadir.}

koʻrsatgani koʻriladi. Va bunday bir qudratdan hashri jismoniyni uzoq koʻrish ming daraja koʻrlik va aqlsizlikdir.

Ham modomiki navi basharning eng mashhurlari boʻlgan bir yuz yigirma toʻrt ming paygʻambarlar ittifoq bilan saodati abadiyani va baqo-i uxroviyani Janobi Haqning minglab va'da va ahdlariga istinodan e'lon qilib moʻ'jizalari bilan toʻgʻri boʻlganliklarini isbot qilganlari kabi, hadsiz ahli valoyat kashf bilan va zavq bilan ayni haqiqatga imzo bosyaptilar. Albatta, u haqiqat quyosh kabi zohir boʻladi, shubha qilgan devona boʻladi. Ha, bir fanda va bir san'atda mutaxassis bir-ikki zotning u fan va u san'atga oid hukm chiqarishlari va fikrlari unda ixtisosi boʻlmagan ming odamning, hatto ular boshqa fanlarda olim va ahli ixtisos ham boʻlsalar, muxolif fikrlarini hukmdan isqot qilganlari kabi, bir masalada, masalan, ramazon hilolini yavmi shakda isbot qilish va "Sut konservalariga oʻxshagan hindiston yongʻoqi bogʻi roʻyi zaminda bor" deya da'vo qilishda ikki isbot qiluvchi ming inkor qiluvchi va rad qiluvchilarga gʻalaba qilib da'voni qozonadilar. Chunki isbot qilgan yolgʻiz bir hindiston yongʻoqini va yoxud yerini koʻrsatsa, osonlik bilan da'voni qozonadi. Uni rad va inkor qilgan butun roʻyi zaminni qidirish, titkilash bilan hech bir yerda boʻlmaganini koʻrsatish bilan da'vosini isbot qilib bilganligi kabi, Jannatni va dori saodatni ixbor va isbot qilgan yolgʻiz bir izini, kinodagi kabi kashfan bir soyasini, bir tarashshuhini koʻrsatish bilan da'voni yutib chiqqani holda, uni rad va inkor qilgan butun koinotni va azaldan abadga qadar zamonlarni koʻrish va koʻrsatish bilan faqat inkorini va raddini isbot bilan da'voni yutib chiqadi. Va bu ahamiyatli sirdandirki, xususiy bir yerga qaramagan va iymoniy haqiqatlar kabi umum koinotga qaragan radlar, inkorlar (zotida mahol boʻlmaslik sharti bilan) isbot qilinmaydi deya ahli tahqiq ittifoq qilib bir dasturi asosiy deb qabul qilganlar.

Xullas, bu qat'iy haqiqatga binoan, minglab faylasuflarning muxolif fikrlari bunday iymoniy masalalarda birgina muxbiri sodiqqa qarshi hech bir shubha, hatto vasvasa bermasliklari lozim ekan, bir yuz yigirma ming isbot qiluvchi ahli ixtisos va muxbiri sodiq va hadsiz va nihoyatsiz musbit va mutaxassis ahli haqiqat va asxobi tahqiq ittifoq etgan arkoni iymoniyada aqli koʻziga tushgan, qalbsiz, ma'naviyatdan uzoqlashgan, koʻrlashgan bir nechta faylasufning inkorlari bilan shubhaga tushishning qay daraja ahmoqlik va devonalik boʻlganini qiyos qilinglar.

Ham modomiki koʻzimiz bilan, kunduz kabi ham nafsimizda, ham atrofimizda bir rahmati omma va bir hikmati shomila va bir inoyati doima mushohada etyapmiz va dahshatli bir saltanati rububiyat va diqqatli bir adolati oliya va izzatli ijrooti jaloliyaning osorini va jilvalarini koʻryapmiz. Hatto bir daraxtning mevalari va gullalari sanogʻicha u daraxtga hikmatlar taqqan bir hikmat va har bir insonning jihozoti va hissiyoti va quvvalari adadicha ehsonlarni, in'omlarni unga bogʻlagan bir rahmat va qavmi Nuh va Hud va Solih Alayhimussalom va qavmi Od va Samud va Fir'avn kabi osiy millatlarni kaltaklagan va eng kichik bir zihayotning haqqini muhofaza qilgan izzatli va inoyatli bir adolat va

oyati azamatli bir ijoz bilan deydi:

Qandayki ikki qarorgohda yotgan va turgan mute' askarlar bir qoʻmondonning chaqirishi bilan qurol boshiga va vazifa boshiga sur ovozi bilan yigʻilishgani kabi, aynan shuningdek, bu ikki qarorgohning misolida va amrga itoatida ulkan samovot va kura-i arz Sultoni Azaliyning askarlariga ikki mute' qarorgoh kabi, qay vaqt Hazrat Isrofil Alayhissalomning suri bilan u qarorgohda oʻlim bilan yotganlar chaqirilsa, darhol jasad liboslarini kiyib tashqari otilib chiqishlarini isbot qilib koʻrsatgan har bahorda arz qarorgohi ichidagilar malagi ra'dning suri bilan ayni vaziyatni koʻrsatishi bilan nihoyatsiz azamati tushunilgan bir saltanati rububiyat; albatta va albatta va har holda va hech shubha keltirmaydiki, Oʻninchi Soʻzda isbotiga binoan, u rahmat va hikmat va inoyat va adolat va saltanati sarmadiya gʻoyat qat'iy istagan dori oxirat va doira-i hashr va nashr ochilmasligi bilan u nihoyatsiz jamoli rahmat nihoyatsiz bir xunuk marhamatsizlikka inqilob etishi va u hadsiz kamoli hikmat hadsiz qusurli abasiyatga va foydasiz isrofotga aylanishi va gʻoyat shirin inoyat gʻoyat achchiq xiyonatlarga oʻzgarishi va u gʻoyat mezonli va haqqoniyatli adolat gʻoyat shiddatli zulmlarga almashinishi va u gʻoyat darajada muhtasham va quvvatli saltanati sarmadiya sukut etishi va hashrning kelmasligi bilan butun haybati yoʻqolishi va kamoloti rububiyati ojizlik va qusur bilan bulgʻangan boʻlishi, hech bir jihati imkoni yoʻq, hech bir aql ehtimol bermaydi, yuz mahol ichida birdan boʻladi, doira-i imkon xorijida botil va imkonsizdir. Chunki nozanin va nozdor oziqlantirgan va aql va qalb kabi jihozot bilan saodati abadiyaga va oxiratda baqo-i doimiyga ishtiyoq hissini bergani holda uni abadiy i'dom etish naqadar zulmli bir marhamatsizlik va uning yolgʻiz miyasiga yuzlab hikmatlar va foydalar taqqani holda uni tirilmaslik maqsadida butun jihozotini va minglab foydalari boʻlgan iste'dodotini oqibatsiz bir oʻlim bilan foydasiz, natijasiz, hikmatsiz butun-butun isrof qilish qay daraja xilofi hikmat va minglab va'da va ahdlarini bajarmaslik bilan, xosho, ojizligini va johilligini koʻrsatish naqadar u hashmati saltanatga va u kamoli rububiyatga ziddir, har zishuur anglaydi. Bularga qiyosan inoyat va adolatni tatbiq ayla.

Xullas, Xoliqimizdan soʻraganimiz oxiratga doir savolimizga "Rahmon" va "Hakim" va "Adl" va "Karim" va "Hokim" ismlari mazkur haqiqat bilan javob beryaptilar, shaksiz, shubhasiz, quyosh kabi oxiratni isbot qilyaptilar.

Ham modomiki biz koʻzimiz bilan koʻryapmiz: Shunday ihotali va azamatli bir hofiziyat hukm qiladiki, zihayot hamma narsaning va har hodisaning koʻp suratlarini va bajargan fitriy vazifasining daftarini va asmo-i Ilohiyaga qarshi lisoni hol bilan tasbehotiga doir sahifa-i a'molini misoliy lavhalarda va urugʻlarida va danakchalarida va lavhi mahfuzning namunachalari boʻlgan quvva-i hofizalarida va ayniqsa insonning miyasidagi juda katta va juda kichik kutubxonasi boʻlgan quvva-i hofizasida va boshqa moddiy va ma'naviy aks etish oynalarida qayd qiladi, yozdiradi; zabt qilib muhofaza ostiga oladi.

Keyin mavsumi kelishi bilan butun u ma'naviy yozuvlarni moddiy bir tarzda ham koʻzimizga koʻrsatib millionlarcha misollar va dalillar va namunalar quvvati bilan

oyatidagi eng ajib bir haqiqati hashriyani qudratning bir guli boʻlgan har bahor oʻzining guli akbarida milliardlab til bilan koinotga e'lon qiladi. Va boshda navi inson boʻlib butun zihayotlar va butun ashyo fanoga tushish va adamga sukut etish va hechlikda mahv boʻlish va boshda navi bashar boʻlib zihayotlar i'dom etilish uchun yaratilmaganlar. Balki baqoga taraqqiy bilan va davomga tasaffi bilan va sarmadiy vazifaga iste'dodi bilan kirish uchun yaratilganliklarini gʻoyat quvvatli isbot qiladi.

Ha, har bahorda mushohada etyapmizki: Kuz mavsumi qiyomatida vafot qilgan hadsiz nabotot bahor hashrida har bir daraxt, har bir ildiz, har bir urugʻ, har bir danak

oyatini oʻqib bir ma'nosini, bir fardini oʻz tili bilan, oʻtgan yillarda bajargan vazifaning misollari bilan tafsir qilib u azamatli hofiziyatga shahodat qiladi.

oyatidagi toʻrt muazzam haqiqatlarni hamma narsada koʻrsatib hofiziyatni a'zamiy darajada va hashrni bahor osonligida va qat'iyligida bizlarga dars beradi. Ha, bu toʻrt ismning jilvalari eng juz'iydan eng kulliyga qadar jarayon qiladilar. Masalan: Qandayki bu daraxtning manbai boʻlgan bir urugʻ اَلْاَوَّلُ ismiga mazhariyat bilan u daraxtning gʻoyat mukammal dasturini va ijodining nuqsonsiz jihozotini va tashakkulining butun shartlarini jamlagan bir qutichadirki, hofiziyatning azamatini isbot qiladi.

وَالْاٰخِرُ ismiga mazhar boʻlgan mevasi esa urugʻlari bilan u daraxt bajargan butun fitriy vazifalarining mundarijasini va amallarining roʻyxatini va hayoti soniyasining dasturlarini ichiga olgan bir sanduqchadirki, a'zamiy darajada hofiziyatga shohidlik qiladi.

وَالظَّاهِرُ ismiga mazhar boʻlgan u daraxtning surati jismoniyasi esa, shunday tanosubli va san'atli va bezalgan bir kiyim, bir libos va boshqa-boshqa naqshlar va ziynatlar va porloq nishonlar bilan tazyin etilgan; goʻyo yetmish rangli bir huriy koʻylagidirki, hofiziyat ichida azamati qudrat va kamoli hikmat va jamoli rahmatni koʻzlarga koʻrsatadi.

وَالْبَاطِنُ ismiga oyna boʻlgan u daraxtning ichidagi uskunasi esa, shunday muntazam va mukammal va moʻ'jizotli bir fabrika, bir dastgoh, bir kimyoxona va hech bir shoxni va mevani va yaproqni ozuqasiz qoldirmagan mezonli bir qozoni arzoqdirki, hofiziyat ichida kamoli qudrat va adolat va jamoli rahmat va hikmatni quyosh kabi isbot qiladi.

Aynan shuning kabi, kura-i arz yillik mavsumlar jihatidan bir daraxtdir. Ismi Avval jilvasi bilan kuz mavsumida hofiziyatga omonat qilingan butun danaklar va urugʻlar bahor choyshabini kiygan zamin yuzining milliardlab shox, shoda, meva bergan va gul ochgan daraxtining tashkilotiga doir Ilohiy amrlarning majmuachalari va qadardan kelgan dasturlarning roʻyxatlari va oʻtgan yozda bajargan vazifalarining kichkina sahifa-i amallari va daftari xizamotidirki, bilbedaho bir Hofizi Zuljaloli Val Ikromning hadsiz qudrat, adolat, hikmat, rahmat bilan ishlaganini koʻrsatadi.

Va yillik zamin daraxtining oxiri esa, ikkinchi kuzda u daraxt bajargan butun vazifalarini va asmo-i Ilohiyaga qarshi qilgan butun fitriy tasbehotlarini va kelasi bahor hashrida nashr boʻla olgan butun sahaifi a'mollarini zarracha va kichkina qutichalarning ichiga qoʻyib, Hofizi Zuljalolning dasti hikmatiga taslim qiladi. هُوَ الْاٰخِرُ ismini hadsiz tillar bilan koinot yuzida oʻqiydi.

Va bu daraxtning zohiri esa hashrning uch yuz ming misollarini va alomatlarini koʻrsatgan uch yuz ming kulliy va turli-tuman gullar ochib hadsiz rahmoniyat va razzoqiyat va rahimiyat va karimiyat dasturxonlarini yozib zihayotlarga ziyofatlar berish bilan هُوَ الظَّاهِرُ ismini mevalari, gullari, taomlari sanogʻicha lisonlar bilan zikr qilib madhu sano etadi, kunduz kabi

haqiqatini koʻrsatadi.

Bu muhtasham daraxtning botini esa hadsiz va hisobsiz muntazam uskunalarni va mezonli fabrikalarni kamoli diqqat va intizom bilan ishlattirgan shunday bir qozon va dastgohdirki, bir dirhamdan ming botmon taomlarni pishiradi, ochlarga yetishtiradi. Va shunday bir mezon va diqqat bilan ishlaydiki, zarra qadar tasodifning qoʻshilishiga bir yer qoldirmaydi. هُوَ الْبَاطِنُ ismini zaminning ich yuzi bilan, yuz ming til bilan tasbeh aytgan ba'zi maloika kabi yuz ming tarzlarda e'lon qilib isbot qiladi.

Ham arz yillik hayoti e'tibori bilan bir daraxt boʻlgani va u toʻrt ism ichida hofiziyatni va u bilan hashr eshigiga bir kalit qilgani kabi, aynan shunga oʻxshab, dahriy va dunyo hayoti jihati bilan yana mevalari oxirat bozoriga yuborilgan bir muntazam daraxtdir. Va u toʻrt ismga shunday bir mazhar, bir oyna va oxiratga ketgan bir yoʻl ochadiki, kengligini ihotaga va ta'birga aqlimiz yetmaydi. Yolgʻiz bu qadar deymiz: Qandayki bir soatning soniyalarni va daqiqalarni va soatlarni va kunlarni sanagan haftalik soatning millari bir-biriga oʻxshaydi, bir-birini isbot qiladi. Soniyalarning harakatini koʻrgan boshqa charxlarning harakatlarini tasdiq qilishga majbur boʻladi. Aynan shuning kabi, samovot va arzning Xoliqi Zuljalolining bir soati akbari boʻlgan bu dunyoning soniyalarini sanagan kunlar va daqiqalarini hisoblagan yillar va soatlarini koʻrsatgan asrlar va kunlarini bildirgan davrlar bir-biriga oʻxshaydi, bir-birini isbot qiladi. Va bu kechaning nahori va bu qishning bahori qat'iyligida foniy dunyoning zim-ziyo qishining boqiy bir bahori va sarmadiy bir nahori kelishini hadsiz alomatlar bilan xabar beradi deya Hofiz ismi bilan

ismlari biz Xoliqimizdan soʻragan hashr masalasiga mazkur haqiqat bilan javob beryaptilar.

Ham modomiki koʻzimiz bilan koʻryapmiz va aqlimiz bilan tushunyapmizki; inson shu koinot daraxtining eng oxirgi va eng jam'iyatli mevasi va haqiqati Muhammadiya Alayhissalotu Vassalam tomoni bilan urugʻi asliysi va koinot Qur'onining oyati kubrosi va ismi a'zamni tashigan oyat-ul kursiysi va koinot saroyining eng mukarram musofiri va u saroydagi boshqa yashovchilarda tasarrufga iznli eng faol ma'muri va koinot shahrining zamin mahallasining bogʻida va ekinzorida voridot va sarfiyotiga va ekish va ekilishiga nazoratga ma'mur va yuzlab fanlar va minglab san'atlar bilan tajhiz etilgan eng shovqinli va mas'uliyatli naziri va koinot oʻlkasining arz mamlakatida Podshohi Azal va Abadning gʻoyat diqqat ostidagi bir mufattishi, bir navi xalifa-i arzi va juz'iy va kulliy harakoti qayd qilingan bir mutasarrifi va samo va arz va togʻning koʻtarishdan chekinganlari omonati kubroni boʻyniga olgan va oldida ikki ajib yoʻl ochilgan, bir yoʻlda zihayotning eng badbaxti va boshqasida eng baxtiyori, juda keng bir ubudiyat bilan mukallaf bir abdi kulliy va koinot sultonining ismi a'zamiga mazhar va butun asmosini eng jamlovchi bir oynasi va xitoboti Subhoniyasiga va soʻzlashuvlariga eng tushunadigan bir muxotobi xossi va koinotning zihayotlari ichida eng ziyoda ehtiyojlisi va hadsiz faqirligi bilan va ojizligi bilan barobar hadsiz maqsadlari va orzulari va nihoyatsiz dushmanlari va uni ranjitgan zararli narsalari boʻlgan bir bechora zihayoti va iste'dod jihatidan eng boyi va lazzati hayot jihatidan eng mutaallimi va lazzatlari dahshatli alamlar bilan aluda va baqoga eng ziyoda mushtoq va muhtoj va eng koʻp loyiq va haqdor va davomni va saodati abadiyani hadsiz duolari bilan istagan va yolvorgan va butun dunyo lazzatlari unga berilsa, uning baqoga qarshi orzusini qonirtirmagan va unga ehsonlar qilgan zotni parastish darajasida sevgan va sevdirgan va sevilgan juda horiqo bir moʻ'jiza-i qudrati Samadoniya va bir ajuba-i xilqat va koinotni ichiga olgan va abadga ketish uchun yaratilganiga butun jihozoti insoniyasi guvohlik qilgan.. bunday yigirmata kulliy haqiqatlar bilan Janobi Haqning Haq ismiga bogʻlangan va eng kichik zihayotning eng juz'iy ehtiyojini koʻrgan va niyozini eshitgan va fe'lan javob bergan Hofizi Zuljalolning Hofiz ismi bilan mutamodiyan amallari qayd qilingan va koinotni aloqador qiladigan af'ollari u ismning kotibini kiromlari bilan yozilgan va hamma narsadan ziyoda u ismning nazari diqqatiga mazhar boʻlgan bu insonlar, albatta va albatta va har holda va hech bir shubha keltirmaski, bu yigirmata haqiqatning hukmi bilan, insonlar uchun bir hashr va nashr boʻladi va Haq ismi bilan avvalgi xizmatlarining mukofotini va qusurotining mujozotini chekadi. Va Hofiz ismi bilan juz'iy-kulliy qayd ostiga olingan har amalidan hisobga va soʻroqqa tortiladi. Va dori baqoda saodati abadiya ziyofatgohining va shaqovati doima hibsxonasining eshiklari ochiladi. Va bu olamda koʻp toifalarga qoʻmondonlik qilgan va aralashgan va ba'zan aralashtirgan bir zobit tuproqqa kirib har amalidan soʻroq qilinmaslik va uygʻottirilmaslik maqsadi bilan yotib saqlanilmaydi.

Boʻlmasa chivinning ovozini eshitib haqqi hayotini berish bilan fe'lan javob bergani holda, momaqaldiroq quvvatidagi baqoga oid hadsiz huquqi insoniyaning mazkur yigirmata haqiqatlar lisonlari bilan qilingan va arshni va farshni larzaga solgan duolarini eshitmaslik va u hadsiz huquqni zoye qilish va chivin qanotining intizomi guvohligi bilan chivin qanoti qadar isrof qilmagan bir hikmat butun u haqiqatlar bogʻlangan insoniy iste'dodotni va abadga uzangan umidlarni va orzularni va u iste'dod va orzularni quvvatlantirgan koinotning juda koʻp robitalarini va haqiqatlarini butun-butun isrof qilish shunday bir haqsizlikdir va imkon xorijida va zolimona bir xunuklikdirki, "Haq" va "Hofiz" va "Hakim" va "Jamil" va "Rahim" ismlariga shahodat qilgan butun mavjudot uni rad qiladilar. Yuz daraja mahol va ming jihat bilan imkonsizdir deydilar. Xullas, biz Xoliqimizdan hashrga doir soʻragan savolimizga Haq, Hofiz, Hakim, Jamil, Rahim ismlari javob berib deydilar: "Biz haq va haqiqat boʻlganimiz kabi va ham bizga guvohlik qilgan mavjudotning tahaqquqi kabi, hashr haqdir va muhaqqaqdir. "

Ham modomiki... Yana yozar edim, faqat quyosh kabi ma'lum boʻlganidan tugatdim. Xullas, oʻtgan misollarda va modomikilardagi moddalarga qiyosan, Janobi Haqning yuz, balki ming asmosining koinotga qaragan ismlarining har birisi, qandayki mavjudotdagi oyna va jilvalari bilan musammosini badohat bilan isbot qiladilar. Aynan shuning kabi, hashrni va dori oxiratni ham koʻrsatadilar va qat'iylik bilan isbot qiladilar.

Ham qanday Xoliqimizdan soʻragan savolimizga u Robbimiz butun farmonlari bilan va nozil qilgan butun kitoblari bilan va musammo boʻlgan aksar ismlari bilan bizga qudsiy va qat'iy javob beryapti. Aynan shuning kabi, maloikalari bilan va ularning tili bilan yana boshqa bir tarzda dediradi:

"Sizning zamoni Odamdan beri ham ruhoniylar bilan, ham bizlar bilan koʻrishishingizning yuzlab tavotur quvvatida hodisalari bor va bizning va ruhoniylarning vujudlariga va ubudiyatlariga dalolat qilgan hadsiz alomat va dalillar bor. Va biz oxirat mehmonxonalarida va ba'zi doiralarida kezganimizni, bir-birimizga mutobiq boʻlib sizning qoʻmondonlaringiz bilan koʻrishganimiz zamon aytganmiz va ham doimo aytamiz. Albatta, bu kezganimiz boqiy va mukammal mehmonxonalar va bu mehmonxonalarning orqalarida tafrish va tazyin etilgan saroylar va manzillar, hech shubhamiz yoʻqdirki, gʻoyat ahamiyatli musofirlarni u yerlarda joylashtirish uchun kutyaptilar. Sizga qat'iy bayon qilyapmiz", deya savolimizga javob beryaptilar.

Ham modomiki Xoliqimiz bizga eng buyuk muallim va eng mukammal ustoz va adashmas va adashtirmas eng toʻgʻri rahbar oʻlaroq Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamni tayin qilgan. Va eng oxirgi elchi qilib yuborgan. Biz ham ilmalyaqiyn martabasidan aynalyaqiyn va haqqalyaqiyn martabalariga taraqqiy va takammul etish uchun hamma narsadan avval bu ustozimizdan Xoliqimizdan soʻragan savolimizni soʻrashimiz lozim boʻladi. Chunki u zot Xoliqimiz tarafidan har biri bittadan nishona-i tasdiq boʻlgan ming moʻ'jizoti bilan Qur'onning bir moʻ'jizasi boʻlib Qur'onning haq va kalomulloh boʻlganini isbot qilgani kabi; Qur'on ham qirq nav i'joz bilan u zotning bir moʻ'jizasi boʻlib, Uning toʻgʻri va rasululloh ekanini isbot qilib ikkisi barobar, biri olami shahodat lisoni (butun hayotida butun anbiyo va avliyoning tasdiqlari ostida), boshqasi olami gʻayb lisoni (butun samoviy farmonlarning va koinot haqiqatlarining tasdiqlari ichida), minglab oyoti bilan da'vo va isbot qilgan haqiqati hashriyalari albatta quyosh va kunduz kabi bir qat'iylikdadir.

Ha, hashr kabi eng ajib va eng dahshatli va tavri aqlning xorijida bir masala, faqat va faqat bunday horiqo ikki ustozning darslari bilan hal qilinadi, tushuniladi.

Eski zamon paygʻambarlari ummatlariga Qur'on kabi izohot bermaganlarining sababi, u davrlar basharning badaviyat va bolalik davri boʻlishidir. Ibtidoiy darslarda izoh kam boʻladi.

Alhosil: Modomiki Janobi Haqning aksar ismlari oxiratni iqtizo etib istaydilar. Albatta, u ismlarga dalolat qilgan butun hujjatlar bir jihatdan oxiratning tahaqquqiga ham dalolat qiladilar. Va modomiki maloikalar oxiratning va olami baqoning doiralarini koʻrganliklarini xabar beryaptilar. Albatta, maloika va ruhlarning va ruhoniyotning vujud va ubudiyatlariga guvohlik qilgan dalillar, bilvosita oxiratning vujudiga ham dalolat qiladilar. Va modomiki Muhammad Alayhissalotu Vassalamning butun hayotida vahdoniyatdan soʻngra eng doimiy da'vosi va muddaosi va asosi oxiratdir. Albatta u zotning nubuvvatiga va sidqiga dalolat qilgan butun moʻ'jizalari va hujjatlari, bir jihatdan, bilvosita oxiratning tahaqquqiga va kelishiga shahodat qiladilar. Va modomiki Qur'onning toʻrtdan birisi hashr va oxiratdir va ming oyoti bilan uning isbotiga harakat qiladi va uni xabar beradi. Albatta, Qur'onning haqqoniyatiga shahodat va dalolat qilgan butun hujjatlari va dalillari va burhonlari, bilvosita oxiratning vujudiga va tahaqquqiga va ochilishiga ham dalolat va shahodat qiladilar.

Xullas qara, bu rukni iymoniy naqadar quvvatli va qat'iy boʻlganini koʻr.

Sakkizinchi Masalaning Bir Xulosasi

Yettinchida hashrni koʻp maqomotdan soʻragan boʻlar edik. Faqat Xoliqimizning ismlari bilan bergan javobi shu daraja quvvatli yaqiyn va qanoat berdiki, ortiq boshqa soʻroqlarga ehtiyoj qoldirmaganidan, u yerda tugatdik. Hozir bu masalada oxiratga iymonning ham oxirat saodatiga, ham dunyo saodatiga doir ta'minlagan foydalar va natijalaridan yuzdan biri xulosa qilinadi. Saodati uxroviyaga oid qismi, Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning izohoti boshqa hech bir bayonga ehtiyoj qoldirmagan, uni unga havola qilib va saodati dunyoviyaga oid qismning izoh jihatini Risola-i Nurga qoldirib, yolgʻiz qisqa bir xulosa bilan insonning hayoti shaxsiya va hayoti ijtimoiyasiga oid yuzlab natijalaridan uch-toʻrttasini bayon qilamiz.

Birinchisi: Inson boshqa hayvonotdan farqli oʻlaroq, xonasi bilan aloqador boʻlgani kabi, dunyo bilan aloqadordir va aqoribi bilan munosabatdor boʻlgani kabi, navi bashar bilan ham jiddiy va fitriy munosabatdordir. Va dunyoda muvaqqat baqosini orzulagani kabi, bir dori abadiyda baqosini ishq darajasida orzu qiladi. Va me'dasining gʻido ehtiyojini ta'minlashga uringani kabi, dunyo qadar keng, balki abadga qadar uzangan dasturxonlarni va gʻidolarni aql va qalb va ruh va insoniyat me'dalari uchun ta'minlashga fitratan majburdir, tirishadi. Va shunday orzulari va matlablari borki, abadiy saodatdan boshqa hech narsa ularni qoniqritmaydi. Hatto Oʻninchi Soʻzda ishorat qilingani kabi, bir zamon kichikligimda xayolimdan soʻradim: "Senga bir million yil umr va dunyo saltanati berilishini, faqat keyin adamga va hechlikka tushishni istaysanmi? Boʻlmasa boqiy, faqat oddiy va mashaqqatli bir vujudni istaysanmi?", dedim. Qaradim, ikkinchisini orzulab, birinchisidan "oh" chekdi. "Jahannam boʻlsa ham, baqo istayman", dedi.

Xullas, modomiki mohiyati insoniyaning bir xizmatkori boʻlgan quvva-i xayoliyani bu dunyo lazzatlari qoniqritmaydi. Albatta, gʻoyat jamlovchi mohiyati insoniya abadiyat bilan fitratan aloqadordir. Xullas, shu hadsiz orzu va umidlar bilan bogʻliq boʻlgani holda, sarmoyasi bir juz'iy juzi ixtiyoriy va faqri mutlaq bir insonga oxiratga iymon qay daraja quvvatli va kifoya va yetarli bir xazina, bir madori saodat va lazzat, bir madori istimdod, bir marji' va dunyoning hadsiz gʻamlariga qarshi bir madori tasalli boʻlishi shunday bir meva va foydadirki, uni qozonish yoʻlida dunyo hayotini fido qilsa, yana arzondir.

Uchinchi masalada izohlangan va Yoshlarga Rahnamoda bir hoshiya boʻlgan juda ahamiyatli bir natijadir.

Ha, har bir insonning har zamon oʻylagan eng ahamiyatli andishasi, mozoristonga kirgan oʻzining doʻstlari va aqrabolari kabi oʻsha i'domxonaga kirish holatidir. Birgina doʻsti uchun ruhini fido qilgan u bechora insonning minglab, balki millionlab, milliardlab doʻstlari abadiy bir ayriliq ichida i'dom boʻlishlarini tavahhum etib Jahannam azobidan yomonroq bir alam oʻsha oʻylash uchidan koʻringan vaqt oxiratga iymon keldi, koʻzini ochtirdi va pardani koʻtardi. "Qara", dedi. U iymon bilan qaradi. Jannat lazzatidan xabar bergan bir lazzati ruhoniyani u doʻstlari abadiy oʻlimlardan va chirishlardan xalos boʻlib, masrurona bir nuroniy olamda uni ham kutish vaziyatini mushohadasi bilan oldi. Risola-i Nurda bu natija hujjatlar bilan izohiga kifoyalanib tugatamiz.

Insonning boshqa zihayotlar ustidagi ustunligi va rutbasi esa, yuksak xislatlari va jam'iyatli iste'dodlari va kulliy ubudiyatlari va keng vujudiy doiralari e'tibori bilandir. Holbuki u inson ham ma'dum, ham oʻlik, ham qorongʻilik boʻlgan oʻtmish va kelajak zamonlarining oʻrtasida siqilgan bir qisqa zamon boʻlgan hozirgi vaqtning miqyosi bilan, oʻlchovi bilan hamiyati, muhabbati, qardoshligi, insoniyligi kabi xislatlar oladi.

Masalan, oldin tanimagan va ayrilgandan keyin ham hech koʻrolmaydigan otasini, ukasini, xotinini, millatini va vatanini sevadi, xizmat qiladi. Va toʻliq sadoqatga va ixlosga kamdan-kam muvaffaq boʻlishi mumkin. U nisbatda kamoloti va xislatlari kichrayadi. Hayvonlarning eng ulviysi emas, balki aksiga aql jihati bilan eng bechorasi va pasti boʻlish vaziyatiga tushish paytida oxiratga iymon yordamga yetishadi. Mozor kabi tor zamonini oʻtmish va kelajak zamonlarini ichiga olgan juda keng bir zamonga aylantiradi. Va dunyo qadar, balki azaldan abadga qadar bir doira-i vujud koʻrsatadi. Otasini dori saodatda va olami arvohda ham otalik munosabati bilan va ukasini to abadga qadar uxuvvatini oʻylashi bilan va xotinini Jannatda ham eng goʻzal bir rafiqa-i hayoti boʻlganini bilishi jihati bilan sevadi, hurmat qiladi, marhamat etadi, yordam beradi. Va u katta va keng doira-i hayotda va vujuddagi munosabatlar uchun boʻlgan ahamiyatli xizmatlarni dunyoning qiymatsiz ishlariga va juz'iy gʻarazlariga va manfaatlariga vosita qilmaydi. Jiddiy sadoqatga va samimiy ixlosga muvaffaq boʻlib, kamoloti va axloqlari u nisbatda, darajasiga koʻra, yuksalishni boshlaydi. Insoniyati yuksaladi. Hayot lazzatida chumchuqqa yetishmagan u inson butun hayvonot ustida koinotning eng muntahob va baxtiyor bir musofiri va Sohibi Koinotning eng mahbub va maqbul bir abdi boʻlishidir. Bu natija ham Risola-i Nurda hujjatlar bilan izohiga kifoyalanib tugatildi.

Toʻrtinchi bir foydasiki, insonning hayoti ijtimoiyasiga qaraydi.

Risola-i Nurdan Toʻqqizinchi Shuada bayon qilingan u natijaning bir xulosasi shudir:

Navi insonning toʻrtdan birini tashkil qilgan bolalar oxirat iymoni bilan insonday yashay oladilar va insoniyatning iste'dodlarini tashiy oladilar. Boʻlmasa aliym andishalar ichida oʻzini uxlattirish va unuttirish uchun bolalar oʻyinchoqlari bilan, yaramas bir hayot bilan yashaydilar. Chunki har vaqt atrofida u kabi bolalarning oʻlishi bilan uning nozik aqlida va kelajakda uzun orzularni tashigan zaif qalbida va muqovamatsuz ruhiga shunday bir ta'sir qiladiki, hayotni va aqlni u bechoraga uskuna-i azob va iskanja qiladigan zamonda, oxirat iymonining darsi bilan, koʻrmaslik uchun oʻyinchoqlar ostida ulardan saqlangan u andishalar oʻrniga bir sevinch va mamnuniyat his qilib deydi: "Bu ukam yoki oʻrtogʻim oʻldi, Jannatning bir qushi boʻldi. Bizdan yanada yaxshi zavq qiladi, kezadi. Va volidam oʻldi, faqat rahmati Ilohiyaga ketdi, yana meni Jannatda quchogʻiga olib erkalaydi va men ham u shafqatli onajonimni koʻraman", deb insoniyatga loyiq bir tarzda yashay oladi.

Ham insonning toʻrtdan birini tashkil qilgan keksalar yaqinda hayotlarining soʻnishiga va tuproqqa kirishlariga va goʻzal va sevimli dunyolarining yopilishiga qarshi tasallini faqat va faqat oxirat iymonida topa oladilar. Boʻlmasa u marhamatli muhtaram otalar va fidokor shafqatli onalar shunday bir vovaylo-i ruhiy va bir dagʻdagʻa-i qalbiy chekardilarki, dunyo ularga ma'yusona bir zindon va hayot iskanjali bir azob boʻlar edi. Faqat oxirat iymoni ularga deydi: "Tashvishlanmang, sizning abadiy bir yoshligingiz bor, keyingi va porloq bir hayot va nihoyatsiz bir umr sizni kutyapti. Va yoʻqotgan avlodingiz va qarindoshlaringiz bilan sevinchlar bilan koʻrishasiz. Va qilgan barcha yaxshiliklaringiz muhofaza qilingan, mukofotlarini koʻrasiz" deya, iymoni oxirat ularga shunday bir tasalli va inshiroh beradiki, har birining yuz keksalik birdan boshlarida toʻplansa, ularni ma'yus qilmaydi.

Navi insonning uchdan birini tashkil qilgan yoshlar, havasotlari gʻalayonda, hissiyotga magʻlub, jur'atkor aqllarini har vaqt boshlariga olmagan u yoshlar oxirat iymonini yoʻqotsalar va Jahannam azobini eslamasalar, hayoti ijtimoiyada ahli nomusning moli va irzi va zaif va keksalarning rohati va haysiyati tahlikada qoladi. Ba'zi bir daqiqa lazzat uchun bir mas'ud xonadonning saodatini mahv etadi va bu kabi hibsda toʻrt-besh yil azob chekadi, yirtqich bir hayvon hukmiga oʻtadi. Agar iymoni oxirat uning yordamiga kelsa, tezda aqlini boshiga oladi. "Garchi hukumat aygʻoqchilari meni koʻrmayaptilar va men ulardan saqlana olaman, faqat Jahannam kabi bir zindoni boʻlgan bir Podshohi Zuljalolning maloikalari meni koʻryaptilar va yomonliklarimni qayd qilyaptilar. Men sohibsiz emasman va vazifador bir yoʻlovchiman. Men ham ular kabi keksa va zaif boʻlaman" deya birdan zulman tajovuz qilish istagan odamlarga qarshi bir shafqat, bir hurmat his qilishni boshlaydi. Bu ma'noning ham Risola-i Nurda burhonlari bilan izohiga kifoyalanib tugatamiz.

Ham navi basharning ahamiyatli bir qismi xastalar va mazlumlar va biz kabi musibatzadalar va faqirlar va ogʻir jazo olgan mahbuslar, agar iymoni oxirat ularning yordamiga yetishmasa, har vaqt xastalikning eslatishi bilan koʻzining oldiga kelgan oʻlim va intiqomini ololmagan va nomusini qoʻlidan qutqarolmagan zolimning magʻrurona ihonati va katta musibatlarda behuda molini, avlodini yoʻqotish bilan kelgan aliym ma'yusiyatni va bir-ikki daqiqa yoki bir-ikki soat zavq sababli besh-oʻn yil bunday bir hibs azobini chekishdan kelgan gʻamgin siqilish, albatta u bechoralarga dunyoni zindon va hayotni bir iskanjali azobga aylantiradi. Agar oxiratga iymon yordamlariga yetishsa, birdan ular nafas oladilar. Siqilishlari, ma'yusiyatlari va andishalari va intiqom hiddatlari daraja-i iymoniga koʻra qisman va ba'zan tamoman zoil boʻladi.

Hatto deyishim mumkinki: Mening va bir qism qardoshlarimning bu sababsiz hibsimizda va dahshatli musibatimizda, agar iymoni oxirat yordam bermasa edi, bir kun chidash oʻlim qadar ta'sir qilib bizni hayotdan voz kechishga yoʻnaltirar edi. Faqat hadsiz shukr boʻlsin, mening jonim qadar sevgan juda koʻp qardoshlarimning bu musibatdan kelgan alamlarini ham chekkanim va koʻzim qadar sevganim minglab Risola-i Nur risolalari va mening zarrin va bezalgan va juda qiymatdor kitoblarimning ziyonlari va yigʻlashlaridan taassuflarini chekkanim va eskidan beri oz bir ihonatni va tahakkumni koʻtarolmaganim holda, sizni qasam bilan ishontirib aytamanki: Iymoni bil-oxirat nuri va quvvati menga shunday bir sabr va bardosh va tasalli va matonat, balki mujohidona, foydali bir imtihon darsida kattaroq mukofotni qozonish uchun bir shavq berdiki, men bu risolaning boshida deganim kabi, oʻzimni Madrasa-i Yusufiya unvoniga loyiq bir goʻzal va xayrli bir madrasada deb bilaman. Ora-sira kelgan xastaliklar va keksalikdan nash'at etgan injiqliklar boʻlmasa edi, mukammal va rohati qalb bilan darslarim bilan koʻproq mashgʻul boʻlar edim. Nima boʻlganda ham... bu maqom munosabati bilan mavzudan chetga chiqildi, aybga buyurmaysiz.

Ham har insonning kichik bir dunyosi, balki kichik bir Jannati ham oʻz oilasidir. Agar iymoni oxirat oʻsha oilaning saodatida hukm qilmasa, u oila a'zolari, har biri shafqat va muhabbat va aloqadorligi darajasida aliym andishalar va azoblar chekadi. U Jannati Jahannamga aylanadi. Va yoxud muvaqqat vaqtichoqliklar va safohatlar bilan aqlini aldatib uxlatadi. Tuyaqush kabi ovchini koʻradi, qocholmaydi, ucholmaydi. Boshini qumga suqadi, toki koʻrinmasin, boshini gʻaflatga suqadi, toki oʻlim va zavol va firoq uni koʻrmasin. Devonalarcha, muvaqqat, ibtoli his navidan bir chora topadi. Chunki masalan: Volida ruhini fido qilgan avlodini doimo tahlikalarga ma'ruz koʻrishi bilan titraydi. Va padarini va ukasini yoʻq boʻlmagan balolardan qutqarolmagan avlodlar, doimo bir gʻam, bir qoʻrqoqlik his qiladi. Bunga qiyosan, bu sertashvish, qarorsiz hayoti dunyoviyada u mas'ud deb oʻylangan oila hayoti koʻp jihatlar bilan saodatini yoʻqotadi va qisqagina bir hayotdagi munosabat va yaqinlik ham haqiqiy sadoqatni va samimiy ixlosni va gʻarazsiz bir xizmatni va muhabbatni bermaydi. Axloq u nisbatda kichrayadi, balki sukut etadi. Agar oxiratga iymon u xonadonga kirsa, birdan nurlantiradi, oralaridagi munosabat va shafqat va yaqinlik va muhabbat qisqa bir zamon oʻlchovi bilan emas, balki dori oxiratda saodati abadiyada ham u munosabatlarning davomi oʻlchovi bilan samimiy hurmat qiladi, sevadi, shafqat etadi, sadoqat koʻrsatadi, qusurlariga qaramaslik kabi axloqi yuksaladi. Haqiqiy insoniyat saodati u xonadonda boshlaydi inkishofni. Bu ma'no ham hujjatlar bilan Risola-i Nurda bayoniga binoan tugatildi.

Ham har bir shahar oʻz aholisiga keng bir xonadondir. Agar iymoni oxirat u katta oila afrodida hukm qilmasa, goʻzal axloqning asoslari boʻlgan ixlos, samimiyat, fazilat, hamiyat, fidokorlik, rizo-i Ilohiy, savobi uxroviy oʻrniga gʻaraz, manfaat, soxtakorlik, xudgamlik, tasannu, riyo, pora, aldatish kabi hollar maydon oladi. Zohiriy osoyishtalik va insoniyat ostida anarxistlik va vahshat ma'nolari hukm suradi, u hayoti shahriya zaharlanadi. Bolalar yaramaslikni, yoshlar sarxushlikni, kuchlilar zulmni, keksalar yigʻlashni boshlaydilar.

Bunga qiyosan, mamlakat ham bir xonadondir va vatan ham bir milliy oilaning xonadonidir. Agar iymoni oxirat bu keng xonadonlarda hukm sursa, birdan samimiy hurmat va jiddiy marhamat va porasiz muhabbat va yordam va hiylasiz xizmat va muosharat va riyosiz ehson va fazilat va anoniyatsiz buyuklik va maziyat u hayotda inkishofni boshlaydi. Bolalarga deydi: "Jannat bor, yaramaslikni tashla". Qur'on darsi bilan tamkin beradi. Yoshlarga deydi: "Jahannam bor, sarxushlikni tashla". Aqlni boshlariga keltiradi. Zolimga deydi: "Shiddatli azob bor, ta'zir yeysan". Adolatga boshini egdiradi. Keksalarga deydi: "Sening qoʻlingdan chiqqan butun saodatlaringdan juda yuksak va doimiy bir uxroviy saodat va yangi, boqiy bir yoshlik seni kutyaptilar. Ularni qozonishga harakat qil". Yigʻlashini kulishga aylantiradi. Bularga qiyosan juz'iy va kulliy har bir toifada husni ta'sirini koʻrsatadi, nurlantiradi. Navi basharning hayoti ijtimoiysi bilan aloqador boʻlgan jamiyatshunoslar va axloqshunoslarning quloqlari jaranglasin! Xullas, iymoni oxiratning minglab foydalaridan ishorat qilganimiz besh-olti namunalariga boshqalari qiyos qilinsa, qat'iy tushuniladiki, ikki jahonning va ikki hayotning madori saodati yolgʻiz iymondir.

Risola-i Nurda Yigirma Sakkizinchi Soʻzda va boshqa risolalarida hashrning jismoniyati jihatidan kelgan zaif shubhalarga quvvatli javoblari bilan kifoyalanib bu yerda yolgʻiz bir qisqa ishorat bilan deymizki: Asmo-i Ilohiyaning eng jam'iyatli oynasi jismoniyatdadir. Va xilqati koinotdagi maqosidi Ilohiyaning eng boyi va faol markazi jismoniyatdadir. Va ehsonoti Rabboniyaning eng koʻp turlari va rang-baranglari jismoniyatdadir. Va basharning ehtiyojot tillari bilan Xoliqiga qarshi duolarining va tashakkurotining eng kasratli danaklari yana jismoniyatdadir. Ma'naviyat va ruhoniyot olamlarining eng turli-tuman urugʻlari yana jismoniyatdadir. Bularga qiyosan, yuzlab kulliy haqiqatlar jismoniyatda yigʻilganidan, Xoliqi Hakim zamin yuzida jismoniyatni koʻpaytirish va mazkur haqiqatlarga mazhar aylash uchun shunday sur'atli va dahshatli bir faoliyat bilan toʻda-toʻda orqasiga mavjudotga vujud kiydiradi, u mashharga yuboradi. Keyin ularni tarhis etadi, boshqalarini yuboradi. Mutamodiyan koinot fabrikasini ishlattiradi. Jismoniy mahsulotni toʻqib, zaminni oxiratga va Jannatga bir koʻchatzor bogʻi hukmiga keltiradi. Hatto insonning jismoniy me'dasini mamnun qilish uchun u me'daning hol tili bilan baqosiga doir duosini kamoli ahamiyat bilan tinglab qabul qilib fe'lan javob berish uchun hadsiz va hisobsiz va yuz minglab tarzlarda va minglab turli-tuman lazzatlarda gʻoyat san'atli taomlarni va gʻoyat qiymatli ne'matlarni jismoniyatga ihzor etish, badohat bilan va shaksiz koʻrsatadiki, dori oxiratda Jannatning eng koʻp va eng mutanavvi' lazzatlari jismoniydir. Va saodati abadiyaning eng ahamiyatli va hamma istagan va unsiyat etgan ne'matlari jismoniydir.

Ajabo, hech bir jihati ehtimoli va imkoni bormiki, bu oddiy me'daning hol tili bilan baqo duosini qabul qilib nihoyatsiz moʻ'jizotli moddiy taomlar bilan uni minnatdor qilib, har vaqt tasodifsiz, qasdiy oʻlaroq fe'lan javob bergan bir Qodiri Rahim, bir Alimi Karim koinotning eng ahamiyatli natijasi va arzning xalifasi va u Xoliqning guzidasi va parastishkori boʻlgan navi insonning insoniyat me'da-i kubrosi bilan kulliy va yuksak va doimo orzu qilgan va unsiyat etgan va fitratan istagan jismoniy lazzatlarni dori baqoda berilishiga doir hadsiz umumiy duolari qabul boʻlmasin va hashri jismoniy bilan fe'lan javob berilmasin, uni abadiy minnatdor qilmasin. Goʻyo chivinning ovozini eshitsin, momaqaldiroqni eshitmasin. Va oddiy bir askarning kamoli ahamiyat bilan tajhizotiga qarasin, qoʻshinga hech qaramasin, ahamiyat bermasin. Bu yuz daraja mahol va botildir. Ha,

oyatining sarohati qat'iyasi bilan: Inson eng ziyoda unsiyat etgan va dunyoda namunasini totgan jismoniy lazzatlarni Jannatga loyiq bir tarzda koʻradi, totadi. Va lison, koʻz va quloq kabi a'zolar qilgan xolis shukrlar va xususiy ibodatlarning mukofotlari a'zolarga maxsus jismoniy lazzatlar bilan beriladi. Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon shu daraja jismoniy lazzatlarni sarih bir suratda bayon qiladiki, boshqa ta'villar bilan ma'noyi zohiriyni qabul qilmaslik imkon xorijidadir. Xullas, iymoni oxiratning mevalari va natijalari koʻrsatyaptilarki, qandayki a'zoyi insoniydan me'daning haqiqati va ehtiyojoti taomlarning vujudiga qat'iy dalolat qiladi, shunga oʻxshab insonning haqiqati va kamoloti va fitriy ehtiyojoti va abadiy orzulari va iymoni oxiratning mazkur natija va foydalarini istagan haqiqatlari va iste'dodlari yanada qat'iy boʻlib oxiratga va Jannatga va jismoniy boqiy lazzatlarga dalolat va tahaqquqlariga shahodat qilgani kabi, bu koinotning haqiqati kamoloti va ma'nodor takviniy oyoti va insoniyatning mazkur haqiqatlar bilan aloqador butun haqiqatlari dori oxiratning vujudiga va tahaqquqiga va hashrning kelishiga va Jannat va Jahannamning ochilishiga dalolat va shahodat qilganlarini Risola-i Nur ajzolari va ayniqsa Oʻninchi va Yigirma Sakkizinchi (Ikki Maqomi), Yigirma Toʻqqizinchi Soʻzlar va Toʻqqizinchi Shua va Munojot Risolalari hujjatlar bilan porloq va shubha qoldirmaydigan bir tarzda isbotlaganlar. Ularga havola qilib bu uzun qissani tugatamiz.

Jahannamga doir bayonoti Qur'oniya shu qadar ochiq va zohirdirki, boshqa izohotga ehtiyoj qoldirmagan. Yolgʻiz bir-ikki zaif shubhani ketkazadigan ikki-uch nuktani, tafsilini Risola-i Nurga havola qilib, gʻoyat qisqa bir xulosasini bayon qilamiz.

Birinchi nukta: Jahannam fikri oʻtgan iymon mevalarining lazzatlarini qoʻrquvi bilan qochirmaydi. Chunki hadsiz rahmati Rabboniya u qoʻrqqan odamga deydi: Menga kel, tavba eshigi bilan kir. Toki Jahannamning vujudi qoʻrqitish emas, balki senga Jannatning lazzatlarini toʻliq bildirsin va sening va huquqlariga tajovuz qilingan hadsiz maxluqotning intiqomlarini olsin, sizni quvontirsin. Agar sen zalolatda boʻgʻilib chiqolmayotgan boʻlsang, yana Jahannamning vujudi ming daraja i'domi abadiydan xayrlidir va kofirlarga ham bir navi marhamatdir. Chunki inson, hatto bolali hayvonot ham, aqrabosining va avlodining va ahbobining lazzatlari bilan va saodatlari bilan lazzatlanadi, bir jihatdan mas'ud boʻladi. Shu holda sen, ey mulhid, zalolating e'tibori bilan yo i'domi abadiy bilan adamga tushasan yoki Jahannamga kirasan! Sharri mahz boʻlgan adam esa, sening butun sevganlaring va saodatlari bilan mamnun va bir daraja mas'ud boʻlganing umum aqrabo va asl va nasling sen bilan barobar i'dom boʻlishidan, minglab daraja Jahannamdan ziyoda sening ruhingni va qalbingni va mohiyati insoniyangni yondiradi. Chunki Jahannam boʻlmasa, Jannat ham boʻlmaydi. Hamma narsa sening kufring bilan adamga tushadi. Agar sen Jahannamga kirsang, vujud doirasida qolsang, sen sevganlaring va aqrabolaring yo Jannatda mas'ud yoki vujud doiralarida bir jihatdan marhamatlarga mazhar boʻladilar. Demak, har holda Jahannamning vujudiga tarafdor boʻlish senga lozimdir. Jahannamga qarshi boʻlish, adamga tarafdor boʻlishdirki, hadsiz doʻstlaring saodatlarining yoʻq boʻlishiga tarafdorlikdir. Ha, Jahannam esa, xayri mahz boʻlgan doira-i vujudning Hakimi Zuljalolining hakimona va odilona bir hibsxona vazifasini bajargan dahshatli va jalolli bir mavjud oʻlkasidir. Hibsxona vazifasini ham bajarish bilan barobar boshqa juda koʻp vazifalari bor. Va juda koʻp hikmatlari va olami baqoga oid xizmatlari bor. Va zaboniy kabi juda koʻp zihayotning jaloldorona maskanlaridir.

Ikkinchi nukta: Jahannamning vujudi va shiddatli azobi hadsiz rahmatga va haqiqiy adolatga va isrofsiz, mezonli hikmatga ziddiyati yoʻqdir. Balki rahmat va adolat va hikmat uning vujudini istaydilar. Qanday qilib ming ma'sumlarning huquqini toptagan bir zolimni jazolantirish va yuz mazlum hayvonlarni parchalagan bir yirtqichni oʻldirish adolat ichida mazlumlarga ming rahmatdir. Va u zolimni avf etish va yirtqichni qoʻyib yuborish birgina keraksiz marhamatga muqobil yuzlab bechoralarga yuzlab marhamatsizlikdir. Aynan shuning kabi; Jahannam hibsiga kirganlardan boʻlgan kofiri mutlaq kufri bilan ham asmo-i Ilohiyaning huquqiga inkor bilan tajovuz, ham u asmoga shahodat qilgan mavjudotning guvohliklarini takzib bilan huquqlariga tajovuz va maxluqotning u asmoga qarshi tasbehkorona yuksak vazifalarini inkor qilish bilan huquqlariga tajovuz va koinotning gʻoya-i xilqati va bir sababi vujudi va baqosi boʻlgan tazohuri rububiyati Ilohiyaga qarshi ubudiyatlar bilan muqobalalarini va oynadorliklarini takzib bilan huquqiga bir navi tajovuz qilish jihati bilan shunday azim bir jinoyat, bir zulmdirki, avfga qobiliyati qolmaydi.

oyatining tahdidiga mustahaq boʻladi. Uni Jahannamga otmaslik bir nooʻrin marhamatga muqobil huquqlariga hujum qilingan hadsiz da'vochilarga hadsiz marhamatsizliklar boʻladi. Xullas, u da'vochilar Jahannamning vujudini istaganlari kabi, izzati jalol va azamati kamol ham qat'iy istaydilar.

Ha, qandayki bir daydi osiy va raiyatga tajovuz qilgan bir odam u yerning izzatli hokimiga desa: "Meni hibsga otolmaysan va qilolmaysan" deb izzatiga tegilsa, albatta u shaharda hibs boʻlmasa ham, u adabsiz uchun bir hibs quradi, uni ichiga otadi. Aynan shuning kabi, kofiri mutlaq kufri bilan izzati jaloliga shiddat bilan tegiladi. Va azamati qudratiga inkor bilan tegdiradi . Va kamoli rububiyatiga tajovuzi bilan ta'sir koʻrsatadi. Albatta, Jahannamning juda koʻp vazifalar uchun juda koʻp keltirib chiqargan sabablari va vujudining hikmatlari boʻlmasa ham, unday kofirlar uchun bir Jahannamni yaratish va ularni ichiga otish u izzat va jalolning sha'nidir.

Ham mohiyati kufr ham Jahannamni bildiradi. Ha, qandayki iymonning mohiyati agar tajassum etsa, lazzatlari bilan bir Jannati xususiya shakliga kira oladi va Jannatdan bu nuqtadan yashirin xabar beradi. Aynan shuning kabi, Risola-i Nurda dalillari bilan isbot va boshdagi masalalarda ham ishorat qilinganki, kufrning va ayniqsa kufri mutlaqning va nifoqning va irtidodning shunday zim-ziyo va dahshatli alamlari va ma'naviy azoblari bor.. agar tajassum etsa, u murtad odamga bir xususiy Jahannam boʻladi. Va katta Jahannamdan bu jihatdan yashirin xabar beradi. Va bu koʻchatzor dunyo ekinzoridagi haqiqatchalar oxiratda boshoq chiqarishlari nuqtasidan bu zaharli urugʻ u zaqqum daraxtiga ishorat qiladi. "Men uning bir mevasiman" deydi. "Va meni qalbida tashigan badbaxt uchun u zaqqum daraxtining bir xususiy namunasi mening mevam boʻladi."

Modomiki kufr hadsiz huquqqa bir tajovuzdir, albatta hadsiz bir jinoyatdir. Demak, hadsiz bir azobga haqdor qiladi. Modomiki bir daqiqa qatl oʻn besh yil jazoda (sakkiz millionga yaqin daqiqada) hibs azobini chekishini adolati bashariya qabul qilib foydaga va huquqi ommaga muvofiq koʻradi. Albatta, bir kufr ming qatl qadar boʻlishi jihati bilan, bir daqiqa kufri mutlaq uchun sakkiz milliardga yaqin daqiqalarda azob chekishi u qonuni adolatga muvofiq kelyapti. Bir yil umrini u kufrda oʻtkazgan ikki trillion sakkiz yuz sakson milliardga yaqin daqiqa azobga haqdor va

sirriga mazhar boʻladi. Nima boʻlganda ham...

Qur'oni Hakimning Jannat va Jahannam haqidagi moʻ'jizona izohoti va Qur'onning tafsiri va undan kelgan Risola-i Nurning Jannat va Jahannamning vujudlariga doir hujjatlari ortiq boshqa bayonga ehtiyoj qoldirmaganlar.

kabi juda koʻp oyatlarning va boshda Rasuli Akram (S.A.V.) va umum paygʻambarlar va ahli haqiqatning har vaqt duolarida eng ziyoda

va vahiy va shuhudga binoan ularga koʻra qat'iylik kasb etgan Jahannamdan bizni hifz ayla deyishlari koʻrsatadiki, navi basharning eng katta masalasi Jahannamdan qutulmoqdir. Va koinotning juda ham ahamiyatli va muazzam va dahshatli bir haqiqati Jahannamdirki, bir qism ahli shuhud va kashf va tahqiq uni mushohada etadilar. Va bir qismi tarashshuhotini va soyalarini koʻradilar, dahshatidan faryod qiladilar. "Bizni undan qutqar" deydilar.

Ha, bu koinotda xayr-shar, lazzat-alam, ziyo-zulmat, issiqlik-sovuqlik, goʻzallik-xunuklik, hidoyat-zalolat bir-biriga qarshi kelishi va ichiga kirishi juda buyuk bir hikmat uchundir. Chunki shar boʻlmasa, xayr bilinmaydi. Alam boʻlmasa, lazzat tushunilmaydi. Zulmatsiz ziyoning ahamiyati boʻlmaydi. Sovuq bilan haroratning darajalari tahaqquq etadi. Xunuklik bilan husnning bitta haqiqati ming haqiqat boʻladi va minglab tur husn martabalari vujud topadi. Jahannamsiz Jannatning juda koʻp lazzatlari yashirin qoladi. Bularga qiyosan, hamma narsa bir jihatdan ziddi bilan bilinishi mumkin. Va birgina haqiqati unib chiqib koʻp haqiqatlar boʻladi. Modomiki bu chalkash mavjudot dori foniydan dori baqoga oqib ketyapti; albatta qandayki xayr, lazzat, nur, goʻzallik, iymon kabi narsalar Jannatga oqadi. Xuddi shuning kabi, shar, alam, qorongʻilik, xunuklik, kufr kabi zararli moddalar Jahannamga yogʻadi. Va bu mutamodiyan chayqalgan koinotning oqimlari u ikki hovuzga oqib tushadi. Karomatli Yigirma Toʻqqizinchi Soʻzning oxiridagi ramzli nuktalariga havola qilib tugatamiz.

Ey bu Madrasa-i Yusufiyada mening darsdoshlarim! Bu dahshatli hibsi abadiydan qutulishning osoni, chorasi; bu dunyoviy hibsimizdan istifoda etib qoʻlimiz majburiyat bilan yetishmagan koʻp gunohlardan qutulganimiz bilan barobar, eski gunohlardan tavba qilib, farzlarimizni ado qilib, har bir soat bu hibsdagi umrimizni bir kun ibodat hukmiga keltirish bilan abadiy hibsdan najotimiz va u nuroniy Jannatga kirishimiz uchun eng yaxshi bir fursatdir. Bu fursatni qoʻldan chiqarib yuborsak, dunyomiz yigʻlagani kabi oxiratimiz ham yigʻlaydi.

ta'zirini yeymiz.

Bu maqom yozilgan zamon Qurbon Bayrami keldi.

lar bilan navi basharning beshdan birisiga, uch yuz million insonlarga birdan اَللّٰهُ اَكْبَرُ dedirishi ulkan kura-i arz kattaligi nisbatida اَللّٰهُ اَكْبَرُ kalima-i qudsiyasini samovotdagi sayyorot hamrohlariga eshittirayotganday, yigirma mingdan ziyod hojilarning Arafotda va Iydda barobar birdan اَللّٰهُ اَكْبَرُ deyishlari Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning bir ming uch yuz yil oldin ol va sahobalari bilan aytgan va amr qilgan اَللّٰهُ اَكْبَرُ kalomining bir navi aks sadosi boʻlib rububiyati Ilohiyaning

azamati unvoni bilan kulliy tajalliysiga qarshi keng va kulliy bir ubudiyat bilan bir muqobaladir deya taxayyul va his va qanoat qildim.

Ajabo, bu kalomi qudsiyning bizning masalamiz bilan ham munosabati bormi deya taxattur etdim. Birdan xotirga keldiki, boshda bu kalom boʻlib boshqa boqiyoti solihot unvonini tashigan سُبْحَانَ اللّٰهِ va ‌اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ va لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ kabi shao'irdan koʻp kalomlar juz'iy va kulliy masalamizni ixtor va tahaqquqiga ishorat qiladilar. Masalan, اَللّٰهُ اَكْبَرُ ning bir vajhi ma'nosi, Janobi Haqning qudrati va ilmi hamma narsadan ham buyukdir, hech bir narsa doira-i ilmidan chiqolmaydi, tasarrufi qudratidan qocholmaydi va qutulolmaydi. Va qoʻrqqanimiz eng buyuk narsalardan yanada buyukdir. Demak, hashrni keltirishdan va bizni adamdan qutqarishdan va saodati abadiyani berishdan yanada buyukdir. Har ajib va tavri aqlning xorijidagi hamma narsadan yanada buyukdirki,

oyatining sarohati qat'iyasi bilan navi basharning hashri va nashri birgina nafsning ijodi qadar u qudratga oson boʻladi. Bu ma'no e'tibori bilandirki, zarbulmasal hukmida buyuk musibatlarga va buyuk maqsadlarga qarshi hamma "Alloh buyukdir, Alloh buyukdir" deydi.. oʻziga tasalli va quvvat va nuqta-i istinod qiladi.

Ha, qandayki Toʻqqizinchi Soʻzda bu kalima ikki oʻrtogʻi bilan butun ibodotning mundarijasi boʻlgan namozning urugʻlari va xulosalari va ichida va tasbehotida takror bilan namozning ma'nosini taqviya uchun

uch muazzam haqiqatlarga va insonning koinotda koʻrgan madori hayrat, madori shukron va madori azamat va kibriyo, ajib va goʻzal va buyuk, juda koʻp favquloda narsalardan olgan hayrat va lazzat va haybatdan nash'at etgan savollariga juda quvvatli javob bergani kabi, Oʻn Oltinchi Soʻzning oxirida izohlangan shu: Qandayki bir askar, bayramda bir mushir bilan barobar huzuri podshohga kiradi, boshqa vaqtda zobitining maqomi bilan uni taniydi. Aynan shuning kabi, har odam hajda bir daraja valiylar kabi Janobi Haqni

unvoni bilan tanishni boshlaydi. Va u kibriyo martabalari qalbiga ochilgan sari, ruhini istilo qilgan mukarrar va otashin hayrat savollariga yana اَللّٰهُ اَكْبَرُ takrori bilan umumiga javob bergani kabi, Oʻn Uchinchi Lam'aning oxirida izohi boʻlgan, shaytonlarning eng ahamiyatli dasisalarini ildizi bilan kesib javobi qat'iy bergan yana اَللّٰهُ اَكْبَرُ boʻlgani kabi, bizning oxirat haqidagi savolimizga ham qisqa, faqat quvvatli javob bergani kabi, اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ jumlasi ham hashrni ixtor etib istaydi. Bizga deydi: "Ma'nom oxiratsiz boʻlmaydi. Chunki azaldan abadga qadar har kimdan va har kimga qarshi butun hamd va shukr Unga maxsusdir, ifoda qilganimdan, butun ne'matlarning boshi va ne'matlarni haqiqiy ne'mat qilgan va butun zishuurni adamning hadsiz musibatlaridan qutqargan yolgʻiz saodati abadiya boʻlishi mumkin. Va mening u kulliy ma'nomga muqobala etadi".

Ha, har moʻ'min namozlardan soʻng har kun hech boʻlmasa bir yuz ellikdan ziyod

shar'an deyishi va ma'nosi ham azaldan abadga qadar bir hadsiz keng hamd va shukrni ifoda qilishi, faqat va faqat saodati abadiyaning va Jannatning oldindan berilgan bir narxi va muajjal bir bahosidir. Va dunyoning qisqa va foniy alamlar bilan aralashgan boʻlgan ne'matlariga xos boʻlmaydi va maxsus emas va ularga ham abadiy ne'matlarga vasila boʻlishlari jihati bilan qaraydi, shukr qiladi.

سُبْحَانَ اللّٰهِ kalima-i qudsiyasi esa, Janobi Haqni sherikdan, qusurdan, nuqsoniyatdan, zulmdan, ojizlikdan, marhamatsizlikdan, ehtiyojdan va aldatishdan va kamol va jamol va jaloliga muxolif boʻlgan butun qusurotdan taqdis va tanzih etish ma'nosi bilan saodati abadiyani va jalol va jamol va kamoli saltanatining haybatiga mador boʻlgan dori oxiratni va undagi Jannatni ixtor etib dalolat va ishorat qiladi. Boʻlmasa, sobiqan isbot qilgani kabi, saodati abadiya boʻlmasa, ham saltanati, ham kamoli, ham jalol, ham jamol, ham rahmati qusur va nuqson dogʻlari bilan bulgʻangan boʻladilar.

Xullas, bu uch qudsiy kalimalar kabi, بِسْمِ اللّٰهِ va لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ va boshqa kalimoti muboraka, har biri arkoni iymoniyaning bittadan urugʻi va bu zamonda kashf etilgan goʻsht xulosasi va shakar xulosasi kabi, ham arkoni iymoniyaning, ham Qur'on haqiqatlarining xulosalari va bu uchi namozning urugʻlari boʻlganliklari kabi, Qur'onning ham urugʻlari va porloq bir qism suralarning boshlarida olmos kabi koʻrinishlari va koʻp sunuhoti tasbehotda boshlangan Risola-i Nurning ham haqiqiy ma'danlari va asoslari va haqiqatlarining urugʻlaridirlar. Va valoyati Ahmadiya va ubudiyati Muhammadiya (Alayhissalotu Vassalam) jihatidan shunday bir doira-i zikrda, namozdan keyingi tasbehotda bir tariqati Muhammadiyaning (S.A.V.) virdidirlarki, har namoz vaqtida yuz milliondan ziyoda moʻ'minlar barobar u halqa-i kubro-i zikrda, qoʻllarida tasbehlar سُبْحَانَ اللّٰهِ oʻttiz uch, اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ oʻttiz uch, اَللّٰهُ اَكْبَرُ oʻttiz uch marta takror qiladilar.

Xullas, bunday gʻoyat muhtasham bir halqa-i zikrda, sobiqan bayon qilganimiz kabi, ham Qur'onning, ham iymonning, ham namozning xulosalari va urugʻlari boʻlgan oʻsha uch kalima-i muborakani namozdan soʻng oʻttiz uch marta oʻqish naqadar qimmatbaho va savobli boʻlganini albatta tushundingiz.

Bu risolaning boshida Birichi Masalasi namozga doir goʻzal bir dars boʻlgani kabi, hech oʻylamaganim holda, xuddi ixtiyorsiz boʻlib, uning oxiri ham namoz tasbehotiga doir ahamiyatli bir dars boʻldi.

Toʻqqizinchi Masala

Bu oyati ajma' va a'lo va akbarning bir kulliy va uzun nuktasini bayon qilishga bir dahshatli ma'naviy savol va bir azamatli va Ilohiy bir ne'matning inkishofidan nash'at etgan bir hol sababiyat berdilar. Shundayki: Ma'nan ruhga keldi; nima uchun bir juz'iy haqiqati iymoniyani inkor qilgan kofir boʻladi va qabul qilmagan musulmon boʻlmaydi? Demak, Alloh va oxiratga iymon bir quyosh kabi u qorongʻilikni ketkazishi lozim boʻladi. Ham nima uchun bir rukn va haqiqati iymoniyani inkor qilgan murtad boʻladi, kufri mutlaqqa tushadi va qabul qilmagan Islomiyatdan chiqadi? Holbuki boshqa arkoni iymoniyaga iymoni boʻlsa, uni kufri mutlaqdan qutqarishi lozim boʻladi?

Aljavob: Iymon olti rukndan chiqqan shunday bir vahdoniy haqiqatdirki, tafriqni qabul qilmaydi. Va shunday bir kulliydirki, tajazzini koʻtarmaydi. Va shunday bir kulldirki, qobili inqisom boʻlmaydilar. Chunki har bir rukni iymoniy oʻzini isbot qilgan hujjatlari bilan boshqa arkoni iymoniyani isbot qiladi. Har biri har birisiga gʻoyat quvvatli bir hujjati a'zam boʻladi. Shunday ekan, butun arkonga butun dalillari bilan ta'sir qilmagan bir fikri botil haqiqat nazarida birgina ruknni, balki bir haqiqatni rad qilib inkor qilolmaydi. Balki adami qabul pardasi ostida koʻzini yopish bilan bir kufri inodiy qilishi mumkin. Bora-bora kufri mutlaqqa tushadi, insoniyati mahv boʻladi. Ham moddiy, ham ma'naviy Jahannamga ketadi. Xullas, biz bu maqomda gʻoyat muxtasar ishoratlar bilan va Meva Risolasida hashrning isbotida boshqa arkoni iymoniya hashrni ham isbot qilganlarini qisqacha xulosalar bilan bayoni kabi, bu maqomda ham mujmal natija va muxtasar xulosalar bilan, Janobi Haqning inoyati bilan, bu nukta-i a'zam olti nuqtada bayon qilinadi.

Birinchi Nuqta: Iymoni billoh oʻz hujjatlari bilan ham boshqa ruknlarini, ham iymoni bil-oxiratni isbot qiladiki, Meva Risolasining Yettinchi masalasida goʻzal ravishda koʻrsatgan. Ha, bu hadsiz koinotni bir saroy, bir shahar, bir mamlakat kabi butun lavozimi bilan idora qilgan va mezon va intizom doirasida aylantirgan va hikmatlar bilan almashtirgan va zarrotni va sayyorotni va chivinlarni va yulduzlarni bittadan muntazam qoʻshin kabi barobar tajhiz va idora qilgan va amr va irodasi doirasida mutamodiyan bir ulviy harakat ichida ta'lim va tavzifot bilan faoliyatga va sayr va javalonga va ubudiyatkorona bir rasmi kushodga va sayohatga keltirgan azaliy va boqiy bir saltanati rububiyat va abadiy va doimiy bir hokimiyati uluhiyat hech mumkinmidir va hech aql qabul qiladimi va hech bir ehtimol bormiki, u abadiy va sarmadiy va boqiy va doimiy saltanatning boqiy bir maqarri va doimiy bir madori va sarmadiy bir mazhari boʻlgan dori oxirat boʻlmasin? Ming marta xosho!

Demak, Janobi Haqning saltanati rububiyati va, Yettinchi Masalada bayon qilingani kabi, aksar ismlari va vujubi vujudining hujjatlari oxiratga guvohlik qiladilar va istaydilar. Va bu qutbi iymoniyning naqadar quvvatli bir nuqta-i istinodi bor.. koʻr, bil, koʻrayotganday ishon.

Ham qandayki iymoni billoh oxiratsiz boʻlmaydi, xuddi shuning kabi, Oʻninchi Soʻzda qisqa ishoratlar bilan bayon qilingani kabi, hech bir jihatdan mumkinmidir va hech aql qabul qiladimiki, uluhiyat va ma'budiyatning tazohuri uchun bu koinotni shunday bir mujassam kitobi Samadoniyki, har sahifasi bir kitob qadar va har qatori bir sahifa qadar ma'nolarni ifoda qiladi va shunday jismoniy bir Qur'oni Subhoniyki, har bir oyati takviniyasi va har bir kalimasi, hatto har bir nuqtasi, har bir harfi bittadan moʻ'jiza hukmidadir. Va shunday muhtasham va ichi hadsiz oyot bilan va ma'nodor naqshlar bilan tazyin etilgan bir masjidi Rahmoniydirki, har bir burchagida bir toifani bir nav ibodati fitriya bilan mashgʻul boʻladigan bir shaklda yaratgan bir Alloh, bir Ma'budi Bilhaq u kitobi kabirning ma'nolarini dars beradigan ustozlarni va u Qur'oni Samadoniyning oyatlarini tafsir qiladigan mufassirlarni elchi qilib yubormasin..va u masjidi akbarda hadsiz tarzlarda ibodat qilganlarga imomlarni tayin qilmasin. Va u ustozlarga va mufassirlarga va imomlarga farmonlarni bermasin? Xosho, yuz ming xosho!

Ham jamoli rahmatini va husni shafqatini va kamoli rububiyatini zishuurlarga koʻrsatish va ularni shukrga va hamdga yoʻnaltirish uchun bu koinotni shunday bir ziyofatgoh va bir tashhirgoh va shunday bir sayrongohki, hadsiz turli-tuman, laziz ne'matlar va gʻoyat antiqa, hadsiz horiqo san'atlar ichida saf tortilgan bir tarzda yaratgan bir Sone'-i Rahim va Karim hech mumkinmidir va hech aql qabul qiladimiki, u ziyofatgohdagi zishuur maxluqlar bilan gapirmasin va ularga u ne'matlarga muqobil elchilari vositasi bilan vazifa-i tashakkuriyani va tazohuri rahmatiga va sevdirishiga qarshi vazifa-i ubudiyatni bildirmasin. Xosho, minglab xosho!

Ham hech mumkinmidir, bir Sone' san'atini sevadi, sevdirishni istaydi, hatto ogʻizlarning ming xil zavqlarini nazarga olishi dalolati bilan, taqdir va tahsinlar bilan qarshilanishni orzu qiladi va har bir san'ati bilan oʻzini ham tanittirish, ham sevdirish, ham bir xil ma'naviy jamolini koʻrsatish istaydigan bir tarzda bu koinotni antiqa san'atlar bilan bezagani holda, koinotdagi zihayotning qoʻmondonlari boʻlgan insonlarga ularning buyuklaridan bir qismi bilan gapirib elchi qilib yubormasin? Goʻzal san'atlari taqdirsiz va favquloda husni asmosi tahsinsiz va tanittirishi va sevdirishi muqobalasiz qolsin. Xosho, yuz ming xosho!

Ham butun zihayotning ehtiyojoti fitriyalari uchun duolariga va hol til bilan qilingan butun ehtiyojlarga va orzularga vaqt-vaqtida, qasd va ixtiyor va irodani koʻrsatadigan bir tarzda hadsiz in'omlari bilan va nihoyatsiz ehsonoti bilan fe'lan va holan ochiq bir suratda gapirgan bir Mutakallimi Alim, hech mumkinmidir, hech aql qabul qiladimi, eng juz'iy bir zihayot bilan fe'lan va holan gapirsin va toʻliq dardiga darmon yetishtirgan ehsoni bilan dardini tinglasin va ehtiyojini koʻrsin va bilsin va butun koinotning eng muntahob natijasi va arzning xalifasi va aksar maxluqoti arziyaning qoʻmondonlari boʻlgan insonlarning ma'naviy raislari bilan koʻrishmasin? Ular bilan, balki har zihayot bilan fe'lan va holan gapirgani kabi, ular bilan qovlan va kaloman gapirmasin va ularga farmonlarni va suhuf va kitoblarni yubormasin? Xosho, hadsiz xosho!

Demak, iymoni billoh qat'iylik bilan va hadsiz hujjatlari bilan

ya'ni paygʻambarlarga va muqaddas kitoblarga iymonni isbot qiladi.

Ham hech bir jihati imkoni bormi va hech aql qabul qiladimiki; butun masnu'oti bilan oʻzini tanittirganga va sevdirganga va tashakkurotni fe'lan va holan istaganga muqobil, koinotni hayajonga solgan haqiqati Qur'oniya bilan zuljalol u san'atkorni akmal bir tarzda tanib va tanittirib va sevib va sevdirib va tashakkur qilib va qildirib va

lar bilan kura-i arzni samovotga eshittiradigan darajada gapirtirib va quruqlik va dengizlarni jazbaga keltiradigan bir vaziyat bilan bir ming uch yuz yil mobaynida navi basharning son jihatidan beshdan birisini va sifat jihatidan va insonlik jihatidan yarmini orqasiga olib u Xoliqning butun tazohuri rububiyatiga keng va kulliy bir ubudiyat bilan muqobala etgan va butun maqosidi Ilohiyasiga qarshi Qur'onning suralari bilan koinotga va asrlarga baqirgan, dars bergan, dallollik qilgan va navi insonning sharafini va qiymatini va vazifasini koʻrsatgan va ming moʻ'jizoti bilan tasdiq qilingan Muhammad Alayhissalotu Vassalam eng muntahob maxluqi va eng mukammal elchisi va eng buyuk rasuli boʻlmasin? Xosho va kallo! Yuz ming marta xosho!

Demak,

haqiqati butun hujjatlari bilan

haqiqatini isbot qiladi.

Ham hech imkoni bormiki, bu koinotning Sone'i maxluqotini yuz ming tillar bilan bir-biri bilan gaplashtirsin va ularning gaplashishlarini eshitsin va bilsin va oʻzi gapirmasin? Xosho!

Ham hech aql qabul qiladimiki, koinotdagi maqosidi Ilohiyasini bir farmon bilan bildirmasin. Va muammosini ochadigan va maxluqot qayerdan kelyaptilar va qayerga ketadilar va nima uchun bunday toʻda-toʻda orqasida bu yerga kelib biroz turib ketyaptilar deya uch dahshatli savoli umumiyga haqiqiy javob beradigan Qur'on kabi bir kitobni yubormasin? Xosho!

Ham hech mumkinmidirki, oʻn uch asrni nurlantirgan va har soatda yuz million lisonlarda kamoli hurmat bilan kezgan va millionlab hofizlarning qalblarida qudsiyati bilan yozilgan va navi basharning sifat jihatidan qismi a'zamini qonunlari bilan idora qilgan va nafslarini va ruhlarini va qalblarini va aqllarini tarbiya va tazkiya va tasfiya va ta'lim etgan va Risola-i Nurda qirq vajhi i'jozi isbot qilingan va qirq toifa va tabaqa-i nosga va har bir tabaqaga qarshi bir navi i'jozini koʻrsatgan karomatli va horiqoli Oʻn Toʻqqizinchi Maktubda bayon qilingan va Muhammad Alayhissalotu Vassalam ming moʻ'jizoti bilan uning bir moʻ'jizasi boʻlib haq kalomulloh boʻlgani qat'iy isbot qilingan Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon hech bir jihatdan imkoni bormiki, u Mutakallimi Azaliy va u Sone'-i Sarmadiyning kalomi va farmoni boʻlmasin? Xosho, yuz ming marta xosho va kallo!

Demak, iymoni billoh butun hujjatlari bilan Qur'onning kalomulloh boʻlganini isbot qiladi.

Ham hech mumkinmidirki, zaminning yuzini mutamodiyan zihayotlar bilan toʻldirib boʻshatgan va oʻzini tanittirish va ibodat va tasbehot qildirish uchun bu dunyomizni zishuurlar bilan jonlantirgan bir Sultoni Zuljalol, samovotni va yulduzlarni boʻsh va xoli qoldirsin, ularga munosib aholini yaratib, u samoviy saroylarda yerlashtirmasin va saltanati rububiyatini eng buyuk mamlakatida xizmatchisiz, haybatsiz, ma'mursiz, elchisiz, yovarisiz, nazirsiz, tomoshabinsiz, obidsiz, raiyatsiz qoldirsin? Xosho, malaklar sanogʻicha xosho!

Ham hech bir jihatdan imkoni bormiki, bu koinotni shunday bir kitob tarzida yozadiki, har bir daraxtning butun tarixcha-i hayotini butun urugʻlarida qayd qilgan va har bir oʻtning va gulning butun vazifa-i hayotiyasini butun urugʻlarida yozgan va har bir zishuurning butun sarguzashti hayotiyasini hantal kabi kichik quvva-i hofizasida gʻoyat mukammal yozdirgan va butun mulkida va davoiri saltanatida har amalni va har hodisani mutaaddid fotojihoz bilan olib muhofaza qilgan va rububiyatning eng ahamiyatli bir asosi boʻlgan adolat, hikmat va rahmatning tajalliylari va tahaqquqlari uchun kattakon Jannat va Jahannamni va Sirot va mezoni akbarni yaratgan bir Hokimi Hakim va bir Alimi Rahim insonlarning koinotni aloqador qilgan amallarini yozdirmasin va mujozot va mukofot uchun fe'llarini qayd qildirmasin va sayyiot va hasanotlarini qadarning lavhalarida yozmasin? Xosho, qadarning lavhi mahfuzida yozilgan harflari adadicha xosho!

