— 3 —
رسالهٔ نور كلّياتندن
ذوالفقار
معجزاتِ أحمديه و قرآنيه
مجموعهسى
مؤلّفى
بديع الزمان
سعيد النورسى
— 4 —
رسالهِٔ نورڭ بتون أجزالرينى ايكى سنه هم آنقره، هم دڭزلى محكمهلرى و أهلِ وقوفى تدقيقدن صوڭره هم برائتمزه، هم عموم رسالهِٔ نور أجزالرينى بڭا تسليمه متّفقًا قرار ويرمهلرينه بناءً، نشرلرينه بر مانع يوقدر. بڭا ويريلن رسالهِٔ نوردن بريسى، بو مجموعهنڭ أجزالريدر.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 5 —
بو مجموعه اوچ مقام و بر خاتمهدر
برنجى مقامى:اون طوقوزنجى مكتوب معجزاتِ
أحمديه رسالهسى و ذيللرى (١١ - ٢٠٠)
ايكنجى مقامى:اوننجى سوز حشر رسالهسى
و ذيللرى (٢٠١ - ٣٠٢)
اوچنجى مقامى:يگرمى بشنجى سوز معجزاتِ
قرآنيه رسالهسى و ذيللرى (٣٠٣ - ٥٣١)
خاتمهسندهحزب نورى ايله رسالهٔ نور حقّنده بر
مكتوب واردر. (٥٣٢ - ٥٧٥)
٭ ٭ ٭
بو عجيب عصرده أهلِ ايمان،"رسالهٔ نور"ه؛و أهلِ فن و مكتب معلّملرى"عصاىِ موسى"يهشدّتله محتاج اولدقلرى گبى، حافظلر و خواجهلر دخى بو"ذو الفقار"هشدّتله محتاجدرلر.
أوت مثلا إعجازِ قرآنى بحثندهكى أكثر آيتلرڭ مدارِ شبهه و إعتراض اولمش عين يرلرده، إعجازڭ لمعهلرى و قرآنڭ گوزل نكتهلرى إثبات ايديلمش.
عموم رسالهٔ نور شاكردلرى نامنه
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 6 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْء اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰه وَ بَرَكَاتُهُ اَبَدًا دَائِمًا
عزيز، صدّيق قارداشلرم!
مادام رسالهِٔ نور، ماكينه ايله تعمّم ايتمگه باشلامش و مادام فلسفه و حكمتِ جديدهيى اوقويان مكتبليلر و معلّملر چوقلقله رسالهِٔ نوره ياپيشييورلر. ألبته بر حقيقت بيان ايتمك لازم گلييور. شويله كه:
رسالهِٔ نورڭ شدّتله طوقات وورديغى و هجوم ايتديگى فلسفه ايسه مطلق دگلدر، بلكه مضر قسمنهدر. چونكه فلسفهنڭ حياتِ إجتماعيهِٔ بشريهيه و أخلاق و كمالاتِ إنسانيهيه و صنعتڭ ترقّياتنه خدمت ايدن فلسفه و حكمت قسمى ايسه، قرآن ايله باريشيقدر. بلكه قرآنڭ حكمتنه خادمدر، معارضه ايدهمز. بو قسمه رسالهٔ نور ايليشمييور.
ايكنجى قسم فلسفه، ضلالته و إلحاده و طبيعت باتاقلغنه دوشورمگه وسيله اولديغى گبى سفاهته و لهويات ايله غفلت و ضلالتى نتيجه ويرديگندن و سحر گبى خارقهلريله قرآنڭ معجزهكار حقيقتلريله معارضه ايتديگى ايچون، رسالهِٔ نور أكثر أجزالرنده ميزانلرله و قوّتلى و برهانلى موازنهلرله فلسفهنڭ يولدن چيقمش بو قسمنه ايليشييور، طوقاتلايور؛ مستقيم، منفعتدار فلسفهيه ايليشمييور. اونڭ ايچون مكتبليلر، رسالهٔ نوره إعتراضسز چكينميهرك گيرييورلر و گيرمليدرلر.
— 7 —
فقط گيزلى منافقلر ناصلكه بر قسم خواجهلرى بتون بتون معناسز و حقسز بر طرزده، أهلِ مدرسهنڭ و خواجهلرڭ حقيقى مالى اولان رسالهِٔ نور عليهنده إستعمال ايتدكلرى گبى؛ بعض فلسفهجيلرڭ أنانيتِ علميهلرينى تحريك ايدوب، نورلر عليهنده إستعمال ايتمك إحتمالنه بناءً، بو حقيقت عصاىِ موسى و ذو الفقار مجموعهلرى باشنده يازيلسه مناسب اولور.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْء اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰه وَ بَرَكَاتُهُ
عزيز، صدّيق قارداشلرم!
أوّلا: رسالهِٔ نورڭ ماكينه ايله و شيمدى عمومى بر إنتباهله و مركزدهكى أهلِ وقوفڭ تقديريله دائرهسى تام گنيشلنمهسندن ألبته هر نوع أهلِ علم دقّتله باقهجقلر. اونلرڭ ايچنده بدعهلر طرفدارى و أنانيتلى و مشكلپسند و تنقيدجى قسملرى إعتراضه چاليشهجقلر. شيمدى سزلر اوچ أساسى اونلره قارشى بر جواب ياپارسڭز:
برنجى أساس:شيمدى إنسانلرده كيم وار كه، قصورى بولونماسين. مادام حسنات أگر سيّئاته راجح گلسه عفو ايديلير. ألبته بو قدر آغير شرائط آلتنده گوز اوڭنده بو فوق العاده خدمتِ ايمانيه ايله يوز بيڭلر بيچارهلرى شبههلردن قورتارمق، اويله بر حسنهدر كه بيڭلر قصوراتى عفو ايتديرر.
— 8 —
ايكنجى أساس:ديرسڭز كه: قارداشمز سعيد ياريم اُمّى، يازيسى نقصان، چابوق يازهمييور. بو يگرمى سنه غربتده أكثر منزوى و تجريد ايچنده طورمغه مجبور اولماسيله ألبته بعض سهولر و قصورلر بولونهبيلير. حتّى اوچ درت گون ايچنده يالڭز اون ايكى ساعتده تأليف ايديلن ذيلسز معجزاتِ أحمديهنڭ (عصم) آخرنده ديمش: "حديثلرڭ و راويلرڭ بياننده خطام وارسه تصحيحنى رجا ايدييورم" دييه إعلان ايتديگى حالده، مستنسخلرڭ سهولرى مستثنا اولارق شيمدىيه قدر يالڭز (١٦) (٦١) بو ايكى رقمده ألف سهوًا تقديم ايديلوب، اون آلتى آلتمش بره چوريلديگنى بر آمريقالى ميسيونر إنجيلِ يوحنّاده گوسترمش. هم أهمّيتلى سببلره بناءً بر قسم رسالهلر چوق سرعتلى يازيلمش. حتّى اون دقيقهده و بر ساعتده و آلتى ساعتده أهمّيتلى رسالهلر تأليف، حتّى كاتبلرڭ تصديقيله درت بش گون ظرفنده ذيلسز معجزاتِ قرآنيه يگرمى درت ساعتده تأليف ايديلمش. ألبته بعض سهولر بولونهبيلير و هيچ بر جهتله قصور صاييلماز. هم مستنسخلرڭ چوغى عربى اوقومادقلرندن اونلرڭ دخى سهولرى بولونور و مؤلّفنه إسناد ايديلير. چونكه بتون نسخهلرى او گورمييور و بتوننى كنديسى تصحيح ايتمك قابل دگلدر. مادام شيمدى أهلِ علم و خواجهلر دائرهيه گيرييورلر. بو بيوك خيرلى تصحيحه يارديم ايتمك، اونلره بورجدر.
اوچنجى أساس:معترض و خودفروشلر دييهبيليرلر و ديرلر كه: "رسالهِٔ نورده بِالخاصّه سكّهِٔ غيبيه رسالهسنده، نورلرڭ كراماتندن و فوق العادهلگندن و پك چوق قيمتدارلغندن بحث ايدن چوق فقرهلر وار. بر إنسان فضيلتنى إظهار ايتسه، بر گوستريش اولور، مقبول دگل" دييه تنقيد ايتدكلرى زمان ديرسڭز كه: آنقره أهلِ وقوفنڭ بو نقطهدهكى خفيف و تصديقكارانه تنقيدلرينه سعيدڭ ويرديگى و اونلر دخى قبول ايتدكلرى جوابڭ خلاصهسى شودر:
— 9 —
رسالهِٔ نور، محافظهسنه چاليشديغى حقيقته بو مملكت و عالمِ إسلام چوق علاقهدار و محتاج اولماسندن، بيچاره مؤلّفنه بيڭلر يارديمجى و كاتبلر و رسمى تشويقلر و معاونتلر لازم اولديغى حالده، بِالعكس غايت إنصافسزجه عليهنده پروپاغندهلره و قارداشلرينڭ قوّهِٔ معنويهلرينى قيرهجق ظالمانه تدبيرلره قارشى ألبته رسالهِٔ نورڭ قيمتنى و كرامتلرينى بيان ايتمك واجبدر و ألزمدر. بر تك عاجز آدم، بيڭلر ظالملرڭ مادّى هجوملرينه قارشى ضعيف آرقداشلرينى قاچمقدن قورتارمق نيّتيله، إكراماتِ إلٰهيه و عناياتِ ربّانيهيى إظهار ايتمك، دگل بر قصور؛ بلكه بيوك بر مصلحتدر.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بو مجموعه بيوك بر باغچهدر، هر آدم هر مسئلهسنى، هر ميوهسنى ألده ايدهمز. نه قدر بيلسه كاردر.
باشدهكى قسمدن هركس و نصفِ آخردن أهلِ علم تام إستفاده ايدهبيلير. بتوننى بيلهمدم دييه واز گيچمه، تكرار ايله اوقو.
سعيد النورسى
— 11 —
ذوالفقارڭ برنجى مقامى
اون طوقوزنجى مكتوب و ذيللرى
(رسالتِ أحمديهيه دائردر)
برنجى ذيل:اون طوقوزنجى سوز و ذيلى شقِّ قمر معجزهسى ١٦٤
ايكنجى ذيل:اوتوز برنجى سوزدن اوچ مهمّ مشكله عائد جواب ١٨٤
اوچنجى ذيل:آيت الكبرا رسالهسنڭ اون آلتنجى مرتبهسى ١٩٢
مؤلّفى
بديع الزمان
سعيد النورسى
— 13 —
بو رساله، اوچ يوزدن فضله معجزاتى بيان ايدر. رسالتِ أحمديهنڭ (عصم) معجزهسنى بيان ايتديگى گبى، كنديسى ده او معجزهنڭ بر كرامتيدر. اوچ درت نوع ايله خارقه اولمشدر:
برنجيسى:نقل و روايت اولمقله برابر، يوز صحيفهدن فضله اولديغى حالده، كتابلره مراجعت ايديلمهدن، أزبر اولارق، طاغ، باغ كوشهلرنده، اوچ درت گون ظرفنده هر گونده ايكى اوچ ساعت چاليشمق شرطيله مجموعى اون ايكى ساعتده تأليف ايديلمسى، خارقه بر واقعهدر.
ايكنجيسى:بو رساله، اوزونلغى ايله برابر نه يازماسى اوصانج ويرر و نه ده اوقوماسى حلاوتنى غائب ايدر. تنبل أهلِ قلمى اويله بر شوق و غيرته گتيردى كه؛ بو صيقنتيلى و اوصانجلى بر زمانده، بو جوارده بر سنه ظرفنده يتمش عدده ياقين نسخهلر يازيلديغى، او معجزهِٔ رسالتڭ بر كرامتى اولديغنى، مطّلع اولانلره قناعت ويردى.
اوچنجيسى:عجمى و توافقدن خبرى يوق و بزه ده داها توافق تظاهر ايتمهدن أوّل اونڭ و باشقه سكز مستنسخڭ بربرينى گورمهدن يازدقلرى نسخهلرده؛ لفظِ رسولِ أكرم (عليه الصلاة والسلام) كلمهسى بتون رسالهده و لفظِ قرآن بشنجى پارچهسنده اويله بر طرزده توافق ايتمهلرى گوروندى كه، ذرّه مقدار إنصافى اولان تصادفه ويرمز. كيم گورمشسه قطعى حكم ايدييور كه؛ بو بر سرِّ غيبيدر، معجزهٔ أحمديهنڭ (عصم) بر كرامتيدر.
— 14 —
شو رسالهنڭ باشندهكى أساسلر چوق مهمدرلر. هم شو رسالهدهكى أحاديث، همان عمومًا أئمّهِٔ حديثجه مقبول و صحيح اولمقله برابر، أڭ قطعى حادثاتِ رسالتى بيان ايدييورلر. او رسالهنڭ مزاياسنى سويلهمك لازم گلسه؛ او رساله قدر بر أثر يازمق لازم گلديگندن، مشتاق اولانلرى اونى بر كرّه اوقوماسنه حواله ايدييورز...
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
إخطار:شو رسالهده چوق أحاديثِ شريفه نقل ايتمشم. يانمده كتبِ حديثيه بولونمييور. يازديغم حديثلرڭ لفظنده ياڭليشم وارسه؛ يا تصحيح ايديلسين وياخود "حديثِ بِالمعنا"در دينيلسين. چونكه قَولِ راجح اودر كه: "نقلِ حديثِ بِالمعنا جائزدر." يعنى: حديثڭ يالڭز معناسنى آلوب، لفظنى كندى ذكر ايدر. مادام اويلهدر؛ لفظنده ياڭليشم وارسه، حديثِ بِالمعنا نظريله باقيلسين.
— 15 —
اون طوقوزنجى مكتوب
معجزاتِ أحمديهيه دائر
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْء اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
بِسْمِ اللّٰه الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
هُوَ الَّذِى اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدٰى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَ كَفٰى بِاللّٰه شَهِيدًا مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰه ... إلى آخر
رسالتِ أحمديهيه (عصم) دائر اون طوقوزنجى سوزله اوتوز برنجى سوز، نبوّتِ محمّديهيى (عصم) دلائلِ قطعيه ايله إثبات ايتدكلرندن، إثبات جهتنى اونلره حواله ايدوب، يالڭز اونلره بر تتمّه اولارق اون طوقوز نكتهلى إشارتلرله، او بيوك حقيقتڭ بعض لمعهلرينى گوسترهجگز:
برنجى نكتهلى إشارت:
شو كائناتڭ صاحب و متصرّفى ألبته بيلهرك ياپييور و حكمتله تصرّف ايدييور و هر طرفى گورهرك تدوير ايدييور و هر شيئى بيلهرك، گورهرك تربيه ايدييور و هر شيده گورونن حكمتلرى، غايهلرى، فائدهلرى إراده ايدهرك تدوير ايدييور. مادام ياپان بيلير؛ ألبته بيلن قونوشور. مادام قونوشهجق،
— 16 —
ألبته ذىشعور و ذىفكر و قونوشماسنى بيلنلرله قونوشهجق. مادام ذىفكرله قونوشهجق، ألبته ذىشعورڭ ايچنده أڭ جمعيتلى و شعورى كلّى اولان إنسان نوعى ايله قونوشهجقدر. مادام إنسان نوعى ايله قونوشهجق، ألبته إنسانلر ايچنده قابلِ خطاب و مكمّل إنسان اولانلرله قونوشهجق. مادام أڭ مكمّل و إستعدادى أڭ يوكسك و أخلاقى علوى و نوعِ بشره مقتدا اولاجق اولانلرله قونوشهجقدر؛ ألبته دوست و دشمنڭ إتّفاقيله، أڭ يوكسك إستعدادده و أڭ عالى أخلاقده و نوعِ بشرڭ خُمسى اوڭا إقتدا ايتمش و نصفِ أرض اونڭ حُكمِ معنويسى آلتنه گيرمش و إستقبال اونڭ گتيرديگى نورڭ ضياسيله بيڭ اوچ يوز سنه ايشيقلانمش و بشرڭ نورانى قسمى و أهلِ ايمانى، متماديًا گونده بش دفعه اونڭله تجديدِ بيعت ايدوب، اوڭا دعاىِ رحمت و سعادت ايدوب، اوڭا مدح و محبّت ايتمش اولان محمّد عليه الصلاة والسلام ايله قونوشهجق و قونوشمش و رسول ياپاجق و ياپمش و سائر نوعِ بشره رهبر ياپاجق و ياپمشدر.
ايكنجى نكتهلى إشارت:
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام إدّعاىِ نبوّت ايتمش؛ قرآنِ عظيم الشان گبى بر فرمانى گوسترمش و أهلِ تحقيقڭ ياننده بيڭه قدر معجزاتِ باهرهيى گوسترمشدر. او معجزات، هيئتِ مجموعهسيله، دعواىِ نبوّتڭ وقوعى قدر وجودلرى قطعيدر. قرآنِ حكيمڭ چوق يرلرنده أڭ معنّد كافرلردن نقل ايتديگى سحر إسناد ايتمهلرى گوسترييور كه؛ او معنّد كافرلر دخى معجزاتڭ وجودلرينى و وقوعلرينى إنكار ايدهمييورلر. يالڭز، كنديلرينى آلداتمق ويا أتباعلرينى قانديرمق ايچون، (حاشا) سحر ديمشلر.
أوت معجزاتِ أحمديهنڭ (عصم) يوز تواتر قوّتنده بر قطعيتى واردر. معجزه ايسه؛ خالقِ كائنات طرفندن اونڭ دعواسنه بر تصديقدر،"صَدَقْتَ"
— 17 —
حكمنه گچر. ناصلكه سن بر پادشاهڭ مجلسنده و دائرهِٔ نظرنده ديسهڭ كه: "پادشاه بنى فلان ايشه مأمور ايتمش." سندن او دعوايه بر دليل ايستهنيلسه؛ پادشاه "أوت" ديسه، ناصل سنى تصديق ايدر. اويله ده، عادتنى و وضعيتنى سنڭ إلتماسڭله دگيشديررسه؛ "أوت" سوزندن داها قطعى داها صاغلام، سنڭ دعواڭى تصديق ايدر. اويله ده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام دعوا ايتمش كه: "بن، شو كائنات خالقنڭ مبعوثىيم. دليلم ده شودر كه: مستمر عادتنى، بنم دعا و إلتماسمله دگيشديرهجك. ايشته پارمقلريمه باقڭز، بش موصلقلى بر چشمه گبى آقيتديرييور. قمره باقڭز، بر پارمغمڭ إشارتيله ايكى پارچه ايدييور. شو آغاجه باقڭز؛ بنى تصديق ايچون يانمه گلييور، شهادت ايدييور. شو بر پارچه طعامه باقڭز؛ ايكى اوچ آدمه آنجق كافى گلديگى حالده، ايشته ايكىيوز اوچيوز آدمى طوق ايدييور." و هكذا.. يوزر معجزاتى بويله گوسترمشدر.
شيمدى، شو ذاتڭ دلائلِ صدقى و براهينِ نبوّتى يالڭز معجزاتنه منحصر دگلدر. بلكه أهلِ دقّت ايچون، همان عموم حركاتى و أفعالى، أحوال و أقوالى، أخلاق و أطوارى، سيرت و صورتى، صدقنى و جدّيتنى إثبات ايدر. حتّى مشهور علماءِ بنى إسرائيليهدن عبد اللّٰه ابن سلام گبى پك چوق ذاتلر، يالڭز او ذاتِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ سيماسنى گورمكله، "شو سيماده يالان يوق، شو يوزده حيله اولاماز!" دييهرك ايمانه گلمشلر.
چندان محقّقينِ علما، دلائلِ نبوّتى و معجزاتى بيڭ قدر ديمشلر؛ فقط بيڭلر، بلكه يوز بيڭلر دلائلِ نبوّت واردر. و يوز بيڭلر يول ايله يوز بيڭلر مختلف فكرلى آدملر، او ذاتڭ نبوّتنى تصديق ايتمشلر. يالڭز قرآنِ حكيمده قرق وجهِ إعجازدن باشقه، نبوّتِ أحمديهنڭ (عصم) بيڭ برهاننى گوسترييور.
— 18 —
هم مادام نوعِ بشرده نبوّت واردر. و يوز بيڭلر ذات، نبوّت دعوا ايدوب معجزه گوسترنلر، گلوب گچمشلر. ألبته عمومڭ فوقنده بر قطعيت ايله، نبوّتِ أحمديه (عصم) ثابتدر. چونكه عيسى عليه السلام و موسى عليه السلام گبى عموم رسوللره نبى ديديرتن و رسالتلرينه مدار اولان دلائل و أوصاف و وضعيتلر و امّتلرينه قارشى معاملهلر؛ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامده داها أكمل، داها جامع بر صورتده موجوددر. مادام حُكمِ نبوّتڭ علّتى و سببى، ذاتِ أحمدىده (عصم) داها مكمّل موجوددر. ألبته حُكمِ نبوّت، عموم أنبيادن داها واضح بر قطعيت ايله اوڭا ثابتدر.
اوچنجى نكتهلى إشارت:
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ معجزاتى چوق متنوّعدر. رسالتى عمومى اولديغى ايچون، همان أكثر أنواعِ كائناتدن برر معجزهيه مظهردر. گويا ناصلكه بر پادشاهِ ذىشانڭ بر ياورِ أكرمى متنوّع هديهلرله مختلف أقوامڭ مجمعى اولان بر شهره گلديگى وقت، هر طائفه اونڭ إستقبالنه بر ممثّل گوندرر؛ كندى طائفهسى لسانيله اوڭا "خوش آمدى" ايدر، اونى آلقيشلار. اويله ده: سلطانِ أزل و أبدڭ أڭ بيوك ياورى اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، عالمه تشريف ايدوب و كُرهِٔ أرضڭ أهاليسى اولان نوعِ بشره مبعوث اولارق گلديگى و عموم كائناتڭ خالقى طرفندن عموم كائناتڭ حقائقنه قارشى علاقهدار اولان أنوارِ حقيقت و هداياىِ معنويهيى گتيرديگى زمان؛ طاشدن، صودن، آغاجدن، حيواندن، إنساندن طوت تا آيدن، گونشدن، ييلديزلره قدر هر طائفه، كندى لسانِ مخصوصيله و أللرنده برر معجزهسنى طاشيماسيله، اونڭ نبوّتنى آلقيشلامش و خوش آمدى ديمش.
شيمدى او معجزاتڭ عمومنى بحث ايتمك ايچون، جلدلرله يازى يازمق لازم گلير. محقّقينِ أصفيا، دلائلِ نبوّتڭ تفصيلاتنه دائر چوق جلدلر يازمشلر. بز
— 19 —
يالڭز إجمالى إشارتلر نوعندن، او معجزاتڭ قطعى و معنوى متواتر اولان كلّى أنواعنه إشارت ايدرز.
ايشته نبوّتِ أحمديهنڭ (عصم) دلائلى، أوّلا ايكى قسمدر:
بريسى:"إرهاصات" دينيلن نبوّتدن أوّل و ولادتى وقتنده ظهور ايدن خارق العاده حاللردر.
ايكنجى قسم:سائر دلائلِ نبوّتدر. ايكنجى قسم ده ايكى قسمدر: برى: نبوّتندن صوڭره، فقط نبوّتنى تصديقًا ظهوره گلن خارقهلردر. ايكنجيسى: عصرِ سعادتنده مظهر اولديغى خارقهلردر. شو ايكنجى قسم دخى ايكى قسمدر: برى: ذاتنده، سيرتنده، صورتنده، أخلاقنده، كمالنده ظاهر اولان دلائلِ نبوّتدر. ايكنجيسى: آفاقى، خارجى شيلرده مظهر اولديغى معجزاتدر. شو ايكنجى قسم دخى ايكى قسمدر: برى: معنوى و قرآنيدر. ديگرى: مادّى و أكوانيدر. شو ايكنجى قسم دخى ايكى قسمدر: برى: دعواىِ نبوّت وقتنده، أهلِ كفرڭ عنادينى قيرمق وياخود أهلِ ايمانڭ قوّتِ ايماننى زيادهلشديرمك ايچون ظهوره گلن خارق العاده معجزاتدر. شقِّ قمر و پارمغندن صويڭ آقماسى و آز طعامله چوقلرى طويورماسى و حيوان و آغاج و طاشڭ قونوشماسى گبى يگرمى نوع و هر بر نوعى معنوى تواتر درجهسنده و هر بر نوعڭ ده چوق مكرّر أفرادى واردر. ايكنجى قسم: إستقبالده إخبار ايتديگى حادثهلردر كه؛ جنابِ حقّڭ تعليميله او ده خبر ويرمش، خبر ويرديگى گبى طوغرى چيقمشدر. ايشته بز ده شو آخركى قسمدن باشلايوب إجمالى بر فهرسته گوسترهجگز.
(حاشيه): مع التأسّف نيّت ايتديگم گبى يازامدم. إختيارسز اولارق ناصل قلبه گلدى؛ اويله يازيلدى. شو تقسيماتدهكى ترتيبى تماميله مراعات ايدهمدم.
— 20 —
دردنجى نكتهلى إشارت:
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ، علّام الغيوبڭ تعليميله خبر ويرديگى امورِ غيبيه، حدّ و حسابه گلمز. إعجازِ قرآنه دائر اولان يگرمى بشنجى سوزده أنواعنه إشارت و بر درجه ايضاح و إثبات ايتديگمزدن، گچمش زمانه دائر و أنبياىِ سابقهيه دائر و حقائقِ إلٰهيهيه و حقائقِ كونيهيه و حقائقِ اُخرويهيه دائر إخباراتِ غيبيهلرينى يگرمى بشنجى سوزه حواله ايدوب، شيمديلك بحث ايتميهجگز. يالڭز، كندندن صوڭره صحابه و آلِ بيتڭ باشنه گلن و اُمّتڭ ايلريده مظهر اولاجغى حادثاته دائر پك چوق إخباراتِ صادقهِٔ غيبيهسى قسمندن جزئى بر قاچ مثالنه إشارت ايدهجگز. و شو حقيقت تماميله آڭلاشيلمق ايچون، آلتى أساس مقدّمه اولارق بيان ايدهجگز:
برنجى أساس:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ چندان هر حالى و هر طورى، صدقنه و نبوّتنه شاهد اولابيلير؛ فقط هر حالى، هر طورى خارق العاده اولمق لازم دگلدر. چونكه جنابِ حق اونى بشر صورتنده گوندرمش، تا إنسانڭ أحوالِ إجتماعيهلرنده و دنيوى، اُخروى سعادتلرينى قزانديرهجق أعمال و حركاتلرنده رهبر اولسون و إمام اولسون و هر برى برر معجزاتِ قدرتِ إلٰهيه اولان عاديات ايچندهكى خارق العاده اولان صنعتِ ربّانيهيى و تصرّفِ قدرتِ إلٰهيهيى گوسترسين. أگر أفعالنده بشريتدن چيقوب خارق العاده اولسه ايدى، بِالذّات إمام اولامازدى؛ أفعاليله، أحواليله، أطواريله درس ويرهمزدى. فقط يالڭز نبوّتنى معنّدلره قارشى إثبات ايتمك ايچون خارق العاده ايشلره مظهر اولور و عند الحاجه آرا صيره معجزاتى گوستريردى. فقط سرِّ تكليف اولان إمتحان و تجربه مقتضاسيله، ألبته بداهت درجهسنده و ايستر ايستهمز تصديقه مجبور قالاجق درجهده معجزه اولمازدى. چونكه سرِّ إمتحان و حكمتِ تكليف إقتضا ايدر كه، عقله قپو آچيلسين و عقلڭ إختيارى ألندن آلينماسين. أگر غايت بديهى بر صورتده اولسه، او وقت
— 21 —
عقلڭ إختيارى قالماز. أبو جهل ده، أبو بكر گبى تصديق ايدر. إمتحان و تكليفڭ فائدهسى قالماز. كومور ايله ألماس بر سويهده قاليردى.
جاىِ حيرتدر كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ مبالغهسز بيڭلر وجهده بيڭلر چشيد إنسان، هر برى بر تك معجزهسيله ويا بر دليلِ نبوّت ايله ويا بر كلامى ايله ويا يوزينى گورمسيله و هكذا برر علامتيله ايمان گتيردكلرى حالده، بتون بو بيڭلر آيرى آيرى إنسانلرى و مدقّق متفكّرلرى ايمانه گتيرن بتون او بيڭلر دلائلِ نبوّتى، نقلِ صحيح ايله و آثارِ قطعيه ايله شيمديكى بدبخت بر قسم إنسانلره كافى گلمييور گبى، ضلالته صاپييورلر.
ايكنجى أساس:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام هم بشردر، بشريت إعتباريله بشر گبى معامله ايدر؛ هم رسولدر، رسالت إعتباريله جنابِ حقّڭ ترجمانيدر، ألچيسيدر. رسالتى، وحيه إستناد ايدر. وحى ايكى قسمدر:
برى: "وحىِ صريحى"در كه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اونده صِرف بر ترجماندر، مبلّغدر، مداخلهسى يوقدر. قرآن و بعض أحاديثِ قدسيه گبى...
ايكنجى قسم: "وحىِ ضمنى"در. شو قسمڭ مجمل و خلاصهسى، وحيه و إلهامه إستناد ايدر؛ فقط تفصيلاتى و تصويراتى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه عائددر. او وحيدن گلن مجمل حادثهيى تفصيل و تصويرده، ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلام بعضًا ينه إلهامه، يا وحيه إستناد ايدوب بيان ايدر وياخود كندى فراستيله بيان ايدر. و كندى إجتهاديله ياپديغى تفصيلات و تصويراتى، يا وظيفهِٔ رسالت نقطهسنده علوى قوّهِٔ قدسيه ايله بيان ايدر وياخود عُرف و عادت و أفكارِ عامّه سويهسنه گوره، بشريتى نقطهسنده بيان ايدر.
— 22 —
ايشته هر حديثده بتون تفصيلاتنه، وحىِ محض نقطهسيله باقيلماز. بشريتڭ مقتضاسى اولان أفكار و معاملاتنده، رسالتڭ علوى آثارى آرانيلماز. مادام بعض حادثهلر مجمل اولارق مطلق بر صورتده اوڭا وحيًا گلير، او ده كندى فراستيله و تعارفِ عمومى جهتيله تصوير ايدر. شو تصويردهكى متشابهاته و مشكلاته بعضًا تفسير لازم گلييور، حتّى تعبير لازم گلييور. چونكه بعض حقيقتلر وار كه، تمثيل ايله فهمه تقريب ايديلير. ناصلكه بر وقت حضورِ نبويده درينجه بر گورولتى ايشيدلدى. فرمان ايتدى كه: "شو گورولتى، يتمش سنهدر يووارلانوب، شيمدى جهنّمڭ ديبنه دوشمش بر طاشڭ گورولتيسيدر." بر ساعت صوڭره جواب گلدى كه: "يتمش ياشنه گيرن مشهور بر منافق ئولوب، جهنّمه گيتدى." ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلامڭ بليغ بر تمثيل ايله بيان ايتديگى حادثهنڭ تأويلنى گوستردى.
اوچنجى أساس:نقل اولونان خبرلر أگر تواتر صورتنده اولسه، قطعيدر. تواتر ايكى قسمدر.
(حاشيه): شو رسالهده "تواتر" لفظى، توركجه "شايعه" معناسندهكى تواتر دگل، بلكه يقينى إفاده ايدن، يالان إحتمالى اولميان قوّتلى إخباردر.
برى "صريح تواتر"، برى "معنوى تواتر"در. معنوى تواتر ده ايكى قسمدر: برى سكوتىدر. يعنى، سكوت ايله قبول گوستريلمش. مثلا: بر جماعت ايچنده بر آدم، او جماعتڭ نظرى آلتنده بر حادثهيى خبر ويرسه، جماعت اونى تكذيب ايتمزسه، سكوت ايله مقابله ايتسه، قبول ايتمش گبى اولور. خصوصًا خبر ويرديگى حادثهده جماعت اونڭله علاقهدار اولسه، هم تنقيده مهيّا و خطايى قبول ايتمز و يالانى چوق چركين گورور بر جماعت اولسه، ألبته اونڭ سكوتى او حادثهنڭ وقوعنه قوّتلى دلالت ايدر. ايكنجى قسم تواترِ معنوى شودر كه: بر حادثهنڭ وقوعنه، مثلا "بر قِيّه طعام، ايكى يوز آدمى طوق ايتمش"
— 23 —
دينيلسه؛ فقط اونى خبر ويرنلر، آيرى آيرى صورتده خبر ويرييور. برى بر چشيد، برى باشقه بر صورتده، ديگرى باشقه بر شكلده بيان ايدر.. فقط عمومًا، عين حادثهنڭ وقوعنه متّفقدرلر. ايشته مطلق حادثهنڭ وقوعى؛ متواترِ بِالمعنادر، قطعيدر. إختلافِ صورت ايسه، ضرر ويرمز. هم بعضًا اولور كه؛ خبرِ واحد، بعض شرائط داخلنده تواتر گبى قطعيتى إفاده ايدر. هم بعضًا اولور كه؛ خبرِ واحد خارجى أمارهلرله قطعيتى إفاده ايدر.
ايشته رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامدن بزه نقل اولونان معجزاتى و دلائلِ نبوّتى، قسمِ أعظمى تواتر ايلهدر؛ يا صريحى، يا معنوى، يا سكوتى. و بر قسمى چندان خبرِ واحد ايلهدر. فقط اويله شرائط داخلنده، نقّادِ محدّثين نظرنده قبوله شايان اولدقدن صوڭره، تواتر گبى قطعيتى إفاده ايتمك لازم گلير. أوت محدّثينڭ محقّقينندن "الحافظ" تعبير ايتدكلرى ذاتلر، لا أقل يوز بيڭ حديثى حفظنه آلمش بيڭلر محقّق محدّثلر، هم أللى سنه صباح نمازينى عشاء آبدستيله قيلان متّقى محدّثلر و باشده بخارى و مسلم اولارق كتبِ ستّهِٔ حديثيه صاحبلرى اولان علمِ حديث داهيلرى، علّامهلرى تصحيح و قبول ايتدكلرى خبرِ واحد، تواتر قطعيتندن گرى قالماز. أوت فنِّ حديثڭ محقّقلرى، نقّادلرى او درجه حديث ايله خصوصيت پيدا ايتمشلر كه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ طرزِ إفادهسنه و اُسلوبِ عاليسنه و صورتِ إفادهسنه اُنسيت ايدوب مَلكه كسب ايتمشلر كه؛ يوز حديث ايچنده بر موضوعى گورسه، "موضوعدر" دير. "بو، حديث اولماز و پيغمبرڭ سوزى دگلدر" دير، ردّ ايدر. صرّاف گبى حديثڭ جوهرينى طانير، باشقه سوزى اوڭا إلتباس ايدهمز. يالڭز ابن جوزى گبى بعض محقّقلر تنقيدده إفراط ايدوب، بعض أحاديثِ صحيحهيه ده موضوع ديمشلر. فقط هر موضوع شيئڭ معناسى ياڭليشدر ديمك دگلدر؛ بلكه "بو سوز حديث دگلدر" ديمكدر.
— 24 —
سؤال:عنعنهلى سندڭ فائدهسى نهدر كه؛ لزومسز يرده، معلوم بر واقعهده "عَنْ فلان، عَنْ فلان، عَنْ فلان" ديرلر؟
الجواب:فائدهلرى چوقدر. أزجمله، بر فائدهسى شودر: عنعنه ايله گوستريلييور كه، عنعنهده داخل اولان موثوق و حجّتلى و صادق أهلِ حديثڭ بر نوع إجماعنى إرائه ايدر و او سندده داخل اولان أهلِ تحقيقڭ بر نوع إتّفاقنى گوسترر. گويا او سندده، او عنعنهده داخل اولان هر بر إمام، هر بر علّامه؛ او حديثڭ حكمنى إمضا ايدييور، صحّتنه دائر مُهرينى باصييور.
سؤال:نهدن حادثاتِ إعجازيه سائر ضرورى أحكامِ شرعيه گبى تواتر صورتنده، پك چوق طريقلرله، چوق أهمّيتلى نقل ايديلمهمش؟
الجواب:چونكه أكثر أحكامِ شرعيهيه، أكثر ناس، أكثر أوقاتده محتاجدر. فرضِ عين گبى، او أحكامڭ هر شخصه علاقهسى وار. امّا معجزات ايسه؛ هركسڭ هر بر معجزهيه إحتياجى يوق. أگر إحتياج اولسه ده، بر دفعه ايشيتمك كافى گلير. عادتا فرضِ كفايه گبى، بر قسم إنسانلر اونلرى بيلسه، يتر.
ايشته بونڭ ايچوندر كه؛ بعض اولور، بر معجزهنڭ وجودى و تحقّقى، بر حكمڭ وجودندن اون درجه داها قطعى اولديغى حالده، اونڭ راويسى بر ايكى اولور؛ حكمڭ راويسى اون يگرمى اولور.
دردنجى أساس:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ إستقبالدن خبر ويرديگى بعض حادثهلر، جزئى برر حادثه دگل؛ بلكه تكرّر ايدن برر حادثهِٔ كلّيهيى، جزئى بر صورتده خبر ويرر. حالبوكه او حادثهنڭ متعدّد وجهلرى وار. هر دفعه بر وجهنى بيان ايدر. صوڭره راوئِ حديث او وجهلرى برلشديرر، خلافِ واقع گبى گورونور. مثلا: حضرتِ مهدىيه دائر مختلف روايتلر وار. تفصيلات و تصويرات، باشقه
— 25 —
باشقهدر. حالبوكه يگرمى دردنجى سوزڭ بر دالنده إثبات ايديلديگى گبى؛ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، وحيه إستنادًا، هر بر عصرده قوّهِٔ معنويهِٔ أهلِ ايمانى محافظه ايتمك ايچون، هم دهشتلى حادثهلرده يأسه دوشمهمك ايچون، هم عالمِ إسلاميتڭ بر سلسلهِٔ نورانيهسى اولان آلِ بيتنه أهلِ ايمانى معنوى ربط ايتمك ايچون، مهدىيى خبر ويرمش. آخر زمانده گلن مهدى گبى، هر بر عصر آلِ بيتدن بر نوع مهدى، بلكه مهديلر بولمش. حتّى آلِ بيتدن معدود اولان عبّاسيه خلفاسندن، بيوك مهدينڭ چوق أوصافنه جامع بر مهدى بولمش.
ايشته بيوك مهديدن أوّل گلن أمثاللرى، نمونهلرى اولان خلفاىِ مهديّين و أقطابِ مهديّين أوصافلرى، أصل مهدينڭ أوصافنه قاريشمش و اوندن روايتلر إختلافه دوشمش.
بشنجى أساس:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰه سرّنجه كندى كندينه غيبى بيلمزدى؛ بلكه جنابِ حق اوڭا بيلديرردى، او ده بيلديرردى. جنابِ حق هم حكيمدر، هم رحيمدر. حكمت و رحمتى ايسه، امورِ غيبيهدن چوغنڭ سترينى إقتضا ايدييور، مبهم قالماسنى ايستهيور. چونكه شو دنياده إنسانڭ خوشنه گيتمهين شيلر داها چوقدر. وقوعندن أوّل اونلرى بيلمك أليمدر.
ايشته بو سرّ ايچوندر كه: ئولوم و أجل مبهم بيراقيلمش و إنسانڭ باشنه گلهجك مصيبتلر دخى، پردهِٔ غيبده قالمش. ايشته حكمتِ ربّانيه و رحمتِ إلٰهيه بويله إقتضا ايتديگى ايچون رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ امّتنه قارشى زياده حسّاس مرحمتنى زياده رنجيده ايتمهمك و آل و أصحابنه قارشى شديد شفقتنى فضله اينجيتمهمك ايچون، وفاتِ نبويدن صوڭره، آل و أصحابنڭ و امّتنڭ
— 26 —
باشلرينه گلن مدهش حادثاتى، عموميتله و تفصيلاتيله گوسترمهمك
(حاشيه): ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلامه عائشهِٔ صدّيقهيه قارشى زياده محبّت و شفقتنى رنجيده ايتمهمك ايچون، وقعهِٔ جمل حادثهسنده او بولونهجغى قطعى گوستريلمديگنه دليل ايسه، أزواجِ طاهراته فرمان ايتمش كه: "كاشكه بيلسه ايدم هانگيڭز او وقعهده بولونهجق؟" فقط صوڭره، خفيف بر صورتده بيلديريلمش كه، حضرتِ علىيه (رض) فرمان ايتمش: "سنڭ ايله عائشه بيْننده بر حادثه اولسه، فَارْفَقْ وَ بَلِّغْهَا مَاْمَنَهَا"
مقتضاىِ حكمت و رحمتدر. فقط ينه بعض حكمتلر ايچون مهمّ حادثاتى، (فقط دهشتلى بر صورتده دگل) اوڭا تعليم ايتمش. او ده إخبار ايتمش. هم گوزل حادثهلرى قسمًا مجمل، قسمًا تفصيل ايله بيلديرمش. او ده خبر ويرمش. اونڭ خبرلرينى ده أڭ يوكسك بر درجهِٔ تقواده و عدلده و صدقده چاليشان و
وَ مَنْ كَذَبَ عَلَىَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّاْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ
حديثندهكى تهديددن شدّتله قورقان و
فَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللّٰه
آيتندهكى شدّتلى تهديددن شدّتله قاچان محدّثينِ كاملين، بزه صحيح بر صورتده او خبرلرى نقل ايتمشلر.
آلتنجى أساس:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ أحوال و أوصافى، سِيَر و تاريخ صورتيله بيان ايديلمش. فقط او أوصاف و أحوالِ غالبى، بشريتنه باقار. حالبوكه او ذاتِ مباركڭ شخصِ معنويسى و ماهيتِ قدسيهسى او درجه يوكسك و نورانيدر كه؛ سِيَر و تاريخده بيان اولونان أوصاف، او بالا قامته اويغون گلمييور، او يوكسك قيمته موافق دوشمييور. چونكه اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ سرّنجه: هر گون، حتّى شيمدى ده، بتون امّتنڭ عبادتلرى قدر بر عظيم عبادت صحيفهِٔ كمالاتنه علاوه اولويور. نهايتسز رحمتِ إلٰهيهيه، نهايتسز بر صورتده، نهايتسز بر إستعداد ايله مظهر اولديغى گبى، هر گون حدسز امّتنڭ حدسز دعاسنه مظهر اولويور. و شو كائناتڭ نتيجهسى و أڭ مكمّل ميوهسى و خالقِ كائناتڭ ترجمانى و
— 27 —
سَوْگيليسى اولان او ذاتِ مباركڭ تمامِ ماهيتى و حقيقتِ كمالاتى، سِيَر و تاريخه گچن بشرى أحوال و أطواره صيغيشماز. مثلا: حضرتِ جبرائيل و ميكائيل، ايكى محافظ ياور حكمنده غزوهِٔ بدرده ياننده بولونان بر ذاتِ مبارك؛ چارشو ايچنده، بدوى بر عربله آت مبايعهسنده منازعه ايتمك، بر تك شاهد اولان حذيفهيى شاهد گوسترمكله گورونن أطوارى ايچنده صيغيشماز.
ايشته ياڭليش گيتمهمك ايچون؛ هر وقت ماهيتِ بشريتى إعتباريله ايشيديلن أوصافِ عاديه ايچنده باشنى قالديروب، حقيقى ماهيتنه و مرتبهِٔ رسالتده طورمش نورانى شخصيتِ معنويهسنه باقمق لازمدر. يوقسه، يا حرمتسزلك ايدر ويا شبههيه دوشر. شو سرّى ايضاح ايچون شو تمثيلى ديڭله:
مثلا بر خرما چكردگى وار. او خرما چكردگى طوپراق آلتنه قونوب، آچيلارق قوجه ميوهدار بر آغاج اولدى. هم گيتدكجه توسّع ايدر، بيور. ويا طاووس قوشنڭ بر يمورطهسى واردى. او يمورطهيه حرارت ويريلدى، بر طاووس جيوجيوى چيقدى. صوڭره تام مكمّل، هر طرفى قدرتدن يازيلى و يالديزلى بر طاووس قوشى اولدى. هم گيتدكجه داها بيور و گوزللشير. شيمدى او چكردك و او يمورطهيه عائد صفتلر، حاللر وار. ايچنده اينجهجك مادّهلر وار. هم اوندن حاصل اولان آغاج و قوشڭ ده، او چكردك و يمورطهنڭ عادى كوچك كيفيت و وضعيتلرينه نسبةً، بيوك و عالى صفتلرى و كيفيتلرى وار. شيمدى او چكردك و او يمورطهنڭ أوصافنى، آغاج و قوشڭ أوصافيله ربط ايدوب بحث ايتمكده لازم گلير كه؛ هر وقت عقلِ بشر، باشنى چكردكدن آغاجه قالديروب باقسين و يمورطهدن قوشه گوزينى توجيه ايدوب دقّت ايتسين. تا ايشيتديگى أوصافى اونڭ عقلى قبول ايدهبيلسين. يوقسه "بر درهم چكردكدن بيڭ بطمان خرما آلدم." و "شو يمورطه، جوِّ آسمانده قوشلرڭ سلطانيدر." ديسه، تكذيب و إنكاره صاپهجق.
— 28 —
ايشته بونڭ گبى رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ بشريتى؛ او چكردگه، او يمورطهيه بڭزر. و وظيفهِٔ رسالتله پارلايان ماهيتى ايسه، شجرهِٔ طوبٰى گبى و جنّتڭ طيرِ همايونى گبيدر. هم دائما تكمّلدهدر. اونڭ ايچون چارشو ايچنده بر بدوى ايله نزاع ايدن او ذاتى دوشونديگى وقت؛ رفرفه بينوب، جبرائيلى آرقهده بيراقوب، قاب قوسَيْنه قوشوب گيدن ذاتِ نورانيسنه، خيال گوزينى قالديروب باقمق لازم گلير. يوقسه يا حرمتسزلك ايدهجك ويا نفسِ أمّارهسى اينانميهجق.
بشنجى نكتهلى إشارت:
امورِ غيبيهيه دائر حديثلرڭ بر قاچ مثالنى ذكر ايدرز:
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، نقلِ صحيح ايله و متواتر بر درجهده بزه واصل اولمش كه؛ منبر اوستنده، جماعتِ صحابه ايچنده فرمان ايتمش كه:
اِبْنِى حَسَنٌ هٰذَا سَيِّدٌ سَيُصْلِحُ اللّٰه بِهِ بَيْنَ فِئَتَيْنِ عَظِيمَتَيْنِ
ايشته قرق سنه صوڭره إسلامڭ أڭ بيوك ايكى اوردوسى قارشى قارشىيه گلديگى وقت، حضرتِ حسن رضى اللّٰه عنه، حضرتِ معاويه (رض) ايله مصالحه ايدوب، جدِّ أمجدينڭ معجزهٔ غيبيهسنى تصديق ايتمشدر.
ايكنجيسى:نقلِ صحيح ايله حضرتِ علىيه ديمش:
سَتُقَاتِلُ النَّاكِثِينَ وَ الْقَاسِطِينَ وَ الْمَارِقِينَ
هم وقعهٔ جمل، هم وقعهٔ صفّين، هم وقعهٔ خوارج حادثهلرينى خبر ويرمش.
هم حضرتِ على (رض) حضرتِ زبير ايله سَويشديگى بر زمان ديدى: "بو سڭا قارشى محاربه ايدهجك، فقط حقسزدر."
— 29 —
هم أزواجِ طاهراتنه ديمش: "ايچڭزده بريسى، مهمّ بر فتنهنڭ باشنه گچهجك و أطرافنده چوقلر قتل ايديلهجك.
وَ تَنْبَحُ عَلَيْهَا كِلَابُ الْحَوْئَبِ"
ايشته شو صحيح، قطعى حديثلر؛ اوتوز سنه صوڭره حضرتِ علىنڭ حضرتِ عائشه و زبير و طلحهيه قارشى وقعهِٔ جملده.. و معاويهيه قارشى صفّينده.. و خوارجه قارشى حَرَوْراده و نهروانده محاربهسى، او إخبارِ غيبيهنڭ بر تصديقِ فعليسيدر.
هم حضرتِ علىيه: "سنڭ صقالڭى سنڭ باشڭڭ قانيله ايصلاتديرهجق بر آدمى" إخبار ايتمش. حضرتِ على او آدمى طانيرمش؛ او ده عبد الرحمن ابن مُلجم الخارجيدر.
هم خارجيلرڭ ايچنده ذو الثّديه دينيلن بر آدمى، غريب بر نشانله علامت اولارق خبر ويرمشدر كه؛ خوارجلرڭ مقتوللرى ايچنده او آدم بولونمش؛ حضرتِ على، اونى حقّانيتنه حجّت گوسترمش. هم معجزهِٔ نبويهيى إعلان ايتمش.
هم رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام؛ اُمُّ سلمهنڭ، داها ديگرلرڭ روايتِ صحيحى ايله خبر ويرمش كه: "حضرتِ حسين، طفّ يعنى كربلاده قتل ايديلهجكدر." أللى سنه صوڭره، عين وقعهِٔ جگرسوز وقوعه گلوب، او إخبارِ غيبىيى تصديق ايتمش.
هم مكرّرًا إخبار ايتمش كه: "بنم آلِ بيتم، بندن صوڭره يَلْقَوْنَ قَتْلًا وَ تَشْرِيدًا يعنى؛ قتله و بلايه و نفيه معروض قالاجقلر." و بر درجه ايضاح ايتمش، عينًا اويله چيقمشدر.
— 30 —
شو مقامده بر مهمّ سؤال واردر كه؛ دينيلير كه:"حضرتِ على، او درجه خلافته لياقتى اولديغى و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه قرابتى و خارق العاده جسارت و علمى ايله برابر، نهدن خلافتده تقدّم ايتديريلمهدى و نهدن اونڭ خلافتى زماننده إسلام چوق كشماكشه مظهر اولدى؟"
الجواب:آلِ بيتدن بر قطبِ أعظم ديمش كه: "رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، حضرتِ علىنڭ (رض) خلافتنى آرزو ايتمش، فقط غائبدن اوڭا بيلديريلمش كه: مرادِ إلٰهى باشقهدر. او ده، آرزوسنى بيراقوب، مرادِ إلٰهىيه تابع اولمش." مرادِ إلٰهينڭ حكمتلرندن بريسى شو اولمق گركدر كه:
وفاتِ نبويدن صوڭره، أڭ زياده إتّفاق و إتّحاده گلمگه محتاج اولان صحابهلر؛ أگر حضرتِ على باشه گچسه ايدى، حضرتِ علىنڭ خلافتى زماننده ظهوره گلن حادثاتڭ شهادتيله و حضرتِ علىنڭ مماشاتسز، پرواسز، زاهدانه، قهرمانانه، مستغنيانه طورى و شهرتگيرِ عالم شجاعتى إعتباريله، چوق ذاتلرده و قبيلهلرده رقابت طمارينى حركته گتيروب، تفرقهيه سبب اولمق قويًا محتملدى.
هم حضرتِ علىنڭ خلافتنڭ تأخّر ايتمهسنڭ بر سرّى ده شودر كه: غايت مختلف أقوامڭ بربرينه قاريشمهسيله، پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ خبر ويرديگى گبى، صوڭره إنكشاف ايدن يتمش اوچ فرقه أفكارينڭ أساسلرينى طاشييان او أقوام ايچنده، فتنهأنگيز حادثاتڭ ظهورى زماننده، حضرتِ على گبى خارق العاده بر جسارت و فراست صاحبى، هاشمى و آلِ بيت گبى قوّتلى، حرمتلى بر قوّت لازم ايدى كه، طايانهبيلسين. أوت طاياندى... رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ خبر ويرديگى گبى: "بن قرآنڭ تنزيلى ايچون حرب ايتدم، سن ده تأويلى ايچون حرب ايدهجكسڭ!" هم أگر حضرتِ على اولماسه ايدى، دنيا سلطنتى، ملوكِ أمويهيى بتون بتون يولدن چيقارمق محتملدى. حالبوكه
— 31 —
قارشيلرنده حضرتِ على و آلِ بيتى گوردكلرى ايچون، اونلره قارشى موازنهيه گلمك و أهلِ إسلام نظرنده موقعلرينى محافظه ايتمك ايچون ايستر ايستهمز أمويه دولتى رئيسلرينڭ عمومى، كنديلرى اولماسه ده، هر حالده تشويق و تصويبلريله أتباعلرى و طرفدارلرى، بتون قوّتلريله حقائقِ إسلاميهيى و حقائقِ ايمانيهيى و أحكامِ قرآنيهيى محافظهيه و نشره چاليشديلر. يوز بيڭلرله مجتهدينِ محقّقين و محدّثينِ كاملين و أوليالر و أصفيالر يتيشديرديلر. أگر قارشيلرنده آلِ بيتڭ غايت قوّتلى ولايت و ديانت و كمالاتى اولماسه ايدى، عبّاسيلرڭ و أمويلرڭ آخرلرندهكى گبى، بتون بتون چيغيردن چيقمق قويًا محتملدى.
أگر دينيلسه:نهدن خلافتِ إسلاميه آلِ بيتِ نبويده تقرّر ايتمدى؟ حالبوكه أڭ زياده لايق و مستحق اونلردى؟
الجواب:سلطنتِ دنيويه آلداتيجيدر. آلِ بيت ايسه، حقائقِ إسلاميهيى و أحكامِ قرآنيهيى محافظهيه مأمور ايديلر. خلافت و سلطنته گچن، يا نبى گبى معصوم اولمالى، وياخود خلفاىِ راشدين و عُمَر ابن عبد العزيزِ أموى و مهدئِ عبّاسى گبى خارق العاده بر زهدِ قلبى اولمالى كه آلدانماسين. حالبوكه مصرده آلِ بيت نامنه تشكّل ايدن دولتِ فاطميه خلافتى و آفريقاده موحّدين حكومتى و ايرانده صفويلر دولتى گوسترييور كه؛ سلطنتِ دنيويه آلِ بيته ياراماز، وظيفهِٔ أصليهسى اولان حفظِ دينى و خدمتِ إسلاميتى اونلره اونوتديرر. حالبوكه سلطنتى ترك ايتدكلرى زمان، پارلاق و يوكسك بر صورتده إسلاميته و قرآنه خدمت ايتمشلر.
ايشته باق! حضرتِ حسنڭ نسلندن گلن أقطابلر، خصوصًا أقطابِ أربعه و بِالخاصّه غوثِ أعظم اولان شيخ عبد القادرِ گيلانى و حضرتِ حسينڭ نسلندن گلن إماملر، خصوصًا زين العابدين و جعفرِ صادق كه، هر برى برر معنوى مهدى
— 32 —
حكمنه گچمش، معنوى ظلمى و ظلماتى طاغيتوب، أنوارِ قرآنيهيى و حقائقِ ايمانيهيى نشر ايتمشلر. جدِّ أمجدلرينڭ برر وارثى اولدقلرينى گوسترمشلر.
أگر دينيلسه:مبارك إسلاميت و نورانى عصرِ سعادتڭ باشنه گلن او دهشتلى قانلى فتنهنڭ حكمتى و وجهِ رحمتى نهدر؟ چونكه اونلر، قهره لايق دگل ايديلر؟
الجواب:ناصلكه بهارده دهشتلى ياغمورلى بر فورطنه، هر طائفهِٔ نباتاتڭ، تخملرڭ، آغاجلرڭ إستعدادلرينى تحريك ايدر، إنكشاف ايتديرر؛ هر برى كندينه مخصوص چيچك آچار؛ فطرى برر وظيفه باشنه گچر. اويله ده: صحابه و تابعينڭ باشنه گلن فتنه دخى، چكردكلر حكمندهكى مختلف آيرى آيرى إستعدادلرى تحريك ايدوب قامچيلادى؛ "إسلاميت تهلكهدهدر، يانغين وار!" دييه هر طائفهيى قورقوتدى، إسلاميتڭ حفظنه قوشديردى. هر برى، كندى إستعدادينه گوره جامعهِٔ إسلاميتڭ كثرتلى و مختلف وظيفهلرندن بر وظيفهيى اوموزينه آلدى، كمالِ جدّيتله چاليشدى. بر قسمى حديثلرڭ محافظهسنه، بر قسمى شريعتڭ محافظهسنه، بر قسمى حقائقِ ايمانيهنڭ محافظهسنه، بر قسمى قرآنڭ محافظهسنه چاليشدى و هكذا.. هر بر طائفه بر خدمته گيردى. وظائفِ إسلاميتده حُمّالى بر صورتده سعى ايتديلر. مختلف رنكلرده چوق چيچكلر آچيلدى. پك گنيش اولان عالمِ إسلاميتڭ أقطارينه، او فورطنه ايله تخملر آتيلدى؛ يارى يرى گلستانه چويردى. فقط مع التأسّف او گللر و گلستان ايچنده أهلِ بدعه فرقهلرينڭ تيكنلرى دخى چيقدى.
گويا دستِ قدرت، جلال ايله او عصرى چالقالادى، شدّتله تحريك ايدوب چويردى، أهلِ همّتى غيرته گتيروب ألكتريقلنديردى. او حركتدن گلن بر قوّهِٔ عَنِ المركزيه ايله پك چوق منوّر مجتهدلرى و نورانى محدّثلرى، قدسى حافظلرى، أصفيالرى، أقطابلرى عالمِ إسلامڭ أقطارينه اوچوردى، هجرت ايتديردى. شرقدن
— 33 —
غربه قدر أهلِ إسلامى هيجانه گتيروب، قرآنڭ خزينهلرندن إستفاده ايچون گوزلرينى آچديردى... شيمدى صدده گلييورز.
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ، امورِ غيبيهدن خبر ويرديگى گبى طوغرى وقوعه گلن ايشلر بيڭلردر، پك چوقدر. بز يالڭز جزئى بر قاچ مثالنه إشارت ايدهجگز:
ايشته باشده بخارى و مسلم، صحّتله مشهور كتبِ ستّهِٔ حديثيه صاحبلرى، بيان ايدهجگمز خبرلرڭ چوغنده متّفق و او خبرلرڭ چوغى معنًا متواتر و بر قسمى دخى، أهلِ تحقيق اونلرڭ صحّتنه إتّفاق ايتمهسيله، متواتر گبى قطعى دينيلهبيلير.
ايشته (نقلِ صحيحِ قطعى ايله) أصحابنه خبر ويرمش كه: "سز عموم دشمنلريڭزه غلبه ايدهجكسڭز؛ هم فتحِ مكّه، هم فتحِ خيبر، هم فتحِ شام، هم فتحِ عراق، هم فتحِ ايران، هم فتحِ بيت المقدسه موفّق اولاجقسڭز. هم او زمانڭ أڭ بيوك دولتلرى اولان ايران و روم پادشاهلرينڭ خزينهلرينى بيْنڭزده تقسيم ايدهجكسڭز!.." خبر ويرمش، هم "تخمينم بويله ويا ظن ايدرم" ديمهمش. بلكه گورور گبى قطعى إخبار ايتمش، خبر ويرديگى گبى چيقمش. حالبوكه خبر ويرديگى وقت، هجرته مجبور اولمش. صحابهلرى آز، مدينه أطرافى و بتون دنيا دشمندى.
هم (نقلِ صحيحِ قطعى ايله) چوق دفعه فرمان ايتمش:
عَلَيْكُمْ بِسِيرَةِ الَّذَيْنِ مِنْ بَعْدِى اَبِى بَكْرٍ وَ عُمَرَ
دييوب، أبو بكر و عُمَر كندندن صوڭرهيه قالاجقلر، هم خليفه اولاجقلر، هم مكمّل بر صورتده و رضاءِ إلٰهى و مرضئِ نبوى دائرهسنده حركت ايدهجكلر. هم أبو بكر آز قالاجق، عُمَر چوق قالاجق و پك چوق فتوحات ياپاجق.
— 34 —
هم فرمان ايتمش كه:
زُوِيَتْ لِىَ الْاَرْضُ فَاُرِيتُ مَشَارِقَهَا وَ مَغَارِبَهَا وَ سَيَبْلُغُ مُلْكُ اُمَّتِى مَا زُوِىَ لِى مِنْهَا
دييوب: "شرقدن غربه قدر بنم اُمّتمڭ ألنه گچهجكدر. هيچ بر اُمّت، او قدر ملك ضبط ايتمهمش." خبر ويرديگى گبى چيقمش.
هم (نقلِ صحيحِ قطعى ايله) غزاءِ بدردن أوّل فرمان ايتمش:
هٰذَا مَصْرَعُ اَبِى جَهْلٍ، هٰذَا مَصْرَعُ عُتْبَةَ، هٰذَا مَصْرَعُ اُمَيَّةَ، هٰذَا مَصْرَعُ فُلَانٍ وَ فُلَانٍ
دييوب، مشرك قُريش رئيسلرينڭ هر برى نرهده قتل ايديلهجگنى گوسترمش و ديمش: "بن كندى ألمله اُبَى ابن خَلَفى ئولديرهجگم." خبر ويرديگى گبى چيقمش.
هم (نقلِ صحيحِ قطعى ايله) بر آى اوزاق مسافهده شام أطرافنده، موته نام موقعدهكى غزوهٔ مشهورهده محاربه ايدن صحابهلرينى گورور گبى فرمان ايتمش:
اَخَذَ الرَّايَةَ زَيْدٰ فَاُصِيبَ، ثُمَّ اَخَذَهَا اِبْنُ رَوَاحَةَ فَاُصِيبَ، ثُمَّ اَخَذَهَا جَعْفَرُ فَاُصِيبَ، ثُمَّ اَخَذَهَا سَيْفٌ مِنْ سُيُوفِ اللّٰه
دييوب، برر برر حادثاتى أصحابنه خبر ويرمش. ايكى اوچ هفته صوڭره يعلى ابن مُنَبِّهْ ميدانِ حربدن گلدى؛ داها سويلهمدن مخبرِ صادق (عصم) حربڭ تفصيلاتنى بيان ايتدى. يعلى قَسَم ايتدى: "ديديگڭ گبى عينًا اويله اولدى."
هم (نقلِ صحيحِ قطعى ايله) فرمان ايتمش:
اِنَّ الْخِلَافَةَ بَعْدِى ثَلَاثُونَ سَنَةً ثُمَّ تَكُونُ مُلْكًا عَضُوضًا وَ اِنَّ هٰذَا الْاَمْرَ بَدَاَ نُبُوَّةً وَ رَحْمَةً ثُمَّ يَكُونُ رَحْمَةً وَ خِلَافَةً ثُمَّ يَكُونُ مُلْكًا عَضُوضًا ثُمَّ يَكُونُ عُتُوًّا وَ جَبَرُوتًا
— 35 —
دييوب، حضرتِ حسنڭ آلتى آى خلافتيله؛ جهارِ يارِ گزينڭ (خلفاىِ راشدينڭ) زمانِ خلافتلرينى و اونلردن صوڭره سلطنت شكلنه گيرمسنى، صوڭره او سلطنتدن جبروت و فسادِ اُمّت اولاجغنى خبر ويرمش. خبر ويرديگى گبى چيقمش.
هم (نقلِ صحيحِ قطعى ايله) فرمان ايتمش:
يُقْتَلُ عُثْمَانُ وَ هُوَ يَقْرَاُ الْمُصْحَفَ وَ اِنَّ اللّٰه عَسٰى اَنْ يُلْبِسَهُ قَمِيصًا وَ اِنَّهُمْ يُرِيدُونَ خَلْعَهُ
دييوب، حضرتِ عثمان خليفه اولاجغنى و خلعى ايستهنيلهجگنى و مظلوم اولارق قرآن اوقوركن قتل ايديلهجگنى خبر ويرمش. خبر ويرديگى گبى چيقمش.
هم (نقلِ صحيحِ قطعى ايله) حجامت ايدوب مبارك قاننى عبد اللّٰه ابن زبير تبرّكًا شربت گبى ايچديگى زمان فرمان ايتمش:
وَيْلٌ لِلنَّاسِ مِنْكَ وَ وَيْلٌ لَكَ مِنَ النَّاسِ
دييوب، خارقه بر شجاعتله اُمّتڭ باشنه گچهجگنى و مدهش هجوملره معروض قالاجقلرينى و إنسانلر اونڭ يوزندن دهشتلى حادثهلره گرفتار اولاجقلرينى خبر ويرمش. خبر ويرديگى گبى چيقمش. عبد اللّٰه ابن زبير، أمويلر زماننده خلافتى مكّهده إعلان ايدهرك قهرمانانه چوق مصادمه ايتمش؛ نهايت حَجّاجِ ظالم بيوك بر اوردو ايله اوزرينه هجوم ايدهرك، شدّتلى مصادمهدن صوڭره او قهرمانِ عاليشان شهيد ايديلمش.
هم (نقلِ صحيحِ قطعى ايله) أمويه دولتنڭ ظهورينى و اونلرڭ پادشاهلرينڭ چوغى ظالم اولاجغنى و ايچلرنده يزيد و وليد بولونهجغنى و حضرتِ معاويه اُمّتڭ باشنه گچهجگنى، وَ اِذَا مَلَكْتَ فَاَسْجِحْ فرمانيله، رفق و عدالتى توصيه ايتمش. و أمويهدن صوڭره
يَخْرُجُ وَلَدُ الْعَبَّاسِ بِالرَّايَاتِ السُّودِ وَ يَمْلِكُونَ اَضْعَافَ مَا مَلَكُوا
— 36 —
دييوب، دولتِ عبّاسيهنڭ ظهورينى و اوزون مدّت دوام ايدهجگنى خبر ويرمش. خبر ويرديگى گبى چيقمش.
هم (نقلِ صحيحِ قطعى ايله) فرمان ايتمش:
وَيْلٌ لِلْعَرَبِ مِن شَرٍّ قَدِ اقْتَرَبَ
دييوب، جنگيز و هلاكونڭ دهشتلى فتنهلرينى و عرب دولتِ عبّاسيهسنى محو ايدهجكلرينى خبر ويرمش. خبر ويرديگى گبى چيقمش.
هم (نقلِ صحيحِ قطعى ايله) سعد ابن أبى وقّاص غايت آغير خسته ايكن اوڭا فرمان ايتمش:
لَعَلَّكَ تُخَلَّفُ حَتّٰى يَنْتَفِعَ بِكَ اَقْوَامٌ وَ يَسْتَضِرَّ بِكَ اٰخَرُونَ
دييوب، ايلريده بيوك بر قوماندان اولاجغنى، چوق فتوحات ياپاجغنى، چوق ملّتلر و قَوملر اوندن منفعت گوروب، يعنى إسلام اولوب و چوقلر ضرر گورهجك، يعنى دولتلرى اونڭ أليله خراب اولاجغنى خبر ويرمش. خبر ويرديگى گبى چيقمش. حضرتِ سعد اوردوىِ إسلام باشنه گچدى، دولتِ ايرانيهيى زير و زبر ايتدى؛ چوق قَوملرڭ دائرهٔ إسلامه و هدايته گيرمهلرينه سبب اولدى.
هم (نقلِ صحيحِ قطعى ايله) ايمانه گلن حبش مَلِكى اولان نجاشى، هجرتڭ يدنجى سنهسنده وفات ايتديگى گون أصحابنه خبر ويرمش، حتّى جنازه نمازينى قيلمش. بر هفته صوڭره جواب گلدى كه، عين گونده وفات ايتمش.
هم (نقلِ صحيحِ قطعى ايله) جهارِ يارِ گزين ايله برابر اُحُد ويا حراء طاغنڭ باشنده ايكن طاغ تيترهدى، زلزلهلندى. طاغه فرمان ايتدى كه:
اُثْبُتْ فَاِنَّمَا عَلَيْكَ نَبِىٌّ وَ صِدِّيقٌ وَ شَهِيدٌ
دييوب، حضرتِ عُمَر و عثمان و علىنڭ شهيد اولاجقلرينى خبر ويرمش. خبر ويرديگى گبى چيقمش.
— 37 —
شيمدى أى بدبخت، قلبسز، بيچاره آدم! محمّدِ عربى عقللى بر آدم ايدى دييه او شمسِ حقيقته قارشى گوزينى يومان بيچاره إنسان! اون بش أنواعِ كلّيهِٔ معجزاتندن بر تك نوعى اولان امورِ غيبيهدن اون بش و بلكه يوز قسمندن بر قسمنى ايشيتدڭ. معنوى تواتر درجهسنده قطعى بر قسمنى طويدڭ. شو إخبارِ غيب قسمنڭ يوزدن بريسنى عقل گوزيله گورن بر ذاته "داهئِ أعظم" دينيلير كه، فراستيله إستقبالى كشف ايدييور. بناءً عليه سنڭ گبى هايدى دها ديسهك؛ يوز داهئِ أعظم درجهسنده بر دهاىِ قدسيهيى طاشييان بر آدم ياڭليش گورور مى؟ ياڭليش خبر ويرمگه تنزّل ايدر مى؟ بويله يوز درجه بر دهاىِ أعظم صاحبنڭ سعادتِ داريْنه دائر سوزلرينى ديڭلهمهمك، ألبته يوز درجه ديوانهلگڭ علامتيدر.
آلتنجى نكتهلى إشارت:
(نقلِ صحيحِ قطعى ايله) حضرتِ فاطمهيه (رض) فرمان ايتمش كه:
اَنْتِ اَوَّلُ اَهْلِ بَيْتِى لُحُوقًا بِى
دييوب، "آلِ بيتمدن هركسدن أوّل وفات ايدوب، بڭا إلتحاق ايدهجكسڭ." دييه سويلهمش. آلتى آى صوڭره، خبر ويرديگى گبى عينًا ظهور ايتمش.
هم أبا ذره فرمان ايتمش:
سَتُخْرَجُ مِنْ هُنَا وَ تَعِيشُ وَحْدَكَ وَ تَمُوتُ وَحْدَكَ
دييوب، مدينهدن نفى ايديلوب، يالڭز حيات گچيروب، يالڭز بر صحراده وفات ايدهجگنى خبر ويرمش. يگرمى سنه صوڭره خبر ويرديگى گبى چيقمش.
هم أنس ابن مالكڭ خالهسى اولان اُمُّ حرامڭ خانهسنده اويقودن قالقمش، تبسّم ايدوب فرمان ايتمش:
رَاَيْتُ اُمَّتِى يَغْزُونَ فِى الْبَحْرِ كَالْمُلُوكِ عَلَى الْاَسِرَّةِ
اُمُّ حرام نياز ايتمش: "دعا ايديڭز، بن ده اونلرله برابر اولايم." فرمان
— 38 —
ايتمش: "برابر اولاجقسڭ." قرق سنه صوڭره، زوجى اولان عباده ابن صامت رفاقتيله قبريسڭ فتحنه گيتمش؛ قبريسده وفات ايدوب، مزارى زيارتگاه اولمش. خبر ويرديگى گبى عينًا ظهور ايتمش.
هم (نقلِ صحيحِ قطعى ايله) فرمان ايتمش كه:
يَخْرُجُ مِنْ ثَقِيفَ كَذَّابٌ وَ مُبِيرٌ
يعنى: "ثقيف قبيلهسندن برى دعواىِ نبوّت ايدهجك؛ و برى، خونخار ظالم ظهور ايدهجك." دييوب، نبوّت دعوا ايدن مشهور مختارى و يوز بيڭ آدم ئولديرن حَجّاجِ ظالمى خبر ويرمش.
هم (نقلِ صحيحِ قطعى ايله)
سَتُفْتَحُ الْقُسْطَنْطِينِيَّةُ فَنِعْمَ الْاَمِيرُ اَمِيرُهَا وَ نِعْمَ الْجَيْشُ جَيْشُهَا
دييوب، إستانبولڭ إسلام أليله فتح اولاجغنى و حضرتِ سلطان محمد فاتحڭ يوكسك بر مرتبه صاحبى اولديغنى خبر ويرمش. خبر ويرديگى گبى ظهور ايتمش.
هم (نقلِ صحيحِ قطعى ايله) فرمان ايتمش كه:
اِنَّ الدِّينَ لَوْ كَانَ مَنُوطًا بِالثُّرَيَّا لَنَا لَهُ رِجَالٌ مِنْ اَبْنَاءِ فَارِسَ
دييوب، باشده أبو حنيفه اولارق ايرانڭ أمثالسز بر صورتده يتيشديرديگى علما و أوليايه إشارت ايدييور، خبر ويرييور.
هم فرمان ايتمش كه:
عَالِمُ قُرَيْشٍ يَمْلَءُ طِبَاقَ الْاَرْضِ عِلْمًا
دييوب، إمامِ شافعىيه إشارت ايدوب خبر ويرييور.
هم (نقلِ صحيحِ قطعى ايله) فرمان ايتمش كه:
سَتَفْتَرِقُ اُمَّتِى ثَلَاثًا وَ سَبْعِينَ فِرْقَةً اَلنَّاجِيَةُ وَاحِدَةٌ مِنْهَا. قِيلَ مَنْهُمْ؟ قَالَ مَا اَنَا عَلَيْهِ وَ اَصْحَابِى
— 39 —
دييوب، اُمّتى يتمش اوچ فرقهيه إنقسام ايدهجگنى و ايچنده فرقهٔ ناجيهٔ كامله، أهلِ سنّت و جماعت اولديغنى خبر ويرييور.
هم فرمان ايتمش كه:
اَلْقَدَرِيَّةُ مَجُوسُ هٰذِهِ الْاُمَّةِ
دييوب، چوق شُعْبهلره إنقسام ايدن و قدرى إنكار ايدن قدريه طائفهسنى خبر ويرمش. هم چوق شُعْبهلره إنقسام ايدن رافضيلرى خبر ويرمش.
هم (نقلِ صحيحِ قطعى ايله) إمامِ علىيه (رض) ديمش: سنده حضرتِ عيسى (عس) گبى ايكى قسم إنسان هلاكته گيدر. بريسى، إفراطِ محبّت؛ ديگرى، إفراطِ عداوتله. حضرتِ عيسىيه نصرانى محبّتندن حدِّ مشروعدن تجاوز ايله حاشا "ابنُ اللّٰه" ديديلر. يهودى، عداوتندن چوق تجاوز ايتديلر، نبوّتنى و كمالنى إنكار ايتديلر. سنڭ حقّڭده ده بر قسم، حدِّ مشروعدن تجاوز ايدهجك، محبّتڭدن هلاكته گيدهجكدر.
لَهُمْ نَبْزٌ يُقَالُ لَهُمُ الرَّافِضِيَّةُ
ديمش. بر قسمى، سنڭ عداوتڭدن چوق ايلرى گيدهجكلر، اونلر ده خوارجدر و أمويلرڭ مفرط بر قسم طرفدارلريدر كه، اونلره ناصبه دينيلير.
أگر دينيلسه:آلِ بيته محبّتى، قرآن أمر ايدييور. حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلام چوق تشويق ايتمش. او محبّت، شيعهلر ايچون بلكه بر عذر تشكيل ايدر. چونكه أهلِ محبّت، بر درجه أهلِ سكردر. نه ايچون شيعهلر خصوصًا رافضيلر، او محبّتدن إستفاده ايتمييورلر؛ بلكه إشارتِ نبويه ايله او فرطِ محبّتدن محكومدرلر؟
الجواب:محبّت ايكى قسمدر. برى: معناىِ حرفيله، يعنى: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام حسابنه، جنابِ حق نامنه، حضرتِ على ايله حسن و حسين
— 40 —
و آلِ بيتى سومكدر. شو محبّت رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ محبّتنى زيادهلشديرر. جنابِ حقّڭ محبّتنه وسيله اولور. شو محبّت مشروعدر، إفراطى ضرر ويرمز، تجاوز ايتمز، باشقهلرينڭ ذمّنى و عداوتنى إقتضا ايتمز.
ايكنجيسى:معناىِ إسميله محبّتدر. يعنى بِالذّات اونلرى سَور. حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلامى دوشونمهدن حضرتِ علىنڭ قهرمانلقلرينى و كمالنى و حضرتِ حسن و حسينڭ يوكسك فضيلتلرينى دوشونوب سَور. حتّى اللّٰهى بيلمسه ده، پيغمبرى طانيماسه ده ينه اونلرى سَور. بو سومك، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ محبّتنه و جنابِ حقّڭ محبّتنه سببيت ويرمز؛ هم إفراط اولسه، باشقهلرڭ ذمّنى و عداوتنى إقتضا ايدر.
ايشته إشارتِ نبويه ايله، حضرتِ على حقّنده زياده محبّتلرندن، حضرتِ أبو بكر الصدّيق ايله حضرتِ عُمَردن تبرّى ايتدكلرندن خسارته دوشمشلر. و او منفى محبّت، سببِ خسارتدر.
هم (نقلِ صحيحِ قطعى ايله) فرمان ايتمش كه:
اِذَا مَشَوُا الْمُطَيْطَاءَ وَ خَدَمَتْهُمْ بَنَاتُ فَارِسَ وَ الرُّومِ، رَدَّ اللّٰه بَاْسَهُمْ بَيْنَهُمْ وَ سَلَّطَ شِرَارَهُمْ عَلٰى خِيَارِهِمْ
دييوب، "نه وقت سزه فارس و روم قيزلرى خدمت ايتدى؛ او وقت بلاڭز، فتنهڭز ايچڭزه گيرهجك، حربڭز داخلى اولاجق؛ شريرلريڭز باشه گچوب، خيرليلر و اييلريڭزه مسلّط اولاجقلر!" خبر ويرمش. اوتوز سنه صوڭره خبر ويرديگى گبى چيقمش.
هم (نقلِ صحيحِ قطعى ايله) فرمان ايتمش كه:
وَ تُفْتَحُ خَيْبَرُ عَلٰى يَدَىْ عَلِىٍّ
دييوب، "خيبر قلعهسنڭ فتحى، علىنڭ أليله اولاجق." مأمولڭ پك
— 41 —
فوقنده ايكنجى گون بر معجزهِٔ نبويه اولارق خيبر قلعهسنڭ قپوسنى حضرتِ على چكوب قالقان گبى إستعمال ايدهرك، فتحه موفّق اولدقدن صوڭره قپويى يره آتمش؛ سكز قوّتلى آدم، او قپويى يردن قالديرهمامش؛ بر روايتده قرق آدم قالديرهمامش.
هم فرمان ايتمش كه:
لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتّٰى تَقْتَتِلَ فِئَتَانِ دَعْوَاهُمَا وَاحِدَةٌ
دييه، صفّينده حضرتِ على ايله معاويهنڭ حربنى خبر ويرمش.
هم فرمان ايتمش كه:
اِنَّ عَمَّارًا تَقْتُلُهُ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ
دييه، "باغى بر طائفه، عمّارى قتل ايدهجك." صوڭره، صفّين حربنده قتل ايديلدى. حضرتِ على، اونى معاويهنڭ طرفدارلرى باغى اولدقلرينه حجّت گوستردى. فقط معاويه تأويل ايتدى. عَمر ابن العاص ديدى: "باغى يالڭز اونڭ قاتللريدر، عموممز دگلز."
هم فرمان ايتمش كه:
اِنَّ الْفِتَنَ لَا تَظْهَرُ مَا دَامَ عُمَرُ حَيًّا
دييه، "حضرتِ عُمَر صاغ قالدقجه، ايچڭزده فتنهلر ظهور ايتمز!" خبر ويرمش، اويله ده اولمش.
هم سهل ابن عَمر داها ايمانه گلمهدن أسير اولمش. حضرتِ عُمَر، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه ديمش كه: "إذن وير، بن بونڭ ديشلرينى چكهجگم. چونكه او فصاحتيله كفّارِ قُريشى حربمزه تشويق ايدييوردى." رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتمش كه:
وَ عَسٰى اَنْ يَقُومَ مَقَامًا يَسُرُّكَ يَا عُمَرُ
دييه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ وفاتى هنگامنده اولان دهشتأنگيز و صبرسوز حادثهده، حضرتِ أبو بكر الصدّيق ناصلكه مدينهِٔ منوّرهده كمالِ متانتله هركسه تسلّى ويروب مهمّ بر خطبه ايله صحابهلرى تسكين ايتمش.. عينًا اونڭ
— 42 —
گبى: شو سهل او هنگامده، مكّهِٔ مكرّمهده عين أبو بكر الصدّيق گبى صحابهيه تسكين و تسلّى ويروب، معلوم فصاحتيله أبو بكر الصدّيقڭ عين خطبهسنڭ مئالنده بر نطق سويلهمش. حتّى ايكى خطبهنڭ كلمهلرى بربرينه بڭزر.
هم سراقهيه فرمان ايتمش كه:
كَيْفَ بِكَ اِذَا اُلْبِسْتَ سُوَارَىْ كِسْرٰى
دييه، "كسرىنڭ ايكى بيلهزيگنى گيهجكسڭ!" حضرتِ عُمَر زماننده كسرى محو ايديلدى، زينتلرى و شاهانه بيلهزيكلرى گلدى؛ حضرتِ عُمَر سراقهيه گيديردى. ديدى:
اَلْحَمْدُ للّٰه الَّذِى سَلَبَهُمَا كِسْرٰى وَ اَلْبَسَهُمَا سُرَاقَةَ
إخبارِ نبوىيى تصديق ايتديردى.
هم فرمان ايتمش كه:
اِذَا ذَهَبَ كِسْرٰى فَلَا كِسْرٰى بَعْدَهُ
دييه، "كِسراىِ فارس گيتدكدن صوڭره، داها كسرى چيقميهجق!" خبر ويرمش، هم اويله اولمش.
هم كسرى ألچيسنه ديمش: "شيمدى كسرىنڭ اوغلى شيرويه پرويز، كسرىيى ئولديردى." او ألچى تحقيق ايتمش، عين وقتده اويله اولمش؛ او ده إسلام اولمش. بعض أحاديثده، او ألچينڭ آدى فيروزدر.
هم (نقلِ صحيحِ قطعى ايله) حاطب ابن بَلتعهنڭ، گيزلى قُريشه گوندرديگى مكتوبى خبر ويرمش. حضرتِ على ايله مقدادى گوندرمش. "فلان موقعده بر شخصده شويله بر مكتوب وار. آليڭز، گتيريڭز!" گيتديلر، عين يردن عين مكتوبى گتيرديلر. حاطبى جلب ايتدى. "نهدن ياپدڭ؟" ديمش؛ او ده عذر بيان ايتمش، عذرينى قبول ايتمش.
هم (نقلِ صحيح ايله) عُتبه ابن أبى لهب حقّنده فرمان ايتمش كه: يَاْكُلُهُ كَلْبُ اللّٰه دييه، عُتبهنڭ عاقبتِ فجيعهسنى خبر ويرمش. صوڭره يمن
— 43 —
طرفنه گيدركن بر آرسلان گلوب اونى يميش. پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ هم بددعاسنى، هم خبرينى تصديق ايتمش.
هم (نقلِ صحيح ايله) فتحِ مكّه وقتنده، حضرتِ بلالِ حبشى، كعبه طامنه چيقوب أذان اوقومش. رؤساىِ قُريشدن أبى سفيان، عتاب ابن أسيد و حارث ابن هشام اوطوروب قونوشديلر. عتاب ديدى: "پدرم أسيد بختيار ايدى كه، بوگونى گورمدى." حارث ديدى كه: "محمّد، بو سياه قارغهدن باشقه آدم بولمادى مى كه مؤذّن ياپسين؟" حضرتِ بلالِ حبشىيى تزييف ايتدى. أبى سفيان ديدى: "بن قورقارم، بر شى ديميهجگم؛ كيمسه اولماسه ده شو بطحانڭ طاشلرى، اوڭا خبر ويرهجك، او بيلهجك." حقيقةً بر پارچه صوڭره رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اونلره راست گلدى، حرفيًا قونوشدقلرينى سويلهدى. او وقت عتاب ايله حارث شهادت گتيرديلر، مسلمان اولديلر.
ايشته أى بيچاره ملحد! پيغمبر عليه الصلاة والسلامى طانيميان قلبسز آدم! باق، قُريشڭ ايكى معنّد بيوكلرى، بر تك إخبارِ غيبى ايله ايمانه گلديلر. نه قدر قلبڭ بوزولمش كه؛ معنوى تواترله، بو إخبارِ غيبى گبى بيڭلر معجزاتى ايشيدييورسڭ، ينه قناعتِ تامّهڭ گلمييور!.. هر نه ايسه، صدده دونويورز.
هم (نقلِ صحيح ايله) غزوهِٔ بدرده، حضرتِ عبّاس صحابهلرڭ ألنه أسير دوشديگى وقتده، فديهِٔ نجات ايستهنيلمش. او ده ديمش: "پارهم يوق." حضرتِ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتمش كه: "زوجهڭ اُمُّ فَضل ياننده بو قدر پارهيى فلان يره بيراقمشسڭ." حضرتِ عبّاس تصديق ايدوب، "ايكيمزدن باشقه كيمسهنڭ بيلمديگى بر سرّ ايدى." او وقت كمالِ ايمانى قزانوب إسلام اولمش.
— 44 —
هم (نقلِ صحيحِ قطعى ايله) مضر بر ساحر اولان لبيدِ يهودى؛ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى رنجيده ايتمك ايچون عجيب و مؤثّر بر سحر ياپمش. بر طراغه صاچلرى صارمش، اوستنده سحر ياپمش، بر قويويه آتمش. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، حضرتِ علىيه و صحابهلره فرمان ايتمش: "گيديڭز، فلان قويوده بو چشيد سحر آلَتلرينى بولوب گتيريڭز!" گيتمشلر، عينًا اويله بولوب گتيرمشلر. هر بر ايپى آچيلدقجه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام دخى راحتسزلغندن خفّت بولويوردى.
هم (نقلِ صحيح ايله) أبو هريره و حذيفه گبى مهمّ ذاتلر بولونديغى بر هيئتده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتمش كه:
ضِرْسُ اَحَدِكُمْ فِى النَّارِ اَعْظَمُ مِنْ اُحُدٍ
دييه، برينڭ إرتداديله مدهش عاقبتنى خبر ويرمش. أبو هريره ديدى: "او هيئتدن، بن بر آدمله ايكيمز قالدق؛ بن قورقدم. صوڭره اوتهكى آدم، يمامه حربنده مسيلمه طرفنده بولونوب، مرتد اولارق قتل ايديلدى." إخبارِ نبوينڭ حقيقتى چيقدى.
هم (نقلِ صحيح ايله) عمير و صفوان مسلمان اولمادن أوّل، مهمّ بر ماله مقابل، پيغمبرڭ (عصم) قتلنه قرار ويروب؛ عمير ايسه پيغمبرڭ (عصم) قتلنى نيّت ايدهرك مدينهيه گلمش. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام عميرى گوردى، ياننه چاغيردى. ديدى: "صفوان ايله ماجراڭز بودر!" ألنى عميرڭ گوگسنه قويدى؛ عمير "أوت" ديدى، مسلمان اولدى.
داها بونلر گبى پك چوق صحيح إخباراتِ غيبيه وقوع بولمش. مشهور كتبِ ستّهِٔ صحيحهِٔ حديثيهده ذكر ايديلمشدر و سندلريله بيان ايديلمشدر. بو رسالهده بيان ايديلن واقعاتڭ أكثرى، تواترِ معنوى حكمنده قطعيدر، يقينيدرلر. باشده بخارى و مسلم كه، قرآندن صوڭره أڭ صحيح كتاب اولدقلرينى، أهلِ تحقيق قبول
— 45 —
ايتمش. و سائر صحيحِ ترميذى، نسائى و أبو داود و مسندِ حاكم و مسندِ أحمد ابن حنبل و دلائلِ بيهقى گبى كتابلرده عنعنهسيله بيان ايديلمشدر.
شيمدى أى ملحدِ بىهوش! "محمّدِ عربى (عصم) عقللى بر آدم ايدى" دييوب گچمه. چونكه شو امورِ غيبيهيه دائر إخباراتِ صادقهِٔ أحمديه (عصم) ايكى شقدن خالى دگل؛ يا دييهجكسڭ كه: او ذاتِ قدسيده اويله كسكين بر نظر و گنيش بر دها وار كه، ماضى و مستقبلى و عموم دنيايى گورور، بيلير و أطرافِ عالمى و شرق و غربى تماشا ايدر بر گوزى و گچمش و گلهجك بتون زمانلرى كشف ايدر بر دهاسى واردر. بو حال ايسه، بشرده اولاماز؛ أگر اولسه، خالقِ عالم طرفندن ويريلمش بر خارقه، بر موهبه اولور. بو ايسه، تك باشيله بر معجزهِٔ أعظمدر. وياخود اينانهجقسڭ كه: او ذاتِ مبارك، اويله بر ذاتڭ مأمورى و شاكرديدر كه، هر شى اونڭ نظرنده و تصرّفندهدر و بتون أنواعِ كائنات و بتون زمانلر، اونڭ تحتِ أمرندهدر.. دفترِ كبيرنده هر شى يازيليدر؛ ايستديگى زمان طلبهسنه بيلديرر و گوسترر. ديمك محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلام، استادِ أزليسندن درس آلير، اويله درس ويرر...
هم (نقلِ صحيح ايله) حضرتِ خالدى، حرب ايچون دُوْمَةُ الجندل رئيسى اولان اُكَيدره گوندرديگى وقت فرمان ايتمش كه:
اِنَّكَ تَجِدُهُ يَصِيدُ الْبَقَرَ
دييه، بقرِ وحشى آوونده بولاجغنى، غاوغاسز أسير ايديلهجگنى إخبار ايتمش. حضرتِ خالد گيتمش، عينًا اويله بولمش، أسير ايتمش گتيرمش.
هم (نقلِ صحيح ايله) قُريش، بنى هاشمى عليهنده يازدقلرى و كعبهنڭ سقفنه آصدقلرى صحيفه حقّنده فرمان ايتمش كه: "قوردلر يازيلريڭزى يميش، يالڭز صحيفهدهكى أسماءِ إلٰهيهيه ايليشمهمشلر!" خبر ويرمش. صوڭره صحيفهيه باقمشلر، عينًا اويله اولمش.
— 46 —
هم (نقلِ صحيح ايله) "بيت المقدسڭ فتحنده بيوك بر طاعون چيقهجق." فرمان ايتمشدى. حضرتِ عُمَر زماننده بيت المقدس فتح اولندى. و اويله بر طاعون چيقدى كه، اوچ گونده يتمش بيڭ وفيات اولدى.
هم (نقلِ صحيح ايله) او زمانده وجودى اولميان بصره و بغدادڭ وجوده گلهجكلرينى و بغداده دنيا خزينهلرينڭ گيرهجگنى و توركلر و بحرِ حزر أطرافندهكى ملّتلر ايله عربلر محاربه ايدهجكلرينى و صوڭره اونلر چوقلقله إسلاميته گيرهجك، عربلره عربلر ايچنده حاكم اولاجقلرينى خبر ويرمش. ديمش كه:
يُوشِكُ اَنْ يَكْثُرَ فِيكُمُ الْعَجَمُ يَاْكُلُونَ فَيْئَكُمْ وَ يَضْرِبُونَ رِقَابَكُمْ
هم فرمان ايتمش كه:
هَلَاكُ اُمَّتِى عَلٰى يَدِ اُغَيْلِمَةٍ مِنْ قُرَيْشٍ
دييه، أمويهنڭ يزيد و وليد گبى شرير رئيسلرينڭ فسادينى خبر ويرمش.
هم يمامه گبى بر قسم يرلرده، إرتداد وقوع بولاجغنى خبر ويرمش.
هم غزوهٔ مشهورهٔ خندقده فرمان ايتمش كه:
اِنَّ قُرَيْشًا وَ الْاَحْزَابَ لَا يَغْزُونِى اَبَدًا وَ اَنَا اَغْزُوهُمْ
دييه، "بوندن صوڭره اونلر بڭا دگل، بلكه بن اونلره هجوم ايدهجگم!" خبر ويرمش، خبر ويرديگى گبى چيقمش.
هم (نقلِ صحيح ايله) وفاتندن بر ايكى آى أوّل فرمان ايتمش كه:
اِنَّ عَبْدًا خُيِّرَ فَاخْتَارَ مَا عِنْدَ اللّٰه
دييه، وفاتنى خبر ويرمش.
هم زيد ابن صُوَحَان حقّنده فرمان ايتمش كه:
يَسْبِقُ عُضْوٌ مِنْهُ اِلَى الْجَنَّةِ
زيددن أوّل، بر عضوى شهيد ايديلهجگنى خبر ويرمش. بر زمان صوڭره، نِهَاوندْ حربنده بر ألى كسيلمش. ديمك أڭ أوّل او أل شهيد اولوب، معنًا جنّته گيتمش.
— 47 —
ايشته بتون بحث ايتديگمز امورِ غيبيه، اون قسم أنواعِ معجزاتندن بر تك نوعيدر. او نوعڭ اون قسمندن بر قسمنى سويلهمدك. شيمدى بو قسمله برابر إعجازِ قرآنه دائر يگرمى بشنجى سوزده، غايت گنيش إخبارِ غيب نوعنڭ درت نوعنى إجمالًا بيان ايتمشز. ايشته بورادهكى نوعى ايله برابر، قرآنڭ لسانيله غيبدن خبر ويريلن او درت بيوك نوعى برابر دوشون. گور كه: نه قدر قطعى، شبههسز، پارلاق، قوّتلى، قوى بر برهانِ رسالتدر كه؛ بتون بتون قلبى، عقلى بوزولميان ألبته ايمان ايدهجك كه: ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلام، خالقِ كلِّ شى و علّام الغيوب اولان بر ذاتِ ذو الجلالڭ رسوليدر و اوندن خبر آلييور.
يدنجى نكتهلى إشارت:
معجزاتِ نبويهنڭ بركتِ طعام خصوصنده اولان قسمندن بر قاچ قطعى و معنًا متواتر مثالنه إشارت ايدهجگز. بحثدن أوّل بر مقدّمه ذكرى مناسبدر.
مقدّمه:شو گلهجك بركتلى معجزات مثاللرى، هر برى متعدّد طريقله، حتّى بعضلرى اون آلتى طريقله صحيح بر صورتده نقل ايديلمش. أكثريسى، بر جماعتِ كثيره حضورنده وقوع بولمش؛ او جماعت ايچنده معتبر و صادق إنسانلر اونلردن بحث ايدوب نقل ايتمشلر. مثلا: "صاع دينيلن درت آووج طعامدن يتمش آدم يميشلر، طوق اولمشلر" نقل ايدييور. او يتمش آدم، اونڭ سوزينى ايشيدييور، تكذيب ايتمييور. ديمك سكوت ايله تصديق ايدييورلر. حالبوكه او عصرِ صدق و حقيقتده و او حقپرست و جدّى و طوغرى آدم اولان صحابهلر، ذرّه مقدار يالانى گورسه، ردّ و تكذيب ايدرلر. حالبوكه بحث ايدهجگمز واقعهلرى چوقلر روايت ايتمش و اوتهكيلر ده سكوت ايله تصديق ايتمشلر. ديمك هر بر حادثه معنًا متواتر گبى قطعيدر.
— 48 —
هم صحابهلر، قرآنڭ و آيتلرڭ حفظندن صوڭره أڭ زياده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ أفعال و أقوالنڭ محافظهسنه، باخصوص أحكامه و معجزاته دائر أحوالنه بتون قوّتلريله چاليشدقلرينى و صحّتلرينه پك چوق دقّت ايتدكلرينى، تاريخ و سِيَر شهادت ايدييور. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه عائد أڭ كوچك بر حركتى، بر سيرتى، بر حالى إهمال ايتمهمشلر. و ايتمدكلرينى و قيد ايتدكلرينى، كتبِ أحاديثيه شهادت ايدييور. هم عصرِ سعادتده، معجزاتى و مدارِ أحكام أحاديثى، كتابتله چوقلر قيد ايدوب يازديلر. خصوصًا عَباَدِلَهِٔ سبعه، كتابتله قيد ايتديلر. خصوصًا ترجمانُ القرآن اولان عبد اللّٰه ابن عبّاس و عبد اللّٰه ابن عَمْر ابن العاص، باخصوص اوتوز قرق سنه صوڭره، تابعينڭ بيڭلر محقّقلرى، أحاديثى و معجزاتى يازى ايله قيد ايتديلر. داها اوندن صوڭره، باشده درت إمامِ مجتهد و بيڭلر محقّق محدّثلر نقل ايتديلر؛ يازى ايله محافظه ايتديلر. داها هجرتدن ايكى يوز سنه صوڭره باشده بخارى، مسلم، كتبِ ستّهِٔ مقبوله وظيفهِٔ حفظى اوموزلرينه آلديلر. ابن جوزى گبى شدّتلى بيڭلر منقّدلر چيقوب؛ بعض ملحدلرڭ ويا فكرسز ويا حفظسز ويا نادانلرڭ قاريشديردقلرى موضوع أحاديثى تفريق ايتديلر، گوسترديلر. صوڭره أهلِ كشفڭ تصديقيله؛ يتمش دفعه رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام تمثّل ايدوب، يقظه حالنده اونڭ صحبتيله مشرّف اولان جلال الدينِ سيوطى گبى علّامهلر و محقّقلر، أحاديثِ صحيحهنڭ ألماسلرينى، سائر سوزلردن و موضوعاتدن تفريق ايتديلر. ايشته بحث ايدهجگمز حادثهلر، معجزهلر بويله ألدن أله (قوّتلى، أمين، متعدّد و چوق، بلكه حدسز أللردن) صاغلام اولارق بزه گلمش.
اَلْحَمْدُ للّٰه هٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّى
ايشته بوڭا بناءً؛ "بو زمانه قدر اوزون مسافهدن گلن شو زماندن تا او زمانه قدر بو حادثهلرى ناصل بيلهجگز كه قاريشمامش و صافيدر" خاطره گلمهمليدر.
— 49 —
بركته دائر معجزاتِ قطعيهنڭ برنجى مثالى:باشده بخارى و مسلم، كتبِ ستّهِٔ صحيحه متّفقًا خبر ويرييورلر كه؛ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ حضرتِ زينب ايله تزوّجى وليمهسنده، حضرتِ أنسڭ والدهسى اُمُّ سُلَيم، بر ايكى آووج خرمايى ياغ ايله قاوورارق بر قابه قويوب حضرتِ أنسله پيغمبر عليه الصلاة والسلامه گوندردى. أنسه فرمان ايتدى كه: "فلان، فلانى چاغير. هم كيمه تصادف ايتسهڭ دعوت ايت." أنس ده كيمه راست گلدى ايسه چاغيردى. اوچ يوز قدر صحابه گلوب، صفّه و حجرهِٔ سعادتى طولديرديلر. فرمان ايتدى: تَحَلَّقُوا عَشَرَةً عَشَرَةً يعنى: "اونر اونر حلقه اولڭز!" صوڭره مبارك ألنى او آز طعام اوزرينه قويدى، دعا ايتدى، "بيورڭ" ديدى. بتون او اوچ يوز آدم ييديلر، طوق اولوب قالقديلر. أنسه فرمان ايتمش: "قالدير!" أنس ديمش كه: "بيلمهدم، طعام قابنى قويديغم وقت مى طعام چوقدى، يوقسه قالديرديغم وقت مى چوقدى فرق ايدهمدم."
ايكنجى مثال:مهماندارِ نبوى أبو أيوب الأنصارى خانهسنه تشريفِ نبوى هنگامنده أبو أيوب دير كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام و أبو بكر الصدّيقه كافى گلهجك ايكى كيشيلك يمك ياپدم. اوڭا فرمان ايتدى:
اُدْعُ ثَلَاثِينَ مِنْ اَشْرَافِ الْاَنْصَارِ
اوتوز آدم گلديلر، ييديلر. صوڭره فرمان ايتدى: اُدْعُ سِتِّينَ آلتمش داها دعوت ايتدم؛ گلديلر، ييديلر. صوڭره فرمان ايتدى: اُدْعُ سَبْعِينَ يتمش داها دعوت ايتدم؛ گلديلر، ييديلر. قابلرده يمك داها قالدى. بتون گلنلر او معجزه قارشيسنده إسلاميته گيروب، بيعت ايتديلر. او ايكى كيشيلك طعامدن يوز سكسان آدم ييديلر.
اوچنجى مثال:حضرتِ عُمَر ابن الخطّاب و أبو هريره و سلمه ابن الأكوَعْ و أبو عَمرة الأنصارى گبى، متعدّد طريقلرله دييورلر كه: بر غزوهده اوردو آج قالدى.
— 50 —
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه مراجعت ايتديلر. فرمان ايتدى كه: "هگبهلريڭزده قالان بقيّهِٔ أرزاقى طوپلايڭز!" هركس آزر برر پارچه خرما گتيردى. أڭ چوق گتيرن درت آووج گتيرهبيلدى. بر كليمه قويديلر. سلمه دير كه: "مجموعنى بن تخمين ايتدم، اوطورمش بر كچى قدر آنجق واردى." صوڭره رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام بركتله دعا ايدوب، فرمان ايتدى: "هركس قابنى گتيرسين!" قوشوشديلر، گلديلر. او اوردو ايچنده هيچ بر قاب قالمادى، هپسنى طولديرديلر. هم فضله قالدى. صحابهدن بر راوى ديمش: "او بركتڭ گيديشاتندن آڭلادم؛ أگر أهلِ أرض گلسه ايدى، اونلره دخى كافى گلهجكدى."
دردنجى مثال:باشده بخارى و مسلم، كتبِ صحيحه بيان ايدييورلر كه: عبد الرحمن ابن أبى بكر الصدّيق دير: بز يوز اوتوز صحابه، بر سفرده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ايله برابردك. درت آووج مقدارى اولان بر صاع، أكمك ايچون خمور ياپيلدى. بر كچى دخى كسيلدى، پيشيريلدى؛ يالڭز جگر و بوبركلرى كباب ياپيلدى. قَسَم ايدرم، او كبابدن يوز اوتوز صحابهدن هر بريسنه بر پارچه كسدى، ويردى. صوڭره رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، پيشمش أتى ايكى كاسهيه قويدى. بز عموممز طوق اولونجهيه قدر ييدك، فضله قالدى. بن فضلهسنى دوهيه يوكلهدم.
بشنجى مثال:كتبِ صحيحه قطعيتله بيان ايدييورلر كه: غزوهِٔ غرّاءِ أحزابده، مشهور يوم الخندقده، حضرتِ جابر الأنصارى قَسَم ايله إعلان ايدييور: او گونده، درت آووج اولان بر صاع آرپه أكمگندن، بر سنهلك بر كچى اوغلاغندن بيڭ آدم ييديلر و اويلهجه قالدى. حضرتِ جابر دير كه: "او گون يمك، خانهمده پيشيريلدى؛ بتون بيڭ آدم او صاعدن، او اوغلاقدن ييديلر، گيتديلر. داها تنجرهمز طولو قاينايور، داها خموريمز أكمك ياپيلييور. او خموره، او تنجرهيه مبارك آغزينڭ صوينى قويوب، بركتله دعا ايتمشدى.
— 51 —
ايشته شو معجزهٔ بركتى، بيڭ ذاتڭ حضورنده، اونلرى اوڭا علاقهدار گوسترهرك حضرتِ جابر قَسَمله إعلان ايدييور. ديمك شو حادثه، بيڭ آدم روايت ايتمش گبى قطعى دينيلهبيلير.
آلتنجى مثال:(نقلِ صحيحِ قطعى ايله) خادمِ نبوى حضرتِ أنسڭ عموجهسى مشهور أبو طلحه دير كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام؛ يتمش سكسان آدمى، أنسڭ قولتوغى آلتنده گتيرديگى آز آرپه أكمگندن طوق اولونجهيه قدر ييديردى. "او آز أكمكلرى پارچه پارچه ايديڭز!" أمر ايتدى و بركتله دعا ايتدى. منزل طار اولديغندن، اونر اونر گلوب ييديلر، طوق اولارق گيتديلر.
يدنجى مثال:(نقلِ صحيحِ قطعى ايله) شفاءِ شريف و مسلم گبى كتبِ صحيحه بيان ايدرلر كه: حضرتِ جابر الأنصارى دييور: بر ذات، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامدن عيالى ايچون طعام ايستدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، ياريم يوك آرپه ويردى. چوق زمان او آدم عيالى ايله و مسافرلريله او آرپهدن ييديلر. باقييورلر، بيتمييور. نقصانيتنى آڭلامق ايچون ئولچديلر. صوڭره بركت دخى قالقدى، نقصان اولمغه باشلادى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه گلدى، وقعهيى بيان ايتدى. اوڭا جوابًا فرمان ايتدى:
لَوْ لَمْ تَكِلْهُ لَاكَلْتُمْ مِنْهُ وَ لَقَامَ بِكُمْ
يعنى: "أگر كيله ايله تجربه ايتمسه ايديڭز، حياتڭزجه سزه يتردى."
سكزنجى مثال:ترميذى و نسائى و بيهقى و شفاءِ شريف گبى كتبِ صحيحه بيان ايدييورلر كه: حضرتِ سَمُرَةَ بنِ جندب دير: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه بر كاسه أت گلدى. صباحدن آقشامه قدر فوج فوج آدملر گلديلر، ييديلر.
— 52 —
ايشته مقدّمهده بيان ايتديگمز سرّه بناءً؛ شو واقعهِٔ بركت، يالڭز سَمُرهنڭ روايتى دگل، بلكه سَمُره، او يمگى يين جماعتلرڭ ممثّلى گبى، اونلرڭ نامنه و تصديقلرينه بناءً إعلان ايدييور.
طوقوزنجى مثال:شفاءِ شريف صاحبى و مشهور ابن أبى شيبه و طَبَرَانى گبى موثوق و صحيح محقّقلر روايتيله، حضرتِ أبو هريره دير: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام بڭا أمر ايتدى: "مسجدِ شريفڭ صفّهسنى مسكن إتّخاذ ايدن يوزدن زياده فقراىِ مهاجرينى دعوت ايت!" بن دخى اونلرى آرادم، طوپلادم. عموممزه بر طبله طعام قونولدى. بز، ايستديگمز قدر ييدك، قالقدق. او كاسه قونولديغى وقت ناصل ايدى، ينه اويله طولو قالدى؛ يالڭز پارمقلرڭ ايزى طعامده گورونويوردى.
ايشته حضرتِ أبو هريره، عموم كاملينِ أهلِ صفّه تصديقنه إستنادًا، اونلر نامنه خبر ويرر. ديمك، معنًا عموم أهلِ صفّه روايت ايتمش گبى قطعيدر. هم هيچ ممكن ميدر كه، او خبر حق و طوغرى اولماسه، او صادق و كامل ذاتلر سكوت ايدوب، تكذيب ايتمهسينلر.
اوننجى مثال:(نقلِ صحيحِ قطعى ايله) حضرتِ إمامِ على دير: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، بنى عبد المطّلبى جمع ايتدى. اونلر قرق آدم ايديلر. اونلردن بعضلرى بر دوه ياوروسنى ير ايدى و درت قِيّه سوت ايچردى. حالبوكه عموم اونلره، بر آووج قدر بر يمك ياپدى؛ عموم يهيوب طوق اولديلر. يمك أسكيسى گبى قالدى. صوڭره اوچ درت آدمه آنجق كافى گلير آغاجدن بر قاب ايچنده سوت گتيردى. عمومًا ايچديلر، طويديلر. ايچيلمهمش گبى باقى قالدى.
ايشته حضرتِ علىنڭ شجاعتى و صداقتى قطعيتنده بر معجزهٔ بركت!..
— 53 —
اون برنجى مثال:(نقلِ صحيح ايله) حضرتِ على و فاطمة الزهرا وليمهسنده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، بلالِ حبشىيه أمر ايتدى: "درت بش آووج اون أكمك ياپيلسين و بر دوه ياوروسى كسيلسين." حضرتِ بلال دير: بن طعامى گتيردم، مبارك ألنى اوستنه ووردى؛ صوڭره طائفه طائفه صحابهلر گلديلر، ييديلر، گيتديلر. او يمكدن باقى قالان مقداره ينه بركتله دعا ايتدى، بتون أزواجِ طاهراته هر برينه برر كاسه گوندرلدى. أمر ايتدى كه: "هم ييسينلر، هم يانلرينه گلنلره ييديرسينلر."
أوت بويله مبارك بر إزدواجده، ألبته بويله بر بركت لازمدر و وقوعى قطعيدر!..
اون ايكنجى مثال:حضرتِ إمامِ جعفرِ صادق، پدرلرى إمامِ محمّد الباقردن، او ده پدرى إمامِ زين العابديندن، او دخى إمامِ علىدن نقل ايدر كه: فاطمة الزهرا، يالڭز ايكيسنه كافى گلهجك بر يمك پيشيردى. صوڭره علىيى گوندردى؛ تا رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام گلسين، برابر ييسينلر. تشريف ايتدى و أمر ايتدى كه: او يمكدن هر بر أزواجنه برر كاسه گوندرلدى. صوڭره كندينه، هم علىيه، هم فاطمه و أولادلرينه برر كاسه آيرلدقدن صوڭره، حضرتِ فاطمه دير: "تنجرهمزى قالديردق، داها طولو اولوب طاشييوردى. مشيئتِ إلٰهيه ايله، خيلى زمان او يمكدن ييدك."
عجبا نيچون بو نورانى، يوكسك سلسلهٔ روايتدن گلن شو معجزهٔ بركته، گوزڭ ايله گورمش گبى اينانمييورسڭ؟ أوت بوڭا قارشى، شيطان دخى بهانه بولاماز.
اون اوچنجى مثال:أبو داود و أحمد ابن حنبل و إمامِ بيهقى گبى صدوق إماملر، دكين الأحمسى ابن سعيد المُزنيدن، هم آلتى قارداش ايله برابر صحبته
— 54 —
مشرّف و صحابهلردن اولان نعمان ابن مقرّن الأحمسى المُزنيدن، هم جريردن نقل ايدهرك، متعدّد طريقلرله حضرتِ عُمَر ابن الخطّابدن نقل ايدييورلر كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، حضرتِ عُمَره أمر ايتدى: "أحمسى قبيلهسندن گلن درت يوز آتلىيه يولجيلق ايچون زاد و ذخيره وير!" حضرتِ عُمَر ديدى: "يا رسول اللّٰه! موجود ذخيره، بر قاچ صاعدر. كومهسى، اوطورمش بر دوه ياوروسى قدردر." فرمان ايتدى: "گيت وير!" او ده گيتدى، ياريم يوك خرمادن، درت يوز سوارىيه كفايت درجهسنده زاد و ذخيره ويردى. و ديدى: هيچ نقصان اولمامش گبى أسكى حالنده قالدى.
ايشته شو معجزهِٔ بركت، درت يوز آدمله و باخصوص حضرتِ عُمَر ايله مناسبتدار بر صورتده وقوعه گلمشدر. روايتلرڭ آرقهسنده بونلر وار. بونلرڭ سكوتى، تصديقدر. ايكى اوچ خبرِ واحد دييوب گچمه! بويله حادثهلر خبرِ واحد دخى اولسه، تواترِ معنوى حكمنده قناعت ويرر.
اون دردنجى مثال:باشده بخارى و مسلم، كتبِ صحيحه خبر ويرييورلر كه: حضرتِ جابرڭ پدرى وفات ايدر؛ بورجى چوق، زياده مديون. بورج صاحبلرى ده يهوديلر. جابر، پدرينڭ أصل مالنى غُرَمايه ويردى، قبول ايتمديلر. حالبوكه باغندهكى ميوهلرى، قاچ سنهده دَيْننه كافى گلميهجك. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتدى: "باغڭ ميوهلرينى قوپاريڭز، خرمان ايديڭز!" اويله ياپديلر. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام خرمان ايچنده گزدى، دعا ايتدى. صوڭره جابر خرماندن پدرينڭ بتون غُرماسنڭ بورجلرينى ويردكدن صوڭره، ينه بر سنهده باغدن گلن محصولات قدر خرمانده قالدى. بر روايتده، بتون غُرَمايه ويرديگى قدر قالدى. او حادثهدن بورج صاحبلرى اولان يهوديلر، چوق تعجّب ايدوب حيرتده قالديلر.
— 55 —
ايشته شو معجزهِٔ باهرهِٔ بركت، يالڭز حضرتِ جابر گبى بر قاچ راويلرڭ خبرى دگل، بلكه معنوى تواتر حكمنده، او حادثه ايله مناسبتدار، حدِّ تواتر درجهسنده چوق آدملرى تمثيل ايدهرك روايت ايتمشلر.
اون بشنجى مثال:باشده ترميذى و إمامِ بيهقى گبى محقّقلر، حضرتِ أبو هريرهدن نقلِ صحيح ايله برابر خبر ويرييورلر كه: أبو هريره ديمش كه: بر غزوهده (باشقه بر روايتده غزوهِٔ تبوكده) اوردو آج قالدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتدى: هَلْ مِن شَيْءٍ؟ "بر شى وار مى؟" دييه أمر ايتدى. بن ديدم: "هگبهده بر پارچه خرما وار." (بر روايتده، اون بش دانه ايمش.) ديدى: "گتير!" گتيردم. مبارك ألنى صوقدى، بر قبضه چيقاردى، بر قابه بيراقدى؛ بركتله دعا بيورديلر. صوڭره اونر اونر عسكرى چاغيردى، عمومًا ييديلر. صوڭره فرمان ايتدى:
خُذْ مَا جِئْتَ بِهِ وَ اقْبِضْ عَلَيْهِ وَلَا تَكُبَّهُ
بن آلدم، أليمى او هگبهيه صوقدم. أوّل گتيرديگم قدر أليمه گچدى. صوڭره رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام حياتنده، أبو بكر و عُمَر و عثمان حياتنده، او خرمالردن ييدم. باشقه بر طريقده روايت ايديلمش كه: او خرمالردن قاچ يوك، فى سبيل اللّٰه صرف ايتدم. صوڭره حضرتِ عثمانڭ قتلنده، او خرما قابى ايله نَهب و غارات ايديلدى، گيتدى.
ايشته خواجهِٔ كائنات اولان فخرِ عالم عليه الصلاة والسلامڭ قدسى مدرسهسى و تكيهسى اولان صفّهنڭ دميرباش بر مهمّ طلبهسى و مريدى و قوّهِٔ حافظهنڭ زيادهسى ايچون دعاىِ نبويهيه مظهر اولان حضرتِ أبو هريره، غزوهِٔ تبوك گبى بر مجمعِ ناسده وقوعنى خبر ويرديگى شو معجزهٔ بركت؛ معنًا بر اوردو سوزى قدر قطعى و قوّتلى اولمق گركدر.
— 56 —
اون آلتنجى مثال:باشده بخارى، كتبِ صحيحه (نقلِ قطعى ايله) بيان ايدييورلر كه: حضرتِ أبو هريره آج اولمش، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ آرقهسندن گيدوب، منزلِ سعادته گيتمشلر. باقارلر كه بر قدح سوت، اورايه هديه گتيريلمش. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام أمر ايتدى كه: "أهلِ صفّهيى چاغير!" بن قلبمدن ديدم كه: "بو سوتڭ بتوننى بن ايچهبيليرم. بن داها زياده محتاجم." فقط أمرِ نبوى ايچون اونلرى طوپلادم، گتيردم. يوزى متجاوز ايديلر. فرمان ايتدى: "اونلره ايچير!" بن ده او قدحدهكى سوتى برر برر ويردم. هر بريسى طويونجيه قدر ايچر، ديگرينه ويررم. بويله برر برر ايچيرهرك، بتون أهلِ صفّه او صافى سوتدن ايچديلر. صوڭره فرمان ايتدى كه:
بَقِىَ اَنَا وَ اَنْتَ فَاشْرَبْ
بن ايچدم. "ايچدكجه، ايچ!" فرمان ايدر؛ تا بن ديدم: "سنى حق ايله إرسال ايدن ذاتِ ذو الجلاله قَسَم ايدرم، ير قالمادى كه ايچهيم." صوڭره كنديسى آلدى. بسم اللّٰه دييوب حمد ايدهرك بقيّهسنى ايچدى. يوز بيڭ عافيت اولسون.
ايشته شو صافى، خالص سوت گبى لطيف، شبههسز معجزهِٔ باهرهِٔ بركت، بشيوز بيڭ حديثى حفظنه آلان حضرتِ بخارى باشده اولارق، كتبِ ستّهِٔ صحيحه ايله نقللرى، گوزله گورمك قدر قطعى اولمقله برابر؛ مدرسهِٔ قدسيهِٔ أحمديه (عصم) اولان صفّهنڭ نامدار، صادق، حافظ بر شاكردى اولان أبو هريرهنڭ، عموم أهلِ صفّهيى معنًا إشهاد ايدهرك، عادتا عمومنى تمثيل ايدوب شو إخبارى، تواتر درجهسنده قطعى تلقّى ايتمهينڭ يا قلبى بوزوق ويا عقلى يوق. عجبا حضرتِ أبو هريره گبى صادق و بتون حياتنى حديثه و دينه وقف ايدن،
وَ مَنْ كَذَبَ عَلَىَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّاْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ
حديثنى ايشيدن و نقل ايدن؛ هيچ ممكن ميدر كه، حفظندهكى أحاديثِ نبويهنڭ قيمتنى و صحّتنى شبههيه دوشوروب، أهلِ صفّهنڭ تكذيبنه هدف ايدهجك مخالف بر سوز و أصلسز بر وقعه سويلهسين؟ حاشا...
— 57 —
يا ربّ! شو رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ بركتى حرمتنه، بزه إحسان ايتديگڭ مادّى و معنوى رزقمزه بركت إحسان ايت!..
بر نكتهٔ مهمّه:
معلومدر كه؛ ضعيف شيلر إجتماع ايتدكجه قوّتلشير. اينجهجك ايپلر طوپاق ياپيلسه، قوّتلى خلاط اولور. قوّتلى خلاطلر طوپاق ياپيلسه، كيمسه قوپاراماز. ايشته اون بش أنواعِ معجزاتدن يالڭز بركت قسمندهكى معجزاتى و او قسمڭ اون بش قسمندن آنجق بر قسمنى، اون بش مثال ايله گوستردك. هر بر مثال، تك باشيله، نبوّتى إثبات ايدر بر درجهده قوّتلى ايدى. فرضِ محال اولارق، بونلرڭ بر قسمنى قوّتسز صايسهق ده، ينه قوّتسز دييهمهيز. چونكه قوى ايله إتّفاق ايدن قويلشير.
هم شو اون بش مثالڭ إجتماعى؛ قطعى شبههسز بر تواترِ معنوى ايله، قوّتلى بر معجزهِٔ كبرايى گوسترر. شيمدى شو مجموعدهكى معجزهِٔ كبرا، بركت معجزهلرندن ذكر ايديلمهمش اولان اون درت قسمِ آخَره مزج ايديلسه؛ قوّتلى خلاطلرى طوپاق ياپمق گبى، قوپاريلمسى ممكن اولميان بر معجزهِٔ أكبر، ايچنده گورونور. صوڭره شو معجزهِٔ أكبرى، سائر اون درت نوع معجزاتڭ مجموعنه علاوه ايت، گور كه: نه درجه قوّتلى، صارصيلماز، قطعى بر برهانِ نبوّتِ أحمديهيى (عصم) گوسترر. ايشته نبوّتِ أحمديهنڭ (عصم) ديرگى، شو مجموعدن تشكّل ايدن طاغ گبى قوّتلى بر ديركدر. شيمدى جزئياتده و مثاللرده، سوءِ فهمدن گلن شبههلرله، او متين سقفِ معلّايى ثباتسز و قابلِ سقوط گورمك نه درجه عقلسزلق اولديغنى آڭلادڭ. أوت بركته دائر او معجزهلر گوسترييورلر كه: محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلام، عمومه رزق ويرن و رزقلرى خلق ايدن بر ذاتِ رحيم و كريمڭ سَوْگيلى مأموريدر، پك حرمتلى بر عبديدر كه؛ رزقڭ أنواعنده، خلافِ عادت اولارق، اوڭا هيچدن و صِرف غيبدن ضيافتلر گوندرييور. معلومدر
— 58 —
كه: جزيرة العرب، صويى و زراعتى آز بر يردر. اونڭ ايچون أهاليسى، خصوصًا بدايتِ إسلامدهكى صحابهلر، ضيقِ معيشته معروضديلر. هم صوسزلغه چوق دفعه گرفتار اولويورلردى. ايشته بو حكمته بناءً، معجزاتِ باهرهِٔ أحمديه عليه الصلاة والسلامڭ مهملرى، طعام و صو خصوصنده تظاهر ايتمش. بو خارقهلر دعواىِ نبوّته دليل و معجزه اولمقدن زياده، إحتياجه بناءً رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه بر إكرامِ إلٰهى، بر إحسانِ ربّانى، بر ضيافتِ رحمانيه حكمندهدر. چونكه او معجزاتى گورنلر، نبوّتى تصديق ايتمشلر. فقط معجزه ظهور ايتدكجه، ايمان زيادهلشير، "نُورٌ عَلٰى نُور" اولور.
سكزنجى إشارت:
صو خصوصنده تظاهر ايدن بر قسم معجزاتى بيان ايدر.
مقدّمه:معلومدر كه جماعتلر ايچنده وقوع بولان حادثهلر آحادى بر صورتده نقل ايديلسه، تكذيب ايديلمديگى وقت، طوغريلغنى گوسترر. چونكه إنسانڭ فطرتنده يالانه يالاندر ديمگه جبلّى بر مَيل واردر. خصوصًا هر قَومدن زياده يالانه قارشى سكوت ايتمز صحابهلر اولسه.. خصوصًا حادثهلر، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه تعلّق ايتسه و بِالخاصّه نقل ايدن، مشاهيرِ صحابهدن اولسه؛ ألبته او خبرِ واحد صاحبى، او حادثهيى گورن جماعتى تمثيل ايدر حكمنده روايت ايدر. حالبوكه شيمدى بحث ايدهجگمز معجزاتِ مائيهيى، هر بر مثالى چوق طريقلرله، چوق صحابهلرڭ أللرندن، بيڭلر تابعينڭ محقّقلرى أل آتوب آلمشلر؛ صاغلام اولارق ايكنجى عصر مجتهدلرينڭ أللرينه ويرمشلر. اونلر ده، كمالِ جدّيتله و حرمتله أل آتوب، قبول ايدوب، آرقهلرندهكى عصرڭ محقّقلرينڭ أللرينه ويرمشلر. هر طبقه، بيڭلر قوّتلى أللردن گچوب، گله گله تا عصريمزه گلمش. هم عصرِ سعادتده يازيلان كتبِ أحاديثيه صاغلام اولارق دور ايديلوب، تا بخارى و مسلم گبى علمِ حديثڭ داهى إماملرينڭ ألنه گچمش. اونلر ده، كمالِ تحقيق ايله مراتبنى
— 59 —
تفريق ايدهرك، صحّتى شبههسز اولانلرى جمع ايدهرك بزه درس ويرمشلر، تقديم ايتمشلر.
جَزَاهُمُ اللّٰه خَيْرًا كَثِيرًا
ايشته رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ مبارك پارمقلرندن صويڭ آقماسى و پك چوق آدمه ايچيرمسى متواتردر. اويله بر جماعت نقل ايتمش كه، يالانه إتّفاقلرى محالدر. شو معجزه غايت قطعيدر. هم اوچ دفعه، اوچ مجمعِ عظيمده تكرّر ايتمش. باشده بخارى، مسلم، إمامِ مالك، إمامِ شعيب، إمامِ قتاده گبى پك چوق أهلِ صحيح بر جماعت، صحابهلردن، باشده خادمِ نبوى حضرتِ أنس، حضرتِ جابر، حضرتِ ابن مسعود گبى مشاهيرِ صحابهنڭ بر جماعتندن، پارمقلرندن صويڭ كثرتله آقماسى و اوردويه ايچيرمسى نقلِ صحيحِ قطعى ايله بيان ايديلمشدر. بو نوع معجزهِٔ مائيهدن، پك چوق مثاللرندن طوقوز مثالى بيان ايدهجگز.
برنجى مثال:باشده بخارى، مسلم، كتبِ صحيحه حضرتِ أنسدن نقلِ صحيح ايله خبر ويرييورلر كه: حضرتِ أنس دييور: زَوْرا نام محلده، اوچ يوز كيشى قدر، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ايله برابردك. ايكندى نمازى ايچون آبدست آلمايى أمر ايتدى. صو بولونمادى. يالڭز بر پارچه صو أمر ايتدى، گتيردك. مبارك أللرينى ايچنه باتيردى. گوردم كه، پارمقلرندن چشمه گبى صو آقييور. صوڭره بتون معيتندهكى اوچ يوز آدم گلديلر، عمومى آبدست آلوب ايچديلر. ايشته شو مثالى حضرتِ أنس، اوچ يوز كيشىيى تمثيل ايدهرك خبر ويرييور. ممكن ميدر كه، او اوچ يوز كيشى، شو خبره معنًا إشتراك ايتمهسينلر؛ هم إشتراك ايتمدكلرى حالده، تكذيب ايتمهسينلر.
ايكنجى مثال:باشده بخارى، مسلم، كتبِ صحيحه خبر ويرييورلر كه: حضرتِ جابر ابن عبد اللّٰه الأنصارى بيان ايدييور: بز بيڭ بش يوز كيشى، غزوهِٔ حديبيهده
— 60 —
صوصادق. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام قربه دينيلن دريدن بر قاب صودن آبدست آلدى، صوڭره ألنى ايچنه صوقدى. گوردم كه، پارمقلرندن چشمه گبى صو آقييور. بيڭ بش يوز كيشى ايچوب، قابلرينى او قربهدن طولديرديلر. سالم ابن أبى الجعده، جابردن صورمش: "قاچ كيشى ايديڭز؟" جابر ديمش كه: "يوز بيڭ كيشى ده اولسيدى، ينه كافى گليردى. فقط بز، اون بش يوز (يعنى بيڭ بش يوز) ايدك." ايشته شو معجزهِٔ باهرهنڭ راويلرى، معنًا بيڭ بش يوز قدردرلر. چونكه فطرتِ بشريهده، يالانه يالان ديمك بر مَيلِ آرزوسى واردر. صحابهلر ايسه صدق و طوغريلق ايچون، جان و مال و پدر و والدهلرينى و قوم و قبيلهلرينى فدا ايدوب، صدق و حق ايچون فدائى اولدقلرى حالده؛ هم "بندن بيلهرك يالان بر شى خبر ويرن، جهنّم آتشندن يرينى حاضرلاسين!" مئالندهكى حديثِ شريفڭ تهديدينه قارشى، يالانه مقابل سكوت ايتمهلرى ممكن دگلدر. مادام سكوت ايتديلر؛ او خبرى قبول ايتديلر، معنًا إشتراك ايدوب تصديق ايدييورلر ديمكدر.
اوچنجى مثال:غزوهٔ بواطده، ينه بخارى، مسلم باشده، كتبِ صحيحه بيان ايدييورلر كه: حضرتِ جابر ديدى كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتدى: نَادِ بِالْوُضُوءِ "آبدست آلمق ايچون ندا ايت" ديديلر. "صو يوق" دينيلدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ديدى: "بر پارچه صو بولڭز." غايت آز صو گتيردك. صوڭره او آز صو اوستنه ألنى قپادى، بر شيلر اوقودى؛ بيلمهدم نه ايدى. صوڭره فرمان ايتدى: رِدْنَا بِجَفْنَةِ الرَّكْبِ يعنى، قافلهنڭ بيوك تشتنى (تكنه) گتير. بڭا گتيريلدى؛ بن ده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ اوڭنه قويدم. او ده ألنى ايچنه قويدى، پارمقلرينى آچدى. بن ده او آز صويى، مبارك ألى اوزرينه دوكويوردم. گوردم كه، مبارك پارمقلرندن كثرتله صو آقدى؛ صوڭره تشت طولدى. صويه محتاج اولانلرى چاغيردم؛ بتون گلديلر، او صودن
— 61 —
آبدست آلوب ايچديلر. بن ديدم: "داها كيمسه قالمادى." ألنى قالديردى، او جفنه (يعنى تكنه) لَبالَب طولو قالدى.
ايشته شو معجزهِٔ باهرهِٔ أحمديه (عصم) معنًا متواتردر. چونكه حضرتِ جابر او ايشده باشده اولديغى ايچون، برنجى سوز اونڭ حقّيدر. او، عمومڭ نامنه إعلان ايدييور. چونكه او وقت خدمت ايدن او ذات ايدى؛ إعلان، باشده اونڭ حقّيدر. ابن مسعود ده، عينًا روايتنده دييور كه: بن گوردم كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ پارمقلرندن چشمه گبى صو آقييور. عجبا مشاهيرِ صدّيقينِ صحابهدن اولان أنس، جابر، ابن مسعود گبى بر جماعت ديسه: "بن گوردم." گورمهمسى ممكن ميدر؟ شيمدى شو اوچ مثالى برلشدير، نه قدر قوّتلى بر معجزهِٔ باهره اولديغنى گور و شو اوچ طريق برلشسه، حقيقى تواتر حكمنده پارمقلرندن صو آقماسنى قطعى إثبات ايدر.
حضرتِ موسى عليه السلامڭ طاشدن اون ايكى يرده چشمه گبى صو آقيتماسى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ اون پارمغندن اون موصلق صويڭ آقماسنڭ درجهسنه چيقاماز. چونكه طاشدن صو آقماسى ممكندر، عاديات ايچنده نظيرى بولونور. فقط أت و كميكدن آبِ كوثر گبى صويڭ كثرتله آقماسنڭ نظيرى، عاديات ايچنده يوقدر.
دردنجى مثال:باشده إمامِ مالك، مُوَطَّأْ كتابِ معتبرنده، معاذ ابن جبل گبى مشاهيرِ صحابهدن خبر ويرييور كه: حضرتِ معاذ ابن جبل ديدى كه: غزوهِٔ تبوكده بر چشمهيه راست گلدك، سيجيم قالينلغنده گوچ ايله آقييوردى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام أمر ايتدى كه: "بر پارچه او صويى طوپلايڭز." آووجلرنده بر پارچه طوپلاديلر. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، اونڭله ألنى يوزينى ييقادى؛ صويى چشمهيه قويدق. بردن چشمهنڭ منفذى آچيلوب، كثرتله آقدى؛ بتون
— 62 —
اوردويه كافى گلدى. حتّى بر راوى اولان إمام ابن إسحٰق دير كه: گوك گورولتيسى گبى، طوپراق آلتنده او چشمهنڭ صويى گورولتى ياپارق اويله آقدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، حضرتِ معاذه فرمان ايتدى كه:
يُوشِكُ يَا مُعَاذُ اِنْ طَالَتْ بِكَ حَيَاةٌ اَنْ تَرٰى مَا هٰهُنَا قَدْ مُلِئَ جِنَانًا
يعنى: بو أثرِ معجزه اولان مبارك صو دوام ايدوب، بورالرى باغه چويرهجك؛ عمرڭ وارسه گورهجكسڭ. و اويله اولمشدر.
بشنجى مثال:باشده بخارى حضرتِ براءدن و مسلم حضرتِ سلمة ابنِ أكوَعدن و سائر كتبِ صحيحه باشقه راويلردن متّفقًا خبر ويرييورلر كه: غزوهِٔ حديبيهده بر قويويه راست گلدك. بز درت يوز كيشى ايدك. او قويونڭ صويى، أللى كيشىيى آنجق إداره ايدردى. بز صويى چكدك، ايچنده بر شى بيرقمدق. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام گلدى، قويونڭ باشنه اوطوردى، بر قوغه صو ايستدى؛ گتيردك. قوغهنڭ ايچنه مبارك آغزينڭ صوينى بيراقدى و دعا ايتدى، صوڭره او قوغهيى قويويه دوكدى. بردن قويو جوشدى و قاينادى؛ آغزينه قدر طولدى. بتون اوردو، كنديلرى و حيواناتى طويونجيه قدر ايچديلر، قابلرينى ده طولديرديلر.
آلتنجى مثال:ينه مسلم و ابن جريرِ طبرى گبى حديثڭ داهى إماملرى باشده اولارق، كتبِ صحيحه نقلِ صحيح ايله مشهور أبى قتادهدن خبر ويرييورلر كه: أبى قتاده دييور: موته غزوهِٔ مشهورهسنده، رئيسلرڭ شهادتلرى اوزرينه إمداده گيدييوردق. بنده بر قربه واردى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام بڭا فرمان ايتدى:
اِحْفَظْ عَلَىَّ مِيضَئَتَكَ فَسَيَكُونُ لَهَا نَبَاٌ عَظِيمٌ
يعنى: "قربهڭى صاقلا، اونڭ بيوك ايشى وار." صوڭره صوسزلق باشلادى. يتمش ايكى كيشى ايدك، (طبرينڭ نقلنه گوره، اوچ يوز ايدك) صوسز قالدق. رسولِ أكرم عليه
— 63 —
الصلاة والسلام ديدى: "قربهڭى گتير." بن گتيردم. او ده آلدى، آغزينى آغزينه گتيردى، ايچنه نَفَس ايتدى ايتمدى بيلمم؛ صوڭره يتمش ايكى كيشى گلديلر، ايچديلر، قابلرينى طولديرديلر. صوڭره بن آلدم، ويرديگم گبى قالمشدى.
ايشته شو معجزهٔ باهرهٔ أحمديهيى (عصم) گور،
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ بِعَدَدِ قَطَرَاتِ الْمَاءِ
دى.
يدنجى مثال:باشده بخارى و مسلم اولارق كتبِ صحيحه، حضرتِ عمران ابن حُصَينْدن خبر ويرييورلر كه: عمران دير: بر سفرده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ايله برابر صوسز قالدق. بڭا و علىيه فرمان ايتدى كه: "فلان موقعده بر قادين، ايكى قربه صويى حيوانه يوكلتمش گيدييور؛ آلوب بورايه گتيريڭز." بن و على برابر گيتدك، عين يرده قادينى، صو يوكى ايله بولدق، گتيردك. صوڭره أمر ايتدى: "بر قابه بر پارچه صو بوشالتڭز." بوشالتدق. بركتله دعا ايتدى. صوڭره ينه صويى، او حيواندهكى قربهيه قويدق. فرمان ايتدى كه: "هركس گلسين، قابنى طولديرسون." بتون قافله گلدى، قابلرينى طولديرديلر، ايچديلر. صوڭره فرمان ايتدى: "قادينه بر شيلر طوپلايڭز." قادينڭ أتگنى طولديرديلر. عمران دييور كه: بن تخيّل ايدييوردم كه، گيتدكجه ايكى قربه طولويور، داها زيادهلشيور. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام او قادينه فرمان ايتدى كه:
اِذْهَبِى فَاِنَّا لَمْ نَاْخُذْ مِنْ مَائِكِ شَيْئًا وَ لٰكِنَّ اللّٰه سَقٰينَا
يعنى: سنڭ صويڭدن آلمادق، بلكه جنابِ حق بزه خزينهسندن صو ايچيردى.
سكزنجى مثال:باشده مشهور ابن حزم صحيحنده، راويلر حضرتِ عُمَردن نقل ايدييورلر كه: غزوهِٔ تبوكده صوسز قالدق. حتّى بعضلر دوهسنى كسر، صوسزلقدن ايچنى صيقار، ايچردى. أبو بكر الصدّيق، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه دعا ايتمك ايچون رجا ايتدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ألنى
— 64 —
قالديردى؛ داها ألنى اينديرمهدن بلوط طوپلاندى؛ ياغمور اويله گلدى كه، قابلريمزى طولديردق. صوڭره صو چكيلدى، اوردومزه مخصوص اولارق حدوديمزى تجاوز ايتمدى. ديمك تصادف ايچنه قاريشمامش، صِرف بر معجزهِٔ أحمديهدر. (عصم)
طوقوزنجى مثال:مشهور عبد اللّٰه ابن عَمْر ابن العاصڭ حفيدى و درت إمامڭ اوڭا إعتماد ايدوب و اوندن تخريجِ حديث ايتدكلرى عَمْر ابن شعَيبدن نقلِ صحيح ايله خبر ويرييورلر كه، ديمش: نبوّتدن أوّل، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام عموجهسى أبو طالب ايله دوهيه بينوب عرفه جوارنده ذى المجاز نام موقعه گلدكلرى وقت أبو طالب ديمش: "بن صوصادم." رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اينمش، يره آياغنى وورمش، صو چيقمش؛ أبو طالب ايچمشدر. محقّقيندن بريسى ديمش كه: شو حادثه نبوّتدن أوّل اولديغندن، إرهاصات قبيلندن اولمقله برابر، بيڭ سنه صوڭره عين يرده عرفات چشمهسى چيقماسى، او حادثهيه بناءً بر كرامتِ أحمديه (عصم) صاييلابيلير.
ايشته شو طوقوز مثاللر گبى، طقسان مثال اولماسه ده، بلكه طقسان صورتده روايتلر؛ معجزاتِ مائيهيى خبر ويرمشلر. باشدهكى يدى مثال، معنوى تواتر گبى قطعى و قوّتليدرلر. آخردهكى ايكى مثال، چندان او درجه طريقلرى قوّتلى و متعدّد دگل، راويلرى چوق دگللر. فقط سكزنجى مثالده، حضرتِ عُمَردن روايت اولونان معجزهٔ سحابيهيى تأييد و تقويه ايدن ايكنجى بر معجزهٔ سحابيه:
باشده إمامِ بيهقى و حاكم اولارق، كتبِ صحيحه، حضرتِ عُمَردن خبر ويرييورلر كه: حضرتِ عُمَر، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامدن ياغمور دعاسنى نياز ايتدى. چونكه اوردو صويه محتاجدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ألنى قالديردى، بردن بلوط طوپلاندى، ياغمور گلدى. اوردونڭ إحتياجى قدر صو
— 65 —
ويردى، گيتدى. عادتا يالڭز اوردويه صو ويرمك ايچون مأمور ايدى. گلدى، إحتياجه گوره ويردى گيتدى.
شو حادثه، ناصلكه سكزنجى مثالى تأييد و قطعى إثبات ايدر؛ اويله ده: شو حادثهده، مشهور علّامهلردن و تصحيحده چوق مشكلپسند، حتّى چوق صحيحلره موضوع دييوب قبول ايتمهين ابن جوزى گبى بر محقّق دير كه: شو حادثه غزوهِٔ مشهورهِٔ بدرده وقوع بولمش.
وَ يُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ
آيتِ كريمهسى، او حادثهيى بيان ايدوب، إفاده ايدر. مادام آيت او حادثهيى گوسترر؛ قطعيتنده شبهه قالماز.
هم دعاءِ نبوى ايله، بردن و سرعتله و داها ألنى اينديرمهدن ياغمورڭ گلمهسى، چوق تكرّر ايتمش، تك باشيله بر معجزهِٔ متواترهدر. بعض دفعه جامعده، منبر اوستنده ألنى قالديرمش، داها اينديرمهدن ياغمش؛ تواتر ايله نقل ايديلمش.
طوقوزنجى إشارت:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ أنواعِ معجزاتندن بريسى ده، آغاجلرڭ إنسانلر گبى أمرينى ديڭلهمهلرى و يرندن قالقوب ياننه گلدكلريدر كه؛ شو معجزهِٔ شجريه، مبارك پارمقلرندن صويڭ آقماسى گبى، معنًا متواتردر. متعدّد صورتلرى وار و چوق طريقلرله گلمشدر. أوت رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ أمرى ايچون؛ آغاج، يرندن چيقوب ياننه گلمهسى، صريحًا متواتر دينيلهبيلير. چونكه مشاهيرِ صدّيقينِ صحابهدن حضرتِ على، حضرتِ ابن عبّاس، حضرتِ ابن مسعود، حضرتِ ابن عُمَر، حضرتِ يعلى ابن مُرَّه، حضرتِ جابر، حضرتِ أنس ابن مالك، حضرتِ بريده، حضرتِ اُسامه بن زيد و حضرتِ غيلان ابن سلمه گبى صحابهلر؛ هر برى قطعيت ايله، عين معجزهِٔ شجريهيى خبر
— 66 —
ويرمش. تابعينڭ يوزر إماملرى، مذكور صحابهلردن هر بر صحابهدن آيرى بر طريق ايله، او معجزهِٔ شجريهيى نقل ايتمشلر. عادتا مضاعف تواتر صورتنده بزه نقل ايتمشلر. ايشته شو معجزهٔ شجره، هيچ بر شبهه قبول ايتمز بر تواترِ معنوئِ قطعى حكمندهدر.
شيمدى او معجزهٔ كبرانڭ، تكرّر ايتديگى حالده، بر قاچ صحيح صورتلرينى، بر قاچ مثال ايله بيان ايدهجگز:
برنجى مثال:باشده إمامِ ماجه و دارمى و إمامِ بيهقى نقلِ صحيحله حضرتِ أنس ابن مالكدن و حضرتِ علىدن و بزّاز و إمامِ بيهقى حضرتِ عُمَردن خبر ويرييورلر كه: اوچ صحابه ديمشلر: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، كفّارڭ تكذيبندن متأثّر اولارق محزون ايدى. ديدى:
يَا رَبِّ اَرِنِى اٰيَةً لَا اُبَالِى مَنْ كَذَّبَنِى بَعْدَهَا
أنسڭ روايتنده، حضرتِ جبرائيل حاضر ايدى. وادى كنارنده بر آغاج واردى. حضرتِ جبرائيلڭ إعلاميله، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام او آغاجى چاغيردى؛ تا ياننه گلدى. صوڭره گيت ديدى. تكرار گيتدى، يرينه يرلشدى.
ايكنجى مثال:علّامهِٔ مغرب قاضى عياض شفاءِ شريفده علوى بر سندله، طوغرى و صاغلام بر عنعنه ايله، حضرتِ عبد اللّٰه ابن عُمَردن خبر ويرييور كه: بر سفرده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ياننه بر بدوى گلدى. فرمان ايتدى: اَيْنَ تُرِيدُ "نرهيه گيدييورسڭ؟" بدوى ديدى: "أهلمه." فرمان ايتدى:
هَلْ لَكَ اِلٰى خَيْرٍ مِنْ ذٰلِكَ؟
"اوندن داها ايى بر خير ايستهمييور ميسڭ؟" بدوى ديدى: "نهدر؟" فرمان ايتدى:
اَنْ تَشْهَدَ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَ اَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ
بدوى ديدى: "بو شهادته شاهد نهدر؟" فرمان ايتدى:
— 67 —
هٰذِهِ الشَّجَرَةُ السَّمُرَةُ
"وادى كنارندهكى آغاج شاهد اولاجق." ابن عُمَر دير كه: او آغاج يرندن صاللانهرق چيقدى، يرى شقّ ايتدى، گلدى؛ تا رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ياننه. اوچ دفعه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، او آغاجى إستشهاد ايتدى. آغاج ده، صدقنه شهادت ايتدى. أمر ايتدى ينه يرينه گيدوب يرلشدى.
حضرتِ بريده ابن حصيب الأسلمى طريقنده، نقلِ صحيح ايله بريده ديدى كه: بز، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ياننده ايكن، بر سفرده بر أعرابى گلدى. بر آيت، يعنى بر معجزه ايستدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتدى:
قُلْ لِتِلْكَ الشَّجَرَةِ رَسُولُ اللّٰه يَدْعُوكِ
بر آغاجه إشارت ايتدى؛ آغاج صاغه و صوله مَيل ايدهرك كوكلرينى يردن چيقاروب، حضورِ نبوىيه گلدى.
اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللّٰه
ديدى. صوڭره أعرابى ديدى: "ينه يرينه گيتسين." أمر ايتدى، يرينه گيتدى. أعرابى ديدى: "إذن وير، سڭا سجده ايدهيم." ديدى: "إذن يوق كيمسهيه." ديدى: "اويله ايسه، سنڭ ألڭى آياغڭى اوپهجگم." إذن ويردى.
اوچنجى مثال:باشده صحيحِ مسلم، كتبِ صحيحه خبر ويرييورلر كه، جابر دييور: بز بر سفرده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ايله برابردك. قضاىِ حاجت ايچون بر ير آرادى. ستّارهلى بر ير يوقدى. صوڭره گيتدى، ايكى آغاج ياننه. بر آغاجڭ دالنى طوتدى، چكدى. آغاج إطاعت ايدهرك برابر گيتدى، اوتهكى آغاجڭ ياننه گتيردى. مطيع دوهنڭ يولارينى طوتوب چكيلدكده گلديگى گبى، او ايكى آغاجى او صورتله يان يانه گتيردى. صوڭره ديدى:
اِلْتَئِمَا عَلَىَّ بِاِذْنِ اللّٰه
يعنى: "اوستمه برلشڭز." ديدى. ايكيسى برلشهرك ستّاره اولديلر. آرقهلرنده قضاىِ حاجت ايتدكدن صوڭره اونلره أمر ايتدى، يرلرينه گيتديلر.
— 68 —
ايكنجى بر روايتده، ينه حضرتِ جابر دير كه: بڭا أمر ايتدى كه:
يَا جَابِرُ قُلْ لِهٰذِهِ الشَّجَرَةِ يَقُولُ لَكِ رَسُولُ اللّٰه اِلْحَقِى بِصَاحِبَتِكِ حَتّٰى اَجْلِسَ خَلْفَكُمَا
يعنى: "او آغاجلره دى: رسول اللّٰهڭ حاجتى ايچون برلشڭز." بن اويله ديدم، اونلر ده برلشديلر. صوڭره بن بكلركن، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام چيقهگلدى. باشيله صاغه صوله إشارت ايتدى، او ايكى آغاج يرلرينه گيتديلر.
دردنجى مثال:نقلِ صحيح ايله، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ جسور قوماندانلرندن و خدمتكارلرندن اولان اُسامه بن زيد دير كه: بر سفرده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ايله برابردك. قضاىِ حاجت ايچون خالى، ستّارهلى بر ير بولونمييوردى. فرمان ايتدى كه:
هَلْ تَرٰى مِنْ نَخْلٍ اَوْ حِجَارَةٍ
ديدم: أوت، وار. أمر ايتدى و ديدى:
اِنْطَلِقْ وَ قُلْ لَهُنَّ اِنَّ رَسُولَ اللّٰه يَاْمُرُكُنَّ اَنْ تَاْتِينَ لِمَخْرَجِ رَسُولِ اللّٰه وَ قُلْ لِلْحِجَارَةِ مِثْلَ ذٰلِكَ
يعنى آغاجلره دى كه: "رسول اللّٰهڭ حاجتى ايچون برلشڭز" و طاشلره ده دى: "ديوار گبى طوپلانڭز." بن گيتدم، سويلهدم. قَسَم ايدييورم كه، آغاجلر برلشديلر و طاشلر ديوار اولديلر. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، حاجتندن صوڭره ينه أمر ايتدى: قُلْ لَهُنَّ يَفْتَرِقْنَ بنم نفسم قبضهٔ قدرتنده اولان ذاتِ ذو الجلاله قَسَم ايدرم، آغاجلر و طاشلر آيريلوب يرلرينه گيتديلر.
شو حضرتِ جابر و أسامهنڭ بيان ايتديگى ايكى حادثهيى، عينًا يعلى ابن مُرَّه و غيلان ابن سلمة الثَقَفِى و حضرتِ ابن مسعود، غزوهٔ حنينده عينًا خبر ويرييورلر.
— 69 —
بشنجى مثال:إمام ابن فورك كه، كمالِ إجتهاد و فضلندن كنايه اولارق شافعىِّ ثانى عنواننى آلان علّامهِٔ عصر، قطعى خبر ويرييور كه: غزوهِٔ طائفده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام گيجه آت اوستنده گيدركن اويقوسى گلييوردى. او حالده ايكن، بر سِدْره آغاجنه راست گلدى. آغاج اوڭا يول ويروب، آتنى اينجيتمهمك ايچون، ايكى شقّ اولدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، حيوان ايله ايچندن گچدى. تا زمانمزه قدر او آغاج، ايكى آياق اوستنده، محترم بر وضعيتده قالدى.
آلتنجى مثال:حضرتِ يعلى طريقنده (نقلِ صحيح ايله) خبر ويرييور كه: بر سفرده، طلحه ويا سَمُره دينيلن بر آغاج گلدى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ أطرافنده طواف ايدر گبى دوندى. صوڭره ينه يرينه گيتدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتدى كه:
اِنَّهَا اِسْتَاْذَنَتْ اَنْ تُسَلِّمَ عَلَىَّ
يعنى: او آغاج، جنابِ حقدن ايستدى كه، بڭا سلام ايتسين.
يدنجى مثال:محدّثلر نقلِ صحيح ايله ابن مسعوددن بيان ايدييورلر كه: ابن مسعود ديدى: بطنِ نخل دينيلن نام موقعده، نصيبين أجنّيلرى إهتدا ايچون رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه گلدكلرى وقت، بر آغاج او أجنّيلرڭ گلدكلرينى خبر ويردى. هم إمامِ مجاهد، او حديثده ابن مسعوددن نقل ايدر كه: او جنّيلر بر دليل ايستديلر. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام بر آغاجه أمر ايتدى؛ يرندن چيقوب گلدى، صوڭره ينه يرينه گيتدى. ايشته جنّ طائفهسنه بر تك معجزه كافى گلدى. عجبا بو معجزه گبى بيڭ معجزات ايشيدن بر إنسان ايمانه گلمزسه، جنّيلرڭ
يَقُولُ سَفِيهُنَا عَلَى اللّٰه شَطَطًا
تعبير ايتدكلرى شيطانلردن داها شيطان اولماز مى؟
— 70 —
سكزنجى مثال:صحيحِ ترميذى نقلِ صحيح ايله حضرتِ ابن عبّاسدن خبر ويرييورلر كه: ابن عبّاس ديدى كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام بر أعرابىيه فرمان ايتدى:
اَرَاَيْتَ اِنْ دَعَوْتُ هٰذَا الْعِذْقَ مِنْ هٰذِهِ النَّخْلَةِ اَتَشْهَدُ اَنِّى رَسُولُ اللّٰه؟
"بن، بو آغاجڭ شو دالنى چاغيرسهم، يانمه گلسه، ايمان ايدهجك ميسڭ؟" "أوت" ديدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام چاغيردى. او عرجون، آغاجنڭ باشندن قوپوب، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ياننه آتلادى، گلدى. صوڭره أمر ايتدى، ينه يرينه گيتدى.
ايشته بو سكز مثال گبى چوق مثاللر وار؛ چوق طريقلرله نقل ايديلمشلر. معلومدر كه؛ يدى سكز اورغان طوپلانسه، قوّتلى بر خلاط اولور. بناءً عليه شو أڭ مشهور صدّيقينِ صحابهدن، بويله متعدّد طريقلرله إخبار ايديلن شو معجزهِٔ شجريه، ألبته تواترِ معنوى قوّتندهدر؛ بلكه تواترِ حقيقيدر. ذاتًا صحابهدن صوڭره تابعينڭ ألنه گچديگى وقت، تواتر صورتنى آلير. خصوصًا بخارى، مسلم، ابن حبّان، ترميذى گبى كتبِ صحيحه؛ تا زمانِ صحابهيه قدر، او يولى او قدر صاغلام ياپمشلر و طوتمشلر كه، مثلا بخاريده گورمك، عين صحابهدن ايشيتمك گبيدر.
عجبا او رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه آغاجلر، (مثاللرده گورونديگى گبى) اونى طانييوب، رسالتنى تصديق ايدوب، اوڭا سلام ايدهرك زيارت ايدوب، أمرلرينى ديڭلهيهرك إطاعت ايتديگى حالده، كنديلرينه إنسان ديين بر قسم جامد، عقلسز مخلوقلر؛ اونى طانيمازسه، ايمان ايتمزسه، قورو آغاجدن چوق أدنا، اودون پارچهسى گبى أهمّيتسز، قيمتسز اولارق آتشه لايق اولماز مى؟
— 71 —
اوننجى إشارت:
شو معجزهِٔ شجريهيى داها زياده تقويه ايدن متواتر بر صورتده نقل ايديلن، حَنِينُ الْجذع معجزهسيدر. أوت مسجدِ شريفِ نبويده قورو ديرگڭ بيوك بر جماعت ايچنده، موقّةً فراقِ أحمديدن (عصم) آغلامهسى؛ بيان ايتديگمز معجزهِٔ شجريهنڭ مثاللرينى هم تأييد ايدر، هم قوّت ويرر. چونكه او ده آغاجدر، جنسى بردر. فقط شونڭ شخصى متواتردر، اوتهكى قسملر هر برينڭ نوعى متواتردر. جزئياتلرى، مثاللرى چوغى صريح تواتر درجهسنه چيقمييور. أوت مسجدِ شريفده خرما آغاجندن اولان قورو ديرك، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام خطبه اوقوركن اوڭا طايانييوردى. صوڭره منبرِ شريف ياپيلديغى وقت، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام منبره چيقوب خطبهيه باشلادى. اوقوركن، ديرك دوه گبى أنين ايدوب آغلادى؛ بتون جماعت ايشيتدى. تا رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ياننه گلدى، ألنى اوستنه قويدى. اونڭله قونوشدى، تسلّى ويردى؛ صوڭره طوردى. شو معجزهٔ أحمديه عليه الصلاة والسلام پك چوق طريقلرله، تواتر درجهسنده نقل ايديلمشدر.
أوت حَنِينُ الْجذع معجزهسى چوق منتشر و مشهور و حقيقى متواتردر. صحابهلرڭ بر جماعتِ عاليسندن، اون بش طريق ايله گلوب، تابعينڭ يوزر إماملرى او معجزهيى، او طريقلرله آرقهدهكى عصرلره خبر ويرمشلر. صحابهنڭ او جماعتندن علماءِ صحابه نامدارلرى و روايتِ حديثڭ رئيسلرندن حضرتِ أنس ابن مالك (خادمِ نبوى)، حضرتِ جابر بن عبد اللّٰه الأنصارى (خادمِ نبوى)، حضرتِ عبد اللّٰه ابن عُمَر، حضرتِ عبد اللّٰه بن عبّاس، حضرتِ سهل بن سعد، حضرتِ أبو سعيد الخدرى، حضرتِ اُبَى ابن الكعب، حضرتِ بريده، حضرتِ اُمُّ المؤمنين اُمُّ سلمه گبى مشاهيرِ علماءِ صحابه و روايتِ حديثڭ رؤسالرى گبى، هر برى بر طريقڭ باشنده، عين معجزهيى أمّته خبر ويرمشلر. باشده بخارى، مسلم، كتبِ صحيحه؛ آرقهلرندهكى عصرلره، او متواتر معجزهِٔ كبرايى طريقلريله خبر ويرمشلر.
— 72 —
ايشته حضرتِ جابر طريقنده دير كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام خطبه اوقوركن، مسجدِ شريفده جِذْعُ النَّخْلِ دينيلن قورو ديرگه طايانوب، اوقوردى. منبرِ شريف ياپيلدقدن صوڭره، منبره گچديگى وقت؛ ديرك تحمّل ايدهميهرك، حامله دوه گبى سس ويروب ايڭلهيهرك آغلادى. حضرتِ أنس طريقنده دير كه: جاموس گبى آغلادى، مسجدى لرزهيه گتيردى. سهل ابن سعد طريقنده دير: هم اونڭ آغلامهسى اوزرينه، خلقلرده آغلامق چوغالدى. حضرتِ اُبَى ابن الكعب طريقنده دييور: هم اويله آغلادى كه، إنشقاق ايتدى. ديگر بر طريقده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتدى:
اِنَّ هٰذَا بَكٰى لِمَا فَقَدَ مِنَ الذِّكْرِ
يعنى: "اونڭ موقعنده اوقونان ذكر و خطبهدهكى ذكرِ إلٰهينڭ إفتراقندندر آغلامهسى." ديگر بر طريقده فرمان ايتمش:
لَوْ لَمْ اَلْتَزِمْهُ لَمْ يَزَلْ هٰكَذَا اِلٰى يَوْمِ الْقِيَامَةِ تَحَزُّنًا عَلٰى رَسُولِ اللّٰه
يعنى: "بن اونى قوجاقلايوب تسلّى ويرمسه ايدم، رسول اللّٰهڭ إفتراقندن قيامته قدر بويله آغلامهسى دوام ايدهجكدى." حضرتِ بريده طريقنده دير كه: جذع آغلادقدن صوڭره، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، ألنى اوستنه قويوب فرمان ايتدى:
اِنْ شِئْتَ اَرُدُّكَ اِلَى الْحَائِطِ الَّذِى كُنْتَ فِيهِ تَنْبُتُ لَكَ عُرُوقُكَ وَ يَكْمُلُ خَلْقُكَ وَ يُجَدَّدُ خُوصُكَ وَ ثَمَرُكَ وَ اِنْ شِئْتَ اَغْرِسُكَ فِى الْجَنَّةِ يَاْكُلُ اَوْلِيَاءُ اللّٰه مِنْ ثَمَرِكَ
صوڭره، او جذعى ديڭلهدى نه سويلهيور؛ جذع سويلهدى، آرقهدهكى آدملر ده ايشيتدى:
اِغْرِسْنِى فِى الْجَنَّةِ يَاْكُلُ مِنِّى اَوْلِيَاءُ اللّٰه فِى مَكَانٍ لَا يَبْلٰى
يعنى: "جنّتده بنى ديك كه؛ بنم ميوهلرمدن جنابِ حقّڭ سَوْگيلى قوللرى يسين. هم بر مكان كه، اوراده بقا بولوب، چورومك يوقدر." رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتدى: قَدْ فَعَلْتُ صوڭره فرمان ايتدى: اِخْتَارَ دَارَ الْبَقَاءِ عَلٰى دَارِ الْفَنَاءِ
— 73 —
علمِ كلامڭ بيوك إماملرندن مشهور أبو إسحٰقِ إسفرانى نقل ايدييور كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ديرگڭ ياننه گيتمهدى؛ بلكه ديرك اونڭ أمريله، اونڭ ياننه گلدى. صوڭره أمر ايتدى، يرينه دوندى. حضرتِ اُبَى ابن كعب دير كه: شو حادثهِٔ خارقهدن صوڭره رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام أمر ايتدى كه: "ديرك، منبرڭ آلتنه قونولسون." منبرڭ آلتنه قونولدى، تا مسجدِ شريفڭ تعميرى ايچون هدم ايديلنجيه قدر. او وقت حضرتِ اُبَى ابن كعب ياننه آلدى، چوروينجهيه قدر محافظه ايديلدى.
مشهور حسنِ بصرى، شو حادثهٔ معجزهيى شاكردلرينه درس ويرديگى وقت، آغلاردى و ديردى كه: "آغاج، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه مَيل و إشتياق گوسترييور.. سزلر داها زياده إشتياقه، مَيله مستحقسڭز." بز ده ديرز كه: أوت هم اوڭا إشتياق و مَيل و محبّت، اونڭ سنّتِ سنيهسنه و شريعتِ غرّاسنه إتّباع ايلهدر.
بر نكتهٔ مهمّه:أگر دينيلسه: نهدن غزوهِٔ خندقده درت آووج طعامله بيڭ آدمى طويورمق اولان معجزهِٔ طعاميه و مبارك پارمقلرندن آقان صو ايله، بيڭ بش يوز كيشىيه صويى طويورنجهيه قدر ايچيرن معجزهِٔ مائيه، نهدن شو حنينِ جذع معجزهسى گبى شعشعه ايله چوق كثرتلى طريقلرله نقل ايديلمهمش؟ حالبوكه او ايكيسى، بوندن داها زياده بر جماعتده وقوع بولمش...
الجواب:ظهور ايدن معجزهلر، ايكى قسمدر. بر قسمى، نبوّتى تصديق ايتديرمك ايچون، حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلام ألنده إظهار ايديلييور. حنينِ جذع شو نوعدندر كه، صِرف نبوّتڭ تصديقى ايچون بر حجّت اولارق ظهوره گلمش كه؛ مؤمنلرڭ ايماننى زيادهلشديرمك و منافقلرى إخلاصه و ايمانه سَوق ايتمك و كفّارى ايمانه گتيرمك ايچون ظاهر اولمش. اونڭ ايچون عوام و خواص هركس اونى گوردى، اونڭ نشرينه فضله إهتمام ايديلدى. فقط شو معجزهِٔ طعاميه و معجزهِٔ مائيه ايسه، معجزهدن زياده بر كرامتدر، بلكه كرامتدن زياده بر
— 74 —
إكرامدر، بلكه إكرامدن زياده إحتياجه بناءً بر ضيافتِ رحمانيهدر. اونڭ ايچون چندان دعواىِ نبوّته دليلدر و معجزهدر؛ فقط أصل مقصد: اوردو آج قالمش؛ بر چكردكدن بيڭ بطمان خرمايى خلق ايتديگى گبى، جنابِ حق خزينهِٔ غيبدن بر صاع طعامدن، بيڭ آدمه ضيافت ويرييور. هم صوسز قالمش مجاهد بر اوردويه، قوماندانِ أعظمڭ پارمقلرندن، آبِ كوثر گبى صو آقيتديروب ايچيرييور. ايشته شو سرّ ايچوندر كه، معجزهِٔ طعاميه و معجزهِٔ مائيهنڭ هر بر مثالى، حنينِ جذع درجهسنه چيقمييور. فقط او ايكى معجزهنڭ جنسلرى و نوعلرى كلّيت إعتباريله، حنينِ جذع گبى متواتر و كثرتليدر. هم طعامڭ بركتنى و پارمقلرندن صويڭ آقماسنى هركس گورهمييور، يالڭز أثرلرينى گورويور. ديرگڭ آغلاماسنى ايسه هركس ايشيدييور. اونڭ ايچون فضله إنتشار ايتدى.
أگر دينيلسه:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ هر حال و حركتنى كمالِ إهتمام ايله صحابهلر محافظه ايدهرك نقل ايتمشلر. بويله معجزاتِ عظيمه، نهدن اون يگرمى طريق ايله گلييور؟ يوز طريق ايله گلمهلى ايدى. هم نهدن حضرتِ أنس، جابر، أبو هريرهدن چوق گلييور؛ حضرتِ أبو بكر و عُمَر آز روايت ايدييور؟
الجواب:برنجى شقّڭ جوابى: دردنجى إشارتڭ اوچنجى أساسنده گچمش. ايكنجى شقّڭ جوابى ايسه: ناصلكه إنسان، بر علاجه محتاج اولسه، بر طبيبه گيدر؛ هندسه ايچون مهندسه گيدر، مهندسدن نقل ايدر؛ مسئلهِٔ شرعيه، مفتيدن خبر آلينير و هكذا... اويله ده، صحابه ايچنده أحاديثِ نبويهيى گلهجك عصرلره درس ويرمك ايچون، علماءِ صحابهدن بر قسم، اوڭا معنًا موظّف ايديلر. بتون قوّتلريله اوڭا چاليشييورلردى. أوت حضرتِ أبو هريره بتون حياتنى، حديثڭ حفظنه ويرمش؛ حضرتِ عُمَر، سياست عالميله و خلافتِ كبرا ايله مشغول ايمش. اونڭ ايچون، أحاديثى أمّته درس ويرمك ايچون، أبو هريره و أنس و جابر گبى ذاتلره إعتماد ايدوب؛ اوندن، روايتى آز ايدردى. هم مادام صدّيق، صدوق،
— 75 —
صادق و مصدّق بر صحابهنڭ مشهور بر نامدارى، بر طريق ايله بر حادثهيى خبر ويرسه؛ يتر دينيلير، باشقهسنڭ نقلنه إحتياج ده قالماز. اونڭ ايچون بعض مهمّ حادثهلر، ايكى اوچ طريق ايله گلييور.
اون برنجى إشارت:
اوننجى إشارت، ناصلكه شجر طائفهسندهكى معجزهِٔ نبويهيى گوستردى. اون برنجى إشارت دخى، جماداتده طاش و طاغ طائفهسنڭ معجزهِٔ نبويهيى گوستردكلرينه إشارت ايدهجك. ايشته بز ده، او چوق كثرتلى مثاللرندن يدى سكز مثالى ذكر ايدهجگز:
برنجى مثال:علّامهِٔ مغرب حضرتِ قاضى عياض، شفاءِ شريفنده علوى بر سندله و بخارى صاحبى گبى مهمّ إماملردن نقلِ صحيح ايله خبر ويرييورلر كه: خادمِ نبوى حضرتِ ابن مسعود دير كه: "بز، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ياننده طعام ييركن، طعامڭ تسبيحلرينى ايشيدييوردق."
ايكنجى مثال:نقلِ صحيح ايله، أنس و أبو ذردن كتبِ صحيحه خبر ويرييورلر كه: حضرتِ أنس (خادمِ نبوى) ديمش كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ياننده ايدك. آووجنه كوچك طاشلرى آلدى، مبارك ألنده تسبيح ايتمگه باشلاديلر. صوڭره أبو بكر الصدّيقڭ ألنه قويدى، ينه تسبيح ايتديلر. أبو ذرِّ غفّارى طريقنده دير كه: صوڭره حضرتِ عُمَرڭ ألنه قويدى، ينه تسبيح ايتديلر. صوڭره آلدى يره قويدى، صوصديلر. صوڭره ينه آلدى، حضرتِ عثمانڭ ألنه قويدى، ينه تسبيحه باشلاديلر. صوڭره حضرتِ أنس و أبو ذر دييورلر كه: "أللريمزه قويدى، صوصديلر."
اوچنجى مثال:حضرتِ على و حضرتِ جابر و حضرتِ عائشهِٔ صدّيقهدن نقلِ صحيح ايله ثابتدر كه: طاغ، طاش، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه
— 76 —
"السّلام عليك يا رسول اللّٰه" دييورلردى. حضرتِ علىنڭ طريقنده دييور كه: بدايتِ نبوّتده، نواحئِ مكّهده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ايله برابر گزديگمزده، آغاج و طاشه راست گلديگمز وقت، "السّلام عليك يا رسول اللّٰه" دييورلردى. حضرتِ جابر، طريقنده دير كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام طاش و آغاجه راست گلديگى وقت، اوڭا سجده ايدييورديلر؛ يعنى إنقياد ايدوب، "السّلام عليك يا رسول اللّٰه" دييورديلر. جابرڭ بر روايتنده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتمش:
اِنِّى لَاعْرِفُ حَجَرًا كَانَ يُسَلِّمُ عَلَىَّ
بعضلرى ديمشلر كه: او، حجر الأسوده إشارتدر. حضرتِ عائشهنڭ طريقنده ديمش: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتمش:
لَمَّا اسْتَقْبَلَنِى جَبْرَائِيلُ بِالرِّسَالَةِ جَعَلْتُ لَا اَمُرُّ بِحَجَرٍ وَلَا شَجَرٍ اِلَّا قَالَ اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللّٰه
دردنجى مثال:نقلِ صحيح ايله حضرتِ عبّاسدن خبر ويرييورلر كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، عبّاسى و درت اوغلنى (عبد اللّٰه، عُبَيد اللّٰه، فضل، قُثم) برابر، ملائت دينيلن بر پرده آلتنه آلارق، اوزرلرينه اورتدى. ديدى:
يَا رَبِّ هٰذَا عَمِّى وَصِنْوُ اَبِى وَ هٰؤُلَاءِ بَنُوهُ فَاسْتُرْهُمْ مِنَ النَّارِ كَسَتْرِى اِيَّاهُمْ بِمُلَائَتِى
دييوب، دعا ايتدى. بردن أوڭ طامى و قپوسى و ديوارلرى، "آمين، آمين" دييهرك دعايه إشتراك ايتديلر.
بشنجى مثال:باشده بخارى، ابن حبّان، داود، ترميذى گبى كتبِ صحيحه متّفقًا حضرتِ أنسدن، أبو هريرهدن، عثمانِ ذى النّوريْندن، عشرهِٔ مبشّرهدن سعيد ابن زيددن خبر ويرييورلر كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، أبو بكر الصدّيق، عُمَر الفاروق و عثمانِ ذى النّوريْن ايله اُحُد طاغنڭ باشنه چيقديلر. جبلِ اُحُد يا اونلرڭ مهابتلرندن ويا كندى سُرور و سَوينجندن لرزهيه گلدى، قيملداندى.
— 77 —
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتدى كه:
اُثْبُتْ يَا اُحُدُ فَاِنَّمَا عَلَيْكَ نَبِىٌّ وَ صِدِّيقٌ وَ شَهِيدَانِ
شو حديث، حضرتِ عُمَر و عثمان شهيد اولاجقلرينه بر إخبارِ غيبيدر. شو مثالڭ تتمّهسى اولارق نقل ايديلمش كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام مكّهدن هجرت ايتديگى و كفّارلر تعقيبه چيقدقلرى وقت، ثبير نامندهكى طاغه چيقديلر. ثبير ديدى: "يا رسول اللّٰه، بندن اينيڭز! قورقارم، بنم اوستمده سزى وورورلرسه، اللّٰه بنى تعذيب ايدر. اونڭ ايچون قورقارم." جبلِ حراء چاغيردى: يَا رَسُولَ اللّٰه اِلَىَّ "بڭا گل." بو سرّ ايچوندر كه، أهلِ قلب، ثبيرده خوف و حراده ده أمنيتى حسّ ايدرلر. بو مثالدن آڭلاشيلير كه: او قوجه طاغلر، برر مستقل عبددر، مسبّحدر و وظيفهداردرلر. پيغمبر عليه الصلاة والسلامى طانير و سَورلر؛ باشىبوش دگللردر.
آلتنجى مثال:نقلِ صحيح ايله عبد اللّٰه ابن عُمَردن خبر ويرييورلر كه، ديمش: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام منبرده خطبه اوقوركن
وَمَا قَدَرُوا اللّٰه حَقَّ قَدْرِهِ وَ الْاَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ السَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ
آيتنى اوقودى. و ديدى:
اِنَّ الْجَبَّارَ يُعَظِّمُ نَفْسَهُ وَ يَقُولُ اَنَا الْجَبَّارُ اَنَا الْجَبَّارُ اَنَا الْكَبِيرُ الْمُتَعَالُ
ديديگى وقت، منبر اويله صارصيلدى و اويله لرزهيه گلدى و تيترهدى، قورقدق كه؛ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى دوشورهجك بر درجهده صاللاندى.
يدنجى مثال:نقلِ صحيح ايله، حبرُ الُامّه و ترجمانُ القرآن اولان حضرتِ ابن عبّاس و خادمِ نبوى و علماءِ عظيمهِٔ صحابهدن اولان ابن مسعوددن خبر ويرييورلر كه، ديمشلر: فتحِ مكّه گوننده، كعبه و أطرافنده، طاشده رصاصله ميخلانمش اوچ
— 78 —
يوز آلتمش صنم واردى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ألنده قَوْسه بڭزر بر دگنكله، او صنملره برر برر إشارت ايدهرك
جَاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْبَاطِلُ اِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا
دييوب، هانگيسنه إشارت ايتدى، يره دوشدى. صنمڭ يوزينه إشارت ايتديسه، آرقهسنه دوشر؛ آرقهسنه إشارت ايتديسه، يوز اوستنه دوشر و هكذا.. صنملر يره يووارلانديلر.
سكزنجى مثال:مشهور بحيراىِ راهبڭ مشهور قصّهسيدر كه: نبوّتدن أوّل، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، عموجهسى أبو طالب و بر قسم قُريشى ايله برابر، شام طرفنه تجارته گيدييورلر. بحيراىِ راهبڭ كليساسى جوارينه گلدكلرى وقت اوطورديلر. إنسانلر ايله إختلاط ايتمهين منزوى بحيراىِ راهب بردن چيقهگلدى. قافله ايچنده محمّد الأمينى (عصم) گوردى. قافلهيه ديدى: "شو سيّد العالميندر و پيغمبر اولاجقدر." قُريشيلر ديديلر: "نهدن بيلييورسڭ؟" مبارك راهب ديدى كه: "سز گليركن باقدم كه، هواده اوستڭزده بر پارچه بلوط واردى. سز اوطوروركن، شو محمّد الأمين (عصم) طرفنه بلوط مَيل ايتدى، گولگه ياپدى. هم گورويوردم كه: طاش، آغاج اوڭا سجده ايدر گبى بر وضعيت گوردم. بو ايسه، نبىلره ياپيلير."
ايشته بو سكز مثال گبى، بلكه سكسان مثال وار. بو سكز مثال برلشديرلسه؛ اويله قوپماز بر زنجير اولور كه، هيچ بر شبهه اونى قوپاراماز و صارصهماز. شو جنس معجزه عموميتى إعتباريله، يعنى جماداتڭ دعواىِ نبوّته دليل اولارق قونوشمالرى، معنوى تواتر حكمنده يقينى و قطعيتى إفاده ايدر. هر بر مثال، مجموعڭ قوّتندن، كندى قوّتندن فضله بر قوّت داها آلير. أوت ضعيف بر ديرك، قوّتلى ديركلرله اوموز اوموزه گلديگى وقت، مُحكملهشير. ضعيف، قوّتسز بر آدم، عسكر اولوب اوردويه گيرسه؛ اويله قوّتلشير كه، بيڭ آدمه ميدان اوقور.
— 79 —
اون ايكنجى إشارت:
اون برنجى إشارتله علاقهدار اولان اوچ مثال، فقط غايت مهمّ مثاللردر.
برنجى مثال:
وَمَا رَمَيْتَ اِذْ رَمَيْتَ وَ لٰكِنَّ اللّٰه رَمٰى
نصِّ قطعيسيله و أهلِ تحقيق عموم مفسّرلرڭ تحقيقيله و عموم أهلِ حديثڭ إخباريله، غزوهِٔ بدرده، شو آيت خبر ويرييور كه؛ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام بر آووج طوپراق ايله كوچك طاشلرى آلدى، كفّار اوردوسنڭ يوزينه آتدى، شَاهَتِ الْوُجُوهُ ديدى. شَاهَتِ الْوُجُوهُ كلمهسى بر كلام ايكن، اونلرڭ هر برينڭ قولاغنه گيتمسى گبى؛ او بر آووج طوپراق دخى، هر بر كافرڭ گوزينه گيتدى. هر برى كندى گوزى ايله مشغول اولوب، هجومده ايكن بردن قاچديلر.
هم غزوهٔ حنينده، باشده إمامِ مسلم اولارق أهلِ حديث خبر ويرييورلر كه: غزوهٔ حنينده (بدر گبى) كفّار، شدّتله هجوم ايدركن، ينه بر آووج طوپراق آتوب، شَاهَتِ الْوُجُوهُ دييهرك، هر برينڭ قولاغنه بر شَاهَتِ الْوُجُوهُ كلمهسى گيرديگى گبى؛ بِإذْنِ اللّٰه، هر برينڭ يوزينه بر آووج طوپراق گيتدى. گوزلريله مشغول اولوب، قاچديلر. ايشته بدرده و حنيندهكى خارقه اولان شو حادثه، أسبابِ عادى و قدرتِ بشر داخلنده اولماديغندن، قرآنِ معجز البيان
وَمَا رَمَيْتَ اِذْ رَمَيْتَ وَ لٰكِنَّ اللّٰه رَمٰى
فرمان ايدر. يعنى "او حادثه، قدرتِ بشر خارجندهدر. قوّهٔ بشريه ايله دگل؛ بلكه فوق العاده بر صورتده، قدرتِ إلٰهيه ايله اولمشدر."
ايكنجى مثال:باشده بخارى، مسلم، كتبِ صحيحه خبر ويرييورلر كه: غزوهِٔ خيبرده بر يهودى قادينى، بر كچىيى بريان ياپوب پيشيرمش، غايت مؤثّر بر زهر ايله زهرلهمش. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه گوندرمش. صحابهلر ييمگه
— 80 —
باشلاديلر. بردن فرمان ايتدى:
اِرْفَعُوا اَيْدِيَكُمْ اِنَّهَا اَخْبَرَتْنِى اَنَّهَا مَسْمُومَةٌ
يعنى، پيشيريلن كچى بڭا دير كه: "بن زهرلىيم" دييه خبر ويرييور. هركس ألنى چكدى. فقط او شدّتلى زهرڭ تأثيرندن، بشْر ابن البَرّاء، آلديغى بر تك لقمهدن وفات ايتدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، او زينب إسمندهكى قادينى چاغيردى. فرمان ايتدى: "نهدن بويله ياپدڭ؟" او منحوسه ديدى: "أگر پيغمبر ايسهڭ، سڭا ضرر ويرميهجك؛ أگر پادشاه ايسهڭ، إنسانلرى سندن قورتارمق ايچون ياپدم." بعض روايتده اونى ئولديرتمهمش، بعض طريقده ئولديرتمش. أهلِ تحقيق ديمش كه: كندى ئولديرتمهمش؛ فقط بشْرڭ ورثهسنه ويريلمش، اونلر ئولديرمشلر. شو وقعهٔ عجيبهدهكى وجهِ إعجازى گوسترهجك ايكى اوچ نقطهيى ديڭله:
برنجيسى:بر روايتده وار كه، او كچىنڭ قولى خبر ويرديگى وقت، بعض صحابهلر ده ايشيتديلر.
ايكنجيسى:هم بر روايتده واردر كه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام خبر ويردكدن صوڭره ديدى: "بسم اللّٰه دييڭز، اوندن صوڭره يييڭز. زهر داها تأثير ايتميهجكدر." شو روايتى چندان ابن حجرِ عسقلانى قبول ايتمهمش، فقط باشقهلرى قبول ايتمشلر.
اوچنجيسى:هم دسّاس يهوديلر، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه و مقرّبينِ صحابهيه بردن ضربه وورمق ايستدكلرى حالده، بردن غائبدن خبر ويريلمش گبى، حادثهنڭ إنكشافى و دسيسهلرينڭ عقيم قالماسى و او إخبارڭ إفاده ايتديگى واقعه طوغرى چيقماسى و هيچ بر وقت صحابهلرى نظرنده متخالف بر خبرى گورولمهين ذاتِ أحمديهنڭ "شو كچىنڭ قولى بڭا سويلهيور" ديمسى؛ هركسڭ قولاغيله او كچيدن، او سوزى ايشيتمهسى قدر قناعتِ قطعيهلرى اولمش.
— 81 —
اوچنجى مثال:حضرتِ موسى عليه السلامڭ "يدِ بيضا" و "عصا" معجزهسنه نظيره اولارق، اوچ حادثهده بر معجزهٔ أحمديه:
برنجيسى:حضرتِ إمامِ أحمد ابن حنبل، أبى سعيد الخدرىدن تخريج و تصحيح ايدر كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام قتاده ابن نعمانه قراڭلقلى، ياغمورلى بر گيجهده بر دگنك ويرر و فرمان ايدر كه: "سڭا لامبا گبى، اونر آرشين هر طرفده ايشيق ويرهجك. أويڭه گيتديگڭ زمان، بر سياه شخص گولگه گورهجكسڭ. او، شيطاندر. اونى خانهڭدن چيقار، طرد ايت." قتاده دگنگى آلير، گيدر. يدِ بيضا گبى ايشيق ويرر. أوينه گيدر؛ او سياه شخصى گورور، طرد ايدر.
ايكنجيسى:بر منبعِ غرائب اولان غزوهِٔ كبراىِ بدرده، عُكّاشه ابن المحصن الأسدينڭ مشركلرله دوگوشوركن قلنجى قيريلدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اوڭا قيلنجه مقابل قالينجه بر دگنك ويردى. ديدى: "بونڭله حرب ايت." بردن دگنك، بِإذْنِ اللّٰه اوزون، بياض بر قلنج اولدى. اونڭله حرب ايتدى. حياتى مقدارنجه، تا يمامه حربنده شهيد اولونجهيه قدر بويننده طاشيدى. شو حادثه قطعيدر. چونكه عُكّاشه بتون حياتنده اونڭله إفتخار ايتمش و او قلنج "العون" ناميله مشهور اولمش. ايشته حضرتِ عُكّاشهنڭ إفتخارى و قلنجڭ عون ناميله، قلنجلرڭ فوقنده إشتهارى، شو حادثهنڭ ايكى حجّتيدر.
اوچنجيسى:ابن عبد البرّ گبى بر علّامهِٔ عصر و أهلِ تحقيقڭ بيوكلرندن نقل و تصحيح ايدييورلر كه: غزوهِٔ اُحُدده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ خالهزادهسى اولان عبد اللّٰه ابن جحش حرب ايدركن قلنجى قيريلدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اوڭا بر دگنك ويردى. او دگنك، اونڭ ألنده بر قلنج اولدى. اونڭ ايله حرب ايتدى. او أثرِ معجزه اولان قلنج، باقى قالدى. مشهور ابن سيّد الناس
— 82 —
سِيَرنده خبر ويرييور كه: بر زمان صوڭره، عبد اللّٰه او قلنجى بُغاَىِ تُرْكى نامنده بر آدمه، ايكى يوز ليرايه صاتدى. ايشته بو ايكى قلنج عصاىِ موسى گبى برر معجزهدر. فقط عصاىِ موسى، وفاتِ موسىدن صوڭره وجهِ إعجازى قالمادى. فقط شونلر باقى قالديلر.
اون اوچنجى إشارت:
معجزاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلامڭ هم متواتر، هم مثاللرى پك چوق بر نوعى دخى؛ خستهلر و يارهليلر نَفَسِ مباركيله شفا بولمالريدر. شو نوع معجزهِٔ أحمديه (عليه الصلاة والسلام)، نوعى إعتباريله معنوى متواتردر. جزئياتلرى، بر قسمى دخى معنوى متواتر حكمندهدر. ديگر قسمى آحادى ايسه ده، علمِ حديثڭ مدقّق إماملرى تصحيح و تخريج ايتدكلرى ايچون، قناعتِ علميه ويرر. بز ده پك چوق مثاللرندن بر قاچ مثالنى ذكر ايدهجگز:
برنجى مثال:علّامهِٔ مغرب قاضى عِياض، شفاءِ شريفنده، علوى بر عنعنه ايله و متعدّد طريقلرله، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ خادمى و بر قوماندانى و حضرتِ عُمَرڭ زماننده اوردوىِ إسلامڭ باش قوماندانى و ايرانڭ فاتحى و عشرهِٔ مبشّرهدن اولان حضرتِ سعد ابن أبى وقّاص دييور:
غزوهٔ اُحُدده بن رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ياننده ايدم. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، او گون قوسى قيريلنجهيه قدر كفّاره اوقلر آتدى. صوڭره بڭا اوقلرى ويرييوردى. "آت!" دييوردى. نصلسز، يعنى اوقڭ اوچماسنه يارديم ايدن قنادلرى اولميان اوقلرى ويرردى. و بڭا أمر ايدردى: "آت!" بن ده آتاردم. قنادلى اوقلر گبى اوچاردى، كفّارڭ جسدينه يرلشيردى. او حالده ايكن، قتاده ابن نعمانڭ گوزينه بر اوق إصابت ايتمش، گوزينى چيقاروب، گوزينڭ حدقهسى يوزينڭ اوستنه ايندى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام مبارك، شفالى أليله اونڭ
— 83 —
گوزينى آلوب، أسكى يوواسنه يرلشديروب، ايكى گوزندن أڭ گوزلى اولارق، هيچ بر شى اولمامش گبى شفا بولدى. شو واقعه چوق إشتهار ايتمش. حتّى قتادهنڭ بر حفيدى، عُمَر ابن عبد العزيزڭ ياننه گلديگى وقت، كندينى شويله تعريف ايتمش: "بن اويله بر ذاتڭ حفيدييم كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اونڭ چيقمش گوزينى يرينه قويوب، بردن شفا بولدى. أڭ گوزل گوز او اولمش." دييه، نظم صورتنده
(حاشيه):
اَنَا ابْنُ الَّذِى سَالَتْ عَلَى الْخَدِّ عَيْنُهُ ٭ فَرُدَّتْ بِكَفِّ الْمُصْطَفٰى اَحْسَنَ الرَّدِّ
فَعَادَتْ كَمَا كَانَتْ لَاوَّلِ اَمْرِهَا ٭ فَيَا حُسْنَ مَا عَيْنٍ وَيَا حُسْنَ مَا رَدٍّ
حضرتِ عُمَره سويلهمش؛ اونڭ ايله كندينى طانيتديرمش.
هم نقلِ صحيح ايله خبر ويريلمش كه: مشهور أبى قتادهنڭ، يومِ ذىقَرد دينيلن غزوهده، بر اوق مبارك يوزينه إصابت ايتمش. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، مبارك أليله مسح ايتمش. أبى قتاده دير كه: "قطعيًا و أصلا نه آجيسنى و نه ده جراحتنى گورمدم."
ايكنجى مثال:باشده بخارى و مسلم، كتبِ صحيحه خبر ويرييورلر كه: غزوهِٔ خيبرده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام علىِّ حيدرىيى بايراقدار تعيين ايتديگى حالده، علىنڭ گوزلرى خستهلقدن چوق آغرييوردى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ترياق گبى توكروگنى گوزينه سورديگى دقيقهده، شفا بولارق هيچ بر شى قالمادى. صباحلين خيبر قلعهسنڭ پك آغير دمير قپوسنى چكوب، ألنده قالقان گبى طوتوب، قلعهِٔ خيبرى فتح ايتدى. هم او واقعهده، سلمة ابن أكوعڭ باجاغنه قلنج وورولمش، ياريلمش. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اوڭا نَفَس ايدوب، بردن آياغى شفا بولمش.
— 84 —
اوچنجى مثال:باشده نسائى اولارق أربابِ سِيَر، عثمان ابن حُنَيفدن خبر ويرييورلر كه: عثمان دييور كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ياننه بر أعمٰى گلدى، ديدى: "بنم گوزلريمڭ آچيلمهسى ايچون دعا ايت." رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اوڭا فرمان ايتدى:
فَانْطَلِقْ وَ تَوَضَّاْ ثُمَّ صَلِّ رَكْعَتَيْنِ وَ قُلِ اللّٰهُمَّ اِنِّى اَسْئَلُكَ وَ اَتَوَجَّهُ اِلَيْكَ بِنَبِىِّ مُحَمَّدٍ نَبِىِّ الرَّحْمَةِ يَا مُحَمَّدُ اِنِّى اَتَوَجَّهُ بِكَ اِلٰى رَبِّكَ اَنْ يَكْشِفَ عَنْ بَصَرِى اَللّٰهُمَّ شَفِّعْهُ فِىَّ
او گيتدى اويله ياپدى، گلدى. گوزى آچيلمش، گوزل گورييورمش، گوردك.
دردنجى مثال:بيوك بر إمام اولان ابن وهب خبر ويرييور كه: غزوهِٔ بدرڭ اون درت شهيدندن بريسى اولان معوّذ ابن عفراء، أبو جهل ايله دوگوشوركن؛ أبو جهلِ لعين، او قهرمانڭ بر ألنى كسمش. او ده اوتهكى أليله ألنى طوتوب، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ياننه گلمش. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اونڭ ألنى ينه يرينه ياپيشديردى، توكروگنى اوڭا سوردى؛ بردن شفا بولدى. ينه حربه گيتدى، شهيد اولونجهيه قدر حرب ايتدى. هم ينه إمامِ جليل ابن وهب خبر ويرييور كه: او غزوهده حُبَيب ابن يسافڭ اوموز باشنه بر قلنج وورولمش كه، بر شقّى آيريلمش گبى دهشتلى بر ياره آچيلمش. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اونڭ قولنى اوموزينه أليله ياپيشديرمش، نَفَس ايتمش؛ شفا بولمش. ايشته شو ايكى واقعه، چندان آحاديدر و خبرِ واحددر؛ فقط ابن وهب گبى بر إمام تصحيح ايتسه، غزوهِٔ بدر گبى بر منبعِ معجزات اولان بر غزوهده اولسه، هم بو ايكى واقعهيى آڭديرهجق چوق مثاللر بولونسه؛ ألبته شو ايكى واقعه، قطعى و واقعدر دينيلهبيلير.
ايشته أحاديثِ صحيحه ايله ثبوت بولان بلكه بيڭ مثال وار كه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ مبارك ألى اوڭا شفا اولمش.
— 85 —
بو پارچه آلتون و ألماس ايله يازيلسه لياقتى وار
أوت سابقًا بحثى گچمش: آووجنده كوچك طاشلرڭ ذكر و تسبيح ايتمهسى؛ وَمَا رَمَيْتَ اِذْ رَمَيْتَ سرّيله عين آووجنده، كوچوجك طاش و طوپراق، دشمنه طوپ و گلّه حكمنده اونلرى إنهزامه سَوق ايتمهسى؛ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ نصّى ايله عين آووجنڭ پارمغيله قمرى ايكى پارچه ايتمهسى؛ و عين أل، چشمه گبى اون پارمغندن صويڭ آقماسى و بر اوردويه ايچيرمسى؛ و عين أل، خستهلره و يارهليلره شفا اولماسى، ألبته او مبارك أل، نه قدر خارقه بر معجزهِٔ قدرتِ إلٰهيه اولديغنى گوسترر. گويا أحباب ايچنده او ألڭ آووجى كوچك بر ذكرخانهِٔ سبحانيدر كه، كوچوجك طاشلر دخى ايچنه گيرسه، ذكر و تسبيح ايدرلر. و أعدايه قارشى كوچوجك بر جبخانهِٔ ربّانيدر كه؛ ايچنه طاش و طوپراق گيرسه، گلّه و بومبا اولور. و يارهليلر و خستهلره قارشى كوچوجك بر أجزاخانهِٔ رحمانيدر كه، هانگى درده تماس ايتسه درمان اولور. و جلال ايله قالقديغى وقت، قمرى پارچهلايوب قاب قوسَيْن شكلنى ويرر؛ و جمال ايله دونديگى وقت، آبِ كوثر آقيتان اون موصلقلى بر چشمهِٔ رحمت حكمنه گيرر. عجبا بويله بر ذاتڭ بر تك ألى، بويله عجيب معجزاته مظهر و مدار اولسه؛ او ذاتڭ خالقِ كائنات ياننده نه قدر مقبول اولديغى و دعواسنده نه قدر صادق بولونديغى و او أل ايله بيعت ايدنلر، نه قدر بختيار اولاجقلرى، بداهت درجهسنده آڭلاشيلماز مى؟..
— 86 —
بر سؤال:دينيلييور كه: سن چوق شيلره متواتر ديرسڭ، حالبوكه بز اونلرڭ چوغنى يڭى ايشيدييورز. متواتر بر شى بويله گيزلى قالماز؟
الجواب:علماءِ شريعت ياننده چوق متواتر و بديهى شيلر وار كه، اونلردن اولميانه گوره مجهولدر. أهلِ حديث ياننده ده چوق متواتر وار، سائرلرڭ ياننده آحادى ده اولمايور و هكذا... هر فنّڭ أهلِ إختصاصى، او فنّه گوره بديهياتى، نظرياتى بيان ايديلير. عموم خلق ايسه، او فنّڭ أهلِ إختصاصنه إعتماد ايدر، تسليم اولور ويا ايچنه گيرر، گورور. شيمدى خبر ويرديگمز حقيقى متواتر ويا معنوى متواتر ويا تواتر حكمنده قطعيتى إفاده ايدن واقعهلر، هم أهلِ حديث، هم أهلِ شريعت، هم أهلِ اصول الدّين، هم أكثر طبقاتِ علماده حكمنى اويله گوسترمش. غفلتده بولونان عوام ويا گوزينى قپايان نادانلر بيلمزلرسه، قباحت اونلره عائددر.
بشنجى مثال:إمامِ بغوى تخريجى و تصحيحى ايله خبر ويرييور كه: علىّ ابن الحَكمڭ غزوهِٔ خندقده كفّارڭ ضربهسيله آياغى قيريلدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام مسح ايتدى. دقيقهسنده اويله شفا بولدى كه، آتندن اينمدى.
آلتنجى مثال:باشده إمامِ بيهقى، أهلِ حديث خبر ويرييورلر كه: إمامِ على غايت خسته ايدى. إضطرابندن كندى كندينه دعا ايدوب ايڭلهيوردى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام گلدى، ديدى: اَللّٰهُمَّ اشْفِهِ و آياغيله حضرتِ علىيه طوقوندى، "قالق!" ديدى. بردن شفا بولدى. إمامِ على دير كه: "اوندن صوڭره او خستهلغى هيچ گورمدم."
يدنجى مثال:شُرَحبيل الجحفينڭ مشهور قصّهسيدر كه: آووجنده أتدن بر اور واردى كه، قلنجى و آتڭ ديزگيننى طوتهمييوردى. رسولِ أكرم عليه الصلاة
— 87 —
والسلام أليله آووجندهكى اورى مسح ايتدى و مبارك أليله اوغدى. او اوردن هيچ بر أثر قالمادى.
سكزنجى مثال:آلتى چوجغڭ هر برى آيرى آيرى برر معجزهٔ أحمديهيه مظهر اولدى.
برنجيسى:ابن أبى شيبه (محقّقِ كامل و محدّثِ مشهور) خبر ويرييور كه: بر قادين بر چوجغى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ياننه گتيردى. او چوجقده بر بلا واردى، قونوشمييوردى، آبدال ايدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام بر صو ايله مضمضه ايتدى، ألنى ييقادى. او صويى قادينه ويردى، چوجغه ايچيرسين فرمان ايتدى. چوجق او صويى ايچدكدن صوڭره، خستهلغندن و بلاسندن بر شى قالمادى. اويله بر عقل و كمال صاحبى اولدى كه، عقلاىِ ناسڭ فوقنه چيقدى.
ايكنجيسى:نقلِ صحيح ايله، حضرتِ ابن عبّاس ديمش كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه مجنون بر چوجق گتيريلدى. مبارك ألنى اونڭ گوگسنه قويدى؛ بردن چوجق إستفراغ ايتدى. ايچندن كوچك خيار قدر سياه بر شى چيقدى، چوجق شفا بولوب گيتدى.
اوچنجيسى:إمامِ بيهقى و نسائى نقلِ صحيح ايله خبر ويرييورلر كه: محمّد ابن حاطب إسمنده بر چوجغڭ قولنه قاينايان تنجره دوكولمش، بتون قولنى ياقمش. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام مسح ايدوب توكروگنى سوردى، دقيقهسنده شفا بولدى.
دردنجيسى:بيومش فقط لسانى يوق، بيوكجه بر چوجق رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ياننه گلدى. چوجغه فرمان ايتمش: "بن كيمم؟" هيچ قونوشميان ديلسز چوجق، اَنْتَ رَسُولُ اللّٰه دييوب تكلّمه باشلامش.
— 88 —
بشنجى چوجق:عالمِ يقظهده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامله مكرّر صورتده مشرّف اولان جلال الدينِ سيوطى و عصرڭ إمامى تخريج و تصحيح ايله مبارك اليمامه إسميله مشهور بر ذاتى، داها يڭى دنيايه گلديگى وقت، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ياننه گتيرمشلر. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اوڭا متوجّه اولمش. چوجق تكلّمه باشلامش،
اَشْهَدُ اَنَّكَ رَسُولُ اللّٰه
ديمش. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام "بارك اللّٰه" ديمش. چوجق اوندن صوڭره بيوينجهيه قدر داها قونوشمامش. او چوجق، بو معجزهِٔ أحمديهيه و "بارك اللّٰه" دعاىِ نبويسنه مظهر اولديغندن، "مبارك اليمامه" إسميله شهرت بولمش.
آلتنجى چوجق:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام نماز قيلاركن، خيرچين بر چوجق، نمازينى قطع ايدوب گچديگندن، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اَللّٰهُمَّ اقْطَعْ اَثَرَهُ ديمش. اوندن صوڭره چوجق داها يورومهمش اويله قالمش، خيرچينلغنڭ جزاسنى بولمش.
يدنجى چوجق:چوجق طبيعتنده حياسز بر قادين، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام يمك ييركن لقمه ايستهمش، ويرمش. ديمش: "يوق، سنڭ آغزڭدهكينى ايستهيورم." اونى ده ويرمش. او غايت حياسز قادين، او لقمهيى ييدكدن صوڭره، أڭ حيالى قادين و مدينه قادينلرينڭ فوقنده بر حيا صاحبى اولدى.
ايشته بو سكز مثال گبى، سكسان دگل، بلكه سكز يوز مثاللرى وار. چوغى كتبِ سِيَر و أحاديثده بيان ايديلمشدر. أوت رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ مبارك ألى حكيمِ لقمانڭ بر أجزاخانهسى گبى و توكروگى حضرتِ خضرڭ آبِ حيات چشمهسى گبى و نَفَسى حضرتِ عيسى عليه السلامڭ نَفَسى گبى مددرس و شفارسان اولسه و نوعِ بشر چوق مصيبت و بلالره گرفتار اولسه؛ ألبته رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه حدسز مراجعتلر اولمش. خستهلر، چوجقلر، مجنونلر پك
— 89 —
كثرتلى گلمشلر، جملهسى شفا بولوب گيتمشلر. حتّى قرق دفعه حجّ ايدن و قرق سنه صباح نمازينى ياتسو آبدستيله قيلان، تابعينڭ عظيم إماملرندن و چوق صحابهلرله گوروشن، طاؤس دينيلن أبو عبد الرحمن اليمانى، قطعيًا خبر ويرر و حكم ايدر و ديمش كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه نه قدر مجنون گلمش ايسه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام سينهسنه ألنى قويمش ايسه، قطعيًا شفا بولمشدر؛ شفا بولميان قالمامش.
ايشته عصرِ سعادته يتيشمش بويله بر إمام، بويله قطعى و كلّى حكم ايتمشسه؛ ألبته اوڭا گلن هيچ بر خسته قالمامش كه، إلّا شفا بولمش. مادام شفا بولمش، ألبته مراجعتلر بيڭلر اولاجقدر.
اون دردنجى إشارت:
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ أنواعِ معجزاتندن بر نوعِ عظيمى، دعاسيله ظاهر اولان خارقهلردر. أوت شو نوع، قطعى و حقيقى متواتردر. جزئيات و مثاللرى او قدر چوقدر كه، حساب ايديلمز. مثاللرڭ چوقلرى وار كه، اونلر ده متواتر درجهسنه چيقمشلر. بلكه تواتره ياقين مشهور اولمشلر. بر قسمنى اويله إماملر نقل ايتمش كه، مشهور متواتر گبى، قطعيتى إفاده ايدر. بز شو پك چوق مثاللرندن، تواتره ياقين و مشهور درجهسنده منتشر بعض مثاللرى، نمونه اولارق و هر مثالنده بر قاچ جزئياتنى ذكر ايدهجگز:
برنجى مثال:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ياغمور دعاسى، تواتر درجهسنده و چوق دفعه تكرار ايله، دائما سرعتله قبول اولماسى، باشده إمامِ بخارى و إمامِ مسلم، أئمّهِٔ حديث نقل ايتمشلر. حتّى بعض دفعه منبرِ شريف اوستنده، ياغمور دعاسى ايچون ألنى قالديروب، اينديرمهدن ياغمش. سابقًا ذكر ايتديگمز گبى، بر ايكى دفعه اوردو صوسز قالديغى وقت بلوط گلييوردى، ياغمور
— 90 —
ويرييوردى. حتّى نبوّتدن أوّل، جدِّ نبى عبد المطّلب، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ كوچكلك زماننده مبارك يوزيله ياغمور دعاسنه گيدردى. اونڭ يوزى حرمتنه گليردى كه؛ او حادثه، عبد المطّلبڭ بر شعرى ايله إشتهار بولمش. هم وفاتِ نبويدن صوڭره، حضرتِ عُمَر، حضرتِ عبّاسى وسيله ياپوب ديمش: "يا ربّ! بو سنڭ حبيبڭڭ عموجهسيدر. اونڭ يوزى حرمتنه ياغمور وير." ياغمور گلمش.
هم إمامِ بخارى و مسلم خبر ويرييورلر كه: ياغمور ايچون دعا طلب ايديلدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام دعا ايتدى. ياغمور اويله گلدى كه، مجبور اولديلر: "امان دعا ايت، كسيلسين." دعا ايتدى، بردن كسيلدى.
ايكنجى مثال:تواتره ياقين مشهوردر كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، صحابه و ايمانه گلنلر داها قرقه واصل اولمادن و گيزلى عبادت ايتمكده ايكن دعا ايتدى:
اَللّٰهُمَّ اَعِزَّ الْاِسْلَامَ بِعُمَرِ ابْنِ الْخَطَّابِ اَوْ بِعَمْرِ ابْنِ الْهِشَامِ
بر ايكى گون صوڭره، حضرتِ عُمَر ابن الخطّاب ايمانه گلدى و إسلاميتى إعلان و إعزاز ايتمگه وسيله اولدى. "فاروق" عنوانِ عاليسنى آلدى.
اوچنجى مثال:بعض صحابهِٔ گُزينه، آيرى آيرى مقصدلر ايچون دعا ايتمش. دعاسى اويله پارلاق بر صورتده قبول اولمش كه، او كرامتِ دعائيه، معجزه درجهسنه چيقمش. أزجمله، باشده بخارى و مسلم خبر ويرييورلر كه: ابن عبّاسه شويله دعا ايتمش:
اَللّٰهُمَّ فَقِّهْهُ فِى الدِّينِ وَ عَلِّمْهُ التَّاْوِيلَ
دعاسى اويله مقبول اولمش كه؛ ابن عبّاس، ترجمانُ القرآن عنوانِ ذىشاننى و حبرُ الُامّه، يعنى علّامهِٔ اُمّت رتبهِٔ عاليسنى قزانمش. حتّى چوق گنج ايكن، حضرتِ عُمَر، اونى علما و قدماىِ صحابه مجلسنه آلييوردى.
— 91 —
هم باشده إمامِ بخارى، أهلِ كتبِ صحيحه خبر ويرييورلر كه: أنسڭ والدهسى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه نياز ايتمش كه: "سنڭ خادمڭ اولان أنسڭ أولاد و مالى حقّنده بركت ايله دعا ايت." او ده دعا ايتمش:
اَللّٰهُمَّ اَكْثِرْ مَالَهُ وَ وَلَدَهُ وَ بَارِكْ لَهُ فِيمَا اَعْطَيْتَهُ
ديمش. حضرتِ أنس آخر عمرنده قَسَم ايله إعلان ايدييور كه: "بن كندى ألمله يوز أولاديمى دفن ايتمشم. بنم مالم و ثروتم إعتباريله ده، هيچ بريسى بنم گبى مسعود ياشامامش. بنم مالمى گورييورسڭز كه پك چوقدر. بونلر، بتون دعاىِ نبويهنڭ بركتندندر."
هم باشده إمامِ بيهقى، أهلِ حديث خبر ويرييورلر كه: عشرهِٔ مبشّرهدن عبد الرحمن بن عوفه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام كثرتِ مال و بركتله دعا ايتمش. او دعانڭ بركتيله او قدر ثروت قزانمش كه، بر دفعه يدى يوز دوهيى يوكلريله برابر "فى سبيل اللّٰه" تصدّق ايتمش. ايشته دعاىِ نبويهنڭ بركتنه باقڭز، "بارك اللّٰه" دييڭز.
هم إمامِ بخارى باشده اولارق راويلر نقل ايدييورلر كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، عروه ابن أبى جعدهيه تجارتده كار و قزانج ايچون بركتله دعا ايتمش. عروه دييور كه: بن بعض كوفه چارشوسنده طورويوردم، بر گونده قرق بيڭ قزانييوردم، صوڭره أويمه دونويوردم. إمامِ بخارى دير كه: "طوپراغى ده ألنه آلسه، اونده بر قزانج بولوردى."
هم عبد اللّٰه ابن جعفره، كثرتِ مال و بركت ايچون دعا ايتمش. حضرتِ عبد اللّٰه ابن جعفر، او درجه ثروت قزانمش كه، او عصرده شُهرتگير اولمش. او بركتِ دعاىِ نبوى ايله حاصل اولان ثروتى قدر، سخاوتله ده إشتهار ايتمش. بو نوعدن چوق مثاللر وار. نمونه ايچون بو درت مثالیله إكتفا ايدييورز.
— 92 —
هم باشده إمامِ ترميذى، خبر ويرييور كه: سعد ابن أبى وقّاص ايچون رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام دعا ايتمش:
اَللّٰهُمَّ اَجِبْ دَعْوَتَهُ
ديمش. سعدڭ دعاسنڭ قبولى ايچون دعا ايتمش. او عصرده، سعدڭ بددعاسندن هركس قورقويوردى. دعاسنڭ قبولى ده شهرت بولدى.
هم مشهور أبو قتادهيه فرمان ايتمش:
اَفْلَحَ اللّٰه وَجْهَكَ اَللّٰهُمَّ بَارِكْ لَهُ فِى شَعْرِهِ وَ بَشَرِهِ
دييه، گنج قالماسنه دعا ايتمش. أبو قتاده يتمش ياشنده وفات ايتديگى وقت اون بش ياشنده بر گنج گبى اولديغى، نقلِ صحيح ايله شهرت بولمش.
هم مشهور شاعر نابغهنڭ قصّهٔ مشهورهسيدر كه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ياننده بر شعرينى اوقومش. شو فقره:
بَلَغْنَا السَّمَاءَ مَجْدُنَا وَ سَنَائُنَا ٭ وَ اِنَّا نُرِيدُ فَوْقَ ذٰلِكَ مَظْهَرًا
يعنى: "شرفمز گوگه چيقدى، بز داها اوستنه چيقمق ايستهيورز!" رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، ملاطفه صورتنده فرمان ايتدى:
اِلٰى اَيْنَ يَا اَبَا لَيْلَا؟
ديدى:
اِلَى الْجَنَّةِ يَا رَسُولَ اللّٰه
يعنى: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام لطيفه اولارق ديدى: "گوكدن اوبر طرفه نرهيى ايستهيورسڭ كه، شعرڭده اورايى نيّت ايدييورسڭ؟" نابغه ديدى: "گوكلرڭ فوقنده جنّته گيتمك ايستهيورز." صوڭره بر معنيدار شعرينى داها اوقودى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام دعا ايتدى:
لَا يَفْضُضِ اللّٰه فَاكَ
يعنى، "سنڭ آغزڭ بوزولماسين." ايشته او دعاىِ نبوينڭ بركتيله، او نابغه يوز يگرمى ياشنده بر ديشى نقصان اولمادى. حتّى بعض بر ديشى دوشديگى وقت، يرينه بر داها گلييوردى.
— 93 —
هم نقلِ صحيح ايله إمامِ على ايچون دعا ايتمش كه:
اَللّٰهُمَّ اكْفِهِ الْحَرَّ وَ الْقَرَّ
يعنى: "يا ربّ! صوغوق و صيجاغڭ زحمتنى اوڭا گوسترمه." ايشته شو دعا بركتيله، إمامِ على قيشده ياز لباسنى گيهردى، يازده قيش لباسنى گيهردى. دير ايدى كه: او دعانڭ بركتيله هيچ بر صوغوق و صيجاغڭ زحمتنى چكمييورم.
هم حضرتِ فاطمه ايچون دعا ايتمش:
اَللّٰهُمَّ لَا تُجِعْهَا
يعنى: "آجلق ألمنى اوڭا ويرمه." حضرتِ فاطمه دير كه: "او دعادن صوڭره آجلق ألمنى گورمدم."
هم طُفَيل ابن عَمر، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامدن بر معجزه ايستدى كه، گوتوروب قَومنه گوسترسين. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، اَللّٰهُمَّ نَوِّرْ لَهُ ديمش. ايكى گوزى اورتهسنده بر نور ظهور ايتمش. صوڭره دگنگى اوجنه نقل اولمش. بونڭ ايله "ذى النور" دييه إشتهار بولمش. ايشته بو واقعهلر، أحاديثِ مشهورهدندر كه، قطعيت پيدا ايتمشلر.
هم أبو هريره، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه شكوا ايتمش كه، "نسيان بڭا عارض اولويور." رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتمش، بر منديل شكلنده بر شى آچمش. صوڭره مبارك آووجى ايله غائبدن بر شى آلير گبى، اويله آووجنى اورايه بوشالتمش. ايكى اوچ دفعه اويله ياپارق أبو هريرهيه ديمش: "شيمدى منديلى طوپلا." طوپلامش. بو سرِّ معنوئِ دعاىِ نبوى ايله أبو هريره قَسَم ايدر كه: "اوندن صوڭره هيچ بر شى اونوتمادم." ايشته بو واقعهلر، أحاديثِ مشهورهدندرلر.
دردنجى مثال:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ بددعاسنه مظهر اولمش بر قاچ واقعهيى بيان ايدرز:
— 94 —
برنجيسى:پرويز دينيلن فارس پادشاهى، نامهٔ نبويهيى ييرتمش. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه خبر گلدى. شويله بددعا ايتدى: اَللّٰهُمَّ مَزِّقْهُ "يا ربّ! ناصل مكتوبمى پارهلادى، سن ده اونى و اونڭ ملكنى پارچه پارچه ايت." ايشته شو بددعانڭ تأثيريلهدر كه؛ او كسرى پرويزڭ اوغلى شيرويه، خنچر ايله اونى پارهلادى. سعد ابن أبى وقّاص ده، سلطنتنى پارچه پارچه ايتدى. ساسانيه دولتنڭ هيچ بر يرده شوكتى قالمادى. فقط قيصر و سائر مَلِكلر، نامهٔ نبويهيه حرمت ايتدكلرى ايچون، محو اولماديلر.
ايكنجيسى:تواتره ياقين مشهوردر و آياتِ قرآنيه إشارت ايدييور كه: بدايتِ إسلامده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام مسجد الحرامده نماز قيلاركن؛ رؤساىِ قُريش طوپلانديلر، اوڭا قارشى غايت بد بر معامله ايتديلر. او ده، او وقت اونلره بددعا ايتدى. ابن مسعود دير كه: قَسَم ايدرم، او بد معاملهيى ياپان و اونڭ بددعاسنه مظهر اولانلرڭ، غزوهٔ بدرده برر برر لاشهلرينى گوردم.
اوچنجيسى:مُضَرِيّه دينيلن عربڭ بيوك بر قبيلهسى، پيغمبر عليه الصلاة والسلامى تكذيب ايتدكلرى ايچون، اونلره قحط ايله بددعا ايتدى. ياغمور كسيلدى، قحط و غلا باش گوستردى. صوڭره مُضَرِيّه قَومندن اولان قبيلهِٔ قُريش، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه إلتماس ايتديلر. دعا ايتدى؛ ياغمور گلدى، قحطلق قالقدى. بو واقعه تواتر درجهسنده مشهوردر.
بشنجى مثال:خصوصى آدملره بددعاسنڭ دهشتلى قبوليدر. بونڭ چوق مثاللرى وار. قطعى اوچ مثالى نمونه اولارق بيان ايدرز:
برنجيسى:عُتبه ابن أبى لهب حقّنده شويله بددعا ايتدى:
اَللّٰهُمَّ سَلِّطْ عَلَيْهِ كَلْبًا مِنْ كِلَابِكَ
يعنى: "يا ربّ! اوڭا بر ايتڭى مسلّط ايت." صوڭره
— 95 —
عُتبه سفره گيدركن، بر آرسلان گلوب، قافله ايچنده اونى آرايوب بولمش، پارچهلامش. شو واقعه مشهوردر. أئمّهٔ حديث، نقل و تصحيح ايتمشلر.
ايكنجيسى:مُحَلّمْ ابن جثامهدر كه، عامر ابن اضبطى غدر ايله قتل ايتمشدى. حالبوكه عامرى رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اونى جهاد و حرب ايچون قوماندان ايدوب، بر بولوك ايله گوندرمشدى. مُحَلّمْ ده برابردى. بو غدرڭ خبرى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه يتيشديگى وقت حدّت ايتمش. اَللّٰهُمَّ لَا تَغْفِرْ لِمُحَلِّمِ دييه بددعا بيورمش. يدى گون صوڭره او مُحَلّمْ ئولدى. قبره قويديلر، قبر طيشارىيه آتدى. قاچ دفعه قويديلرسه ير قبول ايتمدى. صوڭره مجبور اولديلر؛ ايكى طاش اورتهسنده محكمجه بر ديوار ياپيلمش، او صورتده ير آلتنده ستر ايديلمش.
اوچنجيسى:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام گورييوردى بر آدم صول أليله يمك ير. فرمان ايتمش: كُلْ بِيَمِينِكَ "صاغ ألڭله يه." ديمش. او آدم ديمش: لَا اَسْتَطِيعُ "صاغ ألمله ياپامييورم." رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ديمش: لَا اسْتَطَعْتَ دييه بددعا ايتمش. "قالديرهميهجقسڭ." ايشته اوندن صوڭره او آدم صاغ ألنى هيچ قالديرهمامش.
آلتنجى مثال:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ هم دعاسى، هم تماسندن ظهور ايدن پك چوق خارقهلرندن، قطعيت كسب ايتمش بر قاچ حادثهيى ذكر ايدهجگز:
برنجيسى:حضرتِ خالد ابن وليده (سيف اللّهه) بر قاچ صاچنى ويروب، نصرتنه دعا ايتمش. حضرتِ خالد، او صاچلرى كلاهنده حفظ ايتمش. ايشته او صاچ و دعانڭ بركتى حرمتنه، هيچ بر حربه گيرمهمش إلّا مظفّر چيقمش.
— 96 —
ايكنجيسى:سلمانِ فارسى، أوّلجه يهوديلرڭ عبدى ايمش. اونڭ سيّدلرى، اونى آزاد ايتمك ايچون چوق شيلر ايستديلر. "اوچ يوز خرما فداننى ديكوب ميوه ويردكدن صوڭره، قرق اُوقيّه آلتون ويرمكله آزاد ايديليرسڭ" ديديلر. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه گلدى، بيانِ حال ايتدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام كندى أليله، مدينه جوارنده اوچ يوز فدانى ديكدى. يالڭز بر دانهسنى باشقهسى ديكدى. او سنه ظرفنده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ديكديگى بتون فدانلر ميوه ويردى. يالڭز بر تك باشقهسى ديكمشدى، او تك ميوه ويرمدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اونى چيقاردى، يڭيدن ديكدى. او ده ميوه ويردى. هم طاووق يمورطهسى قدر بر آلتونى، آغزينڭ توكروگنى اوڭا سوردى، دعا ايتدى، سلمانه ويردى. ديدى: "گيت يهوديلره وير." سلمانِ فارسى گيدوب او آلتوندن قرق اوقيّهيى اونلره ويردى؛ او طاووق يمورطهسى قدر اولان آلتون، أسكيسى گبى باقى قالدى. ايشته شو واقعه، حضرتِ سلمانِ پاكڭ سرگذشتهٔ حياتنڭ أڭ مهمّ بر حادثهٔ معجزهكارانهسيدر. معتبر و موثوق إماملر خبر ويرمشلر.
اوچنجيسى:اُمُّ مالك إسمنده بر صحابيه، "عُكّه" دينيلن كوچك بر ياغ طولومندن، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه ياغ هديه ايدردى. بر دفعه رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اوڭا دعا ايدوب عكّهيى ويرمش؛ فرمان ايتمش كه: "اونى بوشالتوب صيقمايڭز." اُمُّ مالك عكّهيى آلمش. نه وقت أولادلرى ياغ ايسترلرسه، بركتِ دعاىِ نبوى ايله عكّهده ياغ بولورلردى. خيلى زمان دوام ايتدى. صوڭره صيقديلر، بركت كسيلدى.
يدنجى مثال:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ دعاسيله و تماسيله، صولرڭ طاتليلاشماسى و گوزل قوقو ويرمهسنڭ چوق حادثهلرى وار. ايكى اوچ دانهيى، نمونه اولارق بيان ايدرز:
— 97 —
برنجيسى:إمامِ بيهقى باشده، أهلِ حديث خبر ويرييورلر كه: بئرِ قُبَا دينيلن قويونڭ صويى بعض كسيلييوردى. يعنى بيتييوردى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام آبدست صوينى ايچنه قويوب دعا ايتدكدن صوڭره، كثرتله دوام ايتدى، داها هيچ كسيلمهدى.
ايكنجيسى:باشده أبو نُعيم دلائلِ نبوّتده، أهلِ حديث خبر ويرييورلر كه: أنسڭ أوندهكى قويويه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام توكروگنى ايچنه آتوب دعا ايتمش، مدينهٔ منوّرهده أڭ طاتلى صو او اولمش.
اوچنجيسى:ابن ماجه خبر ويرييور كه: ماءِ زمزمدن بر قوغه صو، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه گتيرديلر. بر پارچه آغزينه آلدى، قوغهيه بوشالتدى. قوغه مسك گبى رايحه ويردى.
دردنجيسى:إمامِ أحمد ابن حنبل خبر ويرييور كه: بر قويودن، بر قوغه صو چيقارديلر. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ايچنه آغزينڭ صوينى آقيتوب قويويه بوشالتدقدن صوڭره، مسك گبى رايحه ويرمگه باشلادى.
بشنجيسى:رجال اللّهدن و إمامِ مسلم و علماءِ مغربڭ معتمدى و مقبولى اولان حمّاد ابن سلمه خبر ويرييور كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام دريدن بر طولوغه صو طولديروب آغزينه اوفلهمش، دعا ايتمش. باغلادى، بر قسم صحابهيه ويردى. "آغزينى آچمايڭز! يالڭز آبدست آلديغڭز وقت آچيڭز." ديمش. گيتمشلر، آبدست آلمق وقتنده آغزينى آچمشلر. گورويورلر كه، خالص بر سوت، آغزنده ده قايماق ياغ. ايشته بو بش جزئى؛ بعضلرى مشهور، بعض ده مهمّ إماملر نقل ايدييورلر. بونلر و بوراده نقل ايديلمهينلرله مجموعى؛ معنوى تواتر گبى بر معجزهٔ مطلقهنڭ تحقّقنى گوسترييورلر.
— 98 —
سكزنجى مثال:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ مسح و دعاسيله، سوتسز و قيصير كچيلرڭ مبارك ألينڭ تماسيله و دعاسيله سوتلى، هم چوق سوتلى اولمالرى مثاللرى و جزئياتلرى چوقدر. بز يالڭز مشهور و قطعى ايكى اوچ مثالى، نمونه اولارق ذكر ايدييورز:
برنجيسى:أهلِ سِيَرڭ بتون معتبر كتابلرى خبر ويرييورلر كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، أبو بكر الصدّيق ايله برابر هجرت ايدركن، عَاتِكة بِنت الخُزَاعيه دينيلن اُمُّ معبد خانهسنه گلمشلر. غايت ضعيف، سوتسز، قيصير بر كچى اوراده واردى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، اُمُّ معبده فرمان ايتدى: "بونده سوت يوق ميدر؟" اُمُّ معبد ديمش كه: "بونڭ وجودنده قان يوقدر، نرهدن سوت ويرهجك؟" رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام گيدوب او كچىنڭ بلنه ألنى سورمش، ممهسنى ده مسح ايتمش، دعا ايتمش. صوڭره ديمش: "قاب گتيريڭز، صاغڭز!" صاغديلر. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، أبو بكر الصدّيق ايله ايچدكدن صوڭره، او خانه خلقى ده طويونجيه قدر ايچمشلر. او كچى قوّتلنمش، اويله ده مبارك قالمش.
ايكنجيسى:شاةِ ابن مسعودڭ مشهور قصّهسيدر كه: ابن مسعود إسلام اولمادن أوّل، بعضلرڭ چوبانى ايدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام أبو بكر الصدّيق ايله برابر، ابن مسعودڭ كچيلرى ايله بولونديغى يره گيتمشلر. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، ابن مسعوددن سوت ايستهمش. او ده ديمش: "كچيلر بنم دگل، باشقهسنڭ ماليدرلر." رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ديمش: "قيصير، سوتسز بر كچى بڭا گتير." او ده ايكى سنهدر تكه گورمهمش بر كچى گتيردى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام أليله اونڭ ممهسنه مسح ايدوب دعا ايتمش. صوڭره صاغمشلر، خالص بر سوت آلمشلر، ايچمشلر. ابن مسعود بو معجزهيى گوردكدن صوڭره ايمان ايتمش.
— 99 —
اوچنجيسى:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ مرضعهسى يعنى سوت آننهسى اولان حليمهِٔ سعديهنڭ كچيلرينڭ قصّهِٔ مشهورهسيدر كه؛ او قبيلهده بر درجه قحطلق واردى. حيوانات ضعيف و سوتسز اولويورديلر و طوق اولونجهيه قدر يمييورلردى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اورايه، سوت آننهسنڭ ياننه گوندرلديگى زمان، اونڭ بركتيله، حليمهِٔ سعديهنڭ كچيلرى، آقشام وقتى باشقهلرينڭ خلافنه اولارق، هم طوق و ممهلرى طولو اولارق گلييورلردى. ايشته بونڭ گبى سِيَر كتابلرنده داها باشقه جزئياتلرى وار؛ فقط بو نمونهلر، أصل مقصده كافيدر.
طوقوزنجى مثال:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، بعض ذاتلرڭ باشنى و يوزينى مبارك أليله مسح ايدوب دعا ايتدكدن صوڭره، ظاهر اولان خارقهلرڭ چوق جزئياتندن إشتهار بولمش بر قاچنى نمونه اولارق بيان ايدييورز:
برنجيسى:عُمَر ابن سعدڭ باشنه ألنى سورمش، دعا ايتمش. سكسان ياشنده او آدم، او دعانڭ بركتيله، ئولديگى وقت باشنده بياض يوقدى.
ايكنجيسى:قيس ابن زيدڭ باشنه ألنى قويوب، مسح ايدوب دعا ايتمش. او دعانڭ بركتيله، يوز ياشنه گيرديگى وقت، مسحڭ تأثيريله، بتون باشى بياض، يالڭز رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ألنى قويديغى ير سيمسياه اولارق قالمش.
اوچنجيسى:عبد الرحمن ابن زيد ابن الخطّاب هم كوچك، هم چركين ايدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ألى ايله باشنى مسح ايدوب دعا ايتمش. او دعانڭ بركتيله؛ قامتجه أڭ بالا قامت و صورتجه أڭ گوزل بر صورته گيرمش.
دردنجيسى:عائذ ابن عَمرڭ غزوهِٔ حنينده يوزى يارهلانمش. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، أليله يوزندهكى قانى سيلمش. رسولِ أكرم عليه الصلاة
— 100 —
والسلامڭ ألينڭ تماس ايتديگى ير، پارلاق بر نورانيت ويرمش كه، محدّثلر كَغُرَّةِ الْفَرَسِ تعبير ايتمشلر. يعنى، طورو آتڭ آلنندهكى بياض گبى، تماس يرى اويله پارلايوردى.
بشنجيسى:قتاده ابن ملحانڭ يوزينه ألنى سورمش، دعا ايتمش. قتادهنڭ يوزى آيينه گبى پارلامغه باشلامش.
آلتنجيسى:اُمُّ المؤمنين اُمُّ سلمهنڭ قيزى و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ اووگى قيزى زينبه، كوچك ايكن رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اونڭ يوزينه آبدست صويى آتوب تلطيف ايتمش. او صويڭ تماسندن صوڭره، زينبڭ حسن و جمالى عجيب صورت آلمش، بديع الجمال اولمش.
ايشته شو جزئياتلر گبى داها چوق مثاللر وار. اونلرڭ چوغنى أئمّهِٔ حديث نقل ايتمشلر. بو جزئياتڭ هر برينى، خبرِ واحد و ضعيف فرض ايتسهك دخى، ينه مجموعى معنوى بر تواتر حكمنده، مطلق بر معجزهِٔ أحمديه عليه الصلاة والسلامى گوسترر. چونكه بر حادثه، آيرى آيرى و چوق صورتلرله نقل ايديلسه، أصل حادثهنڭ وقوعى قطعى اولور. صورتلرڭ هر برى ضعيف دخى اولسه، ينه أصل حادثهيى إثبات ايدييور. مثلا:
بر گورولتى ايشيدلدى. بعضلر ديديلر كه، فلان أو خراب اولدى؛ ديگرى، باشقه أو خراب اولدى ديدى؛ داها باشقهسى، باشقه بر أوى سويلهدى و هكذا... هر بر روايت، خبرِ واحد ده، ضعيف ده، خلافِ واقع ده اولابيلير. فقط أصل واقعه كه: بر أو خراب اولمش، او قطعيدر؛ اونده بتون متّفقدرلر. حالبوكه بحث ايتديگمز شو آلتى جزئيات؛ هم صحيحدرلر، هم بعضلرى شهرت درجهسنه چيقمشلر. فرضا بونلرڭ هر برينى ضعيف عدّ ايتسهك، تمثيلده مطلق بر خانه خراب
— 101 —
اولماسى گبى، ينه جزئياتڭ مجموعنده، مطلق بر معجزهِٔ أحمديه عليه الصلاة والسلامڭ وجودينى قطعيًا گوسترر.
ايشته رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ معجزاتِ باهرهسى، هر بر نوعده قطعى اولارق موجوددر. جزئياتى دخى، او كلّى و مطلق معجزهنڭ صورتلرى وياخود نمونهلريدر. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ناصلكه ألى، پارمقلرى، توكروگى، نَفَسى، سوزى يعنى دعاسى چوق معجزاتڭ مبدئى اولويور. عينًا اويله ده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ سائر لطائفى و طويغولرى و جهازاتى، چوق خارقهلره مداردر. كتبِ سِيَر و تاريخ، او خارقهلرى بيان ايتمشلر؛ سيرت و صورت و طويغولرنده، چوق دلائلِ نبوّت بولونديغنى گوسترمشلر.
اون بشنجى إشارت:
ناصلكه طاشلر، آغاجلر، قمر، گونش اونى طانييورلر؛ برر معجزهسنى گوسترمكله، نبوّتنى تصديق ايدييورلر. اويله ده: حيوانات طائفهسى، ئولولر طائفهسى، جنلر طائفهسى، ملائكهلر طائفهسى او ذاتِ مباركى طانييورلر و نبوّتنى تصديق ايدييورلر كه؛ اونلر، اونى طانيدقلرينى، هر بر طائفهسى، بعض معجزاتنى گوسترمكله گوسترييورلر و نبوّتنڭ تصديقنى إعلان ايدييورلر. شو اون بشنجى إشارتڭ اوچ شُعْبهسى وار:
برنجى شُعْبهسى:حيوانات جنسى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى طانييورلر و معجزاتنى ده إظهار ايدييورلر. شو شعبهنڭ چوق مثاللرى وار. بز يالڭز بوراده، مشهور و معنوى تواتر درجهسنده قطعى اولمش ويا محقّقينِ أئمّهنڭ مقبولى اولمش ويا اُمّت تلقّئِ بِالقبول ايتمش اولان بر قسم حادثهلرى، نمونه اولارق ذكر ايدهجگز:
— 102 —
برنجى حادثه:معنوى تواتر درجهسنده بر شهرتله، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام أبو بكر الصدّيق ايله، كفّارڭ تعقيبندن قورتولمق ايچون تحصّن ايتدكلرى غارِ حرانڭ قپوسنده، ايكى نوبتجى گبى ايكى گوگرجين گلوب بكلهمهلرى و ئورومجك دخى پردهدار گبى، خارقه بر طرزده، قالين بر آغ ايله مغاره قپوسنى اورتمهسيدر. حتّى رؤساىِ قُريشدن، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ألى ايله غزوهِٔ بدرده ئولديريلن اُبَى ابن خَلَف مغارهيه باقمش. آرقداشلرى ديمشلر: "مغارهيه گيرهلم." او ديمش: "ناصل گيرهلم؟ بوراده بر آغ گورويورم كه، حضرتِ محمّد تولّد ايتمهدن بو آغ ياپيلمش گبيدر. بو ايكى گوگرجين ايشته اوراده طورييور، آدم اولسه اوراده طورورلر مى؟" ايشته بونڭ گبى، مبارك گوگرجين طائفهسى، فتحِ مكّهده دخى رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ باشى اوزرنده گولگه ياپدقلرينى، إمامِ جليل ابن وهب نقل ايدييور. هم نقلِ صحيح ايله حضرتِ عائشهِٔ صدّيقه خبر ويرييور كه: گوگرجين گبى، داجين دينيلن بر قوش خانهمزده واردى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام حاضر اولسه ايدى هيچ دبهلنمزدى، سكوتله طوروردى. نه وقت رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام چيقسه ايدى، او قوش باشلاردى حركته؛ گيدردى گليردى، هيچ طورمييوردى. ديمك او قوش، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى ديڭلهيوردى، حضورنده تمكين ايله سكوت ايدردى.
ايكنجى حادثه:بش آلتى طريقله معنوى بر تواتر حكمنى آلمش قورد حادثهسيدر كه؛ بو قصّهٔ عجيبه چوق طريقلرله مشهور صحابهلردن نقل ايديلمش. أزجمله: أبو سعيد الخدرى و سلمه ابن الأكوَعْ و ابن أبى وهب و أبو هريره و بر وقعه صاحبى چوبان (اُهبان) گبى متعدّد طريقلرله خبر ويرييورلر كه: بر قورد، كچيلردن بريسنى طوتمش؛ چوبان، قوردڭ ألندن قورتارمش. ذئب ديمش: "اللّٰهدن قورقمادڭ، بنم رزقمى أليمدن آلدڭ." چوبان ديمش: "عجائب،
— 103 —
ذئب قونوشور مى؟" ذئب اوڭا ديمش: "عجيب سنڭ حالڭدهدر كه، بو يرڭ آرقه طرفنده بر ذات وار كه؛ سزى جنّته دعوت ايدييور، پيغمبردر، اونى طانيمييورسڭز!" بتون طريقلر قوردڭ قونوشماسنده متّفق اولمقله برابر، قوّتلى بر طريق اولان أبو هريره إخبارنده دييور كه: چوبان قورده ديمش: "بن گيدهجگم؛ فقط كيم بنم كچيلريمه باقهجق؟" ذئب ديمش: "بن باقهجغم." چوبان ايسه، چوبانلغى قورده دور ايدوب گلمش. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى گورمش، ايمان ايتمش، دونوب گيتمش. ذئبى چوبان بولمش. ضايعات يوق. بر كچى اوڭا كسمش، چونكه اوڭا استادلق ايتمش.
بر طريقده: رؤساىِ قُريشدن أبو سفيان ايله صفوان بر قوردى گورديلر، بر جيلانى تعقيب ايدوب حرمِ شريفه گيردى. قورد دونمش، صوڭره تعجّب ايتمشلر. قورد قونوشمش، رسالتِ أحمديهيى خبر ويرمش. أبو سفيان، صفوانه ديمش كه: "بو قصّهيى كيمسهيه سويلهميهلم، قورقارم مكّه بوشالوب اونلره إلتحاق ايدهجكلر." الحاصل، قورد قصّهسى قطعى و معنوى متواتر گبى قناعت ويرر.
اوچنجى حادثه:بش آلتى طريقله مهمّ صحابهلردن نقل ايديلن جمل حادثهسيدر كه: أزجمله: أبو هريره و ثعلبه ابن مالك و جابر ابن عبد اللّٰه و عبد اللّٰه ابن جعفر و عبد اللّٰه ابن أبى أوْفى گبى متعدّد طريقلر و او طريقلرڭ باشندهكى صحابهلر متّفقًا خبر ويرييورلر كه: دوه گلمش، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه تحيّهِٔ إكرام نوعندن سجده ايدوب قونوشمش. و بر قاچ طريقده خبر ويريلييور كه: او دوه بر باغده قيزمش، وحشى اولمش؛ ياننه كيمسهيى صوقمييور، هجوم ايدييوردى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام گيردى؛ دوه گلدى، إكرامًا سجده ايتدى، ياننده ايخدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام يولار طاقدى. دوه،
— 104 —
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه ديدى: "بنى چوق مشقّتلى شيلرده چاليشديرديلر، شيمدى ده بنى كسمك ايستهيورلر. اونڭ ايچون قيزدم." دوه صاحبنه سويلهدى: "بويله ميدر؟" "أوت" ديديلر.
هم رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ عضبا إسمندهكى دوهسى، وفاتِ نبويدن صوڭره كدرندن نه يدى، نه ايچدى، تا ئولدى. هم او دوه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ايله مهمّ بر قصّهيى قونوشديغنى، أبو إسحٰقِ إسفرانى گبى بعض مهمّ إماملر خبر ويرمشلر. هم نقلِ صحيح ايله؛ جابر ابن عبد اللّٰهڭ بر سفرده دوهسى چوق يورولمشدى، داها يورويهمييوردى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام او دوهيه اوفاق بر دورتمك ايله دورتدى. او دوه، او إلتفاتِ أحمديدن او قدر بر چويكلك، بر سَوينجلك پيدا ايتدى كه؛ داها سرعتندن ديزگينى ضبط ايديلمييور، يولده يتيشيلمييوردى. حضرتِ جابر خبر ويرييور.
دردنجى حادثه:باشده إمامِ بخارى، أئمّهِٔ حديث خبر ويرييورلر كه: بر دفعه گيجهده، مدينهِٔ منوّرهنڭ خارجنده، دشمن هجوم ايدييور گبى مهمّ بر حادثه إشاعه ايديلدى. صوڭره جسور آتليلر چيقديلر، گيتديلر. يولده گورويورلر، بر ذات گلييور. باقديلر، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامدر. فرمان ايتمش: "بر شى يوقدر." مشهور أبو طلحهنڭ آتنه بينوب، شجاعتِ قدسيهسى مقتضاسنجه، هركسدن أوّل گيتمش، تحقيق ايتمش و دونمشدى. أبو طلحهيه فرمان ايتمش: وَجَدْتُ فَرَسَكَ بَحْرًا يعنى: "سنڭ آتڭ صارصمادن، غايت چابوقدر." حالبوكه أبو طلحهنڭ آتى، قطوف تعبير ايديلن يورويشسز قسمندن ايدى. او گيجهدن صوڭره، هيچ بر آت اوڭا قارشى يورويشده مقابله ايدهمييوردى. هم نقلِ صحيح ايله؛ بر دفعه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام سفرده نماز قيلاجق وقتنده
— 105 —
آتنه ديدى: "طور." او ده طوردى. نماز بيتنجهيه قدر هيچ بر أعضاسنى قيميلداتمدى.
بشنجى حادثه:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ خدمتكارى سفينه، يمن واليسى معاذ ابن جبلڭ ياننه گيتمك ايچون، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامدن أمر آلوب گيتمش. يولده بر آرسلان راست گلمش. او سفينه، اوڭا ديمش: "بن، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ خدمتكارىيم." آرسلان سس ويروب آيريلمش، ايليشمهمش. ديگر بر طريقده خبر ويرييورلر كه: سفينه دونديگى وقت يولى غائب ايتمش، بر آرسلانه راست گلمش؛ آرسلان اوڭا ايليشمهمكله برابر، يولى ده گوسترمش.
هم حضرتِ عُمَردن خبر ويرييورلر كه ديمش: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ياننه بر بدوى گلدى. عربجه "ضَبّ" دينيلن بر سوسمار، يعنى كَلَرْ ألنده ايدى. ديدى: "أگر بو حيوان سڭا شهادت ايتسه، بن سڭا ايمان گتيريرم؛ يوقسه ايمان گتيرمم." رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، او حيواندن صوردى؛ او سوسمار فصيح بر ديلله، رسالتنه شهادت ايتدى.
هم اُمُّ المؤمنين اُمُّ سلمه خبر ويرييور كه: بر جيلان، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ايله قونوشمش و رسالتنه شهادت ايتمش.
ايشته بونڭ گبى چوق مثاللر وار. هم ده قطعى شهرت بولمش بر قاچ نمونهيى گوستردك. و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى طانيميانه و إطاعت ايتمهينه ديرز:
أى إنسان! عبرت آليڭز... قورد، آرسلان؛ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى طانييور، إطاعت ايدييورلر. سزلرڭ حيواندن، قورددن آشاغى دوشمهمگه چاليشماڭز إقتضا ايدر.
— 106 —
ايكنجى شعبه:جنازهلرڭ و جنلرڭ و ملائكهلرڭ، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى طانيمالريدر. بونڭ ده چوق حادثهلرى وار. نمونه ايچون، شهرت بولمش و موثوق إماملر خبر ويرمش بر قاچ نمونهيى، أوّلا جنازهلردن گوسترهجگز. امّا جنّ و ملائكه ايسه، او متواتردر.. اونلرڭ مثاللرى بر دگل، بيڭدر. ايشته ئولولرڭ قونوشماسى مثاللرندن:
برنجيسى شودر كه:علماءِ ظاهر و باطنڭ، تابعين زماننده أڭ بيوك رئيسى و إمامِ علىنڭ مهمّ و صادق بر شاكردى اولان حسنِ بصرى خبر ويرييور كه: بر آدم، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ياننه گلهرك آغلايوب صيزلادى. ديدى: "بنم كوچك بر قيزم واردى، شو ياقين درهده ئولدى، اورايه آتدم." رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اوڭا آجيدى. اوڭا ديدى: "گل اورايه گيدهجگز." گيتديلر. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام او ئولمش قيزى چاغيردى: "يا فلانه!" ديدى. بردن او ئولمش قيز، "لبّيك و سَعْدَيْكَ" ديدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتدى: "تكرار پدر و والدهنڭ ياننه گلمگى آرزو ايدر ميسڭ؟" او ديدى: "يوق، بن اونلردن داها خيرليسنى بولدم."
ايكنجيسى:إمامِ بيهقى و إمامِ ابن عدىّ گبى بعض مهمّ إماملر، حضرتِ أنس ابن مالكدن خبر ويرييورلر كه: أنس ديمش: بر إختياره قادينڭ بر تك اوغلى واردى، بردن وفات ايتدى. او صالحه قادين چوق متأثّر اولدى، ديدى: "يا ربّ! سنڭ رضاڭ ايچون، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ بيعتى و خدمتى ايچون هجرت ايدوب بورايه گلدم. بنم حياتمده إستراحتمى تأمين ايدهجك تك أولادجغمى، او رسولڭ حرمتنه باغيشلا." أنس دير: او ئولمش آدم قالقدى، بزمله يمك يدى.
— 107 —
ايشته شو حادثهِٔ عجيبهيه إشارت و إفاده ايدن، إمامِ بوصيرىنڭ قصيدهِٔ بُردهده شو فقرهسيدر:
لَوْ نَاسَبَتْ قَدْرَهُ اٰيَاتُهُ عِظَمًا ٭ اَحْيَى اسْمُهُ حِينَ يُدْعٰى دَارِسَ الرِّمَمِ
يعنى: "أگر علامتلرى، اونڭ قدرينه موافق درجهسنده عظمتنى و مقبوليتنى گوسترسه ايديلر؛ دگل يڭى ئولمشلر، بلكه اونڭ إسميله چورومش كميكلر ده إحيا ايديلهبيليردى."
اوچنجى حادثه:باشده إمامِ بيهقى گبى راويلر، عبد اللّٰه ابن عُبَيد اللّٰه الأنصاريدن خبر ويرييورلر كه: عبد اللّٰه ديمش: ثابت ابن قيس ابن شمّاسڭ يمامه حربنده شهيد دوشديگى و قبره قويديغمز وقت، بن حاضردم. قبره قونوركن، بردن اوندن بر سس گلدى:
مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰه وَ اَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ وَ عُمَرُ الشَّهِيدُ وَ عُثْمَانُ الْبَرُّ الرَّحِيمُ
ديدى. صوڭره آچدق، باقدق؛ ئولو، جانسز. ايشته او وقت، داها حضرتِ عُمَر خلافته گچمهدن، شهادتنى خبر ويرييور.
دردنجى حادثه:إمامِ طبرانى و أبو نُعيم دلائلِ نبوّتده نعمان ابن بشيردن خبر ويرييورلر كه: زيد ابن خارجه، چارشو ايچنده بردن دوشوب وفات ايتدى. أوه گتيردك. آقشام و ياتسو آراسنده أطرافنده قادينلر آغلاركن بردن اَنْصِتُوا اَنْصِتُوا "صوصڭز!" ديدى. صوڭره فصيح بر لسانله:
مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰه اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللّٰه
دييهرك بر مقدار قونوشدى. صوڭره باقدق كه، جانسز وفات ايتمش.
ايشته جانسز جنازهلر اونڭ رسالتنى تصديق ايتسه؛ جانلى اولانلر تصديق ايتمسه؛ ألبته او جانى جانليلر، جانسزلردن داها جانسز و ئولولردن داها ئولودرلر.
— 108 —
امّا ملائكهلرڭ، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه خدمتى و گورونمسى و جنّيلرڭ اوڭا ايمان و إطاعتى، متواتردر. نصِّ قرآن و چوق آياتله مصرّحدر. غزوهِٔ بدرده بش بيڭ ملائكه، (نصِّ قرآن ايله) اوڭده، صحابهلر گبى اوڭا خدمت ايدوب، عسكر اولمشلر. حتّى او مَلكلر، ملائكهلر ايچنده، أصحابِ بدر گبى شرف قزانمشلر. شو مسئلهده ايكى جهت وار:
بريسى:جنّ و ملائكهنڭ طائفهلرى، حيوان و إنسانڭ طائفهلرى گبى، وجودلرى قطعى و بزمله مناسبتدار اولديغى، يگرمى طوقوزنجى سوزده ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهسنده بر قطعيتله إثبات ايتمشز. اونلرڭ إثباتنى، او سوزه حواله ايدرز.
ايكنجى جهت:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ شرفيله، أثرِ معجزهسى اولارق، أفرادِ اُمّتى اونلرى گورمك و قونوشمقدر. ايشته باشده بخارى و إمامِ مسلم، أئمّهِٔ حديث متّفقًا خبر ويرييورلر كه: بر دفعه مَلك يعنى حضرتِ جبرائيل، بياض لباسلى بر إنسان صورتنده گلمش. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام صحابهلرى ايچنده اوطوروركن، ياننه گيتمش، ديمش:
مَا الْاِسْلَامُ وَمَا الْاِيمَانُ وَمَا الْاِحْسَانُ
يعنى: "ايمان، إسلام، إحسان نهدر؟ تعريف ايت." رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام تعريف ايتمش. اورادهكى جماعتِ صحابه هم درس آلمش، هم ده او ذاتى ايى گورمشلر. او ذات مسافر گبى گورونوركن، اوستنده علامتِ سفر أثرى هيچ يوقدى. قالقدى، بردن غائب اولدى. او وقت رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتمش كه: "سزه درس ويرمك ايچون جبرائيل بويله ياپدى."
هم خبرِ صحيح ايله و خبرِ قطعى ايله و معنوى تواتر درجهسنده، أئمّهِٔ حديث خبر ويرييورلر كه: "حضرتِ جبرائيلى چوق دفعه، حسن و جمال صاحبى اولان دحيه صورتنده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ياننده صحابهلر
— 109 —
گورويورلردى. أزجمله، حضرتِ عُمَر و ابن عبّاس و اُسامه ابن زيد و حارث و عائشهِٔ صدّيقه و اُمُّ سلمه، قطعيًا ثابتدر كه، بونلر قطعيًا خبر ويرييورلر كه: بز حضرتِ جبرائيلى دحيه صورتنده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ياننده چوق گورويورز. عجبا هيچ ممكن ميدر كه، بو ذاتلر، گورمهدن گورويورز ديسينلر؟
هم نقلِ صحيحِ قطعى ايله، عشرهِٔ مبشّرهدن، ايران فاتحى سعد ابن أبى وقّاص خبر ويرييور كه: "غزوهِٔ اُحُدده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ايكى طرفنده، ايكى بياض لباسلى، اوڭا نوبتدار گبى محافظ صورتنده گوردك. ايكيسى ده آڭلاشيلدى كه، مَلكلردر. و حضرتِ جبرائيل ايله ميكائيل اولديغنى آڭلادق." عجبا بويله بر قهرمانِ إسلام گوردك ديسه، گورمهمك ممكن ميدر؟
هم أبو سفيان ابن حارث ابن عبد المطّلب (عمِّ زادهٔ نبوى) نقلِ صحيح ايله خبر ويرييور كه: "غزوهٔ بدرده، گوك ايله ير آراسنده، بياض لباسلى آتلى ذاتلرى گوردك."
هم حضرتِ حمزه رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامدن نياز ايتدى كه: "بن جبرائيلى گورمك ايستهيورم." كعبهده اوڭا گوستردى. طايانهمدى، بىهوش اولدى، يره دوشدى. بو چشيد ملائكهلرى گورمك وقوعاتى چوقدر. بتون بو وقوعات، بر نوع معجزهِٔ أحمديه عليه الصلاة والسلامى گوسترييور و دلالت ايدييور كه؛ اونڭ مصباحِ نبوّتنه ملائكهلر دخى پروانهلردر.
جنّيلر ايسه؛ اونلر ايله گوروشمك و گورمك، دگل صحابهلر، بلكه عوامِ اُمّت دخى چوقلرى ايله گوروشملرى چوق وقوع بولويور. فقط أڭ قطعى، أڭ صحيح خبر ايله أئمّهِٔ حديث بزه دييورلر كه: ابن مسعود "بطنِ نخلده أجنّيلرڭ إهتداسى گيجهسنده، أجنّيلرى گوردم و سودان قبيلهسندن زُطّ دينيلن اوزون بويلى طائفهيه بڭزتدم، اونلره بڭزهيورديلر."
— 110 —
هم مشهوردر و حديث إماملرى تخريج و قبول ايتدكلرى حضرتِ خالد ابن وليد وقعهسيدر كه: عُزَّا دينيلن صنمى تخريب ايتدكلرى وقت، سياه بر قادين شكلنده، او صنم ايچندن بر جنّيه چيقدى. حضرتِ خالد، بر قلنج ايله او جنّيهيى ايكى پارچه ايتدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، او حادثه ايچون فرمان ايتمش كه: "عُزَّا صنمى ايچنده اوڭا عبادت ايديلييوردى، داها اوڭا عبادت ايديلمز."
هم حضرتِ عُمَردن مشهور بر خبردر كه، ديمش: "بز رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ياننده ايكن، إختيار شكلنده، ألنده بر عصا، "هامه" إسمنده بر جنّّى گلدى، ايمان ايتدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اوڭا قيصه سورهلردن بر قاچ سورهيى درس ويردى. درسنى آلدى، گيتدى. شو آخركى حادثهيه، چندان بعض حديث إماملرى ايليشمشلر؛ فقط مهمّ إماملر، صحّتنه حكم ايتمشلر. هر نه ايسه، بو نوعده اوزون سويلهمگه لزوم يوق؛ مثاللرى چوقدر.
هم ديرز كه:
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ نوريله، تربيهسيله و اونڭ آرقهسنده گيتمهسيله، بيڭلر شيخِ گيلانى گبى أقطابلر، أصفيالر، ملائكهلر و جنلر ايله گوروشمشلر و قونوشويورلر و بو حادثه، يوز تواتر درجهسنده و چوق كثرتدهدر. أوت اُمّتِ محمّدڭ (عصم) ملائكه و جنلرله تماسلرى و تكلّملرى ايسه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ تربيه و إرشادِ إعجازكارانهسنڭ بر أثريدر.
اوچنجى شعبه:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ حفظى و عصمتى، بر معجزهٔ باهرهدر.
وَ اللّٰه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ
آيتِ كريمهسنڭ حقيقتِ باهرهسى، چوق معجزاتى گوسترر. أوت رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام
— 111 —
چيقديغى وقت، دگل يالڭز بر طائفهيه، بر قَومه، بر قسم أهلِ سياسته ويا بر دينه؛ بلكه عموم پادشاهلره و عموم أهلِ دينه تك باشيله ميدان اوقودى. حالبوكه اونڭ عموجهسى أڭ بيوك دشمن و قوم و قبيلهسى دشمن ايكن؛ يگرمى اوچ سنه نوبتدارسز، تكلّفسز، محافظهسز و پك چوق دفعه سوءِ قصده معروض قالديغى حالده، كمالِ سعادتله، راحت دوشگنده وفات ايدوب، ملأِ أعلايه چيقماسنه قدر حفظ و عصمتى،
وَ اللّٰه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ
نه قدر قوّتلى بر حقيقتى إفاده ايتديگنى و نه قدر متين بر نقطهٔ إستناد اولديغنى، گونش گبى گوسترر. بز يالڭز نمونه ايچون، قطعيت كسب ايتمش بر قاچ حادثهيى ذكر ايدهجگز:
برنجى حادثه:أهلِ سِيَر و حديث، متّفقًا خبر ويرييورلر كه: قُريش قبيلهسى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى ئولديرتمك ايچون، قطعى إتّفاق ايتديلر. حتّى إنسان صورتنه گيرمش بر شيطانڭ تدبيريله، قُريش ايچنه فتنه دوشمهمك ايچون، هر قبيلهدن لا أقل بر آدم ايچنده بولونوب، ايكى يوزه ياقين، أبو جهل و أبو لهبڭ تحتِ حكمنده اولارق، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ خانهِٔ سعادتنى باصديلر. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ياننده حضرتِ على واردى. اوڭا ديدى: "سن بو گيجه بنم ياتاغمده يات." رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام بكلهمش، تا قُريش گلمش، بتون خانهنڭ أطرافنى طوتمشلر. او وقت چيقدى، بر پارچه طوپراق باشلرينه آتدى. هيچ بريسى اونى گورمدى، ايچلرندن چيقدى گيتدى. غارِ حراده ايكى گوگرجين و بر ئورومجك، بتون قُريشه قارشى اوڭا نوبتدار اولوب، محافظه ايتديلر.
ايكنجى حادثه:واقعاتِ قطعيهدندر كه، مغارهدن چيقوب مدينه طرفنه گيتدكلرى وقت، قُريش رؤساسى مهمّ بر مال مقابلنده، سُراقه إسمنده غايت جسور بر آدمى گوندرديلر؛ تا تعقيب ايدوب، اونلرى ئولديرمگه چاليشسين.
— 112 —
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، أبو بكرِ الصدّيق ايله برابر غاردن چيقوب گيدركن گورديلر كه، سُراقه گلييور. أبو بكرِ الصدّيق تلاش ايتدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام مغارهده ديديگى گبى
لَا تَحْزَنْ اِنَّ اللّٰه مَعَنَا
ديدى. سراقهيه بر باقدى، سُراقهنڭ آتنڭ آياقلرى يره صاپلاندى قالدى. تكرار قورتولدى، ينه تعقيب ايتدى. تكرار آتنڭ آياقلرينڭ صاپلانديغى يردن دومان گبى بر شى چيقييوردى. او وقت آڭلادى كه: نه اونڭ ألندن و نه ده كيمسهنڭ ألندن گلمز كه، اوڭا ايليشسين. "الأمان!" ديدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام امان ويردى. فقط ديدى: "گيت اويله ياپ كه، باشقهسى گلمهسين!"
شو حادثه مناسبتيله بونى ده بيان ايدرز كه: صحيح بر صورتده خبر ويرييورلر: بر چوبان، اونلرى گوردكدن صوڭره قُريشه خبر ويرمك ايچون مكّهيه گيتمش. مكّهيه داخل اولديغى وقت، نه ايچون گلديگنى اونوتمش. نه قدر چاليشمش ايسه، خاطرينه گتيرهمهمش. مجبور اولمش دونمش. صوڭره آڭلامش كه، اوڭا اونوتديرلمش.
اوچنجى حادثه:غزوهِٔ غَطَفان و أنمارده متعدّد طريقلرله أئمّهِٔ حديث خبر ويرييورلر كه: غَوْرَثْ إسمنده جسور بر قبيله رئيسى، كيمسه گورمهدن تام رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ باشى اوزرينه گلهرك، يالين قلنج ألنده اولديغى حالده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه ديدى: "كيم سنى بندن قورتارهجق؟" ديمش: "اللّٰه!" صوڭره بويله دعا ايتدى:
اَللّٰهُمَّ اكْفِنِيهِ بِمَا شِئْتَ
بردن او غَوْرَثْ، ايكى اوموزى اورتهسنه غائبدن بر ضربه ير؛ او قلنج ألندن دوشر، يره يووارلانير. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام قلنجى ألنه آلير، "شيمدى سنى كيم قورتارهجق؟" دير، صوڭره عفو ايدر. او آدم گيدر طائفهسنه. او پك جرئتكار، جسور آدمه هركس حيرتده قالير. "نه اولدى سڭا، نه ايچون بر شى ياپامدڭ؟"
— 113 —
ديديلر. او ديدى: "حادثه بويله اولدى. بن شيمدى، إنسانلرڭ أڭ اييسنڭ يانندن گلييورم."
هم شو حادثه گبى، غزوهِٔ بدرده بر منافق، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى بر غفلت وقتنده كيمسه گورمهدن، تام آرقهسندن قلنج قالديروب ووروركن، بردن رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام باقمش. او تيترهيوب، قلنج ألندن يره دوشمش.
دردنجى حادثه:معنوى تواتره ياقين بر شهرتله و أكثر أهلِ تفسيرڭ
اِنَّا جَعَلْنَا فِى اَعْنَاقِهِمْ اَغْلَالًا فَهِىَ اِلَى الْاَذْقَانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ ٭ وَ جَعَلْنَا مِنْ بَيْنِ اَيْدِيهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَاَغْشَيْنَاهُمْ فَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ
آيتنڭ سببِ نزولى و أهلِ تفسير علّامهلرى و أهلِ حديث إماملرى خبر ويرييورلر كه: أبو جهل يمين ايتمش كه: "بن سجدهده محمّدى گورسهم، بو طاشله اونى وورهجغم." بيوك بر طاش آلوب گيتمش. سجدهده گورديگى وقت قالديروب وورمقده ايكن، أللرى يوقاريده قالمش. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام نمازى بيتيردكدن صوڭره قالقمش، أبو جهلڭ ألى چوزلمش. او ايسه؛ يا رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ مساعدهسيله وياخود إحتياج قالماديغندن چوزلمش.
هم ينه أبو جهل قبيلهسندن (بر طريقده) وليد ابن مُغيره، ينه رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى وورمق ايچون، بيوك بر طاشى آلوب سجدهده ايكن وورمغه گيتمش؛ گوزى قپانمش. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى مسجدِ حرامده گورمدى، گلدى. اونى گوندرنلرى ده گورمييوردى، يالڭز سسلرينى ايشيدييوردى. تا رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام نمازدن چيقدى، إحتياج قالماديغندن اونڭ گوزى ده آچيلدى.
— 114 —
هم نقلِ صحيح ايله أبو بكرِ الصدّيقدن خبر ويرييورلر كه: سورهٔ تَبَّتْ يَدَا اَبِى لَهَبٍ نازل اولدقدن صوڭره، أبو لهبڭ قاريسى اُمُّ جميل دينيلن "حَمَّالَةَ الحَطَب" بر طاش آلوب، مسجدِ حرامه گلمش. أبو بكر ايله رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اوراده اوطورويورلرمش. گوزى أبو بكرِ الصدّيقى گورويور، صورويور: "يا أبا بكر! سنڭ آرقداشڭ نرهده؟ بن ايشيتمشم كه، بنى هجو ايتمش. بن گورسهم، بو طاشى آغزينه وورهجغم." ياننده ايكن حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلامى گورمهمش. ألبته حفظِ إلٰهيده اولان بر سلطانِ لولاكى، بويله بر جهنّم اودونجيسى، اونڭ حضورينه گيروب گورهمز. آغزينه مى دوشمش!..
بشنجى حادثه:خبرِ صحيح ايله خبر ويريلييور كه: عامر ابن طُفَيل و اَرْبَدْ ابن قيس ايكيسى إتّفاق ايدهرك رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ياننه گيتمشلر. عامر ديمش: "بن اونى مشغول ايدهجگم، سن اونى ووراجقسڭ!" صوڭره باقييور كه، بر شى ياپمييور. گيتدكدن صوڭره آرقداشنه ديدى: "نهدن وورمدڭ؟" ديدى: "ناصل وورهجغم، نه قدر نيّت ايتدم، باقييورم كه، ايكيمزڭ اورتهسنه سن گچييورسڭ. سنى ناصل وورهجغم؟"
آلتنجى حادثه:نقلِ صحيح ايله خبر ويريلييور كه: غزوهِٔ اُحُدده ويا حنينده شيبه ابن عثمان الحجبى (كه، حضرتِ حمزه، اونڭ هم عموجهسنى، هم پدرينى ئولديرمشدى) إنتقامنى آلمق ايچون گيزلى گلدى. تا رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ آرقهسندن يالين قلنج قالديردى. بردن قلنج ألندن دوشدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اوڭا باقدى، ألنى گوگسنه قويدى. شيبه دير كه: "او دقيقهده دنياده اوندن داها سَوْگيلى آدم بڭا اولمازدى." ايمانه گلدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايتدى: "هايدى گيت، حرب ايت!" شيبه ديدى:
— 115 —
"بن گيتدم، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اوڭنده حرب ايتدم. أگر او وقت پدرم ده راست گلسيدى، وورهجقدم."
هم فتحِ مكّه گوننده فضاله نامنده بريسى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ياننه وورمق نيّتيله گلدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اوڭا باقوب تبسّم ايتدى، "نفسڭله نه قونوشدڭ؟" ديدى و فضاله ايچون طلبِ مغفرت ايتدى. فضاله ايمانه گلدى و ديدى كه: "او وقت اوندن داها زياده دنياده سَوْگيلم اولمازدى."
يدنجى حادثه:(نقلِ صحيح ايله) يهوديلر سوءِ قصد نيّتيله، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ اوطورديغى يره اوستندن بيوك بر طاش آتمق آننده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام او دقيقهده حفظِ إلٰهى ايله قالقمش؛ او سوءِ قصد ده عقيم قالمش.
بو يدى مثال گبى چوق حادثهلر واردر. باشده إمامِ بخارى و إمامِ مسلم و أئمّهٔ حديث، حضرتِ عائشهدن نقل ايدييورلر كه:
وَ اللّٰه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ
آيتى نازل اولدقدن صوڭره، آرا صيره رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى محافظه ايدن ذاتلره فرمان ايتدى:
يَا اَيُّهَا النَّاسُ انْصَرِفُوا فَقَدْ عَصَمَنِى رَبِّى عَزَّ وَ جَلَّ
يعنى: "نوبتدارلغه لزوم يوق، بنم ربّم بنى حفظ ايدييور."
ايشته شو رساله ده، باشدن بورايه قدر گوسترييور كه: شو كائناتڭ هر نوعى، هر عالمى؛ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامى طانير، علاقهداردر. هر بر نوعِ كائناتده، اونڭ معجزاتى گورونويور. ديمك او ذاتِ أحمديه (عصم) جنابِ حقّڭ (فقط كائناتڭ خالقى إعتباريله و بتون مخلوقاتڭ ربّى عنوانيله) مأموريدر و رسوليدر. أوت ناصلكه بر پادشاهڭ بيوك و مفتّش بر مأمورينى هر بر دائره بيلير و
— 116 —
طانير؛ هانگى دائرهيه گيرسه، اونڭله مناسبتدار اولور. چونكه عمومڭ پادشاهى نامنه بر مأموريتى وار. أگر مثلا يالڭز عدليه مفتّشى اولسه، او وقت عدليه دائرهسيله مناسبتدار اولور. باشقه دائرهلر اونى پك طانيماز. و عسكريه مفتّشى اولسه، ملكيه دائرهسى اونى بيلمز. اويله ده، آڭلاشيلييور كه؛ بتون دوائرِ سلطنتِ إلٰهيهده، مَلكدن طوت تا سينگه و ئورومجگه قدر هر بر طائفه اونى طانير و بيلير ويا بيلديريلير. ديمك خاتم الأنبيا و رسولِ ربّ العالميندر. و عموم أنبيانڭ فوقنده رسالتنڭ شمولى وار.
اون آلتنجى إشارت:
إرهاصات دينيلن؛ بعثتِ نبوّتدن أوّل فقط نبوّتله علاقهدار اولارق وجوده گلن خارقهلر دخى، دلائلِ نبوّتدر. شو ده اوچ قسمدر:
برنجى قسم:نصِّ قرآنله؛ تورات، إنجيل، زبور و صحفِ أنبيانڭ، نبوّتِ أحمديه عليه الصلاة والسلامه دائر ويردكلرى خبردر. أوت مادام او كتابلر سماويدرلر و مادام او كتاب صاحبلرى أنبيادرلر؛ ألبته و هر حالده اونلرڭ دينلرينى نسخ ايدن و كائناتڭ شكلنى دگيشديرن و يرڭ ياريسنى گتيرديگى بر نور ايله ايشيقلانديران بر ذاتدن بحث ايتمهلرى، ضرورى و قطعيدر. أوت كوچك حادثهلرى خبر ويرن او كتابلر، نوعِ بشرڭ أڭ بيوك حادثهسى اولان حادثهِٔ محمّديه عليه الصلاة والسلامى خبر ويرمهمك قابل ميدر؟ ايشته مادام بِالبداهه خبر ويرهجكلر، هر حالده يا تكذيب ايدهجكلر، تا كه دينلرينى تخريبدن و كتابلرينى نسخدن قورتارسينلر.. ويا تصديق ايدهجكلر، تا كه او حقيقتلى ذات ايله، دينلرى خرافاتدن و تحريفاتدن قورتولسون. حالبوكه دوست و دشمنڭ إتّفاقيله، تكذيب أمارهسى هيچ بر كتابده يوقدر. اويله ايسه، تصديق واردر. مادام مطلق بر صورتده تصديق واردر و مادام شو تصديقڭ وجودينى إقتضا ايدن قطعى بر علّت
— 117 —
و أساسلى بر سبب واردر؛ بز دخى، او تصديقڭ وجودينه دلالت ايدن اوچ حجّتِ قاطعه ايله إثبات ايدهجگز:
برنجى حجّت:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام قرآنڭ لسانيله اونلره دير كه: "كتابلريڭزده، بنم تصديقم و أوصافم واردر. بنم بيان ايتديگم شيلرده، كتابلريڭز بنى تصديق ايدييور."
قُلْ فَاْتُوا بِالتَّوْرٰيةِ فَاتْلُوهَا اِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ٭ قُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ اَبْنَاءَنَا وَ اَبْنَاءَكُمْ وَ نِسَاءَنَا وَ نِسَاءَكُمْ وَ اَنْفُسَنَا وَ اَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللّٰه عَلَى الْكَاذِبِينَ
گبى آيتلرله، اونلره ميدان اوقويور. "توراتڭزى گتيريڭز، اوقويڭز و گليڭز؛ بز چولوق و چوجغمزى آلوب جنابِ حقّڭ درگاهنه أل آچوب، يالانجيلر عليهنده لعنتله دعا ايدهجگز!" دييه متماديًا اونلرڭ باشنه وورديغى حالده، هيچ يهودى بر عالم ويا نصرانى بر قسّيس، اونڭ بر ياڭليشنى گوسترهمدى. أگر گوسترسه ايدى، پك چوق كثرتده بولونان و پك چوق عنادلى و حسدلى اولان كافرلر و منافق يهوديلر و بتون عالمِ كفر، هر طرفده إعلان ايدهجكلردى. هم ديمش: "يا ياڭليشمى بولڭز وياخود سزڭله محو اولنجهيه قدر جهاد ايدهجگم!" حالبوكه بونلر، حربى و پريشانيتى و هجرتى إختيار ايتديلر. ديمك ياڭليشنى بولامديلر. بر ياڭليش بولونسه ايدى، اونلر قورتولورلردى.
ايكنجى حجّت:تورات، إنجيل و زبورڭ عبارهلرى؛ قرآن گبى إعجازلرى اولماديغندن، هم متماديًا ترجمه ترجمه اوستنه اولديغندن، پك چوق يبانى كلمهلر ايچلرينه قاريشدى. هم مفسّرلرڭ سوزلرى و ياڭليش تأويللرى، اونلرڭ آيتلريله إلتباس ايديلدى؛ هم بعض نادانلرڭ و بعض أهلِ غرضڭ تحريفاتى ده علاوه ايديلدى. شو صورتده او كتابلرده تحريفات، تغييرات چوغالدى. حتّى شيخ
— 118 —
رحمة اللّٰه هندى (علّامهِٔ مشهور) كتبِ سابقهنڭ بيڭلر يرده تحريفاتنى، كشيشلرينه و يهودى و نصارا علماسنه إثبات ايدهرك، إسكات ايتمش. ايشته بو قدر تحريفاتله برابر، شو زمانده دخى مشهور حسينِ جسرى (رحمة اللّٰه عليه) او كتابلردن يوز اون درت دليل نبوّتِ أحمديهيه دائر چيقارمشدر. "رسالهِٔ حميديه"ده يازمش. او رسالهيى ده، مناسترلى مرحوم إسماعيل حقّى ترجمه ايتمش. كيم آرزو ايدرسه، اوڭا مراجعت ايدر، گورور.
هم پك چوق يهودى علماسى و نصارا علماسى، إقرار و إعتراف ايتمشلر كه: "كتابلريمزده محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامڭ أوصافى يازيليدر." أوت غيرِ مسلم اولارق باشده مشهور روم مَلِكلرندن هرقل إعتراف ايتمش، ديمش كه: "أوت عيسى عليه السلام، محمّد عليه الصلاة والسلامدن خبر ويرييور."
هم روم مَلِكى مُقَوْقِسْ نامنده مصر حاكمى و علماءِ يهودڭ أڭ مشهورلرندن ابن صوريا و ابن أخطب و اونڭ قارداشى كعب بن أسد و زبير بن باطيا گبى مشهور علما و رئيسلر، غيرِ مسلم قالدقلرى حالده إقرار ايتمشلر كه: "أوت كتابلريمزده اونڭ أوصافى واردر، اوندن بحث ايدييورلر."
هم يهودڭ مشهور علماسندن و نصارانڭ مشهور قسّيسلرندن، كتبِ سابقهده أوصافِ محمّديهيى (عصم) گوردكدن صوڭره عنادى ترك ايدوب ايمانه گلنلر، أوصافنى تورات و إنجيلده گوسترمشلر و سائر يهودى و نصرانى علماسنى اونڭله إلزام ايتمشلر. أزجمله، مشهور عبد اللّٰه ابن سلام و وهب ابن مُنَبِّهْْ و أبى ياسير و شامول (كه بو ذات، مَلِكِ يمن تُبَّعْ زماننده ايدى. تُبَّعْ ناصل غيابًا و بعثتدن أوّل ايمان گتيرمش، شامول ده اويله.) و سعيهنڭ ايكى اوغلى اولان أسيد و ثعلبه كه؛ ابن هيبان دينيلن بر عارفِ بِاللّٰه بعثتدن أوّل بنى نضير قبيلهسنه مسافر اولمش.
قَرِيبٌ ظُهُورُ نَبِىٍّ هٰذَا دَارُ هِجْرَتِهِ
ديمش، اوراده وفات ايتمش.
— 119 —
صوڭره او قبيله رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ايله حرب ايتدكلرى زمان أسيد و ثعلبه ميدانه چيقديلر، او قبيلهيه باغرديلر:
وَ اللّٰه هُوَ الَّذِى عَهَدَ اِلَيْكُمْ فِيهِ ابْنُ هَيْبَان
يعنى: "ابن هيبانڭ خبر ويرديگى ذات بودر؛ اونڭله حرب ايتمهيڭز!" فقط اونلر اونلرى ديڭلهمديلر، بلالرينى بولديلر.
هم علماءِ يهوددن ابن بنيامن و مُخيرِقْ و كعب الأحبار گبى چوق علماءِ يهود، أوصافِ نبويهيى كتابلرنده گوردكلرندن، ايمانه گلمشلر؛ سائر ايمانه گلمهينلرى ده إلزام ايتمشلر.
هم علماءِ نصارادن، بحثى گچن مشهور بحيراءِ راهب كه؛ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام شام طرفنه عموجهسيله گيتديگى وقت اون ايكى ياشنده ايدى. بحيراءِ راهب، اونڭ خاطرى ايچون قُريشيلرى دعوت ايتمش. باقدى كه، قافلهيه گولگه ايدن بر پارچه بلوط، داها قافله يرنده گولگه ايدييور. "ديمك آراديغم آدم اوراده قالمش!" صوڭره آدم گوندرمش، اونى ده گتيرتمش. أبو طالبه ديمش: "سن دون مكّهيه گيت! يهوديلر حسوددرلر؛ بونڭ أوصافى توراتده مذكوردر؛ خيانت ايدرلر."
هم نَسطُورُ الحَبَشَه و حبش رئيسى اولان نجاشى، أوصافِ محمّديهيى (عصم) كتابلرنده گوردكلرى ايچون، برابر ايمان ايتمشلر.
هم ضَغَاطِرْ إسمنده مشهور بر نصرانى عالمى؛ أوصافنى گورمش، ايمان ايتمش؛ روملر ايچنده إعلان ايتمش، شهيد ايديلمش.
هم نصرانى رؤساسندن حارث ابن أبى شُمَرِ الغَسَانى و شامڭ بيوك دينى رئيسلرى و مَلِكلرى، يعنى صاحبِ إليا و هرقل و ابن ناطُور و جاروت گبى مشهور
— 120 —
ذاتلر، كتابلرنده أوصافنى گورمشلر و ايمان ايتمشلر. يالڭز هرقل، دنيا سلطنتى ايچون ايماننى إظهار ايتمهمش.
هم بونلر گبى سلمان الفارسى، او ده أوّل نصرانى ايدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ أوصافنى گوردكدن صوڭره، اونى آرايوردى.
هم تَمِيم نامنده مهمّ بر عالم، هم مشهور حبش رئيسى نجاشى، هم حبش نصاراسى، هم نجران پاپاسلرى؛ بتون متّفقًا خبر ويرييورلر كه: "بز، أوصافِ نبويهيى كتابلريمزده گوردك، اونڭ ايچون ايمانه گلدك."
اوچنجى حجّت:ايشته بر نمونه اولارق تورات، إنجيل، زبورڭ پيغمبريمز عليه الصلاة والسلامه عائد آيتلرينڭ بر قاچ نمونهسنى گوسترهجگز:
برنجيسى:زبورده شويله بر آيت وار:
اَللّٰهُمَّ ابْعَثْ لَنَا مُقِيمَ السُّنَّةِ بَعْدَ الْفَتْرَةِ
"مُقِيمُ السنّه" ايسه، إسمِ أحمديدر.
إنجيلڭ آيتى:
قَالَ الْمَسِيحُ اِنِّى ذَاهِبٌ اِلٰى اَبِى وَ اَبِيكُمْ لِيَبْعَثَ لَكُمُ الْفَارَقْلِيطَا
يعنى: "بن گيدييورم، تا سزه فارقليط گلسين!" يعنى، أحمد گلسين.
إنجيلڭ ايكنجى بر آيتى:
اِنِّى اَطْلُبُ مِنْ رَبِّى فَارَقْلِيطًا يَكُونُ مَعَكُمْ اِلَى الْاَبَدِ
يعنى: "بن ربّمدن؛ حقّى باطلدن فرق ايدن بر پيغمبرى ايستهيورم كه، أبده قدر برابريڭزده بولونسون." فارقليط،
اَلْفَارِقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ
معناسنده پيغمبرڭ او كتابلرده إسميدر.
— 121 —
توراتڭ آيتى:
اِنَّ اللّٰه قَالَ لِابْرَاهِيمَ اِنَّ هَاجَرَ تَلِدُ وَ يَكُونُ مِنْ وَلَدِهَا مَنْ يَدُهُ فَوْقَ الْجَمِيعِ وَ يَدُ الْجَمِيعِ مَبْسُوطَةٌ اِلَيْهِ بِالْخُشُوعِ
يعنى: "حضرتِ إسماعيلڭ والدهسى اولان هاجر، أولاد صاحبهسى اولاجق و اونڭ أولادندن اويله بريسى چيقهجق كه، او ولدڭ ألى، عمومڭ فوقنده اولاجق و عمومڭ ألى خشوع و إطاعتله اوڭا آچيلاجق."
توراتڭ ايكنجى بر آيتى:
وَ قَالَ يَا مُوسٰى اِنِّى مُقِيمٌ لَهُمْ نَبِيًّا مِنْ بَنِى اِخْوَتِهِمْ مِثْلَكَ وَ اُجْرِى قَوْلِى فِى فَمِهِ وَ الرَّجُلُ الَّذِى لَايَقْبَلُ قَوْلَ النَّبِىِّ الَّذِى يَتَكَلَّمُ بِاِسْمِى فَاَنَا اَنْتَقِمُ مِنْهُ
يعنى: "بنى إسرائيلڭ قارداشلرى اولان بنى إسماعيلدن سنڭ گبى برينى گوندرهجگم. بن سوزيمى اونڭ آغزينه قويهجغم، بنم وحيمله قونوشهجق. اونى قبول ايتمهينه عذاب ويرهجگم."
توراتڭ اوچنجى بر آيتى:
قَالَ مُوسٰى رَبِّ اِنِّى اَجِدُ فِى التَّوْرٰيةِ اُمَّةً هُمْ خَيْرُ اُمَّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ يَاْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُؤْمِنُونَ بِاللّٰه فَاجْعَلْهُمْ اُمَّتِى قَالَ تِلْكَ اُمَّةُ مُحَمَّدٍ
إخطار:محمّد إسمى، او كتابلرده "مُشَفَّحْ" و "اَلْمُنْحَمَنَّا" و "حِمْياطا" گبى سُريانى إسملر صورتنده، "محمّد" معناسندهكى عِبرانى إسملريله گلمش. يوقسه صريح محمّد إسمى آز واردى. صريح مقدارينى دخى، حسود يهوديلر تحريف ايتمشلر.
— 122 —
زبورڭ آيتى:
يَا دَاوُدُ يَاْتِى بَعْدَكَ نَبِىٌّ يُسَمّٰى اَحْمَدَ وَ مُحَمَّدًا صَادِقًا سَيِّدًا اُمَّتُهُ مَرْحُومَةٌ
هم عَباَدِلَهِٔ سبعهدن و كتبِ سابقهده چوق تدقيقات ياپان عبد اللّٰه ابن عَمْر ابن العاص و مشهور علماءِ يهوددن أڭ أوّل إسلامه گلن عبد اللّٰه ابن سلام و مشهور كعب الأحبار دينيلن بنى إسرائيلڭ علّامهلرندن؛ او زمانده داها چوق تحريفاته اوغراميان توراتده عينًا شو گلهجك آيتى إعلان ايدهرك گوسترمشلر. آيتڭ بر پارچهسى شودر كه: حضرتِ موسى ايله خطابدن صوڭره، گلهجك پيغمبره خطابًا شويله دييور:
يَا اَيُّهَا النَّبِىُّ اِنَّا اَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَ مُبَشِّرًا وَ نَذِيرًا وَ حِرْزًا لِلْاُمِّيِّينَ اَنْتَ عَبْدِى سَمَّيْتُكَ الْمُتَوَكِّلَ لَيْسَ بِفَظٍّ وَلَا غَلِيظٍ وَلَا صَخَّابٍ فِى الْاَسْوَاقِ وَلَا يَدْفَعُ بِالسَّيِّئَةِ السَّيِّئَةَ بَلْ يَعْفُو وَ يَغْفِرُ وَ لَنْ يَقْبِضَهُ اللّٰه حَتّٰى يُقِيمَ بِهِ الْمِلَّةَ الْعَوْجَاءَ بِاَنْ يَقُولُوا لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه
توراتڭ بر آيتى داها:
مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰه مَوْلِدُهُ بِمَكَّةَ وَ هِجْرَتُهُ بِطَيْبَةَ وَ مُلْكُهُ بِالشَّامِ وَ اُمَّتُهُ الْحَمَّادُونَ
ايشته شو آيتده "محمّد" لفظى، محمّد معناسنده سُريانى بر إسمده گلمشدر.
توراتڭ ديگر بر آيتى داها:
اَنْتَ عَبْدِى وَ رَسُولِى سَمَّيْتُكَ الْمُتَوَكِّلَ
ايشته شو آيتده، بنى إسحٰقڭ قارداشلرى اولان بنى إسماعيلدن و حضرتِ موسىدن صوڭره گلن پيغمبره خطاب ايدييور.
— 123 —
توراتڭ ديگر بر آيتى داها:
عَبْدِىَ الْمُخْتَارُ لَيْسَ بِفَظٍّ وَلَا غَلِيظٍ
ايشته "مختار"ڭ معناسى؛ "مصطفى"در، هم إسمِ نبويدر.
إنجيلده، عيسىدن صوڭره گلن و إنجيلڭ بر قاچ آيتنده "عالم رئيسى" عنوانيله مژده ويرديگى نبىنڭ تعريفنه دائر:
مَعَهُ قَضِيبٌ مِنْ حَدِيدٍ يُقَاتِلُ بِهِ وَ اُمَّتُهُ كَذٰلِكَ
ايشته شو آيت گوسترييور كه: "صاحب السيف و جهاده مأمور بر پيغمبر گلهجكدر." قضيبِ حديد، قلنج ديمكدر. هم اُمّتى ده اونڭ گبى صاحب السيف، يعنى جهاده مأمور اولاجغنى، سورهٔ فتحڭ آخرنده
وَ مَثَلُهُمْ فِى الْاِنْجِيلِ كَزَرْعٍ اَخْرَجَ شَطْاَهُ فَاٰزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوٰى عَلٰى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ
آيتى، إنجيلڭ شو آيتى گبى، باشقه آيتلرينه إشارت ايدوب، محمّد عليه الصلاة والسلام صاحب السيف و جهاده مأمور اولديغنى إنجيل ايله برابر إعلان ايدييور.
توراتڭ بشنجى كتابنڭ اوتوز اوچنجى بابنده شو آيت وار:"حق تعالى، طوُرِ سينادن إقبال ايدوب بزه ساعيردن طلوع ايتدى و فاران طاغلرنده ظاهر اولدى."
ايشته شو آيت ناصلكه "طوُرِ سيناده إقبالِ حق" فقرهسيله نبوّتِ موسويهيى و شام طاغلرندن عبارت اولان "ساعيردن طلوعِ حق" فقرهسيله، نبوّتِ عيسويهيى إخبار ايدر. اويله ده بِالإتّفاق حجاز طاغلرندن عبارت اولان فاران طاغلرندن ظهورِ حق فقرهسيله، بِالضروره رسالتِ أحمديهيى (عصم) خبر ويرييور. هم سورهٔ فتحڭ آخرنده
ذٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ
حكمنى تصديقًا، توراتده فاران طاغلرندن ظهور ايدن پيغمبرڭ صحابهلرى حقّنده شو آيت وار: "قدسيلرڭ
— 124 —
بايراقلرى برابرندهدر و اونڭ صاغندهدر." "قدسيلر" ناميله توصيف ايدر. يعنى: "اونڭ صحابهلرى قدسى، صالح أوليالردر."
أشعيا پيغمبرڭ كتابنده، قرق ايكنجى بابنده شو آيت واردر:"حق سبحانَهُ آخر زمانده، كندينڭ إصطفاگرده و بَرْگُزيدهسى قولنى بعث ايدهجك و اوڭا روح الأمين حضرتِ جبريلى يوللايوب، دينِ إلٰهيسنى اوڭا تعليم ايتديرهجك. و او دخى، روح الأمينڭ تعليمى وجهله ناسه تعليم ايلهيهجك و بيْن الناس حق ايله حكم ايدهجكدر. او بر نوردر، خلقى ظلماتدن چيقارهجقدر. ربّڭ بڭا قبل الوقوع بيلديرديگى شيئى، بن ده سزه بيلديرييورم."
ايشته شو آيت غايت صريح بر صورتده، آخر زمان پيغمبرى اولان محمّد عليه الصلاة والسلامڭ أوصافنى بيان ايدييور.
ميشائل ناميله مسمّا ميخائيل پيغمبرڭ كتابنڭ دردنجى بابنده شو آيت وار:"آخر زمانده بر اُمّتِ مرحومه قائم اولوب، اوراده حقّه عبادت ايتمك اوزره، مبارك طاغى إختيار ايدرلر. و هر إقليمدن اوراده بر چوق خلق طوپلانوب، ربِّ واحده عبادت ايدرلر. اوڭا شرك ايتمزلر."
ايشته شو آيت، ظاهر بر صورتده دنيانڭ أڭ مبارك طاغى اولان جبلِ عرفات و اوراده هر إقليمدن گلن حاجيلرڭ تكبير و عبادتلرينى و اُمّتِ مرحومه ناميله شهرتشعار اولان اُمّتِ محمّديهيى تعريف ايدييور.
زبورده يتمش ايكنجى بابنده شو آيت وار: "بحردن بحره مالك و نهرلردن، أرضڭ مقطع و منتهاسنه قدر مالك اوله.. و كنديسنه يمن و جزائر ملوكى هديهلر گتورهلر.. و پادشاهلر اوڭا سجده و إنقياد ايدهلر.. و هر وقت اوڭا صلات و هر گون كنديسنه بركتله دعا اولونه.. و أنوارى
— 125 —
مدينهدن منوّر اوله.. و ذكرى أبد الآباد دوام ايده.. اونڭ إسمى، شمسڭ وجودندن أوّل موجوددر. اونڭ آدى، گونش طوردقجه منتشر اوله..."
ايشته شو آيت، پك آشكار بر طرزده فخرِ عالم عليه الصلاة والسلامى توصيف ايدر. عجبا حضرتِ داود عليه السلامدن صوڭره محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامدن باشقه هانگى نبى گلمش كه؛ شرقدن غربه قدر ديننى نشر ايتمش و ملوكى جزيهيه باغلامش و پادشاهلرى كندينه سجده ايدر گبى بر إنقياد آلتنه آلمش و هر گون نوعِ بشرڭ خُمسنڭ صلوات و دعالرينى كندينه قزانمش و أنوارى مدينهدن پارلامش كيم وار؟ كيم گوستريلهبيلير؟
هم توركجه يوحنّا إنجيلنڭ اون دردنجى باب و اوتوزنجى آيتى شودر:"آرتيق سزڭله چوق سويلشمهم، زيرا بو عالمڭ رئيسى گلييور. و بنده، اونڭ نسنهسى أصلا يوقدر!" ايشته "عالمڭ رئيسى" تعبيرى، "فخرِ عالم" ديمكدر. فخرِ عالم عنوانى ايسه، محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامڭ أڭ مشهور عنوانيدر.
ينه إنجيلِ يوحنّا، اون آلتنجى باب و يدنجى آيتى شودر:"امّا بن، سزه حقّى سويلهيورم. بنم گيتديگم، سزه فائدهليدر. زيرا بن گيتمهينجه، تسلّيجى سزه گلمز." ايشته باقڭز! رئيسِ عالم و إنسانلره حقيقى تسلّى ويرن، محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامدن باشقه كيمدر؟ أوت فخرِ عالم اودر و فانى إنسانلرى إعدامِ أبديدن قورتاروب تسلّى ويرن اودر.
هم إنجيلِ يوحنّا، اون آلتنجى باب، سكزنجى آيتى:"او دخى گلدكده؛ دنيايى گناهه دائر، صلاحه دائر و حكمه دائر إلزام ايدهجكدر." ايشته دنيانڭ فسادينى صلاحه چويرن و گناهلردن و شركدن قورتاران و سياست و حاكميتِ دنيايى تبديل ايدن محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامدن باشقه كيم گلمش؟
— 126 —
هم إنجيلِ يوحنّا، اون آلتنجى باب، اون برنجى آيت:"زيرا بو عالمڭ رئيسنڭ گلمهسنڭ حكمى گلمشدر." ايشته "عالمڭ رئيسى" (حاشيه): أوت، او ذات، اويله بر رئيس و سلطاندر كه؛ بيڭ اوچيوز أللى سنهده و أكثر عصرلردن هر بر عصرده، لا أقل اوچ يوز أللى ميليون تبعهسى و رعيتى وار. كمالِ تسليم و إنقيادله، أوامرينه إطاعت ايدرلر، هر گون اوڭا سلام ايتمكله تجديدِ بيعت ايدرلر. ألبته سيّد البشر اولان أحمدِ محمّد عليه الصلاة والسلامدر.
هم إنجيلِ يوحنّا، اون آلتنجى باب و اون اوچنجى آيت:"امّا او حق روحى گلديگى زمان، سزى بِالجمله حقيقته إرشاد ايدهجكدر. زيرا كنديسندن سويلهمييور. بِالجمله ايشيتديگنى سويلهيهرك، گلهجك نسنهلردن سزه خبر ويرهجك." ايشته بو آيت صريحدر. عجبا عموم إنسانلرى بردن حقيقته دعوت ايدن و هر خبرينى وحيدن ويرن و جبرائيلدن ايشيتديگنى سويلهين و قيامت و آخرتدن تفصيلًا خبر ويرن، محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامدن باشقه كيمدر و كيم اولابيلير؟
هم كتبِ أنبياده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ محمّد، أحمد، مختار معناسنده سُريانى و عِبرانى إسملرى وار. ايشته:حضرتِ شعيبڭ صحفنده إسمى، محمّد معناسنده مُشَفَّحْ در. هم توراتده ينه محمّد معناسنده مُنحَمَنَّا، هم نَبِىُّ الحرم معناسنده حِمْياطا . زبورده اَلْمُخْتَارْ إسميله مسمّادر. ينه توراتده الخَاتَمُ الخاتم . هم توراتده و زبورده مُقِيمُ السنّه . هم صحفِ إبراهيم و توراتده مازماز در. هم توراتده اَحْيَدْ در.
— 127 —
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ديمش:
اِسْمِى فِى الْقُرْاٰنِ مُحَمَّدٌ وَ فِى الْاِنْجِيلِ اَحْمَدُ وَ فِى التَّوْرٰيةِ اَحْيَدُ
بيورمشدر. هم إنجيلده، أسماءِ نبويدن "صاحب القضيب و الهراوة" يعنى "سيف و عصا صاحبى." أوت صاحب السيف أنبيالر ايچنده أڭ بيوگى؛ امّتيله جهاده مأمور، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامدر. ينه إنجيلده "صاحب التاج"در. أوت "صاحب التاج" عنوانى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه مخصوصدر. تاج، عمامه يعنى صاريق ديمكدر. أسكى زمانده ملّتلر ايچنده، ملّتجه عموميت إعتباريله صاريق و عَگلْ صاران قَوم عربدر. إنجيلده "صاحب التاج"، قطعى اولارق "رسولِ أكرم" (عليه الصلاة والسلام) ديمكدر.
هم إنجيلده "البارقليط" وياخود "الفارقليط" كه إنجيل تفسيرلرنده، "حق و باطلى بربرندن تفريق ايدن حقپرست" معناسى ويريلمش كه؛ صوڭره گلهجك إنسانلرى، حقّه سَوق ايدهجك ذاتڭ إسميدر.
إنجيلڭ بر يرنده، عيسى عليه السلام ديمش:"بن گيدهجگم؛ تا دنيانڭ رئيسى گلسين." عجبا حضرتِ عيسى عليه السلامدن صوڭره دنيانڭ رئيسى اولاجق و حق و باطلى فرق و تمييز ايدوب حضرتِ عيسى عليه السلامڭ يرنده إنسانلرى إرشاد ايدهجك، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامدن باشقه كيم گلمشدر؟ ديمك حضرتِ عيسى عليه السلام امّتنه دائما مژده ايدييور و خبر ويرييور كه: "بريسى گلهجك، بڭا إحتياج قالميهجق. بن، اونڭ بر مقدّمهسىيم و مژدهجيسىيم." ناصلكه شو آيتِ كريمه:
وَ اِذْ قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يَا بَنِى اِسْرَائِيلَ اِنِّى رَسُولُ اللّٰه اِلَيْكُمْ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَىَّ مِنَ التَّوْرٰيةِ وَ مُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَاْتِى مِنْ بَعْدِى اسْمُهُ اَحْمَدُ
— 128 —
(حاشيه): اُمَّتُهُ الْحَمَّادُونَ نڭ تتمّهسيدر: سيّاحِ مشهور أوليا چلبى؛ حضرتِ شمعون صفانڭ تربهسنده، جيلان دريسنده يازيلى إنجيلِ شريفده، بو گلن آيتى اوقومشدر. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام حقّنده نازل اولان آيت: ايتون بر اوغلان، ازربيون يعنى: إبراهيم نسلندن اوله، پروفتون پيغمبر اوله، لوغسلين يالانجى اولميه، بنت اونڭ افزولات مولدى مكّه اوله، كه كالوشير صالحلكله گلمش اوله، تونومنين اونڭ مبارك آدى مواميت (٭) أحمد محمّد اوله. اسفدوس اوڭا اويانلر، تاكرديس بو جهان إسّى اولالر. بيست بيث دخى، اول جهان إسّى اوله.
(٭) بو مواميت كلمهسى مَمَدْ دن و مَمَدْ دخى محمّد دن تحريف ايديلمش.
أوت إنجيلده حضرتِ عيسى عليه السلام، چوق دفعهلر امّتنه مژده ويرييور. إنسانلرڭ أڭ مهمّ بر رئيسى گلهجگنى و او ذاتى ده بعض إسملر ايله ياد ايدييور. او إسملر، ألبته سُريانى و عبرانيدرلر. أهلِ تحقيق گورمشلر. او إسملر، "أحمد، محمّد، فارق بَيْن الحقِّ و الباطل" معناسندهدرلر. ديمك عيسى عليه السلام، چوق دفعه أحمد عليه الصلاة والسلامدن بشارت ويرييور.
سؤال: أگر ديسهڭ:"نهدن حضرتِ عيسى عليه السلام، هر نبىدن زياده مژده ويرييور؛ باشقهلر يالڭز خبر ويرييورلر، مژده صورتى آزدر."
الجواب:چونكه أحمد عليه الصلاة والسلام، عيسى عليه السلامى يهوديلرڭ مدهش تكذيبندن و مدهش إفترالرندن و ديننى مدهش تحريفاتدن قورتارمقله برابر.. عيسى عليه السلامى طانيميان بنى إسرائيلڭ صعوبتلى شريعتنه مقابل، سهولتلى و جامع و أحكامجه شريعتِ عيسويهنڭ نقصاننى إكمال ايدهجك بر
— 129 —
شريعتِ عاليهيه صاحبدر. ايشته اونڭ ايچون چوق دفعه، "عالمڭ رئيسى گلييور!" دييه مژده ويرييور.
ايشته تورات، إنجيل، زبورده و سائر صحفِ أنبياده چوق أهمّيتله، آخرده گلهجك بر پيغمبردن بحثلر وار، چوق آيتلر وار. ناصل بر قسم نمونهلرينى گوستردك. هم چوق ناملر ايله او كتابلرده مذكوردر. عجبا بتون بو كتبِ أنبياده بو قدر أهمّيتله، مكرّر آيتلرده بحث ايتدكلرى، آخر زمان پيغمبرى حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامدن باشقه كيم اولابيلير؟
ايكنجى قسم إرهاصاتدن و دلائلِ نبوّتدن مقصد شودر كه:بعثتِ أحمديهدن أوّل، زمانِ فترتده كاهنلر، هم او زمانڭ بر درجه أوليا و عارفِ بِاللّٰه اولان بر قسم إنسانلرى؛ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ گلهجگنى خبر ويرمشلر و إخبارلرينى ده نشر ايتمشلر، شعرلريله گلهجك عصرلره بيراقمشلر. اونلر چوقدر؛ بز، أهلِ سِيَر و تاريخڭ نقل و قبول ايتدكلرى مشهور و منتشر اولان بر قسمنى ذكر ايدهجگز. أزجمله:
يمن پادشاهلرندن تُبَّعْ إسمنده بر مَلِك، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ أوصافنى أسكى كتابلرده گورمش، ايمان ايتمش. شويله بر شعرينى إعلان ايتمش:
شَهِدْتُ عَلٰى اَحْمَدَ اَنَّهُ رَسُولٌ مِنَ اللّٰه بَارِى النَّسَمِ
فَلَوْ مُدَّ عُمْرِى اِلٰى عُمْرِهِ لَكُنْتُ وَزِيرًا لَهُ وَ ابْنَ عَمٍّ
يعنى: "بن أحمدڭ (عصم) رسالتنى تصديق ايدييورم. بن اونڭ زماننه يتيشسه ايدم، اوڭا وزير و عمِّ زاده اولوردم." (يعنى، على گبى اوڭا فدائى بر خادم اولوردم.)
— 130 —
ايكنجيسى:مشهور قس ابن ساعده كه، قَومِ عربڭ أڭ مشهور و مهمّ خطيبى و مُوَحِّدْ بر ذاتِ روشنضميردر. ايشته شو ذات ده، بعثتِ نبويدن أوّل رسالتِ أحمديهيى شو شعرله إعلان ايدييور:
اَرْسَلَ فِينَا اَحْمَدَ خَيْرَ نَبِىٍّ قَدْ بُعِثَ ٭ صَلّٰى عَلَيْهِ اللّٰه مَا عَجَّ لَهُ رَكْبٌ وَ حُثَّ
اوچنجيسى:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ أجدادندن اولان كعب ابن لُؤى، نبوّتِ أحمديهيى (عصم) إلهام أثرى اولارق شويله إعلان ايتمش:
عَلٰى غَفْلَةٍ يَاْتِى النَّبِىُّ مُحَمَّدٌ فَيُخْبِرُ اَخْبَارًا صَدُوقًا خَبِيرُهَا
يعنى: "فجئةً، محمد النبى گلهجك، طوغرى خبرلرى ويرهجك."
دردنجيسى:يمن پادشاهلرندن سيف ابن ذىيزن، كتبِ سابقهده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ أوصافنى گورمش؛ ايمان ايتمش، مشتاق اولمش ايدى. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ جدّى عبد المطّلب يمنه قافلهِٔ قُريش ايله گيتديگى زمان، سيف ابن ذىيزن اونلرى چاغيرمش. اونلره ديمش كه:
اِذَا وُلِدَ بِتِهَامَةَ وَلَدٌ بَيْنَ كَتْفَيْهِ شَامَةٌ كَانَتْ لَهُ الْاِمَامَةُ وَ اِنَّكَ يَا عَبْدَ الْمُطَّلِبِ لَجَدُّهُ
يعنى: "حجازده بر چوجق دنيايه گلير. اونڭ ايكى اوموزى آراسنده خاتم گبى بر نشان وار. ايشته او چوجق عموم إنسانلره إمام اولاجق!" صوڭره گيزلى عبد المطّلبى چاغيرمش، "او چوجغڭ جدّى ده سنسڭ" دييه كرامتكارانه، بعثتدن أوّل خبر ويرمش.
بشنجيسى:ورقه ابن نَوْفلْ (خديجهِٔ كبرانڭ عَمِّ زادهلرندن) بدايتِ وحيده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام تلاش ايتمش. خديجهِٔ كبرا او حادثهيى، مشهور
— 131 —
ورقه ابن نوفله حكايه ايتمش. ورقه ديمش: "اونى بڭا گوندر." رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام ورقهنڭ ياننه گيتمش، مبدأِ وحيدهكى وضعيتى حكايه ايتمش. ورقه ديمش:
بَشِّرْ يَا مُحَمَّدُ اِنِّى اَشْهَدُ اَنَّكَ اَنْتَ النَّبِىُّ الْمُنْتَظَرُ وَ بَشَّرَ بِكَ عِيسٰى
يعنى: "تلاش ايتمه، او حالت وحيدر. سڭا مژده! إنتظار ايديلن نبى سنسڭ! عيسى، سنڭله مژده ويرمش."
آلتنجيسى:عسقلان الحِمْيَرى نام عارفِ بِاللّٰه، بعثتدن أوّل قُريشيلرى گورديگى وقت، "ايچڭزده دعواىِ نبوّت ايدن وار مى؟" "يوق" ديرلردى. صوڭره بعثت وقتنده ينه صورمش؛ "أوت" ديمشلر، "برى دعواىِ نبوّت ايدييور." ديمش: "ايشته عالم اونى بكلهيور."
يدنجيسى:نصارا علماىِ بنامندن ابن العلا، بعثتدن و پيغمبرى گورمهدن أوّل خبر ويرمش. صوڭره گلمش. حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلامى گورمش، ديمش:
وَ الَّذِى بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَقَدْ وَجَدْتُ صِفَتَكَ فِى الْاِنْجِيلِ وَ بَشَّرَ بِكَ ابْنُ الْبَتُولِ
يعنى: "بن سنڭ صفاتڭى إنجيلده گوردم، ايمان ايتدم. ابن مريم إنجيلده سنڭ گلهجگڭى مژده ايتمش."
سكزنجيسى:بحثى گچن حبش پادشاهى نجاشى ديمش:
لَيْتَ لِى خِدْمَتَهُ بَدَلًا عَنْ هٰذِهِ السَّلْطَنَةِ
يعنى: "كاشكه شو سلطنته بدل محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامڭ خدمتكارى اولسه ايدم. او خدمتكارلق، سلطنتڭ پك فوقندهدر."
— 132 —
شيمدى إلهامِ ربّانى ايله غائبدن خبر ويرن بو عارفلردن صوڭره؛ غائبدن روح و جنّ واسطهسيله خبر ويرن كاهنلر، پك صريح بر صورتده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ گلهجگنى و نبوّتنى خبر ويرمشلر. اونلر چوقدر؛ بز، اونلردن مشهورلرى و معنوى تواتر حكمنه گچمش و أكثر تاريخ و سِيَرده نقل ايديلمش بر قاچنى ذكر ايدهجگز. اونلرڭ اوزون قصّهلرينى و سوزلرينى سِيَر كتابلرينه حواله ايدوب، يالڭز إجمالًا بحث ايدهجگز.
برنجيسى:شق إسمنده مشهور بر كاهندر كه؛ بر گوزى، بر ألى، بر آياغى وارمش. عادتا ياريم إنسان... ايشته او كاهن، معنوى تواتر درجهسنده قطعى بر صورتده تاريخلره گچمش كه؛ رسالتِ أحمديه عليه الصلاة والسلامى خبر ويروب، مكرّرًا سويلهمشدر.
ايكنجيسى:مشهور شام كاهنى سطيحدر كه؛ كميكسز، عادتا أعضاسز بر وجود، يوزى گوگسى ايچنده بر أعجوبهِٔ خلقت و چوق ده ياشامش بر كاهندر. غائبدن ويرديگى طوغرى خبرلر، او زمان إنسانلرده شهرت بولمش. حتّى كسرى (يعنى فارس پادشاهى) گورديگى عجيب رؤيايى و ولادتِ أحمديه (عصم) زماننده سرايڭ اون درت شرفهسنڭ دوشمهسنڭ سرّينى سطيحدن صورمق ايچون، مُويزان دينيلن عالم بر ألچيسنى گوندرمش. سطيح ديمش: "اون درت ذات سزلرده حاكميت ايدهجك، صوڭره سلطنتڭز محو اولاجق. هم بريسى گلهجك، بر دين إظهار ايدهجك. ايشته او سزڭ دين و دولتڭزى قالديرهجق!" مئالنده كسرايه خبر گوندرمش. ايشته او سطيح، صريح بر صورتده، آخر زمان پيغمبرينڭ گلمهسنى خبر ويرمش.
هم كاهنلردن سواد ابن قارب الدوسى و خنافر و افعاسيه نجران و جزل ابن جزل الكندى و ابن خلصة الدوسى و فاطمه بِنتِ نعمانِ نجاريه گبى مشهور
— 133 —
كاهنلر، سِيَر و تاريخ كتابلرنده تفصيلًا بيان ايتدكلرى وجه اوزره؛ آخر زمان پيغمبرينڭ گلهجگنى، او پيغمبر ده، محمّد عليه الصلاة والسلام اولديغنى خبر ويرمشلر.
هم حضرتِ عثمانڭ أقرباسندن سعد ابن بِنتِ كُرَيز كاهنلك واسطهسيله، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ نبوّتنى غائبدن خبر آلمش. بدايتِ إسلاميتده حضرتِ عثمان ذى النّوريْنه ديمش كه: "سن گيت ايمان ايت." عثمان بدايتده گلمش، ايمان ايتمش. ايشته او سعد، او واقعهيى بويله بر شعر ايله سويلهيور:
هَدَى اللّٰه عُثْمَانًا بِقَوْلِى اِلَى الَّتِى بِهَا رُشْدُهُ وَ اللّٰه يَهْدِى اِلَى الْحَقِّ
هم كاهنلر گبى؛ "هاتف" دينيلن، شخصى گورونمهين و سسى ايشيديلن جنّيلر، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ گلهجگنى مكرّرًا خبر ويرمشلر. أزجمله:
ذياب ابن الحارثه هاتفِ جنّى بويله باغيرمش، اونڭ و باشقهسنڭ سببِ إسلامى اولمش:
يَا ذَيَابُ يَا ذَيَابُ اِسْمَعِ الْعَجَبَ الْعُجَابَ
بُعِثَ مُحَمَّدٌ بِالْكِتَابِ يَدْعُو بِمَكَّةَ فَلَا يُجَابُ
ينه بر هاتفِ جنّى، سامعه ابن قرَّة الغطفانىيه بويله باغيرمش، بعضلرينى ايمانه گتيرمشدر:
جَاءَ الْحَقُّ فَسَطَعَ وَ دُمِّرَ بَاطِلٌ فَانْقَمَعَ
بو هاتفلرڭ بشارتلرى و خبر ويرمهلرى پك مشهوردر و چوقدر.
— 134 —
هم ناصل كاهنلر، هاتفلر خبر ويرمشلر؛ اويله ده صنملر دخى و صنملره كسيلن قربانلر دخى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ رسالتنى خبر ويرمشلر. أزجمله:
قصّهٔ مشهورهدندر كه: مازَنْ قبيلهسنڭ صنمى باغيروب ديمش:
هٰذَا النَّبِىُّ الْمُرْسَلُ جَاءَ بِالْحَقِّ الْمُنْزَلِ
دييهرك، رسالتِ أحمديهيى (عصم) خبر ويرمش.
هم عبّاس ابن مِرْداسڭ سببِ إسلاميتى اولان مشهور واقعه شودر كه: ضمار نامنده بر صنمى وارمش؛ او صنم، بر گون بويله بر سس ويرمش:
اَوْدٰى ضِمَارُ وَ كَانَ يُعْبَدُ مُدَّةً قَبْلَ الْبَيَانِ مِنَ النَّبِىِّ مُحَمَّدٍ
يعنى: "محمّد گلمهدن أوّل بڭا عبادت ايديلييوردى، شيمدى محمّدڭ بيانى گلمش؛ داها او ضلالت اولاماز."
حضرتِ عُمَر، إسلاميتدن أوّل صنمه كسيلن بر قرباندن بويله ايشيتمش:
يَا اٰلَ الذَّبِيحِ اَمْرٌ نَجِيحٌ رَجُلٌ فَصِيحٌ يَقُولُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه
ايشته بو نمونهلر گبى چوق واقعهلر وار، موثوق كتابلر قبول ايدوب نقل ايتمشلر.
ناصلكه كاهنلر، عارفِ بِاللّٰهلر، هاتفلر، حتّى صنملر و قربانلر، رسالتِ أحمديهيى (عصم) خبر ويرمشلر؛ هر بر حادثه دخى، بر قسم إنسانلرڭ ايماننه سبب اولمش. اويله ده، بعض طاشلر اوستنده و قبرلرده و قبرلرڭ مزار طاشلرنده خطِّ قديم ايله مُحَمَّدٌ مُصْلِحٌ اَمِينٌ گبى عبارهلر بولونمش؛ اونڭله بر قسم إنسانلر ايمانه گلمشلر. أوت خطِّ قديم ايله بعض طاشلرده بولونان مُحَمَّدٌ مُصْلِحٌ اَمِينٌ ،
— 135 —
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامدن عبارتدر. چونكه اوندن أوّل، زماننه پك ياقين، يالڭز يدى محمّد إسمى وار، باشقه يوقدر. او يدى آدمڭ هيچ بر جهتله "مُصلح أمين" تعبيرينه لياقتلرى يوقدر.
اوچنجى قسم
إرهاصاتدن رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ولادتى هنگامنده وجوده گلن خارقهلردر و حادثهلردر. او حادثهلر، اونڭ ولادتيله علاقهدار بر صورتده وجوده گلمش.
هم بعثتدن أوّل بعض حادثهلر وار كه، طوغريدن طوغرىيه برر معجزهسيدر. بونلر چوقدر. نمونه اولارق، مشهور اولمش و أئمّهِٔ حديث قبول ايتمش و صحّتلرى تحقّق ايتمش بر قاچ نمونهيى ذكر ايدهجگز:
برنجيسى:ولادتِ نبوى گيجهسنده هم آننهسى، هم آننهسنڭ ياننده بولونان عثمان ابن العاصڭ آننهسى، هم عبد الرحمن ابن عَوْفڭ آننهسنڭ گوردكلرى عظيم بر نوردر كه؛ اوچى ده ديمشلر: "ولادتى آننده بز اويله بر نور گوردك كه؛ او نور، مشرق و مغربى بزه آيدينلاتديردى."
ايكنجيسى:او گيجه كعبهدهكى صنملرڭ چوغى باشى آشاغى دوشمش.
اوچنجيسى:مشهور كسرىنڭ أيوانى (يعنى سراىِ مشهورهسى) او گيجه صاللانوب إنشقاق ايتمهسى و اون درت شرفهسنڭ دوشمهسيدر.
دردنجيسى:صاوهنڭ تقديس ايديلن كوچك دڭزينڭ او گيجهده يره باتماسى و إصطخر آبادده بيڭ سنهدر دائما إشعال ايديلن، يانان و سونمهين، مجوسيلرڭ معبود إتّخاذ ايتدكلرى آتشڭ، ولادت گيجهسنده سونمهسى. ايشته شو اوچ درت حادثه إشارتدر كه: او يڭى دنيايه گلن ذات؛ آتشپرستلگى قالديرهجق، فارس
— 136 —
سلطنتنڭ سراينى پارچهلايهجق، إذنِ إلٰهى ايله اولميان شيلرڭ تقديسنى منع ايدهجكدر.
بشنجيسى:چندان ولادت گيجهسنده دگل، فقط ولادته پك ياقين اولديغى جهتله، او حادثهلر ده إرهاصاتِ أحمديهدر كه (عصم)، سورهٔ اَلَمْ تَرَ كَيْفَ ده نصِّ قطعى ايله بيان ايديلن "وقعهِٔ فيل"در كه؛ كعبهيى تخريب ايتمك ايچون، أبرهه نامنده حبش مَلِكى گلوب، فيلِ محمودى نامنده جسيم بر فيلى اوڭه سوروپ گلمش. مكّهيه ياقين اولديغى وقت فيل يورومهمش. چاره بولامامش، دونمشلر. أبابيل قوشلرى اونلرى مغلوب ايتمش و پريشان ايتمش، قاچمشلر. بو قصّهِٔ عجيبه، تاريخ كتابلرنده تفصيلًا مشهوردر. ايشته شو حادثه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ دلائلِ نبوّتندندر. چونكه ولادته پك ياقين بر زمانده، قبلهسى و مولدى و سَوْگيلى وطنى اولان كعبهِٔ مكرّمه، غيبى و خارقه بر صورتده أبرههنڭ تخريبندن قورتولمشدر.
آلتنجيسى:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام كوچكلگنده حليمهِٔ سعديهنڭ ياننده ايكن، حاليمه و حليمهنڭ زوجنڭ شهادتلريله؛ گونشدن راحتسز اولمامق ايچون، چوق دفعه اوستنده بر بلوط پارچهسنڭ اوڭا گولگه ايتديگنى گورمشلر و خلقه سويلهمشلر و او واقعه صحّتله شهرت بولمش.
هم شام طرفنه اون ايكى ياشنده ايكن گيتديگى وقت، بحيراىِ راهبڭ شهادتيله، بر پارچه بلوط، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ باشنه گولگه ايتديگنى گورمش و گوسترمش.
هم ينه بعثتدن أوّل رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، بر دفعه خديجهِٔ كبرانڭ ميسره إسمندهكى خدمتكاريله تجارتدن گلديگى زمان، خديجهِٔ كبرا،
— 137 —
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ باشنده ايكى مَلگڭ بلوط طرزنده گولگه ايتدكلرينى گورمش. كندى خدمتكارى اولان ميسرهيه ديمش. ميسره دخى خديجهٔ كبرايه ديمش: "بتون سفريمزده بن اويله گورويوردم."
يدنجيسى:نقلِ صحيح ايله ثابتدر كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، بعثتدن أوّل بر آغاجڭ آلتنده اوطوردى؛ او ير قورو ايدى، بردن يشيللندى. آغاجڭ داللرى، اونڭ باشى اوزرينه أگيلوب قيوريلارق گولگه ياپمشدر.
سكزنجيسى:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اوفاق ايكن، أبو طالبڭ أونده قالييوردى. أبو طالب، چولوق و چوجغى ايله اونڭله برابر يرلرسه، قارينلرى طوياردى. نه وقت او ذات يمكده بولونمازسه، طوق اولمايورلردى. شو حادثه هم مشهوردر، هم قطعيدر.
هم رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ كوچكلگنده اوڭا باقان و خدمت ايدن اُمُّ أيمن ديمش: "هيچ بر وقت رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام آجلق و صوسزلقدن شكايت ايتمدى، نه كوچكلگنده و نه ده بيوكلگنده."
طوقوزنجيسى:مرضعهسى اولان حليمهٔ سعديهنڭ مالنده و كچيلرينڭ سوتنده، قبيلهسنڭ خلافنه اولارق چوق بركتى و زياده اولماسيدر. بو واقعه هم مشهوردر، هم قطعيدر.
هم سينك اونى تعجيز ايتمزدى، اونڭ جسدِ مباركنه و لباسنه قونمازدى. ناصلكه أولادندن اولان سيّد عبد القادرِ گيلانى (قس) دخى، جدّندن او حالى إرثيت آلمشدى؛ سينك اوڭا ده قونمازدى.
اوننجيسى:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام دنيايه گلدكدن صوڭره، باخصوص ولادت گيجهسنده، ييلديزلرڭ دوشمهسنڭ چوغالماسيدر كه؛ شو
— 138 —
حادثه اون بشنجى سوزده قطعيًا برهانلريله إثبات ايتديگمز اوزره؛ شو ييلديزلرڭ سقوطى، شياطين و جنلرڭ غيبى خبرلردن كسيلمهسنه علامت و إشارتدر. ايشته مادام رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام وحى ايله دنيايه چيقدى؛ ألبته ياريم يامالاق و يالانلر ايله قاريشق، كاهنلرڭ و غائبدن خبر ويرنلرڭ و جنلرڭ إخباراتنه سد چكمك لازمدر كه، وحيه بر شبهه ايراث ايتمهسينلر و وحيه بڭزهمسين. أوت بعثتدن أوّل كاهنلك چوقدى. قرآن نازل اولدقدن صوڭره اونلره خاتمه چكدى. حتّى چوق كاهنلر ايمانه گلديلر. چونكه داها جنلر طائفهسندن اولان مخبرلرينى بولامديلر. ديمك قرآن خاتمه چكمشدى. ايشته أسكى زمان كاهنلرى گبى، شيمدى ده مديوملر صورتنده ينه بر نوع كاهنلك آوروپاده إسپرتيزمهجيلرڭ ايچلرنده باش گوسترمش. هر نه ايسه...
الحاصل:رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ نبوّتندن أوّل نبوّتنى تصديق ايتديرن و تصديق ايدن پك چوق واقعهلر، پك چوق ذاتلر ظاهر اولمشلر.
أوت دنيايه معنًا رئيس اولاجق (حاشيه): أوت سلطانِ لَوْلَاكَ لَوْلَاكَ، اويله بر رئيسدر كه: بيڭ اوچ يوز أللى سنهدر سلطنتى دوام ايدييور. برنجى عصردن صوڭره هر بر عصرده لا أقل اوچ يوز أللى ميليون تبعهسى و رعيتى واردر. كُرهِٔ أرضڭ ياريسنى بايراغى آلتنه آلمش و تبعهسى، كمالِ تسليميتله اوڭا هر گون صلات و سلام ايله تجديدِ بيعت ايدهرك أمرلرينه إطاعت ايدرلر. و دنيانڭ معنوى شكلنى دگيشديرهجك و دنيايى آخرته مزرعه ياپاجق و دنيانڭ مخلوقاتنڭ قيمتلرينى إعلان ايدهجك و جنّ و إنسه سعادتِ أبديهيه يول گوسترهجك و فانى جنّ و إنسى إعدامِ أبديدن قورتارهجق و دنيانڭ حكمتِ خلقتنى و طلسمِ مغلقنى و معمّاسنى آچاجق و خالقِ كائناتڭ مقاصدينى بيلهجك و بيلديرهجك و او خالقى طانييوب عمومه طانيتديرهجق بر ذات؛ ألبته او داها گلمهدن هر شى، هر نوع، هر طائفه
— 139 —
اونڭ گلهجگنى سَوهجك و بكلهيهجك و حسنِ إستقبال ايدهجك و آلقيشلايهجق و خالقى طرفندن بيلديريليرسه، او ده بيلديرهجك. ناصلكه سابق إشارتلرده و مثاللرده گوردك كه؛ هر بر نوعِ مخلوقات، اونى حسنِ إستقبال ايدييور گبى معجزاتنى گوسترييورلر، معجزه لسانيله نبوّتنى تصديق ايدييورلر.
اون يدنجى إشارت:
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ قرآندن صوڭره أڭ بيوك معجزهسى، كندى ذاتيدر. يعنى اونده إجتماع ايتمش أخلاقِ عاليهدر كه؛ هر بر خصلتده أڭ يوكسك طبقهده اولديغنه، دوست و دشمن إتّفاق ايدييورلر. حتّى شجاعت قهرمانى حضرتِ على، مكرّرًا دييوردى: "حربڭ دهشتلنديگى وقت، بز رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ آرقهسنه إلتجا ايدوب تحصّن ايدييوردق." و هكذا... بتون أخلاقِ حميدهده أڭ يوكسك و يتيشيلميهجك بر درجهيه مالك ايدى. شو معجزهِٔ أكبرى، علّامهِٔ مغرب قاضى عِياضڭ شفاءِ شريفنه حواله ايدييورز. الحقّ او ذات، او معجزهٔ أخلاقِ حميدهيى پك گوزل بيان ايدوب إثبات ايتمشدر.
هم پك بيوك و دوست و دشمنله مصدّق بر معجزهِٔ أحمديه (عصم) شريعتِ كبراسيدر كه، نه مِثلى گلمش و نه ده گلهجك. شو معجزهِٔ أعظمڭ بر درجه بياننى، بتون يازديغمز اوتوز اوچ سوز و اوتوز اوچ مكتوبه و اوتوز بر لمعهيه و اون اوچ شعاعه حواله ايدييورز.
هم رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ متواتر و قطعى بر معجزهِٔ كبراسى، شقِّ قمردر. أوت شو إنشقاقِ قمر؛ چوق طريقلرله متواتر بر صورتده، ابن مسعود، ابن عبّاس، ابن عُمَر، إمامِ على، أنس، حذيفه گبى پك چوق أعاظمِ صحابهدن متعدّد طريقلرله خبر ويريلمكله برابر، نصِّ قرآنله
اِقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ
— 140 —
آيتى، او معجزهِٔ كبرايى عالمه إعلان ايتمشدر. او زمانڭ عنادجى قُريش مشركلرى، شو آيتڭ ويرديگى خبره قارشى إنكار ايله مقابله ايتمهمشلر، بلكه يالڭز "سحردر" ديمشلر. ديمك كافرلرجه دخى قمرڭ إنشقاقى قطعيدر. شو معجزهِٔ كبرايى، شقِّ قمره دائر يازديغمز اوتوز برنجى سوزه ذيل اولان شقِّ قمر رسالهسنه حواله ايدرز.
هم رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، ناصلكه أرض أهاليسنه إنشقاقِ قمر معجزهسنى گوسترمش؛ اويله ده سماوات أهاليسنه معراج معجزهِٔ أكبرينى گوسترمشدر. ايشته معراج دينيلن شو معجزهِٔ أعظمى، اوتوز برنجى سوز اولان معراج رسالهسنه حواله ايدرز. چونكه او رساله، او معجزهِٔ كبرايى، نه قدر نورانى و عالى و طوغرى اولديغنى قطعى برهانلرله، حتّى ملحدلره قارشى ده إثبات ايتمشدر. يالڭز معجزهِٔ معراجڭ مقدّمهسى اولان بيت المقدس سياحتى و صباحلين قُريش قَومى، اوندن بيت المقدسڭ تعريفاتنى ايستهمسى اوزرينه حاصل اولان بر معجزهيى بحث ايدهجگز. شويله كه:
معراج گيجهسنڭ صباحنده، معراجنى قُريشه خبر ويردى. قُريش تكذيب ايتدى. ديديلر: "أگر بيت المقدسه گيتمش ايسهڭ، بيت المقدسڭ قپولرينى و ديوارلرينى و أحوالنى بزه تعريف ايت!" رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام فرمان ايدييور كه:
فَكَرَبْتُ كَرْبًا لَمْ اَكْرُبْ مِثْلَهُ قَطُّ فَجَلَّى اللّٰه لِى بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَ كَشَفَ الْحُجُبَ بَيْنِى وَ بَيْنَهُ حَتّٰى رَاَيْتُهُ فَنَعَتُّهُ وَ اَنَا اَنْظُرُ اِلَيْهِ
يعنى: "اونلرڭ تكذيبلرندن و سؤاللرندن پك چوق صيقيلدم. حتّى اويله بر صيقنتى هيچ چكمهمشدم. بردن جنابِ حق، بيت المقدسى بڭا گوستردى؛ بن ده
— 141 —
بيت المقدسه باقييورم، برر برر هر شيئى تعريف ايدييوردم." ايشته او وقت قُريش باقديلر كه، بيت المقدسدن طوغرى و تام خبر ويرييور.
هم رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام قُريشه ديمش كه: "يولده گيدركن سزڭ بر قافلهڭزى گوردم، قافلهڭز يارين فلان وقتده گلهجك. صوڭره او وقت، قافلهيه منتظر قالديلر. قافله بر ساعت تأخّر ايتمش. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ إخبارى طوغرى چيقمق ايچون، أهلِ تحقيقڭ تصديقيله، گونش بر ساعت توقّف ايتمش. يعنى أرض، اونڭ سوزينى طوغرى چيقارمق ايچون وظيفهسنى، سياحتنى بر ساعت تعطيل ايتمشدر و او تعطيلى، گونشڭ سكونتيله گوسترمشدر.
ايشته محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامڭ بر تك سوزينڭ تصديقى ايچون قوجه أرض وظيفهسنى ترك ايدر، قوجه گونش شاهد اولور. بويله بر ذاتى تصديق ايتمهين و أمرينى طوتميانڭ نه درجه بدبخت اولديغنى و اونى تصديق ايدوب أمرينه سَمِعْنَا وَ اَطَعْنَا ديينلرڭ نه قدر بختيار اولدقلرينى آڭلا، "الحمد للّٰه على الايمان و الإسلام" دى.
اون سكزنجى إشارت:
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ أڭ بيوك و أبدى و يوزر دلائلِ نبوّتى جامع و قرق وجهله إعجازى إثبات ايديلمش بر معجزهسى دخى، قرآنِ حكيمدر. ايشته شو معجزهِٔ أكبرڭ بياننه دائر يگرمى بشنجى سوز تقريبًا يوز أللى صحيفهده، قرق وجهِ إعجازينى إجمالًا بيان و إثبات ايتمشدر. اويله ايسه، شو مخزنِ معجزات اولان معجزهٔ أعظمى او سوزه حواله ايدهرك، يالڭز ايكى اوچ نكتهيى بيان ايدهجگز:
— 142 —
برنجى نكته:أگر دينيلسه: إعجازِ قرآن بلاغتدهدر. حالبوكه عموم طبقاتڭ حقلرى وار كه، إعجازنده حصّهلرى بولونسون. حالبوكه بلاغتدهكى إعجازى، بيڭده آنجق بر محقّق عالم آڭلايهبيلير؟
الجواب:قرآنِ حكيمڭ هر طبقهيه قارشى بر نوع إعجازى واردر. و بر طرزده، إعجازينڭ وجودينى إحساس ايدر. مثلا: أهلِ بلاغت و فصاحت طبقهسنه قارشى، خارق العاده بلاغتدهكى إعجازينى گوسترر. و أهلِ شعر و خطابت طبقهسنه قارشى؛ غريب، گوزل، يوكسك اُسلوبِ بديعڭ إعجازينى گوسترر. او اُسلوب هركسڭ خوشنه گيتديگى حالده، كيمسه تقليد ايدهمييور. مرورِ زمان او اسلوبى إختيارلاتمييور، دائما گنج و تازهدر. اويله منتظم بر نثر و منثور بر نظمدر كه؛ هم عالى، هم طاتليدر. هم كاهنلر و غائبدن خبر ويرنلر طبقهسنه قارشى، خارق العاده إخباراتِ غيبيهدهكى إعجازينى گوسترر. و أهلِ تاريخ و حادثاتِ عالم علماسى طبقهسنه قارشى، قرآندهكى إخبارات و حادثاتِ اُممِ سالفه و أحوال و واقعاتِ إستقباليه و برزخيه و اُخرويهدهكى إعجازينى گوسترر. و إجتماعياتِ بشريه علماسى و أهلِ سياست طبقهسنه قارشى، قرآنڭ دساتيرِ قدسيهسندهكى إعجازينى گوسترر. أوت او قرآندن چيقان شريعتِ كبرا، او سرِّ إعجازى گوسترر. هم معارفِ إلٰهيه و حقائقِ كونيهده توغّل ايدن طبقهيه قارشى، قرآندهكى حقائقِ قدسيهِٔ إلٰهيهدهكى إعجازى گوسترر ويا إعجازڭ وجودينى إحساس ايدر. و أهلِ طريقت و ولايته قارشى، قرآن بر دڭز گبى دائما تموّجده اولان آياتنڭ أسرارندهكى إعجازينى گوسترر و هكذا... قرق طبقهدن هر طبقهيه قارشى بر پنجره آچار، إعجازينى گوسترر.
حتّى يالڭز قولاغى بولونان و بر درجه معنا فهم ايدن عوام طبقهسنه قارشى، قرآنڭ اوقونماسيله باشقه كتابلره بڭزهمديگنى، قولاق صاحبى تصديق ايدر. و او
— 143 —
عامى دير كه: "يا بو قرآن بتون ديڭلهديگمز كتابلرڭ آشاغيسندهدر. بو ايسه، هيچ بر دشمن دخى دييهمز و هم يوز درجه محالدر. اويله ايسه، بتون ايشيديلن كتابلرڭ فوقندهدر. اويله ايسه، معجزهدر." ايشته بو قولاقلى عامينڭ فهم ايتديگى إعجازى، اوڭا يارديم ايچون بر درجه ايضاح ايدهجگز. شويله كه:
قرآنِ معجز البيان ميدانه چيقديغى وقت بتون عالمه ميدان اوقودى و إنسانلرده ايكى شدّتلى حسّ اويانديردى:
بريسى:دوستلرنده حسِّ تقليدى؛ يعنى سَوْگيلى قرآنڭ اُسلوبنه قارشى بڭزهمكلك آرزوسى و اونڭ گبى قونوشمق حسّى...
ايكنجيسى:دشمنلرده بر حسِّ تنقيد و معارضه؛ يعنى قرآن اُسلوبنه مقابله ايتمكله دعواىِ إعجازى قيرمق حسّى...
ايشته بو ايكى حسِّ شديد ايله ميليونلر عربى كتابلر يازيلمشلر، ميداندهدر. شيمدى بتون بو كتابلرڭ أڭ بليغلرى، أڭ فصيحلرى قرآنله برابر اوقونديغى وقت، هر كيم ديڭلهسه، قطعيًا دييهجك كه؛ قرآن بونلرڭ هيچ بريسنه بڭزهمييور. ديمك قرآن، عموم بو كتابلرڭ درجهسنده دگلدر. اويله ايسه هر حالده، يا قرآن عمومنڭ آلتنده اولاجق؛ او ايسه يوز درجه محال اولمقله برابر، هيچ كيمسه، حتّى شيطان بيله اولسه دييهمز. (حاشيه): يگرمى آلتنجى مكتوبڭ أهمّيتلى برنجى مبحثى، شو جملهنڭ حاشيهسى و ايضاحيدر. اويله ايسه قرآنِ معجز البيان، يازيلان عموم كتابلرڭ فوقندهدر.
حتّى معنايى ده فهم ايتمهين جاهل عامى طبقهيه قارشى ده قرآنِ حكيم، اوصانديرمامق صورتيله إعجازينى گوسترر. أوت او عامى، جاهل آدم دير كه: "أڭ
— 144 —
گوزل، أڭ مشهور بر بيتى ايكى اوچ دفعه ايشيتسهم، بڭا اوصانج ويرييور. شو قرآن ايسه هيچ اوصانديرمييور، گيتدكجه داها زياده ديڭلهمسى خوشمه گيدييور. اويله ايسه بو إنسان سوزى دگلدر."
هم حفظه چاليشان چوجقلرڭ طبقهسنه قارشى دخى، قرآنِ حكيم او نازك، ضعيف، بسيط و بر صحيفه كتابى حفظنده طوتهميان او چوجقلرڭ كوچك قفالرنده، او بيوك قرآن و چوق يرلرنده إلتباس و مشوّشيته سببيت ويرن بربرينه بڭزهين آيتلرڭ و جملهلرڭ تشابهيله برابر؛ كمالِ سهولتله، قولايلقله او چوجقلرڭ حافظهلرنده يرلشمسى صورتنده، إعجازينى اونلره دخى گوسترر.
حتّى آز سوزدن و گورولتيدن متأثّر اولان خستهلره و سكراتده اولانلره قارشى قرآنڭ زمزمهسى و صداسى؛ زمزم صويى گبى اونلره خوش و طاتلى گلديگى جهتله، بر نوع إعجازينى اونلره ده إحساس ايدر.
الحاصل:قرق مختلف طبقاته و آيرى آيرى إنسانلره، قرق وجهله قرآنِ حكيم إعجازينى گوسترر ويا إعجازينڭ وجودينى إحساس ايدر. كيمسهيى محروم بيراقماز. حتّى يالڭز گوزى بولونان
(حاشيه): يالڭز گوزى بولونان؛ قولاقسز، قلبسز طبقهسنه قارشى وجهِ إعجازى، بوراده غايت مجمل و مختصر و ناقص قالمشدر. فقط بو وجهِ إعجازى يگرمى طوقوزنجى و اوتوزنجى مكتوبلرده (٭) غايت پارلاق و نورانى و ظاهر و باهر گوستريلمشدر، حتّى كورلر ده گورهبيلير. او وجهِ إعجازى گوسترهجك بر قرآن يازديردق. إن شاء اللّٰه طبع ايديلهجك، هركس ده او گوزل وجهى گورهجكدر.
(٭) اوتوزنجى مكتوب پك پارلاق تصوّر و نيّت ايديلمشدى؛ فقط يرينى باشقهسنه، إشارات الإعجازه ويردى. كنديسى ميدانه چيقمدى.
قولاقسز، قلبسز، علمسز طبقهسنه قارشى ده، قرآنڭ بر نوع علامتِ إعجازى واردر. شويله كه:
— 145 —
حافظ عثمان خطّيله و باصمهسيله اولان قرآنِ معجز البيانڭ يازيلان كلمهلرى بربرينه باقييور. مثلا: سورهٔ كهفده
وَ ثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ
كلمهسى آلتنده ياپراقلر دلينسه؛ سورهٔ فاطردهكى قِطْمِيرٍ كلمهسى، آز بر إنحرافله گورونهجك و او كلبڭ إسمى ده آڭلاشيلاجق. و سورهٔ يٰسده ايكى دفعه مُحْضَرُونَ بربرى اوستنه؛ والصّافّاتدهكى مُحْضَرِينَ و مُحْضَرُونَ هم بربرينه، هم اونلره باقييور؛ برى دلينسه، اوتهكيلر آز بر إنحرافله گورونهجك. مثلا: سورهٔ سبأڭ آخرنده، سورهٔ فاطرڭ أوّلندهكى ايكى مَثْنٰى بربرينه باقار. بتون قرآنده يالڭز اوچ مَثْنٰى دن ايكيسى بربرينه باقمهلرى تصادفى اولاماز. و بونلرڭ أمثالى پك چوقدر. حتّى بر كلمه، بش آلتى يرده ياپراقلر آرقهسنده، آز بر إنحرافله بربرينه باقييورلر. و قرآنڭ بربرينه باقان ايكى صحيفهسنده، بربرينه باقان جملهلرى قيرمزى قلمله يازيلان بر قرآنى بن گوردم. "شو وضعيت دخى، بر نوع معجزهنڭ أمارهسيدر"، او وقت ديدم. داها صوڭره باقدم كه: قرآنڭ، متعدّد ياپراقلر آرقهسنده بربرينه باقار چوق جملهلرى وار كه، معنيدار بر صورتده بربرينه باقار. ايشته ترتيبِ قرآن إرشادِ نبوى ايله، منتشر و مطبوع قرآنلر ده إلهامِ إلٰهى ايله اولديغندن؛ قرآنِ حكيمڭ نقشنده و او خطّنده، بر نوع علامتِ إعجاز إشارتى وار. چونكه او وضعيت، نه تصادفڭ ايشى و نه ده فكرِ بشرڭ دوشونشيدر. فقط بعض إنحراف وار كه، او ده طبعڭ نقصانيدر كه؛ تام منتظم اولسه ايدى، كلمهلر تام بربرى اوزرينه دوشهجكدى.
هم قرآنڭ مدينهده نازل اولان متوسّط و اوزون سورهلرينڭ هر بر صحيفهسنده "لفظ اللّٰه" پك بديع بر طرزده تكرار ايديلمش. أغلبًا يا بش، يا آلتى، يا يدى، يا سكز، يا طوقوز، يا اون بر عدد تكرار ايله برابر بر ياپراغڭ ايكى يوزنده و قارشى
— 146 —
قارشىيه گلن صحيفهده گوزل و معنيدار بر مناسبتِ عدديه گوسترر.
(حاشيه ١): هم أهلِ ذكر و مناجاته قارشى، قرآنڭ زينتلى و قافيهلى لفظى و فصاحتلى، صنعتلى اسلوبى و نظرى كندينه چويرهجك بلاغتڭ مزاياسى چوق اولمقله برابر؛ علوى جدّيتى و إلٰهى حضورى و جمعيتِ خاطرى ويرييور، إخلال ايتمييور. حالبوكه او چشيد مزاياىِ فصاحت و صنعتِ لفظيه و نظم و قافيه؛ جدّيتى إخلال ايدر، ظرافتى إشمام ايدييور، حضورى بوزار، نظرى طاغيتير. حتّى مناجاتڭ أڭ لطيفى و أڭ جدّيسى و أڭ علوى نظملى و مصرڭ قحط و غلاسنڭ سببِ رفعى اولان إمامِ شافعينڭ مشهور بر مناجاتنى چوق دفعه اوقويوردم؛ گوردم كه: نظملى، قافيهلى اولديغى ايچون مناجاتڭ علوى جدّيتنى إخلال ايدر. سكز طوقوز سنهدر وردمدر. حقيقى جدّيتى، اوندهكى قافيه و نظمله برلشديرهمهدم. اوندن آڭلادم كه: قرآنڭ خاص، فطرى، ممتاز اولان قافيهلرنده، نظم و مزاياسنده بر نوع إعجازى وار كه؛ حقيقى جدّيتى و تام حضورى محافظه ايدر، إخلال ايتمز. ايشته أهلِ مناجات و ذكر، بو نوع إعجازى عقلًا فهم ايتمزسه ده قلبًا حسّ ايدر.
(حاشيه ٢): قرآنِ معجز البيانڭ معنوى بر سرِّ إعجازى شودر كه: قرآن، إسمِ أعظمه مظهر اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ پك بيوك و پك پارلاق درجهٔ ايماننى إفاده ايدييور.
هم مقدّس بر خريطه گبى عالمِ آخرتڭ و عالمِ ربوبيتڭ يوكسك حقيقتلرينى بيان ايدن، غايت بيوك و گنيش و عالى اولان حق دينڭ مرتبهٔ علويهسنى فطرى بر طرزده إفاده ايدييور، درس ويرييور.
هم خالقِ كائناتڭ عموم موجوداتڭ ربّى جهتنده، حدسز عزّت و حشمتيله خطابنى إفاده ايدييور. ألبته بو صورتدهكى إفادهٔ فرقانه و بو طرزدهكى بيانِ قرآنه قارشى، قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلٰى اَنْ يَاْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا اْلقُرْاٰنِ لَا يَاْتُونَ بِمِثْلِهِ سرّيله بتون عقولِ بشريه إتّحاد ايتسه، بر تك عقل اولسه دخى قارشيسنه چيقاماز، معارضه ايدهمز. اَيْنَ الثَّرَا مِنَ الثُّرَيَّا چونكه شو اوچ أساس نقطهٔ نظرنده، قطعيًا قابلِ تقليد دگلدر و تنظير ايديلمز!..
(حاشيه ٣): قرآنِ حكيمڭ عموم صحيفهلرى آخرنده آيت تمام اولويور. گوزل بر قافيه ايله نهايتى ختام بولويور. بونڭ سرّى شودر كه: أڭ بيوك آيت اولان مداينه آيتى صحيفهلر ايچون، سورهِٔ إخلاص و كوثر سطرلر ايچون بر واحدِ قياسى إتّخاذ ايديلديگندن، قرآنِ حكيمڭ بو گوزل مزيتى و إعجاز علامتى گورولويور.
(حاشيه ٤): بو مقامڭ بو مبحثنده غايت أهمّيتلى و حشمتلى و بيوك و رسالهِٔ نورڭ موفّقيتى نقطهسنده غايت زينتلى و سَويملى و مشوِّق كرامتڭ، پك آز و جزئى وضعيت و قيصهجق نمونهلرينه و كوچوجك أمارهلرينه، عجلهلك بلاسيله إكتفا ايديلمش. حالبوكه او بيوك حقيقت و او سَويملى كرامت ايسه، توافق ناميله بش آلتى نوعلرى ايله رسالهِٔ نورڭ بر سلسلهِٔ كرامتنى و قرآنڭ گوزه گورونن بر نوع إعجازينڭ لمعاتنى و رموزاتِ غيبيهنڭ بر منبعِ إشاراتنى تشكيل ايدييور. صوڭرهدن، قرآنده "لفظ اللّٰه"ڭ توافقندن چيقان بر لمعهِٔ إعجازى گوسترن يالديز ايله بر قرآن يازديرلدى. هم رموزاتِ ثمانيه نامندهكى سكز كوچك رسالهلر، حروفاتِ قرآنيهنڭ توافقاتندن چيقان مناسبتِ لطيفه و إشاراتِ غيبيهلرينڭ بياننده تأليف ايديلدى. هم رسالهِٔ نورى توافق سرّيله تصديق و تقدير و تحسين ايدن كرامتِ غوثيه و اوچ كرامتِ عَلَويه و إشاراتِ قرآنيه نامندهكى بش عدد رسالهلر يازيلدى. ديمك معجزاتِ أحمديهنڭ تأليفنده او بيوك حقيقت إجمالًا حسّ ايديلمش؛ فقط مع التأسّف مؤلّف يالڭز بر طيرناغنى گوروب گوسترمش، داها آرقهسنه باقميهرق قوشوب گيتمش.
— 147 —
ايكنجى نكته:حضرتِ موسى عليه السلامڭ زماننده سحرڭ رواجى اولديغندن، مهمّ معجزاتى اوڭا بڭزر بر طرزده گلديگى؛ و حضرتِ عيسى عليه السلامڭ زماننده علمِ طب رواجده اولديغندن، معجزاتنڭ غالبى او جنسدن گلديگى گبى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ دخى زماننده جزيرة العربده أڭ زياده رواجده درت شى ايدى:
— 148 —
برنجيسى:بلاغت و فصاحت.
ايكنجيسى:شعر و خطابت.
اوچنجيسى:كاهنلك و غائبدن خبر ويرمك.
دردنجيسى:حادثاتِ ماضيهيى و واقعاتِ كونيهيى بيلمك ايدى.
ايشته قرآنِ معجز البيان گلديگى زمان، بو درت نوع معلومات صاحبلرينه قارشى ميدان اوقودى:
باشده أهلِ بلاغته بردن ديز چوكديردى. حيرتله قرآنى ديڭلديلر.
ايكنجيسى أهلِ شعر و خطابت، يعنى منتظم نطق اوقويان و گوزل شعر سويلهينلره قارشى اويله بر حيرت ويردى كه، پارمقلرينى ايصيرتدى. آلتون ايله يازيلان أڭ گوزل شعرلرينى و كعبه ديوارلرينه مدارِ إفتخار ايچون آصيلان مشهور "معلّقاتِ سبعه"لرينى اينديرتدى، قيمتدن دوشوردى.
هم غائبدن خبر ويرن كاهنلرى و ساحرلرى صوصديردى. اونلرڭ غيبى خبرلرينى اونلره اونوتديردى. جنّيلرينى طرد ايتديردى. كاهنلگه خاتمه چكديردى.
هم اُممِ سالفهنڭ وقايعنه و حادثاتِ عالمڭ أحوالنه واقف اولانلرى خرافاتدن و يالاندن قورتاروب، حقيقى حادثاتِ ماضيهيى و نورلى اولان وقايعِ عالمى اونلره درس ويردى.
ايشته بو درت طبقه، قرآنه قارشى كمالِ حيرت و حرمتله اونڭ اوڭنه ديز چوكهرك شاكرد اولديلر. هيچ بريسى، هيچ بر وقت بر تك سورهيله معارضهيه قالقيشهمديلر.
— 149 —
أگر دينيلسه:ناصل بيلييورز كه، كيمسه معارضه ايدهمدى و معارضه قابل دگل؟
الجواب:أگر معارضه ممكن اولسه ايدى، هر حالده تشبّث ايديلهجكدى. چونكه معارضهيه إحتياج شديد ايدى. زيرا دينلرى، ماللرى، جانلرى، عياللرى تهلكهيه دوشويور. معارضه ايديلسه ايدى قورتولورلردى. أگر معارضه ممكن اولسه ايدى، هر حالده معارضه ايدهجكديلر. أگر معارضه ايديلسه ايدى، معارضه طرفدارلرى كافرلر، منافقلر چوق، هم پك چوق اولديغندن هر حالده معارضهيه طرفدار چيقوب إلتزام ايدهرك، هركسه نشر ايدهجكلردى. (ناصلكه إسلاميتڭ عليهنده هر شيئى نشر ايتمشلر.) أگر نشر ايتسه ايديلر و معارضه اولسه ايدى؛ هر حالده تاريخلره، كتابلره شعشعهلى بر صورتده گچهجكدى. ايشته ميدانده بتون تاريخلر، كتابلر؛ هيچ بريسنده مسيلمهِٔ كذّابڭ بر قاچ فقرهسندن باشقه يوقدر. حالبوكه قرآنِ حكيم، يگرمى اوچ سنه متماديًا طمارلره طوقونديرهجق و عنادى تحريك ايدهجك بر طرزده ميدان اوقودى. و دير ايدى كه:
"شو قرآنڭ، محمّد الأمين گبى بر اُمّيدن نظيرينى ياپيڭز و گوستريڭز. هايدى بونى ياپامييورسڭز؛ او ذات اُمّى اولماسين، غايت عالم و كاتب اولسون. هايدى بونى ده گتيرهمييورسڭز؛ بر تك ذات اولماسين، بتون عالملريڭز، بليغلريڭز طوپلانسين، بربرينه يارديم ايتسين.. حتّى گوونديگڭز آلههلريڭز سزه يارديم ايتسين. هايدى بونڭله ده ياپاميهجقسڭز؛ أسكيدن يازيلمش بليغ أثرلردن ده إستفاده ايدوب، حتّى گلهجكلرى ده يارديمه چاغيروب، قرآنڭ نظيرينى گوستريڭز، ياپيڭز. هايدى بونى ده ياپامييورسڭز؛ قرآنڭ مجموعنه اولماسين ده، يالڭز اون سورهسنڭ نظيرينى گتيريڭز. هايدى اون سورهسنه مقابل حقيقى طوغرى اولارق بر نظيره گتيرهمييورسڭز؛ هايدى حكايهلردن، أصلسز قصّهلردن تركيب ايديڭز.
— 150 —
يالڭز نظمنه و بلاغتنه نظيره اولسون گتيريڭز. هايدى بونى ده ياپامييورسڭز؛ بر تك سورهسنڭ نظيرينى گتيريڭز. هايدى سوره اوزون اولماسين، قيصه بر سوره اولسون نظيرينى گتيريڭز. يوقسه دين، جان، مال، عياللريڭز؛ دنياده ده آخرتده ده تهلكهيه دوشهجكدر!"
ايشته سكز طبقهده، إلزام صورتنده، قرآنِ حكيم يگرمى اوچ سنهده دگل، بلكه بيڭ اوچ يوز سنهده بتون إنس و جنّه قارشى بو ميدانى اوقومش و اوقويور. حالبوكه أوّلكى زمانده او كافرلر جان، مال و عيالنى تهلكهيه آتوب أڭ دهشتلى يول اولان حرب يولنى إختيار ايدهرك، أڭ قولاى و أڭ قيصه اولان معارضه يولنى ترك ايتديلر. ديمك معارضه يولى ممكن دگلدى.
ايشته هيچ بر عاقل، خصوصًا او زمانده جزيرة العربدهكى آدملر، خصوصًا قُريشيلر گبى ذكى آدملر؛ بر تك أديبلرى، قرآنڭ بر تك سورهسنه نظيره ياپوب قرآنڭ هجومندن قورتولماسنى تأمين ايدهرك، قيصه و قولاى يولى ترك ايدوب جان، مال، عيالنى تهلكهيه آتوب أڭ مشكلاتلى يوله سلوك ايدر مى؟
الحاصل:مشهور جاحظڭ ديديگى گبى: "معارضهٔ بِالحروف ممكن اولمادى، محاربهٔ بالسيوفه مجبور اولديلر..."
أگر دينيلسه:بعض محقّق علما ديمشلر كه: "قرآنڭ بر سورهسنه دگل؛ بر تك آيتنه، حتّى بر تك جملهسنه، حتّى بر تك كلمهسنه معارضه ايديلمز و ايديلمهمش." بو سوزلر مبالغه گورونويور و عقل قبول ايتمييور. چونكه بشرڭ سوزلرنده قرآن جملهلرينه بڭزهين چوق جملهلر وار. بو سوزڭ سرِّ حكمتى نهدر؟
الجواب:إعجازِ قرآنده ايكى مذهب وار. مذهبِ أكثر و راجح اودر كه، قرآندهكى لطائفِ بلاغت و مزاياىِ معانى، قدرتِ بشرڭ فوقندهدر.
— 151 —
ايكنجى مرجوح مذهب اودر كه: قرآنڭ بر سورهسنه معارضه، قدرتِ بشر داخلندهدر. فقط جنابِ حق، معجزهِٔ أحمديه (عصم) اولارق منع ايتمش. ناصلكه بر آدم آياغه قالقهبيلير، فقط أثرِ معجزه اولارق بر نبى ديسه كه: "سن قالقهميهجقسڭ!" او ده قالقهمازسه، معجزه اولور. شو مذهبِ مرجوحه، صَرْفه مذهبى دينيلير. يعنى جنابِ حق جنّ و إنسى منع ايتمش كه، قرآنڭ بر سورهسنه مقابله ايدهمسينلر. أگر منع ايتمسه ايدى، جنّ و إنس بر سورهسنه مقابله ايدردى. ايشته شو مذهبه گوره، "بر كلمهسنه ده معارضه ايديلمز" ديين علمانڭ سوزلرى حقيقتدر. چونكه مادام جنابِ حق، إعجاز ايچون اونلرى منع ايتمش؛ معارضهيه آغزلرينى آچامازلر. آغزلرينى آچسهلر ده؛ إذنِ إلٰهى اولمازسه، كلمهيى چيقارامازلر.
امّا مذهبِ راجح و أكثر اولان مذهبِ أوّله گوره دخى، او علمانڭ بيان ايتديگى فكرڭ شويله بر اينجه وجهى واردر كه: قرآنِ حكيمڭ جملهلرى، كلمهلرى بربرينه باقار. بعض اولور بر كلمه، اون يره باقار؛ اونده، اون نكتهِٔ بلاغت، اون مناسبت بولونويور. ناصلكه إشارات الإعجاز نامندهكى تفسيرده، فاتحهنڭ بعض جملهلرى ايچنده و
الم ٭ ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ
جملهلرى ايچنده، شو نكتهلردن بعض نمونهلرى گوسترمشز. مثلا: ناصلكه منقّش بر سرايده، متعدّد، مختلف نقشلرڭ دوگومى حكمنده بر طاشى، بتون نقشلره باقهجق بر يرده يرلشديرمك؛ بتون او ديوارى نقوشيله بيلمگه متوقّفدر. هم ناصلكه إنسانڭ باشندهكى گوزببگنى يرنده يرلشديرمك، بتون جسدڭ مناسباتنى و وظائفِ عجيبهسنى و گوزڭ او وظائفه قارشى وضعيتنى بيلمكله اولويور. اويله ده: أهلِ حقيقتڭ چوق ايلرى گيدن بر قسمى، قرآنڭ كلماتنده پك چوق مناسباتى و سائر آيتلردهكى جملهلره باقان وجوهلرى، علاقهلرى گوسترمشلر. خصوصًا علماءِ علمِ حروف داها ايلرى گيدوب، بر حرفِ قرآنده، بر صحيفه قدر أسرارى، أهلنه بيان ايدهرك إثبات ايتمشلر. هم مادام خالقِ كلّ شيئڭ كلاميدر؛ هر بر كلمهسى، قلب
— 152 —
و چكردك حكمنه گچهبيلير. (أطرافنده، أسراردن متشكّل بر جسدِ معنوىيه قلب و بر شجرهِٔ معنويهيه چكردك حكمنه گچهبيلير.) ايشته إنسانڭ سوزلرنده، قرآنڭ كلمهلرى گبى كلمهلر، بلكه جملهلر، آيتلر بولونهبيلير. فقط قرآنده، چوق مناسبات گوزهتيلهرك بر طرز ايله يرلشديريلديگى يرده؛ بر علمِ محيط لازم كه، اويله يرلى يرينه يرلشسين.
اوچنجى نكته:قرآنِ معجز البيانڭ خلاصة الخلاصه بر إجمالِ ماهيتى ايچون بر وقت عربى عباره ايله بر تفكّرِ حقيقىيى، جنابِ حق بنم قلبمه إحسان ايتمشدى. شيمدى عينًا او تفكّرى، عربى اولارق يازاجغز، صوڭره معناسنى بيان ايدهجگز. ايشته:
سُبْحَانَ مَنْ شَهِدَ عَلٰى وَحْدَانِيَّتِهِ وَ صَرَّحَ بِاَوْصَافِ جَمَالِهِ وَ جَلَالِهِ وَ كَمَالِهِ اَلْقُرْاٰنُ الْحَكِيمُ الْمُنَوَّرُ جِهَاتُهُ السِّتُّ اَلْحَاوِى لِسِرِّ اِجْمَاعِ كُلِّ كُتُبِ الْاَنْبِيَاءِ وَ الْاَوْلِيَاءِ وَ الْمُوَحِّدِينَ الْمُخْتَلِفِينَ فِى الْاَعْصَارِ وَ الْمَشَارِبِ وَ الْمَسَالِكِ الْمُتَّفِقِينَ بِقُلُوبِهِمْ وَ عُقُولِهِمْ عَلٰى تَصْدِيقِ اَسَاسَاتِ الْقُرْاٰنِ وَ كُلِّيَّاتِ اَحْكَامِهِ عَلٰى وَجْهِ الْاِجْمَالِ وَ هُوَ مَحْضُ الْوَحْىِ بِاِجْمَاعِ الْمُنْزِلِ وَ الْمُنْزَلِ وَ الْمُنْزَلِ عَلَيْهِ وَ عَيْنُ الْهِدَايَةِ بِالْبَدَاهَةِ وَ مَعْدَنُ اَنْوَارِ الْاِيمَانِ بِالضَّرُورَةِ وَ مَجْمَعُ الْحَقَائِقِ بِالْيَقِينِ وَ مُوصِلٌ اِلَى السَّعَادَةِ بِالْعَيَانِ وَ ذُو الْاَثْمَارِ الْكَامِلِينَ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ مَقْبُولُ الْمَلَكِ وَ الْاِنْسِ وَ الْجَانِّ بِالْحَدْسِ الصَّادِقِ مِنْ تَفَارِيقِ الْاَمَارَاتِ وَ الْمُؤَيَّدُ بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ بِاِتِّفَاقِ الْعُقَلَاءِ الْكَامِلِينَ وَ الْمُصَدَّقُ مِنْ
— 153 —
جِهَةِ الْفِطْرَةِ السَّلِيمَةِ بِشَهَادَةِ اِطْمِئْنَانِ الْوِجْدَانِ وَ الْمُعْجِزَةُ الْاَبَدِيَّةُ الْبَاقِى وَجْهُ اِعْجَازِهِ عَلٰى مَرِّ الزَّمَانِ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْمُنْبَسِطُ دَائِرَةُ اِرْشَادِهِ مِنَ اْلَمَلِا الْاَعْلٰى اِلٰى مَكْتَبِ الصِّبْيَانِ يَسْتَفِيدُ مِنْ عَيْنِ دَرْسٍ اَلْمَلٰئِكَةُ مَعَ الصَّبِيِّينَ وَ كَذَا هُوَ ذُو الْبَصَرِ الْمُطْلَقِ يَرَى الْاَشْيَاءَ بِكَمَالِ الْوُضُوحِ وَ الظُّهُورِ وَ يُحِيطُ بِهَا وَ يُقَلِّبُ الْعَالَمَ فِى يَدِهِ وَ يُعَرِّفُهُ لَنَا كَمَا يُقَلِّبُ صَانِعُ السَّاعَةِ السَّاعَةَ فِى كَفِّهِ وَ يُعَرِّفُهَا لِلنَّاسِ فَهٰذَا الْقُرْاٰنُ الْعَظِيمُ الشَّانِ هُوَ الَّذِى يَقُولُ مُكَرَّرًا اَللّٰه لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه
ايشته شو تفكّرِ عربينڭ ترجمهسى و مئالى شودر كه، يعنى: قرآنِ معجز البيانڭ آلتى جهتى پارلاقدر و نورليدر. أوهام و شبهات ايچنه گيرهمز. چونكه آرقهسى عرشه طايانييور؛ او جهتده نورِ وحى وار. اوڭنده و هدفنده سعادتِ داريْن وار. أبده، آخرته أل آتمش؛ جنّت و سعادت نورى وار. اوستنده سكّهٔ إعجاز پارلايور. آلتنده برهان و دليل ديركلرى وار. ايچى خالص هدايت. صاغى اَفَلَا يَعْقِلُونَ لر ايله عقولى إستنطاقله "صدقت" ديديرتييور. صولنده؛ قلبلره أذواقِ روحانى ويرمكله، وجدانلرى إستشهاد ايدهرك "بارك اللّٰه" ديديرن قرآنِ معجز البيانه هانگى كوشهدن، هانگى جهتدن أوهام و شبهاتڭ خيرسزلرى گيرهبيلير؟
أوت قرآنِ معجز البيان عصرلرى، مشربلرى، مسلكلرى مختلف اولان أنبيانڭ، أوليانڭ، موحّدينڭ كتابلرينڭ سرِّ إجماعنى جامعدر. يعنى بتون او أهلِ قلب و عقل، قرآنِ حكيمڭ مجمل أحكامنى و أساساتنى تصديق ايدر بر صورتده، او أساساتى كتابلرنده ذكر ايدوب قبول ايتمشلر. ديمك اونلر، قرآن شجرهِٔ سماويسنڭ
— 154 —
كوكلرى حكمندهدرلر. هم قرآنِ حكيم، وحيه إستناد ايدييور و وحيدر. چونكه قرآنى نازل ايدن ذاتِ ذو الجلال، معجزاتِ أحمديه (عصم) ايله، قرآن وحى اولديغنى گوسترر، إثبات ايدر. و نازل اولان قرآن دخى، اوستندهكى إعجاز ايله گوسترر كه، عرشدن گلييور. و مُنْزَلِ عليه اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ بدايتِ وحيدهكى تلاشى و نزولِ وحى وقتندهكى وضعيتِ بيهوشى و هركسدن زياده قرآنه قارشى إخلاص و حرمتى گوسترييور كه: وحى اولوب أزلدن گلييور، اوڭا مسافر اولويور.
هم او قرآن بِالبداهه محضِ هدايتدر. چونكه اونڭ مخالفى، بِالمشاهده كفرڭ ضلالتيدر. هم بِالضروره قرآن أنوارِ ايمانيهنڭ معدنيدر. ألبته أنوارِ ايمانيهنڭ عكسى، ظلماتدر. چوق سوزلرده بونى قطعى اولارق إثبات ايتمشز.
هم قرآن بِاليقين حقائقڭ مجمعيدر. خيالات و خرافات، ايچنه گيرهمز. تشكيل ايتديگى حقيقتلى عالمِ إسلاميت، إظهار ايتديگى أساسلى شريعت و گوسترديگى عالى كمالاتڭ شهادتيله، عالمِ غيبه عائد اولان بحثلرنده دخى، عالمِ شهادتدهكى بحثلرى گبى، عينِ حقائق اولديغنى و ايچنده خلاف بولونماديغنى إثبات ايدر.
هم قرآن بِالعيان و شبههسز، سعادتِ داريْنه ايصال ايدر، بشرى اوڭا سَوق ايدر. كيمڭ شبههسى وارسه، بر دفعه قرآنى اوقوسون و ديڭلهسين نه دييور؟ هم قرآنڭ ويرديگى ميوهلر؛ هم مكمّلدر، هم حياتداردر. اويله ايسه، قرآن آغاجنڭ كوكى حقيقتدهدر، حياتداردر. چونكه ميوهنڭ حياتى، آغاجڭ حياتنه دلالت ايدر. ايشته باق؛ هر عصرده نه قدر أصفيا و أوليا گبى مكمّل و كامل ذىحيات و ذىنور ميوهلر ويرمش.
— 155 —
هم حدسز متفرّق أمارهلردن نشئت ايدن بر حدس و قناعتله، قرآن هم إنس، هم جنّ، هم مَلگڭ مقبولى و مرغوبيدر كه؛ اوقونديغى وقت اونلر إشتياقله پروانه گبى أطرافنه طوپلانيورلر.
هم قرآن وحى اولمقله برابر، دلائلِ عقليه ايله تأييد و تحكيم ايديلمش. أوت كامل عقلانڭ إتّفاقى بوڭا شاهددر. باشده علماءِ علمِ كلامڭ علّامهلرى و ابن سينا، ابن رشد گبى فلسفهنڭ داهيلرى متّفقًا أساساتِ قرآنيهيى اصوللريله، دليللريله إثبات ايتمشلر. هم قرآن، فطرتِ سليمه جهتيله مصدّقدر. أگر بر عارضه و بر مرض اولمازسه؛ هر بر فطرتِ سليمه اونى تصديق ايدر. چونكه إطمئنانِ وجدان و إستراحتِ قلب، اونڭ أنواريله اولور. ديمك فطرتِ سليمه، وجدانڭ إطمئنانى شهادتيله، اونى تصديق ايدييور. أوت فطرت، لسانِ حاليله قرآنه دير: "فطرتمزڭ كمالى سنسز اولاماز!" شو حقيقتى چوق يرلرده إثبات ايتمشز.
هم قرآن بِالمشاهده و بِالبداهه، أبدى و دائمى بر معجزهدر. هر وقت إعجازينى گوسترر. سائر معجزات گبى سونمز، وقتى بيتمز، أبديدر.
هم قرآنڭ مرتبهِٔ إرشادنده اويله بر گنيشلك وار كه؛ بر تك درسنده، حضرتِ جبريل (عس)، بر طِفلِ نَوْرَسيده ايله اوموز اوموزه او درسى ديڭلر، حصّهلرينى آليرلر. و ابن سينا گبى أڭ داهى فيلسوف، أڭ عامى بر أهلِ قرائتله ديز ديزه عين درسى اوقورلر، درسلرينى آليرلر. حتّى بعضًا اولور كه؛ او عامى آدم، قوّت و صفوتِ ايمان جهتيله، ابن سينادن داها زياده إستفاده ايدر.
هم قرآنڭ ايچنده اويله بر گوز وار كه؛ بتون كائناتى گورور، إحاطه ايدر و بر كتابڭ صحيفهلرى گبى كائناتى گوز اوڭنده طوتار، طبقاتنى و عالملرينى بيان ايدر. بر ساعتڭ صنعتكارى ناصل ساعتنى چويرر، آچار، گوسترر، تعريف ايدر؛
— 156 —
قرآن دخى، ألنده كائناتى طوتمش اويله ياپييور. ايشته شويله بر قرآنِ عظيم الشاندر كه فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه دير، وحدانيتى إعلان ايدر.
اَللّٰهُمَّ اجْعَلِ الْقُرْاٰنَ لَنَا فِى الدُّنْيَا قَرِينًا وَ فِى الْقَبْرِ مُونِسًا وَ فِى الْقِيَامَةِ شَفِيعًا وَ عَلَى الصِّرَاطِ نُورًا وَ مِنَ النَّارِ سِتْرًا وَ حِجَابًا وَ فِى الْجَنَّةِ رَفِيقًا وَ اِلَى الْخَيْرَاتِ كُلِّهَا دَلِيلًا وَ اِمَامًا
اَللّٰهُمَّ نَوِّرْ قُلُوبَنَا وَ قُبُورَنَا بِنُورِ الْاِيمَانِ وَ الْقُرْاٰنِ وَ نَوِّرْ بُرْهَانَ الْقُرْاٰنِ بِحَقِّ وَ بِحُرْمَةِ مَنْ اُنْزِلَ عَلَيْهِ الْقُرْاٰنُ عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ مِنَ الرَّحْمٰنِ الْحَنَّانِ اٰمِينَ
اون طوقوزنجى نكتهلى إشارت:
سابق إشارتلرده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام جنابِ حقّڭ رسولى اولديغى غايت قطعى و شبههسز بر صورتده إثبات ايديلدى. ايشته رسالتى بيڭلر دلائلِ قطعيه ايله ثابت اولان محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلام، وحدانيتِ إلٰهيهنڭ و سعادتِ أبديهنڭ أڭ پارلاق بر دليلى و أڭ قطعى بر برهانيدر. بز شو إشارتده؛ او مشرق پارلاق دليله و ناطق صادق برهانه، خلاصة الخلاصه بر إجمال ايله كوچك بر تعريف ياپاجغز. چونكه مادام او دليلدر و نتيجهسى معرفتِ إلٰهيهدر؛ ألبته دليلى طانيمق و وجهِ دلالتنى بيلمك لازمدر. اويله ايسه، بز ده غايت مختصر بر خلاصه ايله، وجهِ دلالتنى و صحّتنى بيان ايدهجگز. شويله كه:
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، شو كائناتڭ موجوداتى گبى، خالقِ كائناتڭ وجودينه و وحدتنه كندى ذاتى دلالت ايتديگى گبى؛ او كندى دلالتِ ذاتيهسنى،
— 157 —
بتون موجوداتڭ دلالتيله برابر، لسانيله إعلان ايتمشدر. مادام دليلدر؛ بز او دليلڭ حجّت و إستقامتنه و صدق و حقّانيتنه، اون بش أساسده إشارت ايدرز:
برنجى أساس:هم ذاتيله، هم لسانيله، هم دلالتِ حاليله، هم قاليله كائناتڭ صانعنه دلالت ايدن شو دليل؛ هم حقيقتِ كائناتجه مصدّق، هم صادقدر. چونكه بتون موجوداتڭ وحدانيته دلالتلرى، ألبته وحدانيتى سويلهين ذاتى تصديق حكمندهدر. ديمك سويلهديگى دعوا ده، عموم كائناتجه مصدّقدر. هم بيان ايتديگى كمالِ مطلق اولان وحدانيتِ إلٰهيه و خيرِ مطلق اولان سعادتِ أبديه، بتون حقائقِ عالمڭ حُسن و كمالنه موافق و مطابق اولديغندن؛ او، دعواسنده ألبته صادقدر. ديمك رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، وحدانيتِ إلٰهيهيه و سعادتِ أبديهيه بر برهانِ ناطقِ صادق و مصدّقدر.
ايكنجى أساس:هم او دليلِ صادق و مصدّق، مادام عموم أنبيانڭ فوقنده بيڭلر معجزات و نسخ ايديلمهين بر شريعت و عموم جنّ و إنسه شامل بر دعوت صاحبى اولديغندن، ألبته عموم أنبيانڭ رئيسيدر. اويله ايسه، عموم أنبيانڭ معجزاتلرينڭ سرّينى و إتّفاقلرينى جامعدر. ديمك بتون أنبيانڭ قوّتِ إجماعى و معجزاتلرينڭ شهادتى، اونڭ صدق و حقّانيتنه بر نقطهِٔ إستناد تشكيل ايدر. هم اونڭ تربيهسى و إرشادى و نورِ شريعتيله كمال بولان بتون أوليا و أصفيانڭ سلطانى و استاديدر. اويله ايسه، اونلرڭ سرِّ كرامتلرينى و إجماعكارانه تصديقلرينى و تحقيقلرينڭ قوّتنى جامعدر. چونكه اونلر استادلرينڭ آچديغى و قپويى آچيق بيراقديغى يولده گيتمشلر، حقيقتى بولمشلر. اويله ايسه، اونلرڭ بتون كرامتلرى و تحقيقاتلرى و إجماعلرى، او مقدّس استادلرينڭ صدق و حقّانيتى ايچون بر نقطهِٔ إستناد
— 158 —
تأمين ايدر. هم او برهانِ وحدانيت، سابق إشارتلرده گورولديگى گبى؛ او قدر قطعى، يقينى و باهر معجزهلرى و خارقه إرهاصاتلرى و شبههسز دلائلِ نبوّتى وار و او ذاتى اويله بر تصديق ايدييور كه، كائنات طوپلانسه اونلرڭ تصديقنى إبطال ايدهمز!
اوچنجى أساس:هم او معجزاتِ باهره صاحبى اولان وحدانيت دلّالى و سعادتِ أبديه مژدهجيسى، كندى ذاتِ مباركنده اويله أخلاقِ عاليه و وظيفهِٔ رسالتنده اويله سجاياىِ ساميه و تبليغ ايتديگى شريعت و ديننده اويله خصائلِ غاليه واردر كه؛ أڭ شديد دشمن دخى اونى تصديق ايدييور، إنكاره مجال بولامييور. مادام ذاتنده و وظيفهسنده و ديننده، أڭ يوكسك و گوزل أخلاقلرى و أڭ علوى و مكمّل سجيهلرى و أڭ قيمتدار و مقبول خصلتلرى بولونويور؛ ألبته او ذات، موجوداتدهكى كمالاتڭ و أخلاقِ عاليهنڭ مثالى و ممثّلى و تمثالى و استاديدر. اويله ايسه، ذاتنده و وظيفهسنده و ديننده شو كمالات ايسه؛ حقّانيتنه و صدقنه او قدر قوّتلى بر نقطهٔ إستناددر كه، هيچ بر جهتده صارصيلماز.
دردنجى أساس:هم معدنِ كمالات و معلّمِ أخلاقِ عاليه اولان او دلّالِ وحدانيت و سعادت، كندى كندينه سويلهمييور؛ بلكه سويلتديريلييور. أوت خالقِ كائنات طرفندن سويلتديريلييور. استادِ أزليسندن درس آلير، صوڭره درس ويرر. چونكه سابق إشارتلرده قسمًا بيان ايديلن بيڭلر دلائلِ نبوّتله؛ خالقِ كائنات بتون او معجزاتى اونڭ ألنده خلق ايتمكله گوستردى كه؛ او، اونڭ حسابنه قونوشويور، اونڭ كلامنى تبليغ ايدييور. هم اوڭا گلن قرآن ايسه ايچنده، طيشنده قرق وجهِ إعجاز ايله گوسترر كه، او جنابِ حقّڭ ترجمانيدر. هم او كندى ذاتنده بتون إخلاصيله و تقواسيله و جدّيتيله و أمانتيله و سائر بتون أحوال و أطواريله
— 159 —
گوسترر كه؛ او كندى نامنه، كندى فكريله ديمييور.. بلكه خالقى نامنه قونوشويور. هم اونى ديڭلهين بتون أهلِ حقيقت، كشف و تحقيق ايله تصديق ايتمشلر و علم اليقين ايمان ايتمشلر كه؛ او كندى كندينه قونوشمييور، بلكه خالقِ كائنات اونى قونوشديرييور، درس ويرييور، اونڭله درس ويرديرييور. اويله ايسه اونڭ صدق و حقّانيتى، بو درت غايت قوّتلى أساسلرڭ إجماعنه إستناد ايدر.
بشنجى أساس:هم او ترجمانِ كلامِ أزلى أرواحلرى گورويور، ملائكهلرله صحبت ايدييور، جنّ و إنسى ده إرشاد ايدييور. دگل إنس و جنّ عالمى، بلكه عالمِ أرواح و عالمِ ملائكه فوقنده درس آلييور. و ماوراسنده مناسبتى وار و إطّلاعى واردر. سابق معجزاتى و تواترله قطعى ماجراىِ حياتى شو حقيقتى إثبات ايتمشدر. اويله ايسه كاهنلر و سائر غائبدن خبر ويرنلر گبى، اونڭ خبرلرينه دگل جنّ، دگل أرواح، دگل ملائكه، بلكه جبريلدن باشقه ملائكهِٔ مقرّبين دخى قاريشهمييور. حتّى أكثر أوقاتده اونڭ آرقداشى اولان حضرتِ جبرائيلى دخى بعض گرى بيراقييور.
آلتنجى أساس:هم او مَلك، جنّ و بشرڭ سيّدى اولان ذات، شو كائنات آغاجنڭ أڭ منوّر و مكمّل ميوهسى و رحمتِ إلٰهيهنڭ تمثالى و محبّتِ ربّانيهنڭ مثالى و حقّڭ أڭ منوّر برهانى و حقيقتڭ أڭ پارلاق سراجى و طلسمِ كائناتڭ مفتاحى و معمّاىِ خلقتڭ كشّافى و حكمتِ عالمڭ شارحى و سلطنتِ إلٰهيهنڭ دلّالى و محاسنِ صنعتِ ربّانيهنڭ وصّافى و جامعيتِ إستعداد جهتيله او ذات، موجوداتدهكى كمالاتڭ أڭ مكمّل أنموذجيدر. اويله ايسه او ذاتڭ شو أوصافى و شخصيتِ معنويهسى إشارت ايدر، بلكه گوسترر كه؛ او ذات، كائناتڭ علّتِ غائيهسيدر. يعنى او ذاته شو كائناتڭ خالقى باقمش، كائناتى خلق ايتمشدر. أگر
— 160 —
اونى ايجاد ايتمسه ايدى، كائناتى دخى ايجاد ايتمزدى دينيلهبيلير. أوت جنّ و إنسه گتيرديگى حقائقِ قرآنيه و أنوارِ ايمانيه و ذاتنده گورونن أخلاقِ عاليه و كمالاتِ ساميه، شو حقيقته شاهدِ قاطعدر.
يدنجى أساس:هم او برهانِ حق و سراجِ حقيقت، اويله بر دين و شريعت گوسترمشدر كه؛ ايكى جهانڭ سعادتنى تأمين ايدهجك دساتيرى جامعدر. و جامع اولمقله برابر، كائناتڭ حقائقنى و وظائفنى و خالقِ كائناتڭ أسماسنى و صفاتنى، كمالِ حقّانيتله بيان ايتمشدر. ايشته او إسلاميت و شريعت، اويله بر طرزده محيط و مكمّلدر و اويله بر صورتده كائناتى كنديله برابر تعريف ايدر كه، اونڭ ماهيتنه دقّت ايدن ألبته آڭلار كه؛ او دين، بو گوزل كائناتى ياپان ذاتڭ، او كائناتى كنديله برابر تعريف ايدهجك بر بياننامهسيدر و بر تعريفهسيدر. ناصلكه بر سرايڭ اوستهسى، او سرايه مناسب بر تعريفه ياپار. كندينى وصفلريله گوسترمك ايچون، بر تعريفه قلمه آلير؛ اويله ده: دين و شريعتِ محمّديهده (عصم) اويله بر إحاطه، بر علويت، بر حقّانيت گورونويور كه؛ كائناتى خلق و تدبير ايدنڭ قلمندن چيقديغنى گوسترر. و او كائناتى گوزلجه تنظيم ايدن كيم ايسه، شو دينى گوزلجه تنظيم ايدن ينه اودر. أوت او نظامِ أكمل، ألبته بو نظمِ أجملى ايستر.
سكزنجى أساس:ايشته مذكور صفتلرله متّصف و هر جهتله صارصيلماز قوّتلى إستناد نقطهلرينه طايانان محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلام، عالمِ شهادته متوجّه اولارق، عالمِ غيب نامنه، جنّ و إنسڭ باشلرى اوزرينه إعلان ايدهرك؛ إستقبالده گلهجك عصرلر آرقهسنده طوران أقوامه و ملّتلره خطاب ايدوب اويله بر ندا ايدر كه؛ عموم جنّ و إنسه، عموم يرلره، عموم عصرلره ايشيتديرييور. أوت، ايشيدييورز!..
— 161 —
طوقوزنجى أساس:هم اويله يوكسك، قوّتلى خطاب ايدييور كه؛ بتون عصرلر اونى ديڭلر. أوت عكسِ صداسنى هر بر عصر ايشيدييور.
اوننجى أساس:هم او ذاتڭ گيديشاتنده گورونويور كه؛ گورويور، اويله خبر ويرييور. چونكه أڭ تهلكهلى وقتلرده، كمالِ متانتله تردّدسز، تلاشسز سويلهيور. بعض اولور تك باشيله دنيايه ميدان اوقويور.
اون برنجى أساس:هم بتون قوّتيله اويله قوّتلى دعوت ايدوب چاغيرر كه: يارى يرى و نوعِ بشرڭ بشده برينى سسنه قارشى "لبّيك" ديديرتدى، سَمِعْنَا وَ اَطَعْنَا سويلتديردى.
اون ايكنجى أساس:هم اويله بر جدّيتله دعوت و اويله أساسلى بر صورتده تربيه ايدر كه؛ دستورلرينى عصرلرڭ جبههسنده و أقطارڭ طاشلرنده نقش ايدييور و دهرلرڭ يوزلرنده پايدار ايدييور.
اون اوچنجى أساس:هم تبليغ ايتديگى أحكامڭ صاغلاملغنه اويله بر وثوق و گوونمكله سويلهيور و دعوت ايدييور كه؛ دنيا طوپلانسه، اونى بر حكمندن گرى چويروب پشيمان ايدهمز. بوڭا شاهد، بتون تاريخِ حياتى و سِيَرِ سنيهسيدر.
اون دردنجى أساس:هم اويله بر إطمئنان ايله، بر إعتماد ايله دعوت ايدر، تبليغ ايدر كه؛ كيمسهدن منّت آلماز، هيچ بر مشكلاته قارشى تلاش ايتمز، تردّدسز، كمالِ صميميتله و صفوتله و هركسدن أوّل كنديسى عمل ايدوب قبول ايدهرك، گتيرديگى أحكامى إعلان ايدر. بوڭا شاهد ايسه؛ هركسجه، دوست و دشمنجه معلوم اولان مشهور زهدى و إستغناسى و دنيانڭ فانى مزيّناتنه عدمِ تنزّليدر.
— 162 —
اون بشنجى أساس:هم گتيرديگى دينه هركسدن زياده إطاعتى و خالقنه قارشى هركسدن زياده عبوديتى و منهياته قارشى هركسدن زياده تقواسى، قطعيًا گوسترر كه: او، سلطانِ أزل و أبدڭ مبلّغيدر، ألچيسيدر و او معبودِ بِالحقڭ أڭ خالص عبديدر و كلامِ أزلينڭ ترجمانيدر.
شو اون بش عدد أساسلرڭ نتيجهسى شودر كه: مذكور أوصاف ايله متّصف شو ذات؛ بتون قوّتيله، بتون حياتنده مكرّرًا و متماديًا فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه دير، وحدانيتى إعلان ايدر.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ عَدَدَ حَسَنَاتِ اُمَّتِهِ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
بر إكرامِ إلٰهى و بر أثرِ عنايتِ ربّانيه
وَ اَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ
مضموننه ماصدق اولمق أمليله ديرز: شو رسالهنڭ تأليفنده، جنابِ حقّڭ بر أثرِ عنايتنى و رحمتنى ذكر ايدهجگم. تا، شو رسالهيى اوقويانلر، أهمّيتله باقسينلر.
ايشته شو رسالهنڭ تأليفى هيچ قلبمده يوقدى. چونكه رسالتِ أحمديهيه (عصم) دائر اوتوز برنجى و اون طوقوزنجى سوزلر يازيلمشدى. بردن بره، شو رسالهيى يازمق ايچون مُجبر بر خاطره قلبه گلدى. هم قوّهِٔ حافظهم، مصيبتلر نتيجهسى اولارق سونمشدى. هم مشربمده، يازديغم أثرلرده، نقل صورتيله (قَالَ
— 163 —
قِيلَ صورتيله) گيتمهمشدم. هم يانمده كتبِ حديثيه و سِيَر كتابلرى يوقدر. بونڭله برابر، "تَوَكَّلْتُ على اللّٰه" دييهرك باشلادم. اويله بر موفّقيت اولدى كه، أسكى سعيدڭ قوّهِٔ حافظهسندن زياده حافظهم يارديم ايتدى. هر ايكى اوچ ساعتده، سرعتله اوتوز قرق صحيفه يازيلدى. بر تك ساعتده، اون بش صحيفه يازيلييوردى. أكثر بخارى، مسلم، بيهقى، ترميذى، شفاءِ شريف، أبو نُعيم، طبرى گبى كتابلردن نقل ايديلييور. حالبوكه بو نقلده خطا اولسه (حديث اولديغى ايچون) گناه اولماسى لازم گلديگندن، قلبم تيترهيوردى. فقط آڭلاشيلدى كه عنايت وار و شو رسالهيه إحتياج وار. إن شاء اللّٰه صحيح بر صورتده يازيلمشدر. شايد بعض ألفاظِ حديثيهده ويا راويلرڭ إسمنده بر ياڭليش بولونسه، تصحيح ايديلهرك مسامحه ايله باقمهلرينى إخوانلرمدن رجا ايدييورم.
سعيد النورسى
أوت بز مسودّهيى يازييوردق، استاديمز ده سويلهيوردى. ياننده هيچ كتاب يوقدى؛ هيچ مراجعت ده ايتمييوردى. بردن بره غايت سرعتلى سويلهيوردى، بز ده يازييوردق. ايكى اوچ ساعتده، اوتوز قرق، داها فضله صحيفه يازييوردق. بزم ده قناعتمز گلدى كه: بو موفّقيت، معجزاتِ نبويهنڭ بر كرامتيدر.
مسودّه و تبييض كاتبى:حافظ توفيق
مسودّه كاتبى و آخرت قارداشى:حافظ خالد
خدمتكارى و مسودّه كاتبى:سليمان سامى
دائمى خدمتكارى:عبد اللّٰه چاوش
٭ ٭ ٭
— 164 —
معجزاتِ أحمديهنڭ برنجى ذيلى
(اون طوقوزنجى سوز، رسالتِ أحمديهيه (عصم) و ذيلى شقِّ قمر معجزهسنه دائر اولديغندن؛ مقام مناسبتيله بورايه آلينمشدر.)
بِسْمِ اللّٰه الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
"اون درت رشحاتى" تضمّن ايدن اون دردنجى لمعهنڭ
برنجى رشحهسى:
ربّمزى بزه تعريف ايدن اوچ بيوك، كلّى معرّف وار. بريسى: شو كتابِ كائناتدر كه، بر نبذه شهادتنى اون اوچ لمعه ايله نور رسالهسندن اون اوچنجى درسدن ايشيتدك. بريسى: شو كتابِ كبيرڭ آيتِ كبراسى اولان خاتم الأنبيا عليه الصلاة والسلامدر. بريسى ده قرآنِ عظيم الشاندر. شيمدى شو ايكنجى برهانِ ناطقى اولان خاتم الأنبيا عليه الصلاة والسلامى طانيمالىيز، ديڭلهملىيز.
أوت او برهانڭ شخصِ معنويسنه باق: سطحِ أرض بر مسجد، مكّه بر محراب، مدينه بر منبر... او برهانِ باهر اولان پيغمبريمز عليه الصلاة والسلام بتون أهلِ ايمانه إمام، بتون إنسانلره خطيب، بتون أنبيايه رئيس، بتون أوليايه سيّد، بتون أنبيا و أوليادن مركّب بر حلقهِٔ ذكرڭ سرذاكرى.. بتون أنبيا حياتدار كوكلرى، بتون أوليا طراوتدار ثمرهلرى بر شجرهِٔ نورانيهدر كه؛ هر بر دعواسنى، معجزاتلرينه إستناد ايدن بتون أنبيا و كرامتلرينه إعتماد ايدن بتون أوليا تصديق ايدوب إمضا ايدييورلر.
— 165 —
زيرا او، لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه دير، دعوا ايدر. بتون صاغ و صول، يعنى ماضى و مستقبل طرفلرنده صف طوتان او نورانى ذاكرلر عين كلمهيى تكرار ايدهرك، إجماع ايدهرك معنًا "صدقت و بِالحقِّ نطقت" ديرلر. هانگى وهمڭ حدّى وار كه، بويله حسابسز إمضالرله تأييد ايديلن بر مدّعايه پارمق قاريشديرسين؟
ايكنجى رشحه:
او نورانى برهانِ توحيد، ناصلكه ايكى جناحڭ إجماع و تواتريله تأييد ايديلييور. اويله ده، تورات و إنجيل گبى كتبِ سماويهنڭ (حاشيه): حسينِ جسرى "رسالهٔ حميديه"سنده يوز اون درت إشاراتى، او كتابلردن چيقارمشدر. تحريفدن صوڭره بو قدر بولونسه، ألبته داها أوّل چوق تصريحات وارمش. يوزلر إشاراتى و إرهاصاتڭ بيڭلر رموزاتى و هاتفلرڭ مشهور بشاراتى و كاهنلرڭ متواتر شهاداتى و شقِّ قمر گبى بيڭلر معجزاتنڭ دلالاتى و شريعتڭ حقّانيتى ايله تأييد و تصديق ايتدكلرى گبى؛ ذاتنده غايت كمالدهكى أخلاقِ حميدهسى و وظيفهسنده نهايت حُسنندهكى سجاياىِ غاليهسى و كمالِ أمنيتى و قوّتِ ايماننى و غايت إطمئناننى و نهايت وثوقنى گوسترن فوق العاده تقواسى، فوق العاده عبوديتى، فوق العاده جدّيتى، فوق العاده متانتى؛ دعواسنده نهايت درجهده صادق اولديغنى گونش گبى آشكاره گوسترييور.
اوچنجى رشحه:
أگر ايسترسهڭ گل، عصرِ سعادته، جزيرة العربه گيدرز. خيالًا اولسون اونى وظيفه باشنده گوروب زيارت ايدرز. ايشته باق: حسنِ سيرت و جمالِ صورت ايله ممتاز بر ذاتى گورويورز كه: ألنده معجزنما بر كتاب، لساننده حقائقآشنا بر خطاب، بتون بنى آدمه، بلكه جنّ و إنسه و مَلگه، بلكه بتون موجوداته قارشى بر خطبهِٔ أزليهيى تبليغ ايدييور. سرِّ خلقتِ عالم اولان معمّاءِ عجيبانهسنى حلّ و شرح ايدوب و سرِّ كائنات اولان طلسمِ مغلقنى فتح و كشف ايدهرك، بتون موجوداتدن صوريلان، بتون عقولى حيرت ايچنده مشغول ايدن
— 166 —
اوچ مشكل و مدهش سؤالِ عظيم اولان "نهجيسڭ؟ نرهدن گلييورسڭ؟ نرهيه گيدييورسڭ؟" سؤاللرينه مقنع، مقبول جواب ويرر.
دردنجى رشحه:
باق! اويله بر ضياىِ حقيقت نشر ايدر كه: أگر اونڭ او نورانى دائرهِٔ حقيقتِ إرشادندن خارج بر صورتده كائناته باقسهڭ؛ ألبته كائناتڭ شكلنى بر ماتمخانهِٔ عمومى حكمنده و موجوداتى بربرينه أجنبى، بلكه دشمن و جامداتى دهشتلى جنازهلر و بتون ذوى الحياتى زوال و فراقڭ سيللهسيله آغلايان يتيملر حكمنده گورورسڭ. شيمدى باق: اونڭ نشر ايتديگى نور ايله او ماتمخانهِٔ عمومى، شوق و جذبه ايچنده بر ذكرخانهيه إنقلاب ايتدى. او أجنبى، دشمن موجودات، برر دوست و قارداش شكلنه گيردى. او جامداتِ ميّتهِٔ صامته برر مونس مأمور، برر مسخّر خدمتكار وضعيتنى آلدى و او آغلاييجى و شكوا ايديجى كيمسهسز يتيملر، برر تسبيح ايچنده ذاكر ويا وظيفه پايدوسندن شاكر صورتنه گيردى.
بشنجى رشحه:
هم او نور ايله؛ كائناتدهكى حركات، تنوّعات، تبدّلات، تغيّرات؛ معناسزلقدن و عبثيتدن و تصادف اويونجقلغندن چيقوب برر مكتوباتِ ربّانيه، برر صحيفهِٔ آياتِ تكوينيه، برر مراياىِ أسماءِ إلٰهيه و عالم دخى بر كتابِ حكمتِ صمدانيه مرتبهسنه چيقديلر. هم إنسانى بتون حيواناتڭ مادوننه دوشورن حدسز ضعف و عجزى، فقر و إحتياجاتى و بتون حيوانلردن داها بدبخت ايدن، واسطهِٔ نقلِ حزن و ألم و غم اولان عقلى، او نور ايله نورلانديغى وقت، إنسان بتون حيوانات، بتون مخلوقات اوستنه چيقار. او نورلانمش عجز، فقر، عقل ايله، نياز ايله نازنين بر سلطان و فيزار ايله نازدار بر خليفهِٔ زمين اولور. ديمك او نور اولمازسه كائنات ده، إنسان ده، حتّى هر شى دخى هيچه اينر. أوت ألبته بويله بديع بر كائناتده، بويله بر ذات لازمدر. يوقسه كائنات و أفلاك اولمامليدر.
— 167 —
آلتنجى رشحه:
ايشته او ذات، بر سعادتِ أبديهنڭ مخبرى، مژدهجيسى و رحمتِ بىنهايهنڭ كاشفى و إعلانجيسى و سلطنتِ ربوبيتڭ محاسننڭ دلّالى، سيرجيسى و كنوزِ أسماءِ إلٰهيهنڭ كشّافى، گوستريجيسى اولديغندن؛ بويله باقسهڭ (يعنى عبوديتى جهتيله) اونى بر مثالِ محبّت، بر تمثالِ رحمت، بر شرفِ إنسانيت، أڭ نورانى بر ثمرهِٔ شجرهِٔ خلقت گورهجكسڭ. شويله باقسهڭ، (يعنى رسالتى جهتيله) بر برهانِ حق، بر سراجِ حقيقت، بر شمسِ هدايت، بر وسيلهِٔ سعادت گورورسڭ. ايشته باق: ناصل برقِ خاطف گبى اونڭ نورى، شرقدن غربى طوتدى و نصفِ أرض و خُمسِ بشر، اونڭ هديهٔ هدايتنى قبول ايدوب حرزِ جان ايتدى. بزم نفس و شيطانمزه نه اولويور كه: بويله بر ذاتڭ بتون دعوالرينڭ أساسى اولان لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه ى، بتون مراتبيله برابر قبول ايتمهسين؟
يدنجى رشحه:
ايشته باق: شو جزيرهِٔ واسعهده وحشى و عادتلرينه متعصّب و عنادجى مختلف أقوامى، نه چابوق عادات و أخلاقِ سيّئهِٔ وحشيانهلرينى دفعةً قلع و رفع ايدهرك بتون أخلاقِ حسنه ايله تجهيز ايدوب بتون عالمه معلّم و مدنى اُممه استاد أيلدى. باق! دگل ظاهرى بر تسلّط، بلكه عقللرى، روحلرى، قلبلرى، نفسلرى فتح و تسخير ايدييور. محبوبِ قلوب، معلّمِ عقول، مربّئِ نفوس، سلطانِ أرواح اولدى.
سكزنجى رشحه:
بيليرسڭ كه: سيغاره گبى كوچك بر عادتى، كوچك بر قَومده بيوك بر حاكم، بيوك بر همّتله آنجق دائمى قالديرهبيلير. حالبوكه باق بو ذات، بيوك و چوق عادتلرى؛ هم عنادجى، متعصّب بيوك قَوملردن، ظاهرى كوچك بر قوّتله، كوچك بر همّتله، آز بر زمانده رفع ايدوب يرلرينه اويله سجاياىِ عاليهيى كه، دم و طمارلرينه قاريشمش درجهده ثابت اولارق وضع و تثبيت أيلهيور. بونڭ گبى داها پك چوق خارقه إجراآتى ياپييور. ايشته شو عصرِ سعادتى
— 168 —
گورمهينلره جزيرة العربى گوزلرينه صوقويورز. هايدى يوزر فيلسوفى آلسينلر، اورايه گيتسينلر، يوز سنه چاليشسينلر. او ذاتڭ، او زمانه نسبةً بر سنهده ياپديغنڭ يوزدن بريسنى عجبا ياپابيليرلر مى؟
طوقوزنجى رشحه:
هم بيليرسڭ: كوچك بر آدم، كوچك بر حيثيتله، كوچك بر جماعتده، كوچك بر مسئلهده، مناظرهلى بر دعواده حجابسز، پرواسز؛ كوچك، فقط خجالتآور بر يالانى؛ دشمنلرى ياننده حيلهسنى حسّ ايتديرميهجك درجهده تأثّر و تلاش گوسترمهدن سويلهيهمز. شيمدى باق بو ذاته؛ پك بيوك بر وظيفهده، پك بيوك بر وظيفهدار، پك بيوك بر حيثيتله، پك بيوك أمنيته محتاج بر حالده، پك بيوك بر جماعتده، پك بيوك خصومت قارشيسنده، پك بيوك مسئلهلرده، پك بيوك دعواده، پك بيوك بر سربستيتله، بِلا پروا، بِلا تردّد، بِلا حجاب، تلاشسز، صميمى بر صفوتله، بيوك بر جدّيتله، خصملرينڭ طمارلرينه طوقونديرهجق شديد، علوى بر صورتده سويلهديگى سوزلرنده هيچ خلاف بولونهبيلير مى؟ هيچ حيله قاريشماسى ممكن ميدر؟ كلّا! اِنْ هُوَ اِلَّا وَحْىٌ يُوحٰى أوت حق آلداتماز، حقيقتبين آلدانماز. حق اولان مسلگى حيلهدن مستغنيدر؛ حقيقتبين گوزينه خيالڭ نه حدّى وار كه، حقيقت گورونسون، آلداتسين؟
اوننجى رشحه:
ايشته باق: نه قدر مراقآور، نه قدر جاذبهدار، نه قدر لزوملى، نه قدر دهشتلى حقائقى گوسترر و مسائلى إثبات ايدر.
بيليرسڭ كه، أڭ زياده إنسانى تحريك ايدن مراقدر. حتّى أگر سڭا دينيلسه: "يارى عمريڭى، يارى مالڭى ويرسهڭ؛ قمردن و مشتريدن برى گلير، قمرده و مشتريده نه وار نه يوق، أحوالنى سڭا خبر ويرهجك. هم طوغرى اولارق سنڭ إستقبالڭى و باشڭه نه گلهجگنى طوغرى اولارق خبر ويرهجك." مراقڭ وارسه
— 169 —
ويرهجكسڭ. حالبوكه شو ذات، اويله بر سلطانڭ أخبارينى سويلهيور كه: مملكتنده قمر بر سينك گبى بر پروانه أطرافنده دونر. او أرض اولان او پروانه ايسه، بر لامبا أطرافنده پرواز ايدر و او گونش اولان لامبا ايسه، او سلطانڭ بيڭلر منزللرندن بر مسافرخانهسنده بيڭلر مصباحلر ايچنده بر لامباسيدر. هم اويله عجائب بر عالمدن حقيقى اولارق بحث ايدييور و اويله بر إنقلابدن خبر ويرييور كه: بيڭلر كُرهٔ أرض بومبا اولسه پاطلاسهلر، او قدر عجيب اولماز. باق! اونڭ لساننده
اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ٭ اِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ ٭ اَلْقَارِعَةُ
گبى سورهلرى ايشيت. هم اويله بر إستقبالدن طوغرى اولارق خبر ويرييور كه: شو دنيوى إستقبال، اوڭا نسبةً بر قطره سراب حكمندهدر. هم اويله بر سعادتدن پك جدّى اولارق خبر ويرييور كه: بتون سعادتِ دنيويه، اوڭا نسبةً بر برقِ زائلڭ بر شمسِ سرمده نسبتى گبيدر.
اون برنجى رشحه:
بويله عجيب و معمّاآلود شو كائناتڭ پردهِٔ ظاهريهسى آلتنده ألبته و ألبته بويله عجائب بزى بكلهيور. بويله عجائبى خبر ويرهجك، بويله خارقه و فوق العاده معجزنما بر ذات لازمدر. هم بو ذاتڭ گيديشاتندن گورونويور كه: او، گورمش و گورويور و گورديگنى سويلهيور. هم "بزى نعمتلريله پرورده ايدن شو سماوات و أرضڭ إلٰهى بزدن نه ايستهيور، مرضياتى نهدر؟" پك صاغلام اولارق بزه درس ويرييور. هم بونلر گبى داها پك چوق مراقآور، لزوملى حقائقى درس ويرن بو ذاته قارشى هر شيئى بيراقوب اوڭا قوشمق، اونى ديڭلهمك لازم گليركن؛ أكثر إنسانلره نه اولمش كه صاغير اولوب، كور اولمشلر، بلكه ديوانه اولمشلر كه؛ بو حقّى گورمييورلر، بو حقيقتى ايشيتمييورلر، آڭلامييورلر؟
اون ايكنجى رشحه:
ايشته شو ذات، شو موجودات خالقنڭ وحدانيتنه حقّانيتى درجهسنده حق بر برهانِ ناطق، بر دليلِ صادق اولديغى گبى؛ حشرڭ و
— 170 —
سعادتِ أبديهنڭ دخى بر برهانِ قاطعى، بر دليلِ ساطعيدر. بلكه ناصلكه او ذات؛ هدايتيله سعادتِ أبديهنڭ سببِ حصولى و وسيلهِٔ وصوليدر. اويله ده دعاسيله، نيازيله او سعادتڭ سببِ وجودى و وسيلهٔ ايجاديدر. حشر مسئلهسنده گچن شو سرّى، مقام مناسبتيله تكرار ايدرز:
ايشته باق: او ذات اويله بر صلاتِ كبراده دعا ايدييور كه: گويا شو جزيره، بلكه أرض، اونڭ عظمتلى نمازيله نماز قيلار، نياز ايدر. باق، هم اويله بر جماعتِ عظماده نياز ايدييور كه: گويا بنى آدمڭ زمانِ آدمدن عصريمزه، قيامته قدر بتون نورانى كامل إنسانلر، اوڭا إتّباع ايله إقتدا ايدوب دعاسنه آمين دييورلر. هم باق، اويله بر حاجتِ عامّه ايچون دعا ايدييور كه: دگل أهلِ أرض، بلكه أهلِ سماوات، بلكه بتون موجودات، نيازينه: "أوت يا ربّنا وير. بز دخى ايستهيورز." دييوب إشتراك ايدييورلر. هم اويله فقيرانه، اويله حزينانه، اويله محبوبانه، اويله مشتاقانه، اويله تضرّعكارانه نياز ايدييور كه، بتون كائناتى آغلاتديرييور. دعاسنه إشتراك ايتديرييور.
باق! هم اويله بر مقصد، اويله بر غايه ايچون دعا ايدييور كه: إنسانى و عالمى، بلكه بتون مخلوقاتى؛ أسفلِ سافليندن، سقوطدن، قيمتسزلكدن، فائدهسزلكدن أعلاىِ علّيّينه يعنى قيمته، بقايه، علوى وظيفهيه چيقارييور.
باق! هم اويله يوكسك بر فيزارِ إستمدادكارانه و اويله طاتلى بر نيازِ إسترحامكارانه ايله ايستهيور، يالوارييور كه؛ گويا بتون موجوداته و سماواته و عرشه ايشيتديروب، وجده گتيروب دعاسنه "آمين اَللٰهمّ آمين" ديديرتييور. باق! هم اويله سميع، كريم بر قديردن، اويله بصير، رحيم بر عليمدن حاجتنى ايستهيور كه؛ بِالمشاهده أڭ خفى بر ذىحياتڭ أڭ خفى بر حاجتنى، بر نيازينى گورور، ايشيتير، قبول ايدر، مرحمت ايدر. چونكه ايستديگنى، (وَلَوْ لسانِ حال ايله اولسون)
— 171 —
ويرر و اويله بر صورتِ حكيمانه، بصيرانه، رحيمانهده ويرر كه، شبهه بيراقماز: بو تربيه و تدبير اويله بر سميع و بصير و اويله بر كريم و رحيمه خاصدر.
اون اوچنجى رشحه:
عجبا بتون أفاضلِ بنى آدمى آرقهسنه آلوب، أرض اوستنده طوروب، عرشِ أعظمه متوجّهًا أل قالديروب دعا ايدن شو شرفِ نوعِ إنسان و فريدِ كون و زمان و بِحقٍّ فخرِ كائنات نه ايستهيور؟ باق ديڭله: سعادتِ أبديه ايستهيور، بقا ايستهيور، لقاء ايستهيور، جنّت ايستهيور. هم مراياىِ موجوداتده أحكامنى و جماللرينى گوسترن بتون أسماءِ قدسيهِٔ إلٰهيه ايله برابر ايستهيور. حتّى أگر رحمت، عنايت، حكمت، عدالت گبى حسابسز او مطلوبڭ أسبابِ موجبهسى اولماسه ايدى، شو ذاتڭ تك دعاسى، بهاريمزڭ ايجادى قدر قدرتنه خفيف گلن شو جنّتڭ بناسنه سببيت ويرهجكدى. أوت ناصلكه اونڭ رسالتى شو دارِ إمتحانڭ آچيلمهسنه سببيت ويردى. اويله ده، اونڭ عبوديتى دخى اوتهكى دارڭ آچيلمهسنه سببدر. عجبا أهلِ عقل و تحقيقه،
لَيْسَ فِى الْاِمْكَانِ اَبْدَعُ مِمَّا كَانَ
ديديرن شو مشهود إنتظامِ فائق، شو رحمت ايچنده قصورسز حسنِ صنعت و مِثلسز جمالِ ربوبيت؛ هيچ بويله بر چركينلگى، بويله بر مرحمتسزلگى، بويله بر إنتظامسزلغى قبول ايدر مى كه: أڭ جزئى، أڭ أهمّيتسز آرزولرى، سسلرى أهمّيتله ايشيدوب ايفا ايتسين؛ أڭ أهمّيتلى، أڭ لزوملى آرزولرى أهمّيتسز گوروب ايشيتمهسين، آڭلاماسين، ياپماسين؟ حاشا و كلّا! يوز بيڭ دفعه حاشا! بويله بر جمال، بويله بر چركينلگى قبول ايتمز، چركين اولماز.
ياهو أى خيالى آرقداشم! شيمديلك كافيدر، گرى گيتملىيز. يوقسه يوز سنه شو زمانده، شو جزيرهده قالسهق، ينه او ذاتڭ غرائبِ إجراآتنى و عجائبِ وظائفنى، يوزدن بريسنه تمامًا إحاطه ايدوب تماشاسنده طويامايز.
— 172 —
شيمدى گل! اوستنده دونهجگمز هر عصره برر برر باقهجغز. باق ناصل هر عصر، او شمسِ هدايتدن آلدقلرى فيض ايله چيچك آچمشلر! أبو حنيفه، شافعى، بايزيدِ بسطامى، شاهِ گيلانى، شاهِ نقشبند، إمامِ غزالى، إمامِ ربّانى گبى ميليونلر منوّر ميوهلر ويرييور. مشهوداتمزڭ تفصيلاتنى باشقه وقته تعليق ايدوب او معجزنما و هدايتأدايه بر قسم قطعى معجزاتنه إشارت ايدن بر صلوات گتيرملىيز:
عَلٰى مَنْ اُنْزِلَ عَلَيْهِ الْفُرْقَانُ الْحَكِيمُ مِنَ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ٭ مِنَ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ اَلْفُ اَلْفِ سَلَامٍ بِعَدَدِ حَسَنَاتِ اُمَّتِهِ عَلٰى مَنْ بَشَّرَ بِرِسَالَتِهِ التَّوْرٰيةُ وَ الْاِنْجِيلُ وَ الزَّبُورُ ٭ وَ بَشَّرَ بِنُبُوَّتِهِ الْاِرْهَاصَاتُ وَ هَوَاتِفُ الْجِنِّ وَ اَوْلِيَاءُ الْاِنْسِ وَ كَوَاهِنُ الْبَشَرِ ٭ وَ انْشَقَّ بِاِشَارَتِهِ الْقَمَرُ ٭ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ سَلَامٍ بِعَدَدِ اَنْفَاسِ اُمَّتِهِ ٭ عَلٰى مَنْ جَائَتْ لِدَعْوَتِهِ الشَّجَرُ وَ نَزَلَ سُرْعَةً بِدُعَائِهِ الْمَطَرُ وَ اَظَلَّتْهُ الْغَمَامَةُ مِنَ الْحَرِّ ٭ وَ شَبَعَ مِنْ صَاعٍ مِنْ طَعَامِهِ مِأٰتٌ مِنَ الْبَشَرِ وَ نَبَعَ الْمَاءُ مِنْ بَيْنِ اَصَابِعِهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ كَالْكَوْثَرِ وَ اَنْطَقَ اللّٰه لَهُ الضَّبَّ وَ الظَّبْىَ وَ الْجِذْعَ وَ الذِّرَاعَ وَ الْجَمَلَ وَ الْجَبَلَ وَ الْحَجَرَ وَ الْمَدَرَ صَاحِبِ الْمِعْرَاجِ وَ مَازَاغَ الْبَصَرُ ٭ سَيِّدِنَا وَ شَفِيعِنَا مُحَمَّدٍ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ سَلَامٍ بِعَدَدِ كُلِّ الْحُرُوفِ الْمُتَشَكِّلَةِ فِى الْكَلِمَاتِ الْمُتَمَثِّلَةِ بِاِذْنِ الرَّحْمٰنِ فِى مَرَايَا تَمَوُّجَاتِ الْهَوَاءِ عِنْدَ قِرَائَةِ كُلِّ كَلِمَةٍ مِنَ الْقُرْاٰنِ مِنْ كُلِّ قَارِءٍ مِنْ اَوَّلِ النُّزُولِ اِلٰى اٰخِرِ الزَّمَانِ وَ اغْفِرْلَنَا وَ ارْحَمْنَا يَا اِلٰهَنَا بِكُلِّ صَلَاةٍ مِنْهَا اٰمِينَ
— 173 —
(شعاعات معرفة النبى نامندهكى توركجه بر رسالهده و اون طوقوزنجى مكتوبده و شو سوزده إجمالًا إشارت ايتديگمز دلائلِ نبوّتِ أحمديهيى (عصم) بيان ايتمشم. هم اونده قرآنِ حكيمڭ وجوهِ إعجازى إجمالًا ذكر ايديلمش. ينه "لمعات" نامنده توركجه بر رسالهده و يگرمى بشنجى سوزده قرآنڭ قرق وجهله معجزه اولديغنى إجمالًا بيان و قرق وجوهِ إعجازينه إشارت ايتمشم. او قرق وجهده، يالڭز نظمده اولان بلاغتى، "إشارات الإعجاز" نامندهكى بر تفسيرِ عربىده قرق صحيفه ايچنده يازمشم. أگر إحتياجڭ وارسه شو اوچ كتابه مراجعت ايدهبيليرسڭ.)
اون دردنجى رشحه:
مخزنِ معجزات و معجزهِٔ كبرا اولان قرآنِ حكيم؛ نبوّتِ أحمديه ايله وحدانيتِ إلٰهيهيى او درجه قطعى إثبات ايدييور كه، باشقه برهانه حاجت بيراقمييور. بز ده اونڭ تعريفنه و مدارِ تنقيد اولمش بر ايكى لمعهِٔ إعجازينه إشارت ايدرز.
ايشته ربّمزى بزه تعريف ايدن قرآنِ حكيم؛ شو كتابِ كبيرِ كائناتڭ بر ترجمهِٔ أزليهسى... شو صحائفِ أرض و سماده مستتر كنوزِ أسماءِ إلٰهيهنڭ كشّافى... شو سطورِ حادثاتڭ آلتنده مضمر حقائقڭ مفتاحى... شو عالمِ شهادت پردهسى آرقهسندهكى عالمِ غيب جهتندن گلن إلتفاتاتِ رحمانيه و خطاباتِ أزليهنڭ خزينهسى... شو عالمِ معنويهِٔ إسلاميهنڭ گونشى، تملى، هندسهسى، عوالمِ اُخرويهنڭ خريطهسى... ذات و صفات و شئونِ إلٰهيهنڭ قَولِ شارحى، تفسيرِ واضحى، برهانِ ناطقى، ترجمانِ ساطعى... شو عالمِ إنسانيتڭ مربّيسى، حكمتِ حقيقيسى، مرشد و هاديسى... هم بر كتابِ حكمت و شريعت، هم بر كتابِ دعا و عبوديت، هم بر كتابِ أمر و دعوت، هم بر كتابِ ذكر و معرفت گبى؛ بشرڭ بتون حاجاتِ معنويهسنه قارشى برر كتاب و بتون مختلف أهلِ مسالك و مشارب
— 174 —
اولان أوليا و صدّيقينڭ، أصفيا و محقّقينڭ (هر برينڭ) مشربلرينه لايق برر رساله إبراز ايدن بر "كتبخانهٔ مقدّسه"در.
سببِ قصور توهّم ايديلن تكراراتندهكى لمعهِٔ إعجازه باق كه: قرآن هم بر كتابِ ذكر، هم بر كتابِ دعا، هم بر كتابِ دعوت اولديغندن ايچنده تكرار مستحسندر، بلكه ألزم و أبلغدر. أهلِ قصورڭ ظنّى گبى دگل... زيرا ذكرڭ شأنى، تكرار ايله تنويردر؛ دعانڭ شأنى، ترداد ايله تقريردر؛ أمر و دعوتڭ شأنى، تكرار ايله تأكيددر. هم هركس هر وقت بتون قرآنى اوقومغه مقتدر اولاماز. فقط بر سورهيه غالبًا مقتدر اولور. اونڭ ايچون أڭ مهمّ مقاصدِ قرآنيه أكثر اوزون سورهلرده درج ايديلهرك هر بر سوره بر كوچك قرآن حكمنه گچمش. ديمك، هيچ كيمسهيى محروم ايتمهمك ايچون توحيد و حشر و قصّهٔ موسى گبى بعض مقصدلر تكرار ايديلمش.
هم جسمانى إحتياج گبى، معنوى حاجات دخى مختلفدر. بعضسنه إنسان هر نَفَس محتاج اولور. (جسمه هوا، روحه هو گبى). بعضسنه هر ساعت (بسم اللّٰه گبى) و هكذا... ديمك تكرارِ آيت، تكرّرِ إحتياجدن ايلرى گلمش. او إحتياجه إشارت ايدهرك و اويانديروب تشويق ايتمك، هم إشتياقى و إشتهايى تحريك ايتمك ايچون تكرار ايدر.
هم قرآن مؤسّسدر. بر دينِ مبينڭ أساساتيدر و شو عالمِ إسلاميتڭ تمللريدر و حياتِ إجتماعيهِٔ بشريهيى دگيشديروب، مختلف طبقاتڭ مكرّر سؤاللرينه جوابدر. مؤسِّسه، تثبيت ايتمك ايچون تكرار لازمدر. تأكيد ايچون ترداد لازمدر. تأييد ايچون تقرير، تحقيق، تكرير لازمدر. هم اويله مسائلِ عظيمه و حقائقِ دقيقهدن بحث ايدييور كه؛ عمومڭ قلبلرنده يرلشديرمك ايچون چوق دفعه مختلف صورتلرده تكرار لازمدر. بونڭله برابر صورةً تكراردر. فقط معنًا هر بر آيتڭ چوق
— 175 —
معنالرى، چوق فائدهلرى، چوق وجوه و طبقاتى واردر. هر بر مقامده آيرى بر معنا و فائده و مقصدلر ايچون ذكر ايديلييور.
هم قرآنڭ مسائلِ كونيهنڭ بعضسنده إبهام و إجمالى ايسه، إرشادى بر لمعهٔ إعجازدر. أهلِ إلحادڭ توهّم ايتدكلرى گبى مدارِ تنقيد اولاماز و سببِ قصور دگلدر.
أگر ديسهڭ:"عجبا نهدن قرآنِ حكيم، فلسفهنڭ موجوداتدن بحث ايتديگى گبى ايتمييور. بعض مسائلى مجمل بيراقير، بعضسنى نظرِ عمومىيى اوقشايهجق، حسِّ عامّهيى رنجيده ايتميهجك، فكرِ عوامى تعجيز ايدوب يورميهجق بر صورتِ بسيطانهِٔ ظاهرانهده سويلهيور؟
جوابًا ديرز كه:فلسفه، حقيقتڭ يولنى شاشيرمش اونڭ ايچون... هم گچمش درسلردن و سوزلردن ألبته آڭلامشسڭ كه: قرآنِ حكيم شو كائناتدن بحث ايدييور، تا ذات و صفات و أسماءِ إلٰهيهيى بيلديرسين. يعنى بو كتابِ كائناتڭ معانيسنى آڭلاتديروب، تا خالقنى طانيتديرسين. ديمك موجوداته كنديلرى ايچون دگل، بلكه موجدلرى ايچون باقييور. هم عمومه خطاب ايدييور. علمِ حكمت ايسه موجوداته موجودات ايچون باقييور، هم خصوصًا أهلِ فنّه خطاب ايدييور. اويله ايسه مادام كه قرآنِ حكيم موجوداتى دليل ياپييور، برهان ياپييور. دليل ظاهر اولمق، نظرِ عمومه چابوق آڭلاشيلمق گركدر. هم مادام كه قرآنِ مرشد، بتون طبقاتِ بشره خطاب ايدر. كثرتلى طبقه ايسه، طبقهِٔ عوامدر. ألبته إرشاد ايستر كه: لزومسز شيلرى إبهام ايله إجمال ايتسين و دقيق شيلرى تمثيل ايله تقريب ايتسين و مغلطهلره دوشورمهمك ايچون ظاهرى نظرلرنده بديهى اولان شيلرى، لزومسز بلكه ضررلى بر صورتده تغيير ايتمهمكدر.
— 176 —
مثلا گونشه دير: "دونر بر سراجدر، بر لامبادر." زيرا گونشدن، گونش ايچون، ماهيتى ايچون بحث ايتمييور. بلكه بر نوع إنتظامڭ زنبرگى و نظامڭ مركزى اولديغندن، إنتظام و نظام ايسه؛ صانعڭ آيينهِٔ معرفتى اولديغندن بحث ايدييور. أوت دير: وَ الشَّمْسُ تَجْرِى "گونش دونر." بو دونر تعبيريله؛ قيش، ياز، گيجه، گوندوزڭ دورانندهكى منتظم تصرّفاتِ قدرتى إخطار ايله عظمتِ صانعى إفهام ايدر. ايشته بو دونمك حقيقتى نه اولورسه اولسون، مقصود اولان و هم منسوج، هم مشهود اولان إنتظامه تأثير ايتمز. هم دير: وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا شو سراج تعبيريله، عالمى بر قصر صورتنده، ايچنده اولان أشيا ايسه؛ إنسانه و ذىحياته إحضار ايديلمش مزيّنات و مطعومات و لوازمات اولديغنى و گونش دخى مسخّر بر مومدار اولديغنى إخطار ايله رحمت و إحسانِ خالقى إفهام ايدر.
شيمدى باق، شو سرسم و گوهزه فلسفه نه دير؟ باق دييور كه: "گونش، بر كتلهِٔ عظيمهِٔ مايعهِٔ ناريهدر. اوندن فيرلامش اولان سيّاراتى أطرافنده دونديروب، جسامتى بو قدر، ماهيتى بويلهدر شويلهدر." موحش بر دهشتدن، مدهش بر حيرتدن باشقه روحه بر كمالِ علمى ويرمييور، بحثِ قرآن گبى ايتمييور. بوڭا قياسًا باطنًا قوف، ظاهرًا مطنطن فلسفى مسئلهلرڭ نه قيمتده اولديغنى آڭلارسڭ. اونڭ شعشعهٔ صوريسنه آلدانوب، قرآنڭ غايت معجزنما بياننه قارشى حرمتسزلك ايتمه!..
إخطار:عربى رسالة النورده اون دردنجى رشحهنڭ آلتى قطرهسى وار. باخصوص دردنجى قطرهنڭ آلتى نكتهسى وار. قرآنِ حكيمڭ قرق قدر أنواعِ إعجازندن اون بشنى بيان ايدر. اوڭا إكتفاءً بوراده إختصار ايتدك. ايسترسهڭ اوڭا مراجعت ايت، بر خزينهِٔ معجزات بولورسڭ.
— 177 —
اَللّٰهُمَّ اجْعَلِ الْقُرْاٰنَ شِفَاءً لَنَا مِنْ كُلِّ دَاءٍ وَ مُونِسًا لَنَا فِى حَيَاتِنَا وَ بَعْدَ مَمَاتِنَا وَ فِى الدُّنْيَا قَرِينًا وَ فِى الْقَبْرِ مُونِسًا وَ فِى الْقِيَامَةِ شَفِيعًا وَ عَلَى الصِّرَاطِ نُورًا وَ مِنَ النَّارِ سِتْرًا وَ حِجَابًا وَ فِى الْجَنَّةِ رَفِيقًا وَ اِلَى الْخَيْرَاتِ كُلِّهَا دَلِيلًا وَ اِمَامًا بِفَضْلِكَ وَ جُودِكَ وَ كَرَمِكَ وَ رَحْمَتِكَ يَا اَكْرَمَ الْاَكْرَمِينَ وَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ اٰمِينَ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ اُنْزِلَ عَلَيْهِ الْفُرْقَانُ الْحَكِيمُ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ اٰمِينَ
اَلْبَاقِى هُوَ الْبَاقِى
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 178 —
اون طوقوزنجى و اوتوز برنجى سوزلرڭ ذيلى
شقِّ قمر معجزهسنه دائردر
بِسْمِ اللّٰه الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اِقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ ٭ وَ اِنْ يَرَوْ اٰيَةً يُعْرِضُوا وَ يَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ
قمر گبى پارلاق بر معجزهِٔ أحمديه (عصم) اولان إنشقاقِ قمرى، أوهامِ فاسده ايله إنخسافه اوغراتمق ايستهين فيلسوفلر و اونلرڭ محاكمهسز مقلّدلرى دييورلر كه: "أگر إنشقاقِ قمر وقوع بولسه ايدى عموم عالمه معلوم اولوردى. بتون تاريخِ بشرڭ نقل ايتمسى لازم گليردى؟"
الجواب:إنشقاقِ قمر؛ دعواىِ نبوّته دليل اولمق ايچون او دعوايى ايشيدن و إنكار ايدن حاضر بر جماعته، گيجهده، وقتِ غفلتده آنى اولارق گوستريلديگندن؛ هم إختلافِ مطالع و سيس و بلوط گبى رؤيته مانع أسبابڭ وجودى ايله برابر، او زمانده مدنيت تعمّم ايتمديگندن و خصوصى قالديغندن و ترصّداتِ سماويه پك آز اولديغندن؛ بتون أطرافِ عالمده گورولمك، عموم تاريخلره گچمك، ألبته لازم دگلدر. شقِّ قمر يوزندن بو أوهام بلوطلرينى طاغيدهجق چوق نقطهلردن شيمديلك بش نقطهيى ديڭله.
— 179 —
برنجى نقطه:او زمان، او زميندهكى كفّارڭ غايت شديد درجهده عنادلرى، تاريخًا معلوم و مشهور اولديغى حالده؛ قرآنِ حكيمڭ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ ديمهسيله شو وقعهيى عموم عالمه إخبار ايتديگى حالده؛ قرآنى إنكار ايدن او كفّاردن هيچ بر كيمسه، شو آيتڭ تكذيبنه، يعنى إخبار ايتديگى شو واقعهنڭ إنكارينه آغز آچمامشلر. أگر او زمانده او حادثه، او كفّارجه قطعى و واقع بر حادثه اولماسه ايدى؛ شو سوزى سررشته ايدهرك، غايت دهشتلى بر تكذيبه و پيغمبرڭ إبطالِ دعواسنه هجوم گوسترهجكلردى. حالبوكه شو وقعهيه دائر سِيَر و تاريخ، او وقعه ايله مناسبتدار كفّارڭ عدمِ وقوعنه دائر هيچ بر شيئنى نقل ايتمهمشلردر. يالڭز
وَ يَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ
آيتنڭ بيان ايتديگى گبى، تاريخجه منقول اولان شودر كه: او حادثهيى گورن كفّار، "سحردر" ديمشلر و "بزه سحر گوستردى. أگر سائر طرفلردهكى كروان و قافلهلر گورمشلرسه حقيقتدر. يوقسه بزه سحر ايتمش." ديمشلر. صوڭره صباحلين يمن و باشقه طرفلردن گلن قافلهلر إخبار ايتديلر كه: "بويله بر حادثهيى گوردك." صوڭره كفّار، فخرِ عالم (عصم) حقّنده (حاشا) "يتيمِ أبو طالبڭ سحرى، سمايه ده تأثير ايتدى." ديديلر.
ايكنجى نقطه:سعدِ تفتازانى گبى أعاظمِ محقّقينڭ أكثرى ديمشلر كه: إنشقاقِ قمر؛ پارمقلرندن صو آقماسى عموم بر اوردويه صو ايچيرمسى، جامعده خطبه اوقوركن طايانديغى قورو ديرگڭ مفارقتِ أحمديهدن (عصم) آغلامهسى عموم جماعتڭ ايشيتمهسى گبى متواتردر. يعنى، اويله طبقهدن طبقهيه بر جماعتِ كثيره نقل ايتمشدر كه، كذبه إتّفاقلرى محالدر. هاله گبى مشهور بر قويروقلى ييلديزڭ بيڭ سنه أوّل چيقماسى گبى متواتردر. گورمديگمز سَرَنديب آطهسنڭ وجودى گبى تواترله وجودى قطعيدر، ديمشلر. ايشته بويله غايت قطعى و شهودى مسائلده تشكيكاتِ وهميه ياپمق، عقلسزلقدر. يالڭز محال اولمامق كافيدر. حالبوكه شقِّ قمر، بر وولقانله إنشقاق ايدن بر طاغ گبى ممكندر.
— 180 —
اوچنجى نقطه:معجزه دعواىِ نبوّتڭ إثباتى ايچون، منكِرلرى إقناع ايتمك ايچوندر، إجبار ايتمك ايچون دگلدر. اويله ايسه دعواىِ نبوّتى ايشيدنلر ايچون، إقناع ايدهجك بر درجهده معجزه گوسترمك لازمدر. سائر طرفلره گوسترمك وياخود إجبار درجهسنده بر بداهتله إظهار ايتمك، حكيمِ ذو الجلالڭ حكمتنه منافى اولديغى گبى، سرِّ تكليفه دخى مخالفدر. چونكه "عقله قپو آچمق، إختيارى ألندن آلمامق" سرِّ تكليف إقتضا ايدييور. أگر فاطرِ حكيم، إنشقاقِ قمرى، فيلسوفلرڭ هوساتنه گوره بتون عالمه گوسترمك ايچون بر ايكى ساعت اويله بيراقسه ايدى و بشرڭ عموم تاريخلرينه گچسه ايدى، او وقت سائر حادثاتِ سماويه گبى يا دعواىِ نبوّته دليل اولمازدى و رسالتِ أحمديهيه (عصم) خصوصيتى قالمازدى وياخود بداهت درجهسنده اويله بر معجزه اولاجقدى كه، عقلى إجبار ايدهجك، عقلڭ إختيارينى ألندن آلاجق، ايستر ايستهمز نبوّتى تصديق ايدهجك. أبو جهل گبى كومور روحلى، أبو بكرِ الصدّيق گبى ألماس روحلى آدملر بر سويهده قالوب، سرِّ تكليف ضايع اولاجقدى. ايشته بو سرّ ايچوندر كه: هم آنى، هم گيجه، هم وقتِ غفلت، هم إختلافِ مطالع و سيس و بلوط گبى سائر موانعى پرده ايدهرك عموم عالمه گوستريلمدى وياخود تاريخلره گچيريلمدى.
دردنجى نقطه:شو حادثه، گيجه وقتى هركس غفلتده ايكن آنى بر صورتده وقوع بولديغندن أطرافِ عالمده ألبته گورولميهجك. بعض أفراده گورونسه ده، گوزينه اينانميهجق. اينانديرسه ده، ألبته بويله مهمّ بر حادثه، خبرِ واحد ايله تاريخلره باقى بر سرمايه اولميهجق.
بعض كتابلرده "قمر ايكى پارچه اولدقدن صوڭره يره اينمش" علاوهسى ايسه، أهلِ تحقيق ردّ ايتمشلر. "شو معجزهٔ باهرهيى قيمتدن دوشورمك نيّتيله، بلكه بر منافق إلحاق ايتمش." ديمشلر.
— 181 —
هم مثلا او وقت، جهالت سيسيله محاط إنگلتره، إسپانيهده يڭى غروب؛ آمريقاده گوندوز؛ چينده، ژاپونياده صباح اولديغى گبى، باشقه يرلرده باشقه أسبابِ مانعهيه بناءً ألبته گورولميهجك. شيمدى بو عقلسز معترضه باق، دييور كه: "إنگلتره، چين، ژاپون، آمريقا گبى أقوامڭ تاريخلرى بوندن بحث ايتمييور. اويله ايسه وقوع بولمامش." بيڭ نفرين اونڭ گبى آوروپا كاسهليسلرينڭ باشنه!
بشنجى نقطه:إنشقاقِ قمر، كندى كندينه بعض أسبابه بناءً وقوع بولمش، تصادفى، طبيعى بر حادثه دگل كه؛ عادى و طبيعى قانونلرينه تطبيق ايديلسين. بلكه شمس و قمرڭ خالقِ حكيمى، رسولنڭ رسالتنى تصديق و دعواسنى تنوير ايچون خارق العاده اولارق او حادثهيى ايقاع ايتمشدر. سرِّ إرشاد و سرِّ تكليف و حكمتِ رسالتڭ إقتضاسيله، حكمتِ ربوبيتڭ ايستديگى إنسانلره إلزامِ حجّت ايچون گوستريلمشدر. او سرِّ حكمتڭ إقتضا ايتمدكلرى، ايستهمدكلرى و دعواىِ نبوّتى هنوز ايشيتمدكلرى أقطارِ زميندهكى إنسانلره گوسترمهمك ايچون، سيس و بلوط و إختلافِ مطالع حيثيتيله؛ بعض مملكتڭ قمرى داها چيقمهمسى و بعضلرڭ گونشلرى چيقماسى و بر قسمنڭ صباحى اولماسى و بر قسمنڭ گونشى يڭى غروب ايتمهسى گبى، او حادثهيى گورمگه مانع پك چوق أسبابه بناءً گوستريلمهمش. أگر، عموم اونلره دخى گوستريلسه ايدى، او حالده يا إشارتِ أحمديهنڭ (عصم) نتيجهسى و معجزهِٔ نبوّت اولارق گوستريلهجكدى؛ او وقت رسالتى بداهت درجهسنه چيقهجقدى. هركس تصديقه مجبور اولوردى، عقلڭ إختيارى قالمازدى. ايمان ايسه عقلڭ إختياريلهدر. سرِّ تكليف ضايع اولوردى. أگر صِرف بر حادثهِٔ سماويه اولارق گوستريلسه ايدى؛ رسالتِ أحمديه (عصم) ايله مناسبتى كسيليردى و اونڭله خصوصيتى قالمازدى.
— 182 —
الحاصل:شقِّ قمرڭ إمكاننده شبهه قالمادى، قطعى إثبات ايديلدى. شيمدى، وقوعنه دلالت ايدن چوق برهانلرندن آلتيسنه (حاشيه): يعنى، آلتى دفعه إجماع صورتنده، وقوعنه دائر آلتى حجّت واردر. بو مقام چوق ايضاحه لايق ايكن، مع التأسّف قيصه قالمشدر. إشارت ايدرز. شويله كه:
أهلِ عدالت اولان صحابهلرڭ، وقوعنه إجماعى و أهلِ تحقيق عموم مفسّرلرڭ، وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ تفسيرنده اونڭ وقوعنه إتّفاقى و أهلِ روايتِ صادقه بتون محدّثينڭ، پك چوق سندلرله و مختلف طريقلرله وقوعنى نقل ايتمسى و أهلِ كشف و إلهام بتون أوليا و صدّيقينڭ شهادتى و علمِ كلامڭ مسلكجه بربرندن چوق اوزاق اولان إماملرينڭ و متبحّر علمانڭ تصديقى و نصِّ قطعى ايله ضلالت اوزرينه إجماعلرى واقع اولميان اُمّتِ محمّديهنڭ (عصم) او وقعهيى تلقّئِ بِالقبول ايتمهسى؛ گونش گبى إنشقاقِ قمرى إثبات ايدر.
الحاصل:بورايه قدر تحقيق نامنه و خصمى إلزام حسابنه ايدى. بوندن صوڭرهكى جملهلر، حقيقت نامنه و ايمان حسابنهدر. أوت تحقيق اويله ديدى، حقيقت ايسه دييور كه:
سماىِ رسالتڭ قمرِ منيرى اولان خاتمِ ديوانِ نبوّت، ناصلكه محبوبيت درجهسنه چيقان عبوديتندهكى ولايتڭ كرامتِ عظماسى و معجزهِٔ كبراسى اولان معراج ايله، يعنى بر جسمِ أرضى سماواتده گزديرمكله سماواتڭ سكنهسنه و عالمِ علوى أهلنه رجحانيتى و محبوبيتى گوستريلدى و ولايتنى إثبات ايتدى. اويله ده: أرضه باغلى، سمايه آصيلى اولان قمرى، بر أرضلينڭ إشارتيله ايكى پارچه ايدهرك أرضڭ سكنهسنه، او أرضلينڭ رسالتنه اويله بر معجزه گوستريلدى كه:
— 183 —
ذاتِ أحمديه (عصم) قمرڭ آچيلمش ايكى نورانى قنادى گبى؛ رسالت و ولايت گبى ايكى نورانى قناديله، ايكى ضيادار جناح ايله، اَوْجِ كمالاته اوچمش؛ تا قاب قوسَيْنه چيقمش، هم أهلِ سماوات هم أهلِ أرضه مدارِ فخر اولمشدر.
عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ الصَّلَاةُ وَ التَّسْلِيمَاتُ مِلْاَ الْاَرْضِ وَ السَّمٰوَاتِ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 184 —
معجزاتِ أحمديه (عصم) ذيلنڭ بر پارچهسيدر
(رسالتِ أحمديه (عصم) دلائلى حقّنده اولوب، معراج رسالهسنڭ اوچنجى أساسنڭ نهايتندهكى اوچ مهمّ مشكلدن برنجى مشكله عائد سؤاله، مختصر بر فهرسته صورتنده ويريلن جوابدر.)
سؤال:شو معراجِ عظيم، نه ايچون محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامه مخصوصدر؟
الجواب:شو برنجى مشكلڭز، اوتوز اوچ عدد سوزلرده تفصيلًا حلّ ايديلمشدر. يالڭز شوراده ذاتِ أحمديهنڭ (عصم) كمالاتنه و دلائلِ نبوّتنه و او معراجِ أعظمه أڭ أليق او اولديغنه إجمالى إشارتلر نوعنده، بر مختصر فهرسته گوسترييورز. شويله كه:
أوّلا:تورات، إنجيل، زبور گبى كتبِ مقدّسه، پك چوق تحريفاته معروض اولدقلرى حالده، شو زمانده دخى، حسينِ جسرى گبى بر محقّق، نبوّتِ أحمديهيه (عصم) دائر او كتابلردن يوز اون درت إشارى بشارتلرى چيقاروب "رسالهِٔ حميديه"ده گوسترمشدر.
ثانيًا:تاريخجه مثبتدر كه: شق و سطيح گبى مشهور ايكى كاهنڭ، نبوّتِ أحمديهدن (عصم) برآز أوّل، نبوّتنه و آخر زمان پيغمبرى اولديغنه بياناتلرى گبى چوق بشارتلر، صحيح بر صورتده تاريخًا نقل ايديلمشدر.
— 185 —
ثالثًا:ولادتِ أحمديه (عصم) گيجهسنده كعبهدهكى صنملرڭ سقوطى ايله، كِسراىِ فارسڭ سراىِ مشهورهسى اولان أيوانى إنشقاق ايتمهسى گبى، إرهاصات دينيلن يوزر خارقهلر تاريخجه مشهوردر.
رابعًا:بر اوردويه پارمغندن گلن صويى ايچيرمسى و جامعده بر جماعتِ عظيمهنڭ حضورنده، قورو ديرگڭ، منبرڭ نقلندن طولايى مفارقتِ أحمديهدن (عصم) دوه گبى أنين ايدهرك آغلامهسى؛ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ نصّى ايله، شقِّ قمر گبى، محقّقلرڭ تحقيقاتيله بيڭه بالغ اولان معجزاتيله سرفراز اولديغنى تاريخ و سِيَر گوسترييور.
خامسًا:دوست و دشمنڭ إتّفاقيله أخلاقِ حسنهنڭ شخصنده أڭ يوكسك درجهده؛ و بتون معاملاتنڭ شهادتيله سجاياىِ ساميه، وظيفهسنده و تبليغاتنده أڭ عالى بر درجهده؛ و دينِ إسلامدهكى محاسنِ أخلاقڭ شهادتيله، شريعتنده أڭ عالى خصالِ حميده أڭ مكمّل درجهده بولونديغنى أهلِ إنصاف و دقّت تردّد ايتمز.
سادسًا:اوننجى سوزڭ ايكنجى إشارتنده إشارت ايديلديگى گبى: الوهيت، مقتضاىِ حكمت اولارق تظاهر ايستهمسنه مقابل، أڭ أعظمى بر درجهده ذاتِ أحمديه (عصم) دينندهكى أعظمى عبوديتله أڭ پارلاق بر درجهده گوسترمشدر.
هم خالقِ عالمڭ نهايت كمالدهكى جمالنى بر واسطه ايله مقتضاىِ حكمت و حقيقت اولارق گوسترمك ايستهمسنه مقابل؛ أڭ گوزل بر صورتده گوستريجى و تعريف ايديجى، بِالبداهه ينه او ذاتدر.
— 186 —
هم صانعِ عالمڭ نهايت جمالده اولان كمالِ صنعتى اوزرينه أنظارِ دقّتى جلب ايتمك، تشهير ايتمك ايستهمسنه مقابل؛ أڭ يوكسك بر صدا ايله دلّاللق ايدن، ينه بِالمشاهده او ذاتدر.
هم بتون عالملرڭ ربّى، كثرت طبقاتنده وحدانيتى إعلان ايتمك ايستهمسنه مقابل، أڭ أعظمى بر درجهده بتون مراتبِ توحيدى إعلان ايدن ينه بِالضروره او ذاتدر.
هم صاحبِ عالمڭ نهايت درجهده آثارندهكى جمالڭ إشارتيله، نهايتسز حسنِ ذاتيسنى و جمالنڭ محاسننى و حُسننڭ لطائفنى آيينهلرده مقتضاىِ حقيقت و حكمت اولارق گورمك و گوسترمك ايستهمسنه مقابل؛ أڭ شعشعهلى بر صورتده آيينهدارلق ايدن و گوسترن و سَووب، باشقهسنه سَوْديرن ينه بِالبداهه او ذاتدر.
هم شو سراىِ عالمڭ صانعى، غايت خارقه معجزهلر ايله و غايت قيمتدار جوهرلر ايله طولو خزينهِٔ غيبيهلرينى إظهار و تشهير ايستهمسى و اونلرله كمالاتنى تعريف ايتمك و بيلديرمك ايستهمسنه مقابل، أڭ أعظمى بر صورتده تشهير ايديجى، توصيف ايديجى و تعريف ايديجى ينه بِالبداهه او ذاتدر.
هم شو كائناتڭ صانعى، شو كائناتى أنواعِ عجائب و زينتلرله سوسلنديرمك صورتنده ياپماسى و ذىشعور مخلوقاتنى سير و تنزّه و عبرت و تفكّر ايچون اوڭا إدخال ايتمهسى و مقتضاىِ حكمت اولارق اونلره او آثار و صنايعڭ معنالرينى، قيمتلرينى، أهلِ تماشا و تفكّره بيلديرمك ايستهمسنه مقابل؛ أڭ أعظمى بر صورتده جنّ و إنسه، بلكه روحانيلره و ملائكهلره ده قرآنِ حكيم واسطهسيله رهبرلك ايدن، ينه بِالبداهه او ذاتدر.
— 187 —
هم شو كائناتڭ حاكمِ حكيمى، شو كائناتڭ تحوّلاتندهكى مقصد و غايهيى تضمّن ايدن طلسمِ مغلقنى و موجوداتڭ "نرهدن؟ نرهيه؟ و نه اولدقلرى" اولان شو اوچ سؤالِ مشكلڭ معمّاسنى بر ألچى واسطهسيله عموم ذىشعورلره آچديرمق ايستهمسنه مقابل، أڭ واضح بر صورتده و أڭ أعظمى بر درجهده حقائقِ قرآنيه واسطهسيله او طلسمى آچان و او معمّايى حلّ ايدن، ينه بِالبداهه او ذاتدر.
هم شو عالمڭ صانعِ ذو الجلالى، بتون گوزل مصنوعاتيله كندينى ذىشعور اولانلره طانيتديرمسى و قيمتلى نعمتلر ايله كندينى اونلره سَوْديرمسى، بِالضروره اونڭ مقابلنده ذىشعور اولانلره مرضياتى و آرزوىِ إلٰهيهلرينى بر ألچى واسطهسيله بيلديرمسنى ايستهمسنه مقابل، أڭ أعلا و أكمل بر صورتده، قرآن واسطهسيله او مرضيات و آرزولرى بيان ايدن و گتيرن، ينه بِالبداهه او ذاتدر.
هم ربّ العالمين، ميوهِٔ عالم اولان إنسانه، عالمى ايچنه آلاجق بر وسعتِ إستعداد ويرديگندن و بر عبوديتِ كلّيهيه مهيّا ايتديگندن و حسّياتجه كثرته، دنيايه مبتلا اولديغندن، بر رهبر واسطهسيله، يوزلرينى كثرتدن وحدته، فانيدن باقىيه چويرمك ايستهمسنه مقابل؛ أڭ أعظم بر درجهده، أڭ أبلغ بر صورتده، قرآن واسطهسيله أڭ أحسن بر طرزده رهبرلك ايدن و رسالتڭ وظيفهسنى أڭ أكمل بر طرزده ايفا ايدن، ينه بِالبداهه او ذاتدر.
ايشته موجوداتڭ أڭ أشرفى اولان ذىحيات و ذىحيات ايچنده أڭ أشرف اولان ذىشعور و ذىشعور ايچنده أڭ أشرف اولان حقيقى إنسان و حقيقى إنسان ايچنده گچمش وظائفى أڭ أعظمى بر درجهده، أڭ أكمل بر صورتده ايفا ايدن ذات؛ ألبته بر معراجِ أعظم ايله قاب قوسَيْنه چيقهجق، سعادتِ أبديه قپوسنى چالاجق، خزينهٔ رحمتى آچاجق، ايمانڭ حقائقِ غيبيهسنى گورهجك، ينه او اولاجقدر.
— 188 —
سابعًا:بِالمشاهده شو مصنوعاتده غايت گوزل تحسينات، نهايت درجهده سوسلى تزيينات واردر. و بِالبداهه شويله تحسينات و تزيينات، اونلرڭ صانعنده، غايت شدّتلى بر إرادهِٔ تحسين و قصدِ تزيين وار اولديغنى گوسترر. و إرادهِٔ تحسين و تزيين ايسه، بِالضروره او صانعده، صنعتنه قارشى قوّتلى بر رغبت و قدسى بر محبّت اولديغنى گوسترر. و مصنوعات ايچنده أڭ جامع و لطائفِ صنعتى بردن كندنده گوسترن و بيلن و بيلديرن و كندينى سَوْديرن و باشقه مصنوعاتدهكى گوزللكلرى "ما شاء اللّٰه" دييوب إستحسان ايدن، بِالبداهه او صنعتپرور و صنعتنى چوق سَون صانعڭ نظرنده أڭ زياده محبوب، او اولاجقدر.
ايشته مصنوعاتى يالديزلايان مزايا و محاسنه و موجوداتى ايشيقلانديران لطائف و كمالاته قارشى، "سبحان اللّٰه، ما شاء اللّٰه، اللّٰه أكبر" دييهرك سماواتى چينلاتديران و قرآنڭ نغماتيله كائناتى ولوَلهيه ويرديرن، إستحسان و تقدير ايله، تفكّر و تشهير ايله، ذكر و توحيد ايله، برّ و بحرى جذبهيه گتيرن، ينه بِالمشاهده او ذاتدر.
ايشته بويله بر ذات كه: اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ سرّنجه بتون امّتنڭ ايشلديگى حسناتڭ بر مِثلى، اونڭ كفهِٔ ميزاننده بولونان و عموم امّتنڭ صلواتى، اونڭ معنوى كمالاتنه إمداد ويرن و رسالتنده گورديگى وظائفڭ نتائجنى و معنوى اجرتلريله برابر رحمت و محبّتِ إلٰهيهنڭ نهايتسز فيضنه مظهر اولان بر ذات، ألبته معراج نردبانيله جنّته، سِدْرة المنتهٰىيه، عرشه، قاب قوسَيْنه قدر گيتمك، عينِ حق، نفسِ حقيقت، محضِ حكمتدر.
اَلْبَاقِى هُوَ الْبَاقِى
سعيد النورسى
— 189 —
(حاشيه):أڭ مهمّ بر جريدهِٔ إسلاميهده، عموم عالمِ إسلامه تعلّق ايدن و غايت أهمّيتلى سياسيلردن و حياتِ إجتماعيه ايله چوق علاقهدار اولان عموم حقوقجيلردن ١٩٢٧ سنهسنده آوروپاده طوپلانان بر قونغرهده مهمّ أجنبى فيلسوفلر، شريعتِ محمّديهيه (عصم) دائر بو آشاغيده يازيلان عربى فقرهنڭ عيننى كندى لسانلريله سويلهمشلر. او عربى جريدهنڭ نقل ايتديگى عربى إفادهيى عينًا يازييورز و ترجمهسنى ده عربى إفادهنڭ آلتنه علاوه ايدييورز. نور چشمهسنڭ آخرنده يازيلان أجنبى فيلسوفلردن قرق اوچ دانهسنڭ بياناتى، بو ايكى قهرمان فيلسوفڭ بياناتيله قرق بش دانه شاهدِ صادق اولويور.
اَلْفَضْلُ مَا شَهِدَتْ بِهِ الْاَعْدَاءُ
"فضيلت اودر كه؛ دشمنلر دخى اونى تصديق ايتسين."
عربى جريدهنڭ بياناتى:
وَ قَدْ اِعْتَرَفَ حَتّٰى عُلَمَاءُ الْغَرْبِ بِسُمُوِّ مَبَادِى الْاِسْلَامِ وَ صَلَاحِهَا لِلْعَالَمِ... قَالَ عَمِيدُ كُلِّيَّةِ الْحُقُوقِ بِجَامِعَةِ فِييَنَا اَلْاُسْتَاذُ شَبُولْ فِى مُؤْتَمَرِ الْحُقُوقِيِّينَ الْمُنْعَقَدِ فِى سَنَةِ ١٩٢٧:
اِنَّ الْبَشَرِيَّةَ لَتَفْتَخِرُ بِاِنْتِسَابِ رَجُلٍ كَمُحَمَّدٍ (عصم) اِلَيْهَا اِذْ اِنَّهُ رَغْمَ اُمِّيَّتِهِ اِسْتَطَاعَ قَبْلَ بِضْعَةِ عَشَرَ قَرْنًا اَنْ يَاْتِى بِتَشْرِيعٍ سَنَكُونُ نَحْنُ الْاَوْرُوبَائِيِّينَ اَسْعَدَ مَا نَكُونُ لَوْ وَصَلْنَا اِلٰى قِيْمَتِهِ بَعْدَ اَلْفَىْ عَامٍ.
وَ قَالَ بَرْنَارْد شَوْ : لَقَدْ كَانَ دِينُ مُحَمَّدٍ (عصم) مَوْضِعَ التَّقْدِيرِ السَّامِى دَائِمًا لِمَا يَنْطَوِى عَلَيْهِ مِنْ حَيَوِيَّةٍ مُدْهِشَةٍ لَانَّهُ عَلٰى مَا يَلُوحُ لِى هُوَ الدِّينُ الْوَحِيدُ الَّذِى لَهُ مَلَكَةُ الْهَضْمِ لَاطْوَارِ الْحَيَاةِ الْمُخْتَلِفَةِ وَ الَّذِى يَسْتَطِيعُ لِذٰلِكَ
— 190 —
اَنْ يَجْذِبَ اِلَيْهِ كُلَّ جَيْلٍ مِنَ النَّاسِ وَ اَرٰى وَاجِبًا اَنْ يُدْعٰى مُحَمَّدٌ (عصم) مُنْقِذَ الْاِنْسَانِيَّةِ وَ اَعْتَقِدُ اَنَّ رَجُلًا مِثْلَهُ اِذَا تَوَلّٰى زَعَامَةَ الْعَالَمِ الْحَدِيثِ نَجَحَ فِى حَلِّ مُشْكِلَاتِهِ وَ اَحَلَّ فِى الْعَالَمِ السَّلَامَةَ وَ السَّعَادَةَ (يَعْنِى الْمُسَالَمَةَ وَ الصُّلْحَ الْعُمُومِىَّ) وَمَا اَشَدَّ حَاجَةَ الْعَالَمِ اَلْيَوْمَ اِلَيْهَا...
ترجمهسنڭ بر خلاصهسى:
أوت غرب علماسى و فيلسوفلرى إعتراف و إقرار ايتمشلر كه: "إسلاميتڭ قانونلرى، يوكسك بر طرزده عالمڭ إصلاحنه كافيدر."
هم كلّية الحقوق قونغرهسنڭ جمعيتنده، بتون حقوقيونڭ طوپلانديغى او قونغرهده ١٩٢٧ سنهسنده اونڭ رئيسى فيلسوف استاد شبول ديمش كه: "محمّدڭ (عصم) بشريته إنتسابيله بتون بشريت محقّق إفتخار ايدر. چونكه او ذات اُمّى اولماسيله برابر، اون اوچ عصر أوّل اويله بر شريعت گتيرمش كه؛ بز آوروپاليلر ايكى بيڭ سنه صوڭره اونڭ قيمتنه و حقيقتنه يتيشسهك، أڭ مسعود، أڭ سعادتلى اولورز."
ايكنجيسى وياخود نور چشمهسنڭ آخرينه علاوه ايديلنلرله قرق بشنجيسى اولان بَرْنَارْدْ شَوْ ديمش: "دينِ محمّدينڭ (عصم) أڭ يوكسك مقامِ تقديره چيقمهسنڭ سببى: غايت عجيب و صاغلام بر حياتى تأمين ايتمهسيدر. بڭا آچيلان بودر كه: او دين تك، يكتا، أمثالسز بر دينِ فريد اولوب، بتون مختلف آيرى آيرى حياتڭ أطوارلرينى و چشيدلرينى هضم ايتديرييور. يعنى، إصلاح و إستحاله طرزنده تصفيه و ترقّى ايتديرييور. هم محمّدڭ (عصم) دينى اويله بر ديندر كه، إنسانڭ آيرى آيرى بتون ملّتلرينى كندينه جلب ايدهبيلير. بن گورويورم و إعتقاد ايدييورم كه: بشره واجبدر كه ديسين: "محمّد (عصم) إنسانيتڭ خلاصكاريدر. و خلاصكارلق نامى، اوڭا ويريلمك لازمدر."
— 191 —
هم دييور: "بن إعتقاد ايدييورم كه: محمّدڭ مِثلى، يعنى سيرتنده، طرزنده بر آدم شيمديكى يڭى عالمه رئيس اولسه، حكم ايتسه؛ بو يڭى عالمڭ مشكلاتنى حلّ ايدوب، بو يڭى قارمهقاريشيق عالمده مسالمتِ عموميهيه و سعادتِ حياتڭ حصولنه سبب اولاجق. أوت، بو يڭى عالمڭ مسالمت و سعادتِ حياتيهيه نه قدر شديد إحتياجى وار اولديغنى هركس آڭلار!"
٭ ٭ ٭
— 192 —
آيت الكبرا رسالهسنڭ رسالتِ أحمديهدن بحث ايدن
اون آلتنجى مرتبهسى
(مقام مناسبتيله بورايه إلحاق ايديلمشدر.)
صوڭره او دنيا سيّاحى، كندى عقلنه ديدى كه: مادام بو كائناتڭ موجوداتيله مالكمى و خالقمى آرايورم. ألبته هر شيدن أوّل بو موجوداتڭ أڭ مشهورى و أعداسنڭ تصديقيله دخى أڭ مكمّلى و أڭ بيوك قوماندانى و أڭ نامدار حاكمى و سوزجه أڭ يوكسگى و عقلجه أڭ پارلاغى و اون درت عصرى فضيلتيله و قرآنيله ايشيقلانديران محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامى زيارت ايتمك و آراديغمى اوندن صورمق ايچون عصرِ سعادته گيتملىيز دييهرك، عقليله برابر او عصره گيردى. گوردى كه: او عصر، حقيقةً او ذات ايله، بر سعادتِ بشريه عصرى اولمش. چونكه أڭ بدوى و أڭ اُمّى بر قَومى، گتيرديگى نور واسطهسيله، قيصه بر زمانده دنيايه استاد و حاكم أيلهمش.
هم كندى عقلنه ديدى: "بز، أڭ أوّل بو فوق العاده ذاتڭ بر درجه قيمتنى و سوزلرينڭ حقّانيتنى و إخباراتنڭ طوغريلغنى بيلمهلىيز، صوڭره خالقمزى اوندن صورمالىيز." دييهرك تحرّىيه باشلادى. بولديغى حدسز قطعى دليللردن بوراده يالڭز طوقوز كلّيلرينه برر قيصه إشارت ايديلهجك.
— 193 —
برنجيسى:بو ذاتده (حتّى دشمنلرينڭ تصديقيله دخى) بتون گوزل خويلرڭ و خصلتلرڭ بولونماسى،
وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ ٭ وَمَا رَمَيْتَ اِذْ رَمَيْتَ وَ لٰكِنَّ اللّٰه رَمٰى
آيتلرينڭ صراحتيله، بر پارمغنڭ إشارتيله قمر ايكى پارچه اولماسى و بر آووجى ايله، أعداسنڭ اوردوسنه آتديغى آز بر طوپراق، عموم او اوردونڭ گوزلرينه گيرمهسيله قاچمهلرى و صوسز قالمش كندى اوردوسنه، بش پارمغندن آقان كوثر گبى صويى كفايت درجهسنده ايچيرمسى گبى؛ نصِّ قطعى ايله و بر قسمى تواتر ايله، يوزر معجزاتڭ اونڭ ألنده ظاهر اولماسيدر. بو معجزاتڭ اوچ يوزدن زياده بر قسمى، اون طوقوزنجى مكتوب معجزاتِ أحمديه (عصم) نامندهكى خارقه و كرامتلى بر رسالهده قطعى دليللريله برابر بيان ايديلديگندن، اونلرى اوڭا حواله ايدهرك ديدى كه:
بو قدر أخلاقِ حسنه و كمالاتله برابر، بو قدر معجزاتِ باهرهسى بولونان بر ذات، ألبته أڭ طوغرى سوزليدر. أخلاقسزلرڭ ايشى اولان حيلهيه، يالانه، ياڭليشه تنزّل ايتمهسى قابل دگل.
ايكنجيسى:ألنده بو كائنات صاحبنڭ بر فرمانى بولونديغى و او فرمانى، هر عصرده اوچ يوز ميليوندن زياده إنسانلرڭ اونى قبول و تصديق ايتدكلرى و او فرمان اولان قرآنِ عظيم الشانڭ يدى وجهله خارقه اولماسيدر. و بو قرآنڭ، قرق وجهله معجزه اولديغنى و كائنات خالقنڭ سوزى بولونديغنى قوّتلى دليللريله برابر، "يگرمى بشنجى سوز معجزاتِ قرآنيه" نامنده و رسالهِٔ نورڭ بر گونشى اولان مشهور بر رسالهده تفصيلًا بيان ايديلمهسندن؛ اونى، اوڭا حواله ايدهرك ديدى: بويله عينِ حق و حقيقت بر فرمانڭ ترجمانى و تبليغ ايديجيسى بر ذاتده (عصم) فرمانه جنايت و فرمان صاحبنه خيانت حكمنده اولان يالان اولاماز و بولوناماز!
— 194 —
اوچنجيسى:او ذات (عصم) اويله بر شريعت، بر إسلاميت، بر عبوديت، بر دعا، بر دعوت، بر ايمان ايله ميدانه چيقمش كه، اونلرڭ نه مِثلى وار نه ده اولور. و اونلردن داها مكمّل نه بولونمش و نه ده بولونور. چونكه اُمّى بر ذاتده ظهور ايدن او شريعت؛ اون درت عصرى و نوعِ بشرڭ خُمسنى، عادلانه حقّانيت اوزره، مدقّقانه، حدسز قانونلريله إداره ايتمهسى أمثال قبول ايتمز. هم اُمّى بر ذاتڭ، أفعال و أقوال و أحوالندن چيقان إسلاميت؛ هر عصرده اوچ يوز ميليون إنسانڭ رهبرى و مرجعى و عقللرينڭ معلّمى و مرشدى و قلبلرينڭ منوّرى و مصفّيسى و نفسلرينڭ مربّيسى و مزكّيسى و روحلرينڭ مدارِ إنكشافاتى و معدنِ ترقّياتى اولماسى جهتيله مِثلى اولاماز و اولامامش.
هم ديننده بولونان بتون عباداتڭ بتون أنواعنده أڭ ايلرى اولماسى.. و هركسدن زياده تقواده بولونماسى.. و اللّٰهدن قورقماسى.. و فوق العاده دائمى مجاهدات و دغدغهلر ايچنده، تام تامنه عبوديتڭ أڭ اينجه أسرارينه قدر مراعاتى.. و هيچ كيمسهيى تقليد ايتميهرك تام معناسيله مبتديانه، فقط مكمّل اولارق إبتدا و إنتهايى برلشديرهرك ياپماسى، ألبته مِثلى گورولمز و گورولمهمش.
هم بيڭلر دعا و مناجاتلرندن يالڭز جوشن الكبير ايله، اويله بر معرفتِ ربّانيه ايله، اويله بر درجهده ربّنى توصيف ايدييور كه؛ او زماندن بَرى گلن أهلِ معرفت و أهلِ ولايت، تلاحقِ أفكار ايله برابر، نه او مرتبهِٔ معرفته و نه ده او درجهِٔ توصيفه يتيشهمهملرى گوسترييور كه، دعاده دخى اونڭ مِثلى يوقدر. رسالهِٔ مناجاتڭ باشنده، جوشن الكبيرڭ طقسان طوقوز فقرهسندن بر فقرهنڭ قيصهجق بر مئالنڭ بيان ايديلديگى يره باقان آدم، جوشنڭ دخى مِثلى يوقدر دييهجك.
هم تبليغِ رسالتده و ناسى حقّه دعوتده او درجه متانت و ثبات و جسارت گوسترمش كه؛ بيوك دولتلر، بيوك دينلر، حتّى قوم و قبيلهسى و عموجهسى اوڭا
— 195 —
شدّتلى عداوت ايتدكلرى حالده، ذرّه مقدار بر أثرِ تردّد، بر تلاش، بر قورقاقلق گوسترمهمسى و تك باشيله بتون دنيايه ميدان اوقوماسى و باشه ده چيقارمسى و إسلاميتى دنيانڭ باشنه گچيرمسى إثبات ايدر كه؛ تبليغ و دعوتده دخى مِثلى اولمامش و اولاماز.
هم ايمانده اويله فوق العاده بر قوّت و خارقه بر يقين و معجزانه بر إنكشاف و جهانى ايشيقلانديران بر علوى إعتقاد طاشيمش كه؛ او زمانڭ حكمرانى اولان بتون أفكارى و عقيدهلرى و حكمانڭ حكمتلرى و روحانى رئيسلرڭ علملرى اوڭا معارض و مخالف و منكِر اولدقلرى حالده؛ اونڭ نه يقيننه، نه إعتقادينه، نه إعتمادينه، نه إطمئناننه هيچ بر شبهه، هيچ بر تردّد، هيچ بر ضعف، هيچ بر وسوسه ويرمهمسى.. و معنوياتده و مراتبِ ايمانيهده ترقّى ايدن باشده صحابهلر، بتون أهلِ ولايت هر وقت اونڭ مرتبهِٔ ايمانندن فيض آلمالرى و اونى أڭ يوكسك درجهده بولمالرى بِالبداهه گوسترر كه، ايمانى دخى أمثالسزدر. ايشته بويله أمثالسز بر شريعت و مِثلسز بر إسلاميت و خارقه بر عبوديت و فوق العاده بر دعا و جهانپسندانه بر دعوت و معجزانه بر ايمان صاحبنده، ألبته هيچ بر جهتله يالان اولاماز و آلداتماز دييه آڭلادى و عقلى دخى تصديق ايتدى.
دردنجيسى:أنبيالرڭ إجماعى ناصلكه وجود و وحدانيتِ إلٰهيهيه غايت قوّتلى بر دليلدر. اويله ده بو ذاتڭ طوغريلغنه و رسالتنه غايت صاغلام بر شهادتدر. چونكه أنبيا عليهم السلامڭ طوغريلقلرينه و پيغمبر اولمالرينه مدار اولان نه قدر قدسى صفتلر، معجزهلر و وظيفهلر وارسه؛ او ذاتده أڭ ايلريده اولديغى تاريخجه مصدّقدر. ديمك اونلر ناصلكه لسانِ قال ايله تورات، إنجيل و زبور و صحفلرنده بو ذاتڭ گلهجگنى خبر ويروب إنسانلره بشارت ويرمشلر كه؛ كتبِ مقدّسهنڭ
— 196 —
او بشارتلى إشاراتندن يگرميدن فضله و پك ظاهر بر قسمى، اون طوقوزنجى مكتوبده گوزلجه بيان و إثبات ايديلمش. اويله ده لسانِ حاللريله، يعنى نبوّتلريله و معجزهلريله؛ كندى مسلكلرنده و وظيفهلرنده أڭ ايلرى، أڭ مكمّل اولان بو ذاتى تصديق ايدوب، دعواسنى إمضا ايدييورلر. و لسانِ قال و إجماع ايله وحدانيته دلالت ايتدكلرى گبى، لسانِ حال و إتّفاقله بو ذاتڭ صادقيتنه شهادت ايدييورلر، دييه آڭلادى.
بشنجيسى:بو ذاتڭ دستورلريله و تربيتى و تبعيتيله و آرقهسنده گيتمهلريله حقّه، حقيقته، كمالاته، كراماته، كشفياته، مشاهداته يتيشن بيڭلر أوليا وحدانيته دلالت ايتدكلرى گبى؛ استادلرى اولان بو ذاتڭ صادقيتنه و رسالتنه إجماع و إتّفاق ايله شهادت ايدييورلر. و عالمِ غيبدن ويرديگى خبرلرڭ بر قسمنى نورِ ولايتله مشاهده ايتمهلرى و عمومنى نورِ ايمانله يا علم اليقين ويا عين اليقين ويا حقّ اليقين صورتنده إعتقاد و تصديق ايتمهلرى، استادلرى اولان بو ذاتڭ درجهِٔ حقّانيت و صادقيتنى گونش گبى گوسترديگنى گوردى.
آلتنجيسى:بو ذاتڭ أمّيلگيله برابر گتيرديگى حقائقِ قدسيه و إختراع ايتديگى علومِ عاليه و كشف ايتديگى معرفتِ إلٰهيهنڭ درسيله و تعليميله، مرتبهِٔ علميهده أڭ يوكسك مقامه يتيشن ميليونلر أصفياءِ مدقّقين و صدّيقينِ محقّقين و داهى حكماءِ مؤمنين، بو ذاتڭ اُسّ الأساس دعواسى اولان وحدانيتى، قوّتلى برهانلريله بِالإتّفاق إثبات و تصديق ايتدكلرى گبى؛ بو معلّمِ أكبرڭ و بو استادِ أعظمڭ حقّانيتنه و سوزلرينڭ حقيقت اولديغنه إتّفاقله شهادتلرى، گوندوز گبى بر حجّتِ رسالتى و صادقيتيدر. مثلا: رسالهِٔ نور يوز پارچهسيله، صداقتنڭ بر تك برهانيدر.
— 197 —
يدنجيسى:آل و أصحاب نامنده نوعِ بشرڭ أنبيادن صوڭره فراست و درايت و كمالاتله أڭ مشهور، أڭ محترم، أڭ نامدارى، أڭ ديندار، أڭ كسكين نظرلى طائفهِٔ عظيمهسى؛ كمالِ مراق ايله و غايت دقّت و نهايت جدّيتله، بو ذاتڭ بتون گيزلى و آشكار حاللرينى و فكرلرينى و وضعيتلرينى تحرّى و تفتيش و تدقيق ايتمهلرى نتيجهسنده، بو ذاتڭ دنياده أڭ صادق و أڭ يوكسك و أڭ حقلى و حقيقتلى اولديغنه إتّفاقله، إجماع ايله صارصيلماز تصديقلرى و قوّتلى ايمانلرى، گونشڭ ضياسنه دلالت ايدن گوندوز گبى بر دليلدر، دييه آڭلادى.
سكزنجيسى:بو كائنات ناصلكه كندينى ايجاد و إداره و ترتيب ايدن و تصوير و تقدير و تدبير ايله بر سراى گبى، بر كتاب گبى، بر سرگى گبى، بر تماشاگاه گبى تصرّف ايدن صانعنه و كاتبنه و نقّاشنه دلالت ايدر. اويله ده؛ كائناتڭ خلقتندهكى مقاصدِ إلٰهيهيى بيلهجك و بيلديرهجك و تحوّلاتندهكى ربّانى حكمتلرى تعليم ايدهجك و وظيفهدارانه حركاتندهكى نتيجهلرى درس ويرهجك و ماهيتندهكى قيمتنى و ايچندهكى موجوداتڭ كمالاتنى إعلان ايدهجك و او كتابِ كبيرڭ معنالرينى إفاده ايدهجك بر يوكسك دلّال، بر طوغرى كشّاف، بر محقّق استاد و بر صادق معلّم ايستديگى و إقتضا ايتديگى و هر حالده بولونماسنه دلالت ايتديگى جهتله، ألبته بو وظيفهلرى هركسدن زياده ياپان بو ذاتڭ حقّانيتنه و بو كائنات خالقنڭ أڭ يوكسك و صادق بر مأمورى اولديغنه شهادت ايتديگنى بيلدى.
طوقوزنجيسى:مادام بو صنعتلى و حكمتلى مصنوعاتيله كندى هنرلرينى و صنعتكارلغنڭ كمالاتنى تشهير ايتمك.. و بو سوسلى و زينتلى نهايتسز مخلوقاتيله كندينى طانيتديرمق و سَوْديرمك.. و بو لذّتلى و قيمتلى حسابسز نعمتلريله كندينه
— 198 —
تشكّر و حمد ايتديرمك.. و بو شفقتلى و حمايتلى عمومى تربيه و إعاشه ايله، حتّى آغزلرڭ أڭ اينجه ذوقلرينى و إشتهالرڭ هر نوعنى تطمين ايدهجك بر صورتده إحضار ايديلن ربّانى إطعاملر و ضيافتلرله، كندى ربوبيتنه قارشى منّتدارانه، متشكّرانه و پرستشكارانه عبادت ايتديرمك.. و موسملرڭ تبديلى و گيجه و گوندوزڭ تحويلى و إختلافى گبى، عظمتلى و حشمتلى تصرّفات و إجراآت و دهشتلى و حكمتلى فعاليت و خلّاقيت ايله، كندى الوهيتنى إظهار ايدهرك، او الوهيته قارشى ايمان و تسليم و إنقياد و إطاعت ايتديرمك.. و هر وقت اييلگى و اييلرى حمايه و فنالغى و فنالرى إزاله و سماوى طوقاتلرله ظالملرى و يالانجيلرى إمحا ايتمك جهتيله، حقّانيت و عدالتنى گوسترمك ايستهين پرده آرقهسنده بريسى وار. ألبته و هر حالده او غيبى ذاتڭ ياننده أڭ سَوْگيلى مخلوقى و أڭ طوغرى عبدى؛ اونڭ مذكور مقصدلرينه تام خدمت ايدهرك، خلقتِ كائناتڭ طلسمنى و معمّاسنى حلّ و كشف ايدن و دائما او خالقنڭ نامنه حركت ايدن و اوندن إستمداد ايدن و موفّقيت ايستهين و اونڭ طرفندن إمداده و توفيقه مظهر اولان محمّدِ قُريشى (عصم) دينيلن بو ذات اولاجق!..
هم عقلنه ديدى: مادام بو مذكور طوقوز حقيقتلر بو ذاتڭ صدقنه شهادت ايدرلر؛ ألبته بو آدم، بنى آدمڭ مدارِ شرفى و بو عالمڭ مدارِ إفتخاريدر. و اوڭا فخرِ عالم و شرفِ بنى آدم دينيلمهسى پك لايقدر. و اونڭ ألنده بولونان فرمانِ رحمانى اولان قرآنِ معجز البيانڭ حشمتِ سلطنتِ معنويهسنڭ نصفِ أرضى إستيلاسى و شخصى كمالاتى و يوكسك خصلتلرى گوسترييور كه؛ بو عالمده أڭ مهمّ ذات بودر، خالقمز حقّنده أڭ مهمّ سوز اونڭدر.
ايشته گل باق: بو خارقه ذاتڭ يوزر ظاهر و باهر قطعى معجزهلرينڭ قوّتنه و دينندهكى بيڭلر عالى و أساسلى حقيقتلرينه إستنادًا بتون دعوالرينڭ أساسى و بتون
— 199 —
حياتنڭ غايهسى، واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه و صفاتنه و أسماسنه دلالت و شهادت و او واجب الوجودى إثبات و إعلان و إعلام ايتمكدر. ديمك بو كائناتڭ بر معنوى گونشى و خالقمزڭ أڭ پارلاق برهانى، بو حبيب اللّٰه دينيلن ذاتدر كه؛ اونڭ شهادتنى تأييد و تصديق و إمضا ايدن، آلدانماز و آلداتماز اوچ بيوك إجماع وار:
برنجيسى:" أگر پردهِٔ غيب آچيلسه يقينم زيادهلشميهجك" ديين إمامِ على (رض) و يرده ايكن عرشِ أعظمى و إسرافيلڭ عظمتِ هيكلنى تماشا ايدن غوثِ أعظم (قس) گبى كسكين نظر و غيببين گوزلرى بولونان بيڭلر أقطاب و أولياءِ عظيمهيى جامع و آلِ محمّد عليه الصلاة والسلام ناميله شهرتشعارِ عالم اولان جماعتِ نورانيهنڭ إجماع ايله تصديقلريدر.
ايكنجيسى:بدوى بر قوم و اُمّى بر محيطده، حياتِ إجتماعيهدن و أفكارِ سياسيهدن خالى و كتابسز و فترت عصرينڭ قراڭلقلرنده بولونان و پك آز بر زمانده أڭ مدنى و معلوماتلى و حياتِ إجتماعيهده و سياسيهده أڭ ايلرى اولان ملّتلره و حكومتلره استاد و رهبر و ديپلومات و حاكمِ عادل اولارق، شرقدن غربه قدر جهانپسندانه إداره ايدن و صحابه ناميله دنياده نامدار اولان جماعتِ مشهورهنڭ إتّفاق ايله؛ جان و ماللرينى، پدر و عشيرتلرينى فدا ايتديرن بر قوّتلى ايمان ايله تصديقلريدر.
اوچنجيسى:هر عصرده بيڭلرله أفرادى بولونان و هر فنده داهيانه ايلرى گيدن و مختلف مسلكلرده چاليشان و اُمّتنده يتيشن حدسز محقّق و متبحّر علماسنڭ جماعتِ عظماسنڭ توافق ايله و علم اليقين درجهسنده تصديقلريدر. ديمك بو ذاتڭ وحدانيته شهادتى شخصى و جزئى دگل، بلكه عمومى و كلّى و
— 200 —
صارصيلماز و بتون شيطانلر طوپلانسه قارشيسنه هيچ بر جهتله چيقاماز بر شهادتدر دييه حكم ايتدى.
ايشته عصرِ سعادتده عقليله برابر سياحت ايدن دنيا مسافرى و حيات يولجيسنڭ، او مدرسهٔ نورانيهدن آلديغى درسه قيصه بر إشارت اولارق، برنجى مقامڭ اون آلتنجى مرتبهسنده بويله:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ فَخْرُ الْعَالَمِ وَ شَرَفُ نَوْعِ بَنِى اٰدَمَ بِعَظَمَةِ سَلْطَنَةِ قُرْاٰنِهِ وَ حِشْمَةِ وُسْعَةِ دِينِهِ وَ كَثْرَةِ كَمَالَاتِهِ وَ عُلْوِيَّةِ اَخْلَاقِهِ حَتّٰى بِتَصْدِيقِ اَعْدَائِهِ وَ كَذَا شَهِدَ وَ بَرْهَنَ بِقُوَّةِ مِأٰتِ الْمُعْجِزَاتِ الظَّاهِرَاتِ الْبَاهِرَاتِ الْمُصَدِّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ وَ بِقُوَّةِ اٰلَافِ حَقَائِقِ دِينِهِ السَّاطِعَةِ الْقَاطِعَةِ بِاِجْمَاعِ اٰلِهِ ذَوِى الْاَنْوَارِ وَ بِاِتِّفَاقِ اَصْحَابِهِ ذَوِى الْاَبْصَارِ وَ بِتَوَافُقِ مُحَقِّقِى اُمَّتِهِ ذَوِى الْبَرَاهِينِ وَ الْبَصَائِرِ النَّوَّارَةِ دينيلمشدر.
اَلْبَاقِى هُوَ الْبَاقِى
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 201 —
ذو الفقارڭ ايكنجى مقامى
رسالهٔ نور ميزانلرندن
ايمان و آخرت برهانلرندن
اوننجى سوز و ذيللرى
ذيلڭ برنجى پارچهسى:طوقوزنجى شعاع مقدّمهٔ حشريه ٢٧٠
ذيلڭ ايكنجى پارچهسى:اوتوزنجى لمعهدن حيات بحثى ٢٨٥
ذيلڭ اوچنجى پارچهسى:ايكنجى شعاعدن حشر مناسبتيله بر سؤال ٢٩٣
ذيلڭ دردنجى پارچهسى:يگرمى بشنجى سوزدن بر قسم ٢٩٦
ذيلڭ بشنجى پارچهسى:إختيارلر رسالهسندن بر قسم ٣٠١
مؤلّفى
بديع الزمان
سعيد النورسى
— 202 —
إخطار
شو رسالهلرده تشبيه و تمثيللرى، حكايهلر صورتنده يازديغمڭ سببى؛ هم تسهيل، هم حقائقِ إسلاميه نه قدر معقول، متناسب، محكم، متساند اولديغنى گوسترمكدر. حكايهلرڭ معنالرى، صوڭلرندهكى حقيقتلردر. كنائيات قبيلندن يالڭز اونلره دلالت ايدرلر. ديمك، خيالى حكايهلر دگل، طوغرى حقيقتلردر.
١٩٣ (ياَ ايُّهَا النَّاسُ...) قيامته آخرده (فَانْظُرْ اِلٰى...) إحيايه أوّلده
١٩٣ (اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ...) قيامته (مَا خَلْقُكُمْ...) بعثه
١٩٣ (الفلرڭ مجموعى)
١٩٣ (اوننجى سوز)
١٩١ (مؤلفى)
١٩٣ (بديع الزمان)
(آخردهكى تعريفنامهنڭ حاشيهسنده ايضاحى وار.)
س ع
— 203 —
اوننجى سوز
حشر بحثى
بِسْمِ اللّٰه الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰه كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
برادر، حشر و آخرتى بسيط و عوام لسانيله و واضح بر طرزده بياننى ايستر ايسهڭ، اويله ايسه شو تمثيلى حكايهجگه نفسمله برابر باق، ديڭله:
بر زمان ايكى آدم، جنّت گبى گوزل بر مملكته (شو دنيايه إشارتدر) گيدييورلر. باقارلر كه: هركس أو، خانه، دكّان قپولرينى آچيق بيراقوب محافظهسنه دقّت ايتمييورلر. مال و پاره، ميدانده صاحبسز قالير. او آدملردن بريسى، هر ايستديگى شيئه ألنى اوزاتوب، يا چالييور، يا غصب ايدييور. هوسنه تبعيت ايدوب هر نوع ظلمى، سفاهتى إرتكاب ايدييور. أهالى ده اوڭا چوق ايليشميورلر. ديگر آرقداشى اوڭا ديدى كه:
— 204 —
"نه ياپييورسڭ؟ جزا چكهجكسڭ؛ بنى ده بلايه صوقهجقسڭ. بو ماللر ميرى ماليدر. بو أهالى چولوق چوجغيله عسكر اولمشلر ويا مأمور اولمشلر. شو ايشلرده سيويل اولارق إستخدام ايديلييورلر. اونڭ ايچون سڭا چوق ايليشميورلر. فقط إنتظام شديددر. پادشاهڭ هر يرده تلفونى وار و مأمورلرى بولونور. چابوق گيت، دخالت ايت!" ديدى. فقط او سرسم عناد ايدوب ديدى:
"يوق، ميرى مالى دگل، بلكه وقف ماليدر، صاحبسزدر. هركس ايستديگى گبى تصرّف ايدهبيلير. بو گوزل شيلردن إستفادهيى منع ايدهجك هيچ بر سبب گورمييورم. گوزمله گورمزسهم اينانميهجغم." ديدى. هم فيلسوفانه چوق سفسطياتى سويلهدى. ايكيسى آراسنده جدّى بر مناظره باشلادى.
أوّلا او سرسم ديدى: "پادشاه كيمدر؟ طانيمام."
صوڭره آرقداشى اوڭا جوابًا: "بر كوى مختارسز اولماز. بر ايگنه اوستهسز اولماز، صاحبسز اولاماز. بر حرف كاتبسز اولاماز، بيلييورسڭ. ناصل اولويور كه، نهايت درجهده منتظم شو مملكت حاكمسز اولور؟ و بو قدر چوق ثروت كه، هر ساعتده بر شمندوفر (حاشيه): سنهيه إشارتدر. أوت بهار، مخزنِ أرزاق بر واغوندر، غائبدن گلير. غائبدن گلير گبى قيمتدار، مصنّع ماللرله طولو گلير. بوراده دوكوليور گيدييور. ناصل صاحبسز اولور؟ و هر يرده گورونن إعلاننامهلر و بياننامهلر و هر مال اوستنده گورونن طرّه و سكّهلر، طامغهلر و هر كوشهسنده صاللانان بايراقلر ناصل مالكسز اولابيلير؟ سن آڭلاشيلييور كه، بر پارچه فرنگى اوقومشسڭ. بو إسلام يازيلرينى اوقويامييورسڭ. هم ده بيلندن صورمايورسڭ. ايشته گل، أڭ بيوك فرمانى سڭا اوقوياجغم."
— 205 —
او سرسم دوندى ديدى:
"هايدى پادشاه وار؛ فقط بنم جزئى إستفادهم اوڭا نه ضرر ويرهبيلير، خزينهسندن نه نقصان ايدر؟ هم بوراده حپس مپس يوقدر، جزا گورونميور."
آرقداشى اوڭا جوابًا ديدى:
"ياهو شو گورونن مملكت بر مانوره ميدانيدر. هم صنايعِ غريبهِٔ سلطانيهنڭ مشهريدر. هم موقّت تملسز مسافرخانهلريدر. گورمييور ميسڭ كه، هر گون بر قافله گلير، برى گيدر، غائب اولور. دائما طولار بوشانير. بر زمان صوڭره شو مملكت تبديل ايديلهجك. بو أهالى باشقه و دائمى بر مملكته نقل ايديلهجك. اوراده هركس خدمتنه مقابل يا جزا، يا مكافات گورهجك." ديدى.
ينه او خائن سرسم، تمرّد ايدوب: "اينانمام. هيچ ممكن ميدر كه، بو مملكت خراب ايديلسين؛ باشقه بر مملكته گوچ ايتسين." ديدى. بونڭ اوزرينه أمين آرقداشى ديدى:
"مادام بو درجه عناد و تمرّد ايدرسڭ. گل، حدّ و حسابى اولميان دلائل ايچنده اون ايكى صورت ايله سڭا گوسترهجگم كه: بر محكمهِٔ كبرا وار، بر دارِ مكافات و إحسان و بر دارِ مجازات و زندان وار و بو مملكت هر گون بر درجه بوشانديغى گبى، بر گون گلير كه، بتون بتون بوشانوب خراب ايديلهجك.
برنجى صورت:
هيچ ممكن ميدر كه: بر سلطنت، باخصوص بويله محتشم بر سلطنت، حسنِ خدمت ايدن مطيعلره مكافاتى و عصيان ايدنلره مجازاتى بولونماسين. بوراده يوق حكمندهدر. ديمك باشقه يرده بر محكمهٔ كبرا واردر.
ايكنجى صورت:
بو گيديشاته، إجراآته باق! ناصل أڭ فقير، أڭ ضعيفدن طوت، تا هركسه مكمّل، مكلّف أرزاق ويريلييور؛ كيمسهسز خستهلره چوق گوزل
— 206 —
باقيلييور. هم غايت قيمتدار و شاهانه طعاملر، قابلر، مرصّع نشانلر، مزيَّن ألبسهلر، محتشم ضيافتلر واردر. باق سنڭ گبى سرسملردن باشقه، هركس وظيفهسنه غايت دقّت ايدر. كيمسه ذرّهجه حدّندن تجاوز ايتمز. أڭ بيوك شخص، أڭ بيوك بر إطاعتله متواضعانه بر خوف و هيبت آلتنده خدمت ايدر. ديمك شو سلطنت صاحبنڭ پك بيوك بر كرمى، پك گنيش بر مرحمتى وار. هم پك بيوك عزّتى، پك جلاللى بر حيثيتى، ناموسى واردر. حالبوكه كرم ايسه، إنعام ايتمك ايستر. مرحمت ايسه، إحسانسز اولاماز. عزّت ايسه غيرت ايستر. حيثيت و ناموس ايسه، أدبسزلرڭ تأديبنى ايستر. حالبوكه شو مملكتده او مرحمت، او ناموسه لايق بيڭدن برى ياپيلمييور. ظالم عزّتنده، مظلوم ذلّتنده قالوب بورادن گوچوب گيدييورلر.
ديمك بر محكمهٔ كبرايه بيراقيلييور.
اوچنجى صورت:
باق نه قدر عالى بر حكمت، بر إنتظامله ايشلر دونويور. هم نه قدر حقيقى بر عدالت، بر ميزانله معاملهلر گورولويور. حالبوكه حكمتِ حكومت ايسه، سلطنتڭ جناحِ حمايهسنه إلتجا ايدن ملتجيلرڭ تلطيفنى ايستر. عدالت ايسه، رعيتڭ حقوقنڭ محافظهسنى ايستر؛ تا حكومتڭ حيثيتى، سلطنتڭ حشمتى محافظه ايديلسين.
حالبوكه شو يرلرده او حكمته، او عدالته لايق بيڭدن برى إجرا ايديلمييور. سنڭ گبى سرسملر، چوغى جزا گورمهدن بورادن گوچوب گيدييورلر.
ديمك بر محكمهٔ كبرايه بيراقيلييور...
دردنجى صورت:
باق حدّ و حسابه گلمهين شو سرگيلرده اولان مِثلسز مجوهرات، شو سفرهلرده اولان أمثالسز مطعومات گوسترييورلر كه: بو يرلرڭ پادشاهنڭ حدسز بر سخاوتى، حسابسز طولو خزينهلرى واردر. حالبوكه بويله بر سخاوت و توكنمز خزينهلر، دائمى و ايستهنيلن هر شى ايچنده بولونور بر دارِ ضيافت
— 207 —
ايستر. هم ايستر كه، او ضيافتدن تلذّذ ايدنلر اوراده دوام ايتسينلر. تا زوال و فراق ايله ألم چكمهسينلر. چونكه زوالِ ألم، لذّت اولديغى گبى، زوالِ لذّت دخى ألمدر. بو سرگيلره باق! و شو إعلانلره دقّت ايت! و بو دلّاللره قولاق وير كه، معجزنما بر پادشاهڭ آنتيقه صنعتلرينى تشكيل و تشهير ايدييورلر. كمالاتنى گوسترييورلر. مِثلسز جمالِ معنويسنى بيان ايدييورلر. حسنِ مخفيسنڭ لطائفندن بحث ايدييورلر. ديمك اونڭ پك مهمّ، حيرت ويريجى كمالات و جمالِ معنويسى واردر. گيزلى، قصورسز كمال ايسه؛ تقدير ايديجى، إستحسان ايديجى، ما شاء اللّٰه دييوب مشاهده ايديجيلرڭ باشلرنده تشهير ايستر. مخفى، نظيرسز جمال ايسه؛ گورونمك و گورمك ايستر. يعنى، كندى جمالنى ايكى وجهله گورمك: برى، مختلف آيينهلرده بِالذّات مشاهده ايتمك. ديگرى، مشتاق سيرجى و متحيّر إستحسان ايديجيلرڭ مشاهدهسيله مشاهده ايتمك ايستر. هم گورمك، هم گورونمك، هم دائمى مشاهده، هم أبدى إشهاد ايستر. هم او دائمى جمال، مشتاق سيرجى و إستحسان ايديجيلرڭ دوامِ وجودلرينى ايستر. چونكه دائمى بر جمال، زائل مشتاقه راضى اولاماز. زيرا دونمهمك اوزره زواله محكوم اولان بر سيرجى، زوالڭ تصوّريله محبّتى عداوته دونر، حيرت و حرمتى تحقيره مَيل ايدر. چونكه إنسان، بيلمديگى و يتيشمديگى شيئه دشمندر. حالبوكه شو مسافرخانهلردن هركس چابوق گيدوب، غائب اولويور. او كمال و او جمالڭ بر ايشيغنى بلكه ضعيف بر گولگهسنى، بر آنده باقوب طويمادن گيدييور.
ديمك بر سيرانگاهِ دائمىيه گيديلييور...
بشنجى صورت:
باق بو ايشلر ايچنده گورونويور كه، او مِثلسز ذاتڭ پك بيوك بر شفقتى واردر. چونكه هر مصيبتزدهنڭ إمدادينه قوشديرييور. هر سؤاله و مطلوبه جواب ويرييور. حتّى باق، أڭ أدنا بر حاجت، أڭ أدنا بر رعيتدن گورسه،
— 208 —
شفقتله قضا ايدييور. بر چوبانڭ بر قويونى، بر آياغى اينجينسه، يا مرهم، يا بيطر گوندرييور.
گل گيدهلم، شو آطهده بيوك بر إجتماع وار. بتون مملكت أشرافى اوراده طوپلانمشلر. باق، پك بيوك بر نشانى طاشييان بر ياورِ أكرم بر نطق اوقويور. او شفقتلى پادشاهندن بر شيلر ايستهيور. بتون أهالى: "أوت، أوت بز ده ايستهيورز" دييورلر. اونى تصديق و تأييد ايدييورلر. شيمدى ديڭله، بو پادشاهڭ سَوْگيليسى دييور كه:
"أى بزى نعمتلريله پرورده ايدن سلطانمز! بزه گوسترديگڭ نمونهلرڭ و گولگهلرڭ أصللرينى، منبعلرينى گوستر. و بزى مقرِّ سلطنتڭه جلب ايت. بزى بو چوللرده محو ايتديرمه. بزى حضوريڭه آل. بزه مرحمت ايت. بوراده بزه طاتديرديغڭ لذيذ نعمتلريڭى اوراده ييدير. بزى زوال و تبعيد ايله تعذيب ايتمه. سڭا مشتاق و متشكّر شو مطيع رعيتڭى باشى بوش بيراقوب إعدام ايتمه." دييور و پك چوق يالوارييور. سن ده ايشيدييورسڭ. عجبا بو قدر شفقتلى و قدرتلى بر پادشاه، هيچ ممكن ميدر كه؛ أڭ أدنا بر آدمڭ أڭ أدنا بر مرامنى أهمّيتله يرينه گتيرسين، أڭ سَوْگيلى بر ياورِ أكرمنڭ أڭ گوزل بر مقصودينى يرينه گتيرمهسين؟ حالبوكه او سَوْگيلينڭ مقصودى، عمومڭ ده مقصوديدر. هم پادشاهڭ مرضيسى، هم مرحمت و عدالتنڭ مقتضاسيدر. هم اوڭا راحتدر، آغير دگل. بو مسافرخانهلردهكى موقّت نزهتگاهلر قدر آغير گلمز. مادام نمونهلرينى گوسترمك ايچون بش آلتى گون سيرانگاهلره بو قدر مصرف ايدييور، بو مملكتى قوردى. ألبته حقيقى خزينهلرينى، كمالاتنى، هنرلرينى مقرِّ سلطنتنده اويله بر طرزده گوسترهجك، اويله سيرانگاهلر آچاجق كه، عقللرى حيرتده بيراقهجق.
ديمك بو ميدانِ إمتحانده اولانلر، باشى بوش دگللر؛ سعادت سرايلرى و زندانلر اونلرى بكلهيورلر...
— 209 —
آلتنجى صورت:
ايشته گل باق، بو محتشم شمندوفرلر، طيّارهلر، تجهيزاتلر، دهپولر، سرگيلر، إجراآتلر گوسترييورلر كه، پرده آرقهسنده پك محتشم بر سلطنت واردر،
(حاشيه): مثلا: ناصل شو زمانده مانوره ميداننده حرب اصولنده، "سلاح آل، سونگو طاق" أمريله قوجه بر اوردو باشدن باشه تيكنلى بر ميشهگاهه بڭزهديگى گبى؛ هر بر بايرام گوننده رسمِ گچيد ايچون: "فورمالريڭزى طاقوب، نشانلريڭزى آصيڭز" أمرينه قارشى اوردوگاه، سراسر رنگارنك چيچك آچمش مزيَّن بر باغچهيى تمثيل ايتديگى مِثللو؛ اويله ده روىِ زمين ميداننده، سلطانِ أزلينڭ نهايتسز أنواعِ جنودندن مَلك و جنّ و إنس و حيوانلر گبى شعورسز نباتات طائفهسى دخى، حفظِ حيات جهادنده أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ايله: "مدافعه ايچون سلاحلريڭزى و جهازاتڭزى طاقيڭز" أمرِ إلٰهىيى آلدقلرى وقت، زمين باشدن آشاغىيه بتون اوندهكى تيكنلى آغاجلر و نباتلر سونگوجكلرينى طاقديقلرى زمان، عينًا سونگولرينى طاقمش محتشم بر اوردوگاهه بڭزهيور.
هم بهارڭ هر بر گونى، هر بر هفتهسى، برر طائفهِٔ نباتاتڭ برر بايرامى حكمنده اولديغى ايچون، هر بر طائفهسى دخى كندى سلطاننڭ او طائفهيه إحسان ايتديگى گوزل هديهلرى تشهير ايچون اوڭا طاقديغى مرصّع نشانلرى برر رسمِ گچيد طرزنده او سلطانِ أزلينڭ نظرِ شهود و إشهادينه عرض ايتديگندن و اويله بر وضعيت گوسترديگندن، بتون نباتات و أشجار گويا "صنعتِ ربّانيه مرصّعاتنى و چيچك و ميوه دينيلن فطرتِ إلٰهيهنڭ نشانلرينى طاقيڭز، چيچكلر آچيڭز" أمرِ ربّانيهيى ديڭلهيورلر كه، روىِ زمين دخى غايت محتشم بر بايرام گوننده، شاهانه رسمِ گچيدده، سورمهلى فورمالرى و مرصّع نشانلرى پارلايان بر اوردوگاهى تمثيل ايدييور.
ايشته شو درجه حكمتلى و إنتظاملى تجهيزات و تزيينات؛ ألبته نهايتسز قدير بر سلطانڭ، نهايت درجهده حكيم بر حاكمڭ أمريله اولديغنى كور اولميانلره گوسترر.
حكم ايدييور. بويله بر سلطنت، كنديسنه لايق بر رعيت ايستر. حالبوكه گورييورسڭ، بتون رعيت بو مسافرخانهده طوپلانمشلر. مسافرخانه ايسه هر گون طولار، بوشانير. هم بتون رعيت مانوره ايچون بو ميدانِ إمتحانده بولونويورلر.
— 210 —
ميدان ايسه، هر ساعت تبديل ايديلييور. هم بتون رعيت، پادشاهڭ قيمتدار إحساناتنڭ نمونهلرينى و خارقه صنعتلرينڭ آنتيقهلرينى سرگيلرده تماشا ايتمك ايچون شو تشهيرگاهده بر قاچ دقيقه طوروب سير ايدييورلر. مشهر ايسه، هر دقيقه تحوّل ايدييور. گيدن گلمز، گلن گيدر. ايشته بو حال، شو وضعيت قطعى گوسترييور كه: شو مسافرخانه و شو ميدان و شو مشهرلرڭ آرقهسنده دائمى سرايلر، مستمر مسكنلر، شو نمونهلرڭ و صورتلرڭ خالص و يوكسك أصللريله طولو باغ و خزينهلر واردر.
ديمك بوراده چابالامق اونلر ايچوندر. شوراده چاليشديرر، اوراده اجرت ويرر. هركسڭ إستعدادينه گوره اوراده بر سعادتى وار...
يدنجى صورت:
گل، بر پارچه گزهلم. شو مدنى أهالى ايچنده نه وار، نه يوق گورهلم. ايشته باق! هر يرده، هر كوشهده، متعدّد فوطوغرافلر قورولمش، صورت آلييورلر. باق، هر يرده متعدّد كاتبلر اوطورمشلر، بر شيلر يازييورلر. هر شيئى قيد ايدييورلر. أڭ أهمّيتسز بر خدمتى، أڭ عادى بر وقوعاتى ضبط ايدييورلر. ها، شو يوكسك طاغده پادشاهه مخصوص بر بيوك فوطوغراف قورولمش كه؛
(حاشيه): شو صورتڭ إشارت ايتديگى معنالرڭ بر قسمى يدنجى حقيقتده بيان ايديلمش. يالڭز بوراده پادشاهه مخصوص بر بيوك فوطوغراف إشارتى و حقيقتى "لوحِ محفوظ" ديمكدر. لوحِ محفوظڭ تحقّقِ وجودى يگرمى آلتنجى سوزده شويله إثبات ايديلمش كه: ناصل كوچك كوچك جزدانلر، بيوك بر كوتوگڭ وجودينى إحساس ايدر و كوچك كوچك سندلر، بر دفترِ كبيرڭ بولونديغنى إشعار ايدر و كوچك كثرتلى ترشّحاتلر، بيوك بر صو منبعنى إشمام ايدر. عينًا اويله ده: كوچك كوچك جزدانلر حكمنده؛ هم برر كوچك لوحِ محفوظ معناسنده؛ هم بيوك لوحِ محفوظى يازان قلمدن ترشّح ايدن كوچك كوچك نقطهلر صورتنده اولان بنى بشرڭ قوّهِٔ حافظهلرى، آغاجلرڭ ميوهلرى، ميوهلرڭ چكردكلرى، تخملرى؛ ألبته بر حافظهِٔ كبرايى، بر دفترِ أكبرى، بر لوحِ محفوظِ أعظمى إحساس ايدر، إشعار ايدر و إثبات ايدر. بلكه كسكين عقللره گوسترر.
بتون بو يرلرده نه جريان ايدر، صورتنى آلييورلر. ديمك او ذات أمر
— 211 —
ايتمش كه؛ ملكنده جريان ايدن بتون معامله و ايشلر ضبط ايديلسين. ديمك اولويور كه؛ او ذاتِ معظّم بتون حادثاتى قيد ايتديرر، صورتنى آلير. ايشته شو دقّتلى حفظ و محافظه، ألبته بر محاسبه ايچوندر. شيمدى، أڭ عادى رعيتڭ أڭ عادى معاملهلرينى إهمال ايتمهين بر حاكمِ حفيظ، هيچ ممكن ميدر كه رعيتڭ أڭ بيوكلرندن أڭ بيوك عمللرينى محافظه ايتمهسين، محاسبه ايتمهسين، مكافات و مجازات ويرمهسين؟ حالبوكه او ذاتڭ عزّتنه و غيرتنه طوقونهجق و شأنِ مرحمتى هيچ قبول ايتميهجك معاملهلر، او بيوكلردن صدور ايدييور. بوراده جزايه چارپمييور.
ديمك، بر محكمهٔ كبرايه بيراقيلييور...
سكزنجى صورت:
گل، اوندن گلن بو فرمانلرى سڭا اوقوياجغم. باق، مكرّر وعد ايدييور و شدّتلى تهديد ايدييور كه: "سزلرى اورادن آلوب، مقرِّ سلطنتمه گتيرهجگم و مطيعلرى مسعود، عاصيلرى محبوس ايدهجگم. او موقّت يرى خراب ايدوب، مؤبّد سرايلرى، زندانلرى حاوى ديگر بر مملكت قوراجغم." هم او وعد ايتديگى شيلر، اوڭا غايت راحتدر. رعيتنه، غايت مهمدر. وعدنده خلف ايسه، عزّتِ إقتدارينه غايت ضددر. ايشته باق أى سرسم! سن يالانجى وهمڭى، هذيانجى عقلڭى، آلداتيجى نفسڭى تصديق ايدييورسڭ. و هيچ بر وجهله خلف و خلافه مجبوريتى اولميان و هيچ بر جهتله خلاف حيثيتنه ياقيشميان و بتون گورونن ايشلر صدقنه شهادت ايدن بر ذاتى تكذيب ايدييورسڭ. ألبته بيوك بر جزايه مستحق اولورسڭ. مثالڭ شوڭا بڭزر كه: بر يولجى، گونشڭ
— 212 —
ضياسندن گوزينى قاپايور، خيالنه باقييور؛ وهمى، بر ييلديز بوجگى گبى قفا فنارينڭ ايشيغيله دهشتلى يولنى تنوير ايتمك ايستهيور. مادام وعد ايتمش، ياپهجقدر. حالبوكه ايفاسى اوڭا چوق راحت و بزه و هر شيئه و اوڭا و سلطنتنه پك چوق لازمدر.
ديمك بر محكمهٔ كبرا، بر سعادتِ عظما واردر.
طوقوزنجى صورت:
شيمدى گل! بو دائرهلرڭ و جماعتلرڭ بعض رؤسالرينه كه، (حاشيه): شو صورتڭ إثبات ايتديگى معنالر سكزنجى حقيقتده گورونهجك. مثلا، دائرهلرڭ رئيسلرى شو تمثيلده أنبيا و أوليايه إشارتدر. و تلفون ايسه، معكسِ وحى و مظهرِ إلهام اولان قلبدن اوزانان بر نسبتِ ربّانيهدر كه، قلب او تلفونڭ باشيدر و قولاغى حكمندهدر. هر برى بِالذّات پادشاهله گوروشهجك خصوصى برر تلفونى وار. هم بعض اونڭ حضورينه چيقمشلر. نه دييورلر باق! بونلر إتّفاقله إخبار ايدييورلر كه: او ذات، مكافات و مجازات ايچون پك محتشم و دهشتلى بر ير إحضار ايتمش. غايت قوى وعد و شدّتلى تهديد ايدييور. هم اونڭ عزّت و جلالتى هيچ بر وجهله خلف الوعده تنزّل ايدوب، تذلّلى قبول ايتمز. حالبوكه او مخبرلر هم تواتر درجهسنده چوق، هم إجماع قوّتنده بر إتّفاقله خبر ويرييورلر كه: شو بعض آثارى گورونن سلطنتِ عظيمهنڭ مدارى و مقرّى، بورادن اوزاق بر باشقه مملكتدهدر و شو ميدانِ إمتحانده بنالر موقّتدرلر. صوڭره دائمى سرايلره تبديل ايديلهجك. بو يرلر دگيشهجكلر. چونكه أثرلريله عظمتى آڭلاشيلان شو محتشم، زوالسز سلطنت؛ بويله گچيجى، دوامسز، بى قرار، أهمّيتسز، متغيّر، بقاسز، ناقص، تكمّلسز امورلر اوزرنده قورولماز، طورلماز... ديمك اوڭا لايق، دائمى، مستقر، زوالسز، مستمر، مكمّل، محتشم امورلر اوزرنده طورييور.
ديمك بر ديارِ آخَر وار؛ ألبته او مقرّه گيديلهجكدر...
— 213 —
اوننجى صورت:
گل، بوگون نوروزِ سلطانيدر.
(حاشيه): بو صورتڭ رمزينى طوقوزنجى حقيقتده گورهجكسڭ. مثلا: نَوْروز گونى، بهار موسمنه إشارتدر. چيچكلى يشيل صحرا ايسه، بهار موسمندهكى روىِ زميندر. دگيشن پردهلر، منظرهلر ايسه، فصلِ بهارڭ إبتداسندن، يازڭ إنتهاسنه قدر صانعِ قديرِ ذو الجلالڭ، فاطرِ حكيمِ ذو الجمالڭ كمالِ إنتظام ايله دگيشديرديگى و كمالِ رحمت ايله تازهلنديرديگى و بربرى آرقهسنده گوندرديگى موجوداتِ بهاريه طبقاتنه و مصنوعاتِ صيفيه طائفهلرينه و أرزاقِ حيوانيه و إنسانيهيه مدار اولان مطعوماته إشارتدر.
بر تبدّلات اولاجق، عجيب ايشلر چيقهجق. شو بهارڭ شو گوزل گوننده، شو گوزل چيچكلى اولان شو يشيل صحرايه گيدوب بر سيران ايدرز. ايشته باق! أهالى ده بو طرفه گلييورلر. باق بر سحر وار. او بنالر بردن خراب اولديلر، باشقه بر شكل آلدى. باق، بر معجزه وار. او خراب اولان بنالر، بردن بوراده ياپيلدى. عادتا بو خالى بر چول، بر مدنى شهر اولدى. باق، سينهما پردهلرى گبى هر ساعت باشقه بر عالم گوسترر، باشقه بر شكل آلير. بوڭا دقّت ايت كه؛ او قدر قاريشق، سرعتلى، كثرتلى، حقيقى پردهلر ايچنده نه قدر مكمّل بر إنتظام واردر كه، هر شى يرلى يرينه قونولييور. خيالى سينهما پردهلرى دخى، بونڭ قدر منتظم اولاماز. ميليونلر ماهر سحربازلر دخى، بو صنعتلرى ياپامازلر. ديمك، بزه گورونمهين او پادشاهڭ چوق بيوك معجزهلرى واردر.
أى سرسم! سن دييورسڭ: "ناصل بو قوجه مملكت تخريب ايديلوب، باشقه يره قورولهجق؟ "
ايشته گورييورسڭ كه: هر ساعت، سنڭ عقلڭ قبول ايتمديگى او تبديلِ ديار گبى چوق إنقلابلر، تبديللر اولويور. شو طوپلانمق، طاغيلمق و شو حاللردن آڭلاشيلييور كه: بو گورونن سرعتلى إجتماعلر، طاغيلمهلر، تشكيللر، تخريبلر
— 214 —
ايچنده باشقه بر مقصد وار. بر ساعتلك إجتماع ايچون اون سنه قدر مصرف ياپيلييور. ديمك بو وضعيتلر مقصودِ بِالذّات دگللر. بر تمثيلدر، بر تقليددرلر. او ذات معجزه ايله ياپييور. تا صورتلرى آلينوب تركيب ايديلسين و نتيجهلرى حفظ ايديلوب يازيلسين. (ناصلكه، مانوره ميدانِ إمتحاننڭ هر شيئى قيد ايديلييوردى و يازيلييوردى.) ديمك، بر مجمعِ أكبرده معامله، بونلر اوزرينه دوام ايدوب دونهجك. هم بر مشهرِ أعظمده دائمى گوستريلهجك. ديمك شو گچيجى، قرارسز وضعيتلر؛ ثابت صورتلر، باقى ميوهلر ويرييورلر.
ديمك بو إحتفالات؛ بر سعادتِ عظما، بر محكمهٔ كبرا، بيلمديگمز علوى غايهلر ايچوندر...
اون برنجى صورت:
گل، أى معنّد آرقداش! بر طيّارهيه، يا شرقه ويا غربه يعنى ماضى و مستقبله گيدن بر شمندوفره بينهلم. شو معجزهكار ذاتڭ، سائر يرلرده نه چشيد معجزهلر گوسترديگنى گورهلم. ايشته باق، گورديگمز منزل و ميدان و مشهر گبى عجائبلر، هر طرفده بولونويور. لٰكن صنعتجه، صورتجه بربرندن آيريدرلر. فقط بوڭا ايى دقّت ايت كه: او ثباتسز منزللرده، او دوامسز ميدانلرده، او بقاسز مشهرلرده؛ نه قدر باهر بر حكمتڭ إنتظاماتى، نه درجه ظاهر بر عنايتڭ إشاراتى، نه مرتبه عالى بر عدالتڭ أماراتى، نه درجه واسع بر مرحمتڭ ثمراتى گورونويور. بصيرتسز اولميان هركس يقينًا آڭلار كه: اونڭ حكمتندن داها أكمل بر حكمت و عنايتندن داها أجمل بر عنايت و مرحمتندن داها أشمل بر مرحمت و عدالتندن داها أجلّ بر عدالت اولاماز و تصوّر ايديلهمز.
أگر فرضا توهّم ايتديگڭ گبى، دائرهِٔ مملكتنده دائمى منزللر، عالى مكانلر، ثابت مقاملر، باقى مسكنلر، مقيم أهالى، مسعود رعيتى بولونمازسه؛ شو حكمت، عنايت، مرحمت، عدالتڭ حقيقتلرينه شو بقاسز مملكت مظهر اولامديغى معلوم و اونلره مظهر اولاجق، باشقه يرده ده بولونمازسه؛ او وقت گوندوز اورتهسنده
— 215 —
گونشڭ ايشيغنى گورديگمز حالده گونشى إنكار ايتمك درجهسنده بر أحمقلقله، شو گوزيمز اوڭندهكى حكمتى إنكار ايتمك و شو مشاهده ايتديگمز عنايتى إنكار ايتمك و شو گورديگمز مرحمتى إنكار ايتمك و شو پك قوّتلى أماراتى، إشاراتى گورونن عدالتى إنكار ايتمك لازم گلير. هم بو گورديگمز إجراآتِ حكيمانه و أفعالِ كريمانه و إحساناتِ رحيمانهنڭ صاحبنى؛ (حاشا ثمّ حاشا!) سفيه بر اويونجى، غدّار بر ظالم اولديغنى قبول ايتمك لازم گلير. بو ايسه، حقيقتلرڭ ضدلرينه إنقلابيدر. حالبوكه إنقلابِ حقائق، بتون أهلِ عقلڭ إتّفاقيله محالدر، ممكن دگلدر. يالڭز، هر شيئڭ وجودينى إنكار ايدن سوفسطائى أبلهلر خارجدر.
ديمك، بو دياردن باشقه بر ديار واردر. اونده بر محكمهٔ كبرا، بر معدلهٔ عليا، بر مكرمهٔ عظما واردر كه؛ تا شو مرحمت و حكمت و عنايت و عدالت تمامًا تظاهر ايتسينلر...
اون ايكنجى صورت:
گل شيمدى دونهجگز. شو جماعتلرڭ رئيسلريله و ضابطلريله گوروشهجگز و تجهيزاتلرينه باقهجغز كه؛ او تجهيزات، يالڭز او ميداندهكى قيصه بر مدّت ايچنده گچينمك ايچون مى ويريلمشدر؟ ياخود باشقه يرده اوزون بر سعادت حياتى تحصيل ايتمك ايچون مى ويريلمشدر؟ گورهلم. هركسه و هر تجهيزاته باقهمايز. فقط نمونه ايچون شو ضابطڭ جزدان و دفترينه باقهجغز: بو جزدانده ضابطڭ رتبهسى، معاشى، وظيفهسى، مطلوباتى، دستورِ حركاتى واردر. باق، بو رتبه بر قاچ گونلك ايچون دگل؛ پك اوزون بر زمان ايچون ويريلهبيلير. "شو معاشى خزينهِٔ خاصّهدن فلان تاريخده آلاجقسڭ" يازيليدر. حالبوكه او تاريخ، چوق زمان صوڭره و بو ميدان قپاندقدن صوڭره گلير. شو وظيفه ايسه؛ شو موقّت ميدانه گوره دگل، بلكه پادشاهڭ قربنده دائمى بر سعادتى قزانمق ايچون ويريلمشدر. شو مطلوبات ايسه، بر قاچ گونلك بو مسافرخانهده گچينمك ايچون اولاماز. بلكه اوزون و مسعودانه بر حيات ايچون اولابيلير. شو دستور ايسه،
— 216 —
بتون بتون آچيغه ويرر كه؛ جزدان صاحبى باشقه يره نامزددر، باشقه عالمه چاليشير. باق شو دفترلرده، آلَتلر تجهيزاتنڭ صورتِ إستعمالى و مسؤليتلر واردر. حالبوكه أگر يالڭز بو ميداندن باشقه عالى، دائمى بر ير بولونمازسه؛ شو محكم دفتر، او قطعى جزدان، بتون بتون معناسز اولور. هم شو محترم ضابط و مكرّم قوماندان و معزّز رئيس؛ بتون أهاليدن آشاغى، هركسدن داها بدبخت، داها بيچاره، داها ذليل، داها مصيبتلى، داها فقير، داها ضعيف بر دركهيه دوشر. ايشته بوڭا قياس ايت. هانگى شيئه دقّت ايتسهڭ شهادت ايدر كه: بو فانيدن صوڭره بر باقى وار...
أى آرقداش! ديمك، بو موقّت مملكت بر تارلا حكمندهدر. بر تعليمگاهدر، بر پازاردر. ألبته آرقهسنده بر محكمهِٔ كبرا، بر سعادتِ عظما گلهجكدر. أگر بونى إنكار ايتسهڭ؛ بتون ضابطلردهكى جزدانلرى، دفترلرى تجهيزاتلرى، دستورلرى بلكه شو مملكتدهكى بتون إنتظاماتى، حتّى حكومتى إنكار ايتمگه مجبور اولورسڭ و بتون واقع اولان إجراآتڭ وجودينى تكذيب ايتمك لازم گلير. او وقت سڭا، إنسان و ذىشعور دينيلمز. سوفسطائيلردن داها عقلسز اولورسڭ.
صاقين ظن ايتمه؛ تبديلِ مملكت دليللرى بو "اون ايكى صورته" منحصردر. بلكه حدّ و حسابه گلمز أمارهلر، دليللر وار كه: شو قرارسز متغيّر مملكت؛ زوالسز، مستقر بر مملكته تحويل ايديلهجكدر. هم حدّ و حسابه گلمز إشارتلر، علامتلر وار كه: بو أهالى، شو موقّت مسافرخانهلردن آلينهجق، سلطنتڭ مقرِّ دائميسنه گوندريلهجك.
باخصوص، گل سڭا "اون ايكى صورت" قوّتندن داها قوّتلى بر برهان داها گوسترهجگم.
ايشته گل باق، شو اوزاقدهكى گورونن جماعتِ عظيمه ايچنده، اول آطهده گورديگمز بيوك نشان صاحبى ياورِ أكرم بر تبليغاتده بولونويور. گيدهلم، ديڭلهيهلم. باق او پارلاق ياورِ أكرم، باق او يوكسكده تعليق ايديلمش فرمانِ أعظمى
— 217 —
أهالىيه بيلديرييور و دييور كه: "حاضرلانڭز؛ باشقه، دائمى بر مملكته گيدهجكسڭز. اويله بر مملكت كه، بو مملكت اوڭا نسبةً بر زندان حكمندهدر. پادشاهمزڭ مقرِّ سلطنتنه گيدوب مرحمتنه، إحسانلرينه مظهر اولاجقسڭز. أگر گوزلجه بو فرمانى ديڭلهيوب إطاعت ايتسهڭز... يوقسه عصيان ايدوب ديڭلهمزسهڭز، مدهش زندانلره آتيلاجقسڭز." گبى تبليغاتده بولونويور. سن ده گورييورسڭ كه؛ او فرمانِ أعظمده اويله إعجازكار بر طرّه وار كه، هيچ بر وجهله قابلِ تقليد دگل. سنڭ گبى سرسملردن باشقه هركس؛ او فرمان، پادشاهڭ فرمانى اولديغنى قطعى بيلير. و او پارلاق ياورِ أكرمده اويله نشانلر وار كه؛ سنڭ گبى كورلردن باشقه هركس او ذاتى، پادشاهڭ پك طوغرى ترجمانِ أوامرى اولديغنى يقينًا آڭلار.
عجبا او ياورِ أكرم او فرمانِ أعظمله برابر بتون قوّتيله دعوا ايدوب تبليغ ايتدكلرى شو تبديلِ مملكت مسئلهسى، هيچ قابل ميدر كه إعتراض قبول ايتسين. أوت قابل دگل! إلّا كه، بتون بو گورديگمز هر شيئى إنكار ايدهسڭ...
شيمدى أى آرقداش!. سوز سنڭدر، سويله. نه دييورسهڭ دى!
-- بن نه دييهجگم، داها بوڭا قارشى بر شى دينهبيلير مى؟ گوندوز اورتهسنده گونشه قارشى سوز سويلهنير مى؟ يالڭز ديرم كه: الحمد ِللّٰه، يوز بيڭ دفعه شكر اولسون كه؛ وهم و هوا تحكّمندن، نفس و هوس أسارتندن قورتولوب، دائمى حپس و زنداندن خلاص اولدم و ايناندم كه: بو قارمهقاريشق، قرارسز مسافرخانهلردن باشقه و قربِ شاهانهده بر ديارِ سعادت واردر؛ بز ده اوڭا نامزدز...
ايشته حشر و آخرتدن كنايه و عبارت اولان شو حكايهِٔ تمثيليه بوراده تمام اولدى. شيمدى توفيقِ إلٰهى ايله حقيقتِ عليايه گچهجگز. گچمش "اون ايكى صورته" مقابل "اون ايكى متساند حقيقت" ايله بر "مقدّمه" بيان ايدهجگز.
— 218 —
مقدّمه
بر قاچ إشارتله باشقه يرلرده يعنى يگرمى ايكنجى، اون طوقوزنجى، يگرمى آلتنجى سوزلرده ايضاح ايديلن بر قاچ مسئلهيه إشارت ايدرز.
برنجى إشارت:
حكايهدهكى سرسم آدمڭ او أمين آرقداشيله، اوچ حقيقتلرى وار:
برنجيسى:نفسِ أمّارهم ايله قلبمدر.
ايكنجيسى:فلسفه شاكردلريله، قرآنِ حكيم تلميذلريدر.
اوچنجيسى:اُمّتِ إسلاميه ايله ملّتِ كفريهدر.
فلسفه شاكردلرى و ملّتِ كفريه و نفسِ أمّارهنڭ أڭ مدهش ضلالتى، جنابِ حقّى طانيمامقدهدر. حكايهده ناصل أمين آدم ديمشدى: "بر حرف كاتبسز اولماز، بر قانون حاكمسز اولماز." بز ده ديرز:
ناصلكه بر كتاب، باخصوص اويله بر كتاب كه؛ هر كلمهسى ايچنده كوچك قلمله بر كتاب يازيلمش، هر حرفى ايچنده اينجه قلم ايله منتظم بر قصيده يازيلمش. كاتبسز اولمق، صوڭ درجه محالدر. اويله ده شو كائنات نقّاشسز اولمق، صوڭ درجه محال أندر محالدر. زيرا بو كائنات اويله بر كتابدر كه، هر صحيفهسى چوق كتابلرى تضمّن ايدر. حتّى هر كلمهسى ايچنده بر كتاب واردر. هر بر حرفى ايچنده بر قصيده واردر. ير يوزى بر صحيفهدر، نه قدر كتاب ايچنده وار. بر آغاج بر كلمهدر، نه قدر صحيفهسى واردر. بر ميوه بر حرف؛ بر چكردك، بر نقطهدر. او نقطهده قوجه بر آغاجڭ پروغرامى، فهرستهسى وار. ايشته بويله بر
— 219 —
كتاب، أوصافِ جلال و جماله، نهايتسز قدرت و حكمته مالك بر ذاتِ ذو الجلالڭ نقشِ قلمِ قدرتى اولابيلير. ديمك عالمڭ شهوديله، بو ايمان لازم گلير. إلّا كه، ضلالتدن سرخوش اولمش اوله...
هم ناصلكه بر خانه اوستهسز اولماز. باخصوص اويله بر خانه كه؛ خارقه صنعتلرله، عجيب نقشلرله، غريب زينتلرله تزيين ايديلمش. حتّى هر بر طاشنده، بر سراى قدر صنعت درج ايديلمش. اوستهسز اولمق، هيچ بر عقل قبول ايدهمز، غايت ماهر بر صنعتكار ايستر. باخصوص او سراى ايچنده سينهما پردهلرى گبى هر ساعتده حقيقى منزللر تشكيل ايديلوب، كمالِ إنتظامله ألبسه دگيشديرديگى گبى دگيشديرييور. حتّى هر بر حقيقى پرده ايچنده، متعدّد كوچك كوچك منزللر ايجاد ايديلييور. اويله ده شو كائنات نهايتسز حكيم، عليم، قدير بر صانع ايستر. چونكه شو محتشم كائنات اويله بر سرايدر كه: آى، گونش لامبالرى؛ ييلديزلر، موملرى؛ زمان، بر ايپ، بر شريددر كه، او صانعِ ذو الجلال هر سنه بر باشقه عالمى اوڭا طاقوب، گوسترييور. او طاقديغى عالمڭ ايچنده اوچ يوز آلتمش طرزده منتظم صورتلرينى تجديد ايدييور. كمالِ إنتظامله و حكمتله دگيشديرييور. ير يوزينى بر سفرهِٔ نعمت ياپمش كه، هر بهار موسمنده، اوچ يوز بيڭ أنواعِ مصنوعاتيله تزيين ايدييور. حدّ و حسابه گلمز أنواعِ إحساناتيله طولديرييور. اويله بر طرزده كه، نهايت إختلاط ايچنده و قاريشمش اولدقلرى حالده، نهايت درجهده إمتياز و فرقله بربرلرندن آيريلييور. باشقه جهتلرى بوڭا قياس ايت... ناصل، بويله بر سرايڭ صانعندن غفلت ايديلهبيلير؟
هم ناصلكه بلوطسز، گوندوز اورتهسنده، گونشڭ دڭز يوزنده بتون قبارجقلر اوستنده و قرهده بتون پارلاق شيلرده و قارڭ بتون پارچهلرنده جلوهسى گورونديگى و عكسى مشاهده ايديلديگى حالده گونشى إنكار ايتمك، نه درجه عجيب بر
— 220 —
ديوانهلك هذيانيدر. چونكه او وقت بر تك گونشى إنكار و قبول ايتمهمكله؛ قطرات صاييسنجه، قبارجقلر مقدارنجه، پارچهلر عددنجه، حقيقى و بِالأصاله گونشجكلرى قبول ايتمك لازم گلييور. هر ذرّهجكده (كه آنجق بر ذرّه صيقيشهبيلديگى حالده) قوجه بر گونشڭ حقيقتنى ايچنده قبول ايتمك لازم گلديگى گبى، عينًا اويله ده: شو صيراوارى ايچنده هر زمان حكمتله دگيشن و دوزگونلك ايچنده هر وقت تازهلهنن شو منتظم كائناتى گوروب، خالقِ ذو الجلالى أوصافِ كماليله تصديق ايتمهمك، اوندن داها برباد بر ضلالت ديوانهلگيدر، بر مجنونلق هذيانيدر. زيرا هر شيده، حتّى هر بر ذرّهده بر الوهيتِ مطلقه قبول ايتمك لازمدر. چونكه مثلا هوانڭ هر بر ذرّهسى؛ هر بر چيچك ايله هر بر ميوهيه، هر بر ياپراغه گيرر و ايشلهيهبيلير. ايشته شو ذرّه، أگر مأمور اولمازسه، بتون گيرهبيلديگى و ايشلديگى مصنوعلرڭ طرزِ تشكيلاتنى و صورتلرينى و هيئتلرينى بيلمك لازمدر، تا ايچنده ايشلهيهبيلسين. ديمك محيط بر علم و قدرته مالك اولمالى كه، بويله ياپسين.
مثلا، طوپراقده هر بر ذرّهسى قابلدر كه، مختلف بتون تخملر و چكردكلره مدار و منشأ اولسون. أگر مأمور اولمازسه، لازم گلييور كه: اوتلر و آغاجلر عددنجه معنوى جهازات و ماكينهلرى تضمّن ايتسين. وياخود اونلرڭ بتون طرزِ تشكيلاتنى بيلير، ياپار، بتون اونلره گيديريلن صورتلرى طانير، ديكهبيلير بر صنعت و قدرت ويرمك لازم گلير. داها سائر موجوداتى ده قياس ايت. تا آڭلايهجقسڭ كه: هر شيده آشكاره، وحدانيتڭ چوق دليللرى وار. أوت بر شيدن هر شيئى ياپمق و هر شيئى بر تك شى ياپمق، هر شيئڭ خالقنه خاص بر ايشدر.
وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
فرمانِ ذىشاننه دقّت ايت. ديمك واحدِ أحدى قبول ايتمهمك ايله، موجودات عددنجه إلٰهلرى قبول ايتمك لازم گلير.
— 221 —
ايكنجى إشارت:
حكايهده بر ياورِ أكرمدن بحث ايديلمش و دينيلمش كه: كور اولميان هركس اونڭ نشانلرينى گورمكله آڭلار كه: او ذات، پادشاهڭ أمريله حركت ايدر و اونڭ خاص بندهسيدر. ايشته او ياورِ أكرم، رسولِ أكرمدر (عليه الصلاة والسلام). أوت شويله مزيَّن بر كائناتڭ، اويله مقدّس بر صانعنه بويله بر رسولِ أكرم، ايشيق شمسه لزومى درجهسنده ألزمدر. چونكه ناصل گونش، ضيا ويرمكسزين ممكن دگلدر. اويله ده الوهيت ده، پيغمبرلرى گوندرمكله كندينى گوسترمكسزين ممكن دگلدر.
هم هيچ ممكن اولور مى كه، نهايت كمالده اولان بر جمال؛ گوستريجى و تعريف ايديجى بر واسطه ايله كندينى گوسترمك ايستهمسين؟
هم ممكن اولور مى كه؛ غايت جمالده بر كمالِ صنعت، اونڭ اوزرينه أنظارِ دقّتى جلب ايدن بر دلّال واسطهسيله تشهير ايستهمسين؟
هم هيچ ممكن اولور مى كه؛ بر ربوبيتِ عامّهنڭ سلطنتِ كلّيهسى، كثرت و جزئيات طبقاتنده وحدانيت و صمدانيتنى، ذو الجناحين بر مبعوث واسطهسيله إعلاننى ايستهمسين! يعنى او ذات، عبوديتِ كلّيه جهتيله كثرت طبقاتنڭ درگاهِ إلٰهيه ألچيسى اولديغى گبى، قربيت و رسالت جهتيله درگاهِ إلٰهينڭ كثرت طبقاتنه مأموريدر.
هم هيچ ممكن اولور مى كه؛ نهايت درجهده بر حسنِ ذاتى صاحبى، جمالنڭ محاسننى و حُسننڭ لطائفنى آيينهلرده گورمك و گوسترمك ايستهمسين! يعنى بر حبيب رسول واسطهسيله كه؛ هم حبيبدر، عبوديتيله كندينى اوڭا سَوْديرر، آيينهدارلق ايدر. هم رسولدر؛ اونى مخلوقاتنه سَوْديرر، جمالِ أسماسنى گوسترر.
هم هيچ ممكن اولور مى كه؛ عجيب معجزهلرله، غريب و قيمتدار شيلرله طولو خزينهلر صاحبى، صرّاف بر تعريف ايديجى و وصّاف بر تشهير ايديجى واسطهسيله
— 222 —
أنظارِ خلقه عرض و باشلرنده إظهار ايتمكله، گيزلى كمالاتنى بيان ايتمك إراده ايتمهسين و ايستهمسين؟
هم ممكن اولور مى كه؛ بو كائناتى بتون أسماسنڭ كمالاتنى إفاده ايدن مصنوعاتله تزيين ايدهرك سير ايچون غريب و اينجه صنعتلرله سوسلهنلمش بر سرايه بڭزتسين ده، رهبر بر معلّم تعيين ايتمهسين؟
هم هيچ ممكن اولور مى كه؛ بو كائناتڭ صاحبى، شو كائناتڭ تحوّلاتندهكى مقصد و غايه نه اولاجغنى مشعر طلسمِ مغلقنى، هم موجوداتڭ "نرهدن؟ نرهيه؟ نهجيسڭ؟" اوچ سؤالِ مشكلڭ معمّاسنى بر ألچى واسطهسيله آچديرماسين!
هم هيچ ممكن اولور مى كه؛ بو گوزل مصنوعات ايله كندينى ذىشعوره طانيتديران و قيمتلى نعمتلر ايله كندينى سَوْديرن صانعِ ذو الجلال؛ اونڭ مقابلنده ذىشعوردن مرضياتى و آرزولرى نه اولديغنى بر ألچى واسطهسيله بيلديرمسين!
هم هيچ ممكن اولور مى كه؛ نوعِ إنسانى، شعورجه كثرته مبتلا، إستعدادجه عبوديتِ كلّيهيه مهيّا صورتنده ياراتوب، معلّم بر رهبر واسطهسيله اونلرى كثرتدن وحدته يوزلرينى چويرمك ايستهمسين!
داها بونلر گبى چوق وظائفِ نبوّت وار كه، هر برى بر برهانِ قطعيدر كه: الوهيت، رسالتسز اولاماز...
شيمدى عجبا عالمده محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامدن (بيان اولونان أوصاف و وظائفه) داها أهل و داها جامع كيم ظهور ايتمش؟ و رتبهِٔ رسالته و وظيفهِٔ تبليغه اوندن داها أليق، داها أوفق هيچ زمان گوسترمش ميدر؟ خاير، أصلا و قطعا!. بلكه او، بتون رسوللرڭ سيّديدر، بتون أنبيانڭ إماميدر، بتون أصفيانڭ سَرْوريدر، بتون مقرّبينڭ أقربيدر، بتون مخلوقاتڭ أكمليدر، بتون مرشدلرڭ سلطانيدر. أوت أهلِ تحقيقاتڭ إتّفاقيله، شقِّ قمر و پارمقلرندن صو آقماسى گبى
— 223 —
بيڭه بالغ معجزاتندن حدّ و حسابه گلمز دلائلِ نبوّتندن باشقه، قرآنِ عظيم الشان گبى بر بحرِ حقائق و قرق وجهله معجزه اولان معجزهِٔ كبرا، گونش گبى رسالتنى گوسترمگه كافيدر. باشقه رسالهلرده و بِالخاصّه يگرمى بشنجى سوزده قرآنڭ قرقه قريب وجوهِ إعجازندن بحث ايتديگمزدن بوراده قيصه كسييورز.
اوچنجى إشارت:
خاطره گلمسين كه: بو كوچوجك إنسانڭ نه أهمّيتى وار كه، بو عظيم دنيا اونڭ محاسبهِٔ أعمالى ايچون قپانسين، باشقه بر دائره آچيلسين؟ چونكه بو كوچوجك إنسان، جامعيتِ فطرت إعتباريله شو موجودات ايچنده بر اوستهباشى و بر دلّالِ سلطنتِ إلٰهيه و بر عبوديتِ كلّيهيه مظهر اولديغندن بيوك أهمّيتى واردر.
هم خاطره گلمسين كه: قيصهجق بر عمرده ناصل أبدى بر عذابه مستحق اولور؟ زيرا كفر؛ شو مكتوباتِ صمدانيه درجهسنده و قيمتنده اولان كائناتى معناسز، غايهسز بر دركهيه دوشورديگى ايچون، بتون كائناته قارشى بر تحقير اولديغى گبى؛ بو موجوداتده جلوهلرى، نقشلرى گورونن بتون أسماءِ قدسيهٔ إلٰهيهيى إنكار ايله ردّ و جنابِ حقّڭ حقّانيت و صدقنى گوسترن غيرِ متناهى بتون دليللرينى تكذيب اولديغندن نهايتسز بر جنايتدر. نهايتسز جنايت ايسه، نهايتسز عذابى ايجاب ايدر...
دردنجى إشارت:
ناصلكه حكايهده اون ايكى صورتله گوردك كه: هيچ بر جهتله ممكن دگل؛ اويله بر پادشاهڭ، اويله موقّت مسافرخانه گبى بر مملكتى بولونسون ده، مستقر و حشمتنه مظهر و سلطنتِ عظماسنه مدار ديگر دائمى بر مملكتى بولونماسين... اويله ده هيچ بر وجهله ممكن دگل كه؛ بو فانى عالمڭ باقى خالقى، بونى ايجاد ايتسين ده، باقى بر عالمى ايجاد ايتمهسين؟ هم ممكن دگل: شو بديع و زائل كائناتڭ سرمدى صانعى بونى خلق ايتسين ده، مستقر و دائمى
— 224 —
ديگر بر كائناتى ايجاد ايتمهسين؟ هم ممكن دگل: بو مشهر و ميدانِ إمتحان و تارلا حكمنده اولان دنيانڭ حكيم و قدير و رحيم اولان فاطرى اونى ياراتسين، اونڭ بتون غايهلرينه مظهر اولان دارِ آخرتى خلق ايتمهسين؟ بو حقيقته اون ايكى قپو ايله گيريلير. اون ايكى حقيقت ايله او قپولر آچيلير. أڭ قيصه و بسيطدن باشلارز:
برنجى حقيقت:
بابِ ربوبيت و سلطنتدر كه، إسمِ ربّڭ جلوهسيدر.
هيچ ممكن ميدر كه: شأنِ ربوبيت و سلطنتِ الوهيت، باخصوص بويله بر كائناتى، كمالاتنى گوسترمك ايچون غايت عالى غايهلر و يوكسك مقصدلر ايله ايجاد ايتسين، اونڭ غايات و مقاصدينه قارشى ايمان و عبوديتله مقابله ايدن مؤمنلره مكافاتى بولونماسين. و او مقاصدى ردّ و تحقير ايله مقابله ايدن أهلِ ضلالته مجازات ايتمهسين؟
ايكنجى حقيقت:
بابِ كرم و رحمتدر كه، كريم و رحيم إسمنڭ جلوهسيدر.
هيچ ممكن ميدر كه: گوسترديگى آثار ايله نهايتسز بر كرم و نهايتسز بر رحمت و نهايتسز بر عزّت و نهايتسز بر غيرت صاحبى اولان شو عالمڭ ربّى؛ كرم و رحمتنه لايق مكافات، عزّت و غيرتنه شايسته مجازاتده بولونماسين. أوت شو دنيا گيديشاتنه باقيلسه گورولويور كه؛ أڭ عاجز، أڭ ضعيفدن طوت
(حاشيه): رزقِ حلال، إقتدار ايله آلينماديغنه، بلكه إفتقاره بناءً ويريلديگنه دليلِ قطعى: إقتدارسز ياورولرڭ حسنِ معيشتى و مقتدر جاناوارلرڭ ضيقِ معيشتى؛ هم ذكاوتسز باليقلرڭ سميزلگى و ذكاوتلى، حيلهلى تيلكى و مايمونڭ دردِ معيشتله وجودجه ضعيفلگيدر. ديمك رزق، إقتدار و إختيار ايله معكوسًا متناسبدر. نه درجه إقتدار و إختيارينه گوونسه، او درجه دردِ معيشته مبتلا اولور.
— 225 —
تا أڭ قوىيه قدر هر جانلىيه لايق بر رزق ويريلييور. أڭ ضعيف، أڭ عاجزه أڭ ايى رزق ويريلييور. هر دردلىيه اومماديغى يردن درمان يتيشديريلييور. اويله علوى بر كرمله ضيافتلر، إكراملر اولونيور كه، نهايتسز بر كرم ألى ايچنده ايشلديگنى بداهةً گوسترييور.
مثلا، بهار موسمنده جنّت حوريلرى طرزنده بتون آغاجلرى سندسمثال لباسلر ايله گيديروب، چيچك و ميوهلرڭ مرصّعاتيله سوسلنديروب خدمتكار ايدهرك اونلرڭ لطيف أللرى اولان داللريله، چشيد چشيد أڭ طاتلى، أڭ مصنّع ميوهلرى بزه تقديم ايتمك؛ هم زهرلى بر سينگڭ أليله شفالى أڭ طاتلى بالى بزه يديرمك؛ هم أڭ گوزل و يوموشاق بر لباسى ألسز بر بوجگڭ أليله بزه گيديرمك؛ هم رحمتڭ بيوك بر خزينهسنى كوچك بر چكردك ايچنده بزم ايچون صاقلامق؛ نه قدر جميل بر كرم، نه قدر لطيف بر رحمت أثرى اولديغى بداهةً آڭلاشيلير. هم إنسان و بعض جاناوارلردن باشقه، گونش و آى و أرضدن طوت، تا أڭ كوچك مخلوقه قدر هر شى كمالِ دقّتله وظيفهسنه چاليشماسى، ذرّهجه حدّندن تجاوز ايتمهمسى، بر عظيم هيبت تحتنده عمومى بر إطاعت بولونماسى؛ بيوك بر جلال و عزّت صاحبنڭ أمريله حركت ايتدكلرينى گوسترييور. هم گرك نباتى و گرك حيوانى و گرك إنسانى بتون والدهلرڭ او رحيم شفقتلريله
(حاشيه): أوت آج بر آرسلان، ضعيف بر ياوروسنى كندى نفسنه ترجيح ايدهرك، ألده ايتديگى بر أتى ييمهيوب ياوروسنه ويرمهسى؛ هم قورقاق طاووق، ياوروسنى حمايه ايچون ايته، آرسلانه صالديرمسى؛ هم اينجير آغاجى كندى چامور ييهرك ياوروسى اولان ميوهلرينه خالص سوت ويرمهسى، بِالبداهه نهايتسز رحيم، كريم، شفيق بر ذاتڭ حسابيله حركت ايتدكلرينى كور اولميانه گوسترييورلر. أوت نباتات و بهيميات گبى شعورسزلرڭ غايت درجهده شعوركارانه و حكيمانه ايشلر گورمسى بِالضروره گوسترر كه: غايت درجهده عليم و حكيم بريسى واردر كه، اونلرى ايشلتديرييور. اونلر، اونڭ ناميله ايشلهيورلر.
— 226 —
و سوت گبى او لطيف غدا ايله او عاجز و ضعيف ياورولرڭ تربيهسى، نه قدر گنيش بر رحمتڭ جلوهسى ايشلديگى بداهةً آڭلاشيلير.
بو عالمڭ متصرّفنڭ مادام نهايتسز بويله بر كرمى، نهايتسز بويله بر رحمتى، نهايتسز اويله بر جلال و عزّتى واردر. نهايتسز جلال و عزّت، أدبسزلرڭ تأديبنى ايستر. نهايتسز كرم، نهايتسز إكرام ايستر، نهايتسز رحمت؛ كندينه لايق إحسان ايستر. حالبوكه بو فانى دنياده و قيصه عمرده، دڭزدن بر طامله گبى ميليونلر جزءدن آنجق بر جزئى يرلشير و تجلّى ايدر. ديمك او كرمه لايق و او رحمته شايسته بر دارِ سعادت اولاجقدر. يوقسه گوندوزى ايشيغيله طولديران گونشڭ وجودينى إنكار ايتمك گبى، بو گورونن رحمتڭ وجودينى إنكار ايتمك لازم گلير. چونكه بر داها دونمهمك اوزره زوال ايسه؛ شفقتى مصيبته، محبّتى حرقته و نعمتى نقمته و عقلى، مشئوم بر آلَته و لذّتى ألمه قلب ايتديرمكله حقيقتِ رحمتڭ إنطفاسى لازم گلير. هم او جلال و عزّته اويغون بر دارِ مجازات اولاجقدر. چونكه أكثريا ظالم عزّتنده، مظلوم ذلّتنده قالوب، بورادن گوچوب گيدييورلر. ديمك بر محكمهِٔ كبرايه بيراقيلييور، تأخير ايديلييور. يوقسه، باقيلمييور دگل. بعضًا دنياده دخى جزا ويرر. قرونِ سالفهده جريان ايدن عاصى و متمرّد قَوملره گلن عذابلر گوسترييور كه: إنسان باشى بوش دگل، بر جلال و غيرت سيللهسنه هر وقت معروضدر.
أوت هيچ ممكن ميدر كه؛ إنسان عموم موجودات ايچنده أهمّيتلى بر وظيفهسى، أهمّيتلى بر إستعدادى اولسون ده، إنسانڭ ربّى ده إنسانه بو قدر منتظم مصنوعاتيله كندينى طانيتديرسه، مقابلنده إنسان ايمان ايله اونى طانيمازسه.. هم بو قدر رحمتڭ سوسلى ميوهلريله كندينى سَوْديرسه؛ مقابلنده إنسان عبادتله كندينى اوڭا سَوْديرمسه.. هم بو قدر بو درلو نعمتلريله محبّت و رحمتنى اوڭا گوسترسه؛ مقابلنده إنسان شكر و حمدله اوڭا حرمت ايتمسه؛ جزاسز قالسين، باشى بوش بيراقيلسين، او عزّت غيرت صاحبى ذاتِ ذو الجلال بر دارِ مجازات
— 227 —
حاضرلاماسين؟ هم هيچ ممكن ميدر كه: او رحمٰنِ رحيمڭ كندينى طانيتديرمسنه مقابل؛ ايمان ايله طانيمقله و سَوْديرمسنه مقابل، عبادتله سومك و سَوْديرمكله و رحمتنه مقابل، شكر ايله حرمت ايتمكله مقابله ايدن مؤمنلره بر دارِ مكافاتى، بر سعادتِ أبديهيى ويرمهسين؟
اوچنجى حقيقت:
بابِ حكمت و عدالت اولوب، إسمِ حكيم و عادلڭ جلوهسيدر.
هيچ ممكن ميدر كه:
(حاشيه): أوت، "هيچ ممكن ميدر كه" شو جمله چوق تكرار ايديلييور. چونكه مهمّ بر سرّى إفاده ايدر. شويله كه: أكثر كفر و ضلالت؛ إستبعاددن ايلرى گلير. يعنى عقلدن اوزاق و محال گورور، إنكار ايدر. ايشته حشر سوزنده قطعيًا گوستريلمشدر كه: حقيقى إستبعاد، حقيقى محاليت و عقلدن اوزاقلق و حقيقى صعوبت، حتّى إمتناع درجهسنده مشكلات، كفر يولندهدر و ضلالتڭ مسلگندهدر.. و حقيقى إمكان و حقيقى معقوليت، حتّى وجوب درجهسنده سهولت؛ ايمان يولندهدر و إسلاميت جادّهسندهدر.
الحاصل، أهلِ فلسفه إستبعاد ايله إنكاره گيدر. اوننجى سوز، إستبعاد هانگى طرفده اولديغنى او تعبير ايله گوسترر. اونلرڭ آغزلرينه بر شامار وورور.
ذرّهلردن گونشلره قدر جريان ايدن حكمت و إنتظام، عدالت و ميزانله ربوبيتڭ سلطنتنى گوسترن ذاتِ ذو الجلال، ربوبيتڭ جناحِ حمايهسنه إلتجا ايدن و حكمت و عدالته ايمان و عبوديتله توفيقِ حركت ايدن مؤمنلرى تلطيف ايتمهسين و او حكمت و عدالته كفر و طغيان ايله عصيان ايدن أدبسزلرى تأديب ايتمهسين؟ حالبوكه بو موقّت دنياده او حكمت، او عدالته لايق بيڭدن برى، إنسانده إجرا ايديلمييور، تأخير ايديلييور. أهلِ ضلالتڭ چوغى جزا آلمادن؛ أهلِ هدايتڭ ده چوغى مكافات گورمهدن بورادن گوچوب گيدييورلر. ديمك بر محكمهِٔ كبرايه، بر سعادتِ عظمايه بيراقيلييور.
— 228 —
أوت گورونويور كه؛ شو عالمده تصرّف ايدن ذات، نهايتسز بر حكمتله ايش گورويور. اوڭا برهان مى ايسترسڭ؟ هر شيده مصلحت و فائدهلره رعايت ايتمهسيدر. گورمييور ميسڭ كه: إنسانده بتون أعضا، كميكلر و طمارلرده، حتّى بدنڭ حجيراتنده، هر يرنده، هر جزئنده فائدهلر و حكمتلرڭ گوزهتيلمسى، حتّى بعض أعضاسى، بر آغاجڭ نه قدر ميوهلرى وارسه، او درجه او عضوه حكمتلر و فائدهلر طاقمسى گوسترييور كه؛ نهايتسز بر حكمت أليله ايش گورولويور.
هم هر شيئڭ صنعتنده نهايت درجهده إنتظام بولونماسى گوسترر كه، نهايتسز بر حكمت ايله ايش گورولويور. أوت گوزل بر چيچگڭ دقيق پروغرامنى، كوچوجك بر تخمنده درج ايتمك، بيوك بر آغاجڭ صحيفهِٔ أعمالنى، تاريخچهِٔ حياتنى، فهرستهِٔ جهازاتنى كوچوجك بر چكردكده معنوى قدر قلميله يازمق؛ نهايتسز بر حكمت قلمى ايشلديگنى گوسترر.
هم هر شيئڭ خلقتنده غايت درجهده حسنِ صنعت بولونماسى؛ نهايت درجهده حكيم بر صانعڭ نقشى اولديغنى گوسترر. أوت شو كوچوجك إنسان بدنى ايچنده بتون كائناتڭ فهرستهسنى، بتون خزائنِ رحمتڭ آناختارلرينى، بتون أسمالرينڭ آيينهلرينى درج ايتمك؛ نهايت درجهده بر حسنِ صنعت ايچنده بر حكمتى گوسترر. شيمدى هيچ ممكن ميدر كه، شويله إجراآتِ ربوبيتده حاكم بر حكمت؛ او ربوبيتڭ قنادينه إلتجا ايدن و ايمان ايله إطاعت ايدنلرڭ تلطيفنى ايستهمسين و أبدى تلطيف ايتمهسين؟
هم عدالت و ميزان ايله ايش گورولديگنه برهان مى ايسترسڭ؟ هر شيئه حسّاس ميزانلرله، مخصوص ئولچولرله وجود ويرمك، صورت گيديرمك، يرلى يرينه قويمق؛ نهايتسز بر عدالت و ميزان ايله ايش گورولديگنى گوسترر.
— 229 —
هم هر حق صاحبنه إستعدادى نسبتنده حقّنى ويرمك، يعنى وجودينڭ بتون لوازماتنى، بقاسنڭ بتون جهازاتنى أڭ مناسب بر طرزده ويرمك؛ نهايتسز بر عدالت ألنى گوسترر.
هم إستعداد لسانيله، إحتياجِ فطرى لسانيله، إضطرار لسانيله سؤال ايديلن و ايستهنيلن هر شيئه دائمى جواب ويرمك؛ نهايت درجهده بر عدل و حكمتى گوسترييور.
شيمدى هيچ ممكن ميدر كه، بويله أڭ كوچك بر مخلوقڭ، أڭ كوچك بر حاجتنڭ إمدادينه قوشان بر عدالت و حكمت؛ إنسان گبى أڭ بيوك بر مخلوقڭ بقا گبى أڭ بيوك بر حاجتنى مهمل بيراقسين؟ أڭ بيوك إستمدادينى و أڭ بيوك سؤالنى جوابسز بيراقسين؟ ربوبيتڭ حشمتنى، عبادينڭ حقوقنى محافظه ايتمكله محافظه ايتمهسين؟ حالبوكه شو فانى دنياده قيصه بر حيات گچيرن إنسان، اويله بر عدالتڭ حقيقتنه مظهر اولاماز و اولامييور. بلكه بر محكمهِٔ كبرايه بيراقيلييور. زيرا حقيقى عدالت ايستر كه: شو كوچوجك إنسان، شو كوچكلگى نسبتنده دگل، بلكه جنايتنڭ بيوكلگى، ماهيتنڭ أهمّيتى و وظيفهسنڭ عظمتى نسبتنده مكافات و مجازات گورسون. مادام شو فانى، گچيجى دنيا؛ أبد ايچون خلق اولونان إنسان خصوصنده اويله بر عدالت و حكمته مظهريتدن چوق اوزاقدر. ألبته عادل اولان او ذاتِ جليلِ ذو الجمالڭ و حكيم اولان او ذاتِ جميلِ ذو الجلالڭ دائمى بر جهنّمى و أبدى بر جنّتى بولونهجقدر.
دردنجى حقيقت:
بابِ جود و جمالدر. إسمِ جوّاد و جميلڭ جلوهسيدر.
هيچ ممكن ميدر كه: نهايتسز جود و سخاوت، توكنمز ثروت، بيتمز خزينهلر، مِثلسز سرمدى جمال، قصورسز أبدى كمال؛ بر دارِ سعادت و محلِّ ضيافت ايچنده دائمى بولونهجق اولان محتاج شاكرلرى، مشتاق آيينهدارلرى، متحيّر سيرجيلرى ايستهمسينلر؟ أوت دنيا يوزينى بو قدر مزيَّن مصنوعاتيله سوسلنديرمك،
— 230 —
آى ايله گونشى لامبا ياپمق، ير يوزينى بر سفرهِٔ نعمت ايدهرك مطعوماتڭ أڭ گوزل چشيدلريله طولديرمق، ميوهلى آغاجلرى برر قاب ياپمق، هر موسمده بر چوق دفعهلر تجديد ايتمك؛ حدسز بر جود و سخاوتى گوسترر. بويله نهايتسز بر جود و سخاوت؛ اويله توكنمز خزينهلر و رحمت، هم دائمى، هم آرزو ايديلن هر شى ايچنده بولونور بر دارِ ضيافت و محلِّ سعادت ايستر. هم قطعى ايستر كه؛ او ضيافتدن تلذّذ ايدنلر، او محلِّ سعادتده دوام ايتسينلر، أبدى قالسينلر. تا زوال و فراقله ألم چكمهسينلر. چونكه زوالِ ألم لذّت اولديغى گبى، زوالِ لذّت دخى ألمدر. اويله سخاوت، ألم چكديرمك ايستهمز.
ديمك أبدى بر جنّتى، هم ايچنده أبدى محتاجلرى ايستر. چونكه نهايتسز جود و سخا، نهايتسز إحسان ايتمك ايستر، نعمتلنديرمك ايستر. نهايتسز إحسان و نعمتلنديرمك ايسه، نهايتسز منّتدارلق، نعمتلنمك ايستر. بو ايسه، إحسانه مظهر اولان شخصڭ دوامِ وجودينى ايستر. تا، دائمى تنعّمله او دائمى إنعامه قارشى شكر و منّتدارلغنى گوسترسين. يوقسه زوال ايله آجيلاشان جزئى بر تلذّذ، قيصهجق بر زمانده اويله بر جود و سخانڭ مقتضاسيله قابلِ توفيق دگلدر.
هم دخى مشهرِ صنعتِ إلٰهيه اولان أقطارِ عالم سرگيلرينه باق. ير يوزندهكى نباتات و حيواناتڭ أللرنده اولان إعلاناتِ ربّانيهيه دقّت ايت،
(حاشيه): أوت كميك گبى بر قورو آغاجڭ اوجندهكى تل گبى اينجهجك بر صاپده غايت منقّش، مزيَّن بر چيچك و غايت مصنّع و مرصّع بر ميوه، ألبته غايت صنعتپرور معجزهكار و حكمتدار بر صانعڭ محاسنِ صنعتنى ذىشعوره اوقوتديران بر علاننامهدر. ايشته نباتاته حيواناتى دخى قياس ايت.
محاسنِ ربوبيتڭ دلّاللرى اولان أنبيا و أوليايه قولاق وير. ناصل متّفقًا صانعِ ذو الجلالڭ قصورسز كمالاتنى، خارقه صنعتلرينڭ تشهيريله گوسترييورلر، بيان ايدييورلر، أنظارِ دقّتى جلب ايدييورلر.
— 231 —
ديمك بو عالمڭ صانعنڭ پك مهمّ و حيرت ويريجى و گيزلى كمالاتى واردر. بو خارقه صنعتلرله اونلرى گوسترمك ايستر. چونكه گيزلى، قصورسز كمالات ايسه، تقدير ايديجى، إستحسان ايديجى، ما شاء اللّٰه دييهرك مشاهده ايديجيلرڭ باشلرنده تشهير ايستر. دائمى كمالات ايسه، دائمى تظاهر ايستر. او ايسه، تقدير و إستحسان ايديجيلرڭ دوامِ وجودينى ايستر. بقاسى اولميان إستحسان ايديجينڭ نظرنده، كمالاتڭ قيمتى سقوط ايدر.
(حاشيه ١): أوت ضروبِ أمثالدندر كه: بر دنيا گوزلى، بر زمان كندينه مفتون اولمش عادى بر آدمى حضورندن طرد ايدر. او آدم كندينه تسلّى ويرمك ايچون: "توه، نه قدر چركيندر" دير. او گوزلڭ گوزللگنى نفى ايدر.
هم بر وقت بر آيى، غايت طاتلى بر اوزوم آصماسى آلتنه گيرر. اوزوملرى يمك ايستر. قوپارمغه ألى يتيشمز. آصمايه ده چيقهماز. كندى كندينه تسلّى ويرمك ايچون كندى لسانيله "أكشيدر" دير. گوملهر گيدر...
هم دخى، كائناتڭ يوزنده سريلمش اولان غايتله گوزل و صنعتلى و پارلاق و سوسلى شو موجودات؛ ايشيق گونشى بيلديرديگى گبى، مِثلسز معنوى بر جمالڭ محاسننى بيلديرر و نظيرسز، خفى بر حُسنڭ لطائفنى إشعار ايدييور.
(حاشيه ٢): آيينهمثال موجوداتڭ بربرى آرقهسنده زوال و فنالريله برابر، آرقهلرندن گلنلرڭ اوستنده و يوزلرنده عين حُسن و جمالڭ جلوهسنڭ بولونماسى گوسترر كه: جمال اونلرڭ دگل؛ بلكه او جماللر، بر حسنِ منزّه و بر جمالِ مقدّسڭ آياتى و أماراتيدر.
او منزّه حُسن، او مقدّس جمالڭ جلوهسندن، أسمالرده، بلكه هر إسمده چوق گيزلى دفينهلر بولونديغنى إشارت ايدر. ايشته شو درجه عالى، نظيرسز، گيزلى بر جمال ايسه؛ كندى محاسننى بر مرآتده گورمك و حُسننڭ درجاتنى و جمالنڭ مقياسلرينى ذىشعور و مشتاق بر آيينهده مشاهده ايتمك ايستديگى گبى، باشقهلرينڭ نظريله ينه سَوْگيلى جمالنه باقمق ايچون، گورونمك ده ايستر. ديمك ايكى وجهله كندى جمالنه باقمق؛ برى: هر برى باشقه باشقه رنكده اولان آيينهلرده بِالذّات مشاهده
— 232 —
ايتمك. ديگرى: مشتاق اولان سيرجى و متحيّر اولان إستحسانجيلرڭ مشاهدهسى ايله مشاهده ايتمك ايستر. ديمك حُسن و جمال، گورمك و گورونمك ايستر. گورمك، گورونمك ايسه؛ مشتاق سيرجى، متحيّر إستحسان ايديجيلرڭ وجودينى ايستر. حُسن و جمال، أبدى سرمدى اولديغندن مشتاقلرڭ دوامِ وجودلرينى ايستر. چونكه دائمى بر جمال ايسه؛ زائل بر مشتاقه راضى اولاماز. زيرا دونمهمك اوزره زواله محكوم اولان بر سيرجى، زوالڭ تصوّريله محبّتى عداوته دونر، حيرتى إستخفافه، حرمتى تحقيره مَيل ايدر. چونكه خودگام إنسان بيلمديگى شيئه دشمن اولديغى گبى، يتيشمديگى شيئه ده ضددر. حالبوكه نهايتسز بر محبّت، حدسز بر شوق و إستحسان ايله مقابلهيه لايق اولان بر جماله قارشى ضمنًا بر عداوت و كين و إنكار ايله مقابله ايدر. ايشته كافر، اللّٰهڭ دشمنى اولديغنڭ سرّى بوندن آڭلاشيلييور.
مادام او نهايتسز سخاوتِ جود، او مِثلسز جمالِ حُسن، او قصورسز كمالات؛ أبدى متشكّرلرى، مشتاقلرى، مستحسنلرى إقتضا ايدرلر. حالبوكه شو مسافرخانهِٔ دنياده گورويورز؛ هركس چابوق گيدوب، غائب اولويور. او سخاوتڭ إحساننى آنجق آز بر پارچه طادار. إشتهاسى آچيلير، فقط ييمز گيدر. او جمال، او كمالڭ دخى آنجق برآز ايشيغنه، بلكه بر ضعيف گولگهسنه بر آنده باقوب، طويمادن گيدر. ديمك، بر سيرانگاهِ دائمىيه گيديلييور.
الحاصل:ناصلكه شو عالم بتون موجوداتيله صانعِ ذو الجلالنه قطعى دلالت ايدر؛ صانعِ ذو الجلالڭ ده صفات و أسماءِ قدسيهسى، دارِ آخرته دلالت ايدر و گوسترر و ايستر.
بشنجى حقيقت:
بابِ شفقت و عبوديتِ محمّديهدر (عليه الصلاة والسلام). إسمِ مجيب و رحيمڭ جلوهسيدر.
— 233 —
هيچ ممكن ميدر كه: أڭ أدنا بر حاجتى، أڭ أدنا بر مخلوقندن گوروب كمالِ شفقتله اومماديغى يردن إسعاف ايدن و أڭ گيزلى بر سسى، أڭ گيزلى بر مخلوقندن ايشيدوب إمداد ايدن، لسانِ حال و قال ايله ايستهنيلن هر شيئه إجابت ايدن نهايتسز بر شفقت و بر مرحمت صاحبى بر ربّ؛ أڭ بيوك بر عبدندن،
(حاشيه): أوت بيڭ اوچيوز أللى سنه سلطنت سورن و سلطنتى دوام ايدن و أكثر زمانده اوچ يوز أللى ميليوندن زياده رعيتى بولونان و هر گون بتون رعيتى اونڭله تجديدِ بيعت ايدن و اونڭ كمالاتنه شهادت ايدن و كمالِ إطاعتله أوامرينه إنقياد ايدن و أرضڭ نصفى و نوعِ بشرڭ خُمسى او ذاتڭ صبغى ايله صبغهلنسه، يعنى معنوى رنگيله رنكلنسه و او ذات اونلرڭ محبوبِ قلوبى و مربّئِ أرواحى اولسه؛ ألبته او ذات، شو كائناتده تصرّف ايدن ربّڭ أڭ بيوك عبديدر. هم أكثر أنواعِ كائنات او ذاتڭ برر ميوهِٔ معجزهسنى طاشيمق صورتيله اونڭ وظيفهسنى و مأموريتنى آلقيشلاسه، ألبته او ذات، شو كائنات خالقنڭ أڭ سَوْگيلى مخلوقيدر. هم بتون إنسانيت، بتون إستعداديله ايستديگى بقا گبى بر حاجتى كه؛ او حاجت ايسه، إنسانى أسفلِ سافليندن أعلاىِ علّيّينه چيقارييور. ألبته او حاجت، أڭ بيوك بر حاجتدر و أڭ بيوك بر عبد، عمومڭ نامنه اونى قاضى الحاجاتدن ايستيهجك.
أڭ سَوْگيلى بر مخلوقندن أڭ بيوك حاجتنى گوروب بيتيرمسين، إسعاف ايتمهسين؛ أڭ يوكسك دعايى ايشيدوب قبول ايتمهسين؟ أوت مثلا حيواناتڭ ضعيفلرينڭ و ياورولرينڭ رزق و تربيهلرى خصوصنده گورونن لطف و سهولتى گوسترييور كه: شو كائناتڭ مالكى، نهايتسز بر رحمتله ربوبيت ايدر. ربوبيتنده بو درجه رحيمانه بر شفقت، هيچ قابل ميدر كه مخلوقاتڭ أڭ أفضلنڭ أڭ گوزل دعاسنى قبول ايتمهسين؟ بو حقيقتى اون طوقوزنجى سوزده ايضاح ايتديگم وجهله، شوراده دخى مكرّرًا شويله بيان ايدهلم:
أى نفسمله برابر بنى ديڭلهين آرقداش! حكايهِٔ تمثيليهده ديمشدك: بر آطهده بر إجتماع وار، بر ياورِ أكرم بر نطق اوقويور. اونڭ إشارت ايتديگى حقيقت شويلهدر كه: گل! بو زماندن تجرّد ايدوب، فكرًا عصرِ سعادته و خيالًا جزيرة العربه
— 234 —
گيدييورز. تا كه، رسولِ أكرمى (عليه الصلاة والسلام) وظيفه باشنده و عبوديت ايچنده گوروب، زيارت ايدرز. باق! او ذات ناصلكه رسالتيله، هدايتيله سعادتِ أبديهنڭ سببِ حصولى و وسيلهِٔ وصوليدر. اونڭ گبى، عبوديتيله و دعاسيله، او سعادتڭ سببِ وجودى و جنّتڭ وسيلهِٔ ايجاديدر.
ايشته باق! او ذات اويله بر صلاتِ كبراده، بر عبادتِ علياده سعادتِ أبديه ايچون دعا ايدييور كه، گويا بو جزيره، بلكه بتون أرض اونڭ عظمتلى نمازيله نماز قيلار، نياز ايدر. چونكه عبوديتى ايسه؛ اوڭا إتّباع ايدن اُمّتڭ عبوديتنى تضمّن ايتديگى گبى، موافقت سرّيله بتون أنبيانڭ سرِّ عبوديتنى تضمّن ايدر. هم او صلاتِ كبرايى اويله بر جماعتِ عظماده قيلار، نياز ايدييور كه؛ گويا بنى آدمڭ حضرتِ آدمدن عصريمزه قدر، بلكه قيامته قدر بتون نورانى و كامل إنسانلر اوڭا تبعيتله إقتدا ايدوب دعاسنه آمين ديرلر.
(حاشيه): أوت مناجاتِ أحمديه (عصم) زمانندن شيمدىيه قدر بتون اُمّتڭ بتون صلاتلرى و صلواتلرى اونڭ دعاسنه بر آمينِ دائمى و بر إشتراكِ عموميدر. حتّى اوڭا گتيريلن هر بر صلوات دخى، اونڭ دعاسنه برر آميندر و امّتنڭ هر بر فردى، هر بر نمازڭ ايچنده اوڭا صلات و سلام گتيرمك و قامتدن صوڭره شافعيلرڭ اوڭا دعا ايتمهسى؛ اونڭ سعادتِ أبديه خصوصندهكى دعاسنه غايت قوّتلى و عمومى بر آميندر. ايشته بتون بشرڭ فطرتِ إنسانيت لسانِ حاليله، بتون قوّتيله ايستديگى بقا و سعادتِ أبديهيى؛ او نوعِ بشر نامنه ذاتِ أحمديه (عصم) ايستهيور و بشرڭ نورانى قسمى، اونڭ آرقهسنده آمين دييورلر. عجبا هيچ ممكن ميدر كه، شو دعا قبوله قرين اولماسين؟
باق، هم اويله بقا گبى بر حاجتِ عامّه ايچون دعا ايدييور كه؛ دگل أهلِ أرض، بلكه أهلِ سماوات، بلكه بتون موجودات نيازينه إشتراك ايدوب لسانِ حال ايله: "اوخ، أوت يا ربّنا! وير، دعاسنى قبول ايت. بز ده ايستهيورز." دييورلر. هم باق! اويله حزينانه، اويله محبوبانه، اويله مشتاقانه، اويله تضرّعكارانه سعادتِ باقيه ايستهيور كه؛ بتون كائناتى آغلاتديروب، دعاسنه إشتراك ايتديرييور.
— 235 —
باق هم اويله بر مقصد، اويله بر غايه ايچون سعادت ايستهيوب، دعا ايدييور كه؛ إنسانى و بتون مخلوقاتى أسفلِ سافلين اولان فناىِ مطلقه سقوطدن، قيمتسزلكدن، فائدهسزلكدن، عبثيتدن أعلاىِ علّيّين اولان قيمته، بقايه، علوى وظيفهيه، مكتوباتِ صمدانيه اولماسى درجهسنه چيقارييور.
باق هم اويله يوكسك بر فيزارِ إستمدادكارانه ايله ايستهيور و اويله طاتلى بر نيازِ إسترحامكارانه ايله يالوارييور كه: گويا بتون موجوداته، سماواته، عرشه ايشيتديروب وجده گتيروب دعاسنه: "آمين، اَللٰهمّ آمين" ديديرتييور.
(حاشيه): أوت شو عالمڭ متصرّفى، بتون تصرّفاتى بِالمشاهده شعورانه، عليمانه، حكيمانه اولديغى حالده؛ هيچ بر جهتله ممكن دگلدر كه؛ او متصرّف، كندى مصنوعاتى ايچنده أڭ ممتاز بر فردڭ حركاتنه شعورى و إطّلاعى بولونماسين. هم هيچ بر جهتله ممكن دگلدر كه؛ او متصرّفِ عليم، او فردِ ممتازڭ حركاتنه و دعواتنه (دعالرينه) إطّلاعى بولونديغى حالده اوڭا قارشى لاقيد قالسين، أهمّيت ويرمهسين. هم هيچ بر جهتله ممكن دگلدر كه؛ او متصرّفِ قديرِ رحيم؛ اونڭ دعالرينه لاقيد قالماديغى حالده، او دعالرى قبول ايتمهسين. أوت ذاتِ أحمديهنڭ (عصم) نوريله عالمڭ شكلى دگيشدى. إنسان و بتون كائناتڭ ماهيتِ حقيقيهلرى او نور، او ضيا ايله إنكشاف ايتدى و گوروندى كه: شو كائناتڭ موجوداتى؛ أسماءِ إلٰهيهيى اوقوتان برر مكتوباتِ صمدانيه، برر موظّف مأمور و بقايه مظهر قيمتدار و معنيدار برر موجوددرلر. أگر او نور اولماسه ايدى، موجودات فناىِ مطلقه محكوم و قيمتسز، معناسز، فائدهسز، عبث، قارمهقاريشق، تصادف اويونجغى بر ظلمتِ أوهام ايچنده قاليردى. ايشته شو سردندر كه: إنسانلر ذاتِ أحمديهنڭ (عصم) دعاسنه آمين ديدكلرى گبى، عرش و فرش و ثرادن ثريّايه قدر بتون موجودات اونڭ نوريله إفتخار ايدوب، علاقهدارلق گوسترييورلر. ذاتًا عبوديتِ أحمديهنڭ (عصم) روحى، دعادر. بلكه كائناتڭ حركاتى و خدماتى، بر نوع دعادر. مثلا: بر چكردگڭ حركتى؛ خالقندن، بر آغاج اولماسنه بر نوع دعادر.
— 236 —
باق هم اويله سميع و كريم بر قديردن، اويله بصير و رحيم بر عليمدن سعادت و بقايى ايستهيور كه؛ بِالمشاهده أڭ گيزلى بر ذىحياتڭ أڭ گيزلى بر آرزوسنى، أڭ خفى بر نيازينى گورور، ايشيتير، قبول ايدر، مرحمت ايدر. لسانِ حال ايله ده اولسه إجابت ايدر. اويله صورتِ حكيمانه، بصيرانه، رحيمانهده ويرر و إجابت ايدر كه؛ شبهه بيراقماز او تربيه و تدبير اويله سميع و بصيره مخصوص، اويله بر كريم و رحيمه خاصدر.
عجبا بتون بنى آدمى آرقهسنه آلوب شو أرض اوستنده طوروب، عرشِ أعظمه متوجّهًا أل قالديروب، نوعِ بشرڭ خلاصهٔ عبوديتنى جامع حقيقتِ عبوديتِ أحمديه (عصم) ايچنده دعا ايدن شو شرفِ نوعِ إنسان و فريدِ كون و زمان اولان فخرِ كائنات (عصم) نه ايستهيور، ديڭلهيهلم. باق، كندينه و امّتنه سعادتِ أبديه ايستهيور، بقا ايستهيور، جنّت ايستهيور. هم موجودات آيينهلرنده جماللرينى گوسترن بتون أسماءِ قدسيهِٔ إلٰهيه ايله برابر ايستهيور. او أسمادن شفاعت طلب ايدييور، گورييورسڭ. أگر آخرتڭ حسابسز أسبابِ موجبهسى، دلائلِ وجودى اولماسه ايدى؛ يالڭز شو ذاتڭ تك دعاسى، بهاريمزڭ ايجادى قدر خالقِ رحيمڭ قدرتنه خفيف گلن شو جنّتڭ بناسنه سببيت ويرهجكدى.
(حاشيه): أوت آخرته نسبةً غايت طار بر صحيفه حكمنده اولان روىِ زمينده حدّ و حسابه گلمهين خارقه صنعت نمونهلرينى و حشر و قيامتڭ مثاللرينى گوسترمك و اوچ يوز بيڭ كتاب حكمنده اولان منتظم أنواعِ مصنوعاتى، او تك صحيفهده كمالِ إنتظام ايله يازوب درج ايتمك؛ ألبته گنيش اولان عالمِ آخرتده لطيف و منتظم جنّتڭ بناسندن و ايجادندن داها مشكلدر. أوت جنّت بهاردن نه قدر يوكسك ايسه، او درجه بهار باغچهلرينڭ خلقتى، او جنّتدن داها مشكلدر و حيرتفزادر دينيلهبيلير.
أوت بهاريمزده ير يوزينى بر محشر ايدن، يوز بيڭ حشر نمونهلرينى ايجاد ايدن قديرِ مطلقه، جنّتڭ ايجادى ناصل آغير اولابيلير؟ ديمك ناصلكه اونڭ رسالتى، شو
— 237 —
دارِ إمتحانڭ آچيلمهسنه سببيت ويردى،
لَوْلَاكَ لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْاَفْلَاكَ
سرّينه مظهر اولدى. اونڭ گبى، عبوديتى دخى اوتهكى دارِ سعادتڭ آچيلمهسنه سببيت ويردى.
عجبا هيچ ممكن ميدر كه، بتون عقللرى حيرتده بيراقان شو إنتظامِ عالم و گنيش رحمت ايچنده قصورسز حسنِ صنعت، مِثلسز جمالِ ربوبيت؛ او دعايه إجابت ايتمهمكله بويله بر چركينلگى، بويله بر مرحمتسزلگى، بويله بر إنتظامسزلغى قبول ايتسين؟ يعنى أڭ جزئى، أڭ أهمّيتسز آرزولرى، سسلرى أهمّيتله ايشيدوب ايفا ايتسين، يرينه گتيرسين. أڭ أهمّيتلى، لزوملى آرزولرى أهمّيتسز گوروب ايشيتمهسين، آڭلاماسين، ياپماسين؟ حاشا و كلّا، يوز بيڭ دفعه حاشا! بويله بر جمال، بويله بر چركينلگى قبول ايدوب چركين اولاماز.
(حاشيه): أوت إنقلابِ حقائق إتّفاقًا محالدر. و إنقلابِ حقائق ايچنده محالأندر محال، بر ضد كندى ضدّينه إنقلابيدر. و بو إنقلابِ أضداد ايچنده بِالبداهه بيڭ درجه محال شودر كه: ضد، كندى ماهيتنده قالمقله برابر، كندى ضدّينڭ عينى اولسون. مثلا: نهايتسز بر جمال؛ حقيقى جمال ايكن، حقيقى چركينلك اولسون. ايشته شو مثالمزده مشهود و قطعىّ الوجود اولان بر جمالِ ربوبيت؛ جمالِ ربوبيت ماهيتنده دائم ايكن، عينِ چركينلك اولسون. ايشته دنياده محال و باطل مثاللرڭ أڭ عجيبيدر.
ديمك، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام؛ رسالتيله دنيانڭ قپوسنى آچديغى گبى، عبوديتيله ده آخرتڭ قپوسنى آچار.
عَلَيْهِ صَلَوَاتُ الرَّحْمٰنِ مِلْءَ الدُّنْيَا وَ دَارِ الْجِنَانِ ٭ اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى عَبْدِكَ وَ رَسُولِكَ ذٰلِكَ الْحَبِيبُ الَّذِى هُوَ سَيِّدُ الْكَوْنَيْنِ وَ فَخْرُ الْعَالَمَيْنِ وَ حَيَاتُ الدَّارَيْنِ وَ وَسِيلَةُ السَّعَادَتَيْنِ وَ ذُو الْجَنَاحَيْنِ وَ رَسُولُ الثَّقَلَيْنِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ وَ عَلٰى اِخْوَانِهِ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الْمُرْسَلِينَ اٰمِينَ
— 238 —
آلتنجى حقيقت:
بابِ حشمت و سرمديت اولوب، إسمِ جليل و باقى جلوهسيدر.
هيچ ممكن ميدر كه: بتون موجوداتى گونشلردن، آغاجلردن ذرّهلره قدر أمربر نفر حكمنده تسخير و إداره ايدن بر حشمتِ ربوبيت؛ شو مسافرخانهِٔ دنياده موقّت بر حيات گچيرن پريشان فانيلر اوستنده طورسون.. سرمدى، باقى بر دائرهِٔ حشمت و أبدى، عالى بر مدارِ ربوبيتى ايجاد ايتمهسين؟
أوت شو كائناتده گورونن موسملرڭ دگيشمسى گبى حشمتلى إجراآت و سيّاراتڭ طيّارهمثال حركتلرى گبى عظمتلى حركات و أرضى إنسانه بشيك، گونشى خلقه لامبا ياپمق گبى دهشتلى تسخيرات و ئولمش، قورومش كُرهِٔ أرضى ديريلتمك، سوسلنديرمك گبى گنيش تحويلات گوسترييور كه: پرده آرقهسنده بويله معظّم بر ربوبيت وار، محتشم بر سلطنتله حكم ايدييور. بويله بر سلطنتِ ربوبيت، كندينه لايق بر رعيت ايستر و شايسته بر مظهر ايستر. حالبوكه گورييورسڭ: ماهيتجه أڭ جامع و مهمّ رعيتى و بندهلرى، شو مسافرخانهِٔ دنياده پريشان بر صورتده موقّةً طوپلانمشلر. مسافرخانه ايسه؛ هر گون طولار، بوشانير. هم بتون رعيت، تجربهِٔ خدمت ايچون شو ميدانِ إمتحانده موقّةً بولونويورلر. ميدان ايسه، هر ساعت تبدّل ايدر. هم بتون او رعيت، صانعِ ذو الجلالڭ قيمتدار إحساناتنڭ نمونهلرينى و خارقه صنعت آنتيقهلرينى چارشوىِ عالم سرگيلرنده، تجارت نظرنده تماشا ايتمك ايچون، شو تشهيرگاهده بر قاچ دقيقه طوروب سير ايدييورلر؛ صوڭره غائب اولويورلر. شو مشهر ايسه، هر دقيقه تحوّل ايدييور. گيدن گلمز، گلن گيدر. ايشته بو حال و شو وضعيت قطعى گوسترييور كه: شو مسافرخانه و شو ميدان و شو مشهرلرڭ آرقهسنده؛ او سرمدى سلطنته مدار و مظهر اولاجق دائمى سرايلر، مستمر مسكنلر، شو دنياده گورديگمز نمونهلرڭ و صورتلرڭ أڭ خالص و أڭ يوكسك أصللريله طولو باغ و خزينهلرى واردر. ديمك بوراده چابالامق، اونلر
— 239 —
ايچوندر. شوراده چاليشديرر، اوراده اجرت ويرر. هركسڭ إستعدادينه گوره (أگر غائب ايتمزسه) اوراده بر سعادتى واردر. أوت اويله سرمدى بر سلطنت، محالدر كه؛ شو فانيلر و زائل ذليللر اوستنده طورسون.
شو حقيقته، شو تمثيل دوربينيله باق كه: مثلا سن يولده گيدييورسڭ، گورييورسڭ كه؛ يول ايچنده بر خان وار. بر بيوك ذات او خانى، كندينه گلن مسافرلرينه ياپمش. او مسافرلرڭ بر گيجه تنزّه و عبرتلرى ايچون، او خانڭ تزييناتنه ميليونلر آلتونلر صرف ايدييور. هم او مسافرلر او تزييناتدن پك آزى و آز بر زمانده باقوب، او نعمتلردن پك آز بر وقتده، آز بر شى طاتوب، طويمادن گيدييورلر. فقط هر مسافر كندينه مخصوص فوطوغرافيله، او خاندهكى شيلرڭ صورتلرينى آلييورلر. هم او بيوك ذاتڭ خدمتكارلرى ده، مسافرلرڭ صورتِ معاملهلرينى غايت دقّت ايله آلييورلر و قيد ايدييورلر. هم گورييورسڭ كه؛ او ذات هر گونده، او قيمتدار تزييناتڭ چوغنى تخريب ايدر. يڭى گلهجك مسافرلره، يڭى تزييناتى ايجاد ايدر. بونى گوردكدن صوڭره هيچ شبههڭ قالير مى كه: بو يولده بو خانى ياپان ذاتڭ دائمى پك عالى منزللرى، هم توكنمز، پك قيمتلى خزينهلرى، هم مستمر، پك بيوك بر سخاوتى واردر. شو خانده گوسترديگى إكرام ايله، مسافرلرينى كندى ياننده بولونان شيلره إشتهالرينى آچييور و اونلره حاضرلاديغى هديهلره رغبتلرينى اويانديرييور. عينًا اونڭ گبى، شو مسافرخانهِٔ دنيادهكى وضعيتى، سرخوش اولمادن دقّت ايتسهڭ؛ شو طوقوز أساسى آڭلارسڭ:
برنجى أساس:آڭلارسڭ كه: او خان گبى بو دنيا دخى كندى ايچون دگل. كندى كندينه ده بو صورتى آلماسى محالدر. بلكه قافلهِٔ مخلوقاتڭ گلوب قونمق و گوچمك ايچون طولوب بوشانان، حكمتله ياپيلمش بر مسافرخانهسيدر.
ايكنجى أساس:هم آڭلارسڭ كه: شو خانڭ ايچنده اوطورانلر مسافرلردر. اونلرڭ ربِّ كريمى، اونلرى دار السلامه دعوت ايدر.
— 240 —
اوچنجى أساس:هم آڭلارسڭ كه: شو دنيادهكى تزيينات، يالڭز تلذّذ ويا تنزّه ايچون دگل. چونكه بر زمان لذّت ويرسه، فراقيله بر چوق زمان ألم ويرر. سڭا طاتديرر، إشتهاڭى آچار فقط طويورماز. چونكه يا اونڭ عمرى قيصه، يا سنڭ عمرڭ قيصهدر. طويمغه كافى دگل. ديمك قيمتى يوكسك، مدّتى قيصه اولان شو تزيينات؛ عبرت ايچوندر،
(حاشيه ١): أوت مادام هر شيئڭ قيمتى و دقائقِ صنعتى غايت يوكسك و گوزل اولديغى حالده؛ مدّتى قيصه، عمرى آزدر. ديمك او شيلر نمونهلردر، باشقه شيلرڭ صورتلرى حكمندهدرلر. و مادام مشتريلرڭ نظرلرينى، أصللرينه چويرييورلر گبى بر وضعيت واردر. اويله ايسه، ألبته شو دنيادهكى او چشيد تزيينات؛ بر رحمٰنِ رحيمڭ رحمتيله، سَوْديگى عبادينه حاضرلاديغى نعمِ جنّتڭ نمونهلريدر، دينيلهبيلير و دينيلير و اويلهدر.
شكر ايچوندر، اصولِ دائميسنه تشويق ايچوندر. باشقه غايت علوى غايهلر ايچوندر.
دردنجى أساس:هم آڭلارسڭ كه: شو دنيادهكى مزيّنات ايسه
(حاشيه ٢): أوت هر شيئڭ وجودينڭ متعدّد غايهلرى و حياتنڭ متعدّد نتيجهلرى واردر. أهلِ ضلالتڭ توهّم ايتدكلرى گبى دنيايه، نفسلرينه باقان غايهلره منحصر دگلدر. تا، عبثيت و حكمتسزلك ايچنه گيرهبيلسين. بلكه هر شيئڭ غاياتِ وجودى و نتائجِ حياتى اوچ قسمدر:
برنجيسى و أڭ علويسى، صانعنه باقار كه؛ او شيئه طاقديغى خارقهِٔ صنعت مرصّعاتنى، شاهدِ أزلينڭ نظرينه رسمِ گچيد طرزنده عرض ايتمكدر كه، او نظره بر آنِ سيّاله ياشامق كافى گلير. بلكه وجوده گلمهدن، بِالقوّه نيّت حكمنده اولان إستعدادى ينه كافيدر. ايشته سريع الزوال لطيف مصنوعات و وجوده گلمهين، يعنى سنبل ويرمهين برر خارقهٔ صنعت اولان چكردكلر، تخملر شو غايهيى بِتمامِها ويرر. فائدهسزلك و عبثيت اونلره گلمز. ديمك هر شى حياتيله، وجوديله صانعنڭ معجزاتِ قدرتنى و آثارِ صنعتنى تشهير ايدوب، سلطانِ ذو الجلالڭ نظرينه عرض ايتمك برنجى غايهسيدر.
ايكنجى قسم غايهِٔ وجود و نتيجهِٔ حيات، ذىشعوره باقار. يعنى هر شى، صانعِ ذو الجلالڭ برر مكتوبِ حقائقنما، برر قصيدهِٔ لطافتنما، برر كلمهِٔ حكمتأدا حكمندهدر كه؛ ملائكه و جنّ و حيوانڭ و إنسانڭ أنظارينه عرض ايدر، مطالعهيه دعوت ايدر. ديمك اوڭا باقان هر ذىشعوره، عبرتنما بر مطالعهگاهدر.
اوچنجى قسم غايهِٔ وجود و نتيجهِٔ حيات، او شيئڭ نفسنه باقار كه؛ تلذّذ و تنزّه و بقا و راحتله ياشامق گبى جزئى نتيجهلردر. مثلا: عظيم بر سفينهِٔ سلطانيهده بر خدمتكارڭ دومنجيلك ايتديگنڭ غايهسى؛ سفينه إعتباريله يوزده بريسى كنديسنه، اجرتِ جزئيهسنه عائد.. طقسان طوقوزى سلطانه عائد اولديغى گبى؛ هر شيئڭ نفسنه و دنيايه عائد غايهسى بر ايسه، صانعنه عائد طقسان طوقوزدر.
ايشته بو تعدّدِ غاياتدندر كه؛ بربرينه ضد و منافى گورونن حكمت و إقتصاد، جود و سخا و بِالخاصّه نهايتسز سخا ايله سرِّ توفيقى شودر كه: برر غايه نقطهِٔ نظرنده جود و سخا حكم ايدر، إسمِ جوّاد تجلّى ايدر. ميوهلر، حبوبلر؛ او تك غايه نقطهِٔ نظرنده بغيرِ حسابدر. نهايتسز جودى گوسترييور. فقط عموم غايهلر نقطهِٔ نظرنده؛ حكمت حكم ايدر، إسمِ حكيم تجلّى ايدر. بر آغاجڭ نه قدر ميوهلرى وار، بلكه هر ميوهنڭ او قدر غايهلرى واردر كه؛ بيان ايتديگمز اوچ قسمه تفريق ايديلير. شو عموم غايهلر، نهايتسز بر حكمتى و إقتصادى گوسترييور. ضد گبى گورونن نهايتسز حكمت، نهايتسز جود ايله سخا ايله إجتماع ايدييور. مثلا: عسكر اوردوسنڭ بر غايهسى، تأمينِ آسايشدر. بو غايهيه گوره نه قدر عسكر ايسترسهڭ وار و هم پك فضلهدر. فقط حفظِ حدود و مجاهدهِٔ أعدا گبى سائر وظيفهلر ايچون، بو موجود آنجق كافى گلير. كمالِ حكمتله موازنهدهدر. ايشته حكومتڭ حكمتى، حشمت ايله إجتماع ايدييور. او حالده، او عسكرلكده فضلهلق يوقدر دينيلهبيلير.
— 241 —
جنّتده أهلِ ايمان ايچون رحمتِ رحمانله إدّخار اولونان نعمتلرڭ نمونهلرى، صورتلرى حكمندهدر.
بشنجى أساس:هم آڭلارسڭ كه: شو فانى مصنوعات فنا ايچون دگل، بر پارچه گورونوب محو اولمق ايچون ياراديلمهمشلر. بلكه وجودده قيصه بر زمان طوپلانوب، مطلوب بر وضعيت آلوب؛ تا صورتلرى آلينسين، تمثاللرى طوتولسون، معنالرى بيلينسين، نتيجهلرى ضبط ايديلسين. مثلا، أهلِ أبد ايچون دائمى منظرهلر نسج ايديلسين. هم عالمِ بقاده باشقه غايهلره مدار اولسون.
— 242 —
أشيا بقا ايچون ياراديلديغنى، فنا ايچون اولماديغنى؛ بلكه صورةً فنا ايسه ده تمامِ وظيفه و ترخيص اولديغى بونڭله آڭلاشيلييور كه: فانى بر شى بر جهتله فنايه گيدر، چوق جهتلرله باقى قالير. مثلا قدرت كلمهلرندن اولان شو چيچگه باق كه؛ قيصه بر زمانده او چيچك تبسّم ايدوب بزه باقار، درعقب فنا پردهسنده صاقلانير. فقط سنڭ آغزڭدن چيقان كلمه گبى او گيدر، فقط بيڭلر مثاللرينى قولاقلره توديع ايدر. ديڭلهين عقللر عددنجه، معنالرينى عقللرده إبقا ايدر. چونكه وظيفهسى اولان إفادهِٔ معنا بيتدكدن صوڭره كنديسى گيدر، فقط اونى گورن هر شيئڭ حافظهسنده ظاهرى صورتنى و هر بر تخمنده معنوى ماهيتنى بيراقوب اويله گيدييور. گويا هر حافظه ايله هر تخم؛ حفظِ زينتى ايچون برر فوطوغراف و دوامِ بقاسى ايچون برر منزلدرلر. أڭ بسيط مرتبهِٔ حياتده اولان مصنوع بويله ايسه، أڭ يوكسك طبقهِٔ حياتده و أرواحِ باقيه صاحبى اولان إنسان؛ نه قدر بقا ايله علاقهدار اولديغى آڭلاشيلير. چيچكلى و ميوهلى قوجه نباتاتڭ بر پارچه روحه بڭزهين هر برينڭ قانونِ تشكّلاتى، تمثالِ صورتى؛ ذرّهجكلر گبى تخملرده كمالِ إنتظامله، دغدغهلى إنقلابلر ايچنده إبقا و محافظه ايديلمسيله، غايت جمعيتلى و يوكسك بر ماهيته مالك، خارجى بر وجود گيديريلمش، ذىشعور نورانى بر قانونِ أمرى اولان روحِ بشر؛ نه درجه بقا ايله مربوط و علاقهدار اولديغى آڭلاشيلير.
آلتنجى أساس:هم آڭلارسڭ كه: إنسان، ايپى بوغازينه صاريلوب، ايستديگى يرده اوتلامق ايچون باشى بوش بيراقيلمامشدر؛ بلكه بتون عمللرينڭ صورتلرى آلينوب يازيلير و بتون فعللرينڭ نتيجهلرى محاسبه ايچون ضبط ايديلير.
يدنجى أساس:هم آڭلارسڭ كه: گوز موسمنده ياز بهار عالمنڭ گوزل مخلوقاتنڭ تخريباتى، إعدام دگل. بلكه وظيفهلرينڭ تماميله ترخيصاتيدر.
— 243 —
(حاشيه): أوت رحمتڭ أرزاق خزينهلرندن اولان بر شجرهنڭ اوجلرنده و داللرينڭ باشلرندهكى ميوهلر، چيچكلر، ياپراقلر إختيار اولوب، وظيفهلرينڭ ختامه ايرمسيله گيتمليدرلر. تا، آرقهلرندن آقوب گلنلره قپو قپانماسين. يوقسه رحمتڭ وسعتنه و سائر إخوانلرينڭ خدمتنه سد چكيلير. هم كنديلرى، گنجلك زواليله هم ذليل، هم پريشان اولورلر. ايشته بهار دخى، محشرنما بر ميوهدار آغاجدر. هر عصردهكى إنسان عالمى؛ عبرتنما بر شجرهدر. أرض دخى، محشرِ عجائب بر شجرهِٔ قدرتدر. حتّى دنيا دخى، ميوهلرى آخرت پازارينه گوندريلن بر شجرهِٔ حيرتنمادر.
هم يڭى بهارده گلهجك مخلوقاته ير بوشالتمق ايچون تفريغاتدر و يڭى وظيفهدارلر گلوب قوناجق و وظيفهدار موجوداتڭ گلمسنه ير حاضرلامقدر و إحضاراتدر. هم ذىشعوره وظيفهسنى اونوتديران غفلتدن و شكرينى اونوتديران سرخوشلقدن ايقاظاتِ سبحانيهدر.
سكزنجى أساس:هم آڭلارسڭ كه: شو فانى عالمڭ سرمدى صانعى ايچون باشقه و باقى بر عالمى وار كه، عبادينى اورايه سَوق و اوڭا تشويق ايدر.
طوقوزنجى أساس:هم آڭلارسڭ كه: اويله بر رحمٰن، اويله بر عالمده، اويله خاص عبادينه اويله إكراملر ايدهجك؛ نه گوز گورمش، نه قولاق ايشيتمش، نه قلبِ بشره خطور ايتمشدر. آمنّا...
يدنجى حقيقت:
بابِ حفظ و حفيظيت اولوب، إسمِ حفيظ و رقيبڭ جلوهسيدر.
هيچ ممكن ميدر كه: گوكده، يرده، قرهده، دڭزده؛ ياش قورو، كوچك بيوك، عادى عالى هر شيئى كمالِ إنتظام و ميزان ايچنده محافظه ايدوب، بر درلو محاسبه ايچنده نتيجهلرينى ألهين بر حفيظيت؛ إنسان گبى بيوك بر فطرتده، خلافتِ كبرا گبى بر رتبهده، أمانتِ كبرا گبى بيوك وظيفهسى اولان بشرڭ، ربوبيتِ عامّهيه تماس ايدن عمللرى و فعللرى محافظه ايديلمسين، محاسبه ألگندن
— 244 —
گچيريلمسين، عدالت ترازيسنده طارتيلمسين، شايسته جزا و مكافات چكمهسين؟ خاير، أصلا!..
أوت شو كائناتى إداره ايدن ذات، هر شيئى نظام و ميزان ايچنده محافظه ايدييور. نظام و ميزان ايسه؛ علم ايله حكمت و إراده ايله قدرتڭ تظاهريدر. چونكه گورويورز هر مصنوع وجودنده، غايت منتظم و موزون ياراديلييور. هم حياتى مدّتنجه دگيشديرديگى صورتلر دخى، برر إنتظاملى اولديغى حالده، هيئتِ مجموعهسى ده بر إنتظام تحتندهدر. زيرا گورويورز كه؛ وظيفهسنڭ بيتمسيله عمرينه نهايت ويريلن و شو عالمِ شهادتدن گوچوب گيدن هر شيئڭ حفيظِ ذو الجلال، بر چوق صورتلرينى ألواحِ محفوظه حكمنده اولان (حاشيه): يدنجى صورتڭ حاشيهسنه باق. حافظهلرده و بر درلو مثالى آيينهلرده حفظ ايدوب، أكثر تاريخچهِٔ حياتنى چكردگنده، نتيجهسنده نقش ايدوب يازييور. ظاهر و باطن آيينهلرده إبقا ايدييور. مثلا: بشرڭ حافظهسى، آغاجڭ ميوهسى، ميوهنڭ چكردگى، چيچگڭ تخمى، قانونِ حفيظيتڭ عظمتِ إحاطهسنى گوسترييور.
گورمييور ميسڭ كه: قوجه بهارڭ هپ چيچكلى، ميوهلى بتون موجوداتى و بونلرڭ كنديلرينه گوره بتون صحائفِ أعمالى و تشكيلاتنڭ قانونلرى و صورتلرينڭ تمثاللرى؛ محدود بر مقدار تخمجقلر ايچلرنده يازهرق، محافظه ايديلييور. ايكنجى بر بهارده، اونلره گوره بر محاسبه ايچنده صحيفهِٔ عمللرينى نشر ايدوب، كمالِ إنتظام و حكمت ايله قوجه ديگر بر بهار عالمنى ميدانه گتيرمكله؛ حفيظيتڭ نه درجه قوّتلى إحاطه ايله جريان ايتديگنى گوسترييور. عجبا گچيجى، عادى، بقاسز، أهمّيتسز شيلرده بويله محافظه ايديليرسه؛ عالمِ غيبده، عالمِ آخرتده، عالمِ أرواحده ربوبيتِ عامّهده مهمّ ثمره ويرن بشرڭ عمللرى حفظ ايچنده گوزهتيلمك صورتيله، أهمّيتله ضبط ايديلمهمسى قابل ميدر؟ خاير و أصلا!
— 245 —
أوت شو حفيظيتڭ بو صورتده تجلّيسندن آڭلاشيلييور كه: شو موجوداتڭ مالكى، ملكنده جريان ايدن هر شيئڭ إنضباطنه بيوك بر إهتمامى وار. هم حاكميت وظيفهسنده نهايت درجهده دقّت ايدر. هم ربوبيتِ سلطنتنده غايت إهتمامى گوزهتير. او درجه كه، أڭ كوچك بر حادثهيى، أڭ اوفاق بر خدمتى يازار، يازديرر. ملكنده جريان ايدن هر شيئڭ صورتنى متعدّد شيلرده حفظ ايدر. شو حفيظيت إشارت ايدر كه: أهمّيتلى بر محاسبهِٔ أعمال دفترى آچيلاجق و بِالخاصّه ماهيتجه أڭ بيوك، أڭ مكرّم، أڭ مشرّف بر مخلوق اولان إنسانڭ بيوك اولان عمللرى، مهمّ اولان فعللرى؛ مهمّ بر حساب و ميزانه گيرهجك، صحيفهٔ عمللرى نشر ايديلهجك.
عجبا هيچ قابل ميدر كه: إنسان، خلافت و أمانتله مكرّم اولسون، ربوبيتڭ كلّياتِ شئوننه شاهد اولارق كثرت دائرهلرنده، وحدانيتِ إلٰهيهنڭ دلّاللغنى إعلان ايتمكله، أكثر موجوداتڭ تسبيحات و عبادتلرينه مداخله ايدوب ضابطلك و مشاهدلك درجهسنه چيقسين ده صوڭره قبره گيدوب، راحتله ياتسين و اويانديريلماسين؟ كوچك بيوك هر عمللرندن سؤال ايديلمسين؟ محشره گيدوب محكمهٔ كبرايى گورمهسين؟ خاير و أصلا!..
هم بتون گلهجك زمانده اولان
(حاشيه): أوت زمانِ حاضردن، تا إبتداءِ خلقتِ عالمه قدر اولان زمانِ ماضى؛ عمومًا وقوعاتدر. وجوده گلمش هر بر گونى، هر بر سنهسى، هر بر عصرى؛ برر سطردر، برر صحيفهدر، برر كتابدر كه قلمِ قدر ايله ترسيم ايديلمشدر. دستِ قدرت، معجزاتِ آياتنى اونلرده كمالِ حكمت و إنتظام ايله يازمشدر.
شو زماندن تا قيامته، تا جنّته، تا أبده قدر اولان زمانِ إستقبال؛ عمومًا إمكاناتدر. يعنى ماضى وقوعاتدر، إستقبال إمكاناتدر. ايشته او ايكى زمانڭ ايكى سلسلهسى بربرينه قارشى مقابله ايديلسه؛ ناصلكه دونكى گونى خلق ايدن و او گونه مخصوص موجوداتى ايجاد ايدن ذات؛ يارينكى گونى موجوداتيله خلق ايتمگه مقتدر اولديغى هيچ بر وجهله شبهه گتيرمز. اويله ده شبهه يوقدر كه: شو ميدانِ غرائب اولان زمانِ ماضينڭ موجوداتى و خارقهلرى؛ بر قديرِ ذو الجلالڭ معجزاتيدر. قطعى شهادت ايدرلر كه: او قدير، بتون إستقبالڭ، بتون ممكناتڭ ايجادينه، بتون عجائبنڭ إظهارينه مقتدردر.
أوت ناصلكه بر ألمايى خلق ايدهجك؛ ألبته دنياده بتون ألمالرى خلق ايتمگه و قوجه بهارى ايجاد ايتمگه مقتدر اولمق گركدر. بهارى ايجاد ايتمهين، بر ألمايى ايجاد ايدهمز. زيرا او ألما او تزگاهده طوقونويور. بر ألمايى ايجاد ايدن، بر بهارى ايجاد ايدهبيلير. بر ألما؛ بر آغاجڭ، بلكه بر باغچهنڭ، بلكه بر كائناتڭ مثالِ مصغّريدر. هم صنعت إعتباريله قوجه آغاجڭ بتون تاريخِ حياتنى طاشييان ألمانڭ چكردگى إعتباريله اويله بر خارقهِٔ صنعتدر كه: اونى اويلهجه ايجاد ايدن، هيچ بر شيدن عاجز قالماز. اويله ده بوگونى خلق ايدن، قيامت گوننى خلق ايدهبيلير و بهارى ايجاد ايدهجك، حشرڭ ايجادينه مقتدر بر ذات اولابيلير. زمانِ ماضينڭ بتون عالملرينى زمانڭ شريدينه كمالِ حكمت و إنتظام ايله طاقوب گوسترن؛ ألبته إستقبال شريدينه دخى باشقه كائناتى طاقوب گوسترهبيلير و گوسترهجكدر. قاچ سوزلرده، بِالخاصّه يگرمى ايكنجى سوزده غايت قطعى إثبات ايتمشز كه: هر شيئى ياپاميان هيچ بر شيئى ياپاماز و بر تك شيئى خلق ايدن، هر شيئى ياپابيلير. هم أشيانڭ ايجادى بر تك ذاته ويريلسه، بتون أشيا بر تك شى گبى قولاى اولور و سهولت پيدا ايدر. أگر متعدّد أسبابه ويريلسه و كثرته إسناد ايديلسه، بر تك شيئڭ ايجادى؛ بتون أشيانڭ ايجادى قدر مشكلاتلى اولور و إمتناع درجهسنده صعوبت پيدا ايدر.
ممكناته قدير اولديغنه، بتون
— 246 —
گچمش زماندهكى معجزاتِ قدرتى اولان وقوعاتى شهادت ايدن و قيامت و حشره پك بڭزهين قيش ايله بهارى هر وقت بِالمشاهده ايجاد ايدن بر قديرِ ذو الجلالدن، إنسان ناصل عدمه گيدوب قاچهبيلير، طوپراغه گيروب صاقلانهبيلير؟ مادام بو دنياده اوڭا لايق محاسبه گورولوب، حكم ويريلمييور. ألبته بر محكمهٔ كبرا، بر سعادتِ عظمايه گيدهجكدر.
— 247 —
سكزنجى حقيقت:بابِ وعد و وعيددر. إسمِ جميل و جليلڭ جلوهسيدر.
هيچ ممكن ميدر كه: عليمِ مطلق و قديرِ مطلق اولان شو مصنوعاتڭ صانعى؛ بتون أنبيانڭ تواترله خبر ويردكلرى و بتون صدّيقين و أوليانڭ إجماع ايله شهادت ايتدكلرى مكرّر وعد و وعيدِ إلٰهيسنى يرينه گتيرميوب، (حاشا) عجز و جهلنى گوسترسين؟ حالبوكه وعد و وعيدنده بولونديغى أمرلر، قدرتنه هيچ آغير گلمز. پك خفيف و پك قولاى. گچمش بهارڭ حسابسز موجوداتنى، گلهجك بهارده قسمًا عينًا (حاشيه ١): آغاج و اوتلرڭ كوكلرى گبى... قسمًا مِثلًا (حاشيه ٢): ياپراقلر، ميوهلر گبى... إعادهسى قدر قولايدر. ايفاىِ وعد ايسه؛ هم بزه، هم هر شيئه، هم كنديسنه، هم سلطنتِ ربوبيتنه پك چوق لازمدر. خلف الوعد ايسه؛ هم عزّتِ إقتدارينه ضددر، هم إحاطهٔ علميهسنه منافيدر. زيرا خلف الوعد؛ يا جهلدن، يا عجزدن گلير.
أى منكِر! بيلير ميسڭ كه: كفر و إنكارڭ ايله نه قدر أحمقجه بر جنايت ايشلهيورسڭ كه؛ كندى يالانجى وهمڭى، هذيانجى عقلڭى، آلداتيجى نفسڭى تصديق ايدوب، هيچ بر وجهله خلف و خلافه مجبوريتى اولميان و هيچ بر وجهله خلاف، اونڭ عزّتنه، حيثيتنه ياقيشميان و بتون گورونن شيلر و ايشلر، صدقنه و حقّانيتنه شهادت ايدن بر ذاتى تكذيب ايدييورسڭ! نهايتسز كوچكلك ايچنده نهايتسز بيوك جنايت ايشلهيورسڭ! ألبته، أبدى بيوك جزايه مستحق اولورسڭ. بعض أهلِ جهنّمڭ بر ديشى، طاغ قدر اولماسى؛ جنايتنڭ بيوكلگنه بر مقياس اولارق خبر ويريلمش. مثالڭ شو يولجىيه بڭزر كه: گونشڭ ضياسندن گوزينى قپار. قفاسى ايچندهكى خيالنه باقار. وهمى، بر ييلديز بوجگى گبى قفا فنارينڭ ايشيغيله دهشتلى يولنى تنوير ايتمك ايستهيور. مادام شو موجودات؛ حق سويلهين
— 248 —
صادق كلمهلرى، شو حادثاتِ كائنات؛ طوغرى سويلهين ناطق آيتلرى اولان جنابِ حق وعد ايتمش، ألبته ياپهجقدر. بر محكمهٔ كبرا آچاجقدر، بر سعادتِ عظما ويرهجكدر.
طوقوزنجى حقيقت:
بابِ إحيا و إماتهدر. إسمِ حىِّ قيّومڭ، محيى و مميتڭ جلوهسيدر.
هيچ ممكن ميدر كه: ئولمش، قورومش قوجه أرضى إحيا ايدن و او إحيا ايچنده هر برى بشر حشرى گبى عجيب، اوچ يوز بيڭدن زياده أنواعِ مخلوقاتى حشر و نشر ايدوب قدرتنى گوسترن و او حشر و نشر ايچنده نهايت درجهده قاريشق و إختلاط ايچنده، نهايت درجهده إمتياز و تفريق ايله إحاطهِٔ علميهسنى گوسترن و بتون سماوى فرمانلريله بشرڭ حشرينى وعد ايتمكله بتون عبادينڭ أنظارينى سعادتِ أبديهيه چويرن و بتون موجوداتى باش باشه، اوموز اوموزه، أل أله ويرديروب أمر و إرادهسى دائرهسنده دونديروب بربرينه يارديمجى و مسخّر قيلمقله عظمتِ ربوبيتنى گوسترن و بشرى، شجرهِٔ كائناتڭ أڭ جامع و أڭ نازك و أڭ نازنين، أڭ نازدار، أڭ نيازدار بر ميوهسى ياراتوب، كندينه مخاطب إتّخاذ ايدهرك هر شيئى اوڭا مسخّر قيلمقله، إنسانه بو قدر أهمّيت ويرديگنى گوسترن بر قديرِ رحيم، بر عليمِ حكيم، قيامتى گتيرمهسين؟ حشرى ياپماسين و ياپامسين؟ بشرى إحيا ايتمهسين ويا ايدهمسين؟ محكمهٔ كبرايى آچاماسين؟ جنّت و جهنّمى ياراتاماسين؟ حاشا و كلّا!..
أوت شو عالمڭ متصرّفِ ذىشانى هر عصرده، هر سنهده، هر گونده بو طار، موقّت روىِ زمينده حشرِ أكبرڭ و ميدانِ قيامتڭ پك چوق أمثالنى و نمونهلرينى و إشاراتنى ايجاد ايدييور. أزجمله:
— 249 —
حشرِ بهاريده گورويورز كه: بش آلتى گون ظرفنده كوچك و بيوك حيوانات و نباتاتدن اوچ يوز بيڭدن زياده أنواعى حشر ايدوب نشر ايدييور. بتون آغاجلرڭ، اوتلرڭ كوكلرينى و بر قسم حيوانلرى عينًا إحيا ايدوب إعاده ايدييور. باشقهلرينى عينيت درجهسنده بر مِثليت صورتنده ايجاد ايدييور. حالبوكه مادّةً فرقلرى پك آز اولان تخمجقلر او قدر قاريشمشكن، كمالِ إمتياز و تشخيص ايله او قدر سرعت و وسعت و سهولت ايچنده كمالِ إنتظام و ميزان ايله آلتى گون ويا آلتى هفته ظرفنده إحيا ايديلييور. هيچ قابل ميدر كه: بو ايشلرى ياپان ذاته بر شى آغير گلهبيلسين، سماوات و أرضى آلتى گونده خلق ايدهمهسين، إنسانى بر صيحه ايله حشر ايدهمهسين؟ حاشا!
عجبا معجزنما بر كاتب بولونسه؛ حروفلرى يا بوزولمش ويا محو اولمش اوچ يوز بيڭ كتابى تك بر صحيفهده قاريشديرمقسزين، غلطسز، سهوسز، نقصانسز، هپسنى برابر، غايت گوزل بر صورتده بر ساعتده يازارسه؛ بريسى سڭا ديسه: "شو كاتب كندى تأليف ايتديگى سنڭ صويه دوشمش اولان كتابڭى، يڭيدن بر دقيقه ظرفنده حافظهسندن يازاجق." سن دييهبيلير ميسڭ كه، "ياپاماز و اينانمام."
وياخود بر سلطانِ معجزهكار، كندى إقتدارينى گوسترمك ايچون ويا عبرت و تنزّه ايچون بر إشارتله طاغلرى قالديرر، مملكتلرى تبديل ايدر، دڭزى قرهيه چويرديگنى گورديگڭ حالده صوڭره گورسهڭ كه؛ بيوك بر طاش درهيه يووارلانمش، او ذاتڭ كندى ضيافتنه دعوت ايتديگى مسافرلرڭ يولنى كسمش، گچهمييورلر. برى سڭا ديسه: "او ذات، بر إشارتله او طاشى، نه قدر بيوك اولورسه اولسون قالديرهجق ويا طاغيدهجق. مسافرلرينى يولده بيراقميهجق." سن ديسهڭ كه: "قالديرماز ويا قالديرهمز."
— 250 —
وياخود بر ذات بر گونده، يڭيدن بيوك بر اوردويى تشكيل ايتديگى حالده برى ديسه: "او ذات بر بورو سسيله، أفرادى إستراحت ايچون طاغلمش اولان طابورلرى طوپلار. طابورلر، نظامى آلتنه گيررلر." سن ديسهڭ كه: "اينانمام!" نه قدر ديوانهجه حركت ايتديگڭى آڭلارسڭ...
ايشته شو اوچ تمثيلى فهم ايتدڭ ايسه، باق: نقّاشِ أزلى، گوزيمزڭ اوڭنده قيشڭ بياض صحيفهسنى چويروب، بهار و ياز يشيل ياپراغنى آچوب، روىِ أرضڭ صحيفهسنده اوچ يوز بيڭدن زياده أنواعى، قدرت و قدر قلميله أحسنِ صورت اوزره يازار. بربرى ايچنده بربرينه قاريشماز؛ برابر يازار، بربرينه مانع اولماز. تشكيلجه، صورتجه بربرندن آيرى، هيچ شاشيرتماز، ياڭليش يازماز. أوت أڭ بيوك بر آغاجڭ روح پروغرامنى بر نقطه گبى أڭ كوچك بر چكردكده درج ايدوب، محافظه ايدن ذاتِ حكيمِ حفيظ؛ وفات ايدنلرڭ روحلرينى ناصل محافظه ايدر دينيلير مى؟ و كُرهِٔ أرضى بر صاپان طاشى گبى چويرن ذاتِ قدير؛ آخرته گيدن مسافرلرينڭ يولنده ناصل بو أرضى قالديرهجق ويا طاغيدهجق، دينيلير مى؟ هم هيچدن، يڭيدن بتون ذىحياتڭ اوردولرينى بتون جسدلرينڭ طابورلرنده كمالِ إنتظامله ذرّاتى أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ايله قيد ايدوب يرلشديرن، اوردولر ايجاد ايدن ذاتِ ذو الجلال؛ طابورمثال جسدڭ نظامى آلتنه گيرمكله، بربريله طانيشان ذرّاتِ أساسيه و أجزاىِ أصليهسنى بر صيحه ايله ناصل طوپلايهبيلير دينيلير مى؟
هم بو بهار حشرينه بڭزهين، دنيانڭ هر دورنده، هر عصرنده، حتّى گيجه گوندوزڭ تبديلنده، حتّى جوِّ هواده بلوطلرڭ ايجاد و إفناسنده حشره نمونه و مثال و أماره اولاجق نه قدر نقشلر ياپديغنى گوزڭله گورييورسڭ. حتّى أگر خيالًا بيڭ سنه أوّل كنديڭى فرض ايتسهڭ، صوڭره زمانڭ ايكى جناحى اولان ماضى ايله مستقبلى بربرينه قارشيلاشديرسهڭ؛ عصرلر، گونلر عددنجه مثالِ حشر و قيامتڭ
— 251 —
نمونهلرينى گورهجكسڭ. صوڭره بو قدر نمونه و مثاللرى مشاهده ايتديگڭ حالده، حشرِ جسمانىيى عقلدن اوزاق گوروب إستبعاد ايتمكله إنكار ايتسهڭ؛ نه قدر ديوانهلك اولديغنى سن ده آڭلارسڭ. باق فرمانِ أعظم، بحث ايتديگمز حقيقته دائر نه دييور:
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰه كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
الحاصل:حشره مانع هيچ بر شى يوقدر. مقتضى ايسه هر شيدر. أوت محشرِ عجائب اولان شو قوجه أرضى، عادى بر حيوان گبى إماته و إحيا ايدن و بشر و حيوانه خوش بر بشيك، گوزل بر گمى ياپان و گونشى اونلره شو مسافرخانهده ايشيق ويريجى و ايصينديريجى بر لامبا ايدن، سيّاراتى مَلكلرينه طيّاره ياپان بر ذاتڭ، بو درجه محتشم و سرمدى ربوبيتى و بو درجه معظّم و محيط حاكميتى؛ ألبته يالڭز بويله گچيجى، دوامسز، بى قرار، أهمّيتسز، متغيّر، بقاسز، ناقص، تكمّلسز امورِ دنيا اوزرنده قورولماز و طورماز. ديمك اوڭا شايسته، دائمى، بَرقرار، زوالسز، محتشم بر ديارِ آخَر وار. باشقه باقى بر مملكتى واردر. بزى اونڭ ايچون چاليشديرر. اورايه دعوت ايدر و اورايه نقل ايدهجگنه؛ ظاهردن حقيقته گچن و قربِ حضورينه مشرّف اولان بتون أرواحِ نيّره أصحابى، بتون قلوبِ منوّره أقطابى، بتون عقولِ نورانيه أربابى شهادت ايدييورلر و بر مكافات و مجازات إحضار ايتديگنى متّفقًا خبر ويرييورلر و مكرّرًا پك قوّتلى وعد و پك شدّتلى تهديد ايدر، نقل ايدرلر.
خلف الوعد ايسه هم ذلّت، هم تذلّلدر. هيچ بر جهتله جلالِ قدسيتنه ياناشهماز. خلف الوعيد ايسه يا عفودن، يا عجزدن گلير. حالبوكه كفر؛ جنايتِ مطلقهدر،
— 252 —
(حاشيه): أوت كفر، موجوداتڭ قيمتنى إسقاط و معناسزلقله إتهام ايتديگندن، بتون كائناته قارشى بر تحقير و موجودات آيينهلرنده جلوهِٔ أسمايى إنكار اولديغندن بتون أسماءِ إلٰهيهيه قارشى بر تزييف و موجوداتڭ وحدانيته اولان شهادتلرينى ردّ ايتديگندن بتون مخلوقاته قارشى بر تكذيب اولديغندن؛ إستعدادِ إنسانىيى اويله إفساد ايدر كه، صلاح و خيرى قبوله لياقتى قالماز. هم بر ظلمِ عظيمدر كه، عموم مخلوقاتڭ و بتون أسماءِ إلٰهيهنڭ حقوقنه بر تجاوزدر. ايشته شو حقوقڭ محافظهسى و نفسِ كافر خيره قابليتسزلگى، كفرڭ عدمِ عفوينى إقتضا ايدر. اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ شو معنايى إفاده ايدر.
عفوه قابل دگل. قديرِ مطلق ايسه، عجزدن منزّه و مقدّسدر. شاهدلر، مخبرلر ايسه؛ مسلكلرنده، مشربلرنده، مذهبلرنده مختلف اولدقلرى حالده كمالِ إتّفاق ايله شو مسئلهنڭ أساسنده متّحددرلر. كثرتجه تواتر درجهسندهدرلر، كيفيتجه إجماع قوّتندهدرلر. موقعجه هر برى نوعِ بشرڭ بر ييلديزى، بر طائفهنڭ گوزى، بر ملّتڭ عزيزيدرلر. أهمّيتجه شو مسئلهده هم أهلِ إختصاص، هم أهلِ إثباتدرلر. حالبوكه بر فنده ويا بر صنعتده ايكى أهلِ إختصاص، بيڭلر باشقهلردن مرجّحدرلر و إخبارده ايكى مثبت، بيڭلر نافيلره ترجيح ايديلير. مثلا رمضان هلالنڭ ثبوتنى إخبار ايدن ايكى آدم، بيڭلر منكِرلرڭ إنكارلرينى هيچه آتارلر.
الحاصل:دنياده بوندن داها طوغرى بر خبر، داها صاغلام بر دعوا، داها ظاهر بر حقيقت اولاماز. ديمك، شبههسز دنيا بر مزرعهدر. محشر ايسه بر بيدردر، خارماندر. جنّت، جهنّم ايسه برر مخزندر.
اوننجى حقيقت:
بابِ حكمت، عنايت، رحمت، عدالتدر. إسمِ حكيم، كريم، عادل، رحيمڭ جلوهسيدر.
هيچ ممكن ميدر كه: شو بقاسز مسافرخانهِٔ دنياده و شو دوامسز ميدانِ إمتحانده و شو ثباتسز تشهيرگاهِ أرضده بو درجه باهر بر حكمت، بو درجه ظاهر بر
— 253 —
عنايت و بو درجه قاهر بر عدالت و بو درجه واسع بر مرحمتڭ آثارينى گوسترن مالك الملكِ ذو الجلالڭ دائرهِٔ مملكتنده و عالمِ ملك و ملكوتنده دائمى مسكنلر، أبدى ساكنلر، باقى مقاملر، مقيم مخلوقلر بولونمايوب شو گورونن حكمت، عنايت، عدالت، مرحمتڭ حقيقتلرى هيچه اينسين؟.. هم هيچ قابل ميدر كه او ذاتِ حكيم، شو إنسانى بتون مخلوقات ايچنده كندينه كلّى مخاطب و جامع بر آيينه ياپوب بتون خزائنِ رحمتنڭ مشتملاتنى اوڭا طاتديرسين، هم طارتديرسين، هم طانيتديرسين، كندينى بتون أسماسيله اوڭا بيلديرسين، اونى سوسين و سَوْديرسين.. صوڭره او بيچاره إنسانى او أبدى مملكتنه گوندرمسين؟ او دائمى سعادتگاهه دعوت ايدوب مسعود ايتمهسين؟
هم هيچ معقول ميدر كه، حتّى چكردك قدر هر بر موجوده بر آغاج قدر وظيفه يوكى يوكلهسين، چيچكلرى قدر حكمتلرى بينديرسين، ثمرهلرى قدر مصلحتلرى طاقسين ده بتون او وظيفهيه، او حكمتلره، او مصلحتلره دنيايه متوجّه يالڭز بر چكردك قدر غايه ويرسين! بر خردل قدر أهمّيتى اولميان دنيوى بقاسنى غايه ياپسين! و بونلرى، عالمِ معنايه چكردكلر و عالمِ آخرته بر مزرعه ياپماسين! تا حقيقى و لايق غايهلرينى ويرسينلر. و بو قدر مهمّ إحتفالاتِ مهمّهيى غايهسز، بوش، عبث بيراقسين. اونلرڭ يوزينى عالمِ معنايه، عالمِ آخرته چويرمسين؟ تا أصل غايهلرى و لايق ميوهلرينى گوسترسين. أوت هيچ ممكن ميدر كه: بو شيلرى بويله خلافِ حقيقت ياپمقله كندى أوصافِ حقيقيهسى اولان حكيم، كريم، عادل، رحيمڭ ضدلريله (حاشا ثمّ حاشا) متّصف گوستروب حكمت و كرمنه، عدل و رحمتنه دلالت ايدن بتون كائناتڭ حقائقنى تكذيب ايتسين، بتون موجوداتڭ شهادتلرينى ردّ ايتسين، بتون مصنوعاتڭ دلالتلرينى إبطال ايتسين؟
هم هيچ عقل قبول ايدر مى كه، إنسانڭ باشنه و ايچندهكى حواسّنه صاچلرى عددنجه وظيفهلر يوكلتسين ده، يالڭز بر صاچ حكمنده اوڭا بر اجرتِ دنيويه
— 254 —
ويرسين؛ عدالتِ حقيقيهسنه ضد اولارق و حكمتِ حقيقيهسنه منافى، معناسز ايش ياپسين؟
هم هيچ ممكن ميدر كه، بر آغاجه طاقديغى نتيجهلر، ميوهلر مقدارنجه هر بر ذىحياته، بلكه لسان گبى هر بر عضوينه، بلكه هر بر مصنوعه او درجه حكمتلرى، مصلحتلرى طاقمقله كنديسنڭ بر حكيمِ مطلق اولديغنى إثبات ايدوب گوسترسين، صوڭره بتون حكمتلرڭ أڭ بيوگى و بتون مصلحتلرڭ أڭ مهمّى و بتون نتيجهلرڭ أڭ ألزمى و حكمتى حكمت، نعمتى نعمت، رحمتى رحمت ايدن و بتون حكمتلرڭ، نعمتلرڭ، رحمتلرڭ، مصلحتلرڭ منبعى و غايهسى اولان بقا و لقايى و سعادتِ أبديهيى ويرمهيوب ترك ايدهرك، بتون ايشلرينى عبثيتِ مطلقه دركهسنه دوشورسون و كندينى او ذاته بڭزتسين كه؛ اويله بر سراى ياپار، هر بر طاشنده بيڭلرجه نقشلر، هر بر طرفنده بيڭلر زينتلر و هر بر منزلنده بيڭلر قيمتدار آلات و لوازماتِ بيتيه بولونديرسين ده صوڭره اوڭا طام ياپماسين، هر شى چوروسون، بيهوده بوزولسون. حاشا و كلّا!. خيرِ مطلقدن خير گلير، جميلِ مطلقدن گوزللك گلير، حكيمِ مطلقدن عبث بر شى گلمز. أوت هر كيم فكرًا تاريخه بينوب ماضى جهتنه گيتسه، شو زمانِ حاضرده گورديگمز منزلِ دنيا، ميدانِ إبتلا، مشهرِ أشيا گبى، سنهلر عددنجه وفات ايتمش منزللر، ميدانلر، مشهرلر، عالملر گورهجك. صورتجه، كيفيتجه بربرندن آيرى اولدقلرى حالده؛ إنتظامجه، عجائبجه، صانعڭ قدرت و حكمتنى گوسترمكجه بربرينه بڭزر. هم گورهجك كه؛ او ثباتسز منزللرده، او دوامسز ميدانلرده، او بقاسز مشهرلرده او قدر باهر بر حكمتڭ إنتظاماتنى، او درجه ظاهر بر عنايتڭ إشاراتنى، او مرتبه قاهر بر عدالتڭ أماراتنى، او درجه واسع بر مرحمتڭ ثمراتنى گورهجك. بصيرتسز اولمامق شرطيله يقينًا بيلهجك كه: او حكمتدن داها أكمل بر حكمت اولاماز و او آثارى گورونن عنايتدن داها أجمل بر عنايت قابل دگل و او أماراتى گورونن عدالتدن داها أجلّ بر عدالت يوقدر و او ثمراتى گورونن مرحمتدن داها أشمل بر مرحمت تصوّر ايديلمز.
— 255 —
أگر فرضِ محال اولارق شو ايشلرى چويرن، شو مسافرلرى و مسافرخانهلرى دگيشديرن سلطانِ سرمدينڭ دائرهِٔ مملكتنده دائمى منزللر، عالى مكانلر، ثابت مقاملر، باقى مسكنلر، مقيم أهالى، مسعود عبادى بولونمازسه؛ ضيا، هوا، صو، طوپراق گبى قوّتلى و شموللى درت عناصرِ معنويه اولان حكمت، عدالت، عنايت، مرحمتڭ حقيقتلرينى نفى ايتمك و او عناصرِ ظاهريه گبى، گورونن وجودلرينى إنكار ايتمك لازم گلير. چونكه شو بقاسز دنيا و مافيها، اونلرڭ تام حقيقتلرينه مظهر اولامديغى معلومدر. أگر باشقه يرده دخى اونلره تام مظهر اولاجق مكان بولونمازسه، او وقت گوندوزى طولديران ضيايى گورديگى حالده، گونشڭ وجودينى إنكار ايتمك درجهسنده بر ديوانهلكله، شو هر شيده بولونان گوزيمز اوڭندهكى حكمتى إنكار ايتمك، شو نفسمزده و أكثر أشياده هر وقت مشاهده ايتديگمز عنايتى إنكار ايتمك و شو پك قوّتلى أماراتى گورونن عدالتى إنكار ايتمك
(حاشيه): أوت عدالت ايكى شقدر. برى مثبت، ديگرى منفيدر. مثبت ايسه، حق صاحبنه حقّنى ويرمكدر. شو قسم عدالت، بو دنياده بداهت درجهسنده إحاطهسى واردر. چونكه "اوچنجى حقيقت"ده إثبات ايديلديگى گبى؛ هر شيئڭ إستعداد لسانيله و إحتياجِ فطرى لسانيله و إضطرار لسانيله فاطرِ ذو الجلالدن ايستديگى بتون مطلوباتنى و وجود و حياتنه لازم اولان بتون حقوقنى مخصوص ميزانلرله، معيّن ئولچولرله بِالمشاهده ويرييور. ديمك عدالتڭ شو قسمى، وجود و حيات درجهسنده قطعى واردر.
ايكنجى قسم منفيدر كه، حقسزلرى تربيه ايتمكدر. يعنى حقسزلرڭ حقّنى، تعذيب و تجزيه ايله ويرييور. شو شق ايسه چندان تماميله شو دنياده تظاهر ايتمييور. فقط او حقيقتڭ وجودينى إحساس ايدهجك بر صورتده حدسز إشارات و أمارات واردر. أزجمله: قَومِ عاد و ثموددن طوت، تا شو زمانڭ متمرّد قَوملرينه قدر گلن سيللهٔ تأديب و تازيانهٔ تعذيب، غايت عالى بر عدالتڭ حكمران اولديغنى حدسِ قطعى ايله گوسترييور.
و شو هر يرده گورديگمز مرحمتى إنكار ايتمك لازم گلديگى گبى؛ شو كائناتده گورديگمز إجراآتِ حكيمانه و أفعالِ كريمانه و إحساناتِ رحيمانهنڭ
— 256 —
صاحبنى (حاشا ثمّ حاشا) سفيه بر اويونجى، غدّار بر ظالم اولديغنى قبول ايتمك لازم گلير كه، نهايتسز محال بر إنقلابِ حقائقدر. حتّى هر شيئڭ وجودينى و كندى نفسنڭ وجودينى إنكار ايدن أحمق سوفسطائيلر دخى بونڭ تصوّرينه قولاى قولاى ياناشهمزلر.
الحاصل:شو گورونن شئونات، دنيادهكى وسعتلى إجتماعاتِ حياتيه و سرعتلى إفتراقاتِ موتيه و حشمتلى طوپلانمالر و چابوق طاغيلمهلر و عظمتلى إحتفالات و بيوك تجلّيات ايله و اونلرڭ بو عالمه عائد بو دنياىِ فانيده قيصه بر زمانده معلوممز اولان ثمراتِ جزئيهلرى، أهمّيتسز و موقّت غايهلرى مابيْننده هيچ مناسبت اولماديغندن، عادتا كوچك بر طاشه بر بيوك طاغ قدر حكمتلر، غايهلر طاقمق؛ بر بيوك طاغه، بر كوچك طاش گبى موقّت بر غايهِٔ جزئيه ويرمگه بڭزر كه؛ هيچ بر عقل و حكمته اويغون گلهمز.
ديمك شو موجودات و شئونات ايله و دنيايه عائد غايهلرى اورتهسنده بو درجه نسبتسزلك، قطعيًا شهادت ايدر كه؛ بو موجوداتڭ يوزلرى عالمِ معنايه متوجّهدر، مناسب ميوهلرى اوراده ويرييور و گوزلرى أسماءِ قدسيهيه دقّت ايدييورلر، غايهلرى او عالمه باقييور. و ئوزلرى دنيا طوپراغى آلتنده، سنبللرى عالمِ مثالده إنكشاف ايدييور. إنسان إستعدادى نسبتنده بوراده أكييور و أكيلييور، آخرتده محصول آلييور. أوت شو أشيانڭ أسماءِ إلٰهيهيه و عالمِ آخرته متوجّه يوزلرينه باقسهڭ گورهجكسڭ كه؛ معجزهٔ قدرت اولان هر بر چكردگڭ بر آغاج قدر غايهسى وار. كلمهٔ حكمت اولان هر بر چيچگڭ
(حاشيه): سؤال: أگر دينسه: نهدن أڭ چوق مثاللرى چيچكدن و چكردكدن و ميوهدن گتيرييورسڭ؟
الجواب: چونكه اونلر هم معجزاتِ قدرتڭ أڭ آنتيقهلرى، أڭ خارقهلرى، أڭ نازنينلريدرلر. هم أهلِ طبيعت و أهلِ ضلالت و أهلِ فلسفه، اونلردهكى قلمِ قدر و قدرتڭ يازديغى اينجه خطّى اوقويهمدقلرى ايچون اونلرده بوغولمشلر، طبيعت باتاقلغنه دوشمشلر.
— 257 —
بر آغاج چيچكلرى قدر معنالرى وار و او خارقهِٔ صنعت و منظومهِٔ رحمت اولان هر بر ميوهنڭ، بر آغاجڭ ميوهلرى قدر حكمتلرى وار. بزلره رزق اولماسى ايسه؛ او بيڭلر حكمتلرندن بر تك حكمتدر كه، وظيفهسى بيتر، معناسنى إفاده ايدر، وفات ايدر، معدهمزده دفن ايديلير. مادام بو فانى أشيا، باشقه يرده باقى ميوهلر ويررلر و دائمى صورتلر بيراقير و باشقه جهتده أبدى معنالر إفاده ايدر، سرمدى تسبيحات ياپار. و إنسان ايسه، اونلرڭ شو جهتنه باقان يوزلرينه باقمقله إنسان اولور، فانيده باقىيه يول بولور.
ديمك، بو حيات و موت ايچنده يووارلانان، طوپلانوب طاغيلان موجودات ايچنده باشقه مقصد وار. تمثيلده قصور يوقدر: شو أحوال، تقليد و تمثيل ايچون تشكيل و ترتيب ايديلن أحواله بڭزر. ناصل بيوك مصرفله قيصه إجتماعلر، طاغيلمهلر ياپيلييور. تا صورتلر آلينسين، تركيب ايديلسين، سينهماده دائم گوسترلسين. اونڭ گبى، بو دنياده قيصه بر مدّت ظرفنده حياتِ شخصيه و حياتِ إجتماعيه گچيرمهنڭ بر غايهسى شودر كه؛ صورتلر آلينوب تركيب ايديلسين، نتيجهِٔ عمللرى آلينوب حفظ ايديلسين. تا بر مجمعِ أكبرده محاسبهسى گورولسون و بر مشهرِ أعظمده گوسترلسين و بر سعادتِ عظمايه إستعدادى گوسترلسين. ديمك حديثِ شريفده "دنيا آخرت مزرعهسيدر" دييه بو حقيقتى إفاده ايدييور.
مادام دنيا وار. و دنيا ايچنده بو آثاريله حكمت و عنايت و رحمت و عدالت وار. ألبته دنيانڭ وجودى گبى قطعى اولارق آخرت ده وار. مادام دنياده هر شى بر جهتده او عالمه باقييور. ديمك اورايه گيديلييور. آخرتى إنكار ايتمك، دنيا و مافيهايى إنكار ايتمك ديمكدر. ديمك أجل و قبر إنسانى بكلهديگى گبى، جنّت و جهنّم ده إنسانى بكلهيور و گوزلهيور.
— 258 —
اون برنجى حقيقت:
بابِ إنسانيتدر. إسمِ حقّڭ جلوهسيدر.
هيچ ممكن ميدر كه: جنابِ حق و معبودِ بِالحق، إنسانى شو كائنات ايچنده ربوبيتِ مطلقهسنه و عموم عالملره ربوبيتِ عامّهسنه قارشى أڭ أهمّيتلى بر عبد و خطاباتِ سبحانيهسنه أڭ متفكّر بر مخاطب و مظهريتِ أسماسنه أڭ جامع بر آيينه و اونى إسمِ أعظمڭ تجلّيسنه و هر إسمده بولونان إسمِ أعظملق مرتبهسنڭ تجلّيسنه مظهر بر أحسنِ تقويمده أڭ گوزل بر معجزهِٔ قدرت و خزائنِ رحمتنڭ مشتملاتنى طارتمق، طانيمق ايچون أڭ زياده ميزان و آلَتلره مالك بر مدقّق و نهايتسز نعمتلرينه أڭ زياده محتاج و فنادن أڭ زياده متألّم و بقايه أڭ زياده مشتاق و حيوانات ايچنده أڭ نازك و أڭ نازدار و أڭ فقير و أڭ محتاج و حياتِ دنيويهجه أڭ متألّم و أڭ بدبخت و إستعدادجه أڭ علوى و أڭ يوكسك صورتده، ماهيتده ياراتسين ده، اونى مستعد اولديغى و مشتاق اولديغى و لايق اولديغى بر دارِ أبدىيه گوندرميوب، حقيقتِ إنسانيهيى إبطال ايدهرك كندى حقّانيتنه طابان طابانه ضد و حقيقت نظرنده چركين بر حقسزلق ايتسين!
هم هيچ قابل ميدر كه: حاكمِ بِالحق، رحيمِ مطلق؛ إنسانه اويله بر إستعداد ويروب، ير ايله گوكلر و طاغلر تحمّلندن چكينديگى أمانتِ كبرايى تحمّل ايدوب، يعنى كوچوجك جزئى ئولچولريله، صنعتجقلريله خالقنڭ محيط صفتلرينى، كلّى شئوناتنى، نهايتسز تجلّياتنى ئولچهرك بيلوب؛ هم يرده أڭ نازك، نازنين، نازدار، عاجز، ضعيف ياراتوب؛ حالبوكه بتون يرڭ نباتى و حيوانى اولان مخلوقاتنه بر نوع تنظيمات مأمورى ياپوب، اونلرڭ طرزِ تسبيحات و عبادتلرينه مداخله ايتديروب، كائناتدهكى إجراآتِ إلٰهيهيه كوچوجك مقياسده بر تمثيل گوستروب، ربوبيتِ سبحانيهيى فعلًا و قالًا كائناتده إعلان ايتديرمك، مَلكلرينه ترجيح ايدوب خلافت
— 259 —
رتبهسنى ويرديگى حالده؛ اوڭا بتون بو وظيفهلرينڭ غايهسى و نتيجهسى و ثمرهسى اولان سعادتِ أبديهيى ويرمهسين؟ اونى بتون مخلوقاتنڭ أڭ بدبخت، أڭ بيچاره، أڭ مصيبتزده، أڭ دردمند، أڭ ذليل بر دركهيه آتوب؛ أڭ مبارك، نورانى و آلَتِ تسعيد بر هديهِٔ حكمتى اولان عقلى او بيچارهيه أڭ مشئوم و ظلمانى بر آلَتِ تعذيب ياپوب، حكمتِ مطلقهسنه بوسبتون ضد و مرحمتِ مطلقهسنه كلّيًا منافى بر مرحمتسزلك ايتسين. حاشا و كلّا!
الحاصل:ناصل حكايهِٔ تمثيليهده بر ضابطڭ جزداننه و دفترينه باقوب گورمش ايدك كه؛ هم رتبهسى، هم وظيفهسى، هم معاشى، هم دستورِ حركتى، هم جهازاتى بزه گوستردى كه؛ او ضابط، او موقّت ميدان ايچون دگل، بلكه مستقر بر مملكته گيدهجك ده اوڭا گوره چاليشييور. عينًا اونڭ گبى؛ إنسانڭ قلب جزدانندهكى لطائف و عقل دفترندهكى حواس و إستعدادندهكى جهازات، تمامًا و متّفقًا سعادتِ أبديهيه متوجّه و اوڭا گوره ويريلمش و اوڭا گوره تجهيز ايديلمش اولديغنه أهلِ تحقيق و كشف متّفقدرلر. أزجمله:
مثلا عقلڭ بر خدمتكارى و تصويرجيسى اولان قوّهٔ خياليهيه دينيلسه كه: "سڭا بر ميليون سنه عمر ايله سلطنتِ دنيا ويريلهجك، فقط آخرده مطلقا هيچ اولاجقسڭ." توهّم آلداتمهمق، نفس قاريشمهمق شرطيله "اوخ" يرينه " آه" دييهجك و تأسّف ايدهجك. ديمك أڭ بيوك فانى، أڭ كوچك بر آلَت و جهازاتِ إنسانيهيى طويورهمييور. ايشته بو إستعداددندر كه، إنسانڭ أبده اوزانمش أمللرى و كائناتى إحاطه ايتمش أفكارلرى و أبدى سعادتلرينڭ أنواعنه ياييلمش آرزولرى گوسترر كه؛ بو إنسان أبد ايچون خلق ايديلمش و أبده گيدهجكدر. بو دنيا اوڭا بر مسافرخانهدر و آخرتنه بر إنتظار صالونيدر.
— 260 —
اون ايكنجى حقيقت:
باب الرسالة و التنزيلدر. بِسْمِ اللّٰه الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ڭ جلوهسيدر.
هيچ ممكن ميدر كه: بتون أنبيا معجزهلرينه إستناد ايدهرك سوزينى تأييد ايتدكلرى و بتون أوليا كشف و كرامتلرينه إستناد ايدوب دعواسنى تصديق ايتدكلرى و بتون أصفيا تحقيقاتنه إستناد ايدهرك حقّانيتنه شهادت ايتدكلرى رسولِ أكرم صلّى اللّٰه عليه و سلّمڭ تحقّق ايتمش بيڭ معجزاتنڭ قوّتنه إستناد ايدوب بتون قوّتيله، هم قرق وجهله معجزه اولان قرآنِ حكيم بيڭلر آياتِ قطعيهسنه إستناد ايدهرك، بتون قطعيتله آچدقلرى آخرت يولنى و كشاد ايتدكلرى جنّت قپوسنى، سينك قنادى قدر قوّتى بولونميان واهى وهملر، نه حدّى وار كه قپاتهبيلسين!
گچن حقيقتلردن آڭلاشيلدى كه؛ حشر مسئلهسى اويله راسخ بر حقيقتدر كه، كُرهِٔ أرضى يرندن قالديرهجق، قيروب آتاجق بر قوّت او حقيقتى صارصهماز. زيرا او حقيقتى جنابِ حق بتون أسما و صفاتنڭ إقتضاسى ايله تثبيت ايدييور و رسولِ أكرمى بتون معجزات و براهينيله تصديق ايدييور و قرآنِ حكيم بتون حقائق و آياتيله اونى إثبات ايدييور و شو كائنات بتون آياتِ تكوينيه و شئوناتِ حكيمانهسى ايله شهادت ايدييور. عجبا هيچ ممكن ميدر كه؛ حشر مسئلهسنده واجب الوجود ايله بتون موجودات (كافرلر مستثنا اولارق) إتّفاق ايتمش اولسون، قيل قدر قوّتى اولميان شبههلر، شيطانى وسوسهلر او طاغ گبى حقيقتِ راسخهٔ عاليهيى صارصسين، يرندن قالديرسين؟ حاشا و كلّا!
صاقين ظن ايتمه، دلائلِ حشريه، بحث ايتديگمز اون ايكى حقيقته منحصردر. خاير، بلكه يالڭز قرآنِ حكيم، گچن شو اون ايكى حقيقتلرى بزه درس ويرديگى گبى، داها بيڭلر وجوهه إشارت ايدوب، هر بر وجه قوى بر أمارهدر كه: خالقمز بزى بو دارِ فانيدن بر دارِ باقىيه نقل ايدهجكدر.
— 261 —
هم صاقين ظن ايتمه كه: حشرى إقتضا ايدن أسماءِ إلٰهيه، بحث ايتديگمز گبى يالڭز حكيم، كريم، رحيم، عادل، حفيظ إسملرينه منحصردر. خاير، بلكه كائناتڭ تدبيرنده تجلّى ايدن بتون أسماءِ إلٰهيه، آخرتى إقتضا ايدر، بلكه إستلزام ايدر.
هم ظن ايتمه كه، حشره دلالت ايدن كائناتڭ آياتِ تكوينيهسى، شو گچن بحث ايتديگمزه منحصردر. خاير، بلكه أكثر موجوداتده صاغه صوله آچيلير پردهلر گبى وجه و كيفيتلرى واردر كه؛ بر وجهى صانعه شهادت ايتديگى گبى، ديگر وجهى ده حشره إشارت ايدر. مثلا: إنسانڭ أحسنِ تقويمدهكى حسنِ مصنوعيتى، صانعى گوسترديگى گبى؛ او أحسنِ تقويمدهكى قابليتِ جامعهسيله قيصه بر زمانده زوال بولماسى، حشرى گوسترر. بعض كرّه بر وجهله ايكى نظرله باقيلسه؛ هم صانعى، هم حشرى گوسترر. مثلا أكثر أشياده گورونن حكمتڭ تنظيمى، عنايتڭ تزيينى، عدالتڭ توزينى و رحمتڭ تلطيفى؛ ناصلكه ماهيتلرينه باقيلسه، بر صانعِ حكيم، كريم، عادل، رحيمڭ دستِ قدرتندن چيقديغنى گوستررلر. اونڭ گبى، بونلرڭ قوّتى و حدسزلكلريله برابر، شونلرڭ مظهرلرى اولان شو فانى موجوداتڭ أهمّيتسز و آز ياشاماسنه باقيلسه، آخرت گورونور. ديمك كه، هر شى لسانِ حال ايله
اٰمَنْتُ بِاللّٰه وَ بِالْيَوْمِ اْلٰاخِرِ
اوقويور و اوقوتديرييور.
٭ ٭ ٭
— 262 —
خاتمه
گچن اون ايكى حقيقت، بربرينى تأييد ايدر، بربرينى تكميل ايدر، بربرينه قوّت ويرر. بتون اونلر بردن إتّحاد ايدهرك نتيجهيى گوسترر. هانگى وهمڭ حدّى وار؛ شو دمير گبى، بلكه ألماس گبى اون ايكى محكم سورلرى دلوب گچهبيلسين. تا حصنِ حصينده اولان حشر ايمانىيى صارصسين!
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
آيتِ كريمهسى إفاده ايدييور كه: بتون إنسانلرڭ خلق اولنمسى و حشر ايديلمسى، قدرتِ إلٰهيهيه نسبةً بر تك إنسانڭ خلقى و حشرى گبى آساندر. أوت اويلهدر."نقطه"نامنده بر رسالهده حشر بحثنده شو آيتڭ إفاده ايتديگى حقيقتى تفصيلًا يازمشم. بوراده يالڭز بر قسم تمثيلاتيله خلاصهسنه بر إشارت ايدهجگز. أگر ايسترسهڭ او"نقطه"يهمراجعت ايت.
مثلا:
وَ للّٰه الْمَثَلُ الْاَعْلٰى
(تمثيلده قصور يوق) ناصلكه"نورانيت"سرّيله، گونشڭ جلوهسى كندى إختياريله اولسه ده، بر ذرّهيه سهولتله ويرديگى جلوهيى، عين سهولتله حدسز شفّافاته ده ويرر.
هم"شفّافيت"سرّيله، بر ذرّهٔ شفّافهنڭ كوچك گوز ببگى گونشڭ عكسنى آلماسنده، دڭزڭ گنيش يوزينه مساويدر.
هم"إنتظام"سرّيله، بر چوجق پارمغيله گمى صورتندهكى اويونجغنى چويرديگى گبى، قوجهمان بر دريدنوطى ده چويرر.
— 263 —
هم"إمتثال"سرّيله، بر قوماندان بر تك نفرى بر " آرش" أمريله تحريك ايتديگى گبى، بر قوجه اوردويى ده عين كلمه ايله تحريك ايدر.
هم"موازنه"سرّيله، جوِّ فضاده بر ترازى كه، اويله حقيقى حسّاس و او درجه بيوك فرض ايدهلم كه؛ ايكى جويز ترازينڭ ايكى گوزينه قونولسه حسّ ايدر و ايكى گونشى ده إستيعاب ايدوب طارتار. او ايكى كفهسنده بولونان ايكى جويزى برينى سماواته، برينى يره اينديرن عين قوّتله، ايكى شمس بولونسه؛ برينى عرشه، ديگرينى فرشه قالديرر، اينديرر.
مادام شو عادى، ناقص، فانى ممكناتده نورانيت و شفّافيت و إنتظام و إمتثال و موازنه سرلريله، أڭ بيوك شى أڭ كوچك شيئه مساوى اولور. حدسز حسابسز شيلر بر تك شيئه مساوى گورونور. ألبته قديرِ مطلقڭ ذاتى و نهايتسز و غايت كمالده اولان قدرتنڭ نورانى تجلّياتى و ملكوتيتِ أشيانڭ شفّافيتى و حكمت و قدرڭ إنتظاماتى و أشيانڭ أوامرِ تكوينيهسنه كمالِ إمتثالى و ممكناتڭ وجود و عدمنڭ مساواتندن عبارت اولان إمكانندهكى موازنهسى سرّيله؛ آز چوق، بيوك كوچك اوڭا مساوى اولديغى گبى، بتون إنسانلرى بر تك إنسان گبى بر صيحه ايله حشره گتيرهبيلير. هم بر شيئڭ قوّت و ضعفجه مراتبى، او شيئڭ ايچنه ضدّينڭ مداخلهسيدر. مثلا حرارتڭ درجاتى، صوغوغڭ مداخلهسيدر. گوزللگڭ مراتبى، چركينلگڭ مداخلهسيدر. ضيانڭ طبقاتى، قراڭلغڭ مداخلهسيدر. فقط بر شى ذاتى اولسه، عارضى اولمازسه، اونڭ ضدّى اوڭا مداخله ايدهمز. چونكه جمعِ ضدّيْن لازم گلير. بو ايسه، محالدر. ديمك أصل ذاتى اولان بر شيده مراتب يوقدر. مادام قديرِ مطلقڭ قدرتى ذاتيدر، ممكنات گبى عارضى دگلدر و كمالِ مطلقدهدر. اونڭ ضدّى اولان عجز ايسه، محالدر كه تداخل ايتسين. ديمك بر
— 264 —
بهارى خلق ايتمك، ذاتِ ذو الجلالنه بر چيچك قدر أهوندر. أگر أسبابه إسناد ايديلسه؛ بر چيچك بر بهار قدر آغير اولور. هم بتون إنسانلرى إحيا ايدوب حشر ايتمك، بر نفسڭ إحياسى گبى قولايدر.
مسئلهِٔ حشرڭ باشندن بورايه قدر اولان تمثيل صورتلرينه و حقيقتلرينه دائر اولان بياناتمز، قرآنِ حكيمڭ فيضندندر. نفسى تسليمه قلبى قبوله إحضاردن عبارتدر. أصل سوز ايسه قرآنڭدر. زيرا سوز اودر و سوز اونڭدر. ديڭلهيهلم:
فَلِلّٰهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ ٭ فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰه كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ٭ قَالَ مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ وَهِىَ رَمِيمٌ ٭ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِى اَنْشَاَهَا اَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ ٭ يَا اَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ اِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ ٭ يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا اَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَ تَرَى النَّاسَ سُكَارٰى وَمَا هُمْ بِسُكَارٰى وَ لٰكِنَّ عَذَابَ اللّٰه شَدِيدٌ ٭ اَللّٰه لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ اِلٰى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَ مَنْ اَصْدَقُ مِنَ اللّٰه حَدِيثًا ٭ اِنَّ الْاَبْرَارَ لَفِى نَعِيمٍ ٭ وَ اِنَّ الْفُجَّارَ لَفِى جَحِيمٍ ٭ اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا ٭ وَ اَخْرَجَتِ الْاَرْضُ اَثْقَالَهَا ٭ وَ قَالَ الْاِنْسَانُ مَالَهَا ٭ يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ اَخْبَارَهَا ٭ بِاَنَّ رَبَّكَ اَوْحٰى لَهَا ٭ يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ اَشْتَاتًا لِيُرَوْا اَعْمَالَهُمْ ٭ فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ ٭ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ ٭ اَلْقَارِعَةُ ٭ مَا الْقَارِعَةُ ٭
— 265 —
وَمَا اَدْرٰيكَ مَا الْقَارِعَةُ ٭ يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَرَاشِ الْمَبْثُوثِ ٭ وَ تَكُونُ الْجِبَالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ ٭ فَاَمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ ٭ فَهُوَ فِى عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ ٭ وَ اَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ ٭ فَاُمُّهُ هَاوِيَةٌ ٭ وَمَا اَدْرٰيكَ مَاهِيَهْ ٭ نَارٌ حَامِيَةٌ ٭ وَ للّٰه غَيْبُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ اِنَّ اللّٰه عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
داها بونلر گبى آياتِ بيّناتِ قرآنيهيى ديڭلهيوب، آمنّا و صدّقنا دييهلم.
اٰمَنْتُ بِاللّٰه وَ مَلٰئِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْيَوْمِ اْلٰاخِرِ وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَ شَرِّهِ مِنَ اللّٰه تَعَالٰى وَ الْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ وَ اَنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَ النَّارَ حَقٌّ وَ اَنَّ الشَّفَاعَةَ حَقٌّ وَ اَنَّ مُنْكَرًا وَ نَكِيرًا حَقٌّ وَ اَنَّ اللّٰه يَبْعَثُ مَنْ فِى الْقُبُورِ اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰه
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى اَلْطَفِ وَ اَشْرَفِ وَ اَكْمَلِ وَ اَجْمَلِ ثَمَرَاتِ طُوبَاءِ رَحْمَتِكَ الَّذِى اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ وَ وَسِيلَةً لِوُصُولِنَا اِلٰى اَزْيَنِ وَ اَحْسَنِ وَ اَجْلٰى وَ اَعْلٰى ثَمَرَاتِ تِلْكَ الطُّوبَاءِ الْمُتَدَلِّيَةِ عَلٰى دَارِ اْلٰاخِرَةِ اَىِ الْجَنَّةِ ٭ اَللّٰهُمَّ اَجِرْنَا وَ اَجِرْ وَالِدَيْنَا مِنَ النَّارِ وَ اَدْخِلْنَا وَ اَدْخِلْ وَالِدَيْنَا الْجَنَّةَ مَعَ الْاَبْرَارِ بِجَاهِ نَبِيِّكَ الْمُخْتَارِ ٭ اٰمِينَ
— 266 —
أى شو رسالهيى إنصاف ايله مطالعه ايدن قارداش! ديمه، نيچون بو "اوننجى سوزى" بردن تماميله آڭلايهمييورم و تمام آڭلامديغڭ ايچون صيقيلمه! چونكه ابن سينا گبى بر داهئِ حكمت،
اَلْحَشْرُ لَيْسَ عَلٰى مَقَايِيسَ عَقْلِيَّةٍ
ديمش. "ايمان ايدرز، فقط عقل بو يولده گيدهمز" دييه حكم ايتمشدر. هم بتون علماءِ إسلام: "حشر، بر مسئلهِٔ نقليهدر، دليلى نقلدر. عقل ايله اوڭا گيدلمز." دييه متّفقًا حكم ايتدكلرى حالده، ألبته او قدر درين و معنًا پك يوكسك بر يول؛ بردن بره بر جادّهِٔ عموميهِٔ عقليه حكمنه گچهمز. قرآنِ حكيمڭ فيضيله و خالقِ رحيمڭ رحمتيله، شو تقليدى قيريلمش و تسليمى بوزولمش عصرده، او درين و يوكسك يولى شو درجه إحسان ايتديگندن بيڭ شكر ايتملىيز. چونكه ايمانمزڭ قورتولمسنه كافى گلير. فهم ايتديگمز مقدارينه ممنون اولوب تكرار مطالعه ايله إزديادينه چاليشملىيز.
حشره عقل ايله گيدلمهمسنڭ بر سرّى شودر كه: حشرِ أعظم، إسمِ أعظمڭ تجلّيسيله اولديغندن، جنابِ حقّڭ إسمِ أعظمنڭ و هر إسمڭ أعظمى مرتبهسندهكى تجلّيسيله ظاهر اولان أفعالِ عظيمهيى گورمك و گوسترمكله، حشرِ أعظم بهار گبى قولاى إثبات و قطعى إذعان و تحقيقى ايمان ايديلير. شو اوننجى سوزده فيضِ قرآن ايله اويله گورولويور و گوستريلييور. يوقسه عقل، طار و كوچك دستورلريله كندى باشنه قالسه عاجز قالير، تقليده مجبور اولور.
٭ ٭ ٭
— 267 —
اوننجى سوزڭ كرامتكارانه لطائف توافقيهسندندر كه: مطبوع نسخهسنده أكثريتِ مطلقه ايله صحيفهلرڭ الف عددنده توافقلرى اولديغى گبى، بر ايكى مستثنا اولارق متباقيسى مدارِ توافق اولان (اوچ، درت، بش، آلتى) (حاشيه): مرحوم حافظ علىنڭ نسخهسنڭ مدارِ توافقى (بر، ايكى، اوچ، درت، بش) ده غالبدر. عددلر دخى ينه معنيدار اولارق هر بريسى بربريله اون اوچده توافق ايتديگى مثللو چوق سرلر وار. بو كرّه او مطبوع نسخهدن هيچ بر توافقى تعقيب ايتميهرك حافظ علينڭ (رح) يازديغى اوننجى سوزده كندى كندينه گلن صحيفهلرڭ سطرلر باشندهكى ألفلر، يالڭز بر تك صحيفه مستثنا اولارق بتون صحيفهلر بربرينه توافق ايتمك ايله برابر، ألفلرڭ مجموعى (يوز طقسان اوچ) ايدهرك هم بو اوننجى سوزڭ إسمى اولان اوننجى سوز عددِ أبجديسنه تام تامنه توافق ايتديگى گبى، اوننجى سوزڭ مؤلّفنڭ ايكنجى إسمى اولان (بديع الزمان) إسمنڭ بر فرق ايله عددِ أبجديسنه توافقنى گوردك.
و بو توافق معنيدار اولديغنه لطيف بر أمارهسى ده شودر: رسالهٔ نورڭ ايكى طلبهسى (بو سرّ تظاهر ايتمزدن أوّل) عجبا بو ألفلرڭ عددنده بر معنا وار مى دييه دوشونوركن، هر ايكيسنڭ قلبلرندن لسانلرينه اوننجى سوز كلمهسى بردن عين آنده گلمهسى ايله، ايكى قلبڭ و ايكى لسانڭ توافقى تقويه ايدييور.
بو (يوز طقسان اوچ) عددينڭ ايكنجى معنيدار توافقى ده شودر كه: حشرى درس ويرن باشدهكى
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰه
الخ. آيتڭ و آخرنده قيامتى و قيامتڭ دهشتنى درس ويرن
يَا اَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ
— 268 —
الخ. آيتڭ قدسى حرفلرينڭ مجموع عددى اولان (يوز طقسان اوچ) عددينه بو (يوز طقسان اوچ) ألفڭ توافقى ألبتّه تصادفى دگلدر.
لطيفدر كه: "و البَعْثُ بَعْدَ الْمَوْت حَقّ" ركنِ ايمانيهنڭ أوّلى اولان دنيانڭ ئولمسنى آخركى آيت خبر ويرييور. و او ركنڭ آخرى اولان إحياىِ أمواتى برنجى آيت خبر ويرييور. اويله ده "البَعْثُ بَعْدَ الْمَوْت حَقّ" جملهسنده عيناً أوّلِ كلمه آخرى، آخرِ كلمه أوّلى گوسترييور. هم ينه حشرى و إحيايى درس ويرن و خاتمهده مذكور اولان
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ اِنَّ اللّٰه سَمِيعٌ بَصِيرٌ
آيتيله و قيامتڭ زلزلهٔ كبراسنى درس ويرن و آخرده هم اوننجى سوزڭ هم يگرمى طوقوزنجى سوزڭ آخرنده ذكر ايديلن
اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا
سورهسنڭ ملفوظ قدسى حروفاتنڭ عددى اولان (يوز طقسان درت) ده بر تك فرق ايله بو ألفلرڭ (يوز طقسان اوچ) عددينه توافق ايتمسى، سابق توافقه تام توافق ايتمكله؛ هم اونلرى تأييد ايدييور، هم ده اونلرله تأيّد ايدييور.
ينه بو سوزڭ توافقاتِ لطيفهسندندر كه: ألفلر ايله سطرلرڭ مجموع عددى اولان (طوقوز يوز طقسان سكز) رسالت النور، شدّهلى نون ايكى نون صاييلمق شرطيله عيناً طوقوز يوز طقسان سكزده توافق ايتديگى گبى؛ بو ايكى توافق، مشهور بر سرِّ عظيمِ بسملهنڭ
(حاشيه): أوت أڭ أوّل نازل اولان سورهِٔ علقڭ باشنده اِقْرَأْ بِاسْمِ أمرينڭ دلالتيله قرآندهكى بتون بِسْمِ اللّٰهلرڭ قاعدهِٔ صرفيهجه متعلّقى اِقْرَأْ كلمهسيدر. بو اِقْرَأْ أمرى قرآن إعتباريلهدر. بز بِسْمِ اللّٰه ديسهك اِقْرَأْ كلمهسنى اَقْرَاُ اولارق متكلّم وحده صيغهسيله اوقوياجغز. اوقومق ايشنده هر بسملهنڭ باشنده بو اَقْرَاُ معناسى مقدّردر. ايشته بسملهِٔ شريفهنڭ متعلّقِ مقدّرى اولان اقرأ ايله و شدّه و غيرِ ملفوظلر صاييلمامق شرطيله مقامِ أبجديسى سرّلى و مشهور اولان (طوقوز يوز طقسان طوقوز) عدديدر.
مقامِ أبجديسى اولان طوقوز يوز طقسان
— 269 —
طوقوز عددينه بر تك نقصان ايله توافقى
(حاشيه): هم بو اوچ توافقڭ غايت معنيدار ديگر ايكى توافقى ده شودر كه: اوننجى سوزڭ قوّتلى حقّانيتنى گوسترن (ان الحشر حق و صدق) جملهسنڭ مقامِ أبجديسى (طوقوز يوز طقسان سكز) اولماسى گبى، (اوننجى سوز) باهر بر برهان اولديغى ركنِ ايمانيهيى گوسترن (ايمان بيوم الآخرة) (إخطار) كلامنڭ مقامِ جفريسى ينه (طوقوز يوز طقسان سكز) اولمقله هر ايكيسى بو اوچ توافقِ لطيفهيى بش توافقِ مباركهيه إبلاغ ايتدى.
(إخطار): (يوم) موصوف اولسه؛ قاعدةً (اليوم الآخر) اولور. مضاف اولسه قاعدةً (يوم الآخرة) اولور، (ة وقفده هی) اولور.
اوننجى سوزڭ نه قدر يوكسك نقطهلره باقديغنى ايما ايدييور.
رسالهٔ النور شاكردلرى نامنه
رأفت، رشدى، خسرو، سعيد النورسى
(حاشيه):إعجازِ قرآنينڭ يوز جزئندن بر جزئنڭ شعاعى توافق صورتنده قرآنڭ بر تفسيرى اولان رسالهِٔ نورڭ أجزالرينه ويريلديگنڭ پك چوق أماراتندن بر كوچك أمارهسى ده شودر كه: ايكى صحيفهدن نقصان تصديقنامهيى توافقده قلمى موفّق بريسى دقّتله يازديغى حالده، اونبش يگرمىيه قدر توافقى آنجق گوستردى. ديگرى توافقده هم حصّهسى نقصان، هم دوشونمز، هم غايت سرعتله يازديغى بو تصديقنامهده (طقسان طوقوز) توافقى گوسترمسيدر.
٭ ٭ ٭
— 270 —
اوننجى سوزڭ مهمّ بر ذيلى و لاحقهسنڭ برنجى پارچهسى
بِسْمِ اللّٰه الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
فَسُبْحَانَ اللّٰه حِينَ تُمْسُونَ وَ حِينَ تُصْبِحُونَ ٭ وَ لَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ عَشِيًّا و حِينَ تُظْهِرُونَ ٭ يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَ كَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ اَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ اِذَا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ اَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ اَنْفُسِكُمْ اَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا اِلَيْهَا وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ اخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِمِينَ ٭وَ مِنْ اٰيَاتِهِ مَنَامُكُمْ بِالَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَ ابْتِغَاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَ طَمَعًا وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَيُحْيِى بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ٭ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ اَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَ الْاَرْضُ بِاَمْرِهِ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ ٭ وَ لَهُ مَنْ فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ ٭ وَ هُوَ الَّذِى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ هُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِ وَ لَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ٭
— 271 —
ايمانڭ بر قطبنى گوسترن بو سماوى آياتِ كبرانڭ و حشرى إثبات ايدن شو قدسى براهينِ عظمانڭ بر نكتهٔ أكبرى و بر حجّتِ أعظمى؛ بو "طوقوزنجى شعاع"ده بيان ايديلهجك.
لطيف بر عنايتِ ربّانيهدر كه: بوندن اوتوز سنه أوّل أسكى سعيد، يازديغى تفسير مقدّمهسى "محاكمات" نامندهكى أثرڭ آخرنده؛ "ايكنجى مقصد: قرآنده حشره إشارت ايدن ايكى آيت تفسير و بيان ايديلهجك. نَخُو بِسْمِ اللّٰه الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ" دييوب طورمش. داها يازهمامش. خالقِ رحيممه دلائل و أماراتِ حشريه عددنجه شكر و حمد اولسون كه، اوتوز سنه صوڭره توفيق إحسان أيلدى. أوت بوندن طوقوز اون سنه أوّل، او ايكى آيتدن برنجى آيت اولان:
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰه كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
فرمانِ إلٰهينڭ ايكى پارلاق و چوق قوّتلى حجّتلرى و تفسيرلرى بولونان اوننجى سوز ايله يگرمى طوقوزنجى سوزى إنعام ايتدى. منكِرلرى صوصديردى. هم ايمانِ حشرينڭ هجوم ايديلمز او ايكى متين قلعهسندن طوقوز و اون سنه صوڭره ايكنجى آيت اولان باشده مذكور آياتِ أكبرڭ تفسيرينى بو رساله ايله إكرام ايتدى. ايشته بو طوقوزنجى شعاع؛ مذكور آياتيله إشارت ايديلن طوقوز عالى مقام و بر أهمّيتلى مقدّمهدن عبارتدر.
٭ ٭ ٭
— 272 —
مقدّمه
(حشر عقيدهسنڭ، پك چوق روحى فائدهلرندن و حياتى نتيجهلرندن بر تك نتيجهِٔ جامعهيى إختصار ايله بيان و حياتِ إنسانيهيه خصوصًا حياتِ إجتماعيهسنه نه درجه لزوملى و ضرورى اولديغنى إظهار و بو ايمانِ حشرى عقيدهسنڭ پك چوق حجّتلرندن بر تك حجّتِ كلّيهيى إجمال ايله گوسترمك و او عقيدهٔ حشريه نه درجه بديهى و شبههسز بولونديغنى إفاده ايتمكدن عبارت اولارق "ايكى نقطه"در.)
برنجى نقطه:
آخرت عقيدهسى؛ حياتِ إجتماعيه و شخصيهٔ إنسانيهنڭ اُسّ الأساسى و سعادتنڭ و كمالاتنڭ أساساتى اولديغنه، يوزر دليللرندن بر مقياس اولارق يالڭز درت دانهسنه إشارت ايدهجگز:
برنجيسى:نوعِ بشرڭ همان ياريسنى تشكيل ايدن چوجقلر، يالڭز جنّت فكريله، اونلره دهشتلى و آغلاتيجى گورونن ئولوملره و وفاتلره قارشى طايانهبيليرلر و غايت ضعيف و نازك وجودلرنده بر قوّهِٔ معنويه بولابيليرلر و هر شيدن چابوق آغلايان غايت مقاومتسز مزاجِ روحلرنده، او جنّت ايله بر اُميد بولوب مسرورانه ياشايهبيليرلر. مثلا جنّت فكريله دير: "بنم كوچك قارداشم ويا آرقداشم ئولدى، جنّتڭ بر قوشى اولدى. جنّتده گزر، بزدن داها گوزل ياشار." يوقسه هر وقت أطرافنده كندى گبى چوجقلرڭ و بيوكلرڭ ئولوملرى، او ضعيف بيچارهلرڭ أنديشهلى نظرلرينه چارپمسى؛ مقاومتلرينى و قوّهٔ معنويهلرينى زير و زبر ايدهرك گوزلريله برابر روح، قلب، عقل گبى بتون لطائفنى دخى اويله آغلاتديرهجق، يا محو اولوب ويا ديوانه بر بدبخت حيوان اولاجقدى.
— 273 —
ايكنجى دليل:نوعِ إنسانڭ (بر جهتده) نصفى اولان إختيارلر، يالڭز حياتِ اُخرويه ايله ياقينلرنده بولونان قبره قارشى تحمّل ايدهبيليرلر. و چوق علاقهدار اولدقلرى حياتلرينڭ ياقينده سونمسنه و گوزل دنيالرينڭ قپانمسنه مقابل بر تسلّى بولابيليرلر و چوجق حكمنه گچن سريع التأثّر روحلرنده و مزاجلرنده، موت و زوالدن چيقان أليم و دهشتلى مأيوسيته قارشى، آنجق حياتِ باقيه اميديله مقابله ايدهبيليرلر. يوقسه او شفقته لايق محترملر و سكونته و إستراحتِ قلبيهيه چوق محتاج او أنديشهلى بابالر و آنالر، اويله بر واويلاءِ روحى و بر دغدغهِٔ قلبى حسّ ايدهجكلردى كه؛ بو دنيا اونلره ظلمتلى بر زندان و حيات دخى قساوتلى بر عذاب اولوردى.
اوچنجى دليل:إنسانلرڭ حياتِ إجتماعيهسنڭ مدارى اولان گنجلر، دليقانليلر، شدّتِ غليانده اولان حسّياتلرينى و إفراطكار بولونان نفس و هوالرينى تجاوزاتدن و ظلملردن و تخريباتدن طورديران و حياتِ إجتماعيهنڭ حسنِ جرياننى تأمين ايدن؛ يالڭز جهنّم فكريدر. يوقسه جهنّم أنديشهسى اولمازسه اَلْحُكْمُ لِلْغَالِبِ قاعدهسيله او سرخوش دليقانليلر، هوساتلرى پشينده بيچاره ضعيفلره، عاجزلره، دنيايى جهنّمه چويرهجكلردى و يوكسك إنسانيتى غايت سفلى بر حيوانيته دونديرهجكلردى.
دردنجى دليل:نوعِ بشرڭ حياتِ دنيويهسنده أڭ جمعيتلى مركز و أڭ أساسلى زنبرك و دنيوى سعادت ايچون بر جنّت، بر ملجأ، بر تحصّنگاه ايسه؛ عائله حياتيدر. و هركسڭ خانهسى، كوچك بر دنياسيدر. و او خانه و عائله حياتنڭ حياتى و سعادتى ايسه؛ صميمى و جدّى و وفادارانه حرمت و حقيقى و شفقتلى و فداكارانه مرحمت ايله اولابيلير و بو حقيقى حرمت و صميمى مرحمت ايسه؛ أبدى بر آرقداشلق و دائمى بر رفاقت و سرمدى بر برابرلك و حدسز بر زمانده و
— 274 —
حدودسز بر حياتده بربريله پدرانه، فرزندانه، قارداشانه، آرقداشانه مناسبتلرڭ بولونمق فكريله، عقيدهسيله اولابيلير.
مثلا دير: "بو حرمم، أبدى بر عالمده، أبدى بر حياتده، دائمى بر رفيقهٔ حياتمدر. شيمديلك إختيار و چركين اولمش ايسه ده ضررى يوق. چونكه أبدى بر گوزللگى وار، گلهجك. و بويله دائمى آرقداشلغڭ خاطرى ايچون هر بر فداكارلغى و مرحمتى ياپارم." دييهرك او إختياره قاريسنه، گوزل بر حورى گبى محبّتله، شفقتله، مرحمتله مقابله ايدهبيلير. يوقسه قيصهجق بر ايكى ساعت صورى بر رفاقتدن صوڭره أبدى بر فراق و مفارقته اوغرايان آرقداشلق؛ ألبته غايت صورى و موقّت و أساسسز، حيوان گبى بر رقّتِ جنسيه معناسنده و بر مجازى مرحمت و صنعى بر حرمت ويرهبيلير. و حيواناتده اولديغى گبى؛ باشقه منفعتلر و سائر غالب حسلر، او حرمت و مرحمتى مغلوب ايدوب او دنيا جنّتنى، جهنّمه چويرر.
ايشته ايمانِ حشرينڭ يوزر نتيجهسندن بريسى؛ حياتِ إجتماعيهِٔ إنسانيهيه تعلّق ايدر. و بو تك نتيجهنڭ ده يوزر جهتندن و فائدهلرندن مذكور درت دليله سائرلرى قياس ايديلسه آڭلاشيلير كه: حقيقتِ حشريهنڭ تحقّقى و وقوعى؛ إنسانيتڭ علوى حقيقتى و كلّى حاجتى درجهسنده قطعيدر. بلكه إنسانڭ معدهسندهكى إحتياجڭ وجودى، طعاملرڭ وجودينه دلالت و شهادتندن داها ظاهردر و داها زياده تحقّقنى بيلديرر. و أگر بو حقيقتِ حشريهنڭ نتيجهلرى إنسانيتدن چيقسه؛ او چوق أهمّيتلى و يوكسك و حياتدار اولان إنسانيت ماهيتى، مردار و ميقروب يوواسى بر لاشه حكمنه سقوط ايدهجگنى إثبات ايدر. بشرڭ إداره و أخلاق و إجتماعياتى ايله چوق علاقهدار اولان إجتماعيون و سياسيون و أخلاقيونڭ قولاقلرى چينلاسين! گلسينلر، بو بوشلغى نه ايله طولديرهبيليرلر و بو درين يارهلرى نه ايله تداوى ايدهبيليرلر؟
— 275 —
ايكنجى نقطه:
حقيقتِ حشريهنڭ حدسز برهانلرندن سائر أركانِ ايمانيهدن گلن شهادتلرڭ خلاصهسندن چيقان بر برهانى، غايت مختصر بر صورتده بيان ايدر. شويله كه:
حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامڭ رسالتنه دلالت ايدن بتون معجزهلرى و بتون دلائلِ نبوّتى و حقّانيتنڭ بتون برهانلرى، بردن حقيقتِ حشريهنڭ تحقّقنه شهادت ايدهرك إثبات ايدرلر. چونكه بو ذاتڭ بتون حياتنده بتون دعوالرى، وحدانيتدن صوڭره حشرده تمركز ايدييور. هم عموم پيغمبرلرى تصديق ايدن و ايتديرن بتون معجزهلرى و حجّتلرى، عين حقيقته شهادت ايدر. هم وَ بِرُسُلِهِ كلمهسندن گلن شهادتى بداهت درجهسنه چيقاران، وَ كُتُبِهِ شهادتى ده عين حقيقته شهادت ايدر. شويله كه:
باشده قرآنِ معجز البيانڭ حقّانيتنى إثبات ايدن بتون معجزهلرى، حجّتلرى و حقيقتلرى، بردن حقيقتِ حشريهنڭ تحقّقنه و وقوعنه شهادت ايدوب إثبات ايدرلر. چونكه قرآنڭ همان اوچدن بريسى حشردر و أكثر قيصه سورهلرينڭ باشلرنده غايت قوّتلى آياتِ حشريهدر. صريحًا و إشارةً بيڭلر آياتيله عين حقيقتى خبر ويرر، إثبات ايدر، گوسترر. مثلا:
اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ٭ يَا اَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ اِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ ٭ اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا ٭ اِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ ٭ اِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ٭ عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ ٭ هَلْ اَتٰيكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ ٭
گبى، اوتوز قرق سورهلرڭ باشلرنده بتون قطعيتله حقيقتِ حشريهيى كائناتڭ أڭ أهمّيتلى و واجب بر حقيقتى اولديغنى گوسترمكله برابر، سائر آيتلر دخى او حقيقتڭ چشيد چشيد دليللرينى بيان ايدوب إقناع ايدر.
— 276 —
عجبا بر تك آيتڭ بر تك إشارتى، گوزيمز اوڭنده علومِ إسلاميهده متعدّد علمى، كونى حقيقتلرى ميوه ويرن بر كتابڭ بويله شهادتلريله و دعوالرى ايله، گونش گبى ظهور ايدن ايمانِ حشرى؛ حقيقتسز اولماسى گونشڭ إنكارى بلكه كائناتڭ عدمى گبى هيچ بر جهتِ إمكانى وار مى و يوز درجه محال و باطل اولماز مى؟ عجبا بر سلطانڭ بر تك إشارتى يالان اولمامق ايچون بعضًا بر اوردو حركت ايدوب چارپيشديغى حالده، او پك جدّى و عزّتلى سلطانڭ بيڭلر سوزلرى و وعدلرى و تهديدلرينى يالان چيقارمق هيچ بر جهتده قابل ميدر و حقيقتسز اولمق ممكن ميدر؟
عجبا اون اوچ عصرده فاصلهسز اولارق حدسز روحلره، عقللره، قلبلره، نفسلره حق و حقيقت دائرهسنده حكم ايدن، تربيه ايدن، إداره ايدن بو معنوى سلطانِ ذىشانڭ بر تك إشارتى بويله بر حقيقتى إثبات ايتمگه كافى ايكن، بيڭلر تصريحات ايله بو حقيقتِ حشريهيى گوستروب إثبات ايتدكدن صوڭره، او حقيقتى طانيميان بر أجهل أحمق ايچون جهنّم عذابى لازم گلمز مى و عينِ عدالت اولماز مى؟
هم برر زمانه و برر دوره حكم ايدن بتون سماوى صحفلرى و مقدّس كتابلرى دخى، بتون إستقباله و عموم زمانلره حكمران اولان قرآنڭ تفصيلاتله، ايضاحاتله، تكرار ايله بيان و إثبات ايتديگى حقيقتِ حشريهيى، عصرلرينه و زمانلرينه گوره او حقيقتى قطعى قبول ايله برابر، تفصيلاتسز و پردهلى و مختصر بر صورتده بيان، فقط قوّتلى بر طرزده إدّعا و إثباتلرى؛ قرآنڭ دعواسنى بيڭلر إمضا ايله تصديق ايدرلر.
بو بحثڭ مناسبتيله رسالهِٔ مناجاتڭ آخرنده، ايمان بِاليوم الآخر ركننه، سائر ركنلرڭ خصوصًا "رُسُل" و "كُتُب"ڭ شهادتنى، مناجات صورتنده ذكر ايديلن
— 277 —
پك قوّتلى و خلاصهلى و بتون أوهاملرى إزاله ايدن بر حجّتِ حشريه عينًا بورايه گيرييور. شويله كه: مناجاتده ديمش:
أى ربِّ رحيمم!رسولِ أكرمڭڭ تعليميله و قرآنِ حكيمڭ درسيله آڭلادم كه: باشده قرآن و رسولِ أكرمڭ اولارق بتون مقدّس كتابلر و پيغمبرلر، بو دنياده و هر طرفده نمونهلرى گورولن جلاللى و جماللى إسملريڭڭ تجلّيلرى داها پارلاق بر صورتده أبد الآبادده دوام ايدهجگنه و بو فانى عالمده رحيمانه جلوهلرى، نمونهلرى مشاهده ايديلن إحساناتڭڭ داها شعشعهلى بر طرزده دارِ سعادتده إستمرارينه و بقاسنه و بو قيصه حياتِ دنيويهده اونلرى ذوق ايله گورن و محبّت ايله رفاقت ايدن مشتاقلرڭ، أبدده دخى رفاقتلرينه و برابر بولونمهلرينه إجماع و إتّفاق ايله شهادت و دلالت و إشارت ايدرلر.
هم يوزر معجزاتِ باهرهلرينه و آياتِ قاطعهلرينه إستنادًا، باشده رسولِ أكرم و قرآنِ حكيمڭ اولارق بتون نورانى روحلرڭ صاحبلرى اولان پيغمبرلر و بتون منوّر قلبلرڭ قطبلرى اولان وليلر و بتون كسكين و نورلى عقللرڭ معدنلرى اولان صدّيقينلر، بتون صحفِ سماويهده و كتبِ مقدّسهده سنڭ چوق تكرار ايله ايتديگڭ بيڭلر وعدلريڭه و تهديدلريڭه إستنادًا، هم سنڭ قدرت و رحمت و عنايت و حكمت و جلال و جمال گبى آخرتى إقتضا ايدن قدسى صفتلريڭه، شأنلريڭه و سنڭ عزّتِ جلالڭه و سلطنتِ ربوبيتڭه إعتمادًا، هم آخرتڭ ايزلرينى و ترشّحاتنى بيلديرن حدسز كشفياتلرينه و مشاهدهلرينه و علم اليقين و عين اليقين درجهسنده بولونان إعتقادلرينه و ايمانلرينه بناءً سعادتِ أبديهيى إنسانلره مژدهلهيورلر. أهلِ ضلالت ايچون جهنّم و أهلِ هدايت ايچون جنّت بولونديغنى خبر ويروب إعلان ايدييورلر. قوّتلى ايمان ايدوب شهادت ايدييورلر.
— 278 —
أى قديرِ حكيم! أى رحمٰنِ رحيم! أى صادق الوعد الكريم! أى عزّت و عظمت و جلال صاحبى قهّارِ ذو الجلال!.. بو قدر صادق دوستلريڭى، بو قدر وعدلريڭى و بو قدر صفات و شئوناتڭى يالانجى چيقارمق، تكذيب ايتمك و سلطنتِ ربوبيتڭڭ قطعى مقتضياتنى تكذيب ايدوب ياپمهمق و سنڭ سَوْديگڭ و اونلر دخى سنى تصديق و إطاعت ايتمكله كنديلرينى سڭا سَوْديرن حدسز مقبول عباديڭڭ آخرته باقان حدسز دعالرينى و دعوالرينى ردّ ايتمك، ديڭلهمهمك و كفر و عصيان ايله و سنى وعدڭده تكذيب ايتمكله، سنڭ عظمتِ كبرياڭه طوقونان و عزّتِ جلالڭه طوقونديران و الوهيتڭڭ حيثيتنه ايليشن و شفقتِ ربوبيتڭى متأثّر ايدن أهلِ ضلالتى و أهلِ كفرى حشرڭ إنكارنده، اونلرى تصديق ايتمكدن يوز بيڭلر درجه مقدّسسڭ و حدسز درجه منزّه و عاليسڭ. بويله نهايتسز بر ظلمدن و نهايتسز بر چركينلكدن، سنڭ او نهايتسز عدالتڭى و نهايتسز جمالڭى و حدسز رحمتڭى، حدسز درجه تقديس ايدييورز. و بتون قوّتمزله ايمان ايدرز كه: او يوز بيڭلر صادق ألچيلرڭ و او حدسز طوغرى دلّالِ سلطنتڭ اولان أنبياء، أصفياء، أوليالر، حقّ اليقين، عين اليقين، علم اليقين صورتنده سنڭ اُخروى رحمت خزينهلريڭه، عالمِ بقادهكى إحساناتڭڭ دفينهلرينه و دارِ سعادتده تماميله ظهور ايدن گوزل إسملريڭڭ خارقه گوزل جلوهلرينه شهادتلرى حق و حقيقتدر و إشارتلرى طوغرى و مطابقدر و بشارتلرى صادق و واقعدر. و اونلر بتون حقيقتلرڭ مرجعى و گونشى و حاميسى اولان "حق" إسمنڭ أڭ بيوك بر شعاعى؛ بو حقيقتِ أكبرِ حشريه اولديغنى ايمان ايدهرك، سنڭ أمرڭ ايله سنڭ عباديڭه حق دائرهسنده درس ويرييورلر و عينِ حقيقت اولارق تعليم ايدييورلر. يا ربّ! بونلرڭ درس و تعليملرينڭ حقّى و حرمتى ايچون، بزه و رسالهِٔ نور طلبهلرينه ايمانِ أكمل و حسنِ خاتمه وير. و بزلرى اونلرڭ شفاعتلرينه مظهر أيله، آمين...
— 279 —
هم ناصلكه قرآنڭ، بلكه بتون سماوى كتابلرڭ حقّانيتنى إثبات ايدن عموم دليللر و حجّتلر و حبيب اللّٰهڭ بلكه بتون أنبيانڭ نبوّتلرينى إثبات ايدن عموم معجزهلر و برهانلر، طولاييسيله أڭ بيوك مدّعالرى اولان آخرتڭ تحقّقنه دلالت ايدرلر. عينًا اويله ده، واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه شهادت ايدن أكثر دليللر و حجّتلر، طولاييسيله ربوبيتڭ و الوهيتڭ أڭ بيوك مدارى و مظهرى اولان دارِ سعادتڭ و عالمِ بقانڭ وجودينه، آچيلمهسنه شهادت ايدرلر. چونكه گلهجك مقاماتده بيان و إثبات ايديلهجگى گبى؛ ذاتِ واجب الوجودڭ هم موجوديتى، هم عموم صفتلرى، هم أكثر إسملرى، هم ربوبيت، الوهيت، رحمت، عنايت، حكمت، عدالت گبى وصفلرى، شأنلرى لزوم درجهسنده آخرتى إقتضا و وجوب درجهسنده باقى بر عالمى إستلزام و ضرورت درجهسنده مكافات و مجازات ايچون حشرى و نشرى ايسترلر. أوت مادام أزلى، أبدى بر اللّٰه وار؛ ألبته سلطنتِ الوهيتنڭ سرمدى بر مدارى اولان آخرت واردر. و مادام بو كائناتده و ذىحياتده غايت حشمتلى و حكمتلى و شفقتلى بر ربوبيتِ مطلقه وار و گورونويور. ألبته او ربوبيتڭ حشمتنى سقوطدن و حكمتنى عبثيتدن و شفقتنى غدردن قورتاران أبدى بر دارِ سعادت بولونهجق و گيريلهجك.
هم مادام گوز ايله گورونن بو حدسز إنعاملر، إحسانلر، لطفلر، كرملر، عنايتلر، رحمتلر؛ پردهِٔ غيب آرقهسنده بر ذاتِ رحمٰنِ رحيمڭ بولونديغنى سونمهمش عقللره، ئولمهمش قلبلره گوسترر. ألبته إنعامى إستهزادن و إحسانى آلداتمقدن و عنايتى عداوتدن و رحمتى عذابدن و لطف و كرمى إهانتدن خلاص ايدن و إحسانى إحسان ايدن و نعمتى نعمت ايدن بر عالمِ باقيده بر حياتِ باقيه وار و اولاجقدر.
هم مادام بهار فصلنده زمينڭ طار صحيفهسنده خطاسز يوز بيڭ كتابى بربرى ايچنده يازان بر قلمِ قدرت گوزيمز اوڭنده يورولمادن ايشلهيور. و او قلم صاحبى يوز
— 280 —
بيڭ دفعه عهد و وعد ايتمش كه: "بو طار يرده و قاريشق و بربرى ايچنده يازيلان بهار كتابندن داها قولاى اولارق گنيش بر يرده گوزل و لا يموت بر كتابى يازاجغم و سزه اوقوتديرهجغم" دييه، بتون فرمانلرده او كتابدن بحث ايدييور. ألبته و هر حالده او كتابڭ أصلى يازيلمش و حشر و نشر ايله حاشيهلرى ده يازيلاجق. و عمومڭ دفترِ أعماللرى اونده قيد ايديلهجك.
هم مادام بو أرض، كثرتِ مخلوقات جهتيله و متماديًا دگيشن يوز بيڭلر چشيد چشيد أنواعِ ذوى الحيات و ذوى الأرواحڭ مسكنى، منشئى، فابريقهسى، مشهرى، محشرى اولماسى حيثيتيله بو كائناتڭ قلبى، مركزى، خلاصهسى، نتيجهسى، سببِ خلقتى اولارق غايت بيوك اويله بر أهمّيتى وار كه؛ كوچكلگيله برابر قوجه سماواته قارشى دنك طوتولمش. سماوى فرمانلرده دائما
رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
دينيلييور. و مادام بو ماهيتدهكى أرضڭ هر طرفنه حكم ايدن و أكثر مخلوقاتنه تصرّف ايدن و أكثر ذىحيات موجوداتنى تسخير ايدوب كندى أطرافنه طوپلاتديران و أكثر مصنوعاتنى كندى هوساتنڭ هندسهسيله و إحتياجاتنڭ دستورلريله اويله گوزلجه تنظيم و تشهير و تزيين و چوق آنتيقه نوعلرينى ليسته گبى برر يرلرده اويله طوپلايوب سوسلتديرر كه؛ دگل يالڭز إنس و جنّ نظرلرينى، بلكه سماوات أهلنڭ و كائناتڭ نظرِ دقّتلرينى و تقديرلرينى و كائنات صاحبنڭ نظرِ إستحساننى جلب ايتمكله غايت بيوك بر أهمّيت و قيمت آلان و بو حيثيتله بو كائناتڭ حكمتِ خلقتى و بيوك نتيجهسى و قيمتلى ميوهسى و أرضڭ خليفهسى اولديغنى؛ فنلريله، صنعتلريله گوسترن.. و دنيا جهتنده صانعِ عالمڭ معجزهلى صنعتلرينى غايت گوزلجه تشهير و تنظيم ايتديگى ايچون، عصيان و كفريله برابر دنياده بيراقيلان و عذابى تأخير ايديلن و بو خدمتى ايچون إمهال ايديلوب موفّقيت گورن نوعِ بنى آدم وار.
— 281 —
و مادام بو ماهيتدهكى نوعِ بنى آدم، مزاج و خلقت إعتباريله غايت ضعيف و عاجز و غايت عجز و فقريله برابر حدسز إحتياجاتى و تألّماتى اولديغى حالده، بتون بتون قوّتنڭ و إختيارينڭ فوقنده اولارق قوجه كُرهِٔ أرضى، او نوعِ إنسانه لزومى بولونان هر نوع معدنلره مخزن و هر نوع طعاملره آنبار و نوعِ إنسانڭ خوشنه گيدهجك هر چشيد ماللره بر دكّان صورتنه گتيرن، غايت قوّتلى و حكمتلى و شفقتلى بر متصرّف وار كه، بويله نوعِ إنسانه باقييور، بسلهيور، ايستديگنى ويرييور.
و مادام بو حقيقتدهكى بر ربّ؛ هم إنسانى سَور، هم كندينى إنسانه سَوْديرر، هم باقيدر، هم باقى عالملرى وار، هم عدالتله هر ايشى گورور و حكمتله هر شيئى ياپييور. هم بو قيصه حياتِ دنيويهده و بو قيصهجق عمرِ بشرده و بو موقّت و فانى زمينده او حاكمِ أزلينڭ حشمتِ سلطنتى و سرمديتِ حاكميتى يرلشهمييور. و نوعِ إنسانده وقوع بولان و كائناتڭ إنتظامنه و عدالت و موازنهلرينه و حسنِ جمالنه منافى و مخالف چوق بيوك ظلملرى و عصيانلرى و ولى نعمتنه و اونى شفقتله بسلهينه قارشى إهانتلرى، إنكارلرى، كفرلرى بو دنياده جزاسز قالوب، غدّار ظالم، راحت ايله حياتنى و بيچاره مظلوم مشقّتلر ايچنده عمرلرينى گچيررلر. و عموم كائناتده أثرلرى گورونن شو عدالتِ مطلقهنڭ ماهيتى ايسه؛ ديريلمهمك صورتيله او غدّار ظالملرڭ و مأيوس مظلوملرڭ وفات ايچندهكى مساواتلرينه بتون بتون ضددر، قالديرماز، مساعده ايتمز!
و مادام ناصلكه كائناتڭ صاحبى، كائناتدن زمينى و زميندن نوعِ إنسانى إنتخاب ايدوب غايت بيوك بر مقام، بر أهمّيت ويرمش. اويله ده، نوعِ إنساندن دخى مقاصدِ ربوبيتنه توافق ايدن و كنديلرينى ايمان و تسليم ايله اوڭا سَوْديرن حقيقى إنسانلر اولان أنبياء و أولياء و أصفيايى إنتخاب ايدوب كندينه دوست و
— 282 —
مخاطب ايدهرك، اونلرى معجزهلر و توفيقلر ايله إكرام و دشمنلرينى سماوى طوقاتلر ايله تعذيب ايدييور.
و بو قيمتلى، سَويملى دوستلرندن دخى، اونلرڭ إمامى و مفخرى اولان محمّد عليه الصلاة والسلامى إنتخاب ايدهرك، أهمّيتلى كُرهِٔ أرضڭ ياريسنى و أهمّيتلى نوعِ إنسانڭ بشدن بريسنى اوزون عصرلرده اونڭ نوريله تنوير ايدييور. عادتا بو كائنات اونڭ ايچون ياراديلمش گبى؛ بتون غايهلرى اونڭ ايله و اونڭ دينى ايله و قرآنى ايله تظاهر ايدييور. و او پك چوق قيمتدار و ميليونلر سنه ياشايهجق قدر حدسز خدمتلرينڭ اجرتلرينى حدسز بر زمانده آلمغه مستحق و لايق ايكن، غايت مشقّتلر و مجاهدهلر ايچنده آلتمش اوچ سنه گبى قيصهجق بر عمر ويريلمش. عجبا هيچ بر جهتله هيچ بر إمكانى، هيچ بر إحتمالى، هيچ بر قابليتى وار مى كه؛ او ذات، بتون أمثالى و دوستلريله برابر ديريلمسين و شيمدى ده روحًا ديرى و حىّ اولماسين؟ إعدامِ أبدى ايله محو اولسونلر؟ حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا و كلّا!.. أوت بتون كائنات و حقيقتِ عالم، ديريلمسنى دعوا ايدر و حياتنى صاحبِ كائناتدن طلب ايدييور.
و مادام يدنجى شعاع اولان "آيت الكبرى"ده هر برى بر طاغ قوّتنده اوتوز اوچ عدد إجماعِ عظيم إثبات ايتمشلر كه: بو كائنات بر ألدن چيقمش و بر تك ذاتڭ ملكيدر. و كمالاتِ إلٰهيهنڭ مدارى اولان وحدتنى و أحديتنى بداهتله گوسترمشلر و وحدت و أحديت ايله بتون كائنات، او ذاتِ واحدڭ أمربر نفرلرى و مسخّر مأمورلرى حكمنه گچييور و آخرتڭ گلمسيله، كمالاتى سقوطدن و عدالتِ مطلقهسى مستهزيانه غدرِ مطلقدن و حكمتِ عامّهسى سفاهتكارانه عبثيتدن و رحمتِ واسعهسى لاهيانه تعذيبدن و عزّتِ قدرتى ذليلانه عجزدن قورتولورلر، تقدّس ايدرلر. ألبته و ألبته و هر حالده ايمانِ بِاللّٰهڭ يوزر نكتهسندن بو سكز
— 283 —
ماداملردهكى حقيقتلرڭ مقتضاسيله؛ قيامت قوپاجق، حشر و نشر اولاجق، دارِ مجازات و مكافات آچيلاجق. تا كه أرضڭ مذكور أهمّيتى و مركزيتى و إنسانڭ أهمّيتى و قيمتى تحقّق ايدهبيلسين و أرض و إنسانڭ خالقى و ربّى اولان متصرّفِ حكيمڭ مذكور عدالتى، حكمتى، رحمتى، سلطنتى تقرّر ايدهبيلسين و او باقى ربّڭ مذكور حقيقى دوستلرى و مشتاقلرى إعدامِ أبديدن قورتولسون و او دوستلرڭ أڭ بيوگى و أڭ قيمتدارى، بتون كائناتى ممنون و منّتدار ايدن قدسى خدمتلرينڭ مكافاتنى گورسون و سلطانِ سرمدينڭ كمالاتى نقص و قصوردن و قدرتى عجزدن و حكمتى سفاهتدن و عدالتى ظلمدن تنزّه و تقدّس و تبرّى ايتسين.
الحاصل:مادام اللّٰه وار، ألبته آخرت واردر...
هم ناصلكه مذكور اوچ أركانِ ايمانيه اونلرى إثبات ايدن بتون دليللريله حشره شهادت و دلالت ايدرلر. اويله ده
وَ بِمَلٰئِكَتِهِ وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَ شَرِّهِ مِنَ اللّٰه تَعَالٰى
اولان ايكى ركنِ ايمانى دخى حشرى إستلزام ايدوب قوّتلى بر صورتده عالمِ بقايه شهادت و دلالت ايدرلر. شويله كه:
ملائكهنڭ وجودينى و وظيفهِٔ عبوديتلرينى إثبات ايدن بتون دليللر و حدسز مشاهدهلر، مكالمهلر، طولاييسيله عالمِ أرواحڭ و عالمِ غيبڭ و عالمِ بقانڭ و عالمِ آخرتڭ و ايلريده جنّ و إنس ايله شنلنديريلهجك اولان دارِ سعادتڭ، جنّت و جهنّمڭ وجودلرينه دلالت ايدرلر. چونكه مَلكلر بو عالملرى إذنِ إلٰهى ايله گورهبيليرلر و گيررلر و حضرتِ جبرائيل گبى، إنسانلر ايله گوروشن عموم ملائكهِٔ مقرّبين مذكور عالملرڭ وجودلرينى و اونلر، اونلرده گزدكلرينى متّفقًا خبر ويرييورلر. گورمديگمز آمريقا قطعهسنڭ وجودينى، اوندن گلنلرڭ إخباريله بديهى بيلديگمز گبى؛ يوز تواتر قوّتنده بولونان ملائكه إخباراتيله عالمِ بقانڭ و دارِ آخرتڭ و جنّت و جهنّمڭ وجودلرينه او قطعيتده ايمان ايتمك گركدر و اويله ده ايمان ايدرز.
— 284 —
هم يگرمى آلتنجى سوز اولان "رسالهِٔ قدر"ده "ايمان بِالقدر" ركننى إثبات ايدن بتون دليللر؛ طولاييسيله حشره و نشرِ صحفه و ميزانِ أكبردهكى موازنهِٔ أعماله دلالت ايدرلر. چونكه هر شيئڭ مقدّراتنى گوزيمز اوڭنده نظام و ميزان لوحهلرنده قيد ايتمك و هر ذىحياتڭ سرگذشتِ حياتيهلرينى قوّهِٔ حافظهلرنده و چكردكلرنده و سائر ألواحِ مثاليهده يازمق و هر ذىروحڭ، خصوصًا إنسانلرڭ دفترِ أعماللرينى ألواحِ محفوظهده تثبيت ايتمك، گچيرمك؛ ألبته اويله محيط بر قدر و حكيمانه بر تقدير و مدقّقانه بر قيد و حفيظانه بر كتابت؛ آنجق محكمهِٔ كبراده عمومى بر محاكمه نتيجهسنده دائمى بر مكافات و مجازات ايچون اولابيلير. يوقسه او إحاطهلى و اينجهدن اينجه اولان قيد و محافظه؛ بتون بتون معناسز، فائدهسز قالير؛ حكمته و حقيقته منافى اولور. هم حشر گلمزسه؛ قدر قلميله يازيلان بو كتابِ كائناتڭ بتون محقّق معنالرى بوزولور كه، هيچ بر جهتِ إمكانى اولاماز و او إحتمال، بو كائناتڭ وجودينى إنكار گبى بر محال، بلكه بر هذيان اولور.
الحاصل:ايمانڭ بش ركنى بتون دليللريله، حشر و نشرڭ وقوعنه و وجودينه و دارِ آخرتڭ وجودينه و آچيلمهسنه دلالت ايدوب ايسترلر و شهادت ايدوب طلب ايدرلر. ايشته حقيقتِ حشريهنڭ عظمتنه تام موافق بويله عظمتلى و صارصيلماز ديركلرى و برهانلرى بولونديغى ايچوندر كه؛ قرآنِ معجز البيانڭ همان همان اوچدن بريسى حشر و آخرتى تشكيل ايدييور و اونى بتون حقائقنه تمل طاشى و اُسّ الأساس ياپييور و هر شيئى اونڭ اوستنه بنا ايدييور.
(مقدّمه نهايت بولدى.)
٭ ٭ ٭
— 285 —
ذيلڭ ايكنجى پارچهسى
(باشدهكى آيتڭ معجزانه إشارت ايتدكلرى طوقوز طبقه براهينِ حشريهيه دائر طوقوز مقامدن "برنجى مقام")
فَسُبْحَانَ اللّٰه حِينَ تُمْسُونَ وَ حِينَ تُصْبِحُونَ ٭ وَ لَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ عَشِيًّا وَ حِينَ تُظْهِرُونَ ٭ يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَ كَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ ٭
اولان فقرهدهكى فرمانِ حشره دائر بورادهكى گوسترديگى برهانِ باهرى و حجّتِ قاطعهسى بيان و ايضاح ايديلهجك إن شاء اللّٰه.
(حاشيه): او مقام داها يازيلمامش و حيات مسئلهسى حشره مناسبتى ايچون بورايه گيرمش. فقط حياتڭ آخرنده (قدر) ركننه إشارتى پك اينجه و دريندر. هركس آڭلاماز. مادام قارداشلر يازمشلر قالسين دييه ايليشمهدم.
حياتڭ يگرمى سكزنجى خاصّهسنده بيان ايديلمشدر كه: حيات، ايمانڭ آلتى أركاننه باقوب إثبات ايدييور. اونلرڭ تحقّقنه إشارتلر ايدييور. أوت مادام بو كائناتڭ أڭ مهمّ نتيجهسى و مايهسى و حكمتِ خلقتى حياتدر. ألبته او حقيقتِ عاليه؛ بو فانى، قيصهجق، نقصان، ألملى حياتِ دنيويهيه منحصر دگلدر. بلكه حياتڭ يگرمى طوقوز خاصّهسيله ماهيتنڭ عظمتى آڭلاشيلان شجرهِٔ حياتڭ غايهسى، نتيجهسى و او شجرهنڭ عظمتنه لايق ميوهسى؛ حياتِ أبديهدر و حياتِ اُخرويهدر و طاشيله و آغاجيله، طوپراغيله حياتدار اولان دارِ سعادتدهكى حياتدر.
— 286 —
يوقسه بو حدسز جهازاتِ مهمّه ايله تجهيز ايديلن حيات شجرهسى، ذىشعور حقّنده، خصوصًا إنسان حقّنده ميوهسز، فائدهسز، حقيقتسز اولمق لازم گلهجك و سرمايهجه و جهازاتجه سرچه قوشندن مثلا يگرمى درجه زياده و بو كائناتڭ و ذىحياتڭ أڭ مهمّ، يوكسك و أهمّيتلى مخلوقى اولان إنسان؛ سرچه قوشندن سعادتِ حيات جهتنده، يگرمى درجه آشاغى دوشوب، أڭ بدبخت، أڭ ذليل بر بيچاره اولاجق.
هم أڭ قيمتدار بر نعمت اولان عقل دخى، گچمش زمانڭ حزنلرينى و گلهجك زمانڭ قورقولرينى دوشونمك ايله قلبِ إنسانى متماديًا اينجيتوب، بر لذّته طوقوز ألملرى قاريشديرديغندن أڭ مصيبتلى بر بلا اولور. بو ايسه يوز درجه باطلدر. ديمك بو حياتِ دنيويه، آخرته ايمان ركننى قطعى إثبات ايدييور و هر بهارده حشرڭ اوچ يوز بيڭدن زياده نمونهلرينى گوزيمزه گوسترييور. عجبا سنڭ جسمڭده و سنڭ باغچهڭده و سنڭ وطنڭده، سنڭ حياتڭه لازم و مناسب بتون لوازماتى و جهازاتى، حكمت و عنايت و رحمتله إحضار ايدن و وقتنده يتيشديرن، حتّى سنڭ معدهڭڭ بقا و ياشامق آرزوسيله ايتديگى خصوصى و جزئى اولان رزق دعاسنى بيلن و ايشيدن و حدسز لذيذ طعاملرله او دعانڭ قبولنى گوسترن و معدهيى ممنون ايدن بر متصرّفِ قدير، هيچ ممكن ميدر كه سنى بيلمهسين و گورمهسين و نوعِ إنسانڭ أڭ بيوك غايهسى اولان حياتِ أبديهيه لازم أسبابى إحضار ايتمهسين؟ و نوعِ إنسانڭ أڭ بيوك و أڭ أهمّيتلى، أڭ لايق و عمومى اولان بقا دعاسنى؛ حياتِ اُخرويهنڭ إنشاسيله و جنّتڭ ايجاديله قبول ايتمهسين؟ و كائناتڭ أڭ مهمّ مخلوقى، بلكه زمينڭ سلطانى و نتيجهسى اولان نوعِ إنسانڭ عرش و فرشى چينلاتان عمومى و غايت قوّتلى دعاسنى ايشيتمهيوب كوچك بر معده قدر أهمّيت ويرمهسين، ممنون ايتمهسين؟ كمالِ حكمتنى و نهايت رحمتنى إنكار ايتديرسين؟ حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا!..
— 287 —
هم هيچ قابل ميدر كه: حياتڭ أڭ جزئيسنڭ پك گيزلى سسنى ايشيتسين، دردينى ديڭلهسين، درمان ويرسين و نازينى چكسين و كمالِ إعتنا و إهتمام ايله بسلهسين و اوڭا دقّتله خدمت ايتديرسين و بيوك مخلوقاتنى اوڭا خدمتكار ياپسين و صوڭره أڭ بيوك و قيمتدار و باقى و نازدار بر حياتڭ گوك صداسى گبى يوكسك سسنى ايشيتمسين؟ و اونڭ چوق أهمّيتلى بقا دعاسنى و نازينى و نيازينى نظره آلماسين؟ عادتا بر نفرڭ كمالِ إعتنا ايله تجهيز و إدارهسنى ياپسين و مطيع و محتشم اوردويه هيچ باقمهسين؟ و ذرّهيى گورسون، گونشى گورمهسين؟ سيورى سينگڭ سسنى ايشيتسين، گوك گورولتيسنى ايشيتمسين؟ حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا!
هم هيچ بر جهتله عقل قبول ايدر مى كه: حدسز رحمتلى، محبّتلى و نهايت درجهده شفقتلى و كندى صنعتنى چوق سَور و كندينى سَوْديروب و كندينى سَونلرى زياده سَور بر ذاتِ قديرِ حكيم، أڭ زياده كندينى سَون و سَويملى و سَويلن و صانعنى فطرةً پرستش ايدن حياتى و حياتڭ ذاتى و جوهرى اولان روحى موتِ أبدى ايله إعدام ايدوب؛ كندندن او سَوْگيلى محبّنى و حبيبنى أبدى بر صورتده كوسدورسون، طاريلتسين، دهشتلى رنجيده ايدهرك سرِّ رحمتنى و نورِ محبّتنى إنكار ايتسين و ايتديرسين؟ حاشا، يوز بيڭ دفعه حاشا و كلّا!.. بو كائناتى جلوهسيله سوسلنديرن بر جمالِ مطلق و عموم مخلوقاتى سَوينديرن بر رحمتِ مطلقه، بويله حدسز بر چركينلكدن و قبحِ مطلقدن و بويله بر ظلمِ مطلقدن، بر مرحمتسزلكدن، ألبته نهايتسز درجه منزّهدر و مقدّسدر.
نتيجه:مادام دنياده حيات وار؛ ألبته إنسانلردن حياتڭ سرّينى آڭلايانلر و حياتنى سوءِ إستعمال ايتمهينلر دارِ بقاده و جنّتِ باقيهده حياتِ باقيهيه مظهر اولاجقلردر، آمنّا...
— 288 —
و هم ناصلكه: ير يوزنده بولونان پارلاق شيلرڭ گونشڭ عكسلريله پارلامالرى و دڭزلرڭ يوزلرنده قبارجقلر، ضيانڭ لمعهلريله پارلايوب سونمهلرى، آرقهلرندن گلن قبارجقلر، گيدنلر گبى ينه خيالى گونشجكلره آيينهلك ايتمهلرى؛ بِالبداهه گوسترييور كه: او لمعهلر، يوكسك بر تك گونشڭ جلوهِٔ إنعكاسيدرلر و گونشڭ وجودينى مختلف ديللر ايله ياد ايدييورلر و ايشيق پارمقلريله اوڭا إشارت ايدييورلر. عينًا اويله ده: ذاتِ حىِّ قيّومڭ محيى إسمنڭ جلوهِٔ أعظمى ايله بَرّڭ يوزنده و بحرڭ ايچندهكى ذىحياتلرڭ قدرتِ إلٰهيه ايله پارلايوب، آرقهلرندن گلنلره ير ويرمك ايچون "يا حىّ" دييوب پردهِٔ غيبده گيزلنمهلرى؛ بر حياتِ سرمديه صاحبى اولان ذاتِ حىِّ قيّومڭ حياتنه و وجوبِ وجودينه شهادتلر، إشارتلر ايتدكلرى گبى، عموم موجوداتڭ تنظيمنده أثرى گورونن علمِ إلٰهىيه شهادت ايدن بتون دليللر و كائناته تصرّف ايدن قدرتى إثبات ايدن بتون برهانلر و تنظيم و إدارهِٔ كائناتده حكمفرما اولان إراده و مشيئتى إثبات ايدن بتون حجّتلر و كلامِ ربّانى و وحىِ إلٰهينڭ مدارى اولان رسالتلرى إثبات ايدن بتون علامتلر، معجزهلر و هكذا يدى صفاتِ إلٰهيهيه شهادت ايدن بتون دلائل، بِالإتّفاق ذاتِ حىِّ قيّومڭ حياتنه دلالت، شهادت، إشارت ايدييورلر. چونكه ناصل بر شيده گورمك وارسه، حياتى ده واردر. ايشيتمك وارسه، حياتڭ علامتيدر. سويلهمك وارسه، حياتڭ وجودينه إشارت ايدر. إختيار، إراده وارسه، حياتى گوسترر. عينًا اويله ده؛ بو كائناتده آثاريله وجودلرى محقّق و بديهى اولان قدرتِ مطلقه و إرادهِٔ شامله و علمِ محيط گبى صفتلر، بتون دلائللرى ايله ذاتِ حىِّ قيّومڭ حياتنه و وجوبِ وجودينه شهادت ايدرلر و بتون كائناتى بر گولگهسيله ايشيقلانديران و بر جلوهسيله بتون دارِ آخرتى ذرّاتيله برابر حياتلانديران حياتِ سرمديهسنه شهادت ايدرلر.
— 289 —
هم حيات، ملائكهيه ايمان ركننه دخى باقار، رمزًا إثبات ايدر. چونكه مادام كائناتده أڭ مهمّ نتيجه حياتدر و أڭ زياده إنتشار ايدن و قيمتدارلغى ايچون نسخهلرى تكثير ايديلن و زمين مسافرخانهسنى، گلوب گچن قافلهلرله شنلنديرن ذىحياتلردر و مادام كُرهِٔ أرض، بو قدر ذىحياتڭ أنواعيله طولمش و متماديًا ذىحيات أنواعلرينى تجديد و تكثير ايتمك حكمتيله هر وقت طولار بوشانير و أڭ خسيس و چورومش مادّهلرنده دخى كثرتله ذىحياتلر خلق ايديلهرك بر محشرِ حوينات اولويور. و مادام حياتڭ سوزولمش أڭ صافى خلاصهسى اولان شعور و عقل؛ و لطيف و ثابت جوهرى اولان روح؛ كُرهِٔ أرضده غايت كثرتلى بر صورتده خلق اولنيورلر. عادتا كُرهِٔ أرض، حيات و عقل و شعور و أرواح ايله إحيا اولوب اويله شنلنديرلمش. ألبته كُرهِٔ أرضدن داها لطيف، داها نورانى، داها بيوك، داها أهمّيتلى اولان أجرامِ سماويه ئولو، جامد، حياتسز، شعورسز قالماسى إمكان خارجندهدر. ديمك گوكلرى، گونشلرى، ييلديزلرى شنلنديرهجك و حياتدار وضعيتنى ويرهجك و نتيجهِٔ خلقتِ سماواتى گوسترهجك و خطاباتِ سبحانيهيه مظهر اولاجق اولان ذىشعور، ذىحيات و سماواته مناسب سكنهلر، هر حالده سرِّ حياتله بولونويورلر كه، اونلر ده ملائكهلردر.
هم حياتڭ سرِّ ماهيتى، "پيغمبرلره ايمان" ركننه باقوب رمزًا إثبات ايدر. أوت مادام كائنات، حيات ايچون ياراديلمش و حيات دخى حىِّ قيّومِ أزلينڭ بر جلوهِٔ أعظميدر، بر نقشِ أكمليدر، بر صنعتِ أجمليدر. مادام حياتِ سرمديه، رسوللرڭ گوندريلمسيله و كتابلرڭ اينديريلمسيله كندينى گوسترر. أوت أگر كتابلر و پيغمبرلر اولماز ايسه، او حياتِ أزليه بيلينمز. ناصلكه بر آدمڭ سويلهمسيله ديرى و حياتدار اولديغى آڭلاشيلير. اويله ده، بو كائناتڭ پردهسى آلتنده اولان عالمِ غيبڭ آرقهسنده سويلهين، قونوشان، أمر و نهى ايدوب خطاب ايدن بر ذاتڭ كلماتنى، خطاباتنى گوسترهجك پيغمبرلر و نازل اولان كتابلردر. ألبته كائناتدهكى حيات،
— 290 —
قطعى بر صورتده حىِّ أزلينڭ وجوبِ وجودينه قطعى شهادت ايتديگى گبى، او حياتِ أزليهنڭ شعاعاتى، جلواتى، مناسباتى اولان "إرسالِ رُسُل و إنزالِ كُتُب" ركنلرينه باقار، رمزًا إثبات ايدر و بِالخاصّه رسالتِ محمّديه (عصم) و وحىِ قرآنى، حياتڭ روحى و عقلى حكمنده اولديغندن، بو حياتڭ وجودى گبى حقّانيتلرى قطعيدر دينيلهبيلير.
أوت ناصلكه حيات، بو كائناتدن سوزولمش بر خلاصهدر و شعور و حسّ دخى، حياتدن سوزولمش حياتڭ بر خلاصهسيدر و عقل دخى، شعوردن و حسدن سوزولمش، شعورڭ بر خلاصهسيدر و روح دخى، حياتڭ خالص و صافى بر جوهرى و ثابت و مستقل ذاتيدر. اويله ده، مادّى و معنوى حياتِ محمّديه (عصم) دخى؛ حياتدن و روحِ كائناتدن سوزولمش خلاصة الخلاصهدر و رسالتِ محمّديه (عصم) دخى كائناتڭ حسّ و شعور و عقلندن سوزولمش أڭ صافى خلاصهسيدر. بلكه مادّى و معنوى حياتِ محمّديه (عصم) (آثارينڭ شهادتيله) حياتِ كائناتڭ حياتيدر و رسالتِ محمّديه (عصم) شعورِ كائناتڭ شعوريدر و نوريدر. و وحىِ قرآن دخى، (حياتدار حقائقنڭ شهادتيله) حياتِ كائناتڭ روحيدر و شعورِ كائناتڭ عقليدر.
أوت، أوت، أوت!.. أگر كائناتدن رسالتِ محمّديهنڭ (عصم) نورى جيقسه، گيتسه، كائنات وفات ايدهجك. أگر قرآن گيتسه، كائنات ديوانه اولاجق و كُرهِٔ أرض قفاسنى، عقلنى غائب ايدهجك. بلكه شعورسز قالمش اولان باشنى، بر سيّارهيه چارپهجق، بر قيامتى قوپارهجق.
هم حيات، "ايمانِ بِالقدر" ركننه باقييور، رمزًا إثبات ايدر. چونكه مادام حيات، عالمِ شهادتڭ ضياسيدر و إستيلا ايدييور و وجودڭ نتيجهسى و غايهسيدر و خالقِ كائناتڭ أڭ جامع آيينهسيدر و فعاليتِ ربّانيهنڭ أڭ مكمّل أنموذجى و
— 291 —
فهرستهسيدر. تمثيلده خطا اولماسين، بر نوع پروغرامى حكمندهدر. ألبته عالمِ غيب، يعنى ماضى مستقبل، يعنى گچمش و گلهجك مخلوقاتڭ حياتِ معنويهلرى حكمنده اولان إنتظام و نظام و معلوميت و مشهوديت و تعيّن و أوامرِ تكوينيهيى إمتثاله مهيّا بر وضعيتده بولونملرينى، سرِّ حيات إقتضا ايدييور. ناصلكه بر آغاجڭ چكردكِ أصليسى و كوكى و منتهاسنده و ميوهلرندهكى چكردكلرى دخى؛ عينًا آغاج گبى بر نوع حياته مظهردرلر. بلكه آغاجڭ قوانينِ حياتيهسندن داها اينجه قوانينِ حياتى طاشييورلر. هم ناصلكه بو حاضر بهاردن أوّل گچمش گوزڭ بيراقديغى تخملر و كوكلر؛ بو بهار گيتدكدن صوڭره گلهجك بهارلرده بيراقهجغى چكردكلر، كوكلر؛ بو بهار گبى، جلوهِٔ حياتى طاشييورلر و قوانينِ حياتيهيه تابعدرلر. عينًا اويله ده: شجرهِٔ كائناتڭ بتون دال و بوداقلريله هر برينڭ بر ماضيسى و مستقبلى وار. گچمش و گلهجك طورلردن و وضعيتلرندن متشكّل بر سلسلهسى بولونور. هر نوع و هر جزئنڭ علمِ إلٰهيده مختلف طورلر ايله متعدّد وجودلرى، بر سلسلهِٔ وجودِ علمى تشكيل ايدر و وجودِ خارجى گبى، وجودِ علمى دخى، حياتِ عموميهنڭ معنوى بر جلوهسنه مظهردر كه؛ مقدّراتِ حياتيه او معنيدار و جانلى ألواحِ قدريهدن آلينير.
أوت عالمِ غيبڭ بر نوعى اولان عالمِ أرواح، عينِ حيات و مادّهِٔ حيات و حياتڭ جوهرلرى و ذاتلرى اولان أرواح ايله طولو اولماسى، ألبته ماضى و مستقبل دينيلن عالمِ غيبڭ بر ديگر نوعى ده و ايكنجى قسمى دخى جلوهِٔ حياته مظهريتى ايستر و إستلزام ايدر. هم بر شيئڭ وجودِ علميسندهكى إنتظامِ أكمل و معنيدار وضعيتلرى و جانلى ميوهلرى، طورلرى، بر نوع حياتِ معنويهيه مظهريتنى گوسترر. أوت حياتِ أزليه گونشنڭ ضياسى اولان، بو مشهود جلوهِٔ حيات، ألبته يالڭز بو عالمِ شهادته و بو زمانِ حاضره و بو وجودِ خارجىيه منحصر اولاماز. بلكه هر بر عالم، قابليتنه گوره او ضيانڭ جلوهسنه مظهردر و كائنات بتون عالملريله او جلوه
— 292 —
ايله حياتدار و ضياداردر. يوقسه نظرِ ضلالتڭ گورديگى گبى، موقّت و ظاهرى بر حيات آلتنده هر بر عالم بيوك و مدهش برر جنازه و قراڭلقلى برر ويرانه عالم اولاجقدى.
ايشته قدره و قضايه ايمان ركننڭ دخى گنيش بر وجهى ده، سرِّ حياتله آڭلاشيلييور و ثابت اولويور. يعنى ناصلكه عالمِ شهادت و موجود حاضر أشيا إنتظاملريله و نتيجهلريله حياتدارلقلرى گورونويور. اويله ده عالمِ غيبدن صاييلان گچمش و گلهجك مخلوقاتڭ دخى معنًا حياتدار بر وجودِ معنويلرى و روحلى برر ثبوتِ علميلرى واردر كه؛ لوحِ قضا و قدر واسطهسيله او معنوى حياتڭ أثرى، مقدّرات ناميله گورونور، تظاهر ايدر.
٭ ٭ ٭
— 293 —
ذيلڭ اوچنجى پارچهسى
حشر مناسبتيله بر سؤال:قرآنده مكرّرًا
اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً
هم
وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ
فرمانلرى گوسترييور كه: حشرِ أعظم بر آنده زمانسز وجوده گلييور. طار عقل ايسه، بو حدسز درجه خارقه و أمثالسز اولان مسئلهيى إذعان ايله قبول ايتمسنه مدار اولاجق مشهود بر مثال ايستر.
الجواب:حشرده، روحلرڭ جسدلره گلمسى وار. هم جسدلرڭ إحياسى وار. هم جسدلرڭ إنشاسى وار. اوچ مسئلهدر.
برنجى مسئله:روحلرڭ جسدلرينه گلمسنه مثال ايسه: غايت منتظم بر اوردونڭ أفرادى إستراحت ايچون هر طرفه طاغلمش ايكن، يوكسك صدالى بر بورو سسيله طوپلانملريدر. أوت إسرافيلڭ بوروسى اولان صورى، اوردونڭ بورازانندن گرى اولماديغى گبى، أبدلر طرفنده و ذرّهلر عالمنده ايكن أزل جانبندن گلن اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ خطابنى ايشيدن و قَالُوا بَلٰى ايله جواب ويرن أرواحلر، ألبته اوردونڭ نفراتندن بيڭلر درجه داها مسخّر و منتظم و مطيعدرلر. هم دگل يالڭز روحلر، بلكه بتون ذرّهلر دخى، بر اوردوىِ سبحانى و أمربر نفرلرى اولديغنى قطعى برهانلرله اوتوزنجى سوز إثبات ايتمش.
ايكنجى مسئله:جسدلرڭ إحياسنه مثال ايسه: چوق بيوك بر شهرده، شنلك بر گيجهده، بر تك مركزدن، يوز بيڭ ألكتريق لامبالرى، عادتا زمانسز بر آنده
— 294 —
جانلانمهلرى و ايشيقلانمهلرى گبى، بتون كُرهِٔ أرض يوزنده دخى، بر تك مركزدن يوز ميليون لامبالره نور ويرمك ممكندر. مادام جنابِ حقّڭ ألكتريق گبى بر مخلوقى و بر مسافرخانهسنده بر خدمتكارى و بر مومدارى، خالقندن آلديغى تربيه و إنتظام درسيله بو كيفيته مظهر اولويور. ألبته ألكتريق گبى بيڭلر نورانى خدمتكارلرينڭ تمثيل ايتدكلرى، حكمتِ إلٰهيهنڭ منتظم قانونلرى دائرهسنده، حشرِ أعظم طرفة العينده وجوده گلهبيلير.
— 294 —
ى، أوّلكى بهارڭ عينى گبى بردن مكمّل بر صورتده إنشالرى و ينه عموم آغاجلرڭ عموم چيچكلرى و ميوهلرى و ياپراقلرى، گچمش بهارڭ محصولاتى گبى، برق گبى بر سرعتله ايجادلرى؛ هم او بهارڭ مبدألرى اولان حدسز تخمجقلرڭ، چكردكلرڭ، كوكلرڭ، بردن برابر إنتباهلرى و إنكشافلرى و إحيالرى؛ هم كميكلردن عبارت اولارق آياقده طوران أموات گبى بتون آغاجلرڭ جنازهلرى بر أمر ايله دفعةً بَعْثُ بَعْدَ الْمَوْته مظهريتلرى و نشرلرى؛ هم كوچوجك حيوان طائفهلرينڭ حدسز أفرادلرينڭ غايت درجهده صنعتلى بر صورتده إحيالرى؛ هم بِالخاصّه سينكلر قبيلهلرينڭ حشرلرى و بِالخاصّه دائما يوزينى، گوزينى، قنادينى تميزلهمكله بزه آبدستى و نظافتى إخطار ايدن و يوزيمزى اوقشايان گوزم اوڭندهكى قبيلهنڭ بر سنهده نشر اولان أفرادى، بنى آدمڭ آدم زمانندن بَرى گلن عموم أفرادندن فضله اولديغى حالده، هر بهارده سائر قبيلهلر ايله برابر بر قاچ گون ظرفنده إنشالرى و إحيالرى، حشرلرى؛ ألبته قيامتده أجسادِ إنسانيهنڭ إنشاسنه بر مثال دگل، بلكه بيڭلر مثالدرلر.
— 295 —
أوت دنيا دار الحكمت و آخرت دار القدرت اولديغندن؛ دنياده حكيم، مرتّب، مدبّر، مربّى گبى چوق إسملرڭ إقتضاسيله، دنياده ايجادِ أشيا بر درجه تدريجى و زمان ايله اولماسى؛ حكمتِ ربّانيهنڭ مقتضاسى اولمش. آخرتده ايسه، حكمتدن زياده قدرت و رحمتڭ تظاهرلرى ايچون مادّهيه و مدّته و زمانه و بكلهمگه إحتياج بيراقمهدن بردن أشيا إنشا ايديلييور. بوراده بر گونده و بر سنهده ياپيلان ايشلر، آخرتده بر آنده، بر لمحهده إنشاسنه إشارةً قرآنِ معجز البيان
وَمَا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ
فرمان ايدر.
أگر حشرڭ گلمسنى، گلهجك بهارڭ گلمسى گبى قطعى بر صورتده آڭلامق ايسترسهڭ؛ حشره دائر اوننجى سوز ايله يگرمى طوقوزنجى سوزه دقّت ايله باق، گور. أگر بهارڭ گلمسى گبى اينانماز ايسهڭ، گل پارمغنى گوزيمه صوق.
دردنجى مسئله اولان موتِ دنيا و قيامت قوپمسى ايسه:بر آنده بر سيّاره ويا بر قويروقلى ييلديزڭ أمرِ ربّانى ايله كرهمزه، مسافرخانهمزه چارپمسى؛ بو خانهمزى خراب ايدهبيلير. اون سنهده ياپيلان بر سرايڭ، بر دقيقهده خراب اولماسى گبى...
٭ ٭ ٭
— 296 —
ذيلڭ دردنجى پارچهسى
قَالَ مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ وَ هِىَ رَمِيمٌ ٭ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِى اَنْشَاَهَا اَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ ٭
يعنى، إنسان دير: "چورومش كميكلرى كيم ديريلتهجك؟" سن دى: "كيم، اونلرى بدايةً إنشا ايدوب حيات ويرمش ايسه او ديريلتهجك."
اوننجى سوزڭ طوقوزنجى حقيقتنڭ اوچنجى تمثيلنده تصوير ايديلديگى گبى؛ بر ذات گوز اوڭنده بر گونده يڭيدن بيوك بر اوردويى تشكيل ايتديگى حالده، برى ديسه: "شو ذات، أفرادى إستراحت ايچون طاغلمش اولان بر طابورى بر بورو ايله طوپلار، طابور نظامى آلتنه گتيرهبيلير." سن أى إنسان، ديسهڭ "اينانمام." نه قدر ديوانهجه بر إنكار اولديغنى بيليرسڭ. عينًا اونڭ گبى؛ هيچلكدن، يڭيدن اوردومثال بتون حيوانات و سائر ذىحياتڭ طابورمثال جسدلرينى كمالِ إنتظامله و ميزانِ حكمتله او بدنلرڭ ذرّاتنى و لطائفنى أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ايله قيد ايدوب يرلشديرن و هر قرنده، حتّى هر بهارده روىِ زمينده يوز بيڭلر اوردومثال ذوى الحياتڭ أنواعلرينى و طائفهلرينى ايجاد ايدن بر ذاتِ قديرِ عليم، طابورمثال بر جسدڭ نظامى آلتنه گيرمكله بربريله طانيشان ذرّاتِ أساسيه و أجزاءِ أصليهيى بر صيحه ايله صورِ إسرافيلڭ بوروسيله ناصل طوپلايهبيلير؟ إستبعاد صورتنده دينيلير مى؟ دينيلسه، أبلهجهسنه بر ديوانهلكدر.
— 297 —
هم قرآن كاه اولويور كه؛ جنابِ حقّڭ آخرتده خارقه أفعاللرينى قلبه قبول ايتديرمك ايچون إحضاريه حكمنده و ذهنى تصديقه مهيّا ايتمك ايچون بر إعداديه صورتنده، دنيادهكى عجائب أفعالنى ذكر ايدر. وياخود إستقبالى و اُخروى اولان أفعالِ عجيبهٔ إلٰهيهيى اويله بر صورتده ذكر ايدر كه، مشهوديمز اولان چوق نظيرهلريله اونلره قناعتمز گلير. مثلا:
اَوَ لَمْ يَرَ الْاِنْسَانُ اَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَاِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ
تا سورهنڭ آخرينه قدر... ايشته شو بحثده حشر مسئلهسنده قرآنِ حكيم حشرى إثبات ايچون يدى سكز صورتده، مختلف بر طرزده إثبات ايدييور.
أوّلا؛ نشئهٔ اولىٰيى نظره ويرر. دير كه: نطفهدن علقهيه، علقهدن مضغهيه، مضغهدن تا خلقتِ إنسانيهيه قدر اولان نشئتڭزى گورييورسڭز. ناصل اولويور كه، نشئهٔ اُخرٰىيى إنكار ايدييورسڭز؟.. او، اونڭ مِثلى، بلكه داها أهونيدر. هم جنابِ حق، إنسانه قارشى ايتديگى إحساناتِ عظيمهيى
اَلَّذِى جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْاَخْضَرِ نَارًا
كلمهسيله إشارت ايدوب دير: "سزه بويله نعمت ايدن بر ذات، سزى باشى بوش بيراقماز كه، قبره گيروب قالقمهمق اوزره ياتاسڭز." هم رمزًا دير: ئولمش آغاجلرڭ ديريلوب يشيللنمسنى گورييورسڭز. اودون گبى كميكلرڭ حيات بولماسنى قياس ايدهميوب إستبعاد ايدييورسڭز. هم سماوات و أرضى خلق ايدن، سماوات و أرضڭ ميوهسى اولان إنسانڭ حيات و مماتندن عاجز قالير مى؟ قوجه آغاجى إداره ايدن، او آغاجڭ ميوهسنه أهمّيت ويرمهيوب باشقهسنه مال ايدر مى؟ بتون آغاجڭ نتيجهسنى ترك ايتمكله، بتون أجزاسيله حكمتله يوغرولمش خلقت شجرهسنى عبث و بيهوده ياپار مى ظن ايدرسڭز؟ دير: حشرده سزى إحيا ايدهجك ذات اويله بر ذاتدر كه، بتون كائنات اوڭا أمربر نفر حكمندهدر. أمرِ كُنْ فَيَكُونه قارشى كمالِ إنقياد ايله سرفرو ايدر. بر بهارى خلق ايتمك، بر چيچك قدر
— 298 —
اوڭا أهون گلير. بتون حيواناتى ايجاد ايتمك، بر سينك ايجادى قدر قدرتنه قولاى گلير بر ذاتدر. اويله بر ذاته قارشى مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ دييوب، قدرتنه قارشى تعجيز ايله ميدان اوقونماز.
صوڭره
فَسُبْحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ
تعبيريله؛ هر شيئڭ ديزگينى ألنده، هر شيئڭ آناختارى ياننده، گيجه و گوندوزى، قيش و يازى بر كتاب صحيفهلرى گبى قولايجه چويرر. دنيا و آخرتى ايكى منزل گبى؛ بونى قپار، اونى آچار بر قديرِ ذو الجلالدر. مادام بويلهدر، بتون دلائلڭ نتيجهسى اولارق:
وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
يعنى، قبردن سزى إحيا ايدوب، حشره گتيروب حضورِ كبرياسنده حسابڭزى گورهجكدر.
ايشته شو آيتلر، حشرڭ قبولنه ذهنى مهيّا ايتدى، قلبى ده حاضر ايتدى. چونكه نظائرينى دنيوى أفعال ايله ده گوستردى.
هم كاه اولويور كه: أفعالِ اُخرويهسنى اويله بر طرزده ذكر ايدر كه: دنيوى نظائرلرينى إحساس ايتسين. تا إستبعاد و إنكاره ميدان قالماسين. مثلا:
اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ
إلٰى آخر.. و
اِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ
إلٰى آخر.. و
اِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ
ايشته شو سورهلرده، قيامت و حشردهكى إنقلاباتِ عظيمهيى و تصرّفاتِ ربوبيتى اويله بر طرزده ذكر ايدر كه، إنسان اونلرڭ نظيرهلرينى دنياده مثلا گوزده، بهارده گورديگى ايچون، قلبه دهشت ويروب عقله صيغميان او إنقلاباتى قولايجه قبول ايدر. شو اوچ سورهنڭ مئالِ إجماليسنه إشارت دخى پك اوزون اولور. اونڭ ايچون بر تك كلمهيى نمونه اولارق گوسترهجگز. مثلا:
— 299 —
اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ
كلمهسيله إفاده ايدر كه: حشرده هركسڭ بتون أعمالى بر صحيفه ايچنده يازيلى اولارق نشر ايديلييور. شو مسئله كندى كندينه چوق عجيب اولديغندن عقل اوڭا يول بولاماز. فقط سورهنڭ إشارت ايتديگى گبى حشرِ بهاريده باشقه نقطهلرڭ نظيرهسى اولديغى گبى، شو نشرِ صحف نظيرهسى پك ظاهردر. چونكه هر ميوهدار آغاج و چيچكلى بر اوتڭ ده عمللرى وار، فعللرى وار، وظيفهلرى وار. أسماءِ إلٰهيهيى نه شكلده گوسترهرك تسبيحات ايتمش ايسه عبوديتلرى وار. ايشته اونڭ بتون بو عمللرى تاريخِ حياتلريله برابر عموم چكردكلرنده، تخمجقلرنده يازيلوب باشقه بر بهارده، باشقه بر زمينده چيقار. گوسترديگى شكل و صورت لسانيله غايت فصيح بر صورتده آنالرينڭ و أصللرينڭ أعمالنى ذكر ايتديگى گبى دال، بوداق، ياپراق، چيچك و ميوهلريله صحيفهِٔ أعمالنى نشر ايدر. ايشته گوزيمزڭ اوڭنده بو حكيمانه، حفيظانه، مدبّرانه، مربّيانه، لطيفانه شو ايشى ياپان اودر كه، دير:
اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ
باشقه نقطهلرى بوڭا قياس أيله. قوّتڭ وارسه إستنباط ايت. سڭا يارديم ايچون بونى ده سويلهيهجگز. ايشته:
اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ
شو كلام، تكوير لفظيله يعنى صارمق و طوپلامق معناسيله پارلاق بر تمثيله إشارت ايتديگى گبى، نظيرينى دخى ايما ايدر.
برنجى:أوت جنابِ حق طرفندن عدم و أثير و سما پردهلرينى آچوب، گونش گبى دنيايى ايشيقلانديران پيرلانطهمثال بر لامبايى، خزينهِٔ رحمتندن چيقاروب دنيايه گوستردى. دنيا قپاندقدن صوڭره او پيرلانطهيى پردهلرينه صاروب قالديرهجق.
— 300 —
ايكنجى:ويا ضيا متاعنى نشر ايتمك و زمينڭ قفاسنه ضيايى ظلمتله مناوبةً صارمقله موظّف بر مأمور اولديغنى و هر آقشام او مأموره متاعنى دخى طوپلاتديروب گيزلتديگى گبى؛ كاه اولور بر بلوط پردهسيله آليش ويريشنى آز ياپار، كاه اولور آى اونڭ يوزينه قارشى پرده اولور، معاملهسنى بر درجه چكر. متاعنى و معاملات دفترلرينى طوپلاديغى گبى ألبته او مأمور بر وقت او مأموريتدن إنفصال ايدهجكدر. حتّى هيچ بر سببِ عزل بولونمازسه، شيمديلك كوچك، فقط بيومگه يوز طوتمش يوزندهكى ايكى لكه بيومكله، گونش يرڭ باشنه إذنِ إلٰهى ايله صارديغى ضيايى، أمرِ ربّانى ايله گرىيه آلوب، گونشڭ باشنه صاروب "هايدى يرده ايشڭ قالمادى دير، جهنّمه گيت، سڭا عبادت ايدوب سنڭ گبى بر مأمورِ مسخّرى صداقتسزلكله تحقير ايدنلرى ياق!" دير.
اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ
فرماننى لكهلى سياه يوزيله يوزنده اوقور.
٭ ٭ ٭
— 301 —
ذيلڭ بشنجى پارچهسى
أوت نصِّ حديث ايله نوعِ بشرڭ أڭ ممتاز شخصيتلرى اولان يوز يگرمى درت بيڭ أنبيانڭ إجماع و تواتر ايله قسمًا شهوده و قسمًا حقّ اليقينه إستنادًا، متّفقًا آخرتڭ وجودندن و إنسانلرڭ اورايه سَوق ايديلهجگندن و بو كائنات خالقنڭ قطعى وعد ايتديگى آخرتى گتيرهجگندن خبر ويردكلرى گبى؛ و اونلرڭ ويردكلرى خبرى كشف و شهود ايله علم اليقين صورتنده تصديق ايدن يوز يگرمى درت ميليون أوليانڭ او آخرتڭ وجودينه شهادتلريله و بو كائناتڭ صانعِ حكيمنڭ بتون أسماسى بو دنياده گوستردكلرى جلوهلريله بر عالمِ بقايى بِالبداهه إقتضا ايتدكلرندن ينه آخرتڭ وجودينه دلالتيله؛ و هر سنه بهارده روىِ زمينده آياقده طوران حدّ و حسابه گلمز ئولمش آغاجلرڭ جنازهلرينى أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ايله إحيا ايدوب بَعْثُ بَعْدَ الْموته مظهر ايدن و حشر و نشرڭ يوز بيڭلر نمونهسى اولارق نباتات طائفهلرندن و حيوانات ملّتلرندن اوچ يوز بيڭ نوعلرى حشر و نشر ايدن حدسز بر قدرتِ أزليه و حسابسز و إسرافسز بر حكمتِ أبديه و رزقه محتاج بتون ذىروحلرى كمالِ شفقتله غايت خارقه بر طرزده إعاشه ايتديرن و هر بهارده آز بر زمانده حدّ و حسابه گلمز أنواعِ زينت و محاسنى گوسترن بر رحمتِ باقيه و بر عنايتِ دائمه، بِالبداهه آخرتڭ وجودينى إستلزام ايله؛ و شو كائناتڭ أڭ مكمّل ميوهسى و خالقِ كائناتڭ أڭ سَوْديگى مصنوعى و كائناتڭ موجوداتيله أڭ زياده علاقهدار اولان إنساندهكى شديد، صارصيلماز، دائمى اولان "عشقِ بقا" و "شوقِ أبديت" و "آمالِ سرمديت" بِالبداهه إشارتى و دلالتيله، بو عالمِ فانيدن
— 302 —
صوڭره بر عالمِ باقى و بر دارِ آخرت و بر دارِ سعادت بولونديغنى او درجه قطعى بر صورتده إثبات ايدرلر كه: دنيانڭ وجودى قدر، بِالبداهه آخرتڭ وجودينى قبول ايتمهيى إستلزام ايدرلر.
(حاشيه): أوت ثبوتى بر أمرى، إخبار ايتمهنڭ قولايلغى و إنكار و نفى ايتمهنڭ غايت مشكل اولديغى، بو تمثيلدن گورونور. شويله كه؛ برى ديسه: ميوهلرى سوت قونسروهلرى اولان غايت خارقه بر باغچه، كُرهِٔ أرض اوزرنده واردر. ديگرى ديسه: يوقدر. إثبات ايدن، يالڭز اونڭ يرينى وياخود بعض ميوهلرينى گوسترمكله قولايجه دعواسنى إثبات ايدر. إنكار ايدن آدم، نفينى إثبات ايتمك ايچون كُرهِٔ أرضى بتون گورمك و گوسترمكله دعواسنى إثبات ايدهبيلير. عينًا اويله ده، جنّتى إخبار ايدنلر يوز بيڭلر ترشّحاتنى، ميوهلرينى، آثارينى گوستردكلرندن قطعِ نظر، ايكى شاهدِ صادقڭ ثبوتنه شهادتلرى كافى گليركن؛ اونى إنكار ايدن حدسز بر كائناتى و حدسز أبدى زمانى تماشا ايتمك و گورمك و ألهدكدن صوڭره إنكارينى إثبات ايدهبيلير، عدمنى گوسترهبيلير. ايشته أى إختيار قارداشلر، ايمانِ آخرتڭ نه قدر قوّتلى اولديغنى آڭلايڭز...
سعيد النورسى
مادام قرآنِ حكيمڭ بزه ويرديگى أڭ مهمّ بر درس؛ ايمان بِالآخرتدر و او ايمان ده بو درجه قوّتليدر و او ايمانده اويله بر رجا و بر تسلّى وار كه؛ يوز بيڭ إختيارلق بر تك شخصه گلسه، بو ايماندن گلن تسلّى مقابل گلهبيلير. بز إختيارلر
اَلْحَمْدُ للّٰه عَلٰى كَمَالِ الْاِيمَانِ
دييوب إختيارلغمزه سَوينملىيز.
٭ ٭ ٭
— 303 —
ذو الفقارڭ اوچنجى مقامى
يگرمى بشنجى سوز و ذيللرى
برنجى ذيل:آيت الكبرا رسالهسنڭ اون يدنجى مرتبهسى ٤٠٩
ايكنجى ذيل:يگرمنجى سوز ٤١٧
اوچنجى ذيل:اون ايكنجى سوز، اون آلتنجى لمعهدن بر قسم و يدنجى لمعه ٤٤٩
دردنجى ذيل:رموزاتِ ثمانيهدن بش رمز و لمعاتدن پارچهلر ٤٧٧
بشنجى ذيل:أميرطاغى چيچگى ٥٠٨
مؤلّفى
بديع الزمان
سعيد النورسى
— 305 —
يگرمى بشنجى سوز
معجزاتِ قرآنيه رسالهسى
ألده قرآن گبى بر معجزهٔ باقى واركن،
باشقه برهان آرامق عقلمه زائد گورونور.
ألده قرآن گبى بر برهانِ حقيقت واركن،
منكِرلرى إلزام ايچون گوڭلمه ثقلت مى گلير؟
إخطار
(شو سوزڭ باشنده بش شعلهيى يازمق نيّت ايتدك. فقط برنجى شعلهنڭ آخرلرنده أسكى حروفاتله طبع ايتمك ايچون غايت سرعتله يازمغه مجبور اولدق. حتّى بعض گون يگرمى اوتوز صحيفهيى ايكى اوچ ساعت ايچنده يازييوردق. اونڭ ايچون اوچ شعلهيى إختصارًا، إجمالًا يازهرق ايكى شعلهيى ده شيمديلك ترك ايتدك. بڭا عائد قصورلر و نقصانيتلر و إشكال و خطالره نظرِ إنصاف و مسامحه ايله باقمهلرينى إخوانلريمزدن بكلرز.)
سعيد النورسى
— 306 —
بو معجزاتِ قرآنيه رسالهسندهكى أكثر آيتلرڭ هر برى، يا ملحدلر طرفندن مدارِ تنقيد اولمش ويا أهلِ فن طرفندن إعتراضه اوغرامش ويا جنّى و إنسى شيطانلرڭ وسوسه و شبههلرينه معروض اولمش آيتلردر. ايشته بو "يگرمى بشنجى سوز" اويله بر طرزده او آيتلرڭ حقيقتلرينى و نكتهلرينى بيان ايتمش كه، أهلِ إلحاد و فنّڭ قصور ظن ايتدكلرى نقطهلر إعجازڭ لمعاتى و بلاغتِ قرآنيهنڭ كمالاتنڭ منشألرى اولديغى، علمى قاعدهلريله إثبات ايديلمش. بولانتى ويرمهمك ايچون اونلرڭ شبههلرى ذكر ايديلمهدن جوابِ قطعى ويريلمش.
وَ الشَّمْسُ تَجْرِى ٭ وَ الْجِبَالَ اَوْتَادًا
گبى. يالڭز يگرمنجى سوزڭ برنجى مقامنده اوچ درت آيتده شبههلرى سويلنمش. هم بو معجزاتِ قرآنيه رسالهسى گرچه غايت مختصر و عجله يازيلمش ايسه ده، فقط علمِ بلاغت و علومِ عربيه نقطهسنده، عالملره حيرت ويرهجك درجهده عالمانه و درين و قوّتلى بر طرزده بيان ايديلمش. گرچه هر بحثنى هر أهلِ دقّت تام آڭلاماز، إستفاده ايتمز. فقط او باغچهده هركسڭ أهمّيتلى حصّهسى وار. پك عجله و مشوّش حالتلر ايچنده تأليف ايديلديگندن إفاده و عبارهسنده قصور وار اولماسيله برابر علم نقطهسنده چوق أهمّيتلى مسئلهلرڭ حقيقتنى بيان ايتمش.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 307 —
معجزاتِ قرآنيه رسالهسى
بِسْمِ اللّٰه الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلٰى اَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا اْلقُرْاٰنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا
مخزنِ معجزات و معجزهٔ كبراىِ أحمديه (عصم) اولان قرآنِ حكيمِ معجز البيانڭ حدسز وجوهِ إعجازندن قرقه ياقين وجوهِ إعجازيهيى عربى رسالهلرمده و عربى رسالة النورده و "إشارات الإعجاز" نامندهكى تفسيرمده و گچن شو يگرمى درت سوزلرده إشارتلر ايتمشز. شيمدى اونلردن يالڭز بش وجهنى بر درجه بيان و سائر وجوهى ايچلرنده إجمالًا درج ايدهرك و بر مقدّمه ايله اونڭ تعريف و ماهيتنه إشارت ايدهجگز.
مقدّمه اوچ جزءدر.
برنجى جزء:قرآن نهدر؟ تعريفى ناصلدر؟
الجواب:(اون طوقوزنجى سوزده بيان ايديلديگى و سائر سوزلرده إثبات ايديلديگى گبى)قرآن،شو كتابِ كبيرِ كائناتڭ بر ترجمهِٔ أزليهسى.. و آياتِ تكوينيهيى اوقويان متنوّع ديللرينڭ ترجمانِ أبديسى.. و شو عالمِ غيب و شهادت
— 308 —
كتابنڭ مفسّرى.. و زمينده و گوكده گيزلى أسماءِ إلٰهيهنڭ معنوى خزينهلرينڭ كشّافى.. و سطورِ حادثاتڭ آلتنده مضمر حقائقڭ مفتاحى.. و عالمِ شهادتده عالمِ غيبڭ لسانى.. و شو عالمِ شهادت پردهسى آرقهسنده اولان عالمِ غيب جهتندن گلن إلتفاتاتِ أبديهِٔ رحمانيه و خطاباتِ أزليهِٔ سبحانيهنڭ خزينهسى.. و شو إسلاميت عالمِ معنويسنڭ گونشى، تملى، هندسهسى.. و عوالمِ اُخرويهنڭ مقدّس خريطهسى.. و ذات و صفات و أسماء و شئونِ إلٰهيهنڭ قَولِ شارحى، تفسيرِ واضحى، برهانِ قاطعى، ترجمانِ ساطعى.. و شو عالمِ إنسانيتڭ مربّيسى.. و إنسانيتِ كبرا اولان إسلاميتڭ ماء و ضياسى.. و نوعِ بشرڭ حكمتِ حقيقيهسى.. و إنسانيتى سعادته سَوق ايدن حقيقى مرشدى و هاديسى.. و إنسانه هم بر كتابِ شريعت، هم بر كتابِ دعا، هم بر كتابِ حكمت، هم بر كتابِ عبوديت، هم بر كتابِ أمر و دعوت، هم بر كتابِ ذكر، هم بر كتابِ فكر، هم بتون إنسانڭ بتون حاجاتِ معنويهسنه مرجع اولاجق چوق كتابلرى تضمّن ايدن تك، جامع بر كتابِ مقدّسدر. هم بتون أولياء و صدّيقين و عُرَفاء و محقّقينڭ مختلف مشربلرينه و آيرى آيرى مسلكلرينه، هر برندهكى مشربڭ مذاقنه لايق و او مشربى تنوير ايدهجك و هر بر مسلگڭ مساقنه موافق و اونى تصوير ايدهجك برر رساله إبراز ايدن مقدّس بر كتبخانه حكمنده بر كتابِ سماويدر.
ايكنجى جزء و تتمّهٔ تعريف:قرآن، عرشِ أعظمدن، إسمِ أعظمدن، هر إسمڭ مرتبهِٔ أعظمندن گلديگى ايچون، (اون ايكنجى سوزده بيان و إثبات ايديلديگى گبى) قرآن، بتون عالملرڭ ربّى إعتباريله اللّٰهڭ كلاميدر. هم بتون موجوداتڭ إلٰهى عنوانيله اللّٰهڭ فرمانيدر. هم بتون سماوات و أرضڭ خالقى نامنه بر خطابدر. هم ربوبيتِ مطلقه جهتنده بر مكالمهدر. هم سلطنتِ عامّهِٔ سبحانيه حسابنه بر خطبهِٔ أزليهدر. هم رحمتِ واسعهِٔ محيطه نقطهِٔ نظرنده بر دفترِ إلتفاتاتِ رحمانيهدر.
— 309 —
هم الوهيتڭ عظمتِ حشمتى حيثيتيله، باشلرنده بعضًا شفره بولونان بر مخابره مجموعهسيدر. هم إسمِ أعظمڭ محيطندن نزول ايله عرشِ أعظمڭ بتون محاطنه باقان و تفتيش ايدن حكمتفشان بر كتابِ مقدّسدر. و شو سردندر كه، "كلام اللّٰه" عنوانى كمالِ لياقتله قرآنه ويريلمش و دائما ده ويريلييور. قرآندن صوڭره سائر أنبيانڭ كتب و صحفلرى درجهسى گلير. سائر نهايتسز كلماتِ إلٰهيهنڭ ايسه بر قسمى دخى خاص بر إعتبارله، جزئى بر عنوان ايله، خصوصى بر تجلّى ايله، جزئى بر إسم ايله و خاص بر ربوبيت ايله و مخصوص بر سلطنت ايله و خصوصى بر رحمت ايله ظاهر اولان إلهامات صورتنده بر مكالمهدر. مَلك و بشر و حيواناتڭ إلهاملرى، كلّيت و خصوصيت إعتباريله چوق مختلفدر.
اوچنجى جزء:قرآن، عصرلرى مختلف بتون أنبيانڭ كتبلرينى و مشربلرى مختلف بتون أوليانڭ رسالهلرينى و مسلكلرى مختلف بتون أصفيانڭ أثرلرينى إجمالًا تضمّن ايدن و جهاتِ ستّهسى پارلاق و أوهام و شبهاتڭ ظلماتندن مصفّا و نقطهِٔ إستنادى، بِاليقين وحىِ سماوى و كلامِ أزلى.. و هدفى و غايهسى، بِالمشاهده سعادتِ أبديه.. ايچى، بِالبداهه خالص هدايت.. اوستى، بِالضروره أنوارِ ايمان.. آلتى، بِعلم اليقين دليل و برهان.. صاغى، بِالتجربه تسليمِ قلب و وجدان.. صولى، بِعين اليقين تسخيرِ عقل و إذعان... ميوهسى، بِحقّ اليقين رحمتِ رحمٰن و دارِ جنان... مقامى و رواجى، بِالحدسِ الصادق مقبولِ مَلك و إنس و جان بر كتابِ سماويدر.
قرآنڭ تعريفنه دائر اوچ جزئندهكى صفتلرڭ هر برى باشقه يرلرده قطعى إثبات ايديلمش ويا إثبات ايديلهجكدر. دعوامز مجرّد دگل، هر بريسى برهانِ قطعى ايله مبرهندر.
— 310 —
برنجى شعله:بو شعلهنڭ اوچ شعاعى وار.
برنجى شعاع:
درجهِٔ إعجازده بلاغتِ قرآنيهدر. او بلاغت ايسه، نظمڭ جزالتندن و حسنِ متانتندن و اُسلوبلرينڭ بداعتندن، غريب و مستحسنلگندن و بياننڭ براعتندن، فائق و صفوتندن و معانيسنڭ قوّت و حقّانيتندن و لفظنڭ فصاحتندن، سلاستندن تولّد ايدن بر بلاغتِ خارق العادهدر كه، بنى آدمڭ أڭ داهى أديبلرينى، أڭ خارقه خطيبلرينى، أڭ متبحّر علماسنى معارضهيه دعوت ايدوب بيڭ اوچيوز سنهدر ميدان اوقويور، اونلرڭ طمارلرينه شدّتله طوقونويور. معارضهيه دعوت ايتديگى حالده، كبر و غرورلرندن باشنى سماواته ووران او داهيلر، اوڭا معارضه ايچون آغز آچامايوب كمالِ ذلّتله بوين أگديلر. ايشته بلاغتندهكى وجهِ إعجازى ايكى صورتله إشارت ايدرز:
برنجى صورت:إعجازى واردر و موجوددر. چونكه جزيرة العرب أهاليسى او عصرده أكثريتِ مطلقه إعتباريله اُمّى ايدى. اُمّيلكلرى ايچون مفاخرلرينى و وقوعاتِ تاريخيهلرينى و محاسنِ أخلاقه يارديم ايدهجك ضروبِ أمثاللرينى كتابت يرينه شعر و بلاغت قيديله محافظه ايدييورلردى. معنيدار بر كلام، شعر و بلاغت جاذبهسيله أسلافدن أخلافه حافظهلرده قالوب گيدييوردى. ايشته شو إحتياجِ فطرى نتيجهسى اولارق او قَومڭ معنوى چارشوىِ تجارتلرنده أڭ زياده رواج بولان، فصاحت و بلاغت متاعى ايدى. حتّى بر قبيلهنڭ بليغ بر أديبى، أڭ بيوك بر قهرمانِ ملّيسى گبى ايدى. أڭ زياده اونڭله إفتخار ايدييورلردى. ايشته إسلاميتدن صوڭره عالمى ذكالريله إداره ايدن او ذكى قوم، شو أڭ رواجلى و مدارِ إفتخارلرى و اوڭا شدّتِ إحتياجله محتاج اولان بلاغتده أقوامِ عالمدن أڭ ايلريده و أڭ يوكسك مرتبهده ايديلر. بلاغت، او قدر قيمتدار ايدى كه، بر أديبڭ بر سوزى ايچون ايكى
— 311 —
قوم بيوك محاربه ايدردى و بر سوزيله مصالحه ايدييورلردى. حتّى اونلرڭ ايچنده "معلّقاتِ سبعه" ناميله يدى أديبڭ يدى قصيدهسنى آلتونله كعبهنڭ ديوارينه يازمشلر، اونڭله إفتخار ايدييورلردى. ايشته بويله بر زمانده، بلاغت أڭ رواجلى اولديغى بر آنده قرآنِ معجز البيان نزول ايتدى. ناصلكه زمانِ موسى عليه السلامده سحر و زمانِ عيسى عليه السلامده طب رواجده ايدى. معجزهلرينڭ مهمّى او جنسدن گلدى. ايشته او وقت بلغاىِ عربى، أڭ قيصه بر سورهسنه مقابلهيه دعوت ايتدى:
وَ اِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلٰى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ
فرمانيله اونلره ميدان اوقويور. هم دير كه: "ايمان گتيرمزسهڭز ملعونسڭز. جهنّمه گيرهجكسڭز." طمارلرينه شدّتله وورييور. غرورلرينى دهشتلى صورتده قيرييور. او كبرلى عقللرينى إستخفاف ايدييور. اونلرى بدايةً إعدامِ أبدى ايله و صوڭره ده جهنّمده إعدامِ أبدى ايله برابر دنيوى إعدام ايله ده محكوم ايدييور. دير: "يا معارضه ايديڭز، ياخود جان و مالڭز هلاكتدهدر."
ايشته أگر معارضه ممكن اولسيدى عجبا هيچ ممكن مى ايدى كه، بر ايكى سطرله معارضه ايدوب دعواسنى إبطال ايتمك گبى راحت بر چاره واركن، أڭ تهلكهلى، أڭ مشكلاتلى محاربه طريقى إختيار ايديلسين؟ أوت او ذكى قوم، او سياسى ملّت كه، بر زمان عالمى، سياستله إداره ايتديگى حالده، أڭ قيصه و راحت و خفيف بر يولى ترك ايتسين؟ أڭ تهلكهلى و بتون مال و جاننى بلايه آتاجق اوزون بر يولى إختيار ايتسين، هيچ قابل ميدر؟ چونكه بر أديبلرى، بر قاچ حروفاتله معارضه ايدهبيلسه ايدى؛ قرآن، دعواسندن واز گچردى. اونلر ده مادّى و معنوى هلاكتدن قورتولورلردى. حالبوكه محاربه گبى دهشتلى، اوزون بر يولى إختيار ايتديلر. ديمك، معارضهٔ بِالحروف ممكن دگلدى، محالدى. اونڭ ايچون محاربهٔ بالسيوفه مجبور اولديلر.
— 312 —
هم قرآنى تنظير ايتمك، تقليدينى ياپمق ايچون غايت شدّتلى ايكى سبب واردى. بريسى؛ دشمنڭ حرصِ معارضهسى. ديگرى؛ دوستلرينڭ شوقِ تقليديدر كه، شو ايكى سائقِ شديد آلتنده ميليونلر عربى كتابلر يازيلمش كه هيچ بريسى اوڭا بڭزهمز. عالم اولسون، عامى اولسون هر كيم اوڭا و اونلره باقسه قطعيًا دييهجك كه: "قرآن، بونلره بڭزهمز. هيچ بريسى اونى تنظير ايدهمز." شو حالده، يا قرآن بتوننڭ آلتندهدر. بو ايسه، بتون دوست و دشمنڭ إتّفاقيله بطّالدر، محالدر. ويا قرآن، او يازيلان عموم كتابلرڭ فوقندهدر.
أگر ديسهڭ:ناصل بيلييورز كه، كيمسه معارضهيه تشبّث ايتمدى؟ كيمسه كندينه گووهنهمدى مى كه، ميدانه چيقسين؟ بربرينڭ يارديمى ده مى فائده ايتمدى؟
الجواب:أگر معارضه ممكن اولسيدى، على كلّ حال قطعى تشبّث ايديلهجكدى. چونكه عزّت و ناموس مسئلهسى، جان و مال تهلكهسى واردى. أگر تشبّث ايديلسه ايدى، على كلّ حال قطعى طرفدار پك چوق بولونهجقدى. چونكه حقّه معارض و معنّد دائما كثرتلى ايدى. أگر طرفدار بولسه ايدى، على كلّ حال إشتهار بولاجقدى. چونكه كوچك بر مجادله، بشرڭ نظرِ إستغرابنى جلب ايدوب دستانلرده إشتهار ايدر. شويله عجيب بر مجادله و وقوعات ايسه گيزلى قالاماز. إسلاميت عليهنده تا أڭ چركين و أڭ شنيع شيلره قدر نقل ايديلير، مشهور اولور. حالبوكه معارضهيه دائر مسيلمهِٔ كذّابڭ بر ايكى فقرهسندن باشقه نقل ايديلمهمش. او مسيلمهده چندان بلاغت وارمش. فقط حدسز بر حسنِ جماله مالك اولان بيانِ قرآنه نسبت ايديلديگى ايچون، اونڭ سوزلرى هذيان صورتنده تاريخلره گچمشدر. ايشته قرآنڭ بلاغتندهكى إعجاز، قطعيًا ايكى كرّه ايكى درت ايدر گبى موجوددر كه، ايش بويله اولويور.
— 313 —
ايكنجى صورت:بلاغتندهكى إعجازِ قرآنينڭ حكمتنى بش نقطهده بيان ايدهجگز.
برنجى نقطه:قرآنڭ نظمنده بر جزالتِ خارقه وار. او نظمدهكى جزالت و متانتى، "إشارات الإعجاز" باشدن آشاغىيه قدر بو جزالتِ نظميهيى بيان ايدر. ساعتڭ ثانيه، دقيقه، ساعتى صايان و بربرينڭ نظامنى تكميل ايدن نه ايسه، قرآنِ حكيمڭ هر بر جملهدهكى، هيئاتندهكى نظم و كلمهلرندهكى نظام و جملهلرڭ بربرينه قارشى مناسباتندهكى إنتظامى اويله بر طرزده "إشارات الإعجاز"ده آخرينه قدر بيان ايديلمشدر. كيم ايسترسه اوڭا باقهبيلير و بو نظمدهكى جزالتِ خارقهيى بو صورتده گورهبيلير. يالڭز بر ايكى مثال، بر جملهنڭ هيئاتندهكى نظمى گوسترمك ايچون ذكر ايدهجگز.
مثلا:
وَ لَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ
بو جملهده، عذابى دهشتلى گوسترمك ايچون أڭ آزينڭ شدّتله تأثيرينى گوسترمكله گوسترمك ايستر. ديمك تقليلى إفاده ايدهجك جملهنڭ بتون هيئتلرى ده بو تقليله باقوب اوڭا قوّت ويرهجك. ايشته لَئِنْ لفظى، تشكيكدر. شك، قلّته باقار. مَسَّ لفظى، آزيجق طوقونمقدر. ينه قلّتى إفاده ايدر. نَفْحَةٌ لفظى مادّهسى، بر قوقوجق اولوب قلّتى إفاده ايتديگى گبى، صيغهسى بره دلالت ايدر. مصدرِ مَرَّه تعبيرِ صرفيهسنده بريجك ديمكدر، قلّتى إفاده ايدر. نَفْحَةٌ دهكى تنوينِ تنكيرى، تقليلى ايچوندر كه، او قدر كوچك كه، بيلينهميور ديمكدر. مِنْ لفظى، تبعيض ايچوندر، بر پارچه ديمكدر. قلّتى إفاده ايدر. عَذَابِ لفظى؛ نكال، عقابه نسبةً خفيف بر نوع جزادر كه، قلّته إشارت ايدر. رَبِّكَ لفظى؛ قهّار، جبّار، منتقمه بدل ينه شفقتى إحساس ايتمكله قلّتى إشارت ايدييور. ايشته
— 314 —
بو قدر قلّتدهكى بر پارچه عذاب بويله تأثيرلى ايسه، عقابِ إلٰهى نه قدر دهشتلى اولور قياس ايدهبيليرسڭز دييه إفاده ايدر. ايشته شو جملهده كوچك هيئتلر ناصل بربرينه باقوب يارديم ايدر. مقصدِ كلّىيى، هر برى كندى لسانيله تقويه ايدر. شو مثال بر درجه لفظ و مقصده باقار.
ايكنجى مثال:
وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ
شو جملهنڭ هيئاتى، صدقهنڭ شرائطِ قبولنڭ بشنه إشارت ايدر:
برنجى شرط:صدقهيه محتاج اولمامق درجهده صدقه ويرمك كه، وَ مِمَّا لفظندهكى مِنْ تبعيض ايله او شرطى إفاده ايدر.
ايكنجى شرط:علىدن آلوب ولىيه ويرمك دگل، بلكه كندى مالندن ويرمكدر. شو شرطى رَزَقْنَاهُمْ لفظى إفاده ايدييور. "سزه رزق اولاندن ويريڭز" ديمكدر.
اوچنجى شرط:منّت ايتمهمكدر. شو شرطه رَزَقْنَا دهكى نَا لفظى إشارت ايدر. يعنى "بن سزه رزقى ويرييورم. بنم مالمدن بنم عبديمه ويرمكده منّتڭز يوقدر."
دردنجى شرط:اويله آدمه ويرهسڭ كه، نفقهسنه صرف ايتسين. يوقسه سفاهته صرف ايدنلره صدقه مقبول اولماز. شو شرطه يُنْفِقُونَ لفظى إشارت ايدييور.
بشنجى شرط:اللّٰه نامنه ويرمكدر كه، رَزَقْنَاهُمْ إفاده ايدييور. يعنى "مال بنمدر، بنم ناممله ويرمليسڭز."
شو شرطلرله برابر بر توسيع ده وار. يعنى: صدقه ناصل مال ايله اولور. علم ايله دخى اولور. قَول ايله، فعل ايله، نصيحت ايله ده اولويور. ايشته شو أقسامه
— 315 —
مِمَّا لفظندهكى مَا عموميتيله إشارت ايدييور. هم شو جمله ده بِالذّات إشارت ايدييور. چونكه مطلقدر، عمومى إفاده ايدر. ايشته صدقهيى إفاده ايدن شو قيصهجق جملهده، بش شرط ايله برابر گنيش بر دائرهسنى عقله إحسان ايدييور. هيئتيله إحساس ايدييور. ايشته هيئتده بويله پك چوق نظملر وار. كلماتڭ دخى بربرينه قارشى، عينًا گنيش بويله بر دائرهٔ نظميهسى وار.
صوڭره كلاملرڭ ده، مثلا:
قُلْ هُوَ اللّٰه اَحَدٌ
ده آلتى جمله وار. اوچى مثبت، اوچى منفى. آلتى مرتبهِٔ توحيدى إثبات ايتمكله برابر شركڭ آلتى أنواعنى ردّ ايدر. هر بر جملهسى اوتهكى جملهلره هم دليل اولور، هم نتيجه اولور. چونكه هر بر جملهنڭ ايكى معناسى وار. بر معنا ايله نتيجه اولور، بر معنا ايله ده دليل اولور. ديمك سورهٔ إخلاصده اوتوز سورهٔ إخلاص قدر، منتظم، بربرينى إثبات ايدر دليللردن مركّب سورهلر واردر. مثلا:
قُلْ هُوَ اللّٰه لِاَنَّهُ اَحَدٌ لِاَنَّهُ صَمَدٌ لِاَنَّهُ لَمْ يَلِدْ لِاَنَّهُ لَمْ يُولَدْ لِاَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ
هم:
وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ لِاَنَّهُ لَمْ يُولَدْ لِاَنَّهُ لَم يَلِدْ لِاَنَّهُ صَمَدٌ لِاَنَّهُ اَحَدٌ لِاَنَّهُ هُوَ اللّٰه
هم:
هُوَ اللّٰه فَهُوَ اَحَدٌ فَهُوَ صَمَدٌ فَاِذَا لَمْ يَلِدْ فَاِذَا لَمْ يُولَدْ فَاِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ
داها سن بوڭا گوره قياس ايت...
مثلا:
الم ٭ ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ
شو درت جملهنڭ هر بريسنڭ ايكى معناسى وار. بر معنا ايله اوتهكى جملهلره دليلدر. ديگر
— 316 —
معنا ايله اونلره نتيجهدر. اون آلتى مناسبت خطلرندن بر نقشِ نظمئِ إعجازى حاصل اولور. "إشارات الإعجاز"ده اويله بر طرزده بيان ايديلمش كه، بر نقشِ نظمئِ إعجازى تشكيل ايدر. اون اوچنجى سوزده بيان ايديلديگى گبى، گويا أكثر آياتِ قرآنيهنڭ هر بريسى أكثر آياتڭ هر بريسنه باقار بر گوزى و ناظر بر يوزى واردر كه، اونلره مناسباتڭ خطوطِ معنويهسنى اوزاتيور. برر نقشِ إعجازى نسج ايدييور. ايشته "إشارات الإعجاز" باشدن آشاغىيه قدر بو جزالتِ نظميهيى شرح ايتمشدر.
ايكنجى نقطه:معناسندهكى بلاغتِ خارقهدر. اون اوچنجى سوزده بيان اولونان شو مثاله باق: مثلا:
سَبَّحَ للّٰه مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
آيتندهكى بلاغتِ معنويهيى ذوق ايتمك ايسترسهڭ، كندينى نورِ قرآندن أوّل عصرِ جاهليتده، صحراىِ بدويتده فرض ايت كه، هر شى ظلمتِ جهل و غفلت آلتنده پردهِٔ جمودِ طبيعته صاريلمش اولديغى بر آنده قرآنڭ لسانِ سماويسندن
سَبَّحَ للّٰه مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
وياخود
تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَ الْاَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ
گبى آيتلرى ايشيت، باق! ناصلكه، او ئولمش ويا ياتمش اولان موجوداتِ عالم سَبَّحَ تُسَبِّحُ صداسيله ايشيدنلرڭ ذهننده ناصل ديريلييورلر، هشيار اولويورلر، قيام ايدوب ذكر ايدييورلر. و او قراڭلق گوك يوزنده برر جامد آتشپاره اولان ييلديزلر و يرده پريشان مخلوقات، تُسَبِّحُ صيحهسيله و نوريله ايشيدنڭ نظرنده گوك يوزى بر آغز، بتون ييلديزلر برر كلمهِٔ حكمتنما و برر نورِ حقيقتأدا و كُرهِٔ أرض بر باش و برّ و بحر، برر لسان و بتون حيوانلر و نباتلر برر كلمهِٔ تسبيحفشان صورتنده عرضِ ديدار ايدر. مثلا: اون بشنجى سوزده إثبات ايديلن شو مثاله باق:
— 317 —
يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْاِنْسِ اِنِ اسْتَطَعْتُمْ اَنْ تَنْفُذُوا مِنْ اَقْطَارِ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ اِلَّا بِسُلْطَانٍ ٭ فَبِاَىِّ اٰلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ ٭ يُرْسَلُ عَلَيْكُمَا شُوَاظٌ مِنْ نَارٍ وَ نُحَاسٌ فَلَا تَنْتَصِرَانِ ٭ فَبِاَىِّ اٰلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ ٭ وَ لَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَ جَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ
آيتلرينى ديڭله باق كه، نه دييور؟ دييور كه: "أى عجز و حقارتى ايچنده مغرور و متمرّد و ضعف و فقرى ايچنده سركش و معنّد اولان إنس و جنّ! أمرلريمه إطاعت ايتمزسهڭز هايدى ألڭزدن گليرسه حدودِ ملكمدن چيقيڭز! ناصل جسارت ايدرسڭز كه، اويله بر سلطانڭ أمرلرينه قارشى گليرسڭز؛ ييلديزلر، آيلر، گونشلر، أمربر نفرلرى گبى أمرلرينه إطاعت ايدرلر. هم طغيانڭزله اويله بر حاكمِ ذو الجلاله قارشى مبارزه ايدييورسڭز كه، اويله عظمتلى مطيع عسكرلرى وار. فرضا شيطانلريڭز طايانهبيلسهلر، اونلرى طاغ گبى گلّهلرله رجم ايدهبيليرلر. هم كفرانڭزله اويله بر مالكِ ذو الجلالڭ مملكتنده عصيان ايدييورسڭز كه، جنودندن اويلهلرى وار، دگل سزڭ گبى كوچك عاجز مخلوقلر، بلكه فرضِ محال اولارق طاغ و أرض بيوكلگنده برر عدوِّ كافر اولسيديڭز، أرض و طاغ بيوكلگنده ييلديزلرى، آتشلى دميرلرى سزه آتابيليرلر، سزى طاغيتيرلر. هم اويله بر قانونى قيرييورسڭز كه، اونڭله اويلهلر باغليدر، أگر لزوم اولسه أرضڭزى يوزيڭزه چارپار، گلّهلر گبى كرهلر مِثللو ييلديزلرى اوستڭزه اللّٰهڭ إذنيله ياغديرهبيليرلر. داها سائر آياتڭ معنالرندهكى قوّت و بلاغتى و علويتِ إفادهسنى بونلره قياس ايت.
اوچنجى نقطه:اُسلوبندهكى بداعتِ خارقهدر. أوت قرآنڭ اسلوبلرى هم غريبدر، هم بديعدر، هم عجيبدر، هم مقنعدر. هيچ بر شيئى، هيچ بر كيمسهيى، تقليد ايتمهمش. هيچ كيمسه ده اونى تقليد ايدهمييور. ناصل گلمش، اويله او
— 318 —
اُسلوبلر طراوتنى، گنجلگنى، غرابتنى دائما محافظه ايتمش و ايدييور. أزجمله، بر قسم سورهلرڭ باشلرنده شفرهمثال
الم ٭ الر ٭ طه ٭ يس ٭ حم ٭ عسق
گبى مقطّعات حروفندهكى اُسلوبِ بديعيسى، بش آلتى لمعهِٔ إعجازى تضمّن ايتديگنى "إشارات الإعجاز"ده يازمشز. أزجمله: سورهلرڭ باشنده مذكور اولان حروف، حروفاتڭ أقسامِ معلومهسى اولان مجهوره، مهموسه، شديده، رخوه، ذلاقه، قلقله گبى أقسامِ كثيرهسندن هر بر قسمندن نصفنى آلمشدر. قابلِ تقسيم اولميان خفيفندن نصفِ أكثر، ثقيلندن نصفِ أقلّ اولارق بتون أقسامنى تنصيف ايتمشدر. شو متداخل و بربرى ايچندهكى قسملرى و ايكى يوز إحتمال ايچنده متردّد يالڭز گيزلى و فكرًا بيلينميهجك بر تك يول ايله عمومى تنصيف ايتمك قابل اولديغى حالده، او يولده، او گنيش مسافهده سَوقِ كلام ايتمك، فكرِ بشرڭ ايشى اولاماز. تصادف هيچ قاريشهماز. ايشته بر شفرهِٔ إلٰهيه اولان سورهلرڭ باشلرندهكى حروف، بونڭ گبى داها بش آلتى لمعهِٔ إعجازيهيى گوستردكلريله برابر؛ علمِ أسرارِ حروف علماسيله أوليانڭ محقّقلرى شو مقطّعاتدن چوق أسرار إستخراج ايتمشلر و اويله حقائق بولمشلر كه، اونلرجه شو مقطّعات كندى باشيله غايت پارلاق بر معجزهدر. اونلرڭ أسرارينه أهل اولماديغمز، هم عمومه گوز گورهجك درجهده إثبات ايدهمديگمز ايچون او قپويى آچامايز. يالڭز "إشارات الإعجاز"ده شونلره دائر بيان اولونان بش آلتى لمعهٔ إعجازه حواله ايتمكله إكتفا ايدييورز.
شيمدى، أساليبِ قرآنيهيهسورهإعتباريله،مقصدإعتباريله،آياتوكلاموكلمهإعتباريله برر إشارت ايدهجگز. مثلا:
سورهٔ عَمَّ يه دقّت ايديلسه اويله بر اُسلوبِ بديع ايله آخرتى، حشرى، جنّت و جهنّمڭ أحوالنى اويله بر طرزده گوسترييور كه؛ شو دنيادهكى أفعالِ إلٰهيهيى، آثارِ ربّانيهيى او أحوالِ اُخرويهيه برر برر باقار، إثبات ايدر گبى قلبى إقناع
— 319 —
ايدر. شو سورهدهكى اُسلوبڭ ايضاحى اوزون اولديغندن يالڭز بر ايكى نقطهسنه إشارت ايدرز. شويله كه:
شو سورهنڭ باشنده قيامت گوننى إثبات ايچون دير: "سزه زمينى گوزل سريلمش بر بشيك؛ طاغلرى خانهڭزه و حياتڭزه دفينهلى ديرك، خزينهلى قازيق؛ سزى بربرينى سَور، اُنسيت ايدر چيفت؛ گيجهيى خوابِ راحتڭزه اورتو؛ گوندوزى ميدانِ معيشت؛ گونشى ايشيق ويريجى، ايصينديريجى بر لامبا؛ بلوطلرى آبِ حيات چشمهسى گبى اوندن صويى آقيتدم. بسيط بر صودن بتون أرزاقڭزى طاشييان بتون چيچكلى، ميوهلى مختلف أشيايى قولاى و آز بر زمانده ايجاد ايدرز. اويله ايسه، يومِ فصل اولان قيامت سزى بكلهيور. او گونى گتيرمك بزه آغير گلهمز." ايشته بوندن صوڭره قيامتده طاغلرڭ طاغيلماسى، سماواتڭ پارچهلانمسى، جهنّمڭ حاضرلانمهسى و جنّت أهلنه باغ و بوستان ويرمسنى گيزلى بر صورتده إثباتلرينه إشارت ايدر. معنًا دير: "مادام گوزيڭز اوڭنده طاغ و زمينده شو ايشلرى ياپار. آخرتده دخى بونلره بڭزر ايشلرى ياپار." ديمك سورهنڭ باشندهكى "طاغ"، قيامتدهكى طاغلرڭ حالنه باقار و باغ ايسه، آخرده و آخرتدهكى حديقهيه و باغه باقار. ايشته سائر نقطهلرى بوڭا قياس ايت، نه قدر گوزل و عالى بر اسلوبى وار، گور.
مثلا:
قُلِ اللّٰهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِى الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ
إلى آخر... اويله بر اُسلوبِ عاليده بنى بشردهكى شئوناتِ إلٰهيهيى و گيجه و گوندوزڭ دورانندهكى تجلّياتِ إلٰهيهيى و سنهنڭ موسملرنده اولان تصرّفاتِ ربّانيهيى و ير يوزنده حيات ممات، حشر و نشرِ دنيويهدهكى إجراآتِ ربّانيهيى اويله بر علوى اُسلوب ايله بيان ايدر كه، أهلِ دقّتڭ عقللرينى تسخير ايدر. پارلاق و علوى گنيش اسلوبى، آز دقّت ايله گورونديگى ايچون شيمديلك او خزينهيى آچميهجغز.
— 320 —
مثلا:
اِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ٭ وَ اَذِنَتْ لِرَبِّهَا وَ حُقَّتْ ٭ وَ اِذَا الْاَرْضُ مُدَّتْ ٭ وَ اَلْقَتْ مَا فِيهَا وَ تَخَلَّتْ ٭ وَ اَذِنَتْ لِرَبِّهَا وَ حُقَّتْ
گوك و زمينڭ جنابِ حقّڭ أمرينه قارشى درجهِٔ إنقياد و إطاعتلرينى شويله عالى بر اُسلوب ايله بيان ايدر كه: ناصل بر قوماندانِ أعظم، مجاهده و مانوره و أخذِ عسكر شُعْبهلرى گبى مجاهدهيه لازم ايشلر ايچون ايكى دائرهيى تشكيل ايدوب آچمش. او مجاهده، او معامله ايشى بيتدكدن صوڭره او ايكى دائرهيى باشقه ايشلرده قوللانمق و تبديل ايدهرك إستعمال ايتمك ايچون او قوماندانِ أعظم او ايكى دائرهيه متوجّه اولور. او دائرهلر، هر بريسى خدمهلرى لسانيله ويا نطقه گلوب كندى لسانيله دير كه: "أى قوماندانم! بر پارچه مهلت وير كه، أسكى ايشلرڭ اوفاق تفكلرينى، پيرتى ميرتيلرينى تميزلهيوب طيشارى آتايم، صوڭره تشريف ايديڭز. ايشته آتوب سنڭ أمريڭه حاضر طورييورز. بيورڭ نه ياپارسهڭز ياپيڭز. سنڭ أمريڭه منقادز. سنڭ ياپديغڭ ايشلر بتون حق، گوزل، مصلحتدر." اويله ده: سماوات و أرض، بويله ايكى دائرهِٔ تكليف و تجربه و إمتحان ايچون آچيلمشدر. مدّت بيتدكدن صوڭره سماوات و أرض، دائرهِٔ تكليفه عائد أشيايى أمرِ إلٰهيله بَرطرف ايدر. ديرلر: "يا ربّنا! بيورڭ، نه ايچون بزى إستخدام ايدرسهڭ ايت. حقّمز سڭا إطاعتدر. هر ياپديغڭ شى ده حقدر." ايشته، جملهلرندهكى اُسلوبڭ حشمتنه باق، دقّت ايت.
هم مثلا:
يَا اَرْضُ ابْلَعِى مَاءَ كِ وَيَا سَمَاءُ اَقْلِعِى وَ غِيضَ الْمَاءُ وَ قُضِىَ الْاَمْرُ وَ اسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِىِّ وَ قِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ
ايشته شو آيتڭ بحرِ بلاغتندن بر قطرهيه إشارت ايچون بر اُسلوبنى بر تمثيل آيينهسنده گوسترهجگز. ناصل بر حربِ عموميده بر قوماندان، ظفردن صوڭره آتش ايدن بر اوردوسنه "آتش كس!" و هجوم ايدن ديگر بر اوردوسنه "طور!" دير، أمر
— 321 —
ايدر. او آنده آتش كسيلير، هجوم طورور. "ايش بيتدى، إستيلا ايتدك. بايراغمز دشمنڭ مركزلرنده يوكسك قلعهلرينڭ باشنده ديكيلدى. أسفل السافلينه گيدن او أدبسز ظالملر جزالرينى بولديلر." دير.
عينًا اويله ده: پادشاهِ بىمثال، قَومِ نوحڭ محوى ايچون سماوات و أرضه أمر ويرمش. وظيفهلرينى ياپدقدن صوڭره فرمان ايدييور: أى أرض! صويڭى يوت. أى سما! طور، ايشڭ بيتدى. صو چكيلدى. طاغڭ باشنده مأمورِ إلٰهينڭ چادير وظيفهسنى گورن گميسى قورولدى. ظالملر جزالرينى بولديلر. ايشته شو اُسلوبڭ علويتنه باق. "زمين و گوك ايكى مطيع عسكر گبى أمر ديڭلر، إطاعت ايدرلر" دييور. ايشته شو اُسلوب إشارت ايدر كه، إنسانڭ عصيانندن كائنات قيزييور. سماوات و أرض حدّته گلييورلر. و شو إشارتله دير كه: "ير و گوك ايكى مطيع عسكر گبى أمرلرينه باقان بر ذاته عصيان ايديلمز، ايديلمهملى." دهشتلى بر زجرى إفاده ايدر. ايشته طوفان گبى بر حادثهِٔ عموميهيى بتون نتائجيله، حقائقيله بر قاچ جملهده ايجازلى، إعجازلى، جماللى، إجماللى بر طرزده بيان ايدر. شو دڭزڭ سائر قطرهلرينى شو قطرهيه قياس ايت.
شيمدى كلمهلرڭ پنجرهسيله گوسترديگى اسلوبه باق. مثلا:
وَ الْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتّٰى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ
دهكى كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ كلمهسنه باق، نه قدر لطيف بر اسلوبى گوسترييور. شويله كه: قمرڭ بر منزلى وار كه، ثريّا ييلديزلرينڭ دائرهسيدر. قمرى، هلال وقتنده خرمانڭ أسكيمش بياض بر دالنه تشبيه ايدر. شو تشبيه ايله سمانڭ يشيل پردهسى آرقهسنده گويا بر آغاج بولونويور كه بياض، سيورى، نورانى بر دالى، پردهيى ييرتوب باشنى چيقاروب، ثريّا او دالڭ بر صالقيمى گبى و سائر ييلديزلر او گيزلى خلقت آغاجنڭ برر منوّر ميوهسى اولارق ايشيدنڭ خيالى اولان گوزينه گوسترمكله؛ مدارِ معيشتلرينڭ أڭ
— 322 —
مهمّى خرما آغاجى اولان صحرانشينلرڭ نظرنده نه قدر مناسب، گوزل، لطيف، علوى بر اُسلوبِ إفاده اولديغنى ذوقڭ وارسه آڭلارسڭ.
مثلا: اون طوقوزنجى سوزڭ آخرنده إثبات ايديلديگى گبى،
وَ الشَّمْسُ تَجْرِى لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا
دهكى تَجْرِى كلمهسى شويله بر اُسلوبِ عالىيه پنجره آچار. شويله كه: تَجْرِى لفظيله يعنى: "گونش دونر" تعبيريله قيش و ياز، گيجه و گوندوزڭ دورانندهكى منتظم تصرّفاتِ قدرتِ إلٰهيهيى إخطار ايله صانعڭ عظمتنى إفهام ايدر. و او موسملرڭ صحيفهلرنده قلمِ قدرتڭ يازديغى مكتوباتِ صمدانيهيه نظرى چويرر، خالقِ ذو الجلالڭ حكمتنى إعلام ايدر.
وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا
يعنى، لامبا تعبيريله شويله بر اسلوبه پنجره آچار كه: شو عالم بر سراى و ايچنده اولان أشيا ايسه إنسانه و ذىحياته إحضار ايديلمش مزيّنات و مطعومات و لوازمات اولديغنى و گونش دخى مسخّر بر مومدار اولديغنى إخطار ايله، صانعڭ حشمتنى و خالقڭ إحساننى إفهام ايدهرك توحيده بر دليل گوسترر كه؛ مشركلرڭ أڭ مهمّ، أڭ پارلاق معبود ظن ايتدكلرى گونش، مسخّر بر لامبا، جامد بر مخلوقدر. ديمك سِرَاج تعبيرنده خالقڭ عظمتِ ربوبيتندهكى رحمتنى إخطار ايدر. رحمتڭ وسعتندهكى إحساننى إفهام ايدر. و او إفهامده سلطنتنڭ حشمتندهكى كرمنى إحساس ايدر. و بو إحساسده وحدانيتى إعلام ايدر و معنًا دير: "جامد بر سراجِ مسخّر هيچ بر جهتده عبادته لايق اولاماز."
هم جريان تَجْرِى تعبيرنده گيجه گوندوزڭ، قيش و يازڭ دونمهلرندهكى تصرّفاتِ منتظمهِٔ عجيبهيى إخطار ايدر و او إخطارده، ربوبيتنده منفرد بر صانعڭ عظمتِ قدرتنى إفهام ايدر. ديمك شمس و قمر نقطهلرندن بشرڭ ذهننى گيجه و
— 323 —
گوندوز، قيش و ياز صحيفهلرينه چويرر و او صحيفهلرده يازيلان حادثاتڭ سطرلرينه نظرِ دقّتى جلب ايدر. أوت قرآن گونشدن گونش ايچون بحث ايتمهيور. بلكه اونى ايشيقلانديران ذات ايچون بحث ايدييور. هم گونشڭ إنسانه لزومسز اولان ماهيتندن بحث ايتمهيور. بلكه گونشڭ وظيفهسندن بحث ايدييور كه، صنعتِ ربّانيهنڭ إنتظامنه بر زنبرك و خلقتِ ربّانيهنڭ نظامنه بر مركز، هم نقّاشِ أزلينڭ گيجه گوندوز ايپلريله طوقوديغى أشيادهكى صنعتِ ربّانيهنڭ إنسجامنه بر مكيك وظيفهسنى ياپييور. داها سائر كلماتِ قرآنيهيى بونلره قياس ايدهبيليرسڭ. عادتا بسيط، مألوف برر كلمه ايكن، لطيف معنالرڭ دفينهلرينه برر آناختار وظيفهسنى گورويور.
ايشته أكثريتله اُسلوبِ قرآنڭ گچن طرزلرده علوى و پارلاق اولديغندندر كه، بعضًا بر بدوى عرب بر تك كلامه مفتون اولور، مسلمان اولمادن سجدهيه گيدردى. بر بدوى فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ كلامنى ايشيتديگى آنده سجدهيه گيتدى. اوڭا ديديلر: "مسلمان مى اولدڭ؟" "يوق" ديدى، "بن شو كلامڭ بلاغتنه سجده ايدييورم."
دردنجى نقطه:لفظندهكى فصاحتِ خارقهسيدر. أوت قرآن معنًا اُسلوبِ بيان جهتيله فوق العاده بليغ اولديغى گبى، لفظنده غايت سليس بر فصاحتى واردر. فصاحتڭ قطعى وجودينه، اوصانديرمهمسى دليلدر. و فصاحتڭ حكمتنه، فنِّ بيان و معانىنڭ داهى علماسنڭ شهادتلرى بر برهانِ باهردر. أوت بيڭلر دفعه تكرار ايديلسه اوصانديرميور، بلكه لذّت ويرييور. كوچك بسيط بر چوجغڭ حافظهسنه آغير گلمييور، حفظ ايدهبيلير. أڭ خستهلقلى، آز بر سوزدن متأذّى اولان بر قولاغه ناخوش گلمييور، خوش گلييور. سكراتده اولانڭ طماغنه شربت گبى اولويور. زمزمهِٔ قرآن اونڭ قولاغنده و دماغنده، عينًا آغزنده و طماغنده ماءِ زمزم گبى لذيذ گلييور.
— 324 —
اوصانديرمهمسنڭ سرِّ حكمتى شودر كه: قرآن، قلوبه قوت و غدا و عقوله قوّت و غنادر و روحه ماء و ضيا و نفوسه دواء و شفاء اولديغندن اوصانديرماز. هر گون أكمك يهرز، اوصانمهيز. فقط أڭ گوزل بر ميوهيى هر گون ييسهك، اوصانديرهجق. ديمك قرآن، حق و حقيقت و صدق و هدايت و خارقه بر فصاحت اولديغندندر كه، اوصانديرميور، دائما گنجلگنى محافظه ايتديگى گبى طراوتنى، حلاوتنى ده محافظه ايدييور. حتّى قُريشڭ رؤساسندن مدقّق بر بليغ، مشركلر طرفندن، قرآنى ديڭلهمك ايچون گيتمش. ديڭلهمش، دونمش، ديمش كه: شو كلامڭ اويله بر حلاوتى و طراوتى وار كه، كلامِ بشره بڭزهمز. بن شاعرلرى، كاهنلرى بيلييورم. بو اونلرڭ هيچ سوزلرينه بڭزهمز. اولسه اولسه أتباعمزى قانديرمق ايچون سحر ديمهلىيز." ايشته قرآنِ حكيمڭ أڭ معنّد دشمنلرى بيله فصاحتندن حيران اولويورلر.
قرآنِ حكيمڭ آيتلرنده، كلاملرنده، جملهلرنده فصاحتڭ أسبابنى ايضاح چوق اوزون گيدر. اونڭ ايچون سوزى قيصه كسوب يالڭز نمونه اولارق بر آيتدهكى حروفِ هجائيهنڭ وضعيتيله حاصل اولان بر سلاست و فصاحتِ لفظيهيى و او وضعيتدن پارلايان بر لمعهِٔ إعجازى گوسترهجگز. ايشته:
ثُمَّ اَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ اَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشٰى طَائِفَةً مِنْكُمْ...إلى آخره
ايشته شو آيتده بتون حروفِ هجا موجوددر. باق كه، ثقيل، آغير بتون أقسامِ حروف برابر اولديغى حالده سلاستنى بوزمامش. بلكه بر رَونق و مختلف تللردن متناسب، متساند بر نغمهِٔ فصاحت قاتمش. هم شو لمعهِٔ إعجازه دقّت ايت كه، حروفِ هجادن (يا) ايله (ألف) أڭ خفيف و بربرينه قلب اولديغى ايچون ايكى قارداش گبى هر بريسى يگرمى بر كرّه تكرارى وار. (ميم) ايله (نون)
— 325 —
(حاشيه ١): تنوين دخى نوندر. بربرينڭ قارداشى و بربرينڭ يرينه گچديگى ايچون هر بريسى اوتوز اوچر دفعه ذكر ايديلمشدر. (ص س ش) مخرججه، صفتجه، صوتجه قارداش اولدقلرى ايچون هر برى اوچ دفعه، (ع غ) قارداش اولدقلرى حالده (ع) داها خفيف آلتى دفعه، (غ) ثقلتى ايچون ياريسى اولارق اوچ دفعه ذكر ايديلمشدر. (ط ظ ذ ز) مخرججه، صفتجه، سسجه قارداش اولدقلرى ايچون هر بريسى ايكيشر دفعه، (ل) و (ألف) ايله برابر ايكيسى (لا) صورتنده إتّحاد ايتدكلرى و (ألف) (لا) صورتنده حصّهسى (لام)ڭ ياريسيدر. اونڭ ايچون (ل) قرق ايكى دفعه، (ألف) اونڭ ياريسى اولارق يگرمى بر دفعه ذكر ايديلمشدر. (همزه) (ها) ايله مخرججه قارداش اولدقلرى ايچون همزه (حاشيه ٢): همزه، ملفوظ و غيرِ ملفوظ يگرمى بشدر و همزهنڭ ساكن قارداشى ألفدن اوچ درجه يوقاريدر. زيرا حركه اوچدر. اون اوچ، (ها) بر درجه داها خفيف اولديغى ايچون اون درت دفعه، (ق ف ك) قارداش اولدقلرى ايچون (قاف)ڭ بر نقطهسى فضله اولديغى ايچون (ق) اون، (ف) طوقوز، (ك) طوقوز. (ب) طوقوز، (ت) اون ايكى، (تا)نڭ درجهسى اوچ اولديغى ايچون اون ايكى دفعه ذكر ايديلمشدر. (ر) (لام)ڭ قارداشيدر. فقط أبجد حسابيله (ر) ايكى يوز، (ل) اوتوزدر. آلتى درجه يوقارى چيقديغى ايچون آلتى درجه آشاغى دوشمشدر. هم (ر) تلفّظجه تكرّر ايتديگندن ثقيل اولوب يالڭز آلتى دفعه ذكر ايديلمشدر. (خ ح ث ض) ثقلتلرى و بعض جهاتِ مناسبات ايچون برر دفعه ذكر ايديلمشدر. (و) (ها)دن و (همزه)دن داها خفيف و (يا)دن و (ألف)دن داها ثقيل اولديغى ايچون اون يدى دفعه، ثقيل همزهدن درت درجه يوقارى، خفيف ألفدن درت درجه آشاغى ذكر ايديلمشدر.
— 326 —
ايشته شو حروفڭ بو ذكرنده خارق العاده بو وضعيتِ منتظمه ايله و او مناسبتِ خفيه ايله و او گوزل إنتظام و او دقيق و اينجه نظم و إنسجام ايله ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهده گوسترر كه؛ بشر فكرينڭ حدّى دگل كه، شونى ياپابيلسين. تصادف ايسه محالدر كه، اوڭا قاريشسين. ايشته شو وضعيتِ حروفدهكى إنتظامِ عجيب و نظامِ غريب، سلاست و فصاحتِ لفظيهيه مدار اولديغى گبى، داها گيزلى چوق حكمتلرى بولونهبيلير. مادام حروفاتنده بويله إنتظام گوزهتلمش. ألبته كلمهلرنده، جملهلرنده، معنالرنده اويله أسرارلى بر إنتظام، اويله أنوارلى بر إنسجام گوزهتلمش كه، گوز گورسه "ما شاء اللّٰه"، عقل آڭلاسه "بارك اللّٰه" دييهجك.
بشنجى نقطه:بيانندهكى براعتدر. يعنى، تفوّق و متانت و حشمتدر. ناصلكه نظمنده جزالت، لفظنده فصاحت، معناسنده بلاغت، اُسلوبنده بداعت وار. بياننده دخى فائق بر براعت واردر. أوت ترغيب و ترهيب، مدح و ذمّ، إثبات و إرشاد، إفحام و إفهام گبى بتون أقسامِ كلاميهده و طبقاتِ خطابيهده بياناتِ قرآنيه أڭ يوكسك مرتبهدهدر.
مثلا: مقامِ ترغيب و تشويقده حدسز مثاللرندن، مثلا سورهٔ
هَلْ اَتٰى عَلَى الْاِنْسَانِ
ده بياناتى، (حاشيه): شو اُسلوبِ بيان، او سورهنڭ مئالنڭ لباسنى گيمش. آبِ كوثر گبى خوش، سلسبيل چشمهسى گبى سلاستله آقار، جنّت ميوهلرى گبى طاتلى، حورى لباسى گبى گوزلدر.
مقامِ ترهيب و تهديدده پك چوق مثاللرندن مثلا:
هَلْ اَتٰيكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ
سورهسنڭ باشنده بياناتِ قرآنيه أهلِ ضلالتڭ صماخنده قاينايان رصاص گبى، دماغنده ياقان آتش گبى، طماغنده يانان زقّوم گبى، يوزنده صالديران جهنّم گبى، معدهسنده آجى، تيكنلى ضريع گبى تأثير ايدر. أوت بر
— 327 —
ذاتڭ تهديدينى گوسترن جهنّم گبى بر عذاب مأمورى، ئوفكهسندن و غيظندن پارچهلانمق وضعيتنى آلماسى و تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ سويلهمسى، سويلتمسى، او ذاتڭ ترهيبى نه درجه دهشتلى اولديغنى گوسترر.
مقامِ مدحڭ بيڭلر مثاللرندن، باشنده اَلْحَمْدُ للّٰه اولان بش سورهده بياناتِ قرآنيه گونش گبى پارلاق، (حاشيه): شو تعبيراتده او سورهلردهكى بحثلره إشارت وار. ييلديز گبى زينتلى، سماوات و زمين گبى حشمتلى، مَلكلر گبى سَويملى، دنياده ياورولره رحمت گبى شفقتلى، آخرتده جنّت گبى گوزلدر.
مقامِ ذمّ و زجرده بيڭلر مثاللرندن مثلا:
اَيُحِبُّ اَحَدُكُمْ اَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ اَخِيهِ مَيْتًا
آيتنده ذمّى آلتى درجه ذمّ ايدر. غيبتدن آلتى درجه شدّتله زجر ايدر. شويله كه: معلومدر: آيتڭ باشندهكى همزه، صورمق (آيا) معناسندهدر. او صورمق معناسى، صو گبى آيتڭ بتون كلمهلرينه گيرر. ايشتهبرنجى همزه ايله دير:آيا، سؤال و جواب محلّى اولان عقلڭز يوق مى كه، بو درجه چركين بر شيئى آڭلامييور؟ايكنجيسى:يُحِبُّ لفظى ايله دير: آيا، سومك، نفرت ايتمك محلّى اولان قلبڭز بوزولمش مى كه، أڭ منفور بر ايشى سَور؟اوچنجيسى:اَحَدُكُمْ كلمهسيله دير: جماعتدن حياتنى آلان حياتِ إجتماعيه و مدنيتڭز نه اولمش كه، بويله حياتڭزى زهرلهين بر عملى قبول ايدر؟دردنجيسى:اَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ كلاميله دير: إنسانيتڭز نه اولمش كه، بويله جاناوارجهسنه آرقداشنى ديشله پارچهلامايى ياپييورسڭز؟بشنجيسى:اَخِيهِ كلمهسيله دير: هيچ رقّتِ جنسيهڭز، هيچ صلهِٔ رحمڭز يوق مى كه، بويله چوق جهتلرله قارداشڭز اولان بر مظلومڭ شخصِ معنويسنى إنصافسزجه ديشلهيورسڭز؟ هيچ عقلڭز
— 328 —
يوق مى كه، كندى أعضاڭزى كندى ديشڭزله ديوانه گبى ايصيرييورسڭز؟آلتنجيسى:مَيْتًا كلاميله دير: وجدانڭز نرهده؟ فطرتڭز بوزولمش مى كه، أڭ محترم بر حالده بر قارداشنه قارشى، أتنى ييمك گبى أڭ مستكره بر ايش ياپيلييور؟ ديمك ذمّ و غيبت، عقلًا، قلبًا و إنسانيةً و وجدانًا و فطرةً و عصبيةً و ملّيةً مذمومدر. ايشته باق! ناصلكه شو آيت، ايجازكارانه آلتى مرتبه ذمّى ذمّ ايتمكله إعجازكارانه آلتى درجه او جُرمدن زجر ايدر.
مقامِ إثباتده بيڭلر مثاللرندن مثلا:
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰه كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
ده حشرى إثبات و إستبعادى إزاله ايچون اويله بر طرزده بيان ايدر كه، فوقنده إثبات اولاماز. شويله كه: اوننجى سوزڭ طوقوزنجى حقيقتنده، يگرمى ايكنجى سوزڭ آلتنجى لمعهسنده إثبات و ايضاح ايديلديگى گبى؛ هر بهار موسمنده إحياىِ أرض كيفيتنده اوچ يوز بيڭ طرزده حشرڭ نمونهلرينى نهايت درجهده گرفت، بربرينه قاريشديرديغى حالده نهايت درجهده إنتظام و تمييز ايله نظرِ بشره گوسترييور كه؛ بونلرى بويله ياپان ذاته، حشر و قيامت آغير اولاماز، دير. هم زمينڭ صحيفهسنده يوز بيڭلر أنواعى، برابر بربرى ايچنده قلمِ قدرتيله خطاسز، قصورسز يازمق؛ بر تك واحدِ أحدڭ سكّهسى اولديغندن، شو آيتله گونش گبى وحدانيتى إثبات ايتمكله برابر، گونشڭ طلوع و غروبى گبى قولاى و قطعى، قيامت و حشرى گوسترر. ايشته كَيْفَ لفظندهكى كيفيت نقطهسنده شو حقيقتى گوسترديگى گبى، چوق سورهلرده تفصيل ايله ذكر ايدر.
مثلا: سورهٔ ق وَ الْقُرْاٰنِ الْمَجِيدِ ده اويله پارلاق و گوزل و شيرين و يوكسك بر بيانله حشرى إثبات ايدر كه، بهارڭ گلمسى گبى قطعى بر صورتده
— 329 —
قناعت ويرر. ايشته باق: كافرلرڭ، چورومش كميكلرڭ ديريلمسنى إنكار ايدهرك "بو عجيبدر، اولاماز" ديمهلرينه جوابًا
اَفَلَمْ يَنْظُرُوا اِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَ زَيَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِنْ فُرُوجٍ الخ...
كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ يه قدر فرمان ايدييور. بيانى صو گبى آقييور، ييلديزلر گبى پارلايور. قلبه خرما گبى هم لذّت، هم ذوق ويرييور، هم رزق اولويور.
هم مقامِ إثباتڭ أڭ لطيف مثاللرندن:
يٰس ٭ وَ الْقُرْاٰنِ الْحَكِيمِ ٭ اِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ
دير. يعنى، "حكمتلى قرآنه قَسَم ايدرم، سن رسوللردنسڭ." شو قَسَم إشارت ايدر كه، رسالتڭ حجّتى او درجه يقينى و حقدر كه، حقّانيتده مقامِ تعظيم و حرمته چيقمش كه، اونڭله قَسَم ايديلييور. ايشته شو إشارت ايله دير: "سن رسولسڭ. چونكه سنڭ ألڭده قرآن وار. قرآن ايسه، حقدر و حقّڭ كلاميدر. چونكه ايچنده حقيقى حكمت، اوستنده سكّهٔ إعجاز وار."
هم مقامِ إثباتڭ ايجازلى و إعجازلى مثاللرندن شو:
قَالَ مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ وَهِىَ رَمِيمٌ ٭ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِى اَنْشَأَهَا اَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ
يعنى؛ إنسان دير: "چورومش كميكلرى كيم ديريلتهجك؟" سن دى: "كيم اونلرى بدايةً إنشا ايدوب حيات ويرمش ايسه، او ديريلتهجك." اوننجى سوزڭ طوقوزنجى حقيقتنڭ اوچنجى تمثيلنده تصوير ايديلديگى گبى؛ بر ذات، گوز اوڭنده بر گونده يڭيدن بيوك بر اوردويى تشكيل ايتديگى حالده، برى ديسه: "شو ذات، أفرادى إستراحت ايچون طاغلمش اولان بر طابورى بر بورو ايله طوپلار. طابور نظامى آلتنه گتيرهبيلير." سن أى إنسان، ديسهڭ؛ "اينانمام." نه قدر ديوانهجه بر إنكار اولديغنى بيليرسڭ. عينًا اونڭ گبى هيچدن، يڭيدن اوردومثال بتون حيوانات و سائر ذىحياتڭ طابورمثال جسدلرينى كمالِ إنتظامله و
— 330 —
ميزانِ حكمتله او بدنلرڭ ذرّاتنى و لطائفنى "أمرِ كُنْ فَيَكُونُ" ايله قيد ايدوب يرلشديرن و هر قرنده حتّى هر بهارده روىِ زمينده يوز بيڭلر اوردومثال ذوى الحيات أنواعلرينى، طائفهلرينى ايجاد ايدن بر ذاتِ قديرِ عليم، طابورمثال بر جسدڭ نظامى آلتنه گيرمكله بربريله طانيشمش ذرّاتِ أساسيه و أجزاىِ أصليهيى بر صيحه ايله صورِ إسرافيلڭ بوروسيله ناصل طوپلايهبيلير؟ إستبعاد صورتنده دينيلير مى؟ دينيلسه، أبلهجهسنه بر ديوانهلكدر.
مقامِ إرشادده بياناتِ قرآنيه او درجه مؤثّر و رقيقدر و او درجه مونس و شفيقدر كه، شوق ايله روحى، ذوق ايله قلبى؛ عقلى مراقله و گوزى ياشله طولديرر. بيڭلر مثاللرندن يالڭز شو:
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ فَهِىَ كَالْحِجَارَةِ اَوْ اَشَدُّ قَسْوَةً
الخ... يگرمنجى سوزڭ برنجى مقامنده اوچنجى آيت مبحثنده إثبات و ايضاح ايديلديگى گبى، بنى إسرائيله دير: "موسى عليه السلامڭ عصاسى گبى بر معجزهسنه قارشى سرت طاش، اون ايكى گوزندن چشمه گبى ياش آقيتديغى حالده، سزه نه اولمش كه، موسى عليه السلامڭ بتون معجزاتنه قارشى لاقيد قالوب؛ گوزيڭز قورو، ياشسز، قلبڭز قاتى، آتشسز طورييور؟" او سوزده شو معناىِ إرشادى ايضاح ايديلديگى ايچون اورايه حواله ايدهرك بوراده قيصه كسييورم.
مقامِ إفحام و إلزامده بيڭلر مثاللرندن يالڭز شو ايكى مثاله باق: برنجى مثال:
وَ اِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلٰى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللّٰه اِنْ كُنتُمْ صَادِقِينَ
يعنى: "أگر، بر شبههڭز وارسه، سزه يارديم ايدهجك، شهادت ايدهجك بتون بيوكلريڭزى و طرفدارلريڭزى چاغيريڭز. بر تك سورهسنه بر نظيره ياپيڭز." "إشارات الإعجاز"ده ايضاح و إثبات ايديلديگى ايچون بوراده يالڭز إجمالنه إشارت ايدرز. شويله كه:
— 331 —
قرآنِ معجز البيان دييور: "أى إنس و جنّ! أگر قرآن، كلامِ إلٰهى اولديغنده شبههڭز وارسه، بر بشر كلامى اولديغنى توهّم ايدييورسهڭز، هايدى ايشته ميدان، گليڭز! سز دخى اوڭا محمّد الأمين ديديگڭز ذات گبى، اوقومق يازمق بيلمز، قرائت و كتابت گورمهمش بر اُمّيدن بو قرآن گبى بر كتاب گتيريڭز، ياپديريڭز. بونى ياپامازسهڭز، هايدى اُمّى اولماسين، أڭ مشهور بر أديب، بر عالم اولسون. بونى ده ياپامازسهڭز، هايدى بر تك اولماسين، بتون بلغاڭز، خطباڭز، بلكه بتون گچمش بليغلرڭ گوزل أثرلرينى و بتون گلهجك أديبلرڭ يارديملرينى و إلٰهلريڭزڭ همّتلرينى برابر آليڭز. بتون قوّتڭزله چاليشڭز، شو قرآنه بر نظيره ياپيڭز. بونى ده ياپامازسهڭز، هايدى قابلِ تقليد اولميان حقائقِ قرآنيهدن و معنوى چوق معجزاتندن قطعِ نظر، يالڭز نظمندهكى بلاغتنه نظيره اولارق بر أثر ياپيڭز."
فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَيَاتٍ
إلزاميله دير: "هايدى سزدن معنانڭ طوغريلغنى إيستهميورم. مفتريات و يالانلر و باطل حكايهلر اولسون. بونى ده ياپاميورسڭز. هايدى بتون قرآن قدر اولماسين، يالڭز بِعَشْرِ سُوَرٍ اون سورهسنه نظيره گتيريڭز. بونى ده ياپاميورسڭز. هايدى، بر تك سورهسنه نظيره گتيريڭز. بو ده چوقدر. هايدى، قيصه بر سورهسنه بر نظيره إبراز ايديڭز. حتّى، مادام بونى ده ياپمازسهڭز و ياپامازسڭز. هم بو قدر محتاج اولديغڭز حالده؛ چونكه حيثيت و ناموسڭز، عزّت و دينڭز، عصبيت و شرفڭز، جان و مالڭز، دنيا و آخرتڭز، بوڭا نظيره گتيرمكله قورتولابيلير. يوقسه دنياده حيثيتسز، ناموسسز، دينسز، شرفسز، ذلّت ايچنده، جان و مالڭز هلاكتده محو اولوب و آخرتده
فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِى وَ قُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ
إشارتيله جهنّمده حپسِ أبدى ايله محكوم و صنملريڭزله برابر آتشه اودونلق ايدهجكسڭز. هم مادام سكز مرتبه عجزيڭزى آڭلاديڭز. ألبته سكز دفعه، قرآن دخى معجزه اولديغنى بيلمكلگڭز گركدر. يا ايمانه گليڭز وياخود صوصڭز،
— 332 —
جهنّمه گيديڭز!" ايشته قرآنِ معجز البيانڭ مقامِ إفحامدهكى إلزامنه باق و دى:
لَيْسَ بَعْدَ بَيَانِ الْقُرْاٰنِ بَيَانٌ
أوت بيانِ قرآندن صوڭره بيان اولاماز و حاجت قالماز.
ايكنجى مثال:
فَذَكِّرْ فَمَا اَنْتَ بِنِعْمَتِ رَبِّكَ بِكَاهِنٍ وَلَا مَجْنُونٍ ٭ اَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ ٭ قُلْ تَرَبَّصُوا فَاِنِّى مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ ٭ اَمْ تَأْمُرُهُمْ اَحْلَامُهُمْ بِهٰذَا اَمْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ ٭ اَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لَا يُؤْمِنُونَ ٭ فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ اِنْ كَانُوا صَادِقِينَ ٭ اَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ اَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ ٭ اَمْ خَلَقُوا السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ بَلْ لَا يُوقِنُونَ ٭ اَمْ عِنْدَهُمْ خَزَائِنُ رَبِّكَ اَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ ٭ اَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ ٭ اَمْ لَهُ الْبَنَاتُ وَ لَكُمُ الْبَنُونَ ٭ اَمْ تَسْئَلُهُمْ اَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ ٭ اَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ ٭ اَمْ يُرِيدُونَ كَيْدًا فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ ٭ اَمْ لَهُمْ اِلٰهٌ غَيْرُ اللّٰه سُبْحَانَ اللّٰه عَمَّا يُشْرِكُونَ ٭
ايشته شو آياتڭ بيڭلر حقيقتلرندن يالڭز بيانِ إفحامىيه مثال ايچون بر حقيقتنى بيان ايدرز. شويله كه: اَمْ - اَمْ لفظيله اون بش طبقه إستفهامِ إنكارئِ تعجّبى ايله أهلِ ضلالتڭ بتون أقسامنى صوصديرر و شبهاتڭ بتون منشألرينى قپاتير. أهلِ ضلالت ايچون ايچنه گيروب صاقلانهجق شيطانى بر دليك بيراقمييور، قپاتييور. آلتنه گيروب گيزلنهجك بر پردهِٔ ضلالت بيراقمييور، ييرتييور. يلانلرندن هيچ بر يلانى بيراقمييور، باشنى أزييور.
— 333 —
هر بر فقرهده بر طائفهنڭ خلاصهِٔ فكرِ كفريلرينى يا بر قيصه تعبير ايله إبطال ايدر، يا بطلانى ظاهر اولديغندن سكوتله بطلاننى بداهته حواله ايدر ويا باشقه آيتلرده تفصيلًا ردّ ايديلديگى ايچون بوراده مجملًا إشارت ايدر. مثلا: برنجى فقره
وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِى لَهُ
آيتنه إشارت ايدر. اون بشنجى فقره ايسه
لَوْ كَانَ فِيهِمَا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰه لَفَسَدَتَا
آيتنه رمز ايدر. داها سائر فقرهلرى بوڭا قياس ايت.
شويله كه: باشده دييور: "أحكامِ إلٰهيهيى تبليغ ايت. سن كاهن دگلسڭ. زيرا كاهنڭ سوزلرى، قاريشق و تخمينيدر. سنڭكى، حق و يقينيدر. مجنون اولامازسڭ، دشمنڭ دخى سنڭ كمالِ عقلڭه شهادت ايدر.
اَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ
آيا، عجبا محاكمهسز عامى كافرلر گبى، سڭا شاعر مى دييورلر؟ سنڭ هلاكتڭى مى بكلهيورلر؟ سن دى: "بكلهيڭز. بن ده بكلهيورم." سنڭ پارلاق بيوك حقيقتلرڭ، شعرڭ خيالاتندن منزّه و تزييناتندن مستغنيدر.
اَمْ تَأْمُرُهُمْ اَحْلَامُهُمْ بِهٰذَا
ياخود؛ عجبا عقللرينه گووهنن عقلسز فيلسوفلر گبى، "عقلمز بزه يتر" دييوب سڭا إتّباعدن إستنكاف مى ايدرلر؟ حالبوكه عقل ايسه، سڭا إتّباعى أمر ايدر. چونكه بتون ديديگڭ معقولدر. فقط عقل كندى باشيله اوڭا يتيشهمز.
اَمْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ
ياخود: إنكارلرينه سبب، طاغى ظالملر گبى، حقّه سرفرو ايتمهملرى ميدر؟ حالبوكه متجبّر ظالملرڭ رؤسالرى اولان فرعونلرڭ، نمرودلرڭ عاقبتلرى معلومدر.
— 334 —
اَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لَا يُؤْمِنُونَ
وياخود: يالانجى، وجدانسز منافقلر گبى "قرآن سنڭ سوزلرڭدر" دييه سنى إتهام مى ايدييورلر؟ حالبوكه، تا شيمدىيه قدر سڭا محمّد الأمين دييهرك ايچلرنده سنى أڭ طوغرى سوزلى بيلييورلردى. ديمك اونلرڭ ايمانه نيّتلرى يوقدر. يوقسه قرآنڭ آثارِ بشريه ايچنده بر نظيرينى بولسونلر.
اَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ
وياخود: كائناتى عبث و غايهسز إعتقاد ايدن فلاسفهِٔ عبثيون گبى كنديلرينى باشى بوش، حكمتسز، غايهسز، وظيفهسز، خالقسز مى ظن ايدييورلر؟ عجبا گوزلرى كور اولمش، گورمييورلر مى كه، كائنات باشدن آشاغىيه قدر حكمتلرله مزيَّن و غايهلرله مثمردر و موجودات، ذرّهلردن گونشلره قدر وظيفهلرله موظّفدر و أوامرِ إلٰهيهيه مسخّرلردر.
اَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ
وياخود: فرعونلشمش مادّيون گبى، "كندى كندينه اولويورلر. كندى كندينى بسلهيورلر. كنديلرينه لازم اولان هر شيئى ياراتييورلر" مى تخيّل ايدييورلر كه، ايماندن، عبوديتدن إستنكاف ايدرلر؟ ديمك كنديلرينى برر خالق ظن ايدرلر. حالبوكه بر تك شيئڭ خالقى، هر بر شيئڭ خالقى اولمق لازم گلير. ديمك كبر و غرورلرى اونلرى نهايت درجهده أحمقلاشديرمش كه، بر سينگه، بر ميقروبه قارشى مغلوب بر عاجزِ مطلقى، بر قديرِ مطلق ظن ايدرلر. مادام بو درجه عقلدن، إنسانيتدن سقوط ايتمشلر. حيواندن، بلكه جماداتدن داها آشاغيدرلر. اويله ايسه، بونلرڭ إنكارلرندن متأثّر اولمه. بونلرى دخى، بر نوع مضر حيوان و پيس مادّهلر صيرهسنه صاى. باقمه، أهمّيت ويرمه.
اَمْ خَلَقُوا السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ بَلْ لَا يُوقِنُونَ
وياخود: خالقى إنكار ايدن فكرسز، سرسم معطّله گبى، اللّٰهى إنكار مى ايدييورلر كه، قرآنى
— 335 —
ديڭلهمييورلر؟ اويله ايسه، سماوات و أرضڭ وجودلرينى إنكار ايتسينلر وياخود "بز خلق ايتدك" ديسينلر. بتون بتون عقلڭ زيوانهسندن چيقوب، ديوانهلگڭ هذياننه گيرسينلر. چونكه سماده ييلديزلرى قدر، زمينده چيچكلرى قدر براهينِ توحيد گورونويور، اوقونويور. ديمك يقينه و حقّه نيّتلرى يوقدر. يوقسه "بر حرف كاتبسز اولماز" بيلدكلرى حالده، ناصل بر حرفنده بر كتاب يازيلان شو كائنات كتابنى، كاتبسز ظن ايدييورلر.
اَمْ عِنْدَهُمْ خَزَائِنُ رَبِّكَ
وياخود: جنابِ حقّڭ إختيارينى نفى ايدن بر قسم حكماىِ ضالّه گبى و بَراهِمه گبى أصلِ نبوّتى مى إنكار ايدييورلر؟ سڭا ايمان گتيرمييورلر. اويله ايسه، بتون موجوداتده گورونن و إختيار و إرادهيى گوسترن بتون آثارِ حكمتى و غاياتى و إنتظاماتى و ثمراتى و آثارِ رحمت و عناياتى و بتون أنبيانڭ بتون معجزاتلرينى إنكار ايتسينلر ويا "مخلوقاته ويريلن إحساناتڭ خزينهلرى يانمزده و ألمزدهدر" ديسينلر. قابلِ خطاب اولمادقلرينى گوسترسينلر. سن ده اونلرڭ إنكارندن متألّم اولمه. اللّٰهڭ عقلسز حيوانلرى چوقدر، دى.
اَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ
وياخود: عقلى حاكم ياپان متحكّم معتزله گبى كنديلرينى خالقڭ ايشلرينه رقيب و مفتّش تخيّل ايدوب خالقِ ذو الجلالى مسئول طوتمق مى ايستهيورلر؟ صاقين فتور گتيرمه. اويله خودبينلرڭ إنكارلرندن بر شى چيقماز. سن ده آلديرمه.
اَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ
وياخود: جنّ و شيطانه اويوب كهانتفروشلر، إسپيرتيزمهجيلر گبى، عالمِ غيبه باشقه بر يول مى بولونمش ظن ايدرلر؟ اويله ايسه، شيطانلرينه قپانان سماواته، اونڭله چيقيلاجق بر نردبانلرى مى وار تخيّل ايدييورلر كه، سنڭ سماوى خبرلرينى تكذيب ايدرلر. بويله شارلاتانلرڭ إنكارلرى، هيچ حكمندهدر.
— 336 —
اَمْ لَهُ الْبَنَاتُ وَ لَكُمُ الْبَنُونَ
وياخود: عقولِ عشره و أرباب الأنواع ناميله شريكلرى إعتقاد ايدن مشرك فلاسفه گبى و ييلديزلره و ملائكهلره بر نوع الوهيت إسناد ايدن صابئيون گبى، جنابِ حقّه ولد نسبت ايدن ملحد و ضالّينلر گبى، ذاتِ أحد و صمدڭ وجوبِ وجودينه، وحدتنه، صمديتنه، إستغناءِِ مطلقنه ضد اولان ولدى نسبت و ملائكهنڭ عبوديتنه و عصمتنه و جنسيتنه منافى اولان اُنوثتى إسناد مى ايدرلر؟ كنديلرينه شفاعتجى مى ظن ايدرلر كه، سڭا تابع اولمايورلر؟ إنسان گبى ممكن، فانى، بقاءِ نوعنه محتاج و جسمانى و متجزّى، تكثّره قابل و عاجز، دنياپرست، يارديمجى بر وارثه مشتاق مخلوقلر ايچون واسطهِٔ تكثّر و تعاون و رابطهِٔ حيات و بقاء اولان تناسل، ألبته و ألبته وجودى واجب و دائم، بقاسى أزلى و أبدى، ذاتى جسمانيتدن مجرّد و معلّا و ماهيتى تجزّى و تكثّردن منزّه و مبرّا و قدرتى عجزدن مقدّس و بىهمتا اولان ذاتِ ذو الجلاله أولاد إسناد ايتمك، هم او عاجز، ممكن، مسكين إنسانلر دخى بگنمدكلرى و عزّتِ مغرورانهسنه ياقيشديرهمدقلرى بر نوع أولاد يعنى حدسز قيزلرى إسناد ايتمك؛ اويله بر سفسطهدر و اويله بر ديوانهلك هذيانيدر كه، او فكرده اولان حريفلرڭ تكذيبلرى، إنكارلرى هيچدر. آلديرمهمليسڭ. هر بر سرسمڭ سفسطهسنه، هر ديوانهنڭ هذياننه قولاق ويريلمز.
اَمْ تَسْئَلُهُمْ اَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ
وياخود: حرصه، خسّته آليشمش طاغى، باغى دنياپرستلر گبى سنڭ تكاليفڭى آغير مى بولويورلر كه، سندن قاچييورلر و بيلمييورلر مى كه، سن أجريڭى، اجرتڭى يالڭز اللّٰهدن ايستهيورسڭ و اونلره جنابِ حق طرفندن ويريلن مالدن هم بركت، هم فقيرلرڭ حسد و بددعالرندن قورتولمق ايچون، يا اوندن ويا قرقدن بريسنى كندى فقيرلرينه ويرمك آغير بر شى ميدر كه، أمرِ زكاتى آغير گوروب إسلاميتدن چكينيورلر؟ بونلرڭ تكذيبلرى أهمّيتسز اولمقله برابر، حقلرى طوقاتدر. جواب ويرمك دگل...
— 337 —
اَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ
وياخود: غيبآشنالق دعوا ايدن بودهئيلر گبى و امورِ غيبيهيه دائر تخمينلرينى يقين تخيّل ايدن عقلفروشلر گبى، سنڭ غيبى خبرلريڭى بگنمييورلر مى؟ غيبى كتابلرى مى وار كه، سنڭ غيبى كتابڭى قبول ايتمييورلر. اويله ايسه، وحيه مظهر رسوللردن باشقه كيمسهيه آچيلميان و كندى باشيله اوڭا گيرمگه كيمسهنڭ حدّى اولميان عالمِ غيب، كندى يانلرنده حاضر، آچيق تخيّل ايدوب اوندن معلومات آلارق يازييورلر خولياسنده بولونويورلر. بويله، حدّندن حدسز تجاوز ايتمش مغرور خودفروشلرڭ تكذيبلرى، سڭا فتور ويرمهسين. زيرا آز بر زمانده سنڭ حقيقتلرڭ اونلرڭ خوليالرينى زير و زبر ايدهجك.
اَمْ يُرِيدُونَ كَيْدًا فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ
وياخود: فطرتلرى بوزولمش، وجدانلرى چورومش شارلاتان منافقلر، دسّاس زنديقلر گبى أللرينه گچمهين هدايتدن خلقلرى آلداتوب چويرمك، حيله ايدوب دونديرمك مى ايستهيورلر كه، سڭا قارشى كاه كاهن، كاه مجنون، كاه ساحر دييوب، كنديلرى دخى اينانمدقلرى حالده باشقهلرينى اينانديرمق مى ايستهيورلر؟ بويله حيلهباز شارلاتانلرى إنسان صايوب دسيسهلرندن، إنكارلرندن متأثّر اولارق فتور گتيرمه. بلكه داها زياده غيرت ايت. چونكه اونلر كندى نفسلرينه حيله ايدرلر، كنديلرينه ضرر ايدرلر و اونلرڭ فنالقده موفّقيتلرى موقّتدر و إستدراجدر، بر مكرِ إلٰهيدر.
اَمْ لَهُمْ اِلٰهٌ غَيْرُ اللّٰه سُبْحَانَ اللّٰه عَمَّا يُشْرِكُونَ
وياخود: خالقِ خير و خالقِ شر ناميله آيرى آيرى ايكى إلٰه توهّم ايدن مجوسيلر گبى و آيرى آيرى أسبابه بر نوع الوهيت ويرن و اونلرى كنديلرينه برر نقطهِٔ إستناد تخيّل ايدن أسبابپرستلر، صنمپرستلر گبى باشقه إلٰهلره طايانوب سڭا معارضه مى ايدرلر؟ سندن إستغنا مى ايدييورلر؟ ديمك
لَوْ كَانَ فِيهِمَا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰه لَفَسَدَتَا
حكمنجه، شو بتون
— 338 —
كائناتده گوندوز گبى گورونن بو إنتظامِ أكملى، بو إنسجامِ أجملى كور اولوب گورمييورلر. حالبوكه بر كويده ايكى مدير، بر شهرده ايكى والى، بر مملكتده ايكى پادشاه بولونسه، إنتظام زير و زبر اولور و إنسجام هرج و مرجه دوشر. حالبوكه سينك قنادندن تا سماوات قنديللرينه قدر او درجه اينجه بر إنتظام گوزهتلمش كه، سينك قنادى قدر شركه ير بيراقيلمامش. مادام بونلر بو درجه خلافِ عقل و حكمت و منافئِ حسّ و بداهت حركت ايدييورلر، اونلرڭ تكذيبلرى سنى تذكيردن واز گچيرمسين."
ايشته سلسلهِٔ حقائق اولان شو آياتڭ يوزر جوهرلرندن يالڭز إفحام و إلزامه دائر بر تك جوهرِ بيانيسنى إجمالًا بيان ايتدك. أگر إقتدارم اولسه ايدى، بر قاچ جوهرلرينى داها گوسترسه ايدم، "شو آيتلر تك باشيله بر معجزهدر" سن دخى دييهجكدڭ.
امّا إفهام و تعليمدهكى بياناتِ قرآنيه او قدر خارقهدر، او درجه لطافتلى و سلاستليدر؛ أڭ بسيط بر عامى، أڭ درين بر حقيقتى اونڭ بيانندن قولايجه تفهّم ايدر. أوت، قرآنِ معجز البيان، چوق حقائقِ غامضهيى نظرِ عمومىيى اوقشايهجق، حسِّ عامّهيى رنجيده ايتميهجك، فكرِ عوامى تعجيز ايدوب يورميهجق بر صورتده بسيطانه و ظاهرانه سويلهيور، درس ويرييور. ناصل بر چوجقله قونوشولسه، چوجقجه تعبيرات إستعمال ايديلير. اويله ده:
تَنَزُّلَاتٌ اِلٰهِيَّةٌ اِلٰى عُقُولِ الْبَشَرِ
دينيلن، متكلّم اُسلوبنده مخاطبڭ درجهسنه سوزيله نزول ايدوب اويله قونوشان أساليبِ قرآنيه، أڭ متبحّر حكمانڭ فكرلريله يتيشهمديگى حقائقِ غامضهِٔ إلٰهيه و أسرارِ ربّانيهيى متشابهات صورتنده بر قسم تشبيهات و تمثيلات ايله أڭ اُمّى بر عامىيه إفهام ايدر. مثلا:
اَلرَّحْمٰنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوٰى
بر تمثيل ايله ربوبيتِ إلٰهيهيى سلطنت مثالنده و عالمڭ تدبيرنده مرتبهٔ ربوبيتنى، بر سلطانڭ تختِ سلطنتنده طوروب إجراىِ حكومت ايتديگى گبى بر مثالده گوسترييور.
— 339 —
أوت قرآن، بو كائنات خالقِ ذو الجلالنڭ كلامى اولارق ربوبيتنڭ مرتبهِٔ أعظمندن چيقهرق، عموم مرتبهلر اوستنه گلهرك، او مرتبهلره چيقانلرى إرشاد ايدهرك، يتمش بيڭ پردهلردن گچهرك، او پردهلره باقوب تنوير ايدهرك، فهم و ذكاجه مختلف بيڭلر طبقه مخاطبلره فيضنى طاغيتوب و نورينى نشر ايدهرك قابليتجه آيرى آيرى عصرلر، قرنلر اوزرنده ياشامش و بو قدر مبذوليتله معنالرينى اورتهيه صاچمش اولديغى حالده كمالِ شبابتندن، گنجلگندن ذرّه قدر ضايع ايتميهرك غايت طراوتده، نهايت لطافتده قالارق غايت سهولتلى بر طرزده، سهلِ ممتنع بر صورتده، هر عامىيه آڭلايشلى درس ويرديگى گبى؛ عين درسده، عين سوزلرله فهملرى مختلف و درجهلرى متباين پك چوق طبقهلره دخى درس ويروب إقناع ايدن، إشباع ايدن بر كتابِ معجزنمانڭ هانگى طرفنه دقّت ايديلسه، ألبته بر لمعهِٔ إعجاز گورولهبيلير.
الحاصل:ناصل اَلْحَمْدُ للّٰه گبى بر لفظِ قرآنى اوقونديغى زمان طاغڭ قولاغى اولان مغارهسنى طولديرديغى گبى؛ عين لفظ، سينگڭ كوچوجك قولاقجغنه ده تمامًا يرلشير. عينًا اويله ده: قرآنڭ معنالرى، طاغ گبى عقللرى إشباع ايتديگى گبى، سينك گبى كوچوجك بسيط عقللرى دخى عين سوزلرله تعليم ايدر، تطمين ايدر. زيرا قرآن، بتون إنس و جنّڭ بتون طبقهلرينى ايمانه دعوت ايدر. هم عمومنه ايمانڭ علومنى تعليم ايدر، إثبات ايدر. اويله ايسه، عوامڭ أڭ اُمّيسى خواصّڭ أڭ أخصّنه اوموز اوموزه، ديز ديزه ويروب برابر درسِ قرآنىيى ديڭلهيوب إستفاده ايدهجكلر. ديمك قرآنِ كريم، اويله بر مائدهِٔ سماويهدر كه؛ بيڭلر مختلف طبقهده اولان أفكار و عقول و قلوب و أرواح، او سفرهدن غدالرينى بولويورلر، مشتهياتنى آلييورلر. آرزولرى يرينه گلير. حتّى پك چوق قپولرى قپالى قالوب، إستقبالده گلهجكلره بيراقيلمشدر. شو مقامه مثال ايسترسهڭ، بتون قرآن باشدن
— 340 —
نهايته قدر بو مقامڭ مثاللريدر. أوت بتون مجتهدين و صدّيقين و حكماءِ إسلاميه و محقّقين و علماءِ اصول الفقه و متكلّمين و أولياءِ عارفين و أقطابِ عاشقين و مدقّقينِ علما و عوامِ مسلمين گبى قرآنڭ تلميذلرى و درسنى ديڭلهينلرى، متّفقًا دييورلر كه: "درسمزى گوزلجه آڭلايورز." الحاصل، سائر مقاملر گبى إفهام و تعليم مقامنده دخى قرآنڭ لمعاتِ إعجازى پارلايور.
ايكنجى شعاع:
قرآنڭ جامعيتِ خارق العادهسيدر. شو شعاعڭ، بش لمعهسى وار.
برنجى لمعه:لفظندهكى جامعيتدر. ألبته أوّلكى سوزلرده، هم بو سوزده ذكر اولونان آيتلردن شو جامعيت آشكاره گورونويور. أوت
لِكُلِّ اٰيَةٍ ظَهْرٌ وَ بَطْنٌ وَ حَدٌّ وَ مُطَّلَعٌ وَ لِكُلٍّ شُجُونٌ وَ غُصُونٌ وَ فُنُونٌ
اولان حديثڭ إشارت ايتديگى گبى؛ ألفاظِ قرآنيه، اويله بر طرزده وضع ايديلمش كه، هر بر كلامڭ، حتّى هر بر كلمهنڭ، حتّى هر بر حرفڭ، حتّى بعضًا بر سكوتڭ چوق وجوهى بولونويور. هر بر مخاطبنه آيرى آيرى بر قپودن حصّهسنى ويرر.
مثلا: وَ الْجِبَالَ اَوْتَادًا يعنى: "طاغلرى زمينڭزه قازيق و ديرك ياپدم" بر كلامدر. بر عامينڭ شو كلامدن حصّهسى: ظاهرًا يره چاقيلمش قازيقلر گبى گورونن طاغلرى گورور، اونلردهكى منافعنى و نعمتلرينى دوشونور، خالقنه شكر ايدر.
بر شاعرڭ بو كلامدن حصّهسى: زمين، بر طابان؛ و قبّهِٔ سما، اوستنده قونولمش يشيل و ألكتريق لامبالريله سوسلنمش بر محتشم چادير، اُفقى بر دائره صورتنده و سمانڭ أتكلرى باشنده گورونن طاغلرى، او چاديرڭ قازيقلرى مثالنده تخيّل ايدر. صانعِ ذو الجلالنه حيرتكارانه پرستش ايدر.
— 341 —
خيمهنشين بر أديبڭ بو كلامدن نصيبى: زمينڭ يوزينى بر چول و صحرا؛ طاغلرڭ سلسلهلرينى پك كثرتله و چوق مختلف بدوى چاديرلرى گبى، گويا طبقهِٔ ترابيه، يوكسك ديركلر اوستنده آتيلمش، او ديركلرڭ سيورى باشلرى او پردهِٔ ترابيهيى يوقارىيه قالديرمش، بربرينه باقار پك چوق مختلف مخلوقاتڭ مسكنى اولارق تصوّر ايدر. او بيوك عظمتلى مخلوقلرى، بويله ير يوزنده چاديرلر مِثللو قولايجه قوران و قويان فاطرِ ذو الجلالنه قارشى سجدهٔ حيرت ايدر.
جغرافياجى بر أديبڭ او كلامدن قسمتى: كُرهِٔ زمين، بحرِ محيطِ هوائيده ويا أثيريده يوزن بر سفينه و طاغلرى، او سفينهنڭ اوستنده تثبيت و موازنه ايچون چاقيلمش قازيقلر و ديركلر شكلنده تفكّر ايدر. او قوجه كُرهِٔ زمينى، منتظم بر گمى گبى ياپوب، بزلرى ايچنه قويوب، أقطارِ عالمده گزديرن قديرِ ذو الكماله قارشى
سُبْحَانَكَ مَا اَعْظَمَ شَانَكَ
دير.
مدنيت و هيئتِ إجتماعيهنڭ متخصّص بر حكيمنڭ بو كلامدن حصّهسى: زمينى، بر خانه و او خانهنڭ ديرگى، حياتِ حيوانيه و حياتِ حيوانيه ديرگى، شرائطِ حيات اولان صو، هوا و طوپراقدر. صو و هوا و طوپراغڭ ديرگى و قازيغى، طاغلردر. زيرا طاغلر، صويڭ مخزنى، هوانڭ طراغى (غازاتِ مضرّهيى ترسيب ايدوب، هوايى تصفيه ايدر) و طوپراغڭ حاميسى (باتاقلقدن و دڭزڭ إستيلاسندن محافظه ايدر) و سائر لوازماتِ حياتِ إنسانيهنڭ خزينهسى اولارق فهم ايدر. شو قوجه طاغلرى، شو صورتله خانهِٔ حياتمز اولان زمينه ديرك ياپان و معيشتمزه خزينهدار تعيين ايدن صانعِ ذو الجلال والإكرامه، كمالِ تعظيم ايله حمد و ثنا ايدر.
حكمتِ طبيعيهنڭ بر فيلسوفنڭ شو كلامدن نصيبى شودر كه: كُرهِٔ زمينڭ قارننده بعض إنقلابات و إمتزاجاتڭ نتيجهسى اولارق حاصل اولان زلزله و
— 342 —
إهتزازاتى، طاغلرڭ ظهوريله سكونت بولديغنى و مدار و محورندهكى إستقرارينه و زلزلهنڭ إرتجاجيله مدارِ سنويسندن چيقمهمسنه سبب، طاغلرڭ خروجى اولديغنى و زمينڭ حدّتى و غضبى، طاغلرڭ منافذيله تنفّس ايتمكله سكونت ايتديگنى فهم ايدر، تمامًا ايمانه گلير. اَلْحِكْمَةُ للّٰه دير.
مثلا
اَنَّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا
دهكى رَتْقًا كلمهسى، تدقيقاتِ فلسفه ايله آلوده اولميان بر عالمه، او كلمه شويله إفهام ايدر كه: سما برّاق، بلوطسز؛ زمين قورو و حياتسز، تولّده غيرِ قابل بر حالده ايكن.. سمايى ياغمورله، زمينى خضرواتله فتح ايدوب بر نوع إزدواج و تلقيح صورتنده بتون ذىحياتلرى او صودن خلق ايتمك، اويله بر قديرِ ذو الجلالڭ ايشيدر كه؛ روىِ زمين، اونڭ كوچك بر بوستانى و سمانڭ يوز اورتوسى اولان بلوطلر، اونڭ بوستاننده بر سونگردر آڭلار، عظمتِ قدرتنه سجده ايدر. و محقّق بر حكيمه، او كلمه شويله إفهام ايدر كه: بدايتِ خلقتده سماء و أرض شكلسز برر كومه و منفعتسز برر ياش خمور، ولدسز مخلوقاتسز طوپلو برر مادّه ايكن؛ فاطرِ حكيم، اونلرى فتح و بسط ايدوب گوزل بر شكل، منفعتدار برر صورت، زينتلى و كثرتلى مخلوقاته منشأ ايتمشدر آڭلار. وسعتِ حكمتنه قارشى حيران اولور. يڭى زمانڭ فيلسوفنه شو كلمه شويله إفهام ايدر كه: منظومهِٔ شمسيهيى تشكيل ايدن كرهمز، سائر سيّارهلر، بدايتده گونشله ممتزج اولارق آچيلمامش بر خمور شكلنده ايكن؛ قادرِ قيّوم او خمورى آچوب، او سيّارهلرى برر برر يرلرينه يرلشديرهرك، گونشى اوراده بيراقوب، زمينمزى بورايه گتيرهرك، زمينه طوپراق سرهرك، سماء جانبندن ياغمور ياغديرهرق، گونشدن ضيا سرپديرهرك دنيايى شنلنديروب بزلرى ايچنه قويمشدر آڭلار، باشنى طبيعت باتاقلغندن چيقارير، " آمَنْتُ بِاللّٰه الْوَاحِدِ الْاَحَدِ" دير.
— 343 —
مثلا:
وَ الشَّمْسُ تَجْرِى لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا
دهكى "لام"؛ هم كندى معناسنى، هم "فى" معناسنى، هم "إلى" معناسنى إفاده ايدر. ايشته لِمُسْتَقَرٍّ ڭ لامى، عوام او لامى "إلى" معناسنده گوروب فهم ايدر كه: سزه نسبةً ايشيق ويريجى، ايصينديريجى متحرّك بر لامبا اولان گونش، ألبته بر گون سيرى بيتهجك، محلِّ قرارينه يتيشهجك، سزه فائدهسى طوقونميهجق بر صورت آلاجقدر، آڭلار. او ده، خالقِ ذو الجلالڭ گونشه باغلاديغى بيوك نعمتلرى دوشونهرك "سبحان اللّٰه، الحمد ِللّٰه" دير. و عالمه دخى او لامى "إلى" معناسنده گوسترر. فقط گونشى يالڭز بر لامبا دگل، بلكه بهار و ياز تزگاهنده طوقونان منسوجاتِ ربّانيهنڭ بر مكيگى، گيجه گوندوز صحيفهلرنده يازيلان مكتوباتِ صمدانيهنڭ مركّبى، نور بر حقّهسى صورتنده تصوّر ايدهرك گونشڭ جريانِ صوريسى علامت اولديغى و إشارت ايتديگى إنتظاماتِ عالمى دوشونديرهرك صانعِ حكيمڭ صنعتنه "ما شاء اللّٰه" و حكمتنه "بارك اللّٰه" دييهرك سجدهيه قپانير. و قوزموغرافياجى بر فيلسوفه لامى "فى" معناسنده شويله إفهام ايدر كه: گونش، كندى مركزنده و محورى اوزرنده زنبركوارى بر جريان ايله منظومهسنى أمرِ إلٰهى ايله تنظيم ايدوب تحريك ايدر. شويله بر ساعتِ كبرايى خلق ايدوب تنظيم ايدن صانعِ ذو الجلالنه قارشى كمالِ حيرت و إستحسان ايله "اَلْعَظَمَةُ ِللّٰه وَ الْقُدْرَةُ ِللّٰه" دير، فلسفهيى آتار، حكمتِ قرآنيهيه گيرر. و دقّتلى بر حكيمه شو لامى، هم علّت معناسنده، هم ظرفيت معناسنده طوتديروب شويله إفهام ايدر كه: "صانعِ حكيم، ايشلرينه أسبابِ ظاهريهيى پرده ايتديگندن، جاذبهِٔ عموميه نامنده بر قانونِ إلٰهيسيله صاپان طاشلرى گبى سيّارهلرى گونشله باغلامش و او جاذبه ايله مختلف فقط منتظم حركتله او سيّارهلرى دائرهٔ حكمتنده دونديرييور و او جاذبهيى توليد ايچون گونشڭ كندى مركزنده حركتنى ظاهرى بر سبب ايتمش. ديمك
— 344 —
لِمُسْتَقَرٍّ معناسى:
فِى مُسْتَقَرٍّ لَهَا لِاسْتِقْرَارِ مَنْظُومَتِهَا
يعنى، كندى مستقرّى ايچنده منظومهسنڭ إستقرارى و نظامى ايچون حركت ايدييور. چونكه حركت حرارتى، حرارت قوّتى، قوّت جاذبهيى ظاهرًا توليد ايدر گبى بر عادتِ إلٰهيه، بر قانونِ ربّانيدر. ايشته شو حكيم، بويله بر حكمتى، قرآنڭ بر حرفندن فهم ايتديگى زمان، "الحمد ِللّٰه قرآندهدر حق حكمت، فلسفهيى بش پارهيه صايمام" دير. و شاعرانه بر فكر و قلب صاحبنه شو "لام"دن و إستقراردن شويله بر معنا فهمنه گلير كه: "گونش، نورانى بر آغاجدر. سيّارهلر اونڭ متحرّك ميوهلرى... آغاجلرڭ خلافنه اولارق گونش سيلكينير، تا او ميوهلر دوشمهسين. أگر سيلكنمزسه، دوشوب طاغيلاجقلر." هم تخيّل ايدهبيلير كه: "شمس مجذوب بر سَرْذاكردر. حلقهِٔ ذكرڭ مركزنده جذبهلى بر ذكر ايدر و ايتديرر." بر رسالهده شو معنايه دائر شويله ديمشدم: "أوت گونش بر ميوهداردر؛ سيلكينير تا دوشمهسين سيّار اولان يميشلرى. أگر سكوتيله سكونت أيلهسه، جذبه قاچار، آغلار فضاده منتظم مجذوبلرى."
هم مثلا اُولٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ده بر سكوت وار، بر إطلاق وار. نهيه ظفر بولاجقلرينى تعيين ايتمهمش. تا هركس ايستديگنى ايچنده بولابيلسين. سوزى آز سويلر، تا اوزون اولسون. چونكه بر قسم مخاطبڭ مقصدى آتشدن قورتولمقدر. بر قسمى يالڭز جنّتى دوشونور. بر قسم، سعادتِ أبديهيى آرزو ايدر. بر قسم، يالڭز رضاىِ إلٰهىيى رجا ايدر. بر قسم، رؤيتِ إلٰهيهيى غايهِٔ أمل بيلير و هكذا.. بونڭ گبى پك چوق يرلرده قرآن، سوزى مطلق بيراقير، تا عام اولسون. حذف ايدر، تا چوق معنالرى إفاده ايتسين. قيصه كسر، تا هركسڭ حصّهسى بولونسون. ايشته اَلْمُفْلِحُونَ دير. نهيه فلاح بولاجقلرينى تعيين ايتمييور. گويا او سكوتله دير: "أى مسلمانلر! مژده سزه. أى متّقى! سن جهنّمدن فلاح
— 345 —
بولورسڭ. أى صالح! سن جنّته فلاح بولورسڭ. أى عارف! سن رضاىِ إلٰهىيه نائل اولورسڭ. أى عاشق! سن رؤيته مظهر اولورسڭ." و هكذا... ايشته قرآن، جامعيتِ لفظيه جهتيله كلامدن، كلمهدن، حروفدن و سكوتدن هر بريسنڭ بيڭلر مثاللرندن يالڭز نمونه اولارق برر مثال گتيردك. آيتى و قصّتى بونلره قياس ايدرسڭ.
مثلا:
فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ
آيتى، او قدر وجوهى وار و او درجه مراتبى وار كه، بتون طبقاتِ أوليا، بتون سلوكلرنده و مرتبهلرنده شو آيته إحتياجلرينى گوروب اوندن كندى مرتبهسنه لايق بر غداىِ معنوى، بر تازه معنا آلمشلر. چونكه "اللّٰه" بر إسمِ جامع اولديغندن أسماءِ حسنى عددنجه توحيدلر، ايچنده بولونور.
اَىْ لَا رَزَّاقَ اِلَّا هُوَ ٭ لَا خَالِقَ اِلَّا هُوَ ٭ لَا رَحْمٰنَ اِلَّا هُوَ
و هكذا.
هم مثلا: قصصِ قرآنيهدن قصّهٔ موسى عليه السلام، عادتا عصاىِ موسى عليه السلام گبى بيڭلر فائدهلرى وار. او قصّهده، هم پيغمبر عليه الصلاة والسلامى تسكين و تسلّى، هم كفّارى تهديد، هم منافقلرى تقبيح، هم يهوديلرى توبيخ گبى چوق مقاصدى، پك چوق وجوهى واردر. اونڭ ايچون سورهلرده تكرار ايديلمشدر. هر يرده بتون مقصدلرى إفاده ايله برابر يالڭز بريسى مقصودِ بِالذّات اولور، ديگرلرى اوڭا تابع قاليرلر.
أگر ديسهڭ:"گچمش مثاللردهكى بتون معنالرى ناصل بيلهجگز كه، قرآن اونلرى إراده ايتمش و إشارت ايدييور؟"
الجواب:مادام قرآن بر خطبهِٔ أزليهدر. هم مختلف، طبقه طبقه اولارق عصرلر اوزرنده و آرقهسنده اوطوروب ديزيلمش بتون بنى آدمه خطاب ايدييور، درس ويرييور. ألبته او مختلف أفهامه گوره متعدّد معنالرى درج ايدوب إراده ايدهجكدر
— 346 —
و إرادهسنه أمارهلرى وضع ايدهجكدر. أوت "إشارات الإعجاز"ده شورادهكى معنالر مِثللو كلماتِ قرآنيهنڭ متعدّد معنالرينى علمِ صرف و نحوڭ قاعدهلريله و علمِ بيان و فنِّ معانىنڭ دستورلريله، فنِّ بلاغتڭ قانونلريله إثبات ايديلمشدر. بونڭله برابر علومِ عربيهجه صحيح و اصولِ دينيهجه حق اولمق شرطيله و فنِّ معانيجه مقبول و علمِ بيانجه مناسب و بلاغتجه مستحسن اولان بتون وجوه و معانى، أهلِ إجتهاد و أهلِ تفسير و أهلِ اصول الدين و أهلِ اصول الفقهڭ إجماعيله و إختلافلرينڭ شهادتيله قرآنڭ معنالرندندرلر. او معنالره، درجهلرينه گوره برر أماره وضع ايتمشدر. يا لفظيهدر، يا معنويهدر. او معنويه ايسه، يا سياق ويا سباقِ كلامدن ويا باشقه آيتدن برر أماره او معنايه إشارت ايدر. بر قسمى يگرمى و اوتوز و قرق و آلتمش، حتّى سكسان جلد اولارق محقّقلر طرفندن يازيلان يوز بيڭلر تفسيرلر، قرآنڭ جامعيت و خارقيتِ لفظيهسنه قطعى بر برهانِ باهردر. هر نه ايسه... بز شو سوزده هر بر معنايه دلالت ايدن أمارهيى قانونيله، قاعدهسيله گوسترسهك سوز چوق اوزانير. اونڭ ايچون قيصه كسوب قسمًا "إشارات الإعجاز"ه حواله ايدرز.
ايكنجى لمعه:معناسندهكى جامعيتِ خارقهدر. أوت، قرآن بتون مجتهدلرڭ مأخذلرينى، بتون عارفلرڭ مذاقلرينى، بتون واصللرڭ مشربلرينى، بتون كامللرڭ مسلكلرينى، بتون محقّقلرڭ مذهبلرينى؛ معناسنڭ خزينهسندن إحسان ايتمكله برابر؛ دائما اونلره رهبر و ترقّياتلرنده هر وقت اونلره مرشد اولوب، او توكنمز خزينهسندن اونلرڭ يوللرينه نشرِ أنوار ايتديگى بتون اونلرجه مصدّقدر و مُتّفَقٌ عليهدر.
اوچنجى لمعه:علمندهكى جامعيتِ خارقهدر. أوت قرآن، شريعتڭ متعدّد و چوق علملرينى، حقيقتڭ متنوّع و كثرتلى علملرينى، طريقتڭ مختلف و حدسز
— 347 —
علملرينى، كندى علمنڭ دڭزندن آقيتديغى گبى؛ دائرهِٔ ممكناتڭ حقيقى حكمتنى و دائرهِٔ وجوبڭ علومِ حقيقيهسنى و دائرهِٔ آخرتڭ معارفِ غامضهسنى، او دڭزندن منتظمًا و كثرتله آقيتيور. شو لمعهيه مثال گتيريلسه، بر جلد يازمق لازم گلير. اويله ايسه، يالڭز نمونه اولارق شو يگرمى بش عدد سوزلرى گوسترييورز. أوت، بتون يگرمى بش عدد سوزلرڭ طوغرى حقيقتلرى، قرآنڭ بحرِ علمندن آنجق يگرمى بش قطرهدر. او سوزلرده قصور وارسه، بنم فهمِ قاصريمه عائددر.
دردنجى لمعه:مباحثندهكى جامعيتِ خارقهدر. أوت، إنسان و إنسانڭ وظيفهسى، كائنات و خالقِ كائناتڭ، أرض و سماواتڭ، دنيا و آخرتڭ، ماضى و مستقبلڭ، أزل و أبدڭ مباحثِ كلّيهلرينى جمع ايتمكله برابر نطفهدن خلق ايتمك، تا قبره گيرنجهيه قدر؛ يمك، ياتمق آدابندن طوت، تا قضا و قدر مبحثلرينه قدر؛ آلتى گون خلقتِ عالمدن طوت تا
وَ الْمُرْسَلَاتِ ٭ وَ الذَّارِيَاتِ
قَسَملريله إشارت اولونان روزگارلرڭ أسمهسندهكى وظيفهلرينه قدر؛
وَمَا تَشَاؤُنَ اِلَّا اَنْ يَشَاءَ اللّٰه ٭ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ
إشاراتيله، إنسانڭ قلبنه و إرادهسنه مداخلهسندن طوت، تا
وَ السَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ
يعنى، بتون سماواتى بر قبضهسنده طوتماسنه قدر؛
وَ جَعَلْنَا فِيهَا جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَ اَعْنَابٍ
زمينڭ چيچك و اوزوم و خرماسندن طوت، تا
اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا
ايله إفاده ايتديگى حقيقتِ عجيبهيه قدر؛ و سمانڭ
ثُمَّ اسْتَوٰى اِلَى السَّمَاءِ وَهِىَ دُخَانٌ
حالتندهكى وضعيتندن طوت، تا دخانله إنشقاقنه و ييلديزلرينڭ دوشوب حدسز فضاده طاغيلمسنه قدر و دنيانڭ إمتحان ايچون آچيلمهسندن، تا قپانمسنه قدر و آخرتڭ برنجى منزلى اولان قبردن، صوڭره برزخدن، حشردن، كوپريدن طوت، تا جنّته، تا سعادتِ أبديهيه قدر؛ ماضى زماننڭ
— 348 —
وقوعاتندن، حضرتِ آدمڭ خلقتِ جسدندن، ايكى اوغلنڭ غاوغاسندن تا طوفانه، تا قَومِ فرعونڭ غرقنه، تا أكثر أنبيانڭ مهمّ حادثاتنه قدر و اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ إشارت ايتديگى حادثهٔ أزليهدن طوت، تا
وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ اِلٰى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ
إفاده ايتديگى واقعهِٔ أبديهيه قدر بتون مباحثِ أساسيهيى و مهمّهيى اويله بر طرزده بيان ايدر كه؛ او بيان، بتون كائناتى بر سراى گبى إداره ايدن و دنيايى و آخرتى ايكى اوطه گبى آچوب قپايان و زمين بر باغچه و سما، مصباحلريله سوسلنديريلمش بر طام گبى تصرّف ايدن و ماضى و مستقبل، بر گيجه و گوندوز گبى نظرينه قارشى حاضر ايكى صحيفه حكمنده تماشا ايدن و أزل و أبد، دون و بوگون گبى سلسلهِٔ شئوناتڭ ايكى طرفى برلشمش، إتّصال پيدا ايتمش بر صورتده بر زمانِ حاضر گبى اونلره باقان بر ذاتِ ذو الجلاله ياقيشير بر طرزِ بياندر. ناصل بر اوسته، بنا ايتديگى و إداره ايتديگى ايكى خانهدن بحث ايدر. پروغرامنى و ايشلرينڭ ليسته و فهرستهسنى ياپار. قرآن دخى، شو كائناتى ياپان و إداره ايدن و ايشلرينڭ ليستهسنى و فهرستهسنى (تعبير جائز ايسه) پروغرامنى يازان، گوسترن بر ذاتڭ بياننه ياقيشير بر طرزدهدر. هيچ بر جهتله أثرِ تصنّع و تكلّف گورونميور. هيچ بر شائبهِٔ تقليد ويا باشقهسنڭ حسابنه و اونڭ يرنده كندينى فرض ايدوب قونوشمش گبى بر خدعهنڭ أمارهسى اولماديغى گبى بتون جدّيتيله، بتون صفوتيله، بتون خلوصيله صافى، برّاق، پارلاق بيانى، ناصل گوندوزڭ ضياسى "گونشدن گلدم" دير. قرآن دخى، "بن، خالقِ عالمڭ بيانىيم و كلامىيم" دير.
أوت شو دنيايى آنتيقه صنعتلرله سوسلنديرن و لذّتلى نعمتلرله طولديران و صنعتپرورانه و نعمتپرورانه شو درجه صنعتنڭ عجيبهلريله، شو درجه قيمتدار نعمتلرينى دنيانڭ يوزينه سرپن، صيرهوارى تنظيم ايدن و زمينڭ يوزنده سرهن، گوزلجه ديزن بر صانع، بر منعمدن باشقه شو ولولهِٔ تقدير و إستحسانله و زمزمهِٔ حمد
— 349 —
و شكرانله دنيايى طولديران و زمينى بر ذكرخانه، بر مسجد، بر تماشاگاهِ صنعتِ إلٰهيهيه چويرن قرآنِ معجز البيان كيمه ياقيشير و كيمڭ كلامى اولابيلير؟ اوندن باشقه كيم اوڭا صاحب چيقهبيلير؟ اوندن باشقه كيمڭ سوزى اولابيلير؟ دنيايى ايشيقلانديران ضيا، گونشدن باشقه هانگى شيئه ياقيشير؟ طلسمِ كائناتى كشف ايدوب عالمى ايشيقلانديران بيانِ قرآن، شمسِ أزليدن باشقه كيمڭ نورى اولابيلير؟ كيمڭ حدّينه دوشمش كه، اوڭا نظيره گتيرسين، اونڭ تقليدينى ياپسين؟ أوت، بو دنيايى صنعتلريله زينتلنديرن بر صنعتكارڭ، صنعتنى إستحسان ايدن إنسانله قونوشمهمسى محالدر. مادام كه، ياپار و بيلير؛ ألبته قونوشور. مادام قونوشور، ألبته قونوشماسنه ياقيشان قرآندر. بر چيچگڭ تنظيمندن لاقيد قالميان بر مالك الملك، بتون ملكنى ولوَلهيه ويرن بر كلامه قارشى ناصل لاقيد قالير؟ هيچ باشقهسنه مال ايدوب هيچه اينديرر مى؟
بشنجى لمعه:قرآنڭ اُسلوب و ايجازندهكى جامعيتِ خارقهدر. بونده "بش ايشيق" وار.
برنجى ايشيق:اُسلوبِ قرآنڭ او قدر عجيب بر جمعيتى وار كه، بر تك سوره، كائناتى ايچنه آلان بحرِ محيطِ قرآنىيى ايچنه آلير. بر تك آيت، او سورهنڭ خزينهسنى ايچنه آلير. آيتلرڭ چوغى، هر بريسى برر كوچك سوره، سورهلرڭ چوغى، هر بريسى برر كوچك قرآندر. ايشته شو، إعجازكارانه ايجازدن بيوك بر لطفِ إرشاددر و گوزل بر تسهيلدر. چونكه هركس، هر وقت قرآنه محتاج اولديغى حالده، يا غباوتندن ويا باشقه أسبابه بناءً هر وقت بتون قرآنى اوقوميان وياخود اوقومغه وقت و فرصت بولاميان آدملر، قرآندن محروم قالمامق ايچون؛ هر بر سوره، برر كوچك قرآن حكمنه، حتّى هر بر اوزون آيت، برر قيصه سوره مقامنه گچر. حتّى قرآن فاتحهده، فاتحه دخى بسملهده مندرج اولديغنه أهلِ كشف متّفقدرلر. شو حقيقته برهان ايسه، أهلِ تحقيقڭ إجماعيدر.
— 350 —
ايكنجى ايشيق:آياتِ قرآنيه، أمر و نهى، وعد و وعيد، ترغيب و ترهيب، زجر و إرشاد، قصص و أمثال، أحكام و معارفِ إلٰهيه و علومِ كونيه و قوانين و شرائطِ حياتِ شخصيه و حياتِ إجتماعيه و حياتِ قلبيه و حياتِ معنويه و حياتِ اُخرويه گبى عموم طبقاتِ كلاميه و معارفِ حقيقيه و حاجاتِ بشريهيه دلالاتيله، إشاراتيله جامع اولمقله برابر؛
خُذْ مَا شِئْتَ لِمَا شِئْتَ
يعنى، "ايستديگڭ هر شى ايچون قرآندن هر نه ايسترسهڭ آل" إفاده ايتديگى معنا، او درجه طوغريلغيله مقبول اولمش كه، أهلِ حقيقت مابيْننده ضروبِ أمثال صيرهسنه گچمشدر. آياتِ قرآنيهده اويله بر جامعيت وار كه، هر درده دوا، هر حاجته غدا اولابيلير. أوت، اويله اولمق لازم گلير. چونكه دائما ترقّياتده قطعِ مراتب ايدن بتون طبقاتِ أهلِ كمالڭ رهبرِ مطلقى ألبته شو خاصيته مالك اولماسى ألزمدر.
اوچنجى ايشيق:قرآنڭ إعجازكارانه ايجازيدر. كاه اولور كه، اوزون بر سلسلهنڭ ايكى طرفنى اويله بر طرزده ذكر ايدر كه، گوزلجه سلسلهيى گوسترر. هم كاه اولور كه، بر كلمهنڭ ايچنه صريحًا، إشارةً، رمزًا، ايماءً بر دعوانڭ چوق برهانلرينى درج ايدر.
مثلا:
وَ مِنْ اٰيَاتِهِ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ اخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ
ده آيات و دلائلِ وحدانيت سلسلهسنى تشكيل ايدن سلسلهِٔ خلقتِ كائناتڭ مبدأ و منتهاسنى ذكر ايله او ايكنجى سلسلهيى گوسترر، برنجى سلسلهيى اوقوتديرييور. أوت بر صانعِ حكيمه شهادت ايدن صحائفِ عالمڭ برنجى درجهسى، سماوات و أرضڭ أصلِ خلقتلريدر. صوڭره گوكلرى ييلديزلرله تزيين ايله زمينڭ ذىحياتلرله شنلنديريلمسى، صوڭره گونش و آيڭ تسخيريله موسملرڭ دگيشمسى، صوڭره گيجه و گوندوزڭ إختلاف و دورانى ايچندهكى سلسلهِٔ شئوناتدر. داها گله گله تا كثرتڭ أڭ زياده إنتشار ايتديگى محل اولان سيمالرڭ و
— 351 —
سسلرڭ خصوصيتلرينه و إمتيازلرينه و تشخّصلرينه قدر... مادام كه أڭ زياده إنتظامدن اوزاق و تصادفڭ قاريشماسنه معروض اولان فردلرڭ سيمالرندهكى تشخّصاتده حيرت ويريجى بر إنتظامِ حكيمانه بولونسه، اوزرنده غايت صنعتكار بر حكيمڭ قلمى ايشلديگى گوستريلسه، ألبته إنتظاملرى ظاهر اولان سائر صحيفهلر كندى كندينه آڭلاشيلير، نقّاشنى گوسترر. هم مادام قوجه سماوات و أرضڭ أصلِ خلقتنده أثرِ صنعت و حكمت گورونويور. ألبته كائنات سراينڭ بناسنده تمل طاشى اولارق گوكلرى و زمينى حكمتله قويان بر صانعڭ سائر أجزالرنده أثرِ صنعتى، نقشِ حكمتى پك چوق ظاهردر. ايشته شو آيت، خفىيى إظهار، ظاهرىيى إخفا ايدهرك غايت گوزل بر ايجاز ياپمش. الحقّ:
فَسُبْحَانَ اللّٰه حِينَ تُمْسُونَ
دن طوت، تا
وَ لَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
ه قدر آلتى دفعه
وَ مِنْ اٰيَاتِهِ وَ مِنْ اٰيَاتِهِ
ايله باشلايان سلسلهِٔ براهين، بر سلسلهِٔ جواهردر، بر سلسلهِٔ نوردر، بر سلسلهِٔ إعجازدر، بر سلسلهِٔ ايجازِ إعجازيدر. قلب ايستهيور كه، شو دفينهلرده گيزلى اولان ألماسلرى گوسترهيم. فقط نه ياپهيم مقام قالديرميور. باشقه وقته تعليق ايدوب، او قپويى شيمدى آچمايورم.
هم مثلا:
فَاَرْسِلُونِ يُوسُفُ اَيُّهَا الصِّدِّيقُ
فَاَرْسِلُونِ كلاميله يُوسُفُ كلمهسى اورتهلرنده شونلر وار:
اِلٰى يُوسُفَ لَاسْتَعْبَرَ مِنْهُ الرُّؤْيَا فَاَرْسَلُوهُ فَذَهَبَ اِلَى السِّجْنِ وَ قَالَ يُوسُفُ
ديمك بش جملهيى بر جملهده إجمال ايدوب ايجاز ايتديگى حالده وضوحى إخلال ايتمهمش، فهمى إشكال ايتمهمش.
— 352 —
هم مثلا:
اَلَّذِى جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْاَخْضَرِ نَارًا
إنسانِ عاصى، "چورومش كميكلرى كيم ديريلتهجك" دييه ميدان اوقور گبى إنكارينه قارشى قرآن دير: "كيم بدايةً ياراتمش ايسه، او ديريلتهجك. او يارادان ذات ايسه، هر بر شيئى هر بر كيفيتده بيلير. هم سزه يشيل آغاجدن آتش چيقاران بر ذات، چورومش كميگه حيات ويرهبيلير." ايشته شو كلام، ديريلتمك دعواسنه متعدّد جهتلرله باقار، إثبات ايدر. أوّلا، إنسانه قارشى ايتديگى سلسلهِٔ إحساناتى شو كلاميله باشلار، تحريك ايدر، خاطره گتيرر. باشقه آيتلرده تفصيل ايتديگى ايچون قيصه كسر، عقله حواله ايدر. يعنى، سزه آغاجدن ميوهيى و آتشى و اوتدن أرزاقى و حبوبى و طوپراقدن حبوباتى و نباتاتى ويرديگى گبى، زمينى سزه خوش (هر بر أرزاقڭز ايچنده قونولمش) بر بشيك و عالمى، گوزل و بتون لوازماتڭز ايچنده بولونور بر سراى ياپان بر ذاتدن قاچوب باشى بوش قالوب، عدمه گيدوب صاقلانيلماز. وظيفهسز اولوب قبره گيروب اويانديريلمامق اوزره راحت ياتامازسڭز.
صوڭره او دعوانڭ بر دليلنه إشارت ايدر: اَلشَّجَرِ الْاَخْضَرِ كلمهسيله رمزًا دير: "أى حشرى إنكار ايدن آدم! آغاجلره باق! قيشده ئولمش، كميكلر گبى حدسز آغاجلرى بهارده ديريلتن، يشيللنديرهن، حتّى هر بر آغاجده ياپراق و چيچك و ميوه جهتيله اوچ حشرڭ نمونهلرينى گوسترن بر ذاته قارشى إنكار ايله، إستبعاد ايله قدرتنه ميدان اوقونماز." صوڭره بر دليله داها إشارت ايدر، دير: "سزه آغاج گبى كثيف، ثقيل، قراڭلقلى بر مادّهدن آتش گبى لطيف، خفيف، نورانى بر مادّهيى چيقاران بر ذاتدن، اودون گبى كميكلره آتش گبى بر حيات و نور گبى بر شعور ويرمهيى ناصل إستبعاد ايدييورسڭز؟" صوڭره بر دليله داها تصريح ايدر دير كه: "بدويلر ايچون كبريت يرينه آتش چيقاران مشهور آغاجڭ، يشيل ايكن ايكى دالى بربرينه سورولديگى وقت آتشى يارادان و رطوبتيله يشيل و حرارتيله قورو گبى ايكى ضد طبيعتى جمع ايدوب، اونى بوڭا منشأ ايتمكله هر بر شى حتّى عناصرِ أصليه
— 353 —
و طبايعِ أساسيه، اونڭ أمرينه باقار، اونڭ قوّتيله حركت ايدر، هيچ بريسى باشى بوش اولوب طبيعتيله حركت ايتمديگنى گوسترن بر ذاتدن، طوپراقدن ياپيلان و صوڭره طوپراغه دونن إنسانى، طوپراقدن يڭيدن چيقارمسى إستبعاد ايديلمز. عصيان ايله اوڭا ميدان اوقونماز." صوڭره حضرتِ موسى عليه السلامڭ شجرهِٔ مشهورهسنى خاطره گتيرمكله شو دعواىِ أحمديه عليه الصلاة والسلام، موسى عليه السلامڭ دخى دعواسيدر. أنبيانڭ إتّفاقنه خفى بر ايما ايدوب، شو كلمهنڭ ايجازينه بر لطافت داها قاتار.
دردنجى ايشيق:ايجازِ قرآنى او درجه جامع و خارقدر، دقّت ايديلسه گورونويور كه: بعضًا بر دڭزى بر إبريقده گوسترييور گبى پك گنيش و چوق اوزون و كلّى دستورلرى و عمومى قانونلرى، بسيط و عامى فهملره مرحمةً بسيط بر جزئيله، خصوصى بر حادثه ايله گوسترييور. بيڭلر مثاللرندن يالڭز ايكى مثالنه إشارت ايدرز.
برنجى مثال: يگرمنجى سوزڭ برنجى مقامنده تفصيلًا بيان اولونان اوچ آيتدر كه، شخصِ آدمه تعليمِ أسما عنوانيله نوعِ بنى آدمه إلهام اولونان بتون علوم و فنونڭ تعليمنى إفاده ايدر. و آدمه، ملائكهنڭ سجده ايتمهسى و شيطانڭ ايتمهمسى حادثهسيله نوعِ إنسانه سمكدن مَلگه قدر أكثر موجودات مسخّر اولديغى گبى، ييلاندن شيطانه قدر مضر مخلوقاتڭ دخى اوڭا إطاعت ايتمهيوب دشمنلق ايتديگنى إفاده ايدييور. هم قَومِ موسى (عس) بر بقرهيى، بر اينگى كسمكله مصر بقرپرستلگندن آلينان و "عجل" حادثهسنده تأثيرينى گوسترن بر بقرپرستلك مفكورهسنڭ موسى عليه السلامڭ بيچاغيله كسيلديگنى إفاده ايدييور. هم طاشدن صو چيقماسى، چاى آقماسى و طاغيلوب يووارلانمسى عنوانيله؛ طبقهِٔ ترابيه آلتنده اولان طاش طبقهسى، صو طمارلرينه خزينهدارلق و طوپراغه آنالق ايتديگنى إفاده ايدييور.
— 354 —
ايكنجى مثال: قرآنده چوق تكرار ايديلن قصّهِٔ موسى عليه السلامڭ جملهلرى و جزءلريدر كه، هر بر جملهسى، حتّى هر بر جزئى، بر دستورِ كلّينڭ اوجى اولارق گوستريلمش و او دستورى إفاده ايدييور. مثلا:
يَا هَامَانُ ابْنِ لِى صَرْحًا
فرعون، وزيرينه أمر ايدر كه: "بڭا يوكسك بر قله ياپ، سماواتڭ حالنى رصد ايدوب باقاجغم. سمانڭ گيديشاتندن عجبا موسىنڭ (عس) دعوا ايتديگى گبى سماده تصرّف ايدن بر إلٰه وار ميدر؟" ايشته صَرْحًا كلمهسيله و شو جزئى حادثه ايله، طاغسز بر چولده اولديغندن طاغلرى آرزولايان و خالقى طانيمديغندن طبيعتپرست اولوب ربوبيت دعوا ايدن و آثارِ جبروتلرينى گوسترمكله إبقاىِ نام ايدن، شهرتپرست اولوب طاغمثال مشهور أهراملرى بنا ايدن و سحر و تناسخه قائل اولوب جنازهلرينى موميا ايدوب طاغ مِثللو مزارلرده محافظه ايدن مصر فرعونلرينڭ عنعنهسنده حكمفرما بر دستورِ عجيبى إفاده ايدر.
مثلا:
فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ
غرق اولان فرعونه دير: "بوگون سنڭ غرق اولان جسديڭه نجات ويرهجگم" عنوانيله عموم فرعونلرڭ تناسخ فكرينه بناءً جنازهلرينى موميالامقله ماضيدن آلوب مستقبلدهكى أنسالِ آتيهنڭ تماشاگاهنه گوندرمك اولان موتآلود، عبرتنما بر دستورِ حياتيهلرينى إفاده ايتمكله برابر، شو عصرِ آخرده او غرق اولان فرعونڭ عين جسدى اولارق كشف اولنان بر بدن، او محلِّ غرق دڭزندن ساحله آتيلديغى گبى، زمانڭ دڭزندن عصرلرڭ موجهلرى اوستنده شو عصر ساحلنه آتيلاجغنى، معجزانه بر إشارتِ غيبيهيى، بر لمعهِٔ إعجازى و بو تك كلمه بر معجزه اولديغنى إفاده ايدر.
هم مثلا:
يُذَبِّحُونَ اَبْنَاءَكُمْ وَ يَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ
بنى إسرائيلڭ اوغللرينڭ كسيلوب، قادين و قيزلرينى حياتده بيراقمق؛ بر فرعون زماننده ياپيلان بر حادثه عنوانيله، يهودى ملّتنڭ أكثر مملكتلرده هر عصرده معروض اولديغى متعدّد
— 355 —
قتلِ عاملرى، قادين و قيزلرى حياتِ بشريهِٔ سفيهانهده اوينادقلرى رولى إفاده ايدر.
وَ لَتَجِدَنَّهُمْ اَحْرَصَ النَّاسِ عَلٰى حَيٰوةٍ ٭ وَ تَرٰى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِى الْاِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ وَ اَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ٭ وَ يَسْعَوْنَ فِى الْاَرْضِ فَسَادًا وَ اللّٰه لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ ٭ وَ قَضَيْنَا اِلٰى بَنِى اِسْرَائِيلَ فِى الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِى الْاَرْضِ مَرَّتَيْنِ ٭ وَلَا تَعْثَوْا فِى الْاَرْضِ مُفْسِدِينَ ٭
يهوديلره متوجّه شو ايكى حُكمِ قرآنى، او ملّتڭ حياتِ إجتماعيهٔ إنسانيهده طولاب حيلهسيله چويردكلرى شو ايكى مدهش دستورِ عمومىيى تضمّن ايدر كه: حياتِ إجتماعيهِٔ بشريهيى صارصان و سعى و عملى، سرمايه ايله مبارزه ايتديروب فقرايى زنگينلرله چارپيشديران، مضاعف ربا ياپوب بانقهلرى تأسيسه سببيت ويرن و حيله و خدعه ايله جمعِ مال ايدن او ملّت اولديغى گبى؛ محروم قالدقلرى و دائما ظلمنى گوردكلرى حكومتلردن و غالبلردن إنتقاملرينى آلمق ايچون هر چشيد فساد قوميتهلرينه قاريشان و هر نوع إختلاله پارمق قاريشديران ينه او ملّت اولديغنى إفاده ايدييور.
مثلا: فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ "أگر طوغرى ايسهڭز، موتى ايستهيڭز. هيچ ايستهميهجكسڭز." ايشته مجلسِ نبويده كوچك بر جماعتڭ جزئى بر حادثه عنوانيله، مللِ إنسانيه ايچنده حرصِ حيات و خوفِ مماتله أڭ مشهور اولان ملّتِ يهودڭ تا قيامته قدر لسانِ حاللرى، موتى ايستهميهجگنى و حيات حرصنى بيراقميهجغنى إفاده ايدر.
مثلا:
ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْكَنَةُ
شو عنوانله او ملّتڭ مقدّراتِ إستقباليهسنى عمومى بر صورتده إفاده ايدر. ايشته شو ملّتڭ سجيهلرنده و
— 356 —
مقدّراتنده مندرج اولان شويله مدهش دساتير ايچوندر كه، قرآن اونلره قارشى پك شدّتلى طاورانييور. دهشتلى سيللهِٔ تأديب وورييور.
ايشته شو مثاللردن قصّهِٔ موسى عليه السلام و بنى إسرائيلڭ سائر جزءلرينى و سائر قصّهلرينى بو قصّهيه قياس ايت. شيمدى شو دردنجى ايشيقدهكى إعجازى لمعهِٔ ايجاز گبى قرآنڭ بسيط كلماتلرينڭ و جزئى مبحثلرينڭ آرقهلرنده پك چوق لمعاتِ إعجازيه واردر. عارفه إشارت يتر.
بشنجى ايشيق:قرآنڭ مقاصد و مسائل، معانى و أساليب و لطائف و محاسن جهتيله جامعيتِ خارقهسيدر. أوت قرآنِ معجز البيانڭ سورهلرينه و آيتلرينه و خصوصًا سورهلرڭ فاتحهلرينه، آيتلرڭ مبدأ و مقطعلرينه دقّت ايديلسه گورونويور كه: بلاغتلرڭ بتون أنواعنى، فضائلِ كلاميهنڭ بتون أقسامنى، علوى اسلوبلرڭ بتون أصنافنى، محاسنِ أخلاقيهنڭ بتون أفرادينى، علومِ كونيهنڭ بتون فذلكهلرينى، معارفِ إلٰهيهنڭ بتون فهرستهلرينى، حياتِ شخصيه و إجتماعيهِٔ بشريهنڭ بتون نافع دستورلرينى و حكمتِ عاليهِٔ كائناتڭ بتون نورانى قانونلرينى جمع ايتمكله برابر هيچ بر مشوّشيت أثرى گورونميور. الحقّ، او قدر أجناسِ مختلفهيى بر يرده طوپلايوب بر مناقشه، بر قاريشق چيقمهمق، قهّار بر نظامِ إعجازينڭ ايشى اولابيلير.
الحقّ، بتون بو جامعيت ايچنده شو إنتظام ايله برابر گچمش يگرمى درت عدد سوزلرده ايضاح و إثبات ايديلديگى گبى؛ جهلِ مركّبڭ منشئى اولان عاديات پردهلرينى كسكين بياناتيله ييرتمق، عادت پردهلرى آلتنده گيزلى اولان خارق العادهلرى چيقاروب گوسترمك و ضلالتڭ منبعى اولان طبيعت طاغوتنى، برهانڭ ألماس قلنجيله پارچهلامق و غفلت اويقوسنڭ قالين طبقهلرينى رعدمثال
— 357 —
صيحهلريله طاغيتمق و فلسفهِٔ بشريهيى و حكمتِ إنسانيهيى عاجز بيراقان كائناتڭ طلسمِ مغلقنى و خلقتِ عالمڭ معمّاىِ عجيبهسنى فتح و كشف ايتمك، ألبته حقيقتبين و غيبآشنا و هدايتبخش و حقنما اولان قرآن گبى بر معجزهكارڭ خارق العاده ايشلريدر.
أوت، قرآنڭ آيتلرينه إنصاف ايله دقّت ايديلسه گورونويور كه: سائر كتابلر گبى بر ايكى مقصدى تعقيب ايدن تدريجى بر فكرڭ سلسلهسنه بڭزهميور. بلكه، دفعى و آنى بر طورى وار و إلقا اولونيور بر گيديشاتى وار و برابر گلن هر بر طائفهسى مستقل اولارق اوزاق بر يردن و غايت جدّى و أهمّيتلى بر مخابرهنڭ تك تك، قيصه قيصه بر صورتده گلديگنڭ نشانى وار. أوت كائناتڭ خالقندن باشقه كيم وار كه، بو درجه كائنات و خالقِ كائناتله جدّى علاقهدار بر مخابرهيى ياپابيلسين؟ حدسز درجه حدّندن چيقوب خالقِ ذو الجلالى كندى كيفيله سويلشديرسين، كائناتى طوغرى اولارق قونوشديرسون. أوت، قرآنده كائنات صانعنڭ پك جدّى و حقيقى و علوى و حق اولارق قونوشماسى و قونوشديرماسى گورونويور. تقليدى ايما ايدهجك هيچ بر أماره بولونمييور. او سويلر و سويلتديرر. فرضِ محال اولارق مسيلمه گبى حدسز درجه حدّندن چيقوب تقليدكارانه او عزّت و جبروت صاحبى اولان خالقِ ذو الجلالنى كندى فكريله قونوشديروب و كائناتى اونڭله قونوشديرسه، ألبته بيڭلر تقليد أمارهلرى و بيڭلر ساختهكارلق علامتلرى بولونهجقدر. چونكه أڭ پست بر حالنده أڭ يوكسك طورى طاقينانلرڭ هر حالتى تقليدجيلگنى گوسترر. ايشته شو حقيقتى قَسَم ايله إعلان ايدن
وَ النَّجْمِ اِذَا هَوٰى ٭ مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوٰى ٭ وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوٰى ٭ اِنْ هُوَ اِلَّا وَحْىٌ يُوحٰى
يه باق، دقّت ايت...
— 358 —
اوچنجى شعاع:
قرآنِ معجز البيانڭ إخباراتِ غيبيهسى و هر عصرده شبابيتنى محافظه ايتمهسى و هر طبقه إنسانه موافق گلمهسيله حاصل اولان إعجازدر. شو شعاعڭ "اوچ جلوه"سى وار.
برنجى جلوه:إخباراتِ غيبيهسيدر. شو جلوهنڭ "اوچ شوقى" وار.
برنجى شوق:ماضىيه عائد إخباراتِ غيبيهسيدر. أوت، قرآنِ حكيم بِالإتّفاق اُمّى و أمين بر ذاتڭ لسانيله، زمانِ آدمدن تا عصرِ سعادته قدر أنبيالرڭ مهمّ حالاتنى و أهمّيتلى وقوعاتنى اويله بر طرزده ذكر ايدييور كه، تورات و إنجيل گبى كتابلرڭ تصديقى آلتنده غايت قوّت و جدّيتله إخبار ايدييور. كتبِ سالفهنڭ إتّفاق ايتدكلرى نقطهلرده موافقت ايتمشدر. إختلاف ايتدكلرى بحثلرده، مصحّحانه حقيقتِ واقعهيى فصل ايدييور. ديمك قرآنڭ نظرِ غيببينيسى، او كتبِ سالفهنڭ عمومنڭ فوقنده أحوالِ ماضيهيى گورويور كه، إتّفاقى مسئلهلرده مصدّقانه اونلرى تزكيه ايدييور. إختلافى مسئلهلرده مصحّحانه اونلره فيصل اولويور. حالبوكه قرآنڭ وقوعات و أحوالِ ماضيهيه دائر إخباراتى عقلى بر ايش دگل كه، عقل ايله إخبار ايديلسين. بلكه، سماعه متوقّف نقلدر. نقل ايسه، قرائت و كتابت أهلنه مخصوصدر. دوست و دشمنڭ إتّفاقيله قرائتسز، كتابتسز، أمانتله معروف، اُمّى لقبيله موصوف بر ذاته نزول ايدييور. هم او أحوالِ ماضيهيى اويله بر صورتده إخبار ايدر كه، بتون او أحوالى گورور گبى بحث ايدر. چونكه اوزون بر حادثهنڭ عقدهِٔ حياتيهسنى و روحنى آلير، مقصدينه مقدّمه ياپار. ديمك قرآندهكى فذلكهلر، خلاصهلر گوسترييور كه، بو خلاصه و فذلكهيى گوسترن، بتون ماضىيى بتون أحوالى ايله گورويور. زيرا بر ذاتڭ بر فنده ويا بر صنعتده متخصّص اولديغى؛ خلاصهلى بر سوزله، فذلكهلى بر صنعتجقله، او شخصلرڭ مهارت و مَلكهلرينى
— 359 —
گوسترديگى گبى، قرآنده ذكر اولونان وقوعاتڭ خلاصهلرى و روحلرى گوسترييور كه، اونلرى سويلهين، بتون وقوعاتى إحاطه ايتمش، گورويور، (تعبير جائز ايسه) بر مهارتِ فوق العاده ايله إخبار ايدييور.
ايكنجى شوق:إستقباله عائد إخباراتِ غيبيهسيدر. شو قسم إخباراتڭ چوق أنواعى وار. برنجى قسم، خصوصيدر. بر قسم أهلِ كشف و ولايته مخصوصدر. مثلا: محيى الدينِ عربى الم ٭ غُلِبَتِ الرُّومُ سورهسنده پك چوق إخباراتِ غيبيهيى بولمشدر. إمامِ ربّانى، سورهلرڭ باشندهكى مقطّعاتِ حروف ايله چوق معاملاتِ غيبيهنڭ إشارتلرينى و إخباراتنى گورمشدر و هكذا... علماءِ باطن ايچون قرآن، باشدن باشه إخباراتِ غيبيه نوعندندر. بز ايسه، عمومه عائد اولاجق بر قسمنه إشارت ايدهجگز. بونڭ ده پك چوق طبقاتى وار. يالڭز بر طبقهدن بحث ايدهجگز. ايشته قرآنِ حكيم، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه دير:
(حاشيه): بو غيبدن خبر ويرن آيتلر، پك چوق تفسيرلرده ايضاح ايديلمهسندن و أسكى حرفله طبع ايتمك نيّتى مؤلّفنه ويرديگى عجلهلك خطاسندن بوراده ايضاحسز و او قيمتدار خزينهلر قپالى قالديلر.
فَاصْبِرْ اِنَّ وَعْدَ اللّٰه حَقٌّ ٭ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ اِنْ شَاءَ اللّٰه اٰمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَ مُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَ ٭ هُوَ الَّذِى اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ ٭ وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ فِى بِضْعِ سِنِينَ للّٰه الْاَمْرُ ٭ فَسَتُبْصِرُ وَ يُبْصِرُونَ بِاَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ ٭ اَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ ٭ قُلْ تَرَبَّصُوا فَاِنِّى مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ ٭
— 360 —
وَ اللّٰه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ ٭ فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا ٭ وَ لَنْ يَتَمَنَّوْهُ اَبَدًا ٭ سَنُرِيهِمْ اٰيَاتِنَا فِى اْلٰافَاقِ وَ فِى اَنْفُسِهِمْ حَتّٰى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ اَنَّهُ الْحَقُّ ٭ قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلٰى اَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا الْقُرْاٰنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا ٭ يَأْتِى اللّٰه بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ اَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ اَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِى سَبِيلِ اللّٰه وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ٭ وَ قُلِ الْحَمْدُ للّٰه سَيُرِيكُمْ اٰيَاتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا ٭ قُلْ هُوَ الرَّحْمٰنُ اٰمَنَّا بِهِ وَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْنَا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِى ضَلَالٍ مُبِينٍ ٭ وَعَدَ اللّٰه الَّذِينَ اٰمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِى الْاَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِى ارْتَضٰى لَهُمْ وَ لَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ اَمْنًا ٭
گبى چوق آياتڭ إفاده ايتديگى إخباراتِ غيبيهدر كه، عينًا طوغرى اولارق چيقمشدر. ايشته پك چوق إعتراضات و تنقيداته معروض و أڭ كوچك بر خطاسندن طولايى دعواسنى غيب ايدهجك بر ذاتڭ لسانندن بويله تردّدسز، كمالِ جدّيت و أمنيتله و قوّتلى بر وثوقى إحساس ايدن بر طرزده بويله إخباراتِ غيبيه، قطعيًا گوسترر كه؛ او ذات، استادِ أزليسندن درس آلييور، صوڭره سويلهيور.
اوچنجى شوق:حقائقِ إلٰهيهيه و حقائقِ كونيهيه و امورِ اُخرويهيه دائر إخباراتِ غيبيهسيدر. أوت قرآنڭ حقائقِ إلٰهيهيه دائر بياناتى و طلسمِ كائناتى فتح ايدوب و خلقتِ عالمڭ معمّاسنى آچان بياناتِ كونيهسى، إخباراتِ غيبيهنڭ أڭ مهمّيدر. چونكه او حقائقِ غيبيهيى حدسز ضلالت يوللرى ايچنده إستقامتله اونلرى گيدوب بولمق، عقلِ بشرڭ كارى دگلدر و اولاماز. بشرڭ أڭ داهى
— 361 —
حكمالرى او مسائلڭ أڭ كوچگنه عقللريله يتيشمديگى معلومدر. هم قرآن، گوسترديگى او حقائقِ إلٰهيه و او حقائقِ كونيهيى بياندن صوڭره و صفاىِ قلب و تزكيهِٔ نفسدن صوڭره و روحڭ ترقّياتندن و عقلڭ تكمّلندن صوڭره بشرڭ عقولى "صدقت" دييوب او حقائقى قبول ايدر. قرآنه "بارك اللّٰه" دير. بو قسمڭ، قسمًا اون برنجى سوزده ايضاح و إثباتى گچمشدر. تكراره حاجت قالمامشدر. امّا أحوالِ اُخرويه و برزخيه ايسه، چندان عقلِ بشر كندى باشيله يتيشهميور، گورهميور. فقط، قرآنڭ گوسترديگى يوللر ايله اونلرى گورمك درجهسنده إثبات ايدييور. اوننجى سوزده، قرآنڭ شو إخباراتِ غيبيهسى نه درجه طوغرى و حق اولديغى ايضاح و إثبات ايديلمشدر. اوڭا مراجعت ايت.
ايكنجى جلوه:قرآنڭ شبابتيدر. هر عصرده تازه نازل اولويور گبى تازهلگنى، گنجلگنى محافظه ايدييور. أوت قرآن، بر خطبهٔ أزليه اولارق عموم عصرلردهكى عموم طبقاتِ بشريهيه بردن خطاب ايتديگى ايچون اويله دائمى بر شبابتى بولونمق لازمدر. هم ده، اويله گورولمش و گورونويور. حتّى أفكارجه مختلف و إستعدادجه متباين عصرلردن هر عصره گوره گويا او عصره مخصوص گبى باقار، باقديرر و درس ويرر. بشرڭ آثار و قانونلرى، بشر گبى إختيار اولويور، دگيشييور، تبديل ايديلييور. فقط قرآنڭ حكملرى و قانونلرى، او قدر ثابت و راسخدر كه، عصرلر گچدكجه داها زياده قوّتنى گوسترييور. أوت، أڭ زياده كندينه گووهنن و قرآنڭ سوزلرينه قارشى قولاغنى قپايان شو عصرِ حاضر و شو عصرڭ أهلِ كتاب إنسانلرى قرآنڭ
يَا اَهْلَ الْكِتَابِ يَا اَهْلَ الْكِتَابِ
خطابِ مرشدانهسنه او قدر محتاجدر كه، گويا او خطاب طوغريدن طوغرىيه شو عصره متوجّهدر و يَا اَهْلَ الْكِتَابِ لفظى يَا اَهْلَ الْمَكْتَبِ معناسنى دخى تضمّن ايدر.
— 362 —
بتون شدّتيله، بتون تازهلگيله، بتون شبابتيله
يَا اَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا اِلٰى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَ بَيْنَكُمْ
صيحهسنى عالمڭ أقطارينه صاوورييور.
مثلا: شخصلر، جماعتلر، معارضهسندن عاجز قالدقلرى قرآنه قارشى؛ بتون نوعِ بشرڭ و بلكه جنّيلرڭ ده نتيجهِٔ أفكارلرى اولان مدنيتِ حاضره، قرآنه قارشى معارضه وضعيتنى آلمشلر. إعجازِ قرآنه قارشى، سحرلريله معارضه ايدييور. شيمدى، شو مدهش يڭى معارضهجىيه قارشى إعجازِ قرآنى،
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَ الْجِنُّ
آيتنڭ دعواسنى إثبات ايتمك ايچون مدنيتڭ معارضه صورتيله وضع ايتديگى أساساتى و دساتيرينى، أساساتِ قرآنيه ايله قارشيلاشديرهجغز.
برنجى درجهده:برنجى سوزدن تا يگرمى بشنجى سوزه قدر اولان موازنهلر و ميزانلر و او سوزلرڭ حقيقتلرى و باشلرى اولان آيتلر، ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهسنده مدنيته قارشى قرآنڭ إعجازينى و غلبهسنى إثبات ايدر.
ايكنجى درجهده:اون ايكنجى سوزده إثبات ايديلديگى گبى، بر قسم دستورلرينى خلاصه ايتمكدر. ايشته مدنيتِ حاضره، فلسفهسيله حياتِ إجتماعيهِٔ بشريهده نقطهِٔ إستنادى "قوّت" قبول ايدر. هدفى "منفعت" بيلير. دستورِ حياتى "جدال" طانير. جماعتلرڭ رابطهسنى "عنصريت و منفى ملّيت" بيلير. غايهسى، هوساتِ نفسانيهيى تطمين و حاجاتِ بشريهيى تزييد ايتمك ايچون بعض "لهويات"در. حالبوكه: قوّتڭ شأنى، تجاوزدر. منفعتڭ شأنى، هر آرزويه كافى گلمديگندن اوستنده بوغوشمقدر. دستورِ جدالڭ شأنى، چارپيشمقدر. عنصريتڭ شأنى، باشقهسنى يوتمقله بسلنمك اولديغندن تجاوزدر. ايشته شو مدنيتڭ شو دستورلرندندر كه، بتون محاسنيله برابر بشرڭ يوزده آنجق يگرميسنه بر نوع صورى سعادت ويروب سكساننى راحتسزلغه، سفالته آتمشدر.
— 363 —
امّا حكمتِ قرآنيه ايسه نقطهِٔ إستنادى، قوّت يرينه "حقّى" قبول ايدر. غايهده، منفعت يرينه "فضيلت و رضاىِ إلٰهى"يى قبول ايدر. حياتده، دستورِ جدال يرينه "دستورِ تعاونى" أساس طوتار. جماعتلرڭ رابطهلرنده، عنصريت و ملّيت يرينه "رابطهِٔ دينى و صنفى و وطنى" قبول ايدر. غاياتى، "هوساتِ نفسانيهنڭ نامشروع تجاوزاتنه سد چكوب روحى معالياته تشويق و حسّياتِ علويهسنى تطمين ايتمكدر و إنسانى كمالاتِ إنسانيهيه سَوق ايدوب إنسان ايتمكدر." حقّڭ شأنى ايسه، إتّفاقدر. فضيلتڭ شأنى، تسانددر. تعاونڭ شأنى، بربرينڭ إمدادينه يتيشمكدر. دينڭ شأنى أخوّتدر، إنجذابدر. نفسِ أمّارهيى گملهمكله باغلامق، روحى كمالاته قامچيلامقله سربست بيراقمهنڭ شأنى، سعادتِ داريْندر. ايشته مدنيتِ حاضره، أديانِ سابقهِٔ سماويهدن، باخصوص قرآنڭ إرشاداتندن آلديغى محاسنله برابر، قرآنه قارشى بويله حقيقت نظرنده مغلوب دوشمشدر.
اوچنجى درجه:بيڭلر مسائلندن يالڭز نمونه اولارق اوچ درت مسئلهيى گوسترهجگز. أوت قرآنڭ دستورلرى، قانونلرى، أزلدن گلديگندن أبده گيدهجكدر. مدنيتڭ قانونلرى گبى إختيار اولوب ئولومه محكوم دگلدر. دائما گنجدر، قوّتليدر. مثلا: مدنيتڭ بتون جمعياتِ خيريهلرى ايله، بتون جبّارانه شديد إنضباط و نظاماتلريله، بتون أخلاقى تربيهگاهلريله، قرآنِ حكيمڭ ايكى مسئلهسنه قارشى معارضه ايدهميوب مغلوب دوشمشلردر. مثلا:
وَ اَقِيمُوا الصَّلٰوةَ وَ اٰتُوا الزَّكٰوةَ ٭ وَ اَحَلَّ اللّٰه الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبٰوا
قرآنڭ بو غلبهٔ إعجازكارانهسنى بر مقدّمه ايله بيان ايدهجگز. شويله كه:
"إشارات الإعجاز"ده إثبات ايديلديگى گبى؛ بتون إختلالاتِ بشريهنڭ معدنى بر كلمه اولديغى گبى، بتون أخلاقِ سيّئهنڭ منبعى دخى بر كلمهدر.
— 364 —
برنجى كلمه:"بن طوق اولايم، باشقهسى آجلقدن ئولسه بڭا نه."
ايكنجى كلمه:"سن چاليش، بن ييهيم."
أوت حياتِ إجتماعيهِٔ بشريهده خواص و عوام، يعنى زنگينلر و فقيرلر، موازنهلريله راحتله ياشارلر. او موازنهنڭ أساسى ايسه: خواص طبقهسنده مرحمت و شفقت، آشاغيسنده حرمت و إطاعتدر. شيمدى برنجى كلمه، خواص طبقهسنى ظلمه، أخلاقسزلغه، مرحمتسزلگه سَوق ايتمشدر. ايكنجى كلمه، عوامى كينه، حسده، مبارزهيه سَوق ايدوب راحتِ بشريهيى بر قاچ عصردر سلب ايتديگى گبى؛ شو عصرده سعى، سرمايه ايله مبارزه نتيجهسى هركسجه معلوم اولان آوروپا حادثاتِ عظيمهسى ميدانه گلدى. ايشته مدنيت، بتون جمعياتِ خيريه ايله و أخلاقى مكتبلريله و شديد إنضباط و نظاماتيله، بشرڭ او ايكى طبقهسنى مصالحه ايدهمديگى گبى، حياتِ بشرڭ ايكى مدهش يارهسنى تداوى ايدهمهمشدر. قرآن، برنجى كلمهيى أساسندن "وجوبِ زكات" ايله قلع ايدر، تداوى ايدر. ايكنجى كلمهنڭ أساسنى "حرمتِ ربا" ايله قلع ايدوب تداوى ايدر. أوت، آيتِ قرآنيه عالم قپوسنده طوروب ربايه ياساقدر دير. "غاوغه قپوسنى قپامق ايچون بانقه قپوسنى قپايڭز" دييهرك إنسانلره فرمان ايدر. شاكردلرينه "گيرمهيڭز" أمر ايدر.
ايكنجى أساس:مدنيت، تعدّدِ أزواجى قبول ايتمييور. قرآنڭ او حكمنى كندينه مخالف حكمت و مصلحتِ بشريهيه منافى تلقّى ايدر. أوت أگر إزدواجدهكى حكمت، يالڭز قضاىِ شهوت اولسه، تعدّد بِالعكس اولمالى. حالبوكه، حتّى بتون حيواناتڭ شهادتيله و إزدواج ايدن نباتاتڭ تصديقيله ثابتدر كه؛ إزدواجڭ حكمتى و غايهسى، تناسلدر. قضاىِ شهوت لذّتى ايسه، او وظيفهيى گورديرمك ايچون رحمت طرفندن ويريلن بر اجرتِ جزئيهدر. مادام حكمةً، حقيقةً، إزدواج نسل ايچوندر، نوعڭ بقاسى ايچوندر. ألبته، بر سنهده
— 365 —
يالڭز بر دفعه تولّده قابل و آيڭ يالڭز ياريسنده قابلِ تلقّح اولان و أللى سنهده يأسه دوشن بر قادين، أكثرى وقتده تا يوز سنهيه قدر قابلِ تلقيح بر أركگه كافى گلمديگندن، مدنيت پك چوق فاحشهخانهلرى قبول ايتمگه مجبوردر.
اوچنجى أساس:محاكمهسز مدنيت، قرآن قادينه ثُلث ويرديگى ايچون آيتى تنقيد ايدر. حالبوكه حياتِ إجتماعيهده أكثر أحكام، أكثريت إعتباريله اولديغندن؛ أكثريت إعتباريله بر قادين، كندينى حمايه ايدهجك بريسنى بولور. أركك ايسه، اوڭا يوك اولاجق و نفقهسنى اوڭا بيراقهجق بريسيله تشريكِ مساعى ايتمگه مجبور اولور. ايشته بو صورتده بر قادين، پدرندن ياريسنى آلسه، قوجهسى نقصانيتنى تأمين ايدر. أركك، پدرندن ايكى پارچه آلسه، بر پارچهسنى تزوّج ايتديگى قادينڭ إدارهسنه ويرهجك؛ قيز قارداشنه مساوى گلير. ايشته عدالتِ قرآنيه بويله إقتضا ايدر، بويله حكم ايتمشدر.
(حاشيه): محكمهيه قارشى و محكمهيى صوصديران لايحهٔ تمييزڭ مدافعاتندن بر پارچهدر. بو مقامه حاشيه اولمش:
"بن ده عدليهنڭ محكمهسنه ديرم كه: بيڭ اوچ يوز أللى سنهده و هر عصرده اوچ يوز أللى ميليون إنسانلرڭ حياتِ إجتماعيهسنده أڭ قدسى و حقيقتلى بر دستورِ إلٰهىيى، اوچ يوز أللى بيڭ تفسيرڭ تصديقلرينه و إتّفاقلرينه إستنادًا و بيڭ اوچ يوز أللى سنه ظرفنده گچمش أجداديمزڭ إعتقادلرينه إقتداءً تفسير ايدن بر آدمى محكوم ايدن حقسز بر قرارى، ألبته روىِ زمينده عدالت وارسه، او قرارى ردّ و بو حكمى نقض ايدهجكدر."
دردنجى أساس:صنمپرستلگى شدّتله قرآن منع ايتديگى گبى، صنمپرستلگڭ بر نوع تقليدى اولان صورتپرستلگى ده منع ايدر. مدنيت ايسه، صورتلرى كندى محاسنندن صايوب قرآنه معارضه ايتمك ايستهمش. حالبوكه گولگهلى گولگهسز صورتلر، يا بر ظلمِ متحجّر ويا بر رياىِ متجسّد ويا بر هوسِ متجسّمدر كه، بشرى ظلمه و ريايه و هوايه، هوسى قامچيلايوب تشويق ايدر. هم
— 366 —
قرآن مرحمةً، قادينلرڭ حرمتنى محافظه ايچون، حيا پردهسنى طاقماسنى أمر ايدر. تا هوساتِ رذيلهنڭ آياغى آلتنده او شفقت معدنلرى ذلّت چكمهسينلر. آلَتِ هوسات، أهمّيتسز بر متاع حكمنه گچمهسينلر.
(حاشيه): تستّرِ نسوان حقّنده اوتوز برنجى مكتوبڭ يگرمى دردنجى لمعهسى، غايت قطعى بر صورتده إثبات ايتمشدر كه: تستّر، قادينلر ايچون فطريدر. رفعِ تستّر، فطرته منافيدر.
مدنيت ايسه، قادينلرى يووالرندن چيقاروب، پردهلرينى ييرتوب، بشرى ده باشدن چيقارمشدر. حالبوكه عائله حياتى، قادين أركك مابيْننده متقابل حرمت و محبّتله دوام ايدر. حالبوكه آچيق صاچيقلق، صميمى حرمت و محبّتى إزاله ايدوب عائلهوى حياتى زهرلهمشدر. خصوصًا صورتپرستلك، أخلاقى فنا حالده صارصديغى و سقوطِ روحه سببيت ويرديگى شونڭله آڭلاشيلير: ناصلكه مرحومه و رحمته محتاج بر گوزل قادين جنازهسنه نظرِ شهوت و هوسله باقمق، نه قدر أخلاقى تخريب ايدر. اويله ده: ئولمش قادينلرڭ صورتلرينه وياخود صاغ قادينلرڭ كوچك جنازهلرى حكمنده اولان صورتلرينه هوسپرورانه باقمق، دريندن درينه حسّياتِ علويهِٔ إنسانيهيى صارصار، تخريب ايدر.
ايشته شو اوچ مثال گبى بيڭلر مسائلِ قرآنيهنڭ هر بريسى، سعادتِ بشريهيى دنياده تأمينه خدمت ايتمكله برابر حياتِ أبديهسنه ده خدمت ايدر. سائر مسئلهلرى مذكور مسئلهلره قياس ايدهبيليرسڭ.
ناصل مدنيتِ حاضره، قرآنڭ حياتِ إجتماعيهِٔ بشره عائد اولان دستورلرينه قارشى مغلوب اولوب قرآنڭ إعجازِ معنويسنه قارشى حقيقت نقطهسنده إفلاس ايدر. اويله ده: مدنيتڭ روحى اولان فلسفهِٔ آوروپا و حكمتِ بشريهيى، حكمتِ قرآنله يگرمى بش عدد سوزلرده ميزانلرله ايكى حكمتڭ موازنهسنده، حكمتِ فلسفيه عاجزه و حكمتِ قرآنيهنڭ معجزه اولديغى قطعيتله إثبات ايديلمشدر.
— 367 —
ناصلكه اون برنجى و اون ايكنجى سوزلرده، حكمتِ فلسفيهنڭ عجزى و إفلاسى؛ و حكمتِ قرآنيهنڭ إعجازى و غناسى إثبات ايديلمشدر، مراجعت ايدهبيليرسڭ.
هم ناصل مدنيتِ حاضره، حكمتِ قرآنڭ علمى و عملى إعجازينه قارشى مغلوب اولويور. اويله ده: مدنيتڭ أدبيات و بلاغتى ده، قرآنڭ أدب و بلاغتنه قارشى نسبتى: اوكسوز بر يتيمڭ مظلم بر حزن ايله اميدسز آغلاييشى، هم سفلى بر وضعيتده سرخوش بر عيّاشڭ ولولهِٔ غناسنڭ (شرقى ديمكدر) نسبتى ايله، علوى بر عاشقڭ موقّت بر إفتراقدن مشتاقانه، اميدكارانه بر حزن ايله غناسى (شرقيسى)؛ هم ظفر ويا حربه و علوى فداكارلقلره سَوق ايتمك ايچون تشويقكارانه قصائدِ وطنيهيه نسبتى گبيدر. چونكه أدب و بلاغت، تأثيرِ اُسلوب إعتباريله يا حزن ويرر، يا نشئه ويرر. حزن ايسه، ايكى قسمدر: يا فقد الأحبابدن گلير، يعنى أحبابسزلقدن، صاحبسزلكدن گلن قراڭلقلى بر حزندر كه؛ ضلالتآلود، طبيعتپرست، غفلتپيشه اولان مدنيتڭ أدبياتنڭ ويرديگى حزندر. ايكنجى حزن، فراق الأحبابدن گلير، يعنى أحباب وار، فراقنده مشتاقانه بر حزن ويرر. ايشته شو حزن، هدايتأدا، نورأفشان قرآنڭ ويرديگى حزندر. امّا نشئه ايسه، او ده ايكى قسمدر: بريسى، نفسى هوساتنه تشويق ايدر. او ده تياتروجى، سينهماجى، رومانجى مدنيتڭ أدبياتنڭ شأنيدر. ايكنجى نشئه، نفسى صوصديروب، روحى، قلبى، عقلى، سرّى معالياته، وطنِ أصليلرينه، مقرِّ أبديلرينه، أحبابِ اُخرويلرينه يتيشمك ايچون لطيف و أدبلى معصومانه بر تشويقدر كه، او ده جنّت و سعادتِ أبديهيه و رؤيتِ جمال اللّٰهه بشرى سَوق ايدن و شوقه گتيرن قرآنِ معجز البيانڭ ويرديگى نشئهدر. ايشته
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلٰى اَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا اْلقُرْاٰنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا
— 368 —
إفاده ايتديگى عظيم معنا و بيوك حقيقت، قاصر الفهم اولانلرجه و دقّتسزلكله مبالغهلى بر بلاغت ايچون محال بر صورت ظن ايديلييور. حاشا! مبالغه دگل، محال بر صورت دگل، عينِ حقيقت بر بلاغت و ممكن و واقع بر صورتدهدر.
او صورتڭ بر وجهى شودر كه؛ يعنى، قرآندن ترشّح ايتمهين و قرآنڭ مالى اولميان إنس و جنّڭ بتون گوزل سوزلرى طوپلانسه، قرآنى تنظير ايدهمز، ديمكدر. هم ايدهمهمش كه، گوستريلميور. ايكنجى وجه شودر كه: جنّ و إنسڭ حتّى شيطانلرڭ نتيجهِٔ أفكارلرى و مُحَصَّلهِٔ مساعيلرى اولان مدنيت و حكمتِ فلسفه و أدبياتِ أجنبيه، قرآنڭ أحكام و حكمت و بلاغتنه قارشى عاجز دركهسندهدرلر، ديمكدر. ناصل ده نمونهسنى گوستردك.
اوچنجى جلوه:قرآنِ حكيم، هر عصردهكى طبقاتِ بشرڭ هر بر طبقهسنه گويا طوغريدن طوغرىيه او طبقهيه خصوصى متوجّهدر، خطاب ايدييور. أوت بتون بنى آدمه بتون طبقاتيله أڭ يوكسك و أڭ دقيق علم اولان ايمانه و أڭ گنيش و نورانى فن اولان معرفت اللّٰهه و أڭ أهمّيتلى و متنوّع معارف اولان أحكامِ إسلاميهيه دعوت ايدن، درس ويرن قرآن ايسه، هر نوعه، هر طائفهيه موافق گلهجك بر درس ويرمك ألزمدر. حالبوكه درس بردر، آيرى آيرى دگل. اويله ايسه، عين درسده طبقات بولونمق لازمدر. درجاته گوره هر برى، قرآنڭ پردهلرندن بر پردهدن حصّهِٔ درسنى آلير. شو حقيقتڭ چوق نمونهلرينى ذكر ايتمشز. اونلره مراجعت ايديلهبيلير. يالڭز بوراده بر ايكى جزئنڭ، هم يالڭز بر ايكى طبقهسنڭ حصّهٔ فهمنه إشارت ايدرز:
مثلا:
لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ
كثرتلى طبقه اولان عوام طبقهسنڭ شوندن حصّهِٔ فهمى: "جنابِ حق، پدر و ولددن و أقراندن و
— 369 —
زوجهدن منزّهدر." داها متوسّط بر طبقه، شوندن "عيسى عليه السلامڭ و ملائكهلرڭ و تولّده مظهر شيلرڭ الوهيتنى نفى ايتمكدر." چونكه محال بر شيئى نفى ايتمك، ظاهرًا فائدهسز اولديغندن بلاغتده مدارِ فائده اولاجق بر لازمِ حكم مراد اولونور. ايشته جسمانيته مخصوص ولد و والدى نفى ايتمكدن مراد ايسه، ولد و والدى و كفوى بولونانلرڭ، نفىِ الوهيتلريدر و معبود اولمغه لايق اولمادقلرينى گوسترمكدر. شو سردندر كه، سورهِٔ إخلاص هركسه، هم هر وقت فائده ويرهبيلير. داها بر پارچه ايلرى بر طبقهنڭ حصّهٔ فهمى: "جنابِ حق موجوداته قارشى توليد و تولّدى إشمام ايدهجك بتون رابطهلردن منزّهدر. شريك و معيندن و همجنسدن مبرّادر. بلكه موجوداته قارشى نسبتى، خلّاقيتدر. "أمرِ كُنْ فَيَكُونُ" ايله، إرادهٔ أزليهسيله، إختياريله ايجاد ايدر. ايجابى و إضطرارى و صدورِ غيرِ إختيارى گبى منافئِ كمال هر بر رابطهدن منزّهدر." داها يوكسك بر طبقهنڭ حصّهِٔ فهمى: جنابِ حق أزليدر، أبديدر، أوّل و آخردر. هيچ بر جهتده نه ذاتنده، نه صفاتنده، نه أفعالنده نظيرى، كفوى، شبيهى، مِثلى، مثالى، مثيلى يوقدر. يالڭز أفعالنده، شئوننده تشبيهى إفاده ايدن مَثل وار: وَ للّٰه الْمَثَلُ الْاَعْلٰى بو طبقاته؛ عارفين طبقهسى، أهلِ عشق طبقهسى، صدّيقين طبقهسى گبى آيرى آيرى حصّه صاحبلرينى قياس ايدهبيليرسڭ.
ايكنجى مثال: مثلا، مَا كَانَ مُحَمَّدٌ اَبَا اَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ طبقهِٔ اولٰىنڭ شوندن حصّهِٔ فهمى شودر كه: "رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ خدمتكارى ويا "ولدم" خطابنه مظهر اولان زيد، عزّتلى زوجهسنى كندينه كفو بولمديغى ايچون تطليق ايتمش. اللّٰهڭ أمريله رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام آلمش. آيت دير: "پيغمبر سزه أولادم ديسه، رسالت جهتيله سويلر. شخصيت
— 370 —
إعتباريله پدريڭز دگل كه، آلديغى قادينلر اوڭا مناسب دوشمهسين." ايكنجى طبقهنڭ حصّهِٔ فهمى شودر كه: بر بيوك آمر، رعيتنه پدرانه شفقتله باقار. أگر او آمر، ظاهر و باطن بر پادشاهِ روحانى اولسه، او وقت مرحمتى پدرڭ يوز دفعه شفقتندن ايلرى گيتديگندن او رعيتڭ أفرادى اونڭ حقيقى أولادى گبى اوڭا پدر نظريله باقارلر. پدر نظرى، زوج نظرينه إنقلاب ايدهمديگندن؛ قيز نظرى ده زوجه نظرينه قولايجه دگيشمديگندن، أفكارِ عامّهده پيغمبر (عصم)، مؤمنلرڭ قيزلرينى آلماسى شو سرّه اويغون گلمديگندن قرآن دير: "پيغمبر (عصم)، مرحمتِ إلٰهيه نظريله سزه شفقت ايدر، پدرانه معامله ياپار. رسالت نامنه سز اونڭ أولادى گبيسڭز. فقط شخصيتِ إنسانيت إعتباريله پدريڭز دگلدر كه، سزدن زوجه آلماسى مناسب دوشمهسين." اوچنجى قسم شويله فهم ايدر كه: پيغمبره (عصم) إنتساب ايدوب اونڭ كمالاتنه إستناد ايدهرك اونڭ پدرانه شفقتنه إعتماد ايدوب قصور و خطيئات ايتمهمليسڭز، ديمكدر. أوت چوقلر وار كه، بيوكلرينه و مرشدلرينه إعتماد ايدوب تنبللك ايدر. حتّى بعضًا، "نمازيمز قيلنمش" دير. (بر قسم عَلويلر گبى.) دردنجى نكته: بر قسم شو آيتدن شويله بر إشارتِ غيبيه فهم ايدر كه: پيغمبرڭ (عصم) أولادِ ذكورى، رجال درجهسنده قالمهيوب، رجال اولارق نسلى، بر حكمته بناءً قالميهجقدر. يالڭز "رجال" تعبيرينڭ إفادهسيله، نسانڭ پدرى اولديغنى إشارت ايتديگندن، نساء اولارق نسلى دوام ايدهجكدر. فَلِلّٰهِ الْحَمْدُ حضرتِ فاطمهنڭ نسلِ مباركى، حسن و حسين گبى ايكى نورانى سلسلهنڭ بدرِ منوّرى، شمسِ نبوّتڭ معنوى و مادّى نسلنى إدامه ايدييورلر.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ
(برنجى شعله، اوچ شعاعيله ختامه ايردى.)
— 371 —
ايكنجى شعله:ايكنجى شعلهنڭ "اوچ نورى" وار.
برنجى نور:قرآنِ معجز البيانڭ هيئتِ مجموعهسنده رائق بر سلاست، فائق بر سلامت، متين بر تساند، محكم بر تناسب، جملهلرى و هيئتلرى مابيْننده قوى بر تعاون؛ و آيتلر و مقصدلرى مابيْننده علوى بر تجاوب اولديغنى علمِ بيان و فنِّ معانى و بيانىنڭ زمخشرى، سكّاكى، عبد القاهرِ جُرجانى گبى بيڭلرله داهى إماملرڭ شهادتيله ثابت اولديغى حالده؛ او تجاوب و تعاون و تساندى و سلاست و سلامتى قيرهجق، بوزاجق سكز طوقوز مهمّ أسباب بولونوركن، او أسباب بوزمغه دگل، بلكه سلاستنه، سلامتنه، تساندينه قوّت ويرمشدر. يالڭز، او أسباب بر درجه حكمنى إجرا ايدوب، باشلرينى پردهِٔ نظام و سلاستدن چيقارمشلر. فقط ناصلكه يكنسق، دوز بر آغاجڭ گوودهسندن بر قسم چيقينتيلر، سيوريجكلر چيقار. لٰكن آغاجڭ تناسبنى بوزمق ايچون چيقمييورلر. بلكه، او آغاجڭ زينتلى تكمّلنه و جمالنه مدار اولان ميوهيى ويرمك ايچون چيقييورلر. عينًا بونڭ گبى، شو أسباب دخى، قرآنڭ سلاستِ نظمنه قيمتدار معنالرى إفاده ايچون سيورى باشلرينى چيقارييورلر.
ايشته او قرآنِ مبين، يگرمى سنهده حاجتلرڭ موقعلرى إعتباريله نجم نجم اولارق، متفرّق پارچه پارچه نزول ايتديگى حالده، اويله بر كمالِ تناسبى واردر كه، گويا بر دفعهده نازل اولمش گبى بر مناسبت گوسترييور. هم او قرآن، يگرمى سنهده، هم مختلف، متباين أسبابِ نزوله گوره گلديگى حالده، تساندڭ كمالنى اويله گوسترييور؛ گويا بر سببِ واحدله نزول ايتمشدر. هم او قرآن، متفاوت و مكرّر سؤاللرڭ جوابى اولارق گلديگى حالده، نهايت إمتزاج و إتّحادى گوسترييور. گويا بر سؤالِ واحدڭ جوابيدر. هم قرآن متغاير، متعدّد حادثاتڭ أحكامنى بيان ايچون گلديگى حالده، اويله بر كمالِ إنتظامى گوسترييور كه، گويا بر حادثهِٔ واحدڭ بيانيدر. هم قرآن متخالف، متنوّع حالتده حدسز مخاطبلرڭ فهملرينه مناسب اُسلوبلرده تنزّلاتِ كلاميه ايله نازل اولديغى حالده، اويله بر حسنِ تماثل و گوزل بر
— 372 —
سلاست گوسترييور كه، گويا حالت بردر، بر درجهِٔ فهمدر؛ صو گبى آقار بر سلاست گوسترييور. هم او قرآن متباعد، متعدّد مخاطبين أصنافنه متوجّهًا متكلّم اولديغى حالده، اويله بر سهولتِ بيانى، بر جزالتِ نظامى بر وضوحِ إفهامى وار كه؛ گويا مخاطبى بر صنفدر. حتّى هر بر صنف ظن ايدر كه، بِالأصاله مخاطب يالڭز كنديسيدر. هم قرآن، متفاوت متدرّج إرشادى بعض غايهلره ايصال و هدايت ايتمك ايچون نازل اولديغى حالده، اويله بر كمالِ إستقامت، اويله بر دقّتِ موازنت، اويله بر حسنِ إنتظام واردر كه؛ گويا مقصد بردر.
ايشته بو أسبابلر، مشوّشيتڭ أسبابى ايكن، قرآنڭ إعجازِ بياننده، سلاست و تناسبنده إستخدام ايديلمشلردر. أوت قلبى سقمسز، عقلى مستقيم، وجدانى مرضسز، ذوقى سليم هر آدم قرآنڭ بياننده گوزل بر سلاست، رعنا بر تناسب، خوش بر آهنك، يكتا بر فصاحت گورور. هم بصيرهسنده سليم بر گوزى اولان گورور كه، قرآنده اويله بر گوز واردر كه، او گوز بتون كائناتى ظاهر و باطنى ايله واضح، گوز اوڭنده بر صحيفه گبى گورور، ايستديگى گبى چويرر، ايستديگى بر طرزده او صحيفهنڭ معنالرينى سويلر. شو برنجى نورڭ حقيقتنى مثاللر ايله توضيح ايتسهك، بر قاچ مجلَّد لازم. اويله ايسه، سائر رسالهِٔ عربيهمده و "إشارات الإعجاز"ده و شو يگرمى بش عدد سوزلرده شو حقيقتڭ إثباتنه دائر اولان ايضاحاتله إكتفا ايدوب مثال اولارق مجموعِ قرآنى بردن گوسترييورم.
ايكنجى نورى:قرآنِ حكيمڭ آيتلرينڭ خاتمهلرنده گوسترديگى فذلكهلر و أسماءِ حسنى جهتندهكى اُسلوبِ بديعيسنده اولان مزيتِ إعجازيهيه دائردر.
إخطار:شو ايكنجى نورده چوق آيتلر گلهجكدر. او آيتلر، يالڭز ايكنجى نورڭ مثاللرى دگل، بلكه گچمش مسائل و شعاعلرڭ مثاللرى دخى اولورلر. بونلرى حقّيله ايضاح ايتمك چوق اوزون گلير. شيمديلك إختصار و إجماله مجبورم. اونڭ ايچون غايت مختصر بر طرزده شو سرِّ عظيمِ إعجازڭ مثاللرندن اولان آيتلره برر إشارت ايدوب تفصيلاتنى باشقه وقته تعليق ايتدك.
— 373 —
ايشته قرآنِ معجز البيان، آيتلرڭ خاتمهلرنده غالبًا بعض فذلكهلرى ذكر ايدر كه؛ او فذلكهلر، يا أسماءِ حسنىيى ويا معنالرينى تضمّن ايدييور وياخود عقلى تفكّره سَوق ايتمك ايچون عقله حواله ايدر وياخود مقاصدِ قرآنيهدن بر قاعدهِٔ كلّيهيى تضمّن ايدر كه، آيتڭ تأكيد و تأييدى ايچون فذلكهلر ياپار. ايشته او فذلكهلرده قرآنڭ حكمتِ علويهسندن بعض إشارات و هدايتِ إلٰهيهنڭ آبِ حياتندن بعض رشاشات، إعجازِ قرآنڭ برقلرندن بعض شرارات واردر. شيمدى پك چوق او إشاراتدن يالڭز اون دانهسنى إجمالًا ذكر ايدرز. هم پك چوق مثاللرندن برر مثال و هر بر مثالڭ پك چوق حقائقندن يالڭز هر برنده بر حقيقتڭ مئالِ إجماليسنه إشارت ايدرز. بو اون إشارتڭ أكثريسى، أكثر آيتلرده مجتمعًا برابر بولونوب حقيقى بر نقشِ إعجازى تشكيل ايدرلر. هم مثال اولارق گتيرديگمز آيتلرڭ أكثريسى، أكثر إشاراته مثالدر. بز يالڭز هر آيتدن بر إشارت گوسترهجگز. مثال گتيرهجگمز آيتلردن أسكى سوزلرده بحثى گچنلرڭ يالڭز مئالنه بر خفيف إشارت ايدرز.
برنجى مزيتِ جزالت:قرآنِ حكيم، إعجازكار بياناتيله صانعِ ذو الجلالڭ أفعال و أثرلرينى نظره قارشى سرهر، بسط ايدر. صوڭره او آثار و أفعالنده أسماءِ إلٰهيهيى إستخراج ايدر؛ ويا حشر و توحيد گبى بر مقاصدِ أصليهِٔ قرآنيهيى إثبات ايدييور. برنجى معنانڭ مثاللرندن مثلا:
هُوَ الَّذِى خَلَقَ لَكُمْ مَا فِى الْاَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوٰى اِلَى السَّمَاءِ فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
ايكنجى شقّڭ مثاللرندن مثلا:
اَ لَمْ نَجْعَلِ الْاَرْضَ مِهَادًا ٭ وَ الْجِبَالَ اَوْتَادًا ٭ وَ خَلَقْنَاكُمْ اَزْوَاجًا
إلى آخر...
اِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ كَانَ مِيقَاتًا
ه قدر...
— 374 —
برنجى آيتده آثارى بسط ايدوب بر نتيجهنڭ، بر مهمّ مقصودڭ مقدّماتى گبى؛ علم و قدرته، غايات و نظاماتيله شهادت ايدن أڭ عظيم أثرلرى سرد ايدر. عليم إسمنى إستخراج ايدر. ايكنجى آيتده، برنجى شعلهنڭ برنجى شعاعنڭ اوچنجى نقطهسنده بر درجه ايضاح اولونديغى گبى؛ جنابِ حقّڭ بيوك أفعالنى، عظيم آثارينى ذكر ايدهرك نتيجهسنده يومِ فصل اولان حشرى، نتيجه اولارق ذكر ايدييور.
ايكنجى نكتهٔ بلاغت:قرآن، بشرڭ نظرينه صنعتِ إلٰهيهنڭ منسوجاتنى آچار، گوسترر. صوڭره فذلكهده او منسوجاتى، أسماء ايچنده طىّ ايدر وياخود عقله حواله ايدر. برنجينڭ مثاللرندن مثلا:
قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَ الْاَرْضِ اَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَ الْاَبْصَارَ وَ مَنْ يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَ مَنْ يُدَبِّرُ الْاَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللّٰه فَقُلْ اَفَلَا تَتَّقُونَ فَذٰلِكُمُ اللّٰه رَبُّكُمُ الْحَقُّ
ايشته باشده دير: "سما و زمينى، رزقڭزه ايكى خزينه گبى مهيّا ايدوب اورادن ياغمورى، بورادن حبوباتى چيقاران كيمدر؟ اللّٰهدن باشقه قوجه سما و زمينى ايكى مطيع خزينهدار حكمنه كيمسه گتيرهبيلير مى؟ اويله ايسه، شكر اوڭا منحصردر."
ايكنجى فقرهده دير كه: "سزڭ أعضالريڭز ايچنده أڭ قيمتدار گوز و قولاقلريڭزڭ مالكى كيمدر؟ هانگى تزگاه و دكّاندن آلديڭز؟ بو لطيف قيمتدار گوز و قولاغى ويرهجك آنجق ربّّڭزدر. سزى ايجاد ايدوب تربيه ايدن اودر كه، بونلرى سزه ويرمشدر. اويله ايسه يالڭز ربّ اودر، معبود ده او اولابيلير."
اوچنجى فقرهده دير: "ئولمش يرى إحيا ايدوب يوز بيڭلر ئولمش طائفهلرى إحيا ايدن كيمدر؟ حقدن باشقه و بتون كائناتڭ خالقندن باشقه شو ايشى كيم
— 375 —
ياپابيلير؟ ألبته او ياپار. او إحيا ايدر. مادام حقدر، حقوقى ضايع ايتميهجكدر. سزى بر محكمهِٔ كبرايه گوندرهجكدر. يرى إحيا ايتديگى گبى، سزى ده إحيا ايدهجكدر."
دردنجى فقرهده دير: "بو عظيم كائناتى بر سراى گبى، بر شهر گبى كمالِ إنتظامله إداره ايدوب تدبيرينى گورن، اللّٰهدن باشقه كيم اولابيلير؟ مادام اللّٰهدن باشقه اولاماز؛ قوجه كائناتى بتون أجراميله غايت قولاى إداره ايدن قدرت او درجه قصورسز، نهايتسزدر كه، هيچ بر شريك و إشتراكه و معاونت و يارديمه إحتياجى اولاماز. قوجه كائناتى إداره ايدن، كوچك مخلوقاتى باشقه أللره بيراقماز. ديمك، ايستر ايستهمز "اللّٰه" دييهجكسڭز."
ايشته، برنجى و دردنجى فقره "اللّٰه" دير، ايكنجى فقره "ربّ" دير، اوچنجى فقره "الحقّ" دير.
فَذٰلِكُمُ اللّٰه رَبُّكُمُ الْحَقُّ
نه قدر معجزانه دوشديگنى آڭلا. ايشته جنابِ حقّڭ عظيم تصرّفاتنى، قدرتنڭ مهمّ منسوجاتنى ذكر ايدر. صوڭره ده او عظيم آثارڭ، منسوجاتڭ دستگاهى
فَذٰلِكُمُ اللّٰه رَبُّكُمُ الْحَقُّ
دير. يعنى "حقّ" "ربّ" "اللّٰه" إسملرينى ذكر ايتمكله او تصرّفاتِ عظيمهنڭ منبعنى گوسترر.
ايكنجينڭ مثاللرندن:
اِنَّ فِى خَلْقِ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ اخْتِلَافِ الَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَ الْفُلْكِ الَّتِى تَجْرِى فِى الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا اَنْزَلَ اللّٰه مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَاَحْيَا بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَ بَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَ السَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْاَرْضِ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ
ايشته جنابِ حقّڭ كمالِ قدرتنى و عظمتِ ربوبيتنى گوسترن و وحدانيتنه شهادت ايدن سماوات و أرضڭ خلقتندهكى تجلّئِ سلطنتِ الوهيت؛ و گيجه
— 376 —
گوندوزڭ إختلافندهكى تجلّئِ ربوبيت؛ و حياتِ إجتماعيهِٔ إنسانه أڭ بيوك بر واسطه اولان گمىيى دڭزده تسخير ايله تجلّئِ رحمت؛ و سمادن آبِ حياتى ئولمش زمينه گوندروب زمينى يوز بيڭ طائفهلريله إحيا ايدوب بر محشرِ عجائب صورتنه گتيرمكدهكى تجلّئِ عظمتِ قدرت؛ و زمينده حدسز مختلف حيواناتى بسيط بر طوپراقدن خلق ايتمكدهكى تجلّئِ رحمت و قدرت؛ و روزگارلرى، نباتات و حيواناتڭ تنفّس و تلقيحلرينه خدمت گبى وظائفِ عظيمه ايله توظيف ايدوب تدبير و تنفّسه صالح وضعيته گتيرمك ايچون تحريك و إدارهسندهكى تجلّئِ رحمت و حكمت؛ و زمين و آسمان اورتهسنده واسطهِٔ رحمت اولان بلوطلرى بر محشرِ عجائب گبى معلّقده طوپلايوب طاغيتمق، بر اوردو گبى إستراحت ايتديروب وظيفه باشنه دعوت ايتمك گبى تسخيرندهكى تجلّئِ ربوبيت گبى منسوجاتِ صنعتى تعداد ايتدكدن صوڭره عقلى، اونلرڭ حقائقنه و تفصيلنه سَوق ايدوب تفكّر ايتديرمك ايچون لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ دير. اونڭله عقولى ايقاظ ايچون عقله حواله ايدر.
اوچنجى مزيتِ جزالت:بعضًا قرآن، جنابِ حقّڭ فعللرينى تفصيل ايدييور. صوڭره بر فذلكه ايله إجمال ايدر. تفصيليله قناعت ويرر، إجمال ايله حفظ ايتديرر، باغلار. مثلا:
وَ كَذٰلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَ يُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْاَحَادِيثِ وَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَ عَلٰى اٰلِ يَعْقُوبَ كَمَا اَتَمَّهَا عَلٰى اَبَوَيْكَ مِنْ قَبْلُ اِبْرَاهِيمَ وَ اِسْحٰقَ اِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ
ايشته حضرتِ يوسف و أجدادينه ايديلن نعمتلرى شو آيتله إشارت ايدر. دير كه: سزى بتون إنسانلر ايچنده مقامِ نبوّتله سرفراز، بتون سلسلهِٔ أنبيايى، سلسلهڭزه ربط ايدوب، سلسلهڭزى نوعِ بشر ايچنده بتون سلسلهنڭ سردارى؛ خانَدانڭزى علومِ إلٰهيه و حكمتِ ربّانيهيه بر حجرهٔ تعليم و هدايت صورتنده گتيروب او
— 377 —
علم و حكمتله دنيانڭ سعادتكارانه سلطنتنى، آخرتڭ سعادتِ أبديهسيله سزده برلشديرمك، سنى علم و حكمتله مصره هم عزيز بر رئيس، هم عالى بر نبى، هم حكيم بر مرشد ايتمك اولان نعمتِ إلٰهيهيى ذكر و تعداد ايدوب؛ علم و حكمت ايله اونى، آباء و أجدادينى ممتاز ايتديگنى ذكر ايدييور. صوڭره "سنڭ ربّڭ عليم و حكيمدر" دير. "اونڭ ربوبيتى و حكمتى إقتضا ايدر كه، سنى و آباء و أجداديڭى عليم حكيم إسمنه مظهر ايتسين." ايشته او مفصّل نعمتلرى، شو فذلكه ايله إجمال ايدر.
هم مثلا:
قُلِ اللّٰهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِى الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ
ايشته شو آيت جنابِ حقّڭ، نوعِ بشرڭ حياتِ إجتماعيهسندهكى تصرّفاتنى شويله گوسترييور كه؛ عزّت و ذلّت، فقر و ثروت طوغريدن طوغرىيه جنابِ حقّڭ مشيئتنه و إرادهسنه باغليدر. ديمك كثرتِ طبقاتڭ أڭ طاغنيق تصرّفاتنه قدر، مشيئت و تقديرِ إلٰهيه ايلهدر. تصادف قاريشهماز. شو حكمى ويردكدن صوڭره إنسانيت حياتنده أڭ مهمّ ايش، اونڭ رزقيدر. شو آيت، بشرڭ رزقنى طوغريدن طوغرىيه رزّاقِ حقيقينڭ خزينهِٔ رحمتندن گوندرديگنى بر ايكى مقدّمه ايله إثبات ايدر. شويله كه: دير: "رزقڭز، يرڭ حياتنه باغليدر. يرڭ ديريلمسى ايسه، بهاره باقار. بهار ايسه، شمس و قمرى تسخير ايدن، گيجه و گوندوزى چويرن ذاتڭ ألندهدر. اويله ايسه بر ألمايى، بر آدمه حقيقى رزق اولارق ويرمك؛ بتون ير يوزينى بتون ميوهلرله طولديران او ذات ويرهبيلير. و او، اوڭا حقيقى رزّاق اولور." صوڭره ده:
وَ تَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ
دير. بو جملهده او تفصيلاتلى فعللرى إجمال و إثبات ايدر. يعنى "سزه حسابسز رزق ويرن اودر كه، بو فعللرى ياپار."
دردنجى نكتهٔ بلاغت:قرآن كاه اولور، مخلوقاتِ إلٰهيهيى بر ترتيبله ذكر ايدر؛ صوڭره او مخلوقات ايچنده بر نظام، بر ميزان اولديغنى و اونڭ ثمرهلرى
— 378 —
اولديغنى گوسترمكله گويا بر شفّافيت، بر پارلاقلق ويرييور كه؛ صوڭره او آيينهمثال ترتيبندن جلوهسى بولونان أسماءِ إلٰهيهيى گوسترييور. گويا او مخلوقاتِ مذكوره، ألفاظدر. شو أسماء اونڭ معنالرى، ياخود او ميوهلرڭ چكردكلرى، ياخود خلاصهلريدرلر. مثلا:
وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ ٭ ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِى قَرَارٍ مَكِينٍ ٭ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ اَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا اٰخَرَ فَتَبَارَكَ اللّٰه اَحْسَنُ الْخَالِقِينَ
ايشته قرآن، خلقتِ إنسانڭ او عجيب، غريب، بديع، منتظم، موزون أطوارينى اويله آيينهمثال بر طرزده ذكر ايدوب ترتيب ايدييور كه؛
فَتَبَارَكَ اللّٰه اَحْسَنُ الْخَالِقِينَ
ايچنده كندى كندينه گورونويور و كندينى ديديرتديرييور. حتّى وحيڭ بر كاتبى شو آيتى يازاركن، داها شو كلمه گلمزدن أوّل شو كلمهيى سويلهمشدر. "عجبا بڭا ده مى وحى گلمش" ظنّنده بولونمش. حالبوكه أوّلكى كلامڭ كمالِ نظام و شفّافيتيدر و إنسجاميدر كه، او كلام گلمهدن كندينى گوسترمشدر.
هم مثلا:
اِنَّ رَبَّكُمُ اللّٰه الَّذِى خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ فِى سِتَّةِ اَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوٰى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِى الَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِاَمْرِهِ اَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْاَمْرُ تَبَارَكَ اللّٰه رَبُّ الْعَالَمِينَ
ايشته قرآن شو آيتده عظمتِ قدرتِ إلٰهيه و سلطنتِ ربوبيتى اويله بر طرزده گوسترييور كه: گونش، آى، ييلديزلر أمربر نفرلرى گبى أمرينه مهيّا؛ گيجه و گوندوزى، بياض و سياه ايكى خط گبى ويا ايكى شريد گبى بربرى آرقهسنده
— 379 —
دونديروب آياتِ ربوبيتنى كائنات صحيفهلرنده يازان و عرشِ ربوبيتنده طوران بر قديرِ ذو الجلالى گوسترديگندن، هر روح ايشيتسه بَارَكَ اللّٰه مَاشَاءَ اللّٰه فَتَبَارَكَ اللّٰه رَبُّ الْعَالَمِينَ ديمگه خواهشگر اولور. ديمك تَبَارَكَ اللّٰه رَبُّ الْعَالَمِينَ سابقڭ خلاصهسى، چكردگى، ميوهسى و آبِ حياتى حكمنه گچر.
بشنجى مزيتِ جزالت:قرآن بعضًا تغيّره معروض و مختلف كيفياته مدار مادّى جزئياتى ذكر ايدر. اونلرى حقائقِ ثابته صورتنه چويرمك ايچون؛ ثابت، نورانى، كلّى أسماء ايله إجمال ايدر، باغلار. وياخود تفكّره و عبرته تشويق ايدر بر فذلكه ايله خاتمه ويرر. برنجى معنانڭ مثاللرندن مثلا:
وَ عَلَّمَ اٰدَمَ الْاَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلٰئِكَةِ فَقَالَ اَنْبِئُونِى بِاَسْمَاءِ هٰؤُلَاءِ اِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ٭ قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
ايشته شو آيت أوّلا: "حضرتِ آدمڭ خلافت مسئلهسنده، ملائكهلره رجحانيتنه مدار اونڭ علمى اولديغى" اولان بر حادثهِٔ جزئيهيى ذكر ايدر. صوڭره او حادثهده ملائكهلرڭ حضرتِ آدمه قارشى علم نقطهسنده حادثهِٔ مغلوبيتلرينى ذكر ايدر. صوڭره بو ايكى حادثهيى ايكى إسمِ كلّى ايله إجمال ايدييور. يعنى، اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ يعنى "عليم و حكيم سن اولديغڭ ايچون آدمى تعليم ايتدڭ، بزه غالب اولدى. حكيم اولديغڭ ايچون، بزه إستعداديمزه گوره ويرييورسڭ. اونڭ إستعدادينه گوره رجحانيت ويرييورسڭ."
ايكنجى معنانڭ مثاللرندن مثلا:
وَ اِنَّ لَكُمْ فِى الْاَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِى بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَائِغًا لِلشَّارِبِينَ
إلى آخر..
— 380 —
فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
ايشته شو آيتلر، جنابِ حقّڭ قويون، كچى، اينك، دوه گبى مخلوقلرينى إنسانلره خالص، صافى، لذيذ بر سوت چشمهسى؛ اوزوم و خرما گبى مصنوعلرى ده إنسانلره لطيف، لذيذ، طاتلى برر نعمت طبلهلرى و قزغانلرى؛ و آرى گبى كوچك معجزاتِ قدرتنى شفالى و طاتلى گوزل بر شربتجى ياپديغنى آيت شويلهجه گوستردكدن صوڭره تفكّره، عبرته، باشقه شيلرى ده قياس ايتمگه تشويق ايچون
اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
دير، خاتمه ويرر.
آلتنجى نكتهٔ بلاغت:كاه اولويور كه آيت، گنيش بر كثرته أحكامِ ربوبيتى سرهر، صوڭره برلك جهتى حكمنده بر رابطهٔ وحدت ايله برلشديرر وياخود بر قاعدهٔ كلّيه ايچنده يرلشديرر. مثلا:
وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ وَلَا يَؤُدُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِىُّ الْعَظِيمُ
ايشته آيت الكرسيده اون جمله ايله اون طبقهٔ توحيدى آيرى آيرى رنكلرده إثبات ايتمكله برابر
مَنْ ذَا الَّذِى يَشْفَعُ عِنْدَهُ اِلَّا بِاِذْنِهِ
جملهسيله غايت كسكين بر شدّتله شركى و غيرڭ مداخلهسنى كسر، آتار. هم شو آيت إسمِ أعظمڭ مظهرى اولديغندن، حقائقِ إلٰهيهيه عائد معنالرى أعظمى درجهدهدر كه، أعظميت درجهسنده بر تصرّفِ ربوبيتى گوسترييور. هم عموم سماوات و أرضه بردن متوجّه تدبيرِ الوهيتى أڭ أعظمى بر درجهده عمومه شامل بر حفيظيتى ذكر ايتدكدن صوڭره؛ بر رابطهٔ وحدت و برلك جهتى، او أعظمى تجلّياتلرينڭ منبعلرينى وَهُوَ الْعَلِىُّ الْعَظِيمُ ايله خلاصه ايدر.
هم مثلا:
اَللّٰه الَّذِى خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ وَ اَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَاَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِىَ فِى الْبَحْرِ بِاَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الْاَنْهَارَ ٭
— 381 —
وَ سَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَ سَخَّرَ لَكُمُ الَّيْلَ وَ النَّهَارَ ٭ وَ اٰتٰيكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَاَلْتُمُوهُ وَ اِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰه لَا تُحْصُوهَا
ايشته شو آيتلر، أوّلا جنابِ حقّڭ إنسانه قارشى شو قوجه كائناتى ناصل بر سراى حكمنده خلق ايدوب سمادن زمينه آبِ حياتى گوندروب، إنسانلره رزقى يتيشديرمك ايچون زمينى و سمايى ايكى خدمتكار ايتديگى گبى، زمينڭ سائر أقطارنده بولونان هر بر نوع ميوهلرندن، هر بر آدمه إستفاده إمكانى ويرمك، هم إنسانلره ثمرهِٔ سعيلرينى مبادله ايدوب هر نوع مدارِ معيشتنى تأمين ايتمك ايچون گمىيى إنسانه مسخّر ايتمشدر. يعنى دڭزه، روزگاره، آغاجه اويله بر وضعيت ويرمش كه؛ روزگار بر قامچى، گمى بر آت، دڭز اونڭ آياغى آلتنده بر چول گبى طورور. إنسانلرى گمى واسطهسيله بتون زمينه مناسبتدار ايتمكله برابر ايرماقلرى، بيوك نهرلرى، إنسانڭ فطرى برر وسائطِ نقليهسى حكمنده تسخير؛ هم گونش ايله آيى سير ايتديروب موسملرى و موسملرده دگيشن منعمِ حقيقينڭ رنك رنك نعمتلرينى إنسانلره تقديم ايتمك ايچون ايكى مسخّر خدمتكار و او بيوك طولابى چويرمك ايچون ايكى دومنجى حكمنده خلق ايتمش. هم گيجه و گوندوزى إنسانه مسخّر يعنى خوابِ راحتنه گيجهيى اورتو، گوندوزى معيشتلرينه تجارتگاه حكمنده تسخير ايتمشدر. ايشته بو نعمِ إلٰهيهيى تعداد ايتدكدن صوڭره، إنسانه ويريلن نعمتلرڭ نه قدر گنيش بر دائرهسى اولديغنى گوستروب، او دائرهده نه درجه حدسز نعمتلر طولو اولديغنى شو
وَ اٰتٰيكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَاَلْتُمُوهُ وَ اِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰه لَا تُحْصُوهَا
فذلكه ايله گوسترر. يعنى: إستعداد و إحتياجِ فطرى لسانيله إنسان نه ايستهمشسه، بتون ويريلمش. إنسانه اولان نعمتِ إلٰهيه، تعداد ايله بيتمز، توكنمز. أوت إنسانڭ مادام بر سفرهِٔ نعمتى سماوات و أرض ايسه و او سفرهدهكى نعمتلردن بر قسمى شمس، قمر، گيجه، گوندوز گبى شيلر ايسه، ألبته إنسانه متوجّه اولان نعمتلر حدّ و حسابه گلمز.
— 382 —
يدنجى سرِّ بلاغت:كاه اولويور كه آيت؛ ظاهرى سببى، ايجادڭ قابليتندن عزل ايتمك و اوزاق گوسترمك ايچون مسبَّبڭ غايهلرينى، ثمرهلرينى گوسترييور. تا آڭلاشيلسين كه؛ سبب، يالڭز ظاهرى بر پردهدر. چونكه غايت حكيمانه غايهلرى و مهمّ ثمرهلرى إراده ايتمك، غايت عليم، حكيم برينڭ ايشى اولمق لازمدر. سببى ايسه شعورسز، جامددر. هم ثمره و غايتنى ذكر ايتمكله آيت گوسترييور كه؛ سببلر چندان نظرِ ظاهريده و وجودده مسبّبات ايله متّصل و بتيشيك گورونور. فقط حقيقتده مابيْنلرنده اوزاق بر مسافه وار. سببدن مسبَّبڭ ايجادينه قدر او درجه اوزاقلق وار كه؛ أڭ بيوك بر سببڭ ألى، أڭ أدنا بر مسبَّبڭ ايجادينه يتيشهمز. ايشته سبب و مسبَّب اورتهسندهكى اوزون مسافهده، أسماءِ إلٰهيه برر ييلديز گبى طلوع ايدر. مطلعلرى، او مسافهِٔ معنويهدر. ناصلكه ظاهر نظرده طاغلرڭ دائرهِٔ اُفقنده سمانڭ أتكلرى متّصل و مقارن گورونور. حالبوكه دائرهِٔ اُفقِ جباليدن سمانڭ أتگنه قدر، عموم ييلديزلرڭ مطلعلرى و باشقه شيلرڭ مسكنلرى اولان بر مسافهِٔ عظيمه بولونديغى گبى؛ أسباب ايله مسبّبات مابيْننده اويله بر مسافهِٔ معنويه وار كه، ايمانڭ دوربينيله، قرآنڭ نوريله گورونور. مثلا:
فَلْيَنْظُرِ الْاِنْسَانُ اِلٰى طَعَامِهِ ٭ اَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ صَبًّا ٭ ثُمَّ شَقَقْنَا الْاَرْضَ شَقًّا ٭ فَاَنْبَتْنَا فِيهَا حَبًّا ٭ وَ عِنَبًا وَ قَضْبًا ٭ وَ زَيْتُونًا وَ نَخْلًا ٭ وَ حَدَائِقَ غُلْبًا ٭ وَ فَاكِهَةً وَ اَبًّا ٭ مَتَاعًا لَكُمْ وَ لَانْعَامِكُمْ
ايشته شو آيتِ كريمه، معجزاتِ قدرتِ إلٰهيهيى بر ترتيبِ حكمتله ذكر ايدهرك أسبابى مسبّباته ربط ايدوب أڭ آخرده مَتَاعًا لَكُمْ لفظيله بر غايهيى گوسترر كه؛ او غايه، بتون او متسلسل أسباب و مسبّبات ايچنده او غايهيى گورن و تعقيب ايدن گيزلى بر متصرّف بولونديغنى و او أسباب، اونڭ پردهسى اولديغنى إثبات ايدر. أوت مَتَاعًا لَكُمْ وَ لَانْعَامِكُمْ تعبيريله بتون أسبابى، ايجاد قابليتندن
— 383 —
عزل ايدر. معنًا دير: "سزه و حيواناتڭزه رزقى يتيشديرمك ايچون صو سمادن گلييور. او صوده، سزه و حيواناتڭزه آجييوب شفقت ايدوب رزق يتيشديرمك قابليتى اولماديغندن؛ صو گلمييور، گوندريلييور ديمكدر. هم طوپراق، نباتاتيله آچيلوب، رزقڭز اورادن گلييور. حسسز، شعورسز طوپراق، سزڭ رزقڭزى دوشونوب شفقت ايتمك قابليتندن پك اوزاق اولديغندن، طوپراق كندى كندينه آچيلمهيور، بريسى او قپويى آچييور، نعمتلرى أللريڭزه ويرييور. هم اوتلر، آغاجلر سزڭ رزقڭزى دوشونوب مرحمةً سزه ميوهلرى، حبوباتى يتيشديرمكدن پك چوق اوزاق اولديغندن، آيت گوسترييور كه، اونلر بر حكيمِ رحيمڭ پرده آرقهسندن اوزاتديغى ايپلر و شريدلردر كه، نعمتلرينى اونلره طاقمش، ذىحياتلره اوزاتيور. ايشته شو بياناتدن رحيم، رزّاق، منعم، كريم گبى چوق أسمانڭ مطلعلرى گورونويور. هم مثلا:
اَلَمْ تَرَ اَنَّ اللّٰه يُزْجِى سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَ يَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْاَبْصَارِ ٭ يُقَلِّبُ اللّٰه الَّيْلَ وَ النَّهَارَ اِنَّ فِى ذٰلِكَ لَعِبْرَةً لِاُولِى الْاَبْصَارِ ٭ وَ اللّٰه خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ مَاءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِى عَلٰى بَطْنِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمْشِى عَلٰى رِجْلَيْنِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمْشِى عَلٰى اَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللّٰه مَا يَشَاءُ اِنَّ اللّٰه عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
ايشته شو آيت، معجزاتِ ربوبيتڭ أڭ مهملرندن و خزينهِٔ رحمتڭ أڭ عجيب پردهسى اولان بلوطلرڭ تشكيلاتنده ياغمور ياغديرمقدهكى تصرّفاتِ عجيبهيى بيان ايدركن گويا بلوطڭ أجزالرى جوِّ هواده طاغيلوب صاقلانديغى وقت، إستراحته گيدن نفرات مِثللو بر بورو سسيله طوپلانديغى گبى أمرِ إلٰهى ايله
— 384 —
طوپلانير، بلوط تشكيل ايدر. صوڭره كوچك كوچك طائفهلر بر اوردو تشكيل ايدر گبى، او پارچه پارچه بلوطلرى تأليف ايدوب، (قيامتده سيّار طاغلر جسامت و شكلنده و رطوبت و بياضلق جهتنده قار و طولو كيفيتنده اولان) او سحاب پارچهلرندن آبِ حياتى بتون ذىحياته گوندرييور. فقط او گوندرمكده بر إراده، بر قصد گورونويور. حاجاته گوره گلييور؛ ديمك گوندريلييور. جوّ برّاق، صافى، هيچ بر شى يوقكن بر محشرِ عجائب گبى طاغوارى پارچهلر كندى كندينه طوپلانميور؛ بلكه ذىحياتى طانييان بريسيدر كه، گوندرييور. ايشته شو مسافهٔ معنويهده قدير، عليم، متصرّف، مدبّر، مربّى، مغيث، محيى گبى أسمالرڭ مطلعلرى گورونويور.
سكزنجى مزيتِ جزالت:قرآن كاه اولويور كه، جنابِ حقّڭ آخرتده خارقه أفعاللرينى قلبه قبول ايتديرمك ايچون إحضاريه حكمنده و ذهنى تصديقه مهيّا ايتمك ايچون بر إعداديه صورتنده دنيادهكى عجائب أفعالنى ذكر ايدر وياخود إستقبالى و اُخروى اولان أفعالِ عجيبهِٔ إلٰهيهيى اويله بر صورتده ذكر ايدر كه، مشهوديمز اولان چوق نظيرهلريله اونلره قناعتمز گلير. مثلا:
اَوَ لَمْ يَرَ الْاِنْسَانُ اَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَاِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ
تا سورهنڭ آخرينه قدر... ايشته شو بحثده حشر مسئلهسنده قرآنِ حكيم، حشرى إثبات ايچون يدى سكز صورتده مختلف بر طرزده إثبات ايدييور. أوّلا نشئهِٔ اولٰىيى نظره ويرر. دير كه: "نطفهدن علقهيه، علقهدن مضغهيه، مضغهدن تا خلقتِ إنسانيهيه قدر اولان نشئتڭزى گورييورسڭز. ناصل اولويور كه، نشئهٔ اُخرٰىيى إنكار ايدييورسڭز. او، اونڭ مِثلى، بلكه داها أهونيدر." هم جنابِ حق إنسانه قارشى ايتديگى إحساناتِ عظيمهيى
اَلَّذِى جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْاَخْضَرِ نَارًا
كلمهسيله إشارت ايدوب دير: "سزه بويله نعمت ايدن ذات، سزى باشى بوش بيراقماز كه، قبره گيروب قالقمهمق اوزره ياتاسڭز." هم رمزًا دير: "ئولمش آغاجلرڭ
— 385 —
ديريلوب يشيللنمسنى گورييورسڭز. اودون گبى كميكلرڭ حيات بولماسنى قياس ايدهميوب إستبعاد ايدييورسڭز. هم سماوات و أرضى خلق ايدن، سماوات و أرضڭ ميوهسى اولان إنسانڭ حيات و مماتندن عاجز قالير مى؟ قوجه آغاجى إداره ايدن، او آغاجڭ ميوهسنه أهمّيت ويرمهيوب باشقهسنه مال ايدر مى؟ بتون آغاجڭ نتيجهسنى ترك ايتمكله، بتون أجزاسيله حكمتله يوغرولمش خلقت شجرهسنى عبث و بيهوده ياپار مى ظن ايدرسڭز؟" دير: "حشرده سزى إحيا ايدهجك ذات، اويله بر ذاتدر كه؛ بتون كائنات، اوڭا أمربر نفر حكمندهدر. أمرِ كُنْ فَيَكُونه قارشى كمالِ إنقياد ايله سرفرو ايدر. بر بهارى خلق ايتمك بر چيچك قدر اوڭا أهون گلير. بتون حيواناتى ايجاد ايتمك، بر سينك ايجادى قدر قدرتنه قولاى گلير بر ذاتدر. اويله بر ذاته قارشى،
مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ
دييوب قدرتنه قارشى تعجيز ايله ميدان اوقونماز... صوڭره
فَسُبْحَانَ الَّذِى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ
تعبيريله: هر شيئڭ ديزگينى ألنده، هر شيئڭ آناختارى ياننده، گيجه و گوندوزى، قيش و يازى بر كتاب صحيفهلرى گبى قولايجه چويرر. دنيا و آخرتى، ايكى منزل گبى بونى قپار، اونى آچار بر قديرِ ذو الجلالدر." مادام بويلهدر، بتون دلائلڭ نتيجهسى اولارق وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ يعنى: "قبردن سزى إحيا ايدوب، حشره گتيروب، حضورِ كبرياسنده حسابڭزى گورهجكدر." ايشته شو آيتلر، حشرڭ قبولنه ذهنى مهيّا ايتدى، قلبى ده حاضر ايتدى. چونكه نظائرينى دنيوى أفعال ايله ده گوستردى.
هم كاه اولويور كه، أفعالِ اُخرويهسنى اويله بر طرزده ذكر ايدر كه؛ دنيوى نظائرلرينى إحساس ايتسين، تا إستبعاد و إنكاره ميدان قالماسين. مثلا: اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ إلخ... و اِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ إلخ... و اِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ايشته شو سورهلرده قيامت و حشردهكى إنقلاباتِ عظيمهيى و
— 386 —
تصرّفاتِ ربوبيتى اويله بر طرزده ذكر ايدر كه؛ إنسان اونلرڭ نظيرهلرينى دنياده، مثلا گوزده، بهارده گورديگى ايچون، قلبه دهشت ويروب عقله صيغميان او إنقلاباتى قولايجه قبول ايدر. شو اوچ سورهنڭ مئالِ إجماليسنه إشارت دخى پك اوزون اولور. اونڭ ايچون بر تك كلمهيى نمونه اولارق گوسترهجگز. مثلا: اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ كلمهسى إفاده ايدر كه: حشرده هركسڭ بتون أعمالى بر صحيفه ايچنده يازيلى اولارق نشر ايديلييور. شو مسئله، كندى كندينه چوق عجائب اولديغندن عقل اوڭا يول بولاماز. فقط سورهنڭ إشارت ايتديگى گبى حشرِ بهاريده باشقه نقطهلرڭ نظيرهسى اولديغى گبى، شو نشرِ صحف نظيرهسى پك ظاهردر. چونكه هر ميوهدار آغاجڭ، يا چيچكلى بر اوتڭ ده عمللرى وار، فعللرى وار، وظيفهلرى وار، أسماءِ إلٰهيهيى نه شكلده گوسترهرك تسبيحات ايتمش ايسه عبوديتلرى وار. ايشته اونڭ بتون بو عمللرى تاريخِ حياتلريله برابر عموم چكردكلرنده، تخمجقلرنده يازيلوب باشقه بر بهارده، باشقه بر زمينده چيقار. گوسترديگى شكل و صورت لسانيله، غايت فصيح بر صورتده، آنالرينڭ و أصللرينڭ أعمالنى ذكر ايتديگى گبى؛ دال، بوداق، ياپراق، چيچك و ميوهلريله، صحيفهِٔ أعمالنى نشر ايدر. ايشته گوزيمزڭ اوڭنده بو حكيمانه، حفيظانه، مدبّرانه، مربّيانه، لطيفانه شو ايشى ياپان اودر كه، دير:
اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ
باشقه نقطهلرى بوڭا قياس أيله، قوّتڭ وارسه إستنباط ايت. سڭا يارديم ايچون بونى ده سويلهيهجگز. ايشته
اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ
شو كلام؛ "تكوير" لفظيله، يعنى صارمق و طوپلامق معناسيله، پارلاق بر تمثيله إشارت ايتديگى گبى، نظيرينى دخى ايما ايدر:
برنجى: أوت جنابِ حق طرفندن عدم و أثير و سما پردهلرينى آچوب، گونش گبى، دنيايى ايشيقلانديران پيرلانطهمثال بر لامبايى، خزينهِٔ رحمتندن چيقاروب
— 387 —
دنيايه گوستردى. دنيا قپاندقدن صوڭره، او پيرلانطهيى پردهلرينه صاروب قالديرهجق.
ايكنجى: ويا ضيا متاعنى نشر ايتمك و زمينڭ قفاسنه ضيايى، ظلمتله مناوبةً صارمقله موظّف بر مأمور اولديغنى و هر آقشام او مأموره متاعنى طوپلاتديروب گيزلتديگى گبى، كاه اولور بر بلوط پردهسيله آليش ويريشنى آز ياپار؛ كاه اولور آى اونڭ يوزينه قارشى پرده اولور، معاملهسنى بر درجه چكر، متاعنى و معاملات دفترلرينى طوپلاديغى گبى، ألبته او مأمور بر وقت او مأموريتدن إنفصال ايدهجكدر. حتّى هيچ بر سببِ عزل بولونمازسه، شيمديلك كوچك فقط بيومگه يوز طوتمش يوزندهكى ايكى لكه بيومكله، گونش يرڭ باشنه إذنِ إلٰهى ايله صارديغى ضيايى، أمرِ ربّانى ايله گرىيه آلوب، گونشڭ باشنه صاروب، "هايدى يرده ايشڭ قالمادى" دير. "جهنّمه گيت، سڭا عبادت ايدوب سنڭ گبى بر مأمورِ مسخّرى صداقتسزلكله تحقير ايدنلرى ياق." دير.
اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ
فرماننى لكهلى سياه يوزيله يوزنده اوقور.
طوقوزنجى نكتهٔ بلاغت:قرآنِ حكيم كاه اولور جزئى بعض مقصدلرى ذكر ايدر. صوڭره او جزئيات واسطهسيله كلّى مقاملره ذهنلرى سَوق ايتمك ايچون، او جزئى مقصدى، بر قاعدهِٔ كلّيه حكمنده اولان أسماءِ حسنى ايله تقرير ايدهرك تثبيت ايدر، تحقيق ايدوب إثبات ايدر. مثلا:
قَدْ سَمِعَ اللّٰه قَوْلَ الَّتِى تُجَادِلُكَ فِى زَوْجِهَا وَ تَشْتَكِى اِلَى اللّٰه وَ اللّٰه يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا اِنَّ اللّٰه سَمِيعٌ بَصِيرٌ
ايشته قرآن دير: "جنابِ حق، سميعِ مطلقدر، هر شيئى ايشيتير. حتّى أڭ جزئى بر ماجرا اولان و زوجندن تشكّى ايدن بر زوجهنڭ سڭا قارشى مجادلهسنى حق إسميله ايشيتير. هم رحمتڭ أڭ لطيف جلوهسنه مظهر و شفقتڭ أڭ فداكار بر
— 388 —
حقيقتنه معدن اولان بر قادينڭ حقلى اولارق زوجندن دعواسنى و جنابِ حقّه شكواسنى امورِ عظيمه صورتنده رحيم إسميله أهمّيتله ايشيتير و حق إسميله جدّيتله باقار." ايشته بو جزئى مقصدى كلّيلشديرمك ايچون، مخلوقاتڭ أڭ جزئى بر حادثهسنى ايشيدن، گورن؛ كائناتڭ دائرهِٔ إمكانيسندن خارج بر ذات، ألبته هر شيئى ايشيتير، هر شيئى گورور بر ذات اولمق لازم گلير. و كائناته ربّ اولان، كائنات ايچنده مظلوم كوچك مخلوقلرڭ دردلرينى گورمك، فريادلرينى ايشيتمك گركدر. دردلرينى گورمهين، فريادلرينى ايشيتمهين، "ربّ" اولاماز. اويله ايسه، اِنَّ اللّٰه سَمِيعٌ بَصِيرٌ جملهسيله ايكى حقيقتِ عظيمهيى تثبيت ايدر.
هم مثلا:
سُبْحَانَ الَّذِى اَسْرٰى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ اِلَى الْمَسْجِدِ الْاَقْصَى الَّذِى بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ اٰيَاتِنَا اِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ
ايشته قرآن، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ معراجنڭ مبدئى اولان، مسجدِ حرامدن مسجدِ أقصايه اولان سيراننى ذكر ايتدكدن صوڭره اِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ دير. اِنَّهُ دهكى ضمير، يا جنابِ حقّهدر وياخود پيغمبرهدر. پيغمبره گوره اولسه، شويله اولويور كه: "بو سياحتِ جزئيده، بر سيرِ عمومى، بر عروجِ كلّى وار كه؛ تا سِدْرة المنتهايه، تا قاب قوسَيْنه قدر، مراتبِ كلّيهِٔ أسمائيهده گوزينه، قولاغنه تظاهر ايدن آياتِ ربّانيهيى و عجائبِ صنعتِ إلٰهيهيى ايشيتمش، گورمشدر" دير. او كوچك، جزئى سياحتى؛ كلّى و محشرِ عجائب بر سياحتڭ آناختارى حكمنده گوسترييور. أگر ضمير، جنابِ حقّه راجع اولسه شويله اولويور كه: "بر عبدينى بر سياحتده حضورينه دعوت ايدوب بر وظيفه ايله توظيف ايتمك ايچون مسجدِ حرامدن مجمعِ أنبيا اولان مسجدِ أقصايه گوندروب أنبيالرله گوروشديروب بتون أنبيالرڭ اصولِ دينلرينه وارثِ مطلق
— 389 —
اولديغنى گوستردكدن صوڭره، تا قاب قوسَيْنه قدر ملك و ملكوتنده گزديردى." ايشته چندان او ذات بر عبددر، بر معراجِ جزئيده سياحت ايدر. فقط بو عبدده بتون كائناته تعلّق ايدن بر أمانت برابردر. هم شو كائناتڭ رنگنى دگيشديرهجك بر نور برابردر. هم سعادتِ أبديهنڭ قپوسنى آچاجق بر آناختار برابر اولديغى ايچون، جنابِ حق كندى ذاتنى بتون أشيايى ايشيتير و گورور صفتيله توصيف ايدر. تا او أمانت، او نور، او آناختارڭ جهانشمول حكمتلرينى گوسترسين.
هم مثلا:
اَلْحَمْدُ للّٰه فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ جَاعِلِ الْمَلٰئِكَةِ رُسُلًا اُولِى اَجْنِحَةٍ مَثْنٰى وَ ثُلَاثَ وَ رُبَاعَ يَزِيدُ فِى الْخَلْقِ مَا يَشَاءُ اِنَّ اللّٰه عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
ايشته شو سورهده، "سماوات و أرضڭ فاطرِ ذو الجلالى، سماوات و أرضى اويله بر طرزده تزيين ايدوب آثارِ كمالنى گوسترمكله حدسز سيرجيلرندن فاطرينه حدسز مدح و ثنالر ايتديرييور و اويله ده حدسز نعمتلرله سوسلنديرمش كه، سما و زمين بتون نعمتلرڭ و نعمتديدهلرڭ لسانلريله او فاطرِ رحماننه نهايتسز حمد و ستايش ايدرلر." ديدكدن صوڭره، يرڭ شهرلرى و مملكتلرى ايچنده فاطرڭ ويرديگى جهازات و قنادلريله سير و سياحت ايدن إنسانلرله حيوانات و طيور گبى؛ سماوى سرايلر اولان ييلديزلر و علوى مملكتلرى اولان برجلرده گزمك و طيران ايتمك ايچون، او مملكتڭ سكنهلرى اولان مَلكلرينه قناد ويرن ذاتِ ذو الجلال، ألبته هر شيئه قدير اولمق لازم گلير. بر سينگه، بر ميوهدن بر ميوهيه؛ بر سرچهيه، بر آغاجدن بر آغاجه اوچمق قنادينى ويرن، زهرهدن مشترىيه، مشتريدن زحله اوچهجق قنادلرى او ويرييور. هم ملائكهلر، سكنهِٔ زمين گبى جزئيته منحصر دگللر، بر مكانِ معيّن اونلرى قيد ايدهميور. بر وقتده درت ويا داها زياده ييلديزلرده
— 390 —
بولونديغنه إشارت مَثْنٰى وَ ثُلَاثَ وَ رُبَاعَ كلمهلريله تفصيل ويرر. ايشته شو حادثهٔ جزئيه اولان "ملائكهلرى قنادلرله تجهيز ايتمك" تعبيريله، غايت كلّى و عمومى بر عظمتِ قدرتڭ دستگاهنه إشارت ايدهرك؛
اِنَّ اللّٰه عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
فذلكهسيله تحقيق ايدوب تثبيت ايدر.
اوننجى نكتهٔ بلاغت:كاه اولويور آيت، إنسانڭ عصيانكارانه عمللرينى ذكر ايدر، شديد بر تهديد ايله زجر ايدر. صوڭره شدّتِ تهديد، يأسه و اميدسزلگه آتمامق ايچون، رحمتنه إشارت ايدن بر قسم أسما ايله خاتمه ويرر، تسلّى ايدر. مثلا:
قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ اٰلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ اِذًا لَابْتَغَوْا اِلٰى ذِى الْعَرْشِ سَبِيلًا ٭ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالٰى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا ٭ تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَ الْاَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ اِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا
ايشته شو آيت دير كه: دى: أگر ديديگڭز گبى ملكنده شريكى اولسه ايدى، ألبته عرشِ ربوبيتنه أل اوزاتوب مداخله أثرى گورونهجك بر درجهده بر إنتظامسزلق اولاجقدى. حالبوكه يدى طبقه سماواتدن، تا خردهبينى ذىحياتلره قدر، هر بر مخلوق كلّى اولسون جزئى اولسون، كوچك اولسون بيوك اولسون، مظهر اولديغى بتون إسملرڭ جلوه و نقشلرى ديللريله، او أسماءِ حسنىنڭ مسمّاءِ ذو الجلالنى تسبيح ايدوب، شريك و نظيردن تنزيه ايدييورلر. أوت ناصلكه سما گونشلر، ييلديزلر دينيلن نورأفشان كلماتيله، حكمت و إنتظاميله، اونى تقديس ايدييور، وحدتنه شهادت ايدييور و جوِّ هوا دخى، بلوطلرڭ و برق و رعد و
— 391 —
قطرهلرڭ كلماتيله اونى تسبيح و تقديس و وحدانيتنه شهادت ايدر. اويله ده زمين، حيوانات و نباتات و موجودات دينيلن حياتدار كلماتيله خالقِ ذو الجلالنى تسبيح و توحيد ايتمكله برابر، هر بر آغاجى، ياپراق و چيچك و ميوهلرڭ كلماتيله ينه تسبيح ايدوب برلگنه شهادت ايدر. اويله ده أڭ كوچك مخلوق، أڭ جزئى بر مصنوع، كوچكلگى و جزئيتيله برابر، طاشيديغى نقشلر و كيفيتلر إشارتيله پك چوق أسماءِ كلّيهيى گوسترمك ايله مسمّاءِ ذو الجلالى تسبيح ايدوب وحدانيتنه شهادت ايدر. ايشته بتون كائنات بردن، بر لسان ايله، متّفقًا خالقِ ذو الجلالنى تسبيح ايدوب وحدانيتنه شهادت ايدهرك كنديلرينه گوره موظّف اولدقلرى وظيفهِٔ عبوديتى، كمالِ إطاعتله يرينه گتيردكلرى حالده، شو كائناتڭ خلاصهسى و نتيجهسى و نازدار بر خليفهسى و نازنين بر ميوهسى اولان إنسان، بتون بونلرڭ عكسنه، ضدّينه اولارق، ايتدكلرى كفر و شركڭ نه قدر چركين دوشوب نه درجه جزايه شايسته اولديغنى إفاده ايدوب بتون بتون يأسه دوشورمهمك ايچون، هم شونڭ گبى نهايتسز بر جنايته، حدسز چركين بر عصيانه قهّارِ ذو الجلال ناصل ميدان ويروب كائناتى باشلرينه خراب ايتمديگنڭ حكمتنى گوسترمك ايچون اِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا دير. او خاتمه ايله حكمتِ إمهالى گوستروب، بر رجا قپوسى آچيق بيراقير.
ايشته شو اون إشاراتِ إعجازيهدن آڭلا كه، آيتلرڭ خاتمهلرندهكى فذلكهلرده، چوق رشحاتِ هدايتيله برابر چوق لمعاتِ إعجازيه واردر كه؛ بلغالرڭ أڭ بيوك داهيلرى، شو بديع اُسلوبلره قارشى كمالِ حيرت و إستحسانلرندن پارمغنى ايصيرمش، دوداغنى ديشلهمش، مَا هٰذَا كَلَامُ الْبَشَرِ ديمش. اِنْ هُوَ اِلَّا وَحْىٌ يُوحٰى يه حقّ اليقين اولارق ايمان ايتمشلر. ديمك بعض آيتده، بتون مذكور إشاراتله برابر بحثمزه گيرمهين چوق مزاياىِ آخَرى ده تضمّن ايدر كه؛ او مزايانڭ إجماعنده اويله بر نقشِ إعجاز گورونور كه، كور دخى گورهبيلير.
— 392 —
ايكنجى شعلهنڭ اوچنجى نورى شودر كه:قرآن، باشقه كلاملرله قابلِ قياس اولاماز. چونكه كلامڭ طبقهلرى، علويت و قوّت و حسنِ جمال جهتندن درت منبعى وار. برى متكلّم، برى مخاطب، برى مقصد، برى مقامدر. أديبلرڭ، ياڭليش اولارق يالڭز مقام گوستردكلرى گبى دگلدر. اويله ايسه، سوزده "كيم سويلهمش؟ كيمه سويلهمش؟ نه ايچون سويلهمش؟ نه مقامده سويلهمش؟" ايسه باق. يالڭز سوزه باقوب طورمه. مادام كلام قوّتنى، حُسننى بو درت منبعدن آلير. قرآنڭ منبعنه دقّت ايديلسه، قرآنڭ درجهٔ بلاغتى، علويت و حسنى آڭلاشيلير.
أوت مادام كلام، متكلّمه باقييور. أگر او كلام أمر و نهى ايسه، متكلّمڭ درجهسنه گوره إراده و قدرتى ده تضمّن ايدر. او وقت سوز مقاومتسوز اولور؛ مادّى ألكتريق گبى تأثير ايدر، كلامڭ علويت و قوّتى او نسبتده تزايد ايدر. مثلا:
يَا اَرْضُ ابْلَعِى مَاءَ كِ وَيَا سَمَاءُ اَقْلِعِى
يعنى "يا أرض! وظيفهڭ بيتدى، صويڭى يوت. يا سما! حاجت قالمادى، ياغمورى كس."
مثلا:
فَقَالَ لَهَا وَ لِلْاَرْضِ ائْتِيَا طَوْعًا اَوْ كَرْهًا قَالَتَا اَتَيْنَا طَائِعِينَ
يعنى "يا أرض! يا سما! ايستر ايستهمز گليڭز، حكمت و قدرتمه رام اولڭز. عدمدن چيقوب، وجودده مشهرگاهِ صنعتمه گليڭز." ديدى. اونلر ده: "بز كمالِ إطاعتله گلييورز. بزه گوسترديگڭ هر وظيفهيى سنڭ قوّتڭله گورهجگز."
ايشته قوّت و إرادهيى تضمّن ايدن حقيقى و نافذ شو أمرلرڭ قوّت و علويتنه باق. صوڭره إنسانلرڭ
اُسْكُنِى يَا اَرْضُ وَ انْشَقِّى يَا سَمَاءُ وَ قُومِى اَيَّتُهَا الْقِيَامَةُ
گبى صورتِ أمرده جماداته هذيانوارى محاورهسى، هيچ او ايكى أمره قابلِ قياس اولابيلير مى؟ أوت تمنّيدن نشئت ايدن آرزولر و او آرزولردن نشئت ايدن فضوليانه أمرلر نرهده؟ حقيقتِ آمريتله متّصف بر آمرڭ ايش باشنده حقيقتِ أمرى
— 393 —
نرهده؟ أوت أمرى نافذ بيوك بر آمرڭ مطيع و بيوك بر اوردوسنه "آرش" أمرى نرهده؟ و شويله بر أمر، عادى بر نفردن ايشيتيلسه؛ ايكى أمر صورةً بر ايكن، معنًا بر نفرله بر اوردو قوماندانى قدر فرقى وار.
مثلا:
اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
هم مثلا:
وَ اِذْ قُلْنَا لِلْمَلٰئِكَةِ اسْجُدُوا لِاٰدَمَ
شو ايكى آيتده ايكى أمرڭ قوّت و علويتنه باق، صوڭره بشرڭ أمرلر نوعندهكى كلامنه باق. عجبا ييلديز بوجگنڭ گونشه نسبتى گبى قالميورلر مى؟ أوت حقيقى بر مالكڭ ايش باشندهكى بر تصويرى و حقيقى بر صنعتكارڭ ايشلديگى وقت صنعتنه دائر ويرديگى بياناتى و حقيقى بر منعمڭ إحسان باشنده ايكن بيان ايتديگى إحساناتى، يعنى قَول ايله فعلى برلشديرمك، كندى فعلنى هم گوزه، هم قولاغه تصوير ايتمك ايچون شويله ديسه: "باقڭز! ايشته بونى ياپدم، بويله ياپييورم. ايشته بونى بونڭ ايچون ياپدم. بو بويله اولاجق، بونڭ ايچون ايشته بونى بويله ياپييورم." مثلا:
اَفَلَمْ يَنْظُرُوا اِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَ زَيَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِنْ فُرُوجٍ ٭ وَ الْاَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَ اَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِىَ وَ اَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ ٭ تَبْصِرَةً وَ ذِكْرٰى لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ ٭ وَ نَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَكًا فَاَنْبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِيدِ ٭ وَ النَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ ٭ رِزْقًا لِلْعِبَادِ وَ اَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ
قرآنڭ سماسنده شو سورهنڭ برجنده پارلايان ييلديزمثال جنّت ميوهلرى گبى شو تصويراتى، شو أفعاللرى ايچندهكى إنتظامِ بلاغتله چوق طبقه حشرڭ دلائلنى ذكر ايدوب نتيجهسى اولان حشرى كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ تعبيرى ايله
— 394 —
إثبات ايدوب سورهنڭ باشنده حشرى إنكار ايدنلرى إلزام ايتمك نرهده؟ إنسانلرڭ فضوليانه اونلرله تماسى آز اولان أفعالدن بحثلرى نرهده؟ تقليد صورتنده چيچك رسملرى؛ حقيقى، حياتدار چيچكلره نسبتى درجهسنده اولاماز. شو اَفَلَمْ يَنْظُرُوا دن تا كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ ه قدر گوزلجه مئالى سويلهمك چوق اوزون گيدر. يالڭز بر إشارت ايدوب گچهجگز. شويله كه:
سورهنڭ باشنده، كفّار حشرى إنكار ايتدكلرندن قرآن اونلرى حشرڭ قبولنه مجبور ايتمك ايچون شويلهجه بسطِ مقدّمات ايدر. دير: "آيا، اوستڭزدهكى سمايه باقمييور ميسڭز كه؛ بز نه كيفيتده، نه قدر منتظم، محتشم بر صورتده بنا ايتمشز. هم گورمييور ميسڭز كه؛ ناصل ييلديزلرله، آى و گونش ايله تزيين ايتمشز، هيچ بر قصور و نقصانيت بيراقمامشز. هم گورمييور ميسڭز كه، زمينى سزه نه كيفيتده سرمشز، نه قدر حكمتله تفريش ايتمشز. او يرده طاغلرى تثبيت ايتمشز، دڭزڭ إستيلاسندن محافظه ايتمشز. هم گورمييور ميسڭز، او يرده نه قدر گوزل، رنگارنك هر بر جنسدن چيفت خضرواتى، نباتاتى خلق ايتدك؛ يرڭ هر طرفنى او گوزللرله گوزللشديردك. هم گورمييور ميسڭز، نه كيفيتده سما جانبندن بركتلى بر صويى گوندرييورز. او صو ايله باغ و بوستانلرى، حبوباتى، يوكسك لذيذ ميوهلى خرما گبى آغاجلرى خلق ايدوب عباديمه رزقى اونڭله گوندرييورم، يتيشديرييورم. هم گورمييور ميسڭز؛ او صو ايله ئولمش مملكتى إحيا ايدييورم. بيڭلر دنيوى حشرلرى ايجاد ايدييورم. ناصل بو نباتاتى، قدرتمله بو ئولمش مملكتدن چيقارييورم؛ سزڭ حشردهكى خروجڭز ده بويلهدر. قيامتده أرض ئولوب، سز صاغ اولارق چيقهجقسڭز." ايشته شو آيتڭ إثباتِ حشرده گوسترديگى جزالتِ بيانيه (كه، بيڭدن بريسنه آنجق إشارت ايدهبيلدك) نرهده؛ إنسانلرڭ بر دعوا ايچون سرد ايتدكلرى كلمات نرهده؟
— 395 —
شو رسالهنڭ باشندن شيمدىيه قدر تحقيق نامنه بىطرفانه محاكمه صورتنده، قرآنڭ إعجازينى معنّد بر خصمه قبول ايتديرمك ايچون قرآنڭ چوق حقوقنى گيزلى بيراقدق. او گونشى، موملر صيرهسنه گتيروب موازنه ايدييوردق. شيمدى تحقيق وظيفهسنى ايفا ايدوب، پارلاق بر صورتده إعجازينى إثبات ايتدى. شيمدى ايسه تحقيق نامنه دگل، حقيقت نامنه بر ايكى سوز ايله قرآنڭ موازنهيه گلمز حقيقى مقامنه إشارت ايدهجگز:
أوت سائر كلاملرڭ قرآنڭ آياتنه نسبتى، شيشهلردهكى گورونن ييلديزلرڭ كوچوجك عكسلريله ييلديزلرڭ عيننه نسبتى گبيدر. أوت هر برى برر حقيقتِ ثابتهيى تصوير ايدن، گوسترن قرآنڭ كلماتى نرهده؟ بشرڭ فكرى و طويغولرينڭ آيينهجكلرنده كلماتيله ترسيم ايتدكلرى معنالر نرهده؟ أوت أنوارِ هدايتى إلهام ايدن و شمس و قمرڭ خالقِ ذو الجلالنڭ كلامى اولان قرآنڭ ملائكهمثال ذىحيات كلماتى نرهده؟ بشرڭ هوساتنى اويانديرمق ايچون سحّار نفسلريله، مُزَوَّر اينجهلكلريله ايصيريجى كلماتى نرهده؟ أوت ايصيريجى حشرات و بوجكلرڭ، مبارك ملائكه و نورانى روحانيلره نسبتى نه ايسه؛ بشرڭ كلماتى، قرآنڭ كلماتنه نسبتى اودر. شو حقيقتلرى يگرمى بشنجى سوز ايله برابر گچن يگرمى درت عدد سوزلر إثبات ايتمشدر. شو دعوامز مجرّد دگل؛ برهانى گچمش نتيجهدر.
أوت هر برى جواهرِ هدايتڭ برر صدفى و حقائقِ ايمانيهنڭ برر منبعى و أساساتِ إسلاميهنڭ برر معدنى و طوغريدن طوغرىيه عرش الرحماندن گلن و كائناتڭ فوقنده و خارجنده إنسانه باقوب اينن و علم و قدرت و إرادهيى تضمّن ايدن و خطابِ أزلى اولان ألفاظِ قرآنيه نرهده؟ إنسانڭ هوائى، هواپرستانه، واهى، هوسپرورانه ألفاظى نرهده؟ أوت قرآن بر شجرهِٔ طوبٰى حكمنه گچوب شو عالمِ إسلاميهيى بتون معنوياتيله، شعائر و كمالاتيله، دساتير و أحكاميله ياپراقلر
— 396 —
صورتنده نشر ايدوب أصفيا و أولياسنى برر چيچك حكمنده او آغاجڭ آبِ حياتيله تازه، گوزل گوستروب بتون كمالات و حقائقِ كونيه و إلٰهيهيى ثمره ويروب ميوهلرندهكى چوق چكردكلرى عملى برر دستور، برر پروغرام حكمنه گچوب ينه ميوهدار آغاج حكمنده متسلسل حقائقى گوسترن قرآن نرهده؟ بشرڭ معلوممز اولان كلامى نرهده؟
اَيْنَ الثَّرَا مِنَ الثُّرَيَّا
بيڭ اوچ يوز أللى سنهدر قراٰنِ حكيم، بتون حقائقنى كائنات چارشوسنده آچوب تشهير ايتديگى حالده؛ هركس، هر ملّت، هر مملكت اونڭ جواهرندن، حقائقندن آلمشدر و آلييورلر. حالبوكه نه او الفت، نه او مبذوليت، نه او مرورِ زمان، نه او بيوك تحوّلاتلر؛ اونڭ قيمتدار حقائقنه، اونڭ گوزل اُسلوبلرينه خلل ويرهمهمش، إختيارلاتمهمش، قوروتمهمش، قيمتدن دوشورمهمش، حُسننى سوندورمهمشدر. شو حالت تك باشيله بر إعجازدر.
شيمدى برى چيقسه، قرآنڭ گتيرديگى حقائقدن بر قسمنه كندى هوسنجه چوجقجه بر إنتظام ويرسه، قرآنڭ بعض آياتنه معارضه ايچون نسبت ايتسه، "قرآنه ياقين بر كلام سويلهدم" ديسه، اويله أحمقانه بر سوزدر كه؛ مثلا طاشلرى مختلف جواهردن بر سراىِ محتشمى ياپان و او طاشلرڭ وضعيتنده عموم سرايڭ نقوشِ عاليهسنه باقان ميزانلى نقشلر ايله تزيين ايدن بر اوستهنڭ صنعتيله؛ او نقوشِ عاليهدن فهمى قاصر، او سرايڭ بتون جواهر و زينتلرندن بىبهره بر عادى آدم، عادى خانهلرڭ بر اوستهسى، او سرايه گيروب او قيمتدار طاشلردهكى علوى نقشلرى بوزوب چوجقجه هوسنه گوره عادى بر خانهنڭ وضعيتنه گوره بر إنتظام، بر صورت ويرسه و چوجقلرڭ نظرينه خوش گورونهجك بعض بونجقلرى طاقسه، صوڭره "باقڭز! او سرايڭ اوستهسندن داها زياده مهارت و ثروتم وار و قيمتدار زينتلرم وار" ديسه؛ ديوانهجه بر هذيان ايدن بر ساختهكارڭ نسبتِ صنعتى گبيدر.
— 397 —
اوچنجى شعله:اوچ ضياسى وار.
برنجى ضيا:قرآنِ معجز البيانڭ بيوك بر وجهِ إعجازى اون اوچنجى سوزده بيان ايديلمشدر. قارداشلرى اولان سائر وجوهِ إعجاز صيرهسنه گيرمك ايچون بو مقامه آلينمشدر. ايشته قرآنڭ هر بر آيتى، برر نجمِ ثاقب گبى إعجاز و هدايت نورينى نشر ايله كفر و غفلت ظلماتنى طاغيتديغنى گورمك و ذوق ايتمك ايسترسهڭ؛ كنديڭى قرآنڭ نزولندن أوّل اولان او عصرِ جاهليتده و او صحراىِ بدويتده فرض ايت كه، هر شى ظلمتِ جهل و غفلت آلتنده پردهِٔ جمودِ طبيعته صاريلمش اولديغى بر آنده بردن قرآنڭ لسانِ علويسندن
سَبَّحَ للّٰه مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ٭ يُسَبِّحُ للّٰه مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَمَا فِى الْاَرْضِ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ
گبى آيتلرى ايشيت باق: او ئولمش ويا ياتمش موجوداتِ عالم سَبَّحَ يُسَبِّحُ صداسيله ايشيدنلرڭ ذهننده ناصل ديريلييورلر، هشيار اولويورلر، قيام ايدوب ذكر ايدييورلر. هم او قراڭلق گوك يوزنده برر جامد آتشپاره اولان ييلديزلر و يردهكى پريشان مخلوقات،
تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَ الْاَرْضُ
صيحهسيله ايشيدنڭ نظرنده ناصل گوك يوزى بر آغز؛ بتون ييلديزلر برر كلمهِٔ حكمتنما، برر نورِ حقيقتأدا و أرض بر قفا و برّ و بحر برر لسان و بتون حيوانات و نباتات برر كلمهِٔ تسبيحفشان صورتنده عرضِ ديدار ايدر. يوقسه بو زماندن تا او زمانه باقمقله، مذكور ذوقڭ دقائقنى گورهمزسڭ. أوت او زماندن بَرى نورينى نشر ايدن و مرورِ زمانله علومِ متعارفه حكمنه گچن و سائر نيّراتِ إسلاميه ايله پارلايان و قرآنڭ گونشيله گوندوز رنگنى آلان بر وضعيت ايله وياخود سطحى و بسيط بر پردهِٔ الفت ايله باقسهڭ؛ ألبته هر بر آيتڭ نه قدر طاتلى بر زمزمهٔ إعجاز ايچنده نه چشيد ظلماتى طاغيتديغنى حقّيله گورهمزسڭ و بر چوق أنواعِ إعجازى ايچنده بو نوع إعجازينى ذوق ايدهمزسڭ.
— 398 —
قرآنِ معجز البيانڭ أڭ يوكسك درجهٔ إعجازينه باقمق ايسترسهڭ، شو تمثيل دوربينيله باق. شويله كه:
غايت بيوك و غريب و غايتله ياييلمش عجيب بر آغاج فرض ايدهلم كه، او آغاج گنيش بر پردهِٔ غيب آلتنده بر طبقهِٔ مستوريت ايچنده صقلانمشدر. معلومدر كه، بر آغاجڭ إنسانڭ أعضالرى گبى اونڭ داللرى، ميوهلرى، ياپراقلرى، چيچكلرى گبى بتون عضولرى آراسنده بر مناسبت، بر تناسب، بر موازنت لازمدر. هر بر جزئى، او آغاجڭ ماهيتنه گوره بر شكل آلير، بر صورت ويريلير. ايشته هيچ گورولمهين (و حالا گورونميور) او آغاجه دائر برى جيقسه، پرده اوستنده اونڭ هر بر أعضاسنه مقابل بر رسم چكسه، بر حدود چيزسه؛ دالدن ميوهيه، ميوهدن ياپراغه بر تناسبله بر صورت ترسيم ايتسه و بربرندن نهايت اوزاق مبدأ و منتهاسنڭ اورتهسنده عضولرينڭ عين شكل و صورتنى گوسترهجك موافق ترسيمات ايله طولديرسه؛ ألبته شبهه قالماز كه، او رسّام بتون او غيبى آغاجى غيبآشنا نظريله گورور، إحاطه ايدر، صوڭره تصوير ايدر.
عينًا اونڭ گبى، قرآنِ معجز البيان دخى حقيقتِ ممكناته دائر (كه او حقيقت، دنيانڭ إبتداسندن طوت، تا آخرتڭ أڭ نهايتنه قدر اوزانمش و عرشدن فرشه، ذرّهدن شمسه قدر ياييلمش اولان شجرهٔ خلقتڭ حقيقتنه دائر) بياناتِ قرآنيه او قدر تناسبى محافظه ايتمش و هر بر عضوه و ميوهيه لايق بر صورت ويرمشدر كه؛ بتون محقّقلر نهايتِ تحقيقنده قرآنڭ تصويرينه "ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه" دييوب، "طلسمِ كائناتى و معمّاىِ خلقتى كشف و فتح ايدن يالڭز سنسڭ أى قرآنِ كريم!" ديمشلر.
وَ للّٰه الْمَثَلُ الْاَعْلٰى
تمثيلده قصور يوق. أسماء و صفاتِ إلٰهيه و شئون و أفعالِ ربّانيه، بر شجرهٔ طوباءِ نور حكمنده تمثيل ايديلمكله؛ او شجرهٔ نورانيهنڭ دائرهٔ عظمتى أزلدن أبده اوزانوب گيدييور. حدودِ كبرياسى، غيرِ متناهى فضاىِ إطلاقده ياييلوب إحاطه ايدييور. حدودِ إجراآتى
يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ ٭ فَالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوٰى
— 399 —
حدودندن طوت، تا
وَ السَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ ٭ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ فِى سِتَّةِ اَيَّامٍ
حدودينه قدر إنتشار ايتمش او حقيقتِ نورانيهيى بتون دال و بوداقلريله، غايات و ميوهلريله او قدر تناسبله بربرينه اويغون، بربرينه لايق، بربرينى قيرميهجق، بربرينڭ حكمنى بوزميهجق، بربرندن توحّش ايتميهجك بر صورتده او حقائقِ أسماء و صفاتى و شئون و أفعالى بيان ايدر كه؛ بتون أهلِ كشف و حقيقت و دائرهِٔ ملكوتده جولان ايدن بتون أصحابِ عرفان و حكمت، او بياناتِ قرآنيهيه قارشى "سبحان اللّٰه" دييوب، "نه قدر طوغرى، نه قدر مطابق، نه قدر گوزل، نه قدر لايق" دييهرك تصديق ايدييورلر.
مثلا: بتون دائرهِٔ إمكان و دائرهِٔ وجوبه باقان، هم او ايكى شجرهِٔ عظيمهنڭ بر تك دالى حكمنده اولان ايمانڭ أركانِ ستّهسى و او أركانڭ دال و بوداقلرينڭ أڭ اينجه ميوه و چيچكلرى آرالرنده او قدر بر تناسب گوزهتيلهرك تصوير ايدر و او درجه بر موازنت صورتنده تعريف ايدر و او مرتبه بر مناسبت طرزنده إظهار ايدر كه، عقلِ بشر إدراكندن عاجز و حُسننه قارشى حيران قالير. و او ايمان دالنڭ بوداغى حكمنده اولان إسلاميتڭ أركانِ خمسهسى آرالرنده و او أركانڭ تا أڭ اينجه تفرّعاتى، أڭ كوچك آدابى و أڭ اوزاق غاياتى و أڭ درين حِكَمِياتى و أڭ جزئى ثمراتنه وارنجهيه قدر آرالرنده حسنِ تناسب و كمالِ مناسبت و تام بر موازنت محافظه ايتديگنه دليل ايسه، او قرآنِ جامعڭ نصوص و وجوهندن و إشارات و رموزندن چيقان شريعتِ كبراىِ إسلاميهنڭ كمالِ إنتظامى و موازنتى و حسنِ تناسبى و رصانتى؛ جرح ايديلمز بر شاهدِ عادل، شبهه گتيرمز بر برهانِ قاطعدر. ديمك اولويور كه، بياناتِ قرآنيه، بشرڭ علمِ جزئيسنه، باخصوص بر امّينڭ علمنه مستند اولاماز. بلكه بر علمِ محيطه إستناد ايدييور و جميع أشيايى بردن گورهبيلير، أزل و أبد اورتهسنده بتون حقائقى بر آنده مشاهده ايدر بر ذاتڭ كلاميدر. آمنّا...
— 400 —
ايكنجى ضيا:حكمتِ قرآنيهنڭ قارشيسنده ميدانِ معارضهيه چيقان فلسفهِٔ بشريهنڭ، حكمتِ قرآنه قارشى نه درجه سقوط ايتديگنى اون ايكنجى سوزده ايضاح و تمثيل ايله تصوير و سائر سوزلرده إثبات ايتديگمزدن اونلره حواله ايدوب شيمديلك باشقه بر جهتده كوچك بر موازنه ايدرز. شويله كه:
فلسفه و حكمتِ إنسانيه، دنيايه ثابت باقار؛ موجوداتڭ ماهيتلرندن، خاصيتلرندن تفصيلًا بحث ايدر. صانعنه قارشى وظيفهلرندن بحث ايتسه ده، إجمالًا بحث ايدر. عادتا كائنات كتابنڭ يالڭز نقش و حروفلرندن بحث ايدر، معناسنه أهمّيت ويرمز. قرآن ايسه، دنيايه گچيجى، سيّال، آلداتيجى، سيّار، قرارسز، إنقلابجى اولارق باقار. موجوداتڭ ماهيتلرندن، صورى و مادّى خاصيتلرندن إجمالًا بحث ايدر. فقط صانع طرفندن توظيف ايديلن وظائفِ عبوديتكارانهلرندن و صانعڭ إسملرينه نه وجهله و ناصل دلالت ايتدكلرى و أوامرِ تكوينيهِٔ إلٰهيهيه قارشى إنقيادلرينى تفصيلًا ذكر ايدر. ايشته فلسفهٔ بشريه ايله حكمتِ قرآنيهنڭ شو تفصيل و إجمال خصوصندهكى فرقلرينه باقهجغز كه، محضِ حق و عينِ حقيقت هانگيسيدر گورهجگز.
ايشته ناصل ألمزدهكى ساعت، صورةً ثابت گورونويور. فقط ايچندهكى چرخلرڭ حركاتيله، دائمى ايچنده بر زلزله و آلَت و چرخلرينڭ إضطرابلرى واردر. عينًا اونڭ گبى؛ قدرتِ إلٰهيهنڭ بر ساعتِ كبراسى اولان شو دنيا، ظاهرى ثابتيتيله برابر دائمى زلزله و تغيّرده، فنا و زوالده يووارلانيور. أوت دنيايه زمان گيرديگى ايچون، گيجه و گوندوز، او ساعتِ كبرانڭ ثانيهلرينى صايان ايكى باشلى بر ميل حكمندهدر. سنه، او ساعتڭ دقيقهلرينى صايان بر إبره وضعيتندهدر. عصر ايسه، او ساعتڭ ساعتلرينى تعداد ايدن بر ايگنهدر. ايشته زمان، دنيايى أمواجِ زوال اوستنه آتار. بتون ماضى و إستقبالى عدمه ويروب، يالڭز زمانِ حاضرى وجوده بيراقير.
— 401 —
شيمدى زمانڭ دنيايه ويرديگى شو شكل ايله برابر، مكان إعتباريله دخى ينه دنيا زلزلهلى، غيرِ ثابت بر ساعت حكمندهدر. چونكه جوِّ هوا مكانى چابوق تغيّر ايتديگندن، بر حالدن بر حاله سرعةً گچديگندن بعض گونده بر قاچ دفعه بلوطلر ايله طولوب بوشالمقله، ثانيه صايان ميلڭ صورتِ تغيّرى حكمنده بر تغيّر ويرييور. شيمدى، دنيا خانهسنڭ طابانى اولان مكانِ أرض ايسه، يوزى موت و حياتجه، نبات و حيوانجه پك چابوق تبدّل ايتديگندن دقيقهلرى صايان بر ميل حكمنده، دنيانڭ شو جهتى گچيجى اولديغنى گوسترر. زمين يوزى إعتباريله بويله اولديغى گبى، بطنندهكى إنقلابات و زلزلهلرله و اونلرڭ نتيجهسنده جبالڭ چيقمهلرى و خسفلر وقوع بولماسى، ساعتلرى صايان بر ميل گبى دنيانڭ شو جهتى آغيرجه مرور ايديجيدر، گوسترر. دنيا خانهسنڭ طاوانى اولان سما مكانى ايسه، أجراملرڭ حركاتيله، قويروقلى ييلديزلرڭ ظهوريله، كسوفات و خسوفاتڭ وقوع بولماسيله، ييلديزلرڭ سقوط ايتمهلرى گبى تغيّرات گوسترر كه؛ سماوات دخى ثابت دگل؛ إختيارلغه، خرابيته گيدييور. اونڭ تغيّراتى، هفتهلق ساعتده گونلرى صايان بر ميل گبى چندان آغير و گج اولويور. فقط هر حالده گچيجى و زوال و خرابيته قارشى گيتديگنى گوسترر.
ايشته دنيا، دنيا جهتيله شو يدى ركن اوزرنده بنا ايديلمشدر. شو ركنلر، دائم اونى صارصييور. فقط شو صارصيلان و حركت ايدن دنيا، صانعنه باقديغى وقت، او حركات و تغيّرات، قلمِ قدرتڭ مكتوباتِ صمدانيهيى يازماسى ايچون او قلمڭ ايشلمهسيدر. او تبدّلاتِ أحوال ايسه، أسماءِ إلٰهيهنڭ جلوهِٔ شئوناتنى آيرى آيرى توصيفات ايله گوسترن، تازهلهنن آيينهلريدر. ايشته دنيا، دنيا إعتباريله هم فنايه گيدر، هم ئولمگه قوشار، هم زلزله ايچندهدر. حقيقتده آقار صو گبى رحلت ايتديگى حالده، غفلت ايله صورةً إنجماد ايتمش، فكرِ طبيعتله كثافت و كدورت پيدا ايدوب آخرته پرده اولمشدر. ايشته فلسفهِٔ سقيمه تدقيقاتِ فلسفه ايله و
— 402 —
حكمتِ طبيعيه ايله و مدنيتِ سفيههنڭ جاذبهدار لهوياتيله، سرخوشانه هوساتيله او دنيانڭ هم جمودتنى زياده ايدوب غفلتى قالينلاشديرمش، هم كدورتله بولانماسنى تضعيف ايدوب صانعى و آخرتى اونوتديرييور.
امّا قرآن ايسه، شو حقيقتدهكى دنيايى، دنيا جهتيله
اَلْقَارِعَةُ مَا الْقَارِعَةُ ٭ اِذَا وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ ٭ وَ الطّوُرِ وَ كِتَابٍ مَسْطوُرٍ
آياتيله پاموق گبى حلّاج ايدر، آتار.
اَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِى مَلَكوُتِ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ ٭ اَفَلَمْ يَنْظُرُوا اِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا ٭ اَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا اَنَّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا
گبى بياناتيله او دنيايه شفّافيت ويرر و بولانماسنى إزاله ايدر.
اَللّٰه نُورُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ ٭ وَمَا الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا اِلَّا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ
گبى نورأفشان نيّراتيله، جامد دنيايى أريتير.
اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ
و
اِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ
و
اِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ٭ وَ نُفِخَ فِى الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِى السَّمٰوَاتِ وَ مَنْ فِى الْاَرْضِ اِلَّا مَنْ شَاءَ اللّٰه
موتآلود تعبيرلريله دنيانڭ أبديتِ موهومهسنى پارچه پارچه ايدر.
يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِى الْاَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ مَعَكُمْ اَيْنَ مَا كُنْتُمْ وَ اللّٰه بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ ٭ وَ قُلِ الْحَمْدُ للّٰه سَيُرِيكُمْ اٰيَاتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ
گوك گورلهمسى گبى صيحهلريله طبيعت فكرينى توليد ايدن غفلتى طاغيتير. ايشته قرآنڭ باشدن باشه كائناته متوجّه اولان آياتى، شو أساسه گوره گيدر. حقيقتِ دنيايى اولديغى گبى آچار، گوسترر. چركين دنيايى، نه قدر چركين اولديغنى گوسترمكله بشرڭ يوزينى اوندن چويرتير، صانعه باقان گوزل دنيانڭ گوزل يوزينى گوسترر. بشرڭ گوزينى اوڭا ديكديرر. حقيقى حكمتى
— 403 —
درس ويرر. كائنات كتابنڭ معنالرينى تعليم ايدر. حروفات و نقوشلرينه آز باقار. سرخوش فلسفه گبى، چركينه عاشق اولوب، معنايى اونوتديروب، حروفاتڭ نقوشيله إنسانلرڭ وقتنى مالايعنياتده صرف ايتدرمييور.
اوچنجى ضيا:ايكنجى ضياده حكمتِ بشريهنڭ حكمتِ قرآنيهيه قارشى سقوطنه و حكمتِ قرآنيهنڭ إعجازينه إشارت ايتدك. شيمدى شو ضياده، قرآنڭ شاكردلرى اولان أصفياء و أولياء؛ و حكمانڭ منوّر قسمى اولان حكماىِ اشراقيّونڭ حكمتلريله قرآنڭ حكمتنه قارشى درجهسنى گوستروب، شو جهتده قرآنڭ إعجازينه مختصر بر إشارت ايدهجگز:
ايشته قرآنِ حكيمڭ علويتنه أڭ صادق بر دليل و حقّانيتنه أڭ ظاهر بر برهان و إعجازينه أڭ قوى بر علامت شودر كه: قرآن، بتون أقسامِ توحيدڭ بتون مراتبنى، بتون لوازماتيله محافظه ايدهرك بيان ايدوب موازنهسنى بوزمامش، محافظه ايتمش. هم بتون حقائقِ عاليهِٔ إلٰهيهنڭ موازنهسنى محافظه ايتمش. هم بتون أسماءِ حسنىنڭ إقتضا ايتدكلرى أحكاملرى جمع ايتمش، او أحكامڭ تناسبنى محافظه ايتمش. هم ربوبيت و الوهيتڭ شئوناتنى كمالِ موازنه ايله جمع ايتمشدر. ايشته شو محافظه و موازنه و جمع، بر خاصيتدر. قطعيًا بشرڭ أثرنده موجود دگل و أعاظمِ إنسانيهنڭ نتائجِ أفكارنده بولونمييور. نه، ملكوته گچن أوليالرڭ أثرنده؛ نه، امورڭ باطنلرينه گچن اشراقيّونڭ كتابلرنده؛ نه، عالمِ غيبه نفوذ ايدن روحانيلرڭ معارفنده هيچ بولونمييور. گويا بر تقسيم الأعمال حكمنده هر بر قسمى حقيقتڭ شجرهِٔ عظماسندن يالڭز بر ايكى دالنه ياپيشييور. يالڭز اونڭ ميوهسيله، ياپراغيله اوغراشييور. باشقهسندن يا خبرى يوق، ياخود باقمهيور. أوت حقيقتِ مطلقه، مقيّد أنظار ايله إحاطه ايديلمز. قرآن گبى بر نظرِ كلّى لازم كه، إحاطه ايتسين. قرآندن باشقه چندان قرآندن ده درس آلييورلر، فقط حقيقتِ كلّيهنڭ،
— 404 —
جزئى ذهنيله يالڭز بر ايكى طرفنى تمامًا گورور، اونڭله مشغول اولور، اونده حپس اولور. يا إفراط ويا تفريط ايله حقائقڭ موازنهسنى إخلال ايدوب تناسبنى إزاله ايدر. شو حقيقت، يگرمى دردنجى سوزڭ ايكنجى دالنده عجيب بر تمثيل ايله ايضاح ايديلمشدر. شيمدى ده باشقه بر تمثيل ايله شو مسئلهيه إشارت ايدرز. مثلا:
بر دڭزده حسابسز جوهرلرڭ أقساميله طولو بر دفينهنڭ بولونديغنى فرض ايدهلم. غوّاص دالغيجلر، او دفينهنڭ جواهرينى آرامق ايچون طالييورلر. گوزلرى قپالى اولديغندن أل يورداميله آڭلارلر. بر قسمنڭ ألنه اوزونجه بر ألماس گچر. او غوّاص حكم ايدر كه؛ بتون خزينه، اوزون ديرك گبى بر ألماسدن عبارتدر. آرقداشلرندن باشقه جواهرى ايشيتديگى وقت خيال ايدر كه؛ او جوهرلر، بولديغى ألماسڭ تابعلريدر، فصوص و نقوشلريدر. بر قسمنڭ ده كروى بر ياقوت ألنه گچر؛ باشقهسى، مربّع بر كهربار بولور و هكذا... هر برى أليله گورديگى جوهرى، او خزينهنڭ أصلى و معظمى إعتقاد ايدوب، ايشيتدكلرينى او خزينهنڭ زوائد و تفرّعاتى ظن ايدر. او وقت حقائقڭ موازنهسى بوزولور. تناسب ده گيدر. چوق حقيقتڭ رنگى دگيشير. حقيقتڭ حقيقى رنگنى گورمك ايچون تأويلاته و تكلّفاته مضطر قالير. حتّى بعضًا إنكار و تعطيله قدر گيدرلر. حكماىِ اشراقيّونڭ كتابلرينه و سنّتڭ ميزانيله طارتمايوب كشفيات و مشهوداتنه إعتماد ايدن متصوّفينڭ كتابلرينه تأمّل ايدن، بو حكممزى بِلا شبهه تصديق ايدر. ديمك حقائقِ قرآنيهنڭ جنسندن و قرآنڭ درسندن آلدقلرى حالده، (چونكه قرآن دگللر) بويله ناقص گلييور.
بحرِ حقائق اولان قرآنڭ آيتلرى دخى، او دڭز ايچندهكى دفينهنڭ بر غوّاصيدر. لٰكن اونلرڭ گوزلرى آچيق، دفينهيى إحاطه ايدر. دفينهده نه وار، نه يوق گورور. او دفينهيى اويله بر تناسب و إنتظام و إنسجامله توصيف ايدر، بيان ايدر
— 405 —
كه، حقيقى حسن جمالى گوسترر. مثلا: آيتِ
وَ الْاَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ السَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ ٭ يَوْمَ نَطْوِى السَّمَاءَ كَطَىِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ
إفاده ايتدكلرى عظمتِ ربوبيتى گورديگى گبى،
اِنَّ اللّٰه لَا يَخْفٰى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِى الْاَرْضِ وَلَا فِى السَّمَاءِ ٭ هُوَ الَّذِى يُصَوِّرُكُمْ فِى الْاَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ ٭ مَا مِنْ دَابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا ٭ وَ كَاَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اَللّٰه يَرْزُقُهَا وَ اِيَّاكُمْ
إفاده ايتدكلرى شمولِ رحمتى گورويور، گوسترييور. هم
خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ وَ جَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَ النُّورَ
إفاده ايتديگى وسعتِ خلّاقيتى گوروب گوسترديگى گبى،
خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ
إفاده ايتديگى شمولِ تصرّفى و إحاطهٔ ربوبيتى گوروب، گوسترر.
يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا
إفاده ايتديگى حقيقتِ عظيمه ايله
وَ اَوْحٰى رَبُّكَ اِلَى النَّحْلِ
إفاده ايتديگى حقيقتِ كريمانهيى
وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِاَمْرِهِ
إفاده ايتديگى حقيقتِ عظيمهٔ حاكمانهٔ آمرانهيى گورور، گوسترر.
اَوَ لَمْ يَرَوْا اِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَ يَقْبِضْنَ مَا يمْسِكُهُنَّ اِلَّا الرَّحْمٰنُ اِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ
إفاده ايتدكلرى حقيقتِ رحيمانهٔ مدبّرانهيى
وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضَ وَلَا يَؤُدُهُ حِفْظُهُمَا
إفاده ايتديگى حقيقتِ عظيمه ايله
وَهُوَ مَعَكُمْ اَيْنَ مَا كُنْتُمْ
إفاده ايتديگى حقيقتِ رقيبانهيى
هُوَ الْاَوَّلُ وَ اْلٰاخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
إفاده ايتديگى حقيقتِ محيطه گبى
وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ وَ نَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ إفاده ايتديگى أقربيتى
تَعْرُجُ الْمَلٰئِكَةُ وَ الرُّوحُ اِلَيْهِ فِى يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ اَلْفَ سَنَةٍ
— 406 —
إشارت ايتديگى حقيقتِ علويهيى،
اِنَّ اللّٰه يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْاِحْسَانِ وَ اِيتَائِ ذِى الْقُرْبٰى وَ يَنْهٰى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ الْبَغْىِ
إفاده ايتديگى حقيقتِ جامعه گبى بتون اُخروى و دنيوى، علمى و عملى أركانِ ستّهِٔ ايمانيهنڭ هر بريسنى تفصيلًا و أركانِ خمسهِٔ إسلاميهنڭ هر بريسنى قصدًا و جدًّا و سعادتِ داريْنى تأمين ايدن بتون دستورلرى گورور، گوسترر. موازنهسنى محافظه ايدوب، تناسبنى إدامه ايدوب او حقائقڭ هيئتِ مجموعهسنڭ تناسبندن حاصل اولان حُسن و جمالڭ منبعندن قرآنڭ بر إعجازِ معنويسى نشئت ايدر.
ايشته شو سرِّ عظيمدندر كه؛ علماءِ علمِ كلام، قرآنڭ شاكردلرى اولدقلرى حالده، بر قسمى اونر جلد اولارق أركانِ ايمانيهيه دائر بيڭلر أثر يازدقلرى حالده، معتزله گبى عقلى نقله ترجيح ايتدكلرى ايچون، قرآنڭ اون آيتى قدر وضوح ايله إفاده و قطعى إثبات و جدّى إقناع ايدهمهمشلر. عادتا اونلر، اوزاق طاغلرڭ آلتنده لغم ياپوب، بورولرله تا عالمڭ نهايتنه قدر سلسلهِٔ أسباب ايله گيدوب اوراده سلسلهيى كسر. صوڭره آبِ حيات حكمنده اولان معرفتِ إلٰهيهيى و وجودِ واجب الوجودى إثبات ايدرلر. آيتِ كريمه ايسه، هر بريسى برر عصاىِ موسى گبى هر يرده صويى چيقارهبيلير، هر شيدن بر پنجره آچار، صانعِ ذو الجلالى طانتديرر. قرآنڭ بحرندن ترشّح ايدن عربى "قطره" رسالهسنده و سائر سوزلرده شو حقيقت فعلًا إثبات ايديلمش و گوسترمشز. ايشته هم شو سردندر كه: باطنِ اموره گيدوب، سنّتِ سنيهيه إتّباع ايتميهرك، مشهوداتنه إعتماد ايدهرك يارى يولدن دونن و بر جماعتڭ رياستنه گچوب بر فرقه تشكيل ايدن فِرَقِ ضالّهنڭ بتون إماملرى حقائقڭ تناسبنى، موازنهسنى محافظه ايدهمديگندندر كه، بويله بدعهيه، ضلالته دوشوب بر جماعتِ بشريهيى ياڭليش يوله سَوق ايتمشلر. ايشته بونلرڭ بتون عجزلرى، آياتِ قرآنيهنڭ إعجازينى گوسترر.
٭ ٭ ٭
— 407 —
خاتمه
قرآنڭ لمعاتِ إعجازندن ايكى لمعهِٔ إعجازيه، اون طوقوزنجى سوزڭ اون دردنجى رشحهسنده گچمشدر كه؛ بر سببِ قصور ظن ايديلن تكراراتى و علومِ كونيهده إجمالى، هر برى برر لمعهِٔ إعجازڭ منبعيدر. هم قرآنده معجزاتِ أنبيا يوزنده پارلايان بر لمعهِٔ إعجازِ قرآن، يگرمنجى سوزڭ ايكنجى مقامنده واضحًا گوستريلمشدر. داها بونلر گبى سائر سوزلرده و رسالهٔ عربيهمده چوق لمعاتِ إعجازيه ذكر ايديلوب اونلره إكتفاءً يالڭز شونى ديرز كه:
بر معجزهِٔ قرآنيه داها شودر كه: ناصل بتون معجزاتِ أنبيا، قرآنڭ بر نقشِ إعجازينى گوسترمشدر؛ اويله ده قرآن بتون معجزاتيله بر معجزهِٔ أحمديه (عصم) اولور و بتون معجزاتِ أحمديه (عصم) دخى، قرآنڭ بر معجزهسيدر كه، قرآنڭ جنابِ حقّه قارشى نسبتنى گوسترر و او نسبتڭ ظهوريله هر بر كلمهسى بر معجزه اولور. چونكه او وقت بر تك كلمه، بر چكردك گبى بر شجرهِٔ حقائقى معنًا تضمّن ايدهبيلير. هم مركزِ قلب گبى حقيقتِ عظمانڭ بتون أعضاسنه مناسبتدار اولابيلير. هم بر علمِ محيطه و نهايتسز بر إرادهيه إستناد ايتديگى ايچون، حروفيله، هيئتيله، وضعيتيله، موقعيله حدسز أشيايه باقهبيلير. ايشته شو سردندر كه؛ علماءِ علمِ حروف، قرآنڭ بر حرفندن بر صحيفه قدر أسرار بولدقلرينى إدّعا ايدرلر و دعوالرينى او فنّڭ أهلنه إثبات ايدييورلر.
رسالهنڭ باشندن شورايه قدر بتون شعلهلرى، شعاعلرى، لمعهلرى، نورلرى، ضيالرى نظره طوپلا؛ بردن باق. باشدهكى دعوا، شيمدى قطعى نتيجه اولارق، يعنى
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلٰى اَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا اْلقُرْاٰنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا
— 408 —
ى يوكسك بر صدا ايله اوقويوب إعلان ايدييورلر.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَأْنَا ٭ رَبِّ اشْرَحْ لِى صَدْرِى ٭ وَ يَسِّرْلِى اَمْرِى ٭ وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِى ٭ يَفْقَهُوا قَوْلِى
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ اَفْضَلَ وَ اَجْمَلَ وَ اَنْبَلَ وَ اَظْهَرَ وَ اَطْهَرَ وَ اَحْسَنَ وَ اَبَرَّ وَ اَكْرَمَ وَ اَعَزَّ وَ اَعْظَمَ وَ اَشْرَفَ وَ اَعْلٰى وَ اَزْكٰى وَ اَبْرَكَ وَ اَلْطَفَ صَلَوَاتِكَ وَ اَوْفٰى وَ اَكْثَرَ وَ اَزْيَدَ وَ اَرْقٰى وَ اَرْفَعَ وَ اَدْوَمَ سَلَامِكَ صَلَاةً وَ سَلَامًا وَ رَحْمَةً وَ رِضْوَانًا وَ عَفْوًا وَ غُفْرَانًا تَمْتَدُّ وَ تَزِيدُ بِوَابِلِ سَحَائِبِ مَوَاهِبِ جُودِكَ وَ كَرَمِكَ وَ تَنْمُوا وَ تَزْكُوا بِنَفَائِسِ شَرَائِفِ لَطَائِفِ جُودِكَ وَ مِنَنِكَ اَزَلِيَّةً بِاَزَلِيَّتِكَ لَا تَزُولُ اَبَدِيَّةً بِاَبَدِيَّتِكَ لَا تَحُولُ عَلٰى عَبْدِكَ وَ حَبِيبِكَ وَ رَسُولِكَ مُحَمَّدٍ خَيْرِ خَلْقِكَ النُّورِ الْبَاهِرِ اللَّامِعِ وَ الْبُرْهَانِ الظَّاهِرِ الْقَاطِعِ وَ الْبَحْرِ الذَّاخِرِ وَ النُّورِ الْغَامِرِ وَ الْجَمَالِ الزَّاهِرِ وَ الْجَلَالِ الْقَاهِرِ وَ الْكَمَالِ الْفَاخِرِ صَلَاتَكَ الَّتِى صَلَّيْتَ بِعَظَمَةِ ذَاتِكَ عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ كَذٰلِكَ صَلَاةً تَغْفِرُ بِهَا ذُنُوبَنَا وَ تَشْرَحُ بِهَا صُدُورَنَا وَ تُطَهِّرُ بِهَا قُلُوبَنَا وَ تُرَوِّحُ بِهَا اَرْوَاحَنَا وَ تُقَدِّسُ بِهَا اَسْرَارَنَا وَ تُنَزِّهُ بِهَا خَوَاطِرَنَا وَ اَفْكَارَنَا وَ تُصَفِّى بِهَا كُدُورَاتِ مَا فِى اَسْرَارِنَا وَ تَشْفِى بِهَا اَمْرَاضَنَا وَ تَفْتَحُ بِهَا اَقْفَالَ قُلُوبِنَا
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا وَ هَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهَّابُ
وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ للّٰه رَبِّ الْعَالَمِينَ ٭ اٰمِينَ اٰمِينَ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 409 —
برنجى ذيل
(مقام إعتباريله يگرمى بشنجى سوزه إلحاق ايديلن ذيللردن، يدنجى شعاعڭ برنجى مقامنڭ اون يدنجى مرتبهسيدر.)
بو دنياده حياتڭ غايهسى و حياتڭ حياتى ايمان اولديغنى بيلن بو يورولماز و طوق اولماز دنيا سيّاحى و كائناتدن ربّنى صوران يولجى، كندى قلبنه ديدى كه: "آراديغمز ذاتڭ سوزى و كلامى دينيلن، بو دنياده أڭ مشهور و أڭ پارلاق و أڭ حاكم و اوڭا تسليم اولميان هركسه، هر عصرده ميدان اوقويان قرآنِ معجز البيان نامندهكى كتابه مراجعت ايدوب، او نه دييور، بيلهلم. فقط أڭ أوّل بو كتاب، بزم خالقمزڭ كتابى اولديغنى إثبات ايتمك لازمدر، دييه تحرّىيه باشلادى. بو سيّاح بو زمانده بولونديغى مناسبتيله أڭ أوّل معنوى إعجازِ قرآنينڭ لمعهلرى اولان رسالهِٔ نوره باقدى و اونڭ يوز اوتوز رسالهلرى، آياتِ فرقانيهنڭ نكتهلرى و ايشيقلرى و أساسلى تفسيرلرى اولديغنى گوردى. و رسالهِٔ نور، بو قدر معنّد و ملحد بر عصرده هر طرفه حقائقِ قرآنيهيى مجاهدانه نشر ايتديگى حالده، قارشيسنه كيمسه چيقهمديغندن إثبات ايدر كه؛ اونڭ استادى و منبعى و مرجعى و گونشى اولان قرآن سماويدر، بشر كلامى دگلدر. حتّى رسالهِٔ نورڭ يوزر حجّتلرندن بر تك حجّتِ قرآنيهسى اولان يگرمى بشنجى سوز ايله اون طوقوزنجى مكتوبڭ آخرى، قرآنڭ قرق وجهله معجزه اولديغنى اويله إثبات ايتمش كه؛ كيم گورمشسه دگل تنقيد و إعتراض ايتمك، بلكه إثباتلرينه حيران اولمش، تقدير ايدهرك چوق ثنا ايتمش. قرآنڭ وجهِ إعجازينى و حق كلام اللّٰه اولديغنى إثبات ايتمك جهتنى رسالهٔ نوره حواله ايدهرك، يالڭز قيصه بر إشارتله بيوكلگنى گوسترن بر قاچ نقطهيه دقّت ايتدى.
— 410 —
برنجى نقطه:ناصلكه قرآن بتون معجزاتيله و حقّانيتنه دليل اولان بتون حقائقيله، محمّد عليه الصلاة والسلامڭ بر معجزهسيدر. اويله ده محمّد عليه الصلاة والسلام ده، بتون معجزاتيله و دلائلِ نبوّتيله و كمالاتِ علميهسيله قرآنڭ بر معجزهسيدر و قرآن كلام اللّٰه اولديغنه بر حجّتِ قاطعهسيدر.
ايكنجى نقطه:قرآن، بو دنياده اويله نورانى و سعادتلى و حقيقتلى بر صورتده بر تبديلِ حياتِ إجتماعيه ايله برابر، إنسانلرڭ هم نفسلرنده، هم قلبلرنده، هم روحلرنده، هم عقللرنده، هم حياتِ شخصيهلرنده، هم حياتِ إجتماعيهلرنده، هم حياتِ سياسيهلرنده اويله بر إنقلاب ياپمش و إدامه ايتمش و إداره ايتمش كه، اون درت عصر مدّتنده هر دقيقهده آلتى بيڭ آلتى يوز آلتمش آلتى آيتلرى، كمالِ إحترامله هيچ اولمازسه يوز ميليوندن زياده إنسانلرڭ ديللريله اوقونويور و إنسانلرى تربيه و نفسلرينى تزكيه و قلبلرينى تصفيه ايدييور؛ روحلره إنكشاف و ترقّى و عقللره إستقامت و نور و حياته حيات و سعادت ويرييور. ألبته بويله بر كتابڭ مِثلى يوقدر، خارقهدر، فوق العادهدر، معجزهدر.
اوچنجى نقطه:قرآن، او عصردن تا شيمدىيه قدر اويله بر بلاغت گوسترمش كه، كعبهنڭ ديوارنده آلتونله يازيلان أڭ مشهور أديبلرڭ "معلّقاتِ سبعه" ناميله شهرتشعار قصيدهلرينى او درجهيه اينديردى كه، لبيدڭ قيزى باباسنڭ قصيدهسنى كعبهدن اينديرركن ديمش: "آياته قارشى بونڭ قيمتى قالمادى." هم بدوى بر أديب فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ آيتى اوقونوركن ايشيتديگى وقت سجدهيه قپانمش. اوڭا ديديلر: "سن مسلمان مى اولدڭ؟" ديدى: "يوق، بن بو آيتڭ بلاغتنه سجده ايتدم."
هم علمِ بلاغتڭ داهيلرندن عبد القاهرِ جُرجانى و سكّاكى و زمخشرى گبى بيڭلر داهى إماملر و متفنّن أديبلر إجماع و إتّفاقله قرار ويرمشلر كه: "قرآنڭ بلاغتى، طاقتِ بشرڭ فوقندهدر، يتيشيلمز."
— 411 —
هم او زماندن بَرى متماديًا ميدانِ معارضهيه دعوت ايدوب، مغرور و أنانيتلى أديبلرڭ و بليغلرڭ طمارلرينه طوقونديروب؛ غرورلرينى قيرهجق بر طرزده دير: "يا بر تك سورهنڭ مِثلنى گتيريڭز وياخود دنياده و آخرتده هلاكت و ذلّتى قبول ايديڭز." دييه إعلان ايتديگى حالده او عصرڭ معنّد بليغلرى بر تك سورهنڭ مِثلنى گتيرمكله قيصه بر يول اولان معارضهيى بيراقوب، اوزون اولان و جان و ماللرينى تهلكهيه آتان محاربه يولنى إختيار ايتمهلرى إثبات ايدر كه، او قيصه يولده گيتمك ممكن دگلدر. هم قرآنڭ دوستلرى، قرآنه بڭزهمك و تقليد ايتمك شوقيله و دشمنلرى دخى قرآنه مقابله و تنقيد ايتمك سَوقيله او وقتدن بَرى يازدقلرى و يازيلان و تلاحقِ أفكار ايله ترقّى ايدن ميليونلر عربى كتابلر اورتهده گزييور. هيچ بريسى اوڭا يتيشهمديگنى، حتّى أڭ عامى آدم دخى ديڭلهسه، ألبته دييهجك: بو قرآن، بونلره بڭزهمز و اونلرڭ مرتبهسنده دگل. يا اونلرڭ آلتنده ويا عمومنڭ فوقنده اولاجق. عمومنڭ آلتنده اولديغنى دنياده هيچ بر فرد، هيچ بر كافر، حتّى هيچ بر أحمق دييهمز. ديمك مرتبهِٔ بلاغتى عمومڭ فوقندهدر.
حتّى بر آدم
سَبَّحَ للّٰه مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
آيتنى اوقودى. ديدى: "بونڭ خارقه تلقّى ايديلن بلاغتنى گورهميورم." اوڭا دينيلدى: "سن دخى بو سيّاح گبى او زمانه گيت، اوراده ديڭله." او ده كندينى قرآندن أوّل اوراده تخيّل ايدركن گوردى كه: موجوداتِ عالم پريشان، قراڭلقلى جامد و شعورسز و وظيفهسز اولارق خالى، حدسز، حدودسز بر فضاده؛ قرارسز، فانى بر دنياده بولونويورلر. بردن قرآنڭ لسانندن بو آيتى ديڭلركن گوردى: بو آيت، كائنات اوستنده، دنيانڭ يوزنده اويله بر پرده آچدى، ايشيقلانديردى كه؛ بو أزلى نطق و سرمدى فرمان، عصرلر صيرهلرنده ديزيلن ذىشعورلره درس ويروب گوسترييور كه، بو كائنات بر جامعِ كبير حكمنده باشده سماوات و أرض اولارق عموم مخلوقات حياتدارانه ذكر و تسبيحده و وظيفهلر باشنده جوش و خروشله
— 412 —
مسعودانه و ممنونانه بر وضعيتده بولونويور دييه مشاهده ايتدى و بو آيتڭ درجهِٔ بلاغتنى ذوق ايدهرك سائر آيتلرى بوڭا قياسله قرآنڭ زمزمهٔ بلاغتى أرضڭ نصفنى و نوعِ بشرڭ خُمسنى إستيلا ايدهرك حشمتِ سلطنتى كمالِ إحترامله اون درت عصر بِلا فاصله إدامه ايتديگنڭ بيڭلر حكمتلرندن بر حكمتنى آڭلادى.
دردنجى نقطه:قرآن اويله حقيقتلى بر حلاوت گوسترمش كه، أڭ طاتلى بر شيدن دخى اوصانديران چوق تكرار، قرآنى تلاوت ايدنلر ايچون دگل اوصانديرمق، بلكه قلبى چورومهمش و ذوقى بوزولمهمش آدملره تكرارِ تلاوتى حلاوتنى زيادهلشديرديگى، أسكى زماندن بَرى هركسجه مسلّم اولوب ضربِ مَثل حكمنه گچمش. هم اويله بر تازهلك و گنجلك و شبابت و غرابت گوسترمش كه، اون درت عصر ياشاديغى و هركسڭ ألنه قولايجه گيرديگى حالده، شيمدى نازل اولمش گبى تازهلگنى محافظه ايدييور. هر عصر، كندينه خطاب ايدييور گبى بر گنجلكده گورمش. هر طائفهِٔ علميه اوندن هر وقت إستفاده ايتمك ايچون كثرتله و مبذوليتله يانلرنده بولونديردقلرى و اُسلوبِ إفادهسنه إتّباع و إقتدا ايتدكلرى حالده او اُسلوبندهكى و طرزِ بيانندهكى غرابتنى عينًا محافظه ايدييور.
بشنجى نقطه:قرآنڭ بر جناحى ماضيده، بر جناحى مستقبلده، كوكى و بر قنادى أسكى پيغمبرلرڭ إتّفاقلى حقيقتلرى اولديغى و بو اونلرى تصديق و تأييد ايتديگى و اونلر دخى توافقڭ لسانِ حاليله بونى تصديق ايتدكلرى گبى؛ اويله ده أولياء و أصفياء گبى اوندن حيات آلان ثمرهلرى، حياتدار تكمّللريله، شجرهِٔ مباركهلرينڭ حياتدار، فيضدار و حقيقتمدار اولديغنه دلالت ايدن و ايكنجى قنادينڭ حمايهسى آلتنده يتيشن و ياشايان ولايتڭ بتون حق طريقتلرى و إسلاميتڭ بتون حقيقتلى علملرى، قرآنڭ عينِ حق و مجمعِ حقائق و جامعيتده مِثلسز بر خارقه اولديغنه شهادت ايدر.
— 413 —
آلتنجى نقطه:قرآنڭ آلتى جهتى نورانيدر، صدق و حقّانيتنى گوسترر. أوت، آلتنده حجّت و برهان ديركلرى، اوستنده سكّهِٔ إعجاز لمعهلرى، اوڭنده و هدفنده سعادتِ داريْن هديهلرى و آرقهسنده نقطهِٔ إستنادى وحىِ سماوى حقيقتلرى، صاغنده حدسز عقولِ مستقيمهنڭ دليللر ايله تصديقلرى، صولنده سليم قلبلرڭ و تميز وجدانلرڭ جدّى إطمئنانلرى و صميمى إنجذابلرى و تسليملرى؛ قرآنڭ فوق العاده، خارقه، متين، هجوم ايديلمز بر قلعهِٔ سماويهِٔ أرضيه اولديغنى إثبات ايتدكلرى گبى؛ آلتى مقامدن دخى اونڭ عينِ حق و صادق اولديغنى و بشرڭ كلامى اولماديغنى و ياڭليشى بولونماديغنى إمضا ايدن، باشده بو كائناتده دائما گوزللگى إظهار، اييلگى و طوغريلغى حمايه و ساختهكارلرى و مفتريلرى إمحا و إزاله ايتمك عادتنى بر دستورِ فعاليت إتّخاذ ايدن بو كائناتڭ متصرّفى، او قرآنه عالمده أڭ مقبول، أڭ يوكسك، أڭ حاكمانه بر مقامِ حرمت و بر مرتبهٔ موفّقيت ويرمسيله اونى تصديق و إمضا ايتديگى گبى؛ إسلاميتڭ منبعى و قرآنڭ بر ترجمانى اولان ذاتڭ (عصم) هركسدن زياده اوڭا إعتقاد و إحترامى و نزولى زماننده اويقو گبى بر وضعيتِ نائمانهده بولونماسى و سائر كلاملرى اوڭا يتيشهمهمسى و بر درجه بڭزهمهمسى و اُمّيتيله برابر گيتمش و گلهجك حقيقى حادثاتِ كونيهيى، غيبيانه قرآن ايله تردّدسز و إطمئنان ايله بيان ايتمهسى و چوق دقّتلى گوزلرڭ نظرى آلتنده هيچ بر حيله، هيچ بر ياڭليش وضعيتى گورولمهين او ترجمان، بتون قوّتيله قرآنڭ هر بر حكمنى اويله ايمان و تصديق ايدوب هيچ بر شى اونى صارصمهمسى دخى قرآنڭ سماوى، حقّانيتلى و كندى خالقِ رحيمنڭ مبارك كلامى اولديغنى إمضا ايدييور.
هم نوعِ إنسانڭ خُمسى، بلكه قسمِ أعظمى، گوز اوڭندهكى او قرآنه منجذبانه و ديندارانه إرتباطى و حقيقتپرستانه و مشتاقانه قولاق ويرمهسى و چوق أمارهلرڭ و واقعهلرڭ و كشفياتڭ شهادتيله، جنّ و مَلك و روحانيلر دخى، تلاوتى
— 414 —
وقتنده پروانه گبى أطرافنده حقپرستانه طوپلانمهلرى، قرآنڭ كائناتجه مقبوليتنه و أڭ يوكسك بر مقامده بولونديغنه بر إمضادر.
هم نوعِ بشرڭ عموم طبقهلرى، أڭ غبى و عاميدن طوت، تا أڭ ذكى و عالمه قدر هر بريسى، قرآنڭ درسندن تام حصّه آلمالرى و أڭ درين حقيقتلرى فهم ايتمهلرى و يوزر فن و علومِ إسلاميهنڭ و بِالخاصّه شريعتِ كبرانڭ بيوك مجتهدلرى و اصول الدين و علمِ كلامڭ داهى محقّقلرى گبى هر طائفه كندى علمنه عائد بتون حاجاتنى و جوابلرينى قرآندن إستخراج ايتمهلرى، قرآنڭ منبعِ حق و معدنِ حقيقت اولديغنه بر إمضادر.
هم أدبياتجه أڭ ايلرى بولونان عرب أديبلرى، (شيمدىيه قدر مسلمان اولميانلر) معارضهيه پك چوق محتاج اولدقلرى حالده، قرآنڭ إعجازندن يدى بيوك وجهى واركن، يالڭز بر تك وجهى اولان بلاغتنڭ (تك بر سورهسنڭ) مِثلنى گتيرمكدن إستنكافلرى و شيمدىيه قدر گلن و معارضه ايله شهرت قزانمق ايستهين مشهور بليغلرڭ و داهى عالملرڭ اونڭ هيچ بر وجهِ إعجازينه قارشى چيقهمهملرى و عاجزانه سكوت ايتمهلرى؛ قرآن معجزه و طاقتِ بشرڭ فوقنده اولديغنه بر إمضادر.
أوت، بر كلام "كيمدن گلمش و كيمه گلمش و نه ايچون؟" دينيلمهسيله قيمتى و علويتى و بلاغتى تظاهر ايتمهسى نقطهسندن قرآنڭ مِثلى اولاماز و اوڭا يتيشيلهمز. چونكه قرآن، بتون عالملرڭ ربّى و بتون كائناتڭ خالقنڭ خطابى و قونوشماسى و هيچ بر جهتده تقليدى و تصنّعى إحساس ايدهجك هيچ بر أماره بولونميان بر مكالمهسى و بتون إنسانلرڭ بلكه بتون مخلوقاتڭ نامنه مبعوث و نوعِ بشرڭ أڭ مشهور و نامدار مخاطبى بولونان و او مخاطبڭ قوّت و وسعتِ ايمانى، قوجه إسلاميتى ترشّح ايدوب صاحبنى قاب قوسَيْن مقامنه چيقارهرق مخاطبِ صمدانيهيه مظهريتله نزول ايدن و سعادتِ داريْنه دائر و خلقتِ كائناتڭ نتيجهلرينه
— 415 —
و اوندهكى ربّانى مقصدلره عائد مسائلى و او مخاطبڭ بتون حقائقِ إسلاميهيى طاشييان أڭ يوكسك و أڭ گنيش اولان ايماننى بيان و ايضاح ايدن و قوجه كائناتى بر خريطه، بر ساعت، بر خانه گبى هر طرفنى گوستروب چويروب، اونلرى ياپان صنعتكارى طوريله إفاده و تعليم ايدن قرآنِ معجز البيانڭ ألبته مِثلنى گتيرمك ممكن دگلدر و درجهٔ إعجازينه يتيشيلمز.
هم قرآنى تفسير ايدن و بر قسمى اوتوز قرق حتّى يتمش جلد اولارق برر تفسير يازان يوكسك ذكالى مدقّق بيڭلر متفنّن علمانڭ، سندلرى و دليللريله بيان ايتدكلرى قرآندهكى حدسز مزيتلرى و نكتهلرى و خاصيتلرى و سرلرى و عالى معنالرى و امورِ غيبيهنڭ هر نوعندن كثرتلى غيبى إخبارلرى إظهار و إثبات ايتمهلرى و بِالخاصّه رسالهِٔ نورڭ يوز اوتوز كتابى، هر برى قرآنڭ بر مزيتنى، بر نكتهسنى قطعى برهانلرله إثبات ايتمهسى و بِالخاصّه معجزاتِ قرآنيه رسالهسى؛ شمندوفر و طيّاره گبى مدنيتڭ خارقهلرندن چوق شيلرى قرآندن إستخراج ايدن يگرمنجى سوزڭ ايكنجى مقامى و رسالهِٔ نوره و ألكتريقه إشارت ايدن آيتلرڭ إشاراتنى بيلديرن إشاراتِ قرآنيه نامندهكى برنجى شعاع و حروفِ قرآنيه نه قدر منتظم و أسرارلى و معنالى اولديغنى گوسترن رموزاتِ ثمانيه نامندهكى سكز كوچك رسالهلر و سورهِٔ فتحڭ آخركى آيتى بش وجهله إخبارِ غيبى جهتنده معجزهلگنى إثبات ايدن كوچوجك بر رساله گبى رسالهِٔ نورڭ هر بر جزئى، قرآنڭ بر حقيقتنى، بر نورينى إظهار ايتمهسى؛ قرآنڭ مِثلى اولماديغنه و معجزه و خارقه اولديغنه و بو عالمِ شهادتده عالمِ غيبڭ لسانى و بر علّام الغيوبڭ كلامى بولونديغنه بر إمضادر.
ايشته آلتى نقطهده و آلتى جهتده و آلتى مقامده إشارت ايديلن، قرآنڭ مذكور مزيتلرى و خاصيتلرى ايچوندر كه، حشمتلى حاكميتِ نورانيهسى و عظمتلى سلطنتِ قدسيهسى، عصرلرڭ يوزلرينى ايشيقلانديرهرق زمين يوزينى دخى بيڭ اوچ يوز سنه تنوير ايدهرك كمالِ إحترام ايله دوام ايتمهسى، هم او
— 416 —
خاصيتلرى ايچوندر كه، قرآنڭ هر بر حرفى، هيچ اولمازسه اون ثوابى، اون حسنهيى و اون ميوهِٔ باقى ويرمهسى، حتّى بر قسم آياتڭ و سورهلرڭ هر بر حرفى، يوز و بيڭ و داها زياده ميوه ويرمهسى و مبارك وقتلرده هر بر حرفڭ نورى و ثوابى و قيمتى اوندن يوزلره چيقماسى گبى قدسى إمتيازلرى قزانمش، دييه دنيا سيّاحى آڭلادى و قلبنه ديدى: "ايشته بويله هر جهتله معجزاتلى بو قرآن، سورهلرينڭ إجماعيله و آياتنڭ إتّفاقيله و أسرار و أنوارينڭ توافقيله و ثمرات و آثارينڭ تطابقيله بر تك واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه و صفاتنه و أسماسنه دليللر ايله إثبات صورتنده اويله شهادت ايتمش كه؛ بتون أهلِ ايمانڭ حدسز شهادتلرى، اونڭ شهادتندن ترشّح ايتمشلر."
ايشته بو يولجينڭ قرآندن آلديغى درسِ توحيد و ايمانه قيصه بر إشارت اولارق، برنجى مقامڭ اون يدنجى مرتبهسنده بويله:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ الْقُرْاٰنُ الْمُعْجِزُ الْبَيَانِ اَلْمَقْبُولُ الْمَرْغُوبُ لِاَجْنَاسِ الْمَلَكِ وَ الْاِنْسِ وَ الْجَانِّ اَلْمَقْرُوءُ كُلُّ اٰيَاتِهِ فِى كُلِّ دَقِيقَةٍ بِكَمَالِ الْاِحْتِرَامِ بِاَلْسِنَةِ مِأٰتِ مِلْيُونٍ مِنْ نَوْعِ الْاِنْسَانِ الدَّائِمُ سَلْطَنَتُهُ الْقُدْسِيَّةُ عَلٰى اَقْطَارِ الْاَرْضِ وَ الْاَكْوَانِ وَ عَلٰى وُجوُهِ الْاَعْصَارِ وَ الزَّمَانِ وَ الْجَارِى حَاكِمِيَّتُهُ الْمَعْنَوِيَّةُ النُّورَانِيَّةُ عَلٰى نِصْفِ الْاَرْضِ وَ خُمْسِ الْبَشَرِ فِى اَرْبَعَةَ عَشَرَ عَصْرٍ بِكَمَالِ الْاِحْتِشَامِ. وَ كَذَا شَهِدَ وَ بَرْهَنَ بِاِجْمَاعِ سُوَرِهِ الْقُدْسِيَّةِ السَّمَاوِيَّةِ وَ بِاِتِّفَاقِ اٰيَاتِهِ النُّورَانِيَّةِ الْاِلٰهِيَّةِ وَ بِتَوَافُقِ اَسْرَارِهِ وَ اَنْوَارِهِ وَ بِتَطَابُقِ حَقَائِقِهِ وَ ثَمَرَاتِهِ وَ اٰثَارِهِ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ ٭
دينيلمشدر.
— 417 —
ايكنجى ذيل
يگرمنجى سوز
(ايكى مقامدر)
برنجى مقام
بِسْمِ اللّٰه الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ اِذْ قُلْنَا لِلْمَلٰئِكَةِ اسْجُدُوا لِاٰدَمَ فَسَجَدُوا اِلَّا اِبْلِيسَ ٭ اِنَّ اللّٰه يَاْمُرُكُمْ اَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً ٭ ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ فَهِىَ كَالْحِجَارَةِ اَوْ اَشَدُّ قَسْوَةً
بر گون شو آيتلرى اوقوركن إبليسڭ إلقاآتنه قارشى قرآنِ حكيمڭ فيضندن اوچ نكته إلهام ايديلدى. وسوسهنڭ صورتى شودر:
ديدى كه: "ديرسڭز: قرآن معجزهدر. هم نهايتسز بلاغتدهدر. هم، عمومه هر وقتده هدايتدر. حالبوكه، شويله بعض حادثاتِ جزئيهيى تاريخوارى بر صورتده مصرّانه تكرار ايتمكده نه معنا وار؟ بر اينگى كسمك گبى بر واقعهِٔ جزئيهيى، او قدر مهمّ توصيفات ايله بويله ذكر ايتمك، حتّى او سورهٔ عظيمهيه ده اَلْبَقَرَة تسميه ايتمكده نه مناسبت وار؟ هم ده آدمه سجده اولان حادثه، صِرف بر أمرِ غيبيدر.
— 418 —
عقل اوڭا يول بولاماز. قوى بر ايماندن صوڭره تسليم و إذعان ايديلهبيلير. حالبوكه قرآن، عموم أهلِ عقله درس ويرييور. چوق يرلرده اَفَلَا يَعْقِلُونَ دير، عقله حواله ايدر. هم طاشلرڭ تصادفى اولان بعض حالاتِ طبيعيهسنى أهمّيتله بيان ايتمكده نه هدايت وار؟"
إلهام اولونان نكتهلرڭ صورتى شودر:
برنجى نكته:قرآنِ حكيمده چوق حادثاتِ جزئيه واردر كه، هر بريسنڭ آرقهسنده بر دستورِ كلّى صاقلانمش و بر قانونِ عمومينڭ اوجى اولارق گوستريلييور. ناصلكه، عَلَّمَ اٰدَمَ الْاَسْمَاءَ كُلَّهَا حضرتِ آدمڭ ملائكهلره قارشى قابليتِ خلافت ايچون بر معجزهسى اولان تعليمِ أسمادر كه، بر حادثهِٔ جزئيهدر. شويله بر دستورِ كلّينڭ اوجيدر كه: نوعِ بشره جامعيتِ إستعداد جهتيله تعليم اولونان حدسز علوم و كائناتڭ أنواعنه محيط پك چوق فنون و خالقڭ شئونات و أوصافنه شامل كثرتلى معارفڭ تعليميدر كه؛ نوعِ بشره دگل يالڭز ملائكهلره، بلكه سماوات و أرض و طاغلره قارشى أمانتِ كبرايى حمل دعواسنده بر رجحانيت ويرمش. و هيئتِ مجموعهسيله أرضڭ بر خليفهِٔ معنويسى اولديغنى قرآن إفهام ايتديگى مِثللو؛ ملائكهلرڭ آدمه سجدهسيله برابر، شيطانڭ سجده ايتمهمسى اولان حادثهٔ جزئيهٔ غيبيه، پك گنيش بر دستورِ كلّيهٔ مشهودهنڭ اوجى اولديغى گبى، پك بيوك بر حقيقتى إحساس ايدييور. شويله كه:
قرآن، شخصِ آدمه ملائكهلرڭ إطاعت و إنقيادينى و شيطانڭ تكبّر و إمتناعنى ذكر ايتمسيله؛ نوعِ بشره كائناتڭ أكثر مادّى أنواعلرى و او أنواعڭ معنوى ممثّللرى و مؤكّللرى مسخّر اولدقلرينى و نوعِ بشرڭ حاسّهلرينڭ بتون إستفادهلرينه مهيّا و منقاد اولدقلرينى إفهام ايتمكله برابر؛ او نوعڭ إستعداداتنى بوزان و ياڭليش يوللره
— 419 —
سَوق ايدن موادِّ شريره ايله اونلرڭ ممثّللرى و سكنهٔ خبيثهلرى، او نوعِ بشرڭ طريقِ كمالاتنده نه بيوك بر أنگل، نه مدهش بر دشمن تشكيل ايتديگنى إخطار ايدهرك، قرآنِ معجز البيان بر تك آدمله (عس) جزئى حادثهيى قونوشوركن، بتون كائناتله و بتون نوعِ بشرله بر مكالمهٔ علويه ايدييور.
ايكنجى نكته:مصر قطعهسى، قومستان اولان صحراىِ كبيرڭ بر پارچهسى اولديغندن نيلِ مباركڭ فيضيله غايت محصولدار بر تارلا حكمنه گچديگندن، او جهنّمنمون صحرا قومشولغنده شويله جنّتمثال بر موقعِ مباركڭ بولونماسى، فلاحت و زراعتى أهاليسنده پك مرغوب بر صورته گتيرمش و او سكنهنڭ سجيهسنه اويله تثبيت ايتمش كه، زراعتى قدسيه و واسطهِٔ زراعت اولان بقرى و ثورى مقدّس، بلكه معبود درجهسنه چيقارمش. حتّى او زماندهكى مصر ملّتى ثوره، بقره عبادت ايتمك درجهسنده بر قدسيت ويرمشلر. ايشته او زمانده بنى إسرائيل دخى، او قطعهده نشئت ايدييوردى و او تربيهدن بر حصّه آلدقلرى، عِجل مسئلهسندن آڭلاشيلييور.
ايشته قرآنِ حكيم، حضرتِ موسى عليه السلامڭ رسالتيله، او ملّتڭ سجيهلرينه گيرمش و إستعدادلرينه ايشلهمش اولان او بقرپرستلك مفكورهسنى كسوب ئولديرديگنى، بر بقرڭ ذبحى ايله إفهام ايدييور.
ايشته شو حادثهٔ جزئيه ايله بر دستورِ كلّىيى، هر وقت، هم هركسه غايت لزوملى بر درسِ حكمت اولديغنى علوى بر إعجاز ايله بيان ايدر.
بوڭا قياسًا بيل كه: قرآنِ حكيمده بعض حادثاتِ تاريخيه صورتنده ذكر ايديلن جزئى حادثهلر، كلّى دستورلرڭ اوجلريدر. حتّى چوق سورهلرده ذكر و تكرار
— 420 —
ايديلن قصّهِٔ موسىنڭ يدى جملهلرينه مثال اولارق لمعاتده إعجازِ قرآن رسالهسنده او جزئى جملهلرڭ هر بر جزئنڭ ناصل مهمّ بر دستورِ كلّىيى تضمّن ايتديگنى بيان ايتمشز. ايسترسهڭ او رسالهيه مراجعت ايت.
اوچنجى نكته:
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ فَهِىَ كَالْحِجَارَةِ اَوْ اَشَدُّ قَسْوَةً وَ اِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْاَنْهَارُ وَ اِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَ اِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللّٰه وَمَا اللّٰه بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ
شو آيتى اوقوركن، موسوس ديدى كه: "هركسه معلوم و عادى اولان طاشلرڭ شو فطرى بعض حالاتِ طبيعيهسنى، أڭ مهمّ و بيوك مسئلهلر صورتنده بحث و بيانده نه معنا وار، نه مناسبت وار، نه إحتياج وار؟"
شو وسوسهيه قارشى فيضِ قرآندن شويله بر نكته إلهام ايديلدى:
أوت، مناسبت وار و إحتياج وار. هم او درجه بيوك بر مناسبت و أهمّيتلى بر معنا و او درجه معظّم و لزوملى بر حقيقت وار كه، آنجق قرآنڭ ايجازِ معجزى و لطفِ إرشاديله بر درجه بسيطلشديرلمش و إختصار ايديلمش. أوت إعجازِ قرآنڭ بر أساسى اولان ايجاز، هم هدايتِ قرآنڭ بر نورى اولان لطفِ إرشاد و حسنِ إفهام، إقتضا ايدييورلر كه: قرآنڭ مخاطبلرى ايچنده أكثريتى تشكيل ايدن عوامه قارشى كلّى حقيقتلرى و درين و عمومى دستورلرى، مألوف و جزئى صورتلر ايله گوسترلسين و فكرلرى بسيط اولان عمومى عوامه قارشى، معظّم حقيقتلرڭ يالڭز اوجلرى و بسيط بر صورتى گوسترلسين. هم عادت پردهسى تحتنده و زمينڭ آلتنده خارق العاده اولان تصرّفاتِ إلٰهيه، إجمالًا گوسترلسين. ايشته بو سرّه بناءًدر كه، قرآنِ حكيم شو آيتله دييور:
— 421 —
أى بنى إسرائيل و أى بنى آدم! سزلره نه اولمش كه: قلبلريڭز طاشدن داها جامد و داها زياده قاتيلاشمشدر. زيرا گورمييور ميسڭز كه، او پك سرت و پك جامد و طوپراق آلتنده بر طبقهِٔ عظيمه تشكيل ايدن او قوجه طاشلر، او قدر أوامرِ إلٰهيهيه قارشى مطيع و مسخّر و إجراآتِ ربّانيه آلتنده او قدر يوموشاق و أمربردر كه، هواده آغاجلرڭ تشكيلنده تصرّفاتِ إلٰهيه نه درجه سهولتله جريان ايدييور. اويله ده؛ تحت الزمين و او سرت، صاغير طاشلرده او درجه سهولت و إنتظام ايله، حتّى طمارلره قارشى قانڭ جولانى گبى منتظم صو جدوللرى
(حاشيه): أوت، زمين دينيلن محتشم و سيّار سرايڭ تمل طاشى اولان طاش طبقهسنڭ فاطرِ ذو الجلال طرفندن توظيف ايديلن أڭ مهمّ اوچ وظيفهيى بيان ايتمك، آنجق قرآنه ياقيشير.
ايشته برنجى وظيفهسى: طوپراغڭ، قدرتِ ربّانيه ايله نباتاته آنالق ايدوب يتيشديرديگى گبى، قدرتِ إلٰهيه ايله طاش دخى طوپراغه دايهلك ايدوب يتيشديرييور.
ايكنجى وظيفهسى: زمينڭ بدننده دورانِ دم حكمنده اولان صولرڭ منتظم جولاننه خدمتيدر.
اوچنجى وظيفهٔ فطريهسى: چشمهلرڭ و ايرماقلرڭ، عيون و أنهارڭ منتظم بر ميزان ايله ظهور و دواملرينه خزينهدارلق ايتمكدر. أوت طاشلر، بتون قوّتيله و آغزلرينڭ طولوسيله آقيتدقلرى آبِ حيات صورتنده، دلائلِ وحدانيتى زمين يوزينه يازوب سرپيور.
و صو طمارلرى، كمالِ حكمتله او طاشلرده مقاومت گورميهرك جريان ايدييور. هم هواده نباتات و آغاجلرڭ داللرينڭ سهولتله صورتِ إنتشارى گبى؛ او درجه سهولتله كوكلرڭ نازك طمارلرى، ير آلتندهكى طاشلرده ممانعت گورميهرك أوامرِ إلٰهى ايله منتظمًا إنتشار ايتديگنى قرآن إشارت ايدييور و گنيش بر حقيقتى، شو آيتله درس ويرييور و او درس ايله، او قساوتلى قلبلره بو معنايى ويرييور و رمزًا دييور:
أى بنى إسرائيل و أى بنى آدم! ضعف و عجزيڭز ايچنده ناصل بر قلب طاشييورسڭز كه، اويله بر ذاتڭ أوامرينه قارشى او قلب قساوتله مقاومت ايدييور.
— 422 —
حالبوكه او قوجه سرت طاشلرڭ طبقهِٔ معظّمهسى، او ذاتڭ أوامرى اوڭنده كمالِ إنقيادله قراڭلقده نازك وظيفهلرينى مكمّل ايفا ايدييورلر. إطاعتسزلك گوسترميورلر. بلكه او طاشلر، طوپراق اوستنده بولونان بتون ذوى الحياته، آبِ حياتله برابر سائر مدارِ حياتلرينه اويله بر خزينهدارلق ايدييور و اويله بر عدالتله تقسيماته وسيلهدر و اويله بر حكمتله توزيعاته واسطه اولويور كه، حكيمِ ذو الجلالڭ دستِ قدرتنده، بالمومى گبى و بلكه هوا گبى يوموشاقدر، مقاومتسزدر و عظمتِ قدرتنه قارشى سجدهدهدر. زيرا طوپراق اوستنده مشاهده ايتديگمز شو مصنوعاتِ منتظمه و شو حكمتلى و عنايتلى تصرّفاتِ إلٰهيه مِثللو، زمين آلتنده عينًا جريان ايدييور. بلكه حكمةً داها عجيب و إنتظامجه داها غريب بر صورتده حكمت و عنايتِ إلٰهيه تجلّى ايدييور. باقڭز! أڭ سرت و حسسز او قوجه طاشلر، ناصل بالمومى گبى أوامرِ تكوينيهيه قارشى يوموشاقلق گوسترييورلر و مأمورِ إلٰهى اولان او لطيف صولره، او نازك كوكلره، او ايپك گبى طمارلره او درجه مقاومتسز و قساوتسزدر. گويا بر عاشق گبى، او لطيف و گوزللرڭ تماسيله قلبنى پارچهلايور، يوللرنده طوپراق اولويور.
هم
وَ اِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللّٰه
ايله شويله بر حقيقتِ معظّمهنڭ اوجنى گوسترييور كه: "طلبِ رؤيت" حادثهسنده، مشهور طاغڭ تجلّى ايله پارچهلانمسى و طاشلرينڭ طاغيلماسى گبى؛ عموم روىِ زمينده أصلى صودن إنجماد ايتمش عادتا يكپاره طاشلردن عبارت اولان أكثر طاغلرڭ زلزله ويا بعض حادثاتِ أرضيه صورتنده تجلّياتِ جلاليه ايله او طاغلرڭ يوكسك ذروهلرندن او خشيت ويريجى تجلّياتِ جلاليهنڭ ظهوريله طاشلر پارچهلانهرق، بر قسمى اوفالانوب طوپراغه قلب اولوب، نباتاته منشأ اولور. ديگر بر قسمى طاش قالارق، يووارلانوب درهلره، اووالره طاغيلوب، سكنهِٔ زمينڭ مسكنى گبى بر چوق
— 423 —
ايشلرنده خدمتكارلق ايدهرك و مخفى بعض حكَم و منافع ايچون قدرت و حكمتِ إلٰهيهيه سجدهِٔ إطاعت ايدهرك، دساتيرِ حكمتِ سبحانيهيه أمربر شكلنى آلييورلر. ألبته او خشيتدن، او يوكسك موقعى ترك ايدوب متواضعانه آشاغى يرلرى إختيار ايتمك و او مهمّ منفعتلره سبب اولمق بيهوده اولمايوب، باشى بوش دگل و تصادفى دخى اولماديغنى، بلكه بر حكيمِ قديرڭ تصرّفاتِ حكيمانهسيله، او إنتظامسزلق ايچنده ظاهر نظره گورونمهين بر إنتظامِ حكيمانه بولونديغنه دليل ايسه؛ او طاشلره متعلّق فائدهلر، منفعتلر و اونلر اوستنده يووارلاندقلرى طاغڭ جسدينه گيديريلن و چيچك و ميوهلرڭ مرصّعاتيله منقّش و مزيَّن اولان گوملكلرڭ كمالِ إنتظامى و حسنِ صنعتى؛ قطعى، شبههسز شهادت ايدر.
ايشته شو اوچ آيتڭ، حكمت نقطهِٔ نظرنده نه قدر قيمتدار اولديغنى گورديڭز. شيمدى باقڭز قرآنڭ لطافتِ بياننه و إعجازِ بلاغتنه؛ ناصل شو ذكر اولونان بيوك و گنيش و أهمّيتلى حقيقتلرڭ اوجلرينى اوچ فقره ايچنده اوچ واقعهِٔ مشهوره و مشهوده ايله گوسترييور و مدارِ عبرت اوچ حادثهٔ اُخرٰىيى خاطرلاتمقله لطيف بر إرشاد ياپار، مقاومتسوز بر زجر ايدر.
مثلا:ايكنجى فقرهده دير:
وَ اِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ
شو فقره ايله حضرتِ موسى عليه السلامڭ عصاسنه قارشى كمالِ شوق ايله إنشقاق ايدوب اون ايكى گوزندن اون ايكى چشمه آقيتان طاشه إشارت ايتمكله، شويله بر معنايى إفهام ايدييور و معنًا دييور: أى بنى إسرائيل! بر تك معجزهِٔ موسىيه (عس) قارشى قوجه طاشلر يوموشار، پارچهلانير. يا خشيتندن ويا سرورندن آغلايهرق سيل گبى ياش آقيتديغى حالده، هانگى إنصافله بتون معجزاتِ موسويهيه (عس) قارشى تمرّد ايدهرك آغلامهيوب، گوزيڭز جمود و قلبڭز قاتيلق ايدييور.
— 424 —
هم اوچنجى فقرهده دير:
وَ اِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللّٰه
شو فقره ايله طُورِ سينادهكى مناجاتِ موسويهده (عس) وقوع بولان تجلّيهِٔ جلاليه هيبتندن قوجه طاغ پارچهلانوب طاغيلماسى و او خشيتدن طاشلرڭ أطرافه يووارلانمسى اولان واقعهِٔ مشهورهيى إخطار ايله شويله بر معنايى درس ويرييور كه: أى قَومِ موسى (عس)! ناصل، اللّٰهدن قورقمايورسڭز؟ حالبوكه طاشلردن عبارت اولان طاغلر، اونڭ خشيتندن أزيلوب طاغيلييور و سزدن أخذِ ميثاق ايچون اوستڭزده جبلِ طورى طوتديغنى، هم طلبِ رؤيت حادثهسنده طاغڭ پارچهلانمسنى بيلوب و گورديگڭز حالده، نه جسارتله اونڭ خشيتندن تيترهميوب، قلبڭزى قاتيلق و قساوتده بولونديرييورسڭز؟
هم برنجى فقرهده دييور:
وَ اِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْاَنْهَارُ
بو فقره ايله طاغلردن نبعان ايدن نيلِ مبارك، دجله و فرات گبى ايرماقلرى خاطرلاتمقله، طاشلرڭ أوامرِ تكوينيهيه قارشى نه قدر خارقهنما و معجزهوارى بر صورتده مظهر و مسخّر اولديغنى إفهام ايدر و اونڭله بويله بر معنايى متيقّظ قلبلره ويرييور كه: شويله عظيم ايرماقلرڭ ألبته ممكن دگل، شو طاغلر حقيقى منبعلرى اولسون. چونكه فرضا او طاغلر تمامًا صو كسيلسه و محروطى برر حوض اولسهلر، او بيوك نهرلرڭ شويله سرعتلى و كثرتلى جريانلرينه موازنهيى غائب ايتمهدن، بر قاچ آى آنجق طايانهبيليرلر. و او كثرتلى مصارفه قارشى غالبًا بر متره قدر طوپراقده نفوذ ايدن ياغمور، كافى واردات اولاماز. ديمك كه، شو أنهارڭ نبعانلرى، عادى و طبيعى و تصادفى بر ايش دگلدر. بلكه پك خارقه بر صورتده فاطرِ ذو الجلال، اونلرى صِرف خزينهِٔ غيبدن آقيتديرييور.
ايشته بو سرّه إشارةً بو معنايى إفاده ايچون حديثده روايت ايديلييور كه: "او اوچ نهرڭ هر برينه جنّتدن برر قطره هر وقت طاملايور و اوندن بركتليدرلر." هم بر
— 425 —
روايتده دينيلمش كه: "شو اوچ نهرڭ منبعلرى جنّتدندر." شو روايتڭ حقيقتى شودر كه: مادام أسبابِ مادّيه، شونلرڭ بو درجه كثرتلى نبعاننه قابل دگلدر. ألبته منبعلرى، بر عالمِ غيبدهدر و گيزلى بر خزينهٔ رحمتدن گلير كه، مصارف ايله وارداتڭ موازنهسى دوام ايدر.
ايشته قرآنِ حكيم، شو معنايى إخطار ايله شويله بر درس ويرييور كه، دير: أى بنى إسرائيل و أى بنى آدم! قلب قاتيلغى و قساوتڭزله اويله بر ذاتِ ذو الجلالڭ أوامرينه قارشى إطاعتسزلك ايدييورسڭز و اويله بر شمسِ سرمدينڭ ضياىِ معرفتنه غفلتله گوزلريڭزى يومويورسڭز كه، مصريڭزى جنّت صورتنه چويرن نيلِ مبارك گبى قوجه نهرلرى، عادى جامد طاشلرڭ آغزلرندن آقيتوب معجزاتِ قدرتنى، شواهدِ وحدانيتنى او قوجه نهرلرڭ قوّت و ظهور و إفاضهلرى درجهسنده كائناتڭ قلبنه و زمينڭ دماغنه ويرهرك، جنّ و إنسڭ قلوب و عقولنه اِصاله ايدييور. هم حسسز، جامد بعض طاشلرى بويله عجيب بر طرزده
(حاشيه): نيلِ مبارك، جبلِ قمردن چيقديغى گبى، دجلهنڭ أڭ مهمّ بر شُعْبهسى، وان ولايتندن مكس ناحيهسنده بر قايانڭ مغارهسندن چيقييور. فراتڭ ده مهمّ بر شُعْبهسى، ديادين طرفلرنده بر طاغڭ أتگندن چيقييور. طاغلرڭ أصلى، خلقةً بر مادّهِٔ مايعهدن إنجماد ايتمش طاشلر اولديغى فنًّا ثابتدر. تسبيحاتِ نبويهدن اولان سُبْحَانَ مَنْ بَسَطَ الْاَرْضَ عَلٰى مَاءٍ جَمَدْ قطعى دلالت ايدييور كه: أصلِ خلقتِ أرض شويلهدر كه: صو گبى بر مادّه، أمرِ إلٰهى ايله إنجماد ايدر، طاش اولور. طاش، إذنِ إلٰهى ايله طوپراق اولور. تسبيحدهكى أرض لفظى، طوپراق ديمكدر. ديمك او صو، چوق يوموشاقدر؛ اوستنده طورلماز. طاش چوق سرتدر، اوندن إستفاده ايديلمز. اونڭ ايچون حكيمِ رحيم، طوپراغى طاش اوستنده سرهر، ذوى الحياته مقرّ ايدر.
معجزاتِ قدرتنه مظهر ايتمهسى؛ گونشڭ ضياسى گونشى گوسترديگى گبى، او فاطرِ ذو الجلالى گوسترديگى حالده، ناصل اونڭ او نورِ معرفتنه قارشى كور اولوب گورمييورسڭز؟
— 426 —
ايشته شو اوچ حقيقته ناصل بر بلاغت گيديريلمش گور. و بلاغتِ إرشاديهيه دقّت ايت. عجبا هانگى قساوت و قاتيلق واردر كه، بويله حرارتلى شو بلاغتِ إرشاده قارشى طايانهبيلسين، أزيلمهسين؟
ايشته باشدن بورايه قدر آڭلادڭسه، قرآنِ حكيمڭ إرشادى بر لمعهٔ إعجازينى گور، اللّٰهه شكر ايت.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَللّٰهُمَّ فَهِّمْنَا اَسْرَارَ الْقُرْاٰنِ كَمَا تُحِبُّ وَ تَرْضٰى وَ وَفِّقْنَا لِخِدْمَتِهِ اٰمِينَ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ اُنْزِلَ عَلَيْهِ الْقُرْاٰنُ الْحَكِيمُ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ
٭ ٭ ٭
— 427 —
ايكنجى مقام
يگرمنجى سوزڭ ايكنجى مقامى
(معجزاتِ أنبيا يوزنده پارلايان بر لمعهٔ إعجازِ قرآن)
آخردهكى ايكى سؤال و ايكى جوابه دقّت ايت.
بِسْمِ اللّٰه الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا فِى كِتَابٍ مُبِينٍ
اون درت سنه أوّل، (شيمدى اوتوز سنهدن گچدى) شو آيتڭ بر سرّينه دائر إشارات الإعجاز نامندهكى تفسيرمده عربىّ العباره بر بحث يازمشدم. شيمدى آرزولرى بنجه أهمّيتلى اولان ايكى قارداشم، او بحثه دائر توركجه اولارق بر پارچه ايضاح ايستديلر. بن ده جنابِ حقّڭ توفيقنه إعتمادًا و قرآنڭ فيضنه إستنادًا دييورم كه:
بر قَوله گوره كتابِ مبين، قرآندن عبارتدر. ياش و قورو، هر شى ايچنده بولونديغنى، شو آيتِ كريمه بيان ايدييور. اويله مى؟ أوت، هر شى ايچنده بولونور. فقط هركس هر شيئى ايچنده گورهمز. زيرا مختلف درجهلرده بولونور. بعضًا چكردكلرى، بعضًا نوهلرى، بعضًا إجماللرى، بعضًا دستورلرى، بعضًا علامتلرى؛ يا صراحةً، يا إشارةً، يا رمزًا، يا إبهامًا، يا إخطار طرزنده بولونورلر. فقط إحتياجه گوره و مقصدِ قرآنه مناسب بر طرزده و إقتضاىِ مقام مناسبتنده شو طرزلرڭ بريسيله إفاده ايديلييور. أزجمله:
بشرڭ صنعت و فن جهتندهكى ترقّياتلرينڭ نتيجهسى اولان خوارقِ صنعت و غرائبِ فن اولارق طيّاره، ألكتريق، شمندوفر، تلغراف گبى شيلر وجوده گلمش و
— 428 —
بشرڭ حياتِ مادّيهسنده أڭ بيوك موقع آلمشلر. ألبته عموم نوعِ بشره خطاب ايدن قرآنِ حكيم، شونلرى مهمل بيراقماز. أوت بيراقمامش. ايكى جهت ايله اونلره ده إشارت ايتمشدر:
برنجى جهت:معجزاتِ أنبيا صورتيله...
ايكنجى قسم شودر كه:بعض حادثاتِ تاريخيه صورتنده إشارت ايدر. أزجمله:
قُتِلَ اَصْحَابُ الْاُخْدُودِ ٭ النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ ٭ اِذْ هُمْ عَلَيْهَا قُعُودٌ ٭ وَ هُمْ عَلٰى مَا يَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ شُهُودٌ ٭ وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ اِلَّا اَنْ يُؤْمِنُوا بِاللّٰه الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ
كذا:
(حاشيه ١): شو جمله إشارت ايدييور كه: شمندوفردر. عالمِ إسلامى أسارت آلتنه آلمشدر. كافرلر اونڭله إسلامى مغلوب ايتمشدر.
فِى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ ٭ وَ خَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ
گبى آيتلرله شمندوفره إشارت ايتديگى گبى،
اَللّٰه نُورُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ اَلْمِصْبَاحُ فِى زُجَاجَةٍ اَلزُّجَاجَةُ كَاَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّىٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلٰى نُورٍ يَهْدِى اللّٰه لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ
(حاشيه ٢): يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلٰى نُورٍ جملهسى، او رمزى ايشيقلانديرييور.
آيتى، پك چوق أنواره، أسراره إشارتله برابر ألكتريقه دخى رمز ايدييور.
— 429 —
شو ايكنجى قسم، هم چوق ذاتلر اونلرله اوغراشديغندن، هم چوق دقّت و ايضاحه محتاج اولديغندن و هم چوق اولديغندن؛ شيمديلك شمندوفر و ألكتريقه إشارت ايدن شو آيتلرله إكتفا ايدوب او قپويى آچميهجغم.
برنجى قسمايسه، معجزاتِ أنبيا صورتنده إشارت ايدييور. بز دخى او قسمدن بعض نمونهلرى مثال اولارق ذكر ايدهجگز.
مقدّمه:ايشته قرآنِ حكيم؛ أنبيالرى، إنسانڭ جماعتلرينه ترقّياتِ معنويه جهتنده برر پيشدار و إمام گوندرديگى گبى؛ ينه إنسانلرڭ ترقّياتِ مادّيه صورتنده دخى او أنبيانڭ هر بريسنڭ ألنه بعض خارقهلر ويروب ينه او إنسانلره برر اوستهباشى و استاد ايتمشدر. اونلره مطلق اولارق إتّباعه أمر ايدييور. ايشته أنبيالرڭ معنوى كمالاتنى بحث ايتمكله إنسانلرى اونلردن إستفادهيه تشويق ايتديگى گبى، معجزاتلرندن بحث دخى؛ اونلرڭ نظيرهلرينه يتيشمگه و تقليدلرينى ياپمغه بر تشويقى إشمام ايدييور. حتّى دينيلهبيلير كه: معنوى كمالات گبى مادّى كمالاتى و خارقهلرى دخى أڭ أوّل معجزه ألى نوعِ بشره هديه ايتمشدر. ايشته حضرتِ نوحڭ (عليه السلام) بر معجزهسى اولان سفينه.. و حضرتِ يوسفڭ (عليه السلام) بر معجزهسى اولان ساعتى أڭ أوّل بشره هديه ايدن، دستِ معجزهدر. بو حقيقته لطيف بر إشارتدر كه: صنعتكارلرڭ أكثرى، هر بر صنعتده برر پيغمبرى پير إتّخاذ ايدييور. مثلا گميجيلر حضرتِ نوحى (عليه السلام)، ساعتجيلر حضرتِ يوسفى (عليه السلام)، ترزيلر حضرتِ إدريسى (عليه السلام).
أوت مادام قرآنڭ هر بر آيتى، چوق وجوهِ إرشادى و متعدّد جهاتِ هدايتى اولديغنى أهلِ تحقيق و علمِ بلاغت إتّفاق ايتمشلر. اويله ايسه قرآنِ معجز البيانڭ أڭ پارلاق آيتلرى اولان معجزاتِ أنبيا آيتلرى؛ برر حكايهِٔ تاريخيه اولارق دگل، بلكه اونلر چوق معانئِ إرشاديهيى تضمّن ايدييورلر. أوت، معجزاتِ أنبيايى ذكر
— 430 —
ايتمسيله فن و صنعتِ بشريهنڭ نهايت حدودينى چيزييور. أڭ ايلرى غاياتنه پارمق باصييور. أڭ نهايت هدفلرينى تعيين ايدييور. بشرڭ آرقهسنه دستِ تشويقى ووروب او غايهيه سَوق ايدييور. زمانِ ماضى، زمانِ مستقبل تخملرينڭ مخزنى و شئوناتنڭ آيينهسى اولديغى گبى؛ مستقبل دخى ماضينڭ تارلاسى و أحوالنڭ آيينهسيدر. شيمدى مثال اولارق او چوق واسع منبعدن يالڭز بر قاچ نمونهلرينى بيان ايدهجگز:
مثلا: حضرتِ سليمان عليه السلامڭ بر معجزهسى اولارق تسخيرِ هوايى بيان ايدن:
وَ لِسُلَيْمٰنَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَ رَوَاحُهَا شَهْرٌ
آيتى؛ "حضرتِ سليمان، بر گونده هواده طيران ايله ايكى آيلق بر مسافهيى قطع ايتمشدر" دير. ايشته بونده إشارت ايدييور كه: بشره يول آچيقدر كه، هواده بويله بر مسافهيى قطع ايتسين. اويله ايسه أى بشر! مادام سڭا يول آچيقدر. بو مرتبهيه يتيش و ياناش. جنابِ حق، شو آيتڭ لسانيله معنًا دييور: "أى إنسان! بر عبدم، هواءِ نفسنى ترك ايتديگى ايچون هوايه بينديردم. سز ده نفسڭ تنبللگنى بيراقوب بعض قوانينِ عادتمدن گوزلجه إستفاده ايتسهڭز، سز ده بينهبيليرسڭز."
هم حضرتِ موسى عليه السلامڭ بر معجزهسنى بيان ايدن:
فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا
إلى آخر... بو آيت إشارت ايدييور كه: زمين تحتنده گيزلى اولان رحمت خزينهلرندن، بسيط آلَتلرله إستفاده ايديلهبيلير. حتّى طاش گبى بر سرت يرده، بر عصا ايله آبِ حيات جلب ايديلهبيلير. ايشته شو آيت، بو معنا ايله بشره دير كه: "رحمتڭ أڭ لطيف فيضى اولان آبِ حياتى، بر عصا ايله بولابيليرسڭز. اويله ايسه هايدى چاليش بول!" جنابِ حق شو آيتڭ لسانِ رمزيله معنًا دييور كه: "أى إنسان! مادام بڭا إعتماد ايدن بر عبديمڭ ألنه اويله بر عصا ويرييورم كه: هر ايستديگى يرده آبِ حياتى
— 431 —
اونڭله چكر. سن ده بنم قوانينِ رحمتمه إستناد ايتسهڭ؛ شويله اوڭا بڭزر وياخود اوڭا ياقين بر آلَتى ألده ايدهبيليرسڭ، هايدى ايت!" ايشته بشر ترقّياتنڭ مهملرندن بريسى؛ بر آلَتڭ ايجاديدر كه: أكثر يرلرده وورولديغى وقت صويى فيشقيرتييور. شو آيت، اوندن داها ايلرى، نهايات و غاياتِ حدودينى چيزمشدر. ناصلكه أوّلكى آيت، شيمديكى حالِ حاضر طيّارهدن چوق ايلرى نهايتلرينڭ نقطهلرينى تعيين ايتمشدر.
هم مثلا: حضرتِ عيسى عليه السلامڭ بر معجزهسنه دائر:
وَ اُبْرِئُ الْاَكْمَهَ وَ الْاَبْرَصَ وَ اُحْيِى الْمَوْتٰى بِاِذْنِ اللّٰه
قرآن، حضرتِ عيسى عليه السلامڭ ناصل أخلاقِ علويهسنه إتّباعه بشرى صريحًا تشويق ايدر. اويله ده، شو ألندهكى صنعتِ عاليهيه و طبِّ ربّانىيه، رمزًا ترغيب ايدييور. ايشته شو آيت إشارت ايدييور كه: "أڭ مزمِن دردلره دخى درمان بولونهبيلير. اويله ايسه أى إنسان و أى مصيبتزده بنى آدم! مأيوس اولمايڭز. هر درد، (نه اولورسه اولسون) درمانى ممكندر. آرايڭز، بولڭز. حتّى ئولومه ده موقّت بر حيات رنگى ويرمك ممكندر." جنابِ حق، شو آيتڭ لسانِ إشارتيله معنًا دييور كه: "أى إنسان! بنم ايچون دنيايى ترك ايدن بر عبديمه ايكى هديه ويردم. برى، معنوى دردلرڭ درمانى؛ برى ده، مادّى دردلرڭ علاجى... ايشته ئولمش قلبلر نورِ هدايتله ديريلييور. ئولمش گبى خستهلر دخى، اونڭ نَفَسيله و علاجيله شفا بولويور. سن ده بنم أجزاخانهِٔ حكمتمده هر درديڭه دوا بولابيليرسڭ. چاليش، بول! ألبته آرارسهڭ بولورسڭ."
ايشته بشرڭ طب جهتندهكى شيمديكى ترقّياتندن چوق ايلريدهكى حدودينى، شو آيت چيزييور و اوڭا إشارت ايدييور و تشويق ياپييور.
هم مثلا حضرتِ داود عليه السلام حقّنده:
وَ اَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ ٭ وَ اٰتَيْنَاهُ الْحِكْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطَابِ
— 432 —
حضرتِ سليمان عليه السلام حقّنده:
وَ اَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ
آيتلرى إشارت ايدييورلر كه: تليينِ حديد، أڭ بيوك بر نعمتِ إلٰهيهدر كه؛ بيوك بر پيغمبرينڭ فضلنى، اونڭله گوسترييور. أوت تليينِ حديد، يعنى دميرى خمور گبى يوموشاتمق و نحاسى أريتمك و معدنلرى بولمق، چيقارمق؛ بتون مادّى صنايعِ بشريهنڭ أصلى و آناسيدر و أساسى و معدنيدر. ايشته شو آيت إشارت ايدييور كه: "بيوك بر رسوله، بيوك بر خليفهِٔ زمينه، بيوك بر معجزه صورتنده، بيوك بر نعمت اولارق؛ تليينِ حديددر و دميرى خمور گبى يوموشاتمق و تل گبى اينجهلتمك و باقيرى أريتمكله أكثر صنايعِ عموميهيه مدار اولمقدر." مادام بر رسوله، هم خليفه يعنى هم معنوى هم مادّى بر حاكمه، لساننه حكمت و ألنه صنعت ويرمش. لسانندهكى حكمته صريحًا تشويق ايدر. ألبته ألندهكى صنعته دخى ترغيب إشارتى وار. جنابِ حق، شو آيتڭ لسانِ إشارتيله معنًا دييور:
"أى بنى آدم! أوامرِ تكليفيهمه إطاعت ايدن بر عبديمڭ لساننه و قلبنه اويله بر حكمت ويردم كه: هر شيئى كمالِ وضوح ايله فصل ايدوب حقيقتنى گوسترييور و ألنه ده اويله بر صنعت ويردم كه؛ ألنده بالمومى گبى دميرى هر شكله چويرر، خليفهلك و پادشاهلغنه مهمّ قوّت ألده ايدر. مادام بو ممكندر، ويريلييور. هم أهمّيتليدر. هم حياتِ إجتماعيهڭزده اوڭا چوق محتاجسڭز. سز ده أوامرِ تكوينيهمه إطاعت ايتسهڭز، او حكمت و او صنعت سزه ده ويريلهبيلير. مرورِ زمانله يتيشير و ياناشهبيليرسڭز." ايشته بشرڭ صنعت جهتنده أڭ ايلرى گيتمهسى و مادّى قوّت جهتنده أڭ مهمّ إقتدار ألده ايتمهسى؛ تليينِ حديد ايلهدر و إذابهِٔ نحاس ايلهدر. آيتده نحاس، "قطر" ايله تعبير ايديلمش. شو آيتلر، عموم نوعِ بشرڭ نظرينى شو حقيقته چويرييور و شو حقيقتڭ نه قدر أهمّيتلى اولديغنى تقدير ايتمهين أسكى زمان إنسانلرينه و شيمديكى تنبللرينه شدّتله إخطار ايدييور...
— 433 —
هم مثلا: حضرتِ سليمان عليه السلام تختِ بلقيسى ياننه جلب ايتمك ايچون وزيرلرندن بر عالمِ علمِ جلب ديدى: "گوزيڭزى آچوب قپاينجهيه قدر سزڭ يانڭزده او تختى حاضر ايدرم" اولان حادثهِٔ خارقهيه دلالت ايدن شو آيت:
قَالَ الَّذِى عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ اَنَا اٰتِيكَ بِهِ قَبْلَ اَنْ يَرْتَدَّ اِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَاٰهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ
إلى آخر... إشارت ايدييور كه: اوزاق مسافهلردن أشيايى عينًا ويا صورةً إحضار ايتمك ممكندر. هم واقعدر كه؛ رسالتيله برابر سلطنتله مشرّف اولان حضرتِ سليمان عليه السلام، هم معصوميتنه، هم ده عدالتنه مدار اولمق ايچون پك گنيش اولان أقطارِ مملكتنه بِالذّات زحمتسز مطّلع اولمق و رعيتنڭ أحوالنى گورمك و دردلرينى ايشيتمك؛ بر معجزه صورتنده جنابِ حق إحسان ايتمشدر. ديمك، جنابِ حقّه إعتماد ايدوب سليمان عليه السلامڭ لسانِ عصمتيله ايستديگى گبى، او ده لسانِ إستعداديله جنابِ حقدن ايستهسه و قوانينِ عادتنه و عنايتنه توفيقِ حركت ايتسه؛ اوڭا دنيا، بر شهر حكمنه گچهبيلير. ديمك تختِ بلقيس يمنده ايكن، شامده عينيله وياخود صورتيله حاضر اولمشدر، گورولمشدر. ألبته تخت أطرافندهكى آدملرڭ صورتلرى ايله برابر سسلرى ده ايشيتيلمشدر. ايشته اوزاق مسافهده، جلبِ صورته و صوته حشمتلى بر صورتده إشارت ايدييور و معنًا دييور:
"أى أهلِ سلطنت! عدالتِ تامّه ياپمق ايسترسهڭز؛ سليمانوارى، روىِ زمينى أطرافيله گورمگه و آڭلامغه چاليشڭز. چونكه بر حاكمِ عدالتپيشه، بر پادشاهِ رعيتپرور؛ أقطارِ مملكتنه، هر ايستديگى وقت مطّلع اولمق درجهسنه چيقمقله مسؤليتِ معنويهدن قورتولور ويا تام عدالت ياپابيلير." جنابِ حق، شو آيتڭ لسانِ رمزيله معنًا دييور كه: "أى بنى آدم! بر عبديمه گنيش بر ملك و او
— 434 —
گنيش ملكنده عدالتِ تامّه ياپمق ايچون؛ أحوال و وقوعاتِ زمينه بِالذّات إطّلاع ويرييورم و مادام هر بر إنسانه فطرةً، زمينه بر خليفه اولمق قابليتنى ويرمشم. ألبته او قابليته گوره روىِ زمينى گورهجك و باقهجق، آڭلايهجق إستعدادينى دخى ويرمسنى، حكمتم إقتضا ايتديگندن ويرمشم. شخصًا او نقطهيه يتيشمزسه ده، نوعًا يتيشهبيلير. مادّةً ايريشهمزسه ده، أهلِ ولايت مِثللو، معنًا ايريشهبيلير. اويله ايسه، شو عظيم نعمتدن إستفاده ايدهبيليرسڭز. هايدى گورهيم سزى، وظيفهٔ عبوديتڭزى اونوتمامق شرطيله اويله چاليشڭز كه، روىِ زمينى، هر طرفى هر بريڭزه گورولن و هر كوشهسندهكى سسلرى سزه ايشيتديرن بر باغچهيه چويريڭز.
هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِى مَنَاكِبِهَا وَ كُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَ اِلَيْهِ النُّشُورُ
دهكى فرمانِ رحمانىيى ديڭلهيڭز." ايشته بشرڭ نازك صنعتلرندن اولان جلبِ صورت و صوتلرڭ چوق ايلريسندهكى نهايت حدودينى شو آيت، رمزًا گوسترييور و تشويقى إشمام ايدييور.
هم مثلا: ينه حضرتِ سليمان عليه السلام، جنّ و شيطانلرى و أرواحِ خبيثهيى تسخير ايدوب، شرلرينى منع و امورِ نافعهده إستخدام ايتمهيى إفاده ايدن شو آيتلر:
مُقَرَّنِينَ فِى الْاَصْفَادِ
إلى آخر...
وَ مِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَ يَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذٰلِكَ
إلى آخر... آيتيله دييور كه: يرڭ، إنساندن صوڭره، ذىشعور اولارق أڭ مهمّ سكنهسى اولان جنّ، إنسانه خدمتكار اولابيلير. اونلرله تماس ايديلهبيلير. شيطانلر ده دشمنلغى بيراقمغه مجبور اولوب، ايستر ايستهمز خدمت ايدهبيليرلر كه، جنابِ حقّڭ أوامرينه مسخّر اولان بر عبدينه، اونلرى مسخّر ايتمشدر. جنابِ حق معنًا شو آيتڭ لسانِ رمزيله دير كه: "أى إنسان! بڭا إطاعت ايدن بر عبديمه جنّ و شيطانلرى و شريرلرينى إطاعت
— 435 —
ايتديرييورم. سن ده بنم أمريمه مسخّر اولسهڭ، چوق موجودات، حتّى جنّ و شيطان دخى سڭا مسخّر اولابيليرلر."
ايشته بشرڭ، صنعت و فنّڭ إمتزاجندن سوزولن، مادّى و معنوى فوق العاده حسّاسيتندن تظاهر ايدن إسپيرتيزمه گبى جلبِ أرواح و جنلرله مخابرهيى شو آيت، أڭ نهايت حدودينى چيزييور و أڭ فائدهلى صورتلرينى تعيين ايدييور و اوڭا يولى دخى آچييور. فقط شيمديكى گبى؛ بعضًا كندينه أموات نامنى ويرن جنلره و شيطانلره و أرواحِ خبيثهيه مسخّر و مسخره اولوب اويونجق اولمق دگل، بلكه طلسماتِ قرآنيه ايله اونلرى تسخير ايتمكدر، شرلرندن قورتولمقدر.
هم تمثّلِ أرواحه إشارت ايدن حضرتِ سليمان عليه السلامڭ عفريتلرى جلب و تسخيرينه دائر آيتلر، هم
فَاَرْسَلْنَا اِلَيْهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا
مِثللو بعض آيتلر، روحانيلرڭ تمثّلنه إشارت ايتمكله برابر جلبِ أرواحه دخى إشارت ايدييورلر. فقط إشارت اولونان جلبِ أرواحِ طيّبه ايسه، مدنيلرڭ ياپديغى گبى هزليات صورتنده بعض اويونجقلره او پك جدّى و جدّى بر عالمده اولان روحلره حرمتسزلك ايدوب، كندى يرينه و اويونجقلره جلب ايتمك دگل، بلكه جدّى اولارق و جدّى بر مقصد ايچون محيى الدينِ عربى گبى ذاتلر كه، ايستديگى وقت أرواح ايله گوروشن بر قسم أهلِ ولايت مِثللو اونلره منجلب اولوب مناسبت پيدا ايتمك و اونلرڭ يرينه گيدوب عالملرينه بر درجه تقرّب ايتمكله روحانيتلرندن معنوى إستفاده ايتمكدر كه، آيتلر اوڭا إشارت ايدر و إشارت ايچنده بر تشويقى إحساس ايدييورلر و بو نوع صنعت و فنونِ خفيهنڭ أڭ ايلرى حدودينى چيزييور و أڭ گوزل صورتنى گوسترييورلر.
— 436 —
هم مثلا: حضرتِ داود عليه السلامڭ معجزهلرينه دائر
اِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِىِّ وَ الْاِشْرَاقِ ٭ يَا جِبَالُ اَوِّبِى مَعَهُ وَ الطَّيْرَ وَ اَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ
و
عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ
آيتلر دلالت ايدييور كه: جنابِ حق، حضرتِ داود عليه السلامڭ تسبيحاتنه اويله بر قوّت و يوكسك بر سس و خوش بر أدا ويرمشدر كه: طاغلرى وجده گتيروب برر معظّم فونوغراف مِثللو و برر إنسان گبى بر سرذاكرڭ أطرافنده اُفقى حلقه طوتوب؛ بر دائره اولارق تسبيحات ايدييورلردى. عجبا بو ممكن ميدر، حقيقت ميدر؟
أوت حقيقتدر. مغارهلى هر طاغ، هر إنسانله و إنسانڭ ديليله پاپاغان گبى قونوشهبيلير. چونكه عكسِ صدا واسطهسيله طاغڭ اوڭنده سن "الحمد ِللّٰه" دى. طاغ ده عينًا سنڭ گبى "الحمد ِللّٰه" دييهجك. مادام بو قابليتى، جنابِ حق طاغلره إحسان ايتمشدر. ألبته او قابليت، إنكشاف ايتديريلهبيلير و او چكردك سنبللهنير.
ايشته حضرتِ داود عليه السلامه رسالتيله برابر خلافتِ روىِ زمينى مستثنا بر صورتده اوڭا ويرديگندن، او گنيش رسالت و معظّم سلطنته لايق بر معجزه اولارق او قابليت چكردگنى اويله إنكشاف ايتديرمش كه؛ چوق بيوك طاغلر برر نفر، برر شاكرد، برر مريد گبى حضرتِ داوده إقتدا ايدوب اونڭ لسانيله، اونڭ أمريله خالقِ ذو الجلاله تسبيحات ايدييورلردى. حضرتِ داود عليه السلام نه سويلهسه، اونلر ده تكرار ايدييورلردى. ناصلكه شيمدى وسائطِ مخابره و وسائلِ إرتباطڭ كثرت و تكمّلى سببيله حشمتلى بر قوماندان، طاغلره طاغيلان عظيم اوردوسنه بر آنده "اللّٰه أكبر" ديديرر و او قوجه طاغلرى قونوشديرر، ولوَلهيه گتيرر. مادام إنسانڭ بر قوماندانى، طاغلرى سكنهلرينڭ لسانيله مجازى اولارق قونوشديرر.
— 437 —
ألبته جنابِ حقّڭ حشمتلى بر قوماندانى، حقيقى اولارق قونوشديرر، تسبيحات ياپديرر. بونڭله برابر هر جبلڭ بر شخصِ معنويسى بولونديغنى و اوڭا مناسب برر تسبيح و برر عبادتى اولديغنى، أسكى سوزلرده بيان ايتمشز. ديمك هر طاغ، إنسانلرڭ لسانيله عكسِ صدا سرّيله تسبيحات ياپدقلرى گبى، كندى ألسنهِٔ مخصوصهلريله دخى خالقِ ذو الجلاله تسبيحاتلرى واردر.
وَ الطَّيْرَ مَحْشُورَةً ٭ عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ
جملهلريله حضرتِ داود و سليمان عليهما السلامه، قوشلر أنواعنڭ لسانلرينى، هم إستعدادلرينڭ ديللرينى، يعنى هانگى ايشه يارادقلرينى، اونلره جنابِ حقّڭ إحسان ايتديگنى شو جملهلر گوسترييورلر. أوت مادام حقيقتدر. مادام روىِ زمين، بر سفرهِٔ رحماندر، إنسانڭ شرفنه قورولمشدر. اويله ايسه، او سفرهدن إستفاده ايدن سائر حيوانات و طيورڭ چوغى إنسانه مسخّر و خدمتكار اولابيلير. ناصلكه أڭ كوچكلرندن بال آريسى و ايپك بوجگنى إستخدام ايدوب إلهامِ إلٰهى ايله عظيم بر إستفاده يولنى آچارق و گوگرجينلرى بعض ايشلرده إستخدام ايدهرك و پاپاغان مِثللو قوشلرى قونوشديرهرق، مدنيتِ بشريهنڭ محاسننه گوزل شيلرى علاوه ايتمشدر. اويله ده، باشقه قوش و حيوانلرڭ إستعداد ديلى بيلينيرسه، چوق طائفهلرى وار كه؛ قرنداشلرى حيواناتِ أهليه گبى، برر مهمّ ايشده إستخدام ايديلهبيليرلر. مثلا: چكرگه آفتنڭ إستيلاسنه قارشى؛ چكرگهيى ييمهدن محو ايدن صيغيرجق قوشلرينڭ ديلى بيلينسه و حركاتى تنظيم ايديلسه، نه قدر فائدهلى بر خدمتده اجرتسز اولارق إستخدام ايديلهبيلير.
ايشته قوشلردن شو نوع إستفاده و تسخيرى و تلفون و فونوغراف گبى جامداتى قونوشديرمق و طيوردن إستفاده ايتمك؛ أڭ منتها حدودينى شو آيت
— 438 —
چيزييور. أڭ اوزاق هدفنى تعيين ايدييور. أڭ حشمتلى صورتنه پارمقله إشارت ايدييور و بر نوع تشويق ايدر. ايشته جنابِ حق شو آيتلرڭ لسانِ رمزيله معنًا دييور كه:
أى إنسانلر! بڭا تام عبد اولان بر همجنسڭزه، اونڭ نبوّتنڭ عصمتنه و سلطنتنڭ تام عدالتنه مدار اولمق ايچون، ملكمدهكى معظّم مخلوقاتى اوڭا مسخّر ايدوب قونوشديرييورم و جنودمدن و حيواناتمدن چوغنى اوڭا خدمتكار ويرييورم. اويله ايسه، هر بريڭزه ده مادام گوك و ير و طاغلر حملندن چكينديگى بر أمانتِ كبرايى توديع ايتمشم، خليفهِٔ زمين اولمق إستعدادينى ويرمشم. شو مخلوقاتڭ ده ديزگينلرى كيمڭ ألنده ايسه، اوڭا رام اولماڭز لازمدر. تا اونڭ ملكندهكى مخلوقلر ده سزه رام اولابيلسين. و اونلرڭ ديزگينلرى ألنده اولان ذاتڭ نامنه ألده ايدهبيلسهڭز و إستعدادلريڭزه لايق مقامه چيقسهڭز...
مادام حقيقت بويلهدر. معناسز بر أگلنجه حكمنده اولان فونوغراف ايشلتديرمك، گوگرجينلرله اوينامق، مكتوب پوستهجيلغى ياپمق، پاپاغانلرى قونوشديرمغه بدل؛ أڭ خوش، أڭ يوكسك، أڭ علوى بر أگلنجهِٔ معصومانهيه چاليش كه، طاغلر سڭا داودوارى برر معظّم فونوغراف اولابيلسين و هواءِ نسيمينڭ طوقونمسيله أشجار و نباتاتدن برر تلِ موسيقى گبى نغماتِ ذكريه قولاغڭه گلسين و طاغ، بيڭلر ديللريله تسبيحات ياپان بر عجائب المخلوقات ماهيتنى گوسترسين و أكثر قوشلر، هُدْهُدِ سليمانى گبى برر مونس آرقداش ويا مطيع برر خدمتكار صورتنى گيسين. هم سنى أگلنديرسين، هم مستعد اولديغڭ كمالاته ده سنى شوق ايله سَوق ايتسين. اوتهكى لهويات گبى، إنسانيتڭ إقتضا ايتديگى مقامدن سنى دوشورتمسين.
— 439 —
هم مثلا: حضرتِ إبراهيم عليه السلامڭ بر معجزهسى حقّنده اولان
قُلْنَا يَا نَارُ كُونِى بَرْدًا وَ سَلَامًا عَلٰى اِبْرَاهِيمَ
آيتنده اوچ إشارتِ لطيفه وار:
برنجيسى:آتش دخى، سائر أسبابِ طبيعيه گبى كندى كيفيله، طبيعتيله، كورىكورينه حركت ايتمييور. بلكه أمر تحتنده بر وظيفه ياپييور كه؛ حضرتِ إبراهيمى (عليه السلام) ياقمدى و اوڭا، ياقمه أمر ايديلييور.
ايكنجيسى:آتشڭ بر درجهسى وار كه، برودتيله إحراق ايدر. يعنى إحراق گبى بر تأثير ياپار. جنابِ حق، سَلَامًا (حاشيه): بر تفسير دييور: سَلَامًا ديمهسه ايدى، برودتيله إحراق ايدهجكدى. لفظيله برودته دييور كه: "سن ده حرارت گبى برودتڭله إحراق ايتمه." ديمك، او مرتبهدهكى آتش، صوغوقلغيله يانديرر گبى تأثير گوسترييور. هم آتشدر، هم برددر. أوت، حكمتِ طبيعيهده نارِ بيضا حالنده آتشڭ بر درجهسى وار كه؛ حرارتى أطرافنه نشر ايتمييور و أطرافندهكى حرارتى كندينه جلب ايتديگى ايچون، شو طرز برودتله، أطرافندهكى صو گبى مايع شيلرى إنجماد ايتديروب، معنًا برودتيله إحراق ايدر. ايشته زمهرير، برودتيله إحراق ايدن بر صنف آتشدر. اويله ايسه، آتشڭ بتون درجاتنه و عموم أنواعنه جامع اولان جهنّم ايچنده، ألبته زمهريرڭ بولونماسى ضروريدر.
اوچنجيسى:جهنّم آتشنڭ تأثيرينى منع ايدهجك و أمان ويرهجك ايمان گبى بر مادّهِٔ معنويه، إسلاميت گبى بر زره اولديغى مِثللو؛ دنيوى آتشنڭ دخى تأثيرينى منع ايدهجك بر مادّهِٔ مادّيه واردر. چونكه جنابِ حق، إسمِ حكيم إقتضاسيله؛ بو دنيا دار الحكمت اولمق حسبيله، أسباب پردهسى آلتنده إجراآت ياپييور. اويله ايسه حضرتِ إبراهيمڭ جسمى گبى، گوملگنى ده آتش ياقمدى و آتشه قارشى مقاومت حالتنى ويرمشدر. إبراهيمى ياقمديغى گبى، گوملگنى ده ياقمييور. ايشته
— 440 —
بو إشارتڭ رمزيله معنًا شو آيت دييور كه: "أى ملّتِ إبراهيم! إبراهيموارى اولڭز. تا مادّى و معنوى گوملكلريڭز، أڭ بيوك دشمنڭز اولان آتشه هم بوراده، هم اوراده بر زره اولسون. روحڭزه ايمانى گيديروب، جهنّم آتشنه قارشى زرهڭز اولديغى گبى؛ جنابِ حقّڭ زمينده سزڭ ايچون صاقلاديغى و إحضار ايتديگى بعض مادّهلر وار. اونلر سزى آتشڭ شرّندن محافظه ايدر. آرايڭز، چيقاريڭز، گييڭز." ايشته بشرڭ مهمّ ترقّياتندن و كشفياتندندر كه، بر مادّهيى بولمش آتش ياقميهجق و آتشه طايانير بر گوملك گيمش. شو آيت ايسه، اوڭا مقابل باق نه قدر علوى، لطيف و گوزل و أبده قدر ييرتيلميهجق حَنِيفًا مُسْلِمًا تزگاهنده طوقونهجق بر حُلّهيى گوسترييور.
هم مثلا:
وَ عَلَّمَ اٰدَمَ الْاَسْمَاءَ كُلَّهَا
"حضرتِ آدم عليه السلامڭ دعواىِ خلافتِ كبراده معجزهِٔ كبراسى، تعليمِ أسمادر." دييور. ايشته سائر أنبيانڭ معجزهلرى، برر خصوصى خارقهِٔ بشريهيه رمز ايتديگى گبى، بتون أنبيانڭ پدرى و ديوانِ نبوّتڭ فاتحهسى اولان حضرتِ آدم عليه السلامڭ معجزهسى عموم كمالات و ترقّياتِ بشريهنڭ نهايتلرينه و أڭ ايلرى هدفلرينه صراحته ياقين إشارت ايدييور. جنابِ حق (جلّ جلاله)، معنًا شو آيتڭ لسانِ إشارتيله دييور كه: "أى بنى آدم! سزڭ پدريڭزه، ملائكهلره قارشى خلافت دعواسنده رجحانيتنه حجّت اولارق، بتون أسمايى تعليم ايتديگمدن، سز دخى مادام اونڭ أولادى و وارثِ إستعداديسڭز. بتون أسمايى تعلّم ايدوب، مرتبهِٔ أمانتِ كبراده، بتون مخلوقاته قارشى، رجحانيتڭزه لياقتڭزى گوسترمك گركدر. زيرا كائنات ايچنده، بتون مخلوقات اوستنده أڭ يوكسك مقاماته گيتمك و زمين گبى بيوك مخلوقاتلر سزه مسخّر اولمق گبى مرتبهِٔ عاليهيه سزه يول آچيقدر. هايدى ايلرى آتيلڭز و برر إسممه
— 441 —
ياپيشيڭز، چيقيڭز. فقط سزڭ پدريڭز بر دفعه شيطانه آلداندى، جنّت گبى بر مقامدن روىِ زمينه موقّةً سقوط ايتدى. صاقين سز ده ترقّياتڭزده شيطانه اويوب حكمتِ إلٰهيهنڭ سماواتندن، طبيعت ضلالتنه سقوطه واسطه ياپمايڭز. وقت بَوقت باشڭزى قالديروب أسماءِ حسنىمه دقّت ايدهرك، او سماواته عروج ايتمك ايچون فنونڭزى و ترقّياتڭزى نردبان ياپيڭز. تا فنون و كمالاتڭزڭ منبعلرى و حقيقتلرى اولان أسماءِ ربّانيهمه چيقاسڭز و او أسمانڭ دوربينيله، قلبڭزله ربّڭزه باقهسڭز."
بر نكتهٔ مهمّه و بر سرِّ أهمّ
شو آيتِ عجيبه، إنسانڭ جامعيتِ إستعدادى جهتيله مظهر اولديغى بتون كمالاتِ علميه و ترقّياتِ فنّيه و خوارقِ صنعيهيى "تعليمِ أسما" عنوانيله إفاده و تعبير ايتمكده شويله لطيف بر رمزِ علوى وار كه: هر بر كمالڭ، هر بر علمڭ، هر بر ترقّياتڭ، هر بر فنّڭ بر حقيقتِ عاليهسى وار كه؛ او حقيقت، بر إسمِ إلٰهىيه طايانييور. پك چوق پردهلرى و متنوّع تجلّياتى و مختلف دائرهلرى بولونان او إسمه طايانمقله او فن، او كمالات، او صنعت كمالنى بولور، حقيقت اولور. يوقسه ياريم يامالاق بر صورتده ناقص بر گولگهدر.
مثلا: هندسه بر فندر. اونڭ حقيقتى و نقطهٔ منتهاسى، جنابِ حقّڭ إسمِ عدل و مقدِّرينه يتيشوب، هندسه آيينهسنده او إسمڭ حكيمانه جلوهلرينى حشمتيله مشاهده ايتمكدر.
مثلا: طب بر فندر، هم بر صنعتدر. اونڭ ده نهايتى و حقيقتى؛ حكيمِ مطلقڭ شافى إسمنه طايانوب، أجزاخانهِٔ كبراسى اولان روىِ زمينده رحيمانه جلوهلرينى أدويهلرده گورمكله طب كمالاتنى بولور، حقيقت اولور.
— 442 —
مثلا: حقيقتِ موجوداتدن بحث ايدن حكمت الأشيا، جنابِ حقّڭ (جلّ جلاله) إسمِ حكيمنڭ تجلّياتِ كبراسنى مدبّرانه، مربّيانه؛ أشياده، منفعتلرنده و مصلحتلرنده گورمكله و او إسمه يتيشمكله و اوڭا طايانمقله شو حكمت حكمت اولابيلير. يوقسه، يا خرافاته إنقلاب ايدر و مالايعنيات اولور ويا فلسفهٔ طبيعيه مِثللو ضلالته يول آچار.
ايشته سڭا اوچ مثال... سائر كمالات و فنونى بو اوچ مثاله قياس ايت.
ايشته قرآنِ حكيم، شو آيتله بشرى، شيمديكى ترقّياتنده پك چوق گرى قالديغى أڭ يوكسك نقطهلره، أڭ ايلرى حدوده، أڭ نهايت مرتبهلره، آرقهسنه دستِ تشويقى ووروب، پارمغيله او مرتبهلرى گوسترهرك "هايدى آرش ايلرى" دييور. بو آيتڭ خزينهِٔ عظماسندن شيمديلك بو جوهرله إكتفا ايدهرك او قپويى قپهيورز.
هم مثلا: خاتمِ ديوانِ نبوّت و بتون أنبيانڭ معجزهلرى اونڭ دعواءِ رسالتنه بر تك معجزه حكمنده اولان أنبيانڭ سَرْورى و شو كائناتڭ مابِهِ الإفتخارى و حضرتِ آدمه (عليه السلام) إجمالًا تعليم اولونان بتون أسمانڭ بتون مراتبيله تفصيلًا مظهرى (عليه الصلاة والسلام) يوقارىيه جلال ايله پارمغنى قالديرمقله شقِّ قمر ايدن و آشاغىيه جمال ايله اينديرمكله ينه اون پارمغندن كوثر گبى صو آقيتان و بيڭ معجزات ايله مصدّق و مؤيّد اولان محمّد عليه الصلاة والسلامڭ معجزهِٔ كبراسى اولان قرآنِ حكيمڭ وجوهِ إعجازينڭ أڭ پارلاقلرندن اولان حق و حقيقته دائر بياناتندهكى جزالت، إفادهسندهكى بلاغت، معانيسندهكى جامعيت، اسلوبلرندهكى علويت و حلاوتى إفاده ايدن:
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلٰى اَنْ يَاْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا الْقُرْاٰنِ لَا يَاْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا
— 443 —
گبى چوق آياتِ بيّناتله إنس و جنّڭ أنظارينى، شو معجزهِٔ أبديهنڭ وجوهِ إعجازندن أڭ ظاهر و أڭ پارلاق وجهنه چويرييور. بتون إنس و جنّڭ طمارلرينه طوقونديرييور. دوستلرينڭ شوقلرينى، دشمنلرينڭ عنادينى تحريك ايدوب، عظيم بر تشويق ايله، شدّتلى بر ترغيب ايله دوست و دشمنلرى اونى تنظيره و تقليده، يعنى نظيرينى ياپمق و كلامنى اوڭا بڭزتمك ايچون سَوق ايدييور. هم اويله بر صورتده او معجزهيى نظرگاهِ أنامه قويويور؛ گويا إنسانڭ بو دنيايه گليشندن غايهِٔ يگانهسى؛ او معجزهيى هدف و دستور إتّخاذ ايدوب، اوڭا باقهرق، نتيجهٔ خلقتِ إنسانيهيه بيلهرك يورومكدر.
الحاصل:سائر أنبيا عليهم السلامڭ معجزاتلرى، برر خوارقِ صنعته إشارت ايدييور و حضرتِ آدم عليه السلامڭ معجزهسى ايسه؛ أساساتِ صنعت ايله برابر، علوم و فنونڭ، خوارق و كمالاتنڭ فهرستهسنى بر صورتِ إجماليده إشارت ايدييور و تشويق ايدييور. امّا معجزهِٔ كبراءِ أحمديه (عصم) اولان قرآنِ معجز البيان ايسه، تعليمِ أسمانڭ حقيقتنه مفصّلًا مظهريتنى؛ حق و حقيقت اولان علوم و فنونڭ طوغرى هدفلرينى و دنيوى، اُخروى كمالاتى و سعاداتى واضحًا گوسترييور. هم پك چوق عظيم تشويقاتله، بشرى اونلره سَوق ايدييور. هم اويله بر طرزده سَوق ايدر، تشويق ايدر كه؛ او طرز ايله شويله آڭلاتديرييور: "أى إنسان! شو كائناتدن مقصدِ أعلا؛ تظاهرِ ربوبيته قارشى، عبوديتِ كلّيهِٔ إنسانيهدر و إنسانڭ غايهِٔ أقصٰىسى، او عبوديته علوم و كمالات ايله يتيشمكدر." هم اويله بر صورتده إفاده ايدييور كه، او إفاده ايله شويله إشارت ايدر كه: "ألبته نوعِ بشر، آخر وقتده علوم و فنونه دوكولهجكدر. بتون قوّتنى علمدن آلاجقدر. حكم و قوّت ايسه، علمڭ ألنه گچهجكدر." هم او قرآنِ معجز البيان، جزالت و بلاغتِ قرآنيهيى
— 444 —
مكرّرًا ايلرى سورديگندن رمزًا آڭلاتديرييور كه: "علوم و فنونڭ أڭ پارلاغى اولان بلاغت و جزالت، بتون أنواعيله آخر زمانده أڭ مرغوب بر صورت آلاجقدر. حتّى إنسانلر، كندى فكرلرينى بربرلرينه قبول ايتديرمك و حكملرينى بربرينه إجرا ايتديرمك ايچون، أڭ كسكين سلاحنى جزالتِ بياندن و أڭ مقاومتسوز قوّتنى بلاغتِ أدادن آلاجقدر."
الحاصل:قرآنڭ أكثر آيتلرى، هر برى برر خزينهٔ كمالاتڭ آناختارى و برر دفينهٔ علمڭ مفتاحيدر.
أگر ايسترسهڭ قرآنڭ سماواتنه و آياتنڭ نجوملرينه يتيشهسڭ؛ گچمش اولان يگرمى عدد سوزلرى، يگرمى باصامقلى (حاشيه): بلكه اوتوز اوچ عدد سوزلرى، اوتوز اوچ عدد مكتوبلرى، اوتوز بر لمعهلرى، اون اوچ شعاعلرى؛ يوز يگرمى باصامقلى بر نردباندر. بر نردبان ياپهرق چيق. اونڭله گور كه: قرآن نه قدر پارلاق بر گونشدر. حقائقِ إلٰهيهيه و حقائقِ ممكنات اوستنه ناصل صافى بر نور سرپيور و پارلاق بر ضيا نشر ايدييور، باق...
نتيجه:مادام أنبيايه دائر اولان آيتلر، شيمديكى ترقّياتِ بشريهنڭ خارقهلرينه برر نوع إشارتله برابر، داها ايلريدهكى حدودينى چيزييور گبى بر طرزِ إفادهسى وار و مادام هر بر آيتڭ متعدّد معنالره دلالتى محقّقدر، بلكه متّفقٌ عليهدر و مادام أنبيايه إتّباع ايتمك و إقتدا ايتمگه دائر أوامرِ مطلقه وار. اويله ايسه، شو گچمش آيتلرڭ معانئِ صريحهلرينه دلالتله برابر، صنعت و فنونِ بشريهنڭ مهملرينه إشارى بر طرزده دلالت، هم تشويق ايديلييور دينيلهبيلير.
— 445 —
ايكى مهمّ سؤاله قارشى ايكى مهمّ جواب
برنجيسى:أگر ديسهڭ: "مادام قرآن، بشر ايچون نازل اولمشدر. نهدن بشرڭ نظرنده أڭ مهمّ اولان مدنيت خارقهلرينى تصريح ايتمييور؟ يالڭز گيزلى بر رمز ايله، خفى بر ايما ايله، خفيف بر إشارتله، ضعيف بر إخطار ايله إكتفا ايدييور؟"
الجواب:چونكه مدنيتِ بشريه خارقهلرينڭ حقلرى، بحثِ قرآنيده او قدر اولابيلير. زيرا قرآنڭ وظيفهِٔ أصليهسى: دائرهِٔ ربوبيتڭ كمالات و شئوناتنى و دائرهِٔ عبوديتڭ وظائف و أحوالنى تعليم ايتمكدر. اويله ايسه شو خوارقِ بشريهنڭ او ايكى دائرهده حقلرى؛ يالڭز بر ضعيف رمز، بر خفيف إشارت، آنجق دوشر. چونكه اونلر، دائرهٔ ربوبيتدن حقلرينى ايستهسهلر، او وقت پك آز حق آلابيليرلر. مثلا؛ طيّارهٔ بشر
(حاشيه): شو جدّى مسئلهيى يازاركن إختيارسز اولارق، قلمم اُسلوبنى، شو لطيف لطيفهيه چويردى. بن ده قلممى سربست بيراقدم. اُميد ايدرم كه، اُسلوبڭ لطيفهلگى، مسئلهنڭ جدّيتنه خلل ويرمهسين.
قرآنه ديسه: "بڭا بر حقِّ كلام وير، آياتڭده بر موقع وير." ألبته او دائرهِٔ ربوبيتڭ طيّارهلرى اولان سيّارات، أرض، قمر؛ قرآن نامنه دييهجكلر: "بوراده جِرمڭ قدر بر موقع آلابيليرسڭ." أگر بشرڭ تحت البحرلرى، آياتِ قرآنيهدن موقع ايستهسهلر؛ او دائرهنڭ تحت البحرلرى (يعنى، بحرِ محيطِ هوائيده و أثير دڭزنده يوزن) زمين و ييلديزلر اوڭا دييهجكلر: "يانمزده سنڭ يرڭ، گورونميهجك درجهده آزدر." أگر ألكتريقڭ پارلاق، ييلديزمثال لامبالرى، حقِّ كلام ايستيهرك، آيتلره گيرمك ايستهسهلر؛ او دائرهنڭ ألكتريق لامبالرى اولان شمشكلر، شهابلر و گوك يوزينى زينتلنديرن ييلديزلر و مصباحلر دييهجكلر: "ايشيغڭ نسبتنده بحث و بيانه گيرهبيليرسڭ." أگر خوارقِ مدنيت، دقائقِ صنعت جهتنده حقلرينى ايسترلرسه و
— 446 —
آيتلردن مقام طلب ايدرلرسه؛ او وقت، بر تك سينك اونلره "صوصڭز" دييهجك. "بنم بر قنادم قدر حقّڭز يوقدر. زيرا سزلردهكى، بشرڭ جزءِ إختياريله كسب ايديلن بتون اينجه صنعتلر و بتون نازك جهازلر طوپلانسه، بنم كوچوجك وجودمدهكى اينجه صنعت و نازنين جهازلر قدر عجيب اولاماز.
اِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰه لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ
إلى آخر.. آيتى سزى صوصديرر."
أگر او خارقهلر، دائرهِٔ عبوديته گيدوب، او دائرهدن حقلرينى ايسترلرسه؛ او زمان او دائرهدن شويله بر جواب آليرلر كه: "سزڭ مناسبتڭز بزمله پك آزدر و دائرهمزه قولاى گيرهمزسڭز. چونكه پروغراممز بودر كه: دنيا بر مسافرخانهدر. إنسان ايسه اونده آز طورهجقدر و وظيفهسى چوق بر مسافردر و قيصه بر عمرده حياتِ أبديهيه لازم اولان لوازماتى تدارك ايتمكله مكلّفدر. أڭ أهمّ و أڭ ألزم ايشلر، تقديم ايديلهجكدر. حالبوكه سز أكثريت إعتباريله شو فانى دنيايى بر مقرِّ أبدى نقطهٔ نظرنده و غفلت پردهسى آلتنده، دنياپرستلك حسّيله ايشلنمش بر صورت سزده گورولويور. اويله ايسه، حقپرستلك و آخرتى دوشونمكلك أساسلرى اوزرينه مؤسّس اولان عبوديتدن حصّهڭز پك آزدر. لٰكن أگر قيمتدار بر عبادت اولان صِرف منفعتِ عباد اللّٰه ايچون و منافعِ عموميه و إستراحتِ عامّهيه و حياتِ إجتماعيهنڭ كمالنه خدمت ايدن و ألبته أقلّيت تشكيل ايدن محترم صنعتكارلر و ملهم كشّافلر، آرقهڭزده و ايچڭزده وارسه؛ او حسّاس ذاتلره شو رمز و إشاراتِ قرآنيه (سعيه تشويق و صنعتلرينى تقدير ايتمك ايچون) الحقّ كافى و وافيدر."
ايكنجى سؤاله جواب:أگر ديسهڭ: "شيمدى شو تحقيقاتدن صوڭره شبههم قالمادى و تصديق ايتدم كه؛ قرآنده سائر حقائقله برابر، مدنيتِ حاضرهنڭ
— 447 —
خارقهلرينه و بلكه داها ايلريسنه إشارت و رمز واردر. دنيوى و اُخروى سعادتِ بشره لازم اولان هر شى، دگرى نسبتنده ايچنده بولونور. فقط نيچون قرآن، اونلرى صراحتله ذكر ايتمييور؟ تا، معنّد كافرلر دخى تصديقه مجبور اولسونلر، قلبمز ده راحت اولسون؟
الجواب:دين بر إمتحاندر. تكليفِ إلٰهى بر تجربهدر. تا، أرواحِ عاليه ايله أرواحِ سافله، مسابقه ميداننده بربرندن آيريلسين. ناصلكه بر معدنه آتش ويريلييور؛ تا ألماسله كومور، آلتونله طوپراق بربرندن آيريلسين. اويله ده بو دارِ إمتحانده اولان تكليفاتِ إلٰهيه بر إبتلادر و بر مسابقهيه سَوقدر كه؛ إستعدادِ بشر معدننده اولان جواهرِ عاليه ايله موادِّ سفليه، بربرندن تفريق ايديلسين... مادام قرآن، بو دارِ إمتحانده بر تجربه صورتنده، بر مسابقه ميداننده بشرڭ تكمّلى ايچون نازل اولمشدر. ألبته شو دنيوى و هركسه گورونهجك امورِ غيبيهِٔ إستقباليهيه يالڭز إشارت ايدهجك و حجّتنى إثبات ايدهجك درجهده عقله قپو آچاجق. أگر صراحةً ذكر ايتسه، سرِّ تكليف بوزولور. عادتا گوك يوزندهكى ييلديزلرله واضحًا لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه يازمق مِثللو بر بداهته گيرهجك. او زمان هركس ايستر ايستهمز تصديق ايدهجك. مسابقه اولماز، إمتحان فوت اولور. كومور گبى بر روح ايله ألماس گبى بر روح (حاشيه): أبو جهلِ لعين ايله أبو بكرِ صدّيق مساوى گورونهجك. سرِّ تكليف ضايع اولاجق. برابر قالاجقلر...
الحاصل:قرآنِ حكيم، حكيمدر. هر شيئه، قيمتى نسبتنده بر مقام ويرر. ايشته قرآن، بيڭ اوچيوز سنه أوّل، إستقبالڭ ظلماتنده مستتر و غيبى اولان ثمرات و ترقّياتِ إنسانيهيى گورويور و گورديگمزدن و گورهجگمزدن داها گوزل بر صورتده گوسترر.
— 448 —
ديمك قرآن، اويله بر ذاتڭ كلاميدر كه؛ بتون زمانلرى و ايچندهكى بتون أشيايى بر آنده گورويور.
ايشته معجزاتِ أنبيا يوزنده پارلايان بر لمعهٔ إعجازِ قرآن...
اَللّٰهُمَّ فَهِّمْنَا اَسْرَارَ الْقُرْاٰنِ وَ وَفِّقْنَا لِخِدْمَتِهِ فِى كُلِّ اٰنٍ وَ زَمَانٍ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ وَ بَارِكْ وَ كَرِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا وَ مَوْلٰينَا مُحَمَّدٍ عَبْدِكَ وَ نَبِيِّكَ وَ رَسُولِكَ النَّبِىِّ الْاُمِّىِّ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ اَصْحَابِهِ وَ اَزْوَاجِهِ وَ ذُرِّيَّاتِهِ وَ عَلَى النَّبِيِّنَ وَ الْمُرْسَلِينَ وَ الْمَلٰئِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ وَ الْاَوْلِيَاءِ وَ الصَّالِحِينَ اَفْضَلَ صَلَاةٍ وَ اَزْكٰى سَلَامٍ وَ اَنْمٰى بَرَكَاتٍ بِعَدَدِ سُوَرِ الْقُرْاٰنِ وَ اٰيَاتِهِ وَ حُرُوفِهِ وَ كَلِمَاتِهِ وَ مَعَانِيهِ وَ اِشَارَاتِهِ وَ رُمُوزِهِ وَ دَلَالَاتِهِ وَ اغْفِرْلَنَا وَ ارْحَمْنَا وَ الْطُفْ بِنَا يَا اِلٰهَنَا يَا خَالِقَنَا بِكُلِّ صَلَاةٍ مِنْهَا بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ وَ الْحَمْدُ للّٰه رَبِّ الْعَالَمِينَ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 449 —
اوچنجى ذيل
اون ايكنجى سوز
بِسْمِ اللّٰه الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ اُوتِىَ خَيْرًا كَثِيرًا
(قرآنِ حكيمڭ حكمتِ قدسيهسى ايله فلسفه حكمتنڭ إجمالًا موازنهسى، هم حكمتِ قرآنيهنڭ إنسانڭ حياتِ شخصيهسنه و حياتِ إجتماعيهسنه ويرديگى درسِ تربيهنڭ غايت قيصه بر فذلكهسى، هم قرآنڭ سائر كلماتِ إلٰهيهيه و بتون كلاملره جهتِ رجحانيتنه بر إشارتدر. ايشته بو سوزده "درت أساس" واردر.)
برنجى أساس:حكمتِ قرآنيه ايله حكمتِ فنّيهنڭ فرقلرينه شو گلهجك حكايهٔ تمثيليه دوربينيله باق:
بر زمان، هم ديندار، هم غايت صنعتكار بر حاكمِ نامدار ايستدى كه: قرآنِ حكيمى، معانيسندهكى قدسيتنه و كلماتندهكى إعجازه شايسته بر يازى ايله يازسين. او معجزنما قامته، خارقه بر لباس گيديريلسين. ايشته او نقّاش ذات، قرآنى پك عجيب بر طرزده يازدى. بتون قيمتدار جوهرلرى، يازيسنده إستعمال ايتدى. حقائقنڭ تنوّعنه إشارت ايچون بعض مجسّم حروفاتنى ألماس و زمرد ايله و بر قسمنى لؤلؤ و عقيق ايله و بر طائفهسنى پيرلانطه و مرجانله و بر نوعنى آلتون و
— 450 —
گوموش ايله يازدى. هم اويله بر طرزده سوسلنديروب منقّش ايتدى كه، اوقومايى بيلن و بيلمهين هركس تماشاسندن حيران اولوب إستحسان ايدردى. باخصوص أهلِ حقيقتڭ نظرينه او صورى گوزللك، معناسندهكى غايت پارلاق گوزللگڭ و غايت شيرين تزييناتڭ إشاراتى اولديغندن، پك قيمتدار بر آنتيقه اولمشدر.
صوڭره او حاكم، شو مصنّع و مرصّع قرآنى، بر أجنبى فيلسوفه و بر مسلمان عالمه گوستردى. هم تجربه، هم مكافات ايچون أمر ايتدى كه: "هر بريڭز، بونڭ حكمتنه دائر بر أثر يازيڭز." أوّلا او فيلسوف، صوڭره او عالم، اوڭا دائر برر كتاب تأليف ايتديلر. فقط فيلسوفڭ كتابى، يالڭز حرفلرڭ نقشلرندن و مناسبتلرندن و وضعيتلرندن و جوهرلرينڭ خاصيتلرندن و تعريفاتندن بحث ايدر. معناسنه هيچ ايليشمز. چونكه او أجنبى آدم، عربى خطّى اوقومايى هيچ بيلمز. حتّى او مزيَّن قرآنى، بيلمهيور كه بر كتابدر و معنايى إفاده ايدن يازيدر. بلكه اوڭا منقّش بر آنتيقه نظريله باقييور. لٰكن چندان عربى بيلمهيور فقط چوق ايى بر مهندسدر، گوزل بر تصويرجيدر، ماهر بر كيمياگردر، صرّاف بر جوهرجيدر. ايشته او آدم، بو صنعتلره گوره أثرينى يازدى.
امّا مسلمان عالم ايسه اوڭا باقديغى وقت آڭلادى كه: او، كتابِ مبيندر، قرآنِ حكيمدر. ايشته بو حقپرست ذات، نه تزييناتِ ظاهريهسنه أهمّيت ويردى و نه ده حروفڭ نقوشيله إشتغال ايتدى. بلكه اويله بر شيله مشغول اولدى كه، ميليون مرتبه اوتهكى آدمڭ إشتغال ايتديگى مسئلهلرندن داها عالى، داها غالى، داها لطيف، داها شريف، داها نافع، داها جامع... چونكه نقوشڭ پردهسى آلتنده اولان حقائقِ قدسيهسندن و أنوارِ أسرارندن بحث ايدرك غايت گوزل بر تفسيرِ شريف يازدى. صوڭره ايكيسى، أثرلرينى گوتوروب او حاكمِ ذىشانه تقديم ايتديلر. او حاكم، أوّلا فيلسوفڭ أثرينى آلدى. باقدى گوردى كه: او خودپسند و
— 451 —
طبيعتپرست آدم چوق چاليشمش، فقط هيچ حقيقى حكمتنى يازمامش. هيچ بر معناسنى آڭلامامش، بلكه قاريشديرمش. اوڭا قارشى حرمتسزلك، بلكه أدبسزلك ايتمش. چونكه او منبعِ حقائق اولان قرآنى، معناسز نقوش ظن ايدهرك، معنا جهتنده قيمتسزلك ايله تحقير ايتمش اولديغندن، او حاكمِ حكيم دخى اونڭ أثرينى باشنه ووردى، حضورندن چيقاردى.
صوڭره اوتهكى حقپرست، مدقّق عالمڭ أثرينه باقدى گوردى كه: غايت گوزل و نافع بر تفسير و غايت حكيمانه، مرشدانه بر تأليفدر. "آفرين، بارك اللّٰه" ديدى. ايشته حكمت بودر و عالم و حكيم، بونڭ صاحبنه ديرلر. اوتهكى آدم ايسه، حدّندن تجاوز ايتمش بر صنعتكاردر. صوڭره اونڭ أثرينه بر مكافات اولارق؛ هر بر حرفنه مقابل، توكنمز خزينهسندن "اون آلتون ويريلسين" إراده ايتدى.
أگر تمثيلى فهم ايتدڭ ايسه باق، حقيقتڭ يوزينى ده گور:
امّا او مزيَّن قرآن ايسه، شو مصنّع كائناتدر. او حاكم ايسه، حكيمِ أزليدر. و او ايكى آدم ايسه، بريسى يعنى أجنبيسى؛ علمِ فلسفه و حكماسيدر. ديگرى، قرآن و شاكردلريدر. أوت قرآنِ حكيم، شو قرآنِ عظيمِ كائناتڭ أڭ عالى بر مفسّريدر و أڭ بليغ بر ترجمانيدر. أوت او فرقاندر كه؛ شو كائناتڭ صحيفهلرنده و زمانلرڭ ياپراقلرنده قلمِ قدرتله يازيلان آياتِ تكوينيهيى جنّ و إنسه درس ويرر. هم هر برى برر حرفِ معنيدار اولان موجوداته "معناىِ حرفى" نظريله، يعنى اونلره صانع حسابنه باقار، "نه قدر گوزل ياپيلمش، نه قدر گوزل بر صورتده صانعنڭ جمالنه دلالت ايدييور" دير. و بونڭله كائناتڭ حقيقى گوزللگنى گوسترييور. امّا علمِ حكمت ديدكلرى فلسفه ايسه؛ حروفِ موجوداتڭ تزييناتنده و مناسباتنده طالمش و سرسملشمش، حقيقتڭ يولنى شاشيرمش. شو كتابِ كبيرڭ حروفاتنه
— 452 —
"معناىِ حرفى" ايله، يعنى اللّٰه حسابنه باقمق لازم گليركن؛ اويله ايتمهيوب "معناىِ إسمى" ايله، يعنى موجوداته موجودات حسابنه باقار، اويله بحث ايدر. نه گوزل ياپيلمشه بدل، "نه گوزلدر" دير، چركينلشديرر. بونڭله كائناتى تحقير ايدوب، كنديسنه مشتكى ايدر. أوت دينسز فلسفه، حقيقتسز بر سفسطهدر و كائناته بر تحقيردر.
ايكنجى أساس:قرآنِ حكيمڭ حكمتى، حياتِ شخصيهيه ويرديگى تربيهٔ أخلاقيه و حكمتِ فلسفهنڭ ويرديگى درسڭ موازنهسى:
فلسفهنڭ خالص بر تلميذى، بر فرعوندر. فقط منفعتى ايچون أڭ خسيس شيئه عبادت ايدن بر فرعونِ ذليلدر. هر منفعتلى شيئى كندينه "ربّ" طانير. هم او دينسز شاكرد، متمرّد و معنّددر. فقط بر لذّت ايچون نهايت ذلّتى قبول ايدن مسكين بر متمرّددر. شيطان گبى شخصلرڭ، بر منفعتِ خسيسه ايچون آياغنى اوپمكله ذلّت گوسترر دنى بر معنّددر. هم او دينسز شاكرد، جبّار بر مغروردر. فقط قلبنده نقطهِٔ إستناد بولمديغى ايچون ذاتنده غايت عجز ايله عاجز بر جبّارِ خودفروشدر. هم او شاكرد، منفعتپرست خود أنديشدر كه؛ غايهِٔ همّتى، نفس و بطنڭ و فرجڭ هوساتنى تطمين و منفعتِ شخصيهسنى، بعض منفعتِ قَوميه ايچنده آرايان دسّاس بر خودگامدر.
امّا حكمتِ قرآنڭ خالص تلميذى ايسه؛ بر عبددر. فقط أعظمِ مخلوقاته ده عبادته تنزّل ايتمز. هم جنّت گبى أعظمِ منفعت اولان بر شيئى، غايهِٔ عبادت قبول ايتمز بر عبدِ عزيزدر. هم حقيقى تلميذى متواضعدر؛ سليم، حليمدر. فقط فاطرينڭ غيرينه، دائرهِٔ إذنى خارجنده إختياريله تذلّیله تنزّل ايتمز. هم فقير و ضعيفدر، فقر و ضعفنى بيلير. فقط اونڭ مالكِ كريمى، اوڭا إدّخار ايتديگى اُخروى ثروت ايله مستغنيدر و سيّدينڭ نهايتسز قدرتنه إستناد ايتديگى ايچون
— 453 —
قويدر. هم يالڭز لِوجه اللّٰه، رضاءِ إلٰهى ايچون، فضيلت ايچون عمل ايدر، چاليشير... ايشته ايكى حكمتڭ ويرديگى تربيه، ايكى تلميذڭ موازنهسيله آڭلاشيلير.
اوچنجى أساس:حكمتِ فلسفه ايله حكمتِ قرآنيهنڭ حياتِ إجتماعيهٔ بشريهيه ويرديگى تربيهلر:
امّا حكمتِ فلسفه ايسه، حياتِ إجتماعيهده نقطهِٔ إستنادى، "قوّت" قبول ايدر. هدفى، "منفعت" بيلير. دستورِ حياتى، "جدال" طانير. جماعتلرڭ رابطهسنى، "عنصريت، منفى ملّيتى" طوتار. ثمراتى ايسه، "هوساتِ نفسانيهيى تطمين و حاجاتِ بشريهيى تزييد"در. حالبوكه قوّتڭ شأنى، تجاوزدر. منفعتڭ شأنى، هر آرزويه كافى گلمديگندن اوستنده بوغوشمقدر. دستورِ جدالڭ شأنى، چارپيشمقدر. عنصريتڭ شأنى، باشقهسنى يوتمقله بسلنمك اولديغندن، تجاوزدر... ايشته بو حكمتدندر كه، بشرڭ سعادتى سلب اولمشدر.
امّا حكمتِ قرآنيه ايسه، نقطهِٔ إستنادى، قوّته بدل "حقّى" قبول ايدر. غايهده منفعته بدل، "فضيلت و رضاىِ إلٰهى"يى قبول ايدر. حياتده دستورِ جدال يرينه، "دستورِ تعاونى" أساس طوتار. جماعتلرڭ رابطهلرنده؛ عنصريت، ملّيت يرينه "رابطهِٔ دينى و صنفى و وطنى" قبول ايدر. غاياتى؛ هوساتِ نفسانيهنڭ تجاوزاتنه سد چكوب، روحى معالياته تشويق و حسّياتِ علويهسنى تطمين ايدر و إنسانى كمالاتِ إنسانيهيه سَوق ايدوب إنسان ايدر. حقّڭ شأنى، إتّفاقدر. فضيلتڭ شأنى، تسانددر. دستورِ تعاونڭ شأنى، بربرينڭ إمدادينه يتيشمكدر. دينڭ شأنى، أخوّتدر، إنجذابدر. نفسى گملهمكله باغلامق، روحى كمالاته قامچيلامقله سربست بيراقمهنڭ شأنى، سعادتِ داريْندر.
— 454 —
دردنجى أساس:قرآنڭ، بتون كلماتِ إلٰهيه ايچنده جهتِ علويتنى و بتون كلاملر اوستنده جهتِ تفوّقنى آڭلامق ايسترسهڭ شو ايكى تمثيله باق:
برنجيسى:بر سلطانڭ ايكى چشيد مكالمهسى، ايكى طرزده خطابى واردر. بريسى؛ عادى بر رعيت ايله جزئى بر ايش ايچون، خصوصى بر حاجته دائر، خاص بر تلفونله قونوشمقدر. ديگرى؛ سلطنتِ عظما عنوانيله و خلافتِ كبرا ناميله و حاكميتِ عامّه حيثيتيله أوامرينى أطرافه نشر و تشهير مقصديله بر ألچيسيله ويا بيوك بر مأموريله قونوشمقدر و حشمتنى إظهار ايدن علوى بر فرمانله مكالمهدر.
ايكنجى تمثيل:بر آدم، ألنده بر آيينهيى گونشه قارشى طوتار. او آيينه مقدارنجه بر ايشيق و يدى رنگى جامع بر ضيا آلير. او نسبتله گونشله مناسبتدار اولور، صحبت ايدر و او ايشيقلى آيينهيى، قراڭلقلى خانهسنه ويا طام آلتندهكى باغنه توجيه ايتسه؛ گونشڭ قيمتى نسبتنده دگل، بلكه او آيينهنڭ قابليتى مقدارنجه إستفاده ايدهبيلير. ديگرى ايسه، خانهسندن ويا باغنڭ طامندن گنيش پنجرهلر آچار. گوكدهكى گونشه قارشى يوللر ياپار. حقيقى گونشڭ دائمى ضياسيله صحبت ايدر، قونوشور و لسانِ حال ايله بويله منّتدارانه بر صحبت ايدر. دير: "أى ير يوزينى ايشيغيله يالديزلايان و بتون چيچكلرڭ يوزينى گولديرن دنيا گوزلى و گوك نازدارى اولان نازنين گونش! اونلر گبى بنم خانهجگمى و باغچهجگمى ايصينديردڭ، ايشيقلانديردڭ." حالبوكه آيينه صاحبى بويله دييهمز. او قيد آلتندهكى گونشڭ عكسى ايسه، آثارى محدوددر. او قيده گورهدر... ايشته بو ايكى تمثيلڭ دوربينيله قرآنه باق. تا كه إعجازينى گورهسڭ و قدسيتنى آڭلايهسڭ...
أوت قرآن دير كه: "أگر يردهكى آغاجلر قلم اولوب، دڭزلر مركّب اولسه، جنابِ حقّڭ كلماتنى يازسهلر، بيتيرهمزلر." شيمدى شو نهايتسز كلمات ايچنده
— 455 —
أڭ بيوك مقام، قرآنه ويريلمهسنڭ سببى شودر كه: قرآن، إسمِ أعظمدن و هر إسمڭ أعظملق مرتبهسندن گلمش. هم بتون عالملرڭ ربّى إعتباريله اللّٰهڭ كلاميدر. هم بتون موجوداتڭ إلٰهى عنوانيله اللّٰهڭ فرمانيدر. هم سماوات و أرضڭ خالقى حيثيتيله بر خطابدر. هم ربوبيتِ مطلقه جهتنده بر مكالمهدر. هم سلطنتِ عامّهِٔ سبحانيه حسابنه بر خطبهِٔ أزليهدر. هم رحمتِ واسعهِٔ محيطه نقطهسنده، بر دفترِ إلتفاتاتِ رحمانيهدر. هم الوهيتڭ عظمتِ حشمتى حيثيتيله، باشلرنده بعضًا شفره بولونان بر مخابره مجموعهسيدر. هم إسمِ أعظمڭ محيطندن نزول ايله عرشِ أعظمڭ بتون محاطنه باقان، تفتيش ايدن حكمتفشان بر كتابِ مقدّسدر. ايشته بو سردندر كه،"كلام اللّٰه"عنوانى كمالِ لياقتله قرآنه ويريلمش.
امّا سائر كلماتِ إلٰهيه ايسه: بر قسمى، خاص بر إعتبار ايله و جزئى بر عنوان و خصوصى بر إسمڭ جزئى تجلّيسى ايله و خاص بر ربوبيت ايله و مخصوص بر سلطنت ايله و خصوصى بر رحمت ايله ظاهر اولان كلامدر. خصوصيت و كلّيت جهتنده درجهلرى مختلفدر. أكثر إلهامات بو قسمدندر. فقط درجاتى چوق متفاوتدر. مثلا أڭ جزئيسى و بسيطى، حيواناتڭ إلهاماتيدر. صوڭره، عوامِ ناسڭ إلهاماتيدر. صوڭره، عوامِ ملائكهنڭ إلهاماتيدر. صوڭره، أوليا إلهاماتيدر. صوڭره، ملائكهِٔ عظام إلهاماتيدر. ايشته شو سردندر كه: قلبڭ تلفونيله واسطهسز مناجات ايدن بر ولى دير:
حَدَّثَنِى قَلْبِى عَنْ رَبِّى
يعنى: "قلبم بنم ربّمدن خبر ويرييور." ديمييور: "ربّ العالميندن خبر ويرييور." هم دير: "قلبم، ربّمڭ آيينهسيدر، عرشيدر." ديمييور: "ربّ العالمينڭ عرشيدر." چونكه قابليتى مقدارنجه و يتمش بيڭه ياقين حجابلرڭ نسبتِ رفعى درجهسنده مظهرِ خطاب اولابيلير. ايشته بر پادشاهڭ سلطنتِ عظماسى حيثيتيله چيقان فرمانى، عادى بر آدمله جزئى بر مكالمهسندن نه قدر يوكسك و عالى ايسه؛ و گوكدهكى گونشڭ
— 456 —
فيضندن إستفاده، آيينهدهكى عكسنڭ جلوهسندن إستفادهدن نه درجه چوق و فائق ايسه؛ قرآنِ عظيم الشان دخى، او نسبتده بتون كلاملرڭ و هپ كتابلرڭ فوقندهدر.
قرآندن صوڭره ايكنجى درجهده كتبِ مقدّسه و صحفِ سماويهنڭ درجهلرى نسبتنده تفوّقلرى واردر. او سرِّ تفوّقدن حصّهداردرلر. أگر بتون جنّ و إنسانڭ قرآندن ترشّح ايتمهين بتون گوزل سوزلرى طوپلانسه؛ ينه قرآنڭ مرتبهِٔ قدسيهسنه يتيشوب تنظير ايدهمز. أگر قرآنڭ إسمِ أعظمدن و هر إسمڭ أعظملق مرتبهسندن گلديگنى بر پارچه فهم ايتمك ايسترسهڭ: آيت الكرسى و اٰيتِ
وَ عِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ
و اٰيتِ
قُلِ اللّٰهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ
و اٰيتِ
يُغْشِى الَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِاَمْرِهِ
و اٰيتِ
يَا اَرْضُ ابْلَعِى مَاءَكِ وَيَا سَمَاءُ اَقْلِعِى
و اٰيتِ
تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَ الْاَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ
و اٰيتِ
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
و اٰيتِ
اِنَّا عَرَضْنَا الْاَمَانَةَ عَلَى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ الْجِبَالِ
و اٰيتِ
يَوْمَ نَطْوِى السَّمَاءَ كَطَىِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ
و اٰيتِ
وَمَا قَدَرُوا اللّٰه حَقَّ قَدْرِهِ وَ الْاَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
و اٰيتِ
لَوْ اَنْزَلْنَا هٰذَا الْقُرْاٰنَ عَلٰى جَبَلٍ لَرَاَيْتَهُ
گبى اٰيتلرڭ كلّى، عمومى، علوى إفادهلرينه باق...
هم باشلرنده اَلْحَمْدُ للّٰه وياخود سَبَّحَ و يُسَبِّحُ بولونان سورهلرڭ باشلرينه دقّت ايت. تا، بو سرِّ عظيمڭ شعاعنى گورهسڭ. هم الم لرڭ و الر لرڭ و حم لرڭ فاتحهلرينه باق؛ قرآنڭ، جنابِ حقّڭ ياننده أهمّيتنى بيلهسڭ.
— 457 —
أگر شو "دردنجى أساس"ڭ قيمتدار سرّينى فهم ايتدڭ ايسه؛ أنبيايه گلن وحيڭ أكثرى مَلك واسطهسيله اولديغنى و إلهامڭ أكثرى واسطهسز اولديغنى آڭلارسڭ. هم أڭ بيوك بر ولى، هيچ بر نبىنڭ درجهسنه يتيشمديگنڭ سرّينى آڭلارسڭ. هم قرآنڭ عظمتنى و عزّتِ قدسيتنى و علويتِ إعجازينڭ سرّينى آڭلارسڭ. هم معراجڭ سرِّ لزومنى، يعنى تا سماواته، تا سِدْرة المنتهايه، تا قابِ قوسَيْنه گيدوب،
اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ
اولان ذاتِ ذو الجلال ايله مناجات ايدوب، طرفة العينده يرينه گلمك سرّينى آڭلارسڭ. أوت شقِّ قمر، ناصلكه بر معجزهٔ رسالتيدر؛ نبوّتنى جنّ و إنسه گوستردى. اويله ده: معراج دخى، بر معجزهٔ عبوديتيدر؛ حبيبيتنى، أرواح و ملائكهيه گوستردى...
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ كَمَا يَلِيقُ بِرَحْمَتِكَ وَ بِحُرْمَتِهِ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
— 458 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰه وَ بَرَكَاتُهُ
(بو پارچه اون التنجى لمعهدن آلنمشدر.)
عزيز صدّيق سڭركندلى قارداشلرمإبراهيم، شكرى، حافظ بكر، حافظ حسين، حافظ رجب أفنديلر!
حافظ توفيق ايله گوندرديگڭز اوچ مسئلهيه ملحدلر أسكيدن بَرى ايليشييورلر.
برنجيسى:
حَتّٰى اِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ
آيتنڭ إفاده ايتديگى ظاهر معناسنه گوره: گونشڭ، حرارتلى و چامورلى بر چشمه صوينده غروب ايتديگنى گورمش، دييور.
ايكنجيسى:سدِّ ذو القرنيْن نرهدهدر؟
اوچنجيسى:آخر زمانده حضرتِ عيسىنڭ (عس) گلهجگنه و دجّالى ئولديرهجگنه دائردر.
بو سؤاللرڭ جوابلرى اوزوندر. يالڭز مختصر بر إشارتله ديرز كه: آياتِ قرآنيه، اُسلوبِ عربيه اوزرينه و ظاهر نظره گوره عمومڭ آڭلايهجغى بر طرزده إفاده ايتديگى ايچون، چوق دفعه تشبيه و تمثيل صورتنده بيان ايدييور.
ايشته تَغْرُبُ فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ يعنى گونشڭ، حرارتلى و چامورلى بر چشمه گبى گورونن بحرِ محيطِ غربينڭ ساحلنده ويا وولقانلى، آلَوْلى، دومانلى
— 459 —
طاغڭ گوزنده غروب ايتديگنى ذو القرنيْن گورمش. يعنى: ظاهر نظرده بحرِ محيطِ غربينڭ سواحلنده، يازڭ شدّتِ حرارتيله أطرافندهكى باتاقلق حرارتلنمش، تبخّر ايتديگى بر زمانده او بخار آرقهسنده بيوك بر چشمه حوضهسى صورتنده اوزاقدن ذو القرنيْنه گورونن بحرِ محيطڭ بر قسمنده گونشڭ ظاهرى غروبنى گورمش. ويا وولقانلى، طاش و طوپراق و معدن صولرينى قاريشديرارق فيشقيران بر طاغڭ باشنده يڭى آچيلمش آتشلى گوزنده، سماواتڭ گوزى اولان گونشڭ گيزلنديگنى گورمش.
أوت قرآنِ حكيمڭ معجزانه بلاغتِ إفادهسى بو جمله ايله چوق مسائلى درس ويرييور. أوّلا: ذو القرنيْنڭ مغرب طرفنه سياحتى، شدّتِ حرارت زماننده و باتاقلق طرفنه و گونشڭ غروب آواننه و وولقانلى بر طاغڭ فيشقيرمسى وقتنه تصادف ايتديگنى بيان ايتمكله، آفريقانڭ تمام إستيلاسى گبى چوق عبرتلى مسئلهلره إشارت ايدر. معلومدر كه: گورونن حركتِ شمس، ظاهريدر و كُرهِٔ أرضڭ مخفى حركتنه دليلدر؛ اونى خبر ويرييور. حقيقتِ غروب مراد دگلدر. هم چشمه، تشبيهدر. اوزاقدن بيوك بر دڭز، كوچك بر حوض گبى گورونور. حرارتدن چيقان سيس و بخارلر و باتاقلقلر آرقهسنده گورونن بر دڭزى، چامور ايچنده بر چشمهيه تشبيهى و عربجه هم چشمه، هم گونش، هم گوز معناسنده اولان عَيْنٍ كلمهسى، أسرارِ بلاغتجه غايت معنيدار و مناسبدر.
(حاشيه): فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ دهكى عَيْنٍ تعبيرى، أسرارِ بلاغتجه لطيف بر معنايى رمزًا إخطار ايدييور. شويله كه: "سما و يوزى، گونش گوزيله زمينڭ يوزندهكى جمالِ رحمتى سيردن صوڭره، زمين دخى دڭز گوزيله يوقاريدهكى عظمتِ إلٰهيهيى تماشايى متعاقب؛ او ايكى گوز بربرى ايچنه قپانيركن، روىِ زميندهكى گوزلرى قپايور." دييه معجزانه بر كلمه ايله خاطرلاتييور و گوزلر وظيفهسنه پايدوس إشارتنه إشارت ايدييور.
— 460 —
ذو القرنيْنڭ نظرنده اوزاقلق جهتيله اويله گورونديگى گبى، عرشِ أعظمدن گلن و أجرامِ سماويهيه قوماندا ايدن سماوى خطابِ قرآنى، بر مسافرخانهِٔ رحمانيهده سراج وظيفهسنى گورن مسخّر گونشى بحرِ محيطِ غربى گبى بر چشمهِٔ ربّانيده گيزلهنييور ديمسى، عظمتنه و علويتنه ياقيشييور و معجزانه اسلوبى ايله، دڭزى حرارتلى بر چشمه و دومانلى بر گوز گوسترر. و سماوى گوزلره اويله گورونور.
الحاصل:بحرِ محيطِ غربىيه چامورلى بر چشمه تعبيرى، ذو القرنيْنه نسبةً اوزاقلق نقطهسنده او بيوك دڭزى بر چشمه گبى گورمش. قرآنڭ نظرى ايسه هر شيئه ياقين اولديغى جهتله، ذو القرنيْنڭ غلطِ حسّ نوعندهكى نظرينه گوره باقهماز، بلكه قرآن سماواته باقهرق گلديگندن كُرهِٔ أرضى كاه بر ميدان، كاه بر سراى، بعضًا بر بشيك، بعضًا بر صحيفه گبى گورديگندن؛ سيسلى، بخارلى قوجه بحرِ محيطِ آطلاسِ غربىيى بر چشمه تعبير ايتمهسى، عظمتِ علويتنى گوسترييور.
— 461 —
اوچنجى ذيلدن
يدنجى لمعه
سورهٔ فتحڭ آخرندهكى آيتڭ يدى نوع إخبارِ غيبيسنه دائردر.
بِسْمِ اللّٰه الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
لَقَدْ صَدَقَ اللّٰه رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ اِنْ شَاءَ اللّٰه اٰمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَ مُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا ٭ هُوَ الَّذِى اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدٰى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَ كَفٰى بِاللّٰه شَهِيدًا ٭ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰه وَالَّذِينَ مَعَهُ اَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرٰيهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللّٰه وَ رِضْوَانًا سِيمَاهُمْ فِى وُجُوهِهِمْ مِنْ اَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ وَ مَثَلُهُمْ فِى الْاِنْجِيلِ كَزَرْعٍ اَخْرَجَ شَطْاَهُ فَاٰزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوٰى عَلٰى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللّٰه الَّذِينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ اَجْرًا عَظِيمًا ٭
— 462 —
سورهٔ فتحڭ بو اوچ آيتنڭ چوق وجوهِ إعجازى واردر. قرآنِ معجز البيانڭ اون وجوهِ كلّيهٔ إعجازيهسندن إخبارِ بِالغيب وجهى، شو اوچ آيتده يدى سكز وجهله گورونويور.
برنجيسى:
لَقَدْ صَدَقَ اللّٰه رَسُولَهُ الرُّؤْيَا
إلى آخر.. فتحِ مكّهيى وقوعندن أوّل قطعيتله خبر ويرييور. ايكى سنه صوڭره خبر ويرديگى طرزده وقوع بولمشدر.
ايكنجيسى:
فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِكَ فَتْحًا قَرِيبًا
إفاده ايدييور كه: صلحِ حديبيه، چندان ظاهرى إسلام عليهنده گورولمش و قُريشيلر بر درجه غالب گورونمش اولديغى حالده معنًا صلحِ حديبيه، معنوى بيوك بر فتح حكمنده اولاجق و سائر فتوحاتڭ ده آناختارى اولاجق دييه إخبار ايدييور. فى الحقيقه، صلحِ حديبيه ايله چندان مادّى قلنج، غلافنه موقّةً قونولدى. فقط قرآنِ حكيمڭ بارقهآسا ألماس قلنجى چيقدى؛ قلبلرى، عقللرى فتح ايتدى. مصالحه مناسبتيله بربريله إختلاط ايتديلر. محاسنِ إسلاميت، أنوارِ قرآنيه، عناد و تعصّباتِ قَوميه پردهلرينى ييرتهرق، حكمنى إجرا ايتديلر. مثلا: بر داهيهِٔ حرب اولان خالد بن وليد و بر داهيهِٔ سياست اولان عَمر ابن العاص گبى، مغلوبيتى قبول ايتمهين ذاتلر، صلحِ حديبيه ايله جلوهسنى گوسترن سيفِ قرآنى اونلرى مغلوب ايدوب، مدينهِٔ منوّرهيه كمالِ إنقياد ايله إسلاميته گردندادهِٔ تسليم اولدقدن صوڭره حضرتِ خالد، بر "سيف اللّٰه" شكلنه گيردى و فتوحاتِ إسلاميهنڭ بر قلنجى اولدى.
مهمّ بر سؤال:فخر العالمين و حبيبِ ربّ العالمين حضرتِ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ صحابهلرينڭ، مشركينه قارشى اُحُدڭ نهايتنده و حُنَيْنڭ بدايتنده مغلوبيتنڭ حكمتى نهدر؟
— 463 —
الجواب:مشركلر ايچنده، او زمانده صفِّ صحابهده بولونان أكابرِ صحابهيه إستقبالده مقابل گلهجك حضرتِ خالد گبى چوق ذاتلر بولونديغندن، شانلى و شرفلى اولان إستقباللرى نقطهِٔ نظرنده بتون بتون عزّتلرينى قيرمامق ايچون، حكمتِ إلٰهيه، حسناتِ إستقباليهلرينڭ بر مكافاتِ معجّلهسى اولارق ماضيده اونلره ويرمش، بتون بتون عزّتلرينى قيرمامش. ديمك ماضيدهكى صحابهلر، مستقبلدهكى صحابهلره قارشى مغلوب اولمشلر. تا او مستقبل صحابهلر، برقِ سيوف قورقوسيله دگل، بلكه بارقهِٔ حقيقت شوقيله إسلاميته گيرسين و او شهامتِ فطريهلرى چوق ذلّت چكمهسين.
اوچنجيسى:
لَا تَخَافُونَ
قيديله إخبار ايدييور كه: "سزلر أمنيتِ مطلقه ايچنده كعبهيى طواف ايدهجكسڭز." حالبوكه جزيرة العربدهكى بدوى أقوام، چوغى دشمن اولمقله برابر، مكّه أطرافى و قُريش قبيلهسى قسمِ أعظمى دشمن ايكن، ياقين بر زمانده هيچ خوف حسّ ايديلمزكن كعبهيى طواف ايدهجكسڭز إخباريله جزيرة العربى إطاعت آلتنه و بتون قُريشى إسلاميت ايچنه و أمنيتِ تامّه وضع ايديلمهسنه، دلالت و إخبار ايدر. عينًا خبر ويرديگى گبى وقوعه گلمشدر.
دردنجيسى:
هُوَ الَّذِى اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدٰى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ
كمالِ قطعيتله إخبار ايدييور كه: "رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ گتيرديگى دين، عموم دينلره غلبه چالاجق." حالبوكه او زمانده يوزر ميليون تبعهسى بولونان نصارا و يهودى و مجوسى دينلرى و روما، چين و ايران حكومتى گبى يوزر ميليون تبعهسى بولونان جهانگير دولتلرڭ أديانِ رسميلرى ايكن، كندى كوچك قبيلهسنه قارشى تام غلبه ايدهمهين بر وضعيتده بولونان محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامڭ گتيرديگى دين، عموم دينلره غالب و عموم
— 464 —
دولتلره مظفّر اولاجغنى إخبار ايدييور. هم غايت وضوح و قطعيتله إخبار ايدييور. إستقبال، او خبرِ غيبىيى، بحرِ محيطِ شرقيدن بحرِ محيطِ غربىيه قدر إسلام قلنجنڭ اوزاماسيله تصديق ايتمشدر.
بشنجيسى:
مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰه وَ الَّذِينَ مَعَهُ اَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرٰيهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا
إلى آخر... شو آيتڭ باشى، صحابهلرڭ أنبيادن صوڭره نوعِ بشر ايچنده أڭ ممتاز اولدقلرينه سبب اولان سجاياىِ عاليه و مزاياىِ غاليهيى خبر ويرمكله، معناىِ صريحيله؛ طبقاتِ صحابهنڭ إستقبالده متّصف اولدقلرى آيرى آيرى ممتاز خاص صفتلرينى إفاده ايتمكله برابر، معناىِ إشاريسيله؛ أهلِ تحقيقجه وفاتِ نبويدن صوڭره مقامنه گچهجك خلفاىِ راشدينه خلافت ترتيبى ايله إشارت ايدوب هر بريسنڭ أڭ مشهور مدارِ إمتيازلرى اولان صفاتِ خاصّهيى دخى خبر ويرييور. شويله كه:
وَ الَّذِينَ مَعَهُ
معيتِ مخصوصه و صحبتِ خاصّه ايله و أڭ أوّل وفات ايدهرك ينه معيتنه گيرمكله مشهور و ممتاز اولان حضرتِ صدّيقى گوسترديگى گبى،
اَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ
ايله إستقبالده كُرهٔ أرضڭ دولتلرينى فتوحاتيله تيترهتهجك و عدالتيله ظالملره صاعقه گبى شدّت گوسترهجك اولان حضرتِ عُمَرى گوسترر. و
رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ
ايله إستقبالده أڭ مهمّ بر فتنهنڭ وقوعى حاضرلانيركن كمالِ مرحمت و شفقتندن إسلاملر ايچنده قان دوكولمهمك ايچون روحنى فدا ايدوب تسليمِ نفس ايدهرك قرآن اوقوركن مظلومًا شهيد اولماسنى ترجيح ايدن حضرتِ عثمانى ده خبر ويرديگى گبى،
تَرٰيهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللّٰه وَ رِضْوَانًا
سلطنت و خلافته كمالِ لياقت و قهرمانلقله
— 465 —
گيرديگى حالده و كمالِ زهد و عبادت و فقر و إقتصادى إختيار ايدن و ركوع و سجودده دوامى و كثرتى هركسجه مصدّق اولان حضرتِ علىنڭ (رض) إستقبالدهكى وضعيتنى و او فتنهلر ايچندهكى حربلريله مسئول اولماديغنى و نيّتى و مطلوبى فضلِ إلٰهى اولديغنى خبر ويرييور.
آلتنجيسى:
ذٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ
فقرهسى، ايكى جهت ايله إخبارِ غيبيدر.
برنجيسى:حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلام گبى اُمّى بر ذاته نسبةً غيب حكمنده اولان توراتدهكى أوصافِ صحابهيى خبر ويرييور. أوت توراتده (اون طوقوزنجى مكتوبده بيان ايديلديگى گبى) آخر زمانده گلهجك پيغمبرڭ صحابهلرى حقّنده توراتده بو فقره وار: "قدسيلرڭ بايراقلرى برابرلرندهدر." يعنى اونڭ صحابهلرى أهلِ طاعت و عبادت و أهلِ صلاحت و ولايتدرلر كه، او وصفلرى "قدسيلر" يعنى "مقدّس" تعبيريله إفاده ايتمشدر. توراتڭ پك چوق آيرى آيرى لسانلره ترجمه ايديلمسى واسطهسيله او قدر تحريفات اولديغى حالده، شو سورهِٔ فتحڭ مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ حكمنى متعدّد آياتيله تصديق ايدييور.
ايكنجى جهت إخبارِ غيبى شودر كه:
مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ
فقرهسيله إخبار ايدييور كه: "صحابهلر و تابعينلر، عبادتده اويله بر درجهيه گلهجكلر كه، روحلرندهكى نورانيت، يوزلرنده پارلايهجق و جبههلرنده كثرتِ سجوددن حاصل اولان بر خاتمِ ولايت نوعنده آلنلرنده سكّهلر گورونهجك." أوت إستقبال بونى وضوح ايله و قطعيت ايله و پارلاق بر صورتده إثبات ايتمشدر. أوت او قدر عجيب فتنهلر و دغدغهٔ سياست ايچنده، گيجه و گوندوزده زين العابدين گبى بيڭ ركعت نماز قيلان و طائوسِ يمنى گبى، قرق سنه ياتسو آبدستيله صباح
— 466 —
نمازينى أدا ايدن چوق مهمّ پك چوق ذاتلر، مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ سرّينى گوسترمشلردر.
يدنجيسى:
وَ مَثَلُهُمْ فِى الْاِنْجِيلِ كَزَرْعٍ اَخْرَجَ شَطْاَهُ فَاٰزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوٰى عَلٰى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ
فقرهسى، ايكى جهتله إخبارِ غيبيدر.
برنجيسى:نبىِّ امّىيه نسبةً غيب حكمنده اولان، إنجيلڭ صحابهلر حقّندهكى إخبارينى إخباردر. أوت إنجيلده، آخر زمانده گلهجك پيغمبرڭ (عصم) وصفنده
مَعَهُ قَضِيبٌ مِنْ حَدِيدٍ وَ اُمَّتُهُ كَذٰلِكَ
گبى آيتلر وار. يعنى: حضرتِ عيسى (عس) گبى قلنجسز دگل، بلكه صاحب السيف بر پيغمبر گلهجك، جهاده مأمور اولاجق و اونڭ صحابهلرى دخى، قلنجلى و جهاده مأمور اولاجقلردر. او قضيبِ حديد صاحبى، رئيسِ عالم اولاجق. چونكه إنجيلڭ بر يرنده دير: "بن گيدييورم، تا عالمڭ رئيسى گلسين." يعنى: عالمڭ رئيسى گلييور. ديمك اولويور كه؛ إنجيلڭ بو ايكى فقرهسندن آڭلاشيلييور كه: صحابهلر، چندان مبدأده آز و ضعيف گورونهجكلر. فقط چكردكلر گبى نشو و نما بولارق يوكسلوب قالينلاشوب قوّتلشهرك، كفّارڭ غيظلرينى اونلره يوتقونديروب بوغديرهجق وقتده، قلنجلريله نوعِ بشرى كنديلرينه مسخّر ايدوب، رئيسلرى اولان پيغمبرڭ (عصم) ايسه، عالمه رئيس اولديغنى إثبات ايدهجكلر. عينًا شو سورهٔ فتحڭ آيتنڭ مئالنى إفاده ايدييور.
ايكنجى وجه:شو فقره إخبار ايدييور كه: صحابهلر چندان آزلغندن و ضعفندن صلحِ حديبيهيى قبول ايتمشلر؛ ألبته، هر حالده آز بر زماندن صوڭره سرعةً اويله بر إنكشاف و إحتشام و قوّت كسب ايدهجكلر كه، روىِ زمين
— 467 —
تارلاسنده دستِ قدرتله أكيلن نوعِ بشرڭ او زمانده غفلتلرى جهتيله قيصه، قوّتسز، ناقص، بركتسز سنبللرينه نسبةً غايت يوكسك و قوّتلى و ميوهدار و بركتلى بر صورتده چوغالاجقلر و قوّت بولاجقلر و حشمتلى حكومتلرى غبطهدن، حسددن و قيصقانجلقدن گلن بر غيظ ايچنده بيراقهجقلر. أوت إستقبال، بو إخبارِ غيبىيى چوق پارلاق بر صورتده گوسترمشدر.
شو إخبارده خفى بر ايما داها وار كه: صحابهيى توصيفاتِ مهمّه ايله ثنا ايدركن، أڭ بيوك بر مكافاتڭ وعدى، مقامجه لازم گلديگى حالده، مَغْفِرَةً كلمهسيله إشارت ايدييور كه: إستقبالده صحابهلر ايچنده فتنهلر واسطهسيله مهمّ قصورلر اولاجق. چونكه مغفرت، قصورڭ وقوعنه دلالت ايدر. و او زمانده صحابهلر نظرنده أڭ مهمّ مطلوب و أڭ يوكسك إحسان، "مغفرت" اولاجق و أڭ بيوك مكافات ايسه؛ عفو ايله، مجازات ايتمهمكدر. مَغْفِرَةً كلمهسى، ناصل بو لطيف ايمايى گوسترييور. اويله ده سورهنڭ باشندهكى
لِيَغْفِرَلَكَ اللّٰه مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَاَخَّرَ
جملهسيله مناسبتداردر. سورهنڭ باشى، حقيقى گناهلردن مغفرت دگل؛ چونكه عصمت وار، گناه يوق. بلكه مقامِ نبوّته لايق بر معنا ايله پيغمبره مژدهِٔ مغفرت و آخرنده صحابهلره مغفرت ايله مژده ايتمكله، او ايمايه بر لطافت داها قاتار.
ايشته آخرِ فتحڭ مذكور اوچ آيتى، اون وجوهِ إعجازندن يالڭز إخبارِ غيبى وجهنڭ چوق وجوهندن يالڭز يدى وجهنى بحث ايتدك. جزءِ إختيارى و قدره دائر يگرمى آلتنجى سوزڭ (١) قدر رسالهسنڭ بر ذيلندن بحثدر. لٰكن بالآخره استاديمز او ذيلى اورادن آلمش، مسائلِ متفرّقه نامى آلتنده مستقلّ و خصوصى بيراقمش.
ناشرلر آخرنده، شو آخركى آيتڭ حروفاتنڭ وضعيتندهكى
— 468 —
مهمّ بر لمعهِٔ إعجازه إشارت ايديلمشدر. بو آخركى آيت، جملهلريله صحابهيه باقديغى گبى، قيدلريله دخى ينه صحابهنڭ أحوالنه باقييور. و ألفاظيله، صحابهنڭ أوصافنى إفاده ايتدكلرى گبى، حروفاتيله و او آيتدهكى حروفاتڭ تكرّرِ عدديله ينه أصحابِ بدر، اُحُد، حنين، صفّه، رضوان گبى طبقاتِ مشهورهِٔ صحابهده بولونان ذاتلره إشارت ايتدكلرى گبى، علمِ جفرڭ بر نوعى و بر آناختارى اولان توافق جهتيله و أبجد حسابيله داها چوق أسرارى إفاده ايدييور.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 469 —
سورهٔ فتحڭ آخرندهكى آيتڭ معناىِ إشاريسيله ويرديگى إخبارِ غيبى مناسبتيله؛ گلهجك آيتده عين خبر، عين معناىِ إشارى ايله ويرديگى مناسبتله بر نبذه اوندن بحث ايديلهجك.
بر تتمّه
وَ لَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا وَ مَنْ يُطِعِ اللّٰه وَ الرَّسُولَ فَاُولٰئِكَ مَعَ الَّذِينَ اَنْعَمَ اللّٰه عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِينَ وَ حَسُنَ اُولٰئِكَ رَفِيقًا
بو آيتڭ بياننده بيڭلر نكتهلرندن "ايكى نكته"يه إشارت ايدهجگز.
برنجى نكته:قرآنِ معجز البيان مفاهيميله، معناىِ صريحيله إفادهِٔ حقائق ايتديگى گبى؛ اسلوبلريله، هيئاتيله چوق معانئِ إشاريهيى دخى إفاده ايدييور. هر بر آيتڭ چوق طبقهِٔ معنالرى وار. قرآن، علمِ محيطدن گلديگى ايچون، بتون معنالرى مراد اولابيلير. إنسانڭ جزئى فكرى و شخصى إرادهسيله اولان كلاملر گبى، بر ايكى معنايه إنحصار ايتمز.
ايشته بو سرّه بناءً آياتِ قرآنيهنڭ أهلِ تفسير طرفندن حدسز حقائقى بيان ايديلمش. مفسّرينڭ بيان ايتمديگى داها چوق حقائقى وار. و بِالخاصّه حروفاتنده و معناىِ صريحندن باشقه، إشاراتنده چوق علومِ مهمّه واردر.
— 470 —
ايكنجى نكته:ايشته بو آيتِ كريمه
مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِينَ وَ حَسُنَ اُولٰئِكَ رَفِيقًا
تعبيريله، صراطِ مستقيمڭ أهلى و حقيقى نعمِ إلٰهيهيه مظهر، نوعِ بشردهكى طائفهِٔ أنبيا و قافلهِٔ صدّيقين و جماعتِ شهدا و أصنافِ صالحين و أنواعِ تابعينڭ بولوندقلرينى إفاده ايتمكله برابر، عالمِ إسلاميتده او بش قسمڭ أڭ مكمّلنى دخى آيريجه صراحةً گوستردكدن صوڭره او بش قسمڭ إماملرى و باشدهكى رؤسالرينى صفاتِ مشهورهلريله ذكر ايتمكله اونلره دلالت ايدوب إفاده ايتديگى گبى، إخبارِ غيب نوعندن بر لمعهِٔ إعجاز ايله او طائفهلرڭ إستقبالدهكى رئيسلرينڭ وضعيتلرينى بر وجهله تعيين ايدييور. أوت مِنَ النَّبِيِّينَ ناصلكه صراحتله حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلامه باقييور. وَ الصِّدِّيقِينَ فقرهسيله أبو بكر الصدّيقه باقييور. هم پيغمبر عليه الصلاة والسلامدن صوڭره ايكنجى اولديغنه و أڭ أوّل يرينه گچهجگنه و "صدّيق" إسمى، اُمّتجه اوڭا عنوانِ مخصوص و صدّيقينلرڭ باشنده گورونهجگنه إشارت ايتديگى گبى؛ وَ الشُّهَدَاءِ كلمهسيله حضرتِ عُمَر، حضرتِ عثمان، حضرتِ على رضوان اللّٰه عليهم أجمعينى اوچنى برابر إفاده ايدييور. هم اوچى صدّيقدن صوڭره نبوّتڭ خلافتنه مظهر اولاجقلرينى و اوچى ده شهيد اولاجقلرينى، فضيلتِ شهادتلرى ده سائر فضائللرينه علاوه ايديلهجگنى إشارت و غيبى بر صورتده إفاده ايدييور. وَ الصَّالِحِينَ كلمهسيله أصحابِ صفّه، بدر، رضوان گبى ممتاز ذواته إشارت ايدهرك وَ حَسُنَ اُولٰئِكَ رَفِيقًا جملهسيله معناىِ صريحيله اونلرڭ إتّباعنه تشويق و تابعينلردهكى تبعيتى چوق مشرّف و گوزل گوسترمكله، معناىِ إشاريسيله خلفاءِ أربعهنڭ بشنجيسى اولارق و
اِنَّ الْخِلَافَةَ بَعْدِى ثَلَاثُونَ سَنَةً
حديثِ شريفڭ حكمنى تصديق ايتديرن مدّتِ خلافتى
— 471 —
آزلغيله برابر قيمتنى عظيم گوسترمك ايچون او معناىِ إشاريسيله حضرتِ حسن رضى اللّٰه عنهى گوسترر.
الحاصل:سورهِٔ فتحڭ آخركى آيتى، خلفاءِ أربعهيه باقديغى گبى، بو آيت دخى تأييدًا، إخبارِ غيب نوعندن اونلرڭ إستقبالدهكى وضعيتلرينه قسمًا إشارت صورتيله باقار. ايشته قرآنڭ أنواعِ إعجازندن اولان إخبارِ غيب نوعنڭ لمعاتِ إعجازيهسى آياتِ قرآنيهده او قدر چوقدر كه، حصره گلمز. أهلِ ظاهرڭ قرق أللى آيته حصر ايتمهلرى، نظرِ ظاهرى ايلهدر. حقيقتده ايسه بيڭدن گچر. بعضًا بر آيتده درت بش وجهله إخبارِ غيبى بولونور.
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 472 —
بو تتمّهيه ايكنجى بر ايضاح
(٭) قارداشلرم هر ايكيسنى فائدهلى بولماسندن، ايكى ايضاحى برابر قيد ايتمشلر؛ يوقسه برى كافى ايدى.
شو آخرِ فتحڭ إشارتِ غيبيهسنى تأييد ايدن، هم فاتحهٔ شريفهدهكى صراطِ مستقيم أهلى و
صِرَاطَ الَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ
آيتندهكى مراد كيملر اولديغنى بيان ايدن، هم أبد الآبادڭ پك اوزون يولنده أڭ نورانى، انسيتلى، كثرتلى، جاذبهدار بر قافلهِٔ رفقايى گوسترن و أهلِ ايمان و أصحابِ شعورى شدّتله او قافلهيه تبعيت نقطهسنده إلتحاق و رفاقته معجزانه سَوق ايدن شو آيت
فَاُولٰئِكَ مَعَ الَّذِينَ اَنْعَمَ اللّٰه عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِينَ وَ حَسُنَ اُولٰئِكَ رَفِيقًا
ينه آخرِ فتحڭ آخركى آيتى گبى علمِ بلاغتده "معَارِيضُ الكلام" و "مُسْتتْبعاتُ التراكيب" تعبير ايديلن معناىِ مقصوددن باشقه إشارى و رمزى معنالرله خلفاءِ أربعه و بشنجى خليفه اولان حضرتِ حسنه (رض) إشارت ايدييور. غيبى اموردن بر قاچ جهتده خبر ويرييور. شويله كه:
ناصلكه شو آيت، معناىِ صريحى ايله نوعِ بشرده نعمِ عاليهِٔ إلٰهيهيه مظهر اولان أهلِ صراطِ مستقيم اولان قافلهِٔ أنبيا و طائفهِٔ صدّيقين و جماعتِ شهدا و أنواعِ صالحين و صنفِ تابعين؛ "محسنين" اولديغنى إفاده ايتديگى گبى، عالمِ إسلامده دخى او طائفهلرڭ أڭ أكملى و أڭ أفضلى بولونديغنى و نبىِّ آخر زمانڭ سرِّ وراثتِ نبوّتدن تسلسل ايدن طائفهِٔ ورثهِٔ أنبيا و صدّيقِ أكبرڭ معدنِ صدّيقيتندن
— 473 —
تسلسل ايدن قافلهِٔ صدّيقين و خلفاىِ ثلاثهنڭ شهادت مرتبهسيله مربوط بولونان قافلهِٔ شهدا،
وَ الَّذِينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ
سرّيله باغلانان جماعتِ صالحين و
اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰه فَاتَّبِعُونِى يُحْبِبْكُمُ اللّٰه
سرّينى إمتثال ايدن و صحابهلرڭ و خلفاىِ راشدينڭ رفاقتنده گيدن أصنافِ تابعينى إخبارِ غيبى نوعندن گوسترديگى گبى، وَ الصِّدِّيقِينَ كلمهسيله معناىِ إشارى جهتنده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامدن صوڭره مقامنه گچهجك و خليفهسى اولاجق و اُمّتجه "صدّيق" عنوانيله شهرت بولاجق و صدّيقين قافلهسنڭ رئيسى اولاجق حضرتِ أبو بكر الصدّيقى إخبار ايدييور. وَ الشُّهَدَاءِ كلمهسيله خلفاىِ راشديندن اوچينڭ شهادتنى خبر ويرييور و صدّيقدن صوڭره اوچ شهيد، خليفه اولاجقلر. چونكه "شهداء" جمعدر. جمعڭ أقلّى اوچدر. ديمك حضرتِ عُمَر، حضرتِ عثمان، حضرتِ على (رضى اللّٰه عنهم) صدّيقدن صوڭره رياستِ إسلاميته گچهجكلر و شهيد اولاجقلر. عين خبرِ غيبى وقوع بولمشدر. هم وَ الصَّالِحِينَ قيديله أهلِ صفّه گبى طاعت و عبادتده توراتڭ ثناسنه مظهر اولمش أهلِ صلاحت و تقوا و عبادت، إستقبالده كثرتله بولونهجغنى إخبار ايتمكله برابر، وَ حَسُنَ اُولٰئِكَ رَفِيقًا جملهسى؛ صحابهيه، علم و عملده رفاقت و تبعيت ايدن تابعينلرڭ تبعيتنى تحسين ايتمكله، أبد يولنده او درت قافلهنڭ رفاقتلرينى حسن و گوزل گوسترمكله برابر؛ حضرتِ حسنڭ (رض) بر قاچ آى گبى قيصهجق مدّتِ خلافتى، چندان آز ايدى. فقط
اِنَّ الْخِلَافَةَ بَعْدِى ثَلَاثُونَ سَنَةً
حكميله و او إخبارِ غيبيهٔ نبويهنڭ تصديقى ايله و
اِنَّ ابْنِى حَسَنٌ هٰذَا سَيِّدٌ سَيُصْلِحُ اللّٰه بِهِ بَيْنَ فِئَتَيْنِ عَظِيمَتَيْنِ
— 474 —
حديثندهكى معجزانه إخبارِ غيبئِ نبوىيى تصديق ايدن؛ و ايكى بيوك اوردو، ايكى جماعتِ عظيمهِٔ إسلاميهنڭ مصالحهسنى تأمين ايدن و نزاعى اورتهلرندن قالديران حضرتِ حسنڭ (رض) قيصهجق مدّتِ خلافتنى أهمّيتلى گوستروب، خلفاءِ أربعهيه بر بشنجى خليفه گوسترمك ايچون، إخبارِ غيبى نوعندن معناىِ إشاريسيله و وَ حَسُنَ اُولٰئِكَ رَفِيقًا كلمهسنده بشنجى خليفهنڭ إسمنه علمِ بلاغتده "مُسْتَتْبَعَاتُ التَّرَاكِيب" تعبير ايديلن بر سرّ ايله إشارت ايدييور.
ايشته مذكور إشارى إخبارلر گبى داها چوق سرلر وار. صدديمزه گلمديگى ايچون شيمديلك قپو آچيلمهدى. قرآنِ حكيمڭ چوق آياتى وار كه، هر بر آيت چوق وجهلرله إخبارِ غيبى نوعندندر. بو نوع إخباراتِ غيبيهِٔ قرآنيه بيڭلردر.
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 475 —
خاتمه
قرآنِ حكيمڭ توافق جهتندن تظاهر ايدن إعجازى نكتهلرندن بر نكتهسى شودر كه: قرآنِ حكيمده إسم اللّٰه، رحمٰن، رحيم، ربّ و إسمِ جلال يرندهكى هُوَنڭ مجموعى، درت بيڭ كسوردر. بِسْمِ اللّٰه الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ (حسابِ أبجدڭ ايكنجى نوعى كه، حروفِ هجا ترتيبيلهدر) او ده درت بيڭ كسور ايدر. بيوك عددلرده كوچك كسرلر، توافقى بوزماديغندن كوچك كسرلردن قطعِ نظر ايديلدى.
هم الم تضمّن ايتديگى ايكى واوِ عطف ايله برابر ايكى يوز سكسان كسور ايدر. عينًا سورهِٔ البقرهنڭ ايكى يوز سكسان كسور إسمِ جلالنه و هم ايكى يوز سكسان كسور آياتڭ عددينه توافق ايتمكله برابر، أبجدڭ هجائى طرزندهكى ايكنجى حسابيله، ينه درت بيڭ كسور ايدر. او ده يوقاريده ذكرى گچمش بش أسماءِ مشهورهنڭ عددينه توافق ايتمكله برابر بِسْمِ اللّٰه الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ڭ كسرلرندن قطعِ نظر، عددينه توافق ايدييور.
ديمك بو سرِّ توافقه بناءً الم هم مسمّاسنى تضمّن ايدن بر إسمدر، هم البقرهيه إسم، هم قرآنه إسم، هم ايكيسنه مختصر بر فهرسته، هم ايكيسنڭ أنموذجى و خلاصهسى و چكردگى، هم بِسْمِ اللّٰه الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ڭ مجمليدر.
أبجدڭ مشهور حسابيله بِسْمِ اللّٰه الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ إسمِ ربّ عددينه مساوى اولمقله برابر، الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ دهكى مشدّد (ر) ايكى (ر)
— 476 —
صاييلسه؛ او وقت طوقوز يوز طقسان اولوب، پك چوق أسرارِ مهمّهيه مدار اولوب، اون طوقوز حرفيله اون طوقوز بيڭ عالمڭ مفتاحيدر.
قرآنِ معجز البيانده لفظهِٔ جلالڭ توافقاتِ لطيفهسندندر كه، بتون قرآنده صحيفهنڭ آخركى سطرڭ يوقارى قسمنده سكسان لفظهِٔ جلال، بربرينه توافقله باقديغى گبى، آشاغيكى قسمده ده عينًا سكسان لفظهِٔ جلال، بربرينه توافقله باقار. تام او آخركى سطرڭ اورتهسنده ينه أللى بش لفظهِٔ جلال، بربرى اوستنه دوشوب إتّحاد ايدهرك گويا أللى بش لفظهِٔ جلالدن تركّب ايتمش بر تك لفظهِٔ جلالدر. آخركى سطرڭ باشنده يالڭز و بعض اوچ حرفلى قيصه بر كلمه فاصله ايله يگرمى بش تام توافقله تام اورتهدهكى أللى بشڭ تام توافقنه ضمّ ايديلنجه سكسان توافق اولوب، او سطرڭ نصفِ أوّلندهكى سكسان توافقه و نصفِ آخردهكى ينه سكسان توافقه توافق ايدييور.
عجبا بويله لطيف، ظريف، منتظم، موزون، إعجازلى بو توافقات؛ نكتهسز، حكمتسز اولور مى؟ حاشا، اولاماز. بلكه او توافقاتڭ اوجيله مهمّ بر دفينه آچيلابيلير.
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 477 —
دردنجى ذيل
يگرمى طوقوزنجى مكتوبڭ سكزنجى قسمنڭ ايكنجى رمزى
كنز العرشڭ برنجى نكتهٔ قرآنيهسى، غايت معظّم حقائقنڭ كوچك بر فهرستهسى اولديغندن عينًا درج ايديلدى.
شويله كه: بر روايتده إسمِ أعظم اولان اللّٰهڭ أڭ مهمّ حرفى اولان باشدهكى ألف عموم قرآنده چوق سرلره مدار اولارق (قرق بيڭ) گلمهسى و إسم اللّٰهڭ ألفدن صوڭره (لا) صورتندهكى لام ألف (اون طوقوز بيڭ) اولان مشهور عددى گوسترمسى و إسم اللّٰهڭ آخرنده اولان (هی) ينه مجموعِ قرآنده (اون طوقوز بيڭ) اولارق ايكيسنڭ موافق گلمهسى و يالڭز (ل) حسابِ أبجدله اوتوز اولديغنه گوره اوڭا موافق اولارق قرآنده (اوتوز بيڭ) گلمهسى و يمين وقتنده إسم اللّٰهڭ باشنده بولونان واو بر حسابجه (يگرمى اوچ بيڭ)، ديگر بر جهتده (يگرمى بيڭ) اولارق هم يانڭ هم ميمڭ، هم لانڭ، هم هانڭ (اون طوقوز بيڭ) عددلرينه و قرآندهكى يكونلرينه موافق گلمهسى و إسم اللّٰهڭ باشندهكى ألف لام تعريف يعنى (ال) (يتمش بيڭ) اولوب قرآن كلماتنڭ مجموعِ عددى اولان (يتمش بيڭ) عددينه موافق گلمهسى، هم إسم اللّٰهڭ قَسَم وقتنده باشنده بولونان (با و تا) ايكى قارداش گبى با (اون بر بيڭ)، تا (اون بيڭ) اولارق موافق گلمهسى، هم آخرِ حروفِ هجا و ندا وقتنده "يا اللّٰه" دينيلديگى وقت إسم
— 478 —
اللّٰهڭ باشنده بولونان يا (يگرمى بيڭ طوقوز يوز)، بر جهتده (اون طوقوز بيڭ) كسور اولمقله هم لانڭ، هم هانڭ، هم واوڭ عددلرينه و قرآندهكى اون طوقوز بيڭلك يكونلرينه موافق گلمهسى و لفظ اللّٰه مجموعِ قرآنده ايكى بيڭ كسور و (لا)سى (اون طوقوز بيڭ) و هاسى ينه (اون طوقوز بيڭ)، مجموعى (قرق بيڭ) اولوب باشدهكى ألفڭ (قرق بيڭ) عددينه موافق گلمهسى، هم إسم اللّٰهڭ حروفاتندن باشقه اولان (ج) مقامِ أبجدى اوچ، قرآنده (اوچ بيڭ) گلمهسى، (ح) هجاده جيمڭ قارداشى گبى ينه (اوچ بيڭ) گلمهسى، (د) أبجدده جيمڭ قارداشى اولوب ينه (اوچ بيڭ) اولارق بربرينه موافق اولارق گلمهسى، هم أبجدى إعتباريله يوكسك مقامده بولونان و فصاحتجه بر درجه آغير اولان (ث)، (ذ)، (غ)، (خ)، (ض)، هم (ص) هر برى قرآنده ايكيشر بيڭ گلوب بربرينه موافق گلمهسى و (صاد)ڭ گوزل و خفيف بر شكلى اولان (س) اوچ ديشنه مناسبتدار (اوچ بيڭ اوچ يوز اوتوز) اولوب لطيف سرلرى ايما ايدهجك بر صورتده گلمهسى و (ط)، (ظ) ايكى قارداش گبى (ط)، (ظ) دن داها خفيف اولديغندن (بيڭ ايكى يوز)، (ظ) اونڭ قيز قارداشى گبى نصفى اولارق (آلتى يوز) گلمهسى، (ف) أبجدى حسابيله سكسان اولماسنه گوره، قرآنده ايكى صِفر ضمّيله موافق اولارق (سكز بيڭ) گلمهسى، (ع) (ك) هر برى (طوقوز بيڭ) گلهرك معنيدار بربرينه موافق گلمهسى، قرآن كلمهسنده أڭ برنجى حرف اولان (ق) (آلتى بيڭ) اولارق قرآنڭ مجموعِ آياتنڭ عددينه موافق گلمهسى، (م) علمِ صرفجه (ب) يرينه گچمهسيله ايكى (ب) قدر و ميمڭ مقامِ أبجديسنڭ ياريسى قدر (يگرمى بيڭ) گلمهسى و (ن) أبجدى مقامى اولان أللىنڭ ياريسى حكمنده اولان (يگرمى آلتى بيڭ) گلمهسى گبى توافقاتِ منتظمه اون طوقوز دفعه گلمهسى گلمهسى كلمهسيله خاتمه ويريلن منتظم توافقات ألبته و ألبته و هر حالده قرآنڭ حروفاتنده دخى مهمّ بر جلوهِٔ إعجازڭ بولونماسنه
— 479 —
إشارت و هم او حروفاتده خارق العاده منتظم چوق نكتهلر و سرلرڭ بولونديغنه دلالت، هم حروفِ قرآنيهنڭ هر برى اون عدددن اون بيڭه قدر ثواب ميوهلرى ويرمسنه لياقتنه و قابليتنه شهادت، هم حروفِ قرآنيهنڭ تبديلنه چاليشانلرڭ نهايت درجهده بلاهت و خسارتلرينه قطعى دلالت، هم حروفِ قرآنيه عينًا كلماتى گبى قصدى بر إنتظام و معنيدار بر وضعيته تابع اولديغنه قطعى شهادت ايتديگنى عقلى اولان قبول ايتمگه و قلبنده گوزى اولانلرى گورمگه مجبور ايدر. گورمهين كوردر، قبول ايتمهين قلبسزدر.
قَدْ يُنْكِرُ الْمَرْءُ ضَوْءَ الشَّمْسِ مِنْ رَمَدٍ ٭ وَ يُنْكِرُ الْفَمُ طَعْمَ الْمَاءِ مِنْ سَقَمٍ
دستوريله گوزلرندهكى خستهلقلرله بو حقيقت گونشنڭ ضياسنى گورمزلر و ديللرندهكى مرضله آبِ حيات اولان شو طاتلى صويڭ لذّتنى حسّ ايدوب طاتمازلر.
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 480 —
ايكنجى رمزڭ مهمّ بر ذيلى:ينه كنز العرش دعاسنڭ فيضندن گلن ايكنجى نكتهٔ توافقيهدر. بو نكتهدن نمونه ايچون اوچ مثال:
برنجيسى:سُوَرِ قرآنيهنڭ عددِ حروفاتى اوچ بيڭده توافقاتى پك خارقه و معجزانهدر. مثلا: أڭ قