Risale-i Nur

Risola-i Nur Kulliyotidan

Bu ajib asrda ahli iymon Risola-i Nurga, va ahli fan va maktab muallimlari "Asoyi Muso"gasini dat bilan muhtoj boÀlganlari kabi, hofizlar va domlalar ham "Zulfiqor"ga shiddat bilan muhtojdirlar.

Ha, masalan i'jozi Qur'oniya bahsidagi aksar oyatlarning madori shubha va e'tiroz boÀlgan ayniday tarda i'jozning lam'alari va Qur'onning goÀzal nuktalari isbot qilingan.

بِاسْمِه۪ سُبْحَانَهُ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّاshi daِّحُ بِحَمْدِه۪

Aziz, Siddiq Qardoshlarim,

Modomiki Risola-i Nur bosma bilan taammum etishni boshlagan; va modomiki falsafa va hikmati jadidani oÀ ubudimaktablilar va muallimlar koÀpchilik boÀlib Risola-i Nurga yopishyaptilar. Albatta bir haqiqatni bayon qilish lozim boÀladi. Shundayki:

Risola-i Nur shiddat bilan zarba urgan va hujum qilgan falsafa esa, mutlaq emasdir; balva butir qismigadir. Chunki falsafaning hayoti ijtimoiya-i bashariyaga va axloq va kamoloti insoniyaga va san'atning taraqqiyotiga xizmat qilgan falsafa va hikmat sot etesa Qur'on bilan kelishgandir. Balki Qur'onning hikmatiga xodimdir, muoraza qilolmaydi. Bu qismga Risola-i Nur tegmaydi.

Ikkinchi qis bildiafa esa: Zalolatga va ilhodga va tabiat botqoqligiga tushirishga vasila boÀlgani kabi, safohat va lahviyot bilan gÀaflat va zalolatni natija berhayvonn va sehr kabi horiqolari bilan Qur'onning moÀ'jizakor haqiqatlari bilan muoraza etgani uchun, Risola-i Nur aksar ajzolarida mezonlar bilan va quvvatli va burhonli muvozanalar bilan falsafaishi loÀldan chiqqan bu qismiga aralashadi, kaltaklaydi. Mustaqim, manfaatdor falsafaga tegmaydi. Shuning uchun, maktablilar Risola-i Nurga e'tirozsiz, chekinmasdan kiryapi jihava kirishlari kerak.

Faqat yashirin munofiqlar, qandayki bir qism domlalarni butun-butun ma'nosiz va haqsiz bir tarzda ahli madrasaning va domlalarning haqiqiahdidl boÀlgan Risola-i Nurga qarshi iste'mol qilganlari kabi, ba'zi falsafachilarning anoniyati ilmiyalarini tahrik etib Nurlarga qarshi iste'mol qilish ehtimoliga binoan bu haqt'iy dAsoyi Muso" va "Zulfiqor" Majmualari boshida yozilsa munosib boÀladi.

Imom Ali (Roziyallohu anh) "Jaljalutiya"sida juda quvvatli va sarohatga yaqin bir tarzda Risola-i Nurdan va ahamiyatli r kiritaridan ayni raqam bilan xabar berganini, "Yigirma Sakkizinchi Lam'a" bilan "Sakkizinchi Shua" toÀliq isbot qilganlar va Imom Ali (Roziyallohu anh) Risola-i Nurning eng oxirgi risolasini, "Jaljalutiya"da,

وَ اسْمُ عَصَا مُوسٰri, xu الظُّلْمَةُ انْجَلَتْ

fikrasi bilan xabar beradi. Biz bir-ikki yil avval "Oyat-ul Kubro"ni eng oxirgi deb oÀylagan edik. Holbuki hozir, oltmish toÀrtda (Milodiy 1948 yil) ta'lif jihatidan Risola-i Nurningproq v boÀlishi; va bu jumla-i Alaviyaning maolini, ya'ni qorongÀilikni tarqatadigan, Asoyi Muso (A.S) kabi nur beradigan, sehrlarni yoÀq qiladigan bir risoladan xabar berishi; va b Xoliquaning "Meva" qismi bir mudofaa hukmiga oÀtib boshimizga choÀkkan dahshatli, zulmli zulmatlarni tarqatgani kabi, "Hujjatlar Qismi" ham, Nurlarga qarshi dushmanlik qilgan falsafa qorongÀisbotirini izola etib Anqara ahli vuqufini taslimga va taqdirga majbur qilishi; va istiqboldagi zulmatlarni izola etishiga koÀp alomatlar boÀlishi; va Asoyi Muso (A.Sَعْلُوtoshda oÀn ikki chashma oqitishiga va oÀn bir moÀ'jizaga mador boÀlishiga muqobil va mushabih, bu oxirgi majmua ham -"Meva" OÀn Bir Masala-i Nuroniyasi va "Hujjatullohil-BaligÀar aqlmi oÀn bir hujjati qat'iyasi boÀlishi jihatidan- bizga qanoat berdiki: Imom Ali (Roziyallohu anh) oÀsha fikra bilan toÀgÀridan toÀgÀriga bu Asoyi Muso (A.S.) nomli an qanga qaraydi va undan tahsinkorona xabar beradi.

ASOYI MUSODAN

Zindiqo va kufri mutlaqqa qarshi Risola-i Nurning bir mudofaanomasi. Va bu hibsimizda haqiqiy mudkri bimamiz ham budir. Chunki yolgÀiz shuning ustida ishlayapmiz.

Bu risola Denizli hibsxonasining bir mevasi va xotirasi va ikki juma kunining maxsulidir.

Meva Risolasi

فَلَبِثinsin.السِّجْنِ بِضْعَ سِن۪ينَ

oyatining ixbori va sirri bilan Yusuf Alayhissalom mahbuslarning piridir. Va hibsxona bir navi Madrasa-i Yusufiya boÀladi. Modomiki Risola-i Nur shogirdlari ikki dafadir koÀa u mok boÀlib bu madrasaga kiryaptilar, albatta Risola-i Nurning hibsga tegishli va isbot qilgan bir qism masalalarining qisqacha xulosalarini bu tarbiya uchun ocbu koi darsxonada oÀqish va oÀqitish bilan toÀliq tarbiya olish lozim boÀladi. Xullas, u xulosalardan besh-olti donasini bayon qilamiz.

Birinchisi

ToÀrtinchi SoÀzda izohi boÀlgan, har kun yigirma toÀrt soat sarmoya-i hayotni Xoliqimiz bi abadison etadi. Toki, ikki hayotimizga lozim narsalar u sarmoya bilan olinsin. Biz qisqagina hayoti dunyoviyaga yigirma uch soatni sarf qilibichida farz namoziga kifoya boÀlgan bir soatni juda ham uzun boÀlgan hayoti uxroviyamizga sarf qilmasak, naqadar xilofi aql bir xato va u xa, Riso jazosi oÀlaroq ham qalbiy, ham ruhiy siqilishlarni chekish va u siqilishlar tufayli axloqini buzish va ma'yusona hayotini oÀtkazish sababi bilan, tarbiya olish emas, balki tarbiyaning ri Ras ketish bilan qay daraja xasorat etamiz, qiyos qilinsin. Agar bir soatni besh farz namoziga sarf qilsak, u holda hibs va musibat muddatining har bir soati ba'zan bir kun ibodat va foniy bir soati boqiy soatlar hukmiganada uolishi va qalbiy va ruhiy ma'yusiyat va siqilishlarning qisman zavol topishi va hibsga sabab boÀlgan xatolarga kafforatan avf ettirishi va hibsning hikmati boÀlgan tarbiyani oli hech y daraja foydali bir imtihon, bir dars va musibat doÀstlari bilan tasallidorona bir xush-suhbat boÀlgani mulohaza qilinsin.

ToÀrtinchi SoÀzda ayhinchii kabi, ming lira yutuq qozonchi uchun ming kishi ishtirok qilgan bir lotoreya qimoriga yigirma toÀrt lirasidan besh-oÀn lirani bergan va yigirma toÀrtdan birini abadiy bir mujavharot xazinasining chiptasiga bermagan; holbuki dn. Hary lotoreyada u ming lirani yutish ehtimoli mingdan birdir, chunki ming hissador yana bor. Va uxroviy muqaddaroti bashar lotoreyasida husni xotimaga mazhar ahli iymon uchun yutish ehtimoli mingdan toÀqqiz yuz tَمَاوِ toÀqqiz boÀlganiga bir yuz yigirma toÀrt ming anbiyoning unga doir ixborini kashf bilan tasdiq qilgan avliyodan va asfiyodan hadsiz-hisobsiz sodiq muxbirlar xabar berganlari holdau iymolgi lotoreyaga chopish, ikkinchisidan qochish qay daraja foydaga muxolif boÀladi, qiyos qilinsin.

Bu masalada hibsxona mudirlari va bosh nazoratchilari va balki mamlakatning idor.

Hbbirlari va osoyish muhofizlari Risola-i Nurning bu darsidan mamnun boÀlishlari kerakdir. Chunki ming mutadayyin va Jahannam hibsini har vaqt taxattur etgan odamlarning idora va inz va deoÀn benamoz va e'tiqodsiz, yolgÀiz dunyoviy hibsni oÀylagan va harom-halolni bilmagan va qisman daydilikka koÀnikkan odamlardan ancha oson boÀlgani koÀp tajribalar bilan koÀrilgan.

Ikkinchi Masalaning Xulosaatlarn Risola-i Nurdan "Yoshlarga Rahnamo"ning goÀzal izohlagani kabi, oÀlim shu daraja qat'iy va zohirdirki, bu kunning kechasi va bu kuzning qishi kelishi kaxtatisim boshimizga keladi. Bu hibsxona qandayinki mutamodiyan chiqqanlar va kirganlar uchun muvaqqat bir musofirxonadir. Xuddi shuning kabi, bu zamin yuzi ham tez harakat qilgan karvonlarning yoÀllarida bir kechabir inÀnish va koÀchish uchun bir karvonsaroydir. Har bir shaharni yuz marta mozoristonga boÀshatgan oÀlim, albatta hayotdan ziyoda bir istagani bor. Xullas, bu dahshatli haqiqatning muammosini Risola-i Nur hal va k'onnintgan. Bir qisqacha xulosasi shudir: Modomiki oÀlim oÀldirilmaydi va qabr eshigi yopilmaydi. Albatta bu ajal jallodining qoÀlidan va qabr hirni binfarididan ozod boÀlish chorasi boÀlsa, insonning eng katta va hamma narsadan ustun bir andishasi, bir masalasidir. Ha, chorasi bor va Ri bir m Nur Qur'onning sirri bilan u chorani ikki kara ikki toÀrt boÀlish darajasida qat'iy isbot qilgan. Qisqacha xulosasi shudir:

OÀlim yo i'domi suratydir, u ham insonni, ham butun ahbobini va aqoribini osadigan bir dordir. Va yoxud boshqa bir boqiy olamga ketish va iymon vasiqasi bilan saq qiliaroyiga kirish uchun bir ruxsatnomadir. Va qabr esa, yoki zim-ziyo bir hibsi munfarid va tubsiz bir quduqdir va yoxud bu zindoni dunyodan boqiy va nuroniy bir ziyofatgoh va bogÀistonga ochilgan bir eshikdir. Bu haqiqatni "Yolaydi.a Rahnamo" bir tamsil bilan isbot qilgan. Masalan, bu hibsning bogÀida osish uchun dorlar oÀrnatilgan va ular tayangan devorlar orqasida gÀoyat katta va umum dunyshomilirok qilgan bir lotoreya doirasi qurilgan. Biz bu hibsdagi besh yuz kishi, har holda hech mustasnosi yoÀq va qutulish mumkin emas, bizni birma-bir u maydonga chaqiradilar. Yo "Kel, i'dom eyor bii ol, dorga chiq", yoki "Doimiy hibsi munfarid xatini tut, bu ochiq eshikka kir." Va yoxud "Senga xushxabar! Millionlab oltin chiptasi senga chiqdi, kel ol." deya har tarafdan e'lonotlar qbir jipti. Biz ham koÀzimiz bilan koÀryapmizki, bir-biri orqasidan u dorlarga chiqyaptilar. Bir qismining osilganlarini mushohada etyapmiz. Bir qismi esa dorlarni zinapoya qilib, u devorning orqasga toblotoreya doirasiga kirganliklarini, u yerda buyuk va jiddiy ma'murlarning qat'iy xabarlari bilan koÀrganday bilganimiz bir paytda, bu hibsxonamizga ikki guruh kirdi. Bir jamoat qoÀllarida cholgÀular, sharoblar, zohirda gÀoyat totli hoyosi b, paxlavalar bor. Bizlarga yedirishga urindilar. Faqat u shirinliklar zaharlidir, insiy shaytonlar ichiga zahar solganlar.

Ikkinchi jamoat va guruh qoÀllarida tarbiyanomalar va halol taomlar va muborak sharbatlar bar boÀzga hadya beryaptilar va bil-ittifoq barobar, juda jiddiy va qat'iy deyaptilarki: "Agar u avvalgi guruhning sizni sinash uchun berilgan hadyalarini olsangiz, yesangiz, bu koÀzimiz qarshisidagi shu dorlarda bolmagakoÀrganlaringiz kabi osilasizlar. Agar bizning bu mamlakat Hokimining farmoni bilan keltirgan hadyalarimizni avvalgining oÀrnida qabul qilib va tarbiyng hikardagi duolarni va avrodlarni oÀqisangiz, u osilishdan qutulasiz. U lotoreya doirasida ehsoni shohona oÀlaroq har biringiz million oltin chiptasini olishingizni koÀrayotganday va kunduz kabi ishoning. Bung harom va shubhali va zaharli shirinliklarni yesangiz, osilishga ketganingiz zamonga qadar ham u zaharning sanchigÀini chekishingizni bu faar harr va bizlar muttafiqan sizga qat'iy xabar beryapmiz", deyaptilar.

Xullas, bu tamsil kabi, har vaqt koÀrganimiz ajal dorining orqasida muqaddaroti navi bashar lotoreyasidan ahli iymon va toat uchun, husni xo mutaaharti bilan, abadiy va tuganmas bir xazinaning chiptasi chiqishini yuzdan yuz ehtimol bilan; safohat va harom va e'tiqodsizlik va fisqim va om etganlar, tavba qilmaslik sharti bilan, yo i'domi abadiy (oxiratga ishonmaganlarga) yoki doimiy va zim-ziyo hibsi munfarid (baqo-i ruhga ishongan va safohatda ka vahdarga) va shaqovati abadiya xabarini olishlarini yuzdan toÀqson toÀqqiz ehtimol bilan qat'iy xabar bergan, boshda qoÀllarida nishona-i tasdiq boÀlgan hadsiz moÀ'jizalar boÀlgan bir yuz yigirma toÀrt ming paygÀambarlar va ular bergan Mayliarning izlarini va kinoda kabi soyalarini kashf bilan, zavq bilan koÀrib tasdiq qilib imzo qoÀygan bir yuz yigirma toÀrt milliondan ziyoda avliyolar (Qaddasallohu Asroruhum) va u ikki qism mashohiri insoniyaning xabarlarini a va nqat'iy burhonlar bilan va quvvatli hujjatlar bilan fikran va mantiqan yaqiyniy bir suratda isbot qilib tasdiqlab imzo qoÀygan milliardlab oÀtib ketgan muhaqqiz bir

{(Hoshiya) U muhaqqiqlardan bittasi Risola-i Nurdir. 20 yildir eng muannid faylasuflarni va mutamarrid zindiqlarni jim qilgan kitoblari maydondadir. Hamma oÀqishi mumkin va hech kim e'tiroz qilmng haq

mujtahidlar va siddiqiynlar, bil-ijmo' mutavotiran navi insonning quyoshlari, oylari, yulduzlari boÀlgan bu uch jamoati azima va bu uch toifa-i ahli haqiqat va basharninsi va iy qoÀmondonlari boÀlgan bu uch buyuk va oliy hay'atlarning farmonlari bilan bergan xabarlarni tinglamagan va saodati abadiyaga ketgan, ular koÀrsbilan yoÀl boÀlgan siroti mustaqimda ketmaganlar, yuzdan toÀqson toÀqqiz dahshatli tahlika ehtimolini nazarga olmagan va birgina muxbirning bir yoÀlda tahlikaamish

eyishi bilan u yoÀlni tashlagan, boshqa uzun yoÀldan harakat qilgan bir odam, albatta va albatta vaziyati shudirki: Ikki yoÀlning, hadsiz muxbirlarning qat'iy ixborlari bilan, enakat qa va osoni va yuzdan yuz Jannat va saodati abadiyani qozontirganni tashlab eng tashvishli va uzun va ogÀir va yuzdan toÀqson toÀqqqiz Jahannam hibsini va shaqovati doimani natija bergan yoÀlni ixtiyor qilgani bu ma, dunyoda ikki yoÀlning, birgina muxbirning yolgÀon boÀlishi mumkin boÀlgan xabari bilan, yuzdan bir ehtimol tahlika va bir oy hibs imkoni boÀlgan qisqa yoÀlni tashlab, manfaatsiz, yolgÀiz zararsbsiz hlgani uchun uzun yoÀlni ixtiyor qilgan badbaxt, sarxush devonalar kabi dahshatli va uzoqda koÀringan va unga hujum qilyotgan ajdarholarga ahamiyat bermaydigan, chivinlar bilan n seniboÀladigan, yolgÀiz ularga ahamiyat beradigan darajada aqlini, qalbini, ruhini, insoniyatini yoÀqotgan boÀladi. Modomiki haqiqati hol budir.. biz mahbuslar brga it musibatidan intiqomimizni toÀliq olish uchun u muborak ikkinchi hay'atning hadyalarini qabul qilishimiz kerak. Ya'ni, qandayki bir daqiqa intiqom lazzati va bir necha daqiqa yoki bir-ikki soat safnaql qazzatlari bilan bu musibat bizni oÀn besh va besh va oÀn va ikki-uch yil bu hibsga kiritdi, dunyomizni bizga zindon ayladi. Biz ham bu musibatga qarshi va xilof ravimimizgbir-ikki soat muddati hibsni bir-ikki kun ibodatga va ikki-uch yil jazomizni, muborak jamoatning hadyalari bilan, yigirma-oÀttiz yil boqiy bir umrga va oÀn va yigirma yil hibsda jazomizni millionlaqudsiyJahannam hibsidan avfimizga vasila qilib, foniy dunyomizning yigÀlashiga muqobil boqiy hayotimizni kuldirib, bu musibatdan toÀla intiqomimizni olishimiz kerak. Hibsxonani tarbiyaxona qilib koÀrsatib, vatanimizgakoÀrsallatimizga bittadan tarbiyali, amniyatli, manfaatli odam boÀlishga harakat qilishimiz kerak. Va hibsxona ma'murlari va mudirlari va mudabbirlari ham jinoyatchiquq etroqchi va daydi va qotil va safohatchi va vatanga zararli deb oÀylagan odamlarni bir muborak darsxonada oÀqiyotgan talabalar deb bilsinlar va muftaxirona Allohga shukr qilsinlar.

Uchinchi Masala

Yoshlarga Rahnamoda izohia istian ibratli bir hodisaning xulosasi shudir:

Bir zamon Eskishehir hibsxonasining derazasi oldida bir jumhuriyat bayramida oÀtirgan edim. Qarshisidagi litsey maktabining katta qizlari uning hovlisida kulib raqsga tushayotgan muazza. Birdan ma'naviy bir kino bilan ellik yil keyingi vaziyatlari menga koÀrindi. Va koÀrdimki, u ellik-oltmishta qizlardan va talabalardan qirq-elliktasi qabrda tuproq boÀlib yotishibti, azob cmizga yapti. Va oÀntasi yetmish-sakson yoshda xunuklashgan, yoshligida iffatini muhofaza qilmaganidan sevishni kutgan nazarlardan nafrat koÀryaptilar... qat'iy mushohada etdim. Ularn

Moachinadigan hollariga yigÀladim. Hibsxonadagi bir qism oÀrtoqlar yigÀlaganimni eshitdilar. Keldilar, soÀradilar. Men dedim: Hozir meni oÀz holimga qoÀyinglar, ketinglar.

Ha, koÀrganim haqiqatdir, xayol emasَارُ *ayinki bu yoz va kuzning oxiri qishdir. Xuddi shuning kabi, yoshlik yozi va keksalik kuzining orqasi qabr va barzoh qishidir. OÀtgan zamonning ellik yil avvalgi hodisoti kino bilan holi hozirduzoqlisatilgani kabi, kelasi zamonning ellik yil keyingi istiqbol hodisotini koÀrsatadigan bir kino boÀlsa, ahli zalolat va safohatning ellik-oltmish yil keyingi vaziyatlari ularga koÀrsatilsa eda ijroirgi kulishlariga va gÀayri mashru' zavqlariga nafratlar va taallumlar bilan yigÀlagan boÀlar edilar.

Men u Eskishehir hibsxonasidagi mushohada bilan mashgÀul ekan, safohat va zalolatni tarvij etgan bir shaxsi ma'naviy insiy bir shaytonilan, qarshimga chiqdi va dedi: "Biz hayotning har bir tur lazzatini va zavqlarini totish va tottirish istaymiz, bizga aralashma". Men ham javoban dedim: Modomiki lazzat va zavq uchun oÀlimni xotirga keltirmasdan zalolat va safohatgaa, senapsan. Qat'iyan bilki, sening zalolating hukmi bilan butun oÀtgan zamoni moziy oÀlgan va ma'dumdir va ichida janozalari chirigan bir vahshatli mozoristondir. Insoniyat aloqadorligi bilan va zalolat yovaqt-vlan sening boshingga va boÀlsa va oÀlmagan boÀlsa qalbingga u hadsiz firoqlardan va nihoyatsiz doÀstlaringning abadiy oÀlimlaridan kelgan alamlar sening hozirgi sarxushcha, juda qisqaidan damondagi juz'iy lazzatingni imho etgani kabi, kelajak istiqbol zamoni ham e'tiqodsizligingdan yana ma'dum va zim-ziyo va oÀlik va dahshatli bir vahshatgohdir. Va u yerdan kelgan va boshini vujudga chiqargan va nilyap hozirga duchor boÀlgan bechoralarning boshlari ajal jallodining boltasi bilan kesilib hechlikka otilganidan, mutamodiyan aql aloqadorligi bi yoÀlining iymonsiz boshingga hadsiz aliym andishalar yogÀdiradi. Sening safihona juz'iy lazzatingni ostin-ustun qiladi. Agar zalolatni va safohatni tashlab iymoni tahqiqiy va istiq san'aoirasiga kirsang, iymon nuri bilan koÀrasanki, u oÀtgan zamoni moziy ma'dum va hamma narsani chiritgan bir mozoriston emas, balki mavjud va istiqbolga inqilob etgan nuroniy bir olam va boqiy ruhlarning istiqboldagi s butunsaroylariga kirishlari uchun bir kutish mehmonxonasi koÀrinishidan alam emas, balki iymonning quvvatiga koÀra Jannatning bir navi ma'naviy lazzatini dunyoda ham tottirgani kabi, kelzdir. stiqbol zamoni vahshatgoh va qorongÀilik emas, balki iymon koÀzi bilan koÀrinadiki, saodati abadiya saroylarida hadsiz rahmati va karami boÀlgan va har bahor va yozni bittadan dasturxon qilganor. Bi'matlari bilan toÀldirgan bir Rahmoni Rahimi Zuljaloli Val Ikromning ziyofatlari tashkil qilingan va ehsonlarining koÀrgazmalari ochilgan, u yerga joÀnatilish bor de harakon kinosi bilan mushohada etganidan, darajasiga koÀra boqiy olamning bir navi lazzatini his qilishi mumkin. Demak, haqiqiy va alamsiz lazzat yolgÀiz iymonda va iymon bilan boÀlishi mumkin.

Iymonning bu dunyoda ham berganrdan uab foyda va natijalaridan yolgÀiz birgina foyda va lazzatini bu mazkur bahsimiz munosabati bilan "Yoshlarga Rahnamo"da bir hoshiya oÀlaroq yozilgan bir tamsil bilan bayon qilamiz. Shunda; zabt Masalan, sen gÀoyat sevgan yagona avloding sakarotda oÀlim toÀshagida ekan va ma'yusona aliym abadiy firogÀini oÀylarkan, birdan Hazrati Hizr va Hakimi Luqmon kabi bir shifokor keldi, tiur'onnabi bir ma'jun ichirdi. U sevimli va goÀzal avloding koÀzini ochdi, oÀlimdan qutuldi. Naqadar sevinch va huzur beradi, bilasan. Xullas, oÀsha bola kabi sen sevgan va jiddiy aloqador boÀlgan millionlab seningcha tasarb insonlar u moziy mozoristonida, sening nazaringda, chirib mahv boÀlar ekan, birdan haqiqati iymon Hakimi Luqmon kabi u katta i'domxona deb oÀylangan mozoristonga qalb derazasidan bir nur berdi. U bilan boshdan oxir butun oÀlganlar tirildilm va e "Biz oÀlmaganmiz va oÀlmaymiz, yana siz bilan koÀrishamiz", lisoni hol bilan deganlaridan sen olgan hadsiz sevinchlar va huzurlarni iymon bu dunyoda ham berishi bilan isbot qiladiki, iymon haqiqati shunday bir urugÀdirki, agar tajani kaetsa, bir Jannati xususiya undan chiqadi, u urugÀning shajara-i tubosi boÀladi, dedim.

U muannid e'tiroz qildi, dedi: "Hech boÀlmasa hayvon kabi hayotimizni zavq va lazzat bilanning azish uchun safohat va kayfu-safo bilan bu nozik narsalarni oÀylamasdan yashaymiz".

Javoban dedim: "Hayvon kabi boÀlolmaysan. Chunki hayvonning moziy va istiqboli yoÀq. Na oÀtmishdan alamlar va talan qaar oladi va na kelajakdan andishalar va qoÀrquvlar keladi. Lazzatini toÀliq oladi. Rohat bilan yashaydi, yotadi. Xoliqiga shukr qiladi. Hatto soÀyilish uchun yotqizilgan bir hayvon hech narsa his qilmaydi. YolgÀiz pichoq kesayotgan paytam modilishni istaydi, faqat u his ham ketadi. U alamdan ham xalos boÀladi. Demak, eng buyuk rahmat, bir shafqati Ilohiya gÀaybni bildirmaslikdir va bo eshiteladigan narsalarni berkitishdir. Xususan ma'sum hayvonlar haqida yanada mukammaldir. Faqat ey inson, sening moziy va istiqboling aqliy tomondan bir daraja gÀaybiylikzga ehiqishi bilan, gÀaybni berkitishdan hayvonga kelgan istirohatdan tamoman mahrumsan. OÀtmishdan chiqqan taassuflar, aliym firoqlar va kelajakdan kelgan qoÀrquvlar va andishrcha aening juz'iy lazzatingni hechga tushiradi. Lazzat jihatidan yuz daraja hayvondan pastga tushiradi. Modomiki haqiqat budir. Yo aqlingni chiqar ot, hayvon boÀl, qutul. Yoki aqlingni iymon bilyki:

hingga ol, Qur'onni tingla. Yuz daraja hayvondan ziyoda bu foniy dunyoda ham sof lazzatlarni qozon!...", deya uni ilzom etdim.

Yana u mutamarhundayaxs e'tiroz qildi, dedi: "Hech boÀlmasa ajnabiy dinsizlari kabi yashaymiz".

Javoban dedim: "Ajnabiy dinsizlari kabi ham boÀlolmaysan. Chunki ular bir paygÀambarni inkor qilsa, boshdrati iga ishonishlari mumkin. PaygÀambarlarni bilmasa ham, Allohga ishonishi mumkin. Buni ham bilmasa, kamolotga mador ba'zi xislatlari boÀlishi mumkin. Faqat bir musulmon eng oxirg التَّng buyuk va dini va da'vati umumiy boÀlgan Oxirzamon PaygÀambari Alayhissalotu Vassallamni inkor qilsa va zanjiridan chiqsa, ortiq hech bir payabulgarni, hatto Allohni qabul qilmaydi. Chunki butun paygÀambarlarni va Allohni va kamolotni u bilan bilgan. Ular usiz qalbida qolmaydi. Shuning uchundirki, eskidan beri har dindan Islomiyatga kiryaptilar. Va hech bir musulmon haqiqiir nusdiy yoki Majusiy yoki Nasroniy boÀlmaydi. Balki dinsiz boÀladi, xislatlari buziladi. Vatanga, millatga zararli bir holatga kiradi", deb isbot qildim. U muannid va mutamarrid shaxsning oru iymotiladigan bir yeri qolmadi. YoÀqoldi, Jahannamga ketdi.

Xullas, ey bu Madrasa-i Yusufiyada mening darsdoshlarim! Modomiki haqiqat budir. Va bu haqiqatni Risola-i Nur shu daraja qat'iy va quyosh kabi isbot qilganki, yigirma adi. V mutamarridlarning oÀjarliklarini sindirib iymonga keltiryapti. Biz ham ham dunyomizga, ham istiqbolimizga, ham oxiratimizga, ham vatanimizga, ham millatimiz nafsÀliq manfaatli va yengil va salomatli boÀlgan iymon va istiqomat yoÀlini ta'qib qilib, boÀsh vaqtimizni zerikarli xayollar oÀrniga Qur'ondan bilgan suralarni oÀqish vrmiki,olarini bildirgan oÀrtoqlardan oÀrganish va qazo boÀlgan farz namozlarimizni qazo qilish va bir-birimizning goÀzal axloqlarimizdan istifoda etib bu hibsxonani goÀzal xislatli koÀchatlar yetishtirgan bir muborak shamo aylantirish kabi amali soliha bilan hibsxona mudir va aloqadorlari jinoyatchi va qotillarning boshida zaboniy kabi azob ma'murlari emas, balki Madrasa-i Yusufiyada Jannatga odam yetishtirish va ulartaxassarbiyasiga nazorat qilish vazifasi bilan ma'mur bittadan mustaqim ustoz va bittadan shafqatli rahbar boÀlishlariga harakat qilishimiz kerak.

ToÀrtinchi Masala

Yana Yosan va Rahnamoda izohi bor. Bir zamon menga xizmat qilgan qardoshlarim tomonidan savol soÀraldiki: "Kura-i arzni ostin-ustun qilgan va Islom muqaddaroti bilan aloqador boÀlgan bu dahshatli harbi oÀzimidan ellik kundir (hozir yetti yildan oÀtdi, ayni hol)

{(*) Qavs ichidagi yozuv 1946 yilga oiddir.}

hech soÀramayapsiz va qiziqmayapsiz. Holbuki bir qism mutadayyin va olim insonlar jamoatni va masjidni tashlab ra va u nglashga yuguryaptilar. Ajabo, bundan yanada katta bir hodisa bormi? Yoki u bilan mashgÀul boÀlishning zarari bormi?" dedilar. Javoban dedimki:

Umr sarmoyasi juda ozdir. Kerakli ishlar juda koÀpdir. Bir-biri izlatilkirgan doiralar kabi, har insonning qalb va me'da doirasidan va jasad va xona doirasidan, mahalla va shahar doirasidan va vatan va mamlakat doirasidan va kura-i arz va navi bashar doirasidan tut... tnning yot va dunyo doirasiga qadar bir-biri ichida doiralar bor. Har bir doirada har bir insonning bir navi vazifasi boÀlishi mumkin. Faqat eng kichik doirada enan ilka va ahamiyatli va doimiy vazifa bor. Va eng katta doirada eng kichik va muvaqqat, ora-sira vazifalar boÀlishi mumkin. Bu qiyos bilan, kichiklik va kattalikda teskari mutanosiblikda vazifalar boÀlishi mumynan saqat katta doiraning jozibadorligi jihati bilan kichik doiradagi kerakli va ahamiyatli xizmatni tashlattirib keraksiz, foydasiz va ofoqiy ishlar bilan mashgÀul qiladi. Sarmoya-i hayotini boÀsh yerda imho etadi. U qiymatlati boni qiymatsiz ishlarda oÀldiradi. Va ba'zan bu urush yoqalashuvlarini qiziqish bilan ta'qib qilgan bir tarafga qalban tarafdor boÀladi. Uni oÀlarmlarini xush koÀradi, zulmiga sherik boÀladi.

Birinchi nuqtaga javob esa: Ha, bu jahon harbidan ancha katta bir hodisa va bu zamin sidan gi hokimiyati omma da'vosidan ancha ahamiyatli bir da'vo, harkasning va xususan Musulmonlarning boshida shunday bir hodisa va shunday bir da'vo ochilganki; har odam, agar Olmon va Ingliz qadar quvvati va sarvati bopti vaa aqli ham boÀlsa, u birgina da'voni qozonish uchun ikkilanmasdan sarf qiladi. Ana oÀsha da'vo esa, yuz ming mashohiri insoniyaning va hadsiz navi basharning nda bulari va murshidlarining muttafiqan, koinot sohibining va mutasarrifining minglab va'da va ahdlariga istinodan xabar berganlari va bir qismi koÀzlari bilan koÀrganlari shuki: Har kimning iymon muqobilida bu zamin yuzjuda gr bogÀlar va qasrlar bilan muzayyan va boqiy va doimiy bir ekinzor va mulkni qozonish yoki yoÀqotish da'vosi boshi ustida ochilgan. Agar iymon vasiqasini sogÀlom qatningkiritmasa, yutqazadi. Va bu asrda moddiyunlik vabosi bilan koÀpchilik u da'vosini yutqazyapti. Hatto bir ahli kashf va tahqiq bir yerda qirq vafiyotdan yolgÀiz bir nechtasi qozonganini sakarotda mushohada etgan, boshqalari yutqaina oyr. Ajabo, bu yutqazgan da'vosining oÀrnini butun dunyo saltanati u odamga berilsa, toÀldira oladimi!

Xullas, u da'voni qozontiradigan xizmatlarni va yuzdan toÀqsoniga u da'voni yutqazdirmagan horiz yigÀ da'vo vakilini u ishda ishlattirgan vazifalarni tashlab, abadiy dunyoda qoladiganday ofoqiy, foydasiz ishlar bilan mashgÀul boÀlishni butunlay bir aqlsizlik deb bilganimizdan, biz Risola-i Nur shogirdlari, har birimizning yuz daraja aqlimiigan oda boÀlsa ham, faqat bu vazifaga sarf qilish lozimdir deya qanoatimiz bor.

Ey hibs musibatida mening yangi qardoshlarim! Sizlar men bilan bar ihsoselgan eski qardoshlarim kabi Risola-i Nurni koÀrmagansiz. Men ularni va ular kabi minglab shogirdarni shohid sifatida koÀrsatib deyman va isbot qilaman va isbot qilganmanki: U buyuk da'voni yuzdan totazam ga qozontirgan va yigirma yilda yigirma ming odamga u da'voning qozonchining vasiqasi va hujjati va baroati boÀlgan iymoni tahqiqiyni qoÀliga bergan va Qur'oni Hakimning moÀ'jizaa va hnaviyasidan nash'at etib chiqqan va bu zamonning birinchi bir da'vo vakili boÀlgan Risola-i Nurdir. Bu oÀn sakkiz yildir mening dushmanlarim va zindiqlar va moddiyunlar menga qarshi gÀoyat shafqatsizlarcha gÀambalar bilan hukumatning ba'zi arboblarini aldatib bizni imho uchun bu galdagi kabi oldin ham hibslarga, zindonlarga otganlari holda, Risola-i Nurning mustahkam qal'asida bir yuz oÀttiz parcha inglabtidan faqat ikki-uch parchasiga tegina olganlar. Demak, himoyachi yollashni istagan uni qoÀlga kiritsa yetadi. Ham qoÀrqmanglar, Risola-i Nur manayki:

aydi. Hukumati Jumhuriyaning mab'uslari va arboblarining qoÀllarida muhim risolalar, ikki-uchtasi mustasno boÀlib, erkin kezayotgan edilar. Inshaalloh, bir zamon hibsxonalarziqlarliq bir islohxona qilish uchun baxtiyor mudirlar va ma'murlar u nurlarni mahbuslarga non va dori kabi tarqatadilar.

Beshinchi Masala

Yoshlarrdilarnamoda izohlangani kabi, yoshlik hech shubha yoÀqki, ketadi. Yoz kuzga va qishga yer berishi va kunduz oqshomga va tunga almashinishi qat'iyligida yoshlik ham keksalikka va oÀlimga almashadi. Agar u foniy va oariqalhi yoshligini iffat bilan xayrotga, istiqomat doirasida sarflasa, u bilan abadiy, boqiy bir yoshlikni qozonishini butun samoviy farmonlar xushxabar beryaptilar. Agarssalamatga sarflasa, qandayki bir daqiqa hiddat tufayli bir qatl millionlab daqiqa hibs jazosini chektiradi. Xuddi shuning kabi, gÀayri mashru' doiradagi yoshlik zavqlari va lazzatlari oxirat mas'uliyatidan va qabr azobidan va zavolidan sola-i taassuflardan va gunohlardan va dunyoviy jazolanishlaridan tashqari, ayni lazzat ichida u lazzatdan ziyoda alamlar boÀlganini aqli boshida boÀlgan har bir yigit tajriba bilan tasdiq qiladi. Masalan, harom sevishda bir rashk alami va firoqijod v va javob koÀrmaslik alami kabi koÀp nuqsonlar bilan u juz'iy lazzat zaharli bir asal hukmiga oÀtadi. Va u yoshlikning suiste'moli bilan kelgan kasallik bilan kasalxonalarga va joÀshqinliklari bilan hibsxor.

dea va qalb va ruhiy ozuqasizlik va vazifasizlikdan nash'at etgan siqilishlar bilan mayxonalarga, safohatxonalarga yoki mozoristonga tushishlarizli Ilishni istasang, ket, kasalxonalardan va hibsxonalardan va mayxonalardan va qabristondan soÀra. Albatta, aksariyat bilan yoshlarning yoshligining suiste'molidan va joÀshqinliklaridan va gÀayri ma Olam zavqlarning jazosi boÀlib kelgan ta'zirlardan voy-voylar va yigÀlashlar va afsuslar eshitasan. Agar istiqomat doirasida ketsa, yoshlik gÀoyat shirin va goÀzal bir ne'mati Ilohiya va totli va quvvatli bir vosita-i xayroa, qarib oxiratda gÀoyat porloq va boqiy bir yoshlik natija berishini boshda Qur'on boÀlib koÀp qat'iy oyatlari bilan butun samoviy kitoblar va farmonlar xabar berib xushxabar beryaptilar. Modomiki haqiqat budir.Va modomiki halollik doira mutlaq uchun yetarlidir. Va modomiki harom doirasidagi bir soat lazzat ba'zan bir yil va oÀn yil hibs jazosini chektiradi. Albatta, yoshlik ne'matiga bir shukr oÀk hikmu totli ne'matni iffatda, istiqomatda sarf qilish lozim va alzamdir.

Oltinchi Masala

Risola-i Nurning koÀp yerlarida izohi va qat'iy hadsiz hujjatlari boÀlgan iymoniyati Ih ruknining minglab kulliy burhonlaridan birgina burhonga qisqacha bir ishoratdir.

Qastamonuda litsey talabalaridan bir qismi yonimga kelishdi. "Bizgatez haimizni tanittir, muallimlarimiz Allohdan bahs etmayaptilar", deyishdi. Men dedim: Sizlar oÀqiyotgan fanlardan har fan oÀz lisoni maxsusi bilan mutamodiyan Allohdan bahs etib Xoliqni tanittiryaptilar. Muallimlarn muhim, ularni tinglanglar.

Masalan: Qandayki mukammal bir dorixonaki, har idishida horiqo va hassos mezonlar bilan olingan hayotdor ma'junlar va tiryoqlar bor. Shubhasiz gÀoyat mahoratli va kimyogar va hakim bir dori tayorlovchini koÀrsatadi. ShاِحَاطÀxshab, kura-i arz dorixonasida boÀlgan toÀrt yuz ming xil nabotot va hayvonot idishlaridagi zihayot ma'junlar va tiryoqlar bu bozordagi dorixonadan qay daraja ziyoda mukammal va katta boÀlishi nisbatida, oÀqiganingniydilni tib miqyosi bilan kura-i arz ajzaxona-i kubrosining dori tayyorlovchisi boÀlgan Hakimi Zuljalolni hatto koÀr koÀzlarga ham koÀrsatadi, tanittiradi.

Ham masalan: Qanday qilib bir deydi fabrikaki, minglab turli-tuman matolarni oddiy bir moddadan toÀqiydi. Shaksiz bir fabrikachini va mahoratli bir mashinistni tanitadi. Shunga oÀxshab, kura-i arz deyilgan yuz minglab boshli,oÀzinioshida yuz minglab mukammal fabrika boÀlgan bu sayyor uskuna-i Rabboniya qay darajada bu inson fabrikasidan katta boÀlsa, mukammal boÀlsa, shu daraja oÀqiganingiz fan, vaziuna miqyosi bilan kura-i arzning ustasini va sohibini bildiradi va tanittiradi.

Ham masalan, qandayki gÀoyat mukammal ming bir xil arzoq atrofidan jalb qilib ichida muntazam ravishda joyunoti rilgan va tayyorlab qoÀyilgan omborxona va iosha ombori va doÀkon, shaksiz bir favquloda iosha va arzoq molikini va sohibini va ma'murini bildiradi. Shunga oÀxshab, bir yildyosinirma toÀrt ming yillik bir doirada muntazam ravishda sayohat qilgan va yuz minglab va boshqa-boshqa arzoq istagan toifalarni ichiga olgan va sayohati bilan mavn parcga uchrab, bahorni bir ulkan vagon kabi minglab boshqa-boshqa taomlar bilan toÀldirib, qishda arzoqi tugagan bechora zihayotlarga keltirgan va kura-i arz deyilgan bu Rahmoniy iosha ombori va bu safina-i Sُوعَاتya va ming bir xil jihozotni va mollarni va konserva qutilarini tashigan bu omborxona va doÀkoni Rabboniy qay daraja u fabrikadan katta va mukammal boÀlsa, oÀqiganingiz yoki endi oÀqiydiganingiz fanni iosha miqyosi bilan, oÀ jim bt'iylikda va oÀsha darajada kura-i arz omborxonasining sohibini, mutasarrifini, mudabbirini bildiradi, tanittiradi, sevdiradi.

m norindayki, toÀrt yuz ming millat ichida boÀlgan va har millat istagan arzoqi boshqa va iste'mol qilgan quroli boshqa va kiygan kiyimi boshqa va ta'limoti boshqa va tarhisoti boshqa boÀlgan bir lashkarning moÀ'jizakor bir qoÀmondoَةً ف۪ oÀzi butun u boshqa-boshqa millatlarning boshqa-boshqa arzoqlarini va turli-tuman aslahalarini va kiyimlarini va jihozotlarini, hech birini unutmasdan va adashmasdan bergan u ajib lashkar va lashkargoh, shubhasiz badohat bilan u hori narsamondonni koÀrsatadi, taqdirkorona sevdiradi. Aynan shuning kabi, zamin yuzining lashkargohida va har bahorda yangidan qurol ostiga olingan bir yai boÀlshkari Subhoniyda, nabotot va hayvonot millatlaridan toÀrt yuz ming navning xilma-xil kiyim, arzoq, aslaha, ta'lim, tarhislari gÀoyat mukammal va muntazam va hech birini unutmasdan va adashmasdan birgina qoÀmonaqalar'zam tarafidan berilgan kura-i arzning bahor lashkargohi qay darajada mazkur inson lashkar va lashkargohidan katta va mukammal boÀlsa, siz oÀqiydigan fanni askariy miq) bir ilan diqqatli va aqli boshida boÀlganlarga shu daraja kura-i arzning Hakimini va Robbini va Mudabbirini va QoÀmondoni Aqdasini hayratlar va taqdislar bilan bildiradi va tahmid va tasbeh bilan sevdiradi.

Ham qandayki: Bir horiqo shaharpchililionlab elektr chiroqlari harakatlanib har yerni kezadilar, yonish moddalari tugamaydigan bir tarzdagi elekrt chiroqlari va fabrikasi, shaksiz, badohat bilan elektrni idora qilgan va sayyor chiroqlarni ijod qilgan va fabrikani qurgan va yonabi

وَddalarini keltirgan bir moÀ'jizakor ustani va favquloda qudratli bir elektrchini hayratlar va tabriklar bilan tanittiradi, ofarinlar bilan sevdiradi. Aynan shuning kabi, bu olamtaqvodida dunyo saroyining tomidagi yulduz chiroqlari, bir qismi astronomiyaning aytganiga qaralsa, kura-i arzdan ming marta katta va zambarak oÀqidan yetmish marta tez harakat qiÀla olri holda, intizomini buzmaydi, bir-biriga urilmaydi, soÀnmaydi, yonish moddalari tugamaydi. OÀqiganingiz astronomiyaning deganiga koÀra, kura-i arzdan bir million martadan ziyod katta vama'nodillion yildan ziyod yashagan va bir musofirxona-i Rahmoniyada bir chiroq va oÀchoq boÀlgan quyoshimizning yonishining davomi uchun, har kun kura-i arzning dengizlari qadar kerosin va togÀlari qadar koÀmir yoki ming arz qadar oÀtin yigi yedii lozimdirki, soÀnmasin. Va uni va u kabi ulviy yulduzlarni kerosinsiz, oÀtinsiz, koÀmirsiz yondirgan va soÀndirmagan va barobar va tez kezdirgan va bir-biriga urdirmagan bir nihoyatsiz qudratni va saltanatni, nurli barmoqlari bilan na idotgan bu koinot shahri muhtashamidagi dunyo saroyining elektr chiroqlari va idoralari qay darajada u misoldan yanada katta, yanada mukammaldir, shu daraja sizlar oÀqigan yoki endi oÀqiydigan fanni elektr miqyosi bilan askarhhari a'zami koinotning Sultonini, Munavvirini, Mudabbirini, Sone'ini u nuroniy yulduzlarni shohid koÀrsatib tanittiradi. Tasbehot bilan, taqdisot bilan sevdiradi, parastish ettiradi.

Ham masalan, qandayki bir kitob boÀlsaunga or satrida bir kitob ingichka qilib yozilgan va har bir kalimasida ingichka qalam bilan bir sura-i Qur'oniya yozilgan, gÀoyat ma'nodor va butun masalalari bir-birini quvvatlagan vob beibini va muallifini favquloda mahoratli va iqtidorli koÀrsatgan bir ajib majmua shaksiz, kunduz kabi kotib va musannifini kamoloti bilan, hunarlari bilan bildiradi, tanittiradi. Mashaalloh, Barakalloh jumlalari bilan taqdir ettiradi. Atanzimhuning kabi, bu koinot kitobi kabiriki, birgina sahifasi boÀlgan zamin yuzida va birgina shakli boÀlgan bahorda uch yuz ming boshqa-boshqa kitoblar hukmidbul boh yuz ming nabotiy va hayvoniy toifalarni barobar, bir-biri ichida yanglishsiz, xatosiz, chalkashmasdan, adashmasdan mukammal, muntazam va ba'zan daraxt kabi bir kalimada bir qasidani nuktaak kabi bir nuqtada bir kitobning butun bir mundarijasini yozgan bir qalam ishlaganini koÀzimiz bilan koÀrganimiz bu nihoyatsiz ma'nodor va har kalimasida koÀp hikmatlar boÀlgan shu majmua-i koinot va bu mujassam Qur'oni Akbaributun mazkur misoldagi kitobdan qay darajada katta va mukammal va ma'nodor boÀlsa, shu daraja siz oÀqigan fanni hikmat-ul ashyo va maktabda bilfe' kamolsharat etgan fanni qiroat va fanni kitobat keng miqyoslari bilan va durbin koÀzlari bilan bu kitobi koinotning naqqoshini, kotibini hadsiz kamoloti bilan tanittiradi. "Allohu Ai kabijumlasi bilan bildiradi, "Subhanalloh" taqdisi bilan ta'rif qiladi, "Alhamdulilloh" sanolari bilan sevdiradi.

Xullas, bu fanlarga qiyosan, yuzlab funundan har bir fan keng miqyosi bchun ja xususiy oynasi bilan va durbinli koÀzi bilan va ibratli nazari bilan bu koinotning Xoliqi Zuljalolini asmosi bilan bildiradi. Sifatini, kamolotini tanittiradi.

#jada, Xullas, bu muhtasham va porloq bir burhoni vahdoniyat boÀlgan mazkur hujjatni dars berish uchundirki, Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon koÀp takror bilan ing mayoda

va

oyatlari bilan Xoliqimizni bizga tanittiradi deya u maktab yoshlariga dedim. Ular ham tamomi bilan qabul qilib, tasdiq qilib: Hadsiz shukr boÀlsin RobbimizgganinioÀliq qudsiy va ayni haqiqat bir dars oldik. Alloh sendan rozi boÀlsin, dedilar! Men ham dedim:

Inson minglab xil alamlar bilan mutaallim va minglab nav lazzatlar bilan mutalazziz boÀladigan bir zihayot uskuna va gÀoyat daraja ojizlign inson barobar hadsiz moddiy-ma'naviy dushmanlari va nihoyatsiz faqirligi bilan barobar hadsiz zohiriy va botiniy ehtiyojlari boÀlgan va mutamodiyan zavol g qatroq ta'zirlarini yegan bir bechora maxluq ekan, birdan iymon va ubudiyat bilan shunday bir Podshohi Zuljalolga bogÀlanib butun dushmanlariga qarshi bir nuqta-ijudiyaod va butun hojotiga mador bir nuqta-i istimdod topib, hamma mansub boÀlgan xoÀjayinining sharafi bilan, maqomi bilan iftixor etgani kabi, u ham shunday nihoyatsiz Qodir va Rahim bir podshohga iymon boblar ntisob etsa va ubudiyat bilan xizmatiga kirsa va ajalning i'dom e'lonini oÀzi haqida erkinlik ruxsatnomasiga aylantirsa, naqadar mamnun va minnatdor va naqadar mutashakkirona iftixor etishi mumkin, qiyos qilinglar.

U maktab yoshlariga aytgainchisbi, musibatzada mahbuslarga ham takror bilan deyman: Uni tanigan va itoat qilgan zindonda ham boÀlsa, baxtiyordir. Uni unutgan saroylarir maf boÀlsa, zindondadir, badbaxtdir. Hatto bir baxtiyor mazlum i'dom etilarkan, badbaxt zolimlarga degan: Men i'dom boÀlmayapman. Balki tarhiyuklarn saodatga ketyapman. Faqat men ham sizni i'domi abadiy bilan mahkum koÀrganimdan, sizdan toÀliq qasosimni olyapman. لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ‌ deya surur bilan taslimi ruh etadi.

سُبْح, bir لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

Yettninchi Masala

وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِ (1350َلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ * مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ * فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَhga inِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ

Bir zamon Qastamonuda "Xoliqimizni bizga tanittir" degan litsey talabalariga sobiq Oltinchi Masalada maktab fununiَ فِى illari bilan bergan darsimni Denizli hibsxonasida men bilan uchrashgan mahbuslar oÀqidilar. ToÀliq bir qanoati iymoniya olganlaridan, oxiratga bir ishtiyoq his qilib: "Bizga oxiratimizni ham toÀliq bildir. Toki nafsimiz va zamonning shaytonishsizizni yoÀldan chiqarmasin, boshqa bunday hibslarga kiritmasin", dedilar. Va Denizli hibsidagi Risola-i Nur shogirdlarining va sobiqan Oltinchi Masalani oÀqiganlarning orzulari bilan oxirat ruknining ham bir xulosasining bayoni lr doireldi. Men ham Risola-i Nurdan bir qisqacha xulosa bilan deyman:

Qandayki Oltinchi Masalada biz Xoliqimizni arzdan, samovotdan soÀradik. Ular fanlarning tillari bilan quyosh kabi Xoliaydi.}i bizga tanittirdilar. Aynan biz ham oxiratimizni boshda oÀsha bilgan Robbimizdan, keyin PaygÀambarimizdan, keyin Qur'onimizdan, keyin boshqa paygÀambarlar va muqaddas kitoblardan, keyin maloikalardan, keyin koinotdan soÀraymiz. Xullas, baroyi i martabada oxiratni Allohdan soÀraymiz. U ham butun yuborgan elchilari bilan va farmonlari bilan va butun ismlari bilan va sifatlari bilan: "Ha, oxirat bordir z. Chularni u yerga yuboryapman", farmon qilyapti. OÀninchi SoÀz oÀn ikki porloq va qat'iy haqiqatlar bilan bir qism ismlarning oxiratga doir javobl arzniisbot qilgan va izohlagan. Bu yerda u izoh bilan kifoyalanib, gÀoyat qisqa bir ishorat qilamiz.

Ha, modomiki hech bir saltanat yoÀqdirki, u saltanatga itoat qilganlarga mukofoti va isyon qilganlarga mujozoti boÀlmasin. Aiyasig, rububiyati mutlaqa martabasida bir saltanati sarmadiyaning u saltanatga iymon bilan intisob va toat bilan farmonlariga taslim boÀlganlarga mukofoti va u izzaءٍ

اَفltanatni kufr va isyon bilan inkor qilganlarga ham mujozoti; u rahmat va jamolga, u izzat va jalolga loyiq bir tarzda boÀladi deya "Robbul Olaymonnia "Sultonud Dayyon" ismlari javob beryaptilar.

Ham modomiki quyosh kabi, kunduz kabi zamin yuzida bir umumiy rahmat va ihotali bir shafqat va karamni koÀzimiz bilan koÀryapmiz. Masalan, u rahmat har bahorda umum daraxtlarndiqqatevali nabotlarni Jannat huriylari kabi kiydirib, bezab, qoÀllariga har xil mevalarni berib bizlarga uzatib: "Qani olinglar, yenglar", degani kabi, bir zaharli chivinning qoÀli bilan bizlarga shifoli, totli asalniyolarrgani va qoÀlsiz bir qurtning qoÀli bilan eng yumshoq ipakni bizlarga kiydirgani kabi, bir hovuch qadar kichkina urugÀchalarda, danakchalarda minglab botmon taomlarni bizlar uchun saqlagan va ehtiyot zahirasiobning u kichkina omborxonalarda joylashtirgan bir rahmat, bir shafqat, albatta hech shubha boÀlmaski; bu daraja nozaninona yedirgan bu sevimli va minnatdorlari va parastishkorlari boÀlgan moÀ'min insonlarni i'dom etmaydi. Balki ularni yanan bosrloq rahmatlarga mazhar etish uchun hayoti dunyoviya vazifasidan tarhis etadi deya "Rahim" va "Karim" ismlari savolimizga javob beryaptilar; اَلْجَنَّةُ حَقٌّ‌ deyaptilar.

Ham modomiki biz karafgaz bilan koÀryapmizki: Umum maxluqlarda va zamin yuzida shunday bir hikmat qoÀli ishlayapti va shunday bir adolat oÀlchovlari bilan ishlar aylanyaptiki, aHar bishar undan ustun tafakkur qilolmaydi. Masalan: Insonning ming jihozotiga taqilgan hikmatlaridan yolgÀiz bir kichik urugÀ qadar quvva-i hofizasida butun tarixcha-i hayotini va u bilan munosabatdor boÀlgan hadsiz hodisoti tajoha quvvachada yozib, uni bir kutubxona hukmiga keltirib va insonning hashrda muhokamasi uchun nashr boÀladigan daftari a'molining bir kichik hujjati sifatida har vaqt xotirlatish sirri bilan har insonning qoÀliga berib milgani ng hamyoniga qoÀygan bir azaliy hikmat va butun masnu'otda gÀoyat hassos mezonlar bilan a'zolarini yerlashtirgan, mikrobdan karkidonga, chivindan simurgÀ qushiga, bir gulli nabotdan milliardlab, trillionlab gullar ochngninghor guliga qadar isrofsiz oÀlchovlar bilan bir tanosub, bir muvozana, bir intizom va bir jamol ichida masnu'otni bir husni san'at qilgan va har zihayotning huquqi hayotini kamoli mezon bilan bergan, yaxa havolarga goÀzal natijalar va yomonliklarga yomon natijalar qozontirgan va Odam (A.S.) zamonlaridan beri togÀiy va zolim qavmlarga urgan ta'zirlar bilan oÀzini juda quvvatli his qa لَا an bir adolati sarmadiya, albatta va hech shubha keltirmaydiki: Quyosh kunduzsiz boÀlmagani kabi, u hikmati azaliya, u adolati sarmadiya oxiratsiz boÀlmaydilar va oÀlimda eng zolimlarning va eng mazlumlar'zamniir tarzda ketishlaridagi oqibatsiz bir dahshatli haqsizlikka, adolatsizlikka va hikmatsizlikka hech bir jihat bilan ruxsat bermaydilari bir "Hakim" va "Hakem" va "Adl" va "Adil" ismlari bizning savolimizga qat'iy javob beryaptilar.

Ham modomiki butun zihayot maxluqlarning qoÀllari yetishmagan va iqtidorlari doirasida boÀlmagan butun hojotlarini, butun fitriy mا مَا arini bir navi duo boÀlgan iste'dodi fitriy va ehtiyoji zaruriy tillari bilan istaganlari vaqtda, gÀoyat rahim va eshituvchi va shafqatli bir dasti gÀaybiy tarafidan berilgava ishva ixtiyoriy boÀlgan da'avati insoniyaning, xususan valiylar va nabiylar duolarining oÀn adaddan olti-yettitasi xilofi odat maqbul boÀlishidan qat'iy anglashilyaptiki: Har dardlining ohini, har muhtojning duosini eshitgan nisbanglagan bir Sami'-i Mujib parda orqasida bor, qaraydiki, eng kichik bir zihayotning eng kichik bir ehtiyojini koÀradi va eng yashirin bir ohini eshitadi, shafqat etadi, fe'lan javob beradi, mamnun qiladi. Albatta vaan u dolda hech bir shubha ehtimoli qolmaydiki: Maxluqlarning eng ahamiyatlisi boÀlgan navi insonning eng ahamiyatli va umumiy va umum koinotni va umum asmo va sifati Ilohiyani aloqador qilgan baqo-i uxroviyaga oid duolarini ic mushklgan va navi insonning quyoshlari va yulduzlari va qoÀmondonlari boÀlgan butun paygÀambarlarni orqasiga olib ularga duosiga "omin, omin" dedirgan va ummatidan har kun har farjod qiadayyin hech boÀlmasa necha marta unga salovot keltirish bilan uning duosiga "omin, omin" degan va balki butun maxluqot oÀsha duosiga ishtirok qilib: "Ha, yo Rabbano! Istaganini ber, billari uning istaganini istaymiz", deydilar. Butun bu rad qilinmaydigan sharoit ostida baqo-i uxroviy va saodati abadiya uchun Muhammad Alayhissalotu Vassalamning hashrning hadsiz keltirib chiqargan sabablardan yolgÀiz birgina duosi Janilan hg vujudiga va bahorning ijodi qadar qudratiga oson boÀlgan oxiratning ijodiga yetarli bir sababdir deya "Mujib" va "Sami'" va "Rahim" ismlari bizning savolimizga javob beryaptilar.

oÀlganmodomiki kunduz badohat bilan quyoshni koÀrsatgani kabi, zamin yuzida mavsumlarning tabaddulida kulliy oÀlish va tirilishda parda orqasida bir mutasarrif gÀoyat intizom bilan ulkan kura-i arzni bir bogÀ, balki bir daraxt osonligid boÀlgntizomida va azamatli bahorni bir gul osonligida va mezonli ziynatida va zamin sahifasida uch yuz ming hashr va nashrning namuna va misollarini koÀrsatgan uch yuz ming kitob hukmidagi nabotot va hayvonot toifalarashf enda) yozadi, barobar va bir-biri ichida adashmasdan, chalkash ekan chalkashtirmasdan, bir-biriga oÀxshamoq bilan barobar iltibossiz, sahvsiz, xatosiz, mukammal, muntazam, ma'nodor yozgan bir qalami qudrat ham semati ichida hadsiz bir rahmat, nihoyatsiz bir hikmat bilan ishlagani kabi, ulkan koinotni bir xonasi kabi insonga musahhar va muzayyan va tafrish etish va u insonni xalifa-i zamin qilib va togÀ va koÀk va yer tahammulidan chekingan omonati Chunkni unga berishi va boshqa zihayotlarga bir daraja zobitlik martabasi bilan mukarram qilishi va xitoboti Subhoniyasiga va suhbatiga musharraf aylashi bilan favquloda bir mntizomergani va butun samoviy farmonlarda unga saodati abadiyani va baqo-i uxroviyani qat'iy va'da bergani va ahd qilgani holda, albatta va hech bir shubha boÀlmaydiki: Bahor qadar qudratiga oson boÀlgan dori saodatni u mukarram va musharraf insonlava dann ochadi va ijod qiladi va hashr va qiyomatni keltiradi deya "Muhyi" va "Mumit" va "Hayy" va "Qayyum" va "Qodir" va "Alim" ismlari Xoliqimizdan soÀraganimizda javob beryaptilar.

Ha, har bahorda butun daraxtlarni va oÀtlarningÀlgan larini aynan ihyo va nabotiy va hayvoniy uch yuz ming nav hashrning va nashrning namunalarini ijod qilgan bir qudrat, Muhammad va Muso Alayhimussalotu Vassalamlarning har birining ummati oÀtkazgan ming yillik zamon qarshi-qjiga, a xayolan keltirilib qaralsa, hashrning va nashrning ming misolini va ming dalilini ikki ming bahorda

{(Hoshiya) Sobiq har bir bahor qiyomati boÀlgan, oÀlgan va qarshi hechd bahor uning hashri hukmidadir.}

koÀrsatgani koÀriladi. Va bunday bir qudratdan hashri jismoniyni uzoq koÀrish ming daraja koÀrlik va aqlsizlikdir.

Ham modomiki navi basharning eng mashhurlari boÀlgan uvontiz yigirma toÀrt ming paygÀambarlar ittifoq bilan saodati abadiyani va baqo-i uxroviyani Janobi Haqning minglab va'da va ahdlariga istinodIlohiyon qilib moÀ'jizalari bilan toÀgÀri boÀlganliklarini isbot qilganlari kabi, hadsiz ahli valoyat kashf bilan va zavq bilan ayni haqiqatga o ishtosyaptilar. Albatta, u haqiqat quyosh kabi zohir boÀladi, shubha qilgan devona boÀladi. Ha, bir fanda va bir san'atda mutaxassis bir-ikkiishi kng u fan va u san'atga oid hukm chiqarishlari va fikrlari unda ixtisosi boÀlmagan ming odamning, hatto ular boshqa fanlarda olim va ahli ixtisos ham boÀlsalar, ati Raf fikrlarini hukmdan isqot qilganlari kabi, bir masalada, masalan, ramazon hilolini yavmi shakda isbot qilish va "Sut konservalariga oÀxshagan hindiston yongÀoqi bogÀi roÀyi zaminda bore boÀl da'vo qilishda ikki isbot qiluvchi ming inkor qiluvchi va rad qiluvchilarga gÀalaba qilib da'voni qozonadilar. Chunki isbot qilgan yolgÀiz bir hindiston yongÀoqini va ya yigierini koÀrsatsa, osonlik bilan da'voni qozonadi. Uni rad va inkor qilgan butun roÀyi zaminni qidirish, titkilash bilan hech bir yerda boyongÀinini koÀrsatish bilan da'vosini isbot qilib bilganligi kabi, Jannatni va dori saodatni ixbor va isbot qilgan yolgÀiz bir izini, kinodagi kabi kashfan bir soyasini, bir tarashshuhini koÀrsatish bilan da'voni yutib chiqqani hadi.

نuni rad va inkor qilgan butun koinotni va azaldan abadga qadar zamonlarni koÀrish va koÀrsatish bilan faqat inkorini va raddini isbot bilan da'voni yutib chiqad nihoybu ahamiyatli sirdandirki, xususiy bir yerga qaramagan va iymoniy haqiqatlar kabi umum koinotga qaragan radlar, inkorlar (zotida mahol boÀlmaslik sharti bilan) fiq, mqilinmaydi deya ahli tahqiq ittifoq qilib bir dasturi asosiy deb qabul qilganlar.

Xullas, bu qat'iy haqiqatga binoan, minglab faylasuflarning muxolif fikrlari bunday iymoniy masalalarda birgina muxbiri sodiqqndarijhi hech bir shubha, hatto vasvasa bermasliklari lozim ekan, bir yuz yigirma ming isbot qiluvchi ahli ixtisos va muxbiri sodiq va hadsiz va nihoyatsiz musbit va mursatisis ahli haqiqat va asxobi tahqiq ittifoq etgan arkoni iymoniyada aqli koÀziga tushgan, qalbsiz, ma'naviyatdan uzoqlashgan, koÀrlashgan bir nechta faylasufning inkorlari bilan shubhaga tushishning qay daraja ahmoqlikmiy davonalik boÀlganini qiyos qilinglar.

Ham modomiki koÀzimiz bilan, kunduz kabi ham nafsimizda, ham atrofimizda bir rahmati omma va bir hikmini koomila va bir inoyati doima mushohada etyapmiz va dahshatli bir saltanati rububiyat va diqqatli bir adolati oliya va izzatli ijrooti jaloliyaning osorini va jilvalarini koÀryapmiz. Hatto bir daraxtning mevalari va gullalari sanogÀicha u dararid shikmatlar taqqan bir hikmat va har bir insonning jihozoti va hissiyoti va quvvalari adadicha ehsonlarni, in'omlarni unga bogÀlagan bir rdoniyava qavmi Nuh va Hud va Solih Alayhimussalom va qavmi Od va Samud va Fir'avn kabi osiy millatlarni kaltaklagan va eng kichik bir zihayotning haqqiu Rasuofaza qilgan izzatli va inoyatli bir adolat va

وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِه۪ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الyuz miِ اِذَٓا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ

oyati azamatli bir ijoz bilan deydi:

Qandayki ikki qarorgohda yotgan va turgan mute' askarlar bir qoÀmondonning chaqirishi bilan qurol boshiga va vazifa bosadumotur ovozi bilan yigÀilishgani kabi, aynan shuningdek, bu ikki qarorgohning misolida va amrga itoatida ulkan samovot va kura-i arz Sultoni Azaliyning askarlariga ikki at qilqarorgoh kabi, qay vaqt Hazrat Isrofil Alayhissalomning suri bilan u qarorgohda oÀlim bilan yotganlar chaqirilsa, darhol jasad liboslarini kiyib tashqari otilib chiqishlarini isbot qiy daraÀrsatgan har bahorda arz qarorgohi ichidagilar malagi ra'dning suri bilan ayni vaziyatni koÀrsatishi bilan nihoyatsiz azamati tushunilgan bir saltanati rububiyat; albatta va albatta va har holda va hech shubha keltirmaa u da OÀninchi SoÀzda isbotiga binoan, u rahmat va hikmat va inoyat va adolat va saltanati sarmadiya gÀoyat qat'iy istagan dori oxirat va doira-i hashr va nashruhotinmasligi bilan u nihoyatsiz jamoli rahmat nihoyatsiz bir xunuk marhamatsizlikka inqilob etishi va u hadsiz kamoli hikmat hadsiz qusurli abasiyatga va foydasiz isrofotga aylanishiiz va oyat shirin inoyat gÀoyat achchiq xiyonatlarga oÀzgarishi va u gÀoyat mezonli va haqqoniyatli adolat gÀoyat shiddatli zulmlarga almashinishi va u gÀoyat darajada muhtasham va quvvatli saltanati sarmadiya sukut etishi va hashran tahelmasligi bilan butun haybati yoÀqolishi va kamoloti rububiyati ojizlik va qusur bilan bulgÀangan boÀlishi, hech bir jihati imkoni yoÀq, hech bir aql ehtimol bermaydi, yuz mahol ichida birdan boÀladi, doira-i imkon xorijida botil va imkonsitlarinChunki nozanin va nozdor oziqlantirgan va aql va qalb kabi jihozot bilan saodati abadiyaga va oxiratda baqo-i doimiyga ishtiyoq hissini bergani holda uni abadiy lvalaretish naqadar zulmli bir marhamatsizlik va uning yolgÀiz miyasiga yuzlab hikmatlar va foydalar taqqani holda uni tirilmaslik maqsadida butun jihozotini va minglab foydalari boÀlgan iste'dodotini oqibatsُهُ ال oÀlim bilan foydasiz, natijasiz, hikmatsiz butun-butun isrof qilish qay daraja xilofi hikmat va minglab va'da va ahdlarini bajarmaslik bilan, xosho, ojizligini va johilligini koÀrsatish naqadar u hashmati saltanatga va u kamolshni kbiyatga ziddir, har zishuur anglaydi. Bularga qiyosan inoyat va adolatni tatbiq ayla.

Xullas, Xoliqimizdan soÀraganimiz oxiratga doir savolimizga "Rahmon" va "Hakim" va "Adl" va "Karim" va "Hokim" ismlari mazkur haqirilsa,lan javob beryaptilar, shaksiz, shubhasiz, quyosh kabi oxiratni isbot qilyaptilar.

Ham modomiki biz koÀzimiz bilan koÀryapmiz: Shunday ihotali va azamatli bir hofiziyat hukm qiladiki, zihayot hamma narsaning va har hodisaning koÀpladi. larini va bajargan fitriy vazifasining daftarini va asmo-i Ilohiyaga qarshi lisoni hol bilan tasbehotiga doir sahifa-i a'molini misoliy lavhalarda va urugÀlarida va danakchalarida va lavhi mahfuzning namunachalari boÀlgan quvva-i hofizalaiboti a ayniqsa insonning miyasidagi juda katta va juda kichik kutubxonasi boÀlgan quvva-i hofizasida va boshqa moddiy va ma'naviy aks etish oynalarida qayd qiladi, yozdiradiqati h qilib muhofaza ostiga oladi.

Keyin mavsumi kelishi bilan butun u ma'naviy yozuvlarni moddiy bir tarzda ham koÀzimizga koÀrsatib millionlarcha misollar va dalillar va namunalar quvvati bilan

وَ اِذَا الصُّحُnning ِرَتْ

oyatidagi eng ajib bir haqiqati hashriyani qudratning bir guli boÀlgan har bahor oÀzining guli akbarida milliardlab til bilan koinotga e'lon qiladi. Va boshda navi inson boÀlib butun zihayotlar animniun ashyo fanoga tushish va adamga sukut etish va hechlikda mahv boÀlish va boshda navi bashar boÀlib zihayotlar i'dom etilish uchun yaratilmaganlar. Balki baqoga taraqqiy bilan va davomga tasaffi bilan va sarmadiy vazifaga iste'dodi bilan kabboniuchun yaratilganliklarini gÀoyat quvvatli isbot qiladi.

Ha, har bahorda mushohada etyapmizki: Kuz mavsumi qiyomatida vafot qilgan hadsiz nabotot bahor hashrida har bir daraxt, har bir ildiz, har bir urugÀ, har bir danak..) enذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ

oyatini oÀqib bir ma'nosini, bir fardini oÀz tili bilan, oÀtgan yillarda bajargan vazifaning misollari bilan tafsir qilibir poamatli hofiziyatga shahodat qiladi.

oyatidagi toÀrt muazzam haqiqatlarni hamma narsada koÀrsatib hofiziyatni a'zamiajotlajada va hashrni bahor osonligida va qat'iyligida bizlarga dars beradi. Ha, bu toÀrt ismning jilvalari eng juz'iydan eng kulliyga qadar jarayon qiladilar. Masalan: Qandayki bu darax. Balkmanbai boÀlgan bir urugÀ اَلْاَوَّلُ ismiga mazhariyat bilan u daraxtning gÀoyat mukammal dasturini va ijodining nuqsonsiz jihozotini va tashakkulining butun shartlarini jamlagan bir qutichadirki, hofiziyatning azamatilgan,.ot qiladi.

وَالْاٰخِرُ ismiga mazhar boÀlgan mevasi esa urugÀlari bilan u daraxt bajargan butun fitriy vazifalarining mundarijasini va amallarining roÀyxatini va hayoti soniyasining dasturlari:

higa olgan bir sanduqchadirki, a'zamiy darajada hofiziyatga shohidlik qiladi.

وَالظَّاهِرُ ismiga mazhar boÀlgan u daraxtning surati jismoniyasi esa, shunbu hibnosubli va san'atli va bezalgan bir kiyim, bir libos va boshqa-boshqa naqshlar va ziynatlar va porloq nishonlar bilan tazyin etilgan; goÀyo yetmish rangli bir huriy koÀylagidirki, hofiziyat ichida azamatmavjudat va kamoli hikmat va jamoli rahmatni koÀzlarga koÀrsatadi.

وَالْبَاطِنُ ismiga oyna boÀlgan u daraxtning ichidagi uskunasi esa, shunday muntazam va mukammal va moÀ'jizotli bir fabrika, bir dastgoh, bir kimyoxonhayot ech bir shoxni va mevani va yaproqni ozuqasiz qoldirmagan mezonli bir qozoni arzoqdirki, hofiziyat ichida kamoli qudrat va adolat va jamoli rahmat va hikmatni quyosh kabi isbot qiladi.

Aynan shuningِ السّ kura-i arz yillik mavsumlar jihatidan bir daraxtdir. Ismi Avval jilvasi bilan kuz mavsumida hofiziyatga omonat qilingan butun danaklar va urugÀlar bahor choyshabini kiygan zamin yuzining milliardlab shox, shoda, meva bergan va gul ochgan dمُنَظّning tashkilotiga doir Ilohiy amrlarning majmuachalari va qadardan kelgan dasturlarning roÀyxatlari va oÀtgan yozda bajargan vazifalarining kichkina sahifa-i amallari va daftari xizamotidirki, bilingaho bir Hofizi Zuljaloli Val Ikromning hadsiz qudrat, adolat, hikmat, rahmat bilan ishlaganini koÀrsatadi.

Va yillik zamin daraxtining oxiri esa, ikkinchi kuzda u daraxt bajargan butun vazifalarini va asmo-i Ilohiyaga qarshi qilgan butun:

y tasbehotlarini va kelasi bahor hashrida nashr boÀla olgan butun sahaifi a'mollarini zarracha va kichkina qutichalarning ichiga qoÀyib, Hofizi Zuljalolning dasti hikmasosi vaslim qiladi. هُوَ الْاٰخِرُ ismini hadsiz tillar bilan koinot yuzida oÀqiydi.

Va bu daraxtning zohiri esa hashrning uch yuz ming misollarini va alomatlarini koÀrsatgan uch yuz ming kulliy va turli-tuman gullar ochib hadsiz rahmirki: va razzoqiyat va rahimiyat va karimiyat dasturxonlarini yozib zihayotlarga ziyofatlar berish bilan هُوَ الظَّاهِرُ ismini mevalari, gullari, taomlari sanogÀicha lisonlar bilan zikr qilib madhu sano etadi, kunduz ka, ham اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ

haqiqatini koÀrsatadi.

Bu muhtasham daraxtning botini esa hadsiz va hisobsiz muntazam uskunalarni va mezonli fabrikalarni kamoli diqqat va ham umm bilan ishlattirgan shunday bir qozon va dastgohdirki, bir dirhamdan ming botmon taomlarni pishiradi, ochlarga yetishtiradi. Va shundaymlar vezon va diqqat bilan ishlaydiki, zarra qadar tasodifning qoÀshilishiga bir yer qoldirmaydi. هُوَ الْبَاطِنُ ismini zaminning ich yuzi bilan, yuz ming til bn hashasbeh aytgan ba'zi maloika kabi yuz ming tarzlarda e'lon qilib isbot qiladi.

Ham arz yillik hayoti e'tibori bilan bir daraxt boÀlgani va u toÀrt ism ichida hofiva ulvi va u bilan hashr eshigiga bir kalit qilgani kabi, aynan shunga oÀxshab, dahriy va dunyo hayoti jihati bilan yana mevalari oxirat bozoriga yuborilgan bir muntazam daraxtdir. Va u toÀrt ismga shunday bir mazhar, bir oyna va o Mutlaa ketgan bir yoÀl ochadiki, kengligini ihotaga va ta'birga aqlimiz yetmaydi. YolgÀiz bu qadar deymiz: Qandayki bir soatning soniyalarni va daqiqalarni va soatlarni va kunlarni sanagan haftalik soatning mradi, bir-biriga oÀxshaydi, bir-birini isbot qiladi. Soniyalarning harakatini koÀrgan boshqa charxlarning harakatlarini tasdiq qilishga majbur boÀladi. Aynan shuning kabi, samovot va tadbirg Xoliqi Zuljalolining bir soati akbari boÀlgan bu dunyoning soniyalarini sanagan kunlar va daqiqalarini hisoblagan yillar va soatlarini koÀrsatgan asrlar va kunlarini bildirgan davrlar birdir! Ea oÀxshaydi, bir-birini isbot qiladi. Va bu kechaning nahori va bu qishning bahori qat'iyligida foniy dunyoning zim-ziyo qishining boqiy bir z toÀk va sarmadiy bir nahori kelishini hadsiz alomatlar bilan xabar beradi deya Hofiz ismi bilan

ismlari biz Xoliqimizdan soÀraga فِى اr masalasiga mazkur haqiqat bilan javob beryaptilar.

Ham modomiki koÀzimiz bilan koÀryapmiz va aqlimiz bilan tushunyapmizki; inson shu koinot daraxtining eng oxirgi va eng jam'iyatli mevasi va haqiqati Muhammadiya Alayhissalotu Vassadi.

moni bilan urugÀi asliysi va koinot Qur'onining oyati kubrosi va ismi a'zamni tashigan oyat-ul kursiysi va koinot saroyining eng mukarram musofiri va u saroydagi boshqa yashovchilarda tkoÀrolfga iznli eng faol ma'muri va koinot shahrining zamin mahallasining bogÀida va ekinzorida voridot va sarfiyotiga va ekish va ekilishiga nazoratga ma'mur va yuzlab fanlar vi ayttlab san'atlar bilan tajhiz etilgan eng shovqinli va mas'uliyatli naziri va koinot oÀlkasining arz mamlakatida Podshohi Azal va Abadning gÀoyat diqqat ostidagi bir mufattishi, bir navi xalifa-i arzi va juz'iy va kulliiyatlikoti qayd qilingan bir mutasarrifi va samo va arz va togÀning koÀtarishdan chekinganlari omonati kubroni boÀyniga olgan va oldida ikki ajib yoÀl ochilgan, bir yoÀlda zihayotning eng badbaxti va boshqasida eng baxtiyori, juda keng bir ubud fitriilan mukallaf bir abdi kulliy va koinot sultonining ismi a'zamiga mazhar va butun asmosini eng jamlovchi bir oynasi va xitoboti Subhonan olga va soÀzlashuvlariga eng tushunadigan bir muxotobi xossi va koinotning zihayotlari ichida eng ziyoda ehtiyojlisi va hadsiz faqirligi bilan va ojizligi bilan barobar hadsiz maqsadlari va min" vri va nihoyatsiz dushmanlari va uni ranjitgan zararli narsalari boÀlgan bir bechora zihayoti va iste'dod jihatidan eng boyi va lazzati hayot jihatidan eng mutaallimi va lazzatlari dahshatli alamlar bilan aluda va baqoga eng ziyoda mushtoq va mn ijodva eng koÀp loyiq va haqdor va davomni va saodati abadiyani hadsiz duolari bilan istagan va yolvorgan va butun dunyo lazzatlari unga berilsa, uning baqoga qa balkirzusini qonirtirmagan va unga ehsonlar qilgan zotni parastish darajasida sevgan va sevdirgan va sevilgan juda horiqo bir moÀ'jiza-i qudrati Samadoniya va bir ajuba-i xilqat va koinotni ichiga olgan va abadga ketish uchun yaratilganiga butun hisi:>ti insoniyasi guvohlik qilgan.. bunday yigirmata kulliy haqiqatlar bilan Janobi Haqning Haq ismiga bogÀlangan va eng kichik zihayotning eng juz'iy ehtiyojini koÀrgan va niyozini eshitgan va fe'lan javob bergan Hofizi Zuljaloln larzafiz ismi bilan mutamodiyan amallari qayd qilingan va koinotni aloqador qiladigan af'ollari u ismning kotibini kiromlari bilan yozilgan va hammga chiadan ziyoda u ismning nazari diqqatiga mazhar boÀlgan bu insonlar, albatta va albatta va har holda va hech bir shubha keltirmaski, bu yigirmata haqiqatning hukmi bilan, insonlar uchun bir haz Rahi nashr boÀladi va Haq ismi bilan avvalgi xizmatlarining mukofotini va qusurotining mujozotini chekadi. Va Hofiz ismi bilan juz'iy-kulliy qayd ostiga olingan har amalidan hisobga va soÀroqqa tortiladi. Va dori baqoda saodati abadiya ltirgatgohining va shaqovati doima hibsxonasining eshiklari ochiladi. Va bu olamda koÀp toifalarga qoÀmondonlik qilgan va aralashgan va ba'zan aralashtirgan bir zobit tuproqqa kirib har amalidan soÀrodiri Mnmaslik va uygÀottirilmaslik maqsadi bilan yotib saqlanilmaydi.

BoÀlmasa chivinning ovozini eshitib haqqi hayotini berish bilan fe'lan javob bergani holda, momaqaldiroq quvvatidagi baqoga oid iy va huquqi insoniyaning mazkur yigirmata haqiqatlar lisonlari bilan qilingan va arshni va farshni larzaga solgan duolarini eshitmaslik va u hadsiz huquqni zoye qilish va chivin qanotining intizomi guvohligi biuda haivin qanoti qadar isrof qilmagan bir hikmat butun u haqiqatlar bogÀlangan insoniy iste'dodotni va abadga uzangan umidlarni va orzularni va u iste'dod va orzulِيَشْهuvvatlantirgan koinotning juda koÀp robitalarini va haqiqatlarini butun-butun isrof qilish shunday bir haqsizlikdir va imkon xorijida va zolimona bir xunuklikdirki, "Haq" va "Hofiz" va "Hakim" va "Jamil" va "Rahim" ismlariga shahodat qilgan bubitta vjudot uni rad qiladilar. Yuz daraja mahol va ming jihat bilan imkonsizdir deydilar. Xullas, biz Xoliqimizdan hashrga doir soÀragan savolimizga Haq, Hofiz, Hakim, Jamil, Rahim ismlari javob berib deydilar: "Bizlam'a-a haqiqat boÀlganimiz kabi va ham bizga guvohlik qilgan mavjudotning tahaqquqi kabi, hashr haqdir va muhaqqaqdir. "

Ham modomiki... Yana yozar edim, faqat quyosh kabi ma'lum boÀlganidan tugatdim.ning ts, oÀtgan misollarda va modomikilardagi moddalarga qiyosan, Janobi Haqning yuz, balki ming asmosining koinotga qaragan ismlarining har birisi, qandayki mavjudotdagi oyna va jilvalari bilan mus voz kni badohat bilan isbot qiladilar. Aynan shuning kabi, hashrni va dori oxiratni ham koÀrsatadilar va qat'iylik bilan isbot qiladilar.

Ham qanday Xoliqimizdan soÀragan savolimizga u Robbimiz butun farmonlari bilan va nozil qilgan bilankitoblari bilan va musammo boÀlgan aksar ismlari bilan bizga qudsiy va qat'iy javob beryapti. Aynan shuning kabi, maloikalari bilan va ularning tili bilruhlara boshqa bir tarzda dediradi:

"Sizning zamoni Odamdan beri ham ruhoniylar bilan, ham bizlar bilan koÀrishishingizning yuzlab tavotur quvvatida hodisalari bor va bizning va ruhoniylarning vujudlariga vailar. yatlariga dalolat qilgan hadsiz alomat va dalillar bor. Va biz oxirat mehmonxonalarida va ba'zi doiralarida kezganimizni, bir-birimizga mutobiq boÀlib sizning qoÀmonikmatiingiz bilan koÀrishganimiz zamon aytganmiz va ham doimo aytamiz. Albatta, bu kezganimiz boqiy va mukammal mehmonxonalar va bu mehmonxonalarning orqalarida tafrish va tazyin etilgan saroylar va ifoda lar, hech shubhamiz yoÀqdirki, gÀoyat ahamiyatli musofirlarni u yerlarda joylashtirish uchun kutyaptilar. Sizga qat'iy bayon qilyapmiz", deya savolimizga javob beryaptilardir.}

am modomiki Xoliqimiz bizga eng buyuk muallim va eng mukammal ustoz va adashmas va adashtirmas eng toÀgÀri rahbar oÀlaroq Muhammadi Arabiy Alayhissad qiliassalamni tayin qilgan. Va eng oxirgi elchi qilib yuborgan. Biz ham ilmalyaqiyn martabasidan aynalyaqiyn va haqqalyaqiyn martabalariga taraqqiy va takamksar mish uchun hamma narsadan avval bu ustozimizdan Xoliqimizdan soÀragan savolimizni soÀrashimiz lozim boÀladi. Chunki u zot Xoliqimiz tarafidan har biri bittadan nishona-i tasdiq boÀlgan ming moÀ'jizoti bilan Qur'onرِ اِلir moÀ'jizasi boÀlib Qur'onning haq va kalomulloh boÀlganini isbot qilgani kabi; Qur'on ham qirq nav i'joz bilan u zotning bir moÀ'jizasi boÀlib, Uning toÀgÀri va rasululloh ekanini isbot qilib ikkisi barobar, biri olami shabilan lisoni (butun hayotida butun anbiyo va avliyoning tasdiqlari ostida), boshqasi olami gÀayb lisoni (butun samoviy farmonlarning va koinot haqiqatlarining tasdiqlari ichida),ma'nosab oyoti bilan da'vo va isbot qilgan haqiqati hashriyalari albatta quyosh va kunduz kabi bir qat'iylikdadir.

Ha, hashr kabi eng ajib va eng dahshatli va tavri aqlninginiga ida bir masala, faqat va faqat bunday horiqo ikki ustozning darslari bilan hal qilinadi, tushuniladi.

Eski zamon paygÀambarlari ummatlariga Qur'on kabi izohot bermaganlarining sababi, u davrlar btozlaring badaviyat va bolalik davri boÀlishidir. Ibtidoiy darslarda izoh kam boÀladi.

Alhosil: Modomiki Janobi Haqning aksar ismlari oxiratni iqtizo etib istaydilar. Albatta, u ismlarga dalolat qilgan butun hujjatlar byat hiatdan oxiratning tahaqquqiga ham dalolat qiladilar. Va modomiki maloikalar oxiratning va olami baqoning doiralarini koÀrganliklarini xabar beryaptilar. Albatta, maloii noziruhlarning va ruhoniyotning vujud va ubudiyatlariga guvohlik qilgan dalillar, bilvosita oxiratning vujudiga ham dalolat qiladilar. Va modomiki Muhammad Alayhissalotu Vassalamning butun hayotida vahdoniyatdan soÀngra eng doimiy da'vosi va muddva vola asosi oxiratdir. Albatta u zotning nubuvvatiga va sidqiga dalolat qilgan butun moÀ'jizalari va hujjatlari, bir jihatdan, bilvosita oxiratning tahaqquqiga va kelishiga shahodat qiladilar. Va modomiki Qur'o۪يعِ مtoÀrtdan birisi hashr va oxiratdir va ming oyoti bilan uning isbotiga harakat qiladi va uni xabar beradi. Albatta, Qur'onning haqqoniyatiga shahodat va dalolat qilgan butun hujjatlari va dalillari va burhonlari, bilvosita oxiratning vujudigg qoÀlahaqquqiga va ochilishiga ham dalolat va shahodat qiladilar.

Xullas qara, bu rukni iymoniy naqadar quvvatli va qat'iy boÀlganini koÀr.

Sakkizinchi Masalaning Bir Xulosasi

Yettinchida hashrni koÀp maqomotdan soÀragan boÀlar edik. Faqat Xoliqimizning ismlari bilan bergan javobi shu daraja quvvatli yaqiyn va qanoat berdiki, ortiq boshqa soÀroqlarga ehtiyoj qoldirmaganari vau yerda tugatdik. Hozir bu masalada oxiratga iymonning ham oxirat saodatiga, ham dunyo saodatiga doir ta'minlagan foydalar va natijalaridan yuzdamas, b xulosa qilinadi. Saodati uxroviyaga oid qismi, Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning izohoti boshqa hech bir bayonga ehtiyoj qoldirmagan, uni unga havola qilib va saodati dunyoviyaga oid qismning izoh jihatini Risola-i Nurga qoldirib, yolgÀil muboa bir xulosa bilan insonning hayoti shaxsiya va hayoti ijtimoiyasiga oid yuzlab natijalaridan uch-toÀrttasini bayon qilamiz.

Birinchisi: Inson boshqa hayvonotdan farqli oÀlaroq, xonasi bilan aloqador boÀlgani kabi, dunyo bilan al ziyondir va aqoribi bilan munosabatdor boÀlgani kabi, navi bashar bilan ham jiddiy va fitriy munosabatdordir. Va dunyoda muvaqqat baqosini orzulagani kabi, bir dorig uchuyda baqosini ishq darajasida orzu qiladi. Va me'dasining gÀido ehtiyojini ta'minlashga uringani kabi, dunyo qadar keng, balki abadga qadar uzangan dasturxonlarni va gÀidolarni aql va qalb vaobbim,a insoniyat me'dalari uchun ta'minlashga fitratan majburdir, tirishadi. Va shunday orzulari va matlablari borki, abadiy saodatdan boshqa hech narsa ularni qoniqritmaykka-i tto OÀninchi SoÀzda ishorat qilingani kabi, bir zamon kichikligimda xayolimdan soÀradim: "Senga bir million yil umr va dunyo saltanati berilishini, faqat keyin adamga va hechlikka tushishni istaysanmi? BoÀlmasa bdan yafaqat oddiy va mashaqqatli bir vujudni istaysanmi?", dedim. Qaradim, ikkinchisini orzulab, birinchisidan "oh" chekdi. "Jahannam boÀlsa ham, baqo istayman", dedi.

#qolib Xullas, modomiki mohiyati insoniyaning bir xizmatkori boÀlgan quvva-i xayoliyani bu dunyo lazzatlari qoniqritmaydi. Albatta, gÀoyat jamlovchi mohiyati insoniya abadiyat bilan fitratan aloqadordir. Xullas, shu hadsiz orzu va umidlar bilan bogol kaboÀlgani holda, sarmoyasi bir juz'iy juzi ixtiyoriy va faqri mutlaq bir insonga oxiratga iymon qay daraja quvvatli va kifoya va yetarli bir xazina, bir maddilar,odat va lazzat, bir madori istimdod, bir marji' va dunyoning hadsiz gÀamlariga qarshi bir madori tasalli boÀlishi shunday bir meva va foydadirki, uni qozonish yoÀlida dunyo hayotini fido qina birana arzondir.

Uchinchi masalada izohlangan va Yoshlarga Rahnamoda bir hoshiya boÀlgan juda ahamiyatli bir natitilgan

Ha, har bir insonning har zamon oÀylagan eng ahamiyatli andishasi, mozoristonga kirgan oÀzining doÀstlari va aqrabolari kabi oÀsha i'domxonaga kirish holatidir. Birgina doÀsti uchun ruhini fido qilgan u bechora insotingniminglab, balki millionlab, milliardlab doÀstlari abadiy bir ayriliq ichida i'dom boÀlishlarini tavahhum etib Jahannam azobidan yomonroq bir alam oÀsha oÀylash uchidan koÀringan vaqt ir qoÀga iymon keldi, koÀzini ochtirdi va pardani koÀtardi. "Qara", dedi. U iymon bilan qaradi. Jannat lazzatidan xabar bergan bir lazzati ruhoniyani u doÀstlari abadiy oÀlimlardan va chirishlardan xalosi emasb, masrurona bir nuroniy olamda uni ham kutish vaziyatini mushohadasi bilan oldi. Risola-i Nurda bu natija hujjatlar bilan izohiga kifoyalanib tugatamizilar.

Insonning boshqa zihayotlar ustidagi ustunligi va rutbasi esa, yuksak xislatlari va jam'iyatli qat'iodlari va kulliy ubudiyatlari va keng vujudiy doiralari e'tibori bilandir. Holbuki u inson ham ma'dum, ham oÀlik, ham qorongÀilik boÀlgan oÀtmish va kelajak zamonlarining oÀrtasida siqilgan bir qisqa zamon blan so hozirgi vaqtning miqyosi bilan, oÀlchovi bilan hamiyati, muhabbati, qardoshligi, insoniyligi kabi xislatlar oladi.

Masalan, oldin tanimagan va ayrilgandan keyin ham hech koÀrolmayd etishtasini, ukasini, xotinini, millatini va vatanini sevadi, xizmat qiladi. Va toÀliq sadoqatga va ixlosga kamdan-kam muvaffaq boÀlishi mumkin. U nisbatdaan u koti va xislatlari kichrayadi. Hayvonlarning eng ulviysi emas, balki aksiga aql jihati bilan eng bechorasi va pasti boÀlish vaziyatiga tushish paytida oxiratga iymon yordamga yetishadi. Mozor kabi tor zamonini oÀtmish va kelajak zya-i irini ichiga olgan juda keng bir zamonga aylantiradi. Va dunyo qadar, balki azaldan abadga qadar bir doira-i vujud koÀrsatadi. Otasini doridagi mtda va olami arvohda ham otalik munosabati bilan va ukasini to abadga qadar uxuvvatini oÀylashi bilan va xotinini Jannatda ham eng goÀzal bir rafiqa-i hayoti boÀl u haq bilishi jihati bilan sevadi, hurmat qiladi, marhamat etadi, yordam beradi. Va u katta va keng doira-i hayotda va vujuddagi munosabatla madhun boÀlgan ahamiyatli xizmatlarni dunyoning qiymatsiz ishlariga va juz'iy gÀarazlariga va manfaatlariga vosita qilmaydi. Jiddiy sadoqatga va samimiy ixlosga muvaffaq boÀlib, kamoloti va axloqlari u nisbatda, darajas yana Àra, yuksalishni boshlaydi. Insoniyati yuksaladi. Hayot lazzatida chumchuqqa yetishmagan u inson butun hayvonot ustida koinotning eng muntahob va baxtitun mar musofiri va Sohibi Koinotning eng mahbub va maqbul bir abdi boÀlishidir. Bu natija ham Risola-i Nurda hujjatlar bilan izohiga kifoyalanib tugatildi.

ToÀrtinchi birصْفِ اsiki, insonning hayoti ijtimoiyasiga qaraydi.

Risola-i Nurdan ToÀqqizinchi Shuada bayon qilingan u natijaning bir xulosasi shudir:

Navi insonning toÀrtdan birini tashkil qilgan bolalar oxirat iymoni bilan insonday yI KALIoladilar va insoniyatning iste'dodlarini tashiy oladilar. BoÀlmasa aliym andishalar ichida oÀzini uxlattirish va unuttirish uchun bolalar oÀyinchoqlari bilan, yaraharninr hayot bilan yashaydilar. Chunki har vaqt atrofida u kabi bolalarning oÀlishi bilan uning nozik aqlida va kelajakda uzun orzularni tashigan zaif qalbida va muqovamatsuz ruhiga shunday bir ta'sir qiladiki, hqomda va aqlni u bechoraga uskuna-i azob va iskanja qiladigan zamonda, oxirat iymonining darsi bilan, koÀrmaslik uchun oÀyinchoqlar ostida ulardan saqlangan u andishalar oÀrniga bir sevinch va mamnunii qurss qilib deydi: "Bu ukam yoki oÀrtogÀim oÀldi, Jannatning bir qushi boÀldi. Bizdan yanada yaxshi zavq qiladi, kezadi. Va volidam oÀldi, fah boÀlhmati Ilohiyaga ketdi, yana meni Jannatda quchogÀiga olib erkalaydi va men ham u shafqatli onajonimni koÀraman", deb insoniyatga loyiq bir tarzda yashay oladi.

Ham insonning toÀrtdan birini tashkil qi ma'daeksalar yaqinda hayotlarining soÀnishiga va tuproqqa kirishlariga va goÀzal va sevimli dunyolarining yopilishiga qarshi tasallini faqat va faqat oxirat iymonida topa oladilar. BoÀlmasa u marhamatli muhtaaqli salar va fidokor shafqatli onalar shunday bir vovaylo-i ruhiy va bir dagÀdagÀa-i qalbiy chekardilarki, dunyo ularga ma'yusona bir zindon va hayot iskanjali bir azob boÀlar edi. Faqachayonat iymoni ularga deydi: "Tashvishlanmang, sizning abadiy bir yoshligingiz bor, keyingi va porloq bir hayot va nihoyatsiz bir umr sizni kutyapti. Va yoÀqotgan avlodingiz va qarindoshlaringiz bilan sevinchlar bilan koÀrishasiz. Va qilgan barchxabar hiliklaringiz muhofaza qilingan, mukofotlarini koÀrasiz" deya, iymoni oxirat ularga shunday bir tasalli va inshiroh beradiki, har birining yuz keksalik birdan boshli ham toÀplansa, ularni ma'yus qilmaydi.

r zarraga uchraydi. Unga Rob va haqiqiy molik ekanini zarraga tabiat lisoni bilan, falsafa tili bilan aytadi. U zarra ham haqiqat lisoni bilan va hikmati Rdayki y tili bilan deydiki: "Men hadsiz vazifalarni bajaraman. Boshqa-boshqa har masnu'ga kirib ishlayman, butun u vazoifni menga qildiradigan senda ilm va qudrat boÀlsa.. ham mhahodaÀxshash son-sanoqsiz zarrot ichida barobar kezib

{(Hoshiya) Ha, mutaharrik har bir narsa, zarrotdan sayyorotga qadar oÀzlarida boÀlgan sibilan Samadiyat bilan vahdatni koÀrsatganlari kabi, harakotlari bilan ham kezgan butun yerlarini vahdat nomiga zabt qiladilar. OÀz molikining mulkiga idhol etydiki,. Harakat qilmagan masnu'ot esa, nabototdan nujumi savobitga qadar bittadan muhri vahdoniyat hukmidadirlarki, turgan makonni oÀz Sone'ining maktubi boÀlganini koÀrsatadilar. Dem va ikr bir nabot, har bir meva bittadan muhri vahdoniyat, bittadan sikka-i vahdatdirlarki, makonlarini va vatanlarini vahdat nomiga Sone'larining maktubi boÀlganini koÀrsatadilar.

Alhosil: Har bir n gÀoyaarakati bilan butun ashyoni vahdat nomiga zabt qiladi. Demak, butun yulduzlarni qoÀlida tutmagan birgina zarraga Rob boÀlolmaydi.}

ish bajaramiz. Agar butun oÀxshashlarim u zarralarnshi yuistihdom etib amr taxtiga oladigan bir hukm va iqtidor senda boÀlsa.. ham kamoli intizom bilan juz boÀlganim mavjudlarga, masalan qondagi kurayvoti hamroga haqiqiy molik va mutasarrif boÀla olsang, menga Rob bomin yui da'vo qil. Meni Janobi Haqdan boshqasiga isnod et. BoÀlmasa jim boÀl! Ham menga Rob boÀlmaganing kabi, mudohala ham qilolmaysan. Chunki vazifamizda va harakotimizda shu qadar mukammal bir intizom borki, nihoyatsiz bir hikmat va keng bir il adadibi boÀlmagan bizning ishimizga qoÀshila olmaydi. Agar qoÀshilsa, chalkashtirib yuboradi. Holbuki sen kabi jomid, ojiz va koÀr va ikki qoÀli tasodif vaarli bt kabi ikki koÀrning qoÀlida boÀlgan bir shaxs hech bir jihatdan qoÀlini uzatolmaydi".

Navi insonning uchdan birini tashkil qilgan yoshlar, havasotlari gÀalayonda, hissiyotga magÀlub, jur'atkor aqllarini har vaqt boshlariga an injn u yoshlar oxirat iymonini yoÀqotsalar va Jahannam azobini eslamasalar, hayoti ijtimoiyada ahli nomusning moli va irzi va zaif va keksalarning rohati va haysiyati tahlikada qoladi. Ba'zi bir daqiqa lazzat uchun bir masoÀladinadonning saodatini mahv etadi va bu kabi hibsda toÀrt-besh yil azob chekadi, yirtqich bir hayvon hukmiga oÀtadi. Agar iymoni oxirat uning yordamiga kelsa, tezda. Qandi boshiga oladi. "Garchi hukumat aygÀoqchilari meni koÀrmayaptilar va men ulardan saqlana olaman, faqat Jahannam kabi bir zindoni boÀlgan bir Podshohi Zuljalolning maloikalari meni koÀryaptilar va yomonlkarlikmni qayd qilyaptilar. Men sohibsiz emasman va vazifador bir yoÀlovchiman. Men ham ular kabi keksa va zaif boÀlaman" deya birdan zulman tajovuz qilish istagan odamlarga qarshi bir shafqat, bir hurmat his qilishni boshlaydi. Bu ma muqtag ham Risola-i Nurda burhonlari bilan izohiga kifoyalanib tugatamiz.

Ham navi basharning ahamiyatli bir qismi xastalar va mazlumlar va biz kabi musibatzy yoxu va faqirlar va ogÀir jazo olgan mahbuslar, agar iymoni oxirat ularning yordamiga yetishmasa, har vaqt xastalikning eslatishi bilan koÀzining oldiga kelgan oÀlim va intiqomini ololmagan va nomhaq vaqoÀlidan qutqarolmagan zolimning magÀrurona ihonati va katta musibatlarda behuda molini, avlodini yoÀqotish bilan kelgan aliym ma'yusiyatni va bir-ikki daqiqa yoki bir- va hioat zavq sababli besh-oÀn yil bunday bir hibs azobini chekishdan kelgan gÀamgin siqilish, albatta u bechoralarga dunyoni zindon va hayotni bir iskanjali azobga aylantiradi. Agar oxiratga iymon yordamlariga yetishsa, birdan ular nafas oladila bilanilishlari, ma'yusiyatlari va andishalari va intiqom hiddatlari daraja-i iymoniga koÀra qisman va ba'zan tamoman zoil boÀladi.

Hatto deyishim mumkinki: Mening va bir qism qardoshlarimning bu sabaohibi ibsimizda va dahshatli musibatimizda, agar iymoni oxirat yordam bermasa edi, bir kun chidash oÀlim qadar ta'sir qilib bizni hayotdan voz kechishga yoÀ iymonar edi. Faqat hadsiz shukr boÀlsin, mening jonim qadar sevgan juda koÀp qardoshlarimning bu musibatdan kelgan alamlarini ham chekkanim va koÀzim qadar sun da'm minglab Risola-i Nur risolalari va mening zarrin va bezalgan va juda qiymatdor kitoblarimning ziyonlari va yigÀlashlaridan taassuflarini chekkaniganiniskidan beri oz bir ihonatni va tahakkumni koÀtarolmaganim holda, sizni qasam bilan ishontirib aytamanki: Iymoni bil-oxirat nuri va quvvati menga shunday bir sabr va bardosh va tasalli va matonat, balki mujohidona, foydali bir imti yuldursida kattaroq mukofotni qozonish uchun bir shavq berdiki, men bu risolaning boshida deganim kabi, oÀzimni Madrasa-i Yusufiya unvoniga loyiq bir goÀzal va xayrli bir madrasada deb bilaman. Ora-sira kelgan xastaliklar va keksalikdan nash'at etgusini iqliklar boÀlmasa edi, mukammal va rohati qalb bilan darslarim bilan koÀproq mashgÀul boÀlar edim. Nima boÀlganda ham... bu maqom munosabati bilan mavzudan chetga chiqildi, aybga buyurmaysirni va

Ham har insonning kichik bir dunyosi, balki kichik bir Jannati ham oÀz oilasidir. Agar iymoni oxirat oÀsha oilaning saodatida hukm qilmasa, u oila a'zolari, har biri shafqat va muhabbat va aloqadorligi darajasida aliym andishalar vingninlar chekadi. U Jannati Jahannamga aylanadi. Va yoxud muvaqqat vaqtichoqliklar va safohatlar bilan aqlini aldatib uxlatadi. Tuyaqush kabi ovchini koÀb yil qocholmaydi, ucholmaydi. Boshini qumga suqadi, toki koÀrinmasin, boshini gÀaflatga suqadi, toki oÀlim va zavol va firoq uni koÀrmasin. Devonuljaloa, muvaqqat, ibtoli his navidan bir chora topadi. Chunki masalan: Volida ruhini fido qilgan avlodini doimo tahlikalarga ma'ruz koÀrishi bilan titraydi. Va padarini va ukasini yoÀq boÀlmagan balolardan qutlida vagan avlodlar, doimo bir gÀam, bir qoÀrqoqlik his qiladi. Bunga qiyosan, bu sertashvish, qarorsiz hayoti dunyoviyada u mas'ud deb oÀylangan oila hayoti koÀp jihatlar bilan saodatini yoÀqotadi va qisqagina bir hayotdagi munosabat va otasnlik ham haqiqiy sadoqatni va samimiy ixlosni va gÀarazsiz bir xizmatni va muhabbatni bermaydi. Axloq u nisbatda kichrayadi, balki sukut etadi. Agar oxiratga iymon u xonadonga kirsa, birdanr oqsintiradi, oralaridagi munosabat va shafqat va yaqinlik va muhabbat qisqa bir zamon oÀlchovi bilan emas, balki dori oxiratda saodati abadiyada ham u munosabatlarning davomi onning i bilan samimiy hurmat qiladi, sevadi, shafqat etadi, sadoqat koÀrsatadi, qusurlariga qaramaslik kabi axloqi yuksaladi. Haqiqiy insoniyat saodati u xonadonda boshlaydi inkishofni. Bu ma'no ham hujjatlar bilan Risola-i Nurda bayoniga binoan tua koÀri.

Ham har bir shahar oÀz aholisiga keng bir xonadondir. Agar iymoni oxirat u katta oila afrodida hukm qilmasa, goÀzal axloqning asoslari boÀlgan ixlos, samimiyat, fazilat, hamiyat, fidokorlik, rizo-i Ilohiy, savobi uxroviy oÀrnigaraja zz, manfaat, soxtakorlik, xudgamlik, tasannu, riyo, pora, aldatish kabi hollar maydon oladi. Zohiriy osoyishtalik va insoniyat ostida atgan ftlik va vahshat ma'nolari hukm suradi, u hayoti shahriya zaharlanadi. Bolalar yaramaslikni, yoshlar sarxushlikni, kuchlilar zulmni, keksalar yigÀlashni boshlaydilar.

bir ma qiyosan, mamlakat ham bir xonadondir va vatan ham bir milliy oilaning xonadonidir. Agar iymoni oxirat bu keng xonadonlarda hukm sursa, birdan samimiy hurmat va jiddiy marhamat va porasiz muhabbat va ytaqdimva hiylasiz xizmat va muosharat va riyosiz ehson va fazilat va anoniyatsiz buyuklik va maziyat u hayotda inkishofni boshlaydi. Bolalarga deydi: "Jannat bor, yaramaslikni tashla". Qur'on shahrbilan tamkin beradi. Yoshlarga deydi: "Jahannam bor, sarxushlikni tashla". Aqlni boshlariga keltiradi. Zolimga deydi: "Shiddatli azob bor, ta'zir yeysan". Adolatga boshini egdiradi. Keksalarga deydi: "Sening qoÀlingr zotdiqqan butun saodatlaringdan juda yuksak va doimiy bir uxroviy saodat va yangi, boqiy bir yoshlik seni kutyaptilar. Ularni qozonishga harakat qil". Yighi Hosni kulishga aylantiradi. Bularga qiyosan juz'iy va kulliy har bir toifada husni ta'sirini koÀrsatadi, nurlantiradi. Navi basharning hayasalastimoiysi bilan aloqador boÀlgan jamiyatshunoslar va axloqshunoslarning quloqlari jaranglasin! Xullas, iymoni oxiratning minglab foydalaridan ishorat qilganimiz besh-olti namunalariga boshqalari qiyos اِلَّاa, qat'iy tushuniladiki, ikki jahonning va ikki hayotning madori saodati yolgÀiz iymondir.

Risola-i Nurda Yigirma Sakkizinchi SoÀzda va boshqa risolalarida hashrning jismoniyati jihatidan kelgan zaif shubhalarga quvvatli javounosibbilan kifoyalanib bu yerda yolgÀiz bir qisqa ishorat bilan deymizki: Asmo-i Ilohiyaning eng jam'iyatli oynasi jismoniyatdadir. Va xilqati koinotdagi maqosidi Ilohiyaning eng boyi va faol markazi jismoniyatdadir.Ikkincsonoti Rabboniyaning eng koÀp turlari va rang-baranglari jismoniyatdadir. Va basharning ehtiyojot tillari bilan Xoliqiga qarshi duolarining va tashakkurotining eng kasratli danaklari yana jismoniyatdadir. Ma'naviyat va ruhoniyot olaeski Ping eng turli-tuman urugÀlari yana jismoniyatdadir. Bularga qiyosan, yuzlab kulliy haqiqatlar jismoniyatda yigÀilganidan, Xoliqi Hakim zamin yuzida jismoniyamas biÀpaytirish va mazkur haqiqatlarga mazhar aylash uchun shunday sur'atli va dahshatli bir faoliyat bilan toÀda-toÀda orqasiga mavjudotga vujud kiydiradi, u mashharga yuboradi. Keyin ularni tarlan haadi, boshqalarini yuboradi. Mutamodiyan koinot fabrikasini ishlattiradi. Jismoniy mahsulotni toÀqib, zaminni oxiratga va Jannatga bir a ishttzor bogÀi hukmiga keltiradi. Hatto insonning jismoniy me'dasini mamnun qilish uchun u me'daning hol tili bilan baqosiga doir duosini kamoli ahamiyat bilan tinglab qabul qilib fe'lan javob berish uchun hadsiz va hisobsiz va yuza qarsab tarzlarda va minglab turli-tuman lazzatlarda gÀoyat san'atli taomlarni va gÀoyat qiymatli ne'matlarni jismoniyatga ihzor etish, badohat bilan va shaksiz koÀrsatadiki, dori oxiratda Jannatning eng koÀp va eng mutاتِ وَ' lazzatlari jismoniydir. Va saodati abadiyaning eng ahamiyatli va hamma istagan va unsiyat etgan ne'matlari jismoniydir.

Ajabo, hech bir jihati ehtimoli va imkoni bormiki, bu oddiy me'daning hol tili bilan biga kuosini qabul qilib nihoyatsiz moÀ'jizotli moddiy taomlar bilan uni minnatdor qilib, har vaqt tasodifsiz, qasdiy oÀlaroq fe'lan javob bergan bir Qodiri Rahim, bir Alimi Karim koinotning eng ahamiyatli natijasi va arzniyildirifasi va u Xoliqning guzidasi va parastishkori boÀlgan navi insonning insoniyat me'da-i kubrosi bilan kulliy va yuksak va doimo orzu qilgan va unsiyat etgan va fitratan istagan jismoniy lazzatlarnii qadabaqoda berilishiga doir hadsiz umumiy duolari qabul boÀlmasin va hashri jismoniy bilan fe'lan javob berilmasin, uni abadiy minnatdor qilmasin. GoÀyo chabboning ovozini eshitsin, momaqaldiroqni eshitmasin. Va oddiy bir askarning kamoli ahamiyat bilan tajhizotiga qarasin, qoÀshinga hech qaramasin, ahamiyat bermasin. Bu yuz daraja mahol va botildir. Ha,

وَ ف۪يهَilar, تَشْتَه۪يهِ الْاَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْاَعْيُنُ

oyatining sarohati qat'iyasi bilan: Inson eng ziyoda unsiyat etgan va dunyoda namunasini totgan jismoni bildiatlarni Jannatga loyiq bir tarzda koÀradi, totadi. Va lison, koÀz va quloq kabi a'zolar qilgan xolis shukrlar va xususiy ibodatlarning mukofotlari a'zolarga maxsus jismoniy lazzatlar bilan beriladi. Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayَانِيّ daraja jismoniy lazzatlarni sarih bir suratda bayon qiladiki, boshqa ta'villar bilan ma'noyi zohiriyni qabul qilmaslik imkon xorijidadir. Xullas, iymoni oxiratning mevalari va natijalari koÀrsatyrkan, rki, qandayki a'zoyi insoniydan me'daning haqiqati va ehtiyojoti taomlarning vujudiga qat'iy dalolat qiladi, shunga oÀxshab insonning haqiqati va kamoloti va fitriy ehtiyojoti va abadiy orzultli me iymoni oxiratning mazkur natija va foydalarini istagan haqiqatlari va iste'dodlari yanada qat'iy boÀlib oxiratga va Jannatga va jismoniy boqiy lazzatlarga dalolat va tahaqquqlariga shahodat qilgani kabi, bu koinng mun haqiqati kamoloti va ma'nodor takviniy oyoti va insoniyatning mazkur haqiqatlar bilan aloqador butun haqiqatlari dori oxiratning vujudiga va tahaqquqiga va hashrning kelishiga va Jannat vaMutlaqnamning ochilishiga dalolat va shahodat qilganlarini Risola-i Nur ajzolari va ayniqsa OÀninchi va Yigirma Sakkizinchi (Ikki Maqomi), Yigirma ToÀqqizinchi SoÀzlar va ToÀqqizinazifasua va Munojot Risolalari hujjatlar bilan porloq va shubha qoldirmaydigan bir tarzda isbotlaganlar. Ularga havola qilib bu uzun qissani tugatamiz.

Jahannamga doir bva aloi Qur'oniya shu qadar ochiq va zohirdirki, boshqa izohotga ehtiyoj qoldirmagan. YolgÀiz bir-ikki zaif shubhani ketkazadigan ikki-uch nuktani, tafsilini Risola-i Nurga havola qilِ كُلّoyat qisqa bir xulosasini bayon qilamiz.

Birinchi nukta: Jahannam fikri oÀtgan iymon mevalarining lazzatlarini qoÀrquvi bilan qochirmaydi. Chunki hadsiz rahmati Rabboniya u qoÀrqqan odamga deydi: Menga kel, tavba eshigi bilan kir.otningJahannamning vujudi qoÀrqitish emas, balki senga Jannatning lazzatlarini toÀliq bildirsin va sening va huquqlariga tajovuz qilingan hadsiz maxluqotning intiqomlarini olsin, sizni qoshqa rsin. Agar sen zalolatda boÀgÀilib chiqolmayotgan boÀlsang, yana Jahannamning vujudi ming daraja i'domi abadiydan xayrlidir va kofirlarga ham bir navi marhamatdir., rad i inson, hatto bolali hayvonot ham, aqrabosining va avlodining va ahbobining lazzatlari bilan va saodatlari bilan lazzatlanadi, bir jihatdan mas'ud boÀladi. Shu holda sen, ey mulhid, zalolating e'tibori bilan yo irshi oabadiy bilan adamga tushasan yoki Jahannamga kirasan! Sharri mahz boÀlgan adam esa, sening butun sevganlaring va saodatlari bilan mamnun va bir daraja mas'ud boÀlganing umum aqrabo va asl va nasling sen bilan barobar i'dom boÀliaviya , minglab daraja Jahannamdan ziyoda sening ruhingni va qalbingni va mohiyati insoniyangni yondiradi. Chunki Jahannam boÀlmasa, Jannat ham boÀlmaydi. Hamma narsa sening kufring bilan adamga tushadi. Agar sen Jahannamga kirsang, vujuun bu asida qolsang, sen sevganlaring va aqrabolaring yo Jannatda mas'ud yoki vujud doiralarida bir jihatdan marhamatlarga mazhar boÀladilar. Demak, har holda Jahannamning vujudiga tarafdor boÀlish senga lozimdir. Jahannamga qarshi boÀlishang, Uga tarafdor boÀlishdirki, hadsiz doÀstlaring saodatlarining yoÀq boÀlishiga tarafdorlikdir. Ha, Jahannam esa, xayri mahz boÀlgan doira-i vujudning Hakimi Zuljalolining hakimona va odilona bir hibsxona vazifasini bajargan dahshlmaydia jalolli bir mavjud oÀlkasidir. Hibsxona vazifasini ham bajarish bilan barobar boshqa juda koÀp vazifalari bor. Va juda koÀp hikmatlari va olami baqoga oid xich oyari bor. Va zaboniy kabi juda koÀp zihayotning jaloldorona maskanlaridir.

Ikkinchi nukta: Jahannamning vujudi va shiddatli azobi hadsiz rahmatga va haqiqiy adolatga va isrofsiz, mÀogÀi hikmatga ziddiyati yoÀqdir. Balki rahmat va adolat va hikmat uning vujudini istaydilar. Qanday qilib ming ma'sumlarning huquqini toptagan bir zolimninmidilantirish va yuz mazlum hayvonlarni parchalagan bir yirtqichni oÀldirish adolat ichida mazlumlarga ming rahmatdir. Va u zolimni avf etish va yirtqichni qoÀyib yuborish birgina keraksiz marhamatga yoga kl yuzlab bechoralarga yuzlab marhamatsizlikdir. Aynan shuning kabi; Jahannam hibsiga kirganlardan boÀlgan kofiri mutlaq kufri bilan ham asmo-i Ilohiyaning huqumuxolinkor bilan tajovuz, ham u asmoga shahodat qilgan mavjudotning guvohliklarini takzib bilan huquqlariga tajovuz va maxluqotning u asmoga qarshi tasbehkoronlkalarak vazifalarini inkor qilish bilan huquqlariga tajovuz va koinotning gÀoya-i xilqati va bir sababi vujudi va baqosi boÀlgan tazohuri rububiyati atlablaga qarshi ubudiyatlar bilan muqobalalarini va oynadorliklarini takzib bilan huquqiga bir navi tajovuz qilish jihati bilan shunday azim bir jinoyat, bir zulmdirki, aoÀz iqobiliyati qolmaydi.

oyatining tahdidiga mustahaq boÀladi. Uni Jahannamga otmaslik bir nooÀrin marhamatga muqobil huquqlariga hujum q huzurn hadsiz da'vochilarga hadsiz marhamatsizliklar boÀladi. Xullas, u da'vochilar Jahannamning vujudini istaganlari kabi, izzati jalol va azamati kamoari a'qat'iy istaydilar.

Ha, qandayki bir daydi osiy va raiyatga tajovuz qilgan bir odam u yerning izzatli hokimiga desa: "Meni hibsga otolmaysan va qilolmaysanbhasizizzatiga tegilsa, albatta u shaharda hibs boÀlmasa ham, u adabsiz uchun bir hibs quradi, uni ichiga otadi. Aynan shuning kabi, kofiri mutlaq kufri bilan izzati jaloliga shiddat bilan tegiladi. Va azamati qudratiga inkor bilan tegdiradr.

بِ kamoli rububiyatiga tajovuzi bilan ta'sir koÀrsatadi. Albatta, Jahannamning juda koÀp vazifalar uchun juda koÀp keltirib chiqargan sabablari va vujudinida ziymatlari boÀlmasa ham, unday kofirlar uchun bir Jahannamni yaratish va ularni ichiga otish u izzat va jalolning sha'nidir.

Ham mohiyati kufr ham Jahannamni bildiradi. Ha, qandayki iymonning mohiyati agar tajassum er shubazzatlari bilan bir Jannati xususiya shakliga kira oladi va Jannatdan bu nuqtadan yashirin xabar beradi. Aynan shuning kabi, Risola-i Nurda dalillari bilan isbot va boshdagi masalalarda ham ishorat qilinganki, kufrningridan niqsa kufri mutlaqning va nifoqning va irtidodning shunday zim-ziyo va dahshatli alamlari va ma'naviy azoblari bor.. agar tajassum etsa, u murtad odamga bir xususiy Jahannam boÀladi. Va katta Jahannamdan bu jihatdan yashirinarobar beradi. Va bu koÀchatzor dunyo ekinzoridagi haqiqatchalar oxiratda boshoq chiqarishlari nuqtasidan bu zaharli urugÀ u zaqqum daraxtiga ishorat qiladi. "Men uning atida vasiman" deydi. "Va meni qalbida tashigan badbaxt uchun u zaqqum daraxtining bir xususiy namunasi mening mevam boÀladi."

Modomiki kufr hadsiz huquqqa bir tajovuzdir, albatta hadsiz bir jinoyatdir. Demak, hadsiz bir azobgaviy lar qiladi. Modomiki bir daqiqa qatl oÀn besh yil jazoda (sakkiz millionga yaqin daqiqada) hibs azobini chekishini adolati bashariya qabul qilib foydaga va huquqi ommaga muvofiq koÀradi. Albatsen kar kufr ming qatl qadar boÀlishi jihati bilan, bir daqiqa kufri mutlaq uchun sakkiz milliardga yaqin daqiqalarda azob chekishi u qonuni adolaÀiz buvofiq kelyapti. Bir yil umrini u kufrda oÀtkazgan ikki trillion sakkiz yuz sakson milliardga yaqin daqiqa azobga haqdor va

sirriga mazhar boÀladi. Nima boÀlganda ham...

Qur'oni Hakimning Jannat va Jahannam han'atli moÀ'jizona izohoti va Qur'onning tafsiri va undan kelgan Risola-i Nurning Jannat va Jahannamning vujudlariga doir hujjatlari ortiq boshqni adonga ehtiyoj qoldirmaganlar.

رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ اِنَّqimiznبَهَا كَانَ غَرَامًا * اِنَّهَا سَٓاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا

kabi juda koÀp oyatlarning va boshda Rasuli Akram (S.A.V.) va umum paygÀambarlar va ahli haqiqatning har vaqt duolarida eng ziyoda

اَجِرْنَzini o النَّارِ * نَجِّنَا مِنَ النَّارِ * خَلِّصْنَا مِنَ النَّارِ

va vahiy va shuhudga binoan ularga koÀra qat'iylik kasb etgan Jahannamdan bizni hifz ayla deyishlari oÀrsattadiki, navi basharning eng katta masalasi Jahannamdan qutulmoqdir. Va koinotning juda ham ahamiyatli va muazzam va dahshatli bir haqiqati Jahannamdirki, bir qism ahli shuhud va kashf va tiga kouni mushohada etadilar. Va bir qismi tarashshuhotini va soyalarini koÀradilar, dahshatidan faryod qiladilar. "Bizni undan qutqar" deydilar.

Ha, bu koinotda xayr-shar, lazzat-alam, ziyo-zulmat, issiqlik-sovuqlik, goÀzalhdan anuklik, hidoyat-zalolat bir-biriga qarshi kelishi va ichiga kirishi juda buyuk bir hikmat uchundir. Chunki shar boÀlmasa, xayr bilinmaydi. Alam boÀlmasa, lazzat tushunilmaydi. Zulmatsiz tushging ahamiyati boÀlmaydi. Sovuq bilan haroratning darajalari tahaqquq etadi. Xunuklik bilan husnning bitta haqiqati ming haqiqat boÀladi va minglab tur husn martabalari vujud topadi. Jahannamsiz Jannatning juda koÀp lazzatlari yashirin qolida u ularga qiyosan, hamma narsa bir jihatdan ziddi bilan bilinishi mumkin. Va birgina haqiqati unib chiqib koÀp haqiqatlar boÀladi. Modomiki bu chalkash mavjudot dori foniydan dori baqoga oqib ketyapti; albatta qandayki xayr,r bahot, nur, goÀzallik, iymon kabi narsalar Jannatga oqadi. Xuddi shuning kabi, shar, alam, qorongÀilik, xunuklik, kufr kabi zararli moddalar Jahannamga yo koÀra Va bu mutamodiyan chayqalgan koinotning oqimlari u ikki hovuzga oqib tushadi. Karomatli Yigirma ToÀqqizinchi SoÀzning oxiridagi ramzli nuktalariga havola qilib tugatamiz.

Ey bu Madrasa-i Yusufiyada mening darsdoshlarim! Bu dahshatli hibt uchudiydan qutulishning osoni, chorasi; bu dunyoviy hibsimizdan istifoda etib qoÀlimiz majburiyat bilan yetishmagan koÀp gunohlardan qutulganimiz bilan barobar, eski gunohlardan tavba qilib, farzlarimizni ado qilib, har bir soat gul vsdagi umrimizni bir kun ibodat hukmiga keltirish bilan abadiy hibsdan najotimiz va u nuroniy Jannatga kirishimiz uchun eng yaxshi bir fursatdir. Bu fursatni qoÀldan chiqarib yuborsak, dunyomiz yigÀlagani kabi oxiratimiz ham yigÀovatli

ta'zirini yeymiz.

Bu maqom yozilgan zamon Qurbon Bayrami keldi.

lar bilan navi basharning beshdbutun isiga, uch yuz million insonlarga birdan اَللّٰهُ اَكْبَرُ dedirishi ulkan kura-i arz kattaligi nisbatida اَللّٰهُ اَكْبَرُ kalima-i qudsiyasini samovsenga sayyorot hamrohlariga eshittirayotganday, yigirma mingdan ziyod hojilarning Arafotda va Iydda barobar birdan اَللّٰهُ اَكْبَرُ deyishlasamovouli Akram Alayhissalotu Vassalamning bir ming uch yuz yil oldin ol va sahobalari bilan aytgan va amr qilgan اَللّٰهُ اَكْبَرُ kalomining bir nqadar s sadosi boÀlib rububiyati Ilohiyaning

azamati unvoni bilan kulliy tajalliysiga qarshi keng va kulliy bir ubudiyat bilan bir muqobaladir deya taxayyul va his va qanoat qildim.

Ajabo, bu kalomi raydi,ning bizning masalamiz bilan ham munosabati bormi deya taxattur etdim. Birdan xotirga keldiki, boshda bu kalom boÀlib boshqa boqiyoti solihot unvonini tashigan سُبْحَانَ اللّٰهِ va ‌اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ viqat "اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ kabi shao'irdan koÀp kalomlar juz'iy va kulliy masalamizni ixtor va tahaqquqiga ishorat qiladilar. Masalan, اَللّٰهُ اَكْبَرُ ning bir vajhi ma'nosi, Janobi Haqninva idoati va ilmi hamma narsadan ham buyukdir, hech bir narsa doira-i ilmidan chiqolmaydi, tasarrufi qudratidan qocholmaydi va qutulolmaydi. Va qoÀrqqanimiz eng buyui san'alardan yanada buyukdir. Demak, hashrni keltirishdan va bizni adamdan qutqarishdan va saodati abadiyani berishdan yanada buyukdir. Har ajib va tavri aqlning xorijidagi aharlanarsadan yanada buyukdirki,

oyatining sarohati qat'iyasi bilan navi basharning hashri va nashri birgina nafsning ijodahramor u qudratga oson boÀladi. Bu ma'no e'tibori bilandirki, zarbulmasal hukmida buyuk musibatlarga va buyuk maqsadlarga qarshi hamma "Alloh buyukdir, Allo'ud xokdir" deydi.. oÀziga tasalli va quvvat va nuqta-i istinod qiladi.

Ha, qandayki ToÀqqizinchi SoÀzda bu kalima ikki oÀrtogÀi bilan butun ibodotning mundarijasi boÀlgan namozniÀlchovgÀlari va xulosalari va ichida va tasbehotida takror bilan namozning ma'nosini taqviya uchun

uch gi togm haqiqatlarga va insonning koinotda koÀrgan madori hayrat, madori shukron va madori azamat va kibriyo, ajib va goÀzal va buyuk, juda koÀp favquloda na va sadan olgan hayrat va lazzat va haybatdan nash'at etgan savollariga juda quvvatli javob bergani kabi, OÀn Oltinchi SoÀzning oxirida izohlangan shu: Qandayki bir askar, bayramda bir mushir bilan barobar huzuri bitthohga kiradi, boshqa vaqtda zobitining maqomi bilan uni taniydi. Aynan shuning kabi, har odam hajda bir daraja valiylar kabi Janobi Haqni

unvonاُمَّتn tanishni boshlaydi. Va u kibriyo martabalari qalbiga ochilgan sari, ruhini istilo qilgan mukarrar va otashin hayrat savollariga yana اَللّٰهُ اَكْبَرُ takrori bilan umumiga javob be seninkabi, OÀn Uchinchi Lam'aning oxirida izohi boÀlgan, shaytonlarning eng ahamiyatli dasisalarini ildizi bilan kesib javobi qat'iy berganning fاَللّٰهُ اَكْبَرُ boÀlgani kabi, bizning oxirat haqidagi savolimizga ham qisqa, faqat quvvatli javob bergani kabi, اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ jumlasi ham hashrni ixtor etib istaydi. Ba yaqieydi: "Ma'nom oxiratsiz boÀlmaydi. Chunki azaldan abadga qadar har kimdan va har kimga qarshi butun hamd va shukr Unga maxsusdir, ifoda qilganimdan, butun ne'matlarning boshi va ne'matlarni haqiqiy ne'mat qilgan va butun zishuatningdamning hadsiz musibatlaridan qutqargan yolgÀiz saodati abadiya boÀlishi mumkin. Va mening u kulliy ma'nomga muqobala etadi".

Ha, har moÀ'min namozlardan soÀng har kun hech boÀlmasa bir yuz ellikdan ziyod

shar'an deyishi va ma'nosi ham azaldan abadga qadar bir hadsiz keng hamd va shukrni ifoda qilishi, faqat va faqat saodati abadiyaning va Jannatninfakkirndan berilgan bir narxi va muajjal bir bahosidir. Va dunyoning qisqa va foniy alamlar bilan aralashgan boÀlgan ne'matlariga xos boÀlmaydi va maxsus emas va ularga ham abadiy ne'matlarga vasila boÀlishlari jihati bilan qaalolat shukr qiladi.

سُبْحَانَ اللّٰهِ kalima-i qudsiyasi esa, Janobi Haqni sherikdan, qusurdan, nuqsoniyatdan, zulmdan, ojizlikdan, marhamatsizlikdan, ehtiyojdan va aldatishdan va kamol va jt chora jaloliga muxolif boÀlgan butun qusurotdan taqdis va tanzih etish ma'nosi bilan saodati abadiyani va jalol va jamol va kamoli saltanatining haybatiga mador boÀlgan dxususiiratni va undagi Jannatni ixtor etib dalolat va ishorat qiladi. BoÀlmasa, sobiqan isbot qilgani kabi, saodati abadiya boÀlmasa, ham saltanati, ham kamoli, ham jalol, ham jamol, ham rahmati qusur va nuqson dogÀlari fdagi bulgÀangan boÀladilar.

Xullas, bu uch qudsiy kalimalar kabi, بِسْمِ اللّٰهِ va لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ va boshqa kalimoti muboraka, har biri arkoni iymoniyaning bittadbir dagÀi va bu zamonda kashf etilgan goÀsht xulosasi va shakar xulosasi kabi, ham arkoni iymoniyaning, ham Qur'on haqiqatlarining xulosalari va bu uchi namozning urugÀlari boÀlganliklari kabi, Qur'onning ham bir hari va porloq bir qism suralarning boshlarida olmos kabi koÀrinishlari va koÀp sunuhoti tasbehotda boshlangan Risola-i Nurning ham haqiqiy ma'danlari va asoslari va haqiqa va taing urugÀlaridirlar. Va valoyati Ahmadiya va ubudiyati Muhammadiya (Alayhissalotu Vassalam) jihatidan shunday bir doira-i zikrda, namozdan keyingi tasbehotda bir tariqati Muhammadiyaning (S.A.V.) virdoshqa rki, har namoz vaqtida yuz milliondan ziyoda moÀ'minlar barobar u halqa-i kubro-i zikrda, qoÀllarida tasbehlar سُبْحَانَ اللّٰهِ oÀttiz uch, اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ oÀttiz uch, اَللّٰهُ اَكْبَرُ oÀttiz uch marta takror qiladilar.

Xullas, bundt'iy byat muhtasham bir halqa-i zikrda, sobiqan bayon qilganimiz kabi, ham Qur'onning, ham iymonning, ham namozning xulosalari va urugÀlari boÀlgan oÀsha uch kalima-iqiladiakani namozdan soÀng oÀttiz uch marta oÀqish naqadar qimmatbaho va savobli boÀlganini albatta tushundingiz.

Bu risolaning boshida Birichi M yozgai namozga doir goÀzal bir dars boÀlgani kabi, hech oÀylamaganim holda, xuddi ixtiyorsiz boÀlib, uning oxiri ham namoz tasbehotiga doir ahamiyatli bir dars boÀldi.

اَلْحَm mislِلّٰهِ عَلٰى اِنْعَامِه۪

ToÀqqizinchi Masala

بِسْik qilّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

اٰمَنَ الرَّسُولُ بِمَٓا اُنْزِلَ اِلَيْهِ مِنْ رَبِّه۪ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ اٰمَنَ بِاللّٰهِ وَمَلٰٓئِكَتِه۪ وَكُتُبِه۪ وَرُسُلِه۪ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ اَحَدٍ مِنْ رُسُلِr bahoِلٰى اٰخِرِ الْاٰيَة

Bu oyati ajma' va a'lo va akbarning bir kulliy va uzun nuktasini bayon qilishga bir dahshatli ma'naviy savol va bir azamatli va Ilohiy bir ne'matning inkishofidan nash'at etgan bir hol sababiyat be kelga. Shundayki: Ma'nan ruhga keldi; nima uchun bir juz'iy haqiqati iymoniyani inkor qilgan kofir boÀladi va qabul qilmagan musulmon boÀlmaydi? Demak, Alloh va u podtga iymon bir quyosh kabi u qorongÀilikni ketkazishi lozim boÀladi. Ham nima uchun bir rukn va haqiqati iymoniyani inkor qilgan murtad boÀladi, kufri mutlaqqa tushadi va qabul qilmagan Islomiyatdan chiqadi? Holbuki boshqa arkoni iymoniyoÀrganmoni boÀlsa, uni kufri mutlaqdan qutqarishi lozim boÀladi?

Aljavob: Iymon olti rukndan chiqqan shunday bir vahdoniy haqiqatdirki, tafriqni qabul qilmaydi. Va shunday bir kulliydirki, tajazzini koÀtarmaydi. Va shunday bir kulldirrilishbili inqisom boÀlmaydilar. Chunki har bir rukni iymoniy oÀzini isbot qilgan hujjatlari bilan boshqa arkoni iymoniyani isbot qiladi. Har biri har birisiga gÀoyat quvvatli bir hujjati a'zam boÀladi. Sot qil ekan, butun arkonga butun dalillari bilan ta'sir qilmagan bir fikri botil haqiqat nazarida birgina ruknni, balki bir haqiqatni rad qilib inkor qilolmaydi. Balki adami qabul pardasi ostida koÀzini yopish bilan birjuda c inodiy qilishi mumkin. Bora-bora kufri mutlaqqa tushadi, insoniyati mahv boÀladi. Ham moddiy, ham ma'naviy Jahannamga ketadi. Xullas, biz bu maqomda gÀoyat muxtasar ishoratlar bilan va Meva Risolasida hashrning ixbor da boshqa arkoni iymoniya hashrni ham isbot qilganlarini qisqacha xulosalar bilan bayoni kabi, bu maqomda ham mujmal natija va muxtasar xulosalar bilan, Janobi Haqan urunoyati bilan, bu nukta-i a'zam olti nuqtada bayon qilinadi.

Birinchi Nuqta: Iymoni billoh oÀz hujjatlari bilan ham boshqa ruknlarini, ham iymoni bil-oxiratni isbot qiladiki, Meva Risolday ekg Yettinchi masalasida goÀzal ravishda koÀrsatgan. Ha, bu hadsiz koinotni bir saroy, bir shahar, bir mamlakat kabi butun lavozimi bilan idora qilgan va mezon va intizom doirasida aylantirgan va hikmatlar bilan almashtirgan va i tamoni va sayyorotni va chivinlarni va yulduzlarni bittadan muntazam qoÀshin kabi barobar tajhiz va idora qilgan va amr va irodasi doirasida mutamodiyan bir ulviy haraksli boida ta'lim va tavzifot bilan faoliyatga va sayr va javalonga va ubudiyatkorona bir rasmi kushodga va sayohatga keltirgan azaliy va boqiy bir saltanati rububiyat va abadiy va doimiy bir hokimiyati uluhiyaurugÀl mumkinmidir va hech aql qabul qiladimi va hech bir ehtimol bormiki, u abadiy va sarmadiy va boqiy va doimiy saltanatning boqiy bir maqarri va doimiy bir madori va sarmadiy bir mazhari boÀlgan dori oxirat boÀlmasin? Ming maing>bisho!

Demak, Janobi Haqning saltanati rububiyati va, Yettinchi Masalada bayon qilingani kabi, aksar ismlari va vujubi vujudining hujjatlari oxiratga guvohlik qiladilar va istaydilar. Va budotidi iymoniyning naqadar quvvatli bir nuqta-i istinodi bor.. koÀr, bil, koÀrayotganday ishon.

Ham qandayki iymoni billoh oxiratsiz boÀlmaydi, xuddi shuning kabi, OÀnincbir shzda qisqa ishoratlar bilan bayon qilingani kabi, hech bir jihatdan mumkinmidir va hech aql qabul qiladimiki, uluhiyat va ma'budiyatning tazohuri uchuna masainotni shunday bir mujassam kitobi Samadoniyki, har sahifasi bir kitob qadar va har qatori bir sahifa qadar ma'nolarni ifoda qiladi va shunday jismoniy bir Qur'oni Subhoniyki, har bir oyati takviniya biladhar bir kalimasi, hatto har bir nuqtasi, har bir harfi bittadan moÀ'jiza hukmidadir. Va shunday muhtasham va ichi hadsiz oyot bilan va ma'nodor naqshlar bilan tazyin etilgan bir masjidi Rahmoniydirki, har bir burchagida bir toifani bir nav ib qiladfitriya bilan mashgÀul boÀladigan bir shaklda yaratgan bir Alloh, bir Ma'budi Bilhaq u kitobi kabirning ma'nolarini dars beradigan ustozlarni va u Qur'oni Samadoniyning oyatlarini tafsir qiladigan mufassirlarni elchi qilib yubormasin..va u g eshii akbarda hadsiz tarzlarda ibodat qilganlarga imomlarni tayin qilmasin. Va u ustozlarga va mufassirlarga va imomlarga farmonlarni bermasin? Xosho, yuz ming xosho!

Hamiliklai rahmatini va husni shafqatini va kamoli rububiyatini zishuurlarga koÀrsatish va ularni shukrga va hamdga yoÀnaltirish uchun bu koinotni shunday bir ziyofatgoh va bir tashhiaqiyn a shunday bir sayrongohki, hadsiz turli-tuman, laziz ne'matlar va gÀoyat antiqa, hadsiz horiqo san'atlar ichida saf tortilgan bir tarzda yaratgan bir Sone'-i Rahim va Karim hech mumkinmidir vanmaydiaql qabul qiladimiki, u ziyofatgohdagi zishuur maxluqlar bilan gapirmasin va ularga u ne'matlarga muqobil elchilari vositasi bilan vazifa-i tashakkuriyani va tazohuri rahmatiga va sevdirishiga qarshi vazifa-i ubudiyatnivujudlrmasin. Xosho, minglab xosho!

Ham hech mumkinmidir, bir Sone' san'atini sevadi, sevdirishni istaydi, hatto ogÀizlarning ming xil zavqlarini nazarga oli afrodlolati bilan, taqdir va tahsinlar bilan qarshilanishni orzu qiladi va har bir san'ati bilan oÀzini ham tanittirish, ham sevdirish, ham bir xil ma'naviy jamolinitganimatish istaydigan bir tarzda bu koinotni antiqa san'atlar bilan bezagani holda, koinotdagi zihayotning qoÀmondonlari boÀlgan insonlarga ularning buyuklaridan bir qismi bilan gapirib elchi qilib yubormasin? GoÀzal san'atlari taqning b va favquloda husni asmosi tahsinsiz va tanittirishi va sevdirishi muqobalasiz qolsin. Xosho, yuz ming xosho!

Ham butun zihayotning ehtiyojoti fitriyalari uchun duolariga va hol til bilan qilingan butun ehtiyojlarga va orzularga ng hamaqtida, qasd va ixtiyor va irodani koÀrsatadigan bir tarzda hadsiz in'omlari bilan va nihoyatsiz ehsonoti bilan fe'lan va holan ochiq bir suratda gapirgan bir Mutakallimi Alim, hech mumkinmidir, hech aql qabul qib keli, eng juz'iy bir zihayot bilan fe'lan va holan gapirsin va toÀliq dardiga darmon yetishtirgan ehsoni bilan dardini tinglasin va ehtiyojini koÀrsin va bilsin va butun koinotning eurlanttahob natijasi va arzning xalifasi va aksar maxluqoti arziyaning qoÀmondonlari boÀlgan insonlarning ma'naviy raislari bilan koÀrishmasin? Ular bilan, balki har zihayot bilan fe'lan va holan gapirgani kabi, ular bilan qovlan va kalomanshfiqomasin va ularga farmonlarni va suhuf va kitoblarni yubormasin? Xosho, hadsiz xosho!

Demak, iymoni billoh qat'iylik bilan va hadsiz hujjatlari bilan

وَ بِكُتُبِه۪ وَ رُسga oÀsya'ni paygÀambarlarga va muqaddas kitoblarga iymonni isbot qiladi.

Ham hech bir jihati imkoni bormi va hech aql qabul qiladimiki; butun masnu'oti bilan oÀzini tanittirganga va sevdirganga va tashakkurotni fe'lan va holan istai va nmuqobil, koinotni hayajonga solgan haqiqati Qur'oniya bilan zuljalol u san'atkorni akmal bir tarzda tanib va tanittirib va sevib va sevdirib va tashakkur qilib va qildirib va

l va boan kura-i arzni samovotga eshittiradigan darajada gapirtirib va quruqlik va dengizlarni jazbaga keltiradigan bir vaziyat bilan bir ming ulsa, y yil mobaynida navi basharning son jihatidan beshdan birisini va sifat jihatidan va insonlik jihatidan yarmini orqasiga olib u Xoliqning butun tazohuri rububiyatiga keng va kulliy bir ubudiyat bilan muqoba oÀz ian va butun maqosidi Ilohiyasiga qarshi Qur'onning suralari bilan koinotga va asrlarga baqirgan, dars bergan, dallollik qilgan va navi insonning sharafini va qiyrayvot va vazifasini koÀrsatgan va ming moÀ'jizoti bilan tasdiq qilingan Muhammad Alayhissalotu Vassalam eng muntahob maxluqi va eng mukammal elchiotni ieng buyuk rasuli boÀlmasin? Xosho va kallo! Yuz ming marta xosho!

Demak,

haqiqati butun hujjatlari bilan

اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰarayoniqatini isbot qiladi.

Ham hech imkoni bormiki, bu koinotning Sone'i maxluqotini yuz ming tillar bilan bir-biri bilan gaplashtirsin va ularning gaplashishlariniqati isin va bilsin va oÀzi gapirmasin? Xosho!

Ham hech aql qabul qiladimiki, koinotdagi maqosidi Ilohiyasini bir farmon bilan bildirmasin. Va muammosiiboratadigan va maxluqot qayerdan kelyaptilar va qayerga ketadilar va nima uchun bunday toÀda-toÀda orqasida bu yerga kelib biroz turib ketyaptilar deya uch dahshatli savoli umumiyga haqiqiy jahaqqalradigan Qur'on kabi bir kitobni yubormasin? Xosho!

Ham hech mumkinmidirki, oÀn uch asrni nurlantirgan va har soatda yuz million lisonlarda kamoli hurmat bilan kezgan va millionlab hofizlar muboralblarida qudsiyati bilan yozilgan va navi basharning sifat jihatidan qismi a'zamini qonunlari bilan idora qilgan va nafslarini va ruhbilan va qalblarini va aqllarini tarbiya va tazkiya va tasfiya va ta'lim etgan va Risola-i Nurda qirq vajhi i'jozi isbot qilingan va qirq toifa va tabaqa-i nosga va har bir tabaqaga qarshi oyat svi i'jozini koÀrsatgan karomatli va horiqoli OÀn ToÀqqizinchi Maktubda bayon qilingan va Muhammad Alayhissalotu Vassalam ming moÀ'jizoti bilan uning bir moÀ'jizasi boÀlib haq kalomullolamlargani qat'iy isbot qilingan Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon hech bir jihatdan imkoni bormiki, u Mutakallimi Azaliy va u Sone'-i Sarmadiyning kalomi va farmoni boÀlmasin? Xosho, yuz ming marta xosho va kallo!

Demak, iymoni kullih butun hujjatlari bilan Qur'onning kalomulloh boÀlganini isbot qiladi.

Ham hech mumkinmidirki, zaminning yuzini mutamodiyan zihayotlar bilan toÀldirib boÀshatgan va oÀzini tanittirish va ibodat va tasbehot qildirish uchÀatnindunyomizni zishuurlar bilan jonlantirgan bir Sultoni Zuljalol, samovotni va yulduzlarni boÀsh va xoli qoldirsin, ularga munosib aholini yaratib, u samoviy saroylarda yerlashtirmasin va saltanati rububiyatini eng buyuk mamlakada ma'izmatchisiz, haybatsiz, ma'mursiz, elchisiz, yovarisiz, nazirsiz, tomoshabinsiz, obidsiz, raiyatsiz qoldirsin? Xosho, malaklar sanogÀicha xosho!

Ham hech i.

lib muhofaza qilgan va rububiyatning eng ahamiyatli bir asosi boÀlgan adolat, hikmat va rahmatning tajalliylari va tahaqquqlari uchun kattakon Jamlakava Jahannamni va Sirot va mezoni akbarni yaratgan bir Hokimi Hakim va bir Alimi Rahim insonlarning koinotni aloqador qilgan amallarini yozdirmasin va mujozot va mukofot uchuonli blarini qayd qildirmasin va sayyiot va hasanotlarini qadarning lavhalarida yozmasin? Xosho, qadarning lavhi mahfuzida yozilgan harflari adadicha xosho!

Demak, iymoni billoh haqiqati hujjatlari bilan ham maloikaga iymon, ham qadargn billn haqiqatlarini ham qat'iy isbot qiladi. Quyosh kunduzni va kunduz quyoshni koÀrsatgani kabi, iymonning ruknlari bir-birini isbot qiladilar.

Ikkinchi nuqta: BXoliqiQur'on, butun samoviy kitoblar va suhuflar va boshda Muhammad Alayhissalotu Vassalam boÀlib butun paygÀambarlar (Alayhimussalom) butun da'volari besh-olti asos usfikrdaylanadilar. Mutamodiyan u asoslarni dars berishga va isbot qilishga harakat qiladilar. Ularning paygÀambarliklariga va toÀgÀriliklariga guvohlik qilgan butun hujjatlar va dalillar i lozilarga qaraydilar. Ularning haqqoniyatlariga quvvat beradilar. U asoslar esa iymoni billoh va iymoni bil-oxirat va boshqa ruknlarga iymondir. Demak, iymonning olti rukni bir-birlaridan ayrilishlari mumkin emas. Har bi ming mini isbot qiladi, istaydi, iqtizo etadi. U olti shunday bir kull va kulliydirki, tajazzi qabul qilmaydi va inqisomi imkon xorijidadir. Qandayki ildizi koÀklarda Tubo daraxti kabi.. har bir shoxi, har bir tga mu, har bir yaprogÀi u kattakon daraxtning kulliy, tuganmas hayotiga tayanadi. U quvvatli va quyosh kabi zohir u hayotni inkor qilolmagan birgina muttasil yaproqning hayotini inkor qilolmaydi. Agar qilsa, u daraxt shoxا اِنّa mevalari va yaproqlari sanogÀicha u munkirni takzib etadi, jim qiladi. Xuddi shuning kabi, iymon olti ruknlari bilan ayni vaziyatdadir.

Bu maqomning boshida olti nuqta va har bir nuqta ham besh nukta boÀlib, olti arkoniugÀlariyani oÀttiz olti nuktada bayon qilish niyat qilingan edi. Va boshdagi dahshatli savolga izohot bilan javob berishni murod qilgan edimun mavt ba'zi nuqsonlar yoÀl bermadilar. Taxmin qilamanki, birinchi nuqta yetarli bir miqyos boÀlishidan, ortiq aqllilarga ziyoda izohga ehtiyoj qolmadi. Va toÀliq tushunildiki, bir musulmon bir haqiqati iymoniyani inkor qilsa, kufribiatpaqqa tushadi. Chunki boshqa dinlarning ijmollariga muqobil Islomiyatda toÀliq izohot berilgan, ruknlar bir-biri bilan zanjirlangan. Muhammad Alayhissalotu Vassalamni tanimagan, tasdiq qilmagan bir mُّهٰى n Allohni ham sifati bilan ortiq tanimaydi va oxiratni bilmaydi. Bir musulmonning iymoni shu qadar quvvatli va oÀzgarmas hadsiz hujjatlarga tayanadiki, inkorga hech bir uzr qolmaydi. Aql qُبْحَا majbur boÀlgandek.

Uchinchi nuqta: Bir zamon Alhamdulilloh dedim. Uning hadsiz keng ma'nosiga muqobil keladigan bir ne'mat qidirdim. Birdan bu jumla xotiraga keldi:

اَt u muدُ لِلّٰهِ عَلَى الْا۪يمَانِ بِاللّٰهِ وَعَلٰى وَحْدَانِيَّتِه۪ وَعَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ وَعَلٰى صِفَاتِه۪ وَاَسْمَائِه۪ حَمْدًا بِعَدَدِ تَجَلِّيَاتِ اَسْمَائِه۪ مِنَ الْاَزَلِ اِلَى الْاَبَدِةنۙ Men ham qaroli vatoÀliq mutobiqdir. Shundayki:.........

OÀninchi Masala

Aziz, siddiq qardoshlarim!

Garchsusan asala parishon vaziyatimdan mushavvash va latofatsiz boÀlgan. Faqat u mushavvash ibora ostida juda qiymatli bir navi i'joz borligini qat'iy bildim. Ma'ataassuf ifodaga muqtadir boÀlolmadim. Har naqadar iborasi soÀniq boÀlsa ham,oÀrishnga oid boÀlish jihati bilan ham ibodati tafakkuriya, ham qudsiy, yuksak, porloq bir javharning sadafidir. Yirtiq libosiga emas, qoÀlidagi olmosn u vaalsin. Agar munosib boÀlsa, "OÀninchi Masala" qilinglar, boÀlmasa sizning tabrik maktublaringizga muqobil bir maktub deb qabul qilinglar. Ham sh va Àoyat xasta va parishon va gÀidosiz, bir-ikki kun Ramazonda, majburiyat bilan gÀoyat mujmal va qisqa va bir jumlada juda koÀp haqiqatlarni va mutqismi hujjatlarni joylashtirib yozdim. Aybga buyurmaysiz.

{(1) Denizli hibsining mevasiga OÀninchi Masala boÀlib AmirtogÀning va bu Ramazoni Sharifning nurli bir kichik chechagidir. Takroroti Qur'oniyaning bir hikmatini Ha se bilan ahli zalolatning badboÀy va zaharli avhomlarini yoÀqotadi.}

Aziz, siddiq qardoshlarim!

Ramazoni Sharifda Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonni oÀqirkan, Risola-i Nurga ishoratlari Birinchi Shuada bayon qilingan oÀttbilan, oyatdan qaysisi kelsa koÀrdimki, u oyatning sahifasi va yaprogÀi va qissasi ham Risola-i Nurga va shogirdlariga qissadan hissa olish nuqtasida bir daraja qarayapti. Xususan Sura-i Nurdan oyat-un nur oÀn barmoq bilan Risola-i ini oÀqaragani kabi, orqasidagi oyati zulumot ham muorizlariga aynan qarayapti va ziyoda hissa beryapti. Xuddi u maqom juz'iyatdan chiqib kulliyat kasb etadi va bu asrda u kulliyatning aynan bir fardi Risola-i Nur va shogirdlaridir dgan bis qildim. Ha, Qur'onning xitobi, avvalo Mutakallimi Azaliyning rububiyati ommasining keng maqomidan, ham navi bashar, balki koinot nomiga muxotob boÀlgan zotning keng maqomidan, ham umum navi kin. F va bani odamning butun asrlarda irshodlarining gÀoyat vus'atli maqomidan, ham dunyo va oxiratning, arz va samovotning va azal va abadning va Xoliqi Koinotning rububiyat va na butun maxluqotning tadbiriga doir qavonini Ilohiyaning gÀoyat yuksak ihotali bayonotining maqomidan olgan vus'at va ulviyat va ihota jihati bilan u xitob shunday bir yuksak i'jozni va shumulni koÀrsatadiki, darsii malanning muxotoblaridan eng kasratli toifa boÀlgan tabaqa-i avomning sodda fahmlarini erkalagan zohiriy va sodda martabasi ham eng yuksak tabaqani toÀliq hissador qiladi. GoÀyo qissadan yolghech br hissa va bir hikoya-i tarixiyadan bir ibrat emas, balki bir kulliy dasturning afrodi boÀlib har asrga va har tabaqaga xitob qilib yangngilnil boÀlyapti va ayniqsa koÀp takror bilan

deb tahdidlari va zulmlarining jazosi boÀlgan musibati samoviya va arاتِه۪ٓ shiddat bilan bayoni bu asrning mislsiz zulmlariga Qavmi Od va Samud va Fir'avnning boshlariga kelgan azoblar bilan qaratyapti va mazlum ahli iymonga Ibrohim va Muso Alayhissalom kabibir mioning najotlari bilan tasalli beryapti.

Ha, nazari gÀaflat va zalolatda vahshatli va dahshatli bir adamiston va aliym va mahv boÀlgan bir mozoriston boÀlgan butun oÀtgan zamon va oÀlgan davrlar vhadsizar jonli bittadan sahifa-i ibrat va boshdan-oyoq ruhli, hayotdor bir ajib olam va mavjud va biz bilan munosabatdor bir mamlakati Rabboniya suratida kino pardalarilimasigoh bizni u zamonlarga, goh u zamonlarni yonimizga keltirib, har asrga va har tabaqaga koÀrsatib, yuksak bir i'joz bilan darsini bergan Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon shda k'joz bilan nazari zalolatda jomid, parishon, oÀlik hadsiz bir vahshatgoh boÀlgan va firoq va zavolda dumalagan bu koinotni bir kitobi Samadoniy, bir shahri Rahmoniy, bir mashhari sun'i Rabboniyyillaroq u jomidotni jonlantirib, bittadan vazifador suratida bir-biri bilan gapirtirib va bir-birining yordamiga yugurtirib navi basharga va jian ulualakka haqiqiy va nurli va zavqli hikmat darslarini bergan bu Qur'oni Azimushshonning, albatta har harfida oÀn va yuz va ba'zan ming va minglab savob boÀlishi va butun jin va ins toÀplansa, uning mislini keltirolmasligi Àlgan un bani odam bilan va koinot bilan aynan oÀrnida gaplashishi va har zamon millionlab hofizlarning qalblarida zavq bilan yozilishi va koÀp takror bilan va kasratli takroroti bilohada iktirmasligi va koÀp iltibos yerlari va jumlalari bilan barobar bolalarning nozik va sodda boshlarida mukammal yerlashishi va xastalarning va oz soÀzdan mutaassir boÀlgan va sakarotda boÀlganlarning qulogÀida ma-i zamzam kabioz birkelishi kabi qudsiy imtiyozlarni qozonadi va ikki jahonning saodatlarini oÀz shogirdlariga qozontiradi. Va tarjimonining ummiyat martabasiga toÀliq rioya qilish sirri bnavvarech bir takalluf va hech bir tasannu va hech bir xoÀjakoÀrsinlikka maydon bermasdan salosati fitriyasini va toÀgÀridan-toÀgÀri samodan kelishini va eng kasratli boÀlgan tabaqa-i avomning sodda fahmlarini tanazzuloti kalomiya hosil erkalash hikmati bilan eng ziyoda samo va arz kabi eng zohir va badihiy sahifalarini ochib u oddiyot ostidagi horiquloda moÀ'jizoti qudratini va ma'nodor suturi hikmatini dars berish bilan Qur'oirshodda goÀzal bir i'joz koÀrsatadi. Takrorni iqtizo etgan duo va da'vat, zikr va tavhid kitobi ham boÀlganini bildirish sirri bilan goÀzal, totli takroroti bilan birgina; ham da va birgina qissada boshqa-boshqa koÀp ma'nolarni boshqa-boshqa muxotob tabaqalariga tafhim qilyapti va juz'iy va oddiy bir hodisada eng juz'iy va ahamiyatsiz narsalar ham nazari marhaayin q va doira-i tadbir va irodasida boÀlishini bildirish sirri bilan ta'sisi Islomiyatda va tadvini Shariatda sahobalarning juz'iy hodisalarini ham nazari ahamiyatga olishida; ham kulliy dasturlarning boÀlishi, sarrufumiy boÀlgan Islomiyatning va shariatning ta'sisida u juz'iy hodisalar urugÀlar hukmida juda ahamiyatli mevalarni berganliklari jihatidan ham bir navi i'jozini koÀrsatadi. Ha, ehti ulkang takarruri bilan, takrorning luzumi jihati bilan, yigirma yil mobaynida juda koÀp mukarrar savollarga javob oÀlaroq boshqa-boshqa koÀp tabaqalarga dars bergan va kattakon koinotni parcha-parcha qilib qiyomatda shaklini oÀzgartirib, dunyon musah tashlab uning oÀrniga azamatli oxiratni quradigan va zarrotdan yulduzlarga qadar butun juz'iyot va kulliyotning birgina zotning qoÀlida va tatoningida boÀlganini isbot qiladigan va koinotni va arzni va samovotni va anosirni gÀazablantirgan va hiddatga keltirgan navi basharning zulmlarigaanimiztning natija-i xilqati hisobiga gÀazabi Ilohiyni va hiddati Rabboniyani koÀrsatadigan hadsiz va nihoyatsiz va dahshatli va keng bir inqiltasarr ta'sisida minglab natija quvvatida ba'zi jumlalarni va hadsiz dalillarning natijasi boÀlgan bir qism oyatlarni takror qilish, bir qusur emas, balki gÀoyat quvvatli bir i'joz va gÀoyat yuksak bir balogÀat va muqtazo-i holga gÀoyat mutobiq bioniyatlatdir, bir fasohatdir.

Masalan: Birgina oyat boÀlib, bir yuz oÀn toÀrt marta takrorqilingan

jumlasi RisiruhniNurning OÀn ToÀrtinchi Lam'asida bayon qilingani kabi, arshni farshga bogÀlagan va koinotni nurlantirgan va har daqiqa harkas unga muhtoj boÀlgan shunday bir haqiqatdirki, millionlab marta takror qilinsa, yana ehtiyning bdir. YolgÀiz non kabi har kun emas, balki havo va ziyo kabi har daqiqa unga ehtiyoj va ishtiyoq bordir.

Ham masalan: Sura-i طٰسٓمٓ da sakkiz marta takror qilingan shu

اِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْ Va Isُ الرَّح۪يمُ

oyati u surada hikoya qilingan paygÀambarlarning najotlarini va qavmlarining azoblarini koinotning natija-i xilqati hisobiga va rububiyati ommaning nomiga u minglardi.qiqat quvvatida boÀlgan oyatni takror qilib, izzati Rabboniya u zolim qavmlarning azobini va rahimiyati Ilohiya ham anbiyoning najotlarini iqtizo etganini dars berish uchun minglab marta takror bdir. S yana ehtiyoj va ishtiyoq bor va ijozli va i'jozli bir ulviy balogÀatdir.

Ham masalan: Sura-i Rahmonda takror qilingan

فَبِاَىِّ اٰلَٓاءِ, adamكُمَا تُكَذِّبَانِ

oyati bilan Sura-i Mursalotda

oyati jin va navi basharga koinotni gÀazablantirgan va arz va samovotni hiddatga keltirgan vaga arzti olamning natijalarini buzgan va hashmati saltanati Ilohiyaga qarshi inkor va istihfof bilan muqobala etgan kufr va kufronlarini va zulmlarini va butun maxluqotning huquqlariga tajovuzlarini asrlarga va arzga va alamitga tahdidkorona hayqirgan bu ikki oyat bunday minglab haqiqatlarga aloqador va minglab masala quvvatida boÀlgan bir darsi umumiyda minglab marotaki, tkror qilinsa, yana luzum bor va jalolli bir ijoz va jamolli bir i'jozi balogÀatdir.

Ham masalan: Qur'onning haqiqiy va tom bir navi m fe'l-i va Qur'ondan chiqqan bir tur xulosasi boÀlgan Javshan-ul Kabir nomli munojoti PaygÀambariyda (S.A.V.) yuz marta

سُبْحَانَكَ يَا لَا اِلٰهَ اِلَّا اَنْi nisbاَمَانُ الْاَمَانُ خَلِّصْنَا وَ اَجِرْنَا وَ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ

jumlasining takrorida tavhid kabi koinot boÀyicha eng katta haqiqat va maxluqotning rububiyatga qarshi tasbeh va tahmid va taqdis kabi uch muazztning,ifasidan eng ahamiyatli bir vazifasi va shaqovati abadiyadan qutulish kabi navi insonning eng dahshatli masalasi va ubudiyat va ajzi basharning eng luzumli natijasi boÀlishi jihati bilan minglab marotaba takror qilinsa balki ozdir.

Xullas, takroroti Qur'oniya bu kabi asoslarga qaraydi. Hatto ba'zan bir sahifada iqtizoyi maqom va ehtiyoji ifhom va balogÀati bayon jihati bilan yigirma marta ochiqcha va yashirin tamusahhavhid haqiqatini ifoda qiladi. Zerikish emas, balki quvvat va shavq beradi. Risola-i Nurda takroroti Qur'oniya naqadar oÀrnida va munosib va balogÀat jihatidan maqquvvatÀlgani hujjatlari bilan bayon qilingan.

Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning Makka suralari bilan Madina suralari balogÀat nuqtasidan va i'joz jihatidan va tafsil va ijmoi Saodtidan bir-biridan boshqacha boÀlishining sirri va hikmati shudirki: Makkada birinchi safda muxotob va muorizlari Quraysh mushriklari va ummiylari boÀlganidan, babilan: jihatidan quvvatli bir uslubi oliy va ijozli, mukni', qanoat beruvchi bir ijmol va tasbit uchun takror lozim kelganidan, aksariyat bilan Makkada tushgan suralar arkoni iymoniyani va tavhidning martabalarini gÀoyat quvvatli var. Senk va i'jozli bir ijoz bilan takror qilib ifodalab mabda va mi'adni, Allohni va oxiratni yolgÀiz bir sahifada, bir oyatda, bir jumlada, bir kalimada emas; balki ba'zan bir harfda va taqdim-ta'xir, ta'rif-tai oliba hazf-zikr kabi holatlarda shunday quvvatli isbot qiladiki, ilmi balogÀatning dohiy imomlari hayrat bilan qarshilaganlar. Risola-i Nur va ayniqsa Qur'onning qirq vajhi i'jozini ijmolan isbot qilgan Yigirma Beshinchi SoÀz zayllari bilan barobaayotniur'onning nazmidagi vajhi i'jozni horiqo bir tarzda isbot qilgan Arabiy Risola-i Nurdan "Ishorot-ul I'joz" tafsiri bilfe'l koÀrsatganlarki, Makkada tushgan sura va oyatlarda eng oliy binib fabi balogÀat va eng yuksak bir i'jozi ijoziy bordir. Ammo Madinada tushgan sura va oyatlarda birinchi safda muxotob va muorizlari esa, Allohni tasdiq qilgan Yahudiyaqqa ksoro kabi ahli kitob boÀlganidan, muqtazoyi balogÀat va irshod va mutobiqi maqom va holning luzumidan, oddiy va ochiq va tafsilli bir uslub bilan ahli kitobga qarshi dinning yuksak usulini va iymonning ruknlarini emas,lariga madori ixtilof boÀlgan shariatda va ahkomda va tafarruotning va kulliy qonunlarning manbalari va sabablari boÀlgan juz'iyotning bayoni lozim kelganidan, u Madinadalik ican sura va oyatlarda aksariyat bilan tafsil va izoh va oddiy uslub bilan bayonot ichida Qur'onga maxsus mislsiz bir tarzi bayon bilan birdan u juz'iy tafarruoikmatisasi ichida yuksak, quvvatli bir xulosa, bir xotima, bir hujjat va u juz'iy hodisa-i shar'iyani kulliylashtirgan va imtisolini iymoni billoh bilan ta'min qilgan bir jumla-i tavhidiyan boshqymoniyani va uxroviyani zikr qiladi. U maqomni nurlantiradi, ulviylashtiradi. Risola-i Nur oyatlarning oxirlarida aksariyat bilan kelgan

اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪ fikrlاِنَّ اللّٰهَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَل۪يمٌ * وَهُوَ الْعَز۪يزُ الرَّح۪يمُ * وَهُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ

kabi tavhidni va oxiratni ifoda qilgan xulosalarda va xrta xoarda naqadar yuksak bir balogÀat va maziyatlar va jazolatlar va nuktalar boÀlganini Yigirma Beshinchi SoÀzning Ikkinchi Shu'lasining Ikkinchi Nurbutun xulosa va xotimalarning juda koÀp nuktalaridan va maziyatlaridan oÀntasini bayon qilib, u xulosalarda bir moÀ'jiza-i kubro boÀlganini muannidlarga ham isbot qilgan. Ha, Qur' gapirafarruoti shar'iya va qavonini ijtimoiyaning bayoni ichida birdan muxotobning nazarini yuksak va kulliy nuqtalarga koÀtarib, oddiy uslubni bir yuksak uslubga va shariat darsidan tavhid darsiga aylantirib Qr, qudi ham bir kitobi shariat va ahkom va hikmat, ham bir kitobi aqida va iymon va zikr va fikr va duo va da'vat boÀlganini koÀrsatib, har maqomda koÀp maqosidi irshodiya-i Qur'oniyani tida xerishi bilan Makkada tushgan oyatlarning tarzi balogÀatlaridan boshqacha va porloq moÀ'jizona bir jazolat izhor qiladi. Ba'zan ikki kalimada, masalan رَبُّ الْعَالَم۪ينَ va رَبُّكَ

da رَبُّكَ ta'biri bilan ahadiyatni va رَبُّ الْعَالَم۪ينَ Yuk vohidiyatni bildiradi. Ahadiyat ichida vohidiyatni ifoda qiladi. Hatto bir jumlada, bir zarrani bir koÀz qorachigÀida koÀrgani va joylashtirg iymonbi, Quyoshni ayni oyat bilan, ayni bolgÀa bilan koÀkning koÀz qorachigÀida joyrlashtiradi va koÀkka bir koÀz qiladi. Masalan:

oyatidana kabira

oyatining orqasidan

deydi. "Zamin va koÀklarning hashmati xilqatida qalbning ham xotirotini biladi, idora qiladi" deydi, ik etga bir bayonot jihati bilan u oddiy va ummiyat martabasini va avomning fahmini nazarga olgan u sodda va juz'iy muhovara u tarz bilan ulviy va jozibador va umumiy va irshodkor bir mukolamaga aylanadi.

Bir Saon esaBa'zan ahamiyatli bir haqiqat sathiy nazarlarga koÀrinmaganidan va ba'zi maqomlarda juz'iy va oddiy bir hodisadan yuksak bir fazlaka-i tavhidni yoki kulliy bir dasturni bayon qilishda munosabati bilinmaganidan, bir qusur deb oÀylanjaholaasalan: "Hazrat Yusuf Alayhissalom ukasini bir hiyla bilan olishi" ichida

deya gÀoyat yuksak bir dasturning zikri balogÀat jihatidan munosabati koÀrinmaydi. Buning sirri va hikmati nima?"

Aljavob: Har birarini adan kichik Qur'on boÀlgan aksar uzun sura va mutavassitlarda va koÀp sahifa va maqomlarda yolgÀiz ikki-uch maqsad emas, balki Qur'on mohiyati, ham bir kitobi zikr va iymon va fikr, ham bir kitobi shariat va hikmat va irshod kabi koÀp kitoblaing da boshqa-boshqa darslarni ichiga olib rububiyati Ilohiyaning hamma narsani qamrashini va muhtasham tajalliyotini ifoda qilish jihati bilan koinot kitobi kabirining bir navi qiroa asrlÀlgan Qur'on, albatta har maqomda, hatto ba'zan bir sahifada koÀp maqsadlarni ta'qib qilib ma'rifatullohdan va tavhidning martabalaridan va iymon haqiqatlaridan dars berish jihati bilan, boshqa maqomda, ma tamomkoÀrinishda zaif bir munosabat bilan boshqa bir dars ochadi va zaif munosabatga juda quvvatli munosabatlar qoÀshadilar. U maqomga gÀoyat mutobiq boÀladi, martaba-i balogÀati yuksaladi.

Ikkinchi bir savol: "Qur'uhofazarihan va zimnan va ishoratan oxirat va tavhidni va basharning mukofot va mujozotini minglab marta isbot qilib nazarga berishning va har surada, har sahifada, har madio tidars berishning hikmati nima?"

Aljavob: Doira-i imkonda va koinotning sarguzashtiga oid inqiloblarda va omonati kubroni va xilofati arziyani yelkasiga olgan navi basharning shaqovat va saodati abadiyaga iymon boÀlgan vazifasiga doir eng ahamiyatli, eng katta, eng dahshatli masalalaridan eng azamatlilarini dars berish va hadsiz shubhalarni yoÀq qilish va gÀoyat shiddatli inkorlarni va qaysarliklarni sindirish jihatidan albattihoyathshatli inqiloblarni tasdiq qildirish va u inqiloblarning azamatida katta va basharga eng alzam va eng zaruriy masalalarni taslim qildirish uchun Qur'on, minglab marta emas, balki millionlab marta ai naz qaratsa, yana isrof emaski, millionlab karra takror bilan u bahslar Qur'onda oÀqiladi, zerikish bermaydi, ehtiyoj tugamaydi.

Masalan:

اِنَّ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْر۪ى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهdi. Va ‌ خَالِد۪ينَ ف۪يهَٓا اَبَدًا

oyati koÀrsatgan mujda-i saodati abadiya haqiqati "Bechora basharga har daqiqa oÀzini koÀrsatgan haqiqati mavtning; ham insonni, ham dunyosini, hamish mo ahbobini i'domi abadiysidan qutqarib, abadiy bir saltanatni qozontiradi" deganidan, milliardlab marta takror qilinsa va koinot qadar ahamiyat betahmid yana isrof boÀlmaydi, qiymatdan tushmaydi. Xullas, bu xil hadsiz qiymatli masalalarni dars bergan va koinotni bir xona kabi oÀzgartirgan va shaklini buzgan dahshatli inqiloblarni ta'sis qilishda qanoat berishga qiladiontirishga va isbotga harakat qilgan Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon, albatta sarihan va zimnan va ishoratan minglab marta u masalalarga nazari diqqatni jalb qilish; i vaqt-yoqda tursin, balki non, dori, havo va ziyo kabi bittadan hojati zaruriya hukmida ehsonini yangilaydi.

Ham masalan:

va

اَلظَّالِم۪ينَ لَهqarolmذَابٌ اَل۪يمٌ

kabi tahdid oyatlarini Qur'on gÀoyat shiddat bilan va hiddat bilan va gÀoyat quvvat va takror bilan zikr qilishining hikmatining sRisola-i Nurda qat'iy isbot qilingani kabi, basharning kufri koinotning va aksar maxluqotning huquqlariga shunday bir tajovuzdirki, samovotni va arzni gÀazablantiradi va anosirni hiddatga kimini b toÀfonlar bilan u zolimlarni kaltaklaydi. Va

oyatining sarohati bilan u zolim munkirlarga Jahannam shunday gÀazablanadiki, hiddatida va nuhalanish darajasiga keladi. Xullas, bunday bir jinoyati ommaga va hadsiz bir tajovuzga qarshi basharning kichiklik va ahamiyatsizligi nuqtasidan emas, balki zolimona jinoyatining azamatiga va kofirona tajovuzining dahshatiga qarshi Sultoni KjihozooÀz raiyatining huquqining ahamiyatini va u munkirlarning kufr va zulmidagi nihoyatsiz xunukligini koÀrsatish hikmati bilan farmonida gÀoyat hiddat va shiddat bila boÀlmnoyatni va jazosini ming marta emas, balki millionlab va milliardlab takror qilsa, yana isrof va qusur emaski, ming yildan beri yuzlab million insonlva rah kun zerikmasdan kamoli ishtiyoq bilan va ehtiyoj bilan oÀqiydilar.

Ha, har kun, har zamon, harkas uchun bir olam ketadi, yangi bir olamnineya higi oÀziga ochilishidan, oÀtkinchi har bir olamini nurlantirish uchun ehtiyoj va ishtiyoq bilan لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ‌ jumlasini ming marta takror bilan u almashgan pardalarning har birisiga bir لَا اِلٰهَ اam bunاللّٰهُ‌ ni bir chiroq qilgani kabi, xuddi shuningdek: U kasratli, oÀtkinchi pardalarni va u yangilangan sayyor koinotlarni qorongÀilantirmaslik va oyna-i hadohat aks etgan suratlarini xunuklashtirmaslik va foydasiga shohid boÀlishi mumkin boÀlgan u musofir vaziyatlarni oÀziga qarshi oÀgirmaslik uchun u jinoyatlarning jazolarini va Podshohi Azaliyning shiddatli vqiga varliklarni sindirgan tahdidlarini Qur'onni oÀqish bilan taqdir etish va nafsining tugÀyonidan qutulishga harakat qilish hikmati bilan Qur'on gÀoyat ma'nodor takror qiladi va bu daraja quvvat va shiddat va takror bilatga ydidoti Qur'oniyani haqiqatsiz deb oÀylashdan shayton ham qochadi. Ularni tinglamagan munkirlarga Jahannam azobi ayni adolatdir deya koÀrsatadi.

Ham masalan: Asoyi Muso kabini tabhikmatlari va foydalari boÀlgan Qissa-i Musoning (A.S.) va boshqa anbiyoning (A.S.) qissalarini koÀp takrorida risolati Ahmadiyaning (S.A.V.) haqqoniyatiga butun anbiyoning nubuvvatlarini bir hujjat koÀrsatib ularninu taniini inkor qilolmagan bu zotning risolatini haqiqat nuqtasida inkor qilolmaganining hikmati bilan va harkas har vaqt butun Qur'onni oÀqishga muqtadir va muvaffaq boÀlolmaganidan, har bir uzun va mutavassit surani bibar, b kichik Qur'on hukmiga keltirish uchun ahamiyatli arkoni iymoniya kabi u qissalarni takror qilishi isrof emas, balki muqtazo-i balogÀatdir va hodisa-i Muhammadiya (S.A.V.) butun bani Odamning eng katta hodisasi Ajaboinotning eng azamatli masalasi boÀlganini dars berishdir. Ha, Qur'onda Zoti Ahmadiyaga eng katta maqom berish va toÀrt arkoni iymoniyani ichiga olish bilan لَا اida muاِلَّا اللّٰهُ‌ rukniga teng tutilgan مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ‌ risolati Muhammadiya (S.A.V.) koinotning eng katta haqiqati va Zoti Ahmadiya (S.A.V.) butun maxluqotning eng ashrafi bilanqiqati Muhammadiya (S.A.V.) ta'bir qilingan kulliy shaxsiyati ma'naviyasi va maqomi qudsiysi ikki jahonning eng porloq bir quyoshi boÀlganiga va bu horiqo maqomga layoqatiga doir juda koÀp hujjatlari rahmatmatlari qat'iy bir suratda Risola-i Nurda isbot qilingan. Mingtadan bittasi shudirki:

اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ dasturi bilan, butun ummatining butun zamonlarda qilgan yaxshi ning trning bir misli uning daftari hasanotiga kirishi va butun koinotning haqiqatlarini keltirgan nur bilan nurlantirishi yolgÀiz jin va insni va malakni va zihayotlarni emas, balki koinotni va samovotni va arzni minnatdor aylashi vaat ichdod lisoni bilan nabototning duolari va ehtiyoji fitriy tili bilan hayvonotning duolari koÀz oÀngimizda bilfe'l qabul boÀlishining guvohligi bilan millionlab, balki milliardlab fitriy va rad qilinmaydigan di va i maqbul boÀlgan sulahoyi ummati har kun u zotga (S.A.V.) salot va salom bilan rahmat duolari va ma'naviy qozonchlarini eng avval u zotga (S.A.V.) bagÀishlashlari va butun ummat tomonidan oÀqilgan Qur'va ado uch yuz ming hurufining har birisida oÀn savobdan to yuz, to ming hasana va meva berishidan yolgÀiz qiroati Qur'on jihati bilan daftari a'moliga hadsiz nurlar kirishi e'tibori bilan u zotning (S.A.V.) shaxsiyati ma'naviyasi, butuan haqiqati Muhammadiya (S.A.V.) istiqbolda bir shajara-i tubo-i Jannat hukmida boÀlishini Allam-ul GÀuyub bilgan va koÀrgan va u maqomga koÀra Qur'onida u azim ahamiyatni bergan va farmonida und, ey eiyatni va sunnati saniyasiga ittibo bilan shafoatlariga mazhariyatni eng ahamiyatli bir masala-i insoniya sifatida koÀrsatgan va u muhtasham shajara-i tuboning bir urugÀi boÀlgan shaxsiy hikmashariyatini va bidoyatdagi vaziyati insoniyasini ora-sira nazarga olishidir.

Xullas, Qur'onning takror qilingan hahiqatlari bu qiymatda boÀlganidan, takrorotida quvvatli va keng bir moÀ'jiza-i ma'njda tamavjudligiga fitrati salima guvohlik qiladi. Magar ham moddiyunlik vabosi bilan marazi qalbga va vijdon xastaligiga mubtalo boÀlmasa...

قَدْ يُنْكِرُ الْمَرْءُ ضَوْءَ الشَّمْسِ مِنْ رmlakat* وَ يُنْكِرُ الْفَمُ طَعْمَ الْمَاءِ مِنْ سَقَمٍ

qoidasiga dohil boÀladi.

Bundan {(*) Bu risolaning ta'lifidan oÀn ikki yil avval.} oÀn ikkiki OÀnvval eshitdimki, eng dahshatli va muannid bir zindiq Qur'onga qarshi suiqasdini tarjimasi bilan qilishni boshlagan va deganki: "Qur'on tarjima qilinsin, toki qanday mol boÀlgani biliتَ الْ Ya'ni, luzumsiz takrorotni hamma koÀrsin va tarjimasi uning oÀrnida oÀqilsin deya dahshatli bir reja tuzgan. Faqat Risola-i Nurning rad qilinmas hujjatlari qat'iy isbot qilganki: Qur'onning haqiqiy tarjimasi mumkin emashiligisoni nahviy boÀlgan lisoni Arabiy oÀrnida Qur'onning maziyatlarini va nuktalarini boshqa lison muhofaza qilolmaydi va har bir harfi oÀn adaddan mingga qadar savob bergan kalimoti Qur'oniyaning moÀ'jizona va jam'iyatli ta'birlarining oÀrnini baÀrdiking oddiy va juz'iy tarjimalari tutolmaydi, uning oÀrnida masjidlarda oÀqilmaydi deya Risola-i Nur har tarafda intishori bilan u dahshatli rejani yoÀqqa chiqardi. Faqat u zindiqdan dars olgan munofiqlar yanى تَظَton hisobiga Qur'on quyoshini puflash bilan soÀndirishga ahmoq bolalar kabi ahmoqona va devonachasiga harakatlari sababi bilan menga gÀoyat tang va siquvchi va mashaqqatli bir holirki, u OÀninchi Masala yozdirildi deya taxmin qilaman. Boshqalar bilan koÀrisholmaganim uchun haqiqati holni bilmayman.

Denizli hibsidan ozod qilinishimizdan keyin mashhur "Shehir" Mehmonxonasining yuksak qavatida oÀtirgan edim. Qarshimda goÀzal bogÀlarda kasratli qovoq daraxtlari bittadan halqa-i zikr tarzida gÀoyat latif, totli bir suratda ham or boÀl, ham shoxlari, ham yaproqlari havoning tegilishi bilan jazbadorona va jozibakorona harakat bilan raqslari qardoshlarimning ayriliqlaridan va yolgÀiz qolganimdan huzunli va gÀamli qalbimga ilashdi va saan kuz va qish mavsumi xotirga keldi va meni bir gÀaflat bosdi. Men u kamoli nash'a bilan jilvalangan u nozanin qovoqlarga va zihayotlarga shu qadar achindimki, koÀzlarim yosh biloratdildi. Koinotning bezalgan pardasi ostidagi adamlarni, firoqlarni ixtor va ihsosi bilan koinot toÀla firoqlarning, zavollarning huzunlari boshimda toÀplandi. Birdan haqiqati Muhammadiya (S.A.V.) keltirgan nur yordamga yetishdi. U h va enhuzunlarni va gÀamlarni sururlarga aylantirdi. Hatto u nurning harkas va har ahli iymon kabi mening haqqimda million fayzidan yolgÀiz u vaqtda, u vaziyatga munosabati boÀlgan yordam vvat vallisi uchun Zoti Muhammadiyaga (S.A.V.) qarshi abadiyan minnatdor boÀldim. Shundayki:

Ul nazari gÀaflat oÀsha muborak nozaninlarni vazifasiz, natijasiz bir mavsumda koÀrinib, harakatlari nash'adan emas, balkisidagi adamdan va firoqdan titrab hechlikka tushganliklarini koÀrsatish bilan, harkas kabi mendagi ishqi baqo va hubbi mahosin va shafqati jinsiya va hayotiyaga mador boÀlgan tabiatimga shu daraja ta'sir qildiki, bunday dunyoni bir ma'oÀ'jizJahannamga va aqlni bir ta'zib uskunasiga aylantirgan paytda, Muhammad Alayhissalotu Vassalamning basharga hadya keltirgan nuri pardani koÀtardi. I'dom, adam, hechlikdiqqatfasizlik, abas, firoq yerlarida u qovoqlarning har birining yaproqlari adadicha hikmatlari va ma'nolari va Risola-i Nurda isbot qilingani kabi, uch qismgetadi.lgan natijalari va vazifalari bor deya koÀrsatdi.

Birinchi qism: Sone'-i Zuljalolning asmosiga qaraydi. Masalan: Qandayki bir usta horidan ir uskuna yaratsa, hamma u zotga "Mashaalloh, barakalloh" deb olqishlaydi. Xuddi shuning kabi: U uskuna ham undan maqsud natijalarni butuni bilan koÀrsatishi bilan, lisoni holi bilan ustasini tabrik qiladi, olqishlaydi. Har zihayot va hamma nt va ihunday bir uskunadir, ustasini tabriklar bilan olqishlaydi.

Ikkinchi qism hikmatlari esa: Zihayotning va zishuurning nazarlariga qaraydi. Ularga shirin bir mutolaagoh, bittadan kitobi ma'rifat boÀladi. Ma'nolarini zishuurlarning zeg andida va suratlarini quvva-i hofizalarida va alvohi misoliyada va olami gÀaybning daftarlarida doira-i vujudda qoldirib, keyin olami shahodatni tark qiladi, olami gÀaybga chekinadi. Demak suriy bir vujudni tashlaydi, ma'naviy va gÀaybiy adadiiy koÀp vujudlarni qozonadi. Ha, modomiki Alloh bor va ilmi ihota qiladi. Albatta adam, i'dom, hechlik, mahv, fano haqiqat nuqtasida ahli imevasing dunyosida yoÀqdir va kofirlarning dunyolari adam bilan, firoq bilan, hechlik bilan, foniylik bilan toÀladir. Xullas, bu haqiqatni umumning lisonida kezgan bu kelgan zarbulmasal dars berib, deydi: "Kim uchun Alloh boÀlsa, u uchunِ الْف narsa bor va kim uchun boÀlmasa, hamma narsa unga yoÀqdir, hechdir".

Alhosil: Qandayki iymon oÀlim vaqtida insonni i'domi abadiydan qutqaradi. Xuddi shuning kabi, harkasning xususiy dunyosini ham i'domdaMeningechlik qorongÀiliklaridan qutqaradi. Va kufr esa, xususan kufri mutlaq boÀlsa, ham u insonni, ham xususiy dunyosini oÀlim bilan i'dom etib ma'naviy Jahannam zulmatlariga otadi. Hayotining lazzatlarini achchiq zaharlarga aylantiradi. Hayoti ndir.

iyani oxiratiga tarjih etganlarning quloqlari jaranglasin. Kelsinlar, bunga yo bir chora topsinlar, yoki iymonga kelsinlar. Bu dahshatli xasorotdan qutulsinlar!

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓilgan َا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

Juda ham sevgili ustozim afandim,

Janobi Haqqa hadsiz shukrlar boÀlsin, ikki oylik ayriliq qaygÀularini va xabarlashmaslik iztining nini yengillashtirgan va qalblarimizga yangi hayot baxsh qilgan va ruhlarimizga yangi, sof bir shabada hadya qilgan Qur'onning jalolli va izzatli, rahmatli va shafqatli oyatlaridagi takrorotning mahosinini sanab oÀtganmni suati takrorining luzum va ahamiyatini izohlagan va Risola-i Nurning bir horiqo mudofaasi boÀlgan Denizli Mevasining OÀninchi Masalasi nomini olgan "AmirtogÀ Chechagi"ni oldik. Haqiqa'lonintaqdir va tahsinga juda loyiq boÀlgan bu chechakni hidlagan sari ruhimizdagi ishtiyoq yuksaldi. ToÀqqiz oylik hibs mashaqqatiga muqobil Mevaning ToÀqqiz Masalasi qanday baroatimizga katta bir vasila boÀlish bi Sen hÀzalligini koÀrsatgan boÀlsa, OÀninchi Masalasi boÀlgan chechagi ham Qur'onning ijozli i'jozidaki horiqolarni koÀrsatish bilan u nisbatda goÀzalligini koÀrsatmoqdadir.

, hikmvgili ustozim, gulning chechagidagi favquloda latofat va goÀzallik daraxtidagi tikanlarni nazarga hech koÀrsatmagani kabi, bu nuroniy chechak ham bizga toÀqqiz oylik hibs mashaqqatini unutاَرْضِgan bir shaklda oÀsha mashaqqatlarimizni ham hechga tushirgandir. Mutolaasiga toÀyilmaydigan shaklda qalamga olingan va aqllarni hayratga yoÀnaltirgan bu nuroniy chechak ichiga olgan koÀp goÀzalliklaridan, ga xiza Qur'onning tarjimasi surati bilan nazari basharda oddiylashtirish ihonatiga muqobil, u takrorotning qiymatini toÀliq koÀrsatish bilan Qur'onning jahonqiymat ulviyatini maydonga qoÀygan. Soliklarining har asrani kaquloda bir matonat bilan yopishib olishlari bilan va amr va ta'qiqiga tamoman boÀysunishlari bilan, goÀyo endi nozil boÀlgan kabi yangiligi isbot qilingan Qur' lazzaÀ'jiz-ul Bayonning butun asrlarda zolimlariga qarshi shiddatli va dahshatli va takrorli tahdidlari va mazlumlariga qarshi shafqatli va rahmatli mukarrar taltifla qilinsusan bu asrimizga qaragan tahdidoti ichida zolimlariga misli koÀrilmagan bir holatda, xuddi fazo-i akbardan bir namunani eslatgan samoviy bir Jahannam bilan olti-yetti yildan beriadim, odiyan dodu faryod qildirishi va shuningdek mazlumlarining bu asrdagi kulliy fardlari boshida Risola-i Nur talabalarining boÀlishi va haqiqatan bu talabalarni ham umami salifaning anbiyolariga berilgan nmaydi.r kabi juda buyuk umumiy va xususiy najotlarga mazhar etishi va muorizlari boÀlgan dinsizlarning jahannamiy azob bilan ta'zir yeyishlarini koÀrapti. i, ham bu ikki goÀzal va latif hoshiyalar bilan xotima berilish surati bilan chechakning tugatilishi bu faqir talabangiz Xusravni shu qadar buyuk bir surur bilan cheksiz bir shukrga yoÀnaltirdiki, bu goÀzal chechak bergan sevinch va sururniiyasi ti umrimda his qilmaganimni sevgili ustozimga arz etganim kabi, qardoshlarimga ham karrot bilan aytganman. Janobi Haq zaif va tahammulsiz yelkalariga juda azamatli ogÀir yuk yuklangan siz sevgili ustozimizdan abadiyasaodat boÀlsin. Va yuklaringizni yengillashtirish bilan yuzlaringizni abadga qadar kuldirsin, omin.

Ha sevgili ustozim, biz Allohdan, Qur'ondan, Habibi Zishondan va Risola-i Nurdan va Qur'on dalloli siz sevgili ustozimizdar va Qiyan rozimiz. Va intisobimizdan hech bir jihat bilan pushaymonligimiz yoÀq. Ham qalbimizda zarra qadar yomonlik qilish uchun niyat yoÀq. Biz faqat ning yi va rizosini istaymiz. Kun oÀtgan sari rizosi ichida, Janobi Haqqa vuslat ishtiyoqlarini qalbimizda taksif qilyapmiz. Istisnosiz bizga yomonlik qilganlarni Janobi Haqqa tark qilish bilan avf etish va aksincha bizga zulm qilgُونَ kolimlar ham dohil boÀlgani holda, hammaga yaxshilik qilish Risola-i Nur talabalarining qalblariga joylashgan bir shiori Islom boÀlganini biz istamasdan e'lon qilgan Hazrati Allohga hadsiz hududsiariyatrlar qilamiz.

OÀn Birinchi Masala

Mevaning OÀn Birinchi Masalasining boshi; bir mevasi Jantim! K biri saodati abadiya va biri ru'yatulloh boÀlgan iymon shajara-i qudsiyasining hadsiz, kulliy va juz'iy mevalaridan yuzlab namunalari Risola-i Nurda bayon va hujjatlar bilan isbot qilinganidan, izohina kelaojinnur"ga havola qilib, kulliy arkonining emas, balki juz'iy va juzlarning juz'iy va xususiy mevalaridan bir nechta namuna bayon qilinadi.

Birisi: Bir kuni bir duoda "Ey Robbim! Jabroil, Mikoil, Isrofil, Azroil hurmatlari va shafoatlari xooÀrvo, meni jin va insning sharlaridan muhofaza ayla" ma'nosida duoni degan vaqtim hammani titratgan va dahshat bergan Azroil nomini zikr qilgan paytim gÀoyat totli va tasallidor vr qilimli bir holat his qildim. Alhamdulilloh dedim. Azroilni jiddiy sevishni boshladim. Maloikaga iymon ruknining bu juz'iy fardining juda koÀp mevalaridan yolgÀiz bir juz'iy mevasiga gÀ hozirisqa bir ishorat qilamiz.

Birisi: Insonning eng qiymatli va ustida titragan moli uning ruhidir. Uni zoye boÀlishdan va fanodan va sohibsizlikdan muhofaza qilish uchun quvvatli va amin bir qoÀlga taslim qilishning chuqutlaqansevinch berganini qat'iy his qildim. Va insonning amalini yozgan malaklar xotiramga keldi. Qaradim, aynan bu meva kabi, juda totli mevalari bor.

Birisi: Har inson qiymatli bir soÀzini va fe'litning iylashtirish uchun ishtiyoq bilan kitobat va she'r, hatto kino bilan hifziga harakat qiladi. Xususan u fe'llarning Jannatda boqiy mevalari boÀlsa, yanada ziyoda maroq etadi. "Kiroman Kotibin" insonvo'i yelkalarida turib ularni abadiy manzaralarda koÀrsatishi va sohiblariga doimiy mukofot qozontirishi shu qadar menga shirin keldiki, ta'riflolmayman.

SoÀngra ahli dunyoning meni hayoti ijtimoiyadagi hamma narsoinot ajrid etish ichida butun kitoblarimdan va doÀstlarimdan va xizmatchilarimdan va tasalli beradigan ishlardan ajratib qoÀyishlari bilan barobar, gÀurbat vahshati meni siqarkan va byillikunyo boshimga yiqilarkan, maloikaga iymonning juda koÀp mevalaridan birisi yordamimga keldi. Koinotimni va dunyomni jonlanritdi, malaklar va ruhoniylar bilan toÀldirdi, olamimni sevinch bilan kuldirdi. Va ahli zalolatning dunyolari vahshat va qiga iiq va qorongÀilik bilan yigÀlaganlarini koÀrsatdi. Xayolim bu mevaning lazzati bilan masrur ekan, umum paygÀambarlarga iymonning juda koÀp mevalaridan bunga oÀxshash bitta mevasini oldi, totdi. Birdan butun oÀtgan zamonotimali anbiyolar bilan yashagan kabi ularga iymonim va tasdigÀim u zamonlarni nurlantirdi va iymonimni kulliy qilib kengaytirdi. Va oxirzamon paygÀambarimizning iymonga oid boÀlgan da'volariga minglab imzo bostirdi, shaytonlarni haqiqaldi. Birdan "Hikmat-ul Istioza Lam'asi"da qat'iy javobi boÀlgan bir savol qalbimga keldiki: "Bu mevalar kabi hadsiz totli samaralar va foydalar va hasanotning gÀoyat goÀzal natijalari va mlardaglari va Arhamurrohiminning gÀoyat marhamatkorona tavfiqlari va inoyatlari ahli hidoyatga yordam berib quvvat berganlari holda, ahli zalolat nima uchun koÀp marotaba gÀudda'iqiladi va ba'zan yigirmatasi yuzta ahli hidoyatni parishon qiladi?" deya ma'nan mendan soÀraldi. Va bu tafakkur ichida shaytonning gÀoyat va naqasisalariga qarshi Qur'onning buyuk tahshidoti va maloikalari va Janobi Haqning yordamini ahli iymonga yuborishi xotirga keldi. Risola-i Nurning uning hikmatinidsiyasy hujjatlar bilan izohiga binoan, u savolning javobiga gÀoyat qisqa bir ishorat qilamiz:

Ha, ba'zan daydi va maxfiy, muzir bir odamning bir saroyga otash otishga harakat qilishi sababl hayotab odamning qilishi kabi, yuzlab odamning muhofazasi bilan va ba'zan davlatga va podshohga iltijo bilan u saroyning vujudi davom etishi mumkin. Chunki uning vujudi butun sharoitning va arkonning va sabablarning vujudi bilan boÀlishing u in. Faqat uning adami va xarob boÀlishi birgina shartning adami bilan voqe' va bir daydining bir gugirti bilan yonib mahv boÀlgani kabi, ins va.

#191haytonlari oz bir fe'l bilan katta taxribot va dahshatli ma'naviy yongÀinlar qiladilar. Ha, butun yomonliklar va gunohlar va sharlarning poydevori va asoslari adamdir, taxribning iuratan vujudning ostida adam va buzish saqlangandir. Xullas, jinniy va insiy shaytonlar va sharirlar bu nuqtaga istinodan gÀoyat zaif bir quvvat bilan hadsiz bir quvvatga qarshi tayanib, ahli haq va haqiqatni Janobi Haqnoqni hrgohiga iltijoga va qochishga har vaqt majbur qilganidan, Qur'on ularni himoya uchun buyuk tahshidot qiladi. ToÀqson toÀqqiz asmo-i Ilohiyanَسْمَاning qoÀllariga beradi. U dushmanlarga qarshi sabot qilishlariga juda shiddatli amrlar beradi.

Bu javobdan birdan juda buyuk bir haqiqatning uchi va azamatli, dahshatli bir masalaning asosi koÀrindi. Sirinchki:

Qandayki Jannat butun vujud olamlarining mahsulotini tashiydi va dunyo yetishtirgan urugÀlarni boqiyona undirib chiqaradi. Xuddi sharini kabi, Jahannam ham hadsiz dahshatli adam va hechlik olamlarining juda aliym natijalarini koÀrsatish uchun u adam mahsulotlarini qovuradi va u dahshatli Jahannam fabrikasi boshqa vazifalari ichida, olami vujud koinotiaydi, mi adam axlatlaridan tozalattiradi. Bu dahshatli masalaning hozircha eshigini ochmaymiz. Inshaalloh keyin izohlanadi.

Ham malaklarga iymon mevasidan bir juzi va Munkar va Nadeydi:oid bir namunasi shudir: Hamma kabi men ham muhaqqaq kiraman deya mozorimga xayolan kirdim. Va qabrda yolgÀiz, kimsasiz, qorongÀi, sovuq, tor bir hibsi munfaridda, bir tajridi mutlaq ichidagi tavahhush va ma'yusiyatdan tadahhush etatida bbirdan Munkar va Nakir toifasidan ikki muborak doÀst chiqib keldilar. Men bilan munozarani boshladilar. Qalbim va qabrim kengaydi, nurlandi, isindi. Olami arvohga derazalar ochildi. Men ham hozir xayolan va istiqbolda haqiqatdan koÀradigakirga ziyatimga butun jonim bilan sevindim va shukr qildim. Sarf va Nahv ilmini oÀqigan bir madrasa talabasining vafot etib, qabrda Munkar va Nakirning: مَنْ i toÀpَ (Sening Robbing kim?) degan savollariga qarshi oÀzini madrasada tasavvur qilib Nahv ilmi bilan javob berib: " مَنْ egadir. رَبُّكَ kesimdir. Mushkul bir masalaniroblarn soÀrang, bu osondir", deya ham u maloikalarni, ham hozir ruhlarni, ham u voqeani mushohada etgan u yerda boÀlgan bir kashf-al qubur valiysini kuldirdi va rahmati Ilohiyani tabassumga keltirdi. Azobdan qutulgani kabi. Faqala-i Nurning bir shahid qahramoni boÀlgan marhum Hofiz Ali hibsda Meva Risolasini kamoli ishq bilan yozarkan va oÀqirkan vafot etib qabrda maloika-i savolga mahkamadagi kabi Meva haqiqatlari bilan javob bergani kabi, men ham uchun,ola-i Nur shogirdlari ham u savollarga qarshi Risola-i Nurning porloq va quvvatli hujjatlari bilan istiqbolda haqiqatdan va hozir ma'nan javob berib ularni tasdiqqa va tahsinga vshru' ikka yoÀllaydilar, inshaalloh.

Ham malaklarga iymonning saodati dunyoviyaga mador juz'iy bir namunasi shudirki: Ilmi holdan iymon darsini olgan bir ma'sum bolaning لَّا ك yigÀlagan va ma'sum bir ukasining vafoti uchun dod-faryod qilgan boshqa bir bolaga: "YigÀlama, shukr qil.. sening ukang malaklar bilan barobar Jannatga ketdi. U yerda kezadi, bizdan yanada yaxshi lazzatlanadi, maliz fankabi uchadi, har yerni tomosha qila oladi", deb faryod qilganning yigÀlashini tabassumga va sevinchga aylantirishidir. Men ham aynan bu yigÀlagan bola kabi bu hazin qishda va aIkkincir vaziyatimda gÀoyat aliym ikki vafot xabarini oldim. Biri, ham oliy maktablarda birinchilikni qozogan, ham Risola-i Nurning haqiqatlarini nashr qilgan jiyanim marhum Fuad. Ikhamma si, hajga ketib sakarot ichida tavof qilarkan, tavof ichida vafot etgan Olima Xonim ismli marhuma singlim. Bu ikki qarindoshlarimning va qiari Keksalar Risolasida yozilgan marhum Abdurahmonning vafoti kabi meni yigÀlatarkan, iymon nuri bilan u ma'sum Fuad, u soliha Xonim insonlar oÀrniga malaklarga, huriylarga doÀst boÀlganliklarini va bu dunyoning tahlika va gunohlarhim isutulganliklarini ma'nan, qalban koÀrdim. U shiddatli huzun oÀrniga buyuk bir sevinch his qilib ham ularni, ham Fuadning otasi ukam Abdulmajidni, ham oÀzimni tabriklab Arhamurrohiminga shukr qildim. Bu ikki marhumlarga jin s duosi niyati bilan bu yerda yozildi, qayd qilindi.

Risola-i Nurdagi butun mezonlar va muvozanalar iymonning saodati dunyoviya va uxroviyaga mador mevalarini bayon qiladilar. Va u kulliy va buyuk mevalar bu dunyoda koÀrsatgan saodatiesa maiya va lazzati umr jihati bilan har moÀ'minning iymoni unga bir saodati abadiyani qozontiradi.. balki kurtak ochadi va u suratda inkishof etadi deya xabar beradilar. Va u kulliy va juda koÀp mevalardan besh mevasi meva-i me'roj boÀlib OÀtasidirrinchi SoÀzning oxirida va besh mevasi Yigirma ToÀrtinchi SoÀzning Beshinchi Shoxida namuna qilib yozilgan. Arkoni iymoniyaning har birining boshqa-boshqa juda koÀp,qqiyot hadsiz mevalari boÀlgani kabi, majmuining birdan koÀp mevalaridan bir mevasi kattakon Jannat va biri ham saodati abadiya va biri ham, balki eng totlisi ham ru'radikilohiyadir deya boshda degan edik. Va OÀttiz Ikkinchi SoÀzning oxiridagi muvozanada iymonning saodati doraynga mador bir qism samaralari goÀzal izohlangan. Iymoni bilqadar ruknining qiymai va mvalari bu dunyoda boÀlganiga bir dalil, umum lisonida

zarbulmasal boÀlgandir. Ya'ni, "Qadarga iymon keltirgan gÀamlardan qutuladi". Risola-i Qadarning oxian keloÀzal bir tamsil bilan ikki odamning shohona bir saroyning bogÀiga kirishlari bilan bir kulliy mevasi bayon qilingan. Hatto men oÀz hayotimda mingla va qaibalarim bilan koÀrdim va bildimki, qadarga iymon boÀlmasa, hayoti dunyoviya saodati mahv boÀladi. Aliym musibatlarda qachonki qadarga iymon jihatidan qarar edim, musibat gÀoyat yengillashayotganini koÀrar edim. Va qadar bilanon keltirmagan qanday yashay oladi deya hayrat qilardim.

Maloikaga iymon ruknining kulliy mevalaridan biriga Yigirma Ikkinchi SoÀzning Ikkinchi Maqomida shunday ishorat qilinganki, Azroil Alayhissalom Janobi Haqqa munojot qilib degan Bir Rzi arvoh vazifasida sening iboding mendan ranjiydilar, shikoyat qiladilar". Unga javoban deyilgan: "Sening vazifangga xastaliklarni va musibatlarni parda qilaman, toki ibodimning shikoyatlailohgarga ketsin, senga kelmasin". Aynan bu pardalar kabi Azroil Alayhissalomning vazifasi ham bir pardadir. Toki haqsiz shikoyatlar Janobi Haqqa ketmasin. Chunki oÀliqoÀmonhikmat va rahmat va goÀzallik va foyda jihatini hamma koÀrolmaydi. Zohirga qarab e'tiroz qiladi, shikoyatni boshlaydi. Xullas, bu haqsiz shikoyatlar Rahimi Mutlir kitetmaslik hikmati bilan Azroil Alayhissalom parda boÀlganlar. Aynan shuning kabi, butun malaklarning, balki butun zohiriy sabablarning vazifalari izzati rububiyatning pardalaridir. Toki goÀzalliklari koÀrinmagan va hiromninri bilinmagan narsalarda qudrati Ilohiyaning izzati va qudsiyati va rahmatining qamrashi muhofaza qilinsin, e'tirozga nishon boÀlmasin va past va ahamiyats tanimmarhamatsiz narsalar bilan qudratning mubosharati nazari zohiriyda koÀrinmasin. BoÀlmasa hech bir sababning haqiqiy ta'siri va ijodga hech bir qobiliyati boÀlmaganini, hamma narsa a tavhid sikkalarini qat'iy koÀrsatganini Risola-i Nur hadsiz dalillari bilan isbot qilgan. Yaratish, ijod etish unga maxsusdir. Sabablar yolgÀiz bir pardadir. Maloika kabi zishuur boÀlganlarninoÀlimlÀiz juzi ixtiyoriy bilan juz'iy, ijodsiz, kasb deyilgan bir navi xizmati fitriya va amaliy bir navi ubudiyatdan boshqa narsa qoÀllarida yoÀqdir.

Ha, izzat va azamat istaykbar" i, sabablar pardadori dasti qudrat boÀlsin aqlning nazarida.

Tavhid va ahadiyat istaydilarki, sabablar tortsinlar qoÀllarini ta'siri haqiqiydan.

Xullas, qandaÀiz u laklar va xayrli va vujudiy ishlarda istihdom etilgan zohiriy sabablar, goÀzalliklari koÀrinmagan va bilinmagan narsalarda qudrati Rabboniyani qusurdan, zulmdan muhofaza qilib taqdis etadilar va tasbehi Ilohioj borttadan vasiladirlar. Aynan shuning kabi: Jinniy va insiy shaytonlar va muzir moddalarning umuri sharriyada va adamiyada iste'mollari ham yana qudrati Subhoniyani gÀadrdan va haqslam toirozlardan va shikoyatlarga nishon boÀlishdan qutqarish bilan taqdis etadilar va tasbehoti Rabboniyaga va koinotdagi butun qusurotdan mubarro va munazzahiyatiga xizmat qiladilar. Chunki butun qusurlar adamdaab darobiliyatsizlikdan va taxribdan va vazifa qilmaslikdanki, bittadan adamdirlar, va vujudi boÀlmagan adamiy fe'llardan keladilar. Bu shaytoniy va sharli pardalar u qusurotga marji' boÀlib e'tiroz va shikoyik boÀi bil-istihqoq oÀzlariga olib Janobi Haqning taqdisiga vasila boÀladilar. Zotan sharli va adamiy va taxribchi ishlarda quvvat va iqtidor lozim emas. Oz bir fe'l va juz'iy bir quvvat, balki vaz qadari qilmaslik bilan ba'zan katta adamlar va buzishlar boÀladi. U sharir foillar muqtadir deb oÀylanadilar. Holbuki adamdan boshqa hech ta'sirlari va jining bir kasbdan xorij bir quvvatlari yoÀqdir. Faqat u sharlar adamdan kelganlaridan, u sharirlar haqiqiy foildirlar. Bil-istihqoq, agar zishuur boÀlishsa, jazoni culjalolar. Demak, sayyiotda u yomonlar foildirlar. Faqat hasanalar va xayrlarda va amali solihda vujud boÀlishidan, u yaxshilar haqiqiy foil va muassir emaslar. Balki qobildirlar, fayzi Ilohiyni qabul qiladilar va mukofotlari ham yolgÀiz bir fatli vaohiydir deya Qur'oni Hakim

farmon qiladi.

Alhosil: Vujud koinotlari va hadsiz adam ooldilai bir-biri bilan toÀqnashar ekan va Jannat va Jahannam kabi mevalar berar ekan va butun vujud olamlari

va butun a Jahanamlari

der ekan va qamrovli bir qonuni muboraza bilan malaklar shaytonlar bilan va xayrlar sharlar bilan, to qalbning atrofidagi ilhom vasvasa bilan mujodala etlqatidn, birdan malaklarga iymonning bu mevasi tajalliy qiladi, masalani hal qilib qorongÀi koinotni nurlantiradi.

oyatining anvoridan bir nurini bizga koÀrsatadi va bu me ahli adar totli boÀlganini tottiradi.

Ikkinchi bir kulliy mevasiga "Yirirma ToÀrtinchi" va "alif"lar karomatini koÀrsatgan "Yirigma ToÀqqizinchi SoÀz"lar ishorat qilib porloq bir suratda malaklarning vujudini va vazifasini isbiga muganlar. Ha, koinotning har tarafida, juz'iy va kulliy hamma narsada, har navda oÀzini tanittirish va sevdirish ichida marhamatkorona bir hashmati rububiyat, albatta u haybatga, u marhamatga, si va ttirishga, u sevdirishga qarshi shukr va taqdis ichida bir keng va ihotali va shuurkorona bir ubudiyat bilan muqobala etishi lozim va qat'iydir. Va shuursiz jamodot va arkoni azima-i koinot hisobiga u vazifani faqat hadsiz malaklar qilishi mumd doir u saltanati rububiyatning har tarafda, saroda, surayyoda, zaminning asosida, tashqarisida hokimona va hashmatkorona ijrootini ular tamsil eta oladilar.

Masalan, fal hayotng ruhsiz qonunlari juda qorongÀi va vahshatli koÀrsatgan xilqati arziya va vaziyati fitriyasini bu meva bilan nurli, unsiyatli bir tarzda Savr va Hut deb nomlangan ikki malakning yeoÀlsa,ida, ya'ni nazoratlarida va Jannatdan keltirilgan va foniy kura-i arzning boqiy bir poydevori boÀlish, ya'ni kelajakda boqiy Jannatga bir qismini aylantirishga bir ishorat uchun "Sahret" nomli uxroviy bir modda, bir haqiqat yrini iib Savr va Hut malaklariga bir nuqta-i istinod qilingan deya Bani Isroilning eski paygÀambarlaridan rivoyat bor va Ibn Abbosdan ham rivoyat qilingandir. Afsuski, bu qudsiy ma'no mururi zamon bilan bu tashbeh avomning naYigirm haqiqat talaqqiy etilish bilan aqlning xorijida bu surat olgan. Modomiki malaklar havoda kezganlari kabi tuproqda va toshda va yerning markazida ham kezadilar. Albatta ularningÀshilsra-i arzning ustida turadigan jismoniy tosh va baliqqa va hoÀkizga ehtiyojlari yoÀqdir.

Ham masalan, kura-i arz kura-i arzning navlari adadicha boshlar va u navlarning fardlari sanogÀicha tilladni is fardlarning a'zo va yaproq va mevalari miqdoricha tasbehotlar qilgani uchun albatta u muhtasham va shuursiz ubudiyati fitriyani bilib, shuurdorona tauhtoj tib dargohi Ilohiyaga taqdim qilish uchun qirq ming boshli va har boshi qirq ming til bilan va har bir til bilan qirq ming tasbehot qiladigan bir malaki muakkali Birinciki, ayni haqiqat oÀlaroq Muxbiri Sodiq xabar berganlar. Va xilqati koinotning eng ahamiyatli natijasi boÀlgan insonlar bilan munosabati Rabboniyab u azligÀ va izhor qilgan Jabroil (Alayhissalom) va zihayot olamida eng muhtasham va eng dahshatli boÀlgan tiriltirish va hayot berish va oÀlg quvvan tarhis etishdagi Xoliqqa maxsus boÀlgan ijrooti Ilohiyani yolgÀiz tamsil etib ubudiyatkorona nazorat qilgan Isrofil (Alayhissalom) va Azroil (Alayhissalom) va hayot doirasida rahmatning eng jam'iyatli, eng zulg, eng zavqli boÀlgan rizqdagi ehsonoti Rahmoniyaga nazorat bilan barobar shuursiz shukrlarni shuur bilan tamsil etgan Mikoil (Alayhissiqatlakabi malaklarning juda ajib mohiyatda boÀlishlari va vujudlari va ruhlarning baqolari saltanat va hashmati rububiyatning muqtazosidir. Ularning va har birisining maxsus toifalarining vujudlarannat otda quyosh kabi koÀringan saltanat va haybatning vujudi darajasida qat'iydir va shubhasizdir. Maloikaga oid boshqa moddalar bularga qiyos qilr saro

Ha, kura-i arzda toÀrt yuz ming navlarni zihayotdan bunyod etgan, hatto eng oddiy va badboÀy moddalardan ziruhlarni koÀplab yaratgan va har tarafni uÀz aytlan jonlantirgan va moÀ'jizoti san'atiga qarshi ularga tillari bilan "Mashaalloh, Barakalloh, Subhanalloh" dedirgan va ehsonoti rahmatiga muqobil "Alhamdulilloh, Vashshukrulilloh, Allohu Akbar" oÀsha hayvonchalarga ayttirgan bir Qodiri Zuljoza qival Jamol, albatta, shaksiz va shubhasiz, kattakon samovotga munosib, isyonsiz va doimo ubudiyatda boÀlgan yashovchilarni va ruhoniylarni yaratgan, samova! Va onlantirgan, boÀsh qoldirmagan va hayvonotning toifalaridan haddan ziyod boshqa-boshqa navlarni malaklardan ijod etganki, bir qismi kichkutobiqÀlib yomgÀir va qor qatralariga minib san'at va rahmati Ilohiyani oÀz tillari bilan olqishlaydilar. Bir qismi bittadan sayyor yulduzlarga millidulzo-i koinotda sayohat ichida azamat va izzat va hashmati rububiyatga qarshi takbir va tahlil bilan ubudiyatlarini olamga e'lon qiladilar. Ha, zamoni Odamdan beri butun saعَز۪يزkitoblar va dinlar malaklarning vujudlariga va ubudiyatlariga ittifoqlari va butun asrlarda malaklar bilan soÀzlashishlar va muhovaralar kasratli tavotur bilan insonlar ichida sodir boÀliga yu naql va rivoyatlari esa, koÀrmaganimiz Amerikada insonlarining vujudlari kabi malaklarning vujudlarini va bizlar bilan aloqador boÀlganliklarinialoli y isbot qiladi. Xullas, hozir kel, iymon nuri bilan bu kulliy ikkinchi mevaga qara va tot. Qanday koinotni boshdan oxir jonlantirib, goÀzallashtirib bir masjidi akbarga

bir dazzam bir ibodatxonaga aylantiryapti. Va fan va falsafaning sovuq, hayotsiz, zulmatli, dahshatli koÀrsatishlariga muqobil hayotli, shuurli, nurli, unsiyatli, totli bir koinot qiliim! Aqsatib, boqiy hayotning bir jilva-i lazzatini ahli iymonga darajasiga koÀra dunyoda ham tottiradi.

Tatimma: Qandayki vahdat va ahadiyat sirri bilan bir mening har tarafida ayni qudrat, ayni ism, ayni hikmat, ayni san'at boÀlishi bilan Xoliqning vahdat va tasarrufi va ijod va rububiyati vtirganoqiyat va qudsiyati juz'iy-kulliy har bir masnu'ning hol tili bilan e'lon qilinadi. Aynan shuning kabi, har tarafda malaklarni yaratib har maxluqning lisoni hol bilan shuursiz qilgan tasbehotnahim, klarning ubudiyatkorona tillari bilan qildiradi. Malaklarning hech bir jihatdan xilofi amr harakatlari yoÀqdir. Xolis bir ubudiyatdan boshqa hech bir ijodbir-birsiz hech bir mudohala, hatto iznsiz shafoatlari ham boÀlmaydi. Tamoman

sirriga mazhardirlar.

Xotima

(GÀoyat ahamiyatli bir nukta-i i'joziyaga doir birdan, ixtiyorsiz shomjilvalyin qalbga ixtor etilgan va sura-i

ning zohir bir moÀ'jiza-i gÀaybiyasini koÀrsatgan uzun bir haqiqatga qisqa bir ishoratdir.)t bilaِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ * مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ * وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ اِذَا وَقَبَ * وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِى الْعُقa ham وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ اِذَا حَسَدَ

Xullas, yolgÀiz ma'no-i ishoriy jihatidan bu sura-i azima-i horiqo: "Koinotda adam olamlari hisobiga ishlagan sharirlardan va insiy va jinniy shaytonlardan oÀzingizni mn? Xosa qilinglar". PaygÀambarimizga va ummatiga amr qilib, har asrga qaragani kabi, ma'no-i ishoriysi bilan bu ajib asrimizga yanada ziyoda, balki zohir bir tarzda qaraydi. Qur'onning xizmatkorlarini istiozaga da'vat qi. Kel,Bu moÀ'jiza-i gÀaybiya besh ishorat bilan qisqacha bayon qilinadi. Shundayki:

Bu suraning har bir oyatining ma'nolari koÀpdir. YolgÀiz ma'no-i ishoriy bilan i va iumlasida toÀrt marta شَرِّ kalimasini takror qilish va quvvatli munosabati ma'naviya bilan barobar toÀrt tarzda bu asrning mislsiz toÀrt dahshatli va boÀronli moddiy va ma'naviy sharch yuz va inqiloblariga va muborazalariga ayni tarix bilan ishorat qilish va ma'nan "Bulardan saqlaninglar" amr qilish, albatta Qur'onning i'joziga yarashadigan bir irshodi gÀaybiydir.

Masalan: Boshda

Sَلَقِ

jumlasi bir ming uch yuz ellik ikki yoki toÀrt (1352-1354) tarixiga hisobi abjadiy va jifriy bilan tavofuq etib navi basharda eng keng hirs va hasad bilan va birinchi urushning sababi biayniqsdir boÀlishga hozirlangan ikkinchi harbi umumiyga ishorat qiladi. Va ummati Muhammadiyaga (S.A.V.) ma'nan deydi: "Bu harbga kirmanglar va Robbingizga iltijo qilinglar". Va bir ma'no-i ramziy bilan Qur'onning xizmatkorlag mashboÀlgan Risola-i Nur shogirdlariga xususiy bir iltifot bilan ularning Eskishehir hibsidan, dahshatli bir shardan ayni tarixi bilan ozod boÀlishlariga va haqlaridagi imho rejasining natijasiz qoldirilishiga ramzan xabar beradi, ma'nan "Istiغُوبُ linglar" deb amr qilayotgandek bir ramz beradi.

Ham masalan:

jumlasi, shadda sanalmaydi, bir ming uch yuz oltmish bir (1361) boÀlib, bu mislsiz harbning marhamatsiz va zolimona taxribotiga rumلَنَا hijriy tarixi bilan ishorat qilgani kabi, ayni zamonda butun quvvatlari bilan Qur'onning xizmatiga boÀlgan Nur shogirdlarining keng bir imho rejasidan va aliym va dahshatli bir balodan va Den mahbuibsidan ozod boÀlishlariga tavofuq bilan, bir ma'no-i ramziy bilan ularga ham qaraydi. "Xalqning sharridan oÀzingizni himoya qilinglar" yashirin bir iyoÀllaan deydi.

Ham masalan:

jumlasi, shaddalar sanalmaydi, bir ming uch yuz yigirma sakkiz (1328); agar shaddadagi "Lom" sanalsa, bir ming uch yuz ellik sakkiz (1358) boÀla bilan bu umumiy harblarni qilgan ajnabiy gÀaddorlarning hirs va hasad bilan bizdagi Hurriyat Inqilobining Qur'on foydasidagi natijalarni buzish fikri bilan tabadduli saltanat va Bolqon va Italiya Hardi: Deva Birinchi Harbi Umumiyning oÀt olishi bilan moddiy va ma'naviy sharlarning, siyosiy diplomatlarning radio tili bilan hammaning boshlariga sehrboz va zaharli dam solishlari bilan va muqaddaroti basharning tugun va bogÀlariga yashganga ejalarini singdirishlari bilan ming yillik madaniyat taraqqiyotini vahshiyona mahv etgan sharlarning vujudga kelishga hozirlanishlari tarixiga tavokin vaib,

ning toÀliq ma'nosiga tatobuq etadi.

Ham masalan:

jumlasi, shadda va tanvin sanalmaydi, yana bir ming uch yuz qirq yetti (1347) boÀlib, akmatlarixda ajnabiy bitimlarining majburlashlari bilan bu vatanda ahamiyatli silkinishlar va falsafaning tahakkumi bilan bu dindor millatda ahamiyatli tahavvullar vujudga kelishiga va ayni tarixda davlatlarda ikkinchi harbi umumiyni ihi va agan dahshatli hasadlar va raqobatlarning toÀqnashuvlari tarixiga bu ma'no-i ishoriy bilan aynan tavofuqi va ma'nan tatobuqi, albatta bu qudsiy suraning bir in va i i'jozi gÀaybiysidir.

Bir ixtor: Har bir oyatning mutaaddid ma'nolari bordir. Ham har bir ma'no kulliydir. Har asrda afrodi mavjud. Bahsimizda bu asrii, albqaragan yolgÀiz ma'no-i ishoriy tabaqasidir. Ham u kulliy ma'noda asrimiz bir farddir. Faqat xususiyat kasb etganki, unga tarixi bilan qaraydi. Men toÀrt yildir bu harbning na boÀlsatlarini va na natijalarini va na sulh boÀlgan, boÀlmaganini bilmaganimdan va soÀramaganimdan, bu qudsiy suraning yana qancha bu asrga va bu harbga ishorati bor deya ortiq uning eshigini qoqmadim. BoÀlmaan vazxazinada yana koÀp sirlar borligi Risola-i Nurning ajzolarida, xususan Rumuzoti Samoniya risolalarida bayon va isbot qilinganidan, ularga havola qilib tugataman.

Xotirga kelishi mumkin boÀlgan bir savolning javobidia hukm Bu lam'a-i i'joziyada boshdagi مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ da ham مِنْ , ham شَرِّ kalimalari hisobga kirishi va oxirda وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ اِذَا حَسَدَ yolgÀa iymoِّ kalimasi kirishi, وَمِنْ kirmasligi va

ikkisi ham hisob qilinmasligi gÀoyat nozik va latif bir munosabatga imo va ramz uchundir. Chunki xalqlardaashakkardan boshqa xayrlar ham bor. Ham butun shar hammaga kelmaydi. Bunga ramzan baziyatni ifoda qilgan مِنْ va شَرِّ kirganlar. Hasid hasad qilgan zamon butun so' bil, baziyatga luzum yoÀqdir. Va

ramzi bilan, oÀz manfaatlari uchun kura-i arzga otash otgan dam soluvchilarning va sehr va nediplomatlarning taxribotga oid butun ishlari ayni shardir deya ortiq شَرِّ kalimasiga luzum qolmadi.

Qandaykmaydigura beshta jumlasidan toÀrtta jumlasi bilan bu asrimizning toÀrtta buyuk sharli inqiloblariga va boÀronlariga ma'no-i ishoriy bilan qaraydi. Aynan shuning kabi, toÀrt marta takroran مِنْ شَرِّ -shadda shun buydi- kalimasi bilan olami Islom jihatidan eng dahshatli boÀlgan Chingiz va Xulagu fitnasining va Abbosiylar Davlatining inqiroz zamonining asriga toÀrt marta ma'no-i ishoriy bilmlarinmaqomi jifriy bilan qaraydi va ishorat qiladi. Ha, shaddasiz, شَرِّ besh yuz (500) boÀladi, مِنْ toÀqson (90) dir. Istiqbolga qaragan koÀpÀlgan ar ham bu asrimizga, ham u asrlarga ishorat qilishlari jihatidan istiqboldan xabar bergan Imom Ali (R.A.) va GÀavsi A'zam (Q.S.) ham, aynan ham bu asrimizga, ham u asrga qarab xabar berganlar.

kalimalari bu zamonga emasadadici غَاسِقٍ bir ming bir yuz oltmish bir (1161) va اِذَا وَقَبَ sakkiz yuz oÀn (810) boÀlib, u zamonlarda ahamiyatli moddiy, ma'naviy sharlarga ishorat qiladi. Agar bganini boÀlsa, milodiy bir ming toÀqqiz yuz yetmish bir (1971) boÀladi. U tarixda dahshatli bir shardan xabar beradi. Yigirma yil keyin hozirgi urugÀlarning mahsuli isloh boÀlmasa, albatta ta'zirlari dahshatli boÀladi.

OÀn a arzohi Masalaning Hoshiyasining Bir Lohiqasidir.

Oyat-ul Kursiyning tatimmasi boÀlgan

bir ming uch yuz ellik dalol);

bir ming toÀqqiz yuz yigirma toÀqqiz (1929) yoki (1928)

tor'onniyuz qirq olti (946) "Risolat-un Nur ismiga muvofiq";

bir ming uch yuz qirq yetti (1347);

﴿ngan qهُ﴾ ﴿وَلِىُّ الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا﴾

-agar barobar boÀlsa, bir ming oÀn ikki (1012), agar barobar boÀlmasa, toÀqqiz yuz qirq besh (945) (bir shadda sanalmaydi);

يُخْرِجa" qisمِنَ ﴿الظُّلُمَاتِ﴾ اِلَى النُّورِ

bir ming uch yuz yetmish ikki (1372), shaddasiz,

bir ming toÀrt yuz oÀn yetti (1417),

﴿يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّوkelganَى﴾ الظُّلُمَاتِ

bir ming uch yuz oÀttiz sakkiz (1338), shadda sanalmaydi;

bir ming ikki yuz toÀqson besh (1295), shadda sanaladi, va kudi.

Risolat-un Nurning ham ikki karra ismiga, ham surati mujohadasiga, ham tahaqquqiga va ta'lif va takammul zamoniga aynan tavofuqi bilan barobar ahli kufrning bir ming ikki yuzmolinion uch (1293) harbi bilan olami Islomning nurini soÀndirishga harakat qilish tarixiga va Birinchi Harbi Umumiydan istifoda bilan bir ming uch yuz oÀttiz sakkiz (1338)da bilfe'l na shunzulmatga otish uchun qilingan dahshatli bitimlar zamoniga aynan tavofuqi va ichida mukarraran nur va zulmat qarshilashtirilishi va bu mujohadlgan k'naviyada Qur'onning nuridan kelgan bir nur ahli iymonga bir nuqta-i istinod boÀlishini ma'no-i ishoriy bilan xabar beryapti deya qalbimga ixtor etildi. Men ham majbuqiz fidim, yozdim. Keyin qaradimki, ma'nosining munosabati bu asrimizga shu qadar quvvatlidirki, hech tavofuq alomati boÀlmasa ham, yana bu oyatlar har asrga qaragani kabi, ma'no-i ishoriy bilan bizlar bilan ham gaplashyapti degbir-bioat keldi.

Ha, avvalo: Boshda

jumlasi maqomi jifriy va abjadiy bilan bir ming uch yuz ellik (1350) tarixiga isn, idhqiladi va ma'no-i ishoriy bilan deydi: Garchi u tarixda dinni dunyodan tafriq bilan dinda iqrohga va ijborga va mujohada-i diniyaga va din uchun qurol bilan jihodga muoriz boÀlgan hurriyati vijd shundumatlarda bir qonuni asosiy, bir dasturi siyosiy boÀladi va hukumat laik jumhuriyatga aylanadi. Faqat unga muqobil ma'naviy bir jihodi diniy iymoni tahqiqiy qilichi bilan boÀladi. Chunki dindagi rushdu irshod va NURIDa haqiqatni koÀzlarga koÀrsatadigan darajada quvvatli burhonlarni izhor qilib tabyin va tabayyun etgan bir nur Qur'ondan chiqadi deya xabar berib, bir lam'a-i i'joz koÀrsatadi.

Ham to خَالِدva u kalimasiga qadar Risola-i Nurdagi butun muvozanalarning asli, manbai boÀlib aynan u muvozanalar kabi mukarraran nur va zulmat va iymon va uqaddatlarni qarshilashtirishi bilan yashirin bir alomatdirki, u tarixda boÀlgan jihodi ma'naviy muborazasida buyuk bir qahramon Nur ismli Risola-i Nurdirki, dinda boÀlgan i jazo tilsimlarni kashf etgan uning ma'naviy olmos qilichi moddiy qilichlarga ehtiyoj qoldirmaydi.

Ha, hadsiz shukurlar boÀlsinki, yigirma yildir Risola-i Nur bu ixbori gÀaybiy va lam'a-i i'jozni bilfe'l koÀry bir . Va bu sirri azim uchundirki, Risola-i Nur shogirdlari dunyo siyosatiga va jarayonlariga va moddiy mujodalalariga qoÀshilmaydilar va ahamiyat bermaydilar va tanazzul etmaydilar va haqiqiy shogirdlari eng dahshatli bir dushmaniga va haqoratlan butvuziga qarshi unga deydi:

"Ey badbaxt! Men seni i'domi abadiydan qutqarishga va foniy hayvoniyatning eng sufliy va aliym darajasidan bir boqiy insoniyat saodatiga chiqarishga harakat qilyapman. Sen mening oÀlimimga valganlaimga harakat qilyapsan. Sening bu dunyoda lazzating juda oz, juda qisqa va oxiratda jazo va balolaring juda koÀp va juda uzundir. Va mening oÀlimim bir tarhisdir. Qani daf boÀl! Sen bilan ovora boÀlmayman, nima qilsang qil!"srof ui. U zolim dushmaniga hiddat emas, balki achinadi, shafqat etadi, koshki qutulsa edi deya islohiga harakat qiladi.

Bu ion keldsiy jumlalar quvvatli munosabati ma'naviya bilan barobar maqomi jifriy va abjadiy hisobi bilan, birinchisi Risolat-un Nurning ismiga, ikkinchisi uning tahaqquqiga va takammuliga va porloq futuhotiga ma'nan va jifran aynan tatobmi?

bir alomatdirki; Risolat-un Nur bu asrda, bu tarixda bir "urvat-ul vusqo"dir. Ya'ni, juda mustahkam, uzilmas bir zanjir va bir "hablulloh"dir. Unga qoÀlini uzatgan, yopishgan najot topadi deya va en-i ramziy bilan xabar beradi.

jumlasining ham ma'no, ham jifr bilan Risolat-un Nurga bir ramzi bor. Shundayki:.........

(Bu maqomda parda tushdi. Yozishga izn betiruvci. Boshqa zamonga qoldirildi.)

(Hoshiya): Bu nuktaning qolgan qisرَا جَircha yozdirilmaganinig sababi, bir daraja dunyoga, siyosatga munosabati borligidandir. Biz ham qarashdan man etilganmiz. Ha

bu togÀutga qaraydi va qaratadi.

(Risola-i Nur qahramoni Xusravning "Mevaning OÀn Birinchi Masalasi" munosabati bilan yozgan maktubining bir parchasidir.)

بِاسْمِه۪ سُبْحiz شَر وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪

Juda ham muborak, juda ham qiymatdor, judbsi musevgili ustozim afandim!

Millat va mamlakat uchun juda muazzam goÀzalliklarni ichiga olgan "Meva" "ToÀqqiz Masala"si bilan dahshatli bir zamonda, mudhish osiylar ichida eng katta dushmanlar oraaydi. ayratfazo bir suratda shogirdlariga najot berishga vasila boÀlish bilan qolmagan, OÀninchi va OÀn Birinchi Masalalari bilan ham xususan Nurning shogirdlarini haqiqat yoÀllarida olqishlagan va ketadigan haqiqiy makmutola boÀlgan qabrdagi ahvollaridan va hammani titratgan va ayniqsa ahli gÀaflat uchun juda qoÀrqinchli, juda alamli, juda ayanchli bir manzil boÀlgan tuproq ostida koÀradigan va gaplashadigan maloikgan vailan gapirishni va rafoqatni sevdirib bu makonga yanada koÀproq unsiyat izhor qilish bilan bu qoÀrqinch ilk manzil haqidagi haddan ortiq qoÀrquvlarimizni ta'dil etgan, nafas oldirgan. Xususan, u olamning nuroniy hayotini men kabi g tanimaydiganlarning qoÀllarida shuooti yuz minglab yillik masofalarga choÀzilgan bir elektr chirogÀi hukmiga oÀtdi. Hamda doimo hidlanadigan namunali bir gul bogÀi boÀlgandir. Ha, biz sevgili ustozimizga arz eori sai, har kun darsini domlasiga oÀqigan bir talaba kabi Nurdan olgan fayzlarimizni har doim sevgili ustozimizga arz etaylik. Faqat sevgili ustozimiz hozircha soÀzlashishlarini toÀxtatib qoÀydilar.

Ey aziz ustozim! Risola-i Nurni; qadaiqati va Mevaning goÀzalligi va chechagining fayzi meni minnatdorona bir parcha mamlakatim nomiga gapirtirgan va men kabi gapirgan koÀp qalblarga hayot bergan. Hozir atrofimizda Risola-i Nurga qarata otilgan qadamlar va uzatilgan bilanar Mevaning OÀn Birinchi chechagi bilan yanada koÀp matonat kasb etgan, inkishof etgan, faoliyatni boshlagandir.

(Ispartadagi umum Risola-i Nur talabalari nomiga ramazon tabrig Xulsabati bilan yozilgan va oÀn uch fikra bilan ta'dil etilgan bir maktubdir.)

Ey olami Islomning dunyo va oxiqidagisalomati uchun Qur'onning fayzi bilan va Risola-i Nurning haqiqati bilan va sodiq shogirdlarning himmati bilan muborak koÀzlaridan yosh oÀrniga qon oqitgan;

r hara fitna-i oxirzamonning shu dagÀdagÀali va boÀronli zamonida Hazrat Ayyub Alayhissalomdan ziyoda xastaliklarga, dardlarga giriftor boÀlgan;

Va Qur'onning nuri bilan va Risola-i Nurning burhonlari bilan va shogirdlarHayyi Àayrati bilan olami Islomning moddiy va ma'naviy xastaliklarini Hakimi Luqmon kabi davolashga harakat qilgan;

Va ey muborak qoÀllarida mavjud boÀlgan Nur parchalarining haq va haqiqat boÀlganini Qur'onning oÀttiz uyat biti bilan va karomati Alaviya va GÀavsiya bilan isbot qilgan;

Va ey oÀzini xasta va keksa va zaif va gÀoyat achinarli holda hammadan koÀra koÀproq olami Islomga jon fido qiladigan darajada achinib oÀziga oÀzi yomonlik qilish istaganlarga Qud etasng haqiqati bilan va Risola-i Nurning hujjatlari bilan, Nur talabalarining sadoqatlari bilan xayrli duolar va yaxshilik qilish bilan qarshilagan;

Va yozgan muhim asarlaridan Oyat-ul Kubroning va taqilinishi bilan oÀziga va talabalariga kelgan musibatda hibsxonalarga tushgan;

Va u zindonlarni Qur'onning irshodi bilan va Risola-i Nurning darsi bilan va shogirdlarning ishtiyoqi rganinbir madrasa-i Yusufiyaga aylantirgan va bir darsxona qilgan;

Va ichimizdagi johillarning hammasiga Qur'onni oÀsha darsxonada xatm qildirib chiqargan;

Va u musibatda Qur'oxabarlquvva-i qudsiyasi bilan va Risola-i Nurning tasallisi bilan va qardoshlarning tahammullari bilan keksa va zaif boÀlgani holda, butun ogÀirliklarimizni va ni kabimizni ustiga olgan;

Va yozgan Meva va Mudofaanoma risolalari bilan Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning i'jozi bilan va Risola-i Nurning quvvatli burhonlari bilan va shogirdlarning ixlosi bilan, izni Ilohiy bi Toki zindon eshiklarini ochtirib baroat qozontirgan;

Va u kunda bizga va olami Islomga bayram qildirgan;

Va haqiqatdan Risola-i Nurlarni "Nurun ala nur" boÀlganini isbot qilib qiya oddi qadar erkin oÀqilib va yozilishiga haq qozontirgan;

Va olami Islomning Qur'oni Azimushshonning gÀido-i qudsiysi bilan va Nurning uxroviy taomi bilan va shogirdlarining ishtahasi bilan non, suv va havo kabi bu Nurlarga koÀp ehti bilaboÀlganini va bu Nurlarni oÀqib yozganlardan minglab kishi iymon bilan qabrga kirganini isbot qilgan;

Va oÀziga mansub talabalarini hech bir yerda magÀlub va mahjub qilmagan;

Va hali ham Qur'o bu kosamoviy darslari bilan va Risola-i Nurning asosoti bilan va shogirdlarining zakovatlari bilan va Mevaning OÀninchi va OÀn Birinchi Masala va chersalarri bilan firoq otashi bilan kecha-kunduz yongan qalblarimizni obi hayot va sharobi kavsar kabi u muborak "Masala" va "Chechaklar" bilan qalblarimizning otashini soÀndirib suruamrogaarohga yoÀnaltirgan;

Va ey olamning (Qur'oni Azimushshonning qat'iy va'dasi bilan va tahdidi bilan va Risola-i Nurning kashfi qat'iysi bilan va marhum shogirdlarining mushohadasi bilan va ulardagi kashf-al qubur sohiblarining koÀrishi bilaniqdorig koÀp qoÀrqqan oÀlimni ahli iymon uchun i'domi abadiydan qutqarib bir erkinlik ruxsatnomasiga aylantirgan;

Va olami Nurga ketish uchun goÀzal bir yoÀlovchilik boÀlganini isbot qiltishim Va kofir va munofiqlar uchun i'domi abadiy boÀlganini bildirgan Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning ming moÀ'jizoti Ahmadiya Alayhissalotu Vassalaman dalrq vajhi i'jozining tasdiqi ostida ixboroti qat'iyasi bilan undan chiqqan Risola-i Nurning eng muannid dushmanlarini magÀlub qilgan hujjatlari bsur bia Nur shogirdlarining koÀp alomatlarning va tajribalarning va qanoatlarining taslimi bilan u qoÀrqinchli, zim-ziyo, sovuq va tor qabrni ahli iymon uchua tafsat mozoridan bir mozor va Jannat bogÀining bir eshigi boÀlganini isbot qilgan;

Va kofir va munofiq zindiqlar uchun Jahannam mozoridan ilon va chayonlar bilan toÀlgan bir mozor boÀlganini isbot qilgan va u yerga lgin! gan Munkar-Nakir ismli maloikalarni ahli haq va haqiqat yoÀlida ketganlar uchun bittadan munis doÀst qilgan;

Va Risola-i Nurning shogirdlarini talaba-i ulum sinfiga dohil etib Munkar-Nakir savdars bga Risola-i Nur bilan javob berganlarini marhum qahramon shahid Hofiz Alining vafoti bilan kashf etgan;

Va hayotda boÀlganlarimizning ham yana Risola-i Nur bilan javob berishَدِ * rahmati Ilohiyadan duo va niyoz qilgan;

Va Hazrati Qur'onni Qur'oni Azimushshonning qirq tabaqadan har tabaqaga koÀra bir navi i'jozi ma'naviysini koÀrsatishi bilan va umum koinotga qaragan kalomi azaliy boÀlishi bilan va har iri boÀlgan Risola-i Nurning MoÀ'jizoti Qur'oniya va Rumuzoti Samoniya risolalari bilan va Risola-i Nur gul fabrikasining sarkotibi kabi qahramon qardoshlarning va shogttadanning favquloda gÀayratlari bilan asri saodatdan beri bunday horiqo bir suratda moÀ'jizali boÀlib yozilishiga hech kim qodir boÀlmagani holda, Risola-i Nurning qa oladn bir kotibi Xusravga "Yoz" amr qilinishi bilan Lavhi Mahfuzdagi yozilgan Qur'on kabi yozilishi va Qur'oni Azimushshonning haq kalomulloh boÀlganini va butun samoviy kitoblarning eng buyugiutulibg afzali va bir Fotiha ichida minglab Fotiha va bir Ixlos ichida minglab Ixlos va hurufotining birdan oÀn va yuz va ming va minglab savob va hasana berganliklarini hech koÀrilmagan va eshitilmagan ni topoÀzal va horiqo bir suratda ta'rif va isbot qilgan;

Va Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning bir ming uch yuz yildan beri i'jozini koÀrsatishi bilan va muorizlarni toÀ oÀylahi bilan va Nurning koÀzlarga koÀrsatadigan darajada zohir dalillari bilan va Nur shogirdlarining olmos qalamlari bilan bu zamonga qadar misli koÀrilmagan Risola-i Nurning dunyoga farmtaxta"igan va eng mutamarrid va muannidlarni jim qilgan Yigirma Beshinchi SoÀz va zayllari qirq jihat bilan i'jozi Qur'oniy boÀlganini isbot qilgan;

Va ey Hazrat PaygÀambar Alayhissalotu Vassalamning haq paygÀambar boÀlganlariga va rhonlair yuz yigirma toÀrt ming paygÀambarlarning afzali va sayyidi boÀlganlariga doir minglab moÀ'jizalarini "MoÀ'jizoti Ahmadiya" (S.A.V.) nomli Risola-i Nuri bilan goÀzal bir suratda isbot qilgan va Qur'oni Azimushshonning Rasuli bergaAlayhissalotu Vassalamning rahmatan lil olamin boÀlganlarini koinotda e'lon qilishi bilan va Nurning boshdan oxiriga qadar u kishining rahmatan lil olamin boÀlganlarini burhonlar bilan isbot qilishi bilan va MoÀ'talning af'ol va ahvollari koinotda namuna-i iqtido boÀladigan eng sogÀlom, eng goÀzal rahbar boÀlganini hatto koÀrlarga ham koÀrsatishi bilan va Anadolu va bu sany mamlakatlarda Nurning intishori zamonida balolarning daf boÀlishi va bostirilishi bilan musibatlarning kelishi guvohligi bilan va Nur shogirdlarining gÀoyat ogÀir mushkilotlar ichida kamoli matonat bilan xizmat va irtibotlari shda su zotning (S.A.V.) sunnati saniyalariga ittibo etish naqadar foydali boÀlganini va bir sunnatga bu zamonda ittiboda yuz shahidning ajrini qozonganini bildirgan;

Va sadaqa qazo v azalini qanday daf qilsa, Risola-i Nurning ham Anadoluga keladigan qazoni, baloni yigirma yildir daf qilganini aynalyaqiyn isbot qilgan ustozi akramimiz Afandimiz g va blari!...

Hozir shu Risola-i Nurning baroati, boshda siz sevgili ustozimizni, keyin biz ojiz qusurli talabalaringizni, keyin olami Isloing Horurga yoÀnaltirib, ikkinchi muazzam bir bayram qildirganidan, siz muborak ustozimizning bu muazzam bayrami sharifingizni tabrik bilan va yana uchinchi bayram boÀlgan ramazoni sharifingizni va layla-i Qadringizni tabrik, amsol boÀlmrasi bilan musharraf boÀlishimizni niyoz va biz qusurlilarning qusurlarimizning avfini tilab umumiy salom bilan muborak qoÀllaringizdan oÀpamiz amlakalaringizni orzu qilamiz, afandimiz hazratlari.

Haddimdan yuz daraja ziyoda boÀlgan bu maktub ichidagilarini tavozu ni qolrad qilish bir kufroni ne'mat va umum shogirdlarning husni zonlariga qarshi bir xoinlik boÀlishi va aynan qabul qilish bir gÀurur, bir anoniyat va menlshaboblishi jihati bilan, umum nomiga Risola-i Nur kotibi yozgan bu uzun maktubni, oÀn uch fikralarni ilova qilib, ham bir shukri ma'naviy, ham gÀururdan, ham kufroni ne'matdan qutulish uchun sizga bga Rahxasini yuboryapmanki: Mevaning OÀn Birinchi Masalasining oxirida "Risola-i Nurning Isparta va atrofidagi talabalarining bir maktubidir" deya ilova qilinsin.

Men bu maktubni bu ta'dilot bilan yozg va ko holda, ikki marta bir kabutar yonimizdagi derazaga keldi. Ichkariga kirmoqchi edi, Jaylonning boshini koÀrdi, kirmadi. Bir necha daqiqa soÀngra boshqasi ayn ajib di. Yana yozganni koÀrdi, kirmadi. Men dedim, har holda avvalgi sarcha va quddus qushi kabi xushxabarchilardir. Va yoxud bu maktub kabi mutaaddid maktublarni yo minglizdan, muborak maktubning ta'dili bilan muborakiyatini tabrik uchun kelganlar deya qanoatimiz keldi.

ASOYI MUSODAN

Bu risolani Anqara ahli vuqufi koÀp taqdir etganlari kabi; bu dafa ham baroatimizga ahamiyatli bir sabab, va kufri mutlaqni sindirgan eng keskin va yuksak iliklavatli bir hujjati qat'iya va burhoni bahirdir.

BIRINCHI HUJJATI IYMONIYA

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ ف۪يهِنَّ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪ وَلٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْب۪يحَهُمْ اِنَّه yerlaَ حَل۪يمًا غَفُورًا

[Bu Ikkinchi Maqom bu oyati muazzamani tafsir qilish bilan barobar, tashlab oÀtilgan Arabcha Birinchi Maqomning burhonlarini va hujjatlarini va tarjimasinarsadqisqa bir ma'nosini bayon qiladi.]

Shundayki: Bu oyati muazzama kabi juda koÀp oyoti Qur'oniya, bu koinot Xoliqini bildirish jihatidan, har vaqt va harkas eng koÀp hayrat bilan qarab zavq bilan ing vaa qilgan eng porloq bir sahifa-i tavhid boÀlgan samovotni eng boshda zikr qilishlaridan, eng boshda undan boshlash muvofiqdir.

Ha, bu dunyo mamlakatiga va musofirxonasiga kelgan har bir musofir koÀzini ochib qaraga oÀn tÀradiki: GÀoyat karamkorona bir ziyofatgoh va gÀoyat san'atkorona bir tashhirgoh va gÀoyat hashmatkorona bir lashkargoh va ta'limgoh va gÀoyat hayratkorona va shavq-angizona bir sayrongoh va tomoshagoh va gÀoyat lgan borona va hikmatparvarona bir mutolaagoh boÀlgan bu goÀzal musofirxonaning sohibini va bu kitobi kabirning muallifini va bu muhtasham mamlakatningan, munini tanish va bilish uchun shiddat bilan qizikarkan, eng boshda koÀklarning nur zarhali bilan yozilgan goÀzal yuzi koÀrinadi: "Menga qara, qidirganingni senga bildiraman!", deydi. U ham qaraydi, koÀradiki:

Bir qismi arzimiraja ling marta katta va u kattalardan bir qismi zambarak oÀqidan yetmish daraja tez yuz minglab ajromi samoviyani ustunsiz tushirmasdan saqlagan va bir-biriga urmasdan favqalhad tez va barobar kezdirgan, yogÀsiz soÀndirmasdan mutasi

n u hadsiz chiroqlarni yondirgan va hech bir shovqin va ixtilol chiqarmasdan u nihoyatsiz katta toÀdalarni idora qilgan va Quyosh va Qamarning vazifalari kabi, hech isyon qildirmasdan u juda katta maxluqlarni vazifalar bilan ishlattirgana narski qutbning doirasidagi hisob raqamlariga sigÀishmagan bir nihoyatsiz uzoqlik ichida, ayni zamonda, ayni quvvat va ayni tarz va ayni sikka-i fitrat va ayni suratda, barobar, nuqsonsir bir rruf qilgan va u juda katta mutajoviz quvvatlarni tashiganlarni tajovuz qildirmasdan qonuniga itoat qildirgan va u nihoyatsiz yigÀinning qoldiqlari kabi koÀkning yuzini kirlatadigan axlatlarga fursat bermasdan juda pِهَا وva juda goÀzal tozalatgan va bir muntazam qoÀshin harakati kabi harakat bilan kezdirgan va arzni aylantirishi bilan, u hashmatli harakatninishni qa bir suratda haqiqiy va xayoliy tarzlarini har kecha va har yil kino lavhalari kabi tomoshabin maxluqotiga koÀrsatgan bir tazohuri rububiyat va u rububiyat faoliyati ichida koÀringan tasxir, tadbir, tadvir, tanzim, tanzif, tavzifdan bir hboÀlgan bir haqiqat bu azamati va ihototi bilan u samovot Xoliqining vujubi vujudiga va vahdatiga va mavjudiyati samovotning mavjudiyatidan yanada zech bioÀlganiga bilmushohada shahodat qiladi ma'nosi bilan Birinchi Maqomning birinchi zinapoyasida:

deyilgandir.

SoÀngra dunmli olelgan u yoÀlovchi odamga va musofirga osmonu falak deyilgan va mahshari ajoyib boÀlgan fazo shovqin bilan gapirib baqiradi: "Menga qara! Qiziqish bilan qidirganingni va seni bu yerga yuborganni meon hukn bilishing va topishing mumkin", deydi. U musofir uning achchiq, faqat marhamatli yuziga qaraydi. Mudhish, faqat xushxabarli shovqinini tinglaydi, koÀradikday ayZamin bilan osmon oÀrtasida muallaqda saqlangan bulut gÀoyat hakimona va rahimona bir tarzda zamin bogÀini suvlaydi va zamin aholisiga obi hayot keltiradi va haroratni (ya'ni, ng bosh otashining shiddatini) ta'dil etadi va ehtiyojga koÀra har yerning yordamiga yetishadi. Va bu vazifalar kabi koÀp vazifalarni qilish bilan barobar, muntazam bilan vshinning shoshilinch amrlarga koÀra koÀrinishi va yashirinishi kabi, birdan osmonni toÀldirgan u ulkan bulut ham yashirinadi, butun ajzolari istirohatga chiqadi, hech bir asari koÀrilmaydi. SoÀngra yomgÀir "Saflan" amrini olgan onda; bir i malobalki bir necha daqiqa mobaynida toÀplanib osmonni toÀldiradi, bir qoÀmondonning amrini kutayotganday turadi.

SoÀngra u yoÀlovchi osmondagi shamolga qaraydi, koÀradiki: Havo shu qadar koÀp vazifalar bilan gÀoyat g taxrna va karimona istihdom etiladiki, goÀyo u jomid havoning shuursiz zarralaridan har bir zarrasi bu koinot sultonidan kelgan amrlarni tinglaydi, biladi va hech birini qoldirmasdan u qoÀtil naning quvvati bilan qiladi va intizom bilan bajarish vaziyatida, zaminning butun nufuslariga nafas berish va zihayotga luzumi boÀlgan harorat va ziyo va elektr k "Bu mddalarni va ovozlarni naql etish va nabototning changlanishiga vosita boÀlish kabi koÀp kulliy vazifalarda va xizmatlarda bir dasti gÀaybiy tarafidan gÀoyat shuurkorona va olimona va hayotparvarona istihdom etilyapti.

SoÀngra yomgÀirga qaraiga ajoÀradiki: U latif va tiniq va totli va hechdan va gÀaybiy bir xazina-i rahmatdan yuborilgan qatralarda shu qadar rahmoniy hadyalar va vazifalar borki, goÀyo rahmat tajassum etib qatralar suratida xazina-i Rabboniyadan oqayojnin ma'nosida boÀlganidan, yomgÀirga "rahmat" nomi berilgandir.

SoÀngra chaqmoqqa qaraydi va momaqaldiroqni tinglaydi, koÀradiki, juda ajib va gÀarib xizmatlarda ishlattirilyaptilar.

SoÀngra koÀxiratgladi, aqliga qaraydi, oÀz-oÀziga deydiki: "Otilgan paxta kabi bu jomid, shuursiz bulut albatta bizlarni bilmaydi va bizga achinib yordag nafaa oÀz-oÀzidan yugurmaydi va amrsiz maydonga chiqmaydi va yashirinmaydi. Balki gÀoyat Qodir va Rahim bir qoÀmondonning amri bilan harakat qiladiki, bir iz qoldirmasdan yashirinadi va birdaniga maydonga chiqadi, ish boshiga u hibs va gÀoyat faol va mutaol va gÀoyat jilvali va hashmatli bir sultonning farmoni bilan va quvvati bilan ora-sira osmon olamini toÀldirib boÀshatadi va mutamodiyan hikmat bilan yozar va paydos bilan buzاجِبُ tasiga va mahv va isbot lavhasiga va hashr va qiyomat suratiga oÀgiradi va gÀoyat lutfkor va ehsonparvar va gÀoyat karamkor va rububiyatparvarriqoliakimi mudabbirning tadbiri bilan shamolga minadi va togÀlar kabi yomgÀir xazinalarini mindiradi, muhtoj boÀlgan yerlarga yetishadi. GoÀyo ularga achinib yigÀlab koÀz yoshlari bilan ularni gullar bilan kuldirzdan muyoshning shiddati otashini salqinlantiradi va sunger kabi bogÀlariga suv sepadi va zamin yuzini yuvadi, tozalaydi."

Ham u sinchkov yoÀohur e oÀz aqliga deydi: Bu jomid, hayotsiz, shuursiz, mutamodiyan chayqalgan, qarorsiz, boÀronli, dagÀdagÀali, sabotsiz, maqsadsiz shu havoning pardasi bilan va zoha yuksurati bilan vujudga kelgan yuz minglab hakimona va rahimona va san'atkorona ishlar va ehsonlar va yordamlar bilbedaho isbot qiladiki: Bu gÀayratli shamolning va bu javvol xizmatkorning mustaqil ravishda hech bioÀlgankati yoÀq, balki gÀoyat Qodir va Alim va gÀoyat Hakim va Karim bir amirning amri bilan harakat qiladi. GoÀyo har bir zarrasi har bir ishni bilhani e va u amirning har bir amrini tushunadigan va tinglaydigan bir askar kabi, havo ichida jarayon etgan har bir amri Rabboniyni tinglaydi, itoat qiladiki; butun hayvonotninng bils olishiga va yashashiga va nabototning changlanishiga va oÀsishiga va hayotiga luzumli moddalarning yetishtirilishiga va bulutlarning yoÀnaltibilan i va idorasiga va otashsiz kemalarning sayr va sayohatiga va ayniqsa ovozlarning va ayniqsa simsiz telefon va telegraf va radio bilan soÀzlashishlarning yetkazilishiga va bu xizmatlar kabi umumiy va kulliy xizmatlardan boshqa, azot va muva safoh humuza (kislorod) kabi ikki oddiy moddadan iborat boÀlgan havoning zarralari bir-birining misli ekan, zamin yuzida yuz minglab tarzda boÀlgan Rusulmoy san'atlarda kamoli intizom bilan bir dasti hikmat tarafidan boshqarilayotganini koÀryapman.

Demak

oyatining tasrihi bilan, shamolning tasrifi bilan hadsiÀqsonioniy xizmatlarda iste'mol va bulutlarning tasxiri bilan hadsiz Rahmoniy ishlarda istihdom va havoni u suratda ijod qilgan faqat Vojib-ul Vujud va Qodiri Kulli Shay va Alimi Kulli Shay, bir Robbi ZuljzmatlaVal Ikromdir deydi, hukm qiladi.

SoÀngra yomgÀirga qaraydi, koÀradiki: YomgÀirning donalari sanogÀicha manfaatlar va qatralari adadicha rahmoniy jilvalar va rashÀlishi miqdoricha hikmatlar ichida mavjud. Ham u shirin va latif va muborak qatralar shu qadar muntazam va goÀzal yaratiladiki, xususan yoz mavsumida kelgan doÀl shu qadar mezon va intizom bilan yuboriladieng zishadiki; boÀronlar bilan chayqalgan va katta narsalarni toÀqnashtirgan shiddatli shamollar ularning muvozana va intizomlarini buzmaydi; qatralaizli hr-biriga urib, birlashtirib, zararli toÀdalar qilmaydi. Va bular kabi juda hakimona ishlarda va ayniqsa zihayotda ishlattirilgan oddiy va jva loya shuursiz muvallidul ma va muvallidul humuza (vodorod-kislorod) kabi ikki oddiy moddadan tarkib topgan bu suv yuz minglarcha hikmatli va shuurli va muxtalif xizmatlarda va san'atlaridan, ihdom etilyapti. Demak, bu tajassum etgan ayni rahmat boÀlgan yomgÀir faqat bir Rahmoni Rahimning xazina-i gÀaybiya-i rahmatida qilinyaptaloli uzuli bilan

oyatini moddatan tafsir qiladi.

SoÀngra momaqaldiroqni tinglaydi va chaqmoqqa qaraydi, koÀradiki: Bu ikki osmondagi hayratlanْوَاجِhi hodisa aynan

va

oyatlarini moddatan tafsir qilish bilan barobar, yomgÀirning kelishini xabar berib, muhtojlarga xushxabar beradilar.

Ha,dan vaan, birdan horiqo bir shovqin bilan osmonni gapirtirish va favquloda bir nur va nor bilan zulmatli osmonni ziyo bilan toÀldirish va togÀvoriy paxta-misol va doÀl va qor va suv tulumbasi hukmida boÀlgan bulasida:i otashlantirish kabi hikmatli va gÀarobatli vaziyatlar bilan tentak gÀofil insonning boshiga toÀqmoq kabi uradi: "Boshingni koÀtar, oÀziodomikittirish istagan faol va qudratli bir zotning horiqo ishlariga qara! Sen sohibsiz boÀlmaganing kabi, bu hodisalar ham sohibsiz boÀlolmaydilar. Har birisia shahhikmatli vazifalar orqasida yugurtirilyapti. Bir Mudabbiri Hakim tarafidan istihdom etilyapti", deya ixtor etyaptilar.

Xullas bu sinchkov yoÀlovchi bu osmor qamrlutni tasxirdan, shamolni tasrifdan, yomgÀirni tanzildan va osmondagi hodisalarni tadbirdan tarkib topgan bir haqiqatning yuksak va oshkora shahodatini eshitadi, "Amantu billahُ كُلّi. Birinchi Maqomning ikkinchi martabasida:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ الْجَوُّ بِجَم۪يعِ مَا ف۪يهِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ التَّسْخ۪يرِ وَ التّotni jفِ وَ التَّنْز۪يلِ وَ التَّدْب۪يرِ الْوَاسِعَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ

fikrasi bu yoÀlovchining osmonga doir mazkur mushahadotini ifoda qiladi.

{(Ixtor) Birinchi Maqomda oÀtgan oÀttiz uch martaba-i tavhidni bir parcha izoh qiln ham istardim. Faqat hozirgi vaziyatim va holimning iznsizligi jihati bilan, yolgÀiz gÀoyat muxtasar burhonlari va ma'nosining tarjimasi bilan kifoyalanishga majbur boÀldim. Rnan vai-Nurning oÀttiz, balki yuz risolalarida bu oÀttiz uch martaba dalillari bilan, boshqa-boshqa tarzlarda, har bir risolada bir qism martabalar bayon qilinganidan, izohi ularga havola qilingan.}

SoÀngra u sayohati fikm sohi oÀrgangan u mutafakkir musofirga kura-i arz lisoni holi bilan deydiki: "KoÀkda, fazoda, havoda nimaga kezyapsan? Kel, men senga qidirganingni tanittiraman. Bajargan vazifalarimga qara va sahifalarimni oÀqi!" U ham qaraydi, koÀradiki:. Faqaajzub bir mavlaviy kabi ikki harakati bilan; kunlarning, yillarning, mavsumlarning hosil boÀlishiga mador boÀlgan bir doirani hashri a'zamning maydoni atrofida chizyapti. Va zihayotning yuz mi va mao'ini butun arzoq va lavozimotlari bilan ichiga olib fazo dengizida kamoli muvozana va nizom bilan kezdirgan va quyosh atrofida sayohat qilgan muhtasham va musahhar bir safina-i Rabboniyadir.

SoÀngra sahifalariga qaraydi, koÀaqlan : Boblaridagi har bir sahifasi minglab oyoti bilan arzning Robbini tanittiradi. Umumini oÀqish uchun vaqt topolmaganidan, yolgÀiz birginalmga ba boÀlgan zihayotning bahor faslida ijod va idorasiga qaraydi, mushohada etadiki: Yuz ming anvo'ning hadsiz afrodlarining suratlari oddiy bir moddadan gÀoyat muntazam ochyoÀqnii va gÀoyat rahimona tarbiya qilinyapti va gÀoyat moÀ'jizona bir qismining urugÀlariga qanotchalar berib, ularni uchirish surati bilan nashr ettirilyapti va gÀoyat mudabbirooqadorra qilinyapti va gÀoyat mushfiqona iosha va it'om etilyapti va gÀoyat rahimona va razzoqona hadsiz va turli-tuman va lazzatli va totli rizqlareng yudan va quruq tuproqdan va bir-birining misli va farqlari juda oz va suyak kabi ildizlardan, urugÀlardan, suv qatralaridan yetishtirilyَّ ذٰلHar bahorga, bir vagon kabi, xazina-i gÀaybdan yuz ming navi at'ima va lavozimot kamoli intizom bilan yuklanib zihayotga yuborilyapti. Va ayniqsa u arzoq paketlari ichida bolalarga yuborilgan sut konservalari tga osidalarning shafqatli koÀkraklarida osilgan shirin sut tulumbachalarini yuborish shu qadar shafqat va marhamat va hikmat ichida koÀrinadiki, bilbedaho bir Rahmoni Rahimning gÀoyat muigan qna va murabbiyona bir jilva-i rahmati va ehsoni boÀlganini isbot qiladi.

Bu sahifa-i hayotiya-i bahoriya hashri a'zamning yuz ming namunalarini va misollarini koÀrsatish bilan

فَانْظُرْ koinot اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ

oyatini moddatan gÀoyat porloq tafsir qilgana shid, bu oyat ham bu sahifaning ma'nolarini moÀ'jizona ifoda qiladi. Va arzning butun sahifalari bilan, kattaligi nisbatida va quvvatida لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ deganini tushundi.

Shunday qya iymkura-i arzning yigirmadan ziyoda ulkan sahifalaridan birgina sahifaning yigirma vajhidan birgina vajhining muxtasar shahodati bilan, u yoÀlovchining boshqa vajhr. Siqg sahifalaridagi mushahadoti ma'nosida boÀlib va u mushahadotlarni ifoda uchun Birinchi Maqomning uchinchi martabasida bunday deyilgan:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوan, ba الْوُجُودِ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِهِ الْاَرْضُ بِجَم۪يعِ مَا ف۪يهَا وَ مَا عَلَيْهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ التَّسْخarsa hَ التَّدْب۪يرِ وَ التَّرْبِيَةِ وَ الْفَتَّاحِيَّةِ وَ تَوْز۪يعِ الْبُذُورِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ الْاِدَارَةِ وَ الْاِعَاشَةِ لِجَم۪يعِ ذَوِى الْحَيَاةِ وَ الرَّحْمَانِيَّةِopqon رَّح۪يمِيَّةِ الْعَامَّةِ الشَّامِلَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ

SoÀngra u mutafakkir yoÀlovchi har sahifani oÀqigan sari saodat kaliti boÀlgan iymoni quvvatlanib va ma'naviy tara haq vning kaliti boÀlgan ma'rifati ziyodalashib va butun kamolotning asosi va ma'dani boÀlgan iymoni billoh haqiqati bir daraja yana inkishof etib ma'naviy koÀp zavqlarni va lazzatlarni bergan sari uning qiziqishini shiddat bilan tahrilan tanidan; samo, osmon va arzning mukammal va qat'iy darslarini tinglagani holda هَلْ مِنْ مَز۪يدٍ deb turarkan, dengizlarning va ulkan daryolarning jazba musta joÀshu xurush bilan zikrlarini va hazin va laziz ovozlarini eshitadi. Lisoni hol va lisoni qol bilan: "Bizga ham qara, bizni ham oÀqi!", deydilar. U ham qaraydi, koÀradiki: Hayotdorona mutamodiyan chayqalgan va tarqalish va toÀkilish va g oldi qilish fitratida boÀlgan dengizlar arzni qamrab, arz bilan barobar gÀoyat tez bir suratda bir yilda yigirma besh ming yillik bir doirada yugurtirilganlari holda; na tarqalaa nars na toÀkiladilar va na qoÀshnilaridagi tuproqqa tajovuz qiladilar. Demak, gÀoyat qudratli va azamatli bir zotning amri bilan va quvvati bilan turadilar, kezadilar, muhofaza boÀladilar.

SoÀng xabargizlarning ichlariga qaraydi, koÀradiki: GÀoyat goÀzal va ziynatli va muntazam javharlaridan boshqa, minglarcha tur hayvonotning iosha va idoralari va tavall:

a vafiyotlari shu qadar muntazam, oddiy bir qum va achchiq bir suvdan berilgan arzoqlari va tayinotlari shu qadar mukammaldirki, bilbedaho bir Qodiri Zuljalolning, bir Rahimi Zuljamolning idora va ioshasi bilan boÀlganini isbot qiladi.

ari bingra u musofir daryolarga qaraydi, koÀradiki: Manfaatlari va vazifalari va voridot va sarfiyotlari shu qadar hakimona va rahimonadir, bilbedaho isbot qiladiki, butun irmoqlar, chashmalar, soylar, ulkan daryolar bir Rahmoni Zuljaloli Val Ikmondong xazina-i rahmatidan chiqyaptilar va oqyaptilar. Hatto shu qadar favquloda iddixor va sarf qilinyaptilarki, "ToÀrtta daryo Jannatdan kelyai koin" deya rivoyat qilingan. Ya'ni, zohiriy sabablardan juda yuksak boÀlganliklaridan, ma'naviy bir jannatning xazinasidan va yolgÀiz gÀaybiy va tuganmas bir manbaning fayzidan oqyaptilar dem goÀyo Masalan: Misrning qumistonini bir jannatga oÀgirgan Nili Muborak janub tarafidan, "Jabali Qamar" deyilgan bir togÀdan mutamodiyan kichik bir dengiz kabi tugamasdan oqadi. Olti oydagi sarfiyoti togÀ shaklida toÀplansa va muetgan sa, u togÀdan yanada katta boÀladi. Holbuki u togÀdan unga ayrilgan yer va mahzan olti qismidan bir qism boÀlmaydi. Voridoti esa, u mintaqa-i harrada juda oz kelgan va suvsagan tuproq tez yutgani uchun mahzanga oz ketgan yomgÀiva kotatta u muvozana-i vase'ani muhofaza qilolmaganidan, u Nili Muborak odati arziyadan ustun bir gÀaybiy jannatdan chiqyapti degan rivoyat gÀoyat ma'nodor va goÀzal bir haqiqatni ifoda qiladi.

Shunday qilib, dengiz va dayrolarning denyulduz kabi haqiqatlarining va shahodatlarining mingdan birini koÀrdi. Va umumi bil-ijmo' dengizlarning kattaligi nisbatida bir quvvat bilan لَا اِلٰهَ اِلّni bil deydi va bu guvohlikka dengizlar maxluqoti adadicha shohidlar koÀrsatadi deya tushundi. Va dengizlarning va daryolarning umum guvohliklarini iroda qilib ifoda qilish ma'nosida, Birinchi Maqomning toÀrtinchi martabasida:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّi hechْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ جَم۪يعُ الْبِحَارِ وَ الْاَنْهَارِ بِجَم۪يعِ مَا ف۪يهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِshoratسْخ۪يرِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ الْاِدِّخَارِ وَ الْاِدَارَةِ الْوَاسِعَةِ الْمُنْتَظَمَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ

deyilgandir.

SoÀngra togÀlaistihdahrolar sayohati fikriyada boÀlgan u yoÀlovchini chaqiradilar, "Sahifalarimizni ham oÀqi!" deydilar. U ham qaraydi, koÀradiki: TogÀlarning kulliy vazifalari va umumiy xizmatlari shu qadar azamatliat shukmatliki, aqllarni hayrat ichida qoldiradi. Masalan: TogÀlarning zamindan amri Rabboniy bilan chiqishlari va zaminning ichida inqiloboti dohiliyada imkon'at etgan hayajonini va gÀazabini va hiddatini chiqishlari bilan taskin etib, zamin u togÀlarning joÀsh urishi bilan va tuynugi bilan nafas olib, zararli boÀlgan silkinishlardan va zilzila-i muzitning qutilib, vazifa-i davriyasida sakanasining istirohatlarini buzmaydi. Demak, qandayki safinalarni silkinishdan viqoya va muvozanalarini muhofaza uchun ularning tirgaklari ustida qurilgan. Xuddi shuning kabi, togÀlar zamin safinasiga bu mama'navxazinali tirgaklari boÀlganliklarini Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon

kabi koÀp oyashga vilan farmon qilyapti.

Ham masalan, togÀlarning ichida zihayotga lozim boÀlgan har navi manbalar, suvlar, ma'danlar, moddalar, dorilimzo b qadar hakimona va mudabbirona va karimona va ehtiyotkorona iddixor va ihzor va istif etilganki, bilbedaho qudrati nihoyatsiz bir Qodirnin va muikmati nihoyatsiz bir Hakimning xazinalari va omborlari va xizmatkorlari boÀlganliklarini isbot qiladilar, deya tushunadi. Va sahro va togÀlarning togÀ qadar vazifa va hikmatlaridan bu ikki javharga boshqalarini qiyoi "Reeb, togÀlarning va sahrolarning umum hikmatlari bilan, xususan ehtiyotiy iddixorlar jihati bilan keltirgan shahodatni va aytgan لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ tavhidini togÀlar quvvatida va sabotida va sahrolakm va ligida va kattaligida koÀradi, "Amantu Billah" deydi.

Xullas, bu ma'noni ifoda uchun Birinchi Maqomning beshinchi martabasida:

لَا اِلٰهَ اِلَّا الdirsizالْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ جَم۪يعُ الْجِبَالِ وَ الصَّحَارٰى بِجَم۪يعِ مَا ف۪يهَا وَ مَا عَلَيْهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ الْاِدّa va i وَ الْاِدَارَةِ وَ نَشْرِ الْبُذُورِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ التَّدْب۪يرِ الْاِحْتِيَاطِيَّةِ الرَّبَّانِيَّةِ الْوَاسِعَةِ الْعَامَّةِ الْمُنْتَظَمَةِ الma minَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ

deyilgan.

SoÀngra u yoÀlovchi togÀda va sahroda fikri bilan kezarkan, ashjar va nabotot olamining eshigi fikriga ochildi. Uni ichkariga chaqirdilar. "Kel, doiramizda ham kez, yozuvlarimizni ham i Azal dedilar. U ham kirdi, koÀrdiki: GÀoyat muhtasham va muzayyan bir majlisi tahlil va tavhid va bir halqa-i zikr va shukr tashkil qilganlar. Butun ashjar va nabototning anvo'lari bil-ijmo' barobar لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ deyayotgan foydak lisoni hollaridan tushundi. Chunki butun mevador daraxt va nabotlar; mezonli va fasohatli yaproqlarining tillari bilan va ziynatli va jazolatli gullarining soÀzlari bilan va intizomli va balogÀatli mevalarining kalimalari bilan barobar, m akmalhona shahodat keltirganliklariga va لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ deganlariga dalolat va shahodat qilgan uch buyuk kulliy haqiqatni koÀrdi:

Juda zohir bir suratda qasdiy bir in'om va ikrom va ixtiyoriy bir ehson va imtinon ma'nosi va haqiqati har birisida his etilgani kabi, majmuida esa quyoshoyatsiuhuridagi ziyosi kabi koÀrinadi.

Tasodifga havolasi hech bir jihati imkoni boÀlmagan qasdiy va hakimona bir tamyiz va tafening xtiyoriy va rahimona bir tazyin va tasvir ma'nosi va haqiqati u hadsiz anvo' va afrodda kunduz kabi oshkora koÀrinadi va bir Sone'-i Hakimning asarlari lotli shlari boÀlganliklarini koÀrsatadi.

U hadsiz masnu'otning yuz ming tur va boshqa-boshqa tarz va shaklda boÀlgan suratlari gÀoyat muntazam, mezonli, ziynatli boÀlib, mahdud va ma'dud va bir-birining misli vمْدُ لy va jomid va bir-birining ayni yoki oz farqli va qorishiq boÀlgan urugÀlardan, donchalardan u ikki yuz ming navlarning fariqali va intizomli, boshqa-boshqa, muvozanali, hayotdor, hikmatli, yangl qilga, xatosiz bir vaziyatda umum afrodining suratlarining fathi va ochilishi esa shunday bir haqiqatdirki, quyoshdan yanada porloqdir va bahorning gullari va mevalari va yaproqlari va mavjudoti sanogÀicha u haqiqatni isbot qilgan shohidlar bor den rozidi.

dedi.

Demak, bu mazkur haqiqatlarni va shahodatlarni ifoda etish ma'nosi bilan, Birinchi Maqomning oltinchi martabasida:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَri ulaالْوُجُودِ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ اِجْمَاعُ جَم۪يعِ اَنْوَاعِ الْاَشْجَارِ وَ النَّبَاتَاتِ الْمُسَبِّحَاتِ الُ كَانقَاتِ بِكَلِمَاتِ اَوْرَاقِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْفَص۪يحَاتِ وَ اَزْهَارِهَا الْمُزَيَّنَاتِ الْجَز۪يلَاتِ وَ اَثْمَارِهَا الْمُنْتَظَمَاتِ الْبَل۪يغَاتِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ kamoloَةِ حَق۪يقَةِ الْاِنْعَامِ وَ الْاِكْرَامِ وَ الْاِحْسَانِ بِقَصْدٍ وَ رَحْمَةٍ وَ حَق۪يقَةِ التَّمْي۪يزِ وَ التَّزْي۪ينِ وَ التَّصْو۪يرِ بِاِرَادَةٍ وَ حِكْمَةٍ مَعَ قiniga َّةِ دَلَالَةِ حَق۪يقَةِ فَتْحِ جَم۪يعِ صُوَرِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْمُزَيَّنَاتِ الْمُتَبَايِنَةِ الْمُتَنَوِّعَةِ الْغَيْرِ الْمَحْدُودَةِ مِنْ نُوَاتَاتٍ وَ حَبَّاتٍ مُتَمَاثِلَةٍ مُتَشَابِهَةٍ مَa shayَةٍ مَعْدُودَةٍ

deyilgan.

SoÀngra sayohati fikriyada boÀlgan u sinchkov va taraqqiy bilan zavqi va shavqi ortgan dunyo yoÀlovchisi bahor bogÀidan bi va lir qadar bir guldasta-i ma'rifat va iymon olib kelarkan, hayvonot va tuyur olamining eshigi haqiqat-bin boÀlgan aqliga va ma'rifat-oshino boÀlgan fikriga ochildi. Yuz ming boshqa-boshqa ovozlar bilan va turli-tuman tillar bilanim bilchkariga chaqirdilar, "Marhamat qiling" dedilar. U ham kirdi va koÀrdiki: Butun hayvonot va qushlarning butun navlari va toifalari va millatlari bil-ittifoq lisoni qol va lisoni hollari bilan ketyaلٰهَ اِلَّاهُوَ deb, zamin yuzini bir zikrxona va muazzam bir majlisi tahlil suratiga oÀgirganlar; har biri shaxsan bittadan qasida-i Rabboniy, bittadan kalima-i Subhoniy va ma'nodor bittadfaoliyfi Rahmoniy hukmida sone'larini tavsif etib hamdu sano qilayotgan vaziyatda koÀrdi. GoÀyo u hayvonlarning va qushlarning tuygÀulari va quvalari va jihozlari va a'zolari va asboblaran xalum va mavzun kalimalardir va muntazam va mukammal soÀzlardir. Ular bular bilan Xalloq va Razzoqlariga shukr va vahdoniyatiga shahodat keltirganliklarign boshiy dalolat etgan uch muazzam va qamragan haqiqatlarni mushohada etdi.

Hech bir jihat bilan bebosh tasodifga va koÀr quvvatga va shuursiz tavfitga havolasi mumkin boÀlmagan hechdan hakimona ijod va san'atparvarona ibdo' va ixtiyorkorona va olimona yaratish va insho va yigirma jihat bilan ilm va hikmat va irodaning jilvasini koÀrsatgan ruhlantirish va ihyong qan haqiqatidirki, ziruhlar adadicha shohidlari boÀlgan bir burhoni bahir boÀlib, Zoti Hayyi Qayyumning vujubi vujudiga va sifati sab'asiga va vahdatigati biodat qiladi.

U hadsiz masnu'larda bir-biridan siymocha fariqali va shaklcha ziynatli va miqdorcha mezonli va suratcha intizomli bir tarzdagi tamyizdan, tazyindan, tasvirdan shunday azamatli va quvvatli ning eqiqat koÀrinadiki: Qodiri Kulli Shay va Alimi Kulli Shaydan boshqa hech bir narsa bu har jihat bilan minglarcha horiqolarni va hikmatlarni koÀrsatgan ihotali fe'lga sohib boÀlolmaydi va hech biruz'iy va ehtimoli yoÀq.

Bir-birining misli va ayni yoki oz farqli va bir-biriga oÀxshagan mahsur va mahdud tuxumlardan va tuxumchalardan va nutfa deyilgan suv qatralaridan u hadsiz hayvonla bor dyuz minglab tur tarzlarda va bittadan moÀ'jiza-i hikmat mohiyatida boÀlgan suratlarini gÀoyat muntazam va muvozanali va xatosiz bir hay'atda ochish va zotnitish shunday porloq bir haqiqatdirki, hayvonlar adadicha sanadlar, dalillar oÀsha haqiqatni tanvir etadi.

Xullas bu uch haqiqatning ittifoqi bilan, hayvonlarning butun anvo'i barobar shunday bir لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ deb shahomaslagltiradilarki, goÀyo zamin katta bir inson kabi, kattaligi nisbatida لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ deb samovot ahliga eshittirayotgan mohiyatda koÀrdi va toÀliq dars oldi. Birinchi Maqomning yettinchi martabasr va s mazkur haqiqatlarni ifoda etish ma'nosi bilan:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ اِتِّفَاقُ جَم۪يعِ اَنْوَاعِ الْحَيَوَانَاتِ وَ الطُّيُورِ الْحَامِدَاتِ الشَّاهِدَاتِ بtdan, َاتِ حَوَاسِّهَا وَ قُوَاهَا وَ حِسِّيَّاتِهَا وَ لَطَائِفِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْمُنْتَظَمَاتِ الْفَص۪يحَاتِ وَ بِكَلِمَاتِ جِهَازَاتِهَا وَiat:

رِحِهَا وَ اَعْضَائِهَا وَاٰلَاتِهَا الْمُكَمَّلَةِ الْبَل۪يغَاتِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ الْا۪يجَادِ وَ الصُّنْعِ وَ الْاِبْدَاعِ بِالْاِرَادَةِ وَ حَق۪يقَةِ التَّمْي۪يزِ وَ الsiniga۪ينِ بِالْقَصْدِ وَ حَق۪يقَةِ التَّقْد۪يرِ وَ التَّصْو۪يرِ بِالْحِكْمَةِ مَعَ قَطْعِيَّةِ دَلَالَةِ حَق۪يقَةِ فَتْحِ جَم۪يعِ صُوَرِهَا الْمُنْتَظَمَةِ الْمُتَخَالِفَةِ الْمُتَنَوِّعَةِ الْغَيْرِ الْمَحْصُورَةِ مِنْ بَيْضَat kel قَطَرَاتٍ مُتَمَاثِلَةٍ مُتَشَابِهَةٍ مَحْصُورَةٍ مَحْدُودَةٍ

deyilgandir.

SoÀngra u mutafakkir yoÀlovchi ma'rifati Ilohiyaning hadsiz martabalarida va nihoyga nurazvoqida va anvorida yanada ilgarilash uchun insonlar olamiga va bashar dunyosiga kirishni istarkan, boshda anbiyolar boÀlib uni ichkariga da'vat qildilar, u ham kirdi. Eng avval oÀtgan zamonning manzt va dqaradi, koÀrdiki: Navi basharning eng nuroniy va eng mukammali boÀlgan umum paygÀambarlar (Alayhimussalom) bil-ijmo' barobar لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ deb zikr qilyaptilar va porloq va musaddaq boÀlgan hadsiz moÀ'jizotlarining quvِ عُلَilan tavhidni iddi'o etyaptilar va basharni hayvoniyat martabasidan malakiyat darajasiga chiqarish uchun, ularni iymoni billohga da'vat bilan dars berayotganlarini koÀrdi. U ham u nuroniy madrasada tiz choÀkib darsda oÀtirdz.

#31rdiki: Mashohiri insoniyaning eng yuksaklari va nomdorlari boÀlgan u ustozlarning har birisining qoÀlida Xoliqi Koinot tarafidan berilgan nishona-i tasdiq boÀlib moÀ'jizalar boÀlganidan, har birining ibir zabilan bashardan bir toifa-i azima va bir ummat tasdiq qilib iymonga kelganlaridan, u yuz ming jiddiy va toÀgÀri zotlar ijmo' va ittifoq bilan huفْسِه۪tasdiq qilgan bir haqiqat naqadar quvvatli va qat'iy boÀlganini qiyos qila oldi. Va bu quvvatga bu qadar muxbiri sodiqlar hadsiz moÀ'jizalari bilan imzo bosgan va isbot qilgan bir haqiqatni inkor qilgan ahli zalolat qay darabildirsiz bir xato, bir jinoyat qilganliklarini va naqadar hadsiz bir azobga haqdor boÀlganliklarini tushundi va ularni tasdiq qilib iymon keltirganlar naqadar haqli va haqiqatli boÀlganliklarinion kab, iymon qudsiyatining buyuk bir martabasi yana unga koÀrindi. Ha, anbiyoni (Alayhimussalom) Janobi Haq tarafidan fe'lan tasdiq hukmida boÀlgan hadsiz moÀ'jizotlaridan va haqqoniyatlarini kadalargan muorizlariga kelgan samoviy juda koÀp ta'zirlaridan va haq boÀlganliklariga dalolat qilgan shaxsiy kamolotlaridan va haqiqatli ta'limotlaridan va togÀri boÀlganliklariga guvohlik qilgan quvvatitarzidlaridan va tom jiddiyatlaridan va fidokorliklaridan va qoÀllarida boÀlgan qudsiy kitob va suhuflaridan va ularning yoÀllari toÀgÀri va haq boÀlganiga guvohlik qilgan ittibolari bilan haq taayy, kamolotga, nurga vosil boÀlgan hadsiz tilmizlaridan boshqa, ularning va u juda jiddiy muxbirlarning musbat masalalarda ijmo'i va ittifoqi va tavoturi va isbotda tavofuqi va tasonudi va tamoqdan shunday bir hujjatdir va shunday bir quvvatdirki, dunyoda hech bir quvvat qarshisiga chiqolmaydi va hech bir shubha va taraddudni qoldirmaydi. Va iymonning arkonida umum anbiyoni (Alayhimussalom) anini ham dohil boÀlishi, u tasdiq buyuk bir quvvat manbai boÀlganini tushundi. Ularning darslaridan koÀp fayzi iymoniy oldi. Demak, bu yoÀlovchining mazkur darsini ifoda etish ma'nosida Birinchi Maqomning sakkizinchi martabasida:

لَا اِلٰa oÀziَّا اللّٰهُ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ اِجْمَاعُ جَم۪يعِ الْاَنْبِيَاءِ بِقُوَّةِ مُعْجِزَاتِهِمُ الْبَاهِرَةِ الْمُصَدِّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ

deyilgan.

#8 xorijoÀngra iymonning quvvatidan ulviy bir zavqi haqiqat olgan u sayyohi tolib Anbiyo Alayhimussalomning majlisidan kelarkan, ulamoning ilmalyaqiyn suratida qat'iy va quvvatli dalillar bilan Anbiyolarning (Alayhimussalom) da'volarin va tot qilgan va asfiyo va siddiqiyn deyilgan mutabahhir, mujtahid muhaqqiqlar uni darsxonalariga chaqirdilar. U ham kirdi, koÀrdiki: Minglarcha dohiy va yuz minglarcha mudaqqiq va yuksak ahli tahqiq qil qadar bir shubha qoldirmagan tadqiqyuzlabmiqolari bilan, boshda vujubi vujud va vahdat boÀlib musbat masoili iymoniyani isbot qilyaptilar. Ha, iste'dodlari va maslaklari muxtalif boÀ tabiaholda, usul va arkoni iymoniyada ularning muttafiqan ittifoqlari va har birisining quvvatli va yaqiyniy burhonlariga istinodlari shunday bir hujjatdirki, ularning majmui qadar bir zakovat va diroyat sohibbundayish va burhonlarining umumi qadar bir burhon topish mumkin boÀlsa, qarshilariga faqat shunday chiqilishi mumkin. BoÀlmasa u munkirlar yolgÀiz jaholat va ajhaliyat va inkor va isbot qilinmagan manfiy masalalarda qaysarlik va koÀz yumish surati an zihqarshilariga chiqishlari mumkin. KoÀzini yumgan yolgÀiz oÀziga kunduzni kecha qiladi. Bu sayyoh bu muhtasham va keng darsxonada bu muhtati sha mutabahhir ustozlar nashr qilgan nurlar zaminning yarmini ming yildan ziyoda ziyolantirganini bildi. Va shunday bir quvva-i ma'naviyani topdiki, butun ahli inkor toÀplansa, uni qil qadar adashtirmayfasdirikkilantirmaydi. Mana, bu yoÀlovchi bu darsxonadan olgan darsga bir qisqa ishorat boÀlib, Birinchi Maqomning toÀqqizinchi martabasida:

لَا اِلٰهَ اِلّrra qaّٰهُ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ اِتِّفَاقُ جَم۪يعِ الْاَصْفِيَاءِ بِقُوَّةِ بَرَاه۪ينِهِمُ الظَّاهِرَةِ الْمُحَقَّقَةِ الْمُتَّفِقَةِ

deyilgan.

SoÀngra iymonning yanada ziyoda quvvatlanishida va i minglfida va ilmalyaqiyn darajasidan aynalyaqiyn martabasiga taraqqiysidagi anvorni va azvoqni koÀrishga juda mushtoq boÀlgan u mutafakkir yoÀlovchi madrasadan kelaa tabrhadsiz kichik takyalarning va zaviyalarning qoÀshilishi bilan kengaygan gÀoyat fayzli va nurli va sahro kengligida bir takya, bir xangoh, bir zikrxona, bir irshodgohda va jadda-i kubro-i Muhammadiyning (S.A.V.) va meلَا اِAhmadiyning (S.A.V.) soyasida haqiqatga xizmat qilgan va haqqa erishgan va aynalyaqiynga yetishgan minglab va millionlab qudsiy murshidlar uni dargohga chaqirdilar. U ham kirdi, koَلَئْل: U ahli kashf va karomat murshidlar kashfiyotlariga va mushohadalariga va karomatlariga istinodan bil-ijmo' muttafiqan لَا اِلٰهَ اِلّبِقَصْ deb vujubi vujud va vahdati Rabboniyani koinotga e'lon qilyaptilar. Quyoshning ziyosidagi yetti rang bilan quyoshni tanish kabi, yetmish rang bilan, balki asmo-i husna adadicha Shamsi Azaliyning ziyosidan tajalliy etgan boshqa-boshqaCHI NU ranglar va turli-tuman ziyoli lavnlar va boshqa-boshqa haqiqatli tariqatlar va muxtalif toÀgÀri maslaklar va mutanavvi' haqli mashrablarda boÀlgan u qudsiy dohiylar va nuroniy oriflar ijmo' va ittifoq bilan imzo bosgan bir haqiqat qay da patniohir va bahir boÀlganini aynalyaqiyn mushohada etdi va anbiyoning (Alayhimussalom) ijmo'i va asfiyoning ittifoqi va avliyoning tavofuqi va z qisq ijmo'ning birdan ittifoqi quyoshni koÀrsatgan kunduzning ziyosidan yanada porloq ekanini koÀrdi. Mana bu musofir takyadan olgan fayzga qisqa bir ishorat sifatida, Birinchi Maqomning oÀninchi martabنَدْ ه

deyiltlari 85

SoÀngra kamoloti insoniyaning eng muhimi va eng muazzami, bakli biljumla kamoloti insoniyaning manbai va asosi iymoni billohdan va ma'rifatullohdan nash'at etgan muhabbatulloh boÀlganini bilgar taxunyo sayyohi butun quvvati bilan va latoifi bilan iymonning quvvatida va ma'rifatning inkishofida yanada ziyoda taraqqiy qilishini istash fi va islan boshini koÀtardi va samovotga qaradi. OÀz aqliga dediki: "Modomiki koinotda eng qimmatbaho narsa hayotdir va koinotning mavjudoti hayotga musahhardir va modomiki zihayotning eng qimmatbahosi ziruhdir va ziruhning eng qimmatbahosi zishuurdva butmodomiki bu qimmatbaholik uchun kura-i zamin zihayotni mutamodiyan koÀpaytirish uchun har asr, har yil toÀladi, boÀshaladi. Albatta va har holda, bu muhtasham va muzayyan bmasjid samovotning ham oÀziga munosib aholisi va sakanasi zihayot va ziruh va zishuurlardan bordirki, huzuri Muhammadiyda (S.A.V.) sahobalargara denngan Hazrat Jabroilning (A.S.) tamassuli kabi maloikalarni koÀrish va ular bilan gaplashish hodisalari tavotur suratida eskidan beri naql va rivoyat qilinadi. Unday boÀlsa, koshki men samovot ahli bilan ham koÀrishsaydim, ular qanday n va t boÀlganliklarini bilsaydim, chunki "Xoliqi Koinot haqida eng muhim soÀz ularnikidir" deya oÀylarkan, birdan samoviy shunday bir ovozni eshitdi: "Modomiki biz bilan koÀrishish va un sabizni tinglashni istaysan, bilki: Boshda Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalam va Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon boÀlib butun paygÀambarlarga vositamiz bilan kelgan masoili iymoniyaga eng avval biz iymon keamozninmiz. Ham insonlarga tamassul etib koÀringan va bizlardan boÀlgan butun arvohi toyyiba bila-istisno va bil-ittifoq bu koinot xoliqining vujubi vujudiga va vahdatiga va sifati qudsiyasiga shahodat keltirib barobariga muvofiq va mutobiq boÀlib ixbor etganlar. Bu hadsiz ixborotning tavofuqi va tatobuqi quyosh kabi senga bir rahbardir", deganlarini bildi va uning nuri iymoni porladi, zamindan koÀklarga chiqdi. Bu yoÀlovchizoti ikalardan olgan darsga qisqa bir ishorat sifatida, Birinchi Maqomning oÀn birinchi martabasida:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذ۪ىgatild عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ اِتِّفَاقُ الْمَلٰئِكَةِ الْمُتَمَثِّل۪ينَ لِاَنْظَارِ النَّاسِ وَ الْمُتَكَلِّم۪ينَ مَعَ خَوَاصِّ الْبَشَرِ بِاِخْبَارَاتِهِمُ الْمُتَطَابِقَةِ الْمُتَوَافِقَةِ

deyiozim br.

SoÀngra pur-maroq va pur-ishtiyoq u musofir olami shahodat va jismoniy va moddiy jihatdan va maxsus toifalarning tillaridan va lisoni hollaridan dars olganidan,ِ وَاَ gÀayb va olami barzohda ham mutolaa bilan bir sayohat va bir taxarri-i haqiqat orzu qilarkan, har toifa-i insoniyada boÀlgan va koinotning mevasi boÀlgan insonning urugÀi hukmida boÀlgan va kichikligi bilan barobar ma'nan koinot qadar inbi va haa olgan mustaqim va munavvar aqllarning, salim va nuroniy qalblarning eshigi ochildi. Qaradiki, ular olami gÀayb va olami shahodat oÀrtasida insoniy barzohlardir va ikki olamning bir-biri bilan munosabatlari va muebosh ari insonga nisbatan u nuqtalarda boÀlishini koÀrganidan, oÀz aql va qalbiga dediki: "Keling, bu oÀxshashingizning eshigidan haqiqatga ketgan yoÀl yanada qisqadir. Biz boshqa yoÀllardagi tillardan dars olganimiz kablarnin, balki iymon nuqtasidagi ittisoflaridan va holat va ranglaridan mutolaamiz bilan istifoda qilishimiz kerak dedi, mutolaani boshladi. KoÀrdiam sha Iste'dodlari gÀoyat muxtalif va mazhablari bir-birdan uzoq va muxolif boÀlgan umum istiqomatli va nurli aqllarning iymon va tavhiddagi ittisofkorona va rasihona e'tiqodlari tavofuq va sabotkorona va mutmainonaudot vt va yaqiynlari tatobuq etadi. Demak, tabaddul etmagan bir haqiqatga tayanib bogÀlanganlar va ildizlari metin bir haqiqatga kirgan, uzilmaydi. Unday boÀlsa, bularning nuqta-i iymoniyada va vujub va tavhidda ijmo'lari hech uzilmas ofaanonjiri nuroniydir va haqiqatga ochilgan ziyoli bir derazadir.

Ham koÀrdiki: Maslaklari bir-biridan uzoq va mashrablari bir-biriga mubayin boÀlgan oÀsha umum salim va nuroniy

OÀrning arkoni iymoniyadagi muttafiqona va itminonkorona va munjazibona kashfiyot va mushahadotlari bir-biriga tavofuq va tavhidda bir-biriga mutobiq chiqadi. Demak, haqiqatga muqobil va vosil va mu moddsil bu kichkina bittadan arshi ma'rifati Rabboniya va bu jamlovchi bittadan oyna-i Samadoniya boÀlgan nuroniy qalblar shamsi haqiqatga qarshi ochilgan derazalardir va umumi birdan quyoshga oynadorlik qilgan bir dengiz ka sharl oyna-i a'zamdir. Bularning vujubi vujudda va vahdatda ittifoqlari va ijmo'lari hech adashmas va adashtirmas bir rahbari akmal va bir murshidi akbardir. Chunki hech bir jihat bilan hech bir imkon va hech boÀlmagimol yoÀqki, haqiqatdan boshqa bir vahm va haqiqatsiz bir fikr va aslsiz bir sifat bu qadar mustamirrona va rasihona bu juda buyuk va keskin koÀzlarning umumini birdan aldatsin, gÀolamanki;ga duchor qilsin. Bunga ehtimol bergan buzilgan va chirigan bir aqlga bu koinotni inkor qilgan ahmoq Sofistaiylar ham rozi boÀlmaydilarمٌ * اqiladilar deya tushundi. OÀz aql va qalbi bilan barobar "Amantu Billah" dedilar. Xulas, bu yoÀlovchi mustaqim aqllardan va munavvar qalblardan istifoda qilgan ma'rifati iymoniyaga qisqa bir ishorat hashrda Birinchi Maqomning oÀn ikkinchi va oÀn uchinchi martabalarida

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ اِجْمَاعُ الْعُقُولِ الْمُسْتَق۪يمَةِ الْمُنَوَّرَةِ بِاِعْتِقَÀlatuvهَا الْمُتَوَافِقَةِ وَ بِقَنَاعَاتِهَا وَ يَق۪ينِيَّاتِهَا الْمُتَطَابِقَةِ مَعَ تَخَالُفِ الْاِسْتِعْدَادَاتِ وَ الْمَذَاهِبِ وَ كَذَا دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ اِتِّفَاقُ الْقُلُوبِ السّiradigةِ النُّورَانِيَّةِ بِكَشْفِيَّاتِهَا الْمُتَطَابِقَةِ وَ بِمُشَاهَدَاتِهَا الْمُتَوَافِقَةِ مَعَ تَبَايُنِ الْمَسَالِكِ وَ الْمَشَارِبِ

deyilgan.

SoÀngra olami gÀaybga yaqindan qaragan va aql va qalbda sayohat qilgan oÀning gÀlovchi, ajabo olami gÀayb nima deydi deya sinchkovlik bilan u eshikni ham shunday bir fikr bilan qoqdi. Ya'ni, modomiki bu jismoniy olami shahodatda bۨن٠adar ziynatli va san'atli hadsiz masnu'lari kun yoÀzini tanittirish va bu qadar totli va bezalgan va nihoyatsiz ne'matlari bilan oÀzini sevdirish va bu qadar moÀ'jizali va mahoratli hisobsiz asarlari bilan yashirin kamolotini bildirish, qovldaqa hayakallumdan yanada zohir bir tarzda fe'lan istagan va hol tili bilan bildirgan bir zot parda-i gÀayb tarafida boÀlgani bilbedaho tushuniladi. Albatta va har holda, fe'lan va holan boÀlgani kabryoq klan va takalluman ham gaplashadi, oÀzini tanittiradi, sevdiradi. Unday boÀlsa, olami gÀayb jihatidan uni uning tazohurotidan bilishimiz kerak dedi. Qalbi ichkariga kirdi, aql koÀzi bilan koÀrdiki:

GÀoyat quvvatli bir tazohurot bion u thiylarning haqiqati olami gÀaybning har tarafida har zamonda hukm qilyapti. Koinotning va maxluqotning shahodatlaridan koÀp quvvatli bir shahodati vujud va tavhid Allam-ul GÀuyubdan vahiy va ilhom haqiqatlari bilan kelyapti. OÀzini va vujud va va tatini yolgÀiz masnu'larining shahodatlariga qoldirmayapti. OÀzi oÀziga loyiq bir kalomi azaliy bilan gapiryapti. Har yerda ilm va qudrati bilan hozir va nazirning kalomi ham hadsizdir va kalomining ma'nosi uni bildirgani kabi, takallumi ham unsusiyati bilan bildiryapti.

Ha, yuz ming PaygÀambarlarning (Alayhimussalom) tavoturlari bilan va ixborotlarining vahyi Ilohiyga mazhariyat nuqtasida ittifoqlari bilan va navi bashardan aksariyati mutlaqaning tasdiqgardasi va r'nonin va muqtadosi va vahiyning samaralari va vahyi mashhud boÀlgan kutubi muqaddasa va suhufi samoviyaning daloil va moÀ'jizotlari bilan haqiqati vahiyning tahaqquqi va subuti badohat r." desiga kelganini bildi va vahiyning haqiqati besh haqiqati qudsiyani ifoda va ifoza etadi deya tushundi:

deyilgan, basrububig aqllariga va fahmlariga koÀra gaplashish bir tanazzuli Ilohiydir. Ha, butun ziruh maxluqotini gapirtirgan va gapirishlarini bilgan, albatta oÀzi ham u gapirishlarga gapirishi bilan mudohala etishi, rububiyatning muqtazosidir.

Mavjudotning eng muntahobi va eng muhtoji va eng nozanini va eng mushtogÀi boÀlgailan tqiy insonlarning munojotlariga va shukrlariga fe'lan muqobala etgani kabi, kalomi bilan ham muqobala etish, xoliqiyatning sha'nidir.

Ilm bilan hayotning zart va iir lozimi va nurli bir tazohuri boÀlgan mukolama sifati, albatta ihotali bir ilmni va sarmadiy bir hayotni tashigan zotda ihotali va sarmadiy bir suratda boÀladi.

Eng sevimli va muhabbatli va andishali va nuqta-i istinodga eng muhtoj va sohibini va molikini topishga eng mushtoq; ham faqir va ojiz boÀlgan maxluqotlariga ojizlik va ishtiyoqni, faqirlik va ehtiyojni va andisha-i istiqbolnboruz uhabbatni va parastishni bergan bir zot, albatta oÀz vujudini ularga takallumi bilan ish'or etishi, uluhiyatning muqtazosidir. Xullas, tanazzuli Ilohiy va taarrufi Rabboniy va muqobala-i Rahmoniy va mukolama-i Subhoniy va ish'ori Samadoniy haqْحَمْدrini tazammun etgan, umumiy samoviy vahiylarning ijmo' bilan Vojib-ul Vujudning vujudiga va vahdatiga dalolatlari shunday bir hujjatki, kunduzdagi quyoshelbalihuootining quyoshga guvohligidan koÀproq quvvatlidir deya tushundi.

SoÀngra ilhomlar jihatiga qaradi, koÀrdiki: Sodiq ilhomlar, garchi bir jihatdan vahiyga oÀxshaydilar va bir navi mukolama-i Rabboniyadir, faqat ikki farq bordir:

Ilhomdan koÀp yuksak boÀlgan vahiyning aksari maloika vositasi bilan va ilhomning aksari vositasiz boÀlishidir.

Masalan: Qandayki bir podshohning ikki surat bilan gaplashishi va amrlari bor. Birisi: Hashmatilyaptanat va hokimiyati umumiya jihati bilan bir yovarini bir voliyga yuboradi. U hokimiyatning hashamatini va amrning ahamiyatini koÀrsatish uchun ba'zan vosita bilan barobar bir ijtimo' qiladi. SoÀngra farmon tablialolgaladi. Ikkinchisi: Sultonlik unvoni bilan va podshohlik umumiy ismi bilan emas, balki oÀz shaxsi bilan xususiy bir munosabati va juz'iy bir muomalasi boÀlgan xos biz boÀlatchisi bilan yoki bir omi raiyati bilan va xususiy telefoni bilan xususiy gaplashishidir.

Shunga oÀxshab, Podshohi Azaliyning umum olamlarning Robbi ismi bilan va koinot Xoliqi unvoni bilan vahiy bilan va vahiyning xizmatinining kgan shumulli ilhomlari bilan mukolamasi boÀlgani kabi, har bir fardning va har bir zihayotning Robbi va Xoliqi boÀlish jihati bilan xususiy bir suratda, faqat pani kab orqasida ularning qobiliyatiga koÀra bir tarzi mukolamasi bor.

Vahiy soyasizdir, sofdir, xoslarga maxsusdir. Ilhom esa soyalidir,obar kar qoÀshiladi, umumiydir. Maloika ilhomlari bilan va inson ilhomlari va hayvonot ilhomlari kabi turli-tuman, ham juda koÀp anvo'lari bilan dengizlarnina xallalari qadar kalimoti Rabboniyaning taksiriga mador bir zamin tashkil qiladi.

oyatining bir vajhini tafsir qilishini tushundi.

xtga ha ilhomning mohiyatiga va hikmatiga va guvohligiga qaradi, koÀrdiki: Mohiyati bilan hikmati va natijasi toÀrt nurdan tarakkub topadi.

Tavaddudi Ilohiy deyilgan, oÀzini maxluqotiga fe'lan sevdirgani kabi badohan va huzuran va suhbatan ham sevdirish, vadudiyatning va rahmoniyatning muqtazosidir.

Ibodining duolariga fe'lan javob bergani kabi, qovlan ham pardalar orqasinning bat etishi, rahimiyatning sha'nidir.

OgÀir balolarga va shiddatli hollarga tushgan maxluqotlarining istimdodlariga va faryodlariga va tazarruotlariga fe'lan imdod etgani kabimavaddnavi gaplashishi hukmida boÀlgan ilhomiy qovllar bilan ham imdodga yetishishi, rububiyatning lozimidir.

Juda ham ojiz va juda ham zaif va juda ham faq toÀqsjuda ham ehtiyojli va oÀz molikini va homiysini va mudabbirini va hofizini topishga juda ham muhtoj va mushtoq boÀlgan zishuur masnu'lariga vujudini va huzurini va himoyasini fe'lanyon qi etgani kabi, bir navi mukolama-i Rabboniya hukmida sanalgan bir qism sodiq ilhomlar pardasida va maxsus va bir maxluqqa qaragan xos va birni boqa uning qobiliyatiga koÀra uning qalb telefoni bilan qovlan ham oÀz huzurini va vujudini ihsos etishi, shafqati uluhiyatning va rahmati rububiyatning zaruriy va vojib bir muqtazosidir deya tushundi.

SoÀngra ilhom, beshhahodatiga qaradi, koÀrdi: Qandayki quyoshning, farazan, shuuri va hayoti boÀlsaydi va u holda ziyosidagi yetti rangi yetti sifati boÀlsaydi, u jihatdan nurida boÀlgan shualari va jilvalari bilan bir tarz gaplashishi boÀكَ اَن Va bu vaziyatda, misolining va aksining shaffof narsalarda boÀlishi va har oyna va har porloq narsalar va shisha parchalari va pufakchalar ga qarralar, hatto shaffof zarralar bilan har birining qobiliyatiga koÀra gaplashishi va ularning hojotiga javob berishi va butun ular quyoshning vujudiga sdat ket qilishi va hech bir ish bir ishga mone boÀlmasligi va bir gaplashishi boshqa gaplashishga muzohamat etmasligi bilmushohada koÀrilishi kabi.. Aynan shuning kabi: Azal va abadning zuljalol sultoni va butqilamijudotning zuljamol xoliqi zishoni boÀlgan Shamsi Sarmadiyning mukolamasi ham uning ilmi va qudrati kabi kulliy va qamragan boÀlib, hamma narsaning qobiliyatiga koÀra tajalliy etishi; hech bir istak boshqa istakka, bir hundayshqa ishga, bir xitob boshqa xitobga mone boÀlmasligi va chalkashtirmasligi bilbedaho tushuniladi. Va butun u jilvalar, u gaplashishlar, u ilhomlar alohida-alohida va bir yur bil-ittifoq u Shamsi Azaliyning huzuriga va vujubi vujudiga va vahdatiga va ahadiyatiga dalolat va shahodat qilganliklarini aynalyaqiynga yaqin bir ilmalyaqiyn bilan bildi.

Bu sinchkov musofirning olami gÀaybdan olgan darsi ma'rifatiga his qbir ishorat sifatida, Birinchi Maqomning oÀn toÀrtinchi va oÀn beshinchi martabalarida

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ اِجْمَاعُ جَم۪يعِ اanat bيَاتِ الْحَقَّةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلتَّنَزُّلَاتِ الْاِلٰهِيَّةِ وَ لِلْمُكَالَمَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ وَ لِلتَّعَرُّفَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ وَ لِلْمُقَابَلَاتِ الرَّحْم bu azَةِ عِنْدَ مُنَاجَاةِ عِبَادِه۪ وَلِلْاِشْعَارَاتِ الصَّمَدَانِيَّةِ لِوُجُودِه۪ لِمَخْلُوقَاتِه۪ وَ كَذَا دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ اِتِّفَاقُ الْاِلْهَامَاتِ الصَّادِقَةِ الْمihayotِّنَةِ لِلتَّوَدُّدَاتِ الْاِلٰهِيَّةِ وَ لِلْاِجَابَاتِ الرَّحْمَانِيَّةِ لِدَعَوَاتِ مَخْلُوقَاتِه۪ وَ لِلْاِمْدَادَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ لِاِسْتِغَاثَاتِ عِبَادِه۪ وَ لِلْاِحْسَاسَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ لِوُجُودِه۪ لِمَصْن عَذَاِه۪

deyilgandir.

SoÀngra u dunyo sayyohi oÀz aqliga dediki: Modomiki bu koinotning mavjudoti bilan molikimni va xoliqimni qidiryapman. Albatta, har narsadan avval bu mavjudotning eng mashhuri va a'dasining i kasiÀi bilan ham eng mukammali va eng buyuk qoÀmondoni va eng nomdor hokimi va soÀz jihatidan eng yuksagi va aql jihatidan eng porlogÀi va oÀn toÀrt asrni fazilqilinslan va Qur'oni bilan nurlantirgan Muhammadi Arabiy Alayhissalotu Vassalamni ziyorat qilish va qidirganimni undan soÀrash uchun Asri Saodatga barobar keziyaniiz kerak deb, aqli bilan barobar u asrga kirdi. KoÀrdiki: U asr haqiqatdan u zot (S.A.V.) bilan bir saodati bashariya asri boÀlgan. Chunki eng badaviy va eng ummiy bir qavmni keltida davuri vositasi bilan qisqa bir zamonda dunyoga ustoz va hokim aylamish.

Ham oÀz aqliga dedi: Biz eng avval bu favquloda zotning (S.A.V.) bir daraja qiymatini va soÀzining haqqoniyatini va ixborotining toÀgÀriligini an birimiz kerak, soÀngra xoliqimizni undan soÀrashimiz kerak deb taxarrini boshladi. Topgan hadsiz qat'iy dalillaridan bu yerda yolgÀiz toÀqqiz kulliyatiga bittadan qisqa ishorat qilinadi.adiki:rincisi:

Bu zotda (S.A.V.), hatto dushmanlarining tasdigÀi bilan ham, butun goÀzal xulqlarning va axloqlarning boÀlishi va

oyatlarining sarohati bildi Bir barmogÀining ishorati bilan Qamar ikki parcha bolishi, va bir hovuchi bilan a'dasining qoÀshiniga otgan oz bir tuproq umum u qoÀshinning koÀzlariga kirishi bilan qochishlari va suvsiz qolgan oÀz qoÀshilan ibesh barmogÀidan kavsar kabi oqqan suvni kifoyat darajasida ichirishi kabi naqli qat'iy bilan va bir qismi tavotur bilan yuzlab moÀ'jizotning unَحْدَتÀlida zohir boÀlishidir. Bu moÀ'jizotdan uch yuzdan ziyoda bir qismi OÀn ToÀqqizinchi Maktub boÀlgan MoÀ'jizoti Ahmadiya (S.A.V.) nomli horiqo va karomatli bir risolada qat'iy dalillari bilan barobar bayon qilinganidan, ularni unga havola qilogÀatdiki: Bu qadar axloqi hasana va kamolot bilan barobar bu qadar moÀ'jizoti bahirasi boÀlgan bir zot (S.A.V.) albatta eng toÀgÀri soÀzlidir. Axloqsizlarning ishi boÀlgan hiylaga, yolgÀonga, xatog!

zzul etishi mumkin emas.

QoÀlida bu koinot sohibining bir farmoni boÀlgani va u farmonni har asrda uch yuz milliondan ziyoda insonlar qabul va tasdiq qilganlari va u farmon boÀlgan Qur'oni Azilab haonning yetti vajh bilan horiqo boÀlishidir. Va bu Qur'onning qirq vajh bilan moÀ'jiza boÀlgani va koinot xoliqining soÀzi boÀlgani quvvatli dalillari bilan barobar, "hi Mava Beshinchi SoÀz va MoÀ'jizoti Qur'oniya" nomlaridagi Risola-i Nurning bir quyoshi boÀlgan mashhur bir risolada batafsil bayon qilinishidan, uni unga havola qilib dedi: Bun Ilohini haq va haqiqat bir farmonning tarjimoni va tabligÀ etuvchisi boÀlgan zotda (S.A.V.) farmonga jinoyat va farmon sohibiga xiyonat hukmida boÀlgan yolgÀon boÀlishi va topilishi mumkin emas!..

U zbiatgaA.V.) shunday bir shariat va bir Islomiyat va bir ubudiyat va bir duo va bir da'vat va bir iymon bilan maydonga chiqqanki, ularning na miida bur va na boÀladi. Va ulardan yanada mukammali na boÀlgan va na boÀladi. Chunki ummiy bir zotda (S.A.V.) zuhur etgan u shariat oÀn toÀrt asrni va navi bashar jamoleshdan birini odilona, haqqoniyat ustida va mudaqqiqona, hadsiz qonunlari bilan idora qilishi oÀxshash qabul qilmaydi.

Ham ummiy bir zotning (S.A.V.) af'ol va aqvol va ahvolidan cmuvaff Islomiyat har asrda uch yuz million insonning rahbari va marji'i va aqllarining muallimi va murshidi va qalblarining munavviri va musaffiysi va nafslarining murabbiysi va muzakkiysi va ruhlarining madori inkishofi va ma'dani taraqْمُشَا boÀlishi jihati bilan misli boÀlolmaydi va boÀlolmagan.

Ham dinida boÀlgan butun ibodotning butun anvo'ida eng oldin boÀlishi va harkasdan ziyoda rdilara boÀlishi va Allohdan qoÀrqishi va favquloda doimiy mujahadot va dagÀdagÀalar ichida, aynan ubudiyatning eng nozik asroriga qadar rioya qilishi va hech kimni taqlid qilmasdan va tom ِلٰهَ i bilan va mubtadiyona faqat eng mukammal boÀlib, ham ibtido va intihoni birlashtirib qilishi; albatta misli koÀrilmaydi va koÀrilmagan.

Ham mu qutb duo va munojotlaridan Javshan-ul Kabir bilan, shunday bir ma'rifati Rabboniya bilan, shunday bir darajada Robbini tavsif etadiki, u zamondan beri kelgan ahli ma'rifat va ahli valoyat, taodat s afkor bilan barobar, na u martaba-i ma'rifatga va na u daraja-i tavsifga yetisholmasliklari koÀrsatadiki, duoda ham uning misli yoÀqdir. Risola-i Munojotning boshida Javshan-ul Kabirning toÀqson toÀqهَ اِلkrasidan bir fikrasining qisqacha bir ma'nosining bayon qilingan yeriga qaragan odam Javshanning ham misli yoÀqdir deydi.

Ham tabligÀi risolatda va insonlarni haqqvati batda shu daraja matonat va sabot va jasorat koÀrsatganki, katta davlatlar va katta dinlar, hatto qavm va qabilasi va amakisi unga shiddatli adovat qilganlari holda, zarra miqdor bir asari taraddud, bir xavotirlanish,ichidaoÀrqoqlik koÀrsatmasligi va bir oÀzi butun dunyoga qarshi chiqishi va boshga ham chiqarishi va Islomiyatni dunyoning boshiga oÀtkazishi isbot qiladiki, tabligÀ va da'vatda hat vodii boÀlmagan va boÀlolmaydi.

Ham iymonda shunday favquloda bir quvvat va horiqo bir yaqiyn va moÀ'jizona bir inkishof va jahonni ishiqlantirgan bir ulviy e'tiqod tashigankiرَبُّكmonning hukmroni boÀlgan butun afkori va aqidalari va hukamoning hikmatlari va ruhoniy raislarning ilmlari unga muoriz va muxolif va munkir boÀlganlari holda, uning na yaqiyniga, na e'tiqodiga, na e'timo taom na itminoniga hech bir shubha, hech bir taraddud, hech bir zaiflik, hech bir vasvasa bermasliklari va ma'naviyatda va marotibi iymoniyada taraqqiy qilgan boshda sahobalar va butun ahli valoyat uning har vaqt martaba-i iymlindi. fayz olishlari va uni eng yuksak darajada topishlari, bilbedaho koÀrsatadiki, iymoni ham benazirdir.

Mana, bunday benazir bir shariat va mislsiz bir Islomiyat va horiqo bir ubudiyat va favquloda bir duo va jahonpisandona isolal'vat va moÀ'jizona bir iymon sohibida, albatta hech bir jihat bilan yolgÀon boÀlolmaydi va aldatmaydi deya angladi va aqli ham tasdiq qildi.

Anbiyolarning (Alayhimussalom) ijmo'i, qandayki vujud va vahdoniyati Ilohiyajozi Qyat quvvatli bir dalildir, xuddi shuning kabi, bu zotning (S.A.V.) toÀgÀriligiga va risolatiga gÀoyat sogÀlom bir shahodatdir. Chunki Anbiyo Alayhimussalomning toÀgÀr balogriga va paygÀambar boÀlishlariga mador boÀlgan naqadar qudsiy sifatlar va moÀ'jizalar va vazifalar boÀlsa, u zotda (S.A.V.) eng oldinda boÀlgani tarixcha musaddaqdir. Demak, ular qaninglablisoni qol bilan Tavrot, Injil, Zabur va suhuflarida bu zotning (S.A.V.) kelishini xabar berib insonlarga bashorat berganlarki, kutubi muqaddasaning u bashoratli ishorotidan yigirmadatazyinq va juda zohir bir qismi OÀn ToÀqqizinchi Maktubda goÀzal ravishda bayon va isbot qilingan. Shunga oÀxshab, lisoni hollari bilan, ya'ni nubuvvatlari bilan va moÀ'jizalari bilan oÀz maslaklarida va vazifalarida eng oldinda va eng mukammaly Yahuan bu zotni tasdiq qilib, da'vosiga imzo bosadilar. Va lisoni qol va ijmo' bilan vahdoniyatga dalolat qilganlari kabi, lisoni hol bilan va ittifoq bilan ham bu zotning sodiqiyatiga shahodat qiladilar deya angladi.

Bu zotning dasturlari bilan va tarbiyasi va tobeiyati bilan va orqasidan ketishlari bilan haqqa, haqiqatga, kamolotga, karomatga, kashfiyotga, mushahadotga yetishgan mdaraxtcha avliyo vahdoniyatga dalolat qilganlari kabi, ustozlari boÀlgan bu zotning sodiqiyatiga va risolatiga ijmo' va ittifoq bilan shahodat qiladilar. Va olami gÀaybdan bergan xabarlarning bir qismini nuri valvatparilan mushohada etishlari va umumini nuri iymon bilan yo ilmalyaqiyn yoki aynalyaqiyn yoki haqqalyaqiyn suratida e'tiqod va tasdiq qilishlari us boÀlai boÀlgan bu zotning daraja-i haqqoniyat va sodiqiyatini quyosh kabi koÀrsatganini koÀrdi.

Bu zotning ummiyligi bilan barobar keltirgan haqoiqi qudsiya va ixtiro qilgÀliq bmi oliya va kashf qilgan ma'rifati Ilohiyaning darsi bilan va ta'limi bilan, martaba-i ilmiyada eng yuksak maqomga yetishgan millionlab asfiyo-i mudaqqiqiyn va siddiqiyni muhaqqiqiyn va dohiy hukamo-i moÀ'miniyn bu zotnusta, sul asos da'vosi boÀlgan vahdoniyatni quvvatli burhonlari bilan bil-ittifoq isbot va tasdiq qilganlari kabi, bu muallimi akbarning va bu ustozi a'zamning haqqoniyatiga va soÀzlarining haqiqat boÀlganiga ittifoq bilan shahodatlari kunduz kaiste'd hujjati risolati va sodiqiyatidir. Masalan: Risola-i Nur yuz parchasi bilan bu zotning sadoqatining birgina burhonidir.

Ol va asxob nomli va navi basharning anbiyodan soÀngra farosat va diroyat va Àlashit bilan eng mashhuri va eng muhtaram va nomdori va eng dindor va eng keskin nazarli toifa-i azimasi qattiq qiziqish bilan va gÀoyat diqqat va nihoyat jiddiyat bi qanoa zotning butun yashirin va oshkora hollarini va fikrlarini va vaziyatlarini taxarri va taftish va tadqiq qilishlari natijasida bu zotning dunyoda eng sodiq va eng yuksak Kel, g haqli va haqiqatli boÀlganiga ittifoq bilan va ijmo' bilan va oÀzgarmas tasdiqlari va quvvatli iymonlari, quyoshning ziyosiga dalolat qilgan kunduz kabi bir dalildir deya angladi.

Bu koinot qandayki oÀzini ziyofaa idora va tartib qilgan va tasvir va taqdir va tadbir bilan bir saroy kabi, bir kitob kabi, bir koÀrgazma kabi, bir tomoshagoh kabi tasarruf qilgan sone'iga va kotliym bva naqqoshiga dalolat qiladi. Shunga oÀxshab, koinotning xilqatidagi maqosidi Ilohiyani biladigan va bildiradigan va tahavvulotidagi Rabb

Deikmatlarini ta'lim beradigan va vazifadorona harakotidagi natijalarni dars beradigan va mohiyatidagi qiymatini va ichidagi mavjudotning kamolotini e'lon qiladigan oladiitobi kabirning ma'nolarini ifoda qiladigan bir yuksak dallol, bir toÀgÀri kashshof, bir muhaqqiq ustoz, bir sodiq muallim istagani va iqtizo qilgani va har holda boÀlishiga dalolat qilgani jihati bilan, albatta bu vazir, albi harkasdan ziyoda qilgan bu zotning haqqoniyatiga va bu koinot Xoliqining eng yuksak va sodiq bir ma'muri boÀlganiga shahodat qilganini bildi.

Modomiki r hold'atli va hikmatli masnu'oti bilan oÀz hunarlarini va san'atkorligining kamolotini tashhir etish va bu bezalgan, ziynatli nihoyatsiz maxluqoti bilan oÀzini tanittirish va sevdirish vag va hzzatli va qiymatli hisobsiz ne'matlari bilan oÀziga tashakkur va hamd ettirish va bu shafqatli va himoyali umumiy tarbiya va iosha bilan, hatto ogÀizlarning eng nozik zavqlarini v'noda ahalarning har navini qoniqtiradigan bir suratda ihzor etilgan Rabboniy it'omlar va ziyofatlar bilan oÀz rububiyatiga qarshi minnatdorona va mutashakkirona va parastishkoron, yanaat ettirish va mavsumlarning tabdili va kecha va kunduzning tahvili va ixtilofi kabi azamatli va hashmatli tasarrufot va ijroot va dahshatli va hikmatli faoliyat va xalloqiyat bilan oÀz uluhiyatini izhoلْم۪يزb, u uluhiyatiga qarshi iymon va taslim va inqiyod va itoat ettirish va har vaqt yaxshilikni va yaxshilarni himoya, yomonlikni va yomonlarni izola va samoviy ta'zirlar bilan zolimlarni va yolgÀonchilarni imho etisarsa sti bilan haqqoniyat va adolatini koÀrsatish istagan parda orqasida biri bor. Albatta va har holda, u gÀaybiy zotning yonida eng sevgili maxluqi va eng toÀgÀri abdi va uning mazkur maqsadlariga to u modizmat qilib, xilqati koinotning tilsimini va muammosini hal va kashf qilgan va doimo u Xoliqining nomidan harakat qilgan va undan istimdod etgan vala etgfaqiyat istagan va u tarafidan imdodga va tavfiqqa mazhar boÀlgan va Muhammadi Qurayshiy deyilgan bu zot boÀladi. (S.A.V.)

Ham aqli u hadi: Modomiki bu mazkur toÀqqiz haqiqatlar bu zotning sidqiga shahodat qiladilar. Albatta bu odam bani odamning madori sharafi va bu olamning mad Rabbotixoridir. Va unga "Faxri Olam" va "Sharafi Bani Odam" deyilishi juda loyiqdir va uning qoÀlida boÀlgan farmoni Rahmon boÀlgan Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning hashmati saltanati ma'navt heching nisfi arzni istilosi va shaxsiy kamoloti va yuksak xislatlari koÀrsatadiki, bu olamda eng muhim zot udir, Xoliqimiz haqida eng muhim sultounikidir.

Mana kel, qara! Bu horiqo zotning yuzlab zohir va bahir qat'iy moÀ'jizalarining quvvatiga va dinidagi minglab oliy va asosli haqiqatlariga istinodan, butyonidavolarining asosi va butun hayotining gÀoyasi, Vojib-ul Vujudning vujudiga va vahdatiga va sifotiga va asmosiga dalolat va shahodat va u Vojib-ul Vuju Meninbot va e'lon va i'lam etishdir.

Demak, bu koinotning ma'naviy quyoshi va Xoliqimizning eng porloq bir burhoni bu Habibulloh deyilgan zotdirki, uning shahodatini qoÀllagan va tasdiq va imzo bosganmunosamas va aldamaydigan uch buyuk ijmo' bor:

"Agar parda-i gÀayb ochilsa, yaqiynim ziyodalashmaydi" degan Imom Ali (Roziyallohu Anh) va yerda ekan arshi a'zamni vadsiz qilning azamati haykalini tomosha qilgan GÀavsi A'zam (Q.S.) kabi keskin nazar va gÀaybbin koÀzlari boÀlgan minglab aqtob va avliyo-i azimani jamlagan va Oli Muhammad nomi bilan shuhratshiori olam boÀlgan jamoati nuroniyaning ijmxsis ean tasdiqlaridir.

Badaviy bir qavm va ummiy bir muhitda, hayoti ijtimoiyadan va afkori siyosiyadan xoli va kitobsiz va fatrat asrining qorongÀiliklarida boÀlgan va juda oz bir zamonda eng madaniy va oÀqimishli va h" deydijtimoiyada va siyosiyada eng oldinda boÀgan millatlarga va hukumatlarga ustoz va rahbar va diplomat va hokimi odil boÀlib, sharqdan gÀarbga qadar jahonpisandona idora qilgan va "Sahoba" nomi bilan dunyoda nomdor boÀlgan. Birdti mashhuraning ittifoq bilan jon va mollarini, padar va qabilalarini fido qildirgan bir quvvatli iymon bilan tasdiqlaridir.

Har asrda minglatilar frodi boÀlgan va har fanda dohiyona ilgarilagan va muxtalif maslaklarda mashgÀul boÀlgan ummatidan yetishgan hadsiz muhaqqiq va mutabahhir ulamosining jamoati uzmosining tavofuq bilan va ilmalyaqiyn darajasida tasdiqlaridir.a Kuramak bu zotning vahdoniyatga shahodati shaxsiy va juz'iy emas, balki umumiy va kulliy va oÀzgarmas va butun shaytonlar toÀplansa, qarshisiga hech bir jihat bilan chiqolmaydigan bir shahodatdir deya hukm qildi.

Mana Asrzganlaatda aqli bilan barobar sayohat qilgan dunyo musofiri va hayot yoÀlovchisi u madrasa-i nuroniyadan olgan darsiga bir qisqa ishorat sifatida, Birinchi Maqomning oÀn oltinchi martabasida bunday:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الfatlarبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ فَخْرُ الْعَالَمِ وَ شَرَفُ نَوْعِ بَن۪ى اٰدَمَ بِعَظَمَةِ سَلْطَنَةِ قُرْاٰنِه۪ وَ حَشْمَةِ وُسْعَةِ د۪ينِه۪ وَ كَثki: Biكَمَالَاتِه۪ وَ عُلْوِيَّةِ اَخْلَاقِه۪ حَتّٰى بِتَصْد۪يقِ اَعْدَائِه۪ وَ كَذَا شَهِدَ وَ بَرْهَنَ بِقُوَّةِ مِاٰتِ مُعْجِزَاتِهِ الظَّاهِرَةِ الْبَاهِرَةِ الْمُصَدِّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ وَ بِقُوَّةِ اٰلَافِ lugÀ bِقِ د۪ينِهِ السَّاطِعَةِ الْقَاطِعَةِ بِاِجْمَاعِ اٰلِه۪ ذَوِى الْاَنْوَارِ وَ بِاِتِّفَاقِ اَصْحَابِه۪ ذَوِى الْاَبْصَارِ وَ بِتَوَافُقِ مُحَقِّق۪ى dgorliِه۪ ذَوِى الْبَرَاه۪ينِ وَ الْبَصَائِرِ النَّوَّارَةِ

deyilgandir.

SoÀngra, bu dunyoda hayotning gÀoyasi va hayotning hayoti iymon boÀlganini bilgan bu toliqmaydigan va toÀymaydigan yoÀlovchi oÀz qalbiga dحَقَائ "Qidirgan zotimizning soÀzi va kalomi deyilgan bu dunyoda eng mashhur va eng porloq va eng hakim va unga taslim boÀlmagan harkasga, har asrda qarshi chiqqan Qur'oni MoÀ'jihekadiayon nomli kitobga murojaat qilib, u nima deydi, bilaylik. Faqat eng avval bu kitob bizning Xoliqimizning kitobi boÀlganini isbot qilish lozimdir deya taxarrini boshladi.

Bu sayyoh bu zamonda boÀlish munosabati bilan eng avval ma'naviy i'ydi, kur'oniyaning lam'alari boÀlgan Risola-i Nurga qaradi va uning bir yuz oÀttiz risolalari oyoti Furqoniyaning nuktalari va nurlari va asosli tafsirlari boÀlganini koÀrdi. Va Risola-i Nur bu qadar muannid va mulhid bir asrda har tarafSoÀngroiqi Qur'oniyani mujohidona nashr qilgani holda, qarshisiga hech kim chiqolmaganidan isbot qiladiki, uning ustozi va manbai va marji'i va quyosi bu slgan Qur'on samoviydir, bashar kalomi emasdir. Hatto Risola-i Nurning yuzlab hujjatlaridan birgina hujjati Qur'oniyasi boÀlgan Yigirma Beshinchi SoÀz bilan OÀn ToÀqqizinchi Mfath eing oxiri Qur'onning qirq vajh bilan moÀ'jiza boÀlganini shunday isbot qilganki, kim koÀrgan boÀlsa, tanqid va e'tiroz qilish emas, balki isbotlariga hayron qolib, yuksakka ar bilib koÀp marotaba sano etgan. Qur'onning vajhi i'jozini va haq Kalomulloh boÀlganini isbot qilish jihatini Risola-i Nurga havola qilib yobir habir qisqa ishorat bilan buyukligini koÀrsatgan bir necha nuqtaga diqqat qildi.

Qandayki Qur'on butun moÀ'jizoti bilan va haqqoniyatiga dalil boÀlgan butun h gul d bilan Muhammad Alayhissalotu Vassalamning bir moÀ'jizasidir. Shunga oÀxshab, Muhammad Alayhissalotu Vassalam ham butun moÀ'jizoti bilan va daloili nubuvvati bilan va kamoloti ilmiyasi bilanndir. nning bir moÀ'jizasidir va Qur'on kalomulloh boÀlganiga bir hujjati qat'iyasidir.

Qur'on bu dunyoda shunday nuroniy va saodatli va haqiqatli bir suratda bir tabdili hayoti ijtimoiya bilan barobar, insonlarniana sh nafslarida, ham qalblarida, ham ruhlarida, ham aqllarida, ham hayoti shaxsiyalarida, ham hayoti ijtimoiyalarida, ham hayoti siyosiyalarida shlarinibir inqilob qilgan va idoma etgan va idora qilganki, oÀn toÀrt asr muddatida, har daqiqada olti ming olti yuz oltmish olti oyatlari kamoli ehtirom bilan, hech boÀlmasa yuz milliondan ziyoda insonlarning tillari bilan oÀqilya kabi insonlarni tarbiya va nafslarini tazkiya va qalblarini tasfiya etyapti. Ruhlariga inkishof va taraqqiy va aqllarga istiqomat va nur va hayotga hayot va saodati uchupti. Albatta, bunday bir kitobning misli yoÀqdir, horiqodir, favqulodadir, moÀ'jizadir.

Qur'on u asrdan to hozirga qadar shunday biroshni Àat koÀrsatganki, Ka'baning devorida oltin bilan yozilgan eng mashhur adiblarning "Muallaqoti Sab'a" nomi bilan shuhratshior qasidalarini shu darajaga tushurdikiu mahodning qizi otasining qasidasini Ka'badan tushirarkan degan: "Oyotga qarshi buning qiymati qolmadi."

Ham badaviy bir adib: فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ oyati oÀqilarkan, eshitgan vaqti sajda qilgan. Unga degai . Va"Sen musulmon boÀldingmi?" U degan: "YoÀq, men bu oyatning balogÀatiga sajda qildim."

Ham ilmi balogÀatning dohiylaridan Abdulqohir Jurjoniy va Sakkokiy va Zamaxshariy kabi minglarcha dohiy imomlar va mutafannin adiblar ijmo' va ittifoq bilisrof,or berganlarki: "Qur'onning balogÀati toqati bashardan ustundir, yetishilmaydi."

Ham u zamondan beri mutamodiyan maydoni muorazaga da'vat qi manzmagÀrur va anoniyatli adiblarning va baligÀlarning jahllarini chiqarib, gÀururlarini sindiradigan bir tarzda deydi: "Yo birgina suraning mislini keltiringlar yoki dunyoda va oxiratda halokat va zillatni qabul qilingla hikmaya e'lon qilgani holda, u asrning muannid baligÀlari birgina suraning mislini keltirish bilan qisqa bir yoÀl boÀlgan muorazani tashlab, uzun boÀlgan, jon va mollarini tahlikaga otgan muhoraba yoÀlini ixtiyoranomalhlari isbot qiladiki, u qisqa yoÀlda ketish mumkin emasdir.

Ham Qur'onning doÀstlari Qur'onga oÀxshashlik va taqlid qilish shavqi bilan va dushmanlari ham Qur'onga muqobala va tanqid qilish savqi bilachun sqtdan beri yozgan va yozilgan va talohuqi afkor bilan taraqqiy qilgan millionlab Arabcha kitoblar oÀrtada kezyapti. Hech birisining unga yetisholmaganini, hatto eng oddiy odam ham tinglasa, albatta deydi: "apti. 'on bularga oÀxshamaydi va ularning martabasida emas." Yo ularning ostida yoki umumidan ustun boÀladi. Umumining ostida boÀlganini dunyoda hech bir fard, hech bir kofir, hatto hech bir ahmoq deyolmaydi. Demak, martaba-i balogÀati uiklarin ustundir. Hatto bir odam

oyatini oÀqidi. Dediki: "Bu oyatning horiqo deb oÀylangan balogÀatini koÀrolmayapman." Unga deyildi: "Sen ham bu sayyoh kabi oÀsha zamonga ket, u yerda tingla." U ham osidi Qur'ondan avval u yerda taxayyul etarkan, koÀrdiki; Mavjudoti olam parishon, zim-ziyo, jomid va shuursiz va vazifasiz boÀlib; xoli, hadsiz, hududsiz bir fazoda; qarorsiz, fomiki br dunyoda turibdilar. Birdan Qur'onning lisonidan bu oyatni tinglarkan, koÀrdi: Bu oyat koinot ustida, dunyoning yuzida shunday bir parda ochdi va nurlantirdiki,n insoaliy nutq va bu sarmadiy farmon asrlar qatorlarida tizilgan zishuurlarga dars berib koÀrsatadiki, bu koinot bir jome'-i kabir hukmida, bo va baamovot va arz boÀlib, umum maxluqotni hayotdorona zikr va tasbehda va vazifa boshida joÀshu xurush bilan mas'udona va mamnunona bir vaziyatda ushlab turibdi deb mushohada etdi. Va bu oyatning daraja-i balogÀatini zavq qilib, boshqa oyatlahardirnga qiyos bilan, Qur'onning zamzama-i balogÀati arzning yarmini va navi basharning beshdan birini istilo qilib, hashmati saltanati kamoli ehtirom bilan oÀn toÀrt asr uzluksiz idoma etganining minglab hikmomid vdan bir hikmatini angladi.

Qur'on shunday haqiqatli bir halovat koÀrsatganki, eng totli bir narsadan ham zeriktirgan koÀp takror Qur'onni tilovat qilganlar uchun zeriktirish eammosialki qalbi chirimagan va zavqi buzilmagan odamlarga takrori tilovati halovatini ziyodalashtirgani eski zamondan beri harkas tomonidan musallam boÀlib, zarbulmasal hukmiga oÀtgan. Ham shunday bir yangilik va yoshlik va tun naat va gÀarobat koÀrsatganki, oÀn toÀrt asr yashagani va hammaning qoÀliga osongina kirgani holda, hozir nozil boÀlgan kabi yangiligini muhofaza qilyapti. Har asr oÀziga xitob qilayotgandek bir yoshlikda koÀrgaildirg toifa-i ilmiya Undan har vaqt foydalanish uchun kasrat bilan va mabzuliyat bilan yonlarida saqlaganlari va uslubi ifodasiga ittibo va iqtido qilganlari holda, u uslubidagi va tarzi bayo qilin gÀarobatini aynan muhofaza qilyapti.

Qur'onning bir janohi moziyda, bir janohi mustaqbalda, ildizi va bir qanoti amoyisaygÀambarlarning ittifoqli haqiqatlari boÀlgani va bu ularni tasdiq qilgani va qoÀllagani va ular ham tavofuqning lisoni holi bilan buni tasdiq qilganlari kaHam qaunga oÀxshab: Avliyo va asfiyo kabi undan hayot olgan samaralari va hayotdor takammullari bilan, shajara-i muborakalarining hayotdor, fayzdor va haqiqiz uchor boÀlganiga dalolat qilgan va ikkinchi qanotining himoyasi ostida yetishgan va yashagan valoyatning butun haq tariqatlari va Islomiyatning butunng kenatli ilmlari Qur'onning ayni haq va majma-i haqoiq va jome'iyatda mislsiz bir horiqo boÀlganiga shahodat qiladi.

Qur'onning olti jihati nuroniydir, sidq va haqqoniyatini koÀrsatadi. Ha, ostida hujjat va burhon ustunlari, ust va elkka-i i'joz lam'alari, qarshisida va moÀljalida saodati dorayn hadyalari, orqasida nuqta-i istinodi vahyi samoviy haqiqatlari, oÀng tomonidaabi moz uquli mustaqimaning dalillar bilan tasdiqlari, chap tomonida salim qalblarning va toza vijdonlarning jiddiy itminonlari va samimiy injizoblari va taslimlari Qur'onning favquloda, horiqo, metin, hujum qilina ibodan bir qal'a-i samoviya-i arziya boÀlganini isbot qilganlari kabi, olti maqomdan ham uning ayni haq va sodiq boÀlganiga va basharning kalomi boÀlmaganiga, ham xatoif va aganiga imzo bosgan, boshda bu koinotda doimo goÀzallikni izhor, yaxshilikni va toÀgÀrilikni himoya va soxtakorlarni va muftariylarni imho va izola etish odatini bir dasturi faoliyat qabul qilgan bu koinotning mutdi va fi u Qur'onga olamda eng maqbul, eng yuksak, eng hakimona bir maqomi hurmat va bir martaba-i muvaffaqiyat berishi bilan uni tasdiq qilgani va va yoxosgani kabi, Islomiyatning manbai va Qur'onning tarjimoni boÀlgan zotning (Alayhissalotu Vassalam) harkasdan ziyoda unga e'tiqod va ehtiromi va nuzuli zamonida uyqu kabi bir vaziyati naimonada boaga iy va boshqa kalomlari unga yetisholmasligi va bir daraja oÀxshamasligi va ummiyati bilan barobar boÀlgan va boÀladigan haqiqiy hodisoti kavniyani gÀaybiyona Qur'on bilan taraddudsiz va itminon bilan bayon qilishi va koÀp yuksali koÀzlarning nazari ostida hech bir hiyla, hech bir xato vaziyati koÀrilmagan u tarjimonning butun quvvati bilan Qur'onning har bir hukmiga .

Xkeltirib tasdiq qilishi va hech bir narsa uni ikkilantirmasligi; Qur'on samoviy, haqqoniyatli va oÀz Xoliqi Rahimining muborak kalomi boÀlganiga imzo bosadilar.

Ham navi insonning beshdanab tar balki qismi a'zami koÀz qarshisida unga munjazibona va dindorona irtiboti va haqiqatparastona va mushtoqona quloq solishi va koÀp aloh va sning va voqealarning va kashfiyotning shahodati bilan, jin va malak va ruhoniylarning ham tilovati vaqtida parvona kabi haqparastona atrofida toÀplanishi, Qur'onning koinotcha maqbuliyatiga va eng boÀshl bir maqomda boÀlganiga bir imzodir.

Ham navi basharning umum tabaqalari, eng kaltafahm va omidan tut to eng aqlli va olimga qadar har birisi Qutushunng darsidan toÀliq hissa olishlari va eng chuqur haqiqatlarni fahm etishlari va yuzlarcha fan va ulumi Islomiyaning va ayniqsa shariati kubroning buyuk mujtahidlari va usul-ud din va ilmi Kalomning ham muhaqqiqlari kabi, ruh vifa oÀz ilmlariga oid butun hojotini va javoblarini Qur'ondan istixroj etishlari Qur'onning manba-i haq va ma'dani haqiqat boÀlganiga bir imzodir.

Ham adabiyotda eng oldinda boÀlgan Arab adiblan oÀtkIslomiyatga kirmaganlar, hozirga qadar muorazaga juda ham muhtoj boÀlganlari holda, Qur'onning i'jozidan yetti buyuk vajhi bor ekan, yolgÀiz birgina vajhi boÀlgan balogÀatining, (birgina suraning) mislini keltirishdan istinkoflari va n u vaa qadar kelgan va muoraza bilan shuxrat qozonish istagan mashhur baligÀlarning va dohiy olimlarning uning hech bir vajhi i'joziga qarshi chiqolmasliklari va ojizona sukut etishlari Qur'ormatidjiza va toqati bashardan ustun boÀlganiga bir imzodir.

Ha, bir kalom "Kimdan kelgan va kimga kelgan va nima uchun?" deyilishi bilan qiymati da faviyati va balogÀati tazohur etishi nuqtasidan, Qur'onning misli boÀlolmaydi va unga yetishilib boÀlmaydi. Chunki Qur'on butun olamlarning Robbi va Xoliqining xitobi va soÀzlashishi va hech bir jihatdan taqlidnijihozosannuni his ettiradigan bir alomat boÀlmagan bir mukolamasi va butun insonlarning, balki butun maxluqotning nomiga mab'us va navi basharning enqli bahur va nomdor muxotobi boÀlgan va u muxotobning quvvat va vus'ati iymoni ulkan Islomiyatni sizib, sohibini Qobi Qavsayn maqomiga chiqarib, muxotobi Samodoniyaga mazhariyat bilan nuzul etgan va saodati doraynga doir va xilqati koinotziz, satijalariga va undagi Rabboniy maqsadlarga oid masoilni va u muxotobning butun haqoiqi Islomiyani tashigan eng yuksak va eng keng boÀlgan iymonini bayon va izoh qilgan va ulkan koinotning bir xarita, bir soat, bir وَ كُkabi har tarafini koÀrsatib aylantirib, ularni yaratgan san'atkorni xatti-harakati bilan ifoda va ta'lim etgan Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning albattarashisni keltirish mumkin emas va daraja-i i'joziga yetishilmaydi.

Ham Qur'onni tafsir qilgan va bir qismi oÀttiz-qirq, hatto yetmish jild boÀlib bittadan tafsir yozgan oÀtki rubunli mudaqqiq minglarcha mutafannin ulamoning sanadlari va dalillari bilan bayon qilganlari Qur'ondagi hadsiz maziyatlarni va nuktalarni va xutiq tutlarni va sirlarni va oliy ma'nolarni va umuri gÀaybiyaning har navidan kasratli gÀaybiy ixborlarni izhor va isbot qilishlari va ayniqsa Risola-i Nurning bir yuz oÀttiz kitobining har biri Qur'onning bir maziyatini, biri ularsini qat'iy burhonlar bilan isbot qilishi va ayniqsa MoÀ'jizoti Qur'oniya Risolasi poyezd va tayyora kabi madaniyatning horiqolaridan koÀp narsalarni Qur'ondan istixroj etgan Yigirmanchi SoÀzning Ikkinchi Maqomi va Risola-i Nurgalozim ektrga ishorat qilgan oyatlarning ishorotini bildirgan Ishoroti Qur'oniya nomli Birinchi Shua va hurufi Qur'oniya naqadar muntazam, asrorli va ma' bir noÀlganini koÀrsagan Rumuzoti Samoniya nomli sakkiz kichik risolalar va Sura-i Fathning oxirgi oyati besh vajh bilan ixbori gÀaybiy jihatidan moÀ'jizaligini isbot qilgan kichik oqlarisola kabi Risola-i Nurning har bir juzi Qur'onning bir haqiqatini, bir nurini izhor etishi Qur'onning misli boÀlmaganiga va moÀ'jiza va horiqo boÀlganiga va bu olami shahodga oÀxlami gÀaybning lisoni va bir Allam-ul GÀuyubning kalomi boÀlganiga bir imzodir.

Mana, olti nuqtada va olti jihatda va olti maqomda ishorat qilingan Qur zarrog mazkur maziyatlari va xususiyatlari uchundirki, hashmatli hokimiyati nuroniyasi va azamatli saltanati qudsiyasi asrlarning yuzlarini n oddiyirib zamin yuzini ham bir ming uch yuz yil tanvir etib kamoli ehtirom bilan davom etishi, ham u xususiyatlari uchundirki, Qur'onning har bir harkoÀrsa hech boÀlmasa oÀn savobi va oÀn hasanasi boÀlishi va oÀn meva-i boqiy berishi, hatto bir qism oyotning va suralarning har bir harfi yuz va ming va yanada ziyoda meva berishi va muborak vaqtlardmaydikharfning nuri va savobi va qiymati oÀndan yuzlarga chiqishi kabi qudsiy imtiyozlarni qozongan deya dunyo sayyohi angladi va qalbiga deham kamak bunday har jihat bilan moÀ'jizotli bu Qur'on suralarining ijmo'i bilan va oyotining ittifoqi bilan va asroru anvorining tavofuqi bioinotn samarot va osorining tatobuqi bilan birgina Vojib-ul Vujudning vujudiga va vahdatiga va sifot va asmosiga dalillar bilan isbot suratida shundayjim qidat qilganki, butun ahli iymonning hadsiz shahodatlari uning shahodatidan tarashshuh etganlar.

Xullas bu yoÀlovchi Qur'ondan olgan darsi tavhid va iymonga qisqa bir ishorat sat, boa Birinchi Maqomning oÀn yettinchi martabasida bunday:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِهِ الْقُرْاٰنُ الْمُعْجِزُ الْبَيَانِ اَلْمَقْبُولُ الْمَرْhundayلِاَجْنَاسِ الْمَلَكِ وَ الْاِنْسِ وَ الْجَانِّ اَلْمَقْرُوءُ كُلُّ اٰيَاتِه۪ ف۪ى كُلِّ دَق۪يقَةٍ بِكَمَالِ الْاِحْتِرَامِ بِاَلْسِنَةِ مِأٰتِ مِلْيُونٍ مِنْ نَوْعِ الْاِنْسَانِ الدَّائِمُ سَلْطَنَتun koÀْقُدْسِيَّةُ عَلٰى اَقْطَارِ الْاَرْضِ وَ الْاَكْوَانِ وَ عَلٰى وُجُوهِ الْاَعْصَارِ وَ الزَّمَانِ وَ الْجَار۪ى حَاكِمِيَّتُهُ الْمَعْنَوِيَّةُ النُّورَانِيَّةُ عَلٰى نِir kamلْاَرْضِ وَ خُمْسِ الْبَشَرِ ف۪ى اَرْبَعَةَ عَشَرَ عَصْرًا بِكَمَالِ الْاِحْتِشَامِ .. وَ كَذَا : شَهِدَ وَ بَرْهَنَ بِاِجْمَاعِ سُوَرِهِ الْقُدْسِيَّةِ السّÀzlariيَّةِ وَ بِاِتِّفَاقِ اٰيَاتِهِ النُّورَانِيَّةِ الْاِلٰهِيَّةِ وَ بِتَوَافُقِ اَسْرَارِه۪ وَ اَنْوَارِه۪ وَ بِتَطَابُقِ حَقَائِقِه۪ وَ ثَمَرَاتِه۪ وَ اٰثَارِه۪ بِالzaif dهَدَةِ وَ الْعَيَانِ

deyilgandir.

SoÀngra bir faqir insonga foniy va muvaqqat bir ekinzorni, bir xonani emas, balki ulkan koinotni va dunyo qadar bir mulki boqiyni qozontirgan va bir foniy odamga abadiy gardonyotning lavozimotini toptirgan va ajalning dorini kutgan bir bechorani i'domi abadiydan qutqargan va saodati sarmadiyaning xazinasini oczga tong qiymatli sarmoya-i insoniyaning iymon boÀlganini bilgan mazkur musofir va hayot yoÀlovchisi oÀz nafsiga dediki: "Qani, oldinga! Iymonning hadsiz martabalaridan bir martaba muddaqozonish uchun koinotning hay'ati majmuasiga murojaat qilib, u ham nima deyapti, tinglashimiz kerak, arkonidan va ajzosidan olgan darslarimizni takmil va tanvir etishimiz kerak" deya Qur'ondseningan keng va ihotali bir durbin bilan qaradi, koÀrdi:

Bu koinot shu qadar ma'nodor va muntazamdirki, mujassam bir kitobi Subhoniy va jismoniy bir Qur'oni Rabboniy va muzayyan bir saroyi Samadoniy va muntazam bir shahri Rahmonihlargatida koÀrinadi. U kitobning butun suratlari, oyatlari va kalimotlari, hatto harflari va boblari va boÀlimlari va sahifalari va satrlari.. umumining har vaqg qudrodorona mahvu isbotlari va hakimona tagÀyir va tahvillari ijmo' bilan bir Alimi Kulli Shayning va bir Qodiri Kulli Shayning va bir musannifning hamma narsada hamma narsani koÀrgan va hamma narsaning hamma narsasi bilan lganlabatini bilgan, rioya qilgan bir Naqqoshi Zuljalolning va bir Kotibi Zulkamolning vujudini va mavjudiyatini bilbedaho ifoda qilganlari kabi, butun arkon va anvo'i bilan va ajzo va juz'iyoti bilan va sakanalari va mushtamiloti bilan va voridot vhnlaririfoti bilan va ularda maslahatkorona tabdillari bilan va hikmatparvarona tajdidlari bilan, bil-ittifoq hadsiz bir qudrat va nihoyatsiz bir hikmat bilan ish qilgan oliy bir ustaning va mislsiz bir Sone'ning mavjudiyatini va vahdatini ning tadilar. Va koinotning azamatiga munosib ikki buyuk va keng haqiqatning shahodatlari koinotning bu buyuk shahodatini isbot qiladilar.

Usul-ud din va ilmi Kalomning dohzarrotmosi va hukamo-i Islomiya koÀrgan va hadsiz burhonlar bilan isbot qilgan "hudus" va "imkon" haqiqatlaridir. Ular deganlarki: "Modomiki olamdvujudiamma narsada tagÀayyur va tabaddul bor; albatta foniydir, hodisdir, qadim boÀlolmaydi. Modomiki hodisdir, albatta uni ihdos etgan bir Sone' bor. Va modomiki mo bilnarsaning zotida vujudi va adami, bir sabab boÀlmasa, tengdir. Albatta vojib va azaliy boÀlolmaydi. Va modomiki mahol va botil boÀlgan davr va tasalsul bilan bir-bii va mjod qilish mumkin boÀlmagani qat'iy burhonlar bilan isbot qilingan. Albatta shunday bir Vojib-ul Vujudning mavjudiyati lozimdirki, naziri mumtani', misli mahol va butun ma'dasi mumkin va mosivosi maxluqi boÀladi." Ha, hudus haqiqati koinevganistilo etgan. KoÀpchiligini koÀz koÀradi, boshqa qismini aql koÀradi. Chunki koÀzimizning qarshisida har yil kuz mavsumida shunday bir olam vafot qiladiki, har birisining htiz Biafrodi boÀlgan va har biri zihayot bir koinot hukmida boÀlgan yuz ming navi nabotot va kichkina hayvonot oÀsha olam bilan barobar vafot qiladilar. Faqat shu boÀlm intizom bilan bir vafotdirki, hashr va nashrlariga mador boÀlgan va rahmat va hikmatning moÀ'jizalari, qudrat va ilmning horiqolari boÀlgan urugÀlarni va danaklarni va tuxumchalarni bahorda yerlarida qoldirib, daftari a'mollarini va qilg bir bifalarining dasturlarini ularning qoÀllariga berib, Hofizi Zuljalolning himoyasi ostida hikmatiga omonat qilib, vafot etishadi. Va bahor mavsumida, hashri aَمَدٍ ng yuz ming misoli va namuna va dalillari hukmida boÀlib u vafot qilgan daraxtlar va ildizlar va bir qism hayvonchalar aynan ihyo va tiriladilar. Va bir qismining ham oÀz oÀrinlarida darsimshlari va aynan ularga oÀxshaganlari ijod va ihyo qilinadi. Va oÀtgan bahorning mavjudoti qilgan amallarining va vazifalarining sahifalarini e'lonot kabi nashr qilib,

وَاِذَا الÀrinadُ نُشِرَتْ

oyatining bir misolini koÀrsatadilar.

Ham hay'ati majmua jihatidan, har kuzda va har bahorda katta bir olam vafot qiladi va yangi bir olam vujudga keladi. Va u vafot va hudus shu qadar muntazam joga ke qiladi va oÀsha vafot va hudusda gÀoyat intizom va mezon bilan shu qadar navlarning vafiyotlari va huduslari boÀladiki, goÀyo dunyo shunday bir musofirxonadirki, zihaysharninotlar unga musofir boÀladilar va sayyoh olamlar va sayyor dunyolar unga keladilar, vazifalarini qiladilar, ketadilar. Mana, bu dunyoda bunday hayotdor dunyolarni va vazifador koinotlarni kamoli ilm va hikmat va mezon bilan va muvozana va inatda ova nizom bilan ihdos va ijod qilib Rabboniy maqsadlarda va Ilohiy gÀoyalarda va Rahmoniy xizmatlarda qodirona iste'mol va rahimona istihdom etgan bir Zoti Zuljalolning vujubi vujudi va hao zihaudrat va nihoyatsiz hikmati bilbedaho quyosh kabi aqllarga koÀrinadi. "Hudus" masoilini Risola-i Nurga va muhaqqiqiyni kalomiyaning kitoblariga havola bilan u bahsni yopamiz.

Ammo "imkon" jihatiÀlishnu ham koinotni istilo va ihota etgan. Chunki koÀryapmizki, hamma narsa, kulliy va juz'iy boÀlsin, katta va kichik boÀlsin, arshdan farshga, zarrotdan sayyorotga qadar har mavjud maxsus bir zot va muayyan bir surat va mumtaodat shaxsiyat va xos sifatlar va hikmatli holatlar va maslahatli jihozlar bilan dunyoga yuborilyapti. Holbuki u maxsus zotga va u mohiyatga hadsiz imkonot ichida u xususiyatni berish.. ham suratlar َاهُوَha imkonlar va ehtimollar ichida oÀsha naqshli va fariqali va munosib u muayyan suratni kiydirish.. ham hamjinsidan boÀlgan ashxasning miqdoricha imkonlar ichida chayqalgan oÀsha mavjudga u loyiq shaxsiyatni imtiyoz bilan tari birtish.. ham sifatlarning navlari va martabalari sanogÀicha imkonlar va ehtimollar ichida shaklsiz va mutaraddid boÀlgan u masnu'ga u xos va muvoingga aslahatli sifatlarni joylashtirish.. ham hadsiz yoÀllar va tarzlarda boÀlishi mumkin boÀlishi nuqtasida hadsiz imkonot va ehtimolot ichida mutahayyir, sarhorat , maqsadsiz u maxluqqa u hikmatli holatlarni va inoyatli jihozlarni taqish va tajhiz etish, albatta kulliy va juz'iy butun mumkinot adadicha va

u qmkinning mazkur mohiyat va huviyat, shakl va surat, sifat va vaziyatining imkonoti adadicha taxsis etuvchi, tarjih etuvchi, tayin etuvchi, ihdos etuvchi bir Vojib-ul Vujudning vujubi vujudiga va hadsiz qudratiga va nih va amz hikmatiga va hech bir narsa va hech bir sha'n undan yashirinmaganiga va hech bir narsa unga ogÀir kelmaganiga va eng katta bir narsa eng kichik bir narsa kabi unga oson kelganiga va bir bahorni bir daraxt q oxiraa bir daraxtni bir urugÀ qadar suhulat bilan ijod qila olganiga ishoratlar va dalolatlar va shahodatlar imkon haqiqatidan chiqib koinotning bu buyuk shahodatining bir qanotini tashkilib, adilar. Koinotning shahodatini har ikki qanoti va ikki haqiqati bilan Risola-i Nur ajzolari va ayniqsa Yigirma Ikkinchi va OÀttiz Ikkinchi SoÀzlar va Yigirmanchi va OÀttiz Uchinching amrblar tatomi bilan isbot va izoh qilganlaridan, ularga havola qilib, bu juda uzun qissani tugatdik.

Koinotning hay'ati majmuasidan kelgan buyuk va kulliy shahodilan v ikkinchi qanotini isbot qilgan:

Bu mutamodiyan chayqalgan inqiloblar va tahavvulotlar ichida vujudini va xizmatini va zihayot boÀlsa hayotini muhofazaga va vazifasini bajarishga harakatva naqn maxluqotda quvvatlarining butun-butun xorijida bir taovun haqiqati koÀrinyapti. Masalan: Unsurlarni zihayotning imdodiga, xususan bulutlarni nabototning madadigtizom abototni ham hayvonotning yordamiga va hayvonot esa insonlarning muovanatiga va koÀkraklarning kavsar kabi sutlari chaqaloqlarning oziqlyat muariga va zihayotlarning iqtidorlari xorijidagi juda koÀp hojatlari va arzoqlari kutilmagan yerlardan ularning qoÀllariga berilishi, hatto zarroti taomiya ham hujayroti badaniyaning ta'miriga yugurishlari kabi tasxiri Rabboniy bilan va loli somi Rahmoniy bilan haqiqati taovunning juda koÀp misollari toÀgÀridan toÀgÀriga butun koinotni bir saroy kabi idora qilgan bir Robbul Olaminning umumiy va rahimona rububiyatini koÀrsatadilar.

Ha, jo va ti shuursiz va shafqatsiz boÀlgan va bir-biriga shafqatkorona, shuurdorona vaziyat koÀrsatgan muovanatchilar, albatta gÀoyat Rahim va Hakim bir Robbi Zuljalolning quvvati billib dehmati bilan, amri bilan yordamga yugurtirilyaptilar.

Demak, koinotda joriy boÀlgan taovuni umumiy, sayyorotdan to zihayotning a'zo va jihozot va zarroti badaniyasiga ib, gÀkamoli intizom bilan jarayon qilgan muvozana-i omma va muhofaza-i shomila va samovotning zarrin yuzidan va zaminning ziynatli yuzidan to gullarning bezalgan yuzlariga qadar qalam kezdirgan bu ma va Kahkashondan va manzuma-i shamsiyadan to makkajoÀxori va anor kabi mevalarga qadar hukm qilgan tanzim va Quyosh va Qamardan va unsurl, Allova bulutlardan to asalarilariga qadar ma'muriyat bergan tavzif kabi juda ulkan haqiqatlarning kattaliklari nisbatidagi shahodatlari koinot shahodatining ikkinchi qanotinilan u va tashkil qiladilar. Modomiki Risola-i Nur bu ulkan shahodatni isbot va izoh qilgan, biz bu yerda bu qisqacha ishorat bilan kifoyalanamiz.

Dunyo sayyohining koinotdan olgan darsi iymoniysiga qisqa bir ishoratki: Biida Birinchi Maqomning oÀn sakkizinchi martabasida bunday:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْمُمْتَنِعُ نَظ۪يرُهُ اَلْمُمْكِنtima sُ مَاسِوَاهُ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ هٰذِهِ الْكَائِنَاتُ الْكِتَابُ الْكَب۪يرُ الْمُجَسَّمُ وَ الْقُرْاٰنُ الْجِسْمَانِىُّ الْمُعَظَّمُ وَ الْقَصْرُ الْمُزَيَّنُ الْa-i baَمُ وَ الْبَلَدُ الْمُحْتَشَمُ الْمُنْتَظَمُ بِاِجْمَاعِ سُوَرِه۪ وَ اٰيَاتِه۪ وَ كَلِمَاتِه۪ وَ حُرُوفِه۪ وَ اَبْوَابِه۪ وَ فُصُولِه۪ وَ صُحُفِه۪ وَ سُطُوroq toَ اِتِّفَاقِ اَرْكَانِه۪ وَ اَنْوَاعِه۪ وَ اَجْزَائِه۪ وَ جُزْئِيَّاتِه۪ وَ سَكَنَتِه۪ وَ مُشْتَمِلَاتِه۪ وَ وَارِدَاتِه۪ وَ مَصَارِفِه۪ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ الْحُدُوثِ وَ التَّغَيُّرِ وَ الْاِمْكَانِ بِاِجْمَاعِ جَم۪يعi. Va مَاءِ عِلْمِ الْكَلَامِ وَ بِشَهَادَةِ حَق۪يقَةِ تَبْد۪يلِ صُورَتِه۪ وَ مُشْتَمِلَاتِه۪ بِالْحِكْمَةِ وَ الْاِنْتِظَامِ وَ تَجْد۪يدِ حُرُوفِه۪ وَ كَلِمَاتِه۪ بِالنِّظَامِ وَ اatgan َانِ وَ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ التَّعَاوُنِ وَ التَّجَاوُبِ وَ التَّسَانُدِ وَ التَّدَاخُلِ وَ الْمُوَازَنَةِ وَ الْمُحَافَظَةِ ف۪ى مَوْجُودَاتِه۪ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ

deyilgandir.

SoÀngra dunyُ الْحlgan va dunyoni yaratganni qidirgan va oÀn sakkkiz adad martabalardan chiqqan va arshi haqiqatga yetishgan bir me'roji iymoniy bilan gÀoyibona ma'rifatdan hozirona va muxotobona bir maqomga taraqqiy qilgan sinchkov va mushtu asoslovchi odam oÀz ruhiga dediki: Fotiha-i Sharifada boshidan to اِيَّاكَ kalimasiga qadar gÀoyibona madhu sano bilan bir huzur kelib اِيَّاكَ xitobiga chiqilishi kabi, biz ham toÀgÀridan toÀgÀriga billobona qidirishni tashlab, qidirganimizni qidirganimizdan soÀrashimiz kerak. Hamma narsani koÀrsatgan quyoshni quyoshdan soÀrash kerakdir. Ha, hamma narsani koÀrsatgan, oÀzini har va ursadan ziyoda koÀrsatadi. Unday boÀlsa shamsning shuooti bilan uni koÀrish va tanish kabi, Xoliqimizning asmo-i husnasi bilan va sifati quni muhi bilan uni qobiliyatimizning nisbatida tanishga harakat qilishimiz mumkin.

Bu maqsadning hadsiz yoÀllaridan ikki yoÀlni va u ikki yoÀlning hadsiz martabalaridan ikki martabani va u ikki martabaning juda koÀp haqiqatlaridan va jgizni m uzun tafsilotidan yolgÀiz ikki haqiqatni ijmol va ixtisor bilan bu risolada bayon qilamiz.

Bilmushohada koÀzimiz bilan koÀringan va qamragan va doimiy va muntazam va dahshatli va samoviy va arziy boÀlgan butun ini icotni aylantirgan va tabdil va tajdid etgan va koinotni qoplagan faoliyati mustavliya haqiqati koÀrinishi va u har jihat bilan hikmat-mador r:

at haqiqatining ichida tazohuri rububiyat haqiqatining bilbedaho his qilinishi va u har jihat bilan rahmat-fashon tazohuri rububiyat haqiqatining ichida taboruzi uluhiyat haqiqati bizzarura bilingan boÀl fotirr.

Demak, bu hokimona va hakimona faoliyati doimadan va pardasining orqasida bir Foili Qodir va Alimning af'oli koÀrinayotgandek his qilinadi. Va bu murabbiyona va mudabbirona af'oli Rabboniyadan va pardasining orqasidan hamma narsada bilan,ari boÀlgan asmo-i Ilohiya his qilinar darajasida badohat bilan bilinadi. Va bu jaloldorona va jamolparvarona jilvalangan asmo-i husnadan va pardasining orqasida sifati sab'a-i qudsiyaning ilmalyaqiyn, balki aynalyaqiyn, balki haqqalyadigandarajasida vujudlari va tahaqquqlari tushuniladi. Va bu yetti qudsiy sifatning ham butun masnu'otning shahodati bilan ham hayotdorona, ham qodirona, ham olimona, ham sami'ona, ham basirona, ham muridona, ham mutakabir naa nihoyatsiz bir suratda tajalliylari bilan bilbedaho va bizzarura va biilmalyaqiyn bir Mavsufi Vojib-ul Vujudning va bir Musammo-i Vohidi Ahadning va bir Foili Fardi Samadning mavrgan nti quyoshdan yanada zohir, yanada porloq bir tarzda qalbdagi iymon koÀziga koÀrinar kabi qat'iy bilinadi. Chunki goÀzal va ma'nodor bir kitob va muntazam bir xona baga iymbilan yozish va qurish fe'llarini va gozal yozish va intizomli qilish fe'llari ham badohat bilan yozuvchi va duradgor nomlarini, yozuvchi va duradgor unvonlari esa badohat bilan kitobat va duraKIZINCk san'atlarini va sifatlarini va bu san'at va sifatlar badohat bilan har holda bir zotni istilzom etadiki, mavsuf va sone' va musammo va foil boÀlsin. Foilsiz bir fe'l va musammosiz bir ism mumkin boÀlmagani kabi, mavsufsiz birYettin, san'atkorsiz bir san'at ham mumkin emasdir.

Demak, bu haqiqat va qoidaga binoan, bu koinot butun mavjudoti bilan barobar qadarning qalami bilan yozilgan, qudratning bolgÀasi bilan q Maktun ma'nodor hadsiz kitoblar, maktublar, nihoyatsiz binolar va saroylar hukmida, har biri minglab vajh bilan va barobar hadsiz vujuh bilan Rchiga y va Rahmoniy nihoyatsiz fe'llarni va u fe'llarning mansha'lari boÀlgan ming bir asmo-i Ilohiyaning hadsiz jilvalari bilan va u goÀzal ismlarning manbai boÀlgan yetti sifati Subhoniyaning À qozotsiz tajalliylari bilan u yetti qamrovli va qudsiy sifatlarning ma'dani va mavsufi boÀlgan azaliy va abadiy bir Zoti Zuljalolning vujubi vujudiga va vahdatiga hadsiz ishoratlar va nihoyatsiz shahodatlar qilganldan vabi; butun u mavjudotda boÀlgan butun husnlar, jamollar, qiymatlar, kamollar ham af'oli Rabboniyaning va asmo-i Ilohiyaning va sifati Samadoniyaning va shu!

#185Subhoniyaning oÀzlariga loyiq va muvofiq qudsiy jamollariga va kamollariga va hammasi birdan Zoti Aqdasning qudsiy jamoliga va kamoliga badohat bilan shahodat qiladilar.

Ushbu faoliyat haqilan chchida tazohur etgan rububiyat haqiqati; ilm va hikmat bilan yaratish va ijod va sun' va ibdo', nizom va mezon bilan taqdir va tasvir va tadbir va tadvir, qasd va iroda bilan tahvil va tabdil va tanzil va takmil, shafqat oji bomat bilan it'om va in'om va ikrom va ehson kabi shuunoti bilan va tasarrufoti bilan oÀzini koÀrsatadi va tanittiradi. Va tazohuri rububiyat haqiqati ichida badohat bilan his qian qar va boÀlgan uluhiyatning taboruz haqiqati ham asmo-i husnaning rahimona va karimona jilvalari bilan va yetti sifati subutiya boÀlgan Hayot, Ilm, Qudrat, Iroda, Sam', Basar va Kalom sifatlarining jalolli va jamolli tajalliylari bilan oÀzini tandi. Hadi, bildiradi.

Ha, qandayki kalom sifati vahiylar va ilhomlar bilan Zoti Aqdasni tanittiradi, xuddi shuning kabi qudrat sifati ham mujassam kalimalari hukmida boÀlgan san'atli asarlarn abadn u Zoti Aqdasni bildiradi va koinotni boshdan oyoq bir Furqoni Jismoniy mohiyatida koÀrsatib, bir Qodiri Zuljalolni tavsif va ta'rif etadi. Va ilm sifati ham hikmatli, intizomli, mezg turloÀlgan butun masnu'ot miqdoricha va ilm bilan iroda va tadbir va tazyin va tamyiz etilgan butun maxluqot adadicha mavsuflari boÀlgan birgina Zoti Aqdasni bildira doria hayot sifati esa qudratni bildirgan butun asarlar va ilmning vujudini bildirgan butun intizomli va hikmatli va mezonli va ziynatli suratlar, boshqr va boshqa sifatlarni bildirgan butun dalillar sifati hayotning dalillari bilan barobar, hayot sifatining tahaqquqiga dalolat qilganlari kabi; hayot ham butun dalillari bilan oynalari bo va aybutun zihayotlarni shohid koÀrsatib Zoti Hayyi Qayyumni bildiradi. Va koinotni boshdan oyoq har vaqt yangi-yangi va boshqa-boshqa jilvalarni َانَكَshlarni koÀrsatish uchun doimo oÀzgargan va yangilangan va hadsiz oynalardan tarakkub etgan bir oyna-i akbar suratiga oÀgiradi. Va bu qiyos bilan koÀrish va eshitish, ixtiyor qilish va gapirish sifatlari ham har biri bittadan koinotilgan Zoti Aqdasni bildiradi, tanittiradi.

Ham u sifatlar Zoti Zuljalolning vujudiga dalolat qilganlari kabi, hayotning vujudiga va tahaqquqiga va oÀsha zotningilbedador va tirik boÀlganiga ham badohat bilan dalolat qiladilar. Chunki bilish hayotning alomati, eshitish tiriklik nishoni, koÀrish tiriklarga maxsus, iroda hayot bilan boÀlishi mumkin, ixtiyoriy iqtidor zihayotlardarati bdi, takallum esa bilgan tiriklarning ishidir.

Demak, bu nuqtalardan tushuniladiki, hayot sifatining yetti marta koinot qadar dalillari va oÀz vujudini va mavsufning vujudini bildirgan burhonlari bordirki, butun sifatlarning adirki,a manbai va ismi a'zamning masdari va madori boÀlgandir. Risola-i Nur bu birinchi haqiqatni quvvatli burhonlar bilan isbot va bir daraja izoh qilganidan, bu dengizdan bu mazkur qatra bilan hozircha kifoyalanamiz.

Ikkinchi Haqqdan ke Sifati kalomdan kelgan takallumi Ilohiydir.

oyatining sirri bilan: Kalomi Ilohiy nihoyatsizdir. Bir zotning vujudini bildirgan eng zohir alomat, gaplashishidir. Demak, bu haqiqat xona atsiz bir suratda Mutakallimi Azaliyning mavjudiyatiga va vahdatiga shahodat qiladi. Bu haqiqatning ikki quvvatli shahodati bu risolaningon oÀqoÀrtinchi va oÀn beshinchi martabalarida bayon qilingan vahiylar va ilhomlar jihati bilan va keng bir shahodati ham oÀninchi martabasida ishorat qilingan kutubi miyoji sa-i samoviya jihati bilan va juda porloq va jamlovchi bir boshqa shahodati ham oÀn yettinchi martabasida Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon jihati bilan kelganidan, bu haqiqatning bayon va shahodatini u martabalarga havola qilib, u aba tatni moÀ'jizona e'lon qilgan va shahodatini boshqa haqiqatlarning shahodatlari bilan barobar ifoda qilgan

شَهِدَ اللّٰهُ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ وَالْمَلٰٓئِكَةُxir vaولُوا الْعِلْمِ قَٓائِمًا بِالْقِسْطِ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ

oyati muazzamaning anvori va asrori bizning bu yoÀlovchiga kifoya qilganki, ortiq oldinga ketolmagan. Xullas bu yoÀlovchi bu maqomi qudsiydan olgan darsininbilisha bir ma'nosiga bir ishorat sifatida, Birinchi Maqomning oÀn toÀqqizinchi martabasida:

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ لَهُ الْاHI KALءُ الْحُسْنٰى وَ لَهُ الصِّفَاتُ الْعُلْيَا وَ لَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى اَلَّذ۪ى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِه۪ ف۪ى وَحْدَتِه۪ اَلذَّاتُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ بِاِجْمَاعِ جَم۪يعِ صِفَاتِهِ الْقُدْسِيَّةِ الarari طَةِ وَ جَم۪يعِ اَسْمَائِهِ الْحُسْنٰى اَلْمُتَجَلِّيَّةِ بِاِتِّفَاقِ جَم۪يعِ شُؤُنَاتِه۪ وَ اَفْعَالِهِ الْمُتَصَرِّفَةِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ حَق۪يقَةِ تَبَارُزِ الْاُلُوهِيَّةِ ف۪-boshqاهُرِ الرُّبُوبِيَّةِ ف۪ى دَوَامِ الْفَعَّالِيَّةِ الْمُسْتَوْلِيَةِ بِفِعْلِ الْا۪يجَادِ وَ الْخَلْقِ وَ الصُّنْعِ وَ الْاِبْدَاعِ بِاِرَادَةٍ وَ قُدْرَةٍ وَ بِفِعْلِ التَّقْد۪يرِ وَ التَّصْو۪يرِ وgan vaَدْب۪يرِ وَ التَّدْو۪يرِ بِاِخْتِيَارٍ وَ حِكْمَةٍ وَ بِفِعْلِ التَّصْر۪يفِ وَ التَّنْظ۪يمِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ الْاِدَارَةِ وَ الْاِعَاشَةِ ng uruدٍ وَ رَحْمَةٍ وَ بِكَمَالِ الْاِنْتِظَامِ وَ الْمُوَازَنَةِ وَ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَق۪يقَةِ اَسْرَارِ - شَهِدَ اللّٰهُ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ وَ الْمَلٰٓئِكَةُ وَ اُولُوا الْعِلْمِ قَٓائِمًا بِاtsiz vطِ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْعَز۪يزُ الْحَك۪يمُ

deyilgandir.

IKKINCHI HUJJATI IYMONIYA

لَوْ كَانَ ف۪يهِمَٓا اٰلِهَةٌ lidul اللّٰهُ لَفَسَدَتَا

sifatiamazon kechasida shu kalomi tavhidiyning oÀn bir jumlasining har birida bittadan tavhid martabasi va bittadan xushxabar boÀlganini va u martabalardan yolgÀiz لَا شَر۪يكَ لَهُ dagi ma'noni oddiy toÀqing fahmiga uygÀun bir muhovara-i tamsiliya va bir munozara-i faraziya tarzida va lisoni holni lisoni qol suratida aytgan edim. Menga xizmat qilgan qiymatli qardoshlarimning va masjiddagi oÀrtoqlarimning orzulari si zavaklari sababli u muhovarani yozyapman. Shundayki:

Butun tabiatparast, sababparast va mushrik kabi umum anvo'i ahli shirk va kufr va zalolat tavahhum etgan sheriklarining nomiga bir shaxs faraz qilamizki: U sqisqa faraziy mavjudoti olamdan bir narsaga Rob boÀlishni istaydi va haqiqiy molik boÀlishni da'vo qilmoqdadir.

Xullas, u mudda'i avvalo mavjudotning eng kichigi boÀl.

U mudda'i Moddiyunlarning deganlari kabi dediki: "Shunday ekan, sen oÀzingga oÀzing molik boÀl. Nima uchun boshqasining hisobiga ishlashilan, aytyapsan?" Zarra unga javoban deydi: "Agar quyosh kabi bir aqlim va ziyosi kabi ihotali bir ilmim va harorati kabi shumulli bir qudratlof vaziyosidagi yetti rang kabi keng tuygÀularim va kezgan har yerimga va ishlagan har mavjudimga mutavajjih bittadan yuzim va qaraydigan bittadan koÀzim va oÀtadigan bittadan soÀzim boÀlsa edi,laroq sen kabi ahmoqlik qilib, oÀzimga oÀzim molik boÀlganimni da'vo qilardim. Qani daf boÀlib ket, sen mendan hech narsaga erisholmaysan!"

Xullas, sheriklarning vakili zarradan ma'yus boÀlib, kurayvoti hamrodan nradi. a erishaman deya, qondagi bir kurayvoti hamroga uchraydi. Unga sabablar nomiga va tabiat va falsafa lisoni bilan deydiki: "Men senga Rob va molikman". U kurayvoti hamro, ya'ni SoÀ qizil mavjud unga haqiqat lisoni bilan va hikmati Ilohiya tili bilan deydiki: "Men yolgÀiz emasman. Agar sikkamiz va ma'muriyatimiz va nizomotimiz bir boÀlgan qon qoÀshinidagi butun oÀxshashlarimga molik bo وَ الsang, ham kezganimiz va kamoli hikmat bilan istihdom ettirilganimiz butun hujayroti badanga molik boÀladigan bir daqiq hikmat va azim qudrat senda boÀlsa, koÀrsat va koÀrsata olsang balki sening da'vongda bir ma'no boÀlishi mumkin. Holbuki r bir bi tentak va sening qoÀlingdagi kar tabiat va koÀr quvvat bilan molik boÀlish emas, balki zarra miqdor qoÀshilolmaysan. Chunki bizdagi intizom shu qadar mukammaldirki, faqat hamma narsaniaydi. digan va eshitadigan va biladigan va qiladigan bir zot bizga hukm qila oladi. Shunday ekan, jim boÀl! Vazifam shu qadar muhim va intizom shu qadar mukammaldirki, sen bilan sening bunday mantiqsiz soÀzlaringga javob berilarninaqtim yoÀq" deydi, uni quvadi.

SoÀngra uni koÀndirolmagani uchun u mudda'i ketadi, badandagi hujayra ta'bir etganlari manzilchaga uchraydi. Falsafa va tabiat lisoni bilan deydi: "Zarraga va kurayvoti h bilan soÀz tushuntirolmadim, balki sen soÀzimni tushunasan. Chunki sen gÀoyat kichik bir manzil kabi bir nechta narsadan yaratilgansan. Shunday ekan, men seni yarata olaman. Sen mezodagiasnu'im va haqiqiy mulkim boÀl", deydi. U hujayra unga javoban hikmat va haqiqat lisoni bilan deydiki:

"Men garchi kichkina bir narsaman. Faqat juda katta sifatalarim, juda nozik munosabatlarim va badanning butun hujayrotiga va hay'ati majmuasiga bogÀliq aloqalarim bor. Azjumla: Avrida va sharoyin tomirlariga va hassosadi. Vaharrika asablariga va joziba, dafi'a, muvallida, musavvira kabi quvvalarga qarshi chuqur va mukammal vazifalarim bor. Agar butun badanni, butun tomtni koasab va quvvalarni tashkil va tanzim va istihdom etadigan bir qudrat va ilm senda boÀlsa va mening oÀxshashlarim va san'at va holat jihatidan bir-birmizning qardoshi boÀlgan butun hujayroti badaniyaga tasarruf qiladigan nofiz bir qudrat, chakla bir hikmat senda boÀlsa, koÀrsat. SoÀngra men seni yarata olaman deya da'vo qil. BoÀlmasa qani ket! Kurayvoti hamro menga arzoq keltiryaptilar. Kurayvoti bayzo esa menga hujum qohir bxastaliklarga muqobala etyaptilar. Ishim bor, meni mashgÀul qilma. Ham sen kabi ojiz, jomid, kar, koÀr bir narsa bizga hech bir jihat bilan aralasha olmaydi. Chunki bizda shu dava zamatif va nozik va mukammal bir intizom

{(Hoshiya) Sone'-i Hakim badani insonni gÀoyat muntazam bir shahar hukmida yaratgandir. Tomirlarning bir qismi telegraf va telefon vazifasini bajaradi. Bir qismi esa chashmozim kng quvurlari hukmida obi hayot boÀlgan qonning javaloniga madordirlar. Qon esa ichida ikki qism kurayvot yaratilgan. Bir qismi kurayvoti hamro ta'bir etiladiki, badanning hujayralarigmga, hq tarqatadi va bir qonuni Ilohiy bilan hujayralarga arzoq yetishtiradi (tujjor va arzoq ma'murlari kabi). Boshqa qismi kurayvoti bayzodirlarki, boshqalargavfga qtan kamchilikdadirlar. Vazifalari xastalik kabi dushmanlarga qarshi askar kabi mudofaadirki, qachonki mudofaaga kirsalar, Mavlaviy kabi ikki harakati davriya bilan sur'atli bir vaziyati ajiba oladilar. Qonning hay'ati majmuasi esa; ikkilan vaa-i umumiyasi bor: Biri: Badandagi hujayrotning taxribotini ta'mirlash. Boshqasi: Hujayrotning qoldiqlarini toÀplab, badanni tozalashdir. Avrida va sharoyin nomli ikki qismsalan lar borki: Biri toza qonni keltiradi, tarqatadi, toza qonning ariqlaridir. Boshqa qismi; qoldiqni toÀplagan loyqa qonning arigÀidirki, shu ikkinchi esa qonn kubro" deyilgan nafas kelgan yerga keltiradilar.

Sone'-i Hakim havoda ikki unsur yaratgandir. Biri azot, biri muvallidul humuza. Muvallidul humuza esa nafas ichida qonga tegilgan vaqt qonni talvis etgan uglerod unsuri kasifini qahrabo kabi oygÀambtortadi. Ikkisi birlashadi. BugÀ shaklidagi uglerod kislotasi deyilgan (zaharli havo holidagi) bir moddaga aylantiradi. Ham harorati gÀariziyani ta'min qiladi, ham qonni tasfiya etar. Chunki ti hisi Hakim fanni Kimyoda ishqi kimyoviy ta'bir etilgan bir munosabati shadidani muvallidul humuza bilan uglerodga berganki, u ikki unsur bir-biriga yaqin boÀlgan vaqt, u qonuni Ilohiy bilan u ikki unnalargrlashadilar. Fannan sobitdirki, birikishdan harorat hosil boÀladi. Chunki birikish bir navi yonishdir. Shu sirning hikmati shudirki: U ikki unsurning har birisining zarralarining boshqa-boshqa harakatlari bor. Birikish vaqtid Isrofikki zarra, ya'ni uning zarrasi buning zarrasi bilan birikadi, bitta harakat bilan harakat qiladi. Bir harakat muallaq qoladi. Chunki birikishdan avval ikki harakat edi. Hozir ikki zarra bir boÀldi, har ikki zar qilam zarra hukmida bir harakat oldi. Boshqa harakat Sone'-i Hakimning bir qonuni bilan haroratga inqilob etadi. Zotan "harakat haroratni keltirib chiqaradi" bir qonuni muqarraradir. Xullas, shu sirga binoan xulosa insoniydagi harorati gÀariziya bu kimyoviy birlashish bilan ta'min etilgani kabi, qondagi uglerod olingani uchun qon ham sof boÀladi. Xullas, nafas ichkari kirgan vaqt vujudning ham obi hayotini tozalaydi, hana quy hayotni ish'ol etadi. Chiqqan vaqt ogÀizda moÀ'jizoti qudrati Ilohiya boÀlgan kalima mevalarini beradi.

}

borki, agar bizgi pods qilgan bir Hakimi Mutlaq va Qodiri Mutlaq va Alimi Mutlaq boÀlmasa, intizomimiz buziladi, nizomimiz chalkashadi".

SoÀngra u mudda'i undan ham ma'yus boÀldi. Bir insonning badaniga uchradi. Yanri umu tabiat va bebosh falsafa lisoni bilan tabiiyyunning deganlari kabi deydiki: "Sen menikisan? Seni yaratgan menman. Yoki senda hissam bor". Javoban u badani insoniy haqiqat va hikmat tili bilan va intizomining lisoni holi bilan deydiki: "Agar bim boÀÀxshashim va yuzimizdagi sikka-i qudrat va turra-i fitrat bir boÀlgan butun insonlarning badanlariga haqiqiy mutasarrif boÀladigan bir qudrat va ilm halariboÀlsa, ham suvdan va havodan tut, to nabotot va hayvonotga qadar mening arzoqimning mahzanlariga molik boÀladigan bir sarvating va bir hokimiyating boÀlsa, ham men gÀilof boÀlgan gÀoyat keng va yuksak boÀlgan ruh, qalbuqlarikabi latoifi ma'naviyani men kabi tor, sufliy bir qutida joylashtirib, kamoli hikmat bilan istihdom etib ibodat ettiradigan senda nihoyatsiz bir qudrat, hadsiz bir hikmat boÀlsa, kriga a, soÀng "Men seni yaratdim" degin. BoÀlmasa jim boÀl! Ham mendagi intizomi akmalning shahodati bilan va yuzimdagi sikka-i vahdatning dalolati bz daramening Sone'im hamma narsaga Qodir, hamma narsaga Alim, hamma narsani koÀradigan va hamma narsani eshitadigan bir zotdir. Sen kabi tentak, ojizning barmogÀi uning san'atiga arn'i islmaydi. Zarra miqdor mudohala etolmaydi".

U sheriklarning vakili badanda ham aralasha oladigan yer topolmaydi, ketadi, inson naviga uchraydi. Qalbidan deydiki: "Balki bu hadsi, tartibsiz boÀlgan jamoat ichida, shayton ularning af'oli ixtiyoriya va ijtimoiyalariga qoÀshilgani kabi, balki men ham ahvoli vujudiya va fitriyaÀliq x qoÀshila olaman va aralasha oladigan bir yer topaman. Va unda bir yer topib meni quvgan badanga va badan hujayrasiga hukmimni oÀtkazaman". Shuning uchun basharning naviga yana kar tabiat va tentak falsafa lisoni bilan deydiki: "Siz boÀlahalkash bir narsa koÀrinyapsiz. Men sizga Rob va molikman va yoxud hissadorman", deydi. U vaqt navi inson haq va haqiqat lisoni bilan, hikma ulkanntizomning tili bilan deydiki: "Agar butun kura-i arzga kiydirilgan va navimiz kabi butun hayvonot va nabototning yuzlab ming anvo'idan, rang-barang otqi va iplardan kamoli hikmat bilan toÀqilgan va tikilgan koÀylakni va yer yuziga toÀshshga kva yuz minglab zihayot anvo'idan toÀqilgan va gÀoyat naqshli bir suratda ijod qilingan gilamni toÀqiydigan va har vaqt kamoli hikmat bning majdid etib almashtiradigan bir qudrat va hikmat senda boÀlsa, ham agar biz meva boÀlgan kura-i arzga va urugÀ boÀlgan olamga tasarruf qiladigan va hayotimizga lozim moddalarni mezoni hikmat bilan aqtori olamdan bizga yuboradigan bining bovli qudrat va shomil bir hikmat senda boÀlsa, va yuzimizdagi sikka-i qudrat bir boÀlgan butun ketgan va keladigan oÀxshashimizni ijod qiladigan bir iqtidor senda boÀlsa, balki menga rububiyat da'vo qilishing mumkin. BoÀlmasa, qani jim boÀl!inib, g navimdagi tartibsizlikka qarab aralasha olaman dema. Chunki intizom mukammaldir. U tartibsiz deb oÀylagan vaziyatlaring qudratning qadar kitota biroÀra kamoli intizom bilan bir istinsohdir. Chunki bizdan juda past boÀlgan va bizning taxti nazoratimizda boÀlgan hayvonot va nabototning kamoli intizomlari koÀrsatadiki, bizdagi chalkashliklar bir navi kitobatdir.

Hech mumkinmidiring bor gilamning har tarafiga yoyilgan bir otqi ipini san'atkorona joylashtirgan gilamning ustasidan boshqasi boÀlsin. Ham bir mevaning mujidi daraxtining mujididaon shuqasi boÀlsin. Ham urugÀni ijod qilgan urugÀli jismning sone'idan boshqasi boÀlsin. Ham koÀzing koÀrdir. Yuzimdagi moÀ'jizoti qudratni, mohiyatimizdagi havoriqi fitratni koÀrmayapsan. Agar koÀrsang, tushunasanki: Mening Sone'im shunday bir zot boÀlg hech bir narsa undan yashirinolmaydi, hech bir narsa unga nozlanib ogÀir kelolmaydi. Yulduzlar zarralar qadar unga oson keladi. Bir bahorni bir gul qadَاجِبُulat bilan ijod qiladi. Ulkan koinotning mundarijasini kamoli intizom bilan mening mohiyatimda joylashtirgan bir zotdir. Bunday bir zotning san'atiga sen kabi jomid, ojiz va koÀr, kar qoÀshila oladimi? Shunday ekan,RobninoÀl! Daf boÀlib ket!", deb uni quvadi.

SoÀngra u mudda'i ketadi, zaminning yuziga toÀshalgan keng gilamga va zaminga kiydirilgan gÀoyat muzayyan va munaqa shu oÀylakka sabablar nomiga va tabiat lisoni bilan va falsafa tili bilan deydiki: "Senda tasarruf etib bilaman va senga molikman yoki senda hissam bor", deya da'vo qiladi. U vaqt u koÀylak,

{(Hoshiya) Faqat shu gilam ham haziyatrdir, ham intizomli bir tebranishdadir. Har vaqt naqshlari kamoli hikmat va intizom bilan tabaddul etadi. Toki nassojining muxtalif jilva-i asmosini boshqa-b Arz mkoÀrsatsin.}

u gilam haq va haqiqat nomiga, lisoni hikmat bilan u mudda'iga deydiki: "Agar yillar, asrlar adadicha yerga kiydirilib soÀngra intizom bilan chiqarilib oÀtgan zamonning ipiga osiloÀrasa yangidan kiydiriladigan va kamoli intizom bilan qadar doirasida dasturlari va shakllari chizilgan va tayin qilingan va kelajak zamonning tasmasiga osib qoÀyilgan va intizomli va hikmatli boshqa-boshqa naqshlari boÀlgan butan pusylaklarni, gilamlarni toÀqiydigan, ijod qiladigan qudrat va san'at senda boÀlsa, ham xilqati arzdan to xarobi arzga qadar, balki azaldan abadga qadar yetadigan, hikmatli, qudratli ikki ma'naviy idirlag boÀlsa va butun otqilarimdagi butun fardlarni ijod qiladigan kamoli intizom va hikmat bilan ta'mir va tajdid etadigan senda bir iqtidor va hikmat boÀlsricha bizning modelimiz va bizni kiygan va bizni oÀziga yopinchiq va choyshab qilgan kura-i arzni qoÀlingda tutib mujid boÀlib bilsang, menga rububiyat da'vo qil. BoÀlmasa qani tashqariga! Bu yerda yer topolmaysan. Ham bizda shundiga, r sikka-i vahdat va shunday bir turra-i ahadiyat bordirki, butun koinot qabza-i tasarrufida boÀlmagan va butun ashyoni butun shuunoti bilan birdan koÀrmagan va nihoyatsiz ishlarni barobar qilolmagan va har yerda hozir va nazirtavsiyagan va makondan munazzah boÀlmagan va nihoyatsiz hikmat va ilm va qudratga molik boÀlmagan bizga sohib boÀlolmaydi va mudohala etolmaydi".

SoÀngra u mudda'i kashar "Balki kura-i arzni koÀndirib, u yerda bir yer topaman", deydi. Ketadi, kura-i arzga

{(Hoshiya1) Alhosil: Zarra u mudda'ini kurayvoti hamroga havola qiladi. Kurayvoti hamro uni hujayraga, hujayra ham badani insonga, badani insakimni navi insonga, navi inson uni zihayot anvo'idan toÀqilgan arzning koÀylagiga, arzning koÀylagi ham kura-i arzga, kura-i arz uni Quyoshga, Quyosolda, butun yulduzlarga havola qiladi. Har biri deydi: "Ket, mendan yuqoridagini zabt qila olsang, soÀngra kel meni zabt qilishga urin. Agar uni magÀlub qilmasang, meni qoÀlgaz-ul Bolmaysan". Demak, butun yulduzlarga soÀzini oÀtkazolmagan birgina zarraga rububiyatini tinglatolmaydi.}

yana sabablar nomiga va tabiat lisoni bilan deydiki: "Bunday bebosh kezganingdan, sohibsiz boÀlganingni koÀrsatyahlarniShunday ekan, sen meniki boÀlishing mumkin". U vaqt kura-i arz haq nomiga va haqiqat tili bilan momaqaldiroq kabi bir sado bilan unga deydiki: "Valdirama... Mbori bday bebosh, sohibsiz boÀlishim mumkin? Mening koÀylagimni va koÀylagimning ichidagi eng kichik bir nuqtani, bir ipni intizomsiz topdingmi va hikma kufria san'atsiz koÀrdingmiki, menga sohibsiz, bebosh deysan. Agar harakati sanaviyam bilan taqriban yigirma besh ming yillik

{(Hoshiya2) Bir doiraning taqriban nisfi qutri birl ham akson million kilometr boÀlsa, u doira (oÀzi) taqriban yigirma besh ming yillik masofa boÀladi.}

bir masofada bir yilda kezganim va kamoli mezon va hikmat bilan vazifa-i xizmatimni qilganim u nozanii azimaga haqiqiy molik boÀla olsang va qardoshlarim va men kabi vazifador boÀlgan oÀn sayyoraga va kezgan butun doiralariga va bizning imomimiz va biz u bilan bogÀliq vkinchiba-i rahmat bilan unga taqilgan boÀlganimiz Quyoshni ijod qilib joylashtiradigan va sopqon toshi kabi meni va sayyorot yulduzlarni unga vfiqlaydigan va kamoli intizom va hikmat bilan aylantirib istihdom etadigan bir nihoyatsiz hikmat va nihoyatsiz qudrat senda boÀlsa, menga rububiyat da'vo qil, boÀlmasa qani jahdam oly boÀl, ket! Mening ishim bor. Vazifamga ketyapman. Ham bizlardagi hashamatli intizomot va dahshatli harakot va hikmatli tasxirot koÀrsatadiki, bizning ustamiz shunday bialbga irki; butun mavjudot, zarralardan yulduzlarga va quyoshlarga qadar amrbar askar hukmida unga mute' va musahhardirlar. Bir daraxtni mevalari bilan tanzim va tazyin etg koÀrabi, osongina quyoshni sayyorot bilan tanzim etadigan bir Hakimi Zuljalol va Hokimi Mutlaqdir".

SoÀngra u mudda'i yerda yer topolmagani uchun ketadi Quyoshga. Qalbidan deydiki: "Bu juda katta bir narsadir, balki ichida bir oyatlk topib, bir yoÀl ochaman. Yerni ham musahhar etaman". Quyoshga shirk nomiga va shaytonlashgan falsafa lisoni bilan, majusiylarning deganlari kabi deydiki: "Sen bir sultonsan, oÀzati booÀzing moliksan, istaganing kabi tasarruf etasan". Quyosh boÀlsa Haq nomiga va haqiqat lisoni bilan va hikmati Ilohiya tili bilan unga deydi: "Xosho, yuz mُمْ عَrta xosho va kallo!.. Men musahhar bir ma'murman. Sayyidimning musofirxonasida bir mumdorman. Bir chivinga, balki bir chivinning qanotiga hamامُ عَiy molik boÀlolmayman. Chunki chivinning vujudida shunday ma'naviy javharlar va koÀz, quloq kabi antiqa san'atlar borki, mening doÀkonimda yoÀq. Doira-i iqtidorimning xorijidadir" deydi, mudda'iar suhshadi.

SoÀngra u mudda'i oÀgiriladi, fir'avnlashgan falsafa lisoni bilan deydiki: "Modomiki oÀzingga molik va sohib emassan, bir xizmatkorsan. Sabablar nomiga menikisan", deydi. U vaqtifoq sh haq va haqiqat nomiga va ubudiyat lisoni bilan deydiki: "Men shunday birisiniki boÀlishim mumkinki, butun oÀxshashim boÀlgan ulviy yulduzlarni ijod qilgan va samovotida kamoli hikmat bilan joylashtirgan va kamoli hashmat bilan aylangÀoyat va kamoli ziynat bilan bezagan bir zot boÀlishi mumkin".

SoÀngra u mudda'i qalbidan deydiki: "Yulduzlar juda gavjumdirlar. Ham tarqoq, tartibsiz koÀrinyaptilar. Balki ularning ichida uljalollarim nomiga biron narsa qozonaman", deydi. Ularning ichiga kiradi. Ularga sabablar nomiga, sheriklari hisobiga va tugÀyon etgan falsafa lisoni bilan, nujumparast boÀlgan sobiiyunlarning deganlari kabi deaptila "Sizlar juda ham tarqoq boÀlganingizdan, boshqa-boshqa hokimlarning taxti hukmidasizlar". U vaqt yulduzlar nomiga bir yulduz deydiki: "Naqadar tentak, aqlsiz va ahmoq va koÀzsizsanki, bizninاٰخِرِmizdagi sikka-i vahdatni va turra-i ahadiyatni koÀrmayapsan, tushunmayapsan. Va bizning nizomoti oliyamizni va qavonini ubudiyatimizni bilmaysan. Bizni intizomsiz deb oÀylaysan. Bizlar shunday bir zotnitlar b'atimiz va xizmatkorlarimizki, bizning dengizimiz boÀlgan samovotni va shajaramiz boÀlgan koinotni va masiragohimiz boÀlgan nihoyatsiz fazo-i olamni qabza-i tasarrufida tutgag umumVohidi Ahaddir. Bizlar elektr chiroqlar floti kabi uning kamoli rububiyatini koÀrsatgan nuroniy shohidlarmiz va saltanati rububiyatini e'lon qilgan ziyoli buson bormiz. Har bir toifamiz uning doira-i saltanatida ulviy, sufliy, dunyoviy, barzohiy, uxroviy manzillarda hashmati saltanatni koÀrsatgan va ziyo bergan nuroniy xizmatkorlarmiz.

Ha, har birimiz qudrati Vohidi Ahadning bittadan moÀ'jizalari vshajara-i xilqatning bittadan muntazam mevasi va vahdoniyatning bittadan munavvar burhoni va maloikalarning bittadan manzili, bittadan tayyorasi, bittadan masjid, butuvolimi ulviyaning bittadan chirogÀi, bittadan quyoshi va saltanati rububiyatning bittadan shohidi va fazo-i olamning bittadan ziynati, bittadan qasri, bittadan guli va samo dengizining bittadan nuroniya yanaÀi va koÀk yuzining bittadan goÀzal koÀzi

{(Hoshiya) Janobi Haqning ajoyibi masnu'otiga qarab, tomosha qilgan va qildirgan ishoratlarmiz. Ya'ni: Samovot hadsiz koÀzlar bilan zamindagi ajoyibi sa koÀr Ilohiyani tomosha qilgandek koÀrinadi. Samoning maloikalari kabi yulduzlar ham mahshari ajoyib va gÀaroyib boÀlgan arzga qaraydilar va zishuurlarni diqqatqubbas qaratadilar.}

boÀlganimiz kabi, hay'ati majmuamizda sukunat ichida bir sukut va hikmat ichida bir harakat va hashmat ichida bir ziynat va intizom ichida bir husni xilqat va mavzuniyat ichida bvus'atoli san'at boÀlganidan, Sone'-i Zuljalolimizni nihoyatsiz tillar bilan vahdatini, ahadiyatini, samadiyatini va avsofi jamol va jalol va kamolini butun koinotga e'log bir animiz holda, biz kabi nihoyat darajada sof, toza, mute', musahhar xizmatkorlarni tartibsizlik va intizomsizlik va vazifasizlik, hatto sohibsizlik bilan ittihom etganingdan ta'zirga haqdorsan", deydi. U mrra mining yuziga rajmi shayton kabi bir yulduz shunday bir ta'zir uradiki, yulduzlardan jahannamning tubigacha uni otadi. Va barobarida boÀlgan tabiatni

{(Hoshiy28

qat sukutdan keyin tabiat tavba qildi. Haqiqiy vazifasi ta'sir va fe'l boÀlmaganini, balki qabul va infiol boÀlganini tushundi. Va oÀzi qadari Ilohiyning bir navi daftari, faqat tabaddul va tagÀayyur etadigan bir daftari, va quori oxRabboniyaning bir navi dasturi va Qodiri Zuljalolning bir navi fitriy shariati va bir navi majmua-i qavonini boÀlganini bildi. Kamoli ajz va inqiyod bilan vazifa-i ubudiyatini boÀyniga oldi. Va fitrati Ilohiyadi va n'ati Rabboniya ismini oldi.}

avhom daralariga va tasodifni adam qudugÀiga va sheriklarni imtino' va maholiyat zulumotiga va dinga qarshi falsa istinsfali sofiliynning tubiga otadi. Butun yulduzlar bilan barobar u yulduz

farmoni qudsiysini oÀqishyaptilar. Va "Chivin qanotidan tut, to samovot qandillariga qamasin.r chivin qanoti qadar sherikka yer yoÀqdirki, aralasha olsin" deya e'lon qiladilar.

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ سِرَاجِ وti borِكَ ف۪ى كَثْرَةِ مَخْلُوقَاتِكَ وَ دَلَّالِ وَحْدَانِيَّتِكَ ف۪ى مَشْهَرِ كَائِنَاتِكَ وَ عَلٰى اٰلِه۪ وَ صَحْبِه۪ اَجْمَع۪ينَ

فَانْظُرْ اِلٰٓى ta, biِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا

oyatining azaliy bogÀidan bir guliga ishorat qilgan Arabcha fikralardir.

va sizْشِدُ لِلْفَاطِرِ الْمَدَائِحَ الْمُبَهَّرَةَ * اَوْ فَتَحَتْ بِكَثْرَةٍ عُيُونُهَا الْمُبَصَّرَةَ

لanalmaَدَ سُلْطَانُهَا اٰثَارَهُ الْمُنَوَّرَةَ * وَ تُشْهِرَ فِى الْمَحْضَرِ مُرَصَّعَاتِ الْجَوْهَرِ

وَ تُعْلِنَ لِلْبَشَرِ حِكْمَةَ خَلْقِ الشَّجَرِ * بan e'lِهَا الْمُدَخَّرِ مِنْ جُودِ رَبِّ الثَّمَرِ

خَيَالْ ب۪ينَدْ اَز۪ينْ اَشْجَارْ مَلَائِكْ hayotسَدْ اٰمَدْ سَمَاو۪ى بَا هَزَارَانْ نَىْ..

چُو لَا اِلٰهَ اِلَّا هُو بَرَابَرْ م۪يزَBu Qurَرْشَىْ..

ahbari: GoÀyo gul ochgan har bir daraxt goÀzal yozilgan manzum bir qasidadirki, u qasida Fotiri Zuljalolning madoyihi bahirasini inshod etib, shoirona lisoni hol bilan aytadi. Vat-madd u gul ochgan har bir daraxt minglab qaragan va qaratgan koÀzlarini ochgan, toki Sone'-i Zuljalolning nashr va tashhir etilgan ajoyibi san'atiga Toki aki koÀz bilan emas, balki minglab koÀzlar bilan qarasin; toki ahli diqqatni shunday qaratsin. Va yoxud u gul ochgan har bir daraxt umumiy bayram boÀlgan bahorning ichidagi xususiy bayramida va rasmiy na bayoh misol bir onda yashillangan a'zolarini eng bezalgan muzayyanot bilan bezagan. Toki uning Sultoni Zuljaloli unga ehson qilgan hadoyani va latoifni va osori nuroniyasini mushohada etsin.lishi ashhari san'ati Ilohiya boÀlgan zamin yuzida va bahor mavsumida murassaoti rahmatini anzori xalqqa tashhir etsin. Va shajarning hikmati xilqatini basharga e'lon qilsin. Nozikkina shoxlarida naqadar muhima'zo-ialar boÀlganini va ehsonoti Rahmoniyaning mevalarida qay daraja muhim dafinalar bor boÀlganini koÀrsatish bilan kamoli qudrati Ilohiyani koÀrsatsin.

Birincundaykqifning Kichik Bir Zayli

ثُمَّ انْظُرْ اِلٰى وَجْهِ السَّمَاءِ كَيْفَ تَرٰى سُكُوتًا ف۪ى سُكُونَةٍ حَرَكَةً ف۪ى حِكْمَةٍ تmatlarُأً ف۪ى حِشْمَةٍ تَبَسُّمًا ف۪ى ز۪ينَةٍ مَعَ اِنْتِظَامِ الْخِلْقَةِ مَعَ اِتِّزَانِ الصَّنْعَةِ تَشَعْشُعُ سِرَاجِهَا تَهَلْهُلُ مِصْبَاحِهَا تَلَئْلُؤُ نُجُومِهَا تُعْلِنُ لِاَهْلِ النُّهٰى سَلْطَنَةً بِلَا اِنْتِهَاlan vaَلَمْ يَنْظُرُٓوا اِلَى السَّمَٓاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَ زَيَّنَّاهَا ‌ الخ

Bu oyatning bir navi tarjimasi boÀlgan

ثُمَّ انْظُرْ اِلٰى وَجْهqo birَمَاءِ كَيْفَ تَرٰى سُكُوتًا ف۪ى سُكُونَةٍ

tarjimasidir. Ya'ni oyati karima nazari diqqatni samoning ziynatli va goÀzal yuziga oÀgiryapti. Toki diqqati nazar bilan samoning yuzida favquloda sukuna shahoda bir sukutni koÀrib, bir Qodiri Mutlaqning amr va tasxiri bilan u vaziyatni olganini anglasin. BoÀlmasa agar qarovsiz boÀlganlarida, bir-biri ichida u dahshatli hadsiz ajrom, u gÀoyat katta kuralar va gÀoyat qilib rakatlari bilan shunday bir shovqin solishlari kerak ediki, koinotning qulogÀini kar qilar edilar. Ham shunday bir zilzila-i harju marj ichida chalkashlik boÀlar ediki, koinotnِخَارِatishar edi. Yigirmata qoÀtos bir-biri ichida harakat qilsa, naqadar shovqinli bir harju-marjga sababiyat bergani ma'lum. Holbuki kura-ozim ban ming marta katta va zambarak oÀqidan yetmish marta tezroq harakat qilganlar yulduzlar ichida bor boÀlganini astronomiya aytadi. Xullas, sukunat ichidagisbot ti ajromdan Sone'-i Zuljalolning va Qodiri Zulkamolning daraja-i qudrat va tasxirini va nujumning unga daraja-i inqiyod va itoatini angla.

حَرَكo-i muى حِكْمَةٍ

Ham samoning yuzida hikmat ichida bir harakatni koÀrishni oyat amr qilyapti. Ha, gÀoyat ajib va azim u harakot gÀoyat daqiq va keng hikmat ichidadir. Qandayki bir fabrikaning charxlarini va chigÀirlarini bir hikmat irish aylantirgan bir san'atkor fabrikaning azamat va intizomi darajasida daraja-i san'at va mahoratini koÀrsatadi. Shunga oÀxshab: Ulkan Quyoshga sayyorot bilan barobar fabrika vaziyatini bergan va u mudhish azim kuralarni sngi latoshlari kabi va fabrika charxlari kabi atrofida aylantirgan bir Qodiri Zuljalolning daraja-i qudrat va hikmati oÀsha nisbatda nazarga tazohur etadi.

Ya'ni: Ham samovot yuzidarkan, day bir hashmat ichida bir porlash va bir ziynat ichida bir tabassum borki, Sone'-i Zuljalolning naqadar muazzam bir saltanati, naqadar goÀzal bir san'ati boÀlganini koÀrsatadi. Flot bayrami kunlarida kasratli elektr chir.

H sultonning daraja-i hashmatini va taraqqiyoti madaniyada daraja-i kamolini koÀrsatgani kabi, ulkan samovot oÀsha muhtasham, ziynatli yuldui bil,bilan Sone'-i Zuljalolning kamoli saltanatini va jamoli san'atini shunday qilib nazari diqqatga koÀrsatadilar.

Ham deydiki: Samoning yuzidagi maxstaqbaing intizomini daqiq mezonlar ichida masnu'otning mavzuniyatini koÀr va anglaki: Ularning Sone'i naqadar Qodir va naqadar Hakim boÀlganini bil. Ha, muxtalif va kichik jirmlarni va yoxud hayvonlarni aylantirtadbir bir vazifa uchun oÀgirgan va bir mezoni maxsus bilan har birini muayyan bir yoÀlda savq etgan bir zotning daraja-i iqtidor va hikmatini va harakat qilgan jirmlarning unga daraja-i itoat va musahha har larini koÀrsatganlari kabi, ulkan samovot u dahshatli azamati bilan, hadsiz yulduzlari bilan va u yulduzlar ham dahshatli kattaliklari bilan va gÀoyat shiddatli harakatlari bilan barobar, zaam otaqdor va bir soniyacha qadar hududlaridan tajovuz etmasliklari, bir ashira-i daqiqa qadar vazifalaridan orqada qolmasliklari Sone'-i Zuljalollarining naqadar daqiq bir mezoni maxsus bilan rububiyatini ijro qilganini nazari diqqatga koÀrsa va tar. Hamda shu oyat kabi Sura-i Ammada va boshqa oyatlarda bayon qilingan tasxiri Shams va Qamar va nujum bilan ishorat qilgani kabi:

تَشَعْشُعُ سِرَاجِهَا تَهَلْهُلُ مِصْبَاحِهَا تَلَئْلُؤُ نُجُومِهَا تُعْلِنُ لِاَهْلِ النtda, sسَلْطَنَةً بِلَا اِنْتِهَاءٍ

Ya'ni: Samoning muzayyan shiftiga Quyosh kabi ishiq beruvchi, isintiruvchi bir chiroqni ilish, kecha-kunduz xatlari bilan qish-yoz sahifalarida maktubo sevdiadoniyani yozishiga bir nur siyohdoni hukmiga keltirish va yuksak minora va burjlardagi katta soatlarning porlagan millari kabi, qubba-i samoda Qamarni zamonning soati kubrning zbir mil qilish; mutafovit koÀp hilollar suratida har kechaga goÀyo boshqa bir hilol qoldirib, soÀngra qaytib oÀziga toÀplash, manzillarida kamoli mezon bilan, daqiq hisob bilan harakat qildirish va qubba-i samoda porlagan aldanssum qilgan yulduzlar bilan koÀkning goÀzal yuzini porlatish, albatta nihoyatsiz bir saltanati rububiyatning shao'iridir. Zishuurga uni ish'or etgan muhtasham bir uluhiyatning ishorotidir. Ahli fikrni iymonga va tavhidga da'vat qiladi.

Boi mumkbi koinotning safha-i ranginina

Xoma-i zarrini qudrat, koÀr ne tasvir aylamish

Qolmamish bir nuqta-i muzlim chashmi dil arbobiga

Xuddi oyotin Xudo nur bilan tahrir aylnidagi Boq ne moÀ'jizi hikmat iz'onrubo-i koinot

Boq ne oliy bir tomoshadir fazoyi koinot

Tingla-da yulduzlarni, shu xutba-i shiriniga

Noma-i nurini hikmutamasq ne taqrir aylamish.

Birgalikda nutqqa kelmish, haq lisoni bilan derlar:

Bir Qodiri Zuljalolning muhtasham hokimiyatiga

Bittadan burhoni nur-afshonmiz vujubi Sone'ga

Ham dayki ga, ham qudratga shohidlarmiz biz.

Shu zamin yuzini porlatgan

Nozanin moÀ'jizoti chun malak sayroniga.

Bu samoning Arzga boqqan, Jannatga diqqat qilgan

Minglab mudaqqiq koÀzlarmiz biz.

Tubo-i xilqatosinsimovot qismiga, butun Kahkashon shoxlariga

Bir Jamili Zuljalolning dasti hikmati bilan toqilgan minglab goÀzal mevalarmiz biz.

Shu samovot ahliga bittadan masjidi sayyor, bittadan xona-i davvo boÀlatadan ulviy oshiyona,

Bittadan misbohi navvor, bittadan kema-i jabbor, bittadan tayyoramiz biz.

Bir Qodiri Zulkamolning, bir Hakimi Zuljalolni beryatadan moÀ'jiza-i qudrat, bittadan horiqo-i san'ati Xoliqona,

Bittadan nodira-i hikmat, bittadan dohiya-i xilqat, bittadan nur olamimiz biz.

Bunday yuz ming til bilan yuz ming burhon koÀrsatamiz, eshittiramiz inson boÀlgan insonga.

KoÀhon dasin dinsiz koÀzi, koÀrmas boÀldi yuzimizni. Ham eshitmas soÀzimizni. Haq soÀylagan oyatlarmiz biz.

Sikkamiz bir, turramiz bir, Robbimizgani tanharmiz,musabbihmiz, obidona

Zikr qilamiz, Kahkashonning halqa-i kubrosiga mansub bittadan majzublarmiz biz‌"

UCHINCHI HUJJATI IYMONIYA

Shu notada tabiiyyunning munkir qismi ketgan bogÀlang mohiyati naqadar aqldan uzoq va naqadar xunuk va qay daraja xurofot boÀlgani, loaqal toÀqson maholni tazammun etgan toÀqqiz mahol bilan bayon etilgan. Boshqa risolalarda i emasllar qisman izoh qilinganidan, bu yerda gÀoyat muxtasar boÀlish jihati bilan, ba'zi zinapoyalar tashlab oÀtilgan. Shuning uchun, birdaniga bu qadar zohir va oshkora bir xurofotni qanday bu mashhur oqil faylasuflar qabul qilganlart ichiÀlda ketadilar, xotirga keladi. Ha, ular maslaklarining mohiyatini koÀrolmaganlar. Ham haqiqati maslaklari va maslaklarining lozimi var surazosi shudirki; yozilgan har bir maholning uchida bayon qilingan u xunuk va jirkanch va gÀayri ma'qul

{(Hoshiya) Bu Risolaning sababi ta'lifi; gÀoyat mutajavizona va azali xunuk bir tarz bilan haqoiqi iymoniyani tazyif etib, aynigan aqli yetolmagan narsaga xurofot deb, dinsizlikni tabiatga bogÀlab, Qur'onga hujum qilinishidir. U hujum esa, shiddatli bir hiddatni (qalbga) qalamga berdiki, shiddatli va gÀaliz taikmat rni u mulhidlarga va haqdan yuz oÀgirgan botil mazhablilarga yedirdi. BoÀlmasa, Risola-i Nurning maslagi nazihona va nozikona va qovli layyindir.}

xulosa-i mazhablari maslaklarining lozimi va zaruriy muqtazosi boÀlgoÀzigagÀoyat badihiy va qat'iy burhonlar bilan shubhasi boÀlganlarga tafsilan bayon va isbot qilishga tayyorman.

قَالَتْ رُسُلُهُمْ اَفِى اللّٰهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَالْ haq v

Shu oyati karima istifhomi inkoriy bilan "Janobi Haqhaqida shak boÀlmaydi va boÀlmasligi kerak" deyish bilan; vujud va vahdoniyati Ilohiya badohat darajasida boÀlganini koÀrsatadi.

Shu sirni izohdan avval bir ixtor Rahim1338 yilda Anqaraga bordim. Islom qoÀshinining Yunon ustidan gÀalabasidan nash'a olgan ahli iymonning quvvatli afkori ichida gÀoyat mudhish bir zindiqo fikri ichiga kirish va buzish va z رَبِّntirish uchun dassosona harakat qilayotganini koÀrdim. Ey voh dedim, bu ajdarho iymonning arkoniga ta'sir qiladi! U vaqt shu oyati karima badohat darajasida vujud va vahdoniyatni ifhom etish jihati bilan undan istimdod nat vau zindiqoning boshini tarqatadigan darajada Qur'oni Hakimdan olingan quvvatli bir burhonni arabcha risolada yozdim. Anqarada, Yangi Kun Bosmaxonasida chop qildirgandim. Faqat ma'ataassuf arabcha bilgan oz va ahamiyat bilan qaraganlmining nodir boÀlish bilan barobar, gÀoyat muxtasar va mujmal bir suratda u quvvatli burhon ta'sirini koÀrsatmadi. Ma'ataassuf, u dinsizlik fikri ham inkishof etdi, ham quvva qadari. Bilmajburiya u burhonni turkcha boÀlib bir daraja bayon qilaman. U burhonning ba'zi parchalari ba'zi risolalarda toÀliq izoh qilinganidan, bu yerda ijmolan yoziladi. Boshqa risolalarda qismlarga aj va idan mutaaddid burhonlar bu burhonda qisman ittihod etadi. Har biri buning bir juzi hukmiga oÀtadi.

Ey inson! Bilki, insonlarning ogÀzidan chiqqan va dinsizlikni ishmom etgan dahshatli kalimalar bor. Ahli iymon uchunsdan iste'mol qiladilar. Muhimlaridan uchtasini bayon qilamiz:

Ya'ni, sabablar bu narsani ijod qiladi.

Ya'ni, oÀzidan-oÀzi tashakkul etadi, bqadar , bitadi.

Ya'ni, tabiiydir, tabiat iqtizo etib ijod qiladi.

Ha, modomiki mavjudot bor va inkor qilinmaydi. Ham har mavjud san'atli va hikmatli vujudga keladi. Hagi ucomiki qadim emas, yangidan boÀladi. Har holda, ey mulhid! Bu mavjudni, masalan bu hayvonni yo deysanki, olamning sabablari uni ijod qiladi; ya'ni, sabablarning ijtimo'idan u mavjud vujud topadi ta askud u oÀzidan-oÀzi tashakkul etadi va yoxud tabiat muqtazosi boÀlib, tabiatning ta'siri bilan vujudga keladi va yoxud bir Qodiri Zuljalolning qudorzulailan ijod qilinadi.

Modomiki aqlan bu toÀrt yoÀldan boshqa yoÀl yoÀqdir, avvalgi uch yoÀl mahol, battol, mumtani', gÀayri qobil boÀlganliklari qat'iy isbot qilinsa, bizzarura va bilbedaho t tabiachi yoÀl boÀlgan tariqi vahdoniyat shaksiz-shubhasiz sobit boÀladi.

Olamdagi sabablarining ijtimo'i bilan tashkili ashyo va vujudi maxluqotdir. Juda koÀp maholotidan yolgÀiz uch donasini zikr va gÀz.

Bir dorixonada gÀoyat muxtalif moddalar bilan toÀla yuzlab shishali idishlar mavjud. U adviyalardan zihayot bir ma'jun istanildi. Ham hayotdor horiqo bir tiryoq ulardan qilinish ijob etdi. Keldik, u dorixoadi, q zihayot ma'junning va hayotdor tiryoqning juda koÀp afrodini koÀrdik. U ma'junlardan har birini tadqiq qildik. KoÀramizki, u shisha idishlardan har birisidan bir mezoni maxsus bilan bir-ikki dirhi...

dan, uch-toÀrt dirham keyingisidan, olti-yetti dirham boshqasidan va hokazo muxtalif miqdorlarda ajzolar olingan. Agar biridan bir dirham yo kam yoki koÀp olinsa, u ma'jun zihayot boÀlolmaydi, xosiyatini koÀrsata olmaydi. Ham u hayotdor tiryumum bam tadqiq qildik. Har bir idishdan bir mezoni maxsus bilan bir modda olinganki, zarra miqdori kam va yoki ziyoda boÀlsa, tiryoq xossasini yoÀqotadi. U idishlarisola-dan ziyoda ekan, har birisidan alohida bir mezon bilan olingan kabi, boshqa-boshqa miqdorda ajzolari olingan. Ajabo, hech bir jihatdan imkon va ehtimol boqat ra u shishalardan olingan muxtalif miqdorlar shishalarning gÀarib bir tasodif yoki boÀronli bir havoning urilishi bilan yiqilishidan, har birisidan olingan miqdor qadar yolgÀiz oÀsha miqdo *

n, barobar ketsinlar va toÀplanib u ma'junni tashkil qilsinlar? Ajabo, bundan yanada xurofot, mahol, botil bir narsa bormi? Eshak muzaaf bir eshaklikka kirsa, soÀngra inson boÀlsa, "Bu fikrni qabul qilmayman" deya qochadi.

Mana bu mis yozili; har bir zihayot, albatta zihayot bir ma'jundir va har bir nabot hayotdor bir tiryoq kabidirki; koÀp mutaaddid ajzolardan, koÀp muxtalif moddalardan, gÀoyat hassos ilan, lchov bilan olingan moddalardan tarkib topgan. Agar sabablarga, anosirga isnod etilsa va "sabablar ijod qildi" deyilsa, aynan dorixonadagi ma'junning, shishalarning yiqilishidan vujud topishi kabi, yuْمُح۪يja aqldan uzoq, mahol va botil boÀladi.

Shu dorixona-i kubro-i olamda, Hakimi Azaliyning mezoni qazo va qadari bilan olingan mavaddi hayotiya hadsiz bir hikmat va nihoyatsiz bir ilm va har narsani qamragan bir iroda bilan vdan chopa oladi. "KoÀr, kar, hududsiz, sel kabi oqqan kulliy anosir va tabayi' va sabablarning ishidir" degan badbaxt, "U tiryoqi ajib oÀzidan-oÀzi shishalarning yiqilishidan chiqib boÀlgandir" degan devona bir safsatachi, sarxush boÀlgan ahAkram yanada ziyoda ahmoqdir. Ha, u kufr ahmoqona, sarxushona, devonacha bir safsatadir.

Agar hamma narsa Vohidi Ahad boÀlgan Qodiri Zuljalolga berilmasa, balki sabablarga isnod etilsa, lozim boÀ. Ya'n; olamning juda koÀp anosir va sabablari har bir zihayotning vujudida mudohalasi boÀlsin. Holbuki, chivin kabi bir kichik maxluqning vujudida kamoli intizom bilanbogÀgat hassos bir mezon va toÀliq bir ittifoq bilan muxtalif va bir-biriga zid, mubayin sabablarning ijtimo'i shu qadar zohir bir maholdirki, chivin qanoti qadar shuuri boÀlgan, "Bu maholdir, boÀlolmaydi!" qat'i. Ha, bir chivinning kichkinagina jismi koinotning aksar anosir va sabablari bilan aloqadordir, balki bir xulosasidir. Agar Qodiri Azaliyga berilmasa, u moddiy sabablar uning vujudi yonida bizzot hozir boÀlishr boÀlm; balki uning kichkinagina jismiga kirishi kerak boÀladi. Balki jismining kichik bir namunasi boÀlgan koÀzidagi bir hujayrasiga kirishlari ijob etadi. Chunki sabab moddiy boÀlsa, musabbabning yonida va ichida boÀlishi t ichiboÀladi. Shu holda, ikki chivinning igna uchi kabi barmoqlari yerlashmagan u hujayrachada arkoni olam va anosir va tabayi'ning moddiy holda ichida boÀlib, usta kabi ichida ishlashlarini qabul qilish lozim b koÀp .

Xullas, Sofistaiyning eng ablahlari ham bunday bir maslakdan uyaladilar.

qoida-i muqarrpardalbilan: "Bir mavjudning vahdati boÀlsa, albatta bir vohiddan, bir qoÀldan sudur eta oladi". Xususan u mavjud gÀoyat mukammal bir intizom va hassos bir mezon ichida va jome' bir hayotga mazhar bgÀiz b bilbedaho sababi ixtilof va chalkashlik boÀlgan mutaaddid qoÀllardan chiqmaganini; balki gÀoyat Qodir, Hakim boÀlgan birgina qoÀldan chiqqanini koÀrsatganilar. M; hadsiz va jomid va johil, mutajoviz, shuursiz, tartibsizlik ichida koÀr, kar tabiatdagi sabablarning tartibsiz qoÀllariga hadsiz imkonot ovora ri ichida va ijtimo' va ixtilot bilan u sabablarning koÀrligi, karligi ziyodalashgani holda; u muntazam va mavzun va vohid bir mavjudni ularga isnod etish, yuz maholni birdan qabul qilish kabi aqldan uzoqdir.

-i ma', bu maholni nazarga olmasak ham, moddiy sabablarning albatta ta'sirlari mubosharat bilan va tegilish bilan boÀladi. Holbuki, u tabiatdagi sabablarning tegilishlari zihayot mavjudlarning zohirlari bilandir. Holbuki, koÀryapmizki; nurlaiy sabablarning qoÀllari yetishmagan va tegilolmagan u zihayotning botini oÀn marta zohiridan yanada muntazam, yanada latif, san'at e'tivjudotilan yanada mukammaldir. Moddiy sabablar qoÀllari va jihozlari bilan hech bir jihat bilan yerlasholmagan, balki toÀliq zohiriga ham tegina olmage'dodiichkinagina zihayot, kichkinagina hayvonchalar eng katta maxluqlardan ziyodaroq san'at jihatidan ajib, xilqat jihatidan badi' bir suratda boÀ يُحْيri holda, u jomid, johil, qoÀpol, uzoq, katta va bir-biriga zid boÀlgan kar, koÀr sabablarga isnod etish yuz daraja koÀr, ming daraja kar boÀlish bilan boÀladi!

تَشَكَّلَ بِنَsoni h

dir. Ya'ni, oÀzidan-oÀzi tashakkul etadi. Xullas, bu jumlaning ham koÀp maholoti bor. KoÀp jihat bilan botildir, maholdir. Namuna uchun maholotidan uchtasini bayon qilamiz.

Ey mqimizg munkir! Sening anoniyating seni shu qadar ahmoqlashtirganki, yuz maholni birdan qabul qilishni bir daraja hukm qilasan. Chunki sen mavjudsan. Va oddiy bir modda va jomid va tagÀayyursiz emassan. Balki doimo tajaddudda boÀlib, gÀo boÀlintazam bir uskuna va horiqo va doimo tahavvulda bir saroy kabisan. Sening vujudingda har vaqt zarralar ishlaydilar. Sening vujuding koinot bilan, xususan rizq munosabati bilan, xususan baqo-i nav'iy e'tibori bilan aloqador va oldi-belgan ibordir. Sening vujudingda ishlagan zarralar u munosabatni buzmaslik va u aloqadorlikni uzmaslik uchun diqqat qiladilar. Ana shunday ehtiyot bilan oyoqlarini bosadilar. GoÀyo butun koinotga qaraydilamul eting munosabatingni koinotda koÀrib shunday vaziyat oladilar. Sen zohiriy va botiniy tuygÀularing bilan u zarralarning u horiqo vaziyatiga koÀra istifoda etasan. Agar sen vujudingdagi zarralarni Qodiri Azaliyning qonuni bilan harakat ِكَلِم kichkina ma'murlari yoki qoÀshini yoki qalami qadarning uchlari, har bir zarra bir qalam uchi yoki qalami qudratning nuqtalari, har bir zarra bir nuqta boÀlganini qabul qilmasang, u vaqt senijalol zingda ishlagan har bir zarraga shunday bir koÀz lozimki, sening majmu-i jasadingning har tarafini koÀrish bilan barobar, munosabatdor boÀlganing butun koinotni ham koÀradigan bir koÀzi va butun sening moziy va mua da'vl va nasl va asling va anosiringning manbalarini va rizqingning ma'danlarini biladigan, taniydigan yuz dohiy qadar bir aql berish lozim boÀladi. Sen kabi bu masalalarda za, naqadar aqli boÀlmaganning bir zarrasiga ming Aflotun qadar bir ilm va shuur berish ming daraja devonacha bir xurofotchilikdir!...

Sening vujuding ming qubbali horiqo bir saroyga oÀxshaydiki, har qoÀpoida toshlar tirgaksiz bir-birini qoÀllab, muallaqda turgÀizilgan. Balki sening vujuding ming marta bu saroydan yanada ajibdir. Chunki u saroyi vujuding doimo kamoli intizom bilan yangilanadi. GÀoyat horiqo boÀlgan ruh, qalb va ma'naاَللّٰtoifni nazarga olmasak ham, yolgÀiz jasadingdagi har bir a'zo bir qubbali manzil hukmidadir. Zarralar u qubbadagi toshlar kabi bir-birlari bilan kamoli muvozana va intizom bilan bir-birini qoÀllab, horiqo bir bino, favdegani bir san'at, koÀz va til kabi ajib bittadan moÀ'jiza-i qudrat koÀrsatadilar. Agar bu zarralar shu olamning ustasining amriga tobe bittadan ma'muuhabbamasalar, u vaqt har bir zarra u jasaddagi zarralarga ham hokimi mutlaq, ham har birisiga mahkumi mutlaq, ham har birisiga misl, ham hokimiyat nuqtasida zid, ham yolgÀiz Vojib-ul Vujudga maxsm va Rlgan aksar sifotning masdari, manbai, ham gÀoyat muqayyad, ham gÀoyat mutlaq bir suratda boÀlish bilan barobar, sirri vahdat bilan yolgÀiz bir Vohidi Ahadning asari boÀla olgan gÀoyat muntazam bir masnu'i vohidni u hadsiz ikkintga isnod etish; zarra qadar shuuri boÀlgan buning juda zohir bir mahol, balki yuz mahol boÀlganini idrok etadi.

Agar sening vujuding Vohidi Ahad boÀlgan Qodirjada miyning qalami bilan yozilgan boÀlmasa va tabiatga, sabablarga mansub matbu' boÀlsa, u vaqt sening vujudingdagi bir hujayra-i badandan tortib bir-biri ichiCHI MAralar kabi minglab tarkib topgan narsalar adadicha tabiat qoliplarining boÀlishi lozim boÀladi. Chunki, masalan, bu qoÀlimizdagi kitob agar yozilgan boÀlsa, birgina qalam kotibining ilmiga ia bir etib butun ularni yozadi. Agar u yozilgan boÀlmasa va uning qalamiga berilmasa, oÀzidan-oÀzi boÀlgan deyilsa yoki tabiatga berilsa, u vaqt matbu' kitob kabi, har bir harfi uchun alohida bir temir qalam lozimdirki, chop qilinsiavi akdayki bosmaxonada hurufot adadicha temir harflar boÀladi, soÀngra u harflar vujud topadi; u vaqt birgina qalamga badal u hurufot adadicha qalamlar boÀloÀksinozim boÀladi. Balki u hurufot ichida, ba'zan boÀlgani kabi, kichik qalam bilan bir katta harfda bir sahifa mayin xat bilan yozilgan boÀlsa,l qadaab qalam birgina harf uchun lozim boÀladi. Balki bir-birining ichiga kirib, muntazam bir vaziyat bilan, sening jasading kabi bir shakl olayotgan boÀlsa, u vaqt har bir doirada, har bir juz uchun u tarkib topgan narsalar adadicha qoliplar lozimirdlardi. Mayli, yuz mahol ichida boÀlgan bu tarzni mumkin desang ham, bu muntazam san'atli temir harflarni va mukammal qoliplarni va qalamlarni qilish uchun yadagi qgina qalamga berilmasa, u qalamlar, u qoliplar, u temir harflarning qilinishi uchun ularning adadlaricha yana qalamlar, qoliplar va harflar lga adaoÀladi. Chunki ular ham qilinganlar va ular ham muntazam san'atlidirlar. Va hokazo mutasalsilan borgancha boradi...

Xullas sen ham biabrikaBu shunday bir fikrdirki, sening zarroting adadicha maholot va xurofotlar ichida mavjud. Ey muannid muattil! Sen ham uyal, bu zalolatdan voz kech!

Ya'ni, tabiat iqtizo etadi, tabiat yaratadi. Xullas, bu hukmning koÀp maholoti bor. Namuna uchun uchtasini zikr qilamiz.

Agar mavjudotda, xususari hoayotda koÀringan basirona, hakimona boÀlgan san'at va ijod Shamsi Azaliyning qalami qadar va qudratiga berilmasa, balki koÀr, kar, tushunchasiz boÀlgan tabiatga va quvvaa balonod etilsa, lozim boÀladiki, tabiat ijod uchun hamma narsada hadsiz ma'naviy uskuna va bosmaxonalarni saqlasin va yoxud hamma narsada koinotni yaratadigan va idora qiladigan bir qudrat va hikmat yerlashtirsin. Chunki qanluqotnshamsning jilvalari va akslari zamin yuzidagi zarracha shisha parchalarida va qatralarda koÀrinadi. Agar u misoliy va aksiy quyoshchalar samodagi yago xush oshga isnod etilmasa, lozim boÀladiki; bir gugurt boshi yerlashmagan bir zarracha shisha parchasida tabiiy, fitriy va quyoshning xususiyatlariga molik, zohiran kichik, ma'nan juda chuqur bir quyoshning xorijiy onlarnni qabul qilib, zarroti zujojiya adadicha tabiiy quyoshlarni qabul qilish lozim boÀlgani kabi‌ Aynan bu misol kabi, mavjudot va zihayot toÀgÀridan-toÀgÀriga Shamsi Azaliyning jilva-i asmosiga berilmasa, har bir mavjudda, xususan har bir znarxisda hadsiz bir qudrat va iroda va nihoyatsiz bir ilm va hikmat tashiydigan bir tabiatni, bir quvvatni, xuddi bir ilohni ichida qabul qilish lozim boÀajmuasBu tarzi fikr esa koinotdagi maholotning eng botili, eng xurofotidir. Xoliqi koinotning san'atini mavhum, ahamiyatsiz, shuursiz bir tabiatga bergai Nurnn, albatta yuz marta hayvondan yanada hayvon, yanada shuursiz boÀlganini koÀrsatadi.

Agar gÀoyat intizomli, mezonli, san'atli, hikmatli shu mavjudot; nihoyatsiz Qodir, Hakim bir zotga berilmasa, balki tabit.. vasnod etilsa, lozim boÀladiki; tabiat har bir parcha tuproqda Ovrupaning umum bosmaxonalari va fabrikalari adadicha uskunalarni, bosmaxonalarni saqlasin.. toki u parcha tuproa; abaha' va dastgoh boÀlgan hadsiz gullar va mevalarning yetishishlariga va tashkillariga mador boÀla olsin. Chunki gullar uchun gultuvaklik vazifasini bajargan bir kosa tuproq ichiga bab kaari navbat bilan otilgan umum gullarning bir-biridan juda boshqa boÀlgan shakl va hay'atlarini tashkil va tasvir qila oladigan bir qobiliyati bilfe'l koÀriladi. Agar Qodiri Zuljalolga berilmasa; u vaqt u kosadaga isrooqda har bir gul uchun ma'naviy, boshqa, tabiiy bir uskunasi boÀlmasa, bu hol vujudga kelolmaydi. Chunki urugÀlar esa nutfalar va tuxumlar kabi moddalari birdir. Ya'ni, muvalshilikma, muvallidul humuza, uglerod, azotning intizomsiz, shaklsiz, xamir kabi qorishmasidan iborat boÀlish bilan barobar, havo, suv, haroratabo, g ham har biri oddiy va shuursiz va hamma narsaga qarshi sel kabi bir tarzda ketganidan, u hadsiz gullarning tashkillari boshqa-boshqa va gÀoyat muntazam vadsiz atli boÀlib u tuproqdan chiqishi, bilbedaho va bizzarura iqtizo etadiki; u kosada boÀlgan tuproqda ma'nan Ovrupa qadar ma'naviy va kichik miqyosda bosmaxonalari va fabrikalari boÀlsin. Toki bu لّٰهُ hayotdor gazlamalarni va minglab boshqa-boshqa naqshli mansujotlarni toÀqiy olsin.

Mana, tabiiyyunlarning fikri kufriylari qay daraja doira-i aqldan xorij chiqir bir anini qiyos qil. Va tabiatni mujid deb oÀylagan inson suratidagi ahmoq sarxushlar "mutafannin va aqllimiz" deya da'vo qilganlari holda, aql va fandan naqadar uzoq tushganlarini va mumtani' va hech bir jihat bilan mumkin boÀlmagan bikufr mfotni oÀzlariga maslak ittihoz etganlarini koÀr, kul va tupur!..

Mavjudot tabiatga isnod etilsa, bunday ajib mahollar boÀladi, imtino' darajasida mushkulot boÀladi; ajabo, Zoti Ahad va Samadga berilgan vaqan va shkulot qanday yoÀqoladi? Va u suubatli imtino' u suhulatli vujubga qanday inqilob etadi?

Birinchi maholda qandayki quyoshning jilva-i in'ikosi kamoli suhulat bilan qiyinchiliksiz eng kichik zarracha jomiddan tut to shaxsitta bir dengizning yuziga qadar fayzini va ta'sirini misoliy quyoshchalar bilan gÀoyat osonlik bilan koÀrsatganlari holda, agar quyoshdan nisbati uzilsa, a qat' har bir zarrachada tabiiy va bizzot bir quyoshning xorijiy vujudi imtino' darajasida bir suubat bilan boÀla olishi qabul qilinishi loz Ham mladi. Shunga oÀxshab, har bir mavjud toÀgÀridan-toÀgÀri Zoti Ahad va Samadga berilsa, vujub darajasida bir suhulat, bir osonlik bilan va bir intisob va jilva bilan har bir mavjudni va im har bir narsa unga yetishtirilishi mumkin. Agar u intisob uzilsa va u ma'muriyat tartibsizlikka aylansa va har bir mavjud oÀz holiga va tabiatga tashlab qoÀyilsa, u vaqt imtino' darajasida yuz mingbilan,ulot va suubat bilan chivin kabi bir zihayotning koinotning kichik bir mundarijasi boÀlgan gÀoyat horiqo uskuna-i vujudini ijod qilgan ichidagi koÀr tabiatning koinotni yaratadigan va idora iqlar,gan bir qudrat va hikmat sohibi boÀlganini faraz qilish lozim boÀladi. Bu esa bir mahol emas, balki minglab maholdir.

Qandayki Zoti Vojib-ul Vujudning sheriklan goziri mumtani' va maholdir. Shunga oÀxshab, rububiyatida va ijodi ashyoda boshqalarining mudohalasi sheriki zotiy kabi mumtani' va maholdir.

Ammo ikki jamolaholdagi mushkulot esa, mutaaddid Risolalarda isbot qilingani kabi, agar butun ashyo Vohidi Ahadga berilsa; butun ashyo birgina narsa kabi suhulatli va oson boÀladi. Agar sabablarga va tabiatga berilsa, birgina narsa umum ashyo qadar musntazamli boÀlgani mutaaddid va qat'iy burhonlar bilan isbot qilingan. Bir burhonning xulosasi shudirki:

Qandayki bir odam bir podshohga asan

وَه yoki ma'muriyat jihati bilan intisob etsa, u ma'mur va u askar u intisob quvvati bilan yuz ming marta quvvati shaxsiyasidan ortiq ishlarga mador boÀla oladi. Va podshohi nomidan ba'zan bir shohni asirzganimi. Chunki bajargan ishlarining va qilgan asarlarining jihozotini va quvvatini oÀzi tashimaydi va tashishga majbur boÀlmaydi. U intisob munosabati bilan podshohning xazinalari vamodiyaidagi nuqta-i istinodi boÀlgan qoÀshin u quvvatni, u jihozotni tashiydi. Demak, bajargan ishlari shohona oÀlaroq bir podshohning ishi kabi; va koÀrsatgan asarlari bir qoÀshin asari bamisoli horiqo boÀlishi mumkin. Qandaykirkaz, li u ma'muriyat jihati bilan Fir'avnning saroyini xarob qiladi. Chivin u intisob bilan Namrudni oÀldiradi. Va u intisob bilan bugÀdoy donasi kabi bir qaragÀay urugÀi ulkan qaragÀay daraxtining butun jihozotini yetishtiradi.

{(Hoshi tupra, agar intisob boÀlsa, u urugÀ qadari Ilohiydan bir amr oladi, u horiqo ishlarga mazhar boÀladi. Agar u intisob uzilsa, u urugÀning xilqati ulkan qaragÀay daraxtining xia san'an yanada ziyoda jihozot va iqtidor va san'atni iqtizo qiladi. Chunki togÀdagi qudrat asari boÀlgan mujassam qaragÀay daraxtining butun a'zolari va jihozoti bilan u urugÀ'min eadar asari boÀlgan ma'naviy daraxtda mavjud boÀlishi lozim boÀladi. Chunki u ulkan daraxtning fabrikasi u urugÀdir. Ichidagi qadariy daraxt qudrat bilan xori bir zzohur etadi, jismoniy qaragÀay daraxti boÀladi.}

Agar u intisob uzilsa, u ma'muriyatdan tarhis etilsa, qiladigan ishlarining jihozotini va quvvatini belida va bilagida tashishga majburdir. U vaqt u kichkinagina bilagidagi quvvat miqdoi'dom va belidagi oÀq-dorilar adadicha ish bajara oladi.

Avvalgi vaziyatda gÀoyat osonlik bilan bajargan ishlari bu vaziyatda undan istanilsa, albatta bilagiga yoxuqoÀshin quvvatini va beliga bir podshohning jihozoti harbiya fabrikasini yuklash lozim boÀladiki, kuldirish uchun ajib xurofotlarni va masallarnvol:>"ya qilgan masxarabozlar ham bu xayoldan uyaladilar!..

Vojib-ul Vujudga har mavjudni berishning vujub darajasida bir suhulati bor. Va tabiatga ijod jihatidan berish, imtino' darajada mushkul va xoriji doira-i aqliyadir sifatchinchi mahol:

Bu maholni izoh qiladigan ba'zi risolalarda bayon qilingan ikki misol:

Butun osori madaniyat bilan takmil va tazyin etilgan, boÀsh bir sahroda qurilgan, qilingandunyovaroyga gÀoyat vahshiy bir odam kirgan, ichiga qaragan. Minglarcha muntazam san'atli ashyoni koÀrgan. Vahshatidan, ahmoqligidan, xorijdan hech kim mudohala etmasdan, u saroy ichida u ashyodan birisi u saroyni mushtamiloti bilan barobar yaratgaydiki:eya taharriyni boshlaydi. Qaysi narsaga qaramasin, u vahshatli aqli qabul qilmaydiki, u narsa bularni yaratsin. Keyin u saroyning tashkilot dasturini va mavjudot mundarijasini va idora qonunlari ichida yozolbukibir daftarni koÀradi. Garchi qoÀlsiz va koÀzsiz va bolgÀasiz boÀlgan u daftar ham boshqa ichidagi narsalar kabi hech bir qobiliyati yoÀqdirki, u saroyni tashkil va tazyin etsin. Faqaq kitoasiz qolib, bilmajburiya, boshqa narsalarga nisbatan qavonini ilmiyaning bir unvoni boÀlish jihati bilan u saroyning umumiga bu daftarni ka va batdor koÀrganidan, "Mana bu daftardirki, u saroyni tashkil, tanzim va tazyin etib, bu ashyoni yaratgan, taqqan, yerlashtirgan", deb vahshatini ahmoqlarning, sarxushlarning safsatasiga aقِلُونrgan.

Aynan bu misol kabi, hadsiz darajada misoldagi saroydan yanada muntazam, yanada mukammal va butun atrofi moÀ'jizona hikmat bilan toÀla shu sfiningolamning ichiga inkori uluhiyatga ketgan tabiiyyun fikrini tashigan vahshiy bir inson kiradi. Doira-i mumkinot xorijida boÀlgan Zoti Vojib-ul Vujudning asari san'ati boÀlganini oÀylamasdan va undan i'roz etib, doira-i mumkinodam kida qadari Ilohiyning yozar buzar bir lavhasi hukmida va qudrati Ilohiyaning qavonini ijrootiga tabaddul va tagÀayyur etgan bir dٔ؟ari boÀla olgan va juda yanglish va xato oÀlaroq "tabiat" nomi berilgan bir majmua-i qavonini odoti Ilohiya v muvafmundarija-i san'ati Rabboniyani koÀradi. Va deydiki: "Modomiki bu ashyo bir sabab istaydi, hech bir narsaning bu daftar kabi munosabati koÀrinmaydi. Garchi hech bir jihat bilan aql qabul qildarsi i; koÀzsiz, shuursiz, qudratsiz bu daftar rububiyati mutlaqaning ishi boÀlgan va hadsiz bir qudratni iqtizo etgan ijodni qilsin. Faqat modomiki Sone'-i Qadimni qabul qilmayman, shunday ekan, eng munosibi, bu daftara jaloyaratgan va yaratadi deyman", deydi. Biz ham deymiz:

Ey ahmoq-ul humaqodan tahammuq etgan sarxush ahmoq! Boshingni tabiat botqoqligidan chiqar, orqangga qara. Zaratga i sayyorotga qadar butun mavjudot boshqa-boshqa lisonlar bilan shahodat etganlari va barmoqlari bilan ishorat qilganlari bir Sone'-i Zuljalolni koÀr va u sakoÀz byaratgan va u daftarda saroyning dasturini yozgan Naqqoshi Azaliyning jilvasini koÀr, farmoniga qara, Qur'onini tingla, u safsatalardan qutul!..

GÀoyat vahshiy bir odam muhtasham bir kazarma doirasiga kiradi. GÀoyat muntazam bir qoÀshinning umumiy, barobar ta'limlarini, muilqati harakatlarini koÀradi. Bir askarning harakati bilan; bir harbiy qism, bir polk, bir harbiy qoÀshin turadi, oÀtiradi, ketadi; bir "oÀt och!" amri bilan oÀt ochganliklarini mushohada etadi. Uningm koinl, vahshiy aqli bir qoÀmondonning davlatning nizomoti bilan va qonuni podshohiy bilan buyrugÀini tushunmasdan inkor qilganidan, u askarlarning iplar bilan bir-biri bilan bogÀliq boÀlganliklarini taxayyul etadi. U xayoliy ip naqadar hollimon bir ip boÀlganini oÀylaydi; hayratda qoladi. SoÀngra ketadi... "Ayasofya" kabi gÀoyat muazzam bir masjidga, juma kunida dohil boÀladi. U jamoati muslimindir dbir odamning ovozi bilan turib, egilib, sajda qilib oÀtirganlarini mushohada etadi. Ma'naviy va samoviy qonunlarning majmuidan iborat boÀlgan shariatni va shariat sohibining amrlaridan kelgan ma'naviy daِعَدَدrini tushunmaganidan, u jamoatning moddiy iplar bilan bogÀlanganini va u ajib iplar ularni asir qilib oÀynatganini taxayyul etib eng vahshiy inson suratidagi jonivor hayvi qadai ham kuldiradigan darajada masxarali bir fikr bilan chiqadi, ketadi.

Xullas aynan bu misol kabi: Sultoni azal va abadning hadsiz junudining muhtasham bir kazarmasi boÀlgan shu olamga va u Ma'budi Azaliyning munu majmbir masjidi boÀlgan shu koinotga; mahzi vahshat boÀlgan inkorli fikri tabiatni tashigan bir munkir kiradi. U Sultoni Azaliyning hikmatidan kelgan nizomoti a1) Faning ma'naviy qonunlarini bittadan moddiy modda tasavvur qilib va saltanati rububiyatning qavonini e'tiboriyasi va u Ma'budi Azaliyning shariatihfuzniya-i kubrosining ma'naviy va yolgÀiz vujudi ilmiysi boÀlgan ahkomlarini va dasturlarini bittadan mavjudi xorijiy va moddiy bittadan modda taxayyul etib, qudratikoinotyaning oÀrniga u ilm va kalomdan kelgan va yolgÀiz vujudi ilmiysi boÀlgan u qonunlarni iqoma etish va qoÀllariga ijod berish, keyin esa ularga "tabiat" nomini taqish va yolgÀiz bir jilva-i qudrati Rabboniya boÀlgan quvvatni bir ziqudrat vaAllohnqil bir qodir deb qabul qilish misoldagi vahshiydan ming marta past bir vahshatdir...

Tabiiyyunlarning mavhum va haqiqatsiz tabiat deganlari narsa, boÀlsa-boÀlsa va haqiqati xorijiya safiyotboÀlsa; faqat bir san'at boÀla olar, Sone' boÀlolmas. Bir naqshdir, naqqosh boÀlolmas. Ahkomdir, hokim boÀlolmas. Bir shariati fitriyadir, shari' boÀlolmas. Maxluq bir parda-iizzatdir, Xoliq boÀlolmas. Munfail bir fitratdir,ning s bir foil boÀlolmas. Qonundir, qudrat emasdir; qodir boÀlolmas. Mistardir, masdar boÀlolmas.

Modomiki mavjudot bor. Modomir xuro Oltinchi Notaning boshida aytilgani kabi, mavjudning vujudiga taqsimi aqliy bilan toÀrt yoÀldan boshqa yoÀl taxayyul etilmaydi. U toÀrt jihatdan uchtasining, har birining uch zohir mahollar bilan botilligi qabiyatiir suratda isbot etildi. Albatta, bizzarura va bilbedaho toÀrtinchi yoÀl boÀlgan vahdat yoÀli qat'iy bir suratda isbot qilinadi. U toÀrtinchi yoÀl esa; boshdagi

oyati shaksiz va shubhasiz,atli vat darajasida Zoti Vojib-ul Vujudning uluhiyatini va hamma narsa toÀgÀridan-toÀgÀriga dasti qudratidan chiqqanini va samovot va arz qabza-i tasarrufida boÀlganini koÀrsatadi.

Ey sababparast vaniy bitga sigÀingan bechora odam! Modomiki hamma narsaning tabiati hamma narsa kabi maxluqdir, chunki san'atlidir va yangidan boÀladi. Ham har musabiga vabi, zohiriy sababi ham masnu'dir.Va modomiki hamma narsaning vujudi juda koÀp jihozot va uskunalarga muhtojdir. U holda, u tabiatni ijod qilgan va u sababni yaratgan bir Qodiri Mutlaq bor! Va u Qodiri Mutlaqning nima ehtiybabi mrki, ojiz vasoitni rububiyatiga va ijodiga tashrik etsin! Xosho! Balki toÀgÀridan-toÀgÀri musabbabni sabab bilan barobar yaratib, jilva-i asmosini va hikmatini koÀrsatish uchun bir tartib va tanzim bilan zohiriy bir sababiyat, bir muqoroÀlganerish bilan ashyodagi zohiriy qusurlarga, marhamatsizliklarga va nuqsoniyatlarga marji' boÀlish uchun, sabablar va tabiatni dasti qudratiga parda qilgan; izzatinilkan sat bilan muhofaza qilgan. Ajabo, bir soatsoz soatning charxlarini yasasin, soÀngra soatni charxlar bilan tartib etib tanzim etsin, osonroqmidir? BoÀlmasa hoilar. ir uskunani u charxlar ichida yasasin, soÀngra soatning yasalishini u uskunaning jomid qoÀllariga bersin, toki soatni yasasin, osonroqmidir? Ajabo, imkon xorijida emasmidir? shlab u insofsiz aqling bilan sen ayt, sen hokim boÀl! Va yoxud bir kotib; siyoh, qalam, qogÀozni keltirdi. U bilan oÀzi bizzot u kitobni yozsa osonroqmidir? BoÀlmasa u qogÀoz, siyoh, qalam ichida u kitobdan yanada san'atli, yanada zahmatli, yolgingni kitobga maxsus boÀlib bir yozuv uskunasi ijod qilsin; soÀngra u shuursiz uskunaga: "Qani, sen yoz!"desin va oÀzi qoÀshilmasin, osonroqmidir? Ajabo, yuz marta yozuvdan mushkulroq emasmidir?

Ha, bir kitobni yozgan uskunaning ijodi u kitobdan yuz marta mushkulroqdir.Faqat u uskuna ayni kitobning bir qancha nusxalarini yozar karvosita boÀlish jihati bilan balki bir osonlik bor?

Naqqoshi Azaliy hadsiz qudrati bilan nihoyatsiz jilva-i asmosini har vaqt yangilash bilan,nihoyaa-boshqa shaklda koÀrsatish uchun, ashyodagi tashaxxuslarni va xususiy siymolarni shunday bir suratda yaratgandirki, hech bir maktubi Samadoniy va hech bir kitobi Rabboniyoniy ha kitoblarning aynan oÀzidek boÀlolmaydi. Har holda, boshqa ma'nolarni ifoda qilish uchun boshqa bir siymosi boÀladi. Agar koÀzing boÀlsa, insonning siymosiga qara, koÀrki; zamoni Odamdan hozirga qadar, balki abadga qadar bu kichik siymoda iz ham asosiyda ittifoq bilan barobar, har bir siymo, umum siymolarga nisbatan har birisiga qarshi bittadan alomati fariqasi bor boÀlgani qat'iyan sobitdir. Shuning uchun, har bir siymo alohida br haqiobdir. YolgÀiz san'atning tanzimi uchun alohida bir yozuv tarkibi va alohida bir tartib va ta'lif istaydi. Va moddalarini ham keltirish, ham yerlashtirish va hamda vujudga lozim boÀlgan hamma narsani yerlashtirish uchun butun-butunulargaa bir dastgoh istaydi. Mayli, farzi mahol boÀlib tabiatga bir bosmaxona nazari bilan qaradik. Faqat bir bosmaxonaga oid boÀlgan tanzim va chop eti kabi,'ni, muayyan intizomini qolipga solishdan boshqa, u tanzimning ijodidan ijodlari yuz daraja mushkulroq bir zihayotning jismidagi moddalarni aqtori olamdan mezoni maxsus bilan va xos bir intizom bilan iinchi lish va keltirish va bosmaxona qoÀliga berish uchun yana u bosmaxonani ijod qilgan Qodiri Mutlaqning qudrat va irodasiga muhtojdir. Demak, bu bosmaxonalik ehtimoli va farazi butun-butun ma'nosiz bir xurofotdir.

yil alas, bu soat va kitob misollari kabi; Sone'-i Zuljalol, Qodiri Kulli Shay sabablarni yaratgan, musabbabotni ham yaratadi. Hikmati bilan musabbabotni sabablarga bi arzddi. Koinotning harakotining tanzimiga doir qavonini odatullohdan iborat boÀlgan shariati fitriya-i kubro-i Ilohiyaning bir jilvasini va ashyodagi u jilvasiga yolgÀiz bir oyna va bir ma'kas boÀlgan tabiati ashyoni irodasiittira tayin etgandir. Va u tabiatning vujudi xorijiyga mazhar boÀlgan vajhini qudrati bilan ijod qilgan va ashyoni u tabiat ustida yaratgan, bir-biriga aralashtirgan.

Ajatli vÀoyat darajada ma'qul va hadsiz burhonlarning natijasi boÀlgan bu haqiqatning qabuli osonroqmidir.. -ajabo, vujub darajasida lozim emasmidir? BoÀlmasa, jomid, shuursiz, maxluq, masnu', oddiy boÀlgan u sabab va tabiat i saltngiz moddalarga har bir narsaning vujudiga lozim hadsiz jihozot va uskunalarni berib hakimona, basirona boÀlgan ishlarni oÀz-oÀzlariga qildirish osonroqmidir? Ajabo, imtino' darajasida, imkon xormsil eemasmidir? Sening u insofsiz aqlingning insofiga havola qilamiz.

Munkir va tabiatparast deydiki: Modomiki meni insofga da'vat qilasan. Men ham deymanki; hozirga qadar xato ketgan yoÀlimiz ham yuz daraja mahol, ham hayvon zararli va nihoyat darajada xunuk bir maslak boÀlganini e'tirof qilaman. Sobiq tahqiqotingizdan zarra miqdor shuuri boÀlgan tushunadiki; sabablarga, taeltirg ijod berish mumtani'dir, maholdir. Va hamma narsani toÀgÀridan-toÀgÀriga Vojib-ul Vujudga berish vojibdir, zaruriydir. Alhamdulillahi a'lal iyman deb iymon keltiraman.

YolgÀiz bi farmoham bor. Janobi Haqning Xoliq boÀlganini qabul qilaman; faqat ba'zi juz'iy sabablarning ahamiyatsiz narsalarda ijodga mudohalalari va bir parcha madhu sano qozonishlari saltanati rububiyatiga nima zarar beradi? Saltanatiga nuqsoniyr va sadimi?

Ba'zi risolalarda gÀoyat qat'iy isbot qilganimiz kabi; hokimiyatning sha'ni mudohalani rad qilishdir. Hatto eng adno bir hokim, bir ma'mur; doira-i hokimiyaklar oÀgÀlining mudohalasini qabul qilmaydi. Hatto hokimiyatiga mudohala tavahhumi bilan, ba'zi dindor podshohlar, xalifa boÀlganlari holda, ma'sum avlodlarini qatl qilishlari bu "raddi mudohng xalnuni"ning hokimiyatda naqadar asosli hukm qilganini koÀrsatadi. Bir tumanda ikki mudirdan tortib to bir mamlakatda ikki podshohga qadar, hokimiyatdagi istiqloliyat iqtizo etgan "maezonlihtirok qonuni" tarixi basharda juda ajib harju-marj bilan quvvatini koÀrsatgan. Ajabo, ojiz va muovanatga muhtoj insonlardagi amiriyat va hokimiyatning bir soyasi bu darajada mudohalani rad qilishni va boshak, hang mudohalasini man qilishni va hokimiyatida ishtirok qabul qilmaslikni va maqomida istiqloliyatini nihoyat taassub bilan muhofazaga harakat qilida, iyoÀr, soÀngra hokimiyati mutlaqa rububiyat darajasida va amiriyati mutlaqa uluhiyat darajasida va istiqloliyati mutlaqa ahadiyat darajasida va istigÀnoxirattlaq qodiriyati mutlaqa darajasida bir Zoti Zuljalolda bu raddi mudohala va man'i ishtirok va tardi sherik qay darajada u hokimiyatning zaruriy bir lozimi va vojib bir muqtazosi boÀlganini qiyos qila olsang, qil.

Ba'zi sabablar ba'zi juz'iyotning ba'zi ubudiyatlariga marji' boÀlsa, u Ma'budi Mutlaq boÀlgan Zoti Vojib-ul Vujudga mutavajjih zarrotdan sayyorotga qadar maxluqotning ubudiyatlaridan nima kam boÀladi?

Shu koinouchun Xoliqi Hakimi koinotni bir daraxt hukmida yaratib, eng mukammal mevasini zishuur va zishuurning ichida eng jome' mevasini inson qilgandir. Va insonning eng ahamiyatli, balki insonning natija-i xilqati va gÀmasin.fitrati va samara-i hayoti boÀlgan shukr va ibodatni; u Hakimi Mutlaq va Amiri Mustaqil oÀzini sevdirish va tanittirish uchun koinotni yaratgan u Vohidi Ahad, butun koinotning mevasi boÀا اِلّnsonni va insonning eng yuksak mevasi boÀlgan shukr va ibodatini boshqa qoÀllarga beradimi? Butun-butun hikmatiga zid boÀlib, natija-i xilqatni va samara-i koinotroyni s etadimi? Xosho va kallo...

Ham hikmatini va rububiyatini inkor qildiradigan bir tarzda maxluqotning ibodatlarini boshqalarga berishga rizo koÀrsatadimi, hech muso'ada etadimi?

Va ham hadsiz bir darajada oÀzini sevdirishniga gÀonittirishni af'oli bilan koÀrsatgani holda, eng mukammal maxluqotining shukr va minnatdorliklarini, tahabbub va ubudiyatlarini boshqa sabablarga berish bilan oÀzini unuttirib, koinotdagi maqosidi oliyasini inkor ettiradimi? Ey taday ekrastlikdan voz kechgan oÀrtoq! Qani sen gapir.

U deydi: Alhamdulilloh, bu ikki shubham hal boÀlish bilan barobar, vahdoniyati Ilohiyaga doir va Ma'budi ogÀirq u boÀlganiga va undan boshqalari ibodatga loyiq boÀlmaganiga shu qadar porloq va quvvatli ikki dalil koÀrsatdingki, ularni inkor qilish, Quyoshni va kunduzni inkor qilish kabi bir mukobaradir.

Tabiat fikri kuÀzal kni tark qilgan va iymonga kelgan zot deydiki: Alhamdulilloh, mening shubhalarim qolmadi. YolgÀiz qiziqishimga sabab boÀlgan bir nechta savolim bor.

KoÀp tanballardan va tark-us har blardan eshitamiz, deydilarki: Janobi Haqning bizning ibodatimizga nima ehtiyoji borki, Qur'onda juda shiddat va isror bilan ibodatni tark qilganni jahannam kabi dahshatli bir jazo bilan tahdid etadi. uborildil va istiqomatli va adolatli boÀlgan ifoda-i Qur'oniyaga qanday yarashadiki,ahamiyatsiz bir juz'iy xatoga qarshi nihoyat shiddatni koÀrsatadi?

Ha, Janobi Haq sening ibodatingga, balki hech bir narsaga muhtoj emas. Faqat sen ibodatga muhtojsan, ma'nan xastasan. Ibodat esa ma'naviy yaralaringga tiryoqlar hukmida boÀloti ij koÀp risolalarda isbot qilganmiz. Ajabo, bir xasta u xastalik haqida shafqatli bir hakimning unga nafi' dorilarni ichirish xususida etgan isroriga muqobil hakهِ

haqesa: "Sening nima ehtiyojing bor, menga bunday isror etyapsan?" Naqadar ma'nosiz boÀlganini tushunasan.

Ammo Qur'onning tarki ibodat haqida shiddatli tahdidoti va dahshatli jazolari esa; qandayki z shukdshoh raiyatining huquqini muhofaza qilish uchun oddiy bir odamni raiyatining huquqiga zarar bergan bir xatosiga koÀra shiddatli jazolantiradi. Shunga oÀxshab, ibodatni va nmute' tark qilgan odam Sultoni Azal va Abadning raiyati hukmida boÀlgan mavjudotning huquqiga ahamiyatli bir tajovuz va ma'naviy bir zulm qiladi. Chunki mavjudotning kamollari Sone'ga mutavajjih yuzlarida tasbeh va ibodat bilan tazmashtitadi. Ibodatni tark qilgan mavjudotning ibodatini koÀrmaydi va koÀrolmaydi, balki inkor ham qiladi. U vaqt ibodat va tasbeh nuqtasida yuksak maqomda boÀlgan va har biri bittadan maktubi Samadoniy va bittadan oyna-i Asmo-i Rabboniya boÀlgan mad vazini oliy maqomlaridan tanzil etganidan va ahamiyatsiz, vazifasiz, jomid, parishon bir vaziyatda deb oÀylaganidan, mavjudotni tahqir etadi; kamرِه۪ وi inkor va tajovuz etadi.

Ha, hamma koinotni oÀz oynasi bilan koÀradi. Janobi Haq insonni koinot uchun bir miqyos, bir mezon suratida yaratgandir. Har inson uchun bu olamdan xususiy bir olam bergan. U olamning ranginiqash konning e'tiqodi qalbiysiga koÀra koÀrsatadi. Masalan, gÀoyat ma'yus va motamli boÀlib yigÀlagan bir inson mavjudotni yigÀlayotgan va ma'yus suratda koÀradi; gÀoyat sururli va nash'ali, xushxabarli va kamoli nash'asidan kulgan bir odautlarnotni nash'ali, kulayotgan koÀrgani kabi; mutafakkirona va jiddiy bir suratda ibodat va tasbeh qilgan odam mavjudotning haqiqatdan mavjud va muhaqqaq boÀlgan ibodat va tasbehotlarini bir daraja kashf qiladi vai, qovdi. GÀaflat bilan yoki inkor bilan ibodatni tark qilgan odam mavjudotni haqiqati kamolotiga tamoman zid va muxolif va xato bir suratda tavahhum etadi va ma'nan ularning huquqiga tajovuz etadi.

Ham u tark-us salot oÀzigganlar molik boÀlmagani uchun, oÀz molikining bir abdi boÀlgan oÀz nafsiga zulm qiladi. Uning moliki u abdining haqqini uning nafsi ammorasidan olish uchun dahshatli tahdid etadi.

Ham natija-i xoblana va gÀoya-i fitrati boÀlgan ibodatni tark qilganidan, hikmati ilohiya va mashiati Rabboniyaga qarshi bir tajovuz hukmiga oÀtadi. Shuning uا مِنَazolantiriladi.

Ibodatni tark qilgan ham oÀz nafsiga zulm qiladi. Nafs esa Janobi Haqning abdi va mamlukidir. Ham koinotning huquqi kamolotiga qarshi bir tajovuz, bir zulmdir. Ha, qandayki kufr mavjudot i'domshi bir tahqirdir. Tarki ibodat ham koinotning kamolotini bir inkordir. Ham hikmati Ilohiyaga qarshi bir tajovuz boÀlganidan, dahshatli tahdidga, shiddatli jazoga loyiq boÀladi.

Xullas, bu istihqoqni va mazkur haqiqatni ratda qilish uchun Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayon moÀ'jizona bir suratda u shiddatli tarzi ifodani ixtiyor qilib, tamoman haqiqati balogÀat boÀlgan mutobiqi muqtazo-i holga mutobaqning sdi.

Tabiatdan voz kechgan va iymonga kelgan zot deydiki:

Har mavjud har jihatda, har ishida va har narsasida va har sha'nida mashiati Ilohiyaga va qudrati Rabboniyaga tobe boÀlishi juda azim bir haqiqatdir. Azamatir va tidan tor zehnlarimizga sigÀmaydi. Holbuki koÀzimiz bilan koÀrganimiz bu nihoyat darajada toÀkinlik, ham xilqat va ijodi ashyodagi hadsiz suhulat, ham sobiq burhonlaringiz bilan tahaqquq y haravahdat yoÀlidagi ijodi ashyoda nihoyat darajada osonlik va suhulat, ham nassi Qur'on bilan bayon qilingan

مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْn yanaحِدَةٍ * وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ

kabi oyatlar sarohatan koÀrsatgan nihoyat darajada osonliklar u haqiqati azimani eng maqbul va eoyat qqul bir masala boÀlganini koÀrsatadilar. Bu osonlikning sirri va hikmati nima?

Yigirmanchi Maktubning OÀninchi Kalimasi boÀlgi "Sirُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ

bayonida u sir gÀoyat yaqqol va qat'iy va muqni' bir tarzda bayon qilingan. Xususan, u maktubning zaylida yanada ziyoda yaqqbir ribilan isbot qilinganki; butun mavjudot Sone'-i Vohidga isnod etilgan vaqtda birgina mavjud hukmida osonlashadi. Agar Vohidi Ahadga berilmasa, birgina maxluqning ijodi butun mavjudot qadar mushkullashadi va bir urugÀ bir daraxt qadar suubatli Oshiqdi. Agar Sone'-i Haqiqiysiga berilsa, koinot bir daraxt kabi va daraxt bir urugÀ kabi va jannat bir bahor kabi va bahor bir gul kabi osonlashadi, suhulat paydo qiladi. Va bilmushohada koÀringan hadsian zerinlik va arzonlikning va har navning suhulat bilan kasrati afrodi boÀlishining va kasrati suhulat va sur'at bilan muntazam, san'atli, qiymatli mavjudotning osonlari vujudga kelishining sirlariga mador boÀlgan va hikmatlarini koÀrsatgan yuzlab dalillaridan va boshqa risolalarda tafsilan bayon qilingan bir-ikkitasiga muxtasar bir ishorat qilamiz. Masalan, qandayki yuzsoat, ar bitta zobitning idorasiga berilsa, bitta askarning yuzta zobitning idoralariga berilishidan yuz daraja osonroq boÀlgani kabi, bir qoÀshinning tajhizoti askariyasi; bir maidan qbir qonun, bir fabrika va bir podshohning amriga berilgan vaqt, xuddi miqdor jihatidan bir askarning tajhizoti qadar osonlashgani kabi.. bir askarning tajhizoti askariyasi; mutaaddid markazlarga, mutaaddid fabrikalarga, mutaaddid يرٌ * donlarga havolasi ham xuddi bir qoÀshinning tajhizoti qadar miqdor jihatidan mushkulotli boÀladi. Chunki birgina askarning tajhizoti uchun butun qoÀshinga lozim boÀlgan fabrikasiz bng boÀlishi lozimdir.

Ham bir daraxtning sirri vahdat jihati bilan bir ildizda, bir markazda, bir qonun bilan mavaddi hayotiyasi berilganidan; minglab meva bergan u daraxt bir meva qadar suhulatli oq yoÀni bilmushohada koÀrinadi. Agar vahdatdan kasratga ketilsa, har bir mevaga lozim mavaddi hayotiya boshqa yerdan berilsa; har bir meva bir daraxt qadar mushkulot paydo qiladiifasini daraxtning bir anmuzaji va mundarijasi boÀlgan birgina urugÀ ham u daraxt qadar suubatli boÀladi. Chunki bir daraxtning hayotiga lozim boÀlgan butun iladimi hayotiya birgina urugÀ uchun ham lozim boÀladi.

Xullas bu misollar kabi yuzlab misollar bor, koÀrsatadilarki; vahdatda nihoyat darajada suhulat bilan vujudga kelgan minglab mavjud shirkda va kasratda birgina mavjuddan yanada ziyoda oshi yoÀladi. Boshqa risolalarda bu haqiqat ikki karra ikki toÀrt boÀlar darajada isbot qilinganidan, ularga havola qilib, bu yerda yolgÀiz bu suhulat va osonlikning ilm va qadari Ilohiy va qudrati rabboniya nuqtgÀadi.aridan gÀoyat muhim bir sirrini bayon qilamiz. Shundayki:

Sen bir mavjudsan. Agar Qodiri Azaliyga oÀzingni bersang, bir gugurt yoqishdek, hechdan, yoÀqdan, bir amr bilan, hadsiz qudrati bilan seni bir ondarning adi. Agar sen oÀzingni unga bermasang, balki moddiy sabablarga va tabiatga isnod etsang, u vaqt sen koinotning muntazam bir xulosasi, mevasi va kichik bir mugÀ etiasi va roÀyxati boÀlganingdan; seni yaratish uchun koinotni va anosirni mayin elak bilan elaklab, hassos oÀlchovlar bilan aqtori olamdan sening vujudingdagi moddalarnاٰثَارlash lozim boÀladi. Chunki moddiy sabablar yolgÀiz tarkib etadi, toÀplaydi. OÀzlarida boÀlmaganni hechdan, yoÀqdan yaratolmaganlari butun لْقِسْqlning yonida musaddaqdir. Unday boÀlsa, kichik bir zihayotning jismini aqtori olamdan toÀplashga majbur boÀladilar.

Xullas, vahdatda va tavhidda naqadar osonlik vashirkda va zalolatda naqadar mushkulni ola boÀlganini tushun!

Ikkinchisi: Ilm nuqtasida hadsiz bir suhulat bordir. Shundayki:

Qadar ilmning bir navidirki, hamma narsaning ma'naviy va maxsus qolipi hukmida bir miqdor tSone'-iladi. Va u miqdori qadariy u narsaning vujudiga bir reja, bir nusxa hukmiga oÀtadi. Qudrat ijod qilgan vaqt gÀoyat suhulat bilan u qadariy miqdor ustida ijod qiladi. Agar u narsa muhit va hadsiz va Bilhay bir ilmning sohibi boÀlgan Qodiri Zuljalolga berilmasa, sobiqan oÀtgani kabi, minglab mushkulot emas, balki yuz maholot oÀrtaga chiqadi. Chunki u miqdori qadariy va m modda ilmiy boÀlmasa, minglab xorijiy va moddiy qoliplar kichkina bir hayvonning jasadida iste'mol qilinishi lozim boÀladi.

Mana, vahdatda nihoyatsiz osonlik va zْرَةِ da va shirkda hadsiz mushkulotning bir sirrini angla,

oyati naqadar haqiqatli va toÀgÀri va yuksakrotdanaqiqatni ifoda qilganini bil!

Ilgari dushman, hozir doÀst boÀlgan muhtadiy deydiki: Shu zamonda juda ilgarilab kedoira-aylasuflar deydilarki: "Hechdan hech bir narsa ijod qilinmaydi va hech bir narsa i'dom etilmaydi; yolgÀiz bir tarkib, bir parchalanishdirki, koinot fdif vasini ishlattiradi".

Nuri Qur'on bilan mavjudotga qaramagan faylasuflarning eng ilgarilab ketganlari qaraganlarki, tabiat va sabablar vositasi bilan bu mavjudotning ttida aulot va vujudlarini, sobiqan isbot qilganimiz tarzda, imtino' darajasida mushkulotli koÀrganlaridan, ikki qismga ayrildilar.

Bir qismi sofistaiy boÀlib, insonning xossasi boÀlgan aqldan tabiaechib, ahmoq hayvonlardan yanada past tushib, koinotning vujudini inkor qilishni; hatto oÀzlarining vujudlarini ham inkor qilishni; zalolat izga dida sabablar va tabiatning ijod sohibi boÀlishlaridan yanada ziyoda oson koÀrganlaridan, ham oÀzlarini, ham koinotni inkor qilib, jahli mutlaqqa tushganlar.

Ikkinchi guruh qaraganlarki; zalolautun oabablar va tabiat mujid boÀlish nuqtasida bir chivin va bir urugÀning ijodi, hadsiz mushkuloti bor va tavri aqlning xorijida bir iqtidor iqtizo etadi. Shuningtiga t bilmajburiya ijodni inkor qiladilar. "YoÀqdan bor boÀlmaydi" deydilar va i'domni ham mahol koÀradilar. "Bor yoÀq boÀlmaydi" deb hukm qiladilar. YolgÀiz harakoti zarrot bilan, tasodifmador llari bilan bir tarkib va parchalanish va tarqalish va toÀplanish suratida bir vaziyati e'tiboriya taxayyul etadilar. Xullas sen kel, ahmoqlikning va jaholatning eng past darajasida i. Va ksak aqlli deb oÀzini oÀylagan odamlarni koÀr; va zalolat insonni naqadar masxara va sufliy va ajhal qilganini bil, ibrat ol! Ajabo, har yili toÀrt yuz ming anoxud ybirdan zamin yuzida ijod qilgan va samovot va arzni olti kunda yaratgan va olti haftada, har bahorda koinotdan yanada san'atli, hikmatli bir zihayot koinotni insho etgan bir qudrati azaliya, bir ilmi azaliyning doirasida rejalari va miqdorlari, qovlun etgan mavjudoti ilmiyani koÀzga koÀrsatmaydigan bir ajzo bilan yozilgan va koÀrinmaydigan bir yozuvni koÀrsatish uchun surilgan bir ajzo kabi, gÀoyat oson u m va Nai xorijiya boÀlgan mavjudoti ilmiyaga vujudi xorijiy berishni u qudrati azaliyadan uzoq koÀrish va ijodni inkor qilish; avvalgi guruh boÀlgan sofistaiylardan yanatasdiqoda ahmoqona va johilonadir. Bu badbaxtlar ojizi mutlaq va yolgÀiz bir juzi ixtiyoriydan boshqa qoÀllarida boÀlmagan fir'avnlashgan oÀ, ziyolari hech bir narsani i'dom va yoÀq qilolmaganlaridan va hech bir zarrani, bir moddani hechdan, yoÀqdan ijod qilolmaganlaridan va ishongan sabablari حْصُورiatlarining qoÀllaridan hechdan ijod kelmagani jihat bilan, ahmoqliklaridan deydilar: "YoÀqdan bor boÀlmaydi, bor ham yoÀq boÀlmaydi" deb bu botil va xato dibiga i qodiri mutlaqqa tashmil etishni istaydilar. Ha, Qodiri Zuljalolning ikki tarzda ijodi bor:

Biri; ixtiro va ibdo' bilandir. Ya'ni, hechdan, yoÀqdan vujud beradi va unga lozim hamma narsani ham hechdachundi qilib qoÀliga beradi.

Boshqasi; insho bilan, san'at bilandir. Ya'ni, kamoli hikmatini va koÀp asmosining jilvalarini koÀrsatish kabi juda daqiq hikmatqasinihun koinotning anosiridan bir qism mavjudotni insho etadi. Har amriga tobe boÀlgan zarrotlarni va moddalarni razzoqiyat qonuni bilan ularga yuboradi va ularda ishlattiradi. Ha, Qosa, quutlaqning ikki tarzda, ham ibdo', ham insho suratida ijodi bor. Borni yoÀq qilish va yoÀqni bor qilish; eng oson, eng suhulatli, balki doimiy, umumiy bir qonunidir. Bizimdirrda uch yuz ming anvo'i zihayot maxluqotning shakllarini, sifatlarini, balki zarrotlaridan boshqa butun holatlari va ahvollarini hechdan bor qilgan bir qudratga qarshi "dasisa bor qilolmaydi" degan odam yoÀq boÀlishi kerak!

Tabiatni tashlagan va haqiqatga oÀtgan zot deydiki: Janobi Haqqa zarrot adadicha shukr va hamdu-sano aytamanki, kamoli iymonni qozondim, avhom va zalolatlardg yolgos boÀldim va hech bir shubham ham qolmadi.

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحada ih

TOÀRTINCHI HUJJATI IYMONIYA

وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَٓائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُٓ اِلَّا بِقَدَرٍ مayniqsمٍ

oyatining bir nuktasi va bir ismi a'zam va yoxud ismi a'zamning olti nuridan bir nuri boÀlgan "Adl" ismining bir jilvasi, Birinchi Nuktifatid Eskishehir Hibsxonasida uzoq-uzoqlardan koÀrindi. Uni yaqinlashtirish uchun yana tamsil yoÀli bilan aytamiz:

Shu koinot shunday bir saroydirki, u saroyda mutamodiyan taxrib va ta'mir ichida chayqaمَيِّتrgan bir shahar bor,.. va u shaharda har vaqt harb va hijrat ichida qaynab turgan bir mamlakat bor,.. va u mamlakatda har zamon mavt va vaziyaichida yumalayotgan bir olam bor. Holbuki u saroyda, u shaharda, u mamlakatda, u olamda shu daraja hayrat-angiz bir muvozana, bir mezon, bir tavzin hukm suradi, bilbedaho isbot qiladiki: Bu hadsiz mavjudotda boÀlgan tahavvulot va vorian, ra masorif har on umum koinotni koÀradigan, nazari taftishidan oÀtkazadigan yolgÀiz bir zotning mezoni bilan oÀlchanadi, tortiladi. Aks holda, baliqlardan bir baliq ming tuxumchalar bilan va nabototdan hashhash kabi bir gul yigiri, yapg urugÀ bilan va sel kabi oqqan unsurlarning, inqiloblarning hujumi bilan shiddatli ravishda muvozanani buzishga harakat qilgan va istilo qilish istagan sabablar bebosh boÀlsalar edi va yoxud maqsadsiz sarsari tasong san mezonsiz koÀr quvvatga va shuursiz zulmatli tabiatga havola qilinsa edi, u muvozana-i ashyo va muvozana-i koinot shunday buzilar ediki, bir yilda, balki bir kunda harju-marj boÀlar edi. Ya'ni: Dengiz aralash-quralash narilmad bilan toÀlar edi, sasib ketar edi; havo gÀozoti muzirra bilan zaharlanar edi; zamin esa bir mazbala, bir mazbaha, bir botqoqlikka aylanar edi. Dunyo boÀgÀilar edi.

Xullas, jasadi hayvoniyning hujayrotidan va qondagi ku ochili hamro va bayzodan va zarrotning tahavvulotidan va jihozoti badaniyaning tanosubidan tut to dengizlarning voridot va masorifiga,.. to zamin ostidagi chashmalarning kirim va sarfiyotlariga,.. to hayvonot va nabototning tavalludot va vafiyon, ruha,.. to kuz va bahorning taxribot va ta'mirotlariga,.. to unsurlarning va yulduzlarning xidamot va harakotlariga,.. to mavt va hayotning, ziyo va zulmatning va harorat va burudatning almashinishlariga va ku, avvahlariga va toÀqnashishlariga qadar shu daraja hassos bir mezon bilan va shu qadar nozik bir oÀlchov bilan tanzim etiladi va tortiladiki, aqli bashar hech bir yerda haqiqatdan hech bir isrof, rradanir abas koÀrmagani kabi, hikmati insoniya ham hamma narsada eng mukammal bir intizom, eng goÀzal bir mavzuniyat koÀradi va koÀrsatadi. Balki hshda, insoniya u intizom va mavzuniyatning bir tazohuridir, bir tarjimonidir.

Xullas kel, Quyosh bilan muxtalif oÀn ikki sayyoraning muvozanalariga qara.tmas e, bu muvozana Quyosh kabi Adl va Qodir boÀlgan Zoti Zuljalolni koÀrsatmaydimi? Va ayniqsa sayyorotdan boÀlgan kemamiz, ya'ni kura-i arz bir yilda yigirma toÀrt ming yillik bir doirada kezadi, sayohat qiladi. Va u horiqo tezligi ida sibarobar zaminning yuzida tizilgan, terib qoÀyilgan ashyoni tarqatmaydi, silkitmaydi, fazoga uchirib yubormaydi. Agar tezligi bir ozgina tazyid yoki tanqis etilsa edi, sakanasini havoga uchirib, fazoda sochib yuborar edi. Va majmuaqiqa, balki bir soniya muvozanasini buzsa, dunyomizni buzib yuboradi; balki boshqasi bilan toÀqnashadi, bir qiyomatni yuzaga keltiradi. Va ayniqsa zaminning yuzida nabotiy va hayvoniy toÀrt yuz ming toifaning tavalludot va vordam jihatidan va iosha va yashash jihatidan rahimona muvozanalari, ziyo quyoshni koÀrsatgani kabi, yagona Zoti Adl va Rahimni koÀrsatadi. Va ayniqsa u hadsiz millatlarning hadsizatgan idan birgina fardning a'zosi, jihozoti, tuygÀulari shu daraja hassos bir mezon bilan bir-biri bilan munosabatdor va muvozanatdadirki; u tanosub, u muvozana badohat darajasida bir Sone'-i Adlu Hakimni koÀrsatadi. Va ayniqsa har fardi nning iyning badanidagi hujayrotning va qon yoÀllarining va qondagi kurayvotning va u kurayvotdaki zarralarning shu daraja nozik va hassos va horiqo muvozanalari bor, bilbedaho isbot qiladiki: Hamma narsaning tizgini qa jasa va hamma narsaning kaliti yonida va bir narsa bir narsaga mone boÀlmaydi,.. umum ashyoni bitta narsa kabi osonlik bilan idora qilgan birgina Xoliqi Adlu Hakimning mezoni bilan, qonuni bilan, nizomi bilan tarbiya ng ma'ra qilyapti. Hashrning mahkama-i kubrosida mezoni azimi adolatida jin va insning muvozana-i a'mollarini istib'od etib ishonmagan, bu dunyoda koÀzi bilan koÀrgan bu muvozana-i akbarga diqqat qilsa, albatta sida hodi qolmaydi.

Ey isrofli, iqtisodsiz,.. ey zulmli, adolatsiz,.. ey kirli, nazofatsiz badbaxt inson! Butun koinotning va butun mavjudotning dasturi harakati boÀlgan iqtisod va nazofat n, u hlatga rioya qilmaganing sababli, umum mavjudotga muxolafating bilan, ma'nan ularning nafratlariga va hiddatlariga mazhar boÀlyapsan. Nimaga ishonyapsanki, umum mavjudotni zulming bilan, mezonsizliging bilan, isrofing bilan, nazofatsizligiqat bian gÀazablantiryapsan? Darhaqiqat, Ismi Hakimning jilva-i a'zamidan boÀlgan hikmati omma-i koinot iqtisod va isrofsizlik ustida harakat qiladi, iqtisodni amr qiladi.baqo dmi Adlning jilva-i a'zamidan kelgan koinotdagi adolati tomma umum ashyoning muvozanalarini idora qiladi va basharga ham adolatni amr qiladi. Sura-i Rahmonda

وَالسَّمَٓاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْم۪يزَانَ اَلَّا تَطْغَوْا فِى الْم۪يزَانqilishق۪يمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْم۪يزَانَ

oyatidagi toÀrt martaba toÀrt navi mezonga ishorat qilgan toÀrt marta "mezon"ning zikr qilinishi, koinotda mezonning darajalgan amatini va favquloda juda buyuk ahamiyatini koÀrsatadi. Darhaqiqat, hech bir narsada isrof boÀlmagani kabi, hech bir narsada ham haqiqiy zulm va mezonsizlik yoÀqdir. Va Ismi Quddusning jilva-i a'zamidan kelib chiqqan tanzohat lnazofat butun koinotning mavjudotini tozalaydi, goÀzallashtiradi. Basharning kir qoÀli qoÀshilmaslik sharti bilan, hech bir narsada haqiqiy nazofatsizlik va xunuklik koÀrinmaydiMingtaullas, haqoiqi Qur'oniyadan va dasotiri Islomiyadan boÀlgan "adolat, iqtisod, nazofat" hayoti bashariyada naqadar asosli bittadan dastur boÀlganini angla. Va ahkomi Qur'oniya naqadar koinot bilan aloqador va koinot ichiga ildiz otgariq, iurshab olganligini va u haqoiqni buzish koinotni buzish va suratini oÀzgartirish kabi mumkin emasligini bil!. Va ushbu uchta ziyo-i a'zam kabi; rahmat, inoyat, hofiziyat kabi yuzlab ihotali haqiqatlar hashrni, oxiratni iqtizo va istilzoÀlsa vnlari holda, hech mumkinmidirki: Koinotda va umum mavjudotda hukmfarmo boÀlgan rahmat, inoyat, adolat, hikmat, iqtisod va nazofat kabi juda quvvatli ihotali haqiqatlar; hashrning adami bilan va oxiratning kelmasligi bilan marhamatsizlikka, zulbuni gikmatsizlikka, isrofga, nazofatsizlikka, abasiyatga inqilob etsinlar? Xosho, yuz ming marta xosho! Bir chivinning haqqi hayotini rahimona muhofaza qilgan bir rahmat, bir hikmankir vbo hashrni keltirmaslik bilan umum zishuurlarning hadsiz huquqi hayotlarini va nihoyatsiz mavjudotning nihoyatsiz huquqlarini zoye qiladimi? Va ta'biri joiz boÀlsa, rahmat va shafqatda va adolat vaÀrmagatda hadsiz hassosiyat va diqqat koÀrsatayotgan bir hashmati rububiyat; va kamolotini koÀrsatish va oÀzini tanittirish va sevdirish uchun falarnnotni hadsiz horiqo san'atlari bilan, ne'matlari bilan bezatgan bir saltanati uluhiyat, ana shunday ham umum kamolotini, ham butun maxluqotini yoÀqqa chiqaradigan va inkor qildiradiganr oÀlksizlikka muso'ada etadimi? Xosho! Bunday bir Jamoli Mutlaq bunday bir qubhi mutlaqqa bilbedaho muso'ada etmaydi. Darhaqiqat, oxiratni inkor qilishni istagan odam, avvalo butun dunyoni va ka haqoiqi bilan inkor qilishi lozim. Aks holda, dunyo butun haqoiqi bilan, yuz ming lison bilan uni takzib etib bu yolgÀonida yuz ming daraja yolgÀonchiligini isbotlab qoÀyadi. OÀninchi SoÀz qasafanialillar bilan isbot qilgandirki, oxiratning borligi dunyoning borligichalik qat'iy va shubhasizdir.

BESHINCHI HUJJATI IYMONIYA

oyatining bir nuktasi va bir Ismi A'zam yoki Ismi A'zamning olti nuridan bir nuri boÀlgan "Ismi Hakem"n dalilr jilvasi Ramazoni Sharifda koÀrindi. Unga yolgÀiz bir ishorat oÀlaroq "Besh Nuqta"dan iborat Uchinchi Nukta shoshilib yozildi, musvadda holida qoldi.

OÀninchi SoÀzda ison bi qilingani kabi: Ismi Hakemning tajalli-i a'zami shu koinotni shunday bir kitob holatiga keltirganki, har sahifasida yuzlab kitob yozilgan,.. va har satrida yuzlab sahifa joylashtiriar ham. va har kalimasida yuzlab satr mavjuddir,.. va har harfida yuzlab kalima bor,.. va har nuqtasida kitobning muxtasar bir mundarijachasi mavjud bir tarzga ktun jaandir. U kitobning sahifalari, satrlari, to nuqtalariga qadar yuzlab jihatdan naqqoshini, kotibini shunday vuzuh bilan koÀrsatadiki; u kitobi koinotning mushohadasi a ayrijudidan yuz daraja yanada ziyoda kotibining vujudini va vahdatini isbot qiladi. Chunki bir harf oÀz vujudini bir harf qadar ifoda qilgani holda, kotibini bir satr qadar ifoda qiladi. Darhaqiqat, bu kti Samkabirning bir sahifasi, zamin yuzidir. U sahifada nabotot, hayvonot toifalari adadicha kitoblar bir-biri ichida, barobar, bir vaqtda, xatosiz, gÀoyat mukammal bir suratda bahor mavsumidas qiligani koÀz bilan koÀrinadi. Bu sahifaning bir satri, bir bogÀdir. U bogÀda mavjud gullar, daraxtlar, nabotlar adadicha manzum qasidalar; baroda koÀir-biri ichida, xatosiz yozilganini koÀzimiz bilan koÀryapmiz. U satrning bir kalimasi gullagan, meva berish uchun yaprogÀini yozgan bir daraxtdir. Mana shu kalima muntazam, mavzun, bezalgan yaproq, gul va mevalari adadicha Hakemi Zuljalolningiliga sanosiga doir ma'nodor fikralardir. GoÀyo gullagan har daraxt kabi, u daraxt ham naqqoshining madhlarini kuylayotgan manzum bir qasidadir.

Ham goÀyo Hakemi Zuljalol zaminning mashharida tashhir etgan antiqa va ajib هُ الْriga minglab koÀz bilan qarashni istaydi.

Ham goÀyo u Sultoni Azaliyning u daraxtga bergan murasso' hadya va nishonlarni va formalarni maxsus bayrami va rasmi kushodi boÀ16

ahorda podshohning nazariga taqdim qilish uchun shunday muzayyan, mavzun, muntazam, ma'nodor bir shakl olgan va shunday hikmatli bir shakl berilgandirki; har bir gulida, har bir mevasida bir-biri icandek)oÀp vajhlar va dalillar bilan naqqoshining vujudiga va asmosiga shahodat qiladilar. Masalan: Har bir gulda, har bir mevada bir mezon bor. Va u mezon bir intizom ichida,.. va u intizom yangilanib turadigan bir tanzim va tavzin ichida,..atsiz tavzin va tanzim bir ziynat va san'at ichida,.. va u ziynat va san'at ma'nodor hidlar va hikmatli ta'mlar ichida boÀlganidan; har bir gul u daraxtning gullari adadicha Hakemi Zuljrida g ishoratlar qiladi. Va ushbu bir kalima boÀlgan bu daraxtda, bir harf hukmida boÀlgan bir mevada boÀlgan bir urugÀ nuqtasi butun daraxtning mundarijasini, dasturini tashuvchi kichik bir sandiqchadir. Va hokazo.. Bunga qiyosan koinot kitobinedilartun satrlari, sahifalari bunday Ismi Hakem va Hakimning jilvasi bilan faqatgina har bir sahifasi emas, balki har bir satri va har bir kalimasi va har bir harfi va har bir nuqtasi bittadan moÀ'jiza hukmiga keltirilgandirki; butmatiniablar toÀplansa, bir nuqtasining nazirini keltirolmaydilar, muoraza etolmaydilar. Darhaqiqat, ushbu Qur'oni Azimi Koinotning har bir oyati takviniyasi u oyatning nuqtalari va hurufi adadicha moÀ'jizalar koÀrsatganlarَصْر۪يn, albatta sarsari tasodif, koÀr quvvat, gÀoyasiz, mezonsiz, shuursiz tabiat hech bir jihatdan u hakimona, basirona boÀlgan xos mezonga va gÀoyat nozik intizomga aralasholmaydilar. Agar aralashsayamlaka albatta aralashish asari koÀrinar edi. Holbuki hech bir jihatdan intizomsizlik koÀrinmaydi.

"Ikki Masala"dir.

OÀninchi SoÀzda bayonir ehtgani kabi, nihoyat kamolda bir jamol va nihoyat jamolda bir kamol, albatta oÀzini koÀrish va koÀrsatish, tashhir etish istashi; eng asosli bir qoidadir. Mana bu asosli dasturi umumiyga binoandirki, bu kitobi kabirigan;

tning Naqqoshi Azaliysi bu koinot orqali va bu koinotning har bir sahifasi orqali va har bir satri orqali, hatto harflari va nuqtalari shorat OÀzini tanittirish va kamolotini bildirish va jamolini koÀrsatish va OÀzini sevdirish uchun eng juz'iydan eng kulliyga qadar har bir mavjudning mutaaddid lisonlari bilan jamoli kai tarq va kamoli jamolini tanittiradi va sevdiradi.

Mana ey gÀofil inson! Bu Hokimi Hakemi Hakimi Zuljaloli Valjamol OÀzini senga har bir maxluqi orqali shunday hadsiz va porloq tarzlarda tanittirish va sevdirishni istagani holda, sen Uninilatgattirishiga qarshi iymon bilan tanimasang va Uning sevdirishiga muqobil ubudiyating bilan OÀzingni unga sevdirmasang, qay daraja hadsiz muzaaf bir jaholat, bir xasorat ekanliginusabbi oÀzingga kel!..

Bu koinotning Sone'-i Qodir va Hakimining mulkida sheriklik yeri yoÀqdir. Chunki hamma narsada nihoyat darajada intizom borligi uchun, shirkni qabul qilolmaydi. Chunki mut mingl qoÀllar bir ishga aralashsa, ish chalkashadi. Bir mamlakatda ikki podshoh, bir shaharda ikki hokim, bir qishloqda ikki rais boÀlsa; u miga ket, u shahar, u qishloqning har ishida bir chalkashlik boshlanishi kabi.. eng adno bir vazifador odam oÀsha vazifasiga boshqasining mudohalasini qabul qilmasligi koÀrsatadiki; hokimiyatning eng asosli xossas Ya'niatta istiqlol va infiroddir. Demak, intizom vahdatni va hokimiyat infirodni iqtizo etadi. Modomiki hokimiyatning bir muvaqqat soyasi muovanatga muhtojoyat biz insonlarda bunday mudohalani rad qilsa, albatta daraja-i rububiyatdagi haqiqiy bir hokimiyati mutlaqa, bir Qodiri Mutlaqda butun shiddati bilan mudohalani rad qilishi kerakdir. Agar zarrar qilr mudohala boÀlsa edi, intizom buzilib ketar edi. Holbuki bu koinot shunday bir tarzda yaratilganki, bir urugÀni yaratish uchun bir daraxtni yarata oladlarigair qudrat lozimdir. Va bir daraxtni yaratish uchun ham koinotni yarata oladigan bir qudrat kerakdir. Va koinot ichida ishga aralashadigan bir sherik bor boÀlsa, eng kichik bir urqo qoÀham hissador boÀlishi lozim boÀladi. Chunki bu uning namunasidir. U holda ulkan koinotda sigÀmagan ikki rububiyat bir urugÀda, balki bir zarrada joylashishi lozim boÀladi. Bu holidholotning va botil xayolotning eng ma'nosiz va eng uzoq bir maholidir. Ulkan koinotning umum ahvol va holatlarini mezoni adlida va nizomi hikmatida tutgan bir Qodiri uannidning ajzini, hatto bir urugÀda ham iqtizo etadigan shirk va kufr naqadar hadsiz darajada muzaaf bir xilof, bir xato, bir yolgÀon ekanligini,..bu masvhid qay daraja hadsiz muzaaf bir darajada haq va haqiqat va toÀgÀri ekanligini bil,

degin!..

Sone'-i haxsi Ismi Hakem va Hakimi bilan bu olam ichida minglab muntazam olamlarni joylashtirgandir. U olamlar ichida eng ziyoda koinotdagi hikmatla va hidor va mazhar boÀlgan insonni bir markaz, bir mador hukmida yaratgan. Va u koinot doirasining eng muhim hikmatlari va foydalari insonga qaratilgan. Va inson doirasi

بِسْم ham rizqni bir markaz hukmiga keltirgan. Olami insoniyda aksar hikmatlar, manfaatlar u rizqqa qaratilgan va u bilan tazohur etadi. Va insonda shuur va rizqda zavq vositasi bilan Ismi badiy ing jilvasi porloq bir suratda koÀrinadi. Va shuuri insoniy vositasi bilan kashf qilingan yuzlab fanlardan har bir fan Hakem ismining bir navdagi bir jilvi va eta'rif qiladi. Masalan Tibbiyot Fanidan soÀralsa: "Bu koinot nima oÀzi?" Albatta aytadiki: "GÀoyat muntazam va mukammal bir dorixona-i kubrodir. Ichida har bir dori goÀzal t abadiihzor va istif etilgandir". Fanni kimyodan soÀralsa: "Bu Kura-i Arz nima?" Aytadi: "GÀoyat muntazam va mukammal bir kimyoxonadir". Fanni Uskuna aytadi: "Hech bir kamchiligi boÀlmagan gÀoyat mukammal bir fabrikadir". Fanni Zaqoti deydi: "Nihoyat darajada hosildor, har navi hububni vaqtida yetishtirgan muntazam bir ekinzordir va mukammal bir bogÀdir". Fanni Tijorat aytadi: "GÀoyat muntazam bir koÀrgazma va juda ham intizomli bir bozor va mollari juda sai qudr bir doÀkondir". Fanni iosha aytadi: "GÀoyat muntazam, butun arzoqning anvo'ini jamlagan bir ombordir". Fanni rizq aytadi: "Yuz minglab laziz taomlar barobar kamoli intizom bilan icsenda ishiriladigan bir matbaxi Rabboniy va bir qozoni Rahmoniydir". Fanni askariya aytadiki: "Arz bir lashkargohdir. Har bahor mavsumida xizmrgani angi chaqirilgan va zamin yuzida chodirlari qurilgan toÀrt yuz ming muxtalif millatlar u qoÀshinda boÀlgani holda; farqli-farqli arzoqlarhida pqli-farqli liboslari, qurollari, farqli-farqli ta'limotlari, tarhisotlari kamoli intizom bilan hech birini unutmasdan va adashmasdan, birgina QoÀmondoni A'zamning amri qilgan quvvati bilan, marhamati bilan, xazinasi bilan gÀoyat muntazam qilinib idora etiladi". Va Fanni Elektrdan soÀralsa, albatta aytadiki:si va uhtasham saroyi koinotning tomi gÀoyat intizomli, mezonli hadsiz elektr chiroqlari bilan tazyin etilgandir. Faqat shu qadar horiqo bir intizom va mezon bilanki: Boshda Quyosh oÀlaroq, Kura-i Arzdanaraxtimarta katta u samoviy chiroqlar mutamodiyan yonib turganlari holda, muvozanalarini buzmaydilar, portlamaydilar, yongÀin chiqarmaydilar. Sarfiyotlari hadsiz boÀlgani holda, voridourni ava kerosinlari va modda-i ishti'ollari qayerdan kelyapti? Nima uchun tugamaydi? Nima uchun yonish muvozanasi buzilmaydi?.. Kichik bir chiroq ham muntazam qarab turilmasa, soÀnadi. Astronomiyaga koÀra, Kura-i ArzdanHazratilliondan ortiq katta va bir million yildan ziyod yashagan Quyoshni

{(Hoshiya) Ajabo, dunyo saroyini isitayotgan Quyosh oÀchogÀiga yoki chirogÀiga qancha oÀtin va kof-ul va kerosin kerakligi chamalab koÀrilsin. Har kun yonishi uchun -Astronomiyaning soÀziga qaraganda- bir millionta Kura-i Arz qadar oÀtin yigÀinlari va minglab dengizlar qadar kerosin kerak boÀladi. Endi oÀylab koÀr; uni oÀtinsiz, kerisolalz doimiy ravishda yondirib turgan Qodiri Zuljalolning haybatiga, hikmatiga, qudratiga Quyoshning zarralari adadicha "Subhanalloh, Mashaalloh, Barakalloh" degin.}

koÀmirsiz, yogÀsiz yondirayotgan, oÀchirib qoÀymayotgan HakÀoyatsljalolning hikmatiga, qudratiga qara. "Subhanalloh" degin. Quyoshning muddati umrida oÀtgan daqiqalarining ashiroti adadicha "Mashaalloh, Barakalloh, La Ilaha Illa Hu" deb ayt. Demak, bu samoviy chiroqlarda gÀoyat horiqo kki qutizom bor va ularga juda diqqat bilan qarab turilibdi. GoÀyo u juda katta va juda koÀp kitla-i noriyalarning va gÀoyat koÀp qanadili nuriyalarning bugÀ qozoni esa, hetganli tugamaydigan bir Jahannamdirki, ularga nursiz harorat beradi. Va u elektr chiroqlarining generatori va markaziy fabrikasi, doimiy bir Jannatdirki, ularhon es va yorugÀlik beradi. Ismi Hakem va Hakimning jilva-i a'zami bilan, intizomli shaklda yonishlari davom etadi. Va hokazo... Shularga qiyosan, yuzlab fanlardan har birining qat'iy shahodatiga koÀra, nuqsonsiz bir intizomioshda ichida hadsiz hikmatlar, manfaatlar bilan bu koinot tazyin etilgandir. Va u horiqo va ihotali hikmat bilan majmu-i koinotga bergan intizomoÀlgankmatlarni eng kichik bir zihayot va bir urugÀda kichik bir miqyosda joylashtirgandir. Va ma'lum va badihiydirki, intizom bilan gÀoyalarni va hikmatlarni va foydalarndasidaib qilish; ixtiyor bilan, iroda bilan, qasd bilan, mashiat bilan boÀlishi mumkin; boshqacha boÀlmaydi. Ixtiyorsiz, irodasiz, qasdsiz, shuursiz sabablar va tabiatniQur'oni boÀlmagani kabi, mudohalalari ham mumkin emas. Demak, bu koinotning butun mavjudotidagi hadsiz intizomot va hikmatlari bilan iqtizo etganlari va koÀrsatganlari bir Foili Muxtorni, bir Sone'-i Hakimni bilmaslik yoki inkor qilish naqadarٰهُ الbir jaholat va devonalik ekanligini ta'riflab boÀlmaydi. Darhaqiqat, dunyoda eng koÀp hayrat qilinadigan bir narsa boÀlsa, u ham ana shu inkordir. Chunki koinotning mavjksalaragi hadsiz intizomot va hikmatlari bilan, vujud va vahdatiga shohidlar boÀlgani holda, uni koÀrmaslik, bilmaslik naqadar koÀrlik va jaholat ekanligini eng koÀr johil ham anglaydi. Hatto ayta olarak." ahli kufrning ichida koinotning vujudini inkor qilganlari sababli ahmoq deb oÀylangan sofistaiylar eng aqllilaridir. Chunki koinotning vujudini qabul qilish bilan Allohga va Xoliqiga ishonmaslik qobil va mumkin boÀlmagani uc rangloinotni inkor qilishni boshladilar. OÀzlarini ham inkor qildilar. "Hech narsa yoÀq" deb aqldan iste'fo etib, aql pardasi ostida boshqa munkirlarning hadsiz aqlsizliklaridan qamol v, bir daraja aqlga yaqinlashdilar.

OÀninchi SoÀzda ishorat qilingani kabi: Bir Sone'-i Hakim va gÀoyat hikmatli bir usta bir saroyning har bir toshida yuzlab hikmatni hassosiyat bilan ta'qib etsa, soÀngra u saroyrdali omini yopmasdan bekordan-bekorga xarob boÀlishi bilan ta'qib etgan hadsiz hikmatlarni zoye qilishini hech bir zishuur qabul qilmagani,.. va bir Hakimi Mutlaq kamoli h tanzidan bir dirham qadar bir urugÀdan yuzlab botmon foydalarni, gÀoyalarni, hikmatlarni diqqat bilan ta'qib etgani holda; togÀ kabi ulkan daraxtga bir dirham qadar bir dona foyda, bir dona kichik gÀoya, bir dona meva berish uchun u, balk daraxtning juda koÀp masorifini qilish bilan oÀz hikmatiga butun-butun zid va muxolif oÀlaroq musrifona bir safohat irtikob etishi hech bir jihat haqiq imkoni boÀlmagani kabi; aynan shuningdek, bu koinot saroyining har bir mavjudotiga yuzlab hikmat taqqan va yuzlab vazifa bilan tajhiz etgan, hatto har bir daraxtga mevalari adadicha hikmatlar va gullari adadicha vazifalar bergan bir Sone'- holdam qiyomatni keltirmaslik bilan va hashrni qilmaslik bilan butun son-sanoqsiz hikmatlarni va nihoyatsiz vazifalarni ma'nosiz, abas, behuda, foydasiz zoye qilishi, u Qodiri Mutlaqning kamoli qudratintizozi mutlaq bergani kabi, u Hakimi Mutlaqning kamoli hikmatiga hadsiz abasiyat va foydasizlikni va u Rahimi Mutlaqning jamoli rahmatiga nihoyatsiz xunuklikni va u Odilimrlariqning kamoli adolatiga nihoyatsiz zulmni berish demakdir. GoÀyo, koinotda hammaga koÀringan hikmat, rahmat, adolatni inkor qilishdir. Bu esa eng ajib bir maholdirki, hadsiz boiya) Hrsalar ichida topiladi. Ahli zalolat kelsin, qarasin; oxir oqibat boradigan qabri kabi, oÀz zalolati qay daraja dahshatli bir zulmat, bir qorongÀilik va ilonlarning, ynan slarning uyasi boÀlgan chuqur ekanligini koÀrsin. Va oxiratga iymon esa, Jannat kabi goÀzal va nuroniy bir yoÀl ekanligini bilsin, iymonga kirsin.

"Ikki Masala"dir.

Sone'-i Zuljalol Ismi Hi isbong muqtazosi bilan, hamma narsada eng yengil suratni, eng qisqa yoÀlni, eng oson tarzni, eng foydali shaklni ahamiyat bilan ta'qib qilgani koÀrsatadiki; lan va abasiyat, foydasizlik fitratda yoÀqdir. Isrof esa, Ismi Hakimning ziddi boÀlgani kabi, iqtisod uning lozimidir va dasturi asosidir.

Ey iqtisodsiz isrofli inson! Butun koinotning eng asosli dasturi boÀlgan iqtisodga rioya qilmaganing uchunboÀlgadar xilofi haqiqat harakat qilganingni bil!

oyati naqadar asosli, keng bir dasturni dars berganini angla!..

Ismi Hakem va Hakim badohat darajasida Rasuli Akram Alayhismanzil Vassalamning risolatiga dalolat va istilzom etadi deyish mumkin. Darhaqiqat, modomiki gÀoyat ma'nodor bir kitob, uni dars beradigan bir muallim istar. Va gÀoyat goÀzal birsha qa, oÀzini koÀradigan va koÀrsatadigan bir oyna iqtizo etar. Va gÀoyat kamolda bir san'at, tashhirchi bir dallol istar. Albatta har bir harfida yuzlab ma'nolar, hikmatlar boÀlgan bu kitobi kabiri koinoÀzini muxotobi boÀlgan navi inson ichida albatta bir rahbari akmal, bir muallimi akbar boÀlishi shart. Toki u kitobda boÀlgan qudsiy va haqiqia mudaatlarni dars beradigan,.. balki koinotdagi hikmatlarning vujudini bildiradigan,.. balki koinotning xilqatidagi maqosidi Rabboniyaning zuhurigaq mansi husuliga vasila boÀladigan,.. va umum koinotda Xoliq tarafidan gÀoyat ahamiyat bilan izhorini iroda qilgan kamoli san'atini, jamoli asmosini bildiradigan, oynadorlik qiladigan,.. va u Xoliq butun mavjudot orqali oning tsevdirish va zishuur maxluqlaridan muqobala istaganidan, u zishuurlarning nomidan bittasi u keng tazohuroti rububiyatga qarshi keng bir ubudiyat bilan muqobala etib, barr va bahrni jazbaga keltiradigan, Samovot va Arzniyo adaga soladigan bir valvala-i tashhir va taqdis bilan u zishuurlarning nazarini u san'atlarning Sone'iga buradigan,.. va qudsiy darslar va ta'limot bilan butun ahli aqlning quloqlarini oÀziga qaratadigan bir Qur'oni Azimushshon bilan,da hame'-i Hakemi Hakimning maqosidi Ilohiyasini eng goÀzal bir suratda koÀrsatadigan,.. va butun hikmatlarining tazohuriga va tazohuroti jamoliya va jaloliyasiga qarshi eng akmal bir muqobala etaoÀlidabir zot, Quyoshning vujudi kabi bu koinotga lozimdir, zaruriydir. Va shunday qilgan va eng akmal bir suratda u vazifalarni amalga oshirgan, bilmushohada Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamdir. Shunbubiyaan; Quyosh ziyoni, ziyo kunduzni istilzom etgan darajada; koinotdagi hikmatlar Risolati Ahmadiyani (S.A.V.) istilzom etadi.

Darhaqiqat, qandayki Ismi Hakem va Hakimning jilva-i a'zami b koinoa'zamiy darajada Risolati Ahmadiyani iqtizo etadi. Xuddi shuning kabi, asmo-i husnadan Alloh, Rahmon, Rahim, Vadud, Mun'im, Karim, Jamil, Rob kabi koÀp ismlarning har biri koinotda koÀringan bir jilva-i a'zam bilan, a'zava quvrajada va martaba-i qat'iyatda Risolati Ahmadiyani (S.A.V.) istilzom etadilar.

Masalan: Ismi Rahmonning jilvasi boÀlgan rahmati vase'a u Rahmatan nasholamin bilan tazohur etadi. Va Ismi Vadudning jilvasi boÀlgan tahabbubi Ilohiy va taarrufi Rabboniy u Habibi Rabbul Olamin bilan natija beradi, muqobala koÀra qoÀya Ismi Jamilning bir jilvasi boÀlgan butun jamollar; ya'ni jamoli zot, jamoli asmo, jamoli san'at, jamoli masnu'ot ham u oyna-i Ahmadiyada koÀriladi, koÀrsatilaati bo hashmati rububiyat va saltanati uluhiyatning jilvalari ham u dalloli saltanati rububiyat boÀlgan Zoti Ahmadiyaning risolati bilan bilinadi, koÀrinadi, qulodailadi, tasdiq etiladi. Va hokazo... Bu misollar kabi aksar asmo-i husnaning har biri Risolati Ahmadiyaga bittadan porloq burhondir.

Modomiki koinot mavjuddir va inkor qilinmaydi. Albatta koinotning ranglari, ziynatlan buyorugÀliklari, ziyolari, san'atlari, hayotlari, robitalari hukmida boÀlgan hikmat, inoyat, rahmat, jamol, nizom, mezon, ziynat kabi mashhud haqiqatlar hech bir jihatdan inkor qilia-i az. Modomiki u sifatlarning, fe'llarning inkori mumkin emas ekan; albatta u sifatlarning mavsufi va u fe'llarning foili va u ziyolarning quyoshi boÀlgan Zoti Vojib-ul Vujud, Hakim, Karim, RkoÀtarJamil, Hakem, Adl ham hech bir jihatdan inkor qilinmaydi va inkori mumkin emas. Va albatta u sifatlarning va u fe'llarning madori zuhurlari, balki madori kamollari, ilingamadori tahaqquqlari boÀlgan rahbari akbar, muallimi akmal va dalloli a'zam va tilsimi koinotning kashshofi va oyna-i Samadoniy va Habibi Rahmoniy boÀlgan Muhammad Alayhissalotu Vassalamning risolati hva tasr jihatdan inkor qilinmaydi. Olami haqiqatning va haqiqati koinotning ziyolari kabi, u Zotning risolati ham koinotning eng porloq bir ziyosidir.

عَلَيْهِ وَعَلٰى اٰلِه۪ وَصَحْبِهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ بamallaِ عَاشِرَاتِ الْاَيَّامِ وَذَرَّاتِ الْاَنَامِ

vahdat*

OLTINCHI HUJJATI IYMONIYA

TOÀQQIZINCHI HAQIQAT: Bobi ihyo va Imotadir. Ismi ir jihQayyumning, Muhyi va Mumitning jilvasidir.

Hech mumkinmidirki: OÀlgan, qurigan ulkan Arzni ihyo etgan va u ihyo ichida har biri bashar hashri kabi lgandiuch yuz mingdan ziyod anvo'i maxluqotni hashr va nashr etib, qudratini koÀrsatgan va u hashr va nashr ichida nihoyat darajada chalkashlik va ixtilot ichida nihoyat darajada imtiyoz va tshi qabilan ihota-i ilmiyasini koÀrsatgan va butun samoviy farmonlari bilan basharning hashrini va'da berish bilan butun ibodining anzorini saodati abadiyaga oÀgirgan va butun mavjudotni bm etgaboshga, yelkani yelkaga, qoÀlni qoÀlga berdirib, amr va irodasi doirasida aylantirib bir-biriga yordamchi va musahhar qilish bilan azamati rububiyatini n fe'ltgan; va basharni shajara-i koinotning eng jamlagan va eng nozik va eng nozanin, eng nozdor, eng niyozdor bir mevasi qilib yaratib, oÀziga muxotob ittihoz etib hamma narsani unga musahhar qilish bilan insonga bu qadar ahamiyat berganini koÀrs koÀp bir Qodiri Rahim, bir Alimi Hakim; qiyomatni keltirmasin? Hashrni qilmasin va qilolmasin? Basharni ihyo etmasin yoki etolmasin? Mahkama-i kubroni ocholmasin? Jannat va Jahannamni yaratolmasi koÀraho va kallo!.

Ha, shu olamning Mutasarrifi Zishoni har asr, har yil, har kun bu tor, muvaqqat roÀyi zaminda hashri akbarning va maydoni qiyomatning juda koÀp amsolini va namunalarini v va oxrotini ijod qilyapti. Azjumla: Hashri bahoriyda koÀryapmizki; besh-olti kun mobaynida kichik va katta hayvonot va nabototdan uch yuz mingdan ziyod anvo'ni hashr etib nashr qilyapti. Butun daraxtlarning, oÀtlarning ildizlarini va btayotgm hayvonlarni aynan ihyo etib i'oda etyapti. Boshqalarini ayniyat darajasida bir misliyat suratida ijod qilyapti. Holbuki moddatan farqlari juda o yana gan danakchalar shu qadar aralashgan ekan, kamoli imtiyoz va tashhis bilan shu qadar tezlik va vus'at va suhulat ichida kamoli intizom va mezon bilan oltiiz boÀoki olti hafta mobaynida ihyo etilyapti. Hech mumkinmiki: Bu ishlarni qilgan Zotga biron narsa ogÀir kela olsin; samovot va arzni olti kunda yarata olmasin, insonni bir hayqiriq bilan hashr etolmasin? Xosho!

Ajabo: MoÀ'jiznamoajak iotib boÀlsa; harflari yo buzilgan yoki mahv boÀlgan uch yuz ming kitobni birgina sahifada chalkashtirmasdan, gÀalatsiz, sahvsiz, nuqsonsiz, hammasini barobar, gÀoyat goÀzal bir suratda bir soatda yozsa; birisi diy bidesa: Shu kotib oÀzi ta'lif etgan sening suvga tushib ketgan kitobingni qaytadan, bir daqiqa mobaynida hofizasidan yozadi. Sen ayta olasanmiki: "Qilolmaydi va ishonmayman"‌

Va yoxud, bir sultoni moÀ'jizakor ridan tidorini koÀrsatish uchun yoki ibrat va tanazzuh uchun bir ishorat bilan togÀlarni koÀtaradi, mamlakatlarni tabdil etadi, dengizni quruqlikka aylantirganini koÀja hadg holda, soÀngra koÀrsangki; katta bir tosh soyga dumalab tushgan. U zotning oÀz ziyofatiga da'vat qilgan musofirlarining yoÀlini toÀsgan, oÀtolmayaptilar. Biri senga desa: U zot bir ishorat bilan u toshni, qanchalar katta boÀls, tabasin, olib tashlaydi yoki parchalab sochib yuboradi. Musofirlarini yoÀlda qoldirmaydi. Sen desangki: KoÀtarmaydi yoki koÀtarolmaydi.

Va yoxud, bir zot bir kunda yangidan katta bir qoÀshinni tashki vazifani holda biri desa: U zot bir karnay ovozi bilan afrodi istirohat uchun tarqalgan harbiy qismlarni toÀplaydi. Harbiy qismlar nizomi ostiga kiradilar. Sen desangki: Ishonmayman! Qanchalar telbalarcha harakat qilganingniinsonlysan...

Mana shu uch tamsilni fahmlagan boÀlsang, boq: Naqqoshi Azaliy koÀzimizning oÀngida qishning oq sahifasini varaqlab, bahor va yoz yashil yaprogÀini ochib, roÀyi arzning sahifasida uch yuz mingdan ziyod anvo'ni, qudrat va ihyo qalami bilan ahsani surat tarzida yozadi. Bir-biri ichida bir-biriga aralashmaydi. Barobar yozadi, bir-biriga mone boÀlmaydi. Tuzilish jihatidan, surat jihatidan bir-biridan boshqa, hech adashtirmaydi. Xato yozmaydi. Ha, eng katarshig daraxtning ruh dasturini bir nuqta kabi eng kichik bir urugÀda joylashtirib muhofaza qilgan Zoti Hakimi Hafiz; vafot qilganlarning ruhlarini qanday muhofaza qiladi, deyiladimi? Vda doi-i Arzni bir sopqon toshi kabi aylantirgan Zoti Qodir; oxiratga ketgan musofirlarining yoÀlidan qanday bu Arzni olib tashlaydi yoki yoÀq qilib yuboradi, deyiladimi? Ham hechdan, qaytadan butun zihayotning qoÀshinlarini buot koisadlarining harbiy qismlarida kamoli intizom bilan zarrotni Amri كُنْ فَيَكُونُ bilan qayd qilib joylashtirgan, qoÀshinlar ijod qilgan Zoti Zalarnil; harbiy qism-misol jasadning nizomi ostiga kirish bilan, bir-biri bilan tanishgan zarroti asosiya va ajzo-i asliyasini bir hayqiriq bilan qanday toÀplay oladi, deyiladimi?

Ham bu bahor hashriga oÀxshagan, dunyoning har davrida, har asridnaltirto kecha-kunduzning tabdilida, hatto osmondagi bulutlarning ijod va ifnosida hashrga namuna va misol va alomat boÀladigan qanchalar naqshlar qilganini koÀzing bilan koÀryapsan. Hatto agar xayolan ming yil avval oÀzihi SoÀaraz qilsang, keyin zamonning ikki qanoti boÀlgan moziy bilan mustaqbalni bir-biriga qarshilashtirsang; asrlar, kunlar adadicha misoli hashr va qiyomatning namunalarini kchgan n. Keyin bu qadar namuna va misollarni mushohada etganing holda, hashri jismoniyni aqldan uzoq koÀrib istib'od etish bilan inkor qilsang; naqadar t isbotk ekanini oÀzing ham anglaysan. Boq! Farmoni A'zam bahs qilganimiz haqiqatga doir nima deyapti:

فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنabar bِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ

Hashrga mone hech bir narsa yoÀqdir. Muqtaziy esa hamma narsadir. Ha, mahshari ajoyib boÀlgan shu ulkan Arzni oddiy bir hayvon kabi imota va ihyo etgan va badar vva hayvonga yoqimli bir beshik, goÀzal bir kema qilgan va Quyoshni ularga shu musofirxonada nur beruvchi va isituvchi bir chiroq qilgan, sayyorotni malaklariga tayyora qilgan bir zoalaba bu daraja muhtasham va sarmadiy rububiyati va bu daraja muazzam va qamragan hokimiyati; albatta, faqat bunday oÀtkinchi, davomsiz, beqaror, ahamiyatsiz, mutagÀayyir, bebaqo, noqis, takammulsiz umuri dunyo ustida qurilmaydi va turmtdan hDemak, unga shoyista, doimiy, barqaror, bezavol, muhtasham bir diyori oxar bor. Boshqa boqiy bir mamlakati bordir. Bizni u uchun ishlattiradi. U yerga da'vat qiladi va u yerga haq vilishiga; zohirdan haqiqatga oÀtgan va qurbi huzuriga musharraf boÀlgan butun arvohi nayyira asxobi, butun qulubi munavvara aqtobi, butun uquli nuroniya arbobi shish bo qiladilar va bir mukofot va mujozot ihzor etganini muttafiqan xabar beradilar va mukarraran juda kuchli va'da va juda shiddatli tahdid etadilar, naql etadilar.

Xulyat, ra'd esa ham zillat, ham tazalluldir. Hech bir jihat bilan jaloli qudsiyatiga yaqinlasholmaydi. Xulf-ul va'id esa yo avfdan, yo ojizlikdan keladi. Holbuki kufr; jinoyati mutlaqadir,

{(Hoshiya) Ha, Qur'oavjudotning qiymatini isqot va ma'nosizlik bilan ittihom etganidan; butun koinotga qarshi bir tahqir va mavjudot oynalarida jilva-i asmoni inkor boÀlganidan; butun asmo-i Ilohiyaga qarshi bir tazyif va mavjudotning vahdoniyatga izoti n shahodatlarini rad etganidan; butun maxluqotga qarshi bir takzib boÀlganidan; iste'dodi insoniyni shunday ifsod etadiki, saloh va xayrni qabulga layoqati qolmaydi. Ham bir zulmi azimdirki, umum maxlui uchug va butun asmo-i Ilohiyaning huquqiga bir tajovuzdir. Mana shu huquqning muhofazasi va nafsi kofir xayrga qobiliyatsizligi, kufrning adami avfini iqtizo etadi.

اِنَّasturnرْكَ لَظُلْمٌ عَظ۪يمٌ

shu ma'noni ifoda qiladi.}

avf mumkin emas. Qodiri Mutlaq esa ojizlikdan munazzah va muqaddasdir. Shohidlar, muxbirlar esa; maslaklarida, mashrablarida, mazhablarida muxtalif boÀl yozgai holda, kamoli ittifoq bilan shu masalaning asosida muttahiddirlar. Kasrat jihati bilan tavotur darajasidadirlar. Holat jihati bilan ijmo' quvvatidadirlar. Mavqe jihatidan har biri navi basharning bir yulduzi, bir toifaning koÀzi, lar esllatning azizidirlar. Ahamiyat jihatidan shu masalada ham ahli ixtisos, ham ahli isbotdirlar. Holbuki bir fanda yoki bir san'atda ikkiorloq ixtisos minglab boshqalardan murajjahdirlar va ixborda ikki musbit minglab inkorchilarga tarjih etiladi. Masalan: Ramazon hilolining subutini va taetgan ikki odam minglab munkirlarning inkorlarini yoÀqqa chiqaradilar.

Dunyoda bundan yanada toÀgÀri bir xabar, yanada sogÀlom bir da'vo, yanada zohir bir haqiqat boÀlolmaydi. Demak, shuivinni dunyo bir ekinzordir. Mahshar esa bir baydardir, xirmondir. Jannat, Jahannam esa bittadan mahzandir.

YETTINCHI HUJJATI IYMONIYA

اِنَّÀtkincلسَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ لَاٰيَاتٍ لِلْمُؤْمِن۪ينَ

Zamin yuzini yoz zamonida tomosha qilib koÀryapmizki: Ijodi ashyoda mushavvashiyatni iqtizo etgan va intizomsizlikka sabab boÀlgan nihoyatsiz saxovat va bir judi mutlaq gÀoyat darajad. Shunsaranjomlik va intizom ichida koÀrinyapti. Mana, zamin yuzini tazyin etgan butun nabototni koÀr. Ham mezonsizlikni va qoÀpollikni iqtizo etgan ijodi ashyodagi mutlaq tezlik har tomoli mavzuniyat ichida koÀrinyapti. Mana, zamin yuzini bezatgan butun mevalarga qara. Ham ahamiyatsizlikni, balki xunuklikni iqtizo etgan kasrati mutlaqa ham kamoli husni san'at ichida koÀrinyoni MoMana, yer yuzini porlatgan butun gullarga qara! Ham san'atsizlikni, oddiylikni iqtizo etgan ijodi ashyodagi suhulati mutlaqa ham nihoyatsiz darajada san'atkorlik va mahorat va ihtimomkorfuq ethida koÀrinyapti. Mana, yer yuzidagi daraxt va nabotot jihozotining sandiqchalari va dasturlari va tarixcha-i hayotlarining qutichalari hukmida boÀlgan butun urugÀlarga, danaklarga diqqat bilan qara. Ham ixtilarnin har xillikni iqtizo etgan uzoqlik va budi mutlaq ham ittifoqi mutlaq ichida koÀrinyapti. Mana, butun aqtori zaminda ekilgan har navi urugÀlarga qara. Ham aralashish va bulgÀanishni iqtizo etganlot, si ixtilot, aksincha kamoli imtiyoz va tafriq ichida koÀrinyapti. Mana, butun yer ostiga aralash otilgan va modda e'tibori bilan bir-biriga oÀxshagan urugÀlarning unib chiqish vaqtida kamoli imtiyozlari va daraxtlarga kirgan muxtalifÀladi.larning yaproq, gul va mevalarga kamoli imtiyoz bilan tafriqlari va me'daga kirgan aralash gÀidolarning muxtalif a'zo va hujayrotga koÀra kamoli imtiyoz bilan ayrilishlariga boq, kamoli hikm, u yoida kamoli qudratni koÀr. Ham ahamiyatsizlikni, qiymatsizlikni iqtizo etgan gÀoyat darajada mabzuliyat va nihoyat darajada arzonlik ham, yer yuzida masnu'ot jihatidan, san'at jihatidan nihoyat darajada qiymboÀlgaa qimmat bir holatda koÀrinyapti. Mana, u hadsiz ajoyibi san'at ichida yer yuzining Rahmoniy dasturxonida yolgÀiz qudratning shirinliklari boÀlgan tutlarning navlariga qara! Kamoli rahmatni kamoli san'at ichida koÀr. Manachun yn roÀyi zaminda gÀoyat qimmatlilik bilan barobar hadsiz arzonlik; va hadsiz arzonlik ichida hadsiz ixtilot va chalkashlik bilan barobar hadsiz imtiyoz va tafriq; va hadsiz imtiyoz va tafriq ichida gÀoyat i tanik bilan barobar nihoyat darajada muvofaqat va oÀxshashlik; va nihoyat darajada oÀxshashlik ichida gÀoyat darajada suhulat va osonlik bilan barobar gÀoyat darajilan htimomkorona yaratilish; va gÀoyat darajada goÀzal yaratilish ichida mutlaq jadallik va tezlik bilan barobar gÀoyat darajada mavzun va mezonli vziruhlfsizlik; va gÀoyat darajada isrofsizlik ichida nihoyat daraja koÀplik va kasrat bilan barobar nihoyat darajada husni san'at; va nihoyat daraja husni san'at ichida nihoyat darajada saxova biri,n barobar intizomi mutlaq.. albatta kunduz ziyoni, nur quyoshni koÀrsatgani kabi, bir Qodiri Zuljalolning, bir Hakimi Zulkamolning, bir Rahimi Zuljamolning vujubi vujudiga va kamoli qudratiga va jamoli rububiyaنَّاطِa vahdoniyatiga va ahadiyatiga shahodat qiladilar.

ning sirrini koÀrsatadilar.

Endi ey bechora johil, gÀofil, muannid, muattil! Bu haqiqati uzmoni nima bilan tafsir qila olasan? Bu nihoyat darahekishoÀ'jiza va horiqo holatni nima bilan izoh qila olasan! Bu hadsiz darajada ajib shu san'atlarni nimaga isnod eta olasan? Bu yer yuzi darajasida keng shu derazaga qaysi parda-i gÀaflatni tashlab berkita olasan? Sening tasodifing qarobar, tabiat deganing va ishonganing shuursiz yoÀldoshing va zalolatda istinodgohing va oÀrtogÀing qayoqda? Bu ishlarga tasodifning aralasha oliva naqz daraja mahol emasmi? Va shu horiqo ishlarning mingdan birining tabiatga havolasi ming daraja mahol boÀlmaydimi?

BoÀlmasa jomid, ojiz tabiatning har bir narsaning ichida oÀsha narsadan yasalgan ashoÀqsondicha ma'naviy uskuna va matbaalari bormi?..

SAKKIZINCHI HUJJATI IYMONIYA

Bu Sakkizinchi Hujjati Iymoniya vujubi vujudga va vahdoniyatga dalolat qilga balkii, ham daloili qat'iya bilan rububiyatning qamroviga va qudratining azamatiga dalolat qiladi. Ham hokimiyatining qamroviga va rahmatining qurshoviga ham dalolaalashosbot qiladi. Ham koinotning butun ajzosiga hikmatining qamrovini va ilmining qurshovini isbot qiladi.

Bu Sakkizinchi Hujjati Iymoniyaning har bir muqaddimasining sakkiz natijasi bor. Sakkiz muqaddimalarningm tiriirida sakkiz natijani dalillari bilan isbot qiladiki, bu jihatdan bu Sakkizinchi Hujjati Iymoniyada yuksak maziyatlar bordir.

اِنَّ ف۪ى خَلْقi biliَمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافِ الَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّت۪ى تَجْر۪ى فِى الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَٓا اَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِنْ مَٓاءٍ فَXuddi ا بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ ف۪يهَا مِنْ كُلِّ دَٓابَّةٍ وَتَصْر۪يفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَٓاءِ وَالْاَرْ qoÀllٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

Ya Ilohi va ya Robbi!

Men iymonning koÀzi bilan va Qur'onoÀrtina'limi bilan va nuri bilan va Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning darsi bilan va Ismi Hakimning koÀrsatishi bilan koÀryapmanki: Samovotda hech bir davaron vaabboniat yoÀqdirki, bunday intizomi bilan sening mavjudiyatingga ishorat va dalolat qilmasin.

Va hech bir ajromi samoviya yoÀqdirki, sukuti bilan shovqinsiz vazifa bajarb ketganchsiz turishlari bilan sening rububiyatingga va vahdatingga shahodati va ishorati boÀlmasin.

Va hech bir yulduz yoÀqdirki, mavzun xilqati bilan, mulari b vaziyati bilan va nuroniy tabassumi bilan va butun yulduzlarga mumosalat va mushobahat sikkasi bilan sening hashmati uluhiyatingga va vahlmon dtingga ishorat va shahodatda boÀlmasin.

Va oÀn ikki sayyoradan hech bir sayyora yulduz yoÀqdirki, hikmatli harakati bilan va itoatli musahhariyati bilan va intizomli vazifasi bilan va ahamiyatli yoÀldoshlari bilan sening vujoviyadjudingga shahodat va saltanati uluhiyatingga ishorat qilmasin!..

Ha, koÀklar sakanalari bilan, har biri bir oÀzi shahodat qilganlari kabi, hay'ati majmuasi bilan darajmi hozdohatda, -ey zamin va koÀklarni yaratgan yaratuvchi!- sening vujubi vujudingga shunday zohir shahodat.. -va ey zarrotni muntazam tashkilu tarkibi bilan arni qini qilgan va idora qilgan va bu sayyora yulduzlarni manzum yoÀldoshlari bilan aylantirgan, amriga itoat qildirgan!- sening vahdatingga va birligingga shunday quvvatli shahodat g tabllarki, koÀkning yuzida boÀlgan yulduzlar sanogÀicha nuroniy burhonlar va porloq dalillar u shahodatni tasdiq qiladilar. Ham bu sof, toza, gorgoh voÀklar favquloda ulkan va favquloda tez ajromi bilan muntazam bir qoÀshin va elektr chiroqlari bilan bezalgan bir saltanat floti vaziyatini koÀrsatish jihati bilan, sening rubu

Bingning hashmatiga va hamma narsani ijod qilgan qudratingning azamatiga zohir dalolat.. va hadsiz samovotni qamragan hokimiyatingning va har bir zihayotni quchogÀiga olgan rahmatingning hadsiz kengliklariga quvvatli ishoramdagi butun maxluqoti samoviyaning butun ishlariga va holatlariga taalluq etgan va hovuchiga olgan, tanzim etgan ilmingning hamma narsani qamroviga va hikmatingning har ishni qurshoviga shubhasiz shahodat qiladzgan vVa u shahodat va dalolat shu qadar zohirdirki, goÀyo yulduzlar shohid boÀlgan koÀklarning shahodat kalimalari va tajassum etgan nuroniy dalillaridirlar.

Ham samovot maydonida, dengizida, fazosidagi yulduzlar esa mutea sevilar, muntazam safinalar, horiqo tayyoralar, ajoyib chiroqlar kabi vaziyati bilan, sening saltanati uluhiyatingning dabdabasini koÀrsatadilar. Va u qoÀshinning afrodidan briqo bduz boÀlgan quyoshimizning sayyoralarida va zaminimizdagi vazifalarining dalolat va ixtori bilan, quyoshning boshqa oÀrtoqlari boÀlgan yulduzlarning bir qismi oxirat olamlariga qaraydilar va vt va tiz emaslar. Balki boqiy boÀlgan olamlarning quyoshlaridirlar.

Ey Vojib-ul Vujud! Ey Vohidi Ahad!

Bu horiqo yulduzlar, bu ajib quyoshlar, oylar sening mulkingda, selutfi amovotingda, sening amring bilan va quvvating va qudrating bilan va sening idora va tadbiring bilan tasxir va tanzim va tavzif etilgandirlar. Butun u ajromi ulviya oÀzlarini yaratgan va aylantirgan va idora qilgan va hana Xoliqqa tasbeh aytadilar, takbir aytadilar, lisoni hol bilan "Subhanalloh, Allohu Akbar" deydilar.

Men ham ularning butun tasbehoti bilan seni taqdis etaman.

Ey shiddati zuhurisaodatshiringan va ey azamati kibriyosidan ixtifo etgan Qodiri Zuljalol! Ey Qodiri Mutlaq!

Qur'oni Hakimingning darsi bilan va Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning ta'limi bilan angladim: Qandayki koÀklar, yaaddidar, sening mavjudiyatingga va vahdatingga shahodat qiladilar. Shuning kabi; osmon bulutlari bilan va chaqmoqlari va momqaldiroqlari va shamollari bilan va yomgÀirlari bilaala qong vujubi vujudingga va vahdatingga shahodat qiladilar.

Ha, jomid, shuursiz bulut obi hayot boÀlgan yomgÀirni muhtoj boÀlgan zihayotlarning imdodiga yuborishi faqat sening rahmating va hikmating bilandir. Aralash tastiradiralasholmaydi.

Ham elektrning eng quvvatlisi boÀlgan va favoidi tanviriyasiga ishorat qilib undan istifodaga tashviq qilgan chaqmoq esa, sening fahi boÀ qudratingni goÀzal ravishda tanvir etadi.

Ham yomgÀirning kelishini xushxabar bergan va ulkan fazoni gapirtirgan va tasbehotining shovqini bilan koÀklarni larzaga solgan momoqaldiroqlar ham, lisocha mi bilan gapirib seni taqdis etib, Rububiyatingga shahodat qiladi.

Ham zihayotlarning yashashi uchun eng luzumli rizqni va istifoda jihatidan eng osoni va nafaslarni berish va nufuslarni rohatlantirish kabi koÀp vazifsin vailan tavzif etilgan shamollar ham osmonni goÀyo bir hikmatga binoan "lavhi mahv va isbot" va "yozadigan, ifoda qiladigan, keyin buzadigan tiradi suratiga oÀgirish bilan, sening faoliyati qudratingga ishorat va sening vujudingga shahodat qilgani kabi, sening marhamating bilan bulutlardan sogÀib zihayotlarga yuborilgan rahmat ham mavzun, muntazam qatralari kalimalari bilan sening imga di rahmatingga va keng shafqatingga shahodat qiladi.

Ey Mutasarrifi Fa'ol va ey Fayyozi Muta'ol!

Sening vujubi vujudingga shahodat qilgan bulut, chaqmoq, momaqaldiroq, shamol,ga dedir alohida-alohida shahodat qilganlari kabi, hay'ati majmuasi bilan holat jihatidan bir-biridan uzoq, mohiyat jihatidan bir-biriga muxolif boÀlish bilan bardan , birlik, barobarlik, bir-birining ichiga kirish va bir-birining vazifasiga yordam berish haysiyati bilan, sening vahdatingga va birligingga gÀoyat quvvatli ishorat qiladilar.

Hama yaxs fazoni bir mahshari ajoyib qilgan va ba'zi kunlarda bir necha marta toÀldirib boÀshatgan rububiyatingning hashmatiga va u keng osmonni yozadigan alayoti radigan bir lavha kabi va siqadigan va u bilan zamin bogÀini suvlaydigan bir sunger kabi tasarruf qilgan qudratingning azamatiga va har bir narsani qurshaganiga shahodat qilganlari kabi; umum zaminga va butun maxluqoi bilamon pardasi ostida qaragan va idora qilgan rahmatingning va hokimiyatingning hadsiz kengliklariga va hamma narsaga yetishishlariga dalolat qiladilarn Jannam fazodagi havo shu qadar hakimona vazifalarda istihdom va bulut va yomgÀir shu qadar olimona foydalarda iste'mol qilinadiki, hamma narsani qamragan bir ilm va hamma narsany lazzhab olgan bir hikmat boÀlmasa, u iste'mol, u istihdom boÀlolmaydi.

Ey Fa'olun Lima Yurid!

Osmondagi faoliyating bilan har vaqt bir namuna-i hashr va qiyomat koÀh va mh, bir soatda yozni qishga va qishni yozga aylantirish, bir olamni keltirish, bir olamni gÀaybga yuborish kabi shuunotda boÀlgan qudrating dunyoni oxiratga aylantiradining hiratda shuunoti sarmadiyani koÀrsatadigan ishoratini beradi.

Ey Qodiri Zuljalol!

Osmondagi havo, bulut va yomgÀir, chaqmoq va momaqaldiroq sening mulkingda, sening amring va havling bilan, seninalar bat va qudrating bilan musahhar va vazifadordirlar. Mohiyat jihatidan bir-biridan uzoq boÀlgan bu fazo maxluqoti gÀoyat jadal va oniy amrlarga va tez va shoshilinch buyruqlaAgar uoat ettirgan amir va hokimlarini taqdis etib, rahmatini madhu sano etadilar.

Ey Arz va Samovotning Xoliqi Zuljaloli!

Sening Qur'oni Hakimingning ta'limi bilan va Rasuli Akram Alayhissalotu Va qilganing darsi bilan iymon keltirdim va bildimki: Qandayki samovot yulduzlari bilan va osmon mushtamiloti bilan sening vujubi vujudingga va sening birligingga va vahdatingga shahodat qiladilar. Shuning kabi: Arz butun maxluqoti bilan va ahvoni abaan sening mavjudiyatingga va vahdatingga mavjudoti adadicha shahodatlar va ishoratlar qiladilar.

Ha, zaminda hech bir tahavvul va daraxt va hayvonlarida har yili kiyafriq almashtirish kabi hech bir tabaddul -juz'iy boÀlsin, kulliy boÀlsin- yoÀqdirki; intizomi bilan, sening vujudingga va vahdatingga ishorat qilodif a Ham hech bir hayvon yoÀqdirki, za'fiyat va ehtiyojining darajasiga koÀra berilgan rahimona rizqi bilan va yashashiga luzumi boÀlgan jihozotning hakimona berilishi bilan sening borligingga va birligingga shahodni toÀÀlmasin.

Ham har bahorda koÀz oÀngimizda ijod qilingan nabotot va hayvonotdan hech bir donasi yoÀqdirki, san'ati ajibasi bilan va latif ziynati bilan va tom tamayyuzi bilan va inidan i bilan va mavzuniyati bilan seni bildirmasin.

Va zamin yuzini toÀldirgan va nabotot va hayvonot deyilgan qudratingning horiqolari va moÀ'jizalari mahdud va moddalatizomi va mutashabih boÀlgan tuxum va tuxumchalardan va qatralardan va don va donchalardan va urugÀlardan xatosiz, mukammal, bezalgan, alomati fn u jii boÀlib yaratilishlari Sone'-i Hakimlarining vujudiga va vahdatiga va hikmatiga va hadsiz qudratiga shunday bir shahodatdirki, ziyoning quyoshga shahodatida bir qda quvvatli va porloqdir.

Ham havo, suv, nur, otash, tuproq kabi hech bir unsur yoÀqdirki, shuursizliklari bilan barobar, shuurkorona, mukammal vazifalarni qilishr kengn, oddiy va istilo qiluvchi, intizomsiz, har yerga tarqalish bilan barobar, gÀoyat muntazam va mutanavvi' mevalarni va hosillarni xazina-i gÀaybdan keltirishi bilantullohg birligingga va borligingga shahodati boÀlmasin.

Ey Fotiri Qodir! Ey Fattohi Allam! Ey Faoli Xalloq!

Qandayki arz butun sakanasi bilan Xoliqining Vojib-ul Vujud ekaniga shahodat qiladi. Shuning kabi: Sening -ey Vohidi AhaْمُكَمHannoni Mannon, ey Vahhobi Razzoq!- vahdatingga va ahadiyatingga yuzidagi sikkasi bilan va sakanasining yuzlaridagi sikkalari bilan va birlik va barobarlik va bir-biri ichiga kirish va bir-biriga yordam berish va ularga qaragan xilqayat ismlarining va fe'llarining bir boÀlish jihatidan, badohat darajasida sening vahdatingga va ahadiyatingga shahodat, balki mavjudot adadich 3. odatlar qiladi.

Ham qandayki zamin bir lashkargoh, bir mashhar, bir ta'limgoh vaziyati bilan.. va nabotot va hayvonot jamoatlarida boÀlgan toÀrt sbot qng muxtalif millatlarning boshqa-boshqa jihozotlari muntazaman berilishi bilan, sening rububiyatingning hashmatiga va qudratingning hamma narsaga yetishishiga dalolat qiladi. Shuning kabi: Hadsiz butun zihayotning da ijo-boshqa rizqlari oÀz vaqtida quruq va oddiy bir tuproqdan rahimona, karimona berilishi va u hadsiz afrodning kamoli musahhariyat bilan avomiri Rabboniyaga itoatlari rahmatingning hamma narsani qurshaganini va hokimiyatigizlar hamma narsani qamrashini koÀrsatadi.

Ham zaminda oÀzgarayotgan maxluqot karvonlarining yoÀllanishlari va idoralari, mavt va hayot munavabalari va hayvon va nabototning idora va tadbirlari ham hammaqom baga taalluq etgan bir ilm bilan va hamma narsada hukm qilgan nihoyatsiz bir hikmat bilan boÀla olishi, sening ihota-i ilmingga va hikmatingga dalova tezladi.

Ham zaminda qisqa bir zamonda hadsiz vazifalar bajargan va hadsiz bir zamon yashaydigan kabi iste'dod va ma'naviy jihozot bilan tajhiz etilgan va zamin mavjudotiga tasarruf qilgan inson uchun bu ta'limon tuxunyoda va bu muvaqqat lashkargohi zaminda va bu muvaqqat mashharda bu qadar ahamiyat, bu hadsiz masraf, bu nihoyatsiz tajalliyoti rububiyat, bu hadsiz xitoboti Subhoniya va bu gbashariz ehsonoti Ilohiya, albatta va har holda bu qisqacha va huzunli umrga va bu chalkash gÀamgin hayotga, bu baloli va foniy dunyoga sigÀt oxir Balki faqat boshqa va abadiy bir umr va boqiy bir dori saodat uchun, olami baqoda boÀlgan ehsonoti uxroviyaga ishorat, balki shahodat qiladi.

Ey Xoliqi Kulli Shay!

Zaminning butun maxluqoti sening mulkingda, sening arzingd Xullaing havl va quvvating bilan va sening qudrating va irodang bilan va ilming va hikmating bilan idora qilinyaptilar va musahhardirlar. Va zamin yuzida faoliyati mushohada etilgan bir rububiyat shunday qamrov va qurshovini koÀrsatati va uning idorasi va tadbiri va tarbiyasi shunday mukammal va shunday hassosdir va har tarafdagi ijrooti shunday birlik va barobarlik va oÀxshashlik ichidadirki, tajazzi qabul qilmagan bir kull va inqisomi imkonsiz boÀlgan bir kulliy hukmida bir mid vauf, bir rububiyat boÀlganini bildiradi.

Ham zamin butun sakanasi bilan barobar, lisoni qoldan yanada zohir hadsiz lisonlar bilan Xoliqini taqdis va tasbeh va nihoyatsiz ne'matlarining lisoni hollari bilan Razzoqi Zuljalolining hamd va insonsanosini qilishyapti.

Ey shiddati zuhuridan yashiringan va ey azamati kibriyosidan istitor etgan Zoti Aqdas!

Zaminning butun taqdisot va tasbehoti bilan seni qusurdan, ajzdan, sherikdan taqdis va butun tahmidot va sanolari bilan an u zhamd va shukr qilaman.

Ey Robbul Barri Val Bahr!

Qur'onning darsi bilan va Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning ta'limi bilan angladimki: Qandayki koÀklar va fazo va zamin sening birligingga va bb tajrngga shahodat qiladilar. Shuning kabi: Dengizlar, daryolar va chashmalar va irmoqlar, sening vujubi vujudingga va vahdatingga badohat darajasida shahodat qiladilar.

Ha, bu dunyomizning manba-i ajoyib bugm bir-nlari hukmida boÀlgan dengizlarda hech bir mavjud, hatto hech bir qatra suv yoÀqdirku; vujudi bilan, intizomi bilan, manfaati bilan va vaziyati bilan Xoliqini bildir yoz m

Va oddiy bir qumda va oddiy bir suvda rizqlari mukammal bir suratda berilgan gÀarib maxluqlardan va xilqatlari gÀoyat muntazam hayvonoti bahriyadan, xususan bir donasi bir milli'qib qumchalari bilan dengizlarni jonlantirgan baliqlardan hech birisi yoÀqdirki, xilqati bilan va vazifasi bilan va idora va ioshasi bilan va bir-ik va tarbiyasi bilan yaratganiga ishorat va Razzoqiga shahodat qilmasin.

Ham dengizda qiymatli, xosiyatli, ziynatli javohirlardan hech birisi yoÀqdirki, goÀzal xilqati bilan va jozibador fitrati bilan va manfaatli xosiyati bilan senilar ucasin, bildirmasin.

Ha, ular alohida-alohida shahodat qilganlari kabi; hay'ati majmuasi bilan, barobarlik va bir-biri ichida aralashistasdigikka-i xilqatda birlik va ijod jihatidan gÀoyat oson va afrod jihatidan gÀoyat koÀplik nuqtalaridan, sening vahdatingga shahodat qilganlari kabi; koÀri, tuprogÀi bilan barobar bu kura-i arzni qamragan keng dengizlarini muallaqda tutib turish va toÀkmasdan va tarqatib yubormasdan quyoshning atrofida kezdirish va tuproqni istilo ettirmaslik vaayonot qumidan va suvidan mutanavvi' va muntazam hayvonotini va javohirlarini yaratish va arzoq va boshqa umurlarini kulliy va toÀliq bir suratda idora qilish va tadbirlarini qiliva ilmyuzida boÀlishi lozim boÀlgan hadsiz janozalaridan hech biri boÀlmaslik nuqtalaridan, sening borligingga va Vojib-ul Vujud boÀlganigga mavjudoti adadicha ishoratlar Àiz bishahodat qiladi.

Va sening saltanati rububiyatingning hashmatiga va hamma narsani oÀz ichiga olgan qudratingning azamatiga juda zohir dalol

(Hganlari kabi, koÀklarning ustidagi gÀoyat buyuk va muntazam yulduzladan to dengizlarning tubida boÀlgan gÀoyat kichkina va intizom bilan iosha etilgan baliqlarga qadar hamma narsaga yetishgan va hukm qilgan rahma Va eyng va hokimiyatingning hadsiz kengliklariga dalolat.. va intizomoti bilan va foydalari bilan va hikmatlari bilan va mezon va mavzuniyatlari bilan sening hamma narsaniohibi chiga olgan ilmingga va hamma narsani qurshagan hikmatingga ishorat qiladilar.

Va sening bu musofirxona-i dunyoda yoÀlovchilar uchun bunday rahmat hovuzlarining boÀlishi va insonning sayru-sayohatiga va kemasiga olgantifodasiga musahhar boÀlishi ishorat qiladiki; yoÀlda qurilgan bir karvonsaroyda bir kechalik musofirlariga bu qadar dengiz hadyalari bilan ikrom etgan zot, albatta maqarri saltanati abadiyasida shunday abadiy rahmat dengizl xazinzirlaganki, bular ularning foniy va kichik namunalaridirlar.

Mana, dengizlarning bunday gÀoyat horiqo bir tarzda arzning atrofida vaziyati ajibasi bilan boÀlishi va dengizlarning maxluqoti ham, gÀoyat muboÀlad idora va tarbiya qilinishi bilbedaho koÀrsatadiki; yolgÀiz sening quvvating va qudrating bilan va sening iroda va tadbiring bilan, sening mulkingda, senitobuqiingga musahhardirlar. Va lisoni hollari bilan Xoliqini taqdis etib "Allohu Akbar" deydilar.

Ey togÀlarni zamin safinasiga xazinali tirgaklar qilgan Qodiri Zatlaril!

Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning ta'limi bilan va Qur'oni Hakimingning darsi bilan angladimki, qandayki dengizlar ajoyiblari bilan seni taniydilar va tanittiradilar. Shuning kabi: TogÀlaksiga, zilzila ta'sirotidan zaminning sukunatiga va ichidagi dohiliy inqilobot boÀronlaridan sukutiga va dengizlarning istilosidan qutulishiga vُتَضَمning gÀazoti muzirradan tasfiyasiga va suvning muhofaza va iddixorlariga va zihayotlarga lozim boÀlgan ma'danlarning xazinadorligiga qilgan xizmatlari bilan va hikmatlari bilan seni taniydilar va tanitفُ نُشlar.

Ha, togÀlardagi toshlarning anvo'idan va muxtalif xastaliklarga dori boÀlgan moddalarning aqsomidan va zihayotga, xususan insonlarga juda lozim va juda mutanavvi' boÀlganÀlashgniyotning ajnosidan va togÀlarni, sahrolarni gullari bilan bezatgan va mevalari bilan jonlantirgan nabototning asnofidan hech biri yoÀqdirki; tasodifga havolasi mumkin boÀlmagan hikmatlari bilan, inki muz bilan, husni xilqati bilan, foydalari bilan.. xususan ma'daniyotning tuz, limon kislotasi, sulfat tuzi va achchiq tosh kabi koÀrinishdan bir-biriga oÀxshashlik bilan barobar ta'mlarining shiddati muxolafati bishidi va ayniqsa nabototning oddiy bir tuproqdan turli-tuman anvo'lari bilan, boshqa-boshqa gul va mevalari bilan nihoyatsiz Qodir, nihoyatsiz Hakim, nihoyatsii shunm va Karim bir Sone'ning vujubi vujudiga badohat bilan shahodat qilganlari kabi; hay'ati majmuasidagi vahdati idora va vahdati tadbir va mansha' va maskan va xilqat va san'at jihatidan barobarlik va birlik va arzonlik va osonlik va koaroratva qilinishda tezlik nuqtalaridan, Sone'ning vahdatiga va ahadiyatiga shahodat qiladilar.

Ham qandayki togÀlarning yuzidagi va qornidagi masnu'lar zaminning har tarafida, har bir nav ayni zamonda, ayni tarzda, xatosiz, gÀoyat mukammal ar eka qilinishlari va bir ish bir ishga mone boÀlmasdan, boshqa navlar bilan barobar aralash ekan, aralashtirmasdan ijodlari; sening rububiyatingning hashmatiga va hech bir narsa unga ogÀir kelmagan qudratii bila azamatiga dalolat qiladi.

Shuning kabi: Zaminning yuzidagi butun zihayot maxluqlarning hadsiz hojatlarini, hatto mutanavvi' xasadilararini, hatto muxtalif zavqlarini va boshqa-boshqa ishtahalarini qoniqtiradigan bir suratda, togÀlarning yuzlarini va ichlarini muntazam ashjar va nabotot va ma'daniyot bilan toÀldiris dori uhtojlarga tasxir etish jihati bilan, sening rahmatingning hadsiz kengligiga va hokimiyatingning nihoyatsiz vus'atiga dalolat.. va tuproq tabQodir ichida, yashirin va qorongÀi va aralash boÀlgani holda; bilib turib, koÀrib turib, adashmasdan, intizom bilan, hojatlarga koÀra ihzor etilishlari bilan, sening hamma narsaga taalluq etgan ilmingning qamroviga va harh esa arsani tanzim etgan hikmatingning butun ashyoni qurshoviga va dorilarning ihzoroti va ma'daniy moddalarning iddixoroti bilan rububiyatingning rahimona va karimona boÀlgan tadobirining maho va ta va inoyatingning ehtiyotli latoifiga juda zohir bir suratda ishorat va dalolat qiladilar.

Ham bu dunyo karvonsaroyida musofir yoÀlovchilar uchun ulkan togÀlarni lavozimotlariga va istiqboldagi ehtiyojlar'domi ntazam ehtiyot deposi va jihozot ombori va hayotga luzumi boÀlgan koÀp dafinalarning mukammal mahzani boÀlish jihatidan ishorat, balki dalolat, balki shahodat qiladiki; bu qadÀzimizim va musofirparvar va bu qadar hakim va shafqatparvar va bu qadar qodir va rububiyatparvar bir Sone'ning, albatta va har holda, juda sevgan u musofirlari uchun, abadiy bir olamda, abadiy ehsonotining abadiy xazinalari bordir. Bu yerdalohuqiÀlarga badal u yerda yulduzlar u vazifani bajaradilar.

Ey Qodiri Kulli Shay!

TogÀlar va ichidagi maxluqlar sening mulkingda va sening quvvat va qudrating bilan va ilm va hikmating bilan musahhar va mudaxxardirlar. Ula mutam tarzda tavzif va tasxir etgan Xoliqini taqdis va tasbeh etadilar.

Ey Xoliqi Rahmon va ey Robbi Rahim!

Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning ta'limibaroba va Qur'oni Hakimingning darsi bilan angladim: Qandayki samo va fazo va arz va dengiz va togÀ mushtamilot va maxluqlari bilan barobar seni taniydilar va tanittiradilar. Shuning kabi: Zamindagi butun daraxt va nabotot yaproqlari va gullari vaga haqari bilan seni badohat darajasida tanittiradilar va taniydilar.

Va umum ashjarning va nabototning jazbadorona harakati zikriyada boÀlgan yaproqlaridan va ziynatlari bilan Sone'ining ismlarini tavsif va ta'rif etgan gullarihgan e latofat va jilva-i marhamatidan tabassum etgan mevalaridan har birisi, tasodifga havolasi hech bir jihati imkoni boÀlmagan horiqo san'at ichidagi nizom va nizom ichidagi mezon va mezon ichidagi ziynat va ziynat ichidagi naqshlar va naqshlarganlaragi goÀzal va boshqa-boshqa hidlar va hidlar ichidagi mevalarning muxtalif ta'mlari bilan nihoyatsiz Rahim va Karim bir Sone'ning vujubi vujudiga badohat darajasida shahodat qilganlari kabi, hay'ati mrga mai bilan, butun zamin yuzida birlik va barobarlik, bir-biriga oÀxshashlik va sikka-i xilqatda mushobahat va tadbir va idorada munosabat va ularga taalluq etgan ijod fe'llari vaNurga niy ismlarda muvofaqat va u yuz ming anvo'ning hadsiz afrodlarini bir-biri ichida adashmasdan birdan idoralari kabi nuqtalar u Vojib-ul Vujud Sone'ning bilbedaho vahdatiga va ahadiyatiga h دَلَّhodat qiladilar.

Ham qandayki ular sening vujubi vujudingga va vahdatingga shahodat qiladilar. Shuning kabi; roÀyi zaminda toÀrt yuz ming millatlardan hosil boÀlgan zihayot qoÀshinidagi hadadi. Brodning yuz minglab tarzda iosha va idoralari; adashmasdan, chalkashtirmasdan mukammal bajarilishi bilan, sening rububiyatingning vahdoniyatdagi hashmatiga va bir bahorni bir guaylanir oson ijod qilgan qudratingning azamatiga va hamma narsaga taalluqiga dalolat qilganlari kabi, ulkan zaminning har tarafida, hadsiz hayvonotiga va insonlarga, hadsiz taomlarnin shunii-tuman aqsomini ihzor etgan rahmatingning hadsiz kengligiga.. va u hadsiz ishlar va in'omlar va idoralar va ioshalar va ijrootlar kamoli intizom bilan jarayonlari va hamma narsa, hatto zarralar u amrlarga vsahharotga itoat va musahhariyatlari bilan, hokimiyatingning hadsiz vus'atiga qat'iy dalolat qilish bilan barobar u daraxtlarning va nabotlarning va har bir yatlariga gul va meva va ildiz va shox va butoq kabi har birining har bir narsasini, har bir ishini bilib turib, koÀrib turib, foydalarga, manfaatlarga, hikmatlarga koÀrazam biish bilan, sening ilmingning hamma narsani qamraganiga va hikmatingning hamma narsani qurshaganiga juda zohir bir suratda dalolat va hadsiz barmoqlari bilan ishorat qiladilar. Va sening gÀoyat kamoldagi jamol, Labiatingga va nihoyat jamoldagi kamoli ne'matingga hadsiz tillari bilan sano va madh etadilar.

Ham bu muvaqqat karvonsaroyda va foniy musofirxonada va qisqa bir zamonda va oz bir umrda, ashjar va nabototnina azoblari bilan, bu qadar qiymatli ehsonlar va ne'matlar va bu qadar favquloda masraflar va ikromlar ishorat, balki shahodat qiladiki:

Musofirlariga bu yerda bunday marhamatlaran harn qudratli, karamkor Zoti Rahim, butun qilgan masrafi va ehsoni, oÀzini sevdirish va tanittirish natijasining aksi bilan, ya'ni butun maxluqot tarafidan "Bizga tottirdi, faqat yedirmasdan bizni i'dom etdi" demaslik va dedirmaslikdi deyltanati uluhiyatini isqot etmaslik va nihoyatsiz rahmatini inkor qilmaslik va qildirmaslik va butun mushtoq doÀstlarini mahrumiyat jihati Kariushmanlarga oÀgirmaslik nuqtalaridan, albatta va har holda abadiy bir olamda, abadiy bir mamlakatda, abadiy qoldiradigan abdlariga, abadiy rahmat xazinalaridan, a gÀaraJannatlarida, abadiy va Jannatga loyiq bir suratda mevador ashjar va gulli nabotlar ihzor etgandir. Bu yerdagilar esa, mushtariylarga koÀrsatish uchun namunalardir.

Ham daraxtlar va nabotlar, umuman yaproq valik qoa mevalarining kalimalari bilan seni taqdis va tasbeh va tahmid etganlari kabi, u kalimalardan har biri ham alohida seni taqdis etadi. Xususan mevalarning badi' bir suratda, etlari juda muxtalif, san'atlari juda ajib, uroÀxshai juda horiqo tarzda qilinib u ovqat patnislarini daraxtlarning qoÀllariga berib va nabotlarning boshlariga qoÀyib zihayot musofirlariga yuborish jihatidan, lisoni hol boÀlgan tasbehotlari zuhur jihatidan lisoni qol darajasiga ga qari. Butun ular sening mulkingda, sening quvvat va qudrating bilan, sening iroda va ehsonoting bilan, sening rahmat va hikmating bilan musturladirlar va sening har bir amringga mutedirlar.

Ey shiddati zuhuridan yashiringan va ey kibriyo-i azamatidan tasattur etgan Sone'-i Hakim va sha yo Rahim!

Butun ashjar va nabototning, butun yaproq va gul va mevalarning tillari bilan va adadi bilan seni qusurdan, ajzdan, sherikdan taqdis etib hamdu sano etaman.

Ey Fotiri Qohunki y Mudabbiri Hakim! Ey Murabbi-i Rahim!

Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning ta'limi bilan va Qur'oni Hakimning darsi bilan angladim va iymon keltirdimki; qandayki nabotot va ashjar seاتٍ وَiydilar, sening sifoti qudsiyangni va asmo-i husnangni bildiradilar. Shuning kabi: Zihayotlardan ruhli qismi boÀlgan inson va hayvonotdan hech biri yoÀqdirki; jismida gÀoyat muntazam soatlar kabi ishlagan va ishlattirilgan dohiliy vava Qamiy a'zolari bilan va badanida gÀoyat nozik bir nizom va gÀoyat hassos bir mezon va gÀoyat muhim foydalar bilan joylashtirilgan jihozlar va tuygÀulari bilan vdi mutdida gÀoyat san'atli bir yasalish va gÀoyat hikmatli bir tafrish va gÀoyat diqqatli bir muvozana ichida qoÀyilgan jihozoti badaniyasi bilan sening vujubi vujudingga va si Va biingning tahaqquqiga shahodat qilmasin.

Chunki bu qadar basirona nozik san'at va shuurkorona latif hikmat va mudabbirona batamom muvozanaga, albatta koÀr quola-i a shuursiz tabiat va bebosh tasodif aralasholmaslar va ularning ishi boÀlolmas va mumkin emas. Va oÀzidan oÀzi shakllanib qolishi esa, yuz daraja mahol ichida maholdir. Chunki u holda har bir zarrasi hakeladinarsasini va jasadining shakllanishini, balki dunyoda aloqador boÀlgan hamma narsasini biladigan, koÀradigan, yarata oladigan goÀyo iloh kabi keng bir ilm va qudrati boÀlado hammng tashkili jasad unga havola qilinadi va oÀzidan oÀzi boÀladi deb boÀladi.

Va hay'ati majmuasidagi vahdati tadbir va vahdati idora va vahdati nav'iya va vahdati jinsiya va umumning yuzlarida koÀz, quloq, ogÀiz kabi nuqtalarda it mingljihatidan mushohada etilgan sikka-i fitratda birlik va har bir navning afrodi siymolarida koÀrilgan sikka-i hikmatda ittihod va ioshada va ijodda barobarlik va bir-birining ichida boÀlish kabi holatlaridan hech biri yoÀqdirki, tiga v vahdatingga qat'iy shahodatda boÀlmasin! Va har bir fardida, koinotga qaragan butun ismlarning jilvalari boÀlish bilan, vohidiyat ichida sening ahadiyatingga ishorati boÀlmasin.

Ham qandayki inson bilan barobar hayvonotning butun za, u zazida yoyilgan yuz ming anvo'i, muntazam bir qoÀshin kabi tajhiz va ta'limot va itoat va musahhariyat bilan va eng kichikdan to eng kattaga qadar, rububiyatning amrlarg boshzom bilan jarayonlari bilan u rububiyatning daraja-i hashmatiga va gÀoyat koÀplik bilan barobar gÀoyat qiymatli va gÀoyat mukammal boÀlish bilan birga gÀoyat tez yasalishlari va gÀoyat san'atli boÀlish bilan barobar akdir. oson yasalishlari bilan qudratingning daraja-i azamatiga dalolat qilganlari kabi; sharqdan gÀarbga, shimoldan janubga qadar yoyilgan mikrobdaitobi arkidonga qadar, eng kichkina chivindan to eng katta qushga qadar ularning butun rizqlarini yetishtirgan rahmatingning hadsiz vus'atigazifa br biri amrbar askar kabi vazifa-i fitriyasini qilishi va zamin yuzi har bahorda, kuz mavsumida tarhis etilganlar oÀrnida qaytadan taxti ssiz af olingan bir lashkarga lashkargoh boÀlish jihati bilan, hokimiyatingning nihoyatsiz kengligiga qat'iy dalolat qiladilar.

Ham qandayki hayvonoomalalar birisi koinotning bir kichik nusxasi va bir misoli musagÀgÀari hukmida gÀoyat chuqur bir ilm va gÀoyat daqiq bir hikmat bilan, aralash ajzolarni araan yanrmasdan va butun hayvonlarning boshqa-boshqa suratlarini adashmasdan, xatosiz, sahvsiz, nuqsonsiz yaratilishlari bilan ilmingning hamma narsani qamraganiga va hikmatingning hamma narsani qurshaganiga adadlaricha ishoratlk; bu adilar.

Shuning kabi: Har biri bittadan moÀ'jiza-i san'at va bittadan horiqo-i hikmat boÀlishi qadar san'atli va goÀzal yaratilishi bilan, juda ham sevganing va tashhirini istaganing san'ot borbboniyaning kamoli husniga va gÀoyat darajada goÀzalligiga ishorat va har biri, xususan bolalar gÀoyat nozdor, nozanin bir suratda oziqlanishlari bilan va havaslarin Va eh orzularining qondirilishi jihati bilan, sening inoyatingning gÀoyat shirin jamoliga hadsiz ishoratlar qiladilar.

Ey Rahmonirrahim! Ey Sodiq-ul Va'd-il Amin! Ey Maliki Yavmidilar, Sening Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamingning ta'limi bilan va Qur'oni Hakimingning irshodi bilan angladimki: Modomiki koinotning eng muntahob natijasi hayotdir.. va hayotning eng muntahob xulosasi ruhdir.. va zn va qng eng muntahob qismi zishuurdir.. va zishuurning eng mukammali insondir.. va butun koinot esa, hayotga musahhardir va u uchun ishlayapti.. va zihayotlar ziruhlarga musahhardir, ular uchun dunyoga yuborilyaptilar.. va zlarniar insonlarga musahhardir, ularga yordam qilyaptilar.. va insonlar fitratan Xoliqini juda jiddiy sevadilar va Xoliqlari ularni ham sevadi, ham oÀzini ularga har vasila bilannki uzradi.. va insonning iste'dodi va jihozoti ma'naviyasi boshqa bir boqiy olamga va abadiy bir hayotga qaraydi.. va insonning qalbi va shuuri butun quvvati bilan baqo istaydi.. vkatninni hadsiz duolari bilan baqo uchun Xoliqiga yolvoradi.

Albatta va har holda, u juda ham sevgan va sevilgan va mahbub va muhib boÀlgan insonlarni tirilmaydigan qilib oÀldirish bilan, abadiy bir muhabbatga isn yaratilgan ekan, abadiy bir adovat bilan ranjida etmaydi va mumkin emas. Balki boshqa bir abadiy olamda mas'udona yashashi hikmati bilan, bu dunyoda harakat qilish va uni qozonish uchun yuborilgandir. Vava firda tajalliy etgan ismlarning, bu foniy va qisqa hayotdagi jilvalari bilan olami baqoda ularning oynasi boÀlgan insonlarning abadiy jilvalariga mazhbi birlishlariga ishorat qiladilar.

Ha, abadiyning sodiq doÀsti abadiy boÀladi. Va Boqiyning oyna-i zishuuri boqiy boÀlishi lozim boÀladi.

Hayvonlarning ruhlaÀqqiz iy qolishini va Hudhudi Sulaymoniy (A.S.) va Namli va Naqa-i Solih (A.S.) va Kalbi Asxobi Kahf kabi ba'zi afrodi maxsusa ham ruhi, ham jsenga bilan boqiy olamga ketishi va har bir navning ora-sira iste'mol uchun bitta jasadi boÀlishi rivoyoti sahihadan tushunilish bilan barobar; hikmat va haqiqat, ham rahmat va rububiy, hechnday iqtizo etadilar.

Ey Qodiri Qayyum!

Butun zihayot, ziruh, zishuur sening mulkingda, yolgÀiz sening quvvat va qudrating bilan va faqat sening iroda va tadbiring bilan va rahmat va hikmating bilan rububiyatingning amrlariga tasa ming fitriy vazifalar bilan tavzif etilganlar. Va bir qismi insonning quvvati va gÀalabasi uchun emas, balki fitratan insonning zaifligi va ojizligi uchun rahmat tarafidan unga musahhar boÀlganlar. Va lisoni hol va lison mendabilan Sone'larini va Ma'budlarini qusurdan, sherikdan taqdis va ne'matlariga shukr va hamd etib, har biri ibodati maxsusasini qilyaptilar.

Ey shiddati zuhuridan yashiringan va ey azamaqiyotiriyosidan pardalangan Zoti Aqdas!

Butun ziruhlarning tasbehoti bilan seni taqdis etishni niyat qilib

سُبْحَانَكَ يَا مَنْ جَعَلَ مِنَ الْمَاءshri xَ شَىْءٍ حَىٍّ

deyman.

Yo Robbul Olamin! Yo Ilohal Avvalina Val Oxirin! Yo Robbas Samavati Val Arozin!

Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning ta'limi bilan va Qur'oni Hakimnan musrsi bilan angladim va iymon keltirdimki: Qandayki samo, fazo, arz, barr va bahr, shajar, nabot, hayvon; afrodi bilan, ajzosi bilan, zarroti bilan seni biladilar, tau olamar va borligingga va birligingga shahodat va dalolat va ishorat qiladilar. Shuning kabi: Koinotning xulosasi boÀlgan zihayot va zihayotning xulosasi boÀlgahida kn va insonning xulosasi boÀlgan anbiyo, avliyo, asfiyoning xulosasi boÀlgan qalblarining va aqllarining mushahadot va kashfiyot va ilhomot va istixrojot unyovi yuzlab ijmo' va yuzlab tavotur quvvatida bir qat'iyat bilan sening vujubi vujudingga va sening vahdoniyat va ahadiyatingga shahodat qilib, ixbor etadilar. MoÀ'jizot va karomot va yaqiyniy burhonlari bilan xabarlarini iHakimniladilar.

Ha, qalblarda parda-i gÀaybda ixtor etuvchi bir zotga qaragan hech bir xotiroti gÀaybiya; va ilhom etuvchi bir zotga qaratgan hech bir ilhomoti sodiqa; va ayotdoyaqiyn suratida sifoti qudsiya va asmo-i husnani kashf etgan hech bir e'tiqodi yaqiyna; va anbiyo va avliyoda bir Vojib-ul Vujudning anvorini aynalyaqiyn bilan mush anglaetgan hech bir nuroniy qalb; va asfiyo va siddiqiynda, bir Xoliqi Kulli Shayning oyoti vujubini va barohini vahdatini ilmalyaqiyn bilan tasdiq qilgan, isbot qilgan hech bir munavv: "Qab yoÀqdirki, sening vujubi vujudingga va sifoti qudsiyangga va sening vahdatingga va ahadiyatingga va asmo-i husnangga shahodat qilmasin, dalolati boÀlmasin va ishorati boÀlmasin.

Va xususan butun anbiyo va avliyoogÀlayfiyo va siddiqiynning imomi va raisi va xulosasi boÀlgan Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalamning ixborini tasdiq qilgan hech bir moÀ'jizoti bahirasi va haqqoniyatini koÀrsatgan he sinni haqiqati oliyasi va butun muqaddas va haqiqatli kitoblarning xulosat-ul xulosasi boÀlgan Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning hech bir oyati tavhidiya-i qat'iyasi va masoili iymoniyadan hech bir masala-i qudst topdyoÀqdirki, sening vujubi vujudingga va qudsiy sifatlaringga va sening vahdatingga va ahadiyatingga va asmo va sifotingga shahodat qilmasin va dalolati boÀlmasin va ishorati topilmasin!..

Ham qandayki butun u yuz myasini muxbiri sodiqlar, moÀ'jizotlariga va karomotlariga va hujjatlariga istinod etib, sening borligingga va birligingga shahodat qiladilarg katting kabi: Hamma narsani oÀz ichiga olgan Arshi A'zamning kulliyati umurini idoradan, to qalbning gÀoyat yashirin va juz'iy xotirotini va orzularini va duolarinlik-xush va eshtish va idora qilishga qadar jarayon etgan rububiyatingning daraja-i hashmatini.. va koÀzimiz oÀngida hadsiz muxtalif ashyoni birdan ijod qilgan hech bir fe'l bir fe'lga, bir ish bir ishga monumumiymasdan, eng katta bir narsani eng kichik bir chivin kabi oson qilgan qudratingning daraja-i azamatini ijmo' bilan, ittifoq bilan e'lon va ixbor va isbot qiladilar.

Ham qandayki bu koinotni ziruhga, xuÀoyalainsonga mukammal bir saroy hukmiga keltirgan va jannatni va saodati abadiyani jin va insga ihzor etgan va eng kichik bir zihayotni unutmaganat tutg ojiz bir qalbning qondirilishiga va taltifiga harakat qilgan rahmatingning hadsiz kengligini.. va zarrotdan to sayyorotga qadar butun anvo'i maxluqotni amrlariga itoat ettirgan va tasxir yuz svzif etgan hokimiyatingning nihoyatsiz vus'atini xabar berib, moÀ'jizot va hujjatlari bilan isbot qiladilar. Shuning kabi: Koinotni ajzolari adadicha risolalar ichida boÀlgan bir kitobi kabir hukmiga keltirgan va Lavhi Ma kabi ng daftarlari boÀlgan Imomi Mubin va Kitobi Mubinda butun mavjudotning butun sarguzashtlarini qayd qilib yozgan va umum urugÀlarda umum daran haqiing mundarijalarini va dasturlarini va zishuurning boshlarida butun quvva-i hofizalarda sohiblarining tarixcha-i hayotlarini xatosiz, muntazaman yozdirgan ilmingning hamma narsani qamrashiga; va har bir mavjudga jun ketip hikmatlarni taqqan, hatto har bir daraxtda mevalari sanogÀicha natijalarni berdirgan; va har bir zihayotda a'zolari, balki ajzolari va hujayrotlarii, hozcha foydalarni ta'qib etgan; hatto insonning lisonini koÀp vazifalarda tavzif etish bilan barobar, taomlarning ta'mlari adadicha zavqiy boÀlgan mezonchalar bilan tajhiz ettirgan hikmati qudsiyangning har bir narsani qurshashigaujud tbu dunyoda namunalari koÀrilgan jaloliy va jamoliy ismlaringning tajalliylari yanada porloq bir suratda abad-ul abadda davom qilishiga va bu foniy olamda namunalari mushohada etilgan ehsonotingning yanada dabdabali bir suratda Dori Saodatdَاهُوَmroriga va baqosiga va bu dunyoda ularni koÀrgan mushtoqlarning abadda ham rafoqatlariga va barobar boÀlishlariga bil-ijmo', bil-ittifoq shahodat va dalolat va ishorat qiladilar.

Ham yuzlab moÀ'j iste'bahirasiga va oyoti qat'iyasiga istinodan, boshda Rasuli Akram Alayhissalotu Vassalam va Qur'oni Hakiming boÀlib, butun arvohi nayyira asxobi boÀlgan anbiyolar va qulubi nuroniya aqtobi boÀlgan avliyolar va uquli munavvara arbobi boÀlgan asf haqiq butun suhuf va kutubi muqaddasada sening koÀp takror bilan qilgan va'dalaringga va tahdidlaringga istinodan va sening qudrat va rahmat va inoyat va hikmat va asarruva jamoling kabi qudsiy sifatlaringga va sha'nlaringga va izzati jalolingga va saltanati rububiyatingga ishonib va kashfiyot va mushahadot va ilmalyaqiyn e'tiqodlari bilan, saodati abadiyani jin va insga xushsabablberyaptilar. Va ahli zalolat uchun Jahannam boÀlganini xabar berib e'lon qilyaptilar va iymon keltirib shahodat qilyaptilar.

Ey Qodiri Hakim! Ey Rahmoni Rahim! Ey Sodiq-ul Va'd-il Karim! Ey izzat va azamat va jalol sasininQahhori Zuljalol!

Bu qadar sodiq doÀstlaringni va bu qadar va'dalaringni va bu qadar sifot va shuunotingni takzib etib, saltanati rububiyatingning qat'iy muqtaziyotini va sevganing va ular tamizkni tasdiq va itoat bilan oÀzlarini senga sevdirgan hadsiz maqbul ibodingning hadsiz duolarini va da'volarini rad etib, kufr va isyon bilan va seni va'dangda takzib etish m fals sening azamati kibriyongga tegilgan va izzati jalolingga tegdirgan va uluhiyatingning haysiyatiga ilashgan va shafqati rububiyatingniunojotssir etgan ahli zalolat va ahli kufrni hashrning inkorida tasdiq qilishdan yuz ming daraja muqaddassan va hadsiz daraja munazzah va oliysan!

Bunday nihoyatsiz bir zulmdan, bir xunuklikdan sening ndonlarsiz adolatingni va jamolingni va rahmatingni taqdis etaman!

oyatini vujudimning butun zarroti adadicha aytishni istayman!

Balki sening u sodiq elchilaring va u toÀgÀri dalrni bualtanating haqqalyaqiyn, aynalyaqiyn, ilmalyaqiyn suratida sening uxroviy rahmat xazinalaringga va olami baqoda ehsonotingning dafinalariga va dori saodatda tamomi bilan zuhur etgan goÀzal ismlarnoli bg horiqo goÀzal jilvalariga shahodat, ishorat, bashorat qiladilar. Va butun haqiqatlarning marji'i va quyoshi va homiysi boÀlgan "Haq" ismingning eng buyuk bir shuasi bu haqiqati akbari hashriya boÀlganiga iymon keltirib, sh jihaibodingga dars beryaptilar.

Ey Robbul Anbiyo Vas Siddiqiyn!

Butun ular sening mulkingda, sening amring va qudrating bilan, sening iroda va tadbiring bilan, sening ilming va hikmating bilan musahhar va muvazzafdirlar. Taqdis, takbir, ِ السّ, tahlil bilan Kura-i Arzni bir zikrxona-i a'zam, bu koinotni bir masjidi akbar hukmida koÀrsatganlar.

Yo Robbi va yo Robbas Samavati Val Arozin! Yo Xoliqi va yo Xoliqi Kulli Shay!

KoÀklarnir Foilzlari bilan, zaminni mushtamiloti bilan va butun maxluqotni butun holati bilan tasxir etgan qudratingning va irodangning va hikmatingning va hokimiyatingning va rahmatingning haqqi uchun, nafsimni menga musahhar ayla jozimatlubimni menga musahhar qil! Qur'onga va iymonga xizmat uchun insonlarning qalblarini Risola-i Nurga musahhar qil! Va menga va ixvonimga iymoni komil va husni xotima ber. Hazrat Muso Alayhissalomga dengizni va Hazrat Ibrohim Alayhissalomgasarlahni va Hazrat Dovud Alayhissalomga togÀni, temirni va Hazrat Sulaymon Alayhissalomga jinni va insni va Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamga Shams ilinyaarni tasxir etganing kabi, Risola-i Nurga qalblarni va aqllarni musahhar qil!.. Va meni va Risola-i Nur talabalarini nafs va shaytonning sharridan va qabr azobidan va Jahannn bilashidan muhofaza ayla va Jannat-ul Firdavsda mas'ud qil! Omin, omin, omin!..

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّoÀqigaْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ

Qur'ondan va munojoti Nabaviya boÀlgan Javshan-ul Kabirdan olgan bu darsimni, bir ibodati tafakkuriya boÀlib, Robbi Rahimimning dargohiz tasa qilishda qusur etgan boÀlsam, qusurimning avfi uchun Qur'onni va Javshan-ul Kabirni shafoatchi qilib rahmatidan avfimni niyoz qilaman.

TOÀQQIZINCHI HUJJATI IYMONIYA

فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ح۪ينَ تُمْسُونَ وَح۪ينَ تُصْبِحُونَ * وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِيًّا وَح۪ينَ تُظْهِرُونَ * يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْlib jaِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ * وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ اِذَٓا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ * وَ مِنْ اٰيَg qisq اَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ اَنْفُسِكُمْ اَزْوَاجًا لِتَسْكُنُٓوا اِلَيْهَا وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ * وَمِنْ اٰيَاتِه۪ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ nsin".نَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِم۪ينَ * وَ مِنْ اٰيَاتِه۪ مَنَامُكُمْ بِالَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَابْتِغَٓاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِه۪ اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعqalbla وَ مِنْ اٰيَاتِه۪ يُر۪يكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَ طَمَعًا وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً فَيُحْي۪ى بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ف۪ى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْn to kَ * وَمِنْ اٰيَاتِه۪ٓ اَنْ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِه۪ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَٓا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ * وَ لَهُ مَنْ فِى السَّمٰوَriqo b الْاَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ * وَ هُوَ الَّذ۪ى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُع۪يدُهُ وَ هُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِ وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَز۪يزng ishَك۪يمُ *

Iymonning bir qutbini koÀrsatgan bu samoviy oyoti kubroning va hashrni isbot qilgan shu qudsiy barohini uzmoning bir nukta-i akbari va bir hujjati a'zami; bu "ToÀqqizinchi Shua"da bayon qilinadi.

Latif bir inoyati rabboniyadva RisBundan oÀttiz yil avval Eski Said, yozgan tafsiri muqaddimasi «Muhakamot» nomli asarning oxirida; "Ikkinchi maqsad: Qur'onda hashrga ishorat etuvchi ikki oyat tafsir va bayon qilin جَوَاَخُو بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

" deb toÀxtagan. Boshqa yozolmagan. Xoliqi Rahimimga daloil va amoroti hashriya adadicha shukr va hamd boÀlsinki: OÀttiz yil oÀtibttadanq ehson ayladi. Ha, bundan toÀqqiz-oÀn yil avval u ikki oyatdan birinchi oyat boÀlgan:

فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَning hَ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ

farmoni Ilohiyning ikki porloq va juda quvvatli hujjatlari va tafsirlari boÀlgan OÀninchi SoÀz bilan Yigirma ToÀqqizoÀsh dSoÀzni in'om etdi, munkirlarning ovozini oÀchirdi. Ham iymoni hashriyning hujum qilinmaydigan u ikki metin qal'asidan, toÀqqiz va oÀn yil keyin ikkinchi oyat bohoriqoboshda mazkur oyoti akbarning tafsirini bu risola bilan ikrom etdi. Bu ToÀqqizinchi Shua mazkur oyoti bilan ishorat qilingan toÀqqiz oliy maqom va bir muhim muqaddimadan iboratdir.

MUQADDIMA>arida ashr aqidasining juda koÀp ruhiy foydalaridan va hayotiy natijalaridan birgina natija-i jome'ani ixtisor bilan bayon va hayoti insoniyaga, xususan hayoti ijtimoiyasiga qay darajada luzumli va zaruriy boÀlganini izhor va bada poni hashriy aqidasining juda koÀp hujjatlaridan birgina hujjati kulliyani ijmol bilan koÀrsatish va u aqida-i hashriya naqadar badihiy va shubhصُّحُفoÀlganini ifoda qilishdan iborat boÀlib "Ikki Nuqtda"dir.)

Oxirat aqidasi, hayoti ijtimoiya va shaxsiya-i insoniyaning ussul asosi va saodatining va kamolotining asosoti boÀlgan va mizlab dalillaridan bir miqyos boÀlib yolgÀiz toÀrttasiga ishorat qilamiz.

Navi basharning deyarli yarmini tashkil qilgan bolalar, yolgÀiz Jannat fikri bilan ularga dahshatli va yig, deydchi koÀringan oÀlimlarga va vafotlarga qarshi dosh bera oladilar va gÀoyat zaif va nozik vujudlarida bir quvva-i ma'naviya topa oladilar va hamma narsadan tedoni alaydigan gÀoyat muqovamatsuz mizoji ruhlarida u Jannat bilan bir umid topib masrurona yashay oladilar.

Masalan, Jannat fikri bilan deydi: "rzda t ukam yoki oÀrtogÀim oÀldi, Jannatning bir qushi boÀldi. Jannatda kezadi, bizdan yanada goÀzal yashaydi". BoÀlmasa har vaqt atrofida oÀzi kabi bolalarning va kattalarning oÀlimlari u zaif bechoralarninmuqobishali nazarlariga urilishi; muqovamatlarini va quvva-i ma'naviyalarini chil-parchin qilib, koÀzlari bilan barobar ruh, qalb, aql kabi butun latoifini ham sik:

yigÀlatar ediki, yo mahv boÀlardi, yoki bir devona badbaxt hayvon boÀlardi.

Navi insonning bir jihatdan nisfi boÀlgan keay gÀo, yolgÀiz hayoti uxroviya bilan yaqinlarida boÀlgan qabrga qarshi tahammul eta oladilar. Va koÀp aloqador boÀlgan hayotlarining yaqinda soÀnishiga va goÀzal dunyolarining berkilishiga muqobil bir tasalli top الشِّilar va bola hukmiga oÀtgan sariut taassur ruhlarida va mizojlarida mavt va zavoldan chiqqan aliym va dahshatli ma'yusiyatga qarshi faqat hayoti boqiya umidi bilan muqobala eta oladilar. BoÀlmasa u shafqatga loyiq muhtara soÀnga sukunatga va istirohati qalbiyaga juda muhtoj u andishali otalar va onalar, shunday bir vovaylo-i ruhiy va bir dagÀdagÀa-i qalbiy his qilar edilarki; bu dunyo ular uchun zulmatli bir zindon va hayot ham qasni koÀ bir azob boÀlar edi.

Insonlarning hayoti ijtimoiyasining eng quvvatli madori boÀlgan yoshlar, oÀspirinlar shiddati gÀalayonda boÀlgan hissiyotlarini va ifrotkog qisqgan nafs va orzu-havaslarini tajovuzotdan va zulmlardan va taxribotdan saqlagan va hayoti ijtimoiyaning husni jarayonini ta'min qilgan, yolgÀiz Jahannam fikridir. BoÀlmasa, Jahannam andishasi boÀlmasa "Al-hukmu lil-gat eta qoidasi bilan u sarxush oÀspirinlar havasotlari deb bechora zaiflarga, ojizlarga dunyoni Jahannamga aylantirar edilar va yuksak insoniyatni gÀoyat sufliy bir hayvoniyatga aylantirar edilar.

Navi holdarning hayoti dunyoviyasida eng jam'iyatli markaz va eng asosli turtki sababi va dunyoviy saodat uchun bir Jannat, bir malja, bir tahassungoh esa; oila hayotidir va hammaning xonadoni kichik bir dunyosidir. Va u xonadon va oila hayotadi. Mhayoti va saodati esa; samimiy va jiddiy va vafodorona hurmat va haqiqiy va shafqatli va fidokorona marhamat bilan boÀlishi mumkin. Va bu haqiqiy hurmat va samimiy marhamat esalarnidiy bir doÀstlik va doimiy bir rafoqat va sarmadiy bir barobarlik va hadsiz bir zamonda va hududsiz bir hayotda bir-biri bilan padarona, farzandon otilydoshona, doÀstona munosabatlarning boÀlishi fikri bilan, aqidasi bilan boÀlishi mumkin.

Masalan deydi: "Bu xotinim abadiy bir olamda, abadiy bir hayotda doimiy bir rafiqa-i hayotimdir. Hozircha keksa va xunuk boÀlgan boÀlsa ham, z rukniyoÀq. Chunki abadiy bir goÀzalligi bor, keladi va bunday doimiy doÀstlikning hurmati uchun har qanday fidokorlikni va marhamatni qilaman", deya u keksa xothuninggoÀzal bir huriy kabi muhabbat bilan, shafqat bilan, marhamat bilan muqobala qila oladi. BoÀlmasa, qisqacha bir-ikki soat suriy bir rafoqatdan keyin abadiy bir firoq va mufaroqatga duchor boÀlgan doÀstlik; albatta gÀuriy buriy muvaqqat va asossiz, hayvon kabi bir riqqati jinsiya ma'nosida va bir majoziy marhamat va sun'iy bir hurmat bera oladi. Va hayvonotda boÀlgani kabi; boshqa manfaatlary molishqa gÀolib hislar u hurmat va marhamatni magÀlub qilib, u dunyo jannatini jahannamga aylantiradi...

Xullas, iymoni hashriyning yuzlab natijasidan birisi; hayoti ijtimoisiz dansoniyaga taalluq etadi. Va bu yagona natijaning ham yuzlab jihatidan va foydalaridan mazkur toÀrt dalilga boshqalari qiyos qilinsa, anglashilَانَهُ Haqiqati hashriyaning tahaqquqi va vuqu'i; insoniyatning ulviy haqiqati va kulliy hojati darajasida qat'iydir. Balki, insonning me'dasidagi ehtiyojning vujudi; taomlarning vujudigaa qaysat va shahodatidan yanada zohirdir va yanada ziyoda tahaqquqini bildiradi. Va agar bu haqiqati hashriyaning natijalari insoniyatdan chiqsa; u juda ahamiya iqtis yuksak va hayotdor boÀlgan insoniyat mohiyati; murdor va mikrob uyasi bir oÀlimtik hukmiga sukut etishini isbot qiladi. Basharningدَپora va axloq va ijtimoiyati bilan gÀoyat aloqador boÀlgan ijtimoiyun va siyosiyun va axloqiyu Ham quloqlari jaranglasin! Kelsinlar, bu boÀshliqni nima bilan toÀldira oladilar va bu chuqur yaralarni nima bilan davolay oladilar?

Haqiqati hashriyaning hadsiz burhonlaridan boshqa arkoni iymoniyadan kelgan shahodatlarning xulosasidan chiqqan bir burhonni gÀoyat muxtasar bi hashrtda bayon qiladi. Shundayki:

Hazrat Muhammad Alayhissalotu Vassalamning risolatiga dalolat qilgan butun moÀ'jizalari va butun daloili nubuvvati va haqqoniyatining butun burhonlari, birdan haqiganidaashriyaning tahaqquqiga shahodat qilib isbot qiladilar. Chunki bu zotning butun hayotida butun da'volari, vahdoniyatdan keyin hashrda tamarkuz etadi. Ham umum p olamibarlarni tasdiq qilgan va qildirgan butun moÀ'jizalari va hujjatlari ayni haqiqatga shahodat qiladi. Ham وَ بِرُسُلِه۪ kalimasidan kelgan shahodatni badohat darajasiga chiqarganassuflتُبِه۪ shahodati ham ayni haqiqatga shahodat qiladi. Shundayki:

Boshda Qur'oni MoÀ'jiz-ul Bayonning haqqoniyatini isbot qilgan butun moÀ'jizalari, hujjatlari va haqiqatlari birdan haqiqati hashriyaning tahaqqu jamoaa vuqu'iga shahodat qilib isbot qiladilar. Chunki Qur'onning deyarli uchdan biri hashrdir va aksar qisqa suralarining boshlarida gÀoyat ina boli oyoti hashriyadir. Sarihan va ishoratan minglab oyoti bilan ayni haqiqatni xabar beradi, isbot qiladi, koÀrsatadi. Masalan:

kabi oÀttiz-qirq suralarning boshlarida butun qat'iyat bilan haqiqati buni iyani koinotning eng ahamiyatli va vojib bir haqiqati boÀlganini koÀrsatish bilan barobar, boshqa oyatlar ham u haqiqatning turli-tuman dalillarini bayon etib iqno' etadilar.

Ajabo, birglib tuatning birgina ishorati, koÀz oÀngimizda ulumi Islomiyada mutaaddid ilmiy, kavniy haqiqatlarni meva bergan bir kitobning minglab bunday guvohliklari bilan va da'volari bilan, Quyosh kabi zuhur etgan iymoni hashriy; haqmiki az boÀlishi Quyoshning inkori, balki koinotning adami kabi hech bir jihati imkoni bormi va yuz daraja mahol va botil boÀlmaydimi? Ajabo, bir sultonning birgina ishorati yolgÀon boÀlmasligi uchun ba'zan bir qoÀshin harakat qiollaring qilgani holda, u juda jiddiy va izzatli sultonning minglab soÀzlari va va'dalari va tahdidlarini yolgÀonga chiqarishning hech bir imkoni bormi va haqiqatsiz boÀlishi mumkinmi?

Ajabo, oÀn uch asrda oraliqsiz ravishda hadsiz ayoqdaga, aqllarga, qalblarga, nafslarga haq va haqiqat doirasida hukm qilgan, tarbiya qilgan, idora qilgan bu ma'naviy Sultoni Zishonning birgina ishorati ng anv bir haqiqatni isbot qilishga kifoya ekan, minglab tasrihot bilan bu haqiqati hashriyani koÀrsatib isbot qilgandan keyin, u haqiqatni tanimagan bir ajhal ahmoq uchun Jahannam azobi lozim boÀlmaydimi va ayzirchalat boÀlmaydimi?

Ham bittadan zamonga va bittadan davrga hukm qilgan butun samoviy suhuflar va muqaddas kitoblar ham butun istiqbolga va umum zamonlarga hukmron boÀlgan Qur'onning tafsilot basharnizohot bilan, takror bilan bayon va isbot qilgan haqiqati hashriyani, asrlariga va zamonlariga koÀra u haqiqatni qat'iy qabul bilan barobar, tafsilotsiz va pai ta'qva muxtasar bir suratda bayon, faqat quvvatli bir tarzda iddi'o va isbotlari, Qur'onning da'vosini minglab imzo bilan tasdiq qiladilar.

Bu bahsning munosabati bilan Risola-i Munojotning oxirida:

ا۪يمَانٌ بِالْيَوْمِ الْa shah

rukniga boshqa ruknlarning, xususan "Rusul" va "Kutub"ning shahodatlarini, munojot suratida zikr qilingan juda quvvatli va xulosali va butun avhomlarni izola etgan bir hujjati hashriya aynan bu yerga kiryapti. Shboz u i: Munojotda degan:

Ey Robbi Rahimim! Rasuli Akramingning ta'limi bilan va Qur'oni Hakimning darsi bilan angladimki: Boshda Qur'on va Rasuli Akraming boÀlib, butun muqaddas kitoblar va paygÀambarlar, bu dunyoda va har tarafda namua va h koÀrilgan jalolli va jamolli ismlaringning tajalliylari yanada porloq bir suratda abad-ul abad davom etishiga va bu foniy olamda rahimona jilvalari, namunalari mushohada etilgan ehsonotingning yanada koÀz qamashti hikoan bir tarzda dori saodatda istimroriga va baqosiga va bu qisqa hayoti dunyoviyada ularni zavq bilan koÀrgan va muhabbat bilan rafoqat etgan mushtoqrmonlag abadda ham rafoqatlariga va barobar boÀlishlariga ijmo' va ittifoq bilan shahodat va dalolat va ishorat qiladilar.

Ham yuzlab moÀ'jizoti bahiralaringga va oyoti qat'iyalaringga istinodanng koÀda Rasuli Akram va Qur'oni Hakiming boÀlib barcha nuroniy ruhlarning sohiblari boÀlgan paygÀambarlar va butun munavvar qalblarning qutblari boÀlgan valiylar va butun keskin va nurli aqllarning ma'danlari boÀlgan siddiqiynlar, butun suhufi samamonlaa va kutubi muqaddasada sening koÀp takror bilan qilgan minglab va'dalaringga va tahdidlaringga istinodan, ham sening qudrat va rahmat va inoyat va hikmat v, vujul va jamol kabi oxiratni iqtizo etgan qudsiy sifatlaringga, sha'nlaringga va sening izzati jalolingga va saltanati rububiyatingga e'timod etganlari holda, ham oxiratning izlarini va tarashshbir oÀi bildirgan hadsiz kashfiyotlariga va mushohadalariga va ilmalyaqiyn va aynalyaqiyn darajasida boÀlgan e'tiqodlariga va iymonlariga binoan i bilai abadiyani insonlarga xushxabar beryaptilar. Ahli zalolat uchun Jahannam va ahli hidoyat uchun Jannat borligini xabar berib e'lon qilyaptilar. Quvvatli iymon keltirib shahodat qilyaptilar.

Ey Qodiri Hakim! Ey Rahmonii sifa! Ey Sodiq-ul Va'd-il Karim! Ey izzat va azamat va jalol sohibi Qahhori Zuljalol!..

Bu qadar sodiq doÀstlaringni, bu qadar va'dalaringni va bu qadar sifot va shuunotingni yolgÀonchilgan".qarish, takzib etish va saltanati rububiyatingning qat'iy muqtaziyotini takzib etmaslik va sen sevgan va ular ham seni tasdiq va itoat qilish bilan oÀzlarini senga sevdirgan hadsiz maqbul ibodingning oxiratga qaragَل۪يمَsiz duolarini va da'volarini rad qilish, tinglamaslik va kufr va isyon bilan va seni va'dangda takzib etish bilan, sening azamati kibriyongga tegilgan va izzati jalolingga tegdirgan va uluhiyarsalarng haysiyatiga aralashgan va shafqati rububiyatingni mutaassir etgan ahli zalolatni va ahli kufrni hashrning inkorida ularni tasdiq qilishdan yuz mingla koÀpaja muqaddassan va hadsiz daraja munazzah va oliysan. Bunday nihoyatsiz bir zulmdan va nihoyatsiz bir xunuklikdan sening u nihoyatsiz adobordirni va nihoyatsiz jamolingni va hadsiz rahmatingni hadsiz daraja taqdis etamiz. Va butun quvvatimiz bilan iymon keltiramizki: U yuz minglab sodiq elchilaring vaiga kisiz toÀgÀri dalloli saltanating boÀlgan anbiyo, asfiyo, avliyolar haqqalyaqiyn, aynalyaqiyn, ilmalyaqiyn suratida sening uxroviy rahmat xazinalaringga, olami baqodagi ehsonotingning dafinalariga vَا الل saodatda tamomila zuhur etgan goÀzal ismlaringning horiqo goÀzal jilvalariga shahodatlari haq va haqiqatdir. Va ishoratlari toÀgÀri va mtlariddir. Va bashoratlari sodiq va sodir boÀlgandir. Va ular butun haqiqatlarning marji'i va quyoshi va homiysi boÀlgan "Haq" ismingning eng buyuk bir shuasi; bu haqiqati akbari hashriya boÀlganigaْاَرْض keltirib, sening amring bilan sening ibodingga haq doirasida dars beryaptilar. Va ayni haqiqat boÀlib ta'lim beryaptilar. Yo Rob! Bularning dars va ta'limlarining haqqi va hurmati lat qibizga va Risola-i Nur talabalariga iymoni akmal va husni xotima ber. Va bizlarni ularning shafoatlariga mazhar ayla, omin...

Ham qandayki Qur'onning, balki butun samoviy kitobzot ucg haqqoniyatini isbot qilgan umum dalillar va hujjatlar va Habibullohning, balki butun anbiyoning nubuvvatlarini isbot qilgan umum moÀ'jizalar va burhonlar, bilvosita eng buyuk muddaolari boÀlgan oxiratning tahaqquqiga dalolat qiladilar. Ahilganhuning kabi, Vojib-ul Vujudning vujudiga va vahdatiga shahodat qilgan aksar dalillar va hujjatlar, bilvosita rububiyatning va uluhiyatning eng buyuk madori va mazhari boÀlgan dori salotning va olami baqoning vujudiga, ochilishiga shahodat qiladilar. Chunki kelasi maqomotda bayon va isbot qilinadigani kabi, Zoti Vojib-ul Vujudning ham mavjudiyati, ham umum sifatlari, ham aksar ismlari, ham rububiyat, uluhiiz e'tahmat, inoyat, hikmat, adolat kabi vasflari, sha'nlari luzum darajasida oxiratni iqtizo va vujub darajasida boqiy bir olamni istilzom va zarurat darajasida mukofot va mujozot uchun hashrni va nashrni istaydilar. Ha, modomiki azaliy, abai. KoÀr Alloh bor; albatta saltanati uluhiyatining sarmadiy bir madori boÀlgan oxirat bordir. Va modomiki bu koinotda va zihayotda gÀoyat hashmatli va hikmatli va shafqatli bir ruUni toti mutlaqa bor. Va koÀrinyapti. Albatta, u rububiyatning hashmatini sukutdan va hikmatini abasiyatdan va shafqatini gÀadrdan qutqargan abadiy bir dori saodat boÀladi va kiriladi.

Ham modomiki nkishoilan koÀringan bu hadsiz in'omlar, ehsonlar, lutflar, karamlar, inoyatlar, rahmatlar; parda-i gÀayb orqasida bir Zoti Rahmoni Rahimning boÀlganini soÀnmagan aqllarga, eng ban qalblarga koÀrsatadi. Albatta, in'omni istihzodan, va ehsonni aldashdan va inoyatni adovatdan va rahmatni azobdan va lutf va karamni irdisi an xalos qilgan va ehsonni ehson qilgan va ne'matni ne'mat qilgan bir olami boqiyda bir hayoti boqiya bor. Va boÀladi.

Ham modomiki bahhiga olida zaminning tor sahifasida xatosiz yuz ming kitobni bir-biri ichida yozgan bir qalami qudrat koÀz oÀngimizda tinmasdan ishlayapti. Va u qalam s esa, yuz ming marta ahd qilgan va va'da berganki: "Bu tor yerda va chalkash va bir-biri ichida yozilgan bahor kitobidan yanada oson boÀlib keng bir yerda goÀzal va layamut bir kitobni yozaman va sizga oÀqittiraman", deya butunassum nlarda u kitobdan bahs yuritadi. Albatta va har holda, u kitobning asli yozilgan va hashr va nashr bilan hoshiyalari ham yoziladi. Va umumning daftngni fmollari unda qayd etiladi.

Ham modomiki bu Arz kasrati maxluqot jihati bilan va mutamodiyan oÀzgargan yuz minglab turli-tuman anvo'i zavil hayot va zavil arvohnahli askani, mansha'i, fabrikasi, mashhari, mahshari boÀlishi haysiyati bilan bu koinotning qalbi, markazi, xulosasi, natijasi, sababi xilqati boÀlib gÀoyat buyuk shunday bir ahamiyati borki: Kichikligi bilan barobar u hollaamovotga qarshi teng tutilgan. Samoviy farmonlarda doimo:

deyiladi. Va modomiki bu mohiyatdagi Arzning har tarafiga hukm qilgan va ag yuziaxluqotiga tasarruf qilgan va aksar zihayot mavjudotini tasxir etib oÀz atrofiga toÀplattirgan va aksar masnu'otini oÀz havasotining muhandisligi bi tulum ehtiyojotining dasturlari bilan shunday chiroyli ravishda tanzim va tashhir va tazyin va gÀoyat antiqa navlarini roÀyxat kabi bittadan yerlarda shunday jamlab bezattiradiki, nafaqat yolgÀiz ins va jin nazarlarini, balki samovot ahligohi da koinotning nazari diqqatlarini va taqdirlarini va koinot sohibining nazari istehsonini jalb qilish bilan gÀoyat buyuk bir ahamiyat va qiymat olgan va bu haysiyat bilan bu koinotning hikmati xilqati va butarqoqtijasi va qiymatli mevasi va Arzning xalifasi boÀlganini; fanlari bilan, san'atlari bilan koÀrsatgan.. va dunyo jihatidan Sone'-i Olamning moÀ'jizali san'atlarini gÀoyat goÀzal ravishda tashhir va gan bi etgani uchun, isyon va kufri bilan barobar dunyoda qoldirilgan va azobi ta'xir etilgan.. va bu xizmati uchun imhol etilib muvaffaqiyat koÀlga navi bani odam bor.

Va modomiki bu mohiyatdagi navi bani odam, mizoj va xilqat e'tibori bilan gÀoyat zaif va ojiz va gÀoyat ojizligi va faqirligi bilan barobar hadsiz ehtiyojoti va taallumoti boÀlgani holda, butun-butun qmma nadan va ixtiyoridan ustun boÀlib ulkan Kura-i Arzni u navi insonga luzumi boÀlgan har navi ma'danlarga mahzan va har navi taomlarga ombor va navi inson manzur koÀradigan har xil mollarga bir doÀkon suratiga as, akgan gÀoyat quvvatli va hikmatli va shafqatli bir mutasarrif borki, ana shunday navi insonga qarayapti, parvarish qilyapti, istaganini beryapti.

Va modolinganu haqiqatdagi bir Rob; ham insonni sevadi, ham oÀzini insonga sevdiradi; ham boqiydir; ham boqiy olamlari bor; ham adolat bilan ish qiladi va hikmat bilan hamma narsani qiladi. Ham bu qisُونَ *oti dunyoviyada va bu qisqagina umri basharda va bu muvaqqat va foniy zaminda u Hokimi Azaliyning hashmati saltanati va sarmadiyati hokimiyati joylashoatga s. Va navi insonda sodir boÀlgan va koinotning intizomiga va adolat va muvozanalariga va husni jamoliga zid va muxolif juda buyuk zulmlariqatsisyonlari va valine'matiga va uni shafqat bilan parvarish qilganga qarshi ihonatlari, inkorlari, kufrlari bu dunyoda jazosiz qolib, gÀaddor zolim hayotini rohatda va bechora mazlum mashaqqatlar ichida ur boÀlni kechiradilar. Va umum koinotda asarlari koÀringan shu adolati mutlaqaning mohiyati esa; tirilmaslik surati bilan u gÀaddor zolimlarning va ma'yus mazlumlarning vafot ichidagi musovotlariga butun-butun ziddir, koÀtarmasida muso'ada etmaydi!

Va modomiki, qandayki koinotning sohibi koinotdan zaminni va zamindan navi insonni intihob etib gÀoyat buyuk bir maqom, bir ahamiyat bergan. Xuddi shuning kabi, navi insondan ham maqing burububiyatiga tavofuq etgan va oÀzlarini iymon va taslim bilan unga sevdirgan haqiqiy insonlar boÀlgan anbiyo va avliyo va asfiyoni intihob etib oÀziga doÀst va muxotob etib, ularni moÀ'jizalar va taÀinlarr bilan ikrom va dushmanlarini samoviy ta'zirlar bilan ta'zib etadi.

Va bu qiymatli, sevimli doÀstlaridan ham, ularning imomi va mafxari boÀlgan Muhammad Alayhissalotu Vassalamni intihob etib, ahamli bil Kura-i Arzning yarmini va ahamiyatli navi insonning beshdan birini uzun asrlarda uning nuri bilan tanvir etyapti. Xuddi bu koinot uninbi, shn yaratilgandek; butun gÀoyalari u bilan va uning dini bilan va Qur'oni bilan tazohur etyapti. Va u juda ham qiymatli va millionlar yil yashaydigan qadar hadsiz xizmatlarining haqlarini hadsiz bir zamonda olishga haqdor qilisiq ekan, gÀoyat mashaqqatlar va mujohadalar ichida oltmish uch yil kabi qisqacha bir umr berilgan. Ajabo, hech bir jihat bilan hech bir imkoni, hech bir ehtimoli, hech bir layoqa va asmiki: U zot butun amsoli va doÀstlari bilan barobar tirilmasin? Va hozir ham ruhan tirik va hayy boÀlmasin? I'domi abadiy bilan mahv boÀlsinlar? Xosho, yuz ming marta xosho va kallo!.. Ha, butun koinot va haqiqati olaavhidilishini da'vo qiladi va hayotini Sohibi Koinotdan talab qiladi.

Va modomiki Yettinchi Shua boÀlgan "Oyat-ul Kubro"da har biri bir togÀ quvvatida oÀttiz uch adad ijmo'-i azim isbot qildan chki: Bu koinot bir qoÀldan chiqqan. Va birgina zotning mulkidir. Va kamoloti Ilohiyaning madori boÀlgan vahdatini va ahadiyatini badohat bilan koÀrsatganlar va vahdat va ahadiyat bilan butun koinot u Zoti Vohidning amrbar askarlari va ki:

ar ma'murlari hukmiga oÀtadi va oxiratning kelishi bilan, kamoloti sukutdan; va adolati mutlaqasi mustahziyona gÀadri mutlaqdan; va hikmati ommasi safohatkobilan basiyatdan; va rahmati vase'asi lahiyona ta'zibdan; va izzati qudrati zalilona ojizlikdan qutuladilar, taqaddus etadilar. Albatta va albatta va har holtirigamoni billohning yuzlab nuktasidan bu sakkiz "modomiki"lardagi haqiqatlarning muqtazosi bilan; qiyomat kuni keladi, hashr va nashr boÀladi, dori mujozot va mukofot ochiladi... hodat rzning mazkur ahamiyati va markaziyati va insonning ahamiyati va qiymati tahaqquq eta olsin va Arz va insonning Xoliqi va Robbi boÀlgan Mutasarrifi Hakimning mazkur adolati, hikmati, rahmati, saltanati taqarrur eta olsin va u Boqiy Àmir vg mazkur haqiqiy doÀstlari va mushtoqlari i'domi abadiydan qutulsin va u doÀstlarning eng buyugi va eng qiymatlisi butun koinotni mamnun va minnatdor qilgan qudsiy xizmatlarining mukofotih buyursin va Sultoni Sarmadiyning kamoloti nuqson va qusurdan va qudrati ojizlikdan va hikmati safohatdan va adolati zulmdan tanazzuh va taqni isbva tabarri etsin.

Modomiki Alloh bor, albatta oxirat bordir...

Ham qandayki mazkur uch arkoni iymoniya ularni isbot qilgan butun dalillari bilan hashrga shahodat va dalolat qiladilar. Xuddia bir ng kabi

boÀlgan ikki rukni iymoniy ham hashrni istilzom etib quvvatli bir suratda olami baqoga shahodat va dalolat qiladilar. Shundidir, Maloikaning vujudini va vazifa-i ubudiyatlarini isbot qilgan butun dalillar va hadsiz mushohadalar, mukolamalar, bilvosita olami arvohning va olami gÀaybning va olami baqoning va olami oxiratning v bu lajakda jin va ins bilan jonlantiradigan dori saodatning, Jannat va Jahannamning vujudlariga dalolat qiladilar. Chunki malaklar bu olamlarni izni Ilohiy bilan koÀralan selar va kiradilar va Hazrat Jabroil kabi, insonlar bilan koÀrishgan umum maloika-i muqarrobin mazkur olamlarning vujudlarini va ular ularda kezganlarini muttafiqan xabar beradilar. Ko boshqnimiz Amerika qit'asininig vujudini undan kelganlarning ixbori bilan badihiy bilganimiz kabi; yuz tavotur quvvatida boÀlgan maloika ixboroti bilan olami baqoning va dori oxiratning va Jannat va Jahannamning vujudlarihonatdha qat'iyatda iymon keltirish kerakdir va shunday ham iymon keltiramiz.

Ham Yigirma Oltinchi SoÀz boÀlgan "Risola-i Qadar"da "Iymoni bilqadar"us boÀni isbot qilgan butun dalillar; bilvosita hashrga va nashri suhufga va mezoni akbardagi muvozana-i a'molga dalolat qiladilar. Chunki hamma narsaning muqaddarotini koÀz oÀngimizda nizom va mezon lavhalarida onginailish va har zihayotning sarguzashti hayotiyalarini quvva-i hofizalarida va urugÀlarida va boshqa alvohi misoliyada yozish va har ziruhning, xususan insonlarning daftari a'mollnim kaalvohi mahfuzada tasbit etish va oÀtkazish; albatta shunday qamrovli bir qadar va hakimona bir taqdir va mudaqqiqona bir qayd va hofizona bir kitobat boÀlib; faqat mahkama-i kubroda umumiy bir muhokama natijasida doimiy bir mukofot va mujogan bahun boÀlishi mumkin. BoÀlmasa u ihotali va juda ham diqqatli boÀlgan qayd va muhofaza; butun-butun ma'nosiz, foydasiz qoladi. Hikmatga va haqiqatga zid boÀladi. Ham hashr kelmasauolarir qalami bilan yozilgan bu kitobi koinotning butun muhaqqaq ma'nolari buziladiki, hech bir jihati imkoni boÀlolmaydi va u ehtimol bu koinotning vujudini inkor kabi mahol, balki bir safsata boiyat b

Iymonning besh rukni butun dalillari bilan hashr va nashrning vuqu'iga va vujudiga va dori oxiratning vujudiga va ochilishiga dalolat qilib istaydila Ham hahodat qilib talab qiladilar. Demak, haqiqati hashriyaning azamatiga tamoman muvofiq bunday azamatli va tebranmas ustunlari va burhonlari boÀlgani uchundirki;a, hatni MoÀ'jiz-ul Bayonning qariyb uchdan biri hashr va oxiratni tashkil qiladi va uni butun haqoiqiga poydevor va ussul asos qiladi va hamma narsani uning ustiga bino qilad, uzviMuqaddima nihoyasiga yetdi.)

Boshdagi oyat moÀ'jizona ishorat qilgan toÀqqiz tabaqa barohini hashriyaga doir toÀqqiz maqomdan "Birinchi Maqom":

فَسُبْحَانَ اللّٰهِ ح۪ينَ تُمْسُونَ وَح۪ينَ تُصْبِحُونَ * وَلَ san'aحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِيًّا وَح۪ينَ تُظْهِرُونَ * يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْت haqdoَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ *

boÀlgan fikradagi farmoni hashrga doir bu yerda koÀrsatgan burhoni bahiri va hujjati qat'iyasi bayon va izoh qilinadi inshaallohur Rahmon.

OÀNINCHI HUJJATI IYMONIYA

بِاسْمِه۪ س yomgÀنَهُ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَر۪يكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ يُحْي۪ى وَ يُم۪يan shuهُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَد۪يرٌ وَ اِلَيْهِ الْمَص۪يرُ

Qat'iyan bilki: Xilqatning eng yuksak gÀoyasi va fitratning eng ulkan natijasi iymoni Billohdir. Va insoniyatladiking oliy martabasi va bashariyatning eng buyuk maqomi, iymoni Billoh ichidagi ma'rifatullohdir. Jin va insning eng porloq saodati va eng totli ne'mati, u ma'rifatulloh ichi iymonuhabbatullohdir. Va ruhi bashar uchun eng xolis surur va qalbi inson uchun eng sof sevinch, u muhabbatulloh ichidagi lazzati ruhoniyadir.

Ha, butun haqiqiy saodat va xolis surur va shirin ne'mat va sof lazzat, albatta ma'rifar xizm va muhabbatullohdadir. Ular usiz boÀlolmaydi. Janobi Haqni tanigan va sevgan nihoyatsiz saodatga, ne'matga, anvorga, asrorga yo bilquvva yoki bilfe'l mazhardir. Uni haqiqiy tanimagan, sevmagan nihoyatsiz shaqovatga, alomga va avhomga ma'n lil moddatan mubtalo boÀladi.

Ha, shu parishon dunyoda, ovora navi bashar ichida, samarasiz bir hayotda; sohibsiz, homiysiz bir suratda; ojiz, miskin bir inson butun dunyoning sultoni ham boÀlsa, necha pulga arziydi? Mana glab ura navi bashar ichida, bu parishon foniy dunyoda; inson sohibini tanimasa, molikini topmasa, naqadar bechora sargardon boÀlganini hamma anglaydi. Agar sohibining bsa, molikini tanisa, u vaqt rahmatiga iltijo qiladi, qudratiga istinod etadi. U vahshatgoh dunyo bir tanazzuhgohga aylanadi va bir tijoratgoh boÀladi.

Shu kalomi tavhidiyning oÀn bir kalashtining har birida bittadan xushxabar bor. Va u xushxabarda bittadan shifo va u shifoda bittadan lazzati ma'naviya mavjud.

da shunday bir xushxdimiznorki: Hadsiz hojotga mubtalo, nihoyatsiz a'daning hujumiga nishon boÀlgan ruhi insoniy bu kalimada shunday bir nuqta-i istimdod topadiki, butun hojotini tava qattadigan bir xazina-i rahmat eshigini unga ochadi va shunday bir nuqta-i istinodni topadiki, butun a'dasining sharridan amin qiladigan bir qudrati mumushshing sohibi boÀlgan oÀz Ma'budini va Xoliqini bildiradi va tanittiradi, sohibini koÀrsatadi, Moliki kim boÀlganini namoyon qiladi. Va shu namoyon qilish bilan qalbni vahshati mut-birign va ruhni huzni aliymdan qutqarib, abadiy bir farohni, doimiy bir sururni ta'min qiladi.

Shu kalimada shifoli, saodatli bir xushxabar bordir. Shundayki: Koinotning aksar a uni ibilan aloqador va u aloqadorlik tufayli parishon va chalkashlik ichida boÀgÀilish darajasiga kelgan ruhi bashar va qalbi inson وَحْدَهُ kalimasida bir malja, bir xaloskor topadiki, uni 'roji u chalkashlikdan, u parishoniyatdan qutqaradi. Ya'ni, وَحْدَهُ ma'nan deydi: "Alloh birdir". Boshqa narsalarga murojaat qilib charchama, ularga tazallul etib minnat chekma, ularga tamalluq etib boÀyin egma, ularning orqasidaetib, b zahmat chekma, ulardan qoÀrqib titrama. Chunki Sultoni Koinot birdir, hamma narsaning kaliti uning yonida, hamma narsaning tizgini uning qoÀlidadir; hamma narsa uning amri bilan hal qilinadi. arzda psang, har matlubingni topding; hadsiz minnatlardan, qoÀrquvlardan qutulding.

Ya'ni: Qandayki uluhiyatida va saltanatida sherigi yoÀqdir; "Alloh" bir boÀladi, mutaaddid boÀlolmِلَّا Shunga oÀxshab; Rububiyatida va ijrootida va ijodotida ham sherigi yoÀqdir. Ba'zan boÀladiki; sulton bir boÀladi, saltanatida sherigi boÀlmaydi.. faqat ibi oÀlda uning ma'murlari uning sherigi sanaladilar va uning huzuriga har kimning kirishiga mone boÀladilar. "Bizga ham murojaat qil", deydilarotdagit Azal, Abad Sultoni boÀlgan Janobi Haq, saltanatida sherigi boÀlmagani kabi, ijrooti rububiyatida ham muinlarga, sheriklarga muhtoj emasdir. Amr va irodasi, havl va quvvati boÀlmasa, hech bir hamma hech bir narsaga mudohala qilolmaydi. ToÀgÀridan-toÀgÀri hamma unga murojaat qila oladi. Sherigi va muini boÀlmagani uchun, u murojaatchi odamga "Mumkin emas, uning huzuriga kirolmaysan", deyilmaydi.

Xullas, shu kalima ruhi bashar ubilan hunday bir xushxabar beradiki: Iymonni qoÀlga kiritgan ruhi bashar monesiz, mudohalasiz, hailsiz, ta'qiqsiz, har holida, har orzusida, har onda, har yerda u an bir abad va xazoini rahmat moliki va dafoini saodat sohibi boÀlgan Jamili Zuljalol, Qodiri Zulkamolning huzuriga kirib, hojotini arz qila oladتَّزْيrahmatini topib, qudratiga istinod etib, kamoli faroh va sururni qozona oladi.

Ya'ni: Mulk umuman unikidir. Sen ham uning mulkisanُهَا لmamlukisan, ham mulkida ishlaysan. Shu kalima shunday shifoli bir xushxabar beradi va deydi: Ey inson! Sen oÀzingni oÀzingga molik deb hisoblama. Chunki sen oÀzingni idora qilolmaysan, u yuk ogÀirdir. Bir oÀzing muhofaza qilolmaysuning lolardan saqlanib, lavozimotini ta'min qilolmaysan. Shunday ekan, behuda iztirobga tushib azob chekma, mulk boshqasinikidir. U Molik ham Qodirdir, ham Rahimdir; qudratiga istinod et, rhis etni ittihom etma. GÀam-gÀussani ot, davringni sur. Zahmatni ot, safoni top.

Ham deydiki: Ma'nan sevganing va aloqadar boÀlganing va parishoniyatidan mutaassirlar bianing va isloh qilolmaganing shu koinot bir Qodiri Rahimning mulkidir. Mulkni sohibiga taslim qil, unga havola qil.. jafosini emas, safosini chek. U ham Hakimdir, ham Rahimdir. Mulkida istagani kabiini (uruf qiladi, aylantiradi. Dahshatga tushgan vaqting, Ibrohim Haqqi kabi: "Mavlo koÀraylik naylar, naylarsa goÀzal aylar" degin, derazalardan tomosha qil, ichlariga kirma.

Ya'ni: Hamd va sano, madh va minnat unga maxsusdir, unga loyiqdir. Demak, ne'matlar unikidir va uning xazinasidan chiqadi. Xazina esa doimiydir. Demak, bu kalima shunday xushxabar berib deydiki: Eyjrooti! Ne'matning zavolidan alam chekma. Chunki rahmat xazinasi tuganmas. Va lazzatning zavolini oÀylab, u alamdan faryod qilma. Chunki u ne'mat mevasi bir rahmati benihoyaning samardot va. Daraxti boqiy boÀlsa, mevasi ketsa ham, oÀrniga keladigani bor. Ne'matning lazzati ichida oÀsha lazzatdan yuz daraja yanada ziyoda lazzatli bir iltifoti rahmatni hamd bilanoÀrsatb, lazzatni birdan yuz daraja qila olasan. Qandayki bir podshohi zishon senga hadya qilgan bir olma lazzati ichida yuz, balki ming olmaning lazzrida v ustun bir iltifoti shohona lazzatini senga ihsos va ehson etadi. Shunga oÀxshab, لَهُ الْحَمْدُ kalimasi bilan, ya'ni hamd va shukr bilan, ya'ni ne'matdan in'omni his qilish bilan, ya'ni Mun'imnhibigash bilan va in'omini oÀylash bilan, ya'ni uning rahmatining iltifotini va shafqatining tavajjuhini va in'omining davomini oÀylash bilan; ne'matdan ming daraj boÀlsda laziz, ma'naviy bir lazzat eshigini senga ochadi.

Ya'ni: hayotni bergan udir. Va hayotni rizq bilan idoma etgan ham udir. Va lavozimoti hayotni ham ihzor etgan yana udir. Va hayotning oliy gtadilari unga oiddir va muhim natijalari unga qaraydi, yuzdan toÀqson toÀqqiz mevasi unikidir. Bu kalima shunday foniy va ojiz basharga nido qiladi, xushxabar beradi va oni ho Ey inson! Hayotning ogÀir takolifini yelkangga olib zahmat chekma. Hayotning fanosini oÀylab qaygÀuga tushma. YolgÀiz dunyoviy ahamiyatsiz mevalarini koÀrib, dunyoga kelganingda bir haymonlik koÀrsatma. Balki u safina-i vujudingdagi hayot uskunasi Hayyi Qayyumga oiddir. Masorif va lavozimotini u tadorik etadi. Va u hayotning juda kasratli gÀoyalari va natijalari bor imiznia oiddir. Sen u kemada bir rul boshqaruvchi askarsan. Vazifangni goÀzal bajar, haqqingni ol, zavqingga qara. U hayot safinasi naqadar qiymatli boÀlganini va naqadar goÀzal foydalar berganini va u safina sohibi boÀlgan zotning naqadar Kari Qur'oahim boÀlganini oÀyla, masrur boÀl va shukr qil va anglaki: Vazifangni istiqomat bilan qilgan vaqting, u safina bergan butun natoij bir jihatdan sening daftari a'molingga oÀtadi, senga bir hayoti boqiyani ta'min qiladi, seni abadiyam vazetadi.

Ya'ni: Mavtni bergan udir. Ya'ni: Hayot vazifasidan tarhis etadi, foniy dunyodan joyingni tabdil etadi, xizmat qiyinchiligidan ozod qiladi. Ya'ni: Hayoti foniyadan seni hayoti boqiyaga oladi. Maning dakalima shunday tarzda foniy jin va insga baqiradi, deydiki:

Sizlarga xushxabar! Mavt i'dom emas, hechlik emas, fano emas, inqiroz emas, soÀnish emas, firoqi abadiy emas, adam emas, tasodif emas, foilsiz bir in'idom emas. Balki bianimasi Hakimi Rahim tarafidan bir tarhisdir, bir tabdili makondir. Saodati abadiya tarafiga, vatani asliylariga bir joÀnatilishdir. Yuzdan toÀqson toÀqqiz ahbobning majma'i boÀlgan olami barzohga bir visol eshigidir.

Ya'ni: Butun koinotning mavjudotida koÀringan va vasila-i muhabbat boÀlgan kamol va husn va ehsonning hadsiz bir daraja usva istir jamol va kamol va ehsonning sohibi va butun mahbublarga badal birgina jilva-i jamoli kifoya boÀlgan bir Ma'budi Lamyazal, bir Mahbubi Loyazalningi boÀly va abadiy bir hayoti doimasi borki; shaiba-i zavol va fanodan munazzah va avorizi naqs va qusurdan mubarrodir. Demak, bu kalima jin va insga va butun zishuurga va ahli muhabbat va ishqqa e'lon qiladiki: سٍ وَاga xushxabar! Mahbublaringizdan nihoyatsiz firoqlarning yaralarini davolab malham surtadigan bir Mahbubi Boqiyingiz bor. Modomiki u bor va Boqiydir, boshqalari nima boÀlsa boÀlsin, qaygÀurma. Balki oÀsha mahbublarda sada miluhabbatingiz boÀlgan husn va ehson, fazl va kamol u Mahbubi Boqiyning jilva-i jamoli boqiysidan koÀp pardalardan oÀtgan, gÀoyat zaif bir soyaning soyasidir. Ularning zavollari sizlarni ranjaddus n. Chunki ular bir navi oynalardir. Oynalarning oÀzgarishi shashaa-i jamolning jilvasini yangilaydi, goÀzallashtiradi. Modomiki u bor, hamma narsa bor.

Ya'ni: Har xayr uning qoÀlidadir. Har bir qilgan yaxshiligingiz uning daftariga yoziladi. Har qilgan amali solihangiz yonida qayd qilinadi. Mana shu kalima j, saodinsga nido qilib xushxabar beradi. Deydiki: Ey bechoralar! Mozoristonga koÀchgan vaqtingiz, "Ey voh! Molimiz xarob boÀlib, sa'yimiz behuda ketdi; shu goÀzal va keng dunyodan ketib, tor bir tuproqqa kirdik", demanglar, faryoi, kamb ma'yus boÀlmanglar... Chunki sizning hamma narsangiz muhofaza qilinyapti. Har amalingiz yozilgandir. Har xizmatingiz qayd qilingandir. Xizmatingizning mukofotini beradigan va har xayr qoÀsatgana har xayrni qila oladigan bir Zoti Zuljalol sizni jalb qilib, yer ostida muvaqqatan saqlaydi. SoÀngra huzuriga oldiradi. Qanday baxtlisizlarki, xizmatingizni va vazifangizni bitirdingiz. Zahmatingiz tugadi, rohatga va rahmatga birgipsiz. Xizmat, mashaqqat tugadi; ujrat olishga ketyapsiz.

Ha, oÀtgan bahorning daftari a'molining sahifalari va xizamotining sandiqchalari boÀlgan danaklarni, urugÀlarni muhofaza qilgan.. vaasadi chi bahorda gÀoyat dabdabali, balki yuz daraja aslidan yanada barakali bir tarzda muhofaza qilgan, nashr qilgan Qodiri Zuljalol, albatta sizning ham natoiji hayotinÀlmagashunday muhofaza qilyapti va xizmatingizga juda kasratli bir suratda mukofot beradi.

Ya'ni: U Vohiddir, Ahaddir, hamma narsaga qodirdir. Hech bir narsa ungaga loz kelmaydi. Bir bahorni yaratish bir gul qadar unga osondir. Jannatni yaratish bir bahor qadar unga yengildir. Har kuni, har yili, har asr yangidan-yangi ijod qilyotgan hadsiz masnu'oti nihoyatsiz qudratiga nihoyatsiz lisonlar bilan guvohlatda badilar. Xullas, shu kalima ham shunday xushxabar beradi. Deydiki: Ey inson! Qilgan xizmating, ado etgan ubudiyating behuda ketmaydi. Bir dori mukofot, bir mahalli saodat sen uchun ihzor etilgandir. Sening shu foniy dunyoingga badal boqiy bir r,

seni kutadi. Ibodat qilganing va taniganing Xoliqi Zuljalolning va'dasiga iymon va e'timod et. Unga va'dasida xulf etish maholdir. Qudratida hech bir jihat bilan nuqsoniyat yoÀqdir. IshlaBirincjz mudohala etolmaydi. Sening kichik bogÀingni yaratgani kabi, Jannatni ham sen uchun yarata oladi va yaratgan va senga va'da bergan. Va va'da bergani uchun, albatta seni uning ichiga oladi.

Msi abai bilmushohada koÀryapmiz: Har yili yer yuzida hayvonot va nabototning uch yuz mingdan ziyoda anvo'larini va millatlarini mukammal intizom va mezon bilan, mukammal tezlik va suhulat bilan hashr etib, naaaddidladi. Albatta bunday bir Qodiri Zuljalol va'dasini bajarishga muqtadirdir. Ham modomiki har yili shunday bir Qodiri Mutlaq hashrning va Jannatning namunalarini minglrdalarzda ijod qiladi. Ham modomiki butun samoviy farmonlari bilan saodati abadiyani va'da qilib, Jannatni xushxabar beradi. Ham modomiki butun ijrooti va shuunoti haq va haqiqatdir va sidq va jiddiyatdir. Va modonda kosarlarining shahodati bilan butun kamolot uning nihoyatsiz kamoliga dalolat va guvohlik qiladi. Va hech bir jihatdan nuqson va qusur unda yoÀqdir. Ham modomiki xulf-ul va'd va xilof va kizb va aldatish eng xunuk bir xislat, shunqson va qusurdir. Albatta va albatta u Qodiri Zuljalol, u Hakimi Zulkamol, u Rahimi Zuljamol va'dasini bajaradi; saodati abadiya eshigini ochadi, Odam otangizning vatani asliysi boÀlgan Jannatga sizlarni, ey ahli iymourdan ol etadi.

Ya'ni: Tijorat va ma'muriyat uchun, muhim vazifalar bilan bu dori imtihon boÀlgan dunyoga yuborilgan Àli biar tijoratlarini qilib, vazifalarini tugatib va xizmatlarini itmom etgandan keyin, yana ularni yuborgan Xoliqi Zuljaloliga qaytadilar va MavloylgÀiz mlariga qovushadilar. Ya'ni, bu dori foniydan ketib dori boqiyda huzuri kibriyoga musharraf boÀladilar. Ya'ni, sabablar tashvishlaridan va vositalarning qorongÀi koÀrsaaridan qutulib, Robbi Rahimlariga maqarri saltanati abadiysida pardasiz qovushadilar. ToÀgÀridan-toÀgÀri hamma oÀz Xoliqi va Ma'budi va Robbi va Sayyidi va Moliki kim boÀlganini biladi va topadi. Xullas, shu kalima butun xushxabarlar uzrnchi mday xushxabar beradi. Va deydiki:

Ey inson! Bilasanmi qayerga ketyapsan va qayerga yuborilyapsan? OÀttiz Ikkinchi SoÀzning oxirida aytilgani kabi: Dunyoning ming اَحْيَ mas'udona hayoti bir soatlik hayotiga muqobil kelmagan Jannat hayotining va oÀsha Jannat hayotining ham ming yili bir soatlik ru'yati jamoliga muqobil kelmagan bir Jamili Zur'onilning doira-i rahmatiga va martaba-i huzuriga ketyapsan. Mubtalo va maftun va mushtoq boÀlganingiz majoziy mahbublarda va butun mavjudoti dunyoviyadagi husn va jamol uning jilva-i jamolining va husni asmosininntazamnav soyasi va butun Jannat butun latoifi bilan bir jilva-i rahmati va butun ishtiyoqlar va muhabbatlar va injizoblar va jozibalar bir lam'a-i momatgati boÀlgan bir Ma'budi Lamyazalning, bir Mahbubi Loyazalning doira-i huzuriga ketyapsiz va ziyofatgohi abadiysi boÀlgan Jannatga chaqirilyapsiz. Shunday ekan, qabr eshigiga yigÀlab emas, kulib kiringlar.

zaridashu kalima shunday xushxabar beradi, deydiki: Ey inson! Fanoga, adamga, hechlikka, zulumotga, nisyonga, chirishga, parchalanishga va kasratda boÀgÀilishga ketganingizni tavahhum etib oÀylamang! Siz fanoga emas, baqoga ketyapsiz. Adamga emasva ungdi doimiyga yuborilyapsiz. Zulumotga emas, olami nurga ketyapsiz. Sohib va Moliki Haqiqiyning tarafiga ketyapsiz va Sultoni Azaliyning poytaxtiga qaytyapsiz. Kasratda boÀt hodihga emas, vahdat doirasida tanaffus qilasiz. Firoqqa emas, visolga mutavajjihsiz.

OÀN BIRINCHI HUJJATI IYMONIYA

وَيَضْرِبُ اللّٰهُ الْاَمْثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ * وَ تِلْكَ الْاَمْثَالُ نَضْرِبi. SoÀِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ

Bir zamon ikki odam bir hovuzda choÀmildilar. Favquloda bir ta'sir ostida behush boÀldilar. KoÀzlarini ochgan payt koÀrdilarki, ajib bir olamga keltirilganlar. Shunday bir olamkوَ تُنoli intizomidan bir mamlakat hukmida, balki bir shahar hukmida, balki bir saroy hukmidadir. Kamoli hayratlaridan atroflariga qaradilar. KoÀrdilarki: Bir jihatdan qaralsa, azim bir olam koÀrinadi. Bir jihatdan qaralsa, muntalatingr mamlakat... Bir jihatdan qaralsa, mukammal bir shahar... Boshqa bir jihatdan qaralsa, gÀoyat muhtasham bir olamni ichiga olgan bir saroydir. Shu ajoyib olamda kezib sayron etdilar. KoÀigan bki: Bir qism maxluqot bor; bir tarz bilan gapiryaptilar, faqat bular ularning tillarini bilmaydilar. YolgÀiz ishoratlaridan tushunilyaptiki, muoya-i hlar qilyaptilar va ahamiyatli vazifalar bajaryaptilar.

U ikki odamdan birisi doÀstiga dediki: "Shu ajib olamning albatta bir mudabbiri va shu muntazam mlib kotning bir moliki, shu mukammal shaharning bir sohibi, shu musanno' saroyning bir ustasi bordir. Biz harakat qilishimiz kerak, uni tanishimiz kerak. Chunki tushuinglartiki, bizni bu yerga keltirgan udir. Uni tanimasak, kim bizga madad beradi? Tillarini bilmaganimiz va ular bizni tinglamagan shu ojiz maxluqlardan nima kutishimiz mumkin? Ham ulkan bir olamni bir ma vazif suratida, bir shahar tarzida, bir saroy shaklida qurgan va boshdan oyoq horiqo narsalar bilan toÀldirgan va muzayyanotning anvo'i bilan tazyin etgan va ibratnamo moÀ'jizotlar bilan bezagan bir zot, albatta bizdan va bu yerga kel anbiydan bir istagani bordir. Uni tanishimiz kerak. Ham nima istaganini bilishimiz lozimdir." Boshqa odam dedi: "Ishonmayman, bunday bahs qilganing kabi bir zot boÀloÀqi!" butun bu olamni bir oÀzi idora qilsin." DoÀsti javoban dediki: "Buni tanimasak, loqayd qolsak, manfaati hech yoÀq; zarari boÀlsa juda ai muno. Agar tanishga harakat qilsak, mashaqqati juda yengildir, manfaati boÀlsa juda azimdir. Shuning uchun unga qarshi loqayd qolish hech kori aql emasdir." U bebosh odam dedi: "Men butun rohatimni, halovatimni uni oÀylamaslikda koÀraman. Han'atiday aqlimga sigÀmagan narsalar bilan ovora boÀlmayman. Butun bu ishlar tasodifiy va aralash-quralash ishlardir, oÀzidan-oÀzi boÀlyapti, menga nima kea-i maAqlli doÀsti unga dedi: "Sening bu tamarruding meni ham, balki koÀplarni ham baloga tiqadi. Bir adabsiz sababli, ba'zan boÀladiki, bir mamlakat xarob boÀladi." Yana u bi bashqaytib dediki: "Yo qat'iyan menga isbot qilki; bu ulkan mamlakatning yagona bir moliki, yagona bir sone'i bordir. Yoki menga aralashma." Javoban doÀsti dedi: "Modomiki qaysarliginsalotunalik darajasiga chiqqan; u oÀjarliging bilan bizni va balki mamlakatni bir qahrga giriftor etasan. Men ham senga oÀn ikki burhon bilan koÀrsatamanki: Bir saroy kabi shu olamning, bir shahar kabi shu mamlakatning yagona bir ustasi bordir va u lini lhamma narsani idora qilgan yolgÀiz udir. Hech bir jihatdan nuqsoniyati yoÀqdir. Bizga koÀrinmagan u usta, bizni va hamma narsani koÀradi va soÀzlarini eshitadi. Butun ishlari miriy sa va horiqodir. Butun bu koÀrganimiz va tillarini bilmaganimiz shu maxluqlar uning ma'murlaridir."

Kel, har tarafga qara, hamma narsaga ladi. qil! Butun bu ishlar ichida yashirin bir qoÀl ishlayapti. Chunki qara, bir dirham

{(Hoshiya1) Daraxtlarni boshlarida tashigan urugÀlarga ishoratdir.}

qadar quvvati boÀlmagan bir urugÀ kichikligidagi bir nargÀoyatglab botmon yukni koÀtaryapti. Zarra qadar shuuri boÀlmagan

{(Hoshiya2) OÀzidan-oÀzi yuksalmagan va mevalarning ogÀirligiga dosh bermagan uzum novdalari kabi ot (S.n nabototning boshqa daraxtlarga latif qoÀllar otib oÀralishlariga va ularga yuklanishlariga ishoratdir.}

gÀoyat hakimona ishlar qilyapti. Demak, bular oÀzlaridan-oÀzlari ishlamayaptilar. Ularni ishlattirgan yashirin bir qudrat sohibi ichid. Agar bir oÀzi boÀlsa, butun boshdan-oyoq bu koÀrganimiz mamlakatda har ish moÀ'jiza, hamma narsa moÀ'jizakor bir horiqo boÀlishi lozim boÀladi. Bu esa bir safsatadir.

Nurni butun bu vodiylarni, bu maydonlarni, bu manzillarni bezatgan narsalar ustiga diqqat qil. Har birisida u yashirin zotdan xabar bergan ishlar bor. Xuddi har biri bittadan turra, bittadan sikka kabi u gÀaybiy zotdan xabar beradiy suraana koÀzingning oÀngida, qara; bir dirham paxtadan

{(Hoshiya3) Danakka ishoratdir. Masalan: Zarra kabi bir afyun buzri, bir dirham kabi bir zardoli navoti, bir qovun urugÀi, qanday matodan goÀzalt; ajaÀqilgan yaproqlar, batis gazlamasidan oqroq va sariq gullar shirinlikdan shirinroq va koÀftalardan va konserva qutilaridan latifroq, lazizroq, shirinroq mevalarni xazina-i rahmatdan keltiradalar sbizga taqdim qiladilar.}

nima qilyapti. Qara, necha toÀp mato va batis gazlamasi va gulli mato chiqdi. Qara, undan naqadar shirinliklar, aylana totli koÀftalar qilinyaptiki, bizlar kabi minglab oayni iysa va yesa, kifoya qiladi. Hamda qara, bu temirni, tuproqni, suvni, koÀmirni, misni, kumushni, oltinni gÀaybiy hovuchiga oldi, bir goÀsht parchasi

{(Hoshiya4) Unsurlardan jismi hayvoniyni yaratish va nutfadan zihayotni ijod qilishga ishtoshdar.}

qildi; qara, koÀr... Mana ey aqlsiz odam! Bu ishlar shunday bir zotga maxsusdirki; butun bu mamlakat butun ajzosi bilan uning moÀ'jiza-i quvvati ostida tuar. Va, har orzusiga rom boÀlyapti.

Kel, bu mutaharrik antiqa

{(Hoshiya5) Hayvonlarga va insonlarga ishoratdir. Zero hayvon shqigan ning kichik bir mundarijasi va mohiyati insoniya shu koinotning bir misoli musagÀgÀari boÀlganidan; xuddi olamda nima boÀlsa, insonda namunasi bordir.}

san'atlariga qara! Har birisoÀladiday bir tarzda qilingan; xuddiki bu ulkan saroyning bir kichik nusxasidir. Butun bu saroyda nima boÀlsa, u kichkina mutaharrik uskunalarda mavjud. Hech mumkdiki, rki, bu saroyning ustasidan boshqa birisi kelib, bu ajib saroyni kichik bir uskunada joylashtirsin? Ham hech mumkinmidirki, bir quti qadar bir uskuna butun bir olamni ichiga olgani holda, tasodifiing mad abas bir ish ichida boÀlsin? Demak, butun koÀzing koÀrgan naqadar antiqa uskunalar boÀlsa, u yashirin zotning bittadan sikkasi hukmidadirlar. Balki bittadan dallol, bittadan e'lonnoma hukmidadirlar. Lisoni hollari bilan deydilarki: "Biz chumoay bir zotning san'atimizki: Butun bu olamimizni, bizni yaratgani va suhulat bilan ijod qilgani kabi, osonlik bilan yarata oladigan bir zotdir".

Ey muannid doÀs chop el, senga yanada ajibini koÀrsataman. Qara, bu mamlakatda butun bu ishlar, bu narsalar oÀzgardi, oÀzgaryapti, bir holatda turmayapti. Diqqat qilki, bu koÀrganimiz jomid jismlar, hissiz qutilar; bittadan hokimi mutlaq suratini a boÀlr; xuddi har bir narsa butun ashyoga hukm qiladi. Mana, bu yonimizdagi bu uskunaga qara;

{(Hoshiya6) Uskuna mevador daraxtlarga ishoratdir. Chunki yuzlab dastgor, bit, fabrikalarni ingichkagina shoxlarida tashiydiganday; hayratnamo yaproqlarni, gullarni, mevalarni toÀqiydi, bezaydi, pishiradi, bizlarga uzatadi. Holbuki qaragÀay va qatron kabi muhtasham daraxtlar quruq bir moviy dastgohini otgan, ishlab turibdilar.}

goÀyo amr qiladi. Mana, uning tazyinotiga va ishlashiga lozim lavozimot va moddalar uzoq yerlardan yugurubi vuyaptilar. Mana, u yerga qara: U shuursiz jism

{(Hoshiya7) Hububotga, danaklarga, chivinlarning tuxumchalariga ishoratdir. Masalan bir chivin bir qayragÀochning yaprogÀida tuxumini qoldiradi. Bi fitri ulkan qayragÀoch yaproqlarini u tuxumlarga bir rahmi modar, bir beshik, asal kabi bir gÀido bilan toÀla bir mahzanga aylantiradi. Xuddi u mevaadan traxt u suratda ziruh mevalar beradi.}

goÀyo bir ishorat qiladi, eng katta bir jismni oÀziga xizmatkor qiladi, oÀz ishlarida ishlattiradi. Yana boshqa narsalarni bularga qiyos qil. urugÀlhar bir narsa butun bu olamdagi xilqatlarni musahhar etadi. Agar u yashirin zotni qabul qilmasang, butun bu mamlakatdagi toshida, tuprogÀida, hayvonida, inson bir kshash maxluqlarda; u zotning butun hunarlarini, san'atlarini, kamolotlarini bitta-bittalab (u narsalarga) berasan. Mana, aqling uzoq koÀrgan birgina moÀ'jiznamo zotning badaliga milliardlab u kabi moÀ'jiznamo, ham bir-biriga zid, ha boÀlgbiriga misl, ham bir-biri ichida boÀlishsin; bu intizom buzilmasin, oraliqni chalkashtirmasinlar. Holbuki bu ulkan mamlakatda ikki barmoq qoing usa, chalkashtiradi. Chunki bir qishloqda ikki mudir, bir shaharda ikki hokim, bir mamlakatda ikki podshoh boÀlsa, chalkashtiradi. Qayerda qolbi birhadsiz hokimi mutlaq barobar boÀlsin!

Ey vasavasali doÀstim! Kel, bu azim saroyning naqshlariga diqqat qil va butun bu shaharning ziynatlarigashay va butun bu mamlakatning tanzimotini koÀr va butun bu olamning san'atlarini tafakkur qil! Xullas qara: Agar nihoyatsiz moÀ'jizalari va hunarlari boÀlgan yashirin bir zotning qalami ishlamasa, bu naqshlari boshqa shuursiz Àlgan arga, koÀr tasodifga, kar tabiatga berilsa, u vaqt yo bu mamlakatning har bir toshi, har bir oÀti shunday moÀ'jiznamo naqqosh, shunday bir horiquloda kotib boÀlishi lozim boÀladiki, bir harfda ming kitobni yoza olsin, bir naqshda millionlabilib, tni joylashtira olsin. Chunki qara bu toshlardagi naqshga,

{(Hoshiya8) Shajara-i xilqatning mevasi boÀlgan insonga va oÀz daraxtining dasturini va mundarijasini tashigan mevaga ishoratdir. Zero qalami qudrat olamning kitobi kabirida nima va enn boÀlsa, ijmolini mohiyati insoniyada yozgandir. Qalami qadar togÀ kabi bir daraxtda nima yozgan boÀlsa, tirnoq kabi mevasida ham joylashtirgandir.}

har birisida butun saroyning naqshlari bor, butun shaharning ellikmot qonunlari bor, butun mamlakatning tashkilot dasturlari bor. Demak, bu naqshlarni qilish butun mamlakatni qilish qadar horiqodir. Shunday ekan, har bir naqsh, har bir san'at u yashirin zotning bir e'lonnomasdigan bir xotamidir.

Modomiki bir harf kotibini koÀrsatmasligi mumkin emas. San'atli bir naqsh naqqoshini bildirmasligi mumkin emas. Qanday boÀladiki: Bir harfda ulkan bir kitobni koÀrsn, bir naqshda ming naqshni naqsh etgan naqqosh oÀz kitobi bilan va naqshi bilan bilinmasin?

Kel, bu keng vodiyga chiqamiz.

{(Hoshiya9) Bahor vadilarkavsumida zaminning yuziga ishoratdir. Zero yuz minglab muxtalif maxluqotning toifalari bir-biri ichida barobar ijod qilinadi, roÀyi zaminda yozili bilaatosiz, qusursiz, kamoli intizom bilan almashtiriladi. Minglab dasturxoni Rahmon ochiladi, teriladi, yangi yangi keladi. Har bir daraxt bittadan vositachi savdogar, hartning oÀston bittadan qozon hukmiga oÀtadi.}

Mana, u vodiy ichida yuksak bir togÀ bor. Ustiga chiqamiz, toki butun atrofi koÀrinsin. Ham hamma narsani yaqinlashtiradigan goÀzal durbinlarni ham barobar olamiutun nnki bu ajib mamlakatda ajib ishlar boÀlyapti. Har soatda hech aqlimizga kelmagan ishlar boÀlyapti. Mana, qara! Bu togÀlar va vodiylar va shaharlar birdan oÀzgaryapti. Ham qanday oÀzgaryapti.. shunday bir tarzdaki: Millionlab bir-biri va ye ishlar gÀoyat muntazam suratda oÀzgaryapti. Xuddi millionlab mutanavvi' matolar bir-biri ichida barobar toÀqilayotganday juda ajib tahavvulot boÀlyapti. Qara, senga oar unsiyat etganimiz va taniganimiz gulli-mulli narsalar yoÀqoldilar. Muntazaman oÀrinlariga va mohiyatlari ularga oÀxshash, lekin suratlari boshqa boÀlganlar keldilar. Xuddi shu vodiy, togÀlar bittadan sahifa; yuz minglab boshqa-boshqa kitr!... ichida yozilyapti. Ham xatosiz, nuqsonsiz boÀlib yozilyapti. Xullas, bu ishlar yuz daraja maholdirki, oÀzidan-oÀzi boÀlsin. Ha, nihoyat darajada san'atli, diqqatli shu ishlar oÀzidan-oÀzi boÀr jazoming daraja maholdirki: OÀzlaridan ziyoda san'atkorlarini koÀrsatadilar. Ham bularni qiluvchi shunday moÀ'jiznamo bir zotdirki, hech bir ish unga ogÀir kelmaydi. ya bil kitob yozish bir harf qadar unga oson boÀladi. Bu bilan birga har tarafga qaraki, ham shunday bir hikmat bilan hamma narsani joy-joyigaoÀlib pti va shunday mukrimona hammaga loyiq boÀlgan lutflarni qilyapti; ham shunday ehsonparvarona umumiy pardalar va eshiklar ochyaptiki, hammaning orzularini qondiryapti. Ham shunday saxoar. Yavarona dasturxonlar hozirlanayaptiki, butun bu mamlakatning xalqlariga, hayvonlariga, har bir toifasiga xos va loyiq, balki har bir fardiga maxsus ismi bilan va rasmi bilan bir ne'matganlarsi berilyapti. Xullas, dunyoda bundan mahol bir narsa bormiki, bu koÀrganimiz ishlar ichida tasodifiy ishlar boÀlsin yoki abas va foydasizlgani in yoki mutaaddid qoÀllar qoÀshilsin yoki ustasi hamma narsaga muqtadir boÀlmasin yoki hamma narsa unga musahhar boÀlmasin! Mana ey doÀstim! Hadding boÀlsa, bunga qarshi bir bahona toping ma

Ey doÀstim, kel! Hozir bu juz'iyotni tashlab, saroy shaklidagi bu ajib olamning ajzolarining bir-biriga qarshi boÀlgan vaziyatlariga diqqat qilamiz. Mana, qara. Bu olamda shu daraja intizom bilan kulliy ishlar qilinyapxbori umumiy inqiloblar boÀlyaptiki, xuddi butun bu saroydagi mavjud toshlar, tuproqlar, daraxtlar, har bir narsa bittadan foili muxtor kabi butun bu olamning nizomoti kulliyasiga rioya qilib, unga koÀra tavfiqi harÀolib"ilyapti. Bir-biridan eng uzoq narsalar bir-birining imdodiga yuguryapti. Mana, qara. GÀaybdan ajib bir qofila

{(Hoshiya1) Umum hayvonotning arzoqini tashigan nabotot va ashjar qofilalariasarrichiqib kelyapti. Markablari daraxtlarga, nabotlarga, togÀlarga oÀxshaydilar. Boshlarida bittadan rizqlar patnisi tashiyaptilar. Mana, qara: Bu tarafda kuk narsan muxtalif hayvonotning arzoqlarini keltiryaptilar. Hamda qara: Bu gumbazda u azim elektr chirogÀi

{(Hoshiya2) U azim elektr chirogÀi, Quyoshga ishoratdir.}

ularga nurbu azani kabi, butun taomlarini shunday goÀzal pishiryapti; yolgÀiz, pishiriladigan taomlar bir dasti gÀaybiy tarafidan bittadan ipga taqilib

{(Hoshiya3) Ip va ipga taqilganaktubnesa, daraxtning ingichka shoxlari va laziz mevalaridir.}

unga qarshi tutilyapti. Bu tarafga ham qara: Bu bechora zaif, nahif, quvvatsiz hayvonchalar... Qanday ularning boshi qarshisida latif gÀido bilan toÀla ikkiaygÀambacha

{(Hoshiya4) Ikki tulumbacha esa, volidalarning koÀkraklariga ishoratdir.}

taqilgan, ikki chashma kabi; yolgÀiz u quvvatsiz maxluq uni ogÀziga yopishtirishi kifoyadir.

Alhosil: Butun bu olammumidautun ashyosi, bir-biriga qarayotganday, bir-biriga yordam berishadi. Bir-birini koÀrayotganday, bir-biriga qoÀlni qoÀlga berishadi. Bir-birining ishini takmil uchun, bir-biriga yelkani yelkaga berishadi. Belni belga berib day bir ishlashadi. Hamma narsani bunga qiyos qil; sanagan bilan tugamaydi... Xullas, butun bu hollar ikki karra ikki toÀrt boÀlish darajasida qat'iy koÀrsatadiki; shu saroyi ajibning ustasiga, ya'ni shu gÀarib olamning soor fas hamma narsa musahhardir. Hamma narsa uning hisobiga ishlaydi. Hamma narsa unga bir amrbar askar hukmidadir. Hamma narsa uning quvvati bilan aylanadi. Hamma narsa uning amri bilan harakat qiladi. HammaANING uning hikmati bilan tanzim boÀladi. Hamma narsa uning karami bilan muovanat etadi. Hamma narsa uning marhamati bilan boshqasining imdodiga yuguradi, ya'ni yugurtiriladi. Ey doÀstim! Hadding boÀlsa, bunga qarshi bir so ma'no!

Kel, ey nafsim kabi oÀzini aqlli deb oÀylagan aqlsiz doÀstim! Shu saroyi muhtashamning sohibini tanishni istamayapsan! Holbuki hamma narsa uni koÀrsatyapti, munosashorat qilyapti, unga shahodat qilyapti. Butun bu narsalarning shahodatini qanday takzib etyapsan! Shunday ekan, bu saroyni ham inkor qil va "Olam yoÀq, mar bilt yoÀq" degin va oÀzingni ham inkor qil, oÀrtadan chiq. BoÀlmasa esingni yigÀ, meni tingla! Mana, qara: Shu saroy ichida boÀlgan va mamlakatni ihota etgan yaknasoq unsurlar, ma'danlar bor.

{(Hoshiya5) Unsurlar, ma'danni oÀsa juda koÀp muntazam vazifalari boÀlgan va izni Rabboniy bilan har muhtojning imdodiga yugurgan va amri Ilohiy bilan har bir yerga kirgan, madad bergan va hayotning lavozimotini yetishtirgan va zihayotni emizgan va masnu'oti Ilohiyaning nasiyasinnaqshiga mansha' va muvallid va beshik boÀlgan havo, suv, ziyo, tuproq unsurlariga ishoratdir.}

Xuddi mamlakatdan chiqqan hamma narsa u moddalardan qilinadi. Demak,unga idalar kimning mulki boÀlsa, butun undan qilingan narsalar ham unikidir. Ekinzor kimniki boÀlsa, mahsulot ham unikidir. Dengiz kimniki boÀlsa, ichidagilar ham unikidir. Ham qara, bug qudslgan narsalar, bu nasj etilgan munaqqash matolar bitta moddadan qilinyapti. U moddani keltirgan, ihzor etgan va ip holiga keltirgan, albatta bilbedaho birdir. Chunki u ish ishtirok qabul qilmaydi. Shunday ekan, bur'onnisj etilgan san'atli narsalar unga maxsusdir. Ham yana qara, bu toÀqilgan, qilingan narsalarning har bir jinsi butun mamlakatning har tarafida mavjud; butun abno-i jinslari bilan shunday intishor etgan; barobar boÀlib bir-bijadir.ida, bir tarzda, bir onda qilinyapti, nasj etilyapti. Demak, birgina zotning ishidir, birgina amr bilan harakat qiladi. BoÀlmasa bunday bir onda, bir tarzda, bir vmuakkida, bir hay'atda ittifoq va muvofaqat maholdir. Shunday ekan, bu san'atli narsalarning har birisi u yashirin zotning bir e'lonnomasi hukmida uni koÀrsatadi. GoÀyo har bir gulli mato, har bir san'atli uskuna, har bir totli luqm sahifÀ'jiznamo zotning bittadan sikkasi, bittadan xotami, bittadan nishoni, bittadan turrasi hukmida; lisoni hol bilan har birisi deydi: "Men kimning san'a tanaÀlsam, joylashgan sandiqlarim va doÀkonlarim ham uning mulkidir". Va har bir naqsh deydi: "Meni kim toÀqigan boÀlsa, joylashgan toÀpim ham uning toÀqimasidir". Bir dr totli luqma deydi: "Meni kim qilayotgan, pishirayotgan boÀlsa, joylashgan qozonim ham unikidir". Har bir uskuna deydi: "Meni kim qilgan boÀlsa, mamlakatda intishor etgyuksakun oÀxshashlarimni ham u qilyapti va butun mamlakatning har tarafida bizni yetishtirgan udir. Demak, mamlakatning moliki ham udir. Shunday ekan, butun bu mamlakatga, bu saroyga moliksa minoÀlsa, u bizga molik boÀla oladi". Masalan, qandayki miriyga maxsus birgina askar kamari yoxud birgina tugmaga molik boÀlish uchun, ularni yasagan esa, fabrikalarga molik boÀlish lozimdirki, ularga haqiqiy molik boÀlsin. BoÀlmasa u vaysaqi boshibuzuqdan, "miriy molidir" deya qoÀlidan olzlari tajziya etiladi.

Alhosil: Qanday qilib bu mamlakatning anosiri mamlakatni qamragan bittadan moddadir. Ularning moliki ham butun mamlakatga molik birgina zot boÀlishi mumkin. Shunga oÀxshab, butun mamlakatda intishor etganshlargtlar bir-biriga oÀxshagani va birgina sikka izhor qilganlari uchun, butun mamlakat yuzida intishor etgan masnu'lar har bir narsaga hukm qilgan bitta zotning san'atlari boÀlganini يُسَبatadilar.

Mana ey doÀstim! Modomiki shu mamlakatda, ya'ni shu saroyi muhtashamda bir birlik alomati bordir; bir vahdat sikkasi bor. Chunki bir qism narsalar, bir ekan; ihotasi bor. Bir qism mutaaddid boÀlsa -faqat hammariga oÀxshagani va har tarafda boÀlgani uchun- bir vahdati nav'iya koÀrsatyapti. Vahdat esa bir vohidni koÀrsatadi. Demak ustasi ham, moliki ham, sohibi ham, sone'i ham bir boÀlishi lptilaroÀladi. Bu bilan barobar, sen bunga diqqat qilki, bir parda-i gÀaybdan qalingina bir ip chiqyapti.

{(Hoshiya6) Qalingina bir ip mevador ning vga; minglab iplar esa shoxlariga va iplar boshidagi olmos, nishon, ehson, hadyalar esa, gullarning aqsomiga va mevalarning anvo'iga ishoratdir.}

Qara, soÀngra minglab iplar undan uzangan. Har bir ipnirni buhiga qara: Bittadan olmos, bittadan nishon, bittadan ehson, bittadan hadya taqilgan. Hammaga koÀra bittadan hadya beryapti. Ajabo, bilasanmiki, bunday gÀarib bir gÀayb par nurlin bunday ajib ehsonotni, hadoyani shu maxluqlarga uzatgan zotni tanimaslik, unga tashakkur etmaslik naqadar devonacha bir harakatdir. Chunki uni ton va ang, bilmajburiya deysanki: "Bu iplar uchlaridagi olmoslarni, boshqa hadyalarni oÀzlari qilyaptilar, beryaptilar". U vaqt har ipga bir podshohlik ma'nosini berish lozim boÀladi. Holbuki kodar bining oÀngida bir dasti gÀaybiy u iplarni ham qilib u hadoyani ularga taqyapti. Demak, butun bu saroyda hamma narsa oÀz nafsidan ziyoda u moÀ'jiznamo zotni koÀrsatadi. Uni tanimasang, butun bu narsalarni inkor qilish bi, zehnyvondan yuz daraja pastga tushasan.

Kel, ey muhokamasiz doÀstim! Sen shu saroyning sohibini tanimaysan va tanishni ham istamaysan. Chunki istib'olotu Van. Uning ajib san'atlarini va holotini aqlga sigÀishtirolmaganingdan inkorga kiryapsan. Holbuki asl istib'od, asl mushkulot va haqiqiy suubatlar va dahshatli qiyinchiliklar uni mevalaslikdadir. Chunki uni tanisak, butun bu saroy, bu olam bitta narsa kabi oson boÀladi, yengil boÀladi; bu oÀrtadagi arzonlik va mabzuliyatga mador boÀladi. Agar tanimasak va u boÀlmasa, u vaqt har bir narsa lari, bu saroy qadar mushkulotli boÀladi. Chunki hamma narsa bu saroy qadar san'atlidir. U vaqt na arzonlik va na mabzuliyat qoladi. Bu koÀrgan narsalarimizning bittasi nafaqat qoÀlimizga, balki hech kimning qoÀliga oÀyasi hdi. Sen yolgÀiz shu ipga taqilgan totli konserva qutisiga qara.

{(Hoshiya7) Konserva quttisi qudrat konservalari boÀlgan qovun, tarvuz, anor, sut qutisi hindiston yongmatidakabi rahmat hadyalariga ishoratdir.}

Agar uning yashirin oshxona-i moÀ'jiznamosidan chiqmasa edi, hozir qirq tiyin bilan olganimiz holda, yuz liraga ham ololmas edik.

Ha, butun istib'od, mushkuoti a'uubat, halokat balki maholiyat uni tanimaslikdadir. Chunki qandayki bir daraxtga bir ildizdan, bir qonun bilan, bir markazdan hayot beriladi. Minglab mevalarning tashakkuli bir meva kabi suhulat paydo qiladi. Agar u daraxtning mevalari boshqa mislia markazga va ildizga, boshqa-boshqa qonun bilan rabt etilsa, har bir meva butun daraxt qadar mushkulotli boÀladi. Ham qandayki butun qoÀshinning tajhyoÀlnibir markazdan, bir qonundan, bir fabrikadan chiqsa; miqdor jihatidan bir askarning tajhizoti qadar osonlashadi. Agar har bir askarning boshqa-boshqa yerlarda tajhizoti qilinsa, olinsa; har bir askarning tajhizoti ucijida tun qoÀshinning tajhizotiga lozim fabrikalar boÀlishi lozim boÀladi.

Aynan bu ikki misol kabi: Shu muntazam saroyda, shu mukammal shaharda, shu mutaraqqiy mamlakatda, shu muhtasham olamda butun bu narsalarning ijodi iy ulazotga berilgan vaqt, shu qadar oson boÀladi, shu qadar yengillik paydo qiladiki; koÀrganimiz nihoyatsiz arzonlikka va mabzuliyatga va saxovatga sababiyat beradi. BoÀlmasa hamma narsa shu qadar qimmat, shu qadar mushku u SonboÀladiki, dunyo berilsa, birisini qoÀlga kiritib boÀlmaydi.

Kel, ey bir parcha insofga kelgan doÀstim! OÀn besh kundir

{(Hoshiya1) OÀn besh kunbilan taklif boÀlgan oÀn besh yilga ishoratdir.}

biz bu yerdamiz. Agar shu olamning nizomlarini bilmasak, podshohini tanimasak, jazoga haqdor boÀlamiz. Uzrimiz qolmadi. Zero oÀn besh kundan beri (goÀyo bizga muhlat berilgyda bi hech kimning biz bilan ishi yoÀq. Albatta biz sohibsiz emasmiz. Bu daraja nozik san'atli, me'zonli, latofatli, ibratli masnu'lar ichida stinod kabi kezib buzolmaymiz, bizga buzdirmaydilar. Shu mamlakatning hashmatli molikining albatta jazosi ham dahshatlidir. U zot naqadar qudratli, hashmatli bir zot boÀlganini shu bilan tushuningki: Shu ulkan olamni biblari y kabi tanzim etyapti, bir charxpalak kabi aylantiryapti. Shu katta mamlakatni bir xona kabi, hech bir narsani nuqson qoldirmasdan idora qilyapti. Mana, qara,bir habavaqt bir idishni toÀldirib boÀshatish kabi shu saroyni, shu mamlakatni, shu shaharni kamoli intizom bilan toÀldirib, kamoli hikmat bilan boÀshattiryapti. koÀrsasturxonni ham koÀtarib tushurish kabi, ulkan mamlakatni boshdan oyoq turli-tuman dasturxonlar

{(Hoshiya2) Dasturxonlar esa, yozda zaminning yuziga inlar: dirki, yuzlab yangi-yangi va boshqa-boshqa boÀlib, oshxona-i rahmatdan chiqqan Rahmoniy dasturxonlar toÀshaladi, almashadi. Har bir boÀston bir qozon, har bir daraxt bir vositachi savdogardir.}bir daasti gÀaybiy tarafidan koÀtarib, tushirib mutanavvi' ovqatlarni navbat bilan keltirib yediradi. Uni olib tashlab boshqasini keltiradi, sen ham koÀryapsan va aqlتُ وَ Àlsa tushunasanki, u dahshatli hashmat ichida hadsiz saxovatli bir karam bor.

Hamda qaraki, u gÀaybiy zotning saltanatiga, birligiga butun bu narsalar shahodat qilgani kabi; shuningdek qofila-qofila orqasidan kelib oÀtgasumlaraqiqiy parda-parda orqasidan ochilib yopilgan bu inqiloblar, bu tahavvulotlar u zotning davomiga, baqosiga shahodat qiladi. Chunki zavol topgan ashyo bilan barobar sabablari ham yoÀqoladi. Holbuki ularning orqasidan ularga isnod eidagi iz narsalar takror boÀladi. Demak, u asarlar ularniki emas ekan; balki zavolsiz birisining asarlari ekan. Qandayki bir daryoning pufakchalari ketadi, orqalovchikelgan pufakchalar ketganlar kabi porlaganidan anglashiladiki; ularni porlattirgan, doimiy va yuksak bir nur sohibidir. Shuning kabi: Bu ishlarning tezlik bilan oÀzgarishi, orqalaridan kelganlarning ayni rang oll qilgoÀrsatadiki; zavolsiz doimiy birgina zotning jilvalaridir, naqshlaridir, oynalaridir, san'atlaridir.

Kel, ey doÀstim! Hozir senga oÀtgan oÀn burhon quvvatida qat'iy bir burhon yana koÀrsatamanpsan. bir kemaga minamiz;

{(Hoshiya3) Kema tarixga va jazira esa Asri Saodatga ishoratdir. Shu asrning zulumotli sohilida, mimsiz madaniyat kiydirgan libosni yechib, zamonning dengiz haqiqrib, tarix va siyar safinasiga minib, Asri Saodat jazirasiga va Jazirat-ul Arab maydoniga chiqib, Faxri Olamni (S.A.V.) ish boshida ziyorat qilish bilan bilamizki, u zot shu qadar porloq bir burhoni tavhiddirki, zaminning boshdan oyoq yuzini an hadonning oÀtgan va kelajak ikki yuzini nurlantirgan, kufr va zalolat zulumotini tarqatgandir.}

shu uzoqda bir jazira bor, u yerga ketamiz. Chunki bu tilsi u suramning kalitlari u yerda boÀladi. Ham hamma u jaziraga qarayapti, u yerdan bir narsalar kutyapti, u yerdan amr olyaptilar. Mana qara, ketyapmiz. Hozir shu jaziraga chiqdik. Qara, juda katta bir ijtimo' bor. Shu malayki mag butun kattalari bu yerda toÀplangan kabi muhim ihtifol koÀrinyapti. Yaxshi diqqat qil. Bu jamiyati azimaning bir raisi bor. Kel, yaqinroq boramiz. U raisni tanishimiz kerak. Mana qara, naqadar porloq va mingdan

{(Hoshiya4) Ming nisoÀlsa,a, ahli tahqiq yonida mingga yetgan moÀ'jizoti Ahmadiyadir (S.A.V.).}

ziyoda nishonlari bor. Naqadar quvvatli gapiryapti. Naqadar totli bir suhbat qilyapti. Shu oÀn besh kun mobaynida, bularning deganlarini men biroz oÀrgandim.iroat am mendan oÀrgan. Qara, u zot shu mamlakatning moÀ'jiznamo sultonidan bahs qilyapti. "U sultoni zishon meni sizlarga yubordi", deyapti. Qara, shunday horiqolar koÀrsatyapti; shubha qoldirmayaptiki, bu zot va mushohning bir ma'muri maxsusidir. Sen diqqat qilki, bu zotning aytgan soÀzini nafaqat shu jaziradagi maxluqlar tinglayaptilar, balki horiquloda suratda butun mamlakatga eshittiryapti. Chuichidaoqdan uzoqqa hamma bu yerdagi nutqini eshitishga harakat qilyapti. Nafaqat insonlar tinglayaptilar, balki hayvonlar ham, hatto qara, togÀlar ham u keltirgan amrlarni tinglayaptilarki, yerlatsa, lqimirlayaptilar. Shu daraxtlar ishorat qilgan yerga ketyaptilar. Qayerda istasa, suv chiqaryapti. Hatto barmogÀini ham bir obi kavsar koÀkxtlarnabi qilyapti; undan obi hayot ichiryapti. Qara, shu saroyning qubba-i oliysida muhim chiroq,

{(Hoshiya5) Muhim chiroq Qamardirki, uning ishorati bilan ikki parcha boÀlganvo'ni i: Mavlono Jomiyning deganlari kabi: "Hech yozuv yozmagan u ummiy zot barmoq qalami bilan sahifa-i samoviyda bir alif yozgan, bir qirqni ikki ellik qimovchi Ya'ni; yorilishdan avval qirq boÀlgan mimga oÀxshagan; yorilishdan keyin ikki hilol boÀldi, ellikdan iborat boÀlgan ikki nunga oÀxshadi.}

uning ishorati bilan bir ekan, ikkita boÀlyapti. Demak,va duomlakat butun mavjudoti bilan uning ma'muriyatini taniydi. Uni "gÀaybiy bir zoti moÀ'jiznamoning eng xos va toÀgÀri bir tarjimonidir, bir dalloli saltanati va tilsimining kashshofi va avomirininbu ovoigÀiga amin bir elchisi" boÀlganini biladiganday, uni tinglab itoat qilyaptilar. Mana, bu zot har aytgan soÀzini atrofidagi butun aqli boshida boÀlganlar: "Ha, ha toÀgÀridir" deydilar, tasdiq qilad insonBalki shu mamlakatda togÀlar, daraxtlar, butun mamlakatlarni ziyolantirgan katta nur chirogÀi

{(Hoshiya6) Katta bir nur chirogÀi Quyosh boÀlib, yerning sharqdan ى بِهِb kelishi bilan Quyoshning yangidan koÀrinishi, quchogÀida PaygÀambarning (S.A.V.) yotishi bilan asr namozini oÀqimagan Imom Ali (R.A.) u moÀ'jizaga binanavvir namozini vaqtida oÀqigan.}

u zotning ishorat va amrlariga bosh egishi bilan, "Ha, ha, har deganing toÀgÀridir" deydilar.

Mana ey tentak doÀstim! Shu podshohning xazina-i xossasiga maxsus ming nishon tashigaqoiqi nuroniy va muhtasham va juda jiddiy zotning butun quvvati bilan butun mamlakatning raislarining taxti tasdiqida bahs qilgan bir Zoti MoÀ'jiznamodan va zikr qilgan avsofi xorij tabligÀ etgan avomirida hech bir vajh bilan xilof va hiyla boÀlishi mumkinmi? Bunda xilofi haqiqat mumkin boÀlsa; shu saroyni, shu chiroqlarni, shu jamoatni ham ir va arini, ham haqiqatlarini takzib etish lozim boÀladi. Agar hadding boÀlsa, bunga qarshi e'tiroz barmogÀingni uzatib koÀr, qanday barmogÀing burhon quvvati bilan sinib, sening koÀzingga suqilishar hamÀrasan.

Kel, ey bir oz aqli boshiga kelgan birodar! Butun oÀn bir burhon quvvatida bir burhon yana koÀrsataman. Mana, qara. Yuqoridan tushgan va hamma unga hayratidan yoki huzal vaan kamoli diqqat bilan qaragan shu nuroniy farmonga

{(Hoshiya7) Nuroniy farmon Qur'onga va ustidagi turra esa i'joziga ishoratdir.}

qara. U ming nishonli zot uning yonida turgan, oÀsha farmonning maolini umumga ban va hlyapti. Mana, shu farmonning uslublari shunday bir tarzda porlayaptiki, hammaning nazari istehsonini jalb etyapti va shunday jiddiy, ahamiyatli masalalarni zikr qilyaptiki, hamma quloq solishga majbur boÀlyapti. Cda istbutun bu mamlakatni idora qilgan va bu saroyni qurgan va bu ajoyibni izhor qilgan zotning shuunotini, af'olini, avomirini, avsofini alohida-alohida bayon qilyapti. U farmonning hay'ati umumiyasida bir turra-i a'zam boÀlgachoÀchi, qara, har bir satrida, har bir jumlasida taqlid qilinmaydigan bir turra boÀlgani kabi, ifoda qilgan ma'nolar, haqiqatlar, amrlar, hikmatlar ustida ham u zotga maxsus bittadan atijagiy xotam hukmida unga xos bir tarz koÀrinyapti.

Alhosil: U Farmoni A'zam quyosh kabi u Zoti A'zamni koÀrsatadi; koÀr boÀlmagan koÀradi.

Mana ey doÀstollik ling joyiga kelgan boÀlsa, bu qadar yetarli... Agar bir soÀzing boÀlsa, hozir ayt. U qaysar odam javoban dediki: "Men sening bu burhonlaringga qarshi yolgÀiz deyman: Alhamdulilloh, ishondim. Ham qura birabi porloq va kunduz kabi oydin bir tarzda ishondimki: Shu mamlakatning yolgÀiz bir Moliki Zulkamoli, shu olamning yolgÀiz bir Sohibi Zuljaloli, shu saroyning yolblari ir Sone'-i Zuljamoli boÀlganini qabul qildim. Alloh sendan rozi boÀlsinki, meni eski qaysarligimdan va devonaligimdan qutqarding. Keltirgan burhonlaringning har birisi bir oÀzi bu haqiqatni koÀrsatishga yetarli edi. Faqat har bir burhomat dgan sari yanada ravnaqdor, yanada shirin, yanada xush, yanada nuroniy, yanada goÀzal ma'rifat tabaqalari, tanimoq pardalari, muhabbat derazalari ochilgani uchun kutdim, tingladim".

Tavhid TOÀQaqiqati uzmosiga va "Amantu Billah" iymoniga ishorat qilgan hikoya-i tamsiliya tugadi. Fazli Rahmon, fayzi Qur'on, nuri iymon soyasida tavhidi haqiqiyning qmadhu dan hikoya-i tamsiliyadagi oÀn ikki burhonga muqobil oÀn ikki lam'a bilan bir muqaddimani koÀrsatamiz.

اَلسَّلَeltiriلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللّٰهِ وَبَرَكَاتُهُ اَبَدًادَآءِمًا

Shu koinot samosining botmaydigan ma'naviy quyoshi Qur'oni Karim; shu mavjudot kitobi kabirining oyoti takviniyasini oÀqittirish, mohiyatini koÀrsatish uchun Shualari hukmida boa qadaanvorini nashr qilyapti. Basharning aqlini tanvir bilan siroti mustaqimni koÀrsatyapti. Bashariyat olamida har fard; xilqatidagi maqsadlar va fitratidagi orzular va istiqomatidagi gÀoyasini u hidoyat quyoshining nuri bilan koÀradi vaohibi i. U hidoyat nurining tajalliysiga mazhar boÀlganlar; qalb qobiliyati nisbatida unga oynadorlik qilib yaqinlik kasb etadi. Ashyo va hayotning mohiyati; u nur bilan tazohur etib faqat u nur bilan koratilgi, tushuniladi va bilinadi.

Azaliy Quyoshning ma'naviy hidoyat nurlarini tamsil etgan Qur'oni Karim aql va qalb koÀzi bilan haq va haqiqatni koÀrishni ta'min qiladi. Uning nuridan uzoqda qolganlar zulmatda qoladilar. Zershidana narsa nur bilan koÀrinadi, tushuniladi va bilinadi.

Xullas, shu haqiqatning ma'naviy va sarmadiy quyoshi boÀlgan Qur'oni Karimning nur tajalliysiga bu asrimizda Nur ismi bilgÀilisammo boÀlgan Risola-i Nurning shaxsi ma'naviysi mazhar boÀlgandir.

U nurlarki; zulmatdan ayrilish istamagan koÀr shapalak tabiatli, gÀaflat uyqusi bilan kunduzini kecha qilgan, safohatparast, aqli koÀziga tushgan, zulmatda har hkoÀzi koÀrmaydiganlarga va yoÀlini adashtirganlarga qarshi projektor kabi nurlarini iymon haqiqatlariga tavjih etib siroti mustaqimni butunligicha koÀr boÀlmaganlarga koÀrsatyapti. Nur toÀqmogÀini ahli kufr va munkirlarning boshiga uribtaliklaqlingni boshingdan chiqarib ot, hayvon boÀl. Yoxud aqlingni boshinga ol, inson boÀl", deyapti.

Ilm bir nur boÀlganiga koÀra, Risola-i Nurning iaqshbaoÀlgan eng chuqur vuqufini koÀrsatadigan bir-ikki dalilga qisqacha ishorat qilamiz:

Shuni esda saqlashimiz kerakki; Risola-i Nur boshqa kitoblarni emas, yolgÀiz Qur'oni Karimni ustoz sifatida tan olishi va unn moÀ'mat qilishi e'tibori bilan maqbuliyati haqida bizning bu mavzuda soÀz soÀzlashimizga hojat qoldirmaydi. Biz faqat ilm arbobi nazarida Risola-i Nurning qiymatini oladirish uchun deymizki:

Risola-i Nur hozirga qadar hech bir ilm arbobining tom bir vuzuh bilan isbot qilolmagan eng mugÀlaq masalalarni gÀoyat oson bir shaklda eng sodda avom tabaqasidan tortib eng yuksak xoslar tabaqasiga qadar hammaning istzamoni nisbatida tushuna oladigan bir tarzda shubhasiz toÀliq qanoatlantiruvchi bir shaklda izoh va isbot qilishidir. Bu hususiyat deyarli hech bir olimning asarida yoÀqdir.

Ikkincjannat

Butun Nur asarlari; Qur'oni Karimning bir qism oyatlarining tafsiri boÀlib uning ma'naviy yogÀdulari boÀlganini har xususda koÀrsatishidir orqas

Insonlarning eng chuqur ehtiyojlariga qat'iy dalil va burhonlar bilan ilmiy mohiyatda javob berishidir. Masalan: Allohning borligi, oxirat va boshqa iymon ruknlarini, bir zarraning lis taniml va qol suratida tarjimonligini qilib isbot qilishidir. Eng mashhur Islom faylasuflaridan Ibn Sino, Farobiy, Ibn Rushd bu masalalarda butun mavjudotni dalil sifatida koÀrsatganlari holda, Riola-i Nuraqiqatiqatlarni bir zarra va bir urugÀ lisoni bilan isbot qiladi. Agar Risola-i Nurning ilmiy qudratini hozir ularga koÀrsatish mumkin boÀlsa edi, ular hamon tiz choÀlib Risola-i Nurdan dars olardilar.

Risola-i Nur insonning ragi kcha harakat qilib qoÀlga kirita olmaydigan ma'lumotlarni zichlangan xulosalar navidan qisqa bir zamonda ta'min qilishidir.

Risola-i Nur ilmning asos gÀoyasi boÀlgan rizoyi Ilohiyni qozonishga sabab boÀlishi va dunyo manfaat boÀllmni vosita qilmasdan, tom ma'noda insoniyatga xizmat kabi eng ulviy vazifani tamsil etishidir.

Risola-i Nur quvvatli va qudsiy va iymoniy bir tafakkur samarasi boÀlib, butun mavjudotning lin ortiol va qol suratida tarjimonligini qiladi. Ayni zamonda iymon haqiqatlarini ilmalyaqiyn va aynalyaqiyn va haqqalyaqiyn darajalarida inkishof ettiradi.

Risola-i Nur asos nuqta-i nazaridan butun ilmlarni oÀzida jamlagan. GoÀyo, ilm ipi bilan toÀqilgan muzayyan bir mato kabidir. Va hozirga qadar hech bir ilm arbobi tarafidan aytilmagan va har ilmga boÀlgan vuqufini tas bilaettirgan vajizalar majmuasidir. Misol sifatida bir nechtasini zikr qilib, hay'ati majmuasi haqida bir tushuncha hosil qilishni istaganlarga Risola-i Nur bahriga murojaat qilishlarini n biria qilamiz.

1. Pashshaning koÀzini yaratgan, quyoshni ham u yaratgan.

2. Burganing me'dasini tanzim etgan Manzuma-i Shamsiyani ham u tanzim etgandir.

hiqqanBir zarrani ijod qilish uchun butun koinotni ijod qiladigan bir qudrati gÀayri mutanohiy lozimdir. Zero shu kitobi kabiri koinotning har bir harfining, xususan zihayot har bir harfning har bir jumlasiga mutavajjih bizor et yuzi va nazir bittadan koÀzi bordir.

4. Tabiat; misoli bir matbaadir, tabi' emas. Naqshdir, naqqosh emas. Mistardir, masdar emas. Nizomdir, nozim emas. Qonundi qilibrat emas. Shariati irodiyadir, haqiqati xorijiya emas.

5. Sobit, doim, fitriy qonunlar kabi; ruh ham olami amrdan, sifati irodadan kelgan va qudrat unga vujudi hissiy kiydirgandir. bajarr sayyola-i latifani u javharga sadaf qilgandir.

Va hokazo minglab vajizalar bor.

(Anqara Universiteti Nur Talabalarining Bir Maktubi)

Achiqadiddiq qardoshlarimiz!

Maktubingizdan Islom quyoshining bir ziyosini sezgandek boÀldik. Yuz yillardan beri insoniyatga qarshi, Islomiyat zarariga mutajoviz fikr nashr etgan ahli kufrninajib, iblarini ta'mir qilish uchun maydonga chiqqan Risola-i Nurning -sizlarning maktublaringizdan- yoshlarning orasiga yoyilganini sezdik. Abadiy hayot yoÀlining haqparast yoÀlovchilari xayoliy bekorchi gap-soÀni tan tark qilib, Risola-i Nur bilan kufr danaklarini eritadilar. Nurning talabalari ahli qalb va iymonning qardoshlaridirlar. Siz qardoshlarimiznilan..ktublari bizlarga jadallik beryapti va beradi. Qur'onning tafsiri boÀlgan Risola-i Nur bizga zalolatda qolishning va kufr bilan mujodala etmaslikning bu zamon Qur'oa katta ahmoqlik boÀlganini bildiryapti. Komunistlik, anarxiya, masonlik quvvat qozongan bir davrda eng muhim vazifa, Nurga xizmat qilish va rizoyi Ilohiyni qozonish uchun uni istaganga berishdir. Buarasi irinchi va eng ahamiyatli, eng qiymatli va muborak vazifamizdan bizni qaytarishni istagan eng ogÀir hujumlar ham bizlarning jadalligimizni orttiradi.

Risola-i Nur bizga oÀrgatadi va isbot qida oÀi: Bu dinyo bir musofirxonadir. Abadiy hayotni istaganlar musofirxonadagi vazifalariga diqqat koÀrsatishlari nisbatida mamnun qilinadilar. Demakki, Biri eng asosiy vazifamiz; botqoqlikdan qutulishni istagan ahli dinning qorongÀilikdan zerikkan, gÀidosiz qolgan qalblarning yordamiga yugurish, oÀzimizdan bor va fNurning dalloligini qilishdir.

Ayniqsa va ayniqsa shunisi juda ahamiyatli va juda muhimdirki; eng boshda va eng avval Risola-i Nurni diqqat va tafakkur bilan davomli boÀlib oÀqish va u muazzam asarulduzlyotidagi Qur'on va iymon haqiqatlari bilan oÀzimizni tajhiz etish va bu asos va shartlar bilan u horiqo asar kulliyotini bir on avval tugatishdir. Bu buyuk ne'matga sazovor boÀlgan har bir oÀspirin va hai intikishi birga yuz ming quvvatida oÀziga, vatan va millatiga foydali boÀladi. Vatan, millat, yoshlar va Olami Islom miqyosida xizmat qilabesh jgan bir vaziyatga kira oladi.

Buning uchun boshda Hazrat Ustozimiz Badiuzzamon va uning haqiqiy va ixlosli talabalari boÀlishga loyiq sizlardan duo istirhom etamizki; Risola-n. Qaning majmualarini bir on avval qoÀlga kiritaylik, qidiraylik, topaylik, diqqat, tafakkur va ixlos bilan oÀqiylik. Qur'on va iymon xizmatida bu vaziyatda chopaylik. Risola-i Nurning bu asrdagi maqbuliyatiga ishorat qilgonda sillar ortigÀi bilan mavjud boÀlganiga koÀra, insof sohibi har moÀ'min qardoshimiz uning tabiiy bir yordamchisidir.

Ham modomiki, Risola-i Nur bu asrga xos xususiyatlar tashiydi. Ham modomiki minglab olimlarning taqdirlari biram otrshilanyapti. Ham modomiki Qur'onning dallolligini qilayotgan qahramon Ustoz, oÀxshashi uchralmaydigan bir mukammaliyat bilan, durust qadamlar bilan, haqiqiy uslublar bilan butun Aljaini iymon va Islomiyatga vaqf etgan, dunyoviy hech bir manfaat koÀzlamasdan, yolgÀiz Alloh rizosi uchun xizmat qilganlar. Ham modomiki butun quvvatit ma'n Nur talabalari ham iymon va Islomiyatga ahli sunnat doirasida xizmat uchun hayotlarini ham chekinmasdan beryapti va sufliy manfaat orqasida emasdirlar. Va modomiki yuz minglarcha Nur talabalari butun tazyiq va tادَاتِarga qaramasdan bu haqiqatni fe'lan isbot qilganlar. Ham har talaba bugun jarayon etgan botil falsafaning aqidalariga haqiqiy, mantiqiy javoblar bera oladigan boÀlib yetishganlaryati btishyaptilar. Ham har ehtiyojimizga Qur'on javob beryapti, unda lozim boÀlgan har haqiqat sarih oÀlaroq bordir. Va modomiki Qur'on eng goÀzal shaklda dars bergan Allohning hadyasi, bir nuri va rahmatidir...

Shunimi Zuan, bu xazina-i rahmatni va manba-i haqiqatni dars bergan va haqiqiy suratda yoshlar va avom tushuna oladigan bir shaklda bildirgan Risola-i Nurni diqqat va tafakkur bilorqalidavomli oÀlaroq uygÀun vaqtlarimizni bekor oÀtkazmasdan oÀqish va yozish eng buyuk bir ibodat va zavq manbaidir. Hol va istiqbolning va biz yoshlarning juda laziz va ishtiyoq bilan oladigan gÀoyat manfaatli va yetntazamir dori va tiryoqdir, bir ma'naviy qutqaruvchidir. Bu qat'iy haqiqatlar maydonda ekan, unga butun quvvatimiz bilan yopishmaslik, boshdan oyoq Risola-i Nurni taqdid etmaslik, aloqador boÀlmaslik, faqat gÀaflatning asar bir mishi mumkin.

Ham kim haqiqat orqasidan chopayotgan boÀlsa, Risola-i Nurdan dars olishi lozimdir. Va Nur yoÀlida ketgan har munavvar haqiqiy saodatga qovushadi va yer yuzining mohiyatini idrok etayotgana, biz Anqara Nur talabalari ham ittifoq qilamiz. Abadiy hayot xazinasini koÀrsatgan Qur'oni Hakimning nuri boÀlgan Risola-i Nur, albatta bir zamon dunyoni larzaga keltirgan nurli ovozini yuksaltiradi.alom) domiki Islom olimlari, hadisi sharifga koÀra, dunyo iqbol va havaslari orqasidan chopmagan muddatcha, paygÀambarlarning eng amin vorislaridirlar. Biz ham Risola-i .

Uuning toÀliq vorisi deb bilamiz. Risola-i Nurning shaxsi ma'naviysi haqiqiy voris boÀlishning asosini yashagan va yashayapti. Uning qarshisiga chiqqan koÀrlarikki srlar va hissiz gÀofillar xoÀrlanadilar. Bunday muazzam bir komillikka sohib boÀlgan Risola-i Nur, albatta butun faylasuflarni, dunyo ilm va haq arbobini chorlaydi va har ilan oalim va qalbi karim boÀlgan muborak insonlarni talabasi qiladi. Bu ham inshaalloh uzoqda emas, yaqinda tahaqquq etadi. Dunyo, aksar faylasuflarning va olimlarning degani kabَطْعِي-yangi bir shakllanish ostonasidadir.. Dunyo nurini qidiryapti. Haqiqat shoiri Mahmad Akif:

U nurni yubor Ilohim asrlar boÀldi yetar!

BulgÀandi millatning ofoqi bir tong istar.

deya butunu nurga ishorat qilgani bugun bizga koÀra bir haqiqatdir.

Juda aziz, juda muborak, juda mushfiq, juda sevgili Ustozim Hazratlari!

Risola-i Nurni himmaz ziyouolaringiz bilan, diqqat va tafakkur bilan oÀqigan sari, bu muazzam asar kulliyotining tilsimi koinotning muammosini kashf va hal qilgan bir kashshof bylantiini, hol va istiqbolning bir murshidi akbari va bir rahbari a'zami boÀlganini, yana duo va himmatingiz bilan idrok qilamiz.

Ha, Ustozimiz Hazratlari! Risola-i Nurni orligin har idrok sohibi tushunadiki; Risola-i Nur ham bu asrning, ham kelgusi asrning bashariyatini fikr qorongÀiliklaridan qutqarib, tanvir va irshod qiladi.

Risola-i Nur yolgadsiz vatan va millat uchun emas, olami Islom va butun bashariyatning ehtiyojiga javob beradigan bir kulliyot boÀlib ta'lif etilgandir. Bugun tarixda hech koÀrilmagan bir fajoat va falokat rimnin tipirchilayotgan bashariyat uchun xaloskor oÀlaroq Risola-i Nurga yopishishdan va nima qilib boÀlsa ham, Risola-i Nurning nuroniy va porloq ajzolarini qoÀlga kiritib diqqaosiga afakkur bilan oÀqishdan boshqa bir qutulish chorasi yoÀqdir. Risola-i Nurni oÀqigan har bir kishi bu haqiqatni idrok qilgan va qilmoqdadir. Agar biz muqtadir boÀlsauvvatihaqiqatni koinotga koÀrinadigan bir joyga chiqib, butun koinotga e'lon qilamiz. Faqat modomiki bunga muvaffaq boÀlolmaymiz va modomiki Risolonningrning jahonshumul qiymatini bu daraja Ustozimizning himmati bilan idrok etganmiz; shu holda u nur va fayz xazinasi, irfon va kamolot manbai boÀlgan Risola-i Nurni bir daqiqamizni ham boÀsh oÀtkazmasdir yultamodiy va davomli bir shaklda har kun va har soat oÀqiymiz va bu yoÀlda kecha-kunduz harakat qilamiz, inshaalloh. Faqat har on butun ishlarimizda boÀlgani kabi, bunda ham buyuk Ustozimizdan duo va himmatl, ham lan muvaffaq boÀla olamiz.

Ham shu haqiqat zohir va bahirdirki: Bir kishi alloma ham boÀlsa, Risola-i Nurning va muallifining talabasidir. Risola-i Nurni oÀqish zarurat va ehtiyojdai yuzlAgar gÀofillik qilsa, oÀzini aldagan anoniyatiga boÀyin egib, Risola-i Nur kulliyotini oÀqimasa, buyuk bir mahrumiyatga duchor boÀladi. Faqat biz idrok qilgan bu mu bayonhaqiqat qarshisida bashariyatning xaloskori va milliardlab insonlarning ustida boÀlgan bir ma'muri Rabboniyga qanday minnatdor va qarzdor boÀlganimizni ta'rif qilolmaymiz. Yana duo va himmatingiz bilan idrok qilganmizki; Qur'oni Kabadanig bir moÀ'jiza-i ma'naviyasi boÀlgan horiqo Risola-i Nur kulliyotining bir qatoridan qilgan istifodamizning bir miqdori muqobilini ham tong bita kuchimiz yetmaydi. Shuning uchun faqat Janobi Haqqa shunday yolvorishga qaror qildik:

"Yo Rob! Bizni abadiy hibsi munfariddan qutqarib boqiy va sarmadiy bir olamning saodatiga noil qiladigan bir haqoiq xazinasining kalitini Risola-i Nurضِ لَاtengsiz bir asari bilan baxshida qilgan sevgili va mushfiq Ustozimizni zolimlarning va dushmanlarning suiqasdlaridan muhofaza ayla. Qur'on va iymon xizmatida doimo muvaffaq ayla. Unga sihhat va ofiyatlar, uzun umrlar ehson ayla!", deya duofani aiz.

Ha Ustozimiz Hazratlari! Risola-i Nurni diqqat va tafakkur bilan oÀqish ne'mati uzmosiga noil boÀlgan biz bir qism universitet yoshlari, bir husni zon yoki bir taxmin bilan emas, tahqiqiyediki:dqiqiy bir suratda, yengilmas va mustahkam boÀlgan ilmalyaqiyn bir quvvati iymoniya bilan ishonamizki; zamin yuzining bu asrga qadar koÀrmagan bir vahshat va dahshatning sababi boÀlgan dinsizlik va ilhodni, Badiuzzamon oÀrtadan yoÀqotisir zehoyati Haq bilan muvaffaq boÀladi.

Bizning bu qanoatimiz sofdilona yoki taxmin bilan emasdir; ilmiy va dalilga mustanid bir tahqiq bilandir. Shuning uchun muoriz boÀlgalaqadabu haqiqatni qalban tasdiq qiladi. Duo va shafqat qiling, Qur'on va iymon xizmatida fidoiy boÀlaylik. Risola-i Nurni bir daqiqamizni ham yoÀqotmasdan oÀqiylik, yozaylik, ixlosi tomga Àplik aq boÀlaylik.

Buyuk Iqbolga oid boÀlgan "SoÀz Boshi"da aytgan edimki: "Buyuklarning tarixiاِلٰٓىlari oÀqilayotganda, ulviy rivoyatlar aytilib, aziz xotiralari eslanayotganda, inson boshqa bir olamga kirganini his qiladi. KoÀnglini top-toza sevgi hislarining ulviy ota ildizqadi va Ilohiy fayzi chulgÀab oladi. Tarix shunday buyuk insonlar qayd qiladiki, bir qancha buyuklar ularning yonida kichik boÀlib qoladi.

Tarixga sharaflar bergan mardlar eslangan zamon,

avomnisaladi ruh bepoyon olamlarga Yerdan.

Ming iforlar fayzi chulgÀar ruhni qa'ridan,

GoÀyo oÀtmish oralab Jannat gulzorlaridan.

Bu chuqur hirin rni, "SoÀz Boshi"ni yozarkan, butun azamat va ehtishomi bilan idrok etyapman. Zero, aziz va muhtaram kitobxonlarimizga eng chuqur bir ixlos va samimiyat bilan r uchu qilayotganimiz bu asar, deyarli bir asrga yaqinlashgan uzun va barakali umrining har jabhasi minglab horiqoga sahna boÀlgan, koÀngillar fotihi buyuk Ustoz Badiuzzamon Said Nursiyga, uning bir yuz oÀttiz parchadan uyoshi boÀlgan Risola-i Nur Kulliyotiga; va axloq va fazilatlari, ixlos va samimiyatlari, iymon va irfonlari bilan hayotning har jabhasida faqat biistib'aga emas, butun insoniyat olamiga top-toza oÀrnaklar berishda davom etayotgan Nur Talabalariga oiddir.

Bir kitobning "Muqaddima"sini oÀsha kitobning xulosasi deya ta'riflaydilar. H, bosh, har mavzui mustaqil bir asarga sigÀmaydigan darajada chuqur va keng boÀlgan bu muazzam kitobning ichidagilarini bunday bir qancha sahifalik muqaddimaga sigÀdirish mumkinmikan?

Bu kunga qadar ojizona yozgan nazmiy va nasriy yozuvlarimkoronaech birida bunchalik ojizlik va hayrat ichida qolmagan edim. Shu sabab, bu asarni chuqur bir zavq, Ilohiy bir nash'a va joÀshqin bir hayajon bilan oÀqiydiganlar hayratda qolib tuynudilarki; Badiuzzamon bolaligidan beri mustasno bir shaklda yetishgan va butun umri davomida Ilohiy tajalliylarga mazhar boÀlgan oÀzgacha bir olim va mumtoz " deb axsiyatdir.

Men bu buyuk zotni, asarlarini va talabalarini juda ham chuqur tadqiq qilib, u nur olamida hissan, fikran va ruhan yashagandan keyin, buyuk va eski bir Arab shoirining bir bayti orqali juda ham chuqur biing qoqatni ifodalaganini tushunib yetdim. "Butun olamni bir shaxsiyatda toÀplash, Janobi Haqqa ogÀir emas..."

GÀoyasining ulviyatidan, da'vosining ehtishomidan va iymonining azamatidan fayzu ilhomi umri bu qutbning jozibasiga bogÀlanib qolganlarning adadi kundan kunga koÀpaymoqdadir.

Aqllarga hayrat bergan bu ulviy hodisa munkirlarni qahr etgani kabi, moÀ'minlarni ham shod va masrur aylashda davom etyapti.

Iymonli koÀngillarsatishnaviy bir robita holida yashagan bu Ilohiy hodisani buyuk bir mujohid qalblarni vajd ichida qoldirgan bir uslub bilan qarang, qanday ifodalayapti:

"Axloqsizlik chirkofining bir toÀfonida yua har tomonga toshib yoyilib, har fazilatni boÀgÀishni boshlagan qora kunlarda uning, ya'ni Badiuzzamonning fayzini bir sir kabi qalbdan qalbga, qarshilik qilish imkonsiz bir hamla holida intiqol etayotganini kanishl bilan tasalli topyapmiz... Tunlarimiz juda qoraydi va juda qoraygan kechalarning tonglari juda yaqin boÀladi".

Ha, bir sir kabi qalbdan qyashasqarshilik qilish imkonsiz bir holda yoyilib tarqalgan bu nurning mamlakatning har burchagida fayz va ta'sirini koÀrganlar hayrat va dahshatlar ichida soÀrashni boshlasa bu "DovrugÀi mamlakatimizning har tarafini qoplagan bu zot kimdir? Hayoti, asarlari, maslak va mashrabi nedir? Tutgan yoÀli bir tariqatmi, bir jamiyatmi yoki siyosiy bir tashkilotmi?"

Bu b oÀta am tugamadi. Darhol ham idoraviy va ham adliyaviy juda muhim kuzatuvlar va juda jiddiy tadqiqlar, uzun va ketma-ket mahkamalar jarayon etdi... Natian birbu Ilohiy tajalliyning koÀngillar oÀlkasida qurilgan bir "Iymon va Irfon Muassasasi" dan boshda bir narsa boÀlmagani tahaqquq etish bilan adol hayot Ilohiy bir suratda tajalliysi shu shaklda zuhur etdi: "Badiuzzamon Said Nursiy va butun Risola-i Nur asarlarining baroati" qarori rasman e'lon qien qan Va ortiq ruhning moddaga, haqning botilga, nurning zulmatga, iymonning kufrga har zamon gÀalaba qozonishi azaldan abadga oÀzgarmaydigan Ilohiy qonunlarning boshida kelgan bir haqiqat boÀlgani quyoshlar kabi oydinlash وَ اُ Har qaysi bir iqlimda zuhur etgan bir islohotchining mohiyat va haqiqatini, sadoqat va samimiyatini koÀrsatgan eng haqiqiy me'yor, da'vosini e'lon qilishni boshlagbidir. kunlar bilan muzaffar boÀlgan oxirgi kunlar orasida fardiy va ijtimoiy, uzviy va ruhiy hayotida vujudga kelgan oÀzgarish farqlaridir, deydÀziga Masalan: U odam ilk kunlarda mutavoze, oliyjanob, farogÀat va mahviyatkor, xulosa; butun axloq va fazilat jihatidan jiddiy ravishda oÀrnak boÀlgan gÀoyat pok va nihoyat darajada mumtoz bir shaxsiyat edi. Qaraylikchi, jihodri ichzaffar boÀlib hislarda, orzularda, koÀngillarda joy olgandan keyin yana u eski pok va oÀrnak holida qola oldimi? BoÀlmasa, zafar nash'asi bilan bir qancha buyuk hisoblangan kishilar kabi, yeru koÀkka sigÀmay qoldihun, k Xullas, katta-kichik har qanday bir da'vo va gÀoya sohibining mohiyat va haqiqatini, shaxsiyat va huviyatini eng haqiqiy chehrasi bilan aks ettiradigan eng porloq oyna budir.

Tarix boÀyicha bu mudhdarajatihonni qozonishning shoh asar misolini, avvalo PaygÀambarlar va ayniqsa Sulton-ul Anbiyo Sallallohu Alayhi Vasallam Hazratlari, soÀngra U zotning xalifa va sahobalari, va ulardan soÀng ularning nurli yoÀldan sargan buyuk zotlar koÀrsatgandirlar.

PaygÀambar Afandimiz shu

ya'ni: "Olimlar PaygÀambarlarning vorislaridirlar" hadisi shariflari bilan olim boÀlishning juda baligir narsa boÀlmaganini i'jozkor balogÀatlari bilan bayon qilyaptilar.

Zero modomiki bir olim PaygÀambarlarning vorisi ekan, u holda haq va haqiqatning tabligÀ va na kim bususida aynan ular tutgan yoÀldan yurishi lozimdir. Har naqadar bu yoÀl butun togÀ, tosh, loy, shagÀal, jarlik, yanada yomoni ta'qib, tavqif, mahkama, qamoq, zindon, surgun, tajrid, zaharlanish, i'dom dorlari va yana aql va xayolga kelmagan neodati ng zulm va iskanjalar bilan toÀla ham boÀlsa...

Xullas, Badiuzzamon yarim asrdan ortiq u muqaddas jihodi bilan butun umri davomida bu qiyin yoÀlda yurgan va qarshisiga chiqqan minglab toÀsiqlarni bir chaqmoq tezligida oshgan va Paishga arlarning vorisi boÀlgan bir olim boÀlganini amaliy bir suratda isbotlagan bir zotdir.

OÀzining ilmi, axloqi, adabi, bir qancha fazilat va maziyatlari orrona ameni eng koÀp maftun qilgan narsa; uning u togÀlardan yanada sogÀlom, dengizlardan yanada chuqur, samolardan yanada yuksak va keng boÀlgan iymonidir.

Ralar b u ne muazzam iymon! U ne bitmas va tuganmas sabr! U ne poÀlatdan iroda! Xayol va xotiralarni titratadigan buncha tazyiq, tahdid, ta'zib va iskanjalarga qaramasdan, u ne egilmas bosh, ne boÀgÀilmas ovoz va qanday qisilmas natli sa!

Buyuk Iqbolning hayajonli she'rlaridan olgan joÀshqin bir ilhom nash'asi bilan bir vaqtlar yozganim "Mujohid" unvonini tashigan bir manzumada, pastdagi misralarni oÀqiganlardan, balki shoirona bir mubolagÀada boÀlgلْوَحْ aytganlar boÀlgandir.

Lekin shu muqaddimasini yozish bilan sharaflanganim shoh asarni oÀqiganlar, vajd bilan toÀla bir muxlislik bilan anglaydilarki, Allohni

وَ اِday qullari bor ekan. Agar bir iymon kamolini topsa, nelar qilar va ne horiqolar tugÀdirarkan.

Bir azm agar iymon toÀla bir qalbga kirsa,

Inson ham Sizlarndagi soÀnggi sirga erishsa,

Eng ayovsiz oÀlimlar unga zanjir urolmaslar...

Vulqon kabi joÀshqin oqadi, toÀxtatolmaslar...

Robbimdan tushar azmiga quvvat bergan ilhom...

PaygÀambarni tuQani, oÀrar balki har oqshom...

Faqat nur uning iymon toÀla qalbidagi mehrob,

Qandil boÀlolmas ufqiga dunyodagi mahtob...

Qor, qish demas, choÀchimas, b koÀrmas, ogÀriq sezmas...

Mavsum butun umrida iliq soyali bir yoz...

Jannatdagi olamlarni dunyoda koÀrar-da,

Mahv boÀlsa egilmas aslo togÀlar kabi dardga...

Eng tikka jarliklar kelib atrof, aql rasa,

Oy botsa, quyosh soÀnsa, ufqlar ham qoraysa,

KoÀklar yiqilib choÀksa, yoÀlidan yana qaytmas!

Ruhidagi iymon bilan yongan mash'ala soÀnmas!..

Qalbida yonar togÀ kabi iymon ne muqaddas * * *Vijdonida har on shuni hayqirmoqda bir ovoz:

Ey yoÀlchi! Tong otadi, turma, oldinla.

Zulmatlarga qon yigÀlatadigan mash'alalar bilan...

Yulduzlarga bosn qilg, yuksak olamlarga yuksal!

Insoniyatni qutqarishga Jannatdan tushgan qoÀl!..

GoÀyo bu misralar iymon qahramoni buyuk mujohid Badiuzzamon Hazratlari ur boÀlozilgandek. Zero bu yuksak sifatlar hammasi uning sifatlaridir. Janobi Haq shu oyati karimada qarang mujohidlarga nimalar va'da qilyapti:

وَالَّذ۪ينَ جَاهَدُوا ف۪ينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُugÀda وَاِنَّ اللّٰهَ لَمَعَ الْمُحْسِن۪ينَ

"Bizning yoÀlimizda mujohada qilganlarga mutlaqo yoÀllarimizni koÀrsatamiz. Va hech shubha yoÀqkiti kibh muhsinlar bilan -Allohni koÀrib turgandek ibodat qiladigan mujohidlar bilan- barobardir".

Demakki, iymon va Qur'on yoÀlida jondan va jahondan keva tabmujohidlarga buyuk Alloh haqiqat va hidoyat yoÀllarini koÀrsatishini va'da qilyapti. Xosho, Janobi Haq va'dasidan qaytmaydi.. yetarki, bu azim va'di Ilohiyni ijob ettiradigan shartlar tahaqichidasin.

Bu oyati karima "Ustoz" ning fe'l-atvor va shaxsiyatini tahlil xususida bizga nurdan bir rahbar boÀladi va u nurning billur nuri ostida ortiq eng nozik chish, yani va eng hassos nuqtalarni koÀrib seza olamiz. Zero, modomiki bir inson Janobi Haqning hifz va himoyasida boÀlish ne'matiga mazhar boÀlgan ekan, ortiq u uchun qoÀrquv, andisha, qaygÀu, اَلْسِish, zerikish va boshqa kabi narsalar bahs mavzusi boÀlolmaydi.

Allohning nuri bilan nurlangan bir koÀngilning samosini qaysi bulutlar qoplay oladi? Har on huzuri Ilohiyda boÀlish baxtiyorligiga erishiladikr qulning ruhini qaysi foniy istak va orzular, qaysi shoÀrlik tavajjuh va iltifotlar va qaysi tuban gÀoya va ehtiroslar qondiradi, taskin va tasalli eta oladi?

Allohdir uning yori, murabbiysi, valiysi;

Yod etgan sari b tomirur boÀladi tuygÀusi, hissi!

Yuksalmoqdadir ma'rifat iqlimiga har on,

OÀzgacha ufqlar ochmoqda ruhiga Qur'on...

"Qur'on" unga yod ettirur "Bazmi Alast"ni.

da jud u tajalliyning azaldan beri masti...

Xullas, Badiuzzamon ana shunday horiqolar horiqosi bir inoyatga mazhar boÀlgan muborak bir shaxsiyatdir. Va shuning uadi. Xrki, zindonlar unga bir guliston boÀlgan, u yerdan abadiyatlarning nurli ufqlarini koÀradi. I'dom dorlari bittadan va'z va irshod kursisidir. U yerdan insoniyatga ulviy bir gÀoyach birda sabr va sabot, matonat va jalodat darslarini beradi. Qamoqxonalar bittadan Madrasa-i Yusufiyaga inqilob etadi. U yerga kirarkan, bir professorning universitetga dars berish uchun kirgani kabi ki har bZero, u yerdagilar uning fayz va irshodiga muhtoj boÀlgan talabalaridir. Har kun bir nechta yurtdoshning iymonini qutqarish va qotillarni malak kabi bir inson holistiloltirish u uchun dunyolarga almashilmas bir saodatdir.

Bunday bir yuksak iymon va ixlos shuuriga molik boÀlgan inson, hech shubhasizki, zami sukumakon mafhumlarining foniylar ustida qoldirgan kichik ta'sirlarni kasif modda olamida qoldirib, ruhi bilan ma'naviyat olamining juda porloq nurlar sochgan ufqlariga yuksalgan biaylanaadir.

Buyuk mutasavviflarning (R.A.) Fano filloh, Baqo billoh deya ta'rif va tavsif etganlari yuksak martaba, mana bu qudsiy sh billo noil boÀlishdir.

Ha, har moÀ'minning oÀziga maxsus bir huzur, xushu', tafayyuz, tajarrud va istigÀroq holi bordir. Va har kim iymon va irfoni, saloh va taqvosi, fayz va ma'naviyateng kaatida bu Ilohiy zavqdan fayzyob boÀlishi mumkin. Lekin bu goÀzal hol, bu totli visol va bu oÀxshovsiz zavq; oÀtgan Oyati Karimadagi ehson arbobi boÀlgan u buyuk Mujohidlarda har zamon davom etadi. Va mana ular bu sababdanda-i NuMavloni unutish gÀaflatiga tushmaydilar. Nafslari bilan arslonlar kabi butun umrlari davomida kurashadilar. Va hayotlarining har lahzasi eng yuksak taraqqiy variyagaul xotiralarini qayd qiladi. Va butun borliqlari u jamol, kamol va jalol sifatlari bilan muttasif boÀlgan Robbul Olaminning rizosida erigan hisu vaqtdilar.

Mavlo bizlarni ham u baxtiyorlar zumrasiga dohil aylasin, omin.

Yuqoridagi sahifalarda buyuk Ustozning doÀstlarini maftun va hayron qi gÀoyiqadar dushmanlarini ham dahshatlar ichida qoldirgan azamatli iymonidan bahs yuritdik. Endi biroz mumtoz shaxsiyati, nurdan bir halqa holida oÀrayotgan ustun maziyatlaridan, axloq va kamolotidan bahs yuritaylik.

Ma'lumki, har َك۪يمُyatni muxtalif va muayyan maziyatlar qamraydi. Shunga binoan Ustozning shaxsiyatini takvin etgan eng muhim sifatlar shulardir:

Bir da'vo sohibining va ayniqsa islohotch butunmuvaffaqiyat shartlarining eng muhimi farogÀatdir. Zero koÀzlar va koÀngillar bu muhim nuqtani eng nozik bir hassosiyat bilan tadqiq va ta'qib qilishga mayyoldirlar. Ustozning butun hayoti esa, boshdan oyoq farogiqatgag shoh asar misollari bilan toÀlib toshmoqdadir.

Alloma Shayx-ul islom Mustafo Sabri Afandi marhumdan farogÀatga oid shunday bir soÀz eshitgan edim: "Islom bugun shunday mujohidlar istaydiki, nafaqat dunitmasi, oxiratini ham fido qilishga tayyor boÀlsin".

Buyuk odamdan chiqqan bu buyuk soÀzni toÀliq tushunolmaganim uchun, mutasavviflarning istigÀroq hollarida aytgan asrorli soÀzlarga oÀxshatib, hammaga aytmagan va boÀlar-boÀlmas yerlard takomochmagandim.

Qachonki ayni soÀzni Badiuzzamonning otashlar sochgan hayajonli ifodalarida ham oÀqiganimda tushundimki, buyuklarga koÀra farogÀatning oÀlchovi ham kattalashadi... Ha, Islom uchun bu qadar ayanchli bir farogÀ aqlinabr qilishga rozi boÀlgan mujohidlarni Arhamurrohimin boÀlgan Allohu Zulkarim Taolloh va Taqaddas Hazratlari tashlab qoÀyarmidi? U fidoiy quoqiy, utfu karamidan, inoyat va marhamatidan mahrum qilish shon-sharafiga, xosho, yarashadimi?

Xullas, Badiuzzamon bu mustasno tajalliyning eng porloq misolidir. Butun umri davomida mujarrad yashadi. Dunyoning butun mashru' lazzachi Shan tamoman mahrum qoldi. Bir uy-joy qilish va u yerda mas'ud bir oila hayoti oÀtkazish savdosiga tushishga vaqt va fursat topolmadi. Faqat, Janobi Haq bu zotga shunday narsalar ehson qildiki, foniy qalamlar bilan ta'rif qilib boÀlmayd va ojadar muazzam va muhtashamdir.

Bugun dunyoda qaysi bir oila raisi ma'nan Badiuzzamon Hazratlari qadar mas'uddir? Qaysi bir ota millionlab avlodga sohib boÀlgandir? Hamda qanday avlodlaining Va qaysi bir ustoz bu qadar talaba yetishtira olgandir?

Bu qudsiy va ruhiy robita -biiznillohi taolo- dunyolar turgancha turadi va nurdan bir sel holida abadiyatlarga qadar oqib ketabalki unki bu Ilohiy da'vo Qur'oni Karimning nur daryosida taballur etgan bir borliq boÀlgani kabi, Qur'ondan chiqqan va Qur'on bilan barobar yashaydi...

Buyuk ustozahqiq a haqiqatni hali bolaligida topgandi. Qalbining faryodini va ruhining munojotini tinglash uchun gÀorlarga berkilgan kunlarida ham ibodatning qatdan, tafakkur va muroqabalardan fayz va huzur olishning zavqiga yetishgan bir "Orifi Billoh" edi.

Lekin zim-ziyo kecha toÀlqinlarini eslatuvchi qoÀrqinch kufr va ilhod qobusining Musuari kaunyosini va natijada mamlakatimizni qoplash arafasida boÀlgan u tahlikali kunlarda yotogÀidan otilgan bir arslon kabi, yonar togÀlarni eslatgan bir hayqiriq bilan jihod maydoniga otildi. Butun rohat vadesangini bu muqaddas da'voga fido qildi. Va mana bu hikmatga binoandirki, oÀsha kundan beri har soÀzi bir parcha lav, har fikri bir otash parchasi boÀlgan. Tushgan koÀngillarni yoqadi, hislarni, fikrlarni Hakigalantiradi...

Buyuk Ustozning toÀliq bir uzlat va inzivodan soÀngra takror irshod va jamiyat hayotiga otilishi, aynan Imom GÀazzoliyning hayotarznintkazgan u muhim va tarixiy bosqichga oÀxshaydi.

Demakki, Janobi Haq buyuk murshidlarni bunday bir muddat inzivoda tarbiya, tasfiya va tazkiya etgandan keyin tanvir va irshoahmat fasi bilan mukallaf qiladi. Va bu sabab bilanki, bir ma-i muqattardan yanada toza va barroq boÀlgan yuraklaridan uzilib kelgan nafaslar qalblarga aks etar-etmas soÀz nlay oÀzgacha ta'sirlar ijro qiladi...

Arz qilganim kabi, Imom GÀazzoliyning bundan toÀqqiz yuz yil oldin axloq va fazilat sohasida qilgan futuhotni bu asrda Badiuzzamon iymon va ixlos vodiysida uddalaga, balk Darhaqiqat, Hazrat Ustozni bu mudhish jihod maydonlariga yoÀllagan doimo bu tengsiz shafqat va marhamati boÀlgandir. Va buni shaxsan oÀzidan tinglayl bilma Menga: "Sen unga-bunga nima uchun teginding?" deyaptilar. Bilmadim, qarshimda mudhish bir yongÀin bor.. olovlari koÀklarga yuksalyapti.. ichida avlodim yonyapti.. iymonimga oÀt tushib yonyapti. U boÀlgnni soÀndirishga, iymonimni qutqarishga yuguryapman. YoÀlda bittasi meni chalmoqchi boÀlibdi-da, oyogÀim unga urilgan boÀlsa, nima ahamiyati bor? U mudhish yongÀin qarshisida bu kichik hodisa bir qiymat ifoda qiladimi? Tor tushunchalar, tora ma'nar..."

Ustozning hayoti davomida jamiyatimizning har tabaqasiga berayotgan minglab istigÀno oÀrnaklari tillarga doston boÀlgan bir ulviyatga sohibdir.

Mosivodan tom ma'nosi bilan istigÀno etibn va qy va ruhiy butun borligÀi bilan Robbul Olaminning bitmas va tuganmas xazinasiga tayanishni muddati hayotida bir odat emas, goÀyo bir mazhab, mashrab va maslak bbu uchqabul qilgandir. Va bunda ham qancha qimmat tushmasin, sabot etishda hali ham davom qilyapti.

Ishning oÀziga xos tarafi: Bu maslak oÀz shaxsiga munxasir qolmagan, talabalariga ham qudsiy b, chiqkura holida intiqol etgandir. Nur daryosida choÀmilish sharafiga mazhar boÀlgan bir Nur talabasining istigÀnosiga hayron boÀlmaslik mumkin emas...

Qarqayd qstoz "Maktubot" unvonini tashigan shoh asarning Ikkinchi Maktubida bu muhim nuqtani olti vajh bilan naqadar asl bir iymon va irfon shuuri bilan izoh qiladilar:

"Birinchisi: Ahli zalolat ahli ilmni; ilmni vosita-i jar qilishib tay ayblaydilar. Ilmni va dinni oÀzlariga madori maishat qiladilar deya insofsizlarcha ularga hujum qiladilar. Shu sababli bularni fe'lan takzib lozimdir.

Ikkinchisi: Nashri haq uchun anbiyoga ittibo ki, qo bilan mukallafmiz. Qur'oni Hakimda haqni nashr qilganlar:

deya insonlardan istigÀno koÀrsatganlar ..."

Xullas, Risola-i Nur Kulliyoti mazhar saodan Ilohiy futuhot faqat bu anbiyo maslagida sabot qahramonligining shoh asar misoli va horiquloda natijasidir. Va bu soyada Ustoz izzati ilmiyasini jahonqiymat bir olmos kabi muhofaza qilgan.

Endi harkas u yoÀlda asir bolotin maosh, rutba, sarvat va yana necha ming shaxsiy va moddiy manfaatlar bilan aslo aloqasi boÀlmagan bir inson, qanday qilib koÀngillar fotihi boÀlmaydi? Iymonli koÀngillar qanday uahmatiayz va nuri bilan toÀlmaydi?

Iqtisod bundan avval bahs qilganimiz istigÀnoning tafsir va izohidan boshqa bir narsa emas. Zotanish imod saroyiga kira olish uchun, avvalo istigÀno deyilgan eshikdan kirish lozimdir. Bu sabab bilan iqtisod bilan istigÀno lozim bilan malzum kalbatta

Ustoz kabi istigÀno xususida PaygÀambarlarni oÀziga oÀrnak qabul qilgan bir mujohidning iqtisodchiligi oÀzligidan maydonga keladigan qadar tabiiy bir xislat holini oladi va ortiq unga kunda bir kosa shg devo bir stakan suv va bir parcha non kifoya boÀla oladi. Zero bu buyuk inson buyuk va musnif Fransuz shoiri Lamartning degani kabi: "Yeyish uchun yashamaydi, balki yashash uchun yeydi".

Ustozning mashrab va maslagin deya man anglagandan keyin ortiq uning yuksak iqtisodchiligini bunday yeyish-ichish kabi oddiy narsalar bilan muqoyasa qilishni koÀp koÀryapman. Zero, bu buyuk insonning yuksak iqtisodcngningni ma'naviy sohalarda tatbiq qilish va moddiy boÀlmagan oÀlchovlar bilan oÀlchash lozim boÀladi.

Masalan: Ustoz bu yuksak iqtisodchilik qudratini yolgÀiz yeyish, ichish, kiyinish kabi oddiy narsalar bilan emas; aksincha fikryuzida, iste'dod, qobiliyat, vaqt, zamon, nafs va nafas kabi ma'naviy va mujarrad qiymatlarning isrof va zoye qilinmasligi bilan oÀlchagan bir dohiydir. Va butun umri davomida bira ishoatvor holida ta'qib qilgan bu talabchan muhosaba va muroqaba usulini butun talabalariga ham talqin qilgandir. Shuning uchun bir Nur talabasiga boÀlar-boÀlmas asarni oÀqittirish va har soÀzni tinglattirish ohozirgr narsa emas. Zero, uning koÀnglining mihroq nuqtasida yozilgan "Diqqat!" kalimasi eng hassos bir boshqaruv vazifasini bajaradi.

Xullas, Badiuzzamon qudratli bir islohotchi va horiqolar horiqosr uslu"Pedagog" - murabbiy boÀlganini yetishtirgan top-toza nasl bilan fe'lan isbot qilgan va iqtisod tarixiga nurdan yogÀdular bilan yozilgan bir atlas sahifa yana ilova qilgan bir nodira-i fitratdir.

Nur Rlaridearining bu qadar horiquloda bir shaklda jahonga yoyilishida bu ikki xislatning koÀp foydasi boÀlgan va juda chuqur ta'sirlari koÀrilgandir.

Chunki Ustoz suhbat va ta'liflarida r uchu bir "Qutb-ul Orifin" va bir "GÀavs-ul Vosilin" ziynatini bermagani uchun, koÀngillar unga juda tez isingan, uni top-toza bir samimiyat bilan sevgan va darhol ulviy gÀoyasini qabul qilgandir.

Masalan: Axloq va faza ham , hikmat va ibratga oid boÀlgan bir qancha suhbat va talqinlarini toÀgÀridan-toÀgÀri nafsiga tavjih etadi. Keskin ve otashin xitoblarining ilk va yagona muxotobi oÀz nafsidir. U yerdan -markazdan atrofga yoyilgandek- butun nur va sururga * *

at va huzurga mushtoq boÀlgan koÀngillarga yoyiladi.

Ustoz xususiy hayotida gÀoyat halim-salim va oliy darajada mutavozedir. Bir fardni emasbhangk bir zarraga ozor bermaslik uchun a'zamiy fidokorliklar koÀrsatadi. Cheksiz zahmat va mashaqqatlarga, iztirob va mahrumiyatlarga sabr qiladi... Faqat iymoniga, anfaatiga tegilmaslik sharti bilan...

Ortiq u zamon qarabsizki, u sokin dengiz toÀlqinlari samolarga yuksalgan bir toÀfon, sohillarga haybat va dahshat sochgan bir ummon kabi boÀladi. Chunki U Qziyatn Karimning sodiq xizmatkori va iymon sarhadlarini qoÀriqlayotgan qahramon va fidoiy bir askaridir. OÀzi bu haqiqatni vajiz bir jumla bilan shu shaklda ifoda qiladi: "Bir askar navbatchilikda ekan, bosh qoÀmondon ham kelhiga srolini tashlamaydi. Men ham Qur'onning bir xizmatkori va bir askariman. Vazifa boshida turganimda, qarshimga kim chiqsa chiqsin, haq shudir deyman, boshimni egmayman..."

Vaddin!

oshida va jihod maydonida ekan, shu misralar lisoni holidir:

Kishnagan bir ot misol, parchalarman qonli yuganni,

Pastkash dushmanlarga, xosho, sotolmayman oÀzligimndilar: OÀzligimdan uzoq boÀlishdir asorat men uchun,

Bunday bir zillatga tushish ne hazin iskanja...

Abadiy vuslatning ishqi bilan oÀtar har onim...

Dasti qudrat bilan qiliir va al'adir iymonim,

Bu muqaddas umidimdan naqadar dilshodman,

KoÀrish istar meni jannatda shahid ajdodim...

Ruhim boÀlgancha muabbad, abadiydir umrim,

Eng buyuk vuslatga Allohga chiqqan yoÀldir oÀlim.

Kitobga kirishisaram vvval Ustozni ilmiy, fikriy, tasavvufiy va adabiy jabhalari bilan ham mutolaa qilishni istar edim. Faqat oÀta chuqur va juda shumulli boÀlgan bu mavzularning bir necha sahifa bilan yuk na qilib boÀlmasligini qat'iy bir suratda idrok qilgandan keyin, ortiq nomi oÀtgan mavzular haqida bir necha jumla bilan gapirib oÀtishni mannami deb koÀrdim.

Robbim imkonlar lutf etsa, bu chuqur mavzularni Risola-i Nur Kulliyoti va Nur talabalari bilan birgalikda, buyuk va mustaqil bir asar bilan, tahliliar shusuratda tadqiq va mutolaa qilishni butun ruhim bilan orzu qilaman. Bu xususda buyuk Ustozimizning va aziz qardoshlarimning qiymatli duolarini niyoz aylayman!

Ustozning ilmiy jabhasilganlaMarhum Ziyo Posho Shu:

Oynasi ishdir kishining soÀzga qaralmaydi,

Shaxsning koÀrinur rutba-i aqli asarida.

bayti bilan nasldan naslga bir dastur holida intiqol etadigan juda buyuk bir haqiqatni ifoda qilgandir.

Ha, Musulmon ir۪يرِ وa "Risola-i Nur Kulliyoti" kabi muazzam bir iymon va irfon kutubxonasini hadya qilgan, koÀngillar ustida muqaddas bir nur muassasasi qurgan mumtoz va mustasno zotning qudrati ilmiqadar aqida tafsilotga kirishish, peshin payti quyoshni ta'rif qilish qadar fuzuliy bir ishdir.

YolgÀiz otashin bir shoirimizning:

Husn borkim, koÀrganingda ixtiyor qoÀldan keta'zirlagani kabi, hayotining har lahzasida Ilohiy tajalliylarga mazhar boÀlgan bu muborak zotning ilm va irfonidan, axloq va kamolotidan bahs yuritish insonga butun boshqa bir zavq va Ilohiy bir lazzat beradi. S va tu uchun soÀzni choÀzishdan oÀzimni toÀxtata olmayapman.

Ustoz Risola-i Nur Kulliyotida diniy, ijtimoiy, axloqiy, adabiy, huquqiy, falsafiy va tasavvufiy engahodat mavzular haqida bahs etgan va hammasida ham horiquloda bir suratda muvaffaq boÀlgandir.

Ishning asl hayrat bergan nuqtasi; bir qancha ulamoning tahlikali yoÀllaroÀtadishib kirgan eng qiyin mavzularni gÀoyat ochiq bir shaklda va eng qat'iy bir suratda hal qilgani kabi, eng girdobli chuqurliklardan Ahli Sunnat va Jamoz Rabbgan nurli yoÀlni ta'qib qilib sohili salomatga chiqqan va asarlarini oÀqiganlarni ham shunday chiqargandir.

Shu sababli, Risola-i Nur Kulliyotini aziz millatimizning har tabaqasiga kamoli amniyat va samiminalarilan taqdim qilish bilan sharaflanamiz. Nur Risolalari Qur'oni Karimning nur daryosidan olingan barroq qatralar va hidoyat quyoshidan sizilgani ochur shu'lalardir. Shuning uchun, har musulmon zimmasidagi eng muqaddas vazifa, iymonni qutqaradigan bu nurli asarlarning yoyilishiga harakat qilishdir. Zero, tarixda judtingni marta koÀrilganki, bir asar qanchalab fardlarning, oilalarning, jamiyatlarning va hisobsiz inson jamoatlarining hidoyat va saodatiga sabab boÀlgandir... Oh! Naqadar baxtiyor u insonki, bir moÀ'min qardoshining iymonining qutulishiga sabab atidan!..

Ma'lumki, har mutafakkirning oÀziga maxsus bir tafakkur tizimi, fikriy hayotida ta'qib qilgan bir gÀoyasi va butun koÀngli bilan bogÀlangan bir "ideali" bordir. Va uning tafakkur tizimidan, gÀoyanaviy ealidan bahs yuritish uchun uzun muqaddimalar sard etiladi. Faqat Badiuzzamonning tafakkur tizimi, gÀoya va ideali, uzun muqaddimalar bilan fe'lan charchamasdan bir jumla bilan xulosa qilinishi mumkin:

Butun samoviy kitoblarnin: "Yo utun PaygÀambarlarning yagona da'volari boÀlgan "Xoliqi Koinotning uluhiyat va vahdoniyatini e'lon" va bu buyuk da'voni ham ilmiy, mantiqiy va falsafiyلْحَمْlar bilan isbot qilishdir.

- U holda, Ustozning mantiq, falsafa va musbat ilmlar bilan ham aloqasi bor ekan-da?

-Ha, mantiq va falsafa Qur'on bilan kelishib il qil haqiqatga xizmat qilganlari muddatcha Ustoz eng buyuk mantiqchi va eng qudratli bir faylasufdir. Muqaddas va jahonshumul da'vosini isboboshqaysida qoÀllagan eng porloq dalillari va eng qat'iy burhonlari Qur'oni Karimning Alloh kalomi boÀlganini har kun bir marta yana isbot va e'lon qilgan "Musbat ilm"dir.

Zotan falsafa, aslida hhar muma'nosini bildirsa, Vojib-ul Vujud Taolloh va Taqaddas Hazratlarini Zoti Barisiga loyiq sifatlar bilan isbotga harakat qilgan har asar eng buyu koinoat va u asarning sohibi ham eng buyuk hakimdir.

Xullas, Ustoz ana shunday ilmiy bir yoÀlni, ya'ni Qur'oni Karimning nurli yoÀlini ta'qib qilgani uchun, mina lisoniversitetdagilarning iymonini qutqarish sharafiga mazhar boÀlgandir. Hazratning bu xususda sohib boÀlgan ilmiy, adabiy va falsafiy yana juda koÀp maziyatlari bordir. Faqat ularni asarlaridan misollar keltirib inshaalloh mustaqil bir asarda bayon qilish umididaman. Va minallohit-tavfiq.

Nryaptindiy mashoyixidan har harakatini PaygÀambari Zishon Afandimiz Hazratlarining harakotiga tatbiq qilishga harakat qilgan va buyuk bir olim boÀlgan bir zotdan soÀradim:

-Muhtaram Janob, ulamo bilan mutasavvifa orasidagi kelishn va mlikning sababi nima?

-Ulamo Rasuli Akram Afandimizning ilmiga, mutasavviflar esa amaliga voris boÀlganlar. Xullas bu sababdandirki, Faxri Jahon Afan u insing ham ilmiga va ham amaliga voris boÀlgan bir zotga "Zuljanohayn", ya'ni "Ikki qanotli" aytiladi... Shuning uchun, tariqatdan maqsad, ruxsatlar bilan emas, azimatlni uskan amal qilib axloqi PaygÀambariy bilan axloqlanib, butun ma'naviy xastaliklardan tozalanib, Janobi Haqning rizosida foniy boÀlishdir. Ana shu ulviy darajani qozongan kishilar, shubhasizki ahli haqiqatdirlori if'ni, tariqatdan maqsud va matlub boÀlgan gÀoyaga yetishganlar, demakdir. Faqat bu yuksak martabani qozonish hammaga ham muyassar boÀlolmasligat ichn, buyuklarimiz matlub boÀlgan maqsadga osonlik bilan yetishish uchun, muayyan qoidalar joriy qilgandirlar. Xulosa; tariqat, shariat doirasining ichida bian toÀadir. Tariqatdan yiqilgan shariatga tushadi, faqat, ma'azalloh, shariatdan yiqilgan abadiy xusronda qoladi.

Bu buyuk zotning bayonotiga koÀra, Badiuzzamon ochgan nur yoÀli bilanoÀz vuiy va shaibasiz tasavvuf orasida javhariy hech bir ixtilof yoÀqdir. Har ikkisi ham Rizo-i Bariga va natijada Jannati a'loga va diydori Mavloga etuvchi yoÀllardir.

Shuning hkulot bu asl gÀoyani istihdof qilgan har qanday mutasavvif bir qardoshimizning Risola-i Nur Kulliyotini seva-seva oÀqishiga hech bir mone qolmagani kabi, aksincha, Risola-i Nur tasavvuam bun"muroqaba" doirasini Qur'oni Karim yoÀli bilan kengaytirib, unga yana tafakkur vazifasini eng muhim bir vird sifatida ilova qilgandir.

Ha, insonning koÀziga, koÀngliga butun boshqa ufqlar ochgan bu "Tafakkur" sabab yaratn faqat qalbining muroqabasi bilan mashgÀul boÀlgan bir solik, qalbi va butun latoifi bilan birlikda zarralardan kuralarga qadar butun koan asi azamat va ehtishomi bilan sayr va tomosha, muroqaba va mushohada qilib, Janobi Haqning u olamlarda ming bir shaklda tajalliy etayotgan asmo-i husnasini, sifati ulyosini kamir qisjd bilan koÀrib, soÀng soÀngsiz bir ma'badda boÀlganini aynalyaqiyn, ilmalyaqiyn va haqqalyaqiyn darajasida his qiladi. Chunki ichiga kirgan "Ma'bad" shunday uabati ir ma'baddirki, milliardlarga sigÀmagan jamoatning hammasi ishq va shavq, xushu' va istigÀroqlar ichida Xoliqini zikr qiladi. Otashin, totli va goÀzal lisonlari, sheva, goÀzal ovoz, ohangbahoristalari bilan bir ogÀizdan:

deydilar.

Risola-i Nur ochgan iymon va irfon va Qur'on yoÀlini ta jumlailgan ana shunday muazzam va muhtasham bir ma'badga kiradi. Har bir odam iymon va irfoni, fayz va ixlosi nisbatida fayzyob boÀladi.

Eskidan beri lafz va ma'no, uslub va muhtavo jihatidan adiblar va shoirlar, mutaqoÀlinlar va olimlar ikkiga ayrilgandirlar. Bulardan ba'zilari faqat uslub va ifodaga, vazn va qofiyaga qiymat berib, ma'noni ifodaga fido qini urur. Va bu hol ham oÀzini eng koÀp she'rda koÀrsatadi.

Boshqa jamoat esa eng koÀp ma'no va muhtavoga ahamiyat berib mohiyatni soÀzga qurbon qilmaganlar.

Ortiq Badiuzzamfriysii buyuk bir mutafakkirning adabiy jabhasi bu kichik muqaddima bilan osongina tushuniladi, deb oÀylayman. Zero, ustoz u qiymatli va barakali umrini quloqlarda qoladigan soÀzlarning tanzim va tartibi bilan emshr vasincha qalblarda, ruhlarda, vijdon va fikrlarda qudsiy bir ideal holida insoniyat bilan barobar yashaydigan din hissining, iymon shuurining, axloq va fazilat mafhuhu qad asrlarga, nasllarga talqini bilan mashgÀul boÀlgan bir dohiydir. Ortiq bu qadar ulviy bir gÀoyaning tahaqquqi uchun jondan va jahondan kechgyni ta mujohid, juda tabiiydirki, foniy shakllar bilan mashgÀul boÀlolmaydi.

Bu bilan barobar, Ustoz zavq nozikligi, koÀngil hassosiyati, fikr chuqurligi va xayol yuksakligi jihatidan horiquloda deyiladigan darajada adabiy bir qudrat" deyalakaga sohibdir. Va bu sabab bilan uslub va ifodasi mavzuga koÀra almashadi. Masalan: Ilmiy va falsafiy mavzularda mantiqiy va riyoziy dalillar bilan aqlni qanoatlantirarkan, gÀoyat vajiz tarkiblar qoÀllaydi. Faqat koÀkeltir mast qilib, ruhni yuksaltiradigan onlarda ifoda shu qadar barroqlasharki, ta'rif qilib boÀlmaydi. Masalan: Samolardan, quyoshlardan, yulduzlardan, mahtoblardan va yotidaa bahor olamidan va Janobi Haqning u olamlarda tajalliy etayotgan qudrat va azamatini tasvir qilarkan, uslub shu qadar latif bir shakl oladiki, ortiq har tashbeh eng totli ranglar bilan qamralgan bir lavnatninslatadi.. va har tasvir horiqolar horiqosi bir olamni jonlantiradi.

Xullas, bu hikmatga binoan, bir Nur talabasi Risola-i Nur Kulliyotini mutolaasi bilan, universitetning har qaysi bir fakultetiga mansub boÀlsa ham, hissan, fikragan.

#an, vijdonan va xayolan tom ma'noda qoniqtirilgan boÀladi.

Qanday qoniqtirilmaydiki, Risola-i Nur Kulliyoti Qur'oni Karimning jahonshumul bogÀidan terilgan birni birastasidir. Shuning uchun unda u muborak va Ilohiy bogÀning nuri, havosi, ziyosi va ifori bordir...

Ruhning bu ehtiyojin soÀzlar oqqan suvla bilan Qur'onga har zamon basharning ehtiyoji bor...