Demak, iymoni billoh haqiqati hujjatlari bilan ham maloikaga iymon, ham qadarga iymon haqiqatlarini ham qat'iy isbot qiladi. Quyosh kunduzni va kunduz quyoshni koʻrsatgani kabi, iymonning ruknlari bir-birini isbot qiladilar.

Ikkinchi nuqta: Boshda Qur'on, butun samoviy kitoblar va suhuflar va boshda Muhammad Alayhissalotu Vassalam boʻlib butun paygʻambarlar (Alayhimussalom) butun da'volari besh-olti asos ustida aylanadilar. Mutamodiyan u asoslarni dars berishga va isbot qilishga harakat qiladilar. Ularning paygʻambarliklariga va toʻgʻriliklariga guvohlik qilgan butun hujjatlar va dalillar u asoslarga qaraydilar. Ularning haqqoniyatlariga quvvat beradilar. U asoslar esa iymoni billoh va iymoni bil-oxirat va boshqa ruknlarga iymondir. Demak, iymonning olti rukni bir-birlaridan ayrilishlari mumkin emas. Har biri umumini isbot qiladi, istaydi, iqtizo etadi. U olti shunday bir kull va kulliydirki, tajazzi qabul qilmaydi va inqisomi imkon xorijidadir. Qandayki ildizi koʻklarda Tubo daraxti kabi.. har bir shoxi, har bir mevasi, har bir yaprogʻi u kattakon daraxtning kulliy, tuganmas hayotiga tayanadi. U quvvatli va quyosh kabi zohir u hayotni inkor qilolmagan birgina muttasil yaproqning hayotini inkor qilolmaydi. Agar qilsa, u daraxt shoxlari va mevalari va yaproqlari sanogʻicha u munkirni takzib etadi, jim qiladi. Xuddi shuning kabi, iymon olti ruknlari bilan ayni vaziyatdadir.

Bu maqomning boshida olti nuqta va har bir nuqta ham besh nukta boʻlib, olti arkoni iymoniyani oʻttiz olti nuktada bayon qilish niyat qilingan edi. Va boshdagi dahshatli savolga izohot bilan javob berishni murod qilgan edim. Faqat ba'zi nuqsonlar yoʻl bermadilar. Taxmin qilamanki, birinchi nuqta yetarli bir miqyos boʻlishidan, ortiq aqllilarga ziyoda izohga ehtiyoj qolmadi. Va toʻliq tushunildiki, bir musulmon bir haqiqati iymoniyani inkor qilsa, kufri mutlaqqa tushadi. Chunki boshqa dinlarning ijmollariga muqobil Islomiyatda toʻliq izohot berilgan, ruknlar bir-biri bilan zanjirlangan. Muhammad Alayhissalotu Vassalamni tanimagan, tasdiq qilmagan bir musulmon Allohni ham sifati bilan ortiq tanimaydi va oxiratni bilmaydi. Bir musulmonning iymoni shu qadar quvvatli va oʻzgarmas hadsiz hujjatlarga tayanadiki, inkorga hech bir uzr qolmaydi. Aql qabulga majbur boʻlgandek.

Uchinchi nuqta: Bir zamon Alhamdulilloh dedim. Uning hadsiz keng ma'nosiga muqobil keladigan bir ne'mat qidirdim. Birdan bu jumla xotiraga keldi:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلَى الْا۪يمَانِ بِاللّٰهِ وَعَلٰى وَحْدَانِيَّتِه۪ وَعَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ وَعَلٰى صِفَاتِه۪ وَاَسْمَائِه۪ حَمْدًا بِعَدَدِ تَجَلِّيَاتِ اَسْمَائِه۪ مِنَ الْاَزَلِ اِلَى الْاَبَدِةنۙ Men ham qaradim, toʻliq mutobiqdir. Shundayki:.........

Oʻninchi Masala

Aziz, siddiq qardoshlarim!

Garchi bu masala parishon vaziyatimdan mushavvash va latofatsiz boʻlgan. Faqat u mushavvash ibora ostida juda qiymatli bir navi i'joz borligini qat'iy bildim. Ma'ataassuf ifodaga muqtadir boʻlolmadim. Har naqadar iborasi soʻniq boʻlsa ham, Qur'onga oid boʻlish jihati bilan ham ibodati tafakkuriya, ham qudsiy, yuksak, porloq bir javharning sadafidir. Yirtiq libosiga emas, qoʻlidagi olmosga qaralsin. Agar munosib boʻlsa, "Oʻninchi Masala" qilinglar, boʻlmasa sizning tabrik maktublaringizga muqobil bir maktub deb qabul qilinglar. Ham buni gʻoyat xasta va parishon va gʻidosiz, bir-ikki kun Ramazonda, majburiyat bilan gʻoyat mujmal va qisqa va bir jumlada juda koʻp haqiqatlarni va mutaaddid hujjatlarni joylashtirib yozdim. Aybga buyurmaysiz.

{(1) Denizli hibsining mevasiga Oʻninchi Masala boʻlib Amirtogʻning va bu Ramazoni Sharifning nurli bir kichik chechagidir. Takroroti Qur'oniyaning bir hikmatini bayon bilan ahli zalolatning badboʻy va zaharli avhomlarini yoʻqotadi.}

Aziz, siddiq qardoshlarim!

Ramazoni Sharifda Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonni oʻqirkan, Risola-i Nurga ishoratlari Birinchi Shuada bayon qilingan oʻttiz uch oyatdan qaysisi kelsa koʻrdimki, u oyatning sahifasi va yaprogʻi va qissasi ham Risola-i Nurga va shogirdlariga qissadan hissa olish nuqtasida bir daraja qarayapti. Xususan Sura-i Nurdan oyat-un nur oʻn barmoq bilan Risola-i Nurga qaragani kabi, orqasidagi oyati zulumot ham muorizlariga aynan qarayapti va ziyoda hissa beryapti. Xuddi u maqom juz'iyatdan chiqib kulliyat kasb etadi va bu asrda u kulliyatning aynan bir fardi Risola-i Nur va shogirdlaridir deya his qildim. Ha, Qur'onning xitobi, avvalo Mutakallimi Azaliyning rububiyati ommasining keng maqomidan, ham navi bashar, balki koinot nomiga muxotob boʻlgan zotning keng maqomidan, ham umum navi bashar va bani odamning butun asrlarda irshodlarining gʻoyat vus'atli maqomidan, ham dunyo va oxiratning, arz va samovotning va azal va abadning va Xoliqi Koinotning rububiyatiga va butun maxluqotning tadbiriga doir qavonini Ilohiyaning gʻoyat yuksak ihotali bayonotining maqomidan olgan vus'at va ulviyat va ihota jihati bilan u xitob shunday bir yuksak i'jozni va shumulni koʻrsatadiki, darsi Qur'onning muxotoblaridan eng kasratli toifa boʻlgan tabaqa-i avomning sodda fahmlarini erkalagan zohiriy va sodda martabasi ham eng yuksak tabaqani toʻliq hissador qiladi. Goʻyo qissadan yolgʻiz bir hissa va bir hikoya-i tarixiyadan bir ibrat emas, balki bir kulliy dasturning afrodi boʻlib har asrga va har tabaqaga xitob qilib yangi nozil boʻlyapti va ayniqsa koʻp takror bilan

deb tahdidlari va zulmlarining jazosi boʻlgan musibati samoviya va arziyani shiddat bilan bayoni bu asrning mislsiz zulmlariga Qavmi Od va Samud va Fir'avnning boshlariga kelgan azoblar bilan qaratyapti va mazlum ahli iymonga Ibrohim va Muso Alayhissalom kabi anbiyoning najotlari bilan tasalli beryapti.

Ha, nazari gʻaflat va zalolatda vahshatli va dahshatli bir adamiston va aliym va mahv boʻlgan bir mozoriston boʻlgan butun oʻtgan zamon va oʻlgan davrlar va asrlar jonli bittadan sahifa-i ibrat va boshdan-oyoq ruhli, hayotdor bir ajib olam va mavjud va biz bilan munosabatdor bir mamlakati Rabboniya suratida kino pardalari kabi goh bizni u zamonlarga, goh u zamonlarni yonimizga keltirib, har asrga va har tabaqaga koʻrsatib, yuksak bir i'joz bilan darsini bergan Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon ayni i'joz bilan nazari zalolatda jomid, parishon, oʻlik hadsiz bir vahshatgoh boʻlgan va firoq va zavolda dumalagan bu koinotni bir kitobi Samadoniy, bir shahri Rahmoniy, bir mashhari sun'i Rabboniy oʻlaroq u jomidotni jonlantirib, bittadan vazifador suratida bir-biri bilan gapirtirib va bir-birining yordamiga yugurtirib navi basharga va jin va malakka haqiqiy va nurli va zavqli hikmat darslarini bergan bu Qur'oni Azimushshonning, albatta har harfida oʻn va yuz va ba'zan ming va minglab savob boʻlishi va butun jin va ins toʻplansa, uning mislini keltirolmasligi va butun bani odam bilan va koinot bilan aynan oʻrnida gaplashishi va har zamon millionlab hofizlarning qalblarida zavq bilan yozilishi va koʻp takror bilan va kasratli takroroti bilan zeriktirmasligi va koʻp iltibos yerlari va jumlalari bilan barobar bolalarning nozik va sodda boshlarida mukammal yerlashishi va xastalarning va oz soʻzdan mutaassir boʻlgan va sakarotda boʻlganlarning qulogʻida ma-i zamzam kabi xush kelishi kabi qudsiy imtiyozlarni qozonadi va ikki jahonning saodatlarini oʻz shogirdlariga qozontiradi. Va tarjimonining ummiyat martabasiga toʻliq rioya qilish sirri bilan hech bir takalluf va hech bir tasannu va hech bir xoʻjakoʻrsinlikka maydon bermasdan salosati fitriyasini va toʻgʻridan-toʻgʻri samodan kelishini va eng kasratli boʻlgan tabaqa-i avomning sodda fahmlarini tanazzuloti kalomiya bilan erkalash hikmati bilan eng ziyoda samo va arz kabi eng zohir va badihiy sahifalarini ochib u oddiyot ostidagi horiquloda moʻ'jizoti qudratini va ma'nodor suturi hikmatini dars berish bilan lutfi irshodda goʻzal bir i'joz koʻrsatadi. Takrorni iqtizo etgan duo va da'vat, zikr va tavhid kitobi ham boʻlganini bildirish sirri bilan goʻzal, totli takroroti bilan birgina jumlada va birgina qissada boshqa-boshqa koʻp ma'nolarni boshqa-boshqa muxotob tabaqalariga tafhim qilyapti va juz'iy va oddiy bir hodisada eng juz'iy va ahamiyatsiz narsalar ham nazari marhamatida va doira-i tadbir va irodasida boʻlishini bildirish sirri bilan ta'sisi Islomiyatda va tadvini Shariatda sahobalarning juz'iy hodisalarini ham nazari ahamiyatga olishida; ham kulliy dasturlarning boʻlishi, ham umumiy boʻlgan Islomiyatning va shariatning ta'sisida u juz'iy hodisalar urugʻlar hukmida juda ahamiyatli mevalarni berganliklari jihatidan ham bir navi i'jozini koʻrsatadi. Ha, ehtiyojning takarruri bilan, takrorning luzumi jihati bilan, yigirma yil mobaynida juda koʻp mukarrar savollarga javob oʻlaroq boshqa-boshqa koʻp tabaqalarga dars bergan va kattakon koinotni parcha-parcha qilib qiyomatda shaklini oʻzgartirib, dunyoni olib tashlab uning oʻrniga azamatli oxiratni quradigan va zarrotdan yulduzlarga qadar butun juz'iyot va kulliyotning birgina zotning qoʻlida va tasarrufida boʻlganini isbot qiladigan va koinotni va arzni va samovotni va anosirni gʻazablantirgan va hiddatga keltirgan navi basharning zulmlariga koinotning natija-i xilqati hisobiga gʻazabi Ilohiyni va hiddati Rabboniyani koʻrsatadigan hadsiz va nihoyatsiz va dahshatli va keng bir inqilobning ta'sisida minglab natija quvvatida ba'zi jumlalarni va hadsiz dalillarning natijasi boʻlgan bir qism oyatlarni takror qilish, bir qusur emas, balki gʻoyat quvvatli bir i'joz va gʻoyat yuksak bir balogʻat va muqtazo-i holga gʻoyat mutobiq bir jazolatdir, bir fasohatdir.

Masalan: Birgina oyat boʻlib, bir yuz oʻn toʻrt marta takrorqilingan

jumlasi Risola-i Nurning Oʻn Toʻrtinchi Lam'asida bayon qilingani kabi, arshni farshga bogʻlagan va koinotni nurlantirgan va har daqiqa harkas unga muhtoj boʻlgan shunday bir haqiqatdirki, millionlab marta takror qilinsa, yana ehtiyoj bordir. Yolgʻiz non kabi har kun emas, balki havo va ziyo kabi har daqiqa unga ehtiyoj va ishtiyoq bordir.

Ham masalan: Sura-i طٰسٓمٓ da sakkiz marta takror qilingan shu

oyati u surada hikoya qilingan paygʻambarlarning najotlarini va qavmlarining azoblarini koinotning natija-i xilqati hisobiga va rububiyati ommaning nomiga u minglab haqiqat quvvatida boʻlgan oyatni takror qilib, izzati Rabboniya u zolim qavmlarning azobini va rahimiyati Ilohiya ham anbiyoning najotlarini iqtizo etganini dars berish uchun minglab marta takror boʻlsa, yana ehtiyoj va ishtiyoq bor va ijozli va i'jozli bir ulviy balogʻatdir.

Ham masalan: Sura-i Rahmonda takror qilingan

oyati bilan Sura-i Mursalotda

oyati jin va navi basharga koinotni gʻazablantirgan va arz va samovotni hiddatga keltirgan va xilqati olamning natijalarini buzgan va hashmati saltanati Ilohiyaga qarshi inkor va istihfof bilan muqobala etgan kufr va kufronlarini va zulmlarini va butun maxluqotning huquqlariga tajovuzlarini asrlarga va arzga va samovotga tahdidkorona hayqirgan bu ikki oyat bunday minglab haqiqatlarga aloqador va minglab masala quvvatida boʻlgan bir darsi umumiyda minglab marotaba takror qilinsa, yana luzum bor va jalolli bir ijoz va jamolli bir i'jozi balogʻatdir.

Ham masalan: Qur'onning haqiqiy va tom bir navi munojoti va Qur'ondan chiqqan bir tur xulosasi boʻlgan Javshan-ul Kabir nomli munojoti Paygʻambariyda (S.A.V.) yuz marta

jumlasining takrorida tavhid kabi koinot boʻyicha eng katta haqiqat va maxluqotning rububiyatga qarshi tasbeh va tahmid va taqdis kabi uch muazzam vazifasidan eng ahamiyatli bir vazifasi va shaqovati abadiyadan qutulish kabi navi insonning eng dahshatli masalasi va ubudiyat va ajzi basharning eng luzumli natijasi boʻlishi jihati bilan minglab marotaba takror qilinsa, yana ozdir.

Xullas, takroroti Qur'oniya bu kabi asoslarga qaraydi. Hatto ba'zan bir sahifada iqtizoyi maqom va ehtiyoji ifhom va balogʻati bayon jihati bilan yigirma marta ochiqcha va yashirin tarzda tavhid haqiqatini ifoda qiladi. Zerikish emas, balki quvvat va shavq beradi. Risola-i Nurda takroroti Qur'oniya naqadar oʻrnida va munosib va balogʻat jihatidan maqbul boʻlgani hujjatlari bilan bayon qilingan.

Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning Makka suralari bilan Madina suralari balogʻat nuqtasidan va i'joz jihatidan va tafsil va ijmol jihatidan bir-biridan boshqacha boʻlishining sirri va hikmati shudirki: Makkada birinchi safda muxotob va muorizlari Quraysh mushriklari va ummiylari boʻlganidan, balogʻat jihatidan quvvatli bir uslubi oliy va ijozli, mukni', qanoat beruvchi bir ijmol va tasbit uchun takror lozim kelganidan, aksariyat bilan Makkada tushgan suralar arkoni iymoniyani va tavhidning martabalarini gʻoyat quvvatli va yuksak va i'jozli bir ijoz bilan takror qilib ifodalab mabda va mi'adni, Allohni va oxiratni yolgʻiz bir sahifada, bir oyatda, bir jumlada, bir kalimada emas; balki ba'zan bir harfda va taqdim-ta'xir, ta'rif-tankir va hazf-zikr kabi holatlarda shunday quvvatli isbot qiladiki, ilmi balogʻatning dohiy imomlari hayrat bilan qarshilaganlar. Risola-i Nur va ayniqsa Qur'onning qirq vajhi i'jozini ijmolan isbot qilgan Yigirma Beshinchi Soʻz zayllari bilan barobar va Qur'onning nazmidagi vajhi i'jozni horiqo bir tarzda isbot qilgan Arabiy Risola-i Nurdan "Ishorot-ul I'joz" tafsiri bilfe'l koʻrsatganlarki, Makkada tushgan sura va oyatlarda eng oliy bir uslubi balogʻat va eng yuksak bir i'jozi ijoziy bordir. Ammo Madinada tushgan sura va oyatlarda birinchi safda muxotob va muorizlari esa, Allohni tasdiq qilgan Yahudiy va Nasoro kabi ahli kitob boʻlganidan, muqtazoyi balogʻat va irshod va mutobiqi maqom va holning luzumidan, oddiy va ochiq va tafsilli bir uslub bilan ahli kitobga qarshi dinning yuksak usulini va iymonning ruknlarini emas, balki madori ixtilof boʻlgan shariatda va ahkomda va tafarruotning va kulliy qonunlarning manbalari va sabablari boʻlgan juz'iyotning bayoni lozim kelganidan, u Madinada tushgan sura va oyatlarda aksariyat bilan tafsil va izoh va oddiy uslub bilan bayonot ichida Qur'onga maxsus mislsiz bir tarzi bayon bilan birdan u juz'iy tafarruot hodisasi ichida yuksak, quvvatli bir xulosa, bir xotima, bir hujjat va u juz'iy hodisa-i shar'iyani kulliylashtirgan va imtisolini iymoni billoh bilan ta'min qilgan bir jumla-i tavhidiyani va iymoniyani va uxroviyani zikr qiladi. U maqomni nurlantiradi, ulviylashtiradi. Risola-i Nur oyatlarning oxirlarida aksariyat bilan kelgan

kabi tavhidni va oxiratni ifoda qilgan xulosalarda va xotimalarda naqadar yuksak bir balogʻat va maziyatlar va jazolatlar va nuktalar boʻlganini Yigirma Beshinchi Soʻzning Ikkinchi Shu'lasining Ikkinchi Nurida u xulosa va xotimalarning juda koʻp nuktalaridan va maziyatlaridan oʻntasini bayon qilib, u xulosalarda bir moʻ'jiza-i kubro boʻlganini muannidlarga ham isbot qilgan. Ha, Qur'on u tafarruoti shar'iya va qavonini ijtimoiyaning bayoni ichida birdan muxotobning nazarini yuksak va kulliy nuqtalarga koʻtarib, oddiy uslubni bir yuksak uslubga va shariat darsidan tavhid darsiga aylantirib Qur'onni ham bir kitobi shariat va ahkom va hikmat, ham bir kitobi aqida va iymon va zikr va fikr va duo va da'vat boʻlganini koʻrsatib, har maqomda koʻp maqosidi irshodiya-i Qur'oniyani dars berishi bilan Makkada tushgan oyatlarning tarzi balogʻatlaridan boshqacha va porloq moʻ'jizona bir jazolat izhor qiladi. Ba'zan ikki kalimada, masalan رَبُّ الْعَالَم۪ينَ va رَبُّكَ

da رَبُّكَ ta'biri bilan ahadiyatni va رَبُّ الْعَالَم۪ينَ bilan vohidiyatni bildiradi. Ahadiyat ichida vohidiyatni ifoda qiladi. Hatto bir jumlada, bir zarrani bir koʻz qorachigʻida koʻrgani va joylashtirgani kabi, Quyoshni ayni oyat bilan, ayni bolgʻa bilan koʻkning koʻz qorachigʻida joyrlashtiradi va koʻkka bir koʻz qiladi. Masalan:

oyatidan soʻngra

oyatining orqasidan

deydi. "Zamin va koʻklarning hashmati xilqatida qalbning ham xotirotini biladi, idora qiladi" deydi, tarzida bir bayonot jihati bilan u oddiy va ummiyat martabasini va avomning fahmini nazarga olgan u sodda va juz'iy muhovara u tarz bilan ulviy va jozibador va umumiy va irshodkor bir mukolamaga aylanadi.

Bir Savol: "Ba'zan ahamiyatli bir haqiqat sathiy nazarlarga koʻrinmaganidan va ba'zi maqomlarda juz'iy va oddiy bir hodisadan yuksak bir fazlaka-i tavhidni yoki kulliy bir dasturni bayon qilishda munosabati bilinmaganidan, bir qusur deb oʻylanadi. Masalan: "Hazrat Yusuf Alayhissalom ukasini bir hiyla bilan olishi" ichida

deya gʻoyat yuksak bir dasturning zikri balogʻat jihatidan munosabati koʻrinmaydi. Buning sirri va hikmati nima?"

Aljavob: Har biri bittadan kichik Qur'on boʻlgan aksar uzun sura va mutavassitlarda va koʻp sahifa va maqomlarda yolgʻiz ikki-uch maqsad emas, balki Qur'on mohiyati, ham bir kitobi zikr va iymon va fikr, ham bir kitobi shariat va hikmat va irshod kabi koʻp kitoblarni va boshqa-boshqa darslarni ichiga olib rububiyati Ilohiyaning hamma narsani qamrashini va muhtasham tajalliyotini ifoda qilish jihati bilan koinot kitobi kabirining bir navi qiroati boʻlgan Qur'on, albatta har maqomda, hatto ba'zan bir sahifada koʻp maqsadlarni ta'qib qilib ma'rifatullohdan va tavhidning martabalaridan va iymon haqiqatlaridan dars berish jihati bilan, boshqa maqomda, masalan koʻrinishda zaif bir munosabat bilan boshqa bir dars ochadi va zaif munosabatga juda quvvatli munosabatlar qoʻshadilar. U maqomga gʻoyat mutobiq boʻladi, martaba-i balogʻati yuksaladi.

Ikkinchi bir savol: "Qur'onda sarihan va zimnan va ishoratan oxirat va tavhidni va basharning mukofot va mujozotini minglab marta isbot qilib nazarga berishning va har surada, har sahifada, har maqomda dars berishning hikmati nima?"

Aljavob: Doira-i imkonda va koinotning sarguzashtiga oid inqiloblarda va omonati kubroni va xilofati arziyani yelkasiga olgan navi basharning shaqovat va saodati abadiyaga mador boʻlgan vazifasiga doir eng ahamiyatli, eng katta, eng dahshatli masalalaridan eng azamatlilarini dars berish va hadsiz shubhalarni yoʻq qilish va gʻoyat shiddatli inkorlarni va qaysarliklarni sindirish jihatidan albatta u dahshatli inqiloblarni tasdiq qildirish va u inqiloblarning azamatida katta va basharga eng alzam va eng zaruriy masalalarni taslim qildirish uchun Qur'on, minglab marta emas, balki millionlab marta ularga qaratsa, yana isrof emaski, millionlab karra takror bilan u bahslar Qur'onda oʻqiladi, zerikish bermaydi, ehtiyoj tugamaydi.

Masalan:

oyati koʻrsatgan mujda-i saodati abadiya haqiqati "Bechora basharga har daqiqa oʻzini koʻrsatgan haqiqati mavtning; ham insonni, ham dunyosini, ham butun ahbobini i'domi abadiysidan qutqarib, abadiy bir saltanatni qozontiradi" deganidan, milliardlab marta takror qilinsa va koinot qadar ahamiyat berilsa, yana isrof boʻlmaydi, qiymatdan tushmaydi. Xullas, bu xil hadsiz qiymatli masalalarni dars bergan va koinotni bir xona kabi oʻzgartirgan va shaklini buzgan dahshatli inqiloblarni ta'sis qilishda qanoat berishga va ishontirishga va isbotga harakat qilgan Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon, albatta sarihan va zimnan va ishoratan minglab marta u masalalarga nazari diqqatni jalb qilish; isrof uyoqda tursin, balki non, dori, havo va ziyo kabi bittadan hojati zaruriya hukmida ehsonini yangilaydi.

Ham masalan:

va

kabi tahdid oyatlarini Qur'on gʻoyat shiddat bilan va hiddat bilan va gʻoyat quvvat va takror bilan zikr qilishining hikmati esa, Risola-i Nurda qat'iy isbot qilingani kabi, basharning kufri koinotning va aksar maxluqotning huquqlariga shunday bir tajovuzdirki, samovotni va arzni gʻazablantiradi va anosirni hiddatga keltirib toʻfonlar bilan u zolimlarni kaltaklaydi. Va

oyatining sarohati bilan u zolim munkirlarga Jahannam shunday gʻazablanadiki, hiddatidan parchalanish darajasiga keladi. Xullas, bunday bir jinoyati ommaga va hadsiz bir tajovuzga qarshi basharning kichiklik va ahamiyatsizligi nuqtasidan emas, balki zolimona jinoyatining azamatiga va kofirona tajovuzining dahshatiga qarshi Sultoni Koinot oʻz raiyatining huquqining ahamiyatini va u munkirlarning kufr va zulmidagi nihoyatsiz xunukligini koʻrsatish hikmati bilan farmonida gʻoyat hiddat va shiddat bilan u jinoyatni va jazosini ming marta emas, balki millionlab va milliardlab takror qilsa, yana isrof va qusur emaski, ming yildan beri yuzlab million insonlar har kun zerikmasdan kamoli ishtiyoq bilan va ehtiyoj bilan oʻqiydilar.

Ha, har kun, har zamon, harkas uchun bir olam ketadi, yangi bir olamning eshigi oʻziga ochilishidan, oʻtkinchi har bir olamini nurlantirish uchun ehtiyoj va ishtiyoq bilan لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ‌ jumlasini ming marta takror bilan u almashgan pardalarning har birisiga bir لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ‌ ni bir chiroq qilgani kabi, xuddi shuningdek: U kasratli, oʻtkinchi pardalarni va u yangilangan sayyor koinotlarni qorongʻilantirmaslik va oyna-i hayotida aks etgan suratlarini xunuklashtirmaslik va foydasiga shohid boʻlishi mumkin boʻlgan u musofir vaziyatlarni oʻziga qarshi oʻgirmaslik uchun u jinoyatlarning jazolarini va Podshohi Azaliyning shiddatli va qaysarliklarni sindirgan tahdidlarini Qur'onni oʻqish bilan taqdir etish va nafsining tugʻyonidan qutulishga harakat qilish hikmati bilan Qur'on gʻoyat ma'nodor takror qiladi va bu daraja quvvat va shiddat va takror bilan tahdidoti Qur'oniyani haqiqatsiz deb oʻylashdan shayton ham qochadi. Ularni tinglamagan munkirlarga Jahannam azobi ayni adolatdir deya koʻrsatadi.

Ham masalan: Asoyi Muso kabi koʻp hikmatlari va foydalari boʻlgan Qissa-i Musoning (A.S.) va boshqa anbiyoning (A.S.) qissalarini koʻp takrorida risolati Ahmadiyaning (S.A.V.) haqqoniyatiga butun anbiyoning nubuvvatlarini bir hujjat koʻrsatib ularning umumini inkor qilolmagan bu zotning risolatini haqiqat nuqtasida inkor qilolmaganining hikmati bilan va harkas har vaqt butun Qur'onni oʻqishga muqtadir va muvaffaq boʻlolmaganidan, har bir uzun va mutavassit surani bittadan kichik Qur'on hukmiga keltirish uchun ahamiyatli arkoni iymoniya kabi u qissalarni takror qilishi isrof emas, balki muqtazo-i balogʻatdir va hodisa-i Muhammadiya (S.A.V.) butun bani Odamning eng katta hodisasi va koinotning eng azamatli masalasi boʻlganini dars berishdir. Ha, Qur'onda Zoti Ahmadiyaga eng katta maqom berish va toʻrt arkoni iymoniyani ichiga olish bilan لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ‌ rukniga teng tutilgan مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ‌ risolati Muhammadiya (S.A.V.) koinotning eng katta haqiqati va Zoti Ahmadiya (S.A.V.) butun maxluqotning eng ashrafi va haqiqati Muhammadiya (S.A.V.) ta'bir qilingan kulliy shaxsiyati ma'naviyasi va maqomi qudsiysi ikki jahonning eng porloq bir quyoshi boʻlganiga va bu horiqo maqomga layoqatiga doir juda koʻp hujjatlari va alomatlari qat'iy bir suratda Risola-i Nurda isbot qilingan. Mingtadan bittasi shudirki:

اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ dasturi bilan, butun ummatining butun zamonlarda qilgan yaxshi amallarning bir misli uning daftari hasanotiga kirishi va butun koinotning haqiqatlarini keltirgan nur bilan nurlantirishi yolgʻiz jin va insni va malakni va zihayotlarni emas, balki koinotni va samovotni va arzni minnatdor aylashi va iste'dod lisoni bilan nabototning duolari va ehtiyoji fitriy tili bilan hayvonotning duolari koʻz oʻngimizda bilfe'l qabul boʻlishining guvohligi bilan millionlab, balki milliardlab fitriy va rad qilinmaydigan duolari maqbul boʻlgan sulahoyi ummati har kun u zotga (S.A.V.) salot va salom bilan rahmat duolari va ma'naviy qozonchlarini eng avval u zotga (S.A.V.) bagʻishlashlari va butun ummat tomonidan oʻqilgan Qur'onning uch yuz ming hurufining har birisida oʻn savobdan to yuz, to ming hasana va meva berishidan yolgʻiz qiroati Qur'on jihati bilan daftari a'moliga hadsiz nurlar kirishi e'tibori bilan u zotning (S.A.V.) shaxsiyati ma'naviyasi boʻlgan haqiqati Muhammadiya (S.A.V.) istiqbolda bir shajara-i tubo-i Jannat hukmida boʻlishini Allam-ul Gʻuyub bilgan va koʻrgan va u maqomga koʻra Qur'onida u azim ahamiyatni bergan va farmonida unga tobeiyatni va sunnati saniyasiga ittibo bilan shafoatlariga mazhariyatni eng ahamiyatli bir masala-i insoniya sifatida koʻrsatgan va u muhtasham shajara-i tuboning bir urugʻi boʻlgan shaxsiyati bashariyatini va bidoyatdagi vaziyati insoniyasini ora-sira nazarga olishidir.

Xullas, Qur'onning takror qilingan hahiqatlari bu qiymatda boʻlganidan, takrorotida quvvatli va keng bir moʻ'jiza-i ma'naviya mavjudligiga fitrati salima guvohlik qiladi. Magar ham moddiyunlik vabosi bilan marazi qalbga va vijdon xastaligiga mubtalo boʻlmasa...

qoidasiga dohil boʻladi.

Bundan {(*) Bu risolaning ta'lifidan oʻn ikki yil avval.} oʻn ikki yil avval eshitdimki, eng dahshatli va muannid bir zindiq Qur'onga qarshi suiqasdini tarjimasi bilan qilishni boshlagan va deganki: "Qur'on tarjima qilinsin, toki qanday mol boʻlgani bilinsin". Ya'ni, luzumsiz takrorotni hamma koʻrsin va tarjimasi uning oʻrnida oʻqilsin deya dahshatli bir reja tuzgan. Faqat Risola-i Nurning rad qilinmas hujjatlari qat'iy isbot qilganki: Qur'onning haqiqiy tarjimasi mumkin emas va lisoni nahviy boʻlgan lisoni Arabiy oʻrnida Qur'onning maziyatlarini va nuktalarini boshqa lison muhofaza qilolmaydi va har bir harfi oʻn adaddan mingga qadar savob bergan kalimoti Qur'oniyaning moʻ'jizona va jam'iyatli ta'birlarining oʻrnini basharning oddiy va juz'iy tarjimalari tutolmaydi, uning oʻrnida masjidlarda oʻqilmaydi deya Risola-i Nur har tarafda intishori bilan u dahshatli rejani yoʻqqa chiqardi. Faqat u zindiqdan dars olgan munofiqlar yana shayton hisobiga Qur'on quyoshini puflash bilan soʻndirishga ahmoq bolalar kabi ahmoqona va devonachasiga harakatlari sababi bilan menga gʻoyat tang va siquvchi va mashaqqatli bir holatda bu Oʻninchi Masala yozdirildi deya taxmin qilaman. Boshqalar bilan koʻrisholmaganim uchun haqiqati holni bilmayman.

Denizli hibsidan ozod qilinishimizdan keyin mashhur "Shehir" Mehmonxonasining yuksak qavatida oʻtirgan edim. Qarshimda goʻzal bogʻlarda kasratli qovoq daraxtlari bittadan halqa-i zikr tarzida gʻoyat latif, totli bir suratda ham oʻzlari, ham shoxlari, ham yaproqlari havoning tegilishi bilan jazbadorona va jozibakorona harakat bilan raqslari qardoshlarimning ayriliqlaridan va yolgʻiz qolganimdan huzunli va gʻamli qalbimga ilashdi. Birdan kuz va qish mavsumi xotirga keldi va meni bir gʻaflat bosdi. Men u kamoli nash'a bilan jilvalangan u nozanin qovoqlarga va zihayotlarga shu qadar achindimki, koʻzlarim yosh bilan toʻldi. Koinotning bezalgan pardasi ostidagi adamlarni, firoqlarni ixtor va ihsosi bilan koinot toʻla firoqlarning, zavollarning huzunlari boshimda toʻplandi. Birdan haqiqati Muhammadiya (S.A.V.) keltirgan nur yordamga yetishdi. U hadsiz huzunlarni va gʻamlarni sururlarga aylantirdi. Hatto u nurning harkas va har ahli iymon kabi mening haqqimda million fayzidan yolgʻiz u vaqtda, u vaziyatga munosabati boʻlgan yordam va tasallisi uchun Zoti Muhammadiyaga (S.A.V.) qarshi abadiyan minnatdor boʻldim. Shundayki:

Ul nazari gʻaflat oʻsha muborak nozaninlarni vazifasiz, natijasiz bir mavsumda koʻrinib, harakatlari nash'adan emas, balki goʻyo adamdan va firoqdan titrab hechlikka tushganliklarini koʻrsatish bilan, harkas kabi mendagi ishqi baqo va hubbi mahosin va shafqati jinsiya va hayotiyaga mador boʻlgan tabiatimga shu daraja ta'sir qildiki, bunday dunyoni bir ma'naviy Jahannamga va aqlni bir ta'zib uskunasiga aylantirgan paytda, Muhammad Alayhissalotu Vassalamning basharga hadya keltirgan nuri pardani koʻtardi. I'dom, adam, hechlik, vazifasizlik, abas, firoq yerlarida u qovoqlarning har birining yaproqlari adadicha hikmatlari va ma'nolari va Risola-i Nurda isbot qilingani kabi, uch qismga ayrilgan natijalari va vazifalari bor deya koʻrsatdi.

Birinchi qism: Sone'-i Zuljalolning asmosiga qaraydi. Masalan: Qandayki bir usta horiqo bir uskuna yaratsa, hamma u zotga "Mashaalloh, barakalloh" deb olqishlaydi. Xuddi shuning kabi: U uskuna ham undan maqsud natijalarni butuni bilan koʻrsatishi bilan, lisoni holi bilan ustasini tabrik qiladi, olqishlaydi. Har zihayot va hamma narsa shunday bir uskunadir, ustasini tabriklar bilan olqishlaydi.

Ikkinchi qism hikmatlari esa: Zihayotning va zishuurning nazarlariga qaraydi. Ularga shirin bir mutolaagoh, bittadan kitobi ma'rifat boʻladi. Ma'nolarini zishuurlarning zehnlarida va suratlarini quvva-i hofizalarida va alvohi misoliyada va olami gʻaybning daftarlarida doira-i vujudda qoldirib, keyin olami shahodatni tark qiladi, olami gʻaybga chekinadi. Demak suriy bir vujudni tashlaydi, ma'naviy va gʻaybiy va ilmiy koʻp vujudlarni qozonadi. Ha, modomiki Alloh bor va ilmi ihota qiladi. Albatta adam, i'dom, hechlik, mahv, fano haqiqat nuqtasida ahli iymonning dunyosida yoʻqdir va kofirlarning dunyolari adam bilan, firoq bilan, hechlik bilan, foniylik bilan toʻladir. Xullas, bu haqiqatni umumning lisonida kezgan bu kelgan zarbulmasal dars berib, deydi: "Kim uchun Alloh boʻlsa, u uchun hamma narsa bor va kim uchun boʻlmasa, hamma narsa unga yoʻqdir, hechdir".

Alhosil: Qandayki iymon oʻlim vaqtida insonni i'domi abadiydan qutqaradi. Xuddi shuning kabi, harkasning xususiy dunyosini ham i'domdan va hechlik qorongʻiliklaridan qutqaradi. Va kufr esa, xususan kufri mutlaq boʻlsa, ham u insonni, ham xususiy dunyosini oʻlim bilan i'dom etib ma'naviy Jahannam zulmatlariga otadi. Hayotining lazzatlarini achchiq zaharlarga aylantiradi. Hayoti dunyoviyani oxiratiga tarjih etganlarning quloqlari jaranglasin. Kelsinlar, bunga yo bir chora topsinlar, yoki iymonga kelsinlar. Bu dahshatli xasorotdan qutulsinlar!

Juda ham sevgili ustozim afandim,

Janobi Haqqa hadsiz shukrlar boʻlsin, ikki oylik ayriliq qaygʻularini va xabarlashmaslik iztiroblarini yengillashtirgan va qalblarimizga yangi hayot baxsh qilgan va ruhlarimizga yangi, sof bir shabada hadya qilgan Qur'onning jalolli va izzatli, rahmatli va shafqatli oyatlaridagi takrorotning mahosinini sanab oʻtgan, hikmati takrorining luzum va ahamiyatini izohlagan va Risola-i Nurning bir horiqo mudofaasi boʻlgan Denizli Mevasining Oʻninchi Masalasi nomini olgan "Amirtogʻ Chechagi"ni oldik. Haqiqatdan, taqdir va tahsinga juda loyiq boʻlgan bu chechakni hidlagan sari ruhimizdagi ishtiyoq yuksaldi. Toʻqqiz oylik hibs mashaqqatiga muqobil Mevaning Toʻqqiz Masalasi qanday baroatimizga katta bir vasila boʻlish bilan goʻzalligini koʻrsatgan boʻlsa, Oʻninchi Masalasi boʻlgan chechagi ham Qur'onning ijozli i'jozidaki horiqolarni koʻrsatish bilan u nisbatda goʻzalligini koʻrsatmoqdadir.

Ha sevgili ustozim, gulning chechagidagi favquloda latofat va goʻzallik daraxtidagi tikanlarni nazarga hech koʻrsatmagani kabi, bu nuroniy chechak ham bizga toʻqqiz oylik hibs mashaqqatini unuttiradigan bir shaklda oʻsha mashaqqatlarimizni ham hechga tushirgandir. Mutolaasiga toʻyilmaydigan shaklda qalamga olingan va aqllarni hayratga yoʻnaltirgan bu nuroniy chechak ichiga olgan koʻp goʻzalliklaridan, ayniqsa Qur'onning tarjimasi surati bilan nazari basharda oddiylashtirish ihonatiga muqobil, u takrorotning qiymatini toʻliq koʻrsatish bilan Qur'onning jahonqiymat ulviyatini maydonga qoʻygan. Soliklarining har asrda favquloda bir matonat bilan yopishib olishlari bilan va amr va ta'qiqiga tamoman boʻysunishlari bilan, goʻyo endi nozil boʻlgan kabi yangiligi isbot qilingan Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning butun asrlarda zolimlariga qarshi shiddatli va dahshatli va takrorli tahdidlari va mazlumlariga qarshi shafqatli va rahmatli mukarrar taltiflari, xususan bu asrimizga qaragan tahdidoti ichida zolimlariga misli koʻrilmagan bir holatda, xuddi fazo-i akbardan bir namunani eslatgan samoviy bir Jahannam bilan olti-yetti yildan beri mutamodiyan dodu faryod qildirishi va shuningdek mazlumlarining bu asrdagi kulliy fardlari boshida Risola-i Nur talabalarining boʻlishi va haqiqatan bu talabalarni ham umami salifaning anbiyolariga berilgan najotlar kabi juda buyuk umumiy va xususiy najotlarga mazhar etishi va muorizlari boʻlgan dinsizlarning jahannamiy azob bilan ta'zir yeyishlarini koʻrsatishi, ham bu ikki goʻzal va latif hoshiyalar bilan xotima berilish surati bilan chechakning tugatilishi bu faqir talabangiz Xusravni shu qadar buyuk bir surur bilan cheksiz bir shukrga yoʻnaltirdiki, bu goʻzal chechak bergan sevinch va sururni muddati umrimda his qilmaganimni sevgili ustozimga arz etganim kabi, qardoshlarimga ham karrot bilan aytganman. Janobi Haq zaif va tahammulsiz yelkalariga juda azamatli ogʻir yuk yuklangan siz sevgili ustozimizdan abadiyan rozi boʻlsin. Va yuklaringizni yengillashtirish bilan yuzlaringizni abadga qadar kuldirsin, omin.

Ha sevgili ustozim, biz Allohdan, Qur'ondan, Habibi Zishondan va Risola-i Nurdan va Qur'on dalloli siz sevgili ustozimizdan abadiyan rozimiz. Va intisobimizdan hech bir jihat bilan pushaymonligimiz yoʻq. Ham qalbimizda zarra qadar yomonlik qilish uchun niyat yoʻq. Biz faqat Allohni va rizosini istaymiz. Kun oʻtgan sari rizosi ichida, Janobi Haqqa vuslat ishtiyoqlarini qalbimizda taksif qilyapmiz. Istisnosiz bizga yomonlik qilganlarni Janobi Haqqa tark qilish bilan avf etish va aksincha bizga zulm qilgan u zolimlar ham dohil boʻlgani holda, hammaga yaxshilik qilish Risola-i Nur talabalarining qalblariga joylashgan bir shiori Islom boʻlganini biz istamasdan e'lon qilgan Hazrati Allohga hadsiz hududsiz shukrlar qilamiz.

Oʻn Birinchi Masala

Mevaning Oʻn Birinchi Masalasining boshi; bir mevasi Jannat va biri saodati abadiya va biri ru'yatulloh boʻlgan iymon shajara-i qudsiyasining hadsiz, kulliy va juz'iy mevalaridan yuzlab namunalari Risola-i Nurda bayon va hujjatlar bilan isbot qilinganidan, izohini "Sirojinnur"ga havola qilib, kulliy arkonining emas, balki juz'iy va juzlarning juz'iy va xususiy mevalaridan bir nechta namuna bayon qilinadi.

Birisi: Bir kuni bir duoda "Ey Robbim! Jabroil, Mikoil, Isrofil, Azroil hurmatlari va shafoatlari xotiriga meni jin va insning sharlaridan muhofaza ayla" ma'nosida duoni degan vaqtim hammani titratgan va dahshat bergan Azroil nomini zikr qilgan paytim gʻoyat totli va tasallidor va sevimli bir holat his qildim. Alhamdulilloh dedim. Azroilni jiddiy sevishni boshladim. Maloikaga iymon ruknining bu juz'iy fardining juda koʻp mevalaridan yolgʻiz bir juz'iy mevasiga gʻoyat qisqa bir ishorat qilamiz.

Birisi: Insonning eng qiymatli va ustida titragan moli uning ruhidir. Uni zoye boʻlishdan va fanodan va sohibsizlikdan muhofaza qilish uchun quvvatli va amin bir qoʻlga taslim qilishning chuqur bir sevinch berganini qat'iy his qildim. Va insonning amalini yozgan malaklar xotiramga keldi. Qaradim, aynan bu meva kabi, juda totli mevalari bor.

Birisi: Har inson qiymatli bir soʻzini va fe'lini boqiylashtirish uchun ishtiyoq bilan kitobat va she'r, hatto kino bilan hifziga harakat qiladi. Xususan u fe'llarning Jannatda boqiy mevalari boʻlsa, yanada ziyoda maroq etadi. "Kiroman Kotibin" insonning yelkalarida turib ularni abadiy manzaralarda koʻrsatishi va sohiblariga doimiy mukofot qozontirishi shu qadar menga shirin keldiki, ta'riflolmayman.

Soʻngra ahli dunyoning meni hayoti ijtimoiyadagi hamma narsadan tajrid etish ichida butun kitoblarimdan va doʻstlarimdan va xizmatchilarimdan va tasalli beradigan ishlardan ajratib qoʻyishlari bilan barobar, gʻurbat vahshati meni siqarkan va boʻsh dunyo boshimga yiqilarkan, maloikaga iymonning juda koʻp mevalaridan birisi yordamimga keldi. Koinotimni va dunyomni jonlanritdi, malaklar va ruhoniylar bilan toʻldirdi, olamimni sevinch bilan kuldirdi. Va ahli zalolatning dunyolari vahshat va boʻshliq va qorongʻilik bilan yigʻlaganlarini koʻrsatdi. Xayolim bu mevaning lazzati bilan masrur ekan, umum paygʻambarlarga iymonning juda koʻp mevalaridan bunga oʻxshash bitta mevasini oldi, totdi. Birdan butun oʻtgan zamonlardagi anbiyolar bilan yashagan kabi ularga iymonim va tasdigʻim u zamonlarni nurlantirdi va iymonimni kulliy qilib kengaytirdi. Va oxirzamon paygʻambarimizning iymonga oid boʻlgan da'volariga minglab imzo bostirdi, shaytonlarni jim qildi. Birdan "Hikmat-ul Istioza Lam'asi"da qat'iy javobi boʻlgan bir savol qalbimga keldiki: "Bu mevalar kabi hadsiz totli samaralar va foydalar va hasanotning gʻoyat goʻzal natijalari va manfaatlari va Arhamurrohiminning gʻoyat marhamatkorona tavfiqlari va inoyatlari ahli hidoyatga yordam berib quvvat berganlari holda, ahli zalolat nima uchun koʻp marotaba gʻalaba qiladi va ba'zan yigirmatasi yuzta ahli hidoyatni parishon qiladi?" deya ma'nan mendan soʻraldi. Va bu tafakkur ichida shaytonning gʻoyat zaif dasisalariga qarshi Qur'onning buyuk tahshidoti va maloikalari va Janobi Haqning yordamini ahli iymonga yuborishi xotirga keldi. Risola-i Nurning uning hikmatini qat'iy hujjatlar bilan izohiga binoan, u savolning javobiga gʻoyat qisqa bir ishorat qilamiz:

Ha, ba'zan daydi va maxfiy, muzir bir odamning bir saroyga otash otishga harakat qilishi sababli yuzlab odamning qilishi kabi, yuzlab odamning muhofazasi bilan va ba'zan davlatga va podshohga iltijo bilan u saroyning vujudi davom etishi mumkin. Chunki uning vujudi butun sharoitning va arkonning va sabablarning vujudi bilan boʻlishi mumkin. Faqat uning adami va xarob boʻlishi birgina shartning adami bilan voqe' va bir daydining bir gugirti bilan yonib mahv boʻlgani kabi, ins va jin shaytonlari oz bir fe'l bilan katta taxribot va dahshatli ma'naviy yongʻinlar qiladilar. Ha, butun yomonliklar va gunohlar va sharlarning poydevori va asoslari adamdir, taxribdir. Suratan vujudning ostida adam va buzish saqlangandir. Xullas, jinniy va insiy shaytonlar va sharirlar bu nuqtaga istinodan gʻoyat zaif bir quvvat bilan hadsiz bir quvvatga qarshi tayanib, ahli haq va haqiqatni Janobi Haqning dargohiga iltijoga va qochishga har vaqt majbur qilganidan, Qur'on ularni himoya uchun buyuk tahshidot qiladi. Toʻqson toʻqqiz asmo-i Ilohiyani ularning qoʻllariga beradi. U dushmanlarga qarshi sabot qilishlariga juda shiddatli amrlar beradi.

Bu javobdan birdan juda buyuk bir haqiqatning uchi va azamatli, dahshatli bir masalaning asosi koʻrindi. Shundayki:

Qandayki Jannat butun vujud olamlarining mahsulotini tashiydi va dunyo yetishtirgan urugʻlarni boqiyona undirib chiqaradi. Xuddi shuning kabi, Jahannam ham hadsiz dahshatli adam va hechlik olamlarining juda aliym natijalarini koʻrsatish uchun u adam mahsulotlarini qovuradi va u dahshatli Jahannam fabrikasi boshqa vazifalari ichida, olami vujud koinotini olami adam axlatlaridan tozalattiradi. Bu dahshatli masalaning hozircha eshigini ochmaymiz. Inshaalloh keyin izohlanadi.

Ham malaklarga iymon mevasidan bir juzi va Munkar va Nakirga oid bir namunasi shudir: Hamma kabi men ham muhaqqaq kiraman deya mozorimga xayolan kirdim. Va qabrda yolgʻiz, kimsasiz, qorongʻi, sovuq, tor bir hibsi munfaridda, bir tajridi mutlaq ichidagi tavahhush va ma'yusiyatdan tadahhush etarkan, birdan Munkar va Nakir toifasidan ikki muborak doʻst chiqib keldilar. Men bilan munozarani boshladilar. Qalbim va qabrim kengaydi, nurlandi, isindi. Olami arvohga derazalar ochildi. Men ham hozir xayolan va istiqbolda haqiqatdan koʻradigan u vaziyatimga butun jonim bilan sevindim va shukr qildim. Sarf va Nahv ilmini oʻqigan bir madrasa talabasining vafot etib, qabrda Munkar va Nakirning: مَنْ رَبُّكَ (Sening Robbing kim?) degan savollariga qarshi oʻzini madrasada tasavvur qilib Nahv ilmi bilan javob berib: " مَنْ egadir. رَبُّكَ kesimdir. Mushkul bir masalani mendan soʻrang, bu osondir", deya ham u maloikalarni, ham hozir ruhlarni, ham u voqeani mushohada etgan u yerda boʻlgan bir kashf-al qubur valiysini kuldirdi va rahmati Ilohiyani tabassumga keltirdi. Azobdan qutulgani kabi, Risola-i Nurning bir shahid qahramoni boʻlgan marhum Hofiz Ali hibsda Meva Risolasini kamoli ishq bilan yozarkan va oʻqirkan vafot etib qabrda maloika-i savolga mahkamadagi kabi Meva haqiqatlari bilan javob bergani kabi, men ham va Risola-i Nur shogirdlari ham u savollarga qarshi Risola-i Nurning porloq va quvvatli hujjatlari bilan istiqbolda haqiqatdan va hozir ma'nan javob berib ularni tasdiqqa va tahsinga va tabrikka yoʻllaydilar, inshaalloh.

Ham malaklarga iymonning saodati dunyoviyaga mador juz'iy bir namunasi shudirki: Ilmi holdan iymon darsini olgan bir ma'sum bolaning yonida yigʻlagan va ma'sum bir ukasining vafoti uchun dod-faryod qilgan boshqa bir bolaga: "Yigʻlama, shukr qil.. sening ukang malaklar bilan barobar Jannatga ketdi. U yerda kezadi, bizdan yanada yaxshi lazzatlanadi, malaklar kabi uchadi, har yerni tomosha qila oladi", deb faryod qilganning yigʻlashini tabassumga va sevinchga aylantirishidir. Men ham aynan bu yigʻlagan bola kabi bu hazin qishda va aliym bir vaziyatimda gʻoyat aliym ikki vafot xabarini oldim. Biri, ham oliy maktablarda birinchilikni qozogan, ham Risola-i Nurning haqiqatlarini nashr qilgan jiyanim marhum Fuad. Ikkinchisi, hajga ketib sakarot ichida tavof qilarkan, tavof ichida vafot etgan Olima Xonim ismli marhuma singlim. Bu ikki qarindoshlarimning oʻlimlari Keksalar Risolasida yozilgan marhum Abdurahmonning vafoti kabi meni yigʻlatarkan, iymon nuri bilan u ma'sum Fuad, u soliha Xonim insonlar oʻrniga malaklarga, huriylarga doʻst boʻlganliklarini va bu dunyoning tahlika va gunohlaridan qutulganliklarini ma'nan, qalban koʻrdim. U shiddatli huzun oʻrniga buyuk bir sevinch his qilib ham ularni, ham Fuadning otasi ukam Abdulmajidni, ham oʻzimni tabriklab Arhamurrohiminga shukr qildim. Bu ikki marhumlarga rahmat duosi niyati bilan bu yerda yozildi, qayd qilindi.

Risola-i Nurdagi butun mezonlar va muvozanalar iymonning saodati dunyoviya va uxroviyaga mador mevalarini bayon qiladilar. Va u kulliy va buyuk mevalar bu dunyoda koʻrsatgan saodati hayotiya va lazzati umr jihati bilan har moʻ'minning iymoni unga bir saodati abadiyani qozontiradi.. balki kurtak ochadi va u suratda inkishof etadi deya xabar beradilar. Va u kulliy va juda koʻp mevalardan besh mevasi meva-i me'roj boʻlib Oʻttiz Birinchi Soʻzning oxirida va besh mevasi Yigirma Toʻrtinchi Soʻzning Beshinchi Shoxida namuna qilib yozilgan. Arkoni iymoniyaning har birining boshqa-boshqa juda koʻp, balki hadsiz mevalari boʻlgani kabi, majmuining birdan koʻp mevalaridan bir mevasi kattakon Jannat va biri ham saodati abadiya va biri ham, balki eng totlisi ham ru'yati Ilohiyadir deya boshda degan edik. Va Oʻttiz Ikkinchi Soʻzning oxiridagi muvozanada iymonning saodati doraynga mador bir qism samaralari goʻzal izohlangan. Iymoni bilqadar ruknining qiymatli mevalari bu dunyoda boʻlganiga bir dalil, umum lisonida

zarbulmasal boʻlgandir. Ya'ni, "Qadarga iymon keltirgan gʻamlardan qutuladi". Risola-i Qadarning oxirida goʻzal bir tamsil bilan ikki odamning shohona bir saroyning bogʻiga kirishlari bilan bir kulliy mevasi bayon qilingan. Hatto men oʻz hayotimda minglab tajribalarim bilan koʻrdim va bildimki, qadarga iymon boʻlmasa, hayoti dunyoviya saodati mahv boʻladi. Aliym musibatlarda qachonki qadarga iymon jihatidan qarar edim, musibat gʻoyat yengillashayotganini koʻrar edim. Va qadarga iymon keltirmagan qanday yashay oladi deya hayrat qilardim.

Maloikaga iymon ruknining kulliy mevalaridan biriga Yigirma Ikkinchi Soʻzning Ikkinchi Maqomida shunday ishorat qilinganki, Azroil Alayhissalom Janobi Haqqa munojot qilib degan: "Qabzi arvoh vazifasida sening iboding mendan ranjiydilar, shikoyat qiladilar". Unga javoban deyilgan: "Sening vazifangga xastaliklarni va musibatlarni parda qilaman, toki ibodimning shikoyatlari ularga ketsin, senga kelmasin". Aynan bu pardalar kabi Azroil Alayhissalomning vazifasi ham bir pardadir. Toki haqsiz shikoyatlar Janobi Haqqa ketmasin. Chunki oʻlimdagi hikmat va rahmat va goʻzallik va foyda jihatini hamma koʻrolmaydi. Zohirga qarab e'tiroz qiladi, shikoyatni boshlaydi. Xullas, bu haqsiz shikoyatlar Rahimi Mutlaqqa ketmaslik hikmati bilan Azroil Alayhissalom parda boʻlganlar. Aynan shuning kabi, butun malaklarning, balki butun zohiriy sabablarning vazifalari izzati rububiyatning pardalaridir. Toki goʻzalliklari koʻrinmagan va hikmatlari bilinmagan narsalarda qudrati Ilohiyaning izzati va qudsiyati va rahmatining qamrashi muhofaza qilinsin, e'tirozga nishon boʻlmasin va past va ahamiyatsiz va marhamatsiz narsalar bilan qudratning mubosharati nazari zohiriyda koʻrinmasin. Boʻlmasa hech bir sababning haqiqiy ta'siri va ijodga hech bir qobiliyati boʻlmaganini, hamma narsada tavhid sikkalarini qat'iy koʻrsatganini Risola-i Nur hadsiz dalillari bilan isbot qilgan. Yaratish, ijod etish unga maxsusdir. Sabablar yolgʻiz bir pardadir. Maloika kabi zishuur boʻlganlarning yolgʻiz juzi ixtiyoriy bilan juz'iy, ijodsiz, kasb deyilgan bir navi xizmati fitriya va amaliy bir navi ubudiyatdan boshqa narsa qoʻllarida yoʻqdir.

Ha, izzat va azamat istaydilarki, sabablar pardadori dasti qudrat boʻlsin aqlning nazarida.

Tavhid va ahadiyat istaydilarki, sabablar tortsinlar qoʻllarini ta'siri haqiqiydan.

Xullas, qandayki malaklar va xayrli va vujudiy ishlarda istihdom etilgan zohiriy sabablar, goʻzalliklari koʻrinmagan va bilinmagan narsalarda qudrati Rabboniyani qusurdan, zulmdan muhofaza qilib taqdis etadilar va tasbehi Ilohiyda bittadan vasiladirlar. Aynan shuning kabi: Jinniy va insiy shaytonlar va muzir moddalarning umuri sharriyada va adamiyada iste'mollari ham yana qudrati Subhoniyani gʻadrdan va haqsiz e'tirozlardan va shikoyatlarga nishon boʻlishdan qutqarish bilan taqdis etadilar va tasbehoti Rabboniyaga va koinotdagi butun qusurotdan mubarro va munazzahiyatiga xizmat qiladilar. Chunki butun qusurlar adamdan va qobiliyatsizlikdan va taxribdan va vazifa qilmaslikdanki, bittadan adamdirlar, va vujudi boʻlmagan adamiy fe'llardan keladilar. Bu shaytoniy va sharli pardalar u qusurotga marji' boʻlib e'tiroz va shikoyatlarni bil-istihqoq oʻzlariga olib Janobi Haqning taqdisiga vasila boʻladilar. Zotan sharli va adamiy va taxribchi ishlarda quvvat va iqtidor lozim emas. Oz bir fe'l va juz'iy bir quvvat, balki vazifasini qilmaslik bilan ba'zan katta adamlar va buzishlar boʻladi. U sharir foillar muqtadir deb oʻylanadilar. Holbuki adamdan boshqa hech ta'sirlari va juz'iy bir kasbdan xorij bir quvvatlari yoʻqdir. Faqat u sharlar adamdan kelganlaridan, u sharirlar haqiqiy foildirlar. Bil-istihqoq, agar zishuur boʻlishsa, jazoni chekadilar. Demak, sayyiotda u yomonlar foildirlar. Faqat hasanalar va xayrlarda va amali solihda vujud boʻlishidan, u yaxshilar haqiqiy foil va muassir emaslar. Balki qobildirlar, fayzi Ilohiyni qabul qiladilar va mukofotlari ham yolgʻiz bir fazli Ilohiydir deya Qur'oni Hakim

farmon qiladi.

Alhosil: Vujud koinotlari va hadsiz adam olamlari bir-biri bilan toʻqnashar ekan va Jannat va Jahannam kabi mevalar berar ekan va butun vujud olamlari

va butun adam olamlari

der ekan va qamrovli bir qonuni muboraza bilan malaklar shaytonlar bilan va xayrlar sharlar bilan, to qalbning atrofidagi ilhom vasvasa bilan mujodala etar ekan, birdan malaklarga iymonning bu mevasi tajalliy qiladi, masalani hal qilib qorongʻi koinotni nurlantiradi.

oyatining anvoridan bir nurini bizga koʻrsatadi va bu meva naqadar totli boʻlganini tottiradi.

Ikkinchi bir kulliy mevasiga "Yirirma Toʻrtinchi" va "alif"lar karomatini koʻrsatgan "Yirigma Toʻqqizinchi Soʻz"lar ishorat qilib porloq bir suratda malaklarning vujudini va vazifasini isbot qilganlar. Ha, koinotning har tarafida, juz'iy va kulliy hamma narsada, har navda oʻzini tanittirish va sevdirish ichida marhamatkorona bir hashmati rububiyat, albatta u haybatga, u marhamatga, u tanittirishga, u sevdirishga qarshi shukr va taqdis ichida bir keng va ihotali va shuurkorona bir ubudiyat bilan muqobala etishi lozim va qat'iydir. Va shuursiz jamodot va arkoni azima-i koinot hisobiga u vazifani faqat hadsiz malaklar qilishi mumkin va u saltanati rububiyatning har tarafda, saroda, surayyoda, zaminning asosida, tashqarisida hokimona va hashmatkorona ijrootini ular tamsil eta oladilar.

Masalan, falsafaning ruhsiz qonunlari juda qorongʻi va vahshatli koʻrsatgan xilqati arziya va vaziyati fitriyasini bu meva bilan nurli, unsiyatli bir tarzda Savr va Hut deb nomlangan ikki malakning yelkalarida, ya'ni nazoratlarida va Jannatdan keltirilgan va foniy kura-i arzning boqiy bir poydevori boʻlish, ya'ni kelajakda boqiy Jannatga bir qismini aylantirishga bir ishorat uchun "Sahret" nomli uxroviy bir modda, bir haqiqat yuborilib Savr va Hut malaklariga bir nuqta-i istinod qilingan deya Bani Isroilning eski paygʻambarlaridan rivoyat bor va Ibn Abbosdan ham rivoyat qilingandir. Afsuski, bu qudsiy ma'no mururi zamon bilan bu tashbeh avomning nazarida haqiqat talaqqiy etilish bilan aqlning xorijida bu surat olgan. Modomiki malaklar havoda kezganlari kabi tuproqda va toshda va yerning markazida ham kezadilar. Albatta ularning va kura-i arzning ustida turadigan jismoniy tosh va baliqqa va hoʻkizga ehtiyojlari yoʻqdir.

Ham masalan, kura-i arz kura-i arzning navlari adadicha boshlar va u navlarning fardlari sanogʻicha tillar va u fardlarning a'zo va yaproq va mevalari miqdoricha tasbehotlar qilgani uchun albatta u muhtasham va shuursiz ubudiyati fitriyani bilib, shuurdorona tamsil etib dargohi Ilohiyaga taqdim qilish uchun qirq ming boshli va har boshi qirq ming til bilan va har bir til bilan qirq ming tasbehot qiladigan bir malaki muakkali boʻladiki, ayni haqiqat oʻlaroq Muxbiri Sodiq xabar berganlar. Va xilqati koinotning eng ahamiyatli natijasi boʻlgan insonlar bilan munosabati Rabboniyani tabligʻ va izhor qilgan Jabroil (Alayhissalom) va zihayot olamida eng muhtasham va eng dahshatli boʻlgan tiriltirish va hayot berish va oʻlim bilan tarhis etishdagi Xoliqqa maxsus boʻlgan ijrooti Ilohiyani yolgʻiz tamsil etib ubudiyatkorona nazorat qilgan Isrofil (Alayhissalom) va Azroil (Alayhissalom) va hayot doirasida rahmatning eng jam'iyatli, eng keng, eng zavqli boʻlgan rizqdagi ehsonoti Rahmoniyaga nazorat bilan barobar shuursiz shukrlarni shuur bilan tamsil etgan Mikoil (Alayhissalom) kabi malaklarning juda ajib mohiyatda boʻlishlari va vujudlari va ruhlarning baqolari saltanat va hashmati rububiyatning muqtazosidir. Ularning va har birisining maxsus toifalarining vujudlari koinotda quyosh kabi koʻringan saltanat va haybatning vujudi darajasida qat'iydir va shubhasizdir. Maloikaga oid boshqa moddalar bularga qiyos qilinsin.

Ha, kura-i arzda toʻrt yuz ming navlarni zihayotdan bunyod etgan, hatto eng oddiy va badboʻy moddalardan ziruhlarni koʻplab yaratgan va har tarafni ular bilan jonlantirgan va moʻ'jizoti san'atiga qarshi ularga tillari bilan "Mashaalloh, Barakalloh, Subhanalloh" dedirgan va ehsonoti rahmatiga muqobil "Alhamdulilloh, Vashshukrulilloh, Allohu Akbar" oʻsha hayvonchalarga ayttirgan bir Qodiri Zuljaloli val Jamol, albatta, shaksiz va shubhasiz, kattakon samovotga munosib, isyonsiz va doimo ubudiyatda boʻlgan yashovchilarni va ruhoniylarni yaratgan, samovotni jonlantirgan, boʻsh qoldirmagan va hayvonotning toifalaridan haddan ziyod boshqa-boshqa navlarni malaklardan ijod etganki, bir qismi kichkina boʻlib yomgʻir va qor qatralariga minib san'at va rahmati Ilohiyani oʻz tillari bilan olqishlaydilar. Bir qismi bittadan sayyor yulduzlarga minib fazo-i koinotda sayohat ichida azamat va izzat va hashmati rububiyatga qarshi takbir va tahlil bilan ubudiyatlarini olamga e'lon qiladilar. Ha, zamoni Odamdan beri butun samoviy kitoblar va dinlar malaklarning vujudlariga va ubudiyatlariga ittifoqlari va butun asrlarda malaklar bilan soʻzlashishlar va muhovaralar kasratli tavotur bilan insonlar ichida sodir boʻlganini naql va rivoyatlari esa, koʻrmaganimiz Amerikada insonlarining vujudlari kabi malaklarning vujudlarini va bizlar bilan aloqador boʻlganliklarini qat'iy isbot qiladi. Xullas, hozir kel, iymon nuri bilan bu kulliy ikkinchi mevaga qara va tot. Qanday koinotni boshdan oxir jonlantirib, goʻzallashtirib bir masjidi akbarga va muazzam bir ibodatxonaga aylantiryapti. Va fan va falsafaning sovuq, hayotsiz, zulmatli, dahshatli koʻrsatishlariga muqobil hayotli, shuurli, nurli, unsiyatli, totli bir koinot qilib koʻrsatib, boqiy hayotning bir jilva-i lazzatini ahli iymonga darajasiga koʻra dunyoda ham tottiradi.

Tatimma: Qandayki vahdat va ahadiyat sirri bilan koinotning har tarafida ayni qudrat, ayni ism, ayni hikmat, ayni san'at boʻlishi bilan Xoliqning vahdat va tasarrufi va ijod va rububiyati va xalloqiyat va qudsiyati juz'iy-kulliy har bir masnu'ning hol tili bilan e'lon qilinadi. Aynan shuning kabi, har tarafda malaklarni yaratib har maxluqning lisoni hol bilan shuursiz qilgan tasbehotni malaklarning ubudiyatkorona tillari bilan qildiradi. Malaklarning hech bir jihatdan xilofi amr harakatlari yoʻqdir. Xolis bir ubudiyatdan boshqa hech bir ijod va amrsiz hech bir mudohala, hatto iznsiz shafoatlari ham boʻlmaydi. Tamoman

sirriga mazhardirlar.

Xotima

(Gʻoyat ahamiyatli bir nukta-i i'joziyaga doir birdan, ixtiyorsiz shomdan keyin qalbga ixtor etilgan va sura-i

ning zohir bir moʻ'jiza-i gʻaybiyasini koʻrsatgan uzun bir haqiqatga qisqa bir ishoratdir.)

Xullas, yolgʻiz ma'no-i ishoriy jihatidan bu sura-i azima-i horiqo: "Koinotda adam olamlari hisobiga ishlagan sharirlardan va insiy va jinniy shaytonlardan oʻzingizni muhofaza qilinglar". Paygʻambarimizga va ummatiga amr qilib, har asrga qaragani kabi, ma'no-i ishoriysi bilan bu ajib asrimizga yanada ziyoda, balki zohir bir tarzda qaraydi. Qur'onning xizmatkorlarini istiozaga da'vat qiladi. Bu moʻ'jiza-i gʻaybiya besh ishorat bilan qisqacha bayon qilinadi. Shundayki:

Bu suraning har bir oyatining ma'nolari koʻpdir. Yolgʻiz ma'no-i ishoriy bilan besh jumlasida toʻrt marta شَرِّ kalimasini takror qilish va quvvatli munosabati ma'naviya bilan barobar toʻrt tarzda bu asrning mislsiz toʻrt dahshatli va boʻronli moddiy va ma'naviy sharlariga va inqiloblariga va muborazalariga ayni tarix bilan ishorat qilish va ma'nan "Bulardan saqlaninglar" amr qilish, albatta Qur'onning i'joziga yarashadigan bir irshodi gʻaybiydir.

Masalan: Boshda

jumlasi bir ming uch yuz ellik ikki yoki toʻrt (1352-1354) tarixiga hisobi abjadiy va jifriy bilan tavofuq etib navi basharda eng keng hirs va hasad bilan va birinchi urushning sababi bilan sodir boʻlishga hozirlangan ikkinchi harbi umumiyga ishorat qiladi. Va ummati Muhammadiyaga (S.A.V.) ma'nan deydi: "Bu harbga kirmanglar va Robbingizga iltijo qilinglar". Va bir ma'no-i ramziy bilan Qur'onning xizmatkorlaridan boʻlgan Risola-i Nur shogirdlariga xususiy bir iltifot bilan ularning Eskishehir hibsidan, dahshatli bir shardan ayni tarixi bilan ozod boʻlishlariga va haqlaridagi imho rejasining natijasiz qoldirilishiga ramzan xabar beradi, ma'nan "Istioza qilinglar" deb amr qilayotgandek bir ramz beradi.

Ham masalan:

jumlasi, shadda sanalmaydi, bir ming uch yuz oltmish bir (1361) boʻlib, bu mislsiz harbning marhamatsiz va zolimona taxribotiga rumiy va hijriy tarixi bilan ishorat qilgani kabi, ayni zamonda butun quvvatlari bilan Qur'onning xizmatiga boʻlgan Nur shogirdlarining keng bir imho rejasidan va aliym va dahshatli bir balodan va Denizli hibsidan ozod boʻlishlariga tavofuq bilan, bir ma'no-i ramziy bilan ularga ham qaraydi. "Xalqning sharridan oʻzingizni himoya qilinglar" yashirin bir imo bilan deydi.

Ham masalan:

jumlasi, shaddalar sanalmaydi, bir ming uch yuz yigirma sakkiz (1328); agar shaddadagi "Lom" sanalsa, bir ming uch yuz ellik sakkiz (1358) adadi bilan bu umumiy harblarni qilgan ajnabiy gʻaddorlarning hirs va hasad bilan bizdagi Hurriyat Inqilobining Qur'on foydasidagi natijalarni buzish fikri bilan tabadduli saltanat va Bolqon va Italiya Harblari va Birinchi Harbi Umumiyning oʻt olishi bilan moddiy va ma'naviy sharlarning, siyosiy diplomatlarning radio tili bilan hammaning boshlariga sehrboz va zaharli dam solishlari bilan va muqaddaroti basharning tugun va bogʻlariga yashirin rejalarini singdirishlari bilan ming yillik madaniyat taraqqiyotini vahshiyona mahv etgan sharlarning vujudga kelishga hozirlanishlari tarixiga tavofuq etib,

ning toʻliq ma'nosiga tatobuq etadi.

Ham masalan:

jumlasi, shadda va tanvin sanalmaydi, yana bir ming uch yuz qirq yetti (1347) boʻlib, ayni tarixda ajnabiy bitimlarining majburlashlari bilan bu vatanda ahamiyatli silkinishlar va falsafaning tahakkumi bilan bu dindor millatda ahamiyatli tahavvullar vujudga kelishiga va ayni tarixda davlatlarda ikkinchi harbi umumiyni ihzor etgan dahshatli hasadlar va raqobatlarning toʻqnashuvlari tarixiga bu ma'no-i ishoriy bilan aynan tavofuqi va ma'nan tatobuqi, albatta bu qudsiy suraning bir lam'a-i i'jozi gʻaybiysidir.

Bir ixtor: Har bir oyatning mutaaddid ma'nolari bordir. Ham har bir ma'no kulliydir. Har asrda afrodi mavjud. Bahsimizda bu asrimizga qaragan yolgʻiz ma'no-i ishoriy tabaqasidir. Ham u kulliy ma'noda asrimiz bir farddir. Faqat xususiyat kasb etganki, unga tarixi bilan qaraydi. Men toʻrt yildir bu harbning na vaziyatlarini va na natijalarini va na sulh boʻlgan, boʻlmaganini bilmaganimdan va soʻramaganimdan, bu qudsiy suraning yana qancha bu asrga va bu harbga ishorati bor deya ortiq uning eshigini qoqmadim. Boʻlmasa bu xazinada yana koʻp sirlar borligi Risola-i Nurning ajzolarida, xususan Rumuzoti Samoniya risolalarida bayon va isbot qilinganidan, ularga havola qilib tugataman.

Bu lam'a-i i'joziyada boshdagi مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ da ham مِنْ , ham شَرِّ kalimalari hisobga kirishi va oxirda وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ اِذَا حَسَدَ yolgʻiz شَرِّ kalimasi kirishi, وَمِنْ kirmasligi va

ikkisi ham hisob qilinmasligi gʻoyat nozik va latif bir munosabatga imo va ramz uchundir. Chunki xalqlarda sharlardan boshqa xayrlar ham bor. Ham butun shar hammaga kelmaydi. Bunga ramzan baziyatni ifoda qilgan مِنْ va شَرِّ kirganlar. Hasid hasad qilgan zamon butun shardir, baziyatga luzum yoʻqdir. Va

ramzi bilan, oʻz manfaatlari uchun kura-i arzga otash otgan dam soluvchilarning va sehrboz u diplomatlarning taxribotga oid butun ishlari ayni shardir deya ortiq شَرِّ kalimasiga luzum qolmadi.

Qandayki bu sura beshta jumlasidan toʻrtta jumlasi bilan bu asrimizning toʻrtta buyuk sharli inqiloblariga va boʻronlariga ma'no-i ishoriy bilan qaraydi. Aynan shuning kabi, toʻrt marta takroran مِنْ شَرِّ -shadda sanalmaydi- kalimasi bilan olami Islom jihatidan eng dahshatli boʻlgan Chingiz va Xulagu fitnasining va Abbosiylar Davlatining inqiroz zamonining asriga toʻrt marta ma'no-i ishoriy bilan va maqomi jifriy bilan qaraydi va ishorat qiladi. Ha, shaddasiz, شَرِّ besh yuz (500) boʻladi, مِنْ toʻqson (90) dir. Istiqbolga qaragan koʻp oyatlar ham bu asrimizga, ham u asrlarga ishorat qilishlari jihatidan istiqboldan xabar bergan Imom Ali (R.A.) va Gʻavsi A'zam (Q.S.) ham, aynan ham bu asrimizga, ham u asrga qarab xabar berganlar.

kalimalari bu zamonga emas, balki غَاسِقٍ bir ming bir yuz oltmish bir (1161) va اِذَا وَقَبَ sakkiz yuz oʻn (810) boʻlib, u zamonlarda ahamiyatli moddiy, ma'naviy sharlarga ishorat qiladi. Agar barobar boʻlsa, milodiy bir ming toʻqqiz yuz yetmish bir (1971) boʻladi. U tarixda dahshatli bir shardan xabar beradi. Yigirma yil keyin hozirgi urugʻlarning mahsuli isloh boʻlmasa, albatta ta'zirlari dahshatli boʻladi.

Oʻn Birinchi Masalaning Hoshiyasining Bir Lohiqasidir.

Oyat-ul Kursiyning tatimmasi boʻlgan

bir ming uch yuz ellik (1350);

bir ming toʻqqiz yuz yigirma toʻqqiz (1929) yoki (1928)

toʻqqiz yuz qirq olti (946) "Risolat-un Nur ismiga muvofiq";

bir ming uch yuz qirq yetti (1347);

-agar barobar boʻlsa, bir ming oʻn ikki (1012), agar barobar boʻlmasa, toʻqqiz yuz qirq besh (945) (bir shadda sanalmaydi);

bir ming uch yuz yetmish ikki (1372), shaddasiz,

bir ming toʻrt yuz oʻn yetti (1417),

bir ming uch yuz oʻttiz sakkiz (1338), shadda sanalmaydi;

bir ming ikki yuz toʻqson besh (1295), shadda sanaladi, boʻladi.

Risolat-un Nurning ham ikki karra ismiga, ham surati mujohadasiga, ham tahaqquqiga va ta'lif va takammul zamoniga aynan tavofuqi bilan barobar ahli kufrning bir ming ikki yuz toʻqson uch (1293) harbi bilan olami Islomning nurini soʻndirishga harakat qilish tarixiga va Birinchi Harbi Umumiydan istifoda bilan bir ming uch yuz oʻttiz sakkiz (1338)da bilfe'l nurdan zulmatga otish uchun qilingan dahshatli bitimlar zamoniga aynan tavofuqi va ichida mukarraran nur va zulmat qarshilashtirilishi va bu mujohada-i ma'naviyada Qur'onning nuridan kelgan bir nur ahli iymonga bir nuqta-i istinod boʻlishini ma'no-i ishoriy bilan xabar beryapti deya qalbimga ixtor etildi. Men ham majbur boʻldim, yozdim. Keyin qaradimki, ma'nosining munosabati bu asrimizga shu qadar quvvatlidirki, hech tavofuq alomati boʻlmasa ham, yana bu oyatlar har asrga qaragani kabi, ma'no-i ishoriy bilan bizlar bilan ham gaplashyapti degan qanoat keldi.

Ha, avvalo: Boshda

jumlasi maqomi jifriy va abjadiy bilan bir ming uch yuz ellik (1350) tarixiga ishorat qiladi va ma'no-i ishoriy bilan deydi: Garchi u tarixda dinni dunyodan tafriq bilan dinda iqrohga va ijborga va mujohada-i diniyaga va din uchun qurol bilan jihodga muoriz boʻlgan hurriyati vijdon hukumatlarda bir qonuni asosiy, bir dasturi siyosiy boʻladi va hukumat laik jumhuriyatga aylanadi. Faqat unga muqobil ma'naviy bir jihodi diniy iymoni tahqiqiy qilichi bilan boʻladi. Chunki dindagi rushdu irshod va haq va haqiqatni koʻzlarga koʻrsatadigan darajada quvvatli burhonlarni izhor qilib tabyin va tabayyun etgan bir nur Qur'ondan chiqadi deya xabar berib, bir lam'a-i i'joz koʻrsatadi.

Ham to خَالِدُونَ kalimasiga qadar Risola-i Nurdagi butun muvozanalarning asli, manbai boʻlib aynan u muvozanalar kabi mukarraran nur va zulmat va iymon va jaholatlarni qarshilashtirishi bilan yashirin bir alomatdirki, u tarixda boʻlgan jihodi ma'naviy muborazasida buyuk bir qahramon Nur ismli Risola-i Nurdirki, dinda boʻlgan yuzlab tilsimlarni kashf etgan uning ma'naviy olmos qilichi moddiy qilichlarga ehtiyoj qoldirmaydi.

Ha, hadsiz shukurlar boʻlsinki, yigirma yildir Risola-i Nur bu ixbori gʻaybiy va lam'a-i i'jozni bilfe'l koʻrsatgan. Va bu sirri azim uchundirki, Risola-i Nur shogirdlari dunyo siyosatiga va jarayonlariga va moddiy mujodalalariga qoʻshilmaydilar va ahamiyat bermaydilar va tanazzul etmaydilar va haqiqiy shogirdlari eng dahshatli bir dushmaniga va haqoratli tajovuziga qarshi unga deydi:

"Ey badbaxt! Men seni i'domi abadiydan qutqarishga va foniy hayvoniyatning eng sufliy va aliym darajasidan bir boqiy insoniyat saodatiga chiqarishga harakat qilyapman. Sen mening oʻlimimga va i'domimga harakat qilyapsan. Sening bu dunyoda lazzating juda oz, juda qisqa va oxiratda jazo va balolaring juda koʻp va juda uzundir. Va mening oʻlimim bir tarhisdir. Qani daf boʻl! Sen bilan ovora boʻlmayman, nima qilsang qil!", deydi. U zolim dushmaniga hiddat emas, balki achinadi, shafqat etadi, koshki qutulsa edi deya islohiga harakat qiladi.

Bu ikki qudsiy jumlalar quvvatli munosabati ma'naviya bilan barobar maqomi jifriy va abjadiy hisobi bilan, birinchisi Risolat-un Nurning ismiga, ikkinchisi uning tahaqquqiga va takammuliga va porloq futuhotiga ma'nan va jifran aynan tatobuqlari bir alomatdirki; Risolat-un Nur bu asrda, bu tarixda bir "urvat-ul vusqo"dir. Ya'ni, juda mustahkam, uzilmas bir zanjir va bir "hablulloh"dir. Unga qoʻlini uzatgan, yopishgan najot topadi deya ma'no-i ramziy bilan xabar beradi.

jumlasining ham ma'no, ham jifr bilan Risolat-un Nurga bir ramzi bor. Shundayki:.........

(Bu maqomda parda tushdi. Yozishga izn berilmadi. Boshqa zamonga qoldirildi.)

(Hoshiya): Bu nuktaning qolgan qismi hozircha yozdirilmaganinig sababi, bir daraja dunyoga, siyosatga munosabati borligidandir. Biz ham qarashdan man etilganmiz. Ha

bu togʻutga qaraydi va qaratadi.

(Risola-i Nur qahramoni Xusravning "Mevaning Oʻn Birinchi Masalasi" munosabati bilan yozgan maktubining bir parchasidir.)

Juda ham muborak, juda ham qiymatdor, juda ham sevgili ustozim afandim!

Millat va mamlakat uchun juda muazzam goʻzalliklarni ichiga olgan "Meva" "Toʻqqiz Masala"si bilan dahshatli bir zamonda, mudhish osiylar ichida eng katta dushmanlar orasida hayratfazo bir suratda shogirdlariga najot berishga vasila boʻlish bilan qolmagan, Oʻninchi va Oʻn Birinchi Masalalari bilan ham xususan Nurning shogirdlarini haqiqat yoʻllarida olqishlagan va ketadigan haqiqiy makonlari boʻlgan qabrdagi ahvollaridan va hammani titratgan va ayniqsa ahli gʻaflat uchun juda qoʻrqinchli, juda alamli, juda ayanchli bir manzil boʻlgan tuproq ostida koʻradigan va gaplashadigan maloikalar bilan gapirishni va rafoqatni sevdirib bu makonga yanada koʻproq unsiyat izhor qilish bilan bu qoʻrqinch ilk manzil haqidagi haddan ortiq qoʻrquvlarimizni ta'dil etgan, nafas oldirgan. Xususan, u olamning nuroniy hayotini men kabi koʻrolmaydiganlarning qoʻllarida shuooti yuz minglab yillik masofalarga choʻzilgan bir elektr chirogʻi hukmiga oʻtdi. Hamda doimo hidlanadigan namunali bir gul bogʻi boʻlgandir. Ha, biz sevgili ustozimizga arz etamizki, har kun darsini domlasiga oʻqigan bir talaba kabi Nurdan olgan fayzlarimizni har doim sevgili ustozimizga arz etaylik. Faqat sevgili ustozimiz hozircha soʻzlashishlarini toʻxtatib qoʻydilar.

Ey aziz ustozim! Risola-i Nurning haqiqati va Mevaning goʻzalligi va chechagining fayzi meni minnatdorona bir parcha mamlakatim nomiga gapirtirgan va men kabi gapirgan koʻp qalblarga hayot bergan. Hozir atrofimizda Risola-i Nurga qarata otilgan qadamlar va uzatilgan qoʻllar Mevaning Oʻn Birinchi chechagi bilan yanada koʻp matonat kasb etgan, inkishof etgan, faoliyatni boshlagandir.

(Ispartadagi umum Risola-i Nur talabalari nomiga ramazon tabrigi munosabati bilan yozilgan va oʻn uch fikra bilan ta'dil etilgan bir maktubdir.)

Ey olami Islomning dunyo va oxiratda salomati uchun Qur'onning fayzi bilan va Risola-i Nurning haqiqati bilan va sodiq shogirdlarning himmati bilan muborak koʻzlaridan yosh oʻrniga qon oqitgan;

Va ey fitna-i oxirzamonning shu dagʻdagʻali va boʻronli zamonida Hazrat Ayyub Alayhissalomdan ziyoda xastaliklarga, dardlarga giriftor boʻlgan;

Va Qur'onning nuri bilan va Risola-i Nurning burhonlari bilan va shogirdlarning gʻayrati bilan olami Islomning moddiy va ma'naviy xastaliklarini Hakimi Luqmon kabi davolashga harakat qilgan;

Va ey muborak qoʻllarida mavjud boʻlgan Nur parchalarining haq va haqiqat boʻlganini Qur'onning oʻttiz uch oyati bilan va karomati Alaviya va Gʻavsiya bilan isbot qilgan;

Va ey oʻzini xasta va keksa va zaif va gʻoyat achinarli holda hammadan koʻra koʻproq olami Islomga jon fido qiladigan darajada achinib oʻziga oʻzi yomonlik qilish istaganlarga Qur'onning haqiqati bilan va Risola-i Nurning hujjatlari bilan, Nur talabalarining sadoqatlari bilan xayrli duolar va yaxshilik qilish bilan qarshilagan;

Va yozgan muhim asarlaridan Oyat-ul Kubroning chop qilinishi bilan oʻziga va talabalariga kelgan musibatda hibsxonalarga tushgan;

Va u zindonlarni Qur'onning irshodi bilan va Risola-i Nurning darsi bilan va shogirdlarning ishtiyoqi bilan bir madrasa-i Yusufiyaga aylantirgan va bir darsxona qilgan;

Va ichimizdagi johillarning hammasiga Qur'onni oʻsha darsxonada xatm qildirib chiqargan;

Va u musibatda Qur'onning quvva-i qudsiyasi bilan va Risola-i Nurning tasallisi bilan va qardoshlarning tahammullari bilan keksa va zaif boʻlgani holda, butun ogʻirliklarimizni va yuklarimizni ustiga olgan;

Va yozgan Meva va Mudofaanoma risolalari bilan Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning i'jozi bilan va Risola-i Nurning quvvatli burhonlari bilan va shogirdlarning ixlosi bilan, izni Ilohiy bilan u zindon eshiklarini ochtirib baroat qozontirgan;

Va u kunda bizga va olami Islomga bayram qildirgan;

Va haqiqatdan Risola-i Nurlarni "Nurun ala nur" boʻlganini isbot qilib qiyomatga qadar erkin oʻqilib va yozilishiga haq qozontirgan;

Va olami Islomning Qur'oni Azimushshonning gʻido-i qudsiysi bilan va Nurning uxroviy taomi bilan va shogirdlarining ishtahasi bilan non, suv va havo kabi bu Nurlarga koʻp ehtiyoji boʻlganini va bu Nurlarni oʻqib yozganlardan minglab kishi iymon bilan qabrga kirganini isbot qilgan;

Va oʻziga mansub talabalarini hech bir yerda magʻlub va mahjub qilmagan;

Va hali ham Qur'onning samoviy darslari bilan va Risola-i Nurning asosoti bilan va shogirdlarining zakovatlari bilan va Mevaning Oʻninchi va Oʻn Birinchi Masala va chechaklari bilan firoq otashi bilan kecha-kunduz yongan qalblarimizni obi hayot va sharobi kavsar kabi u muborak "Masala" va "Chechaklar" bilan qalblarimizning otashini soʻndirib surur va farohga yoʻnaltirgan;

Va ey olamning (Qur'oni Azimushshonning qat'iy va'dasi bilan va tahdidi bilan va Risola-i Nurning kashfi qat'iysi bilan va marhum shogirdlarining mushohadasi bilan va ulardagi kashf-al qubur sohiblarining koʻrishi bilan..) eng koʻp qoʻrqqan oʻlimni ahli iymon uchun i'domi abadiydan qutqarib bir erkinlik ruxsatnomasiga aylantirgan;

Va olami Nurga ketish uchun goʻzal bir yoʻlovchilik boʻlganini isbot qilgan;

Va kofir va munofiqlar uchun i'domi abadiy boʻlganini bildirgan Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning ming moʻ'jizoti Ahmadiya Alayhissalotu Vassalam va qirq vajhi i'jozining tasdiqi ostida ixboroti qat'iyasi bilan undan chiqqan Risola-i Nurning eng muannid dushmanlarini magʻlub qilgan hujjatlari bilan va Nur shogirdlarining koʻp alomatlarning va tajribalarning va qanoatlarining taslimi bilan u qoʻrqinchli, zim-ziyo, sovuq va tor qabrni ahli iymon uchun Jannat mozoridan bir mozor va Jannat bogʻining bir eshigi boʻlganini isbot qilgan;

Va kofir va munofiq zindiqlar uchun Jahannam mozoridan ilon va chayonlar bilan toʻlgan bir mozor boʻlganini isbot qilgan va u yerga keladigan Munkar-Nakir ismli maloikalarni ahli haq va haqiqat yoʻlida ketganlar uchun bittadan munis doʻst qilgan;

Va Risola-i Nurning shogirdlarini talaba-i ulum sinfiga dohil etib Munkar-Nakir savollariga Risola-i Nur bilan javob berganlarini marhum qahramon shahid Hofiz Alining vafoti bilan kashf etgan;

Va hayotda boʻlganlarimizning ham yana Risola-i Nur bilan javob berishimizni rahmati Ilohiyadan duo va niyoz qilgan;

Va Hazrati Qur'onni Qur'oni Azimushshonning qirq tabaqadan har tabaqaga koʻra bir navi i'jozi ma'naviysini koʻrsatishi bilan va umum koinotga qaragan kalomi azaliy boʻlishi bilan va tafsiri boʻlgan Risola-i Nurning Moʻ'jizoti Qur'oniya va Rumuzoti Samoniya risolalari bilan va Risola-i Nur gul fabrikasining sarkotibi kabi qahramon qardoshlarning va shogirdlarning favquloda gʻayratlari bilan asri saodatdan beri bunday horiqo bir suratda moʻ'jizali boʻlib yozilishiga hech kim qodir boʻlmagani holda, Risola-i Nurning qahramon bir kotibi Xusravga "Yoz" amr qilinishi bilan Lavhi Mahfuzdagi yozilgan Qur'on kabi yozilishi va Qur'oni Azimushshonning haq kalomulloh boʻlganini va butun samoviy kitoblarning eng buyugi va eng afzali va bir Fotiha ichida minglab Fotiha va bir Ixlos ichida minglab Ixlos va hurufotining birdan oʻn va yuz va ming va minglab savob va hasana berganliklarini hech koʻrilmagan va eshitilmagan juda goʻzal va horiqo bir suratda ta'rif va isbot qilgan;

Va Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning bir ming uch yuz yildan beri i'jozini koʻrsatishi bilan va muorizlarni toʻxtatishi bilan va Nurning koʻzlarga koʻrsatadigan darajada zohir dalillari bilan va Nur shogirdlarining olmos qalamlari bilan bu zamonga qadar misli koʻrilmagan Risola-i Nurning dunyoga farmon oʻqigan va eng mutamarrid va muannidlarni jim qilgan Yigirma Beshinchi Soʻz va zayllari qirq jihat bilan i'jozi Qur'oniy boʻlganini isbot qilgan;

Va ey Hazrat Paygʻambar Alayhissalotu Vassalamning haq paygʻambar boʻlganlariga va umum bir yuz yigirma toʻrt ming paygʻambarlarning afzali va sayyidi boʻlganlariga doir minglab moʻ'jizalarini "Moʻ'jizoti Ahmadiya" (S.A.V.) nomli Risola-i Nuri bilan goʻzal bir suratda isbot qilgan va Qur'oni Azimushshonning Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning rahmatan lil olamin boʻlganlarini koinotda e'lon qilishi bilan va Nurning boshdan oxiriga qadar u kishining rahmatan lil olamin boʻlganlarini burhonlar bilan isbot qilishi bilan va u Rasulning af'ol va ahvollari koinotda namuna-i iqtido boʻladigan eng sogʻlom, eng goʻzal rahbar boʻlganini hatto koʻrlarga ham koʻrsatishi bilan va Anadolu va xususiy mamlakatlarda Nurning intishori zamonida balolarning daf boʻlishi va bostirilishi bilan musibatlarning kelishi guvohligi bilan va Nur shogirdlarining gʻoyat ogʻir mushkilotlar ichida kamoli matonat bilan xizmat va irtibotlari bilan u zotning (S.A.V.) sunnati saniyalariga ittibo etish naqadar foydali boʻlganini va bir sunnatga bu zamonda ittiboda yuz shahidning ajrini qozonganini bildirgan;

Va sadaqa qazo va baloni qanday daf qilsa, Risola-i Nurning ham Anadoluga keladigan qazoni, baloni yigirma yildir daf qilganini aynalyaqiyn isbot qilgan ustozi akramimiz Afandimiz Hazratlari!...

Hozir shu Risola-i Nurning baroati, boshda siz sevgili ustozimizni, keyin biz ojiz qusurli talabalaringizni, keyin olami Islomni sururga yoʻnaltirib, ikkinchi muazzam bir bayram qildirganidan, siz muborak ustozimizning bu muazzam bayrami sharifingizni tabrik bilan va yana uchinchi bayram boʻlgan ramazoni sharifingizni va layla-i Qadringizni tabrik, amsoli kasirasi bilan musharraf boʻlishimizni niyoz va biz qusurlilarning qusurlarimizning avfini tilab umumiy salom bilan muborak qoʻllaringizdan oʻpamiz va duolaringizni orzu qilamiz, afandimiz hazratlari.

Haddimdan yuz daraja ziyoda boʻlgan bu maktub ichidagilarini tavozu bilan rad qilish bir kufroni ne'mat va umum shogirdlarning husni zonlariga qarshi bir xoinlik boʻlishi va aynan qabul qilish bir gʻurur, bir anoniyat va menlik boʻlishi jihati bilan, umum nomiga Risola-i Nur kotibi yozgan bu uzun maktubni, oʻn uch fikralarni ilova qilib, ham bir shukri ma'naviy, ham gʻururdan, ham kufroni ne'matdan qutulish uchun sizga bir nusxasini yuboryapmanki: Mevaning Oʻn Birinchi Masalasining oxirida "Risola-i Nurning Isparta va atrofidagi talabalarining bir maktubidir" deya ilova qilinsin.

Men bu maktubni bu ta'dilot bilan yozganimiz holda, ikki marta bir kabutar yonimizdagi derazaga keldi. Ichkariga kirmoqchi edi, Jaylonning boshini koʻrdi, kirmadi. Bir necha daqiqa soʻngra boshqasi aynan keldi. Yana yozganni koʻrdi, kirmadi. Men dedim, har holda avvalgi sarcha va quddus qushi kabi xushxabarchilardir. Va yoxud bu maktub kabi mutaaddid maktublarni yozganimizdan, muborak maktubning ta'dili bilan muborakiyatini tabrik uchun kelganlar deya qanoatimiz keldi.

ASOYI MUSODAN

Bu risolani Anqara ahli vuqufi koʻp taqdir etganlari kabi; bu dafa ham baroatimizga ahamiyatli bir sabab, va kufri mutlaqni sindirgan eng keskin va yuksak va quvvatli bir hujjati qat'iya va burhoni bahirdir.

BIRINCHI HUJJATI IYMONIYA

[Bu Ikkinchi Maqom bu oyati muazzamani tafsir qilish bilan barobar, tashlab oʻtilgan Arabcha Birinchi Maqomning burhonlarini va hujjatlarini va tarjimasini va qisqa bir ma'nosini bayon qiladi.]

Shundayki: Bu oyati muazzama kabi juda koʻp oyoti Qur'oniya, bu koinot Xoliqini bildirish jihatidan, har vaqt va harkas eng koʻp hayrat bilan qarab zavq bilan mutolaa qilgan eng porloq bir sahifa-i tavhid boʻlgan samovotni eng boshda zikr qilishlaridan, eng boshda undan boshlash muvofiqdir.

Ha, bu dunyo mamlakatiga va musofirxonasiga kelgan har bir musofir koʻzini ochib qaraganda koʻradiki: Gʻoyat karamkorona bir ziyofatgoh va gʻoyat san'atkorona bir tashhirgoh va gʻoyat hashmatkorona bir lashkargoh va ta'limgoh va gʻoyat hayratkorona va shavq-angizona bir sayrongoh va tomoshagoh va gʻoyat ma'nodorona va hikmatparvarona bir mutolaagoh boʻlgan bu goʻzal musofirxonaning sohibini va bu kitobi kabirning muallifini va bu muhtasham mamlakatning sultonini tanish va bilish uchun shiddat bilan qizikarkan, eng boshda koʻklarning nur zarhali bilan yozilgan goʻzal yuzi koʻrinadi: "Menga qara, qidirganingni senga bildiraman!", deydi. U ham qaraydi, koʻradiki:

Bir qismi arzimizdan ming marta katta va u kattalardan bir qismi zambarak oʻqidan yetmish daraja tez yuz minglab ajromi samoviyani ustunsiz tushirmasdan saqlagan va bir-biriga urmasdan favqalhad tez va barobar kezdirgan, yogʻsiz soʻndirmasdan mutamodiyan u hadsiz chiroqlarni yondirgan va hech bir shovqin va ixtilol chiqarmasdan u nihoyatsiz katta toʻdalarni idora qilgan va Quyosh va Qamarning vazifalari kabi, hech isyon qildirmasdan u juda katta maxluqlarni vazifalar bilan ishlattirgan va ikki qutbning doirasidagi hisob raqamlariga sigʻishmagan bir nihoyatsiz uzoqlik ichida, ayni zamonda, ayni quvvat va ayni tarz va ayni sikka-i fitrat va ayni suratda, barobar, nuqsonsiz tasarruf qilgan va u juda katta mutajoviz quvvatlarni tashiganlarni tajovuz qildirmasdan qonuniga itoat qildirgan va u nihoyatsiz yigʻinning qoldiqlari kabi koʻkning yuzini kirlatadigan axlatlarga fursat bermasdan juda porloq va juda goʻzal tozalatgan va bir muntazam qoʻshin harakati kabi harakat bilan kezdirgan va arzni aylantirishi bilan, u hashmatli harakatning boshqa bir suratda haqiqiy va xayoliy tarzlarini har kecha va har yil kino lavhalari kabi tomoshabin maxluqotiga koʻrsatgan bir tazohuri rububiyat va u rububiyat faoliyati ichida koʻringan tasxir, tadbir, tadvir, tanzim, tanzif, tavzifdan hosil boʻlgan bir haqiqat bu azamati va ihototi bilan u samovot Xoliqining vujubi vujudiga va vahdatiga va mavjudiyati samovotning mavjudiyatidan yanada zohir boʻlganiga bilmushohada shahodat qiladi ma'nosi bilan Birinchi Maqomning birinchi zinapoyasida:

deyilgandir.

Soʻngra dunyoga kelgan u yoʻlovchi odamga va musofirga osmonu falak deyilgan va mahshari ajoyib boʻlgan fazo shovqin bilan gapirib baqiradi: "Menga qara! Qiziqish bilan qidirganingni va seni bu yerga yuborganni men bilan bilishing va topishing mumkin", deydi. U musofir uning achchiq, faqat marhamatli yuziga qaraydi. Mudhish, faqat xushxabarli shovqinini tinglaydi, koʻradiki:

Zamin bilan osmon oʻrtasida muallaqda saqlangan bulut gʻoyat hakimona va rahimona bir tarzda zamin bogʻini suvlaydi va zamin aholisiga obi hayot keltiradi va haroratni (ya'ni, yashash otashining shiddatini) ta'dil etadi va ehtiyojga koʻra har yerning yordamiga yetishadi. Va bu vazifalar kabi koʻp vazifalarni qilish bilan barobar, muntazam bir qoʻshinning shoshilinch amrlarga koʻra koʻrinishi va yashirinishi kabi, birdan osmonni toʻldirgan u ulkan bulut ham yashirinadi, butun ajzolari istirohatga chiqadi, hech bir asari koʻrilmaydi. Soʻngra yomgʻir "Saflan" amrini olgan onda; bir soat, balki bir necha daqiqa mobaynida toʻplanib osmonni toʻldiradi, bir qoʻmondonning amrini kutayotganday turadi.

Soʻngra u yoʻlovchi osmondagi shamolga qaraydi, koʻradiki: Havo shu qadar koʻp vazifalar bilan gʻoyat hakimona va karimona istihdom etiladiki, goʻyo u jomid havoning shuursiz zarralaridan har bir zarrasi bu koinot sultonidan kelgan amrlarni tinglaydi, biladi va hech birini qoldirmasdan u qoʻmondonning quvvati bilan qiladi va intizom bilan bajarish vaziyatida, zaminning butun nufuslariga nafas berish va zihayotga luzumi boʻlgan harorat va ziyo va elektr kabi moddalarni va ovozlarni naql etish va nabototning changlanishiga vosita boʻlish kabi koʻp kulliy vazifalarda va xizmatlarda bir dasti gʻaybiy tarafidan gʻoyat shuurkorona va olimona va hayotparvarona istihdom etilyapti.

Soʻngra yomgʻirga qaraydi, koʻradiki: U latif va tiniq va totli va hechdan va gʻaybiy bir xazina-i rahmatdan yuborilgan qatralarda shu qadar rahmoniy hadyalar va vazifalar borki, goʻyo rahmat tajassum etib qatralar suratida xazina-i Rabboniyadan oqayotgan ma'nosida boʻlganidan, yomgʻirga "rahmat" nomi berilgandir.

Soʻngra chaqmoqqa qaraydi va momaqaldiroqni tinglaydi, koʻradiki, juda ajib va gʻarib xizmatlarda ishlattirilyaptilar.

Soʻngra koʻzini oladi, aqliga qaraydi, oʻz-oʻziga deydiki: "Otilgan paxta kabi bu jomid, shuursiz bulut albatta bizlarni bilmaydi va bizga achinib yordamimizga oʻz-oʻzidan yugurmaydi va amrsiz maydonga chiqmaydi va yashirinmaydi. Balki gʻoyat Qodir va Rahim bir qoʻmondonning amri bilan harakat qiladiki, bir iz qoldirmasdan yashirinadi va birdaniga maydonga chiqadi, ish boshiga oʻtadi va gʻoyat faol va mutaol va gʻoyat jilvali va hashmatli bir sultonning farmoni bilan va quvvati bilan ora-sira osmon olamini toʻldirib boʻshatadi va mutamodiyan hikmat bilan yozar va paydos bilan buzar taxtasiga va mahv va isbot lavhasiga va hashr va qiyomat suratiga oʻgiradi va gʻoyat lutfkor va ehsonparvar va gʻoyat karamkor va rububiyatparvar bir hakimi mudabbirning tadbiri bilan shamolga minadi va togʻlar kabi yomgʻir xazinalarini mindiradi, muhtoj boʻlgan yerlarga yetishadi. Goʻyo ularga achinib yigʻlab koʻz yoshlari bilan ularni gullar bilan kuldiradi, quyoshning shiddati otashini salqinlantiradi va sunger kabi bogʻlariga suv sepadi va zamin yuzini yuvadi, tozalaydi."

Ham u sinchkov yoʻlovchi oʻz aqliga deydi: Bu jomid, hayotsiz, shuursiz, mutamodiyan chayqalgan, qarorsiz, boʻronli, dagʻdagʻali, sabotsiz, maqsadsiz shu havoning pardasi bilan va zohiriy surati bilan vujudga kelgan yuz minglab hakimona va rahimona va san'atkorona ishlar va ehsonlar va yordamlar bilbedaho isbot qiladiki: Bu gʻayratli shamolning va bu javvol xizmatkorning mustaqil ravishda hech bir harakati yoʻq, balki gʻoyat Qodir va Alim va gʻoyat Hakim va Karim bir amirning amri bilan harakat qiladi. Goʻyo har bir zarrasi har bir ishni biladigan va u amirning har bir amrini tushunadigan va tinglaydigan bir askar kabi, havo ichida jarayon etgan har bir amri Rabboniyni tinglaydi, itoat qiladiki; butun hayvonotning nafas olishiga va yashashiga va nabototning changlanishiga va oʻsishiga va hayotiga luzumli moddalarning yetishtirilishiga va bulutlarning yoʻnaltirilishi va idorasiga va otashsiz kemalarning sayr va sayohatiga va ayniqsa ovozlarning va ayniqsa simsiz telefon va telegraf va radio bilan soʻzlashishlarning yetkazilishiga va bu xizmatlar kabi umumiy va kulliy xizmatlardan boshqa, azot va muvallidul humuza (kislorod) kabi ikki oddiy moddadan iborat boʻlgan havoning zarralari bir-birining misli ekan, zamin yuzida yuz minglab tarzda boʻlgan Rabboniy san'atlarda kamoli intizom bilan bir dasti hikmat tarafidan boshqarilayotganini koʻryapman.

Demak

oyatining tasrihi bilan, shamolning tasrifi bilan hadsiz Rabboniy xizmatlarda iste'mol va bulutlarning tasxiri bilan hadsiz Rahmoniy ishlarda istihdom va havoni u suratda ijod qilgan faqat Vojib-ul Vujud va Qodiri Kulli Shay va Alimi Kulli Shay, bir Robbi Zuljaloli Val Ikromdir deydi, hukm qiladi.

Soʻngra yomgʻirga qaraydi, koʻradiki: Yomgʻirning donalari sanogʻicha manfaatlar va qatralari adadicha rahmoniy jilvalar va rashhalari miqdoricha hikmatlar ichida mavjud. Ham u shirin va latif va muborak qatralar shu qadar muntazam va goʻzal yaratiladiki, xususan yoz mavsumida kelgan doʻl shu qadar mezon va intizom bilan yuboriladi va tushadiki; boʻronlar bilan chayqalgan va katta narsalarni toʻqnashtirgan shiddatli shamollar ularning muvozana va intizomlarini buzmaydi; qatralarni bir-biriga urib, birlashtirib, zararli toʻdalar qilmaydi. Va bular kabi juda hakimona ishlarda va ayniqsa zihayotda ishlattirilgan oddiy va jomid va shuursiz muvallidul ma va muvallidul humuza (vodorod-kislorod) kabi ikki oddiy moddadan tarkib topgan bu suv yuz minglarcha hikmatli va shuurli va muxtalif xizmatlarda va san'atlarda istihdom etilyapti. Demak, bu tajassum etgan ayni rahmat boʻlgan yomgʻir faqat bir Rahmoni Rahimning xazina-i gʻaybiya-i rahmatida qilinyapti va nuzuli bilan

oyatini moddatan tafsir qiladi.

Soʻngra momaqaldiroqni tinglaydi va chaqmoqqa qaraydi, koʻradiki: Bu ikki osmondagi hayratlantiruvchi hodisa aynan

va

oyatlarini moddatan tafsir qilish bilan barobar, yomgʻirning kelishini xabar berib, muhtojlarga xushxabar beradilar.

Ha, hechdan, birdan horiqo bir shovqin bilan osmonni gapirtirish va favquloda bir nur va nor bilan zulmatli osmonni ziyo bilan toʻldirish va togʻvoriy paxta-misol va doʻl va qor va suv tulumbasi hukmida boʻlgan bulutlarni otashlantirish kabi hikmatli va gʻarobatli vaziyatlar bilan tentak gʻofil insonning boshiga toʻqmoq kabi uradi: "Boshingni koʻtar, oʻzini tanittirish istagan faol va qudratli bir zotning horiqo ishlariga qara! Sen sohibsiz boʻlmaganing kabi, bu hodisalar ham sohibsiz boʻlolmaydilar. Har birisi koʻp hikmatli vazifalar orqasida yugurtirilyapti. Bir Mudabbiri Hakim tarafidan istihdom etilyapti", deya ixtor etyaptilar.

Xullas bu sinchkov yoʻlovchi bu osmonda bulutni tasxirdan, shamolni tasrifdan, yomgʻirni tanzildan va osmondagi hodisalarni tadbirdan tarkib topgan bir haqiqatning yuksak va oshkora shahodatini eshitadi, "Amantu billah" deydi. Birinchi Maqomning ikkinchi martabasida:

fikrasi bu yoʻlovchining osmonga doir mazkur mushahadotini ifoda qiladi.

{(Ixtor) Birinchi Maqomda oʻtgan oʻttiz uch martaba-i tavhidni bir parcha izoh qilishni istardim. Faqat hozirgi vaziyatim va holimning iznsizligi jihati bilan, yolgʻiz gʻoyat muxtasar burhonlari va ma'nosining tarjimasi bilan kifoyalanishga majbur boʻldim. Risola-i-Nurning oʻttiz, balki yuz risolalarida bu oʻttiz uch martaba dalillari bilan, boshqa-boshqa tarzlarda, har bir risolada bir qism martabalar bayon qilinganidan, izohi ularga havola qilingan.}

Soʻngra u sayohati fikriyaga oʻrgangan u mutafakkir musofirga kura-i arz lisoni holi bilan deydiki: "Koʻkda, fazoda, havoda nimaga kezyapsan? Kel, men senga qidirganingni tanittiraman. Bajargan vazifalarimga qara va sahifalarimni oʻqi!" U ham qaraydi, koʻradiki: Arz majzub bir mavlaviy kabi ikki harakati bilan; kunlarning, yillarning, mavsumlarning hosil boʻlishiga mador boʻlgan bir doirani hashri a'zamning maydoni atrofida chizyapti. Va zihayotning yuz ming anvo'ini butun arzoq va lavozimotlari bilan ichiga olib fazo dengizida kamoli muvozana va nizom bilan kezdirgan va quyosh atrofida sayohat qilgan muhtasham va musahhar bir safina-i Rabboniyadir.

Soʻngra sahifalariga qaraydi, koʻradiki: Boblaridagi har bir sahifasi minglab oyoti bilan arzning Robbini tanittiradi. Umumini oʻqish uchun vaqt topolmaganidan, yolgʻiz birgina sahifa boʻlgan zihayotning bahor faslida ijod va idorasiga qaraydi, mushohada etadiki: Yuz ming anvo'ning hadsiz afrodlarining suratlari oddiy bir moddadan gʻoyat muntazam ochilyapti va gʻoyat rahimona tarbiya qilinyapti va gʻoyat moʻ'jizona bir qismining urugʻlariga qanotchalar berib, ularni uchirish surati bilan nashr ettirilyapti va gʻoyat mudabbirona idora qilinyapti va gʻoyat mushfiqona iosha va it'om etilyapti va gʻoyat rahimona va razzoqona hadsiz va turli-tuman va lazzatli va totli rizqlari hechdan va quruq tuproqdan va bir-birining misli va farqlari juda oz va suyak kabi ildizlardan, urugʻlardan, suv qatralaridan yetishtirilyapti. Har bahorga, bir vagon kabi, xazina-i gʻaybdan yuz ming navi at'ima va lavozimot kamoli intizom bilan yuklanib zihayotga yuborilyapti. Va ayniqsa u arzoq paketlari ichida bolalarga yuborilgan sut konservalari va volidalarning shafqatli koʻkraklarida osilgan shirin sut tulumbachalarini yuborish shu qadar shafqat va marhamat va hikmat ichida koʻrinadiki, bilbedaho bir Rahmoni Rahimning gʻoyat mushfiqona va murabbiyona bir jilva-i rahmati va ehsoni boʻlganini isbot qiladi.

Bu sahifa-i hayotiya-i bahoriya hashri a'zamning yuz ming namunalarini va misollarini koʻrsatish bilan

oyatini moddatan gʻoyat porloq tafsir qilgani kabi, bu oyat ham bu sahifaning ma'nolarini moʻ'jizona ifoda qiladi. Va arzning butun sahifalari bilan, kattaligi nisbatida va quvvatida لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ deganini tushundi.

Shunday qilib, kura-i arzning yigirmadan ziyoda ulkan sahifalaridan birgina sahifaning yigirma vajhidan birgina vajhining muxtasar shahodati bilan, u yoʻlovchining boshqa vajhlarning sahifalaridagi mushahadoti ma'nosida boʻlib va u mushahadotlarni ifoda uchun Birinchi Maqomning uchinchi martabasida bunday deyilgan:

Soʻngra u mutafakkir yoʻlovchi har sahifani oʻqigan sari saodat kaliti boʻlgan iymoni quvvatlanib va ma'naviy taraqqiyotning kaliti boʻlgan ma'rifati ziyodalashib va butun kamolotning asosi va ma'dani boʻlgan iymoni billoh haqiqati bir daraja yana inkishof etib ma'naviy koʻp zavqlarni va lazzatlarni bergan sari uning qiziqishini shiddat bilan tahrik etganidan; samo, osmon va arzning mukammal va qat'iy darslarini tinglagani holda هَلْ مِنْ مَز۪يدٍ deb turarkan, dengizlarning va ulkan daryolarning jazbakorona joʻshu xurush bilan zikrlarini va hazin va laziz ovozlarini eshitadi. Lisoni hol va lisoni qol bilan: "Bizga ham qara, bizni ham oʻqi!", deydilar. U ham qaraydi, koʻradiki: Hayotdorona mutamodiyan chayqalgan va tarqalish va toʻkilish va istilo qilish fitratida boʻlgan dengizlar arzni qamrab, arz bilan barobar gʻoyat tez bir suratda bir yilda yigirma besh ming yillik bir doirada yugurtirilganlari holda; na tarqaladilar, na toʻkiladilar va na qoʻshnilaridagi tuproqqa tajovuz qiladilar. Demak, gʻoyat qudratli va azamatli bir zotning amri bilan va quvvati bilan turadilar, kezadilar, muhofaza boʻladilar.

Soʻngra dengizlarning ichlariga qaraydi, koʻradiki: Gʻoyat goʻzal va ziynatli va muntazam javharlaridan boshqa, minglarcha tur hayvonotning iosha va idoralari va tavalludot va vafiyotlari shu qadar muntazam, oddiy bir qum va achchiq bir suvdan berilgan arzoqlari va tayinotlari shu qadar mukammaldirki, bilbedaho bir Qodiri Zuljalolning, bir Rahimi Zuljamolning idora va ioshasi bilan boʻlganini isbot qiladi.

Soʻngra u musofir daryolarga qaraydi, koʻradiki: Manfaatlari va vazifalari va voridot va sarfiyotlari shu qadar hakimona va rahimonadir, bilbedaho isbot qiladiki, butun irmoqlar, chashmalar, soylar, ulkan daryolar bir Rahmoni Zuljaloli Val Ikromning xazina-i rahmatidan chiqyaptilar va oqyaptilar. Hatto shu qadar favquloda iddixor va sarf qilinyaptilarki, "Toʻrtta daryo Jannatdan kelyaptilar" deya rivoyat qilingan. Ya'ni, zohiriy sabablardan juda yuksak boʻlganliklaridan, ma'naviy bir jannatning xazinasidan va yolgʻiz gʻaybiy va tuganmas bir manbaning fayzidan oqyaptilar demakdir. Masalan: Misrning qumistonini bir jannatga oʻgirgan Nili Muborak janub tarafidan, "Jabali Qamar" deyilgan bir togʻdan mutamodiyan kichik bir dengiz kabi tugamasdan oqadi. Olti oydagi sarfiyoti togʻ shaklida toʻplansa va muzlatilsa, u togʻdan yanada katta boʻladi. Holbuki u togʻdan unga ayrilgan yer va mahzan olti qismidan bir qism boʻlmaydi. Voridoti esa, u mintaqa-i harrada juda oz kelgan va suvsagan tuproq tez yutgani uchun mahzanga oz ketgan yomgʻir, albatta u muvozana-i vase'ani muhofaza qilolmaganidan, u Nili Muborak odati arziyadan ustun bir gʻaybiy jannatdan chiqyapti degan rivoyat gʻoyat ma'nodor va goʻzal bir haqiqatni ifoda qiladi.

Shunday qilib, dengiz va dayrolarning dengizlar kabi haqiqatlarining va shahodatlarining mingdan birini koʻrdi. Va umumi bil-ijmo' dengizlarning kattaligi nisbatida bir quvvat bilan لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ deydi va bu guvohlikka dengizlar maxluqoti adadicha shohidlar koʻrsatadi deya tushundi. Va dengizlarning va daryolarning umum guvohliklarini iroda qilib ifoda qilish ma'nosida, Birinchi Maqomning toʻrtinchi martabasida:

deyilgandir.

Soʻngra togʻlar va sahrolar sayohati fikriyada boʻlgan u yoʻlovchini chaqiradilar, "Sahifalarimizni ham oʻqi!" deydilar. U ham qaraydi, koʻradiki: Togʻlarning kulliy vazifalari va umumiy xizmatlari shu qadar azamatli va hikmatliki, aqllarni hayrat ichida qoldiradi. Masalan: Togʻlarning zamindan amri Rabboniy bilan chiqishlari va zaminning ichida inqiloboti dohiliyadan nash'at etgan hayajonini va gʻazabini va hiddatini chiqishlari bilan taskin etib, zamin u togʻlarning joʻsh urishi bilan va tuynugi bilan nafas olib, zararli boʻlgan silkinishlardan va zilzila-i muzirradan qutilib, vazifa-i davriyasida sakanasining istirohatlarini buzmaydi. Demak, qandayki safinalarni silkinishdan viqoya va muvozanalarini muhofaza uchun uaftning tirgaklari ustida qurilgan. Xuddi shuning kabi, togʻlar zamin safinasiga bu ma'noda xazinali tirgaklari boʻlganliklarini Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon

kabi koʻp oyatlar bilan farmon qilyapti.

Ham masalan, togʻlarning ichida zihayotga lozim boʻlgan har navi manbalar, suvlar, ma'danlar, moddalar, dorilar shu qadar hakimona va mudabbirona va karimona va ehtiyotkorona iddixor va ihzor va istif etilganki, bilbedaho qudrati nihoyatsiz bir Qodirning va hikmati nihoyatsiz bir Hakimning xazinalari va omborlari va xizmatkorlari boʻlganliklarini isbot qiladilar, deya tushunadi. Va sahro va togʻlarning togʻ qadar vazifa va hikmatlaridan bu ikki javharga boshqalarini qiyos qilib, togʻlarning va sahrolarning umum hikmatlari bilan, xususan ehtiyotiy iddixorlar jihati bilan keltirgan shahodatni va aytgan لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ tavhidini togʻlar quvvatida va sabotida va sahrolar kengligida va kattaligida koʻradi, "Amantu Billah" deydi.

Xullas, bu ma'noni ifoda uchun Birinchi Maqomning beshinchi martabasida:

deyilgan.

Soʻngra u yoʻlovchi togʻda va sahroda fikri bilan kezarkan, ashjar va nabotot olamining eshigi fikriga ochildi. Uni ichkariga chaqirdilar. "Kel, doiramizda ham kez, yozuvlarimizni ham oʻqi!" dedilar. U ham kirdi, koʻrdiki: Gʻoyat muhtasham va muzayyan bir majlisi tahlil va tavhid va bir halqa-i zikr va shukr tashkil qilganlar. Butun ashjar va nabototning anvo'lari bil-ijmo' barobar لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ deyayotganlaridek lisoni hollaridan tushundi. Chunki butun mevador daraxt va nabotlar; mezonli va fasohatli yaproqlarining tillari bilan va ziynatli va jazolatli gullarining soʻzlari bilan va intizomli va balogʻatli mevalarining kalimalari bilan barobar, musabbihona shahodat keltirganliklariga va لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ deganlariga dalolat va shahodat qilgan uch buyuk kulliy haqiqatni koʻrdi:

Juda zohir bir suratda qasdiy bir in'om va ikrom va ixtiyoriy bir ehson va imtinon ma'nosi va haqiqati har birisida his etilgani kabi, majmuida esa quyoshning zuhuridagi ziyosi kabi koʻrinadi.

Tasodifga havolasi hech bir jihati imkoni boʻlmagan qasdiy va hakimona bir tamyiz va tafriq, ixtiyoriy va rahimona bir tazyin va tasvir ma'nosi va haqiqati u hadsiz anvo' va afrodda kunduz kabi oshkora koʻrinadi va bir Sone'-i Hakimning asarlari va naqshlari boʻlganliklarini koʻrsatadi.

U hadsiz masnu'otning yuz ming tur va boshqa-boshqa tarz va shaklda boʻlgan suratlari gʻoyat muntazam, mezonli, ziynatli boʻlib, mahdud va ma'dud va bir-birining misli va oddiy va jomid va bir-birining ayni yoki oz farqli va qorishiq boʻlgan urugʻlardan, donchalardan u ikki yuz ming navlarning fariqali va intizomli, boshqa-boshqa, muvozanali, hayotdor, hikmatli, yanglishsiz, xatosiz bir vaziyatda umum afrodining suratlarining fathi va ochilishi esa shunday bir haqiqatdirki, quyoshdan yanada porloqdir va bahorning gullari va mevalari va yaproqlari va mavjudoti sanogʻicha u haqiqatni isbot qilgan shohidlar bor deya bildi.

dedi.

Demak, bu mazkur haqiqatlarni va shahodatlarni ifoda etish ma'nosi bilan, Birinchi Maqomning oltinchi martabasida:

deyilgan.

Soʻngra sayohati fikriyada boʻlgan u sinchkov va taraqqiy bilan zavqi va shavqi ortgan dunyo yoʻlovchisi bahor bogʻidan bir bahor qadar bir guldasta-i ma'rifat va iymon olib kelarkan, hayvonot va tuyur olamining eshigi haqiqat-bin boʻlgan aqliga va ma'rifat-oshino boʻlgan fikriga ochildi. Yuz ming boshqa-boshqa ovozlar bilan va turli-tuman tillar bilan uni ichkariga chaqirdilar, "Marhamat qiling" dedilar. U ham kirdi va koʻrdiki: Butun hayvonot va qushlarning butun navlari va toifalari va millatlari bil-ittifoq lisoni qol va lisoni hollari bilan لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ deb, zamin yuzini bir zikrxona va muazzam bir majlisi tahlil suratiga oʻgirganlar; har biri shaxsan bittadan qasida-i Rabboniy, bittadan kalima-i Subhoniy va ma'nodor bittadan harfi Rahmoniy hukmida sone'larini tavsif etib hamdu sano qilayotgan vaziyatda koʻrdi. Goʻyo u hayvonlarning va qushlarning tuygʻulari va quvalari va jihozlari va a'zolari va asboblari manzum va mavzun kalimalardir va muntazam va mukammal soʻzlardir. Ular bular bilan Xalloq va Razzoqlariga shukr va vahdoniyatiga shahodat keltirganliklariga qat'iy dalolat etgan uch muazzam va qamragan haqiqatlarni mushohada etdi.

Hech bir jihat bilan bebosh tasodifga va koʻr quvvatga va shuursiz tabiatga havolasi mumkin boʻlmagan hechdan hakimona ijod va san'atparvarona ibdo' va ixtiyorkorona va olimona yaratish va insho va yigirma jihat bilan ilm va hikmat va irodaning jilvasini koʻrsatgan ruhlantirish va ihyo etish haqiqatidirki, ziruhlar adadicha shohidlari boʻlgan bir burhoni bahir boʻlib, Zoti Hayyi Qayyumning vujubi vujudiga va sifati sab'asiga va vahdatiga shahodat qiladi.

U hadsiz masnu'larda bir-biridan siymocha fariqali va shaklcha ziynatli va miqdorcha mezonli va suratcha intizomli bir tarzdagi tamyizdan, tazyindan, tasvirdan shunday azamatli va quvvatli bir haqiqat koʻrinadiki: Qodiri Kulli Shay va Alimi Kulli Shaydan boshqa hech bir narsa bu har jihat bilan minglarcha horiqolarni va hikmatlarni koʻrsatgan ihotali fe'lga sohib boʻlolmaydi va hech bir imkon va ehtimoli yoʻq.

Bir-birining misli va ayni yoki oz farqli va bir-biriga oʻxshagan mahsur va mahdud tuxumlardan va tuxumchalardan va nutfa deyilgan suv qatralaridan u hadsiz hayvonlarning yuz minglab tur tarzlarda va bittadan moʻ'jiza-i hikmat mohiyatida boʻlgan suratlarini gʻoyat muntazam va muvozanali va xatosiz bir hay'atda ochish va fath etish shunday porloq bir haqiqatdirki, hayvonlar adadicha sanadlar, dalillar oʻsha haqiqatni tanvir etadi.

Xullas bu uch haqiqatning ittifoqi bilan, hayvonlarning butun anvo'i barobar shunday bir لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ deb shahodat keltiradilarki, goʻyo zamin katta bir inson kabi, kattaligi nisbatida لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ deb samovot ahliga eshittirayotgan mohiyatda koʻrdi va toʻliq dars oldi. Birinchi Maqomning yettinchi martabasida bu mazkur haqiqatlarni ifoda etish ma'nosi bilan:

deyilgandir.

Soʻngra u mutafakkir yoʻlovchi ma'rifati Ilohiyaning hadsiz martabalarida va nihoyatsiz azvoqida va anvorida yanada ilgarilash uchun insonlar olamiga va bashar dunyosiga kirishni istarkan, boshda anbiyolar boʻlib uni ichkariga da'vat qildilar, u ham kirdi. Eng avval oʻtgan zamonning manziliga qaradi, koʻrdiki: Navi basharning eng nuroniy va eng mukammali boʻlgan umum paygʻambarlar (Alayhimussalom) bil-ijmo' barobar لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ deb zikr qilyaptilar va porloq va musaddaq boʻlgan hadsiz moʻ'jizotlarining quvvati bilan tavhidni iddi'o etyaptilar va basharni hayvoniyat martabasidan malakiyat darajasiga chiqarish uchun, ularni iymoni billohga da'vat bilan dars berayotganlarini koʻrdi. U ham u nuroniy madrasada tiz choʻkib darsda oʻtirdi. Koʻrdiki: Mashohiri insoniyaning eng yuksaklari va nomdorlari boʻlgan u ustozlarning har birisining qoʻlida Xoliqi Koinot tarafidan berilgan nishona-i tasdiq boʻlib moʻ'jizalar boʻlganidan, har birining ixbori bilan bashardan bir toifa-i azima va bir ummat tasdiq qilib iymonga kelganlaridan, u yuz ming jiddiy va toʻgʻri zotlar ijmo' va ittifoq bilan hukm va tasdiq qilgan bir haqiqat naqadar quvvatli va qat'iy boʻlganini qiyos qila oldi. Va bu quvvatga bu qadar muxbiri sodiqlar hadsiz moʻ'jizalari bilan imzo bosgan va isbot qilgan bir haqiqatni inkor qilgan ahli zalolat qay daraja hadsiz bir xato, bir jinoyat qilganliklarini va naqadar hadsiz bir azobga haqdor boʻlganliklarini tushundi va ularni tasdiq qilib iymon keltirganlar naqadar haqli va haqiqatli boʻlganliklarini bildi, iymon qudsiyatining buyuk bir martabasi yana unga koʻrindi. Ha, anbiyoni (Alayhimussalom) Janobi Haq tarafidan fe'lan tasdiq hukmida boʻlgan hadsiz moʻ'jizotlaridan va haqqoniyatlarini koʻrsatgan muorizlariga kelgan samoviy juda koʻp ta'zirlaridan va haq boʻlganliklariga dalolat qilgan shaxsiy kamolotlaridan va haqiqatli ta'limotlaridan va togʻri boʻlganliklariga guvohlik qilgan quvvati iymonlaridan va tom jiddiyatlaridan va fidokorliklaridan va qoʻllarida boʻlgan qudsiy kitob va suhuflaridan va ularning yoʻllari toʻgʻri va haq boʻlganiga guvohlik qilgan ittibolari bilan haqiqatga, kamolotga, nurga vosil boʻlgan hadsiz tilmizlaridan boshqa, ularning va u juda jiddiy muxbirlarning musbat masalalarda ijmo'i va ittifoqi va tavoturi va isbotda tavofuqi va tasonudi va tatobuqi shunday bir hujjatdir va shunday bir quvvatdirki, dunyoda hech bir quvvat qarshisiga chiqolmaydi va hech bir shubha va taraddudni qoldirmaydi. Va iymonning arkonida umum anbiyoni (Alayhimussalom) tasdiq ham dohil boʻlishi, u tasdiq buyuk bir quvvat manbai boʻlganini tushundi. Ularning darslaridan koʻp fayzi iymoniy oldi. Demak, bu yoʻlovchining mazkur darsini ifoda etish ma'nosida Birinchi Maqomning sakkizinchi martabasida:

deyilgan.

Soʻngra iymonning quvvatidan ulviy bir zavqi haqiqat olgan u sayyohi tolib Anbiyo Alayhimussalomning majlisidan kelarkan, ulamoning ilmalyaqiyn suratida qat'iy va quvvatli dalillar bilan Anbiyolarning (Alayhimussalom) da'volarini isbot qilgan va asfiyo va siddiqiyn deyilgan mutabahhir, mujtahid muhaqqiqlar uni darsxonalariga chaqirdilar. U ham kirdi, koʻrdiki: Minglarcha dohiy va yuz minglarcha mudaqqiq va yuksak ahli tahqiq qil qadar bir shubha qoldirmagan tadqiqoti a'miqolari bilan, boshda vujubi vujud va vahdat boʻlib musbat masoili iymoniyani isbot qilyaptilar. Ha, iste'dodlari va maslaklari muxtalif boʻlgani holda, usul va arkoni iymoniyada ularning muttafiqan ittifoqlari va har birisining quvvatli va yaqiyniy burhonlariga istinodlari shunday bir hujjatdirki, ularning majmui qadar bir zakovat va diroyat sohibi boʻlish va burhonlarining umumi qadar bir burhon topish mumkin boʻlsa, qarshilariga faqat shunday chiqilishi mumkin. Boʻlmasa u munkirlar yolgʻiz jaholat va ajhaliyat va inkor va isbot qilinmagan manfiy masalalarda qaysarlik va koʻz yumish surati bilan qarshilariga chiqishlari mumkin. Koʻzini yumgan yolgʻiz oʻziga kunduzni kecha qiladi. Bu sayyoh bu muhtasham va keng darsxonada bu muhtaram va mutabahhir ustozlar nashr qilgan nurlar zaminning yarmini ming yildan ziyoda ziyolantirganini bildi. Va shunday bir quvva-i ma'naviyani topdiki, butun ahli inkor toʻplansa, uni qil qadar adashtirmaydi va ikkilantirmaydi. Mana, bu yoʻlovchi bu darsxonadan olgan darsga bir qisqa ishorat boʻlib, Birinchi Maqomning toʻqqizinchi martabasida:

deyilgan.

Soʻngra iymonning yanada ziyoda quvvatlanishida va inkishofida va ilmalyaqiyn darajasidan aynalyaqiyn martabasiga taraqqiysidagi anvorni va azvoqni koʻrishga juda mushtoq boʻlgan u mutafakkir yoʻlovchi madrasadan kelarkan, hadsiz kichik takyalarning va zaviyalarning qoʻshilishi bilan kengaygan gʻoyat fayzli va nurli va sahro kengligida bir takya, bir xangoh, bir zikrxona, bir irshodgohda va jadda-i kubro-i Muhammadiyning (S.A.V.) va me'roji Ahmadiyning (S.A.V.) soyasida haqiqatga xizmat qilgan va haqqa erishgan va aynalyaqiynga yetishgan minglab va millionlab qudsiy murshidlar uni dargohga chaqirdilar. U ham kirdi, koʻrdiki: U ahli kashf va karomat murshidlar kashfiyotlariga va mushohadalariga va karomatlariga istinodan bil-ijmo' muttafiqan لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ deb vujubi vujud va vahdati Rabboniyani koinotga e'lon qilyaptilar. Quyoshning ziyosidagi yetti rang bilan quyoshni tanish kabi, yetmish rang bilan, balki asmo-i husna adadicha Shamsi Azaliyning ziyosidan tajalliy etgan boshqa-boshqa nurli ranglar va turli-tuman ziyoli lavnlar va boshqa-boshqa haqiqatli tariqatlar va muxtalif toʻgʻri maslaklar va mutanavvi' haqli mashrablarda boʻlgan u qudsiy dohiylar va nuroniy oriflar ijmo' va ittifoq bilan imzo bosgan bir haqiqat qay daraja zohir va bahir boʻlganini aynalyaqiyn mushohada etdi va anbiyoning (Alayhimussalom) ijmo'i va asfiyoning ittifoqi va avliyoning tavofuqi va bu uch ijmo'ning birdan ittifoqi quyoshni koʻrsatgan kunduzning ziyosidan yanada porloq ekanini koʻrdi. Mana bu musofir takyadan olgan fayzga qisqa bir ishorat sifatida, Birinchi Maqomning oʻninchi martabasida:

deyilgan.

Soʻngra kamoloti insoniyaning eng muhimi va eng muazzami, bakli biljumla kamoloti insoniyaning manbai va asosi iymoni billohdan va ma'rifatullohdan nash'at etgan muhabbatulloh boʻlganini bilgan u dunyo sayyohi butun quvvati bilan va latoifi bilan iymonning quvvatida va ma'rifatning inkishofida yanada ziyoda taraqqiy qilishini istash fikri bilan boshini koʻtardi va samovotga qaradi. Oʻz aqliga dediki: "Modomiki koinotda eng qimmatbaho narsa hayotdir va koinotning mavjudoti hayotga musahhardir va modomiki zihayotning eng qimmatbahosi ziruhdir va ziruhning eng qimmatbahosi zishuurdir va modomiki bu qimmatbaholik uchun kura-i zamin zihayotni mutamodiyan koʻpaytirish uchun har asr, har yil toʻladi, boʻshaladi. Albatta va har holda, bu muhtasham va muzayyan boʻlgan samovotning ham oʻziga munosib aholisi va sakanasi zihayot va ziruh va zishuurlardan bordirki, huzuri Muhammadiyda (S.A.V.) sahobalarga koʻringan Hazrat Jabroilning (A.S.) tamassuli kabi maloikalarni koʻrish va ular bilan gaplashish hodisalari tavotur suratida eskidan beri naql va rivoyat qilinadi. Unday boʻlsa, koshki men samovot ahli bilan ham koʻrishsaydim, ular qanday fikrda boʻlganliklarini bilsaydim, chunki "Xoliqi Koinot haqida eng muhim soʻz ularnikidir" deya oʻylarkan, birdan samoviy shunday bir ovozni eshitdi: "Modomiki biz bilan koʻrishish va darsimizni tinglashni istaysan, bilki: Boshda Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalam va Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon boʻlib butun paygʻambarlarga vositamiz bilan kelgan masoili iymoniyaga eng avval biz iymon keltirganmiz. Ham insonlarga tamassul etib koʻringan va bizlardan boʻlgan butun arvohi toyyiba bila-istisno va bil-ittifoq bu koinot xoliqining vujubi vujudiga va vahdatiga va sifati qudsiyasiga shahodat keltirib bir-biriga muvofiq va mutobiq boʻlib ixbor etganlar. Bu hadsiz ixborotning tavofuqi va tatobuqi quyosh kabi senga bir rahbardir", deganlarini bildi va uning nuri iymoni porladi, zamindan koʻklarga chiqdi. Bu yoʻlovchi maloikalardan olgan darsga qisqa bir ishorat sifatida, Birinchi Maqomning oʻn birinchi martabasida:

deyilgandir.

Soʻngra pur-maroq va pur-ishtiyoq u musofir olami shahodat va jismoniy va moddiy jihatdan va maxsus toifalarning tillaridan va lisoni hollaridan dars olganidan, olami gʻayb va olami barzohda ham mutolaa bilan bir sayohat va bir taxarri-i haqiqat orzu qilarkan, har toifa-i insoniyada boʻlgan va koinotning mevasi boʻlgan insonning urugʻi hukmida boʻlgan va kichikligi bilan barobar ma'nan koinot qadar inbisot eta olgan mustaqim va munavvar aqllarning, salim va nuroniy qalblarning eshigi ochildi. Qaradiki, ular olami gʻayb va olami shahodat oʻrtasida insoniy barzohlardir va ikki olamning bir-biri bilan munosabatlari va muomalalari insonga nisbatan u nuqtalarda boʻlishini koʻrganidan, oʻz aql va qalbiga dediki: "Keling, bu oʻxshashingizning eshigidan haqiqatga ketgan yoʻl yanada qisqadir. Biz boshqa yoʻllardagi tillardan dars olganimiz kabi emas, balki iymon nuqtasidagi ittisoflaridan va holat va ranglaridan mutolaamiz bilan istifoda qilishimiz kerak dedi, mutolaani boshladi. Koʻrdiki:

Iste'dodlari gʻoyat muxtalif va mazhablari bir-birdan uzoq va muxolif boʻlgan umum istiqomatli va nurli aqllarning iymon va tavhiddagi ittisofkorona va rasihona e'tiqodlari tavofuq va sabotkorona va mutmainona qanoat va yaqiynlari tatobuq etadi. Demak, tabaddul etmagan bir haqiqatga tayanib bogʻlanganlar va ildizlari metin bir haqiqatga kirgan, uzilmaydi. Unday boʻlsa, bularning nuqta-i iymoniyada va vujub va tavhidda ijmo'lari hech uzilmas bir zanjiri nuroniydir va haqiqatga ochilgan ziyoli bir derazadir.

Ham koʻrdiki: Maslaklari bir-biridan uzoq va mashrablari bir-biriga mubayin boʻlgan oʻsha umum salim va nuroniy qalblarning arkoni iymoniyadagi muttafiqona va itminonkorona va munjazibona kashfiyot va mushahadotlari bir-biriga tavofuq va tavhidda bir-biriga mutobiq chiqadi. Demak, haqiqatga muqobil va vosil va mutamassil bu kichkina bittadan arshi ma'rifati Rabboniya va bu jamlovchi bittadan oyna-i Samadoniya boʻlgan nuroniy qalblar shamsi haqiqatga qarshi ochilgan derazalardir va umumi birdan quyoshga oynadorlik qilgan bir dengiz kabi bir oyna-i a'zamdir. Bularning vujubi vujudda va vahdatda ittifoqlari va ijmo'lari hech adashmas va adashtirmas bir rahbari akmal va bir murshidi akbardir. Chunki hech bir jihat bilan hech bir imkon va hech bir ehtimol yoʻqki, haqiqatdan boshqa bir vahm va haqiqatsiz bir fikr va aslsiz bir sifat bu qadar mustamirrona va rasihona bu juda buyuk va keskin koʻzlarning umumini birdan aldatsin, gʻolati hisga duchor qilsin. Bunga ehtimol bergan buzilgan va chirigan bir aqlga bu koinotni inkor qilgan ahmoq Sofistaiylar ham rozi boʻlmaydilar, rad qiladilar deya tushundi. Oʻz aql va qalbi bilan barobar "Amantu Billah" dedilar. Xulas, bu yoʻlovchi mustaqim aqllardan va munavvar qalblardan istifoda qilgan ma'rifati iymoniyaga qisqa bir ishorat sifatida Birinchi Maqomning oʻn ikkinchi va oʻn uchinchi martabalarida

deyilgan.

Soʻngra olami gʻaybga yaqindan qaragan va aql va qalbda sayohat qilgan oʻsha yoʻlovchi, ajabo olami gʻayb nima deydi deya sinchkovlik bilan u eshikni ham shunday bir fikr bilan qoqdi. Ya'ni, modomiki bu jismoniy olami shahodatda bۨن٠adar ziynatli va san'atli hadsiz masnu'lari bilan oʻzini tanittirish va bu qadar totli va bezalgan va nihoyatsiz ne'matlari bilan oʻzini sevdirish va bu qadar moʻ'jizali va mahoratli hisobsiz asarlari bilan yashirin kamolotini bildirish, qovldan va takallumdan yanada zohir bir tarzda fe'lan istagan va hol tili bilan bildirgan bir zot parda-i gʻayb tarafida boʻlgani bilbedaho tushuniladi. Albatta va har holda, fe'lan va holan boʻlgani kabi, qovlan va takalluman ham gaplashadi, oʻzini tanittiradi, sevdiradi. Unday boʻlsa, olami gʻayb jihatidan uni uning tazohurotidan bilishimiz kerak dedi. Qalbi ichkariga kirdi, aql koʻzi bilan koʻrdiki:

Gʻoyat quvvatli bir tazohurot bilan vahiylarning haqiqati olami gʻaybning har tarafida har zamonda hukm qilyapti. Koinotning va maxluqotning shahodatlaridan koʻp quvvatli bir shahodati vujud va tavhid Allam-ul Gʻuyubdan vahiy va ilhom haqiqatlari bilan kelyapti. Oʻzini va vujud va vahdatini yolgʻiz masnu'larining shahodatlariga qoldirmayapti. Oʻzi oʻziga loyiq bir kalomi azaliy bilan gapiryapti. Har yerda ilm va qudrati bilan hozir va nazirning kalomi ham hadsizdir va kalomining ma'nosi uni bildirgani kabi, takallumi ham uni sifati bilan bildiryapti.

Ha, yuz ming Paygʻambarlarning (Alayhimussalom) tavoturlari bilan va ixborotlarining vahyi Ilohiyga mazhariyat nuqtasida ittifoqlari bilan va navi bashardan aksariyati mutlaqaning tasdiqgardasi va rahbari va muqtadosi va vahiyning samaralari va vahyi mashhud boʻlgan kutubi muqaddasa va suhufi samoviyaning daloil va moʻ'jizotlari bilan haqiqati vahiyning tahaqquqi va subuti badohat darajasiga kelganini bildi va vahiyning haqiqati besh haqiqati qudsiyani ifoda va ifoza etadi deya tushundi:

deyilgan, basharning aqllariga va fahmlariga koʻra gaplashish bir tanazzuli Ilohiydir. Ha, butun ziruh maxluqotini gapirtirgan va gapirishlarini bilgan, albatta oʻzi ham u gapirishlarga gapirishi bilan mudohala etishi, rububiyatning muqtazosidir.

Oʻzini tanittirish uchun koinotni bu qadar hadsiz xarajatlar bilan, boshdan oyoq horiqolar ichida yaratgan va minglab tillar bilan kamolotini ayttirgan, albatta oʻz soʻzlari bilan ham oʻzini tanittiradi.

Mavjudotning eng muntahobi va eng muhtoji va eng nozanini va eng mushtogʻi boʻlgan haqiqiy insonlarning munojotlariga va shukrlariga fe'lan muqobala etgani kabi, kalomi bilan ham muqobala etish, xoliqiyatning sha'nidir.

Ilm bilan hayotning zaruriy bir lozimi va nurli bir tazohuri boʻlgan mukolama sifati, albatta ihotali bir ilmni va sarmadiy bir hayotni tashigan zotda ihotali va sarmadiy bir suratda boʻladi.

Eng sevimli va muhabbatli va andishali va nuqta-i istinodga eng muhtoj va sohibini va molikini topishga eng mushtoq; ham faqir va ojiz boʻlgan maxluqotlariga ojizlik va ishtiyoqni, faqirlik va ehtiyojni va andisha-i istiqbolni va muhabbatni va parastishni bergan bir zot, albatta oʻz vujudini ularga takallumi bilan ish'or etishi, uluhiyatning muqtazosidir. Xullas, tanazzuli Ilohiy va taarrufi Rabboniy va muqobala-i Rahmoniy va mukolama-i Subhoniy va ish'ori Samadoniy haqiqatlarini tazammun etgan, umumiy samoviy vahiylarning ijmo' bilan Vojib-ul Vujudning vujudiga va vahdatiga dalolatlari shunday bir hujjatki, kunduzdagi quyoshning shuootining quyoshga guvohligidan koʻproq quvvatlidir deya tushundi.

Soʻngra ilhomlar jihatiga qaradi, koʻrdiki: Sodiq ilhomlar, garchi bir jihatdan vahiyga oʻxshaydilar va bir navi mukolama-i Rabboniyadir, faqat ikki farq bordir:

Ilhomdan koʻp yuksak boʻlgan vahiyning aksari maloika vositasi bilan va ilhomning aksari vositasiz boʻlishidir.

Masalan: Qandayki bir podshohning ikki surat bilan gaplashishi va amrlari bor. Birisi: Hashmati saltanat va hokimiyati umumiya jihati bilan bir yovarini bir voliyga yuboradi. U hokimiyatning hashamatini va amrning ahamiyatini koʻrsatish uchun ba'zan vosita bilan barobar bir ijtimo' qiladi. Soʻngra farmon tabligʻ etiladi. Ikkinchisi: Sultonlik unvoni bilan va podshohlik umumiy ismi bilan emas, balki oʻz shaxsi bilan xususiy bir munosabati va juz'iy bir muomalasi boʻlgan xos bir xizmatchisi bilan yoki bir omi raiyati bilan va xususiy telefoni bilan xususiy gaplashishidir.

Shunga oʻxshab, Podshohi Azaliyning umum olamlarning Robbi ismi bilan va koinot Xoliqi unvoni bilan vahiy bilan va vahiyning xizmatini bajargan shumulli ilhomlari bilan mukolamasi boʻlgani kabi, har bir fardning va har bir zihayotning Robbi va Xoliqi boʻlish jihati bilan xususiy bir suratda, faqat pardalar orqasida ularning qobiliyatiga koʻra bir tarzi mukolamasi bor.

Vahiy soyasizdir, sofdir, xoslarga maxsusdir. Ilhom esa soyalidir, ranglar qoʻshiladi, umumiydir. Maloika ilhomlari bilan va inson ilhomlari va hayvonot ilhomlari kabi turli-tuman, ham juda koʻp anvo'lari bilan dengizlarning qatralari qadar kalimoti Rabboniyaning taksiriga mador bir zamin tashkil qiladi.

oyatining bir vajhini tafsir qilishini tushundi.

Soʻngra ilhomning mohiyatiga va hikmatiga va guvohligiga qaradi, koʻrdiki: Mohiyati bilan hikmati va natijasi toʻrt nurdan tarakkub topadi.

Tavaddudi Ilohiy deyilgan, oʻzini maxluqotiga fe'lan sevdirgani kabi, qovlan va huzuran va suhbatan ham sevdirish, vadudiyatning va rahmoniyatning muqtazosidir.

Ibodining duolariga fe'lan javob bergani kabi, qovlan ham pardalar orqasida ijobat etishi, rahimiyatning sha'nidir.

Ogʻir balolarga va shiddatli hollarga tushgan maxluqotlarining istimdodlariga va faryodlariga va tazarruotlariga fe'lan imdod etgani kabi, bir navi gaplashishi hukmida boʻlgan ilhomiy qovllar bilan ham imdodga yetishishi, rububiyatning lozimidir.

Juda ham ojiz va juda ham zaif va juda ham faqir va juda ham ehtiyojli va oʻz molikini va homiysini va mudabbirini va hofizini topishga juda ham muhtoj va mushtoq boʻlgan zishuur masnu'lariga vujudini va huzurini va himoyasini fe'lan ihsos etgani kabi, bir navi mukolama-i Rabboniya hukmida sanalgan bir qism sodiq ilhomlar pardasida va maxsus va bir maxluqqa qaragan xos va bir vajhda uning qobiliyatiga koʻra uning qalb telefoni bilan qovlan ham oʻz huzurini va vujudini ihsos etishi, shafqati uluhiyatning va rahmati rububiyatning zaruriy va vojib bir muqtazosidir deya tushundi.

Soʻngra ilhomning shahodatiga qaradi, koʻrdi: Qandayki quyoshning, farazan, shuuri va hayoti boʻlsaydi va u holda ziyosidagi yetti rangi yetti sifati boʻlsaydi, u jihatdan nurida boʻlgan shualari va jilvalari bilan bir tarz gaplashishi boʻlardi. Va bu vaziyatda, misolining va aksining shaffof narsalarda boʻlishi va har oyna va har porloq narsalar va shisha parchalari va pufakchalar va qatralar, hatto shaffof zarralar bilan har birining qobiliyatiga koʻra gaplashishi va ularning hojotiga javob berishi va butun ular quyoshning vujudiga shahodat qilishi va hech bir ish bir ishga mone boʻlmasligi va bir gaplashishi boshqa gaplashishga muzohamat etmasligi bilmushohada koʻrilishi kabi.. Aynan shuning kabi: Azal va abadning zuljalol sultoni va butun mavjudotning zuljamol xoliqi zishoni boʻlgan Shamsi Sarmadiyning mukolamasi ham uning ilmi va qudrati kabi kulliy va qamragan boʻlib, hamma narsaning qobiliyatiga koʻra tajalliy etishi; hech bir istak boshqa istakka, bir ish boshqa ishga, bir xitob boshqa xitobga mone boʻlmasligi va chalkashtirmasligi bilbedaho tushuniladi. Va butun u jilvalar, u gaplashishlar, u ilhomlar alohida-alohida va barobar bil-ittifoq u Shamsi Azaliyning huzuriga va vujubi vujudiga va vahdatiga va ahadiyatiga dalolat va shahodat qilganliklarini aynalyaqiynga yaqin bir ilmalyaqiyn bilan bildi.

Bu sinchkov musofirning olami gʻaybdan olgan darsi ma'rifatiga qisqa bir ishorat sifatida, Birinchi Maqomning oʻn toʻrtinchi va oʻn beshinchi martabalarida

deyilgandir.

Soʻngra u dunyo sayyohi oʻz aqliga dediki: Modomiki bu koinotning mavjudoti bilan molikimni va xoliqimni qidiryapman. Albatta, har narsadan avval bu mavjudotning eng mashhuri va a'dasining tasdigʻi bilan ham eng mukammali va eng buyuk qoʻmondoni va eng nomdor hokimi va soʻz jihatidan eng yuksagi va aql jihatidan eng porlogʻi va oʻn toʻrt asrni fazilati bilan va Qur'oni bilan nurlantirgan Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamni ziyorat qilish va qidirganimni undan soʻrash uchun Asri Saodatga barobar ketishimiz kerak deb, aqli bilan barobar u asrga kirdi. Koʻrdiki: U asr haqiqatdan u zot (S.A.V.) bilan bir saodati bashariya asri boʻlgan. Chunki eng badaviy va eng ummiy bir qavmni keltirgan nuri vositasi bilan qisqa bir zamonda dunyoga ustoz va hokim aylamish.

Ham oʻz aqliga dedi: Biz eng avval bu favquloda zotning (S.A.V.) bir daraja qiymatini va soʻzining haqqoniyatini va ixborotining toʻgʻriligini bilishimiz kerak, soʻngra xoliqimizni undan soʻrashimiz kerak deb taxarrini boshladi. Topgan hadsiz qat'iy dalillaridan bu yerda yolgʻiz toʻqqiz kulliyatiga bittadan qisqa ishorat qilinadi.

Bu zotda (S.A.V.), hatto dushmanlarining tasdigʻi bilan ham, butun goʻzal xulqlarning va axloqlarning boʻlishi va

oyatlarining sarohati bilan: Bir barmogʻining ishorati bilan Qamar ikki parcha bolishi, va bir hovuchi bilan a'dasining qoʻshiniga otgan oz bir tuproq umum u qoʻshinning koʻzlariga kirishi bilan qochishlari va suvsiz qolgan oʻz qoʻshiniga besh barmogʻidan kavsar kabi oqqan suvni kifoyat darajasida ichirishi kabi naqli qat'iy bilan va bir qismi tavotur bilan yuzlab moʻ'jizotning uning qoʻlida zohir boʻlishidir. Bu moʻ'jizotdan uch yuzdan ziyoda bir qismi Oʻn Toʻqqizinchi Maktub boʻlgan Moʻ'jizoti Ahmadiya (S.A.V.) nomli horiqo va karomatli bir risolada qat'iy dalillari bilan barobar bayon qilinganidan, ularni unga havola qilib dediki: Bu qadar axloqi hasana va kamolot bilan barobar bu qadar moʻ'jizoti bahirasi boʻlgan bir zot (S.A.V.) albatta eng toʻgʻri soʻzlidir. Axloqsizlarning ishi boʻlgan hiylaga, yolgʻonga, xatoga tanazzul etishi mumkin emas.

Qoʻlida bu koinot sohibining bir farmoni boʻlgani va u farmonni har asrda uch yuz milliondan ziyoda insonlar qabul va tasdiq qilganlari va u farmon boʻlgan Qur'oni Azimushshonning yetti vajh bilan horiqo boʻlishidir. Va bu Qur'onning qirq vajh bilan moʻ'jiza boʻlgani va koinot xoliqining soʻzi boʻlgani quvvatli dalillari bilan barobar, "Yigirma Beshinchi Soʻz va Moʻ'jizoti Qur'oniya" nomlaridagi Risola-i Nurning bir quyoshi boʻlgan mashhur bir risolada batafsil bayon qilinishidan, uni unga havola qilib dedi: Bunday ayni haq va haqiqat bir farmonning tarjimoni va tabligʻ etuvchisi boʻlgan zotda (S.A.V.) farmonga jinoyat va farmon sohibiga xiyonat hukmida boʻlgan yolgʻon boʻlishi va topilishi mumkin emas!..

U zot (S.A.V.) shunday bir shariat va bir Islomiyat va bir ubudiyat va bir duo va bir da'vat va bir iymon bilan maydonga chiqqanki, ularning na misli bor va na boʻladi. Va ulardan yanada mukammali na boʻlgan va na boʻladi. Chunki ummiy bir zotda (S.A.V.) zuhur etgan u shariat oʻn toʻrt asrni va navi basharning beshdan birini odilona, haqqoniyat ustida va mudaqqiqona, hadsiz qonunlari bilan idora qilishi oʻxshash qabul qilmaydi.

Ham ummiy bir zotning (S.A.V.) af'ol va aqvol va ahvolidan chiqqan Islomiyat har asrda uch yuz million insonning rahbari va marji'i va aqllarining muallimi va murshidi va qalblarining munavviri va musaffiysi va nafslarining murabbiysi va muzakkiysi va ruhlarining madori inkishofi va ma'dani taraqqiyoti boʻlishi jihati bilan misli boʻlolmaydi va boʻlolmagan.

Ham dinida boʻlgan butun ibodotning butun anvo'ida eng oldin boʻlishi va harkasdan ziyoda taqvoda boʻlishi va Allohdan qoʻrqishi va favquloda doimiy mujahadot va dagʻdagʻalar ichida, aynan ubudiyatning eng nozik asroriga qadar rioya qilishi va hech kimni taqlid qilmasdan va tom ma'nosi bilan va mubtadiyona faqat eng mukammal boʻlib, ham ibtido va intihoni birlashtirib qilishi; albatta misli koʻrilmaydi va koʻrilmagan.

Ham minglab duo va munojotlaridan Javshan-ul Kabir bilan, shunday bir ma'rifati Rabboniya bilan, shunday bir darajada Robbini tavsif etadiki, u zamondan beri kelgan ahli ma'rifat va ahli valoyat, talohuqi afkor bilan barobar, na u martaba-i ma'rifatga va na u daraja-i tavsifga yetisholmasliklari koʻrsatadiki, duoda ham uning misli yoʻqdir. Risola-i Munojotning boshida Javshan-ul Kabirning toʻqson toʻqqiz fikrasidan bir fikrasining qisqacha bir ma'nosining bayon qilingan yeriga qaragan odam Javshanning ham misli yoʻqdir deydi.

Ham tabligʻi risolatda va insonlarni haqqa da'vatda shu daraja matonat va sabot va jasorat koʻrsatganki, katta davlatlar va katta dinlar, hatto qavm va qabilasi va amakisi unga shiddatli adovat qilganlari holda, zarra miqdor bir asari taraddud, bir xavotirlanish, bir qoʻrqoqlik koʻrsatmasligi va bir oʻzi butun dunyoga qarshi chiqishi va boshga ham chiqarishi va Islomiyatni dunyoning boshiga oʻtkazishi isbot qiladiki, tabligʻ va da'vatda ham misli boʻlmagan va boʻlolmaydi.

Ham iymonda shunday favquloda bir quvvat va horiqo bir yaqiyn va moʻ'jizona bir inkishof va jahonni ishiqlantirgan bir ulviy e'tiqod tashiganki, u zamonning hukmroni boʻlgan butun afkori va aqidalari va hukamoning hikmatlari va ruhoniy raislarning ilmlari unga muoriz va muxolif va munkir boʻlganlari holda, uning na yaqiyniga, na e'tiqodiga, na e'timodiga, na itminoniga hech bir shubha, hech bir taraddud, hech bir zaiflik, hech bir vasvasa bermasliklari va ma'naviyatda va marotibi iymoniyada taraqqiy qilgan boshda sahobalar va butun ahli valoyat uning har vaqt martaba-i iymonidan fayz olishlari va uni eng yuksak darajada topishlari, bilbedaho koʻrsatadiki, iymoni ham benazirdir.

Mana, bunday benazir bir shariat va mislsiz bir Islomiyat va horiqo bir ubudiyat va favquloda bir duo va jahonpisandona bir da'vat va moʻ'jizona bir iymon sohibida, albatta hech bir jihat bilan yolgʻon boʻlolmaydi va aldatmaydi deya angladi va aqli ham tasdiq qildi.

Anbiyolarning (Alayhimussalom) ijmo'i, qandayki vujud va vahdoniyati Ilohiyaga gʻoyat quvvatli bir dalildir, xuddi shuning kabi, bu zotning (S.A.V.) toʻgʻriligiga va risolatiga gʻoyat sogʻlom bir shahodatdir. Chunki Anbiyo Alayhimussalomning toʻgʻriliklariga va paygʻambar boʻlishlariga mador boʻlgan naqadar qudsiy sifatlar va moʻ'jizalar va vazifalar boʻlsa, u zotda (S.A.V.) eng oldinda boʻlgani tarixcha musaddaqdir. Demak, ular qandayki lisoni qol bilan Tavrot, Injil, Zabur va suhuflarida bu zotning (S.A.V.) kelishini xabar berib insonlarga bashorat berganlarki, kutubi muqaddasaning u bashoratli ishorotidan yigirmadan ortiq va juda zohir bir qismi Oʻn Toʻqqizinchi Maktubda goʻzal ravishda bayon va isbot qilingan. Shunga oʻxshab, lisoni hollari bilan, ya'ni nubuvvatlari bilan va moʻ'jizalari bilan oʻz maslaklarida va vazifalarida eng oldinda va eng mukammal boʻlgan bu zotni tasdiq qilib, da'vosiga imzo bosadilar. Va lisoni qol va ijmo' bilan vahdoniyatga dalolat qilganlari kabi, lisoni hol bilan va ittifoq bilan ham bu zotning sodiqiyatiga shahodat qiladilar deya angladi.

Bu zotning dasturlari bilan va tarbiyasi va tobeiyati bilan va orqasidan ketishlari bilan haqqa, haqiqatga, kamolotga, karomatga, kashfiyotga, mushahadotga yetishgan minglarcha avliyo vahdoniyatga dalolat qilganlari kabi, ustozlari boʻlgan bu zotning sodiqiyatiga va risolatiga ijmo' va ittifoq bilan shahodat qiladilar. Va olami gʻaybdan bergan xabarlarning bir qismini nuri valoyat bilan mushohada etishlari va umumini nuri iymon bilan yo ilmalyaqiyn yoki aynalyaqiyn yoki haqqalyaqiyn suratida e'tiqod va tasdiq qilishlari ustozlari boʻlgan bu zotning daraja-i haqqoniyat va sodiqiyatini quyosh kabi koʻrsatganini koʻrdi.

Bu zotning ummiyligi bilan barobar keltirgan haqoiqi qudsiya va ixtiro qilgan ulumi oliya va kashf qilgan ma'rifati Ilohiyaning darsi bilan va ta'limi bilan, martaba-i ilmiyada eng yuksak maqomga yetishgan millionlab asfiyo-i mudaqqiqiyn va siddiqiyni muhaqqiqiyn va dohiy hukamo-i moʻ'miniyn bu zotning ussul asos da'vosi boʻlgan vahdoniyatni quvvatli burhonlari bilan bil-ittifoq isbot va tasdiq qilganlari kabi, bu muallimi akbarning va bu ustozi a'zamning haqqoniyatiga va soʻzlarining haqiqat boʻlganiga ittifoq bilan shahodatlari kunduz kabi bir hujjati risolati va sodiqiyatidir. Masalan: Risola-i Nur yuz parchasi bilan bu zotning sadoqatining birgina burhonidir.

Ol va asxob nomli va navi basharning anbiyodan soʻngra farosat va diroyat va kamolot bilan eng mashhuri va eng muhtaram va nomdori va eng dindor va eng keskin nazarli toifa-i azimasi qattiq qiziqish bilan va gʻoyat diqqat va nihoyat jiddiyat bilan bu zotning butun yashirin va oshkora hollarini va fikrlarini va vaziyatlarini taxarri va taftish va tadqiq qilishlari natijasida bu zotning dunyoda eng sodiq va eng yuksak va eng haqli va haqiqatli boʻlganiga ittifoq bilan va ijmo' bilan va oʻzgarmas tasdiqlari va quvvatli iymonlari, quyoshning ziyosiga dalolat qilgan kunduz kabi bir dalildir deya angladi.

Bu koinot qandayki oʻzini ijod va idora va tartib qilgan va tasvir va taqdir va tadbir bilan bir saroy kabi, bir kitob kabi, bir koʻrgazma kabi, bir tomoshagoh kabi tasarruf qilgan sone'iga va kotibiga va naqqoshiga dalolat qiladi. Shunga oʻxshab, koinotning xilqatidagi maqosidi Ilohiyani biladigan va bildiradigan va tahavvulotidagi Rabboniy hikmatlarini ta'lim beradigan va vazifadorona harakotidagi natijalarni dars beradigan va mohiyatidagi qiymatini va ichidagi mavjudotning kamolotini e'lon qiladigan va u kitobi kabirning ma'nolarini ifoda qiladigan bir yuksak dallol, bir toʻgʻri kashshof, bir muhaqqiq ustoz, bir sodiq muallim istagani va iqtizo qilgani va har holda boʻlishiga dalolat qilgani jihati bilan, albatta bu vazifalarni harkasdan ziyoda qilgan bu zotning haqqoniyatiga va bu koinot Xoliqining eng yuksak va sodiq bir ma'muri boʻlganiga shahodat qilganini bildi.

Modomiki bu san'atli va hikmatli masnu'oti bilan oʻz hunarlarini va san'atkorligining kamolotini tashhir etish va bu bezalgan, ziynatli nihoyatsiz maxluqoti bilan oʻzini tanittirish va sevdirish va bu lazzatli va qiymatli hisobsiz ne'matlari bilan oʻziga tashakkur va hamd ettirish va bu shafqatli va himoyali umumiy tarbiya va iosha bilan, hatto ogʻizlarning eng nozik zavqlarini va ishtahalarning har navini qoniqtiradigan bir suratda ihzor etilgan Rabboniy it'omlar va ziyofatlar bilan oʻz rububiyatiga qarshi minnatdorona va mutashakkirona va parastishkorona ibodat ettirish va mavsumlarning tabdili va kecha va kunduzning tahvili va ixtilofi kabi azamatli va hashmatli tasarrufot va ijroot va dahshatli va hikmatli faoliyat va xalloqiyat bilan oʻz uluhiyatini izhor qilib, u uluhiyatiga qarshi iymon va taslim va inqiyod va itoat ettirish va har vaqt yaxshilikni va yaxshilarni himoya, yomonlikni va yomonlarni izola va samoviy ta'zirlar bilan zolimlarni va yolgʻonchilarni imho etish jihati bilan haqqoniyat va adolatini koʻrsatish istagan parda orqasida biri bor. Albatta va har holda, u gʻaybiy zotning yonida eng sevgili maxluqi va eng toʻgʻri abdi va uning mazkur maqsadlariga toʻliq xizmat qilib, xilqati koinotning tilsimini va muammosini hal va kashf qilgan va doimo u Xoliqining nomidan harakat qilgan va undan istimdod etgan va muvaffaqiyat istagan va u tarafidan imdodga va tavfiqqa mazhar boʻlgan va Muhammadi Qurayshiy deyilgan bu zot boʻladi. (S.A.V.)

Ham aqliga dedi: Modomiki bu mazkur toʻqqiz haqiqatlar bu zotning sidqiga shahodat qiladilar. Albatta bu odam bani odamning madori sharafi va bu olamning madori iftixoridir. Va unga "Faxri Olam" va "Sharafi Bani Odam" deyilishi juda loyiqdir va uning qoʻlida boʻlgan farmoni Rahmon boʻlgan Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning hashmati saltanati ma'naviyasining nisfi arzni istilosi va shaxsiy kamoloti va yuksak xislatlari koʻrsatadiki, bu olamda eng muhim zot udir, Xoliqimiz haqida eng muhim soʻz unikidir.

Mana kel, qara! Bu horiqo zotning yuzlab zohir va bahir qat'iy moʻ'jizalarining quvvatiga va dinidagi minglab oliy va asosli haqiqatlariga istinodan, butun da'volarining asosi va butun hayotining gʻoyasi, Vojib-ul Vujudning vujudiga va vahdatiga va sifotiga va asmosiga dalolat va shahodat va u Vojib-ul Vujudni isbot va e'lon va i'lam etishdir.

Demak, bu koinotning ma'naviy quyoshi va Xoliqimizning eng porloq bir burhoni bu Habibulloh deyilgan zotdirki, uning shahodatini qoʻllagan va tasdiq va imzo bosgan aldanmas va aldamaydigan uch buyuk ijmo' bor:

"Agar parda-i gʻayb ochilsa, yaqiynim ziyodalashmaydi" degan Imom Ali (Roziyallohu Anh) va yerda ekan arshi a'zamni va Isrofilning azamati haykalini tomosha qilgan Gʻavsi A'zam (Q.S.) kabi keskin nazar va gʻaybbin koʻzlari boʻlgan minglab aqtob va avliyo-i azimani jamlagan va Oli Muhammad nomi bilan shuhratshiori olam boʻlgan jamoati nuroniyaning ijmo' bilan tasdiqlaridir.

Badaviy bir qavm va ummiy bir muhitda, hayoti ijtimoiyadan va afkori siyosiyadan xoli va kitobsiz va fatrat asrining qorongʻiliklarida boʻlgan va juda oz bir zamonda eng madaniy va oʻqimishli va hayoti ijtimoiyada va siyosiyada eng oldinda boʻgan millatlarga va hukumatlarga ustoz va rahbar va diplomat va hokimi odil boʻlib, sharqdan gʻarbga qadar jahonpisandona idora qilgan va "Sahoba" nomi bilan dunyoda nomdor boʻlgan jamoati mashhuraning ittifoq bilan jon va mollarini, padar va qabilalarini fido qildirgan bir quvvatli iymon bilan tasdiqlaridir.

Har asrda minglarcha afrodi boʻlgan va har fanda dohiyona ilgarilagan va muxtalif maslaklarda mashgʻul boʻlgan ummatidan yetishgan hadsiz muhaqqiq va mutabahhir ulamosining jamoati uzmosining tavofuq bilan va ilmalyaqiyn darajasida tasdiqlaridir.

Demak bu zotning vahdoniyatga shahodati shaxsiy va juz'iy emas, balki umumiy va kulliy va oʻzgarmas va butun shaytonlar toʻplansa, qarshisiga hech bir jihat bilan chiqolmaydigan bir shahodatdir deya hukm qildi.

Mana Asri Saodatda aqli bilan barobar sayohat qilgan dunyo musofiri va hayot yoʻlovchisi u madrasa-i nuroniyadan olgan darsiga bir qisqa ishorat sifatida, Birinchi Maqomning oʻn oltinchi martabasida bunday:

deyilgandir.

Soʻngra, bu dunyoda hayotning gʻoyasi va hayotning hayoti iymon boʻlganini bilgan bu toliqmaydigan va toʻymaydigan yoʻlovchi oʻz qalbiga dediki: "Qidirgan zotimizning soʻzi va kalomi deyilgan bu dunyoda eng mashhur va eng porloq va eng hakim va unga taslim boʻlmagan harkasga, har asrda qarshi chiqqan Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon nomli kitobga murojaat qilib, u nima deydi, bilaylik. Faqat eng avval bu kitob bizning Xoliqimizning kitobi boʻlganini isbot qilish lozimdir deya taxarrini boshladi.

Bu sayyoh bu zamonda boʻlish munosabati bilan eng avval ma'naviy i'jozi Qur'oniyaning lam'alari boʻlgan Risola-i Nurga qaradi va uning bir yuz oʻttiz risolalari oyoti Furqoniyaning nuktalari va nurlari va asosli tafsirlari boʻlganini koʻrdi. Va Risola-i Nur bu qadar muannid va mulhid bir asrda har tarafga haqoiqi Qur'oniyani mujohidona nashr qilgani holda, qarshisiga hech kim chiqolmaganidan isbot qiladiki, uning ustozi va manbai va marji'i va quyoshi boʻlgan Qur'on samoviydir, bashar kalomi emasdir. Hatto Risola-i Nurning yuzlab hujjatlaridan birgina hujjati Qur'oniyasi boʻlgan Yigirma Beshinchi Soʻz bilan Oʻn Toʻqqizinchi Maktubning oxiri Qur'onning qirq vajh bilan moʻ'jiza boʻlganini shunday isbot qilganki, kim koʻrgan boʻlsa, tanqid va e'tiroz qilish emas, balki isbotlariga hayron qolib, yuksakka koʻtarib koʻp marotaba sano etgan. Qur'onning vajhi i'jozini va haq Kalomulloh boʻlganini isbot qilish jihatini Risola-i Nurga havola qilib yolgʻiz bir qisqa ishorat bilan buyukligini koʻrsatgan bir necha nuqtaga diqqat qildi.

Qandayki Qur'on butun moʻ'jizoti bilan va haqqoniyatiga dalil boʻlgan butun haqoiqi bilan Muhammad Alayhissalotu Vassalamning bir moʻ'jizasidir. Shunga oʻxshab, Muhammad Alayhissalotu Vassalam ham butun moʻ'jizoti bilan va daloili nubuvvati bilan va kamoloti ilmiyasi bilan Qur'onning bir moʻ'jizasidir va Qur'on kalomulloh boʻlganiga bir hujjati qat'iyasidir.

Qur'on bu dunyoda shunday nuroniy va saodatli va haqiqatli bir suratda bir tabdili hayoti ijtimoiya bilan barobar, insonlarning ham nafslarida, ham qalblarida, ham ruhlarida, ham aqllarida, ham hayoti shaxsiyalarida, ham hayoti ijtimoiyalarida, ham hayoti siyosiyalarida shunday bir inqilob qilgan va idoma etgan va idora qilganki, oʻn toʻrt asr muddatida, har daqiqada olti ming olti yuz oltmish olti oyatlari kamoli ehtirom bilan, hech boʻlmasa yuz milliondan ziyoda insonlarning tillari bilan oʻqilyapti va insonlarni tarbiya va nafslarini tazkiya va qalblarini tasfiya etyapti. Ruhlariga inkishof va taraqqiy va aqllarga istiqomat va nur va hayotga hayot va saodat beryapti. Albatta, bunday bir kitobning misli yoʻqdir, horiqodir, favqulodadir, moʻ'jizadir.

Qur'on u asrdan to hozirga qadar shunday bir balogʻat koʻrsatganki, Ka'baning devorida oltin bilan yozilgan eng mashhur adiblarning "Muallaqoti Sab'a" nomi bilan shuhratshior qasidalarini shu darajaga tushurdiki, Labidning qizi otasining qasidasini Ka'badan tushirarkan degan: "Oyotga qarshi buning qiymati qolmadi."

Ham badaviy bir adib: فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ oyati oʻqilarkan, eshitgan vaqti sajda qilgan. Unga deganlar: "Sen musulmon boʻldingmi?" U degan: "Yoʻq, men bu oyatning balogʻatiga sajda qildim."

Ham ilmi balogʻatning dohiylaridan Abdulqohir Jurjoniy va Sakkokiy va Zamaxshariy kabi minglarcha dohiy imomlar va mutafannin adiblar ijmo' va ittifoq bilan qaror berganlarki: "Qur'onning balogʻati toqati bashardan ustundir, yetishilmaydi."

Ham u zamondan beri mutamodiyan maydoni muorazaga da'vat qilib, magʻrur va anoniyatli adiblarning va baligʻlarning jahllarini chiqarib, gʻururlarini sindiradigan bir tarzda deydi: "Yo birgina suraning mislini keltiringlar yoki dunyoda va oxiratda halokat va zillatni qabul qilinglar." deya e'lon qilgani holda, u asrning muannid baligʻlari birgina suraning mislini keltirish bilan qisqa bir yoʻl boʻlgan muorazani tashlab, uzun boʻlgan, jon va mollarini tahlikaga otgan muhoraba yoʻlini ixtiyor qilishlari isbot qiladiki, u qisqa yoʻlda ketish mumkin emasdir.

Ham Qur'onning doʻstlari Qur'onga oʻxshashlik va taqlid qilish shavqi bilan va dushmanlari ham Qur'onga muqobala va tanqid qilish savqi bilan u vaqtdan beri yozgan va yozilgan va talohuqi afkor bilan taraqqiy qilgan millionlab Arabcha kitoblar oʻrtada kezyapti. Hech birisining unga yetisholmaganini, hatto eng oddiy odam ham tinglasa, albatta deydi: "Bu Qur'on bularga oʻxshamaydi va ularning martabasida emas." Yo ularning ostida yoki umumidan ustun boʻladi. Umumining ostida boʻlganini dunyoda hech bir fard, hech bir kofir, hatto hech bir ahmoq deyolmaydi. Demak, martaba-i balogʻati umumidan ustundir. Hatto bir odam

oyatini oʻqidi. Dediki: "Bu oyatning horiqo deb oʻylangan balogʻatini koʻrolmayapman." Unga deyildi: "Sen ham bu sayyoh kabi oʻsha zamonga ket, u yerda tingla." U ham oʻzini Qur'ondan avval u yerda taxayyul etarkan, koʻrdiki; Mavjudoti olam parishon, zim-ziyo, jomid va shuursiz va vazifasiz boʻlib; xoli, hadsiz, hududsiz bir fazoda; qarorsiz, foniy bir dunyoda turibdilar. Birdan Qur'onning lisonidan bu oyatni tinglarkan, koʻrdi: Bu oyat koinot ustida, dunyoning yuzida shunday bir parda ochdi va nurlantirdiki, bu azaliy nutq va bu sarmadiy farmon asrlar qatorlarida tizilgan zishuurlarga dars berib koʻrsatadiki, bu koinot bir jome'-i kabir hukmida, boshda samovot va arz boʻlib, umum maxluqotni hayotdorona zikr va tasbehda va vazifa boshida joʻshu xurush bilan mas'udona va mamnunona bir vaziyatda ushlab turibdi deb mushohada etdi. Va bu oyatning daraja-i balogʻatini zavq qilib, boshqa oyatlarni bunga qiyos bilan, Qur'onning zamzama-i balogʻati arzning yarmini va navi basharning beshdan birini istilo qilib, hashmati saltanati kamoli ehtirom bilan oʻn toʻrt asr uzluksiz idoma etganining minglab hikmatlaridan bir hikmatini angladi.

Qur'on shunday haqiqatli bir halovat koʻrsatganki, eng totli bir narsadan ham zeriktirgan koʻp takror Qur'onni tilovat qilganlar uchun zeriktirish emas, balki qalbi chirimagan va zavqi buzilmagan odamlarga takrori tilovati halovatini ziyodalashtirgani eski zamondan beri harkas tomonidan musallam boʻlib, zarbulmasal hukmiga oʻtgan. Ham shunday bir yangilik va yoshlik va shabobat va gʻarobat koʻrsatganki, oʻn toʻrt asr yashagani va hammaning qoʻliga osongina kirgani holda, hozir nozil boʻlgan kabi yangiligini muhofaza qilyapti. Har asr oʻziga xitob qilayotgandek bir yoshlikda koʻrgan. Har toifa-i ilmiya Undan har vaqt foydalanish uchun kasrat bilan va mabzuliyat bilan yonlarida saqlaganlari va uslubi ifodasiga ittibo va iqtido qilganlari holda, u uslubidagi va tarzi bayonidagi gʻarobatini aynan muhofaza qilyapti.

Qur'onning bir janohi moziyda, bir janohi mustaqbalda, ildizi va bir qanoti eski Paygʻambarlarning ittifoqli haqiqatlari boʻlgani va bu ularni tasdiq qilgani va qoʻllagani va ular ham tavofuqning lisoni holi bilan buni tasdiq qilganlari kabi, shunga oʻxshab: Avliyo va asfiyo kabi undan hayot olgan samaralari va hayotdor takammullari bilan, shajara-i muborakalarining hayotdor, fayzdor va haqiqat-mador boʻlganiga dalolat qilgan va ikkinchi qanotining himoyasi ostida yetishgan va yashagan valoyatning butun haq tariqatlari va Islomiyatning butun haqiqatli ilmlari Qur'onning ayni haq va majma-i haqoiq va jome'iyatda mislsiz bir horiqo boʻlganiga shahodat qiladi.

Qur'onning olti jihati nuroniydir, sidq va haqqoniyatini koʻrsatadi. Ha, ostida hujjat va burhon ustunlari, ustida sikka-i i'joz lam'alari, qarshisida va moʻljalida saodati dorayn hadyalari, orqasida nuqta-i istinodi vahyi samoviy haqiqatlari, oʻng tomonida hadsiz uquli mustaqimaning dalillar bilan tasdiqlari, chap tomonida salim qalblarning va toza vijdonlarning jiddiy itminonlari va samimiy injizoblari va taslimlari Qur'onning favquloda, horiqo, metin, hujum qilinmaydigan bir qal'a-i samoviya-i arziya boʻlganini isbot qilganlari kabi, olti maqomdan ham uning ayni haq va sodiq boʻlganiga va basharning kalomi boʻlmaganiga, ham xato boʻlmaganiga imzo bosgan, boshda bu koinotda doimo goʻzallikni izhor, yaxshilikni va toʻgʻrilikni himoya va soxtakorlarni va muftariylarni imho va izola etish odatini bir dasturi faoliyat qabul qilgan bu koinotning mutasarrifi u Qur'onga olamda eng maqbul, eng yuksak, eng hakimona bir maqomi hurmat va bir martaba-i muvaffaqiyat berishi bilan uni tasdiq qilgani va imzo bosgani kabi, Islomiyatning manbai va Qur'onning tarjimoni boʻlgan zotning (Alayhissalotu Vassalam) harkasdan ziyoda unga e'tiqod va ehtiromi va nuzuli zamonida uyqu kabi bir vaziyati naimonada boʻlishi va boshqa kalomlari unga yetisholmasligi va bir daraja oʻxshamasligi va ummiyati bilan barobar boʻlgan va boʻladigan haqiqiy hodisoti kavniyani gʻaybiyona Qur'on bilan taraddudsiz va itminon bilan bayon qilishi va koʻp diqqatli koʻzlarning nazari ostida hech bir hiyla, hech bir xato vaziyati koʻrilmagan u tarjimonning butun quvvati bilan Qur'onning har bir hukmiga iymon keltirib tasdiq qilishi va hech bir narsa uni ikkilantirmasligi; Qur'on samoviy, haqqoniyatli va oʻz Xoliqi Rahimining muborak kalomi boʻlganiga imzo bosadilar.

Ham navi insonning beshdan biri, balki qismi a'zami koʻz qarshisida unga munjazibona va dindorona irtiboti va haqiqatparastona va mushtoqona quloq solishi va koʻp alomatlarning va voqealarning va kashfiyotning shahodati bilan, jin va malak va ruhoniylarning ham tilovati vaqtida parvona kabi haqparastona atrofida toʻplanishi, Qur'onning koinotcha maqbuliyatiga va eng yuksak bir maqomda boʻlganiga bir imzodir.

Ham navi basharning umum tabaqalari, eng kaltafahm va omidan tut to eng aqlli va olimga qadar har birisi Qur'onning darsidan toʻliq hissa olishlari va eng chuqur haqiqatlarni fahm etishlari va yuzlarcha fan va ulumi Islomiyaning va ayniqsa shariati kubroning buyuk mujtahidlari va usul-ud din va ilmi Kalomning ham muhaqqiqlari kabi, har toifa oʻz ilmlariga oid butun hojotini va javoblarini Qur'ondan istixroj etishlari Qur'onning manba-i haq va ma'dani haqiqat boʻlganiga bir imzodir.

Ham adabiyotda eng oldinda boʻlgan Arab adiblaridan Islomiyatga kirmaganlar, hozirga qadar muorazaga juda ham muhtoj boʻlganlari holda, Qur'onning i'jozidan yetti buyuk vajhi bor ekan, yolgʻiz birgina vajhi boʻlgan balogʻatining, (birgina suraning) mislini keltirishdan istinkoflari va hozirga qadar kelgan va muoraza bilan shuxrat qozonish istagan mashhur baligʻlarning va dohiy olimlarning uning hech bir vajhi i'joziga qarshi chiqolmasliklari va ojizona sukut etishlari Qur'on moʻ'jiza va toqati bashardan ustun boʻlganiga bir imzodir.

Ha, bir kalom "Kimdan kelgan va kimga kelgan va nima uchun?" deyilishi bilan qiymati va ulviyati va balogʻati tazohur etishi nuqtasidan, Qur'onning misli boʻlolmaydi va unga yetishilib boʻlmaydi. Chunki Qur'on butun olamlarning Robbi va Xoliqining xitobi va soʻzlashishi va hech bir jihatdan taqlidni va tasannuni his ettiradigan bir alomat boʻlmagan bir mukolamasi va butun insonlarning, balki butun maxluqotning nomiga mab'us va navi basharning eng mashhur va nomdor muxotobi boʻlgan va u muxotobning quvvat va vus'ati iymoni ulkan Islomiyatni sizib, sohibini Qobi Qavsayn maqomiga chiqarib, muxotobi Samodoniyaga mazhariyat bilan nuzul etgan va saodati doraynga doir va xilqati koinotning natijalariga va undagi Rabboniy maqsadlarga oid masoilni va u muxotobning butun haqoiqi Islomiyani tashigan eng yuksak va eng keng boʻlgan iymonini bayon va izoh qilgan va ulkan koinotning bir xarita, bir soat, bir xona kabi har tarafini koʻrsatib aylantirib, ularni yaratgan san'atkorni xatti-harakati bilan ifoda va ta'lim etgan Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning albatta mislini keltirish mumkin emas va daraja-i i'joziga yetishilmaydi.

Ham Qur'onni tafsir qilgan va bir qismi oʻttiz-qirq, hatto yetmish jild boʻlib bittadan tafsir yozgan oʻtkir zehnli mudaqqiq minglarcha mutafannin ulamoning sanadlari va dalillari bilan bayon qilganlari Qur'ondagi hadsiz maziyatlarni va nuktalarni va xususiyatlarni va sirlarni va oliy ma'nolarni va umuri gʻaybiyaning har navidan kasratli gʻaybiy ixborlarni izhor va isbot qilishlari va ayniqsa Risola-i Nurning bir yuz oʻttiz kitobining har biri Qur'onning bir maziyatini, bir nuktasini qat'iy burhonlar bilan isbot qilishi va ayniqsa Moʻ'jizoti Qur'oniya Risolasi poyezd va tayyora kabi madaniyatning horiqolaridan koʻp narsalarni Qur'ondan istixroj etgan Yigirmanchi Soʻzning Ikkinchi Maqomi va Risola-i Nurga va elektrga ishorat qilgan oyatlarning ishorotini bildirgan Ishoroti Qur'oniya nomli Birinchi Shua va hurufi Qur'oniya naqadar muntazam, asrorli va ma'noli boʻlganini koʻrsagan Rumuzoti Samoniya nomli sakkiz kichik risolalar va Sura-i Fathning oxirgi oyati besh vajh bilan ixbori gʻaybiy jihatidan moʻ'jizaligini isbot qilgan kichik bir risola kabi Risola-i Nurning har bir juzi Qur'onning bir haqiqatini, bir nurini izhor etishi Qur'onning misli boʻlmaganiga va moʻ'jiza va horiqo boʻlganiga va bu olami shahodatda olami gʻaybning lisoni va bir Allam-ul Gʻuyubning kalomi boʻlganiga bir imzodir.

Mana, olti nuqtada va olti jihatda va olti maqomda ishorat qilingan Qur'onning mazkur maziyatlari va xususiyatlari uchundirki, hashmatli hokimiyati nuroniyasi va azamatli saltanati qudsiyasi asrlarning yuzlarini nurlantirib zamin yuzini ham bir ming uch yuz yil tanvir etib kamoli ehtirom bilan davom etishi, ham u xususiyatlari uchundirki, Qur'onning har bir harfining hech boʻlmasa oʻn savobi va oʻn hasanasi boʻlishi va oʻn meva-i boqiy berishi, hatto bir qism oyotning va suralarning har bir harfi yuz va ming va yanada ziyoda meva berishi va muborak vaqtlarda har harfning nuri va savobi va qiymati oʻndan yuzlarga chiqishi kabi qudsiy imtiyozlarni qozongan deya dunyo sayyohi angladi va qalbiga dedi: Demak bunday har jihat bilan moʻ'jizotli bu Qur'on suralarining ijmo'i bilan va oyotining ittifoqi bilan va asroru anvorining tavofuqi bilan va samarot va osorining tatobuqi bilan birgina Vojib-ul Vujudning vujudiga va vahdatiga va sifot va asmosiga dalillar bilan isbot suratida shunday shahodat qilganki, butun ahli iymonning hadsiz shahodatlari uning shahodatidan tarashshuh etganlar.

Xullas bu yoʻlovchi Qur'ondan olgan darsi tavhid va iymonga qisqa bir ishorat sifatida Birinchi Maqomning oʻn yettinchi martabasida bunday:

deyilgandir.

Soʻngra bir faqir insonga foniy va muvaqqat bir ekinzorni, bir xonani emas, balki ulkan koinotni va dunyo qadar bir mulki boqiyni qozontirgan va bir foniy odamga abadiy bir hayotning lavozimotini toptirgan va ajalning dorini kutgan bir bechorani i'domi abadiydan qutqargan va saodati sarmadiyaning xazinasini ochgan eng qiymatli sarmoya-i insoniyaning iymon boʻlganini bilgan mazkur musofir va hayot yoʻlovchisi oʻz nafsiga dediki: "Qani, oldinga! Iymonning hadsiz martabalaridan bir martaba yana qozonish uchun koinotning hay'ati majmuasiga murojaat qilib, u ham nima deyapti, tinglashimiz kerak, arkonidan va ajzosidan olgan darslarimizni takmil va tanvir etishimiz kerak" deya Qur'ondan olgan keng va ihotali bir durbin bilan qaradi, koʻrdi:

Bu koinot shu qadar ma'nodor va muntazamdirki, mujassam bir kitobi Subhoniy va jismoniy bir Qur'oni Rabboniy va muzayyan bir saroyi Samadoniy va muntazam bir shahri Rahmoniy suratida koʻrinadi. U kitobning butun suratlari, oyatlari va kalimotlari, hatto harflari va boblari va boʻlimlari va sahifalari va satrlari.. umumining har vaqt ma'nodorona mahvu isbotlari va hakimona tagʻyir va tahvillari ijmo' bilan bir Alimi Kulli Shayning va bir Qodiri Kulli Shayning va bir musannifning hamma narsada hamma narsani koʻrgan va hamma narsaning hamma narsasi bilan munosabatini bilgan, rioya qilgan bir Naqqoshi Zuljalolning va bir Kotibi Zulkamolning vujudini va mavjudiyatini bilbedaho ifoda qilganlari kabi, butun arkon va anvo'i bilan va ajzo va juz'iyoti bilan va sakanalari va mushtamiloti bilan va voridot va masarifoti bilan va ularda maslahatkorona tabdillari bilan va hikmatparvarona tajdidlari bilan, bil-ittifoq hadsiz bir qudrat va nihoyatsiz bir hikmat bilan ish qilgan oliy bir ustaning va mislsiz bir Sone'ning mavjudiyatini va vahdatini bildiradilar. Va koinotning azamatiga munosib ikki buyuk va keng haqiqatning shahodatlari koinotning bu buyuk shahodatini isbot qiladilar.

Usul-ud din va ilmi Kalomning dohiy ulamosi va hukamo-i Islomiya koʻrgan va hadsiz burhonlar bilan isbot qilgan "hudus" va "imkon" haqiqatlaridir. Ular deganlarki: "Modomiki olamda va hamma narsada tagʻayyur va tabaddul bor; albatta foniydir, hodisdir, qadim boʻlolmaydi. Modomiki hodisdir, albatta uni ihdos etgan bir Sone' bor. Va modomiki hamma narsaning zotida vujudi va adami, bir sabab boʻlmasa, tengdir. Albatta vojib va azaliy boʻlolmaydi. Va modomiki mahol va botil boʻlgan davr va tasalsul bilan bir-birini ijod qilish mumkin boʻlmagani qat'iy burhonlar bilan isbot qilingan. Albatta shunday bir Vojib-ul Vujudning mavjudiyati lozimdirki, naziri mumtani', misli mahol va butun ma'dasi mumkin va mosivosi maxluqi boʻladi." Ha, hudus haqiqati koinotni istilo etgan. Koʻpchiligini koʻz koʻradi, boshqa qismini aql koʻradi. Chunki koʻzimizning qarshisida har yil kuz mavsumida shunday bir olam vafot qiladiki, har birisining hadsiz afrodi boʻlgan va har biri zihayot bir koinot hukmida boʻlgan yuz ming navi nabotot va kichkina hayvonot oʻsha olam bilan barobar vafot qiladilar. Faqat shu qadar intizom bilan bir vafotdirki, hashr va nashrlariga mador boʻlgan va rahmat va hikmatning moʻ'jizalari, qudrat va ilmning horiqolari boʻlgan urugʻlarni va danaklarni va tuxumchalarni bahorda yerlarida qoldirib, daftari a'mollarini va qilgan vazifalarining dasturlarini ularning qoʻllariga berib, Hofizi Zuljalolning himoyasi ostida hikmatiga omonat qilib, vafot etishadi. Va bahor mavsumida, hashri a'zamning yuz ming misoli va namuna va dalillari hukmida boʻlib u vafot qilgan daraxtlar va ildizlar va bir qism hayvonchalar aynan ihyo va tiriladilar. Va bir qismining ham oʻz oʻrinlarida oʻxshashlari va aynan ularga oʻxshaganlari ijod va ihyo qilinadi. Va oʻtgan bahorning mavjudoti qilgan amallarining va vazifalarining sahifalarini e'lonot kabi nashr qilib,

oyatining bir misolini koʻrsatadilar.

Ham hay'ati majmua jihatidan, har kuzda va har bahorda katta bir olam vafot qiladi va yangi bir olam vujudga keladi. Va u vafot va hudus shu qadar muntazam jarayon qiladi va oʻsha vafot va hudusda gʻoyat intizom va mezon bilan shu qadar navlarning vafiyotlari va huduslari boʻladiki, goʻyo dunyo shunday bir musofirxonadirki, zihayot koinotlar unga musofir boʻladilar va sayyoh olamlar va sayyor dunyolar unga keladilar, vazifalarini qiladilar, ketadilar. Mana, bu dunyoda bunday hayotdor dunyolarni va vazifador koinotlarni kamoli ilm va hikmat va mezon bilan va muvozana va intizom va nizom bilan ihdos va ijod qilib Rabboniy maqsadlarda va Ilohiy gʻoyalarda va Rahmoniy xizmatlarda qodirona iste'mol va rahimona istihdom etgan bir Zoti Zuljalolning vujubi vujudi va hadsiz qudrat va nihoyatsiz hikmati bilbedaho quyosh kabi aqllarga koʻrinadi. "Hudus" masoilini Risola-i Nurga va muhaqqiqiyni kalomiyaning kitoblariga havola bilan u bahsni yopamiz.

Ammo "imkon" jihati esa, u ham koinotni istilo va ihota etgan. Chunki koʻryapmizki, hamma narsa, kulliy va juz'iy boʻlsin, katta va kichik boʻlsin, arshdan farshga, zarrotdan sayyorotga qadar har mavjud maxsus bir zot va muayyan bir surat va mumtoz bir shaxsiyat va xos sifatlar va hikmatli holatlar va maslahatli jihozlar bilan dunyoga yuborilyapti. Holbuki u maxsus zotga va u mohiyatga hadsiz imkonot ichida u xususiyatni berish.. ham suratlar adadicha imkonlar va ehtimollar ichida oʻsha naqshli va fariqali va munosib u muayyan suratni kiydirish.. ham hamjinsidan boʻlgan ashxasning miqdoricha imkonlar ichida chayqalgan oʻsha mavjudga u loyiq shaxsiyatni imtiyoz bilan taxsis etish.. ham sifatlarning navlari va martabalari sanogʻicha imkonlar va ehtimollar ichida shaklsiz va mutaraddid boʻlgan u masnu'ga u xos va muvofiq, maslahatli sifatlarni joylashtirish.. ham hadsiz yoʻllar va tarzlarda boʻlishi mumkin boʻlishi nuqtasida hadsiz imkonot va ehtimolot ichida mutahayyir, sargardon, maqsadsiz u maxluqqa u hikmatli holatlarni va inoyatli jihozlarni taqish va tajhiz etish, albatta kulliy va juz'iy butun mumkinot adadicha va har mumkinning mazkur mohiyat va huviyat, shakl va surat, sifat va vaziyatining imkonoti adadicha taxsis etuvchi, tarjih etuvchi, tayin etuvchi, ihdos etuvchi bir Vojib-ul Vujudning vujubi vujudiga va hadsiz qudratiga va nihoyatsiz hikmatiga va hech bir narsa va hech bir sha'n undan yashirinmaganiga va hech bir narsa unga ogʻir kelmaganiga va eng katta bir narsa eng kichik bir narsa kabi unga oson kelganiga va bir bahorni bir daraxt qadar va bir daraxtni bir urugʻ qadar suhulat bilan ijod qila olganiga ishoratlar va dalolatlar va shahodatlar imkon haqiqatidan chiqib koinotning bu buyuk shahodatining bir qanotini tashkil qiladilar. Koinotning shahodatini har ikki qanoti va ikki haqiqati bilan Risola-i Nur ajzolari va ayniqsa Yigirma Ikkinchi va Oʻttiz Ikkinchi Soʻzlar va Yigirmanchi va Oʻttiz Uchinchi Maktublar tatomi bilan isbot va izoh qilganlaridan, ularga havola qilib, bu juda uzun qissani tugatdik.

Koinotning hay'ati majmuasidan kelgan buyuk va kulliy shahodatning ikkinchi qanotini isbot qilgan:

Bu mutamodiyan chayqalgan inqiloblar va tahavvulotlar ichida vujudini va xizmatini va zihayot boʻlsa hayotini muhofazaga va vazifasini bajarishga harakat qilgan maxluqotda quvvatlarining butun-butun xorijida bir taovun haqiqati koʻrinyapti. Masalan: Unsurlarni zihayotning imdodiga, xususan bulutlarni nabototning madadiga va nabototni ham hayvonotning yordamiga va hayvonot esa insonlarning muovanatiga va koʻkraklarning kavsar kabi sutlari chaqaloqlarning oziqlanishlariga va zihayotlarning iqtidorlari xorijidagi juda koʻp hojatlari va arzoqlari kutilmagan yerlardan ularning qoʻllariga berilishi, hatto zarroti taomiya ham hujayroti badaniyaning ta'miriga yugurishlari kabi tasxiri Rabboniy bilan va istihdomi Rahmoniy bilan haqiqati taovunning juda koʻp misollari toʻgʻridan toʻgʻriga butun koinotni bir saroy kabi idora qilgan bir Robbul Olaminning umumiy va rahimona rububiyatini koʻrsatadilar.

Ha, jomid va shuursiz va shafqatsiz boʻlgan va bir-biriga shafqatkorona, shuurdorona vaziyat koʻrsatgan muovanatchilar, albatta gʻoyat Rahim va Hakim bir Robbi Zuljalolning quvvati bilan, rahmati bilan, amri bilan yordamga yugurtirilyaptilar.

Demak, koinotda joriy boʻlgan taovuni umumiy, sayyorotdan to zihayotning a'zo va jihozot va zarroti badaniyasiga qadar kamoli intizom bilan jarayon qilgan muvozana-i omma va muhofaza-i shomila va samovotning zarrin yuzidan va zaminning ziynatli yuzidan to gullarning bezalgan yuzlariga qadar qalam kezdirgan tazyin va Kahkashondan va manzuma-i shamsiyadan to makkajoʻxori va anor kabi mevalarga qadar hukm qilgan tanzim va Quyosh va Qamardan va unsurlardan va bulutlardan to asalarilariga qadar ma'muriyat bergan tavzif kabi juda ulkan haqiqatlarning kattaliklari nisbatidagi shahodatlari koinot shahodatining ikkinchi qanotini isbot va tashkil qiladilar. Modomiki Risola-i Nur bu ulkan shahodatni isbot va izoh qilgan, biz bu yerda bu qisqacha ishorat bilan kifoyalanamiz.

Dunyo sayyohining koinotdan olgan darsi iymoniysiga qisqa bir ishorat sifatida Birinchi Maqomning oʻn sakkizinchi martabasida bunday:

deyilgandir.

Soʻngra dunyoga kelgan va dunyoni yaratganni qidirgan va oʻn sakkkiz adad martabalardan chiqqan va arshi haqiqatga yetishgan bir me'roji iymoniy bilan gʻoyibona ma'rifatdan hozirona va muxotobona bir maqomga taraqqiy qilgan sinchkov va mushtoq yoʻlovchi odam oʻz ruhiga dediki: Fotiha-i Sharifada boshidan to اِيَّاكَ kalimasiga qadar gʻoyibona madhu sano bilan bir huzur kelib اِيَّاكَ xitobiga chiqilishi kabi, biz ham toʻgʻridan toʻgʻriga gʻoyibona qidirishni tashlab, qidirganimizni qidirganimizdan soʻrashimiz kerak. Hamma narsani koʻrsatgan quyoshni quyoshdan soʻrash kerakdir. Ha, hamma narsani koʻrsatgan, oʻzini hamma narsadan ziyoda koʻrsatadi. Unday boʻlsa shamsning shuooti bilan uni koʻrish va tanish kabi, Xoliqimizning asmo-i husnasi bilan va sifati qudsiyasi bilan uni qobiliyatimizning nisbatida tanishga harakat qilishimiz mumkin.

Bu maqsadning hadsiz yoʻllaridan ikki yoʻlni va u ikki yoʻlning hadsiz martabalaridan ikki martabani va u ikki martabaning juda koʻp haqiqatlaridan va juda ham uzun tafsilotidan yolgʻiz ikki haqiqatni ijmol va ixtisor bilan bu risolada bayon qilamiz.

Bilmushohada koʻzimiz bilan koʻringan va qamragan va doimiy va muntazam va dahshatli va samoviy va arziy boʻlgan butun mavjudotni aylantirgan va tabdil va tajdid etgan va koinotni qoplagan faoliyati mustavliya haqiqati koʻrinishi va u har jihat bilan hikmat-mador faoliyat haqiqatining ichida tazohuri rububiyat haqiqatining bilbedaho his qilinishi va u har jihat bilan rahmat-fashon tazohuri rububiyat haqiqatining ichida taboruzi uluhiyat haqiqati bizzarura bilingan boʻlishidir.

Demak, bu hokimona va hakimona faoliyati doimadan va pardasining orqasida bir Foili Qodir va Alimning af'oli koʻrinayotgandek his qilinadi. Va bu murabbiyona va mudabbirona af'oli Rabboniyadan va pardasining orqasidan hamma narsada jilvalari boʻlgan asmo-i Ilohiya his qilinar darajasida badohat bilan bilinadi. Va bu jaloldorona va jamolparvarona jilvalangan asmo-i husnadan va pardasining orqasida sifati sab'a-i qudsiyaning ilmalyaqiyn, balki aynalyaqiyn, balki haqqalyaqiyn darajasida vujudlari va tahaqquqlari tushuniladi. Va bu yetti qudsiy sifatning ham butun masnu'otning shahodati bilan ham hayotdorona, ham qodirona, ham olimona, ham sami'ona, ham basirona, ham muridona, ham mutakallimona nihoyatsiz bir suratda tajalliylari bilan bilbedaho va bizzarura va biilmalyaqiyn bir Mavsufi Vojib-ul Vujudning va bir Musammo-i Vohidi Ahadning va bir Foili Fardi Samadning mavjudiyati quyoshdan yanada zohir, yanada porloq bir tarzda qalbdagi iymon koʻziga koʻrinar kabi qat'iy bilinadi. Chunki goʻzal va ma'nodor bir kitob va muntazam bir xona badohat bilan yozish va qurish fe'llarini va gozal yozish

intizomli qilish fe'llari ham badohat bilan yozuvchi va duradgor nomlarini, yozuvchi va duradgor unvonlari esa badohat bilan kitobat va duradgorlik san'atlarini va sifatlarini va bu san'at va sifatlar badohat bilan har holda bir zotni istilzom etadiki, mavsuf va sone' va musammo va foil boʻlsin. Foilsiz bir fe'l va musammosiz bir ism mumkin boʻlmagani kabi, mavsufsiz bir sifat, san'atkorsiz bir san'at ham mumkin emasdir.

Demak, bu haqiqat va qoidaga binoan, bu koinot butun mavjudoti bilan barobar qadarning qalami bilan yozilgan, qudratning bolgʻasi bilan qilingan ma'nodor hadsiz kitoblar, maktublar, nihoyatsiz binolar va saroylar hukmida, har biri minglab vajh bilan va barobar hadsiz vujuh bilan Rabboniy va Rahmoniy nihoyatsiz fe'llarni va u fe'llarning mansha'lari boʻlgan ming bir asmo-i Ilohiyaning hadsiz jilvalari bilan va u goʻzal ismlarning manbai boʻlgan yetti sifati Subhoniyaning nihoyatsiz tajalliylari bilan u yetti qamrovli va qudsiy sifatlarning ma'dani va mavsufi boʻlgan azaliy va abadiy bir Zoti Zuljalolning vujubi vujudiga va vahdatiga hadsiz ishoratlar va nihoyatsiz shahodatlar qilganlari kabi; butun u mavjudotda boʻlgan butun husnlar, jamollar, qiymatlar, kamollar ham af'oli Rabboniyaning va asmo-i Ilohiyaning va sifati Samadoniyaning va shuunoti Subhoniyaning oʻzlariga loyiq va muvofiq qudsiy jamollariga va kamollariga va hammasi birdan Zoti Aqdasning qudsiy jamoliga va kamoliga badohat bilan shahodat qiladilar.

Ushbu faoliyat haqiqati ichida tazohur etgan rububiyat haqiqati; ilm va hikmat bilan yaratish va ijod va sun' va ibdo', nizom va mezon bilan taqdir va tasvir va tadbir va tadvir, qasd va iroda bilan tahvil va tabdil va tanzil va takmil, shafqat va rahmat bilan it'om va in'om va ikrom va ehson kabi shuunoti bilan va tasarrufoti bilan oʻzini koʻrsatadi va tanittiradi. Va tazohuri rububiyat haqiqati ichida badohat bilan his qilingan va boʻlgan uluhiyatning taboruz haqiqati ham asmo-i husnaning rahimona va karimona jilvalari bilan va yetti sifati subutiya boʻlgan Hayot, Ilm, Qudrat, Iroda, Sam', Basar va Kalom sifatlarining jalolli va jamolli tajalliylari bilan oʻzini tanittiradi, bildiradi.

Ha, qandayki kalom sifati vahiylar va ilhomlar bilan Zoti Aqdasni tanittiradi, xuddi shuning kabi qudrat sifati ham mujassam kalimalari hukmida boʻlgan san'atli asarlari bilan u Zoti Aqdasni bildiradi va koinotni boshdan oyoq bir Furqoni Jismoniy mohiyatida koʻrsatib, bir Qodiri Zuljalolni tavsif va ta'rif etadi. Va ilm sifati ham hikmatli, intizomli, mezonli boʻlgan butun masnu'ot miqdoricha va ilm bilan iroda va tadbir va tazyin va tamyiz etilgan butun maxluqot adadicha mavsuflari boʻlgan birgina Zoti Aqdasni bildiradi. Va hayot sifati esa qudratni bildirgan butun asarlar va ilmning vujudini bildirgan butun intizomli va hikmatli va mezonli va ziynatli suratlar, hollar va boshqa sifatlarni bildirgan butun dalillar sifati hayotning dalillari bilan barobar, hayot sifatining tahaqquqiga dalolat qilganlari kabi; hayot ham butun dalillari bilan oynalari boʻlgan butun zihayotlarni shohid koʻrsatib Zoti Hayyi Qayyumni bildiradi. Va koinotni boshdan oyoq har vaqt yangi-yangi va boshqa-boshqa jilvalarni va naqshlarni koʻrsatish uchun doimo oʻzgargan va yangilangan va hadsiz oynalardan tarakkub etgan bir oyna-i akbar suratiga oʻgiradi. Va bu qiyos bilan koʻrish va eshitish, ixtiyor qilish va gapirish sifatlari ham har biri bittadan koinot qadar Zoti Aqdasni bildiradi, tanittiradi.

Ham u sifatlar Zoti Zuljalolning vujudiga dalolat qilganlari kabi, hayotning vujudiga va tahaqquqiga va oʻsha zotning hayotdor va tirik boʻlganiga ham badohat bilan dalolat qiladilar. Chunki bilish hayotning alomati, eshitish tiriklik nishoni, koʻrish tiriklarga maxsus, iroda hayot bilan boʻlishi mumkin, ixtiyoriy iqtidor zihayotlarda boʻladi, takallum esa bilgan tiriklarning ishidir.

Demak, bu nuqtalardan tushuniladiki, hayot sifatining yetti marta koinot qadar dalillari va oʻz vujudini va mavsufning vujudini bildirgan burhonlari bordirki, butun sifatlarning asosi va manbai va ismi a'zamning masdari va madori boʻlgandir. Risola-i Nur bu birinchi haqiqatni quvvatli burhonlar bilan isbot va bir daraja izoh qilganidan, bu dengizdan bu mazkur qatra bilan hozircha kifoyalanamiz.

Sifati kalomdan kelgan takallumi Ilohiydir.

oyatining sirri bilan: Kalomi Ilohiy nihoyatsizdir. Bir zotning vujudini bildirgan eng zohir alomat, gaplashishidir. Demak, bu haqiqat nihoyatsiz bir suratda Mutakallimi Azaliyning mavjudiyatiga va vahdatiga shahodat qiladi. Bu haqiqatning ikki quvvatli shahodati bu risolaning oʻn toʻrtinchi va oʻn beshinchi martabalarida bayon qilingan vahiylar va ilhomlar jihati bilan va keng bir shahodati ham oʻninchi martabasida ishorat qilingan kutubi muqaddasa-i samoviya jihati bilan va juda porloq va jamlovchi bir boshqa shahodati ham oʻn yettinchi martabasida Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon jihati bilan kelganidan, bu haqiqatning bayon va shahodatini u martabalarga havola qilib, u haqiqatni moʻ'jizona e'lon qilgan va shahodatini boshqa haqiqatlarning shahodatlari bilan barobar ifoda qilgan

oyati muazzamaning anvori va asrori bizning bu yoʻlovchiga kifoya qilganki, ortiq oldinga ketolmagan. Xullas bu yoʻlovchi bu maqomi qudsiydan olgan darsining qisqa bir ma'nosiga bir ishorat sifatida, Birinchi Maqomning oʻn toʻqqizinchi martabasida:

deyilgandir.

IKKINCHI HUJJATI IYMONIYA

Bir Ramazon kechasida shu kalomi tavhidiyning oʻn bir jumlasining har birida bittadan tavhid martabasi va bittadan xushxabar boʻlganini va u martabalardan yolgʻiz لَا شَر۪يكَ لَهُ dagi ma'noni oddiy avomning fahmiga uygʻun bir muhovara-i tamsiliya va bir munozara-i faraziya tarzida va lisoni holni lisoni qol suratida aytgan edim. Menga xizmat qilgan qiymatli qardoshlarimning va masjiddagi oʻrtoqlarimning orzulari va istaklari sababli u muhovarani yozyapman. Shundayki:

Butun tabiatparast, sababparast va mushrik kabi umum anvo'i ahli shirk va kufr va zalolat tavahhum etgan sheriklarining nomiga bir shaxs faraz qilamizki: U shaxsi faraziy mavjudoti olamdan bir narsaga Rob boʻlishni istaydi va haqiqiy molik boʻlishni da'vo qilmoqdadir.

Xullas, u mudda'i avvalo mavjudotning eng kichigi boʻlgan bir zarraga uchraydi. Unga Rob va haqiqiy molik ekanini zarraga tabiat lisoni bilan, falsafa tili bilan aytadi. U zarra ham haqiqat lisoni bilan va hikmati Rabboniy tili bilan deydiki: "Men hadsiz vazifalarni bajaraman. Boshqa-boshqa har masnu'ga kirib ishlayman, butun u vazoifni menga qildiradigan senda ilm va qudrat boʻlsa.. ham menga oʻxshash son-sanoqsiz zarrot ichida barobar kezib

{(Hoshiya) Ha, mutaharrik har bir narsa, zarrotdan sayyorotga qadar oʻzlarida boʻlgan sikka-i Samadiyat bilan vahdatni koʻrsatganlari kabi, harakotlari bilan ham kezgan butun yerlarini vahdat nomiga zabt qiladilar. Oʻz molikining mulkiga idhol etadilar. Harakat qilmagan masnu'ot esa, nabototdan nujumi savobitga qadar bittadan muhri vahdoniyat hukmidadirlarki, turgan makonni oʻz Sone'ining maktubi boʻlganini koʻrsatadilar. Demak, har bir nabot, har bir meva bittadan muhri vahdoniyat, bittadan sikka-i vahdatdirlarki, makonlarini va vatanlarini vahdat nomiga Sone'larining maktubi boʻlganini koʻrsatadilar.

Alhosil: Har bir narsa harakati bilan butun ashyoni vahdat nomiga zabt qiladi. Demak, butun yulduzlarni qoʻlida tutmagan birgina zarraga Rob boʻlolmaydi.}

ish bajaramiz. Agar butun oʻxshashlarim u zarralarni ham istihdom etib amr taxtiga oladigan bir hukm va iqtidor senda boʻlsa.. ham kamoli intizom bilan juz boʻlganim mavjudlarga, masalan qondagi kurayvoti hamroga haqiqiy molik va mutasarrif boʻla olsang, menga Rob boʻlishni da'vo qil. Meni Janobi Haqdan boshqasiga isnod et. Boʻlmasa jim boʻl! Ham menga Rob boʻlmaganing kabi, mudohala ham qilolmaysan. Chunki vazifamizda va harakotimizda shu qadar mukammal bir intizom borki, nihoyatsiz bir hikmat va keng bir ilm sohibi boʻlmagan bizning ishimizga qoʻshila olmaydi. Agar qoʻshilsa, chalkashtirib yuboradi. Holbuki sen kabi jomid, ojiz va koʻr va ikki qoʻli tasodif va tabiat kabi ikki koʻrning qoʻlida boʻlgan bir shaxs hech bir jihatdan qoʻlini uzatolmaydi".

U mudda'i Moddiyunlarning deganlari kabi dediki: "Shunday ekan, sen oʻzingga oʻzing molik boʻl. Nima uchun boshqasining hisobiga ishlashingni aytyapsan?" Zarra unga javoban deydi: "Agar quyosh kabi bir aqlim va ziyosi kabi ihotali bir ilmim va harorati kabi shumulli bir qudratim va ziyosidagi yetti rang kabi keng tuygʻularim va kezgan har yerimga va ishlagan har mavjudimga mutavajjih bittadan yuzim va qaraydigan bittadan koʻzim va oʻtadigan bittadan soʻzim boʻlsa edi, balki sen kabi ahmoqlik qilib, oʻzimga oʻzim molik boʻlganimni da'vo qilardim. Qani daf boʻlib ket, sen mendan hech narsaga erisholmaysan!"

Xullas, sheriklarning vakili zarradan ma'yus boʻlib, kurayvoti hamrodan natijaga erishaman deya, qondagi bir kurayvoti hamroga uchraydi. Unga sabablar nomiga va tabiat va falsafa lisoni bilan deydiki: "Men senga Rob va molikman". U kurayvoti hamro, ya'ni aylana qizil mavjud unga haqiqat lisoni bilan va hikmati Ilohiya tili bilan deydiki: "Men yolgʻiz emasman. Agar sikkamiz va ma'muriyatimiz va nizomotimiz bir boʻlgan qon qoʻshinidagi butun oʻxshashlarimga molik boʻla olsang, ham kezganimiz va kamoli hikmat bilan istihdom ettirilganimiz butun hujayroti badanga molik boʻladigan bir daqiq hikmat va azim qudrat senda boʻlsa, koʻrsat va koʻrsata olsang balki sening da'vongda bir ma'no boʻlishi mumkin. Holbuki sen kabi tentak va sening qoʻlingdagi kar tabiat va koʻr quvvat bilan molik boʻlish emas, balki zarra miqdor qoʻshilolmaysan. Chunki bizdagi intizom shu qadar mukammaldirki, faqat hamma narsani koʻradigan va eshitadigan va biladigan va qiladigan bir zot bizga hukm qila oladi. Shunday ekan, jim boʻl! Vazifam shu qadar muhim va intizom shu qadar mukammaldirki, sen bilan sening bunday mantiqsiz soʻzlaringga javob berishga vaqtim yoʻq" deydi, uni quvadi.

Soʻngra uni koʻndirolmagani uchun u mudda'i ketadi, badandagi hujayra ta'bir etganlari manzilchaga uchraydi. Falsafa va tabiat lisoni bilan deydi: "Zarraga va kurayvoti hamroga soʻz tushuntirolmadim, balki sen soʻzimni tushunasan. Chunki sen gʻoyat kichik bir manzil kabi bir nechta narsadan yaratilgansan. Shunday ekan, men seni yarata olaman. Sen mening masnu'im va haqiqiy mulkim boʻl", deydi. U hujayra unga javoban hikmat va haqiqat lisoni bilan deydiki:

"Men garchi kichkina bir narsaman. Faqat juda katta vazifalarim, juda nozik munosabatlarim va badanning butun hujayrotiga va hay'ati majmuasiga bogʻliq aloqalarim bor. Azjumla: Avrida va sharoyin tomirlariga va hassosa va muharrika asablariga va joziba, dafi'a, muvallida, musavvira kabi quvvalarga qarshi chuqur va mukammal vazifalarim bor. Agar butun badanni, butun tomir va asab va quvvalarni tashkil va tanzim va istihdom etadigan bir qudrat va ilm senda boʻlsa va mening oʻxshashlarim va san'at va holat jihatidan bir-birmizning qardoshi boʻlgan butun hujayroti badaniyaga tasarruf qiladigan nofiz bir qudrat, shomil bir hikmat senda boʻlsa, koʻrsat. Soʻngra men seni yarata olaman deya da'vo qil. Boʻlmasa qani ket! Kurayvoti hamro menga arzoq keltiryaptilar. Kurayvoti bayzo esa menga hujum qilgan xastaliklarga muqobala etyaptilar. Ishim bor, meni mashgʻul qilma. Ham sen kabi ojiz, jomid, kar, koʻr bir narsa bizga hech bir jihat bilan aralasha olmaydi. Chunki bizda shu daraja latif va nozik va mukammal bir intizom

{(Hoshiya) Sone'-i Hakim badani insonni gʻoyat muntazam bir shahar hukmida yaratgandir. Tomirlarning bir qismi telegraf va telefon vazifasini bajaradi. Bir qismi esa chashmalarning quvurlari hukmida obi hayot boʻlgan qonning javaloniga madordirlar. Qon esa ichida ikki qism kurayvot yaratilgan. Bir qismi kurayvoti hamro ta'bir etiladiki, badanning hujayralariga arzoq tarqatadi va bir qonuni Ilohiy bilan hujayralarga arzoq yetishtiradi (tujjor va arzoq ma'murlari kabi). Boshqa qismi kurayvoti bayzodirlarki, boshqalarga nisbatan kamchilikdadirlar. Vazifalari xastalik kabi dushmanlarga qarshi askar kabi mudofaadirki, qachonki mudofaaga kirsalar, Mavlaviy kabi ikki harakati davriya bilan sur'atli bir vaziyati ajiba oladilar. Qonning hay'ati majmuasi esa; ikki vazifa-i umumiyasi bor: Biri: Badandagi hujayrotning taxribotini ta'mirlash. Boshqasi: Hujayrotning qoldiqlarini toʻplab, badanni tozalashdir. Avrida va sharoyin nomli ikki qism tomirlar borki: Biri toza qonni keltiradi, tarqatadi, toza qonning ariqlaridir. Boshqa qismi; qoldiqni toʻplagan loyqa qonning arigʻidirki, shu ikkinchi esa qonni "Ree" deyilgan nafas kelgan yerga keltiradilar.

Sone'-i Hakim havoda ikki unsur yaratgandir. Biri azot, biri muvallidul humuza. Muvallidul humuza esa nafas ichida qonga tegilgan vaqt qonni talvis etgan uglerod unsuri kasifini qahrabo kabi oʻziga tortadi. Ikkisi birlashadi. Bugʻ shaklidagi uglerod kislotasi deyilgan (zaharli havo holidagi) bir moddaga aylantiradi. Ham harorati gʻariziyani ta'min qiladi, ham qonni tasfiya etar. Chunki Sone'-i Hakim fanni Kimyoda ishqi kimyoviy ta'bir etilgan bir munosabati shadidani muvallidul humuza bilan uglerodga berganki, u ikki unsur bir-biriga yaqin boʻlgan vaqt, u qonuni Ilohiy bilan u ikki unsur birlashadilar. Fannan sobitdirki, birikishdan harorat hosil boʻladi. Chunki birikish bir navi yonishdir. Shu sirning hikmati shudirki: U ikki unsurning har birisining zarralarining boshqa-boshqa harakatlari bor. Birikish vaqtida har ikki zarra, ya'ni uning zarrasi buning zarrasi bilan birikadi, bitta harakat bilan harakat qiladi. Bir harakat muallaq qoladi. Chunki birikishdan avval ikki harakat edi. Hozir ikki zarra bir boʻldi, har ikki zarra bir zarra hukmida bir harakat oldi. Boshqa harakat Sone'-i Hakimning bir qonuni bilan haroratga inqilob etadi. Zotan "harakat haroratni keltirib chiqaradi" bir qonuni muqarraradir. Xullas, shu sirga binoan badani insoniydagi harorati gʻariziya bu kimyoviy birlashish bilan ta'min etilgani kabi, qondagi uglerod olingani uchun qon ham sof boʻladi. Xullas, nafas ichkari kirgan vaqt vujudning ham obi hayotini tozalaydi, ham nori hayotni ish'ol etadi. Chiqqan vaqt ogʻizda moʻ'jizoti qudrati Ilohiya boʻlgan kalima mevalarini beradi.

}

borki, agar bizga hukm qilgan bir Hakimi Mutlaq va Qodiri Mutlaq va Alimi Mutlaq boʻlmasa, intizomimiz buziladi, nizomimiz chalkashadi".

Soʻngra u mudda'i undan ham ma'yus boʻldi. Bir insonning badaniga uchradi. Yana koʻr tabiat va bebosh falsafa lisoni bilan tabiiyyunning deganlari kabi deydiki: "Sen menikisan? Seni yaratgan menman. Yoki senda hissam bor". Javoban u badani insoniy haqiqat va hikmat tili bilan va intizomining lisoni holi bilan deydiki: "Agar butun oʻxshashim va yuzimizdagi sikka-i qudrat va turra-i fitrat bir boʻlgan butun insonlarning badanlariga haqiqiy mutasarrif boʻladigan bir qudrat va ilm senda boʻlsa, ham suvdan va havodan tut, to nabotot va hayvonotga qadar mening arzoqimning mahzanlariga molik boʻladigan bir sarvating va bir hokimiyating boʻlsa, ham men gʻilof boʻlgan gʻoyat keng va yuksak boʻlgan ruh, qalb, aql kabi latoifi ma'naviyani men kabi tor, sufliy bir qutida joylashtirib, kamoli hikmat bilan istihdom etib ibodat ettiradigan senda nihoyatsiz bir qudrat, hadsiz bir hikmat boʻlsa, koʻrsat, soʻng "Men seni yaratdim" degin. Boʻlmasa jim boʻl! Ham mendagi intizomi akmalning shahodati bilan va yuzimdagi sikka-i vahdatning dalolati bilan, mening Sone'im hamma narsaga Qodir, hamma narsaga Alim, hamma narsani koʻradigan va hamma narsani eshitadigan bir zotdir. Sen kabi tentak, ojizning barmogʻi uning san'atiga aralasholmaydi. Zarra miqdor mudohala etolmaydi".

U sheriklarning vakili badanda ham aralasha oladigan yer topolmaydi, ketadi, inson naviga uchraydi. Qalbidan deydiki: "Balki bu tarqoq, tartibsiz boʻlgan jamoat ichida, shayton ularning af'oli ixtiyoriya va ijtimoiyalariga qoʻshilgani kabi, balki men ham ahvoli vujudiya va fitriyalariga qoʻshila olaman va aralasha oladigan bir yer topaman. Va unda bir yer topib meni quvgan badanga va badan hujayrasiga hukmimni oʻtkazaman". Shuning uchun basharning naviga yana kar tabiat va tentak falsafa lisoni bilan deydiki: "Siz juda chalkash bir narsa koʻrinyapsiz. Men sizga Rob va molikman va yoxud hissadorman", deydi. U vaqt navi inson haq va haqiqat lisoni bilan, hikmat va intizomning tili bilan deydiki: "Agar butun kura-i arzga kiydirilgan va navimiz kabi butun hayvonot va nabototning yuzlab ming anvo'idan, rang-barang otqi va iplardan kamoli hikmat bilan toʻqilgan va tikilgan koʻylakni va yer yuziga toʻshalgan va yuz minglab zihayot anvo'idan toʻqilgan va gʻoyat naqshli bir suratda ijod qilingan gilamni toʻqiydigan va har vaqt kamoli hikmat bilan tajdid etib almashtiradigan bir qudrat va hikmat senda boʻlsa, ham agar biz meva boʻlgan kura-i arzga va urugʻ boʻlgan olamga tasarruf qiladigan va hayotimizga lozim moddalarni mezoni hikmat bilan aqtori olamdan bizga yuboradigan bir qamrovli qudrat va shomil bir hikmat senda boʻlsa, va yuzimizdagi sikka-i qudrat bir boʻlgan butun ketgan va keladigan oʻxshashimizni ijod qiladigan bir iqtidor senda boʻlsa, balki menga rububiyat da'vo qilishing mumkin. Boʻlmasa, qani jim boʻl! Mening navimdagi tartibsizlikka qarab aralasha olaman dema. Chunki intizom mukammaldir. U tartibsiz deb oʻylagan vaziyatlaring qudratning qadar kitobiga koʻra kamoli intizom bilan bir istinsohdir. Chunki bizdan juda past boʻlgan va bizning taxti nazoratimizda boʻlgan hayvonot va nabototning kamoli intizomlari koʻrsatadiki, bizdagi chalkashliklar bir navi kitobatdir.

Hech mumkinmidirki: Bir gilamning har tarafiga yoyilgan bir otqi ipini san'atkorona joylashtirgan gilamning ustasidan boshqasi boʻlsin. Ham bir mevaning mujidi daraxtining mujididan boshqasi boʻlsin. Ham urugʻni ijod qilgan urugʻli jismning sone'idan boshqasi boʻlsin. Ham koʻzing koʻrdir. Yuzimdagi moʻ'jizoti qudratni, mohiyatimizdagi havoriqi fitratni koʻrmayapsan. Agar koʻrsang, tushunasanki: Mening Sone'im shunday bir zotdirki, hech bir narsa undan yashirinolmaydi, hech bir narsa unga nozlanib ogʻir kelolmaydi. Yulduzlar zarralar qadar unga oson keladi. Bir bahorni bir gul qadar suhulat bilan ijod qiladi. Ulkan koinotning mundarijasini kamoli intizom bilan mening mohiyatimda joylashtirgan bir zotdir. Bunday bir zotning san'atiga sen kabi jomid, ojiz va koʻr, kar qoʻshila oladimi? Shunday ekan, jim boʻl! Daf boʻlib ket!", deb uni quvadi.

Soʻngra u mudda'i ketadi, zaminning yuziga toʻshalgan keng gilamga va zaminga kiydirilgan gʻoyat muzayyan va munaqqash koʻylakka sabablar nomiga va tabiat lisoni bilan va falsafa tili bilan deydiki: "Senda tasarruf etib bilaman va senga molikman yoki senda hissam bor", deya da'vo qiladi. U vaqt u koʻylak,

{(Hoshiya) Faqat shu gilam ham hayotdordir, ham intizomli bir tebranishdadir. Har vaqt naqshlari kamoli hikmat va intizom bilan tabaddul etadi. Toki nassojining muxtalif jilva-i asmosini boshqa-boshqa koʻrsatsin.}

u gilam haq va haqiqat nomiga, lisoni hikmat bilan u mudda'iga deydiki: "Agar yillar, asrlar adadicha yerga kiydirilib soʻngra intizom bilan chiqarilib oʻtgan zamonning ipiga osilgan va yangidan kiydiriladigan va kamoli intizom bilan qadar doirasida dasturlari va shakllari chizilgan va tayin qilingan va kelajak zamonning tasmasiga osib qoʻyilgan va intizomli va hikmatli boshqa-boshqa naqshlari boʻlgan butun koʻylaklarni, gilamlarni toʻqiydigan, ijod qiladigan qudrat va san'at senda boʻlsa, ham xilqati arzdan to xarobi arzga qadar, balki azaldan abadga qadar yetadigan, hikmatli, qudratli ikki ma'naviy qoʻling boʻlsa va butun otqilarimdagi butun fardlarni ijod qiladigan kamoli intizom va hikmat bilan ta'mir va tajdid etadigan senda bir iqtidor va hikmat boʻlsa, ham bizning modelimiz va bizni kiygan va bizni oʻziga yopinchiq va choyshab qilgan kura-i arzni qoʻlingda tutib mujid boʻlib bilsang, menga rububiyat da'vo qil. Boʻlmasa qani tashqariga! Bu yerda yer topolmaysan. Ham bizda shunday bir sikka-i vahdat va shunday bir turra-i ahadiyat bordirki, butun koinot qabza-i tasarrufida boʻlmagan va butun ashyoni butun shuunoti bilan birdan koʻrmagan va nihoyatsiz ishlarni barobar qilolmagan va har yerda hozir va nazir boʻlmagan va makondan munazzah boʻlmagan va nihoyatsiz hikmat va ilm va qudratga molik boʻlmagan bizga sohib boʻlolmaydi va mudohala etolmaydi".

Soʻngra u mudda'i ketadi. "Balki kura-i arzni koʻndirib, u yerda bir yer topaman", deydi. Ketadi, kura-i arzga

{(Hoshiya1) Alhosil: Zarra u mudda'ini kurayvoti hamroga havola qiladi. Kurayvoti hamro uni hujayraga, hujayra ham badani insonga, badani inson esa navi insonga, navi inson uni zihayot anvo'idan toʻqilgan arzning koʻylagiga, arzning koʻylagi ham kura-i arzga, kura-i arz uni Quyoshga, Quyosh esa butun yulduzlarga havola qiladi. Har biri deydi: "Ket, mendan yuqoridagini zabt qila olsang, soʻngra kel meni zabt qilishga urin. Agar uni magʻlub qilmasang, meni qoʻlga kiritolmaysan". Demak, butun yulduzlarga soʻzini oʻtkazolmagan birgina zarraga rububiyatini tinglatolmaydi.}

yana sabablar nomiga va tabiat lisoni bilan deydiki: "Bunday bebosh kezganingdan, sohibsiz boʻlganingni koʻrsatyapsan. Shunday ekan, sen meniki boʻlishing mumkin". U vaqt kura-i arz haq nomiga va haqiqat tili bilan momaqaldiroq kabi bir sado bilan unga deydiki: "Valdirama... Men qanday bebosh, sohibsiz boʻlishim mumkin? Mening koʻylagimni va koʻylagimning ichidagi eng kichik bir nuqtani, bir ipni intizomsiz topdingmi va hikmatsiz va san'atsiz koʻrdingmiki, menga sohibsiz, bebosh deysan. Agar harakati sanaviyam bilan taqriban yigirma besh ming yillik

{(Hoshiya2) Bir doiraning taqriban nisfi qutri bir yuz sakson million kilometr boʻlsa, u doira (oʻzi) taqriban yigirma besh ming yillik masofa boʻladi.}

bir masofada bir yilda kezganim va kamoli mezon va hikmat bilan vazifa-i xizmatimni qilganim u doira-i azimaga haqiqiy molik boʻla olsang va qardoshlarim va men kabi vazifador boʻlgan oʻn sayyoraga va kezgan butun doiralariga va bizning imomimiz va biz u bilan bogʻliq va joziba-i rahmat bilan unga taqilgan boʻlganimiz Quyoshni ijod qilib joylashtiradigan va sopqon toshi kabi meni va sayyorot yulduzlarni unga bogʻlaydigan va kamoli intizom va hikmat bilan aylantirib istihdom etadigan bir nihoyatsiz hikmat va nihoyatsiz qudrat senda boʻlsa, menga rububiyat da'vo qil, boʻlmasa qani jahannamiy boʻl, ket! Mening ishim bor. Vazifamga ketyapman. Ham bizlardagi hashamatli intizomot va dahshatli harakot va hikmatli tasxirot koʻrsatadiki, bizning ustamiz shunday bir zotdirki; butun mavjudot, zarralardan yulduzlarga va quyoshlarga qadar amrbar askar hukmida unga mute' va musahhardirlar. Bir daraxtni mevalari bilan tanzim va tazyin etgani kabi, osongina quyoshni sayyorot bilan tanzim etadigan bir Hakimi Zuljalol va Hokimi Mutlaqdir".

Soʻngra u mudda'i yerda yer topolmagani uchun ketadi Quyoshga. Qalbidan deydiki: "Bu juda katta bir narsadir, balki ichida bir tuynuk topib, bir yoʻl ochaman. Yerni ham musahhar etaman". Quyoshga shirk nomiga va shaytonlashgan falsafa lisoni bilan, majusiylarning deganlari kabi deydiki: "Sen bir sultonsan, oʻzingga oʻzing moliksan, istaganing kabi tasarruf etasan". Quyosh boʻlsa Haq nomiga va haqiqat lisoni bilan va hikmati Ilohiya tili bilan unga deydi: "Xosho, yuz ming marta xosho va kallo!.. Men musahhar bir ma'murman. Sayyidimning musofirxonasida bir mumdorman. Bir chivinga, balki bir chivinning qanotiga ham haqiqiy molik boʻlolmayman. Chunki chivinning vujudida shunday ma'naviy javharlar va koʻz, quloq kabi antiqa san'atlar borki, mening doʻkonimda yoʻq. Doira-i iqtidorimning xorijidadir" deydi, mudda'ini urushadi.

Soʻngra u mudda'i oʻgiriladi, fir'avnlashgan falsafa lisoni bilan deydiki: "Modomiki oʻzingga molik va sohib emassan, bir xizmatkorsan. Sabablar nomiga menikisan", deydi. U vaqt Quyosh haq va haqiqat nomiga va ubudiyat lisoni bilan deydiki: "Men shunday birisiniki boʻlishim mumkinki, butun oʻxshashim boʻlgan ulviy yulduzlarni ijod qilgan va samovotida kamoli hikmat bilan joylashtirgan va kamoli hashmat bilan aylantirgan va kamoli ziynat bilan bezagan bir zot boʻlishi mumkin".

Soʻngra u mudda'i qalbidan deydiki: "Yulduzlar juda gavjumdirlar. Ham tarqoq, tartibsiz koʻrinyaptilar. Balki ularning ichida muakkillarim nomiga biron narsa qozonaman", deydi. Ularning ichiga kiradi. Ularga sabablar nomiga, sheriklari hisobiga va tugʻyon etgan falsafa lisoni bilan, nujumparast boʻlgan sobiiyunlarning deganlari kabi deydiki: "Sizlar juda ham tarqoq boʻlganingizdan, boshqa-boshqa hokimlarning taxti hukmidasizlar". U vaqt yulduzlar nomiga bir yulduz deydiki: "Naqadar tentak, aqlsiz va ahmoq va koʻzsizsanki, bizning yuzimizdagi sikka-i vahdatni va turra-i ahadiyatni koʻrmayapsan, tushunmayapsan. Va bizning nizomoti oliyamizni va qavonini ubudiyatimizni bilmaysan. Bizni intizomsiz deb oʻylaysan. Bizlar shunday bir zotning san'atimiz va xizmatkorlarimizki, bizning dengizimiz boʻlgan samovotni va shajaramiz boʻlgan koinotni va masiragohimiz boʻlgan nihoyatsiz fazo-i olamni qabza-i tasarrufida tutgan bir Vohidi Ahaddir. Bizlar elektr chiroqlar floti kabi uning kamoli rububiyatini koʻrsatgan nuroniy shohidlarmiz va saltanati rububiyatini e'lon qilgan ziyoli burhonlarmiz. Har bir toifamiz uning doira-i saltanatida ulviy, sufliy, dunyoviy, barzohiy, uxroviy manzillarda hashmati saltanatni koʻrsatgan va ziyo bergan nuroniy xizmatkorlarmiz.

Ha, har birimiz qudrati Vohidi Ahadning bittadan moʻ'jizasi va shajara-i xilqatning bittadan muntazam mevasi va vahdoniyatning bittadan munavvar burhoni va maloikalarning bittadan manzili, bittadan tayyorasi, bittadan masjidi va avolimi ulviyaning bittadan chirogʻi, bittadan quyoshi va saltanati rububiyatning bittadan shohidi va fazo-i olamning bittadan ziynati, bittadan qasri, bittadan guli va samo dengizining bittadan nuroniy baligʻi va koʻk yuzining bittadan goʻzal koʻzi

{(Hoshiya) Janobi Haqning ajoyibi masnu'otiga qarab, tomosha qilgan va qildirgan ishoratlarmiz. Ya'ni: Samovot hadsiz koʻzlar bilan zamindagi ajoyibi san'ati Ilohiyani tomosha qilgandek koʻrinadi. Samoning maloikalari kabi yulduzlar ham mahshari ajoyib va gʻaroyib boʻlgan arzga qaraydilar va zishuurlarni diqqat bilan qaratadilar.}

boʻlganimiz kabi, hay'ati majmuamizda sukunat ichida bir sukut va hikmat ichida bir harakat va hashmat ichida bir ziynat va intizom ichida bir husni xilqat va mavzuniyat ichida bir kamoli san'at boʻlganidan, Sone'-i Zuljalolimizni nihoyatsiz tillar bilan vahdatini, ahadiyatini, samadiyatini va avsofi jamol va jalol va kamolini butun koinotga e'lon qilganimiz holda, biz kabi nihoyat darajada sof, toza, mute', musahhar xizmatkorlarni tartibsizlik va intizomsizlik va vazifasizlik, hatto sohibsizlik bilan ittihom etganingdan ta'zirga haqdorsan", deydi. U mudda'ining yuziga rajmi shayton kabi bir yulduz shunday bir ta'zir uradiki, yulduzlardan jahannamning tubigacha uni otadi. Va barobarida boʻlgan tabiatni

{(Hoshiya1) Faqat sukutdan keyin tabiat tavba qildi. Haqiqiy vazifasi ta'sir va fe'l boʻlmaganini, balki qabul va infiol boʻlganini tushundi. Va oʻzi qadari Ilohiyning bir navi daftari, faqat tabaddul va tagʻayyur etadigan bir daftari, va qudrati Rabboniyaning bir navi dasturi va Qodiri Zuljalolning bir navi fitriy shariati va bir navi majmua-i qavonini boʻlganini bildi. Kamoli ajz va inqiyod bilan vazifa-i ubudiyatini boʻyniga oldi. Va fitrati Ilohiya va san'ati Rabboniya ismini oldi.}

avhom daralariga va tasodifni adam qudugʻiga va sheriklarni imtino' va maholiyat zulumotiga va dinga qarshi falsafani asfali sofiliynning tubiga otadi. Butun yulduzlar bilan barobar u yulduz

farmoni qudsiysini oʻqishyaptilar. Va "Chivin qanotidan tut, to samovot qandillariga qadar bir chivin qanoti qadar sherikka yer yoʻqdirki, aralasha olsin" deya e'lon qiladilar.

oyatining azaliy bogʻidan bir guliga ishorat qilgan Arabcha fikralardir.

Ya'ni: Goʻyo gul ochgan har bir daraxt goʻzal yozilgan manzum bir qasidadirki, u qasida Fotiri Zuljalolning madoyihi bahirasini inshod etib, shoirona lisoni hol bilan aytadi. Va yoxud u gul ochgan har bir daraxt minglab qaragan va qaratgan koʻzlarini ochgan, toki Sone'-i Zuljalolning nashr va tashhir etilgan ajoyibi san'atiga bir-ikki koʻz bilan emas, balki minglab koʻzlar bilan qarasin; toki ahli diqqatni shunday qaratsin. Va yoxud u gul ochgan har bir daraxt umumiy bayram boʻlgan bahorning ichidagi xususiy bayramida va rasmiy namoyish misol bir onda yashillangan a'zolarini eng bezalgan muzayyanot bilan bezagan. Toki uning Sultoni Zuljaloli unga ehson qilgan hadoyani va latoifni va osori nuroniyasini mushohada etsin. Ham mashhari san'ati Ilohiya boʻlgan zamin yuzida va bahor mavsumida murassaoti rahmatini anzori xalqqa tashhir etsin. Va shajarning hikmati xilqatini basharga e'lon qilsin. Nozikkina shoxlarida naqadar muhim xazinalar boʻlganini va ehsonoti Rahmoniyaning mevalarida qay daraja muhim dafinalar bor boʻlganini koʻrsatish bilan kamoli qudrati Ilohiyani koʻrsatsin.

Birinchi Mavqifning Kichik Bir Zayli

Bu oyatning bir navi tarjimasi boʻlgan

tarjimasidir. Ya'ni oyati karima nazari diqqatni samoning ziynatli va goʻzal yuziga oʻgiryapti. Toki diqqati nazar bilan samoning yuzida favquloda sukunat ichida bir sukutni koʻrib, bir Qodiri Mutlaqning amr va tasxiri bilan u vaziyatni olganini anglasin. Boʻlmasa agar qarovsiz boʻlganlarida, bir-biri ichida u dahshatli hadsiz ajrom, u gʻoyat katta kuralar va gʻoyat tez harakatlari bilan shunday bir shovqin solishlari kerak ediki, koinotning qulogʻini kar qilar edilar. Ham shunday bir zilzila-i harju marj ichida chalkashlik boʻlar ediki, koinotni tarqatishar edi. Yigirmata qoʻtos bir-biri ichida harakat qilsa, naqadar shovqinli bir harju-marjga sababiyat bergani ma'lum. Holbuki kura-i arzdan ming marta katta va zambarak oʻqidan yetmish marta tezroq harakat qilganlar yulduzlar ichida bor boʻlganini astronomiya aytadi. Xullas, sukunat ichidagi sukuti ajromdan Sone'-i Zuljalolning va Qodiri Zulkamolning daraja-i qudrat va tasxirini va nujumning unga daraja-i inqiyod va itoatini angla.

Ham samoning yuzida hikmat ichida bir harakatni koʻrishni oyat amr qilyapti. Ha, gʻoyat ajib va azim u harakot gʻoyat daqiq va keng hikmat ichidadir. Qandayki bir fabrikaning charxlarini va chigʻirlarini bir hikmat ichida aylantirgan bir san'atkor fabrikaning azamat va intizomi darajasida daraja-i san'at va mahoratini koʻrsatadi. Shunga oʻxshab: Ulkan Quyoshga sayyorot bilan barobar fabrika vaziyatini bergan va u mudhish azim kuralarni sopqon toshlari kabi va fabrika charxlari kabi atrofida aylantirgan bir Qodiri Zuljalolning daraja-i qudrat va hikmati oʻsha nisbatda nazarga tazohur etadi.

Ya'ni: Ham samovot yuzida, shunday bir hashmat ichida bir porlash va bir ziynat ichida bir tabassum borki, Sone'-i Zuljalolning naqadar muazzam bir saltanati, naqadar goʻzal bir san'ati boʻlganini koʻrsatadi. Flot bayrami kunlarida kasratli elektr chiroqlari sultonning daraja-i hashmatini va taraqqiyoti madaniyada daraja-i kamolini koʻrsatgani kabi, ulkan samovot oʻsha muhtasham, ziynatli yulduzlari bilan Sone'-i Zuljalolning kamoli saltanatini va jamoli san'atini shunday qilib nazari diqqatga koʻrsatadilar.

Ham deydiki: Samoning yuzidagi maxluqotning intizomini daqiq mezonlar ichida masnu'otning mavzuniyatini koʻr va anglaki: Ularning Sone'i naqadar Qodir va naqadar Hakim boʻlganini bil. Ha, muxtalif va kichik jirmlarni va yoxud hayvonlarni aylantirgan va bir vazifa uchun oʻgirgan va bir mezoni maxsus bilan har birini muayyan bir yoʻlda savq etgan bir zotning daraja-i iqtidor va hikmatini va harakat qilgan jirmlarning unga daraja-i itoat va musahhariyatlarini koʻrsatganlari kabi, ulkan samovot u dahshatli azamati bilan, hadsiz yulduzlari bilan va u yulduzlar ham dahshatli kattaliklari bilan va gʻoyat shiddatli harakatlari bilan barobar, zarra miqdor va bir soniyacha qadar hududlaridan tajovuz etmasliklari, bir ashira-i daqiqa qadar vazifalaridan orqada qolmasliklari Sone'-i Zuljalollarining naqadar daqiq bir mezoni maxsus bilan rububiyatini ijro qilganini nazari diqqatga koʻrsatadilar. Hamda shu oyat kabi Sura-i Ammada va boshqa oyatlarda bayon qilingan tasxiri Shams va Qamar va nujum bilan ishorat qilgani kabi:

Ya'ni: Samoning muzayyan shiftiga Quyosh kabi ishiq beruvchi, isintiruvchi bir chiroqni ilish, kecha-kunduz xatlari bilan qish-yoz sahifalarida maktuboti Samadoniyani yozishiga bir nur siyohdoni hukmiga keltirish va yuksak minora va burjlardagi katta soatlarning porlagan millari kabi, qubba-i samoda Qamarni zamonning soati kubrosiga bir mil qilish; mutafovit koʻp hilollar suratida har kechaga goʻyo boshqa bir hilol qoldirib, soʻngra qaytib oʻziga toʻplash, manzillarida kamoli mezon bilan, daqiq hisob bilan harakat qildirish va qubba-i samoda porlagan, tabassum qilgan yulduzlar bilan koʻkning goʻzal yuzini porlatish, albatta nihoyatsiz bir saltanati rububiyatning shao'iridir. Zishuurga uni ish'or etgan muhtasham bir uluhiyatning ishorotidir. Ahli fikrni iymonga va tavhidga da'vat qiladi.

Boq kitobi koinotning safha-i ranginina

Xoma-i zarrini qudrat, koʻr ne tasvir aylamish

Qolmamish bir nuqta-i muzlim chashmi dil arbobiga

Xuddi oyotin Xudo nur bilan tahrir aylamish

Boq ne moʻ'jizi hikmat iz'onrubo-i koinot

Boq ne oliy bir tomoshadir fazoyi koinot

Tingla-da yulduzlarni, shu xutba-i shiriniga

Noma-i nurini hikmat, boq ne taqrir aylamish.

Birgalikda nutqqa kelmish, haq lisoni bilan derlar:

Bir Qodiri Zuljalolning muhtasham hokimiyatiga

Bittadan burhoni nur-afshonmiz vujubi Sone'ga

Ham vahdatga, ham qudratga shohidlarmiz biz.

Shu zamin yuzini porlatgan

Nozanin moʻ'jizoti chun malak sayroniga.

Bu samoning Arzga boqqan, Jannatga diqqat qilgan

Minglab mudaqqiq koʻzlarmiz biz.

Tubo-i xilqatdan samovot qismiga, butun Kahkashon shoxlariga

Bir Jamili Zuljalolning dasti hikmati bilan toqilgan minglab goʻzal mevalarmiz biz.

Shu samovot ahliga bittadan masjidi sayyor, bittadan xona-i davvor, bittadan ulviy oshiyona,

Bittadan misbohi navvor, bittadan kema-i jabbor, bittadan tayyoramiz biz.

Bir Qodiri Zulkamolning, bir Hakimi Zuljalolning bittadan moʻ'jiza-i qudrat, bittadan horiqo-i san'ati Xoliqona,

Bittadan nodira-i hikmat, bittadan dohiya-i xilqat, bittadan nur olamimiz biz.

Bunday yuz ming til bilan yuz ming burhon koʻrsatamiz, eshittiramiz inson boʻlgan insonga.

Koʻr boʻlsin dinsiz koʻzi, koʻrmas boʻldi yuzimizni. Ham eshitmas soʻzimizni. Haq soʻylagan oyatlarmiz biz.

Sikkamiz bir, turramiz bir, Robbimizga musahharmiz,musabbihmiz, obidona

Zikr qilamiz, Kahkashonning halqa-i kubrosiga mansub bittadan majzublarmiz biz‌"

UCHINCHI HUJJATI IYMONIYA

Shu notada tabiiyyunning munkir qismi ketgan yoʻlning mohiyati naqadar aqldan uzoq va naqadar xunuk va qay daraja xurofot boʻlgani, loaqal toʻqson maholni tazammun etgan toʻqqiz mahol bilan bayon etilgan. Boshqa risolalarda u mahollar qisman izoh qilinganidan, bu yerda gʻoyat muxtasar boʻlish jihati bilan, ba'zi zinapoyalar tashlab oʻtilgan. Shuning uchun, birdaniga bu qadar zohir va oshkora bir xurofotni qanday bu mashhur oqil faylasuflar qabul qilganlar, u yoʻlda ketadilar, xotirga keladi. Ha, ular maslaklarining mohiyatini koʻrolmaganlar. Ham haqiqati maslaklari va maslaklarining lozimi va muqtazosi shudirki; yozilgan har bir maholning uchida bayon qilingan u xunuk va jirkanch va gʻayri ma'qul

{(Hoshiya) Bu Risolaning sababi ta'lifi; gʻoyat mutajavizona va gʻoyat xunuk bir tarz bilan haqoiqi iymoniyani tazyif etib, aynigan aqli yetolmagan narsaga xurofot deb, dinsizlikni tabiatga bogʻlab, Qur'onga hujum qilinishidir. U hujum esa, shiddatli bir hiddatni (qalbga) qalamga berdiki, shiddatli va gʻaliz ta'zirlarni u mulhidlarga va haqdan yuz oʻgirgan botil mazhablilarga yedirdi. Boʻlmasa, Risola-i Nurning maslagi nazihona va nozikona va qovli layyindir.}

xulosa-i mazhablari maslaklarining lozimi va zaruriy muqtazosi boʻlganini gʻoyat badihiy va qat'iy burhonlar bilan shubhasi boʻlganlarga tafsilan bayon va isbot qilishga tayyorman.

Shu oyati karima istifhomi inkoriy bilan "Janobi Haqhaqida shak boʻlmaydi va boʻlmasligi kerak" deyish bilan; vujud va vahdoniyati Ilohiya badohat darajasida boʻlganini koʻrsatadi.

1338 yilda Anqaraga bordim. Islom qoʻshinining Yunon ustidan gʻalabasidan nash'a olgan ahli iymonning quvvatli afkori ichida gʻoyat mudhish bir zindiqo fikri ichiga kirish va buzish va zaharlantirish uchun dassosona harakat qilayotganini koʻrdim. Ey voh dedim, bu ajdarho iymonning arkoniga ta'sir qiladi! U vaqt shu oyati karima badohat darajasida vujud va vahdoniyatni ifhom etish jihati bilan undan istimdod etib, u zindiqoning boshini tarqatadigan darajada Qur'oni Hakimdan olingan quvvatli bir burhonni arabcha risolada yozdim. Anqarada, Yangi Kun Bosmaxonasida chop qildirgandim. Faqat ma'ataassuf arabcha bilgan oz va ahamiyat bilan qaraganlar ham nodir boʻlish bilan barobar, gʻoyat muxtasar va mujmal bir suratda u quvvatli burhon ta'sirini koʻrsatmadi. Ma'ataassuf, u dinsizlik fikri ham inkishof etdi, ham quvvat topdi. Bilmajburiya u burhonni turkcha boʻlib bir daraja bayon qilaman. U burhonning ba'zi parchalari ba'zi risolalarda toʻliq izoh qilinganidan, bu yerda ijmolan yoziladi. Boshqa risolalarda qismlarga ajratilgan mutaaddid burhonlar bu burhonda qisman ittihod etadi. Har biri buning bir juzi hukmiga oʻtadi.

Ey inson! Bilki, insonlarning ogʻzidan chiqqan va dinsizlikni ishmom etgan dahshatli kalimalar bor. Ahli iymon bilmasdan iste'mol qiladilar. Muhimlaridan uchtasini bayon qilamiz:

Ya'ni, sabablar bu narsani ijod qiladi.

Ya'ni, oʻzidan-oʻzi tashakkul etadi, boʻladi, bitadi.

Ya'ni, tabiiydir, tabiat iqtizo etib ijod qiladi.

Ha, modomiki mavjudot bor va inkor qilinmaydi. Ham har mavjud san'atli va hikmatli vujudga keladi. Ham modomiki qadim emas, yangidan boʻladi. Har holda, ey mulhid! Bu mavjudni, masalan bu hayvonni yo deysanki, olamning sabablari uni ijod qiladi; ya'ni, sabablarning ijtimo'idan u mavjud vujud topadi va yoxud u oʻzidan-oʻzi tashakkul etadi va yoxud tabiat muqtazosi boʻlib, tabiatning ta'siri bilan vujudga keladi va yoxud bir Qodiri Zuljalolning qudrati bilan ijod qilinadi.

Modomiki aqlan bu toʻrt yoʻldan boshqa yoʻl yoʻqdir, avvalgi uch yoʻl mahol, battol, mumtani', gʻayri qobil boʻlganliklari qat'iy isbot qilinsa, bizzarura va bilbedaho toʻrtinchi yoʻl boʻlgan tariqi vahdoniyat shaksiz-shubhasiz sobit boʻladi.

Olamdagi sabablarining ijtimo'i bilan tashkili ashyo va vujudi maxluqotdir. Juda koʻp maholotidan yolgʻiz uch donasini zikr qilamiz.

Bir dorixonada gʻoyat muxtalif moddalar bilan toʻla yuzlab shishali idishlar mavjud. U adviyalardan zihayot bir ma'jun istanildi. Ham hayotdor horiqo bir tiryoq ulardan qilinish ijob etdi. Keldik, u dorixonada u zihayot ma'junning va hayotdor tiryoqning juda koʻp afrodini koʻrdik. U ma'junlardan har birini tadqiq qildik. Koʻramizki, u shisha idishlardan har birisidan bir mezoni maxsus bilan bir-ikki dirham bundan, uch-toʻrt dirham keyingisidan, olti-yetti dirham boshqasidan va hokazo muxtalif miqdorlarda ajzolar olingan. Agar biridan bir dirham yo kam yoki koʻp olinsa, u ma'jun zihayot boʻlolmaydi, xosiyatini koʻrsata olmaydi. Ham u hayotdor tiryoqni ham tadqiq qildik. Har bir idishdan bir mezoni maxsus bilan bir modda olinganki, zarra miqdori kam va yoki ziyoda boʻlsa, tiryoq xossasini yoʻqotadi. U idishlar ellikdan ziyoda ekan, har birisidan alohida bir mezon bilan olingan kabi, boshqa-boshqa miqdorda ajzolari olingan. Ajabo, hech bir jihatdan imkon va ehtimol bormiki, u shishalardan olingan muxtalif miqdorlar shishalarning gʻarib bir tasodif yoki boʻronli bir havoning urilishi bilan yiqilishidan, har birisidan olingan miqdor qadar yolgʻiz oʻsha miqdor oqsin, barobar ketsinlar va toʻplanib u ma'junni tashkil qilsinlar? Ajabo, bundan yanada xurofot, mahol, botil bir narsa bormi? Eshak muzaaf bir eshaklikka kirsa, soʻngra inson boʻlsa, "Bu fikrni qabul qilmayman" deya qochadi.

Mana bu misol kabi; har bir zihayot, albatta zihayot bir ma'jundir va har bir nabot hayotdor bir tiryoq kabidirki; koʻp mutaaddid ajzolardan, koʻp muxtalif moddalardan, gʻoyat hassos bir oʻlchov bilan olingan moddalardan tarkib topgan. Agar sabablarga, anosirga isnod etilsa va "sabablar ijod qildi" deyilsa, aynan dorixonadagi ma'junning, shishalarning yiqilishidan vujud topishi kabi, yuz daraja aqldan uzoq, mahol va botil boʻladi.

Shu dorixona-i kubro-i olamda, Hakimi Azaliyning mezoni qazo va qadari bilan olingan mavaddi hayotiya hadsiz bir hikmat va nihoyatsiz bir ilm va har narsani qamragan bir iroda bilan vujud topa oladi. "Koʻr, kar, hududsiz, sel kabi oqqan kulliy anosir va tabayi' va sabablarning ishidir" degan badbaxt, "U tiryoqi ajib oʻzidan-oʻzi shishalarning yiqilishidan chiqib boʻlgandir" degan devona bir safsatachi, sarxush boʻlgan ahmoqdan yanada ziyoda ahmoqdir. Ha, u kufr ahmoqona, sarxushona, devonacha bir safsatadir.

Agar hamma narsa Vohidi Ahad boʻlgan Qodiri Zuljalolga berilmasa, balki sabablarga isnod etilsa, lozim boʻladiki; olamning juda koʻp anosir va sabablari har bir zihayotning vujudida mudohalasi boʻlsin. Holbuki, chivin kabi bir kichik maxluqning vujudida kamoli intizom bilan gʻoyat hassos bir mezon va toʻliq bir ittifoq bilan muxtalif va bir-biriga zid, mubayin sabablarning ijtimo'i shu qadar zohir bir maholdirki, chivin qanoti qadar shuuri boʻlgan, "Bu maholdir, boʻlolmaydi!" deydi. Ha, bir chivinning kichkinagina jismi koinotning aksar anosir va sabablari bilan aloqadordir, balki bir xulosasidir. Agar Qodiri Azaliyga berilmasa, u moddiy sabablar uning vujudi yonida bizzot hozir boʻlishi lozim; balki uning kichkinagina jismiga kirishi kerak boʻladi. Balki jismining kichik bir namunasi boʻlgan koʻzidagi bir hujayrasiga kirishlari ijob etadi. Chunki sabab moddiy boʻlsa, musabbabning yonida va ichida boʻlishi lozim boʻladi. Shu holda, ikki chivinning igna uchi kabi barmoqlari yerlashmagan u hujayrachada arkoni olam va anosir va tabayi'ning moddiy holda ichida boʻlib, usta kabi ichida ishlashlarini qabul qilish lozim boʻladi.

Xullas, Sofistaiyning eng ablahlari ham bunday bir maslakdan uyaladilar.

qoida-i muqarrarasi bilan: "Bir mavjudning vahdati boʻlsa, albatta bir vohiddan, bir qoʻldan sudur eta oladi". Xususan u mavjud gʻoyat mukammal bir intizom va hassos bir mezon ichida va jome' bir hayotga mazhar boʻlsa, bilbedaho sababi ixtilof va chalkashlik boʻlgan mutaaddid qoʻllardan chiqmaganini; balki gʻoyat Qodir, Hakim boʻlgan birgina qoʻldan chiqqanini koʻrsatgani holda; hadsiz va jomid va johil, mutajoviz, shuursiz, tartibsizlik ichida koʻr, kar tabiatdagi sabablarning tartibsiz qoʻllariga hadsiz imkonot yoʻllari ichida va ijtimo' va ixtilot bilan u sabablarning koʻrligi, karligi ziyodalashgani holda; u muntazam va mavzun va vohid bir mavjudni ularga isnod etish, yuz maholni birdan qabul qilish kabi aqldan uzoqdir.

Mayli, bu maholni nazarga olmasak ham, moddiy sabablarning albatta ta'sirlari mubosharat bilan va tegilish bilan boʻladi. Holbuki, u tabiatdagi sabablarning tegilishlari zihayot mavjudlarning zohirlari bilandir. Holbuki, koʻryapmizki; u moddiy sabablarning qoʻllari yetishmagan va tegilolmagan u zihayotning botini oʻn marta zohiridan yanada muntazam, yanada latif, san'at e'tibori bilan yanada mukammaldir. Moddiy sabablar qoʻllari va jihozlari bilan hech bir jihat bilan yerlasholmagan, balki toʻliq zohiriga ham tegina olmagan u kichkinagina zihayot, kichkinagina hayvonchalar eng katta maxluqlardan ziyodaroq san'at jihatidan ajib, xilqat jihatidan badi' bir suratda boʻlganlari holda, u jomid, johil, qoʻpol, uzoq, katta va bir-biriga zid boʻlgan kar, koʻr sabablarga isnod etish yuz daraja koʻr, ming daraja kar boʻlish bilan boʻladi!

dir. Ya'ni, oʻzidan-oʻzi tashakkul etadi. Xullas, bu jumlaning ham koʻp maholoti bor. Koʻp jihat bilan botildir, maholdir. Namuna uchun maholotidan uchtasini bayon qilamiz.

Ey muannid munkir! Sening anoniyating seni shu qadar ahmoqlashtirganki, yuz maholni birdan qabul qilishni bir daraja hukm qilasan. Chunki sen mavjudsan. Va oddiy bir modda va jomid va tagʻayyursiz emassan. Balki doimo tajaddudda boʻlib, gʻoyat muntazam bir uskuna va horiqo va doimo tahavvulda bir saroy kabisan. Sening vujudingda har vaqt zarralar ishlaydilar. Sening vujuding koinot bilan, xususan rizq munosabati bilan, xususan baqo-i nav'iy e'tibori bilan aloqador va oldi-berdisi bordir. Sening vujudingda ishlagan zarralar u munosabatni buzmaslik va u aloqadorlikni uzmaslik uchun diqqat qiladilar. Ana shunday ehtiyot bilan oyoqlarini bosadilar. Goʻyo butun koinotga qaraydilar. Sening munosabatingni koinotda koʻrib shunday vaziyat oladilar. Sen zohiriy va botiniy tuygʻularing bilan u zarralarning u horiqo vaziyatiga koʻra istifoda etasan. Agar sen vujudingdagi zarralarni Qodiri Azaliyning qonuni bilan harakat qilgan kichkina ma'murlari yoki qoʻshini yoki qalami qadarning uchlari, har bir zarra bir qalam uchi yoki qalami qudratning nuqtalari, har bir zarra bir nuqta boʻlganini qabul qilmasang, u vaqt sening koʻzingda ishlagan har bir zarraga shunday bir koʻz lozimki, sening majmu-i jasadingning har tarafini koʻrish bilan barobar, munosabatdor boʻlganing butun koinotni ham koʻradigan bir koʻzi va butun sening moziy va mustaqbal va nasl va asling va anosiringning manbalarini va rizqingning ma'danlarini biladigan, taniydigan yuz dohiy qadar bir aql berish lozim boʻladi. Sen kabi bu masalalarda zarra qadar aqli boʻlmaganning bir zarrasiga ming Aflotun qadar bir ilm va shuur berish ming daraja devonacha bir xurofotchilikdir!...

Sening vujuding ming qubbali horiqo bir saroyga oʻxshaydiki, har qubbasida toshlar tirgaksiz bir-birini qoʻllab, muallaqda turgʻizilgan. Balki sening vujuding ming marta bu saroydan yanada ajibdir. Chunki u saroyi vujuding doimo kamoli intizom bilan yangilanadi. Gʻoyat horiqo boʻlgan ruh, qalb va ma'naviy latoifni nazarga olmasak ham, yolgʻiz jasadingdagi har bir a'zo bir qubbali manzil hukmidadir. Zarralar u qubbadagi toshlar kabi bir-birlari bilan kamoli muvozana va intizom bilan bir-birini qoʻllab, horiqo bir bino, favquloda bir san'at, koʻz va til kabi ajib bittadan moʻ'jiza-i qudrat koʻrsatadilar. Agar bu zarralar shu olamning ustasining amriga tobe bittadan ma'mur boʻlmasalar, u vaqt har bir zarra u jasaddagi zarralarga ham hokimi mutlaq, ham har birisiga mahkumi mutlaq, ham har birisiga misl, ham hokimiyat nuqtasida zid, ham yolgʻiz Vojib-ul Vujudga maxsus boʻlgan aksar sifotning masdari, manbai, ham gʻoyat muqayyad, ham gʻoyat mutlaq bir suratda boʻlish bilan barobar, sirri vahdat bilan yolgʻiz bir Vohidi Ahadning asari boʻla olgan gʻoyat muntazam bir masnu'i vohidni u hadsiz zarrotga isnod etish; zarra qadar shuuri boʻlgan buning juda zohir bir mahol, balki yuz mahol boʻlganini idrok etadi.

Agar sening vujuding Vohidi Ahad boʻlgan Qodiri Azaliyning qalami bilan yozilgan boʻlmasa va tabiatga, sabablarga mansub matbu' boʻlsa, u vaqt sening vujudingdagi bir hujayra-i badandan tortib bir-biri ichida doiralar kabi minglab tarkib topgan narsalar adadicha tabiat qoliplarining boʻlishi lozim boʻladi. Chunki, masalan, bu qoʻlimizdagi kitob agar yozilgan boʻlsa, birgina qalam kotibining ilmiga istinod etib butun ularni yozadi. Agar u yozilgan boʻlmasa va uning qalamiga berilmasa, oʻzidan-oʻzi boʻlgan deyilsa yoki tabiatga berilsa, u vaqt matbu' kitob kabi, har bir harfi uchun alohida bir temir qalam lozimdirki, chop qilinsin. Qandayki bosmaxonada hurufot adadicha temir harflar boʻladi, soʻngra u harflar vujud topadi; u vaqt birgina qalamga badal u hurufot adadicha qalamlar boʻlishi lozim boʻladi. Balki u hurufot ichida, ba'zan boʻlgani kabi, kichik qalam bilan bir katta harfda bir sahifa mayin xat bilan yozilgan boʻlsa, minglab qalam birgina harf uchun lozim boʻladi. Balki bir-birining ichiga kirib, muntazam bir vaziyat bilan, sening jasading kabi bir shakl olayotgan boʻlsa, u vaqt har bir doirada, har bir juz uchun u tarkib topgan narsalar adadicha qoliplar lozim boʻladi. Mayli, yuz mahol ichida boʻlgan bu tarzni mumkin desang ham, bu muntazam san'atli temir harflarni va mukammal qoliplarni va qalamlarni qilish uchun yana birgina qalamga berilmasa, u qalamlar, u qoliplar, u temir harflarning qilinishi uchun ularning adadlaricha yana qalamlar, qoliplar va harflar lozim boʻladi. Chunki ular ham qilinganlar va ular ham muntazam san'atlidirlar. Va hokazo mutasalsilan borgancha boradi...

Xullas sen ham bilgin! Bu shunday bir fikrdirki, sening zarroting adadicha maholot va xurofotlar ichida mavjud. Ey muannid muattil! Sen ham uyal, bu zalolatdan voz kech!

Ya'ni, tabiat iqtizo etadi, tabiat yaratadi. Xullas, bu hukmning koʻp maholoti bor. Namuna uchun uchtasini zikr qilamiz.

Agar mavjudotda, xususan zihayotda koʻringan basirona, hakimona boʻlgan san'at va ijod Shamsi Azaliyning qalami qadar va qudratiga berilmasa, balki koʻr, kar, tushunchasiz boʻlgan tabiatga va quvvatga isnod etilsa, lozim boʻladiki, tabiat ijod uchun hamma narsada hadsiz ma'naviy uskuna va bosmaxonalarni saqlasin va yoxud hamma narsada koinotni yaratadigan va idora qiladigan bir qudrat va hikmat yerlashtirsin. Chunki qandayki shamsning jilvalari va akslari zamin yuzidagi zarracha shisha parchalarida va qatralarda koʻrinadi. Agar u misoliy va aksiy quyoshchalar samodagi yagona quyoshga isnod etilmasa, lozim boʻladiki; bir gugurt boshi yerlashmagan bir zarracha shisha parchasida tabiiy, fitriy va quyoshning xususiyatlariga molik, zohiran kichik, ma'nan juda chuqur bir quyoshning xorijiy vujudini qabul qilib, zarroti zujojiya adadicha tabiiy quyoshlarni qabul qilish lozim boʻlgani kabi‌ Aynan bu misol kabi, mavjudot va zihayot toʻgʻridan-toʻgʻriga Shamsi Azaliyning jilva-i asmosiga berilmasa, har bir mavjudda, xususan har bir zihayotda hadsiz bir qudrat va iroda va nihoyatsiz bir ilm va hikmat tashiydigan bir tabiatni, bir quvvatni, xuddi bir ilohni ichida qabul qilish lozim boʻladi. Bu tarzi fikr esa koinotdagi maholotning eng botili, eng xurofotidir. Xoliqi koinotning san'atini mavhum, ahamiyatsiz, shuursiz bir tabiatga bergan inson, albatta yuz marta hayvondan yanada hayvon, yanada shuursiz boʻlganini koʻrsatadi.

Agar gʻoyat intizomli, mezonli, san'atli, hikmatli shu mavjudot; nihoyatsiz Qodir, Hakim bir zotga berilmasa, balki tabiatga isnod etilsa, lozim boʻladiki; tabiat har bir parcha tuproqda Ovrupaning umum bosmaxonalari va fabrikalari adadicha uskunalarni, bosmaxonalarni saqlasin.. toki u parcha tuproq mansha' va dastgoh boʻlgan hadsiz gullar va mevalarning yetishishlariga va tashkillariga mador boʻla olsin. Chunki gullar uchun gultuvaklik vazifasini bajargan bir kosa tuproq ichiga urugʻlari navbat bilan otilgan umum gullarning bir-biridan juda boshqa boʻlgan shakl va hay'atlarini tashkil va tasvir qila oladigan bir qobiliyati bilfe'l koʻriladi. Agar Qodiri Zuljalolga berilmasa; u vaqt u kosadagi tuproqda har bir gul uchun ma'naviy, boshqa, tabiiy bir uskunasi boʻlmasa, bu hol vujudga kelolmaydi. Chunki urugʻlar esa nutfalar va tuxumlar kabi moddalari birdir. Ya'ni, muvallidul ma, muvallidul humuza, uglerod, azotning intizomsiz, shaklsiz, xamir kabi qorishmasidan iborat boʻlish bilan barobar, havo, suv, harorat, ziyo ham har biri oddiy va shuursiz va hamma narsaga qarshi sel kabi bir tarzda ketganidan, u hadsiz gullarning tashkillari boshqa-boshqa va gʻoyat muntazam va san'atli boʻlib u tuproqdan chiqishi, bilbedaho va bizzarura iqtizo etadiki; u kosada boʻlgan tuproqda ma'nan Ovrupa qadar ma'naviy va kichik miqyosda bosmaxonalari va fabrikalari boʻlsin. Toki bu qadar hayotdor gazlamalarni va minglab boshqa-boshqa naqshli mansujotlarni toʻqiy olsin.

Mana, tabiiyyunlarning fikri kufriylari qay daraja doira-i aqldan xorij chiqib ketganini qiyos qil. Va tabiatni mujid deb oʻylagan inson suratidagi ahmoq sarxushlar "mutafannin va aqllimiz" deya da'vo qilganlari holda, aql va fandan naqadar uzoq tushganlarini va mumtani' va hech bir jihat bilan mumkin boʻlmagan bir xurofotni oʻzlariga maslak ittihoz etganlarini koʻr, kul va tupur!..

Mavjudot tabiatga isnod etilsa, bunday ajib mahollar boʻladi, imtino' darajasida mushkulot boʻladi; ajabo, Zoti Ahad va Samadga berilgan vaqt u mushkulot qanday yoʻqoladi? Va u suubatli imtino' u suhulatli vujubga qanday inqilob etadi?

Birinchi maholda qandayki quyoshning jilva-i in'ikosi kamoli suhulat bilan qiyinchiliksiz eng kichik zarracha jomiddan tut to eng katta bir dengizning yuziga qadar fayzini va ta'sirini misoliy quyoshchalar bilan gʻoyat osonlik bilan koʻrsatganlari holda, agar quyoshdan nisbati uzilsa, u vaqt har bir zarrachada tabiiy va bizzot bir quyoshning xorijiy vujudi imtino' darajasida bir suubat bilan boʻla olishi qabul qilinishi lozim boʻladi. Shunga oʻxshab, har bir mavjud toʻgʻridan-toʻgʻri Zoti Ahad va Samadga berilsa, vujub darajasida bir suhulat, bir osonlik bilan va bir intisob va jilva bilan har bir mavjudga lozim har bir narsa unga yetishtirilishi mumkin. Agar u intisob uzilsa va u ma'muriyat tartibsizlikka aylansa va har bir mavjud oʻz holiga va tabiatga tashlab qoʻyilsa, u vaqt imtino' darajasida yuz ming mushkulot va suubat bilan chivin kabi bir zihayotning koinotning kichik bir mundarijasi boʻlgan gʻoyat horiqo uskuna-i vujudini ijod qilgan ichidagi koʻr tabiatning koinotni yaratadigan va idora qiladigan bir qudrat va hikmat sohibi boʻlganini faraz qilish lozim boʻladi. Bu esa bir mahol emas, balki minglab maholdir.

Qandayki Zoti Vojib-ul Vujudning sherik va naziri mumtani' va maholdir. Shunga oʻxshab, rububiyatida va ijodi ashyoda boshqalarining mudohalasi sheriki zotiy kabi mumtani' va maholdir.

Ammo ikkinchi maholdagi mushkulot esa, mutaaddid Risolalarda isbot qilingani kabi, agar butun ashyo Vohidi Ahadga berilsa; butun ashyo birgina narsa kabi suhulatli va oson boʻladi. Agar sabablarga va tabiatga berilsa, birgina narsa umum ashyo qadar mushkulotli boʻlgani mutaaddid va qat'iy burhonlar bilan isbot qilingan. Bir burhonning xulosasi shudirki:

Qandayki bir odam bir podshohga askarlik yoki ma'muriyat jihati bilan intisob etsa, u ma'mur va u askar u intisob quvvati bilan yuz ming marta quvvati shaxsiyasidan ortiq ishlarga mador boʻla oladi. Va podshohi nomidan ba'zan bir shohni asir qiladi. Chunki bajargan ishlarining va qilgan asarlarining jihozotini va quvvatini oʻzi tashimaydi va tashishga majbur boʻlmaydi. U intisob munosabati bilan podshohning xazinalari va orqasidagi nuqta-i istinodi boʻlgan qoʻshin u quvvatni, u jihozotni tashiydi. Demak, bajargan ishlari shohona oʻlaroq bir podshohning ishi kabi; va koʻrsatgan asarlari bir qoʻshin asari bamisoli horiqo boʻlishi mumkin. Qandayki chumoli u ma'muriyat jihati bilan Fir'avnning saroyini xarob qiladi. Chivin u intisob bilan Namrudni oʻldiradi. Va u intisob bilan bugʻdoy donasi kabi bir qaragʻay urugʻi ulkan qaragʻay daraxtining butun jihozotini yetishtiradi.

{(Hoshiya) Ha, agar intisob boʻlsa, u urugʻ qadari Ilohiydan bir amr oladi, u horiqo ishlarga mazhar boʻladi. Agar u intisob uzilsa, u urugʻning xilqati ulkan qaragʻay daraxtining xilqatidan yanada ziyoda jihozot va iqtidor va san'atni iqtizo qiladi. Chunki togʻdagi qudrat asari boʻlgan mujassam qaragʻay daraxtining butun a'zolari va jihozoti bilan u urugʻdagi qadar asari boʻlgan ma'naviy daraxtda mavjud boʻlishi lozim boʻladi. Chunki u ulkan daraxtning fabrikasi u urugʻdir. Ichidagi qadariy daraxt qudrat bilan xorijda tazohur etadi, jismoniy qaragʻay daraxti boʻladi.}

Agar u intisob uzilsa, u ma'muriyatdan tarhis etilsa, qiladigan ishlarining jihozotini va quvvatini belida va bilagida tashishga majburdir. U vaqt u kichkinagina bilagidagi quvvat miqdoricha va belidagi oʻq-dorilar adadicha ish bajara oladi.

Avvalgi vaziyatda gʻoyat osonlik bilan bajargan ishlari bu vaziyatda undan istanilsa, albatta bilagiga bir qoʻshin quvvatini va beliga bir podshohning jihozoti harbiya fabrikasini yuklash lozim boʻladiki, kuldirish uchun ajib xurofotlarni va masallarni hikoya qilgan masxarabozlar ham bu xayoldan uyaladilar!..

Vojib-ul Vujudga har mavjudni berishning vujub darajasida bir suhulati bor. Va tabiatga ijod jihatidan berish, imtino' darajada mushkul va xoriji doira-i aqliyadir.

Bu maholni izoh qiladigan ba'zi risolalarda bayon qilingan ikki misol:

Butun osori madaniyat bilan takmil va tazyin etilgan, boʻsh bir sahroda qurilgan, qilingan bir saroyga gʻoyat vahshiy bir odam kirgan, ichiga qaragan. Minglarcha muntazam san'atli ashyoni koʻrgan. Vahshatidan, ahmoqligidan, xorijdan hech kim mudohala etmasdan, u saroy ichida u ashyodan birisi u saroyni mushtamiloti bilan barobar yaratgandir deya taharriyni boshlaydi. Qaysi narsaga qaramasin, u vahshatli aqli qabul qilmaydiki, u narsa bularni yaratsin. Keyin u saroyning tashkilot dasturini va mavjudot mundarijasini va idora qonunlari ichida yozilgan bir daftarni koʻradi. Garchi qoʻlsiz va koʻzsiz va bolgʻasiz boʻlgan u daftar ham boshqa ichidagi narsalar kabi hech bir qobiliyati yoʻqdirki, u saroyni tashkil va tazyin etsin. Faqat chorasiz qolib, bilmajburiya, boshqa narsalarga nisbatan qavonini ilmiyaning bir unvoni boʻlish jihati bilan u saroyning umumiga bu daftarni munosabatdor koʻrganidan, "Mana bu daftardirki, u saroyni tashkil, tanzim va tazyin etib, bu ashyoni yaratgan, taqqan, yerlashtirgan", deb vahshatini ahmoqlarning, sarxushlarning safsatasiga aylantirgan.

Aynan bu misol kabi, hadsiz darajada misoldagi saroydan yanada muntazam, yanada mukammal va butun atrofi moʻ'jizona hikmat bilan toʻla shu saroyi olamning ichiga inkori uluhiyatga ketgan tabiiyyun fikrini tashigan vahshiy bir inson kiradi. Doira-i mumkinot xorijida boʻlgan Zoti Vojib-ul Vujudning asari san'ati boʻlganini oʻylamasdan va undan i'roz etib, doira-i mumkinot ichida qadari Ilohiyning yozar buzar bir lavhasi hukmida va qudrati Ilohiyaning qavonini ijrootiga tabaddul va tagʻayyur etgan bir d ٔ؟ari boʻla olgan va juda yanglish va xato oʻlaroq "tabiat" nomi berilgan bir majmua-i qavonini odoti Ilohiya va bir mundarija-i san'ati Rabboniyani koʻradi. Va deydiki: "Modomiki bu ashyo bir sabab istaydi, hech bir narsaning bu daftar kabi munosabati koʻrinmaydi. Garchi hech bir jihat bilan aql qabul qilmaydiki; koʻzsiz, shuursiz, qudratsiz bu daftar rububiyati mutlaqaning ishi boʻlgan va hadsiz bir qudratni iqtizo etgan ijodni qilsin. Faqat modomiki Sone'-i Qadimni qabul qilmayman, shunday ekan, eng munosibi, bu daftar buni yaratgan va yaratadi deyman", deydi. Biz ham deymiz:

Ey ahmoq-ul humaqodan tahammuq etgan sarxush ahmoq! Boshingni tabiat botqoqligidan chiqar, orqangga qara. Zarrotdan sayyorotga qadar butun mavjudot boshqa-boshqa lisonlar bilan shahodat etganlari va barmoqlari bilan ishorat qilganlari bir Sone'-i Zuljalolni koʻr va u saroyni yaratgan va u daftarda saroyning dasturini yozgan Naqqoshi Azaliyning jilvasini koʻr, farmoniga qara, Qur'onini tingla, u safsatalardan qutul!..

Gʻoyat vahshiy bir odam muhtasham bir kazarma doirasiga kiradi. Gʻoyat muntazam bir qoʻshinning umumiy, barobar ta'limlarini, muntazam harakatlarini koʻradi. Bir askarning harakati bilan; bir harbiy qism, bir polk, bir harbiy qoʻshin turadi, oʻtiradi, ketadi; bir "oʻt och!" amri bilan oʻt ochganliklarini mushohada etadi. Uning qoʻpol, vahshiy aqli bir qoʻmondonning davlatning nizomoti bilan va qonuni podshohiy bilan buyrugʻini tushunmasdan inkor qilganidan, u askarlarning iplar bilan bir-biri bilan bogʻliq boʻlganliklarini taxayyul etadi. U xayoliy ip naqadar horiqoli bir ip boʻlganini oʻylaydi; hayratda qoladi. Soʻngra ketadi... "Ayasofya" kabi gʻoyat muazzam bir masjidga, juma kunida dohil boʻladi. U jamoati musliminning bir odamning ovozi bilan turib, egilib, sajda qilib oʻtirganlarini mushohada etadi. Ma'naviy va samoviy qonunlarning majmuidan iborat boʻlgan shariatni va shariat sohibining amrlaridan kelgan ma'naviy dasturlarini tushunmaganidan, u jamoatning moddiy iplar bilan bogʻlanganini va u ajib iplar ularni asir qilib oʻynatganini taxayyul etib eng vahshiy inson suratidagi jonivor hayvonlarni ham kuldiradigan darajada masxarali bir fikr bilan chiqadi, ketadi.

Xullas aynan bu misol kabi: Sultoni azal va abadning hadsiz junudining muhtasham bir kazarmasi boʻlgan shu olamga va u Ma'budi Azaliyning muntazam bir masjidi boʻlgan shu koinotga; mahzi vahshat boʻlgan inkorli fikri tabiatni tashigan bir munkir kiradi. U Sultoni Azaliyning hikmatidan kelgan nizomoti koinotning ma'naviy qonunlarini bittadan moddiy modda tasavvur qilib va saltanati rububiyatning qavonini e'tiboriyasi va u Ma'budi Azaliyning shariati fitriya-i kubrosining ma'naviy va yolgʻiz vujudi ilmiysi boʻlgan ahkomlarini va dasturlarini bittadan mavjudi xorijiy va moddiy bittadan modda taxayyul etib, qudrati Ilohiyaning oʻrniga u ilm va kalomdan kelgan va yolgʻiz vujudi ilmiysi boʻlgan u qonunlarni iqoma etish va qoʻllariga ijod berish, keyin esa ularga "tabiat" nomini taqish va yolgʻiz bir jilva-i qudrati Rabboniya boʻlgan quvvatni bir ziqudrat va mustaqil bir qodir deb qabul qilish misoldagi vahshiydan ming marta past bir vahshatdir...

Tabiiyyunlarning mavhum va haqiqatsiz tabiat deganlari narsa, boʻlsa-boʻlsa va haqiqati xorijiya sohibi boʻlsa; faqat bir san'at boʻla olar, Sone' boʻlolmas. Bir naqshdir, naqqosh boʻlolmas. Ahkomdir, hokim boʻlolmas. Bir shariati fitriyadir, shari' boʻlolmas. Maxluq bir parda-iizzatdir, Xoliq boʻlolmas. Munfail bir fitratdir, fotir bir foil boʻlolmas. Qonundir, qudrat emasdir; qodir boʻlolmas. Mistardir, masdar boʻlolmas.

Modomiki mavjudot bor. Modomiki Oʻn Oltinchi Notaning boshida aytilgani kabi, mavjudning vujudiga taqsimi aqliy bilan toʻrt yoʻldan boshqa yoʻl taxayyul etilmaydi. U toʻrt jihatdan uchtasining, har birining uch zohir mahollar bilan botilligi qat'iy bir suratda isbot etildi. Albatta, bizzarura va bilbedaho toʻrtinchi yoʻl boʻlgan vahdat yoʻli qat'iy bir suratda isbot qilinadi. U toʻrtinchi yoʻl esa; boshdagi

oyati shaksiz va shubhasiz, badohat darajasida Zoti Vojib-ul Vujudning uluhiyatini va hamma narsa toʻgʻridan-toʻgʻriga dasti qudratidan chiqqanini va samovot va arz qabza-i tasarrufida boʻlganini koʻrsatadi.

Ey sababparast va tabiatga sigʻingan bechora odam! Modomiki hamma narsaning tabiati hamma narsa kabi maxluqdir, chunki san'atlidir va yangidan boʻladi. Ham har musabbab kabi, zohiriy sababi ham masnu'dir.Va modomiki hamma narsaning vujudi juda koʻp jihozot va uskunalarga muhtojdir. U holda, u tabiatni ijod qilgan va u sababni yaratgan bir Qodiri Mutlaq bor! Va u Qodiri Mutlaqning nima ehtiyoji borki, ojiz vasoitni rububiyatiga va ijodiga tashrik etsin! Xosho! Balki toʻgʻridan-toʻgʻri musabbabni sabab bilan barobar yaratib, jilva-i asmosini va hikmatini koʻrsatish uchun bir tartib va tanzim bilan zohiriy bir sababiyat, bir muqoranat berish bilan ashyodagi zohiriy qusurlarga, marhamatsizliklarga va nuqsoniyatlarga marji' boʻlish uchun, sabablar va tabiatni dasti qudratiga parda qilgan; izzatini u surat bilan muhofaza qilgan. Ajabo, bir soatsoz soatning charxlarini yasasin, soʻngra soatni charxlar bilan tartib etib tanzim etsin, osonroqmidir? Boʻlmasa horiqo bir uskunani u charxlar ichida yasasin, soʻngra soatning yasalishini u uskunaning jomid qoʻllariga bersin, toki soatni yasasin, osonroqmidir? Ajabo, imkon xorijida emasmidir? Qani, u insofsiz aqling bilan sen ayt, sen hokim boʻl! Va yoxud bir kotib; siyoh, qalam, qogʻozni keltirdi. U bilan oʻzi bizzot u kitobni yozsa osonroqmidir? Boʻlmasa u qogʻoz, siyoh, qalam ichida u kitobdan yanada san'atli, yanada zahmatli, yolgʻiz u kitobga maxsus boʻlib bir yozuv uskunasi ijod qilsin; soʻngra u shuursiz uskunaga: "Qani, sen yoz!"desin va oʻzi qoʻshilmasin, osonroqmidir? Ajabo, yuz marta yozuvdan mushkulroq emasmidir?

Ha, bir kitobni yozgan uskunaning ijodi u kitobdan yuz marta mushkulroqdir.Faqat u uskuna ayni kitobning bir qancha nusxalarini yozishga vosita boʻlish jihati bilan balki bir osonlik bor?

Naqqoshi Azaliy hadsiz qudrati bilan nihoyatsiz jilva-i asmosini har vaqt yangilash bilan, boshqa-boshqa shaklda koʻrsatish uchun, ashyodagi tashaxxuslarni va xususiy siymolarni shunday bir suratda yaratgandirki, hech bir maktubi Samadoniy va hech bir kitobi Rabboniy boshqa kitoblarning aynan oʻzidek boʻlolmaydi. Har holda, boshqa ma'nolarni ifoda qilish uchun boshqa bir siymosi boʻladi. Agar koʻzing boʻlsa, insonning siymosiga qara, koʻrki; zamoni Odamdan hozirga qadar, balki abadga qadar bu kichik siymoda a'zo-i asosiyda ittifoq bilan barobar, har bir siymo, umum siymolarga nisbatan har birisiga qarshi bittadan alomati fariqasi bor boʻlgani qat'iyan sobitdir. Shuning uchun, har bir siymo alohida bir kitobdir. Yolgʻiz san'atning tanzimi uchun alohida bir yozuv tarkibi va alohida bir tartib va ta'lif istaydi. Va moddalarini ham keltirish, ham yerlashtirish va hamda vujudga lozim boʻlgan hamma narsani yerlashtirish uchun butun-butun boshqa bir dastgoh istaydi. Mayli, farzi mahol boʻlib tabiatga bir bosmaxona nazari bilan qaradik. Faqat bir bosmaxonaga oid boʻlgan tanzim va chop etish, ya'ni, muayyan intizomini qolipga solishdan boshqa, u tanzimning ijodidan ijodlari yuz daraja mushkulroq bir zihayotning jismidagi moddalarni aqtori olamdan mezoni maxsus bilan va xos bir intizom bilan ijod qilish va keltirish va bosmaxona qoʻliga berish uchun yana u bosmaxonani ijod qilgan Qodiri Mutlaqning qudrat va irodasiga muhtojdir. Demak, bu bosmaxonalik ehtimoli va farazi butun-butun ma'nosiz bir xurofotdir.

Xullas, bu soat va kitob misollari kabi; Sone'-i Zuljalol, Qodiri Kulli Shay sabablarni yaratgan, musabbabotni ham yaratadi. Hikmati bilan musabbabotni sabablarga bogʻlaydi. Koinotning harakotining tanzimiga doir qavonini odatullohdan iborat boʻlgan shariati fitriya-i kubro-i Ilohiyaning bir jilvasini va ashyodagi u jilvasiga yolgʻiz bir oyna va bir ma'kas boʻlgan tabiati ashyoni irodasi bilan tayin etgandir. Va u tabiatning vujudi xorijiyga mazhar boʻlgan vajhini qudrati bilan ijod qilgan va ashyoni u tabiat ustida yaratgan, bir-biriga aralashtirgan.

Ajabo, gʻoyat darajada ma'qul va hadsiz burhonlarning natijasi boʻlgan bu haqiqatning qabuli osonroqmidir.. -ajabo, vujub darajasida lozim emasmidir? Boʻlmasa, jomid, shuursiz, maxluq, masnu', oddiy boʻlgan u sabab va tabiat deganingiz moddalarga har bir narsaning vujudiga lozim hadsiz jihozot va uskunalarni berib hakimona, basirona boʻlgan ishlarni oʻz-oʻzlariga qildirish osonroqmidir? Ajabo, imtino' darajasida, imkon xorijida emasmidir? Sening u insofsiz aqlingning insofiga havola qilamiz.

Munkir va tabiatparast deydiki: Modomiki meni insofga da'vat qilasan. Men ham deymanki; hozirga qadar xato ketgan yoʻlimiz ham yuz daraja mahol, ham gʻoyat zararli va nihoyat darajada xunuk bir maslak boʻlganini e'tirof qilaman. Sobiq tahqiqotingizdan zarra miqdor shuuri boʻlgan tushunadiki; sabablarga, tabiatga ijod berish mumtani'dir, maholdir. Va hamma narsani toʻgʻridan-toʻgʻriga Vojib-ul Vujudga berish vojibdir, zaruriydir. Alhamdulillahi a'lal iyman deb iymon keltiraman.

Yolgʻiz bir shubham bor. Janobi Haqning Xoliq boʻlganini qabul qilaman; faqat ba'zi juz'iy sabablarning ahamiyatsiz narsalarda ijodga mudohalalari va bir parcha madhu sano qozonishlari saltanati rububiyatiga nima zarar beradi? Saltanatiga nuqsoniyat keladimi?

Ba'zi risolalarda gʻoyat qat'iy isbot qilganimiz kabi; hokimiyatning sha'ni mudohalani rad qilishdir. Hatto eng adno bir hokim, bir ma'mur; doira-i hokimiyatida oʻgʻlining mudohalasini qabul qilmaydi. Hatto hokimiyatiga mudohala tavahhumi bilan, ba'zi dindor podshohlar, xalifa boʻlganlari holda, ma'sum avlodlarini qatl qilishlari bu "raddi mudohala qonuni"ning hokimiyatda naqadar asosli hukm qilganini koʻrsatadi. Bir tumanda ikki mudirdan tortib to bir mamlakatda ikki podshohga qadar, hokimiyatdagi istiqloliyat iqtizo etgan "man'i ishtirok qonuni" tarixi basharda juda ajib harju-marj bilan quvvatini koʻrsatgan. Ajabo, ojiz va muovanatga muhtoj insonlardagi amiriyat va hokimiyatning bir soyasi bu darajada mudohalani rad qilishni va boshqasining mudohalasini man qilishni va hokimiyatida ishtirok qabul qilmaslikni va maqomida istiqloliyatini nihoyat taassub bilan muhofazaga harakat qilishni koʻr, soʻngra hokimiyati mutlaqa rububiyat darajasida va amiriyati mutlaqa uluhiyat darajasida va istiqloliyati mutlaqa ahadiyat darajasida va istigʻno-i mutlaq qodiriyati mutlaqa darajasida bir Zoti Zuljalolda bu raddi mudohala va man'i ishtirok va tardi sherik qay darajada u hokimiyatning zaruriy bir lozimi va vojib bir muqtazosi boʻlganini qiyos qila olsang, qil.

Ba'zi sabablar ba'zi juz'iyotning ba'zi ubudiyatlariga marji' boʻlsa, u Ma'budi Mutlaq boʻlgan Zoti Vojib-ul Vujudga mutavajjih zarrotdan sayyorotga qadar maxluqotning ubudiyatlaridan nima kam boʻladi?

Shu koinotning Xoliqi Hakimi koinotni bir daraxt hukmida yaratib, eng mukammal mevasini zishuur va zishuurning ichida eng jome' mevasini inson qilgandir. Va insonning eng ahamiyatli, balki insonning natija-i xilqati va gʻoya-i fitrati va samara-i hayoti boʻlgan shukr va ibodatni; u Hakimi Mutlaq va Amiri Mustaqil oʻzini sevdirish va tanittirish uchun koinotni yaratgan u Vohidi Ahad, butun koinotning mevasi boʻlgan insonni va insonning eng yuksak mevasi boʻlgan shukr va ibodatini boshqa qoʻllarga beradimi? Butun-butun hikmatiga zid boʻlib, natija-i xilqatni va samara-i koinotni abas etadimi? Xosho va kallo...

Ham hikmatini va rububiyatini inkor qildiradigan bir tarzda maxluqotning ibodatlarini boshqalarga berishga rizo koʻrsatadimi, hech muso'ada etadimi?

Va ham hadsiz bir darajada oʻzini sevdirishni va tanittirishni af'oli bilan koʻrsatgani holda, eng mukammal maxluqotining shukr va minnatdorliklarini, tahabbub va ubudiyatlarini boshqa sabablarga berish bilan oʻzini unuttirib, koinotdagi maqosidi oliyasini inkor ettiradimi? Ey tabiatparastlikdan voz kechgan oʻrtoq! Qani sen gapir.

U deydi: Alhamdulilloh, bu ikki shubham hal boʻlish bilan barobar, vahdoniyati Ilohiyaga doir va Ma'budi Bilhaq u boʻlganiga va undan boshqalari ibodatga loyiq boʻlmaganiga shu qadar porloq va quvvatli ikki dalil koʻrsatdingki, ularni inkor qilish, Quyoshni va kunduzni inkor qilish kabi bir mukobaradir.

Tabiat fikri kufriysini tark qilgan va iymonga kelgan zot deydiki: Alhamdulilloh, mening shubhalarim qolmadi. Yolgʻiz qiziqishimga sabab boʻlgan bir nechta savolim bor.

Koʻp tanballardan va tark-us salotlardan eshitamiz, deydilarki: Janobi Haqning bizning ibodatimizga nima ehtiyoji borki, Qur'onda juda shiddat va isror bilan ibodatni tark qilganni jahannam kabi dahshatli bir jazo bilan tahdid etadi. Moʻ'tadil va istiqomatli va adolatli boʻlgan ifoda-i Qur'oniyaga qanday yarashadiki,ahamiyatsiz bir juz'iy xatoga qarshi nihoyat shiddatni koʻrsatadi?

Ha, Janobi Haq sening ibodatingga, balki hech bir narsaga muhtoj emas. Faqat sen ibodatga muhtojsan, ma'nan xastasan. Ibodat esa ma'naviy yaralaringga tiryoqlar hukmida boʻlganini koʻp risolalarda isbot qilganmiz. Ajabo, bir xasta u xastalik haqida shafqatli bir hakimning unga nafi' dorilarni ichirish xususida etgan isroriga muqobil hakimga desa: "Sening nima ehtiyojing bor, menga bunday isror etyapsan?" Naqadar ma'nosiz boʻlganini tushunasan.

Ammo Qur'onning tarki ibodat haqida shiddatli tahdidoti va dahshatli jazolari esa; qandayki bir podshoh raiyatining huquqini muhofaza qilish uchun oddiy bir odamni raiyatining huquqiga zarar bergan bir xatosiga koʻra shiddatli jazolantiradi. Shunga oʻxshab, ibodatni va namozni tark qilgan odam Sultoni Azal va Abadning raiyati hukmida boʻlgan mavjudotning huquqiga ahamiyatli bir tajovuz va ma'naviy bir zulm qiladi. Chunki mavjudotning kamollari Sone'ga mutavajjih yuzlarida tasbeh va ibodat bilan tazohur etadi. Ibodatni tark qilgan mavjudotning ibodatini koʻrmaydi va koʻrolmaydi, balki inkor ham qiladi. U vaqt ibodat va tasbeh nuqtasida yuksak maqomda boʻlgan va har biri bittadan maktubi Samadoniy va bittadan oyna-i Asmo-i Rabboniya boʻlgan mavjudotni oliy maqomlaridan tanzil etganidan va ahamiyatsiz, vazifasiz, jomid, parishon bir vaziyatda deb oʻylaganidan, mavjudotni tahqir etadi; kamolotini inkor va tajovuz etadi.

Ha, hamma koinotni oʻz oynasi bilan koʻradi. Janobi Haq insonni koinot uchun bir miqyos, bir mezon suratida yaratgandir. Har inson uchun bu olamdan xususiy bir olam bergan. U olamning rangini u insonning e'tiqodi qalbiysiga koʻra koʻrsatadi. Masalan, gʻoyat ma'yus va motamli boʻlib yigʻlagan bir inson mavjudotni yigʻlayotgan va ma'yus suratda koʻradi; gʻoyat sururli va nash'ali, xushxabarli va kamoli nash'asidan kulgan bir odam koinotni nash'ali, kulayotgan koʻrgani kabi; mutafakkirona va jiddiy bir suratda ibodat va tasbeh qilgan odam mavjudotning haqiqatdan mavjud va muhaqqaq boʻlgan ibodat va tasbehotlarini bir daraja kashf qiladi va koʻradi. Gʻaflat bilan yoki inkor bilan ibodatni tark qilgan odam mavjudotni haqiqati kamolotiga tamoman zid va muxolif va xato bir suratda tavahhum etadi va ma'nan ularning huquqiga tajovuz etadi.

Ham u tark-us salot oʻziga oʻzi molik boʻlmagani uchun, oʻz molikining bir abdi boʻlgan oʻz nafsiga zulm qiladi. Uning moliki u abdining haqqini uning nafsi ammorasidan olish uchun dahshatli tahdid etadi.

Ham natija-i xilqati va gʻoya-i fitrati boʻlgan ibodatni tark qilganidan, hikmati ilohiya va mashiati Rabboniyaga qarshi bir tajovuz hukmiga oʻtadi. Shuning uchun jazolantiriladi.

Ibodatni tark qilgan ham oʻz nafsiga zulm qiladi. Nafs esa Janobi Haqning abdi va mamlukidir. Ham koinotning huquqi kamolotiga qarshi bir tajovuz, bir zulmdir. Ha, qandayki kufr mavjudotga qarshi bir tahqirdir. Tarki ibodat ham koinotning kamolotini bir inkordir. Ham hikmati Ilohiyaga qarshi bir tajovuz boʻlganidan, dahshatli tahdidga, shiddatli jazoga loyiq boʻladi.

Xullas, bu istihqoqni va mazkur haqiqatni ifoda qilish uchun Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayon moʻ'jizona bir suratda u shiddatli tarzi ifodani ixtiyor qilib, tamoman haqiqati balogʻat boʻlgan mutobiqi muqtazo-i holga mutobaqat etadi.

Tabiatdan voz kechgan va iymonga kelgan zot deydiki:

Har mavjud har jihatda, har ishida va har narsasida va har sha'nida mashiati Ilohiyaga va qudrati Rabboniyaga tobe boʻlishi juda azim bir haqiqatdir. Azamati jihatidan tor zehnlarimizga sigʻmaydi. Holbuki koʻzimiz bilan koʻrganimiz bu nihoyat darajada toʻkinlik, ham xilqat va ijodi ashyodagi hadsiz suhulat, ham sobiq burhonlaringiz bilan tahaqquq etgan vahdat yoʻlidagi ijodi ashyoda nihoyat darajada osonlik va suhulat, ham nassi Qur'on bilan bayon qilingan

kabi oyatlar sarohatan koʻrsatgan nihoyat darajada osonliklar u haqiqati azimani eng maqbul va eng ma'qul bir masala boʻlganini koʻrsatadilar. Bu osonlikning sirri va hikmati nima?

Yigirmanchi Maktubning Oʻninchi Kalimasi boʻlgan

bayonida u sir gʻoyat yaqqol va qat'iy va muqni' bir tarzda bayon qilingan. Xususan, u maktubning zaylida yanada ziyoda yaqqollik bilan isbot qilinganki; butun mavjudot Sone'-i Vohidga isnod etilgan vaqtda birgina mavjud hukmida osonlashadi. Agar Vohidi Ahadga berilmasa, birgina maxluqning ijodi butun mavjudot qadar mushkullashadi va bir urugʻ bir daraxt qadar suubatli boʻladi. Agar Sone'-i Haqiqiysiga berilsa, koinot bir daraxt kabi va daraxt bir urugʻ kabi va jannat bir bahor kabi va bahor bir gul kabi osonlashadi, suhulat paydo qiladi. Va bilmushohada koʻringan hadsiz toʻkinlik va arzonlikning va har navning suhulat bilan kasrati afrodi boʻlishining va kasrati suhulat va sur'at bilan muntazam, san'atli, qiymatli mavjudotning osongina vujudga kelishining sirlariga mador boʻlgan va hikmatlarini koʻrsatgan yuzlab dalillaridan va boshqa risolalarda tafsilan bayon qilingan bir-ikkitasiga muxtasar bir ishorat qilamiz. Masalan, qandayki yuzta askar bitta zobitning idorasiga berilsa, bitta askarning yuzta zobitning idoralariga berilishidan yuz daraja osonroq boʻlgani kabi, bir qoʻshinning tajhizoti askariyasi; bir markaz, bir qonun, bir fabrika va bir podshohning amriga berilgan vaqt, xuddi miqdor jihatidan bir askarning tajhizoti qadar osonlashgani kabi.. bir askarning tajhizoti askariyasi; mutaaddid markazlarga, mutaaddid fabrikalarga, mutaaddid qoʻmondonlarga havolasi ham xuddi bir qoʻshinning tajhizoti qadar miqdor jihatidan mushkulotli boʻladi. Chunki birgina askarning tajhizoti uchun butun qoʻshinga lozim boʻlgan fabrikalarning boʻlishi lozimdir.

Ham bir daraxtning sirri vahdat jihati bilan bir ildizda, bir markazda, bir qonun bilan mavaddi hayotiyasi berilganidan; minglab meva bergan u daraxt bir meva qadar suhulatli boʻlgani bilmushohada koʻrinadi. Agar vahdatdan kasratga ketilsa, har bir mevaga lozim mavaddi hayotiya boshqa yerdan berilsa; har bir meva bir daraxt qadar mushkulot paydo qiladi. Balki daraxtning bir anmuzaji va mundarijasi boʻlgan birgina urugʻ ham u daraxt qadar suubatli boʻladi. Chunki bir daraxtning hayotiga lozim boʻlgan butun mavaddi hayotiya birgina urugʻ uchun ham lozim boʻladi.

Xullas bu misollar kabi yuzlab misollar bor, koʻrsatadilarki; vahdatda nihoyat darajada suhulat bilan vujudga kelgan minglab mavjud shirkda va kasratda birgina mavjuddan yanada ziyoda oson boʻladi. Boshqa risolalarda bu haqiqat ikki karra ikki toʻrt boʻlar darajada isbot qilinganidan, ularga havola qilib, bu yerda yolgʻiz bu suhulat va osonlikning ilm va qadari Ilohiy va qudrati rabboniya nuqtai nazaridan gʻoyat muhim bir sirrini bayon qilamiz. Shundayki:

Sen bir mavjudsan. Agar Qodiri Azaliyga oʻzingni bersang, bir gugurt yoqishdek, hechdan, yoʻqdan, bir amr bilan, hadsiz qudrati bilan seni bir onda yaratadi. Agar sen oʻzingni unga bermasang, balki moddiy sabablarga va tabiatga isnod etsang, u vaqt sen koinotning muntazam bir xulosasi, mevasi va kichik bir mundarijasi va roʻyxati boʻlganingdan; seni yaratish uchun koinotni va anosirni mayin elak bilan elaklab, hassos oʻlchovlar bilan aqtori olamdan sening vujudingdagi moddalarni toʻplash lozim boʻladi. Chunki moddiy sabablar yolgʻiz tarkib etadi, toʻplaydi. Oʻzlarida boʻlmaganni hechdan, yoʻqdan yaratolmaganlari butun ahli aqlning yonida musaddaqdir. Unday boʻlsa, kichik bir zihayotning jismini aqtori olamdan toʻplashga majbur boʻladilar.

Xullas, vahdatda va tavhidda naqadar osonlik vashirkda va zalolatda naqadar mushkulot bor boʻlganini tushun!

Ikkinchisi: Ilm nuqtasida hadsiz bir suhulat bordir. Shundayki:

Qadar ilmning bir navidirki, hamma narsaning ma'naviy va maxsus qolipi hukmida bir miqdor tayin qiladi. Va u miqdori qadariy u narsaning vujudiga bir reja, bir nusxa hukmiga oʻtadi. Qudrat ijod qilgan vaqt gʻoyat suhulat bilan u qadariy miqdor ustida ijod qiladi. Agar u narsa muhit va hadsiz va azaliy bir ilmning sohibi boʻlgan Qodiri Zuljalolga berilmasa, sobiqan oʻtgani kabi, minglab mushkulot emas, balki yuz maholot oʻrtaga chiqadi. Chunki u miqdori qadariy va miqdori ilmiy boʻlmasa, minglab xorijiy va moddiy qoliplar kichkina bir hayvonning jasadida iste'mol qilinishi lozim boʻladi.

Mana, vahdatda nihoyatsiz osonlik va zalolatda va shirkda hadsiz mushkulotning bir sirrini angla,

oyati naqadar haqiqatli va toʻgʻri va yuksak bir haqiqatni ifoda qilganini bil!

Ilgari dushman, hozir doʻst boʻlgan muhtadiy deydiki: Shu zamonda juda ilgarilab ketgan faylasuflar deydilarki: "Hechdan hech bir narsa ijod qilinmaydi va hech bir narsa i'dom etilmaydi; yolgʻiz bir tarkib, bir parchalanishdirki, koinot fabrikasini ishlattiradi".

Nuri Qur'on bilan mavjudotga qaramagan faylasuflarning eng ilgarilab ketganlari qaraganlarki, tabiat va sabablar vositasi bilan bu mavjudotning tashakkulot va vujudlarini, sobiqan isbot qilganimiz tarzda, imtino' darajasida mushkulotli koʻrganlaridan, ikki qismga ayrildilar.

Bir qismi sofistaiy boʻlib, insonning xossasi boʻlgan aqldan voz kechib, ahmoq hayvonlardan yanada past tushib, koinotning vujudini inkor qilishni; hatto oʻzlarining vujudlarini ham inkor qilishni; zalolat maslagida sabablar va tabiatning ijod sohibi boʻlishlaridan yanada ziyoda oson koʻrganlaridan, ham oʻzlarini, ham koinotni inkor qilib, jahli mutlaqqa tushganlar.

Ikkinchi guruh qaraganlarki; zalolatda, sabablar va tabiat mujid boʻlish nuqtasida bir chivin va bir urugʻning ijodi, hadsiz mushkuloti bor va tavri aqlning xorijida bir iqtidor iqtizo etadi. Shuning uchun bilmajburiya ijodni inkor qiladilar. "Yoʻqdan bor boʻlmaydi" deydilar va i'domni ham mahol koʻradilar. "Bor yoʻq boʻlmaydi" deb hukm qiladilar. Yolgʻiz harakoti zarrot bilan, tasodif shamollari bilan bir tarkib va parchalanish va tarqalish va toʻplanish suratida bir vaziyati e'tiboriya taxayyul etadilar. Xullas sen kel, ahmoqlikning va jaholatning eng past darajasida eng yuksak aqlli deb oʻzini oʻylagan odamlarni koʻr; va zalolat insonni naqadar masxara va sufliy va ajhal qilganini bil, ibrat ol! Ajabo, har yili toʻrt yuz ming anvo'ni birdan zamin yuzida ijod qilgan va samovot va arzni olti kunda yaratgan va olti haftada, har bahorda koinotdan yanada san'atli, hikmatli bir zihayot koinotni insho etgan bir qudrati azaliya, bir ilmi azaliyning doirasida rejalari va miqdorlari taayyun etgan mavjudoti ilmiyani koʻzga koʻrsatmaydigan bir ajzo bilan yozilgan va koʻrinmaydigan bir yozuvni koʻrsatish uchun surilgan bir ajzo kabi, gʻoyat oson u madumoti xorijiya boʻlgan mavjudoti ilmiyaga vujudi xorijiy berishni u qudrati azaliyadan uzoq koʻrish va ijodni inkor qilish; avvalgi guruh boʻlgan sofistaiylardan yanada ziyoda ahmoqona va johilonadir. Bu badbaxtlar ojizi mutlaq va yolgʻiz bir juzi ixtiyoriydan boshqa qoʻllarida boʻlmagan fir'avnlashgan oʻz nafslari hech bir narsani i'dom va yoʻq qilolmaganlaridan va hech bir zarrani, bir moddani hechdan, yoʻqdan ijod qilolmaganlaridan va ishongan sabablari va tabiatlarining qoʻllaridan hechdan ijod kelmagani jihat bilan, ahmoqliklaridan deydilar: "Yoʻqdan bor boʻlmaydi, bor ham yoʻq boʻlmaydi" deb bu botil va xato dasturni qodiri mutlaqqa tashmil etishni istaydilar. Ha, Qodiri Zuljalolning ikki tarzda ijodi bor:

Biri; ixtiro va ibdo' bilandir. Ya'ni, hechdan, yoʻqdan vujud beradi va unga lozim hamma narsani ham hechdan ijod qilib qoʻliga beradi.

Boshqasi; insho bilan, san'at bilandir. Ya'ni, kamoli hikmatini va koʻp asmosining jilvalarini koʻrsatish kabi juda daqiq hikmatlar uchun koinotning anosiridan bir qism mavjudotni insho etadi. Har amriga tobe boʻlgan zarrotlarni va moddalarni razzoqiyat qonuni bilan ularga yuboradi va ularda ishlattiradi. Ha, Qodiri Mutlaqning ikki tarzda, ham ibdo', ham insho suratida ijodi bor. Borni yoʻq qilish va yoʻqni bor qilish; eng oson, eng suhulatli, balki doimiy, umumiy bir qonunidir. Bir bahorda uch yuz ming anvo'i zihayot maxluqotning shakllarini, sifatlarini, balki zarrotlaridan boshqa butun holatlari va ahvollarini hechdan bor qilgan bir qudratga qarshi "yoʻqni bor qilolmaydi" degan odam yoʻq boʻlishi kerak!

Tabiatni tashlagan va haqiqatga oʻtgan zot deydiki: Janobi Haqqa zarrot adadicha shukr va hamdu-sano aytamanki, kamoli iymonni qozondim, avhom va zalolatlardan xalos boʻldim va hech bir shubham ham qolmadi.

TOʻRTINCHI HUJJATI IYMONIYA

oyatining bir nuktasi va bir ismi a'zam va yoxud ismi a'zamning olti nuridan bir nuri boʻlgan "Adl" ismining bir jilvasi, Birinchi Nukta kabi Eskishehir Hibsxonasida uzoq-uzoqlardan koʻrindi. Uni yaqinlashtirish uchun yana tamsil yoʻli bilan aytamiz:

Shu koinot shunday bir saroydirki, u saroyda mutamodiyan taxrib va ta'mir ichida chayqalib turgan bir shahar bor,.. va u shaharda har vaqt harb va hijrat ichida qaynab turgan bir mamlakat bor,.. va u mamlakatda har zamon mavt va hayot ichida yumalayotgan bir olam bor. Holbuki u saroyda, u shaharda, u mamlakatda, u olamda shu daraja hayrat-angiz bir muvozana, bir mezon, bir tavzin hukm suradi, bilbedaho isbot qiladiki: Bu hadsiz mavjudotda boʻlgan tahavvulot va voridot va masorif har on umum koinotni koʻradigan, nazari taftishidan oʻtkazadigan yolgʻiz bir zotning mezoni bilan oʻlchanadi, tortiladi. Aks holda, baliqlardan bir baliq ming tuxumchalar bilan va nabototdan hashhash kabi bir gul yigirma ming urugʻ bilan va sel kabi oqqan unsurlarning, inqiloblarning hujumi bilan shiddatli ravishda muvozanani buzishga harakat qilgan va istilo qilish istagan sabablar bebosh boʻlsalar edi va yoxud maqsadsiz sarsari tasodif va mezonsiz koʻr quvvatga va shuursiz zulmatli tabiatga havola qilinsa edi, u muvozana-i ashyo va muvozana-i koinot shunday buzilar ediki, bir yilda, balki bir kunda harju-marj boʻlar edi. Ya'ni: Dengiz aralash-quralash narsalar bilan toʻlar edi, sasib ketar edi; havo gʻozoti muzirra bilan zaharlanar edi; zamin esa bir mazbala, bir mazbaha, bir botqoqlikka aylanar edi. Dunyo boʻgʻilar edi.

Xullas, jasadi hayvoniyning hujayrotidan va qondagi kurayvoti hamro va bayzodan va zarrotning tahavvulotidan va jihozoti badaniyaning tanosubidan tut to dengizlarning voridot va masorifiga,.. to zamin ostidagi chashmalarning kirim va sarfiyotlariga,.. to hayvonot va nabototning tavalludot va vafiyotlariga,.. to kuz va bahorning taxribot va ta'mirotlariga,.. to unsurlarning va yulduzlarning xidamot va harakotlariga,.. to mavt va hayotning, ziyo va zulmatning va harorat va burudatning almashinishlariga va kurashishlariga va toʻqnashishlariga qadar shu daraja hassos bir mezon bilan va shu qadar nozik bir oʻlchov bilan tanzim etiladi va tortiladiki, aqli bashar hech bir yerda haqiqatdan hech bir isrof, hech bir abas koʻrmagani kabi, hikmati insoniya ham hamma narsada eng mukammal bir intizom, eng goʻzal bir mavzuniyat koʻradi va koʻrsatadi. Balki hikmati insoniya u intizom va mavzuniyatning bir tazohuridir, bir tarjimonidir.

Xullas kel, Quyosh bilan muxtalif oʻn ikki sayyoraning muvozanalariga qara. Ajabo, bu muvozana Quyosh kabi Adl va Qodir boʻlgan Zoti Zuljalolni koʻrsatmaydimi? Va ayniqsa sayyorotdan boʻlgan kemamiz, ya'ni kura-i arz bir yilda yigirma toʻrt ming yillik bir doirada kezadi, sayohat qiladi. Va u horiqo tezligi bilan barobar zaminning yuzida tizilgan, terib qoʻyilgan ashyoni tarqatmaydi, silkitmaydi, fazoga uchirib yubormaydi. Agar tezligi bir ozgina tazyid yoki tanqis etilsa edi, sakanasini havoga uchirib, fazoda sochib yuborar edi. Va bir daqiqa, balki bir soniya muvozanasini buzsa, dunyomizni buzib yuboradi; balki boshqasi bilan toʻqnashadi, bir qiyomatni yuzaga keltiradi. Va ayniqsa zaminning yuzida nabotiy va hayvoniy toʻrt yuz ming toifaning tavalludot va vafiyot jihatidan va iosha va yashash jihatidan rahimona muvozanalari, ziyo quyoshni koʻrsatgani kabi, yagona Zoti Adl va Rahimni koʻrsatadi. Va ayniqsa u hadsiz millatlarning hadsiz afrodidan birgina fardning a'zosi, jihozoti, tuygʻulari shu daraja hassos bir mezon bilan bir-biri bilan munosabatdor va muvozanatdadirki; u tanosub, u muvozana badohat darajasida bir Sone'-i Adlu Hakimni koʻrsatadi. Va ayniqsa har fardi hayvoniyning badanidagi hujayrotning va qon yoʻllarining va qondagi kurayvotning va u kurayvotdaki zarralarning shu daraja nozik va hassos va horiqo muvozanalari bor, bilbedaho isbot qiladiki: Hamma narsaning tizgini qoʻlida va hamma narsaning kaliti yonida va bir narsa bir narsaga mone boʻlmaydi,.. umum ashyoni bitta narsa kabi osonlik bilan idora qilgan birgina Xoliqi Adlu Hakimning mezoni bilan, qonuni bilan, nizomi bilan tarbiya va idora qilyapti. Hashrning mahkama-i kubrosida mezoni azimi adolatida jin va insning muvozana-i a'mollarini istib'od etib ishonmagan, bu dunyoda koʻzi bilan koʻrgan bu muvozana-i akbarga diqqat qilsa, albatta istib'odi qolmaydi.

Ey isrofli, iqtisodsiz,.. ey zulmli, adolatsiz,.. ey kirli, nazofatsiz badbaxt inson! Butun koinotning va butun mavjudotning dasturi harakati boʻlgan iqtisod va nazofat va adolatga rioya qilmaganing sababli, umum mavjudotga muxolafating bilan, ma'nan ularning nafratlariga va hiddatlariga mazhar boʻlyapsan. Nimaga ishonyapsanki, umum mavjudotni zulming bilan, mezonsizliging bilan, isrofing bilan, nazofatsizliging bilan gʻazablantiryapsan? Darhaqiqat, Ismi Hakimning jilva-i a'zamidan boʻlgan hikmati omma-i koinot iqtisod va isrofsizlik ustida harakat qiladi, iqtisodni amr qiladi. Va Ismi Adlning jilva-i a'zamidan kelgan koinotdagi adolati tomma umum ashyoning muvozanalarini idora qiladi va basharga ham adolatni amr qiladi. Sura-i Rahmonda

oyatidagi toʻrt martaba toʻrt navi mezonga ishorat qilgan toʻrt marta "mezon"ning zikr qilinishi, koinotda mezonning daraja-i azamatini va favquloda juda buyuk ahamiyatini koʻrsatadi. Darhaqiqat, hech bir narsada isrof boʻlmagani kabi, hech bir narsada ham haqiqiy zulm va mezonsizlik yoʻqdir. Va Ismi Quddusning jilva-i a'zamidan kelib chiqqan tanzif va nazofat butun koinotning mavjudotini tozalaydi, goʻzallashtiradi. Basharning kir qoʻli qoʻshilmaslik sharti bilan, hech bir narsada haqiqiy nazofatsizlik va xunuklik koʻrinmaydi.

Xullas, haqoiqi Qur'oniyadan va dasotiri Islomiyadan boʻlgan "adolat, iqtisod, nazofat" hayoti bashariyada naqadar asosli bittadan dastur boʻlganini angla. Va ahkomi Qur'oniya naqadar koinot bilan aloqador va koinot ichiga ildiz otgan va qurshab olganligini va u haqoiqni buzish koinotni buzish va suratini oʻzgartirish kabi mumkin emasligini bil!. Va ushbu uchta ziyo-i a'zam kabi; rahmat, inoyat, hofiziyat kabi yuzlab ihotali haqiqatlar hashrni, oxiratni iqtizo va istilzom etganlari holda, hech mumkinmidirki: Koinotda va umum mavjudotda hukmfarmo boʻlgan rahmat, inoyat, adolat, hikmat, iqtisod va nazofat kabi juda quvvatli ihotali haqiqatlar; hashrning adami bilan va oxiratning kelmasligi bilan marhamatsizlikka, zulmga, hikmatsizlikka, isrofga, nazofatsizlikka, abasiyatga inqilob etsinlar? Xosho, yuz ming marta xosho! Bir chivinning haqqi hayotini rahimona muhofaza qilgan bir rahmat, bir hikmat; ajabo hashrni keltirmaslik bilan umum zishuurlarning hadsiz huquqi hayotlarini va nihoyatsiz mavjudotning nihoyatsiz huquqlarini zoye qiladimi? Va ta'biri joiz boʻlsa, rahmat va shafqatda va adolat va hikmatda hadsiz hassosiyat va diqqat koʻrsatayotgan bir hashmati rububiyat; va kamolotini koʻrsatish va oʻzini tanittirish va sevdirish uchun bu koinotni hadsiz horiqo san'atlari bilan, ne'matlari bilan bezatgan bir saltanati uluhiyat, ana shunday ham umum kamolotini, ham butun maxluqotini yoʻqqa chiqaradigan va inkor qildiradigan hashrsizlikka muso'ada etadimi? Xosho! Bunday bir Jamoli Mutlaq bunday bir qubhi mutlaqqa bilbedaho muso'ada etmaydi. Darhaqiqat, oxiratni inkor qilishni istagan odam, avvalo butun dunyoni butun haqoiqi bilan inkor qilishi lozim. Aks holda, dunyo butun haqoiqi bilan, yuz ming lison bilan uni takzib etib bu yolgʻonida yuz ming daraja yolgʻonchiligini isbotlab qoʻyadi. Oʻninchi Soʻz qat'iy dalillar bilan isbot qilgandirki, oxiratning borligi dunyoning borligichalik qat'iy va shubhasizdir.

BESHINCHI HUJJATI IYMONIYA

oyatining bir nuktasi va bir Ismi A'zam yoki Ismi A'zamning olti nuridan bir nuri boʻlgan «Ismi Hakem» ning bir jilvasi Ramazoni Sharifda koʻrindi. Unga yolgʻiz bir ishorat oʻlaroq «Besh Nuqta» dan iborat Uchinchi Nukta shoshilib yozildi, musvadda holida qoldi.

Oʻninchi Soʻzda ishorat qilingani kabi: Ismi Hakemning tajalli-i a'zami shu koinotni shunday bir kitob holatiga keltirganki, har sahifasida yuzlab kitob yozilgan,.. va har satrida yuzlab sahifa joylashtirilgan,.. va har kalimasida yuzlab satr mavjuddir,.. va har harfida yuzlab kalima bor,.. va har nuqtasida kitobning muxtasar bir mundarijachasi mavjud bir tarzga keltirgandir. U kitobning sahifalari, satrlari, to nuqtalariga qadar yuzlab jihatdan naqqoshini, kotibini shunday vuzuh bilan koʻrsatadiki; u kitobi koinotning mushohadasi oʻz vujudidan yuz daraja yanada ziyoda kotibining vujudini va vahdatini isbot qiladi. Chunki bir harf oʻz vujudini bir harf qadar ifoda qilgani holda, kotibini bir satr qadar ifoda qiladi. Darhaqiqat, bu kitobi kabirning bir sahifasi, zamin yuzidir. U sahifada nabotot, hayvonot toifalari adadicha kitoblar bir-biri ichida, barobar, bir vaqtda, xatosiz, gʻoyat mukammal bir suratda bahor mavsumida yozilgani koʻz bilan koʻrinadi. Bu sahifaning bir satri, bir bogʻdir. U bogʻda mavjud gullar, daraxtlar, nabotlar adadicha manzum qasidalar; barobar, bir-biri ichida, xatosiz yozilganini koʻzimiz bilan koʻryapmiz. U satrning bir kalimasi gullagan, meva berish uchun yaprogʻini yozgan bir daraxtdir. Mana shu kalima muntazam, mavzun, bezalgan yaproq, gul va mevalari adadicha Hakemi Zuljalolning madhu sanosiga doir ma'nodor fikralardir. Goʻyo gullagan har daraxt kabi, u daraxt ham naqqoshining madhlarini kuylayotgan manzum bir qasidadir.

Ham goʻyo Hakemi Zuljalol zaminning mashharida tashhir etgan antiqa va ajib asarlariga minglab koʻz bilan qarashni istaydi.

Ham goʻyo u Sultoni Azaliyning u daraxtga bergan murasso' hadya va nishonlarni va formalarni maxsus bayrami va rasmi kushodi boʻlgan bahorda podshohning nazariga taqdim qilish uchun shunday muzayyan, mavzun, muntazam, ma'nodor bir shakl olgan va shunday hikmatli bir shakl berilgandirki; har bir gulida, har bir mevasida bir-biri ichida koʻp vajhlar va dalillar bilan naqqoshining vujudiga va asmosiga shahodat qiladilar. Masalan: Har bir gulda, har bir mevada bir mezon bor. Va u mezon bir intizom ichida,.. va u intizom yangilanib turadigan bir tanzim va tavzin ichida,.. va u tavzin va tanzim bir ziynat va san'at ichida,.. va u ziynat va san'at ma'nodor hidlar va hikmatli ta'mlar ichida boʻlganidan; har bir gul u daraxtning gullari adadicha Hakemi Zuljalolga ishoratlar qiladi. Va ushbu bir kalima boʻlgan bu daraxtda, bir harf hukmida boʻlgan bir mevada boʻlgan bir urugʻ nuqtasi butun daraxtning mundarijasini, dasturini tashuvchi kichik bir sandiqchadir. Va hokazo.. Bunga qiyosan koinot kitobining butun satrlari, sahifalari bunday Ismi Hakem va Hakimning jilvasi bilan faqatgina har bir sahifasi emas, balki har bir satri va har bir kalimasi va har bir harfi va har bir nuqtasi bittadan moʻ'jiza hukmiga keltirilgandirki; butun sabablar toʻplansa, bir nuqtasining nazirini keltirolmaydilar, muoraza etolmaydilar. Darhaqiqat, ushbu Qur'oni Azimi Koinotning har bir oyati takviniyasi u oyatning nuqtalari va hurufi adadicha moʻ'jizalar koʻrsatganlari uchun, albatta sarsari tasodif, koʻr quvvat, gʻoyasiz, mezonsiz, shuursiz tabiat hech bir jihatdan u hakimona, basirona boʻlgan xos mezonga va gʻoyat nozik intizomga aralasholmaydilar. Agar aralashsaydilar, albatta aralashish asari koʻrinar edi. Holbuki hech bir jihatdan intizomsizlik koʻrinmaydi.

"Ikki Masala"dir.

Oʻninchi Soʻzda bayon qilingani kabi, nihoyat kamolda bir jamol va nihoyat jamolda bir kamol, albatta oʻzini koʻrish va koʻrsatish, tashhir etish istashi; eng asosli bir qoidadir. Mana bu asosli dasturi umumiyga binoandirki, bu kitobi kabiri koinotning Naqqoshi Azaliysi bu koinot orqali va bu koinotning har bir sahifasi orqali va har bir satri orqali, hatto harflari va nuqtalari orqali Oʻzini tanittirish va kamolotini bildirish va jamolini koʻrsatish va Oʻzini sevdirish uchun eng juz'iydan eng kulliyga qadar har bir mavjudning mutaaddid lisonlari bilan jamoli kamolini va kamoli jamolini tanittiradi va sevdiradi.

Mana ey gʻofil inson! Bu Hokimi Hakemi Hakimi Zuljaloli Valjamol Oʻzini senga har bir maxluqi orqali shunday hadsiz va porloq tarzlarda tanittirish va sevdirishni istagani holda, sen Uning tanittirishiga qarshi iymon bilan tanimasang va Uning sevdirishiga muqobil ubudiyating bilan Oʻzingni unga sevdirmasang, qay daraja hadsiz muzaaf bir jaholat, bir xasorat ekanligini bil, oʻzingga kel!..

Bu koinotning Sone'-i Qodir va Hakimining mulkida sheriklik yeri yoʻqdir. Chunki hamma narsada nihoyat darajada intizom borligi uchun, shirkni qabul qilolmaydi. Chunki mutaaddid qoʻllar bir ishga aralashsa, ish chalkashadi. Bir mamlakatda ikki podshoh, bir shaharda ikki hokim, bir qishloqda ikki rais boʻlsa; u mamlakat, u shahar, u qishloqning har ishida bir chalkashlik boshlanishi kabi.. eng adno bir vazifador odam oʻsha vazifasiga boshqasining mudohalasini qabul qilmasligi koʻrsatadiki; hokimiyatning eng asosli xossasi, albatta istiqlol va infiroddir. Demak, intizom vahdatni va hokimiyat infirodni iqtizo etadi. Modomiki hokimiyatning bir muvaqqat soyasi muovanatga muhtoj va ojiz insonlarda bunday mudohalani rad qilsa, albatta daraja-i rububiyatdagi haqiqiy bir hokimiyati mutlaqa, bir Qodiri Mutlaqda butun shiddati bilan mudohalani rad qilishi kerakdir. Agar zarra qadar mudohala boʻlsa edi, intizom buzilib ketar edi. Holbuki bu koinot shunday bir tarzda yaratilganki, bir urugʻni yaratish uchun bir daraxtni yarata oladigan bir qudrat lozimdir. Va bir daraxtni yaratish uchun ham koinotni yarata oladigan bir qudrat kerakdir. Va koinot ichida ishga aralashadigan bir sherik bor boʻlsa, eng kichik bir urugʻda ham hissador boʻlishi lozim boʻladi. Chunki bu uning namunasidir. U holda ulkan koinotda sigʻmagan ikki rububiyat bir urugʻda, balki bir zarrada joylashishi lozim boʻladi. Bu esa maholotning va botil xayolotning eng ma'nosiz va eng uzoq bir maholidir. Ulkan koinotning umum ahvol va holatlarini mezoni adlida va nizomi hikmatida tutgan bir Qodiri Mutlaqning ajzini, hatto bir urugʻda ham iqtizo etadigan shirk va kufr naqadar hadsiz darajada muzaaf bir xilof, bir xato, bir yolgʻon ekanligini,.. va tavhid qay daraja hadsiz muzaaf bir darajada haq va haqiqat va toʻgʻri ekanligini bil,

degin!..

Sone'-i Qodir Ismi Hakem va Hakimi bilan bu olam ichida minglab muntazam olamlarni joylashtirgandir. U olamlar ichida eng ziyoda koinotdagi hikmatlarga mador va mazhar boʻlgan insonni bir markaz, bir mador hukmida yaratgan. Va u koinot doirasining eng muhim hikmatlari va foydalari insonga qaratilgan. Va inson doirasi ichida ham rizqni bir markaz hukmiga keltirgan. Olami insoniyda aksar hikmatlar, manfaatlar u rizqqa qaratilgan va u bilan tazohur etadi. Va insonda shuur va rizqda zavq vositasi bilan Ismi Hakimning jilvasi porloq bir suratda koʻrinadi. Va shuuri insoniy vositasi bilan kashf qilingan yuzlab fanlardan har bir fan Hakem ismining bir navdagi bir jilvasini ta'rif qiladi. Masalan Tibbiyot Fanidan soʻralsa: "Bu koinot nima oʻzi?" Albatta aytadiki: "Gʻoyat muntazam va mukammal bir dorixona-i kubrodir. Ichida har bir dori goʻzal tarzda ihzor va istif etilgandir". Fanni kimyodan soʻralsa: "Bu Kura-i Arz nima?" Aytadi: "Gʻoyat muntazam va mukammal bir kimyoxonadir". Fanni Uskuna aytadi: "Hech bir kamchiligi boʻlmagan gʻoyat mukammal bir fabrikadir". Fanni Ziroat deydi: "Nihoyat darajada hosildor, har navi hububni vaqtida yetishtirgan muntazam bir ekinzordir va mukammal bir bogʻdir". Fanni Tijorat aytadi: "Gʻoyat muntazam bir koʻrgazma va juda ham intizomli bir bozor va mollari juda san'atli bir doʻkondir". Fanni iosha aytadi: "Gʻoyat muntazam, butun arzoqning anvo'ini jamlagan bir ombordir". Fanni rizq aytadi: "Yuz minglab laziz taomlar barobar kamoli intizom bilan ichida pishiriladigan bir matbaxi Rabboniy va bir qozoni Rahmoniydir". Fanni askariya aytadiki: "Arz bir lashkargohdir. Har bahor mavsumida xizmatga yangi chaqirilgan va zamin yuzida chodirlari qurilgan toʻrt yuz ming muxtalif millatlar u qoʻshinda boʻlgani holda; farqli-farqli arzoqlari, farqli-farqli liboslari, qurollari, farqli-farqli ta'limotlari, tarhisotlari kamoli intizom bilan hech birini unutmasdan va adashmasdan, birgina Qoʻmondoni A'zamning amri bilan, quvvati bilan, marhamati bilan, xazinasi bilan gʻoyat muntazam qilinib idora etiladi". Va Fanni Elektrdan soʻralsa, albatta aytadiki: "Bu muhtasham saroyi koinotning tomi gʻoyat intizomli, mezonli hadsiz elektr chiroqlari bilan tazyin etilgandir. Faqat shu qadar horiqo bir intizom va mezon bilanki: Boshda Quyosh oʻlaroq, Kura-i Arzdan ming marta katta u samoviy chiroqlar mutamodiyan yonib turganlari holda, muvozanalarini buzmaydilar, portlamaydilar, yongʻin chiqarmaydilar. Sarfiyotlari hadsiz boʻlgani holda, voridotlari va kerosinlari va modda-i ishti'ollari qayerdan kelyapti? Nima uchun tugamaydi? Nima uchun yonish muvozanasi buzilmaydi?.. Kichik bir chiroq ham muntazam qarab turilmasa, soʻnadi. Astronomiyaga koʻra, Kura-i Arzdan bir milliondan ortiq katta va bir million yildan ziyod yashagan Quyoshni

{(Hoshiya) Ajabo, dunyo saroyini isitayotgan Quyosh oʻchogʻiga yoki chirogʻiga qancha oʻtin va koʻmir va kerosin kerakligi chamalab koʻrilsin. Har kun yonishi uchun -Astronomiyaning soʻziga qaraganda- bir millionta Kura-i Arz qadar oʻtin yigʻinlari va minglab dengizlar qadar kerosin kerak boʻladi. Endi oʻylab koʻr; uni oʻtinsiz, kerosinsiz doimiy ravishda yondirib turgan Qodiri Zuljalolning haybatiga, hikmatiga, qudratiga Quyoshning zarralari adadicha "Subhanalloh, Mashaalloh, Barakalloh" degin.}

koʻmirsiz, yogʻsiz yondirayotgan, oʻchirib qoʻymayotgan Hakimi Zuljalolning hikmatiga, qudratiga qara. "Subhanalloh" degin. Quyoshning muddati umrida oʻtgan daqiqalarining ashiroti adadicha "Mashaalloh, Barakalloh, La Ilaha Illa Hu" deb ayt. Demak, bu samoviy chiroqlarda gʻoyat horiqo bir intizom bor va ularga juda diqqat bilan qarab turilibdi. Goʻyo u juda katta va juda koʻp kitla-i noriyalarning va gʻoyat koʻp qanadili nuriyalarning bugʻ qozoni esa, harorati tugamaydigan bir Jahannamdirki, ularga nursiz harorat beradi. Va u elektr chiroqlarining generatori va markaziy fabrikasi, doimiy bir Jannatdirki, ularga nur va yorugʻlik beradi. Ismi Hakem va Hakimning jilva-i a'zami bilan, intizomli shaklda yonishlari davom etadi. Va hokazo... Shularga qiyosan, yuzlab fanlardan har birining qat'iy shahodatiga koʻra, nuqsonsiz bir intizomi akmal ichida hadsiz hikmatlar, manfaatlar bilan bu koinot tazyin etilgandir. Va u horiqo va ihotali hikmat bilan majmu-i koinotga bergan intizom va hikmatlarni eng kichik bir zihayot va bir urugʻda kichik bir miqyosda joylashtirgandir. Va ma'lum va badihiydirki, intizom bilan gʻoyalarni va hikmatlarni va foydalarni ta'qib qilish; ixtiyor bilan, iroda bilan, qasd bilan, mashiat bilan boʻlishi mumkin; boshqacha boʻlmaydi. Ixtiyorsiz, irodasiz, qasdsiz, shuursiz sabablar va tabiatning ishi boʻlmagani kabi, mudohalalari ham mumkin emas. Demak, bu koinotning butun mavjudotidagi hadsiz intizomot va hikmatlari bilan iqtizo etganlari va koʻrsatganlari bir Foili Muxtorni, bir Sone'-i Hakimni bilmaslik yoki inkor qilish naqadar ajib bir jaholat va devonalik ekanligini ta'riflab boʻlmaydi. Darhaqiqat, dunyoda eng koʻp hayrat qilinadigan bir narsa boʻlsa, u ham ana shu inkordir. Chunki koinotning mavjudotidagi hadsiz intizomot va hikmatlari bilan, vujud va vahdatiga shohidlar boʻlgani holda, uni koʻrmaslik, bilmaslik naqadar koʻrlik va jaholat ekanligini eng koʻr johil ham anglaydi. Hatto ayta olamanki; ahli kufrning ichida koinotning vujudini inkor qilganlari sababli ahmoq deb oʻylangan sofistaiylar eng aqllilaridir. Chunki koinotning vujudini qabul qilish bilan Allohga va Xoliqiga ishonmaslik qobil va mumkin boʻlmagani uchun, koinotni inkor qilishni boshladilar. Oʻzlarini ham inkor qildilar. "Hech narsa yoʻq" deb aqldan iste'fo etib, aql pardasi ostida boshqa munkirlarning hadsiz aqlsizliklaridan qutulib, bir daraja aqlga yaqinlashdilar.

Oʻninchi Soʻzda ishorat qilingani kabi: Bir Sone'-i Hakim va gʻoyat hikmatli bir usta bir saroyning har bir toshida yuzlab hikmatni hassosiyat bilan ta'qib etsa, soʻngra u saroyning tomini yopmasdan bekordan-bekorga xarob boʻlishi bilan ta'qib etgan hadsiz hikmatlarni zoye qilishini hech bir zishuur qabul qilmagani,.. va bir Hakimi Mutlaq kamoli hikmatidan bir dirham qadar bir urugʻdan yuzlab botmon foydalarni, gʻoyalarni, hikmatlarni diqqat bilan ta'qib etgani holda; togʻ kabi ulkan daraxtga bir dirham qadar bir dona foyda, bir dona kichik gʻoya, bir dona meva berish uchun u ulkan daraxtning juda koʻp masorifini qilish bilan oʻz hikmatiga butun-butun zid va muxolif oʻlaroq musrifona bir safohat irtikob etishi hech bir jihat bilan imkoni boʻlmagani kabi; aynan shuningdek, bu koinot saroyining har bir mavjudotiga yuzlab hikmat taqqan va yuzlab vazifa bilan tajhiz etgan, hatto har bir daraxtga mevalari adadicha hikmatlar va gullari adadicha vazifalar bergan bir Sone'-i Hakim qiyomatni keltirmaslik bilan va hashrni qilmaslik bilan butun son-sanoqsiz hikmatlarni va nihoyatsiz vazifalarni ma'nosiz, abas, behuda, foydasiz zoye qilishi, u Qodiri Mutlaqning kamoli qudratiga ajzi mutlaq bergani kabi, u Hakimi Mutlaqning kamoli hikmatiga hadsiz abasiyat va foydasizlikni va u Rahimi Mutlaqning jamoli rahmatiga nihoyatsiz xunuklikni va u Odili Mutlaqning kamoli adolatiga nihoyatsiz zulmni berish demakdir. Goʻyo, koinotda hammaga koʻringan hikmat, rahmat, adolatni inkor qilishdir. Bu esa eng ajib bir maholdirki, hadsiz botil narsalar ichida topiladi. Ahli zalolat kelsin, qarasin; oxir oqibat boradigan qabri kabi, oʻz zalolati qay daraja dahshatli bir zulmat, bir qorongʻilik va ilonlarning, chayonlarning uyasi boʻlgan chuqur ekanligini koʻrsin. Va oxiratga iymon esa, Jannat kabi goʻzal va nuroniy bir yoʻl ekanligini bilsin, iymonga kirsin.

"Ikki Masala"dir.

Sone'-i Zuljalol Ismi Hakimning muqtazosi bilan, hamma narsada eng yengil suratni, eng qisqa yoʻlni, eng oson tarzni, eng foydali shaklni ahamiyat bilan ta'qib qilgani koʻrsatadiki; isrof, abasiyat, foydasizlik fitratda yoʻqdir. Isrof esa, Ismi Hakimning ziddi boʻlgani kabi, iqtisod uning lozimidir va dasturi asosidir.

Ey iqtisodsiz isrofli inson! Butun koinotning eng asosli dasturi boʻlgan iqtisodga rioya qilmaganing uchun, naqadar xilofi haqiqat harakat qilganingni bil!

oyati naqadar asosli, keng bir dasturni dars berganini angla!..

Ismi Hakem va Hakim badohat darajasida Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning risolatiga dalolat va istilzom etadi deyish mumkin. Darhaqiqat, modomiki gʻoyat ma'nodor bir kitob, uni dars beradigan bir muallim istar. Va gʻoyat goʻzal bir jamol, oʻzini koʻradigan va koʻrsatadigan bir oyna iqtizo etar. Va gʻoyat kamolda bir san'at, tashhirchi bir dallol istar. Albatta har bir harfida yuzlab ma'nolar, hikmatlar boʻlgan bu kitobi kabiri koinotning muxotobi boʻlgan navi inson ichida albatta bir rahbari akmal, bir muallimi akbar boʻlishi shart. Toki u kitobda boʻlgan qudsiy va haqiqiy hikmatlarni dars beradigan,.. balki koinotdagi hikmatlarning vujudini bildiradigan,.. balki koinotning xilqatidagi maqosidi Rabboniyaning zuhuriga, balki husuliga vasila boʻladigan,.. va umum koinotda Xoliq tarafidan gʻoyat ahamiyat bilan izhorini iroda qilgan kamoli san'atini, jamoli asmosini bildiradigan, oynadorlik qiladigan,.. va u Xoliq butun mavjudot orqali oʻzini sevdirish va zishuur maxluqlaridan muqobala istaganidan, u zishuurlarning nomidan bittasi u keng tazohuroti rububiyatga qarshi keng bir ubudiyat bilan muqobala etib, barr va bahrni jazbaga keltiradigan, Samovot va Arzni larzaga soladigan bir valvala-i tashhir va taqdis bilan u zishuurlarning nazarini u san'atlarning Sone'iga buradigan,.. va qudsiy darslar va ta'limot bilan butun ahli aqlning quloqlarini oʻziga qaratadigan bir Qur'oni Azimushshon bilan, u Sone'-i Hakemi Hakimning maqosidi Ilohiyasini eng goʻzal bir suratda koʻrsatadigan,.. va butun hikmatlarining tazohuriga va tazohuroti jamoliya va jaloliyasiga qarshi eng akmal bir muqobala etadigan bir zot, Quyoshning vujudi kabi bu koinotga lozimdir, zaruriydir. Va shunday qilgan va eng akmal bir suratda u vazifalarni amalga oshirgan, bilmushohada Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamdir. Shunday ekan; Quyosh ziyoni, ziyo kunduzni istilzom etgan darajada; koinotdagi hikmatlar Risolati Ahmadiyani (S.A.V.) istilzom etadi.

Darhaqiqat, qandayki Ismi Hakem va Hakimning jilva-i a'zami bilan, a'zamiy darajada Risolati Ahmadiyani iqtizo etadi. Xuddi shuning kabi, asmo-i husnadan Alloh, Rahmon, Rahim, Vadud, Mun'im, Karim, Jamil, Rob kabi koʻp ismlarning har biri koinotda koʻringan bir jilva-i a'zam bilan, a'zamiy darajada va martaba-i qat'iyatda Risolati Ahmadiyani (S.A.V.) istilzom etadilar.

Masalan: Ismi Rahmonning jilvasi boʻlgan rahmati vase'a u Rahmatan lil olamin bilan tazohur etadi. Va Ismi Vadudning jilvasi boʻlgan tahabbubi Ilohiy va taarrufi Rabboniy u Habibi Rabbul Olamin bilan natija beradi, muqobala koʻradi. Va Ismi Jamilning bir jilvasi boʻlgan butun jamollar; ya'ni jamoli zot, jamoli asmo, jamoli san'at, jamoli masnu'ot ham u oyna-i Ahmadiyada koʻriladi, koʻrsatiladi. Va hashmati rububiyat va saltanati uluhiyatning jilvalari ham u dalloli saltanati rububiyat boʻlgan Zoti Ahmadiyaning risolati bilan bilinadi, koʻrinadi, tushuniladi, tasdiq etiladi. Va hokazo... Bu misollar kabi aksar asmo-i husnaning har biri Risolati Ahmadiyaga bittadan porloq burhondir.

Modomiki koinot mavjuddir va inkor qilinmaydi. Albatta koinotning ranglari, ziynatlari, yorugʻliklari, ziyolari, san'atlari, hayotlari, robitalari hukmida boʻlgan hikmat, inoyat, rahmat, jamol, nizom, mezon, ziynat kabi mashhud haqiqatlar hech bir jihatdan inkor qilinmaydi. Modomiki u sifatlarning, fe'llarning inkori mumkin emas ekan; albatta u sifatlarning mavsufi va u fe'llarning foili va u ziyolarning quyoshi boʻlgan Zoti Vojib-ul Vujud, Hakim, Karim, Rahim, Jamil, Hakem, Adl ham hech bir jihatdan inkor qilinmaydi va inkori mumkin emas. Va albatta u sifatlarning va u fe'llarning madori zuhurlari, balki madori kamollari, balki madori tahaqquqlari boʻlgan rahbari akbar, muallimi akmal va dalloli a'zam va tilsimi koinotning kashshofi va oyna-i Samadoniy va Habibi Rahmoniy boʻlgan Muhammad Alayhissalotu Vassalamning risolati hech bir jihatdan inkor qilinmaydi. Olami haqiqatning va haqiqati koinotning ziyolari kabi, u Zotning risolati ham koinotning eng porloq bir ziyosidir.

OLTINCHI HUJJATI IYMONIYA

Hech mumkinmidirki: Oʻlgan, qurigan ulkan Arzni ihyo etgan va u ihyo ichida har biri bashar hashri kabi ajib, uch yuz mingdan ziyod anvo'i maxluqotni hashr va nashr etib, qudratini koʻrsatgan va u hashr va nashr ichida nihoyat darajada chalkashlik va ixtilot ichida nihoyat darajada imtiyoz va tafriq bilan ihota-i ilmiyasini koʻrsatgan va butun samoviy farmonlari bilan basharning hashrini va'da berish bilan butun ibodining anzorini saodati abadiyaga oʻgirgan va butun mavjudotni boshni boshga, yelkani yelkaga, qoʻlni qoʻlga berdirib, amr va irodasi doirasida aylantirib bir-biriga yordamchi va musahhar qilish bilan azamati rububiyatini koʻrsatgan; va basharni shajara-i koinotning eng jamlagan va eng nozik va eng nozanin, eng nozdor, eng niyozdor bir mevasi qilib yaratib, oʻziga muxotob ittihoz etib hamma narsani unga musahhar qilish bilan insonga bu qadar ahamiyat berganini koʻrsatgan bir Qodiri Rahim, bir Alimi Hakim; qiyomatni keltirmasin? Hashrni qilmasin va qilolmasin? Basharni ihyo etmasin yoki etolmasin? Mahkama-i kubroni ocholmasin? Jannat va Jahannamni yaratolmasin? Xosho va kallo!.

Ha, shu olamning Mutasarrifi Zishoni har asr, har yil, har kun bu tor, muvaqqat roʻyi zaminda hashri akbarning va maydoni qiyomatning juda koʻp amsolini va namunalarini va ishorotini ijod qilyapti. Azjumla: Hashri bahoriyda koʻryapmizki; besh-olti kun mobaynida kichik va katta hayvonot va nabototdan uch yuz mingdan ziyod anvo'ni hashr etib nashr qilyapti. Butun daraxtlarning, oʻtlarning ildizlarini va bir qism hayvonlarni aynan ihyo etib i'oda etyapti. Boshqalarini ayniyat darajasida bir misliyat suratida ijod qilyapti. Holbuki moddatan farqlari juda oz boʻlgan danakchalar shu qadar aralashgan ekan, kamoli imtiyoz va tashhis bilan shu qadar tezlik va vus'at va suhulat ichida kamoli intizom va mezon bilan olti kun yoki olti hafta mobaynida ihyo etilyapti. Hech mumkinmiki: Bu ishlarni qilgan Zotga biron narsa ogʻir kela olsin; samovot va arzni olti kunda yarata olmasin, insonni bir hayqiriq bilan hashr etolmasin? Xosho!

Ajabo: Moʻ'jiznamo bir kotib boʻlsa; harflari yo buzilgan yoki mahv boʻlgan uch yuz ming kitobni birgina sahifada chalkashtirmasdan, gʻalatsiz, sahvsiz, nuqsonsiz, hammasini barobar, gʻoyat goʻzal bir suratda bir soatda yozsa; birisi senga desa: Shu kotib oʻzi ta'lif etgan sening suvga tushib ketgan kitobingni qaytadan, bir daqiqa mobaynida hofizasidan yozadi. Sen ayta olasanmiki: "Qilolmaydi va ishonmayman"‌

Va yoxud, bir sultoni moʻ'jizakor oʻz iqtidorini koʻrsatish uchun yoki ibrat va tanazzuh uchun bir ishorat bilan togʻlarni koʻtaradi, mamlakatlarni tabdil etadi, dengizni quruqlikka aylantirganini koʻrganing holda, soʻngra koʻrsangki; katta bir tosh soyga dumalab tushgan. U zotning oʻz ziyofatiga da'vat qilgan musofirlarining yoʻlini toʻsgan, oʻtolmayaptilar. Biri senga desa: U zot bir ishorat bilan u toshni, qanchalar katta boʻlsa boʻlsin, olib tashlaydi yoki parchalab sochib yuboradi. Musofirlarini yoʻlda qoldirmaydi. Sen desangki: Koʻtarmaydi yoki koʻtarolmaydi.

Va yoxud, bir zot bir kunda yangidan katta bir qoʻshinni tashkil qilgani holda biri desa: U zot bir karnay ovozi bilan afrodi istirohat uchun tarqalgan harbiy qismlarni toʻplaydi. Harbiy qismlar nizomi ostiga kiradilar. Sen desangki: Ishonmayman! Qanchalar telbalarcha harakat qilganingni anglaysan...

Mana shu uch tamsilni fahmlagan boʻlsang, boq: Naqqoshi Azaliy koʻzimizning oʻngida qishning oq sahifasini varaqlab, bahor va yoz yashil yaprogʻini ochib, roʻyi arzning sahifasida uch yuz mingdan ziyod anvo'ni, qudrat va qadar qalami bilan ahsani surat tarzida yozadi. Bir-biri ichida bir-biriga aralashmaydi. Barobar yozadi, bir-biriga mone boʻlmaydi. Tuzilish jihatidan, surat jihatidan bir-biridan boshqa, hech adashtirmaydi. Xato yozmaydi. Ha, eng katta bir daraxtning ruh dasturini bir nuqta kabi eng kichik bir urugʻda joylashtirib muhofaza qilgan Zoti Hakimi Hafiz; vafot qilganlarning ruhlarini qanday muhofaza qiladi, deyiladimi? Va Kura-i Arzni bir sopqon toshi kabi aylantirgan Zoti Qodir; oxiratga ketgan musofirlarining yoʻlidan qanday bu Arzni olib tashlaydi yoki yoʻq qilib yuboradi, deyiladimi? Ham hechdan, qaytadan butun zihayotning qoʻshinlarini butun jasadlarining harbiy qismlarida kamoli intizom bilan zarrotni Amri كُنْ فَيَكُونُ bilan qayd qilib joylashtirgan, qoʻshinlar ijod qilgan Zoti Zuljalol; harbiy qism-misol jasadning nizomi ostiga kirish bilan, bir-biri bilan tanishgan zarroti asosiya va ajzo-i asliyasini bir hayqiriq bilan qanday toʻplay oladi, deyiladimi?

Ham bu bahor hashriga oʻxshagan, dunyoning har davrida, har asrida, hatto kecha-kunduzning tabdilida, hatto osmondagi bulutlarning ijod va ifnosida hashrga namuna va misol va alomat boʻladigan qanchalar naqshlar qilganini koʻzing bilan koʻryapsan. Hatto agar xayolan ming yil avval oʻzingni faraz qilsang, keyin zamonning ikki qanoti boʻlgan moziy bilan mustaqbalni bir-biriga qarshilashtirsang; asrlar, kunlar adadicha misoli hashr va qiyomatning namunalarini koʻrasan. Keyin bu qadar namuna va misollarni mushohada etganing holda, hashri jismoniyni aqldan uzoq koʻrib istib'od etish bilan inkor qilsang; naqadar telbalik ekanini oʻzing ham anglaysan. Boq! Farmoni A'zam bahs qilganimiz haqiqatga doir nima deyapti:

Hashrga mone hech bir narsa yoʻqdir. Muqtaziy esa hamma narsadir. Ha, mahshari ajoyib boʻlgan shu ulkan Arzni oddiy bir hayvon kabi imota va ihyo etgan va bashar va hayvonga yoqimli bir beshik, goʻzal bir kema qilgan va Quyoshni ularga shu musofirxonada nur beruvchi va isituvchi bir chiroq qilgan, sayyorotni malaklariga tayyora qilgan bir zotning, bu daraja muhtasham va sarmadiy rububiyati va bu daraja muazzam va qamragan hokimiyati; albatta, faqat bunday oʻtkinchi, davomsiz, beqaror, ahamiyatsiz, mutagʻayyir, bebaqo, noqis, takammulsiz umuri dunyo ustida qurilmaydi va turmaydi. Demak, unga shoyista, doimiy, barqaror, bezavol, muhtasham bir diyori oxar bor. Boshqa boqiy bir mamlakati bordir. Bizni u uchun ishlattiradi. U yerga da'vat qiladi va u yerga naql qilishiga; zohirdan haqiqatga oʻtgan va qurbi huzuriga musharraf boʻlgan butun arvohi nayyira asxobi, butun qulubi munavvara aqtobi, butun uquli nuroniya arbobi shahodat qiladilar va bir mukofot va mujozot ihzor etganini muttafiqan xabar beradilar va mukarraran juda kuchli va'da va juda shiddatli tahdid etadilar, naql etadilar.

Xulf-ul va'd esa ham zillat, ham tazalluldir. Hech bir jihat bilan jaloli qudsiyatiga yaqinlasholmaydi. Xulf-ul va'id esa yo avfdan, yo ojizlikdan keladi. Holbuki kufr; jinoyati mutlaqadir,

{(Hoshiya) Ha, kufr mavjudotning qiymatini isqot va ma'nosizlik bilan ittihom etganidan; butun koinotga qarshi bir tahqir va mavjudot oynalarida jilva-i asmoni inkor boʻlganidan; butun asmo-i Ilohiyaga qarshi bir tazyif va mavjudotning vahdoniyatga boʻlgan shahodatlarini rad etganidan; butun maxluqotga qarshi bir takzib boʻlganidan; iste'dodi insoniyni shunday ifsod etadiki, saloh va xayrni qabulga layoqati qolmaydi. Ham bir zulmi azimdirki, umum maxluqotning va butun asmo-i Ilohiyaning huquqiga bir tajovuzdir. Mana shu huquqning muhofazasi va nafsi kofir xayrga qobiliyatsizligi, kufrning adami avfini iqtizo etadi.

shu ma'noni ifoda qiladi.}

avf mumkin emas. Qodiri Mutlaq esa ojizlikdan munazzah va muqaddasdir. Shohidlar, muxbirlar esa; maslaklarida, mashrablarida, mazhablarida muxtalif boʻlganlari holda, kamoli ittifoq bilan shu masalaning asosida muttahiddirlar. Kasrat jihati bilan tavotur darajasidadirlar. Holat jihati bilan ijmo' quvvatidadirlar. Mavqe jihatidan har biri navi basharning bir yulduzi, bir toifaning koʻzi, bir millatning azizidirlar. Ahamiyat jihatidan shu masalada ham ahli ixtisos, ham ahli isbotdirlar. Holbuki bir fanda yoki bir san'atda ikki ahli ixtisos minglab boshqalardan murajjahdirlar va ixborda ikki musbit minglab inkorchilarga tarjih etiladi. Masalan: Ramazon hilolining subutini ixbor etgan ikki odam minglab munkirlarning inkorlarini yoʻqqa chiqaradilar.

Dunyoda bundan yanada toʻgʻri bir xabar, yanada sogʻlom bir da'vo, yanada zohir bir haqiqat boʻlolmaydi. Demak, shubhasiz dunyo bir ekinzordir. Mahshar esa bir baydardir, xirmondir. Jannat, Jahannam esa bittadan mahzandir.

YETTINCHI HUJJATI IYMONIYA

Zamin yuzini yoz zamonida tomosha qilib koʻryapmizki: Ijodi ashyoda mushavvashiyatni iqtizo etgan va intizomsizlikka sabab boʻlgan nihoyatsiz saxovat va bir judi mutlaq gʻoyat darajada bir saranjomlik va intizom ichida koʻrinyapti. Mana, zamin yuzini tazyin etgan butun nabototni koʻr. Ham mezonsizlikni va qoʻpollikni iqtizo etgan ijodi ashyodagi mutlaq tezlik ham kamoli mavzuniyat ichida koʻrinyapti. Mana, zamin yuzini bezatgan butun mevalarga qara. Ham ahamiyatsizlikni, balki xunuklikni iqtizo etgan kasrati mutlaqa ham kamoli husni san'at ichida koʻrinyapti. Mana, yer yuzini porlatgan butun gullarga qara! Ham san'atsizlikni, oddiylikni iqtizo etgan ijodi ashyodagi suhulati mutlaqa ham nihoyatsiz darajada san'atkorlik va mahorat va ihtimomkorlik ichida koʻrinyapti. Mana, yer yuzidagi daraxt va nabotot jihozotining sandiqchalari va dasturlari va tarixcha-i hayotlarining qutichalari hukmida boʻlgan butun urugʻlarga, danaklarga diqqat bilan qara. Ham ixtilof va har xillikni iqtizo etgan uzoqlik va budi mutlaq ham ittifoqi mutlaq ichida koʻrinyapti. Mana, butun aqtori zaminda ekilgan har navi urugʻlarga qara. Ham aralashish va bulgʻanishni iqtizo etgan kamoli ixtilot, aksincha kamoli imtiyoz va tafriq ichida koʻrinyapti. Mana, butun yer ostiga aralash otilgan va modda e'tibori bilan bir-biriga oʻxshagan urugʻlarning unib chiqish vaqtida kamoli imtiyozlari va daraxtlarga kirgan muxtalif moddalarning yaproq, gul va mevalarga kamoli imtiyoz bilan tafriqlari va me'daga kirgan aralash gʻidolarning muxtalif a'zo va hujayrotga koʻra kamoli imtiyoz bilan ayrilishlariga boq, kamoli hikmat ichida kamoli qudratni koʻr. Ham ahamiyatsizlikni, qiymatsizlikni iqtizo etgan gʻoyat darajada mabzuliyat va nihoyat darajada arzonlik ham, yer yuzida masnu'ot jihatidan, san'at jihatidan nihoyat darajada qiymatli va qimmat bir holatda koʻrinyapti. Mana, u hadsiz ajoyibi san'at ichida yer yuzining Rahmoniy dasturxonida yolgʻiz qudratning shirinliklari boʻlgan tutlarning navlariga qara! Kamoli rahmatni kamoli san'at ichida koʻr. Mana, butun roʻyi zaminda gʻoyat qimmatlilik bilan barobar hadsiz arzonlik; va hadsiz arzonlik ichida hadsiz ixtilot va chalkashlik bilan barobar hadsiz imtiyoz va tafriq; va hadsiz imtiyoz va tafriq ichida gʻoyat uzoqlik bilan barobar nihoyat darajada muvofaqat va oʻxshashlik; va nihoyat darajada oʻxshashlik ichida gʻoyat darajada suhulat va osonlik bilan barobar gʻoyat darajada ihtimomkorona yaratilish; va gʻoyat darajada goʻzal yaratilish ichida mutlaq jadallik va tezlik bilan barobar gʻoyat darajada mavzun va mezonli va isrofsizlik; va gʻoyat darajada isrofsizlik ichida nihoyat daraja koʻplik va kasrat bilan barobar nihoyat darajada husni san'at; va nihoyat daraja husni san'at ichida nihoyat darajada saxovat bilan barobar intizomi mutlaq.. albatta kunduz ziyoni, nur quyoshni koʻrsatgani kabi, bir Qodiri Zuljalolning, bir Hakimi Zulkamolning, bir Rahimi Zuljamolning vujubi vujudiga va kamoli qudratiga va jamoli rububiyatiga va vahdoniyatiga va ahadiyatiga shahodat qiladilar.

ning sirrini koʻrsatadilar.

Endi ey bechora johil, gʻofil, muannid, muattil! Bu haqiqati uzmoni nima bilan tafsir qila olasan? Bu nihoyat darajada moʻ'jiza va horiqo holatni nima bilan izoh qila olasan! Bu hadsiz darajada ajib shu san'atlarni nimaga isnod eta olasan? Bu yer yuzi darajasida keng shu derazaga qaysi parda-i gʻaflatni tashlab berkita olasan? Sening tasodifing qayoqda, tabiat deganing va ishonganing shuursiz yoʻldoshing va zalolatda istinodgohing va oʻrtogʻing qayoqda? Bu ishlarga tasodifning aralasha olishi yuz daraja mahol emasmi? Va shu horiqo ishlarning mingdan birining tabiatga havolasi ming daraja mahol boʻlmaydimi?

Boʻlmasa jomid, ojiz tabiatning har bir narsaning ichida oʻsha narsadan yasalgan ashyo adadicha ma'naviy uskuna va matbaalari bormi?..

SAKKIZINCHI HUJJATI IYMONIYA

Bu Sakkizinchi Hujjati Iymoniya vujubi vujudga va vahdoniyatga dalolat qilgani kabi, ham daloili qat'iya bilan rububiyatning qamroviga va qudratining azamatiga dalolat qiladi. Ham hokimiyatining qamroviga va rahmatining qurshoviga ham dalolat va isbot qiladi. Ham koinotning butun ajzosiga hikmatining qamrovini va ilmining qurshovini isbot qiladi.

Bu Sakkizinchi Hujjati Iymoniyaning har bir muqaddimasining sakkiz natijasi bor. Sakkiz muqaddimalarning har birida sakkiz natijani dalillari bilan isbot qiladiki, bu jihatdan bu Sakkizinchi Hujjati Iymoniyada yuksak maziyatlar bordir.

Ya Ilohi va ya Robbi!

Men iymonning koʻzi bilan va Qur'onning ta'limi bilan va nuri bilan va Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning darsi bilan va Ismi Hakimning koʻrsatishi bilan koʻryapmanki: Samovotda hech bir davaron va harakat yoʻqdirki, bunday intizomi bilan sening mavjudiyatingga ishorat va dalolat qilmasin.

Va hech bir ajromi samoviya yoʻqdirki, sukuti bilan shovqinsiz vazifa bajarib tayanchsiz turishlari bilan sening rububiyatingga va vahdatingga shahodati va ishorati boʻlmasin.

Va hech bir yulduz yoʻqdirki, mavzun xilqati bilan, muntazam vaziyati bilan va nuroniy tabassumi bilan va butun yulduzlarga mumosalat va mushobahat sikkasi bilan sening hashmati uluhiyatingga va vahdoniyatingga ishorat va shahodatda boʻlmasin.

Va oʻn ikki sayyoradan hech bir sayyora yulduz yoʻqdirki, hikmatli harakati bilan va itoatli musahhariyati bilan va intizomli vazifasi bilan va ahamiyatli yoʻldoshlari bilan sening vujubi vujudingga shahodat va saltanati uluhiyatingga ishorat qilmasin!..

Ha, koʻklar sakanalari bilan, har biri bir oʻzi shahodat qilganlari kabi, hay'ati majmuasi bilan daraja-i badohatda, -ey zamin va koʻklarni yaratgan yaratuvchi!- sening vujubi vujudingga shunday zohir shahodat.. -va ey zarrotni muntazam tashkilu tarkibi bilan tadbirini qilgan va idora qilgan va bu sayyora yulduzlarni manzum yoʻldoshlari bilan aylantirgan, amriga itoat qildirgan!- sening vahdatingga va birligingga shunday quvvatli shahodat qiladilarki, koʻkning yuzida boʻlgan yulduzlar sanogʻicha nuroniy burhonlar va porloq dalillar u shahodatni tasdiq qiladilar. Ham bu sof, toza, goʻzal koʻklar favquloda ulkan va favquloda tez ajromi bilan muntazam bir qoʻshin va elektr chiroqlari bilan bezalgan bir saltanat floti vaziyatini koʻrsatish jihati bilan, sening rububiyatingning hashmatiga va hamma narsani ijod qilgan qudratingning azamatiga zohir dalolat.. va hadsiz samovotni qamragan hokimiyatingning va har bir zihayotni quchogʻiga olgan rahmatingning hadsiz kengliklariga quvvatli ishorat.. va butun maxluqoti samoviyaning butun ishlariga va holatlariga taalluq etgan va hovuchiga olgan, tanzim etgan ilmingning hamma narsani qamroviga va hikmatingning har ishni qurshoviga shubhasiz shahodat qiladilar. Va u shahodat va dalolat shu qadar zohirdirki, goʻyo yulduzlar shohid boʻlgan koʻklarning shahodat kalimalari va tajassum etgan nuroniy dalillaridirlar.

Ham samovot maydonida, dengizida, fazosidagi yulduzlar esa mute askarlar, muntazam safinalar, horiqo tayyoralar, ajoyib chiroqlar kabi vaziyati bilan, sening saltanati uluhiyatingning dabdabasini koʻrsatadilar. Va u qoʻshinning afrodidan bir yulduz boʻlgan quyoshimizning sayyoralarida va zaminimizdagi vazifalarining dalolat va ixtori bilan, quyoshning boshqa oʻrtoqlari boʻlgan yulduzlarning bir qismi oxirat olamlariga qaraydilar va vazifasiz emaslar. Balki boqiy boʻlgan olamlarning quyoshlaridirlar.

Ey Vojib-ul Vujud! Ey Vohidi Ahad!

Bu horiqo yulduzlar, bu ajib quyoshlar, oylar sening mulkingda, sening samovotingda, sening amring bilan va quvvating va qudrating bilan va sening idora va tadbiring bilan tasxir va tanzim va tavzif etilgandirlar. Butun u ajromi ulviya oʻzlarini yaratgan va aylantirgan va idora qilgan birgina Xoliqqa tasbeh aytadilar, takbir aytadilar, lisoni hol bilan "Subhanalloh, Allohu Akbar" deydilar.

Men ham ularning butun tasbehoti bilan seni taqdis etaman.

Ey shiddati zuhuridan yashiringan va ey azamati kibriyosidan ixtifo etgan Qodiri Zuljalol! Ey Qodiri Mutlaq!

Qur'oni Hakimingning darsi bilan va Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning ta'limi bilan angladim: Qandayki koʻklar, yulduzlar, sening mavjudiyatingga va vahdatingga shahodat qiladilar. Shuning kabi; osmon bulutlari bilan va chaqmoqlari va momqaldiroqlari va shamollari bilan va yomgʻirlari bilan sening vujubi vujudingga va vahdatingga shahodat qiladilar.

Ha, jomid, shuursiz bulut obi hayot boʻlgan yomgʻirni muhtoj boʻlgan zihayotlarning imdodiga yuborishi faqat sening rahmating va hikmating bilandir. Aralash tasodif aralasholmaydi.

Ham elektrning eng quvvatlisi boʻlgan va favoidi tanviriyasiga ishorat qilib undan istifodaga tashviq qilgan chaqmoq esa, sening fazodagi qudratingni goʻzal ravishda tanvir etadi.

Ham yomgʻirning kelishini xushxabar bergan va ulkan fazoni gapirtirgan va tasbehotining shovqini bilan koʻklarni larzaga solgan momoqaldiroqlar ham, lisoni qol bilan gapirib seni taqdis etib, Rububiyatingga shahodat qiladi.

Ham zihayotlarning yashashi uchun eng luzumli rizqni va istifoda jihatidan eng osoni va nafaslarni berish va nufuslarni rohatlantirish kabi koʻp vazifalar bilan tavzif etilgan shamollar ham osmonni goʻyo bir hikmatga binoan "lavhi mahv va isbot" va "yozadigan, ifoda qiladigan, keyin buzadigan taxta" suratiga oʻgirish bilan, sening faoliyati qudratingga ishorat va sening vujudingga shahodat qilgani kabi, sening marhamating bilan bulutlardan sogʻib zihayotlarga yuborilgan rahmat ham mavzun, muntazam qatralari kalimalari bilan sening vus'ati rahmatingga va keng shafqatingga shahodat qiladi.

Ey Mutasarrifi Fa'ol va ey Fayyozi Muta'ol!

Sening vujubi vujudingga shahodat qilgan bulut, chaqmoq, momaqaldiroq, shamol, yomgʻir alohida-alohida shahodat qilganlari kabi, hay'ati majmuasi bilan holat jihatidan bir-biridan uzoq, mohiyat jihatidan bir-biriga muxolif boʻlish bilan barobar, birlik, barobarlik, bir-birining ichiga kirish va bir-birining vazifasiga yordam berish haysiyati bilan, sening vahdatingga va birligingga gʻoyat quvvatli ishorat qiladilar.

Ham ulkan fazoni bir mahshari ajoyib qilgan va ba'zi kunlarda bir necha marta toʻldirib boʻshatgan rububiyatingning hashmatiga va u keng osmonni yozadigan almashtiradigan bir lavha kabi va siqadigan va u bilan zamin bogʻini suvlaydigan bir sunger kabi tasarruf qilgan qudratingning azamatiga va har bir narsani qurshaganiga shahodat qilganlari kabi; umum zaminga va butun maxluqotga osmon pardasi ostida qaragan va idora qilgan rahmatingning va hokimiyatingning hadsiz kengliklariga va hamma narsaga yetishishlariga dalolat qiladilar.

Ham fazodagi havo shu qadar hakimona vazifalarda istihdom va bulut va yomgʻir shu qadar olimona foydalarda iste'mol qilinadiki, hamma narsani qamragan bir ilm va hamma narsani qurshab olgan bir hikmat boʻlmasa, u iste'mol, u istihdom boʻlolmaydi.

Ey Fa'olun Lima Yurid!

Osmondagi faoliyating bilan har vaqt bir namuna-i hashr va qiyomat koʻrsatish, bir soatda yozni qishga va qishni yozga aylantirish, bir olamni keltirish, bir olamni gʻaybga yuborish kabi shuunotda boʻlgan qudrating dunyoni oxiratga aylantiradi va oxiratda shuunoti sarmadiyani koʻrsatadigan ishoratini beradi.

Ey Qodiri Zuljalol!

Osmondagi havo, bulut va yomgʻir, chaqmoq va momaqaldiroq sening mulkingda, sening amring va havling bilan, sening quvvat va qudrating bilan musahhar va vazifadordirlar. Mohiyat jihatidan bir-biridan uzoq boʻlgan bu fazo maxluqoti gʻoyat jadal va oniy amrlarga va tez va shoshilinch buyruqlarga itoat ettirgan amir va hokimlarini taqdis etib, rahmatini madhu sano etadilar.

Ey Arz va Samovotning Xoliqi Zuljaloli!

Sening Qur'oni Hakimingning ta'limi bilan va Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning darsi bilan iymon keltirdim va bildimki: Qandayki samovot yulduzlari bilan va osmon mushtamiloti bilan sening vujubi vujudingga va sening birligingga va vahdatingga shahodat qiladilar. Shuning kabi: Arz butun maxluqoti bilan va ahvoli bilan sening mavjudiyatingga va vahdatingga mavjudoti adadicha shahodatlar va ishoratlar qiladilar.

Ha, zaminda hech bir tahavvul va daraxt va hayvonlarida har yili kiyimini almashtirish kabi hech bir tabaddul -juz'iy boʻlsin, kulliy boʻlsin- yoʻqdirki; intizomi bilan, sening vujudingga va vahdatingga ishorat qilmasin. Ham hech bir hayvon yoʻqdirki, za'fiyat va ehtiyojining darajasiga koʻra berilgan rahimona rizqi bilan va yashashiga luzumi boʻlgan jihozotning hakimona berilishi bilan sening borligingga va birligingga shahodati boʻlmasin.

Ham har bahorda koʻz oʻngimizda ijod qilingan nabotot va hayvonotdan hech bir donasi yoʻqdirki, san'ati ajibasi bilan va latif ziynati bilan va tom tamayyuzi bilan va intizomi bilan va mavzuniyati bilan seni bildirmasin.

Va zamin yuzini toʻldirgan va nabotot va hayvonot deyilgan qudratingning horiqolari va moʻ'jizalari mahdud va moddalari bir va mutashabih boʻlgan tuxum va tuxumchalardan va qatralardan va don va donchalardan va urugʻlardan xatosiz, mukammal, bezalgan, alomati fariqali boʻlib yaratilishlari Sone'-i Hakimlarining vujudiga va vahdatiga va hikmatiga va hadsiz qudratiga shunday bir shahodatdirki, ziyoning quyoshga shahodatidan yanada quvvatli va porloqdir.

Ham havo, suv, nur, otash, tuproq kabi hech bir unsur yoʻqdirki, shuursizliklari bilan barobar, shuurkorona, mukammal vazifalarni qilishi bilan, oddiy va istilo qiluvchi, intizomsiz, har yerga tarqalish bilan barobar, gʻoyat muntazam va mutanavvi' mevalarni va hosillarni xazina-i gʻaybdan keltirishi bilan sening birligingga va borligingga shahodati boʻlmasin.

Ey Fotiri Qodir! Ey Fattohi Allam! Ey Faoli Xalloq!

Qandayki arz butun sakanasi bilan Xoliqining Vojib-ul Vujud ekaniga shahodat qiladi. Shuning kabi: Sening -ey Vohidi Ahad, ey Hannoni Mannon, ey Vahhobi Razzoq!- vahdatingga va ahadiyatingga yuzidagi sikkasi bilan va sakanasining yuzlaridagi sikkalari bilan va birlik va barobarlik va bir-biri ichiga kirish va bir-biriga yordam berish va ularga qaragan rububiyat ismlarining va fe'llarining bir boʻlish jihatidan, badohat darajasida sening vahdatingga va ahadiyatingga shahodat, balki mavjudot adadicha shahodatlar qiladi.

Ham qandayki zamin bir lashkargoh, bir mashhar, bir ta'limgoh vaziyati bilan.. va nabotot va hayvonot jamoatlarida boʻlgan toʻrt yuz ming muxtalif millatlarning boshqa-boshqa jihozotlari muntazaman berilishi bilan, sening rububiyatingning hashmatiga va qudratingning hamma narsaga yetishishiga dalolat qiladi. Shuning kabi: Hadsiz butun zihayotning boshqa-boshqa rizqlari oʻz vaqtida quruq va oddiy bir tuproqdan rahimona, karimona berilishi va u hadsiz afrodning kamoli musahhariyat bilan avomiri Rabboniyaga itoatlari rahmatingning hamma narsani qurshaganini va hokimiyatingning hamma narsani qamrashini koʻrsatadi.

Ham zaminda oʻzgarayotgan maxluqot karvonlarining yoʻllanishlari va idoralari, mavt va hayot munavabalari va hayvon va nabototning idora va tadbirlari ham hamma narsaga taalluq etgan bir ilm bilan va hamma narsada hukm qilgan nihoyatsiz bir hikmat bilan boʻla olishi, sening ihota-i ilmingga va hikmatingga dalolat qiladi.

Ham zaminda qisqa bir zamonda hadsiz vazifalar bajargan va hadsiz bir zamon yashaydigan kabi iste'dod va ma'naviy jihozot bilan tajhiz etilgan va zamin mavjudotiga tasarruf qilgan inson uchun bu ta'limgohi dunyoda va bu muvaqqat lashkargohi zaminda va bu muvaqqat mashharda bu qadar ahamiyat, bu hadsiz masraf, bu nihoyatsiz tajalliyoti rububiyat, bu hadsiz xitoboti Subhoniya va bu gʻoyatsiz ehsonoti Ilohiya, albatta va har holda bu qisqacha va huzunli umrga va bu chalkash gʻamgin hayotga, bu baloli va foniy dunyoga sigʻmaydi. Balki faqat boshqa va abadiy bir umr va boqiy bir dori saodat uchun, olami baqoda boʻlgan ehsonoti uxroviyaga ishorat, balki shahodat qiladi.

Ey Xoliqi Kulli Shay!

Zaminning butun maxluqoti sening mulkingda, sening arzingda, sening havl va quvvating bilan va sening qudrating va irodang bilan va ilming va hikmating bilan idora qilinyaptilar va musahhardirlar. Va zamin yuzida faoliyati mushohada etilgan bir rububiyat shunday qamrov va qurshovini koʻrsatadi va uning idorasi va tadbiri va tarbiyasi shunday mukammal va shunday hassosdir va har tarafdagi ijrooti shunday birlik va barobarlik va oʻxshashlik ichidadirki, tajazzi qabul qilmagan bir kull va inqisomi imkonsiz boʻlgan bir kulliy hukmida bir tasarruf, bir rububiyat boʻlganini bildiradi.

Ham zamin butun sakanasi bilan barobar, lisoni qoldan yanada zohir hadsiz lisonlar bilan Xoliqini taqdis va tasbeh va nihoyatsiz ne'matlarining lisoni hollari bilan Razzoqi Zuljalolining hamd va madhu sanosini qilishyapti.

Ey shiddati zuhuridan yashiringan va ey azamati kibriyosidan istitor etgan Zoti Aqdas!

Zaminning butun taqdisot va tasbehoti bilan seni qusurdan, ajzdan, sherikdan taqdis va butun tahmidot va sanolari bilan senga hamd va shukr qilaman.

Ey Robbul Barri Val Bahr!

Qur'onning darsi bilan va Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning ta'limi bilan angladimki: Qandayki koʻklar va fazo va zamin sening birligingga va borligingga shahodat qiladilar. Shuning kabi: Dengizlar, daryolar va chashmalar va irmoqlar, sening vujubi vujudingga va vahdatingga badohat darajasida shahodat qiladilar.

Ha, bu dunyomizning manba-i ajoyib bugʻ qozonlari hukmida boʻlgan dengizlarda hech bir mavjud, hatto hech bir qatra suv yoʻqdirku; vujudi bilan, intizomi bilan, manfaati bilan va vaziyati bilan Xoliqini bildirmasin.

Va oddiy bir qumda va oddiy bir suvda rizqlari mukammal bir suratda berilgan gʻarib maxluqlardan va xilqatlari gʻoyat muntazam hayvonoti bahriyadan, xususan bir donasi bir million tuxumchalari bilan dengizlarni jonlantirgan baliqlardan hech birisi yoʻqdirki, xilqati bilan va vazifasi bilan va idora va ioshasi bilan va tadbir va tarbiyasi bilan yaratganiga ishorat va Razzoqiga shahodat qilmasin.

Ham dengizda qiymatli, xosiyatli, ziynatli javohirlardan hech birisi yoʻqdirki, goʻzal xilqati bilan va jozibador fitrati bilan va manfaatli xosiyati bilan seni tanimasin, bildirmasin.

Ha, ular alohida-alohida shahodat qilganlari kabi; hay'ati majmuasi bilan, barobarlik va bir-biri ichida aralashish va sikka-i xilqatda birlik va ijod jihatidan gʻoyat oson va afrod jihatidan gʻoyat koʻplik nuqtalaridan, sening vahdatingga shahodat qilganlari kabi; arzni, tuprogʻi bilan barobar bu kura-i arzni qamragan keng dengizlarini muallaqda tutib turish va toʻkmasdan va tarqatib yubormasdan quyoshning atrofida kezdirish va tuproqni istilo ettirmaslik va oddiy qumidan va suvidan mutanavvi' va muntazam hayvonotini va javohirlarini yaratish va arzoq va boshqa umurlarini kulliy va toʻliq bir suratda idora qilish va tadbirlarini qilish va yuzida boʻlishi lozim boʻlgan hadsiz janozalaridan hech biri boʻlmaslik nuqtalaridan, sening borligingga va Vojib-ul Vujud boʻlganigga mavjudoti adadicha ishoratlar qilib shahodat qiladi.

Va sening saltanati rububiyatingning hashmatiga va hamma narsani oʻz ichiga olgan qudratingning azamatiga juda zohir dalolat qilganlari kabi, koʻklarning ustidagi gʻoyat buyuk va muntazam yulduzladan to dengizlarning tubida boʻlgan gʻoyat kichkina va intizom bilan iosha etilgan baliqlarga qadar hamma narsaga yetishgan va hukm qilgan rahmatingning va hokimiyatingning hadsiz kengliklariga dalolat.. va intizomoti bilan va foydalari bilan va hikmatlari bilan va mezon va mavzuniyatlari bilan sening hamma narsani oʻz ichiga olgan ilmingga va hamma narsani qurshagan hikmatingga ishorat qiladilar.

Va sening bu musofirxona-i dunyoda yoʻlovchilar uchun bunday rahmat hovuzlarining boʻlishi va insonning sayru-sayohatiga va kemasiga va istifodasiga musahhar boʻlishi ishorat qiladiki; yoʻlda qurilgan bir karvonsaroyda bir kechalik musofirlariga bu qadar dengiz hadyalari bilan ikrom etgan zot, albatta maqarri saltanati abadiyasida shunday abadiy rahmat dengizlari hozirlaganki, bular ularning foniy va kichik namunalaridirlar.

Mana, dengizlarning bunday gʻoyat horiqo bir tarzda arzning atrofida vaziyati ajibasi bilan boʻlishi va dengizlarning maxluqoti ham, gʻoyat muntazam idora va tarbiya qilinishi bilbedaho koʻrsatadiki; yolgʻiz sening quvvating va qudrating bilan va sening iroda va tadbiring bilan, sening mulkingda, sening amringga musahhardirlar. Va lisoni hollari bilan Xoliqini taqdis etib "Allohu Akbar" deydilar.

Ey togʻlarni zamin safinasiga xazinali tirgaklar qilgan Qodiri Zuljalol!

Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning ta'limi bilan va Qur'oni Hakimingning darsi bilan angladimki, qandayki dengizlar ajoyiblari bilan seni taniydilar va tanittiradilar. Shuning kabi: Togʻlar ham, zilzila ta'sirotidan zaminning sukunatiga va ichidagi dohiliy inqilobot boʻronlaridan sukutiga va dengizlarning istilosidan qutulishiga va havoning gʻazoti muzirradan tasfiyasiga va suvning muhofaza va iddixorlariga va zihayotlarga lozim boʻlgan ma'danlarning xazinadorligiga qilgan xizmatlari bilan va hikmatlari bilan seni taniydilar va tanittiradilar.

Ha, togʻlardagi toshlarning anvo'idan va muxtalif xastaliklarga dori boʻlgan moddalarning aqsomidan va zihayotga, xususan insonlarga juda lozim va juda mutanavvi' boʻlgan ma'daniyotning ajnosidan va togʻlarni, sahrolarni gullari bilan bezatgan va mevalari bilan jonlantirgan nabototning asnofidan hech biri yoʻqdirki; tasodifga havolasi mumkin boʻlmagan hikmatlari bilan, intizomi bilan, husni xilqati bilan, foydalari bilan.. xususan ma'daniyotning tuz, limon kislotasi, sulfat tuzi va achchiq tosh kabi koʻrinishdan bir-biriga oʻxshashlik bilan barobar ta'mlarining shiddati muxolafati bilan.. va ayniqsa nabototning oddiy bir tuproqdan turli-tuman anvo'lari bilan, boshqa-boshqa gul va mevalari bilan nihoyatsiz Qodir, nihoyatsiz Hakim, nihoyatsiz Rahim va Karim bir Sone'ning vujubi vujudiga badohat bilan shahodat qilganlari kabi; hay'ati majmuasidagi vahdati idora va vahdati tadbir va mansha' va maskan va xilqat va san'at jihatidan barobarlik va birlik va arzonlik va osonlik va koʻplik va qilinishda tezlik nuqtalaridan, Sone'ning vahdatiga va ahadiyatiga shahodat qiladilar.

Ham qandayki togʻlarning yuzidagi va qornidagi masnu'lar zaminning har tarafida, har bir nav ayni zamonda, ayni tarzda, xatosiz, gʻoyat mukammal va tez qilinishlari va bir ish bir ishga mone boʻlmasdan, boshqa navlar bilan barobar aralash ekan, aralashtirmasdan ijodlari; sening rububiyatingning hashmatiga va hech bir narsa unga ogʻir kelmagan qudratingning azamatiga dalolat qiladi.

Shuning kabi: Zaminning yuzidagi butun zihayot maxluqlarning hadsiz hojatlarini, hatto mutanavvi' xastaliklarini, hatto muxtalif zavqlarini va boshqa-boshqa ishtahalarini qoniqtiradigan bir suratda, togʻlarning yuzlarini va ichlarini muntazam ashjar va nabotot va ma'daniyot bilan toʻldirish va muhtojlarga tasxir etish jihati bilan, sening rahmatingning hadsiz kengligiga va hokimiyatingning nihoyatsiz vus'atiga dalolat.. va tuproq tabaqoti ichida, yashirin va qorongʻi va aralash boʻlgani holda; bilib turib, koʻrib turib, adashmasdan, intizom bilan, hojatlarga koʻra ihzor etilishlari bilan, sening hamma narsaga taalluq etgan ilmingning qamroviga va har bir narsani tanzim etgan hikmatingning butun ashyoni qurshoviga va dorilarning ihzoroti va ma'daniy moddalarning iddixoroti bilan rububiyatingning rahimona va karimona boʻlgan tadobirining mahosiniga va inoyatingning ehtiyotli latoifiga juda zohir bir suratda ishorat va dalolat qiladilar.

Ham bu dunyo karvonsaroyida musofir yoʻlovchilar uchun ulkan togʻlarni lavozimotlariga va istiqboldagi ehtiyojlariga muntazam ehtiyot deposi va jihozot ombori va hayotga luzumi boʻlgan koʻp dafinalarning mukammal mahzani boʻlish jihatidan ishorat, balki dalolat, balki shahodat qiladiki; bu qadar karim va musofirparvar va bu qadar hakim va shafqatparvar va bu qadar qodir va rububiyatparvar bir Sone'ning, albatta va har holda, juda sevgan u musofirlari uchun, abadiy bir olamda, abadiy ehsonotining abadiy xazinalari bordir. Bu yerdagi togʻlarga badal u yerda yulduzlar u vazifani bajaradilar.

Ey Qodiri Kulli Shay!

Togʻlar va ichidagi maxluqlar sening mulkingda va sening quvvat va qudrating bilan va ilm va hikmating bilan musahhar va mudaxxardirlar. Ularni bu tarzda tavzif va tasxir etgan Xoliqini taqdis va tasbeh etadilar.

Ey Xoliqi Rahmon va ey Robbi Rahim!

Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning ta'limi bilan va Qur'oni Hakimingning darsi bilan angladim: Qandayki samo va fazo va arz va dengiz va togʻ mushtamilot va maxluqlari bilan barobar seni taniydilar va tanittiradilar. Shuning kabi: Zamindagi butun daraxt va nabotot yaproqlari va gullari va mevalari bilan seni badohat darajasida tanittiradilar va taniydilar.

Va umum ashjarning va nabototning jazbadorona harakati zikriyada boʻlgan yaproqlaridan va ziynatlari bilan Sone'ining ismlarini tavsif va ta'rif etgan gullaridan va latofat va jilva-i marhamatidan tabassum etgan mevalaridan har birisi, tasodifga havolasi hech bir jihati imkoni boʻlmagan horiqo san'at ichidagi nizom va nizom ichidagi mezon va mezon ichidagi ziynat va ziynat ichidagi naqshlar va naqshlar ichidagi goʻzal va boshqa-boshqa hidlar va hidlar ichidagi mevalarning muxtalif ta'mlari bilan nihoyatsiz Rahim va Karim bir Sone'ning vujubi vujudiga badohat darajasida shahodat qilganlari kabi, hay'ati majmuasi bilan, butun zamin yuzida birlik va barobarlik, bir-biriga oʻxshashlik va sikka-i xilqatda mushobahat va tadbir va idorada munosabat va ularga taalluq etgan ijod fe'llari va Rabboniy ismlarda muvofaqat va u yuz ming anvo'ning hadsiz afrodlarini bir-biri ichida adashmasdan birdan idoralari kabi nuqtalar u Vojib-ul Vujud Sone'ning bilbedaho vahdatiga va ahadiyatiga ham shahodat qiladilar.

Ham qandayki ular sening vujubi vujudingga va vahdatingga shahodat qiladilar. Shuning kabi; roʻyi zaminda toʻrt yuz ming millatlardan hosil boʻlgan zihayot qoʻshinidagi hadsiz afrodning yuz minglab tarzda iosha va idoralari; adashmasdan, chalkashtirmasdan mukammal bajarilishi bilan, sening rububiyatingning vahdoniyatdagi hashmatiga va bir bahorni bir gul qadar oson ijod qilgan qudratingning azamatiga va hamma narsaga taalluqiga dalolat qilganlari kabi, ulkan zaminning har tarafida, hadsiz hayvonotiga va insonlarga, hadsiz taomlarning turli-tuman aqsomini ihzor etgan rahmatingning hadsiz kengligiga.. va u hadsiz ishlar va in'omlar va idoralar va ioshalar va ijrootlar kamoli intizom bilan jarayonlari va hamma narsa, hatto zarralar u amrlarga va ijrootga itoat va musahhariyatlari bilan, hokimiyatingning hadsiz vus'atiga qat'iy dalolat qilish bilan barobar u daraxtlarning va nabotlarning va har bir yaproq va gul va meva va ildiz va shox va butoq kabi har birining har bir narsasini, har bir ishini bilib turib, koʻrib turib, foydalarga, manfaatlarga, hikmatlarga koʻra qilinish bilan, sening ilmingning hamma narsani qamraganiga va hikmatingning hamma narsani qurshaganiga juda zohir bir suratda dalolat va hadsiz barmoqlari bilan ishorat qiladilar. Va sening gʻoyat kamoldagi jamoli san'atingga va nihoyat jamoldagi kamoli ne'matingga hadsiz tillari bilan sano va madh etadilar.

Ham bu muvaqqat karvonsaroyda va foniy musofirxonada va qisqa bir zamonda va oz bir umrda, ashjar va nabototning qoʻllari bilan, bu qadar qiymatli ehsonlar va ne'matlar va bu qadar favquloda masraflar va ikromlar ishorat, balki shahodat qiladiki:

Musofirlariga bu yerda bunday marhamatlar qilgan qudratli, karamkor Zoti Rahim, butun qilgan masrafi va ehsoni, oʻzini sevdirish va tanittirish natijasining aksi bilan, ya'ni butun maxluqot tarafidan "Bizga tottirdi, faqat yedirmasdan bizni i'dom etdi" demaslik va dedirmaslik va saltanati uluhiyatini isqot etmaslik va nihoyatsiz rahmatini inkor qilmaslik va qildirmaslik va butun mushtoq doʻstlarini mahrumiyat jihatidan dushmanlarga oʻgirmaslik nuqtalaridan, albatta va har holda abadiy bir olamda, abadiy bir mamlakatda, abadiy qoldiradigan abdlariga, abadiy rahmat xazinalaridan, abadiy Jannatlarida, abadiy va Jannatga loyiq bir suratda mevador ashjar va gulli nabotlar ihzor etgandir. Bu yerdagilar esa, mushtariylarga koʻrsatish uchun namunalardir.

Ham daraxtlar va nabotlar, umuman yaproq va gul va mevalarining kalimalari bilan seni taqdis va tasbeh va tahmid etganlari kabi, u kalimalardan har biri ham alohida seni taqdis etadi. Xususan mevalarning badi' bir suratda, etlari juda muxtalif, san'atlari juda ajib, urugʻlari juda horiqo tarzda qilinib u ovqat patnislarini daraxtlarning qoʻllariga berib va nabotlarning boshlariga qoʻyib zihayot musofirlariga yuborish jihatidan, lisoni hol boʻlgan tasbehotlari zuhur jihatidan lisoni qol darajasiga chiqadi. Butun ular sening mulkingda, sening quvvat va qudrating bilan, sening iroda va ehsonoting bilan, sening rahmat va hikmating bilan musahhardirlar va sening har bir amringga mutedirlar.

Ey shiddati zuhuridan yashiringan va ey kibriyo-i azamatidan tasattur etgan Sone'-i Hakim va Xoliqi Rahim!

Butun ashjar va nabototning, butun yaproq va gul va mevalarning tillari bilan va adadi bilan seni qusurdan, ajzdan, sherikdan taqdis etib hamdu sano etaman.

Ey Fotiri Qodir! Ey Mudabbiri Hakim! Ey Murabbi-i Rahim!

Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning ta'limi bilan va Qur'oni Hakimning darsi bilan angladim va iymon keltirdimki; qandayki nabotot va ashjar seni taniydilar, sening sifoti qudsiyangni va asmo-i husnangni bildiradilar. Shuning kabi: Zihayotlardan ruhli qismi boʻlgan inson va hayvonotdan hech biri yoʻqdirki; jismida gʻoyat muntazam soatlar kabi ishlagan va ishlattirilgan dohiliy va xorijiy a'zolari bilan va badanida gʻoyat nozik bir nizom va gʻoyat hassos bir mezon va gʻoyat muhim foydalar bilan joylashtirilgan jihozlar va tuygʻulari bilan va jasadida gʻoyat san'atli bir yasalish va gʻoyat hikmatli bir tafrish va gʻoyat diqqatli bir muvozana ichida qoʻyilgan jihozoti badaniyasi bilan sening vujubi vujudingga va sifatlaringning tahaqquqiga shahodat qilmasin.

Chunki bu qadar basirona nozik san'at va shuurkorona latif hikmat va mudabbirona batamom muvozanaga, albatta koʻr quvvat va shuursiz tabiat va bebosh tasodif aralasholmaslar va ularning ishi boʻlolmas va mumkin emas. Va oʻzidan oʻzi shakllanib qolishi esa, yuz daraja mahol ichida maholdir. Chunki u holda har bir zarrasi har bir narsasini va jasadining shakllanishini, balki dunyoda aloqador boʻlgan hamma narsasini biladigan, koʻradigan, yarata oladigan goʻyo iloh kabi keng bir ilm va qudrati boʻladi. Soʻng tashkili jasad unga havola qilinadi va oʻzidan oʻzi boʻladi deb boʻladi.

Va hay'ati majmuasidagi vahdati tadbir va vahdati idora va vahdati nav'iya va vahdati jinsiya va umumning yuzlarida koʻz, quloq, ogʻiz kabi nuqtalarda ittifoq jihatidan mushohada etilgan sikka-i fitratda birlik va har bir navning afrodi siymolarida koʻrilgan sikka-i hikmatda ittihod va ioshada va ijodda barobarlik va bir-birining ichida boʻlish kabi holatlaridan hech biri yoʻqdirki, sening vahdatingga qat'iy shahodatda boʻlmasin! Va har bir fardida, koinotga qaragan butun ismlarning jilvalari boʻlish bilan, vohidiyat ichida sening ahadiyatingga ishorati boʻlmasin.

Ham qandayki inson bilan barobar hayvonotning butun zamin yuzida yoyilgan yuz ming anvo'i, muntazam bir qoʻshin kabi tajhiz va ta'limot va itoat va musahhariyat bilan va eng kichikdan to eng kattaga qadar, rububiyatning amrlari intizom bilan jarayonlari bilan u rububiyatning daraja-i hashmatiga va gʻoyat koʻplik bilan barobar gʻoyat qiymatli va gʻoyat mukammal boʻlish bilan birga gʻoyat tez yasalishlari va gʻoyat san'atli boʻlish bilan barobar gʻoyat oson yasalishlari bilan qudratingning daraja-i azamatiga dalolat qilganlari kabi; sharqdan gʻarbga, shimoldan janubga qadar yoyilgan mikrobdan to karkidonga qadar, eng kichkina chivindan to eng katta qushga qadar ularning butun rizqlarini yetishtirgan rahmatingning hadsiz vus'atiga va har biri amrbar askar kabi vazifa-i fitriyasini qilishi va zamin yuzi har bahorda, kuz mavsumida tarhis etilganlar oʻrnida qaytadan taxti silohga olingan bir lashkarga lashkargoh boʻlish jihati bilan, hokimiyatingning nihoyatsiz kengligiga qat'iy dalolat qiladilar.

Ham qandayki hayvonotdan har birisi koinotning bir kichik nusxasi va bir misoli musagʻgʻari hukmida gʻoyat chuqur bir ilm va gʻoyat daqiq bir hikmat bilan, aralash ajzolarni aralashtirmasdan va butun hayvonlarning boshqa-boshqa suratlarini adashmasdan, xatosiz, sahvsiz, nuqsonsiz yaratilishlari bilan ilmingning hamma narsani qamraganiga va hikmatingning hamma narsani qurshaganiga adadlaricha ishoratlar qiladilar.

Shuning kabi: Har biri bittadan moʻ'jiza-i san'at va bittadan horiqo-i hikmat boʻlishi qadar san'atli va goʻzal yaratilishi bilan, juda ham sevganing va tashhirini istaganing san'ati Rabboniyaning kamoli husniga va gʻoyat darajada goʻzalligiga ishorat va har biri, xususan bolalar gʻoyat nozdor, nozanin bir suratda oziqlanishlari bilan va havaslarining va orzularining qondirilishi jihati bilan, sening inoyatingning gʻoyat shirin jamoliga hadsiz ishoratlar qiladilar.

Ey Rahmonirrahim! Ey Sodiq-ul Va'd-il Amin! Ey Maliki Yavmiddin!

Sening Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamingning ta'limi bilan va Qur'oni Hakimingning irshodi bilan angladimki: Modomiki koinotning eng muntahob natijasi hayotdir.. va hayotning eng muntahob xulosasi ruhdir.. va ziruhning eng muntahob qismi zishuurdir.. va zishuurning eng mukammali insondir.. va butun koinot esa, hayotga musahhardir va u uchun ishlayapti.. va zihayotlar ziruhlarga musahhardir, ular uchun dunyoga yuborilyaptilar.. va ziruhlar insonlarga musahhardir, ularga yordam qilyaptilar.. va insonlar fitratan Xoliqini juda jiddiy sevadilar va Xoliqlari ularni ham sevadi, ham oʻzini ularga har vasila bilan sevdiradi.. va insonning iste'dodi va jihozoti ma'naviyasi boshqa bir boqiy olamga va abadiy bir hayotga qaraydi.. va insonning qalbi va shuuri butun quvvati bilan baqo istaydi.. va lisoni hadsiz duolari bilan baqo uchun Xoliqiga yolvoradi.

Albatta va har holda, u juda ham sevgan va sevilgan va mahbub va muhib boʻlgan insonlarni tirilmaydigan qilib oʻldirish bilan, abadiy bir muhabbat uchun yaratilgan ekan, abadiy bir adovat bilan ranjida etmaydi va mumkin emas. Balki boshqa bir abadiy olamda mas'udona yashashi hikmati bilan, bu dunyoda harakat qilish va uni qozonish uchun yuborilgandir. Va insonda tajalliy etgan ismlarning, bu foniy va qisqa hayotdagi jilvalari bilan olami baqoda ularning oynasi boʻlgan insonlarning abadiy jilvalariga mazhar boʻlishlariga ishorat qiladilar.

Ha, abadiyning sodiq doʻsti abadiy boʻladi. Va Boqiyning oyna-i zishuuri boqiy boʻlishi lozim boʻladi.

Hayvonlarning ruhlari boqiy qolishini va Hudhudi Sulaymoniy (A.S.) va Namli va Naqa-i Solih (A.S.) va Kalbi Asxobi Kahf kabi ba'zi afrodi maxsusa ham ruhi, ham jasadi bilan boqiy olamga ketishi va har bir navning ora-sira iste'mol uchun bitta jasadi boʻlishi rivoyoti sahihadan tushunilish bilan barobar; hikmat va haqiqat, ham rahmat va rububiyat shunday iqtizo etadilar.

Ey Qodiri Qayyum!

Butun zihayot, ziruh, zishuur sening mulkingda, yolgʻiz sening quvvat va qudrating bilan va faqat sening iroda va tadbiring bilan va rahmat va hikmating bilan rububiyatingning amrlariga tasxir va fitriy vazifalar bilan tavzif etilganlar. Va bir qismi insonning quvvati va gʻalabasi uchun emas, balki fitratan insonning zaifligi va ojizligi uchun rahmat tarafidan unga musahhar boʻlganlar. Va lisoni hol va lisoni qol bilan Sone'larini va Ma'budlarini qusurdan, sherikdan taqdis va ne'matlariga shukr va hamd etib, har biri ibodati maxsusasini qilyaptilar.

Ey shiddati zuhuridan yashiringan va ey azamati kibriyosidan pardalangan Zoti Aqdas!

Butun ziruhlarning tasbehoti bilan seni taqdis etishni niyat qilib

deyman.

Yo Robbul Olamin! Yo Ilohal Avvalina Val Oxirin! Yo Robbas Samavati Val Arozin!

Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning ta'limi bilan va Qur'oni Hakimning darsi bilan angladim va iymon keltirdimki: Qandayki samo, fazo, arz, barr va bahr, shajar, nabot, hayvon; afrodi bilan, ajzosi bilan, zarroti bilan seni biladilar, taniydilar va borligingga va birligingga shahodat va dalolat va ishorat qiladilar. Shuning kabi: Koinotning xulosasi boʻlgan zihayot va zihayotning xulosasi boʻlgan inson va insonning xulosasi boʻlgan anbiyo, avliyo, asfiyoning xulosasi boʻlgan qalblarining va aqllarining mushahadot va kashfiyot va ilhomot va istixrojot bilan, yuzlab ijmo' va yuzlab tavotur quvvatida bir qat'iyat bilan sening vujubi vujudingga va sening vahdoniyat va ahadiyatingga shahodat qilib, ixbor etadilar. Moʻ'jizot va karomot va yaqiyniy burhonlari bilan xabarlarini isbot qiladilar.

Ha, qalblarda parda-i gʻaybda ixtor etuvchi bir zotga qaragan hech bir xotiroti gʻaybiya; va ilhom etuvchi bir zotga qaratgan hech bir ilhomoti sodiqa; va haqqalyaqiyn suratida sifoti qudsiya va asmo-i husnani kashf etgan hech bir e'tiqodi yaqiyna; va anbiyo va avliyoda bir Vojib-ul Vujudning anvorini aynalyaqiyn bilan mushohada etgan hech bir nuroniy qalb; va asfiyo va siddiqiynda, bir Xoliqi Kulli Shayning oyoti vujubini va barohini vahdatini ilmalyaqiyn bilan tasdiq qilgan, isbot qilgan hech bir munavvar aql yoʻqdirki, sening vujubi vujudingga va sifoti qudsiyangga va sening vahdatingga va ahadiyatingga va asmo-i husnangga shahodat qilmasin, dalolati boʻlmasin va ishorati boʻlmasin.

Va xususan butun anbiyo va avliyo va asfiyo va siddiqiynning imomi va raisi va xulosasi boʻlgan Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning ixborini tasdiq qilgan hech bir moʻ'jizoti bahirasi va haqqoniyatini koʻrsatgan hech bir haqiqati oliyasi va butun muqaddas va haqiqatli kitoblarning xulosat-ul xulosasi boʻlgan Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning hech bir oyati tavhidiya-i qat'iyasi va masoili iymoniyadan hech bir masala-i qudsiyasi yoʻqdirki, sening vujubi vujudingga va qudsiy sifatlaringga va sening vahdatingga va ahadiyatingga va asmo va sifotingga shahodat qilmasin va dalolati boʻlmasin va ishorati topilmasin!..

Ham qandayki butun u yuz minglab muxbiri sodiqlar, moʻ'jizotlariga va karomotlariga va hujjatlariga istinod etib, sening borligingga va birligingga shahodat qiladilar. Shuning kabi: Hamma narsani oʻz ichiga olgan Arshi A'zamning kulliyati umurini idoradan, to qalbning gʻoyat yashirin va juz'iy xotirotini va orzularini va duolarini bilish va eshtish va idora qilishga qadar jarayon etgan rububiyatingning daraja-i hashmatini.. va koʻzimiz oʻngida hadsiz muxtalif ashyoni birdan ijod qilgan hech bir fe'l bir fe'lga, bir ish bir ishga mone boʻlmasdan, eng katta bir narsani eng kichik bir chivin kabi oson qilgan qudratingning daraja-i azamatini ijmo' bilan, ittifoq bilan e'lon va ixbor va isbot qiladilar.

Ham qandayki bu koinotni ziruhga, xususan insonga mukammal bir saroy hukmiga keltirgan va jannatni va saodati abadiyani jin va insga ihzor etgan va eng kichik bir zihayotni unutmagan va eng ojiz bir qalbning qondirilishiga va taltifiga harakat qilgan rahmatingning hadsiz kengligini.. va zarrotdan to sayyorotga qadar butun anvo'i maxluqotni amrlariga itoat ettirgan va tasxir va tavzif etgan hokimiyatingning nihoyatsiz vus'atini xabar berib, moʻ'jizot va hujjatlari bilan isbot qiladilar. Shuning kabi: Koinotni ajzolari adadicha risolalar ichida boʻlgan bir kitobi kabir hukmiga keltirgan va Lavhi Mahfuzning daftarlari boʻlgan Imomi Mubin va Kitobi Mubinda butun mavjudotning butun sarguzashtlarini qayd qilib yozgan va umum urugʻlarda umum daraxtlarning mundarijalarini va dasturlarini va zishuurning boshlarida butun quvva-i hofizalarda sohiblarining tarixcha-i hayotlarini xatosiz, muntazaman yozdirgan ilmingning hamma narsani qamrashiga; va har bir mavjudga juda koʻp hikmatlarni taqqan, hatto har bir daraxtda mevalari sanogʻicha natijalarni berdirgan; va har bir zihayotda a'zolari, balki ajzolari va hujayrotlari adadicha foydalarni ta'qib etgan; hatto insonning lisonini koʻp vazifalarda tavzif etish bilan barobar, taomlarning ta'mlari adadicha zavqiy boʻlgan mezonchalar bilan tajhiz ettirgan hikmati qudsiyangning har bir narsani qurshashiga; ham bu dunyoda namunalari koʻrilgan jaloliy va jamoliy ismlaringning tajalliylari yanada porloq bir suratda abad-ul abadda davom qilishiga va bu foniy olamda namunalari mushohada etilgan ehsonotingning yanada dabdabali bir suratda Dori Saodatda istimroriga va baqosiga va bu dunyoda ularni koʻrgan mushtoqlarning abadda ham rafoqatlariga va barobar boʻlishlariga bil-ijmo', bil-ittifoq shahodat va dalolat va ishorat qiladilar.

Ham yuzlab moʻ'jizoti bahirasiga va oyoti qat'iyasiga istinodan, boshda Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam va Qur'oni Hakiming boʻlib, butun arvohi nayyira asxobi boʻlgan anbiyolar va qulubi nuroniya aqtobi boʻlgan avliyolar va uquli munavvara arbobi boʻlgan asfiyolar butun suhuf va kutubi muqaddasada sening koʻp takror bilan qilgan va'dalaringga va tahdidlaringga istinodan va sening qudrat va rahmat va inoyat va hikmat va jalol va jamoling kabi qudsiy sifatlaringga va sha'nlaringga va izzati jalolingga va saltanati rububiyatingga ishonib va kashfiyot va mushahadot va ilmalyaqiyn e'tiqodlari bilan, saodati abadiyani jin va insga xushxabar beryaptilar. Va ahli zalolat uchun Jahannam boʻlganini xabar berib e'lon qilyaptilar va iymon keltirib shahodat qilyaptilar.

Ey Qodiri Hakim! Ey Rahmoni Rahim! Ey Sodiq-ul Va'd-il Karim! Ey izzat va azamat va jalol sohibi Qahhori Zuljalol!

Bu qadar sodiq doʻstlaringni va bu qadar va'dalaringni va bu qadar sifot va shuunotingni takzib etib, saltanati rububiyatingning qat'iy muqtaziyotini va sevganing va ular ham seni tasdiq va itoat bilan oʻzlarini senga sevdirgan hadsiz maqbul ibodingning hadsiz duolarini va da'volarini rad etib, kufr va isyon bilan va seni va'dangda takzib etish bilan, sening azamati kibriyongga tegilgan va izzati jalolingga tegdirgan va uluhiyatingning haysiyatiga ilashgan va shafqati rububiyatingni mutaassir etgan ahli zalolat va ahli kufrni hashrning inkorida tasdiq qilishdan yuz ming daraja muqaddassan va hadsiz daraja munazzah va oliysan!

Bunday nihoyatsiz bir zulmdan, bir xunuklikdan sening nihoyatsiz adolatingni va jamolingni va rahmatingni taqdis etaman!

oyatini vujudimning butun zarroti adadicha aytishni istayman!

Balki sening u sodiq elchilaring va u toʻgʻri dalloli saltanating haqqalyaqiyn, aynalyaqiyn, ilmalyaqiyn suratida sening uxroviy rahmat xazinalaringga va olami baqoda ehsonotingning dafinalariga va dori saodatda tamomi bilan zuhur etgan goʻzal ismlaringning horiqo goʻzal jilvalariga shahodat, ishorat, bashorat qiladilar. Va butun haqiqatlarning marji'i va quyoshi va homiysi boʻlgan "Haq" ismingning eng buyuk bir shuasi bu haqiqati akbari hashriya boʻlganiga iymon keltirib, sening ibodingga dars beryaptilar.

Ey Robbul Anbiyo Vas Siddiqiyn!

Butun ular sening mulkingda, sening amring va qudrating bilan, sening iroda va tadbiring bilan, sening ilming va hikmating bilan musahhar va muvazzafdirlar. Taqdis, takbir, tahmid, tahlil bilan Kura-i Arzni bir zikrxona-i a'zam, bu koinotni bir masjidi akbar hukmida koʻrsatganlar.

Yo Robbi va yo Robbas Samavati Val Arozin! Yo Xoliqi va yo Xoliqi Kulli Shay!

Koʻklarni yulduzlari bilan, zaminni mushtamiloti bilan va butun maxluqotni butun holati bilan tasxir etgan qudratingning va irodangning va hikmatingning va hokimiyatingning va rahmatingning haqqi uchun, nafsimni menga musahhar ayla! Va matlubimni menga musahhar qil! Qur'onga va iymonga xizmat uchun insonlarning qalblarini Risola-i Nurga musahhar qil! Va menga va ixvonimga iymoni komil va husni xotima ber. Hazrat Muso Alayhissalomga dengizni va Hazrat Ibrohim Alayhissalomga otashni va Hazrat Dovud Alayhissalomga togʻni, temirni va Hazrat Sulaymon Alayhissalomga jinni va insni va Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamga Shams va Qamarni tasxir etganing kabi, Risola-i Nurga qalblarni va aqllarni musahhar qil!.. Va meni va Risola-i Nur talabalarini nafs va shaytonning sharridan va qabr azobidan va Jahannam otashidan muhofaza ayla va Jannat-ul Firdavsda mas'ud qil! Omin, omin, omin!..

Qur'ondan va munojoti Nabaviya boʻlgan Javshan-ul Kabirdan olgan bu darsimni, bir ibodati tafakkuriya boʻlib, Robbi Rahimimning dargohiga arz qilishda qusur etgan boʻlsam, qusurimning avfi uchun Qur'onni va Javshan-ul Kabirni shafoatchi qilib rahmatidan avfimni niyoz qilaman.

TOʻQQIZINCHI HUJJATI IYMONIYA

Iymonning bir qutbini koʻrsatgan bu samoviy oyoti kubroning va hashrni isbot qilgan shu qudsiy barohini uzmoning bir nukta-i akbari va bir hujjati a'zami; bu «Toʻqqizinchi Shua» da bayon qilinadi.

Latif bir inoyati rabboniyadirki: Bundan oʻttiz yil avval Eski Said, yozgan tafsiri muqaddimasi «Muhakamot» nomli asarning oxirida; "Ikkinchi maqsad: Qur'onda hashrga ishorat etuvchi ikki oyat tafsir va bayon qilinadi.

" deb toʻxtagan. Boshqa yozolmagan. Xoliqi Rahimimga daloil va amoroti hashriya adadicha shukr va hamd boʻlsinki: Oʻttiz yil oʻtib tavfiq ehson ayladi. Ha, bundan toʻqqiz-oʻn yil avval u ikki oyatdan birinchi oyat boʻlgan:

farmoni Ilohiyning ikki porloq va juda quvvatli hujjatlari va tafsirlari boʻlgan Oʻninchi Soʻz bilan Yigirma Toʻqqizinchi Soʻzni in'om etdi, munkirlarning ovozini oʻchirdi. Ham iymoni hashriyning hujum qilinmaydigan u ikki metin qal'asidan, toʻqqiz va oʻn yil keyin ikkinchi oyat boʻlgan boshda mazkur oyoti akbarning tafsirini bu risola bilan ikrom etdi. Bu Toʻqqizinchi Shua mazkur oyoti bilan ishorat qilingan toʻqqiz oliy maqom va bir muhim muqaddimadan iboratdir.

(Hashr aqidasining juda koʻp ruhiy foydalaridan va hayotiy natijalaridan birgina natija-i jome'ani ixtisor bilan bayon va hayoti insoniyaga, xususan hayoti ijtimoiyasiga qay darajada luzumli va zaruriy boʻlganini izhor va bu iymoni hashriy aqidasining juda koʻp hujjatlaridan birgina hujjati kulliyani ijmol bilan koʻrsatish va u aqida-i hashriya naqadar badihiy va shubhasiz boʻlganini ifoda qilishdan iborat boʻlib "Ikki Nuqtda"dir.)

Oxirat aqidasi, hayoti ijtimoiya va shaxsiya-i insoniyaning ussul asosi va saodatining va kamolotining asosoti boʻlganiga yuzlab dalillaridan bir miqyos boʻlib yolgʻiz toʻrttasiga ishorat qilamiz.

Navi basharning deyarli yarmini tashkil qilgan bolalar, yolgʻiz Jannat fikri bilan ularga dahshatli va yigʻlatuvchi koʻringan oʻlimlarga va vafotlarga qarshi dosh bera oladilar va gʻoyat zaif va nozik vujudlarida bir quvva-i ma'naviya topa oladilar va hamma narsadan tez yigʻlaydigan gʻoyat muqovamatsuz mizoji ruhlarida u Jannat bilan bir umid topib masrurona yashay oladilar.

Masalan, Jannat fikri bilan deydi: «Mening ukam yoki oʻrtogʻim oʻldi, Jannatning bir qushi boʻldi. Jannatda kezadi, bizdan yanada goʻzal yashaydi». Boʻlmasa har vaqt atrofida oʻzi kabi bolalarning va kattalarning oʻlimlari u zaif bechoralarning andishali nazarlariga urilishi; muqovamatlarini va quvva-i ma'naviyalarini chil-parchin qilib, koʻzlari bilan barobar ruh, qalb, aql kabi butun latoifini ham shunday yigʻlatar ediki, yo mahv boʻlardi, yoki bir devona badbaxt hayvon boʻlardi.

Navi insonning bir jihatdan nisfi boʻlgan keksalar, yolgʻiz hayoti uxroviya bilan yaqinlarida boʻlgan qabrga qarshi tahammul eta oladilar. Va koʻp aloqador boʻlgan hayotlarining yaqinda soʻnishiga va goʻzal dunyolarining berkilishiga muqobil bir tasalli topa oladilar va bola hukmiga oʻtgan sariut taassur ruhlarida va mizojlarida mavt va zavoldan chiqqan aliym va dahshatli ma'yusiyatga qarshi faqat hayoti boqiya umidi bilan muqobala eta oladilar. Boʻlmasa u shafqatga loyiq muhtaramlar va sukunatga va istirohati qalbiyaga juda muhtoj u andishali otalar va onalar, shunday bir vovaylo-i ruhiy va bir dagʻdagʻa-i qalbiy his qilar edilarki; bu dunyo ular uchun zulmatli bir zindon va hayot ham qasovatli bir azob boʻlar edi.

Insonlarning hayoti ijtimoiyasining eng quvvatli madori boʻlgan yoshlar, oʻspirinlar shiddati gʻalayonda boʻlgan hissiyotlarini va ifrotkor boʻlgan nafs va orzu-havaslarini tajovuzotdan va zulmlardan va taxribotdan saqlagan va hayoti ijtimoiyaning husni jarayonini ta'min qilgan, yolgʻiz Jahannam fikridir. Boʻlmasa, Jahannam andishasi boʻlmasa «Al-hukmu lil-gʻolib» qoidasi bilan u sarxush oʻspirinlar havasotlari deb bechora zaiflarga, ojizlarga dunyoni Jahannamga aylantirar edilar va yuksak insoniyatni gʻoyat sufliy bir hayvoniyatga aylantirar edilar.

Navi basharning hayoti dunyoviyasida eng jam'iyatli markaz va eng asosli turtki sababi va dunyoviy saodat uchun bir Jannat, bir malja, bir tahassungoh esa; oila hayotidir va hammaning xonadoni kichik bir dunyosidir. Va u xonadon va oila hayotining hayoti va saodati esa; samimiy va jiddiy va vafodorona hurmat va haqiqiy va shafqatli va fidokorona marhamat bilan boʻlishi mumkin. Va bu haqiqiy hurmat va samimiy marhamat esa; abadiy bir doʻstlik va doimiy bir rafoqat va sarmadiy bir barobarlik va hadsiz bir zamonda va hududsiz bir hayotda bir-biri bilan padarona, farzandona, qardoshona, doʻstona munosabatlarning boʻlishi fikri bilan, aqidasi bilan boʻlishi mumkin.

Masalan deydi: "Bu xotinim abadiy bir olamda, abadiy bir hayotda doimiy bir rafiqa-i hayotimdir. Hozircha keksa va xunuk boʻlgan boʻlsa ham, zarari yoʻq. Chunki abadiy bir goʻzalligi bor, keladi va bunday doimiy doʻstlikning hurmati uchun har qanday fidokorlikni va marhamatni qilaman", deya u keksa xotiniga goʻzal bir huriy kabi muhabbat bilan, shafqat bilan, marhamat bilan muqobala qila oladi. Boʻlmasa, qisqacha bir-ikki soat suriy bir rafoqatdan keyin abadiy bir firoq va mufaroqatga duchor boʻlgan doʻstlik; albatta gʻoyat suriy muvaqqat va asossiz, hayvon kabi bir riqqati jinsiya ma'nosida va bir majoziy marhamat va sun'iy bir hurmat bera oladi. Va hayvonotda boʻlgani kabi; boshqa manfaatlar va boshqa gʻolib hislar u hurmat va marhamatni magʻlub qilib, u dunyo jannatini jahannamga aylantiradi...

Xullas, iymoni hashriyning yuzlab natijasidan birisi; hayoti ijtimoiya-i insoniyaga taalluq etadi. Va bu yagona natijaning ham yuzlab jihatidan va foydalaridan mazkur toʻrt dalilga boshqalari qiyos qilinsa, anglashiladiki: Haqiqati hashriyaning tahaqquqi va vuqu'i; insoniyatning ulviy haqiqati va kulliy hojati darajasida qat'iydir. Balki, insonning me'dasidagi ehtiyojning vujudi; taomlarning vujudiga dalolat va shahodatidan yanada zohirdir va yanada ziyoda tahaqquqini bildiradi. Va agar bu haqiqati hashriyaning natijalari insoniyatdan chiqsa; u juda ahamiyatli va yuksak va hayotdor boʻlgan insoniyat mohiyati; murdor va mikrob uyasi bir oʻlimtik hukmiga sukut etishini isbot qiladi. Basharningدَپora va axloq va ijtimoiyati bilan gʻoyat aloqador boʻlgan ijtimoiyun va siyosiyun va axloqiyunning quloqlari jaranglasin! Kelsinlar, bu boʻshliqni nima bilan toʻldira oladilar va bu chuqur yaralarni nima bilan davolay oladilar?

Haqiqati hashriyaning hadsiz burhonlaridan boshqa arkoni iymoniyadan kelgan shahodatlarning xulosasidan chiqqan bir burhonni gʻoyat muxtasar bir suratda bayon qiladi. Shundayki:

Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamning risolatiga dalolat qilgan butun moʻ'jizalari va butun daloili nubuvvati va haqqoniyatining butun burhonlari, birdan haqiqati hashriyaning tahaqquqiga shahodat qilib isbot qiladilar. Chunki bu zotning butun hayotida butun da'volari, vahdoniyatdan keyin hashrda tamarkuz etadi. Ham umum paygʻambarlarni tasdiq qilgan va qildirgan butun moʻ'jizalari va hujjatlari ayni haqiqatga shahodat qiladi. Ham وَ بِرُسُلِه۪ kalimasidan kelgan shahodatni badohat darajasiga chiqargan وَ كُتُبِه۪ shahodati ham ayni haqiqatga shahodat qiladi. Shundayki:

Boshda Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning haqqoniyatini isbot qilgan butun moʻ'jizalari, hujjatlari va haqiqatlari birdan haqiqati hashriyaning tahaqquqiga va vuqu'iga shahodat qilib isbot qiladilar. Chunki Qur'onning deyarli uchdan biri hashrdir va aksar qisqa suralarining boshlarida gʻoyat quvvatli oyoti hashriyadir. Sarihan va ishoratan minglab oyoti bilan ayni haqiqatni xabar beradi, isbot qiladi, koʻrsatadi. Masalan:

kabi oʻttiz-qirq suralarning boshlarida butun qat'iyat bilan haqiqati hashriyani koinotning eng ahamiyatli va vojib bir haqiqati boʻlganini koʻrsatish bilan barobar, boshqa oyatlar ham u haqiqatning turli-tuman dalillarini bayon etib iqno' etadilar.

Ajabo, birgina oyatning birgina ishorati, koʻz oʻngimizda ulumi Islomiyada mutaaddid ilmiy, kavniy haqiqatlarni meva bergan bir kitobning minglab bunday guvohliklari bilan va da'volari bilan, Quyosh kabi zuhur etgan iymoni hashriy; haqiqatsiz boʻlishi Quyoshning inkori, balki koinotning adami kabi hech bir jihati imkoni bormi va yuz daraja mahol va botil boʻlmaydimi? Ajabo, bir sultonning birgina ishorati yolgʻon boʻlmasligi uchun ba'zan bir qoʻshin harakat qilib jang qilgani holda, u juda jiddiy va izzatli sultonning minglab soʻzlari va va'dalari va tahdidlarini yolgʻonga chiqarishning hech bir imkoni bormi va haqiqatsiz boʻlishi mumkinmi?

Ajabo, oʻn uch asrda oraliqsiz ravishda hadsiz ruhlarga, aqllarga, qalblarga, nafslarga haq va haqiqat doirasida hukm qilgan, tarbiya qilgan, idora qilgan bu ma'naviy Sultoni Zishonning birgina ishorati bunday bir haqiqatni isbot qilishga kifoya ekan, minglab tasrihot bilan bu haqiqati hashriyani koʻrsatib isbot qilgandan keyin, u haqiqatni tanimagan bir ajhal ahmoq uchun Jahannam azobi lozim boʻlmaydimi va ayni adolat boʻlmaydimi?

Ham bittadan zamonga va bittadan davrga hukm qilgan butun samoviy suhuflar va muqaddas kitoblar ham butun istiqbolga va umum zamonlarga hukmron boʻlgan Qur'onning tafsilot bilan, izohot bilan, takror bilan bayon va isbot qilgan haqiqati hashriyani, asrlariga va zamonlariga koʻra u haqiqatni qat'iy qabul bilan barobar, tafsilotsiz va pardali va muxtasar bir suratda bayon, faqat quvvatli bir tarzda iddi'o va isbotlari, Qur'onning da'vosini minglab imzo bilan tasdiq qiladilar.

Bu bahsning munosabati bilan Risola-i Munojotning oxirida:

rukniga boshqa ruknlarning, xususan "Rusul" va "Kutub"ning shahodatlarini, munojot suratida zikr qilingan juda quvvatli va xulosali va butun avhomlarni izola etgan bir hujjati hashriya aynan bu yerga kiryapti. Shundayki: Munojotda degan:

Ey Robbi Rahimim! Rasuli Akramingning ta'limi bilan va Qur'oni Hakimning darsi bilan angladimki: Boshda Qur'on va Rasuli Akraming boʻlib, butun muqaddas kitoblar va paygʻambarlar, bu dunyoda va har tarafda namunalari koʻrilgan jalolli va jamolli ismlaringning tajalliylari yanada porloq bir suratda abad-ul abad davom etishiga va bu foniy olamda rahimona jilvalari, namunalari mushohada etilgan ehsonotingning yanada koʻz qamashtiradigan bir tarzda dori saodatda istimroriga va baqosiga va bu qisqa hayoti dunyoviyada ularni zavq bilan koʻrgan va muhabbat bilan rafoqat etgan mushtoqlarning abadda ham rafoqatlariga va barobar boʻlishlariga ijmo' va ittifoq bilan shahodat va dalolat va ishorat qiladilar.

Ham yuzlab moʻ'jizoti bahiralaringga va oyoti qat'iyalaringga istinodan, boshda Rasuli Akram va Qur'oni Hakiming boʻlib barcha nuroniy ruhlarning sohiblari boʻlgan paygʻambarlar va butun munavvar qalblarning qutblari boʻlgan valiylar va butun keskin va nurli aqllarning ma'danlari boʻlgan siddiqiynlar, butun suhufi samoviyada va kutubi muqaddasada sening koʻp takror bilan qilgan minglab va'dalaringga va tahdidlaringga istinodan, ham sening qudrat va rahmat va inoyat va hikmat va jalol va jamol kabi oxiratni iqtizo etgan qudsiy sifatlaringga, sha'nlaringga va sening izzati jalolingga va saltanati rububiyatingga e'timod etganlari holda, ham oxiratning izlarini va tarashshuhotini bildirgan hadsiz kashfiyotlariga va mushohadalariga va ilmalyaqiyn va aynalyaqiyn darajasida boʻlgan e'tiqodlariga va iymonlariga binoan saodati abadiyani insonlarga xushxabar beryaptilar. Ahli zalolat uchun Jahannam va ahli hidoyat uchun Jannat borligini xabar berib e'lon qilyaptilar. Quvvatli iymon keltirib shahodat qilyaptilar.

Ey Qodiri Hakim! Ey Rahmoni Rahim! Ey Sodiq-ul Va'd-il Karim! Ey izzat va azamat va jalol sohibi Qahhori Zuljalol!..

Bu qadar sodiq doʻstlaringni, bu qadar va'dalaringni va bu qadar sifot va shuunotingni yolgʻonchiga chiqarish, takzib etish va saltanati rububiyatingning qat'iy muqtaziyotini takzib etmaslik va sen sevgan va ular ham seni tasdiq va itoat qilish bilan oʻzlarini senga sevdirgan hadsiz maqbul ibodingning oxiratga qaragan hadsiz duolarini va da'volarini rad qilish, tinglamaslik va kufr va isyon bilan va seni va'dangda takzib etish bilan, sening azamati kibriyongga tegilgan va izzati jalolingga tegdirgan va uluhiyatingning haysiyatiga aralashgan va shafqati rububiyatingni mutaassir etgan ahli zalolatni va ahli kufrni hashrning inkorida ularni tasdiq qilishdan yuz minglab daraja muqaddassan va hadsiz daraja munazzah va oliysan. Bunday nihoyatsiz bir zulmdan va nihoyatsiz bir xunuklikdan sening u nihoyatsiz adolatingni va nihoyatsiz jamolingni va hadsiz rahmatingni hadsiz daraja taqdis etamiz. Va butun quvvatimiz bilan iymon keltiramizki: U yuz minglab sodiq elchilaring va u hadsiz toʻgʻri dalloli saltanating boʻlgan anbiyo, asfiyo, avliyolar haqqalyaqiyn, aynalyaqiyn, ilmalyaqiyn suratida sening uxroviy rahmat xazinalaringga, olami baqodagi ehsonotingning dafinalariga va dori saodatda tamomila zuhur etgan goʻzal ismlaringning horiqo goʻzal jilvalariga shahodatlari haq va haqiqatdir. Va ishoratlari toʻgʻri va mutobiqdir. Va bashoratlari sodiq va sodir boʻlgandir. Va ular butun haqiqatlarning marji'i va quyoshi va homiysi boʻlgan "Haq" ismingning eng buyuk bir shuasi; bu haqiqati akbari hashriya boʻlganiga iymon keltirib, sening amring bilan sening ibodingga haq doirasida dars beryaptilar. Va ayni haqiqat boʻlib ta'lim beryaptilar. Yo Rob! Bularning dars va ta'limlarining haqqi va hurmati uchun bizga va Risola-i Nur talabalariga iymoni akmal va husni xotima ber. Va bizlarni ularning shafoatlariga mazhar ayla, omin...

Ham qandayki Qur'onning, balki butun samoviy kitoblarning haqqoniyatini isbot qilgan umum dalillar va hujjatlar va Habibullohning, balki butun anbiyoning nubuvvatlarini isbot qilgan umum moʻ'jizalar va burhonlar, bilvosita eng buyuk muddaolari boʻlgan oxiratning tahaqquqiga dalolat qiladilar. Aynan shuning kabi, Vojib-ul Vujudning vujudiga va vahdatiga shahodat qilgan aksar dalillar va hujjatlar, bilvosita rububiyatning va uluhiyatning eng buyuk madori va mazhari boʻlgan dori saodatning va olami baqoning vujudiga, ochilishiga shahodat qiladilar. Chunki kelasi maqomotda bayon va isbot qilinadigani kabi, Zoti Vojib-ul Vujudning ham mavjudiyati, ham umum sifatlari, ham aksar ismlari, ham rububiyat, uluhiyat, rahmat, inoyat, hikmat, adolat kabi vasflari, sha'nlari luzum darajasida oxiratni iqtizo va vujub darajasida boqiy bir olamni istilzom va zarurat darajasida mukofot va mujozot uchun hashrni va nashrni istaydilar. Ha, modomiki azaliy, abadiy bir Alloh bor; albatta saltanati uluhiyatining sarmadiy bir madori boʻlgan oxirat bordir. Va modomiki bu koinotda va zihayotda gʻoyat hashmatli va hikmatli va shafqatli bir rububiyati mutlaqa bor. Va koʻrinyapti. Albatta, u rububiyatning hashmatini sukutdan va hikmatini abasiyatdan va shafqatini gʻadrdan qutqargan abadiy bir dori saodat boʻladi va kiriladi.

Ham modomiki koʻz bilan koʻringan bu hadsiz in'omlar, ehsonlar, lutflar, karamlar, inoyatlar, rahmatlar; parda-i gʻayb orqasida bir Zoti Rahmoni Rahimning boʻlganini soʻnmagan aqllarga, oʻlmagan qalblarga koʻrsatadi. Albatta, in'omni istihzodan, va ehsonni aldashdan va inoyatni adovatdan va rahmatni azobdan va lutf va karamni ihonatdan xalos qilgan va ehsonni ehson qilgan va ne'matni ne'mat qilgan bir olami boqiyda bir hayoti boqiya bor. Va boʻladi.

Ham modomiki bahor faslida zaminning tor sahifasida xatosiz yuz ming kitobni bir-biri ichida yozgan bir qalami qudrat koʻz oʻngimizda tinmasdan ishlayapti. Va u qalam sohibi yuz ming marta ahd qilgan va va'da berganki: «Bu tor yerda va chalkash va bir-biri ichida yozilgan bahor kitobidan yanada oson boʻlib keng bir yerda goʻzal va layamut bir kitobni yozaman va sizga oʻqittiraman», deya butun farmonlarda u kitobdan bahs yuritadi. Albatta va har holda, u kitobning asli yozilgan va hashr va nashr bilan hoshiyalari ham yoziladi. Va umumning daftari a'mollari unda qayd etiladi.

Ham modomiki bu Arz kasrati maxluqot jihati bilan va mutamodiyan oʻzgargan yuz minglab turli-tuman anvo'i zavil hayot va zavil arvohning maskani, mansha'i, fabrikasi, mashhari, mahshari boʻlishi haysiyati bilan bu koinotning qalbi, markazi, xulosasi, natijasi, sababi xilqati boʻlib gʻoyat buyuk shunday bir ahamiyati borki: Kichikligi bilan barobar ulkan samovotga qarshi teng tutilgan. Samoviy farmonlarda doimo:

deyiladi. Va modomiki bu mohiyatdagi Arzning har tarafiga hukm qilgan va aksar maxluqotiga tasarruf qilgan va aksar zihayot mavjudotini tasxir etib oʻz atrofiga toʻplattirgan va aksar masnu'otini oʻz havasotining muhandisligi bilan va ehtiyojotining dasturlari bilan shunday chiroyli ravishda tanzim va tashhir va tazyin va gʻoyat antiqa navlarini roʻyxat kabi bittadan yerlarda shunday jamlab bezattiradiki, nafaqat yolgʻiz ins va jin nazarlarini, balki samovot ahlining va koinotning nazari diqqatlarini va taqdirlarini va koinot sohibining nazari istehsonini jalb qilish bilan gʻoyat buyuk bir ahamiyat va qiymat olgan va bu haysiyat bilan bu koinotning hikmati xilqati va buyuk natijasi va qiymatli mevasi va Arzning xalifasi boʻlganini; fanlari bilan, san'atlari bilan koʻrsatgan.. va dunyo jihatidan Sone'-i Olamning moʻ'jizali san'atlarini gʻoyat goʻzal ravishda tashhir va tanzim etgani uchun, isyon va kufri bilan barobar dunyoda qoldirilgan va azobi ta'xir etilgan.. va bu xizmati uchun imhol etilib muvaffaqiyat koʻrgan navi bani odam bor.

Va modomiki bu mohiyatdagi navi bani odam, mizoj va xilqat e'tibori bilan gʻoyat zaif va ojiz va gʻoyat ojizligi va faqirligi bilan barobar hadsiz ehtiyojoti va taallumoti boʻlgani holda, butun-butun quvvatidan va ixtiyoridan ustun boʻlib ulkan Kura-i Arzni u navi insonga luzumi boʻlgan har navi ma'danlarga mahzan va har navi taomlarga ombor va navi inson manzur koʻradigan har xil mollarga bir doʻkon suratiga keltirgan gʻoyat quvvatli va hikmatli va shafqatli bir mutasarrif borki, ana shunday navi insonga qarayapti, parvarish qilyapti, istaganini beryapti.

Va modomiki bu haqiqatdagi bir Rob; ham insonni sevadi, ham oʻzini insonga sevdiradi; ham boqiydir; ham boqiy olamlari bor; ham adolat bilan ish qiladi va hikmat bilan hamma narsani qiladi. Ham bu qisqa hayoti dunyoviyada va bu qisqagina umri basharda va bu muvaqqat va foniy zaminda u Hokimi Azaliyning hashmati saltanati va sarmadiyati hokimiyati joylasholmaydi. Va navi insonda sodir boʻlgan va koinotning intizomiga va adolat va muvozanalariga va husni jamoliga zid va muxolif juda buyuk zulmlari va isyonlari va valine'matiga va uni shafqat bilan parvarish qilganga qarshi ihonatlari, inkorlari, kufrlari bu dunyoda jazosiz qolib, gʻaddor zolim hayotini rohatda va bechora mazlum mashaqqatlar ichida umrlarini kechiradilar. Va umum koinotda asarlari koʻringan shu adolati mutlaqaning mohiyati esa; tirilmaslik surati bilan u gʻaddor zolimlarning va ma'yus mazlumlarning vafot ichidagi musovotlariga butun-butun ziddir, koʻtarmaydi, muso'ada etmaydi!

Va modomiki, qandayki koinotning sohibi koinotdan zaminni va zamindan navi insonni intihob etib gʻoyat buyuk bir maqom, bir ahamiyat bergan. Xuddi shuning kabi, navi insondan ham maqosidi rububiyatiga tavofuq etgan va oʻzlarini iymon va taslim bilan unga sevdirgan haqiqiy insonlar boʻlgan anbiyo va avliyo va asfiyoni intihob etib oʻziga doʻst va muxotob etib, ularni moʻ'jizalar va tavfiqlar bilan ikrom va dushmanlarini samoviy ta'zirlar bilan ta'zib etadi.

Va bu qiymatli, sevimli doʻstlaridan ham, ularning imomi va mafxari boʻlgan Muhammad Alayhissalotu Vassalamni intihob etib, ahamiyatli Kura-i Arzning yarmini va ahamiyatli navi insonning beshdan birini uzun asrlarda uning nuri bilan tanvir etyapti. Xuddi bu koinot uning uchun yaratilgandek; butun gʻoyalari u bilan va uu qg dini bilan va Qur'oni bilan tazohur etyapti. Va u juda ham qiymatli va millionlar yil yashaydigan qadar hadsiz xizmatlarining haqlarini hadsiz bir zamonda olishga haqdor va loyiq ekan, gʻoyat mashaqqatlar va mujohadalar ichida oltmish uch yil kabi qisqacha bir umr berilgan. Ajabo, hech bir jihat bilan hech bir imkoni, hech bir ehtimoli, hech bir layoqati bormiki: U zot butun amsoli va doʻstlari bilan barobar tirilmasin? Va hozir ham ruhan tirik va hayy boʻlmasin? I'domi abadiy bilan mahv boʻlsinlar? Xosho, yuz ming marta xosho va kallo!.. Ha, butun koinot va haqiqati olam tirilishini da'vo qiladi va hayotini Sohibi Koinotdan talab qiladi.

Va modomiki Yettinchi Shua boʻlgan «Oyat-ul Kubro» da har biri bir togʻ quvvatida oʻttiz uch adad ijmo'-i azim isbot qilganlarki: Bu koinot bir qoʻldan chiqqan. Va birgina zotning mulkidir. Va kamoloti Ilohiyaning madori boʻlgan vahdatini va ahadiyatini badohat bilan koʻrsatganlar va vahdat va ahadiyat bilan butun koinot u Zoti Vohidning amrbar askarlari va musahhar ma'murlari hukmiga oʻtadi va oxiratning kelishi bilan, kamoloti sukutdan; va adolati mutlaqasi mustahziyona gʻadri mutlaqdan; va hikmati ommasi safohatkorona abasiyatdan; va rahmati vase'asi lahiyona ta'zibdan; va izzati qudrati zalilona ojizlikdan qutuladilar, taqaddus etadilar. Albatta va albatta va har holda, iymoni billohning yuzlab nuktasidan bu sakkiz "modomiki"lardagi haqiqatlarning muqtazosi bilan; qiyomat kuni keladi, hashr va nashr boʻladi, dori mujozot va mukofot ochiladi... Toki arzning mazkur ahamiyati va markaziyati va insonning ahamiyati va qiymati tahaqquq eta olsin va Arz va insonning Xoliqi va Robbi boʻlgan Mutasarrifi Hakimning mazkur adolati, hikmati, rahmati, saltanati taqarrur eta olsin va u Boqiy Robning mazkur haqiqiy doʻstlari va mushtoqlari i'domi abadiydan qutulsin va u doʻstlarning eng buyugi va eng qiymatlisi butun koinotni mamnun va minnatdor qilgan qudsiy xizmatlarining mukofotini koʻrsin va Sultoni Sarmadiyning kamoloti nuqson va qusurdan va qudrati ojizlikdan va hikmati safohatdan va adolati zulmdan tanazzuh va taqaddus va tabarri etsin.

Modomiki Alloh bor, albatta oxirat bordir...

Ham qandayki mazkur uch arkoni iymoniya ularni isbot qilgan butun dalillari bilan hashrga shahodat va dalolat qiladilar. Xuddi shuning kabi

boʻlgan ikki rukni iymoniy ham hashrni istilzom etib quvvatli bir suratda olami baqoga shahodat va dalolat qiladilar. Shundayki:

Maloikaning vujudini va vazifa-i ubudiyatlarini isbot qilgan butun dalillar va hadsiz mushohadalar, mukolamalar, bilvosita olami arvohning va olami gʻaybning va olami baqoning va olami oxiratning va kelajakda jin va ins bilan jonlantiradigan dori saodatning, Jannat va Jahannamning vujudlariga dalolat qiladilar. Chunki malaklar bu olamlarni izni Ilohiy bilan koʻra oladilar va kiradilar va Hazrat Jabroil kabi, insonlar bilan koʻrishgan umum maloika-i muqarrobin mazkur olamlarning vujudlarini va ular ularda kezganlarini muttafiqan xabar beradilar. Koʻrmaganimiz Amerika qit'asininig vujudini undan kelganlarning ixbori bilan badihiy bilganimiz kabi; yuz tavotur quvvatida boʻlgan maloika ixboroti bilan olami baqoning va dori oxiratning va Jannat va Jahannamning vujudlariga oʻsha qat'iyatda iymon keltirish kerakdir va shunday ham iymon keltiramiz.

Ham Yigirma Oltinchi Soʻz boʻlgan "Risola-i Qadar"da "Iymoni bilqadar" ruknini isbot qilgan butun dalillar; bilvosita hashrga va nashri suhufga va mezoni akbardagi muvozana-i a'molga dalolat qiladilar. Chunki hamma narsaning muqaddarotini koʻz oʻngimizda nizom va mezon lavhalarida qayd qilish va har zihayotning sarguzashti hayotiyalarini quvva-i hofizalarida va urugʻlarida va boshqa alvohi misoliyada yozish va har ziruhning, xususan insonlarning daftari a'mollarini alvohi mahfuzada tasbit etish va oʻtkazish; albatta shunday qamrovli bir qadar va hakimona bir taqdir va mudaqqiqona bir qayd va hofizona bir kitobat boʻlib; faqat mahkama-i kubroda umumiy bir muhokama natijasida doimiy bir mukofot va mujozot uchun boʻlishi mumkin. Boʻlmasa u ihotali va juda ham diqqatli boʻlgan qayd va muhofaza; butun-butun ma'nosiz, foydasiz qoladi. Hikmatga va haqiqatga zid boʻladi. Ham hashr kelmasa; qadar qalami bilan yozilgan bu kitobi koinotning butun muhaqqaq ma'nolari buziladiki, hech bir jihati imkoni boʻlolmaydi va u ehtimol bu koinotning vujudini inkor kabi mahol, balki bir safsata boʻladi.

Iymonning besh rukni butun dalillari bilan hashr va nashrning vuqu'iga va vujudiga va dori oxiratning vujudiga va ochilishiga dalolat qilib istaydilar va shahodat qilib talab qiladilar. Demak, haqiqati hashriyaning azamatiga tamoman muvofiq bunday azamatli va tebranmas ustunlari va burhonlari boʻlgani uchundirki; Qur'oni Moʻ'jiz-ul Bayonning qariyb uchdan biri hashr va oxiratni tashkil qiladi va uni butun haqoiqiga poydevor va ussul asos qiladi va hamma narsani uning ustiga bino qiladi.

Boshdagi oyat moʻ'jizona ishorat qilgan toʻqqiz tabaqa barohini hashriyaga doir toʻqqiz maqomdan "Birinchi Maqom":

boʻlgan fikradagi farmoni hashrga doir bu yerda koʻrsatgan burhoni bahiri va hujjati qat'iyasi bayon va izoh qilinadi inshaallohur Rahmon.

OʻNINCHI HUJJATI IYMONIYA

Qat'iyan bilki: Xilqatning eng yuksak gʻoyasi va fitratning eng ulkan natijasi iymoni Billohdir. Va insoniyatning eng oliy martabasi va bashariyatning eng buyuk maqomi, iymoni Billoh ichidagi ma'rifatullohdir. Jin va insning eng porloq saodati va eng totli ne'mati, u ma'rifatulloh ichidagi muhabbatullohdir. Va ruhi bashar uchun eng xolis surur va qalbi inson uchun eng sof sevinch, u muhabbatulloh ichidagi lazzati ruhoniyadir.

Ha, butun haqiqiy saodat va xolis surur va shirin ne'mat va sof lazzat, albatta ma'rifatulloh va muhabbatullohdadir. Ular usiz boʻlolmaydi. Janobi Haqni tanigan va sevgan nihoyatsiz saodatga, ne'matga, anvorga, asrorga yo bilquvva yoki bilfe'l mazhardir. Uni haqiqiy tanimagan, sevmagan nihoyatsiz shaqovatga, alomga va avhomga ma'nan va moddatan mubtalo boʻladi.

Ha, shu parishon dunyoda, ovora navi bashar ichida, samarasiz bir hayotda; sohibsiz, homiysiz bir suratda; ojiz, miskin bir inson butun dunyoning sultoni ham boʻlsa, necha pulga arziydi? Mana bu ovora navi bashar ichida, bu parishon foniy dunyoda; inson sohibini tanimasa, molikini topmasa, naqadar bechora sargardon boʻlganini hamma anglaydi. Agar sohibini topsa, molikini tanisa, u vaqt rahmatiga iltijo qiladi, qudratiga istinod etadi. U vahshatgoh dunyo bir tanazzuhgohga aylanadi va bir tijoratgoh boʻladi.

Shu kalomi tavhidiyning oʻn bir kalimasining har birida bittadan xushxabar bor. Va u xushxabarda bittadan shifo va u shifoda bittadan lazzati ma'naviya mavjud.

da shunday bir xushxabar borki: Hadsiz hojotga mubtalo, nihoyatsiz a'daning hujumiga nishon boʻlgan ruhi insoniy bu kalimada shunday bir nuqta-i istimdod topadiki, butun hojotini ta'min etadigan bir xazina-i rahmat eshigini unga ochadi va shunday bir nuqta-i istinodni topadiki, butun a'dasining sharridan amin qiladigan bir qudrati mutlaqaning sohibi boʻlgan oʻz Ma'budini va Xoliqini bildiradi va tanittiradi, sohibini koʻrsatadi, Moliki kim boʻlganini namoyon qiladi. Va shu namoyon qilish bilan qalbni vahshati mutlaqadan va ruhni huzni aliymdan qutqarib, abadiy bir farohni, doimiy bir sururni ta'min qiladi.

Shu kalimada shifoli, saodatli bir xushxabar bordir. Shundayki: Koinotning aksar anvo'i bilan aloqador va u aloqadorlik tufayli parishon va chalkashlik ichida boʻgʻilish darajasiga kelgan ruhi bashar va qalbi inson وَحْدَهُ kalimasida bir malja, bir xaloskor topadiki, uni butun u chalkashlikdan, u parishoniyatdan qutqaradi. Ya'ni, وَحْدَهُ ma'nan deydi: "Alloh birdir". Boshqa narsalarga murojaat qilib charchama, ularga tazallul etib minnat chekma, ularga tamalluq etib boʻyin egma, ularning orqasidan ketib zahmat chekma, ulardan qoʻrqib titrama. Chunki Sultoni Koinot birdir, hamma narsaning kaliti uning yonida, hamma narsaning tizgini uning qoʻlidadir; hamma narsa uning amri bilan hal qilinadi. Uni topsang, har matlubingni topding; hadsiz minnatlardan, qoʻrquvlardan qutulding.

Ya'ni: Qandayki uluhiyatida va saltanatida sherigi yoʻqdir; "Alloh" bir boʻladi, mutaaddid boʻlolmaydi. Shunga oʻxshab; Rububiyatida va ijrootida va ijodotida ham sherigi yoʻqdir. Ba'zan boʻladiki; sulton bir boʻladi, saltanatida sherigi boʻlmaydi.. faqat ijrootida uning ma'murlari uning sherigi sanaladilar va uning huzuriga har kimning kirishiga mone boʻladilar. "Bizga ham murojaat qil", deydilar. Faqat Azal, Abad Sultoni boʻlgan Janobi Haq, saltanatida sherigi boʻlmagani kabi, ijrooti rububiyatida ham muinlarga, sheriklarga muhtoj emasdir. Amr va irodasi, havl va quvvati boʻlmasa, hech bir narsa hech bir narsaga mudohala qilolmaydi. Toʻgʻridan-toʻgʻri hamma unga murojaat qila oladi. Sherigi va muini boʻlmagani uchun, u murojaatchi odamga "Mumkin emas, uning huzuriga kirolmaysan", deyilmaydi.

Xullas, shu kalima ruhi bashar uchun shunday bir xushxabar beradiki: Iymonni qoʻlga kiritgan ruhi bashar monesiz, mudohalasiz, hailsiz, ta'qiqsiz, har holida, har orzusida, har onda, har yerda u azal va abad va xazoini rahmat moliki va dafoini saodat sohibi boʻlgan Jamili Zuljalol, Qodiri Zulkamolning huzuriga kirib, hojotini arz qila oladi. Va rahmatini topib, qudratiga istinod etib, kamoli faroh va sururni qozona oladi.

Ya'ni: Mulk umuman unikidir. Sen ham uning mulkisan, ham mamlukisan, ham mulkida ishlaysan. Shu kalima shunday shifoli bir xushxabar beradi va deydi: Ey inson! Sen oʻzingni oʻzingga molik deb hisoblama. Chunki sen oʻzingni idora qilolmaysan, u yuk ogʻirdir. Bir oʻzing muhofaza qilolmaysan, balolardan saqlanib, lavozimotini ta'min qilolmaysan. Shunday ekan, behuda iztirobga tushib azob chekma, mulk boshqasinikidir. U Molik ham Qodirdir, ham Rahimdir; qudratiga istinod et, rahmatini ittihom etma. Gʻam-gʻussani ot, davringni sur. Zahmatni ot, safoni top.

Ham deydiki: Ma'nan sevganing va aloqadar boʻlganing va parishoniyatidan mutaassir boʻlganing va isloh qilolmaganing shu koinot bir Qodiri Rahimning mulkidir. Mulkni sohibiga taslim qil, unga havola qil.. jafosini emas, safosini chek. U ham Hakimdir, ham Rahimdir. Mulkida istagani kabi tasarruf qiladi, aylantiradi. Dahshatga tushgan vaqting, Ibrohim Haqqi kabi: "Mavlo koʻraylik naylar, naylarsa goʻzal aylar" degin, derazalardan tomosha qil, ichlariga kirma.

Ya'ni: Hamd va sano, madh va minnat unga maxsusdir, unga loyiqdir. Demak, ne'matlar unikidir va uning xazinasidan chiqadi. Xazina esa doimiydir. Demak, bu kalima shunday xushxabar berib deydiki: Ey inson! Ne'matning zavolidan alam chekma. Chunki rahmat xazinasi tuganmas. Va lazzatning zavolini oʻylab, u alamdan faryod qilma. Chunki u ne'mat mevasi bir rahmati benihoyaning samarasidir. Daraxti boqiy boʻlsa, mevasi ketsa ham, oʻrniga keladigani bor. Ne'matning lazzati ichida oʻsha lazzatdan yuz daraja yanada ziyoda lazzatli bir iltifoti rahmatni hamd bilan oʻylab, lazzatni birdan yuz daraja qila olasan. Qandayki bir podshohi zishon senga hadya qilgan bir olma lazzati ichida yuz, balki ming olmaning lazzatidan ustun bir iltifoti shohona lazzatini senga ihsos va ehson etadi. Shunga oʻxshab, لَهُ الْحَمْدُ kalimasi bilan, ya'ni hamd va shukr bilan, ya'ni ne'matdan in'omni his qilish bilan, ya'ni Mun'imni tanish bilan va in'omini oʻylash bilan, ya'ni uning rahmatining iltifotini va shafqatining tavajjuhini va in'omining davomini oʻylash bilan; ne'matdan ming daraja yanada laziz, ma'naviy bir lazzat eshigini senga ochadi.

Ya'ni: hayotni bergan udir. Va hayotni rizq bilan idoma etgan ham udir. Va lavozimoti hayotni ham ihzor etgan yana udir. Va hayotning oliy gʻoyalari unga oiddir va muhim natijalari unga qaraydi, yuzdan toʻqson toʻqqiz mevasi unikidir. Bu kalima shunday foniy va ojiz basharga nido qiladi, xushxabar beradi va deydi: Ey inson! Hayotning ogʻir takolifini yelkangga olib zahmat chekma. Hayotning fanosini oʻylab qaygʻuga tushma. Yolgʻiz dunyoviy ahamiyatsiz mevalarini koʻrib, dunyoga kelganingdan pushaymonlik koʻrsatma. Balki u safina-i vujudingdagi hayot uskunasi Hayyi Qayyumga oiddir. Masorif va lavozimotini u tadorik etadi. Va u hayotning juda kasratli gʻoyalari va natijalari bor va unga oiddir. Sen u kemada bir rul boshqaruvchi askarsan. Vazifangni goʻzal bajar, haqqingni ol, zavqingga qara. U hayot safinasi naqadar qiymatli boʻlganini va naqadar goʻzal foydalar berganini va u safina sohibi boʻlgan zotning naqadar Karim va Rahim boʻlganini oʻyla, masrur boʻl va shukr qil va anglaki: Vazifangni istiqomat bilan qilgan vaqting, u safina bergan butun natoij bir jihatdan sening daftari a'molingga oʻtadi, senga bir hayoti boqiyani ta'min qiladi, seni abadiy ihyo etadi.

Ya'ni: Mavtni bergan udir. Ya'ni: Hayot vazifasidan tarhis etadi, foniy dunyodan joyingni tabdil etadi, xizmat qiyinchiligidan ozod qiladi. Ya'ni: Hayoti foniyadan seni hayoti boqiyaga oladi. Mana shu kalima shunday tarzda foniy jin va insga baqiradi, deydiki:

Sizlarga xushxabar! Mavt i'dom emas, hechlik emas, fano emas, inqiroz emas, soʻnish emas, firoqi abadiy emas, adam emas, tasodif emas, foilsiz bir in'idom emas. Balki bir Foili Hakimi Rahim tarafidan bir tarhisdir, bir tabdili makondir. Saodati abadiya tarafiga, vatani asliylariga bir joʻnatilishdir. Yuzdan toʻqson toʻqqiz ahbobning majma'i boʻlgan olami barzohga bir visol eshigidir.

Ya'ni: Butun koinotning mavjudotida koʻringan va vasila-i muhabbat boʻlgan kamol va husn va ehsonning hadsiz bir daraja ustida bir jamol va kamol va ehsonning sohibi va butun mahbublarga badal birgina jilva-i jamoli kifoya boʻlgan bir Ma'budi Lamyazal, bir Mahbubi Loyazalning azaliy va abadiy bir hayoti doimasi borki; shaiba-i zavol va fanodan munazzah va avorizi naqs va qusurdan mubarrodir. Demak, bu kalima jin va insga va butun zishuurga va ahli muhabbat va ishqqa e'lon qiladiki: Sizlarga xushxabar! Mahbublaringizdan nihoyatsiz firoqlarning yaralarini davolab malham surtadigan bir Mahbubi Boqiyingiz bor. Modomiki u bor va Boqiydir, boshqalari nima boʻlsa boʻlsin, qaygʻurma. Balki oʻsha mahbublarda sababi muhabbatingiz boʻlgan husn va ehson, fazl va kamol u Mahbubi Boqiyning jilva-i jamoli boqiysidan koʻp pardalardan oʻtgan, gʻoyat zaif bir soyaning soyasidir. Ularning zavollari sizlarni ranjitmasin. Chunki ular bir navi oynalardir. Oynalarning oʻzgarishi shashaa-i jamolning jilvasini yangilaydi, goʻzallashtiradi. Modomiki u bor, hamma narsa bor.

Ya'ni: Har xayr uning qoʻlidadir. Har bir qilgan yaxshiligingiz uning daftariga yoziladi. Har qilgan amali solihangiz yonida qayd qilinadi. Mana shu kalima jin va insga nido qilib xushxabar beradi. Deydiki: Ey bechoralar! Mozoristonga koʻchgan vaqtingiz, "Ey voh! Molimiz xarob boʻlib, sa'yimiz behuda ketdi; shu goʻzal va keng dunyodan ketib, tor bir tuproqqa kirdik", demanglar, faryod qilib ma'yus boʻlmanglar... Chunki sizning hamma narsangiz muhofaza qilinyapti. Har amalingiz yozilgandir. Har xizmatingiz qayd qilingandir. Xizmatingizning mukofotini beradigan va har xayr qoʻlida va har xayrni qila oladigan bir Zoti Zuljalol sizni jalb qilib, yer ostida muvaqqatan saqlaydi. Soʻngra huzuriga oldiradi. Qanday baxtlisizlarki, xizmatingizni va vazifangizni bitirdingiz. Zahmatingiz tugadi, rohatga va rahmatga ketyapsiz. Xizmat, mashaqqat tugadi; ujrat olishga ketyapsiz.

Ha, oʻtgan bahorning daftari a'molining sahifalari va xizamotining sandiqchalari boʻlgan danaklarni, urugʻlarni muhofaza qilgan.. va ikkinchi bahorda gʻoyat dabdabali, balki yuz daraja aslidan yanada barakali bir tarzda muhofaza qilgan, nashr qilgan Qodiri Zuljalol, albatta sizning ham natoiji hayotingizni shunday muhofaza qilyapti va xizmatingizga juda kasratli bir suratda mukofot beradi.

Ya'ni: U Vohiddir, Ahaddir, hamma narsaga qodirdir. Hech bir narsa unga ogʻir kelmaydi. Bir bahorni yaratish bir gul qadar unga osondir. Jannatni yaratish bir bahor qadar unga yengildir. Har kuni, har yili, har asr yangidan-yangi ijod qilyotgan hadsiz masnu'oti nihoyatsiz qudratiga nihoyatsiz lisonlar bilan guvohlik qiladilar. Xullas, shu kalima ham shunday xushxabar beradi. Deydiki: Ey inson! Qilgan xizmating, ado etgan ubudiyating behuda ketmaydi. Bir dori mukofot, bir mahalli saodat sen uchun ihzor etilgandir. Sening shu foniy dunyoingga badal boqiy bir jannat seni kutadi. Ibodat qilganing va taniganing Xoliqi Zuljalolning va'dasiga iymon va e'timod et. Unga va'dasida xulf etish maholdir. Qudratida hech bir jihat bilan nuqsoniyat yoʻqdir. Ishlariga ajz mudohala etolmaydi. Sening kichik bogʻingni yaratgani kabi, Jannatni ham sen uchun yarata oladi va yaratgan va senga va'da bergan. Va va'da bergani uchun, albatta seni uning ichiga oladi.

Modomiki bilmushohada koʻryapmiz: Har yili yer yuzida hayvonot va nabototning uch yuz mingdan ziyoda anvo'larini va millatlarini mukammal intizom va mezon bilan, mukammal tezlik va suhulat bilan hashr etib, nashr qiladi. Albatta bunday bir Qodiri Zuljalol va'dasini bajarishga muqtadirdir. Ham modomiki har yili shunday bir Qodiri Mutlaq hashrning va Jannatning namunalarini minglab tarzda ijod qiladi. Ham modomiki butun samoviy farmonlari bilan saodati abadiyani va'da qilib, Jannatni xushxabar beradi. Ham modomiki butun ijrooti va shuunoti haq va haqiqatdir va sidq va jiddiyatdir. Va modomiki asarlarining shahodati bilan butun kamolot uning nihoyatsiz kamoliga dalolat va guvohlik qiladi. Va hech bir jihatdan nuqson va qusur unda yoʻqdir. Ham modomiki xulf-ul va'd va xilof va kizb va aldatish eng xunuk bir xislat va nuqson va qusurdir. Albatta va albatta u Qodiri Zuljalol, u Hakimi Zulkamol, u Rahimi Zuljamol va'dasini bajaradi; saodati abadiya eshigini ochadi, Odam otangizning vatani asliysi boʻlgan Jannatga sizlarni, ey ahli iymon, idhol etadi.

Ya'ni: Tijorat va ma'muriyat uchun, muhim vazifalar bilan bu dori imtihon boʻlgan dunyoga yuborilgan insonlar tijoratlarini qilib, vazifalarini tugatib va xizmatlarini itmom etgandan keyin, yana ularni yuborgan Xoliqi Zuljaloliga qaytadilar va Mavloyi Karimlariga qovushadilar. Ya'ni, bu dori foniydan ketib dori boqiyda huzuri kibriyoga musharraf boʻladilar. Ya'ni, sabablar tashvishlaridan va vositalarning qorongʻi pardalaridan qutulib, Robbi Rahimlariga maqarri saltanati abadiysida pardasiz qovushadilar. Toʻgʻridan-toʻgʻri hamma oʻz Xoliqi va Ma'budi va Robbi va Sayyidi va Moliki kim boʻlganini biladi va topadi. Xullas, shu kalima butun xushxabarlar uzra shunday xushxabar beradi. Va deydiki:

Ey inson! Bilasanmi qayerga ketyapsan va qayerga yuborilyapsan? Oʻttiz Ikkinchi Soʻzning oxirida aytilgani kabi: Dunyoning ming yillik mas'udona hayoti bir soatlik hayotiga muqobil kelmagan Jannat hayotining va oʻsha Jannat hayotining ham ming yili bir soatlik ru'yati jamoliga muqobil kelmagan bir Jamili Zuljalolning doira-i rahmatiga va martaba-i huzuriga ketyapsan. Mubtalo va maftun va mushtoq boʻlganingiz majoziy mahbublarda va butun mavjudoti dunyoviyadagi husn va jamol uning jilva-i jamolining va husni asmosining bir nav soyasi va butun Jannat butun latoifi bilan bir jilva-i rahmati va butun ishtiyoqlar va muhabbatlar va injizoblar va jozibalar bir lam'a-i muhabbati boʻlgan bir Ma'budi Lamyazalning, bir Mahbubi Loyazalning doira-i huzuriga ketyapsiz va ziyofatgohi abadiysi boʻlgan Jannatga chaqirilyapsiz. Shunday ekan, qabr eshigiga yigʻlab emas, kulib kiringlar.

Ham shu kalima shunday xushxabar beradi, deydiki: Ey inson! Fanoga, adamga, hechlikka, zulumotga, nisyonga, chirishga, parchalanishga va kasratda boʻgʻilishga ketganingizni tavahhum etib oʻylamang! Siz fanoga emas, baqoga ketyapsiz. Adamga emas, vujudi doimiyga yuborilyapsiz. Zulumotga emas, olami nurga ketyapsiz. Sohib va Moliki Haqiqiyning tarafiga ketyapsiz va Sultoni Azaliyning poytaxtiga qaytyapsiz. Kasratda boʻgʻilishga emas, vahdat doirasida tanaffus qilasiz. Firoqqa emas, visolga mutavajjihsiz.

OʻN BIRINCHI HUJJATI IYMONIYA

Bir zamon ikki odam bir hovuzda choʻmildilar. Favquloda bir ta'sir ostida behush boʻldilar. Koʻzlarini ochgan payt koʻrdilarki, ajib bir olamga keltirilganlar. Shunday bir olamki, kamoli intizomidan bir mamlakat hukmida, balki bir shahar hukmida, balki bir saroy hukmidadir. Kamoli hayratlaridan atroflariga qaradilar. Koʻrdilarki: Bir jihatdan qaralsa, azim bir olam koʻrinadi. Bir jihatdan qaralsa, muntazam bir mamlakat... Bir jihatdan qaralsa, mukammal bir shahar... Boshqa bir jihatdan qaralsa, gʻoyat muhtasham bir olamni ichiga olgan bir saroydir. Shu ajoyib olamda kezib sayron etdilar. Koʻrdilarki: Bir qism maxluqot bor; bir tarz bilan gapiryaptilar, faqat bular ularning tillarini bilmaydilar. Yolgʻiz ishoratlaridan tushunilyaptiki, muhim ishlar qilyaptilar va ahamiyatli vazifalar bajaryaptilar.

U ikki odamdan birisi doʻstiga dediki: "Shu ajib olamning albatta bir mudabbiri va shu muntazam mamlakatning bir moliki, shu mukammal shaharning bir sohibi, shu musanno' saroyning bir ustasi bordir. Biz harakat qilishimiz kerak, uni tanishimiz kerak. Chunki tushunilyaptiki, bizni bu yerga keltirgan udir. Uni tanimasak, kim bizga madad beradi? Tillarini bilmaganimiz va ular bizni tinglamagan shu ojiz maxluqlardan nima kutishimiz mumkin? Ham ulkan bir olamni bir mamlakat suratida, bir shahar tarzida, bir saroy shaklida qurgan va boshdan oyoq horiqo narsalar bilan toʻldirgan va muzayyanotning anvo'i bilan tazyin etgan va ibratnamo moʻ'jizotlar bilan bezagan bir zot, albatta bizdan va bu yerga kelganlardan bir istagani bordir. Uni tanishimiz kerak. Ham nima istaganini bilishimiz lozimdir." Boshqa odam dedi: "Ishonmayman, bunday bahs qilganing kabi bir zot boʻlsin va butun bu olamni bir oʻzi idora qilsin." Doʻsti javoban dediki: "Buni tanimasak, loqayd qolsak, manfaati hech yoʻq; zarari boʻlsa juda azimdir. Agar tanishga harakat qilsak, mashaqqati juda yengildir, manfaati boʻlsa juda azimdir. Shuning uchun unga qarshi loqayd qolish hech kori aql emasdir." U bebosh odam dedi: "Men butun rohatimni, halovatimni uni oʻylamaslikda koʻraman. Ham bunday aqlimga sigʻmagan narsalar bilan ovora boʻlmayman. Butun bu ishlar tasodifiy va aralash-quralash ishlardir, oʻzidan-oʻzi boʻlyapti, menga nima kerak." Aqlli doʻsti unga dedi: "Sening bu tamarruding meni ham, balki koʻplarni ham baloga tiqadi. Bir adabsiz sababli, ba'zan boʻladiki, bir mamlakat xarob boʻladi." Yana u bebosh qaytib dediki: "Yo qat'iyan menga isbot qilki; bu ulkan mamlakatning yagona bir moliki, yagona bir sone'i bordir. Yoki menga aralashma." Javoban doʻsti dedi: "Modomiki qaysarliging devonalik darajasiga chiqqan; u oʻjarliging bilan bizni va balki mamlakatni bir qahrga giriftor etasan. Men ham senga oʻn ikki burhon bilan koʻrsatamanki: Bir saroy kabi shu olamning, bir shahar kabi shu mamlakatning yagona bir ustasi bordir va u usta, hamma narsani idora qilgan yolgʻiz udir. Hech bir jihatdan nuqsoniyati yoʻqdir. Bizga koʻrinmagan u usta, bizni va hamma narsani koʻradi va soʻzlarini eshitadi. Butun ishlari moʻ'jiza va horiqodir. Butun bu koʻrganimiz va tillarini bilmaganimiz shu maxluqlar uning ma'murlaridir."

Kel, har tarafga qara, hamma narsaga diqqat qil! Butun bu ishlar ichida yashirin bir qoʻl ishlayapti. Chunki qara, bir dirham

{(Hoshiya1) Daraxtlarni boshlarida tashigan urugʻlarga ishoratdir.}

qadar quvvati boʻlmagan bir urugʻ kichikligidagi bir narsa minglab botmon yukni koʻtaryapti. Zarra qadar shuuri boʻlmagan

{(Hoshiya2) Oʻzidan-oʻzi yuksalmagan va mevalarning ogʻirligiga dosh bermagan uzum novdalari kabi nozanin nabototning boshqa daraxtlarga latif qoʻllar otib oʻralishlariga va ularga yuklanishlariga ishoratdir.}

gʻoyat hakimona ishlar qilyapti. Demak, bular oʻzlaridan-oʻzlari ishlamayaptilar. Ularni ishlattirgan yashirin bir qudrat sohibi bordir. Agar bir oʻzi boʻlsa, butun boshdan-oyoq bu koʻrganimiz mamlakatda har ish moʻ'jiza, hamma narsa moʻ'jizakor bir horiqo boʻlishi lozim boʻladi. Bu esa bir safsatadir.

Kel, butun bu vodiylarni, bu maydonlarni, bu manzillarni bezatgan narsalar ustiga diqqat qil. Har birisida u yashirin zotdan xabar bergan ishlar bor. Xuddi har biri bittadan turra, bittadan sikka kabi u gʻaybiy zotdan xabar beradilar. Mana koʻzingning oʻngida, qara; bir dirham paxtadan

{(Hoshiya3) Danakka ishoratdir. Masalan: Zarra kabi bir afyun buzri, bir dirham kabi bir zardoli navoti, bir qovun urugʻi, qanday matodan goʻzalroq toʻqilgan yaproqlar, batis gazlamasidan oqroq va sariq gullar shirinlikdan shirinroq va koʻftalardan va konserva qutilaridan latifroq, lazizroq, shirinroq mevalarni xazina-i rahmatdan keltiradilar, bizga taqdim qiladilar.}

nima qilyapti. Qara, necha toʻp mato va batis gazlamasi va gulli mato chiqdi. Qara, undan naqadar shirinliklar, aylana totli koʻftalar qilinyaptiki, bizlar kabi minglab odam kiysa va yesa, kifoya qiladi. Hamda qara, bu temirni, tuproqni, suvni, koʻmirni, misni, kumushni, oltinni gʻaybiy hovuchiga oldi, bir goʻsht parchasi

{(Hoshiya4) Unsurlardan jismi hayvoniyni yaratish va nutfadan zihayotni ijod qilishga ishoratdir.}

qildi; qara, koʻr... Mana ey aqlsiz odam! Bu ishlar shunday bir zotga maxsusdirki; butun bu mamlakat butun ajzosi bilan uning moʻ'jiza-i quvvati ostida turyapti, har orzusiga rom boʻlyapti.

Kel, bu mutaharrik antiqa

{(Hoshiya5) Hayvonlarga va insonlarga ishoratdir. Zero hayvon shu olamning kichik bir mundarijasi va mohiyati insoniya shu koinotning bir misoli musagʻgʻari boʻlganidan; xuddi olamda nima boʻlsa, insonda namunasi bordir.}

san'atlariga qara! Har birisi shunday bir tarzda qilingan; xuddiki bu ulkan saroyning bir kichik nusxasidir. Butun bu saroyda nima boʻlsa, u kichkina mutaharrik uskunalarda mavjud. Hech mumkinmidirki, bu saroyning ustasidan boshqa birisi kelib, bu ajib saroyni kichik bir uskunada joylashtirsin? Ham hech mumkinmidirki, bir quti qadar bir uskuna butun bir olamni ichiga olgani holda, tasodifiy yoxud abas bir ish ichida boʻlsin? Demak, butun koʻzing koʻrgan naqadar antiqa uskunalar boʻlsa, u yashirin zotning bittadan sikkasi hukmidadirlar. Balki bittadan dallol, bittadan e'lonnoma hukmidadirlar. Lisoni hollari bilan deydilarki: "Biz shunday bir zotning san'atimizki: Butun bu olamimizni, bizni yaratgani va suhulat bilan ijod qilgani kabi, osonlik bilan yarata oladigan bir zotdir".

Ey muannid doʻstim! Kel, senga yanada ajibini koʻrsataman. Qara, bu mamlakatda butun bu ishlar, bu narsalar oʻzgardi, oʻzgaryapti, bir holatda turmayapti. Diqqat qilki, bu koʻrganimiz jomid jismlar, hissiz qutilar; bittadan hokimi mutlaq suratini oldilar; xuddi har bir narsa butun ashyoga hukm qiladi. Mana, bu yonimizdagi bu uskunaga qara;

{(Hoshiya6) Uskuna mevador daraxtlarga ishoratdir. Chunki yuzlab dastgohlarni, fabrikalarni ingichkagina shoxlarida tashiydiganday; hayratnamo yaproqlarni, gullarni, mevalarni toʻqiydi, bezaydi, pishiradi, bizlarga uzatadi. Holbuki qaragʻay va qatron kabi muhtasham daraxtlar quruq bir toshda dastgohini otgan, ishlab turibdilar.}

goʻyo amr qiladi. Mana, uning tazyinotiga va ishlashiga lozim lavozimot va moddalar uzoq yerlardan yugurib kelyaptilar. Mana, u yerga qara: U shuursiz jism

{(Hoshiya7) Hububotga, danaklarga, chivinlarning tuxumchalariga ishoratdir. Masalan bir chivin bir qayragʻochning yaprogʻida tuxumini qoldiradi. Birdan u ulkan qayragʻoch yaproqlarini u tuxumlarga bir rahmi modar, bir beshik, asal kabi bir gʻido bilan toʻla bir mahzanga aylantiradi. Xuddi u mevasiz daraxt u suratda ziruh mevalar beradi.}

goʻyo bir ishorat qiladi, eng katta bir jismni oʻziga xizmatkor qiladi, oʻz ishlarida ishlattiradi. Yana boshqa narsalarni bularga qiyos qil. Xuddi har bir narsa butun bu olamdagi xilqatlarni musahhar etadi. Agar u yashirin zotni qabul qilmasang, butun bu mamlakatdagi toshida, tuprogʻida, hayvonida, insonga oʻxshash maxluqlarda; u zotning butun hunarlarini, san'atlarini, kamolotlarini bitta-bittalab (u narsalarga) berasan. Mana, aqling uzoq koʻrgan birgina moʻ'jiznamo zotning badaliga milliardlab u kabi moʻ'jiznamo, ham bir-biriga zid, ham bir-biriga misl, ham bir-biri ichida boʻlishsin; bu intizom buzilmasin, oraliqni chalkashtirmasinlar. Holbuki bu ulkan mamlakatda ikki barmoq qoʻshilsa, chalkashtiradi. Chunki bir qishloqda ikki mudir, bir shaharda ikki hokim, bir mamlakatda ikki podshoh boʻlsa, chalkashtiradi. Qayerda qoldiki, hadsiz hokimi mutlaq barobar boʻlsin!

Ey vasavasali doʻstim! Kel, bu azim saroyning naqshlariga diqqat qil va butun bu shaharning ziynatlariga qara va butun bu mamlakatning tanzimotini koʻr va butun bu olamning san'atlarini tafakkur qil! Xullas qara: Agar nihoyatsiz moʻ'jizalari va hunarlari boʻlgan yashirin bir zotning qalami ishlamasa, bu naqshlari boshqa shuursiz sabablarga, koʻr tasodifga, kar tabiatga berilsa, u vaqt yo bu mamlakatning har bir toshi, har bir oʻti shunday moʻ'jiznamo naqqosh, shunday bir horiquloda kotib boʻlishi lozim boʻladiki, bir harfda ming kitobni yoza olsin, bir naqshda millionlab san'atni joylashtira olsin. Chunki qara bu toshlardagi naqshga,

{(Hoshiya8) Shajara-i xilqatning mevasi boʻlgan insonga va oʻz daraxtining dasturini va mundarijasini tashigan mevaga ishoratdir. Zero qalami qudrat olamning kitobi kabirida nima yozgan boʻlsa, ijmolini mohiyati insoniyada yozgandir. Qalami qadar togʻ kabi bir daraxtda nima yozgan boʻlsa, tirnoq kabi mevasida ham joylashtirgandir.}

har birisida butun saroyning naqshlari bor, butun shaharning tanzimot qonunlari bor, butun mamlakatning tashkilot dasturlari bor. Demak, bu naqshlarni qilish butun mamlakatni qilish qadar horiqodir. Shunday ekan, har bir naqsh, har bir san'at u yashirin zotning bir e'lonnomasidir, bir xotamidir.

Modomiki bir harf kotibini koʻrsatmasligi mumkin emas. San'atli bir naqsh naqqoshini bildirmasligi mumkin emas. Qanday boʻladiki: Bir harfda ulkan bir kitobni yozgan, bir naqshda ming naqshni naqsh etgan naqqosh oʻz kitobi bilan va naqshi bilan bilinmasin?

Kel, bu keng vodiyga chiqamiz.

{(Hoshiya9) Bahor va yoz mavsumida zaminning yuziga ishoratdir. Zero yuz minglab muxtalif maxluqotning toifalari bir-biri ichida barobar ijod qilinadi, roʻyi zaminda yoziladi. Xatosiz, qusursiz, kamoli intizom bilan almashtiriladi. Minglab dasturxoni Rahmon ochiladi, teriladi, yangi yangi keladi. Har bir daraxt bittadan vositachi savdogar, har bir boʻston bittadan qozon hukmiga oʻtadi.}

Mana, u vodiy ichida yuksak bir togʻ bor. Ustiga chiqamiz, toki butun atrofi koʻrinsin. Ham hamma narsani yaqinlashtiradigan goʻzal durbinlarni ham barobar olamiz. Chunki bu ajib mamlakatda ajib ishlar boʻlyapti. Har soatda hech aqlimizga kelmagan ishlar boʻlyapti. Mana, qara! Bu togʻlar va vodiylar va shaharlar birdan oʻzgaryapti. Ham qanday oʻzgaryapti.. shunday bir tarzdaki: Millionlab bir-biri ichida ishlar gʻoyat muntazam suratda oʻzgaryapti. Xuddi millionlab mutanavvi' matolar bir-biri ichida barobar toʻqilayotganday juda ajib tahavvulot boʻlyapti. Qara, shu qadar unsiyat etganimiz va taniganimiz gulli-mulli narsalar yoʻqoldilar. Muntazaman oʻrinlariga va mohiyatlari ularga oʻxshash, lekin suratlari boshqa boʻlganlar keldilar. Xuddi shu vodiy, togʻlar bittadan sahifa; yuz minglab boshqa-boshqa kitoblar ichida yozilyapti. Ham xatosiz, nuqsonsiz boʻlib yozilyapti. Xullas, bu ishlar yuz daraja maholdirki, oʻzidan-oʻzi boʻlsin. Ha, nihoyat darajada san'atli, diqqatli shu ishlar oʻzidan-oʻzi boʻlishi ming daraja maholdirki: Oʻzlaridan ziyoda san'atkorlarini koʻrsatadilar. Ham bularni qiluvchi shunday moʻ'jiznamo bir zotdirki, hech bir ish unga ogʻir kelmaydi. Mingta kitob yozish bir harf qadar unga oson boʻladi. Bu bilan birga har tarafga qaraki, ham shunday bir hikmat bilan hamma narsani joy-joyiga qoʻyapti va shunday mukrimona hammaga loyiq boʻlgan lutflarni qilyapti; ham shunday ehsonparvarona umumiy pardalar va eshiklar ochyaptiki, hammaning orzularini qondiryapti. Ham shunday saxovatparvarona dasturxonlar hozirlanayaptiki, butun bu mamlakatning xalqlariga, hayvonlariga, har bir toifasiga xos va loyiq, balki har bir fardiga maxsus ismi bilan va rasmi bilan bir ne'mat patnisi berilyapti. Xullas, dunyoda bundan mahol bir narsa bormiki, bu koʻrganimiz ishlar ichida tasodifiy ishlar boʻlsin yoki abas va foydasiz boʻlsin yoki mutaaddid qoʻllar qoʻshilsin yoki ustasi hamma narsaga muqtadir boʻlmasin yoki hamma narsa unga musahhar boʻlmasin! Mana ey doʻstim! Hadding boʻlsa, bunga qarshi bir bahona top!

Ey doʻstim, kel! Hozir bu juz'iyotni tashlab, saroy shaklidagi bu ajib olamning ajzolarining bir-biriga qarshi boʻlgan vaziyatlariga diqqat qilamiz. Mana, qara. Bu olamda shu daraja intizom bilan kulliy ishlar qilinyapti va umumiy inqiloblar boʻlyaptiki, xuddi butun bu saroydagi mavjud toshlar, tuproqlar, daraxtlar, har bir narsa bittadan foili muxtor kabi butun bu olamning nizomoti kulliyasiga rioya qilib, unga koʻra tavfiqi harakat qilyapti. Bir-biridan eng uzoq narsalar bir-birining imdodiga yuguryapti. Mana, qara. Gʻaybdan ajib bir qofila

{(Hoshiya1) Umum hayvonotning arzoqini tashigan nabotot va ashjar qofilalaridir.}

chiqib kelyapti. Markablari daraxtlarga, nabotlarga, togʻlarga oʻxshaydilar. Boshlarida bittadan rizqlar patnisi tashiyaptilar. Mana, qara: Bu tarafda kutayotgan muxtalif hayvonotning arzoqlarini keltiryaptilar. Hamda qara: Bu gumbazda u azim elektr chirogʻi

{(Hoshiya2) U azim elektr chirogʻi, Quyoshga ishoratdir.}

ularga nur bergani kabi, butun taomlarini shunday goʻzal pishiryapti; yolgʻiz, pishiriladigan taomlar bir dasti gʻaybiy tarafidan bittadan ipga taqilib

{(Hoshiya3) Ip va ipga taqilgan taom esa, daraxtning ingichka shoxlari va laziz mevalaridir.}

unga qarshi tutilyapti. Bu tarafga ham qara: Bu bechora zaif, nahif, quvvatsiz hayvonchalar... Qanday ularning boshi qarshisida latif gʻido bilan toʻla ikki tulumbacha

{(Hoshiya4) Ikki tulumbacha esa, volidalarning koʻkraklariga ishoratdir.}

taqilgan, ikki chashma kabi; yolgʻiz u quvvatsiz maxluq uni ogʻziga yopishtirishi kifoyadir.

Alhosil: Butun bu olamning butun ashyosi, bir-biriga qarayotganday, bir-biriga yordam berishadi. Bir-birini koʻrayotganday, bir-biriga qoʻlni qoʻlga berishadi. Bir-birining ishini takmil uchun, bir-biriga yelkani yelkaga berishadi. Belni belga berib barobar ishlashadi. Hamma narsani bunga qiyos qil; sanagan bilan tugamaydi... Xullas, butun bu hollar ikki karra ikki toʻrt boʻlish darajasida qat'iy koʻrsatadiki; shu saroyi ajibning ustasiga, ya'ni shu gʻarib olamning sohibiga hamma narsa musahhardir. Hamma narsa uning hisobiga ishlaydi. Hamma narsa unga bir amrbar askar hukmidadir. Hamma narsa uning quvvati bilan aylanadi. Hamma narsa uning amri bilan harakat qiladi. Hamma narsa uning hikmati bilan tanzim boʻladi. Hamma narsa uning karami bilan muovanat etadi. Hamma narsa uning marhamati bilan boshqasining imdodiga yuguradi, ya'ni yugurtiriladi. Ey doʻstim! Hadding boʻlsa, bunga qarshi bir soʻz ayt!

Kel, ey nafsim kabi oʻzini aqlli deb oʻylagan aqlsiz doʻstim! Shu saroyi muhtashamning sohibini tanishni istamayapsan! Holbuki hamma narsa uni koʻrsatyapti, unga ishorat qilyapti, unga shahodat qilyapti. Butun bu narsalarning shahodatini qanday takzib etyapsan! Shunday ekan, bu saroyni ham inkor qil va "Olam yoʻq, mamlakat yoʻq" degin va oʻzingni ham inkor qil, oʻrtadan chiq. Boʻlmasa esingni yigʻ, meni tingla! Mana, qara: Shu saroy ichida boʻlgan va mamlakatni ihota etgan yaknasoq unsurlar, ma'danlar bor.

{(Hoshiya5) Unsurlar, ma'danlar esa juda koʻp muntazam vazifalari boʻlgan va izni Rabboniy bilan har muhtojning imdodiga yugurgan va amri Ilohiy bilan har bir yerga kirgan, madad bergan va hayotning lavozimotini yetishtirgan va zihayotni emizgan va masnu'oti Ilohiyaning nasjiga, naqshiga mansha' va muvallid va beshik boʻlgan havo, suv, ziyo, tuproq unsurlariga ishoratdir.}

Xuddi mamlakatdan chiqqan hamma narsa u moddalardan qilinadi. Demak, u moddalar kimning mulki boʻlsa, butun undan qilingan narsalar ham unikidir. Ekinzor kimniki boʻlsa, mahsulot ham unikidir. Dengiz kimniki boʻlsa, ichidagilar ham unikidir. Ham qara, bu toʻqilgan narsalar, bu nasj etilgan munaqqash matolar bitta moddadan qilinyapti. U moddani keltirgan, ihzor etgan va ip holiga keltirgan, albatta bilbedaho birdir. Chunki u ish ishtirok qabul qilmaydi. Shunday ekan, butun nasj etilgan san'atli narsalar unga maxsusdir. Ham yana qara, bu toʻqilgan, qilingan narsalarning har bir jinsi butun mamlakatning har tarafida mavjud; butun abno-i jinslari bilan shunday intishor etgan; barobar boʻlib bir-biri ichida, bir tarzda, bir onda qilinyapti, nasj etilyapti. Demak, birgina zotning ishidir, birgina amr bilan harakat qiladi. Boʻlmasa bunday bir onda, bir tarzda, bir vaziyatda, bir hay'atda ittifoq va muvofaqat maholdir. Shunday ekan, bu san'atli narsalarning har birisi u yashirin zotning bir e'lonnomasi hukmida uni koʻrsatadi. Goʻyo har bir gulli mato, har bir san'atli uskuna, har bir totli luqma u moʻ'jiznamo zotning bittadan sikkasi, bittadan xotami, bittadan nishoni, bittadan turrasi hukmida; lisoni hol bilan har birisi deydi: "Men kimning san'ati boʻlsam, joylashgan sandiqlarim va doʻkonlarim ham uning mulkidir". Va har bir naqsh deydi: "Meni kim toʻqigan boʻlsa, joylashgan toʻpim ham uning toʻqimasidir". Har bir totli luqma deydi: "Meni kim qilayotgan, pishirayotgan boʻlsa, joylashgan qozonim ham unikidir". Har bir uskuna deydi: "Meni kim qilgan boʻlsa, mamlakatda intishor etgan butun oʻxshashlarimni ham u qilyapti va butun mamlakatning har tarafida bizni yetishtirgan udir. Demak, mamlakatning moliki ham udir. Shunday ekan, butun bu mamlakatga, bu saroyga molik kim boʻlsa, u bizga molik boʻla oladi". Masalan, qandayki miriyga maxsus birgina askar kamari yoxud birgina tugmaga molik boʻlish uchun, ularni yasagan butun fabrikalarga molik boʻlish lozimdirki, ularga haqiqiy molik boʻlsin. Boʻlmasa u vaysaqi boshibuzuqdan, "miriy molidir" deya qoʻlidan olinib, tajziya etiladi.

Alhosil: Qanday qilib bu mamlakatning anosiri mamlakatni qamragan bittadan moddadir. Ularning moliki ham butun mamlakatga molik birgina zot boʻlishi mumkin. Shunga oʻxshab, butun mamlakatda intishor etgan san'atlar bir-biriga oʻxshagani va birgina sikka izhor qilganlari uchun, butun mamlakat yuzida intishor etgan masnu'lar har bir narsaga hukm qilgan bitta zotning san'atlari boʻlganini koʻrsatadilar.

Mana ey doʻstim! Modomiki shu mamlakatda, ya'ni shu saroyi muhtashamda bir birlik alomati bordir; bir vahdat sikkasi bor. Chunki bir qism narsalar, bir ekan; ihotasi bor. Bir qism mutaaddid boʻlsa -faqat bir-biriga oʻxshagani va har tarafda boʻlgani uchun- bir vahdati nav'iya koʻrsatyapti. Vahdat esa bir vohidni koʻrsatadi. Demak ustasi ham, moliki ham, sohibi ham, sone'i ham bir boʻlishi lozim boʻladi. Bu bilan barobar, sen bunga diqqat qilki, bir parda-i gʻaybdan qalingina bir ip chiqyapti.

{(Hoshiya6) Qalingina bir ip mevador daraxtga; minglab iplar esa shoxlariga va iplar boshidagi olmos, nishon, ehson, hadyalar esa, gullarning aqsomiga va mevalarning anvo'iga ishoratdir.}

Qara, soʻngra minglab iplar undan uzangan. Har bir ipning boshiga qara: Bittadan olmos, bittadan nishon, bittadan ehson, bittadan hadya taqilgan. Hammaga koʻra bittadan hadya beryapti. Ajabo, bilasanmiki, bunday gʻarib bir gʻayb pardasidan bunday ajib ehsonotni, hadoyani shu maxluqlarga uzatgan zotni tanimaslik, unga tashakkur etmaslik naqadar devonacha bir harakatdir. Chunki uni tanimasang, bilmajburiya deysanki: "Bu iplar uchlaridagi olmoslarni, boshqa hadyalarni oʻzlari qilyaptilar, beryaptilar". U vaqt har ipga bir podshohlik ma'nosini berish lozim boʻladi. Holbuki koʻzimizning oʻngida bir dasti gʻaybiy u iplarni ham qilib u hadoyani ularga taqyapti. Demak, butun bu saroyda hamma narsa oʻz nafsidan ziyoda u moʻ'jiznamo zotni koʻrsatadi. Uni tanimasang, butun bu narsalarni inkor qilish bilan hayvondan yuz daraja pastga tushasan.

Kel, ey muhokamasiz doʻstim! Sen shu saroyning sohibini tanimaysan va tanishni ham istamaysan. Chunki istib'od etasan. Uning ajib san'atlarini va holotini aqlga sigʻishtirolmaganingdan inkorga kiryapsan. Holbuki asl istib'od, asl mushkulot va haqiqiy suubatlar va dahshatli qiyinchiliklar uni tanimaslikdadir. Chunki uni tanisak, butun bu saroy, bu olam bitta narsa kabi oson boʻladi, yengil boʻladi; bu oʻrtadagi arzonlik va mabzuliyatga mador boʻladi. Agar tanimasak va u boʻlmasa, u vaqt har bir narsa butun bu saroy qadar mushkulotli boʻladi. Chunki hamma narsa bu saroy qadar san'atlidir. U vaqt na arzonlik va na mabzuliyat qoladi. Bu koʻrgan narsalarimizning bittasi nafaqat qoʻlimizga, balki hech kimning qoʻliga oʻtmas edi. Sen yolgʻiz shu ipga taqilgan totli konserva qutisiga qara.

{(Hoshiya7) Konserva quttisi qudrat konservalari boʻlgan qovun, tarvuz, anor, sut qutisi hindiston yongʻogʻi kabi rahmat hadyalariga ishoratdir.}

Agar uning yashirin oshxona-i moʻ'jiznamosidan chiqmasa edi, hozir qirq tiyin bilan olganimiz holda, yuz liraga ham ololmas edik.

Ha, butun istib'od, mushkulot, suubat, halokat balki maholiyat uni tanimaslikdadir. Chunki qandayki bir daraxtga bir ildizdan, bir qonun bilan, bir markazdan hayot beriladi. Minglab mevalarning tashakkuli bir meva kabi suhulat paydo qiladi. Agar u daraxtning mevalari boshqa-boshqa markazga va ildizga, boshqa-boshqa qonun bilan rabt etilsa, har bir meva butun daraxt qadar mushkulotli boʻladi. Ham qandayki butun qoʻshinning tajhizoti bir markazdan, bir qonundan, bir fabrikadan chiqsa; miqdor jihatidan bir askarning tajhizoti qadar osonlashadi. Agar har bir askarning boshqa-boshqa yerlarda tajhizoti qilinsa, olinsa; har bir askarning tajhizoti uchun butun qoʻshinning tajhizotiga lozim fabrikalar boʻlishi lozim boʻladi.

Aynan bu ikki misol kabi: Shu muntazam saroyda, shu mukammal shaharda, shu mutaraqqiy mamlakatda, shu muhtasham olamda butun bu narsalarning ijodi bitta zotga berilgan vaqt, shu qadar oson boʻladi, shu qadar yengillik paydo qiladiki; koʻrganimiz nihoyatsiz arzonlikka va mabzuliyatga va saxovatga sababiyat beradi. Boʻlmasa hamma narsa shu qadar qimmat, shu qadar mushkulotli boʻladiki, dunyo berilsa, birisini qoʻlga kiritib boʻlmaydi.

Kel, ey bir parcha insofga kelgan doʻstim! Oʻn besh kundir

{(Hoshiya1) Oʻn besh kun sinni taklif boʻlgan oʻn besh yilga ishoratdir.}

biz bu yerdamiz. Agar shu olamning nizomlarini bilmasak, podshohini tanimasak, jazoga haqdor boʻlamiz. Uzrimiz qolmadi. Zero oʻn besh kundan beri (goʻyo bizga muhlat berilgandek) hech kimning biz bilan ishi yoʻq. Albatta biz sohibsiz emasmiz. Bu daraja nozik san'atli, me'zonli, latofatli, ibratli masnu'lar ichida hayvon kabi kezib buzolmaymiz, bizga buzdirmaydilar. Shu mamlakatning hashmatli molikining albatta jazosi ham dahshatlidir. U zot naqadar qudratli, hashmatli bir zot boʻlganini shu bilan tushuningki: Shu ulkan olamni bir saroy kabi tanzim etyapti, bir charxpalak kabi aylantiryapti. Shu katta mamlakatni bir xona kabi, hech bir narsani nuqson qoldirmasdan idora qilyapti. Mana, qara, vaqt-bavaqt bir idishni toʻldirib boʻshatish kabi shu saroyni, shu mamlakatni, shu shaharni kamoli intizom bilan toʻldirib, kamoli hikmat bilan boʻshattiryapti. Bir dasturxonni ham koʻtarib tushurish kabi, ulkan mamlakatni boshdan oyoq turli-tuman dasturxonlar

{(Hoshiya2) Dasturxonlar esa, yozda zaminning yuziga ishoratdirki, yuzlab yangi-yangi va boshqa-boshqa boʻlib, oshxona-i rahmatdan chiqqan Rahmoniy dasturxonlar toʻshaladi, almashadi. Har bir boʻston bir qozon, har bir daraxt bir vositachi savdogardir.}

bir dasti gʻaybiy tarafidan koʻtarib, tushirib mutanavvi' ovqatlarni navbat bilan keltirib yediradi. Uni olib tashlab boshqasini keltiradi, sen ham koʻryapsan va aqling boʻlsa tushunasanki, u dahshatli hashmat ichida hadsiz saxovatli bir karam bor.

Hamda qaraki, u gʻaybiy zotning saltanatiga, birligiga butun bu narsalar shahodat qilgani kabi; shuningdek qofila-qofila orqasidan kelib oʻtgan, u haqiqiy parda-parda orqasidan ochilib yopilgan bu inqiloblar, bu tahavvulotlar u zotning davomiga, baqosiga shahodat qiladi. Chunki zavol topgan ashyo bilan barobar sabablari ham yoʻqoladi. Holbuki ularning orqasidan ularga isnod etganimiz narsalar takror boʻladi. Demak, u asarlar ularniki emas ekan; balki zavolsiz birisining asarlari ekan. Qandayki bir daryoning pufakchalari ketadi, orqasidan kelgan pufakchalar ketganlar kabi porlaganidan anglashiladiki; ularni porlattirgan, doimiy va yuksak bir nur sohibidir. Shuning kabi: Bu ishlarning tezlik bilan oʻzgarishi, orqalaridan kelganlarning ayni rang olishi koʻrsatadiki; zavolsiz doimiy birgina zotning jilvalaridir, naqshlaridir, oynalaridir, san'atlaridir.

Kel, ey doʻstim! Hozir senga oʻtgan oʻn burhon quvvatida qat'iy bir burhon yana koʻrsataman. Kel, bir kemaga minamiz;

{(Hoshiya3) Kema tarixga va jazira esa Asri Saodatga ishoratdir. Shu asrning zulumotli sohilida, mimsiz madaniyat kiydirgan libosni yechib, zamonning dengiziga kirib, tarix va siyar safinasiga minib, Asri Saodat jazirasiga va Jazirat-ul Arab maydoniga chiqib, Faxri Olamni (S.A.V.) ish boshida ziyorat qilish bilan bilamizki, u zot shu qadar porloq bir burhoni tavhiddirki, zaminning boshdan oyoq yuzini va zamonning oʻtgan va kelajak ikki yuzini nurlantirgan, kufr va zalolat zulumotini tarqatgandir.}

shu uzoqda bir jazira bor, u yerga ketamiz. Chunki bu tilsimli olamning kalitlari u yerda boʻladi. Ham hamma u jaziraga qarayapti, u yerdan bir narsalar kutyapti, u yerdan amr olyaptilar. Mana qara, ketyapmiz. Hozir shu jaziraga chiqdik. Qara, juda katta bir ijtimo' bor. Shu malakatning butun kattalari bu yerda toʻplangan kabi muhim ihtifol koʻrinyapti. Yaxshi diqqat qil. Bu jamiyati azimaning bir raisi bor. Kel, yaqinroq boramiz. U raisni tanishimiz kerak. Mana qara, naqadar porloq va mingdan

{(Hoshiya4) Ming nishon esa, ahli tahqiq yonida mingga yetgan moʻ'jizoti Ahmadiyadir (S.A.V.).}

ziyoda nishonlari bor. Naqadar quvvatli gapiryapti. Naqadar totli bir suhbat qilyapti. Shu oʻn besh kun mobaynida, bularning deganlarini men biroz oʻrgandim. Sen ham mendan oʻrgan. Qara, u zot shu mamlakatning moʻ'jiznamo sultonidan bahs qilyapti. "U sultoni zishon meni sizlarga yubordi", deyapti. Qara, shunday horiqolar koʻrsatyapti; shubha qoldirmayaptiki, bu zot u podshohning bir ma'muri maxsusidir. Sen diqqat qilki, bu zotning aytgan soʻzini nafaqat shu jaziradagi maxluqlar tinglayaptilar, balki horiquloda suratda butun mamlakatga eshittiryapti. Chunki uzoqdan uzoqqa hamma bu yerdagi nutqini eshitishga harakat qilyapti. Nafaqat insonlar tinglayaptilar, balki hayvonlar ham, hatto qara, togʻlar ham u keltirgan amrlarni tinglayaptilarki, yerlaridan qimirlayaptilar. Shu daraxtlar ishorat qilgan yerga ketyaptilar. Qayerda istasa, suv chiqaryapti. Hatto barmogʻini ham bir obi kavsar koʻkragi kabi qilyapti; undan obi hayot ichiryapti. Qara, shu saroyning qubba-i oliysida muhim chiroq,

{(Hoshiya5) Muhim chiroq Qamardirki, uning ishorati bilan ikki parcha boʻlgan. Ya'ni: Mavlono Jomiyning deganlari kabi: "Hech yozuv yozmagan u ummiy zot barmoq qalami bilan sahifa-i samoviyda bir alif yozgan, bir qirqni ikki ellik qilgan". Ya'ni; yorilishdan avval qirq boʻlgan mimga oʻxshagan; yorilishdan keyin ikki hilol boʻldi, ellikdan iborat boʻlgan ikki nunga oʻxshadi.}

uning ishorati bilan bir ekan, ikkita boʻlyapti. Demak, bu mamlakat butun mavjudoti bilan uning ma'muriyatini taniydi. Uni "gʻaybiy bir zoti moʻ'jiznamoning eng xos va toʻgʻri bir tarjimonidir, bir dalloli saltanati va tilsimining kashshofi va avomirining tabligʻiga amin bir elchisi" boʻlganini biladiganday, uni tinglab itoat qilyaptilar. Mana, bu zot har aytgan soʻzini atrofidagi butun aqli boshida boʻlganlar: "Ha, ha toʻgʻridir" deydilar, tasdiq qiladilar. Balki shu mamlakatda togʻlar, daraxtlar, butun mamlakatlarni ziyolantirgan katta nur chirogʻi

{(Hoshiya6) Katta bir nur chirogʻi Quyosh boʻlib, yerning sharqdan aylanib kelishi bilan Quyoshning yangidan koʻrinishi, quchogʻida Paygʻambarning (S.A.V.) yotishi bilan asr namozini oʻqimagan Imom Ali (R.A.) u moʻ'jizaga binoan asr namozini vaqtida oʻqigan.}

u zotning ishorat va amrlariga bosh egishi bilan, "Ha, ha, har deganing toʻgʻridir" deydilar.

Mana ey tentak doʻstim! Shu podshohning xazina-i xossasiga maxsus ming nishon tashigan shu nuroniy va muhtasham va juda jiddiy zotning butun quvvati bilan butun mamlakatning raislarining taxti tasdiqida bahs qilgan bir Zoti Moʻ'jiznamodan va zikr qilgan avsofidan va tabligʻ etgan avomirida hech bir vajh bilan xilof va hiyla boʻlishi mumkinmi? Bunda xilofi haqiqat mumkin boʻlsa; shu saroyni, shu chiroqlarni, shu jamoatni ham vujudlarini, ham haqiqatlarini takzib etish lozim boʻladi. Agar hadding boʻlsa, bunga qarshi e'tiroz barmogʻingni uzatib koʻr, qanday barmogʻing burhon quvvati bilan sinib, sening koʻzingga suqilishini koʻrasan.

Kel, ey bir oz aqli boshiga kelgan birodar! Butun oʻn bir burhon quvvatida bir burhon yana koʻrsataman. Mana, qara. Yuqoridan tushgan va hamma unga hayratidan yoki hurmatidan kamoli diqqat bilan qaragan shu nuroniy farmonga

{(Hoshiya7) Nuroniy farmon Qur'onga va ustidagi turra esa i'joziga ishoratdir.}

qara. U ming nishonli zot uning yonida turgan, oʻsha farmonning maolini umumga bayon qilyapti. Mana, shu farmonning uslublari shunday bir tarzda porlayaptiki, hammaning nazari istehsonini jalb etyapti va shunday jiddiy, ahamiyatli masalalarni zikr qilyaptiki, hamma quloq solishga majbur boʻlyapti. Chunki butun bu mamlakatni idora qilgan va bu saroyni qurgan va bu ajoyibni izhor qilgan zotning shuunotini, af'olini, avomirini, avsofini alohida-alohida bayon qilyapti. U farmonning hay'ati umumiyasida bir turra-i a'zam boʻlgani kabi, qara, har bir satrida, har bir jumlasida taqlid qilinmaydigan bir turra boʻlgani kabi, ifoda qilgan ma'nolar, haqiqatlar, amrlar, hikmatlar ustida ham u zotga maxsus bittadan ma'naviy xotam hukmida unga xos bir tarz koʻrinyapti.

Alhosil: U Farmoni A'zam quyosh kabi u Zoti A'zamni koʻrsatadi; koʻr boʻlmagan koʻradi.

Mana ey doʻstim! Aqling joyiga kelgan boʻlsa, bu qadar yetarli... Agar bir soʻzing boʻlsa, hozir ayt. U qaysar odam javoban dediki: "Men sening bu burhonlaringga qarshi yolgʻiz deyman: Alhamdulilloh, ishondim. Ham quyosh kabi porloq va kunduz kabi oydin bir tarzda ishondimki: Shu mamlakatning yolgʻiz bir Moliki Zulkamoli, shu olamning yolgʻiz bir Sohibi Zuljaloli, shu saroyning yolgʻiz bir Sone'-i Zuljamoli boʻlganini qabul qildim. Alloh sendan rozi boʻlsinki, meni eski qaysarligimdan va devonaligimdan qutqarding. Keltirgan burhonlaringning har birisi bir oʻzi bu haqiqatni koʻrsatishga yetarli edi. Faqat har bir burhon kelgan sari yanada ravnaqdor, yanada shirin, yanada xush, yanada nuroniy, yanada goʻzal ma'rifat tabaqalari, tanimoq pardalari, muhabbat derazalari ochilgani uchun kutdim, tingladim".

Tavhidning haqiqati uzmosiga va "Amantu Billah" iymoniga ishorat qilgan hikoya-i tamsiliya tugadi. Fazli Rahmon, fayzi Qur'on, nuri iymon soyasida tavhidi haqiqiyning quyoshidan hikoya-i tamsiliyadagi oʻn ikki burhonga muqobil oʻn ikki lam'a bilan bir muqaddimani koʻrsatamiz.

Shu koinot samosining botmaydigan ma'naviy quyoshi Qur'oni Karim; shu mavjudot kitobi kabirining oyoti takviniyasini oʻqittirish, mohiyatini koʻrsatish uchun Shualari hukmida boʻlgan anvorini nashr qilyapti. Basharning aqlini tanvir bilan siroti mustaqimni koʻrsatyapti. Bashariyat olamida har fard; xilqatidagi maqsadlar va fitratidagi orzular va istiqomatidagi gʻoyasini u hidoyat quyoshining nuri bilan koʻradi va biladi. U hidoyat nurining tajalliysiga mazhar boʻlganlar; qalb qobiliyati nisbatida unga oynadorlik qilib yaqinlik kasb etadi. Ashyo va hayotning mohiyati; u nur bilan tazohur etib faqat u nur bilan koʻrinadi, tushuniladi va bilinadi.

Azaliy Quyoshning ma'naviy hidoyat nurlarini tamsil etgan Qur'oni Karim aql va qalb koʻzi bilan haq va haqiqatni koʻrishni ta'min qiladi. Uning nuridan uzoqda qolganlar zulmatda qoladilar. Zero hamma narsa nur bilan koʻrinadi, tushuniladi va bilinadi.

Xullas, shu haqiqatning ma'naviy va sarmadiy quyoshi boʻlgan Qur'oni Karimning nur tajalliysiga bu asrimizda Nur ismi bilan musammo boʻlgan Risola-i Nurning shaxsi ma'naviysi mazhar boʻlgandir.

U nurlarki; zulmatdan ayrilish istamagan koʻr shapalak tabiatli, gʻaflat uyqusi bilan kunduzini kecha qilgan, safohatparast, aqli koʻziga tushgan, zulmatda qolib koʻzi koʻrmaydiganlarga va yoʻlini adashtirganlarga qarshi projektor kabi nurlarini iymon haqiqatlariga tavjih etib siroti mustaqimni butunligicha koʻr boʻlmaganlarga koʻrsatyapti. Nur toʻqmogʻini ahli kufr va munkirlarning boshiga urib: "Yo aqlingni boshingdan chiqarib ot, hayvon boʻl. Yoxud aqlingni boshinga ol, inson boʻl", deyapti.

Ilm bir nur boʻlganiga koʻra, Risola-i Nurning ilmga boʻlgan eng chuqur vuqufini koʻrsatadigan bir-ikki dalilga qisqacha ishorat qilamiz:

Shuni esda saqlashimiz kerakki; Risola-i Nur boshqa kitoblarni emas, yolgʻiz Qur'oni Karimni ustoz sifatida tan olishi va unga xizmat qilishi e'tibori bilan maqbuliyati haqida bizning bu mavzuda soʻz soʻzlashimizga hojat qoldirmaydi. Biz faqat ilm arbobi nazarida Risola-i Nurning qiymatini bildirish uchun deymizki:

Risola-i Nur hozirga qadar hech bir ilm arbobining tom bir vuzuh bilan isbot qilolmagan eng mugʻlaq masalalarni gʻoyat oson bir shaklda eng sodda avom tabaqasidan tortib eng yuksak xoslar tabaqasiga qadar hammaning iste'dodi nisbatida tushuna oladigan bir tarzda shubhasiz toʻliq qanoatlantiruvchi bir shaklda izoh va isbot qilishidir. Bu hususiyat deyarli hech bir olimning asarida yoʻqdir.

Butun Nur asarlari; Qur'oni Karimning bir qism oyatlarining tafsiri boʻlib uning ma'naviy yogʻdulari boʻlganini har xususda koʻrsatishidir.

Insonlarning eng chuqur ehtiyojlariga qat'iy dalil va burhonlar bilan ilmiy mohiyatda javob berishidir. Masalan: Allohning borligi, oxirat va boshqa iymon ruknlarini, bir zarraning lisoni hol va qol suratida tarjimonligini qilib isbot qilishidir. Eng mashhur Islom faylasuflaridan Ibn Sino, Farobiy, Ibn Rushd bu masalalarda butun mavjudotni dalil sifatida koʻrsatganlari holda, Riola-i Nur u haqiqatlarni bir zarra va bir urugʻ lisoni bilan isbot qiladi. Agar Risola-i Nurning ilmiy qudratini hozir ularga koʻrsatish mumkin boʻlsa edi, ular hamon tiz choʻlib Risola-i Nurdan dars olardilar.

Risola-i Nur insonning yillarcha harakat qilib qoʻlga kirita olmaydigan ma'lumotlarni zichlangan xulosalar navidan qisqa bir zamonda ta'min qilishidir.

Risola-i Nur ilmning asos gʻoyasi boʻlgan rizoyi Ilohiyni qozonishga sabab boʻlishi va dunyo manfaatiga ilmni vosita qilmasdan, tom ma'noda insoniyatga xizmat kabi eng ulviy vazifani tamsil etishidir.

Risola-i Nur quvvatli va qudsiy va iymoniy bir tafakkur samarasi boʻlib, butun mavjudotning lisoni hol va qol suratida tarjimonligini qiladi. Ayni zamonda iymon haqiqatlarini ilmalyaqiyn va aynalyaqiyn va haqqalyaqiyn darajalarida inkishof ettiradi.

Risola-i Nur asos nuqta-i nazaridan butun ilmlarni oʻzida jamlagan. Goʻyo, ilm ipi bilan toʻqilgan muzayyan bir mato kabidir. Va hozirga qadar hech bir ilm arbobi tarafidan aytilmagan va har ilmga boʻlgan vuqufini taboruz ettirgan vajizalar majmuasidir. Misol sifatida bir nechtasini zikr qilib, hay'ati majmuasi haqida bir tushuncha hosil qilishni istaganlarga Risola-i Nur bahriga murojaat qilishlarini tavsiya qilamiz.

1. Pashshaning koʻzini yaratgan, quyoshni ham u yaratgan.

2. Burganing me'dasini tanzim etgan Manzuma-i Shamsiyani ham u tanzim etgandir.

3. Bir zarrani ijod qilish uchun butun koinotni ijod qiladigan bir qudrati gʻayri mutanohiy lozimdir. Zero shu kitobi kabiri koinotning har bir harfining, xususan zihayot har bir harfning har bir jumlasiga mutavajjih bittadan yuzi va nazir bittadan koʻzi bordir.

4. Tabiat; misoli bir matbaadir, tabi' emas. Naqshdir, naqqosh emas. Mistardir, masdar emas. Nizomdir, nozim emas. Qonundir, qudrat emas. Shariati irodiyadir, haqiqati xorijiya emas.

5. Sobit, doim, fitriy qonunlar kabi; ruh ham olami amrdan, sifati irodadan kelgan va qudrat unga vujudi hissiy kiydirgandir. Va bir sayyola-i latifani u javharga sadaf qilgandir.

Va hokazo minglab vajizalar bor.

(Anqara Universiteti Nur Talabalarining Bir Maktubi)

Maktubingizdan Islom quyoshining bir ziyosini sezgandek boʻldik. Yuz yillardan beri insoniyatga qarshi, Islomiyat zarariga mutajoviz fikr nashr etgan ahli kufrning taxriblarini ta'mir qilish uchun maydonga chiqqan Risola-i Nurning -sizlarning maktublaringizdan- yoshlarning orasiga yoyilganini s idik. Abadiy hayot yoʻlining haqparast yoʻlovchilari xayoliy bekorchi gap-soʻzlarni tark qilib, Risola-i Nur bilan kufr danaklarini eritadilar. Nurning talabalari ahli qalb va iymonning qardoshlaridirlar. Siz qardoshlarimizning maktublari bizlarga jadallik beryapti va beradi. Qur'onning tafsiri boʻlgan Risola-i Nur bizga zalolatda qolishning va kufr bilan mujodala etmaslikning bu zamonda juda katta ahmoqlik boʻlganini bildiryapti. Komunistlik, anarxiya, masonlik quvvat qozongan bir davrda eng muhim vazifa, Nurga xizmat qilish va rizoyi Ilohiyni qozonish uchun uni istaganga berishdir. Bu eng birinchi va eng ahamiyatli, eng qiymatli va muborak vazifamizdan bizni qaytarishni istagan eng ogʻir hujumlar ham bizlarning jadalligimizni orttiradi.

Risola-i Nur bizga oʻrgatadi va isbot qiladiki: Bu dinyo bir musofirxonadir. Abadiy hayotni istaganlar musofirxonadagi vazifalariga diqqat koʻrsatishlari nisbatida mamnun qilinadilar. Demakki, hozir eng asosiy vazifamiz; botqoqlikdan qutulishni istagan ahli dinning qorongʻilikdan zerikkan, gʻidosiz qolgan qalblarning yordamiga yugurish, oʻzimizdan boshlab Nurning dalloligini qilishdir.

Ayniqsa va ayniqsa shunisi juda ahamiyatli va juda muhimdirki; eng boshda va eng avval Risola-i Nurni diqqat va tafakkur bilan davomli boʻlib oʻqish va u muazzam asar kulliyotidagi Qur'on va iymon haqiqatlari bilan oʻzimizni tajhiz etish va bu asos va shartlar bilan u horiqo asar kulliyotini bir on avval tugatishdir. Bu buyuk ne'matga sazovor boʻlgan har bir oʻspirin va har bir kishi birga yuz ming quvvatida oʻziga, vatan va millatiga foydali boʻladi. Vatan, millat, yoshlar va Olami Islom miqyosida xizmat qila oladigan bir vaziyatga kira oladi.

Buning uchun boshda Hazrat Ustozimiz Badiuzzamon va uning haqiqiy va ixlosli talabalari boʻlishga loyiq sizlardan duo istirhom etamizki; Risola-i Nurning majmualarini bir on avval qoʻlga kiritaylik, qidiraylik, topaylik, diqqat, tafakkur va ixlos bilan oʻqiylik. Qur'on va iymon xizmatida bu vaziyatda chopaylik. Risola-i Nurning bu asrdagi maqbuliyatiga ishorat qilgan dalillar ortigʻi bilan mavjud boʻlganiga koʻra, insof sohibi har moʻ'min qardoshimiz uning tabiiy bir yordamchisidir.

Ham modomiki, Risola-i Nur bu asrga xos xususiyatlar tashiydi. Ham modomiki minglab olimlarning taqdirlari bilan qarshilanyapti. Ham modomiki Qur'onning dallolligini qilayotgan qahramon Ustoz, oʻxshashi uchralmaydigan bir mukammaliyat bilan, durust qadamlar bilan, haqiqiy uslublar bilan butun hayotini iymon va Islomiyatga vaqf etgan, dunyoviy hech bir manfaat koʻzlamasdan, yolgʻiz Alloh rizosi uchun xizmat qilganlar. Ham modomiki butun quvvati bilan Nur talabalari ham iymon va Islomiyatga ahli sunnat doirasida xizmat uchun hayotlarini ham chekinmasdan beryapti va sufliy manfaat orqasida emasdirlar. Va modomiki yuz minglarcha Nur talabalari butun tazyiq va tahdidlarga qaramasdan bu haqiqatni fe'lan isbot qilganlar. Ham har talaba bugun jarayon etgan botil falsafaning aqidalariga haqiqiy, mantiqiy javoblar bera oladigan boʻlib yetishganlar va yetishyaptilar. Ham har ehtiyojimizga Qur'on javob beryapti, unda lozim boʻlgan har haqiqat sarih oʻlaroq bordir. Va modomiki Qur'on eng goʻzal shaklda dars bergan Allohning hadyasi, bir nuri va rahmatidir...

Shunday ekan, bu xazina-i rahmatni va manba-i haqiqatni dars bergan va haqiqiy suratda yoshlar va avom tushuna oladigan bir shaklda bildirgan Risola-i Nurni diqqat va tafakkur bilan va davomli oʻlaroq uygʻun vaqtlarimizni bekor oʻtkazmasdan oʻqish va yozish eng buyuk bir ibodat va zavq manbaidir. Hol va istiqbolning va biz yoshlarning juda laziz va ishtiyoq bilan oladigan gʻoyat manfaatli va yetarli bir dori va tiryoqdir, bir ma'naviy qutqaruvchidir. Bu qat'iy haqiqatlar maydonda ekan, unga butun quvvatimiz bilan yopishmaslik, boshdan oyoq Risola-i Nurni taqdid etmaslik, aloqador boʻlmaslik, faqat gʻaflatning asari boʻlishi mumkin.

Ham kim haqiqat orqasidan chopayotgan boʻlsa, Risola-i Nurdan dars olishi lozimdir. Va Nur yoʻlida ketgan har munavvar haqiqiy saodatga qovushadi va yer yuzining mohiyatini idrok etadi deya, biz Anqara Nur talabalari ham ittifoq qilamiz. Abadiy hayot xazinasini koʻrsatgan Qur'oni Hakimning nuri boʻlgan Risola-i Nur, albatta bir zamon dunyoni larzaga keltirgan nurli ovozini yuksaltiradi.

Modomiki Islom olimlari, hadisi sharifga koʻra, dunyo iqbol va havaslari orqasidan chopmagan muddatcha, paygʻambarlarning eng amin vorislaridirlar. Biz ham Risola-i Nurni uning toʻliq vorisi deb bilamiz. Risola-i Nurning shaxsi ma'naviysi haqiqiy voris boʻlishning asosini yashagan va yashayapti. Uning qarshisiga chiqqan koʻrlar va karlar va hissiz gʻofillar xoʻrlanadilar. Bunday muazzam bir komillikka sohib boʻlgan Risola-i Nur, albatta butun faylasuflarni, dunyo ilm va haq arbobini chorlaydi va har aqli salim va qalbi karim boʻlgan muborak insonlarni talabasi qiladi. Bu ham inshaalloh uzoqda emas, yaqinda tahaqquq etadi. Dunyo, aksar faylasuflarning va olimlarning degani kabi, yap-yangi bir shakllanish ostonasidadir.. Dunyo nurini qidiryapti. Haqiqat shoiri Mahmad Akif:

U nurni yubor Ilohim asrlar boʻldi yetar!

Bulgʻandi millatning ofoqi bir tong istar.

deya ana shu nurga ishorat qilgani bugun bizga koʻra bir haqiqatdir.

Risola-i Nurni himmat va duolaringiz bilan, diqqat va tafakkur bilan oʻqigan sari, bu muazzam asar kulliyotining tilsimi koinotning muammosini kashf va hal qilgan bir kashshof boʻlganini, hol va istiqbolning bir murshidi akbari va bir rahbari a'zami boʻlganini, yana duo va himmatingiz bilan idrok qilamiz.

Ha, Ustozimiz Hazratlari! Risola-i Nurni oʻqigan har idrok sohibi tushunadiki; Risola-i Nur ham bu asrning, ham kelgusi asrning bashariyatini fikr qorongʻiliklaridan qutqarib, tanvir va irshod qiladi.

Risola-i Nur yolgʻiz bu vatan va millat uchun emas, olami Islom va butun bashariyatning ehtiyojiga javob beradigan bir kulliyot boʻlib ta'lif etilgandir. Bugun tarixda hech koʻrilmagan bir fajoat va falokat ichida tipirchilayotgan bashariyat uchun xaloskor oʻlaroq Risola-i Nurga yopishishdan va nima qilib boʻlsa ham, Risola-i Nurning nuroniy va porloq ajzolarini qoʻlga kiritib diqqat va tafakkur bilan oʻqishdan boshqa bir qutulish chorasi yoʻqdir. Risola-i Nurni oʻqigan har bir kishi bu haqiqatni idrok qilgan va qilmoqdadir. Agar biz muqtadir boʻlsak; bu haqiqatni koinotga koʻrinadigan bir joyga chiqib, butun koinotga e'lon qilamiz. Faqat modomiki bunga muvaffaq boʻlolmaymiz va modomiki Risola-i Nurning jahonshumul qiymatini bu daraja Ustozimizning himmati bilan idrok etganmiz; shu holda u nur va fayz xazinasi, irfon va kamolot manbai boʻlgan Risola-i Nurni bir daqiqamizni ham boʻsh oʻtkazmasdan, mutamodiy va davomli bir shaklda har kun va har soat oʻqiymiz va bu yoʻlda kecha-kunduz harakat qilamiz, inshaalloh. Faqat har on butun ishlarimizda boʻlgani kabi, bunda ham buyuk Ustozimizdan duo va himmatlari bilan muvaffaq boʻla olamiz.

Ham shu haqiqat zohir va bahirdirki: Bir kishi alloma ham boʻlsa, Risola-i Nurning va muallifining talabasidir. Risola-i Nurni oʻqish zarurat va ehtiyojdandir. Agar gʻofillik qilsa, oʻzini aldagan anoniyatiga boʻyin egib, Risola-i Nur kulliyotini oʻqimasa, buyuk bir mahrumiyatga duchor boʻladi. Faqat biz idrok qilgan bu muazzam haqiqat qarshisida bashariyatning xaloskori va milliardlab insonlarning ustida boʻlgan bir ma'muri Rabboniyga qanday minnatdor va qarzdor boʻlganimizni ta'rif qilolmaymiz. Yana duo va himmatingiz bilan idrok qilganmizki; Qur'oni Karimning bir moʻ'jiza-i ma'naviyasi boʻlgan horiqo Risola-i Nur kulliyotining bir qatoridan qilgan istifodamizning bir miqdori muqobilini ham toʻlashga kuchimiz yetmaydi. Shuning uchun faqat Janobi Haqqa shunday yolvorishga qaror qildik:

"Yo Rob! Bizni abadiy hibsi munfariddan qutqarib boqiy va sarmadiy bir olamning saodatiga noil qiladigan bir haqoiq xazinasining kalitini Risola-i Nur kabi tengsiz bir asari bilan baxshida qilgan sevgili va mushfiq Ustozimizni zolimlarning va dushmanlarning suiqasdlaridan muhofaza ayla. Qur'on va iymon xizmatida doimo muvaffaq ayla. Unga sihhat va ofiyatlar, uzun umrlar ehson ayla!", deya duo qilamiz.

Ha Ustozimiz Hazratlari! Risola-i Nurni diqqat va tafakkur bilan oʻqish ne'mati uzmosiga noil boʻlgan biz bir qism universitet yoshlari, bir husni zon yoki bir taxmin bilan emas, tahqiqiy va tadqiqiy bir suratda, yengilmas va mustahkam boʻlgan ilmalyaqiyn bir quvvati iymoniya bilan ishonamizki; zamin yuzining bu asrga qadar koʻrmagan bir vahshat va dahshatning sababi boʻlgan dinsizlik va ilhodni, Badiuzzamon oʻrtadan yoʻqotishga inoyati Haq bilan muvaffaq boʻladi.

Bizning bu qanoatimiz sofdilona yoki taxmin bilan emasdir; ilmiy va dalilga mustanid bir tahqiq bilandir. Shuning uchun muoriz boʻlgan ham bu haqiqatni qalban tasdiq qiladi. Duo va shafqat qiling, Qur'on va iymon xizmatida fidoiy boʻlaylik. Risola-i Nurni bir daqiqamizni ham yoʻqotmasdan oʻqiylik, yozaylik, ixlosi tomga muvaffaq boʻlaylik.

Buyuk Iqbolga oid boʻlgan "Soʻz Boshi"da aytgan edimki: "Buyuklarning tarixi hayotlari oʻqilayotganda, ulviy rivoyatlar aytilib, aziz xotiralari eslanayotganda, inson boshqa bir olamga kirganini his qiladi. Koʻnglini top-toza sevgi hislarining ulviy otashi yoqadi va Ilohiy fayzi chulgʻab oladi. Tarix shunday buyuk insonlar qayd qiladiki, bir qancha buyuklar ularning yonida kichik boʻlib qoladi.

Tarixga sharaflar bergan mardlar eslangan zamon,

Yuksaladi ruh bepoyon olamlarga Yerdan.

Ming iforlar fayzi chulgʻar ruhni qa'ridan,

Goʻyo oʻtmish oralab Jannat gulzorlaridan.

Bu chuqur haqiqatni, "Soʻz Boshi"ni yozarkan, butun azamat va ehtishomi bilan idrok etyapman. Zero, aziz va muhtaram kitobxonlarimizga eng chuqur bir ixlos va samimiyat bilan taqdim qilayotganimiz bu asar, deyarli bir asrga yaqinlashgan uzun va barakali umrining har jabhasi minglab horiqoga sahna boʻlgan, koʻngillar fotihi buyuk Ustoz Badiuzzamon Said Nursiyga, uning bir yuz oʻttiz parchadan iborat boʻlgan Risola-i Nur Kulliyotiga; va axloq va fazilatlari, ixlos va samimiyatlari, iymon va irfonlari bilan hayotning har jabhasida faqat bir oʻlkaga emas, butun insoniyat olamiga top-toza oʻrnaklar berishda davom etayotgan Nur Talabalariga oiddir.

Bir kitobning "Muqaddima"sini oʻsha kitobning xulosasi deya ta'riflaydilar. Holbuki, har mavzui mustaqil bir asarga sigʻmaydigan darajada chuqur va keng boʻlgan bu muazzam kitobning ichidagilarini bunday bir qancha sahifalik muqaddimaga sigʻdirish mumkinmikan?

Bu kunga qadar ojizona yozgan nazmiy va nasriy yozuvlarimning hech birida bunchalik ojizlik va hayrat ichida qolmagan edim. Shu sabab, bu asarni chuqur bir zavq, Ilohiy bir nash'a va joʻshqin bir hayajon bilan oʻqiydiganlar hayratda qolib koʻradilarki; Badiuzzamon bolaligidan beri mustasno bir shaklda yetishgan va butun umri davomida Ilohiy tajalliylarga mazhar boʻlgan oʻzgacha bir olim va mumtoz bir shaxsiyatdir.

Men bu buyuk zotni, asarlarini va talabalarini juda ham chuqur tadqiq qilib, u nur olamida hissan, fikran va ruhan yashagandan keyin, buyuk va eski bir Arab shoirining bir bayti orqali juda ham chuqur bir haqiqatni ifodalaganini tushunib yetdim. "Butun olamni bir shaxsiyatda toʻplash, Janobi Haqqa ogʻir emas..."

Gʻoyasining ulviyatidan, da'vosining ehtishomidan va iymonining azamatidan fayzu ilhom olgan bu qutbning jozibasiga bogʻlanib qolganlarning adadi kundan kunga koʻpaymoqdadir.

Aqllarga hayrat bergan bu ulviy hodisa munkirlarni qahr etgani kabi, moʻ'minlarni ham shod va masrur aylashda davom etyapti.

Iymonli koʻngillarda ma'naviy bir robita holida yashagan bu Ilohiy hodisani buyuk bir mujohid qalblarni vajd ichida qoldirgan bir uslub bilan qarang, qanday ifodalayapti:

"Axloqsizlik chirkofining bir toʻfon holida har tomonga toshib yoyilib, har fazilatni boʻgʻishni boshlagan qora kunlarda uning, ya'ni Badiuzzamonning fayzini bir sir kabi qalbdan qalbga, qarshilik qilish imkonsiz bir hamla holida intiqol etayotganini koʻrish bilan tasalli topyapmiz... Tunlarimiz juda qoraydi va juda qoraygan kechalarning tonglari juda yaqin boʻladi".

Ha, bir sir kabi qalbdan qalbga qarshilik qilish imkonsiz bir holda yoyilib tarqalgan bu nurning mamlakatning har burchagida fayz va ta'sirini koʻrganlar hayrat va dahshatlar ichida soʻrashni boshladilar: "Dovrugʻi mamlakatimizning har tarafini qoplagan bu zot kimdir? Hayoti, asarlari, maslak va mashrabi nedir? Tutgan yoʻli bir tariqatmi, bir jamiyatmi yoki siyosiy bir tashkilotmi?"

Bu bilan ham tugamadi. Darhol ham idoraviy va ham adliyaviy juda muhim kuzatuvlar va juda jiddiy tadqiqlar, uzun va ketma-ket mahkamalar jarayon etdi... Natijada, bu Ilohiy tajalliyning koʻngillar oʻlkasida qurilgan bir "Iymon va Irfon Muassasasi" dan boshda bir narsa boʻlmagani tahaqquq etish bilan adolatning Ilohiy bir suratda tajalliysi shu shaklda zuhur etdi: "Badiuzzamon Said Nursiy va butun Risola-i Nur asarlarining baroati" qarori rasman e'lon qilindi. Va ortiq ruhning moddaga, haqning botilga, nurning zulmatga, iymonning kufrga har zamon gʻalaba qozonishi azaldan abadga oʻzgarmaydigan Ilohiy qonunlarning boshida kelgan bir haqiqat boʻlgani quyoshlar kabi oydinlashdi.

Har qaysi bir iqlimda zuhur etgan bir islohotchining mohiyat va haqiqatini, sadoqat va samimiyatini koʻrsatgan eng haqiqiy me'yor, da'vosini e'lon qilishni boshlagan ilk kunlar bilan muzaffar boʻlgan oxirgi kunlar orasida fardiy va ijtimoiy, uzviy va ruhiy hayotida vujudga kelgan oʻzgarish farqlaridir, deydilar.

Masalan: U odam ilk kunlarda mutavoze, oliyjanob, farogʻat va mahviyatkor, xulosa; butun axloq va fazilat jihatidan jiddiy ravishda oʻrnak boʻlgan gʻoyat pok va nihoyat darajada mumtoz bir shaxsiyat edi. Qaraylikchi, jihodida muzaffar boʻlib hislarda, orzularda, koʻngillarda joy olgandan keyin yana u eski pok va oʻrnak holida qola oldimi? Boʻlmasa, zafar nash'asi bilan bir qancha buyuk hisoblangan kishilar kabi, yeru koʻkka sigʻmay qoldimi?

Xullas, katta-kichik har qanday bir da'vo va gʻoya sohibining mohiyat va haqiqatini, shaxsiyat va huviyatini eng haqiqiy chehrasi bilan aks ettiradigan eng porloq oyna budir.

Tarix boʻyicha bu mudhish imtihonni qozonishning shoh asar misolini, avvalo Paygʻambarlar va ayniqsa Sulton-ul Anbiyo Sallallohu Alayhi Vasallam Hazratlari, soʻngra U zotning xalifa va sahobalari, va ulardan soʻng ularning nurli yoʻlida yurgan buyuk zotlar koʻrsatgandirlar.

Paygʻambar Afandimiz shu

ya'ni: "Olimlar Paygʻambarlarning vorislaridirlar" hadisi shariflari bilan olim boʻlishning juda oson bir narsa boʻlmaganini i'jozkor balogʻatlari bilan bayon qilyaptilar.

Zero modomiki bir olim Paygʻambarlarning vorisi ekan, u holda haq va haqiqatning tabligʻ va nashri xususida aynan ular tutgan yoʻldan yurishi lozimdir. Har naqadar bu yoʻl butun togʻ, tosh, loy, shagʻal, jarlik, yanada yomoni ta'qib, tavqif, mahkama, qamoq, zindon, surgun, tajrid, zaharlanish, i'dom dorlari va yana aql va xayolga kelmagan necha ming zulm va iskanjalar bilan toʻla ham boʻlsa...

Xullas, Badiuzzamon yarim asrdan ortiq u muqaddas jihodi bilan butun umri davomida bu qiyin yoʻlda yurgan va qarshisiga chiqqan minglab toʻsiqlarni bir chaqmoq tezligida oshgan va Paygʻambarlarning vorisi boʻlgan bir olim boʻlganini amaliy bir suratda isbotlagan bir zotdir.

Oʻzining ilmi, axloqi, adabi, bir qancha fazilat va maziyatlari orasida meni eng koʻp maftun qilgan narsa; uning u togʻlardan yanada sogʻlom, dengizlardan yanada chuqur, samolardan yanada yuksak va keng boʻlgan iymonidir.

Robbim, u ne muazzam iymon! U ne bitmas va tuganmas sabr! U ne poʻlatdan iroda! Xayol va xotiralarni titratadigan buncha tazyiq, tahdid, ta'zib va iskanjalarga qaramasdan, u ne egilmas bosh, ne boʻgʻilmas ovoz va qanday qisilmas nafasdir!

Buyuk Iqbolning hayajonli she'rlaridan olgan joʻshqin bir ilhom nash'asi bilan bir vaqtlar yozganim "Mujohid" unvonini tashigan bir manzumada, pastdagi misralarni oʻqiganlardan, balki shoirona bir mubolagʻada boʻlganimni aytganlar boʻlgandir.

Lekin shu muqaddimasini yozish bilan sharaflanganim shoh asarni oʻqiganlar, vajd bilan toʻla bir muxlislik bilan anglaydilarki, Allohning qanday qullari bor ekan. Agar bir iymon kamolini topsa, nelar qilar va ne horiqolar tugʻdirarkan.

Bir azm agar iymon toʻla bir qalbga kirsa,

Inson ham u iymondagi soʻnggi sirga erishsa,

Eng ayovsiz oʻlimlar unga zanjir urolmaslar...

Vulqon kabi joʻshqin oqadi, toʻxtatolmaslar...

Robbimdan tushar azmiga quvvat bergan ilhom...

Paygʻambarni tushda koʻrar balki har oqshom...

Faqat nur uning iymon toʻla qalbidagi mehrob,

Qandil boʻlolmas ufqiga dunyodagi mahtob...

Qor, qish demas, choʻchimas, oʻksinmas, ogʻriq sezmas...

Mavsum butun umrida iliq soyali bir yoz...

Jannatdagi olamlarni dunyoda koʻrar-da,

Mahv boʻlsa egilmas aslo togʻlar kabi dardga...

Eng tikka jarliklar kelib atrofini oʻrasa,

Oy botsa, quyosh soʻnsa, ufqlar ham qoraysa,

Koʻklar yiqilib choʻksa, yoʻlidan yana qaytmas!

Ruhidagi iymon bilan yongan mash'ala soʻnmas!..

Qalbida yonar togʻ kabi iymon ne muqaddas!

Ey yoʻlchi! Tong otadi, turma, oldinla.

Zulmatlarga qon yigʻlatadigan mash'alalar bilan...

Yulduzlarga bos, chiq, yuksak olamlarga yuksal!

Insoniyatni qutqarishga Jannatdan tushgan qoʻl!..

Goʻyo bu misralar iymon qahramoni buyuk mujohid Badiuzzamon Hazratlari uchun yozilgandek. Zero bu yuksak sifatlar hammasi uning sifatlaridir. Janobi Haq shu oyati karimada qarang mujohidlarga nimalar va'da qilyapti:

"Bizning yoʻlimizda mujohada qilganlarga mutlaqo yoʻllarimizni koʻrsatamiz. Va hech shubha yoʻqki, Alloh muhsinlar bilan -Allohni koʻrib turgandek ibodat qiladigan mujohidlar bilan- barobardir".

Demakki, iymon va Qur'on yoʻlida jondan va jahondan kechgan mujohidlarga buyuk Alloh haqiqat va hidoyat yoʻllarini koʻrsatishini va'da qilyapti. Xosho, Janobi Haq va'dasidan qaytmaydi.. yetarki, bu azim va'di Ilohiyni ijob ettiradigan shartlar tahaqquq etsin.

Bu oyati karima "Ustoz" ning fe'l-atvor va shaxsiyatini tahlil xususida bizga nurdan bir rahbar boʻladi va u nurning billur nuri ostida ortiq eng nozik chiziqlarni va eng hassos nuqtalarni koʻrib seza olamiz. Zero, modomiki bir inson Janobi Haqning hifz va himoyasida boʻlish ne'matiga mazhar boʻlgan ekan, ortiq u uchun qoʻrquv, andisha, qaygʻu, choʻchish, zerikish va boshqa kabi narsalar bahs mavzusi boʻlolmaydi.

Allohning nuri bilan nurlangan bir koʻngilning samosini qaysi bulutlar qoplay oladi? Har on huzuri Ilohiyda boʻlish baxtiyorligiga erishgan bir qulning ruhini qaysi foniy istak va orzular, qaysi shoʻrlik tavajjuh va iltifotlar va qaysi tuban gʻoya va ehtiroslar qondiradi, taskin va tasalli eta oladi?

Allohdir uning yori, murabbiysi, valiysi;

Yod etgan sari butun nur boʻladi tuygʻusi, hissi!

Yuksalmoqdadir ma'rifat iqlimiga har on,

Oʻzgacha ufqlar ochmoqda ruhiga Qur'on...

«Qur'on» unga yod ettirur "Bazmi Alast"ni.

Oshiq u tajalliyning azaldan beri masti...

Xullas, Badiuzzamon ana shunday horiqolar horiqosi bir inoyatga mazhar boʻlgan muborak bir shaxsiyatdir. Va shuning uchundirki, zindonlar unga bir guliston boʻlgan, u yerdan abadiyatlarning nurli ufqlarini koʻradi. I'dom dorlari bittadan va'z va irshod kursisidir. U yerdan insoniyatga ulviy bir gʻoya yoʻlida sabr va sabot, matonat va jalodat darslarini beradi. Qamoqxonalar bittadan Madrasa-i Yusufiyaga inqilob etadi. U yerga kirarkan, bir professorning universitetga dars berish uchun kirgani kabi kiradi. Zero, u yerdagilar uning fayz va irshodiga muhtoj boʻlgan talabalaridir. Har kun bir nechta yurtdoshning iymonini qutqarish va qotillarni malak kabi bir inson holiga keltirish u uchun dunyolarga almashilmas bir saodatdir.

Bunday bir yuksak iymon va ixlos shuuriga molik boʻlgan inson, hech shubhasizki, zamon va makon mafhumlarining foniylar ustida qoldirgan kichik ta'sirlarni kasif modda olamida qoldirib, ruhi bilan ma'naviyat olamining juda porloq nurlar sochgan ufqlariga yuksalgan bir holdadir.

Buyuk mutasavviflarning (R.A.) Fano filloh, Baqo billoh deya ta'rif va tavsif etganlari yuksak martaba, mana bu qudsiy sharafga noil boʻlishdir.

Ha, har moʻ'minning oʻziga maxsus bir huzur, xushu', tafayyuz, tajarrud va istigʻroq holi bordir. Va har kim iymon va irfoni, saloh va taqvosi, fayz va ma'naviyati nisbatida bu Ilohiy zavqdan fayzyob boʻlishi mumkin. Lekin bu goʻzal hol, bu totli visol va bu oʻxshovsiz zavq; oʻtgan Oyati Karimadagi ehson arbobi boʻlgan u buyuk Mujohidlarda har zamon davom etadi. Va mana ular bu sababdandirki, Mavloni unutish gʻaflatiga tushmaydilar. Nafslari bilan arslonlar kabi butun umrlari davomida kurashadilar. Va hayotlarining har lahzasi eng yuksak taraqqiy va takomul xotiralarini qayd qiladi. Va butun borliqlari u jamol, kamol va jalol sifatlari bilan muttasif boʻlgan Robbul Olaminning rizosida erigan hisoblanadilar.

Mavlo bizlarni ham u baxtiyorlar zumrasiga dohil aylasin, omin.

Yuqoridagi sahifalarda buyuk Ustozning doʻstlarini maftun va hayron qilgani qadar dushmanlarini ham dahshatlar ichida qoldirgan azamatli iymonidan bahs yuritdik. Endi biroz mumtoz shaxsiyati, nurdan bir halqa holida oʻrayotgan ustun maziyatlaridan, axloq va kamolotidan bahs yuritaylik.

Ma'lumki, har shaxsiyatni muxtalif va muayyan maziyatlar qamraydi. Shunga binoan Ustozning shaxsiyatini takvin etgan eng muhim sifatlar shulardir:

Bir da'vo sohibining va ayniqsa islohotchining muvaffaqiyat shartlarining eng muhimi farogʻatdir. Zero koʻzlar va koʻngillar bu muhim nuqtani eng nozik bir hassosiyat bilan tadqiq va ta'qib qilishga mayyoldirlar. Ustozning butun hayoti esa, boshdan oyoq farogʻatning shoh asar misollari bilan toʻlib toshmoqdadir.

Alloma Shayx-ul islom Mustafo Sabri Afandi marhumdan farogʻatga oid shunday bir soʻz eshitgan edim: "Islom bugun shunday mujohidlar istaydiki, nafaqat dunyosini, oxiratini ham fido qilishga tayyor boʻlsin".

Buyuk odamdan chiqqan bu buyuk soʻzni toʻliq tushunolmaganim uchun, mutasavviflarning istigʻroq hollarida aytgan asrorli soʻzlarga oʻxshatib, hammaga aytmagan va boʻlar-boʻlmas yerlarda ham ochmagandim.

Qachonki ayni soʻzni Badiuzzamonning otashlar sochgan hayajonli ifodalarida ham oʻqiganimda tushundimki, buyuklarga koʻra farogʻatning oʻlchovi ham kattalashadi... Ha, Islom uchun bu qadar ayanchli bir farogʻatga sabr qilishga rozi boʻlgan mujohidlarni Arhamurrohimin boʻlgan Allohu Zulkarim Taolloh va Taqaddas Hazratlari tashlab qoʻyarmidi? U fidoiy qulini lutfu karamidan, inoyat va marhamatidan mahrum qilish shon-sharafiga, xosho, yarashadimi?

Xullas, Badiuzzamon bu mustasno tajalliyning eng porloq misolidir. Butun umri davomida mujarrad yashadi. Dunyoning butun mashru' lazzatlaridan tamoman mahrum qoldi. Bir uy-joy qilish va u yerda mas'ud bir oila hayoti oʻtkazish savdosiga tushishga vaqt va fursat topolmadi. Faqat, Janobi Haq bu zotga shunday narsalar ehson qildiki, foniy qalamlar bilan ta'rif qilib boʻlmaydigan qadar muazzam va muhtashamdir.

Bugun dunyoda qaysi bir oila raisi ma'nan Badiuzzamon Hazratlari qadar mas'uddir? Qaysi bir ota millionlab avlodga sohib boʻlgandir? Hamda qanday avlodlar!... Va qaysi bir ustoz bu qadar talaba yetishtira olgandir?

Bu qudsiy va ruhiy robita -biiznillohi taolo- dunyolar turgancha turadi va nurdan bir sel holida abadiyatlarga qadar oqib ketadi. Chunki bu Ilohiy da'vo Qur'oni Karimning nur daryosida taballur etgan bir borliq boʻlgani kabi, Qur'ondan chiqqan va Qur'on bilan barobar yashaydi...

Buyuk ustoz haq va haqiqatni hali bolaligida topgandi. Qalbining faryodini va ruhining munojotini tinglash uchun gʻorlarga berkilgan kunlarida ham ibodat va toatdan, tafakkur va muroqabalardan fayz va huzur olishning zavqiga yetishgan bir "Orifi Billoh" edi.

Lekin zim-ziyo kecha toʻlqinlarini eslatuvchi qoʻrqinch kufr va ilhod qobusining Musulmon dunyosini va natijada mamlakatimizni qoplash arafasida boʻlgan u tahlikali kunlarda yotogʻidan otilgan bir arslon kabi, yonar togʻlarni eslatgan bir hayqiriq bilan jihod maydoniga otildi. Butun rohat va huzurini bu muqaddas da'voga fido qildi. Va mana bu hikmatga binoandirki, oʻsha kundan beri har soʻzi bir parcha lav, har fikri bir otash parchasi boʻlgan. Tushgan koʻngillarni yoqadi, hislarni, fikrlarni alangalantiradi...

Buyuk Ustozning toʻliq bir uzlat va inzivodan soʻngra takror irshod va jamiyat hayotiga otilishi, aynan Imom Gʻazzoliyning hayotida oʻtkazgan u muhim va tarixiy bosqichga oʻxshaydi.

Demakki, Janobi Haq buyuk murshidlarni bunday bir muddat inzivoda tarbiya, tasfiya va tazkiya etgandan keyin tanvir va irshod vazifasi bilan mukallaf qiladi. Va bu sabab bilanki, bir ma-i muqattardan yanada toza va barroq boʻlgan yuraklaridan uzilib kelgan nafaslar qalblarga aks etar-etmas, butunlay oʻzgacha ta'sirlar ijro qiladi...

Arz qilganim kabi, Imom Gʻazzoliyning bundan toʻqqiz yuz yil oldin axloq va fazilat sohasida qilgan futuhotni bu asrda Badiuzzamon iymon va ixlos vodiysida uddalagandir.

Darhaqiqat, Hazrat Ustozni bu mudhish jihod maydonlariga yoʻllagan doimo bu tengsiz shafqat va marhamati boʻlgandir. Va buni shaxsan oʻzidan tinglaylik:

Menga: "Sen unga-bunga nima uchun teginding?" deyaptilar. Bilmadim, qarshimda mudhish bir yongʻin bor.. olovlari koʻklarga yuksalyapti.. ichida avlodim yonyapti.. iymonimga oʻt tushib yonyapti. U yongʻinni soʻndirishga, iymonimni qutqarishga yuguryapman. Yoʻlda bittasi meni chalmoqchi boʻlibdi-da, oyogʻim unga urilgan boʻlsa, nima ahamiyati bor? U mudhish yongʻin qarshisida bu kichik hodisa bir qiymat ifoda qiladimi? Tor tushunchalar, tor fikrlar..."

Ustozning hayoti davomida jamiyatimizning har tabaqasiga berayotgan minglab istigʻno oʻrnaklari tillarga doston boʻlgan bir ulviyatga sohibdir.

Mosivodan tom ma'nosi bilan istigʻno etib, uzviy va ruhiy butun borligʻi bilan Robbul Olaminning bitmas va tuganmas xazinasiga tayanishni muddati hayotida bir odat emas, goʻyo bir mazhab, mashrab va maslak boʻlib qabul qilgandir. Va bunda ham qancha qimmat tushmasin, sabot etishda hali ham davom qilyapti.

Ishning oʻziga xos tarafi: Bu maslak oʻz shaxsiga munxasir qolmagan, talabalariga ham qudsiy bir mafkura holida intiqol etgandir. Nur daryosida choʻmilish sharafiga mazhar boʻlgan bir Nur talabasining istigʻnosiga hayron boʻlmaslik mumkin emas...

Qarang, Ustoz "Maktubot" unvonini tashigan shoh asarning Ikkinchi Maktubida bu muhim nuqtani olti vajh bilan naqadar asl bir iymon va irfon shuuri bilan izoh qiladilar:

"Birinchisi: Ahli zalolat ahli ilmni; ilmni vosita-i jar qilish bilan ayblaydilar. Ilmni va dinni oʻzlariga madori maishat qiladilar deya insofsizlarcha ularga hujum qiladilar. Shu sababli bularni fe'lan takzib lozimdir.

Ikkinchisi: Nashri haq uchun anbiyoga ittibo qilish bilan mukallafmiz. Qur'oni Hakimda haqni nashr qilganlar:

deya insonlardan istigʻno koʻrsatganlar ..."

Xullas, Risola-i Nur Kulliyoti mazhar boʻlgan Ilohiy futuhot faqat bu anbiyo maslagida sabot qahramonligining shoh asar misoli va horiquloda natijasidir. Va bu soyada Ustoz izzati ilmiyasini jahonqiymat bir olmos kabi muhofaza qilgan.

Endi harkas u yoʻlda asir boʻlgan maosh, rutba, sarvat va yana necha ming shaxsiy va moddiy manfaatlar bilan aslo aloqasi boʻlmagan bir inson, qanday qilib koʻngillar fotihi boʻlmaydi? Iymonli koʻngillar qanday uning fayz va nuri bilan toʻlmaydi?

Iqtisod bundan avval bahs qilganimiz istigʻnoning tafsir va izohidan boshqa bir narsa emas. Zotan iqtisod saroyiga kira olish uchun, avvalo istigʻno deyilgan eshikdan kirish lozimdir. Bu sabab bilan iqtisod bilan istigʻno lozim bilan malzum kabidir.

Ustoz kabi istigʻno xususida Paygʻambarlarni oʻziga oʻrnak qabul qilgan bir mujohidning iqtisodchiligi oʻzligidan maydonga keladigan qadar tabiiy bir xislat holini oladi va ortiq unga kunda bir kosa shoʻrvo, bir stakan suv va bir parcha non kifoya boʻla oladi. Zero bu buyuk inson buyuk va musnif Fransuz shoiri Lamartning degani kabi: "Yeyish uchun yashamaydi, balki yashash uchun yeydi".

Ustozning mashrab va maslagini tamoman anglagandan keyin ortiq uning yuksak iqtisodchiligini bunday yeyish-ichish kabi oddiy narsalar bilan muqoyasa qilishni koʻp koʻryapman. Zero, bu buyuk insonning yuksak iqtisodchiligini ma'naviy sohalarda tatbiq qilish va moddiy boʻlmagan oʻlchovlar bilan oʻlchash lozim boʻladi.

Masalan: Ustoz bu yuksak iqtisodchilik qudratini yolgʻiz yeyish, ichish, kiyinish kabi oddiy narsalar bilan emas; aksincha fikr, zehn, iste'dod, qobiliyat, vaqt, zamon, nafs va nafas kabi ma'naviy va mujarrad qiymatlarning isrof va zoye qilinmasligi bilan oʻlchagan bir dohiydir. Va butun umri davomida bir fe'l-atvor holida ta'qib qilgan bu talabchan muhosaba va muroqaba usulini butun talabalariga ham talqin qilgandir. Shuning uchun bir Nur talabasiga boʻlar-boʻlmas asarni oʻqittirish va har soʻzni tinglattirish oson bir narsa emas. Zero, uning koʻnglining mihroq nuqtasida yozilgan "Diqqat!" kalimasi eng hassos bir boshqaruv vazifasini bajaradi.

Xullas, Badiuzzamon qudratli bir islohotchi va horiqolar horiqosi bir "Pedagog" - murabbiy boʻlganini yetishtirgan top-toza nasl bilan fe'lan isbot qilgan va iqtisod tarixiga nurdan yogʻdular bilan yozilgan bir atlas sahifa yana ilova qilgan bir nodira-i fitratdir.

Nur Risolalarining bu qadar horiquloda bir shaklda jahonga yoyilishida bu ikki xislatning koʻp foydasi boʻlgan va juda chuqur ta'sirlari koʻrilgandir.

Chunki Ustoz suhbat va ta'liflarida oʻziga bir "Qutb-ul Orifin" va bir "Gʻavs-ul Vosilin" ziynatini bermagani uchun, koʻngillar unga juda tez isingan, uni top-toza bir samimiyat bilan sevgan va darhol ulviy gʻoyasini qabul qilgandir.

Masalan: Axloq va fazilatga, hikmat va ibratga oid boʻlgan bir qancha suhbat va talqinlarini toʻgʻridan-toʻgʻri nafsiga tavjih etadi. Keskin ve otashin xitoblarining ilk va yagona muxotobi oʻz nafsidir. U yerdan -markazdan atrofga yoyilgandek- butun nur va sururga, saodat va huzurga mushtoq boʻlgan koʻngillarga yoyiladi.

Ustoz xususiy hayotida gʻoyat halim-salim va oliy darajada mutavozedir. Bir fardni emas, hech bir zarraga ozor bermaslik uchun a'zamiy fidokorliklar koʻrsatadi. Cheksiz zahmat va mashaqqatlarga, iztirob va mahrumiyatlarga sabr qiladi... Faqat iymoniga, Qur'oniga tegilmaslik sharti bilan...

Ortiq u zamon qarabsizki, u sokin dengiz toʻlqinlari samolarga yuksalgan bir toʻfon, sohillarga haybat va dahshat sochgan bir ummon kabi boʻladi. Chunki U Qur'oni Karimning sodiq xizmatkori va iymon sarhadlarini qoʻriqlayotgan qahramon va fidoiy bir askaridir. Oʻzi bu haqiqatni vajiz bir jumla bilan shu shaklda ifoda qiladi: "Bir askar navbatchilikda ekan, bosh qoʻmondon ham kelsa, qurolini tashlamaydi. Men ham Qur'onning bir xizmatkori va bir askariman. Vazifa boshida turganimda, qarshimga kim chiqsa chiqsin, haq shudir deyman, boshimni egmayman..."

Vazifa boshida va jihod maydonida ekan, shu misralar lisoni holidir:

Kishnagan bir ot misol, parchalarman qonli yuganni,

Pastkash dushmanlarga, xosho, sotolmayman oʻzligimni...

Oʻzligimdan uzoq boʻlishdir asorat men uchun,

Bunday bir zillatga tushish ne hazin iskanja...

Abadiy vuslatning ishqi bilan oʻtar har onim...

Dasti qudrat bilan qilingan qal'adir iymonim,

Bu muqaddas umidimdan naqadar dilshodman,

Koʻrish istar meni jannatda shahid ajdodim...

Ruhim boʻlgancha muabbad, abadiydir umrim,

Eng buyuk vuslatga Allohga chiqqan yoʻldir oʻlim.

Kitobga kirishishdan avval Ustozni ilmiy, fikriy, tasavvufiy va adabiy jabhalari bilan ham mutolaa qilishni istar edim. Faqat oʻta chuqur va juda shumulli boʻlgan bu mavzularning bir necha sahifa bilan xulosa qilib boʻlmasligini qat'iy bir suratda idrok qilgandan keyin, ortiq nomi oʻtgan mavzular haqida bir necha jumla bilan gapirib oʻtishni munosib deb koʻrdim.

Robbim imkonlar lutf etsa, bu chuqur mavzularni Risola-i Nur Kulliyoti va Nur talabalari bilan birgalikda, buyuk va mustaqil bir asar bilan, tahliliy bir suratda tadqiq va mutolaa qilishni butun ruhim bilan orzu qilaman. Bu xususda buyuk Ustozimizning va aziz qardoshlarimning qiymatli duolarini niyoz aylayman!

Marhum Ziyo Posho Shu:

Oynasi ishdir kishining soʻzga qaralmaydi,

Shaxsning koʻrinur rutba-i aqli asarida.

bayti bilan nasldan naslga bir dastur holida intiqol etadigan juda buyuk bir haqiqatni ifoda qilgandir.

Ha, Musulmon irqimizga "Risola-i Nur Kulliyoti" kabi muazzam bir iymon va irfon kutubxonasini hadya qilgan, koʻngillar ustida muqaddas bir nur muassasasi qurgan mumtoz va mustasno zotning qudrati ilmiyasi haqida tafsilotga kirishish, peshin payti quyoshni ta'rif qilish qadar fuzuliy bir ishdir.

Yolgʻiz otashin bir shoirimizning:

Husn borkim, koʻrganingda ixtiyor qoʻldan ketar.

degani kabi, hayotining har lahzasida Ilohiy tajalliylarga mazhar boʻlgan bu muborak zotning ilm va irfonidan, axloq va kamolotidan bahs yuritish insonga butun boshqa bir zavq va Ilohiy bir lazzat beradi. Shuning uchun soʻzni choʻzishdan oʻzimni toʻxtata olmayapman.

Ustoz Risola-i Nur Kulliyotida diniy, ijtimoiy, axloqiy, adabiy, huquqiy, falsafiy va tasavvufiy eng muhim mavzular haqida bahs etgan va hammasida ham horiquloda bir suratda muvaffaq boʻlgandir.

Ishning asl hayrat bergan nuqtasi; bir qancha ulamoning tahlikali yoʻllarga adashib kirgan eng qiyin mavzularni gʻoyat ochiq bir shaklda va eng qat'iy bir suratda hal qilgani kabi, eng girdobli chuqurliklardan Ahli Sunnat va Jamoat tutgan nurli yoʻlni ta'qib qilib sohili salomatga chiqqan va asarlarini oʻqiganlarni ham shunday chiqargandir.

Shu sababli, Risola-i Nur Kulliyotini aziz millatimizning har tabaqasiga kamoli amniyat va samimiyat bilan taqdim qilish bilan sharaflanamiz. Nur Risolalari Qur'oni Karimning nur daryosidan olingan barroq qatralar va hidoyat quyoshidan sizilgan billur shu'lalardir. Shuning uchun, har musulmon zimmasidagi eng muqaddas vazifa, iymonni qutqaradigan bu nurli asarlarning yoyilishiga harakat qilishdir. Zero, tarixda juda koʻp marta koʻrilganki, bir asar qanchalab fardlarning, oilalarning, jamiyatlarning va hisobsiz inson jamoatlarining hidoyat va saodatiga sabab boʻlgandir... Oh! Naqadar baxtiyor u insonki, bir moʻ'min qardoshining iymonining qutulishiga sabab boʻlsa!..

Ma'lumki, har mutafakkirning oʻziga maxsus bir tafakkur tizimi, fikriy hayotida ta'qib qilgan bir gʻoyasi va butun koʻngli bilan bogʻlangan bir "ideali" bordir. Va uning tafakkur tizimidan, gʻoya va idealidan bahs yuritish uchun uzun muqaddimalar sard etiladi. Faqat Badiuzzamonning tafakkur tizimi, gʻoya va ideali, uzun muqaddimalar bilan fe'lan charchamasdan bir jumla bilan xulosa qilinishi mumkin:

Butun samoviy kitoblarning va butun Paygʻambarlarning yagona da'volari boʻlgan "Xoliqi Koinotning uluhiyat va vahdoniyatini e'lon" va bu buyuk da'voni ham ilmiy, mantiqiy va falsafiy dalillar bilan isbot qilishdir.

- U holda, Ustozning mantiq, falsafa va musbat ilmlar bilan ham aloqasi bor ekan-da?

-Ha, mantiq va falsafa Qur'on bilan kelishib haq va haqiqatga xizmat qilganlari muddatcha Ustoz eng buyuk mantiqchi va eng qudratli bir faylasufdir. Muqaddas va jahonshumul da'vosini isbot vodiysida qoʻllagan eng porloq dalillari va eng qat'iy burhonlari Qur'oni Karimning Alloh kalomi boʻlganini har kun bir marta yana isbot va e'lon qilgan "Musbat ilm"dir.

Zotan falsafa, aslida hikmat ma'nosini bildirsa, Vojib-ul Vujud Taolloh va Taqaddas Hazratlarini Zoti Barisiga loyiq sifatlar bilan isbotga harakat qilgan har asar eng buyuk hikmat va u asarning sohibi ham eng buyuk hakimdir.

Xullas, Ustoz ana shunday ilmiy bir yoʻlni, ya'ni Qur'oni Karimning nurli yoʻlini ta'qib qilgani uchun, minglab universitetdagilarning iymonini qutqarish sharafiga mazhar boʻlgandir. Hazratning bu xususda sohib boʻlgan ilmiy, adabiy va falsafiy yana juda koʻp maziyatlari bordir. Faqat ularni asarlaridan misollar keltirib inshaalloh mustaqil bir asarda bayon qilish umididaman. Va minallohit-tavfiq.

Naqshbandiy mashoyixidan har harakatini Paygʻambari Zishon Afandimiz Hazratlarining harakotiga tatbiq qilishga harakat qilgan va buyuk bir olim boʻlgan bir zotdan soʻradim:

-Muhtaram Janob, ulamo bilan mutasavvifa orasidagi kelishmovchilikning sababi nima?

-Ulamo Rasuli Akram Afandimizning ilmiga, mutasavviflar esa amaliga voris boʻlganlar. Xullas bu sababdandirki, Faxri Jahon Afandimizning ham ilmiga va ham amaliga voris boʻlgan bir zotga "Zuljanohayn", ya'ni "Ikki qanotli" aytiladi... Shuning uchun, tariqatdan maqsad, ruxsatlar bilan emas, azimatlar bilan amal qilib axloqi Paygʻambariy bilan axloqlanib, butun ma'naviy xastaliklardan tozalanib, Janobi Haqning rizosida foniy boʻlishdir. Ana shu ulviy darajani qozongan kishilar, shubhasizki ahli haqiqatdirlar. Ya'ni, tariqatdan maqsud va matlub boʻlgan gʻoyaga yetishganlar, demakdir. Faqat bu yuksak martabani qozonish hammaga ham muyassar boʻlolmasligi uchun, buyuklarimiz matlub boʻlgan maqsadga osonlik bilan yetishish uchun, muayyan qoidalar joriy qilgandirlar. Xulosa; tariqat, shariat doirasining ichida bir doiradir. Tariqatdan yiqilgan shariatga tushadi, faqat, ma'azalloh, shariatdan yiqilgan abadiy xusronda qoladi.

Bu buyuk zotning bayonotiga koʻra, Badiuzzamon ochgan nur yoʻli bilan haqiqiy va shaibasiz tasavvuf orasida javhariy hech bir ixtilof yoʻqdir. Har ikkisi ham Rizo-i Bariga va natijada Jannati a'loga va diydori Mavloga etuvchi yoʻllardir.

Shuning uchun, bu asl gʻoyani istihdof qilgan har qanday mutasavvif bir qardoshimizning Risola-i Nur Kulliyotini seva-seva oʻqishiga hech bir mone qolmagani kabi, aksincha, Risola-i Nur tasavvufdagi "muroqaba" doirasini Qur'oni Karim yoʻli bilan kengaytirib, unga yana tafakkur vazifasini eng muhim bir vird sifatida ilova qilgandir.

Ha, insonning koʻziga, koʻngliga butun boshqa ufqlar ochgan bu "Tafakkur" sababi bilan faqat qalbining muroqabasi bilan mashgʻul boʻlgan bir solik, qalbi va butun latoifi bilan birlikda zarralardan kuralarga qadar butun koinotni azamat va ehtishomi bilan sayr va tomosha, muroqaba va mushohada qilib, Janobi Haqning u olamlarda ming bir shaklda tajalliy etayotgan asmo-i husnasini, sifati ulyosini kamoli vajd bilan koʻrib, soʻng soʻngsiz bir ma'badda boʻlganini aynalyaqiyn, ilmalyaqiyn va haqqalyaqiyn darajasida his qiladi. Chunki ichiga kirgan "Ma'bad" shunday ulugʻ bir ma'baddirki, milliardlarga sigʻmagan jamoatning hammasi ishq va shavq, xushu' va istigʻroqlar ichida Xoliqini zikr qiladi. Otashin, totli va goʻzal lisonlari, sheva, goʻzal ovoz, ohang va bastalari bilan bir ogʻizdan:

deydilar.

Risola-i Nur ochgan iymon va irfon va Qur'on yoʻlini ta'qib qilgan ana shunday muazzam va muhtasham bir ma'badga kiradi. Har bir odam iymon va irfoni, fayz va ixlosi nisbatida fayzyob boʻladi.

Eskidan beri lafz va ma'no, uslub va muhtavo jihatidan adiblar va shoirlar, mutafakkirlar va olimlar ikkiga ayrilgandirlar. Bulardan ba'zilari faqat uslub va ifodaga, vazn va qofiyaga qiymat berib, ma'noni ifodaga fido qilganlar. Va bu hol ham oʻzini eng koʻp she'rda koʻrsatadi.

Boshqa jamoat esa eng koʻp ma'no va muhtavoga ahamiyat berib mohiyatni soʻzga qurbon qilmaganlar.

Ortiq Badiuzzamon kabi buyuk bir mutafakkirning adabiy jabhasi bu kichik muqaddima bilan osongina tushuniladi, deb oʻylayman. Zero, ustoz u qiymatli va barakali umrini quloqlarda qoladigan soʻzlarning tanzim va tartibi bilan emas, aksincha qalblarda, ruhlarda, vijdon va fikrlarda qudsiy bir ideal holida insoniyat bilan barobar yashaydigan din hissining, iymon shuurining, axloq va fazilat mafhumining asrlarga, nasllarga talqini bilan mashgʻul boʻlgan bir dohiydir. Ortiq bu qadar ulviy bir gʻoyaning tahaqquqi uchun jondan va jahondan kechgan bir mujohid, juda tabiiydirki, foniy shakllar bilan mashgʻul boʻlolmaydi.

Bu bilan barobar, Ustoz zavq nozikligi, koʻngil hassosiyati, fikr chuqurligi va xayol yuksakligi jihatidan horiquloda deyiladigan darajada adabiy bir qudrat va malakaga sohibdir. Va bu sabab bilan uslub va ifodasi mavzuga koʻra almashadi. Masalan: Ilmiy va falsafiy mavzularda mantiqiy va riyoziy dalillar bilan aqlni qanoatlantirarkan, gʻoyat vajiz tarkiblar qoʻllaydi. Faqat koʻngilni mast qilib, ruhni yuksaltiradigan onlarda ifoda shu qadar barroqlasharki, ta'rif qilib boʻlmaydi. Masalan: Samolardan, quyoshlardan, yulduzlardan, mahtoblardan va ayniqsa bahor olamidan va Janobi Haqning u olamlarda tajalliy etayotgan qudrat va azamatini tasvir qilarkan, uslub shu qadar latif bir shakl oladiki, ortiq har tashbeh eng totli ranglar bilan qamralgan bir lavhani eslatadi.. va har tasvir horiqolar horiqosi bir olamni jonlantiradi.

Xullas, bu hikmatga binoan, bir Nur talabasi Risola-i Nur Kulliyotini mutolaasi bilan, universitetning har qaysi bir fakultetiga mansub boʻlsa ham, hissan, fikran, ruhan, vijdonan va xayolan tom ma'noda qoniqtirilgan boʻladi.

Qanday qoniqtirilmaydiki, Risola-i Nur Kulliyoti Qur'oni Karimning jahonshumul bogʻidan terilgan bir gul dastasidir. Shuning uchun unda u muborak va Ilohiy bogʻning nuri, havosi, ziyosi va ifori bordir...

Ruhning bu ehtiyojin soʻzlar oqqan suvlar,

Qur'onga har zamon basharning ehtiyoji bor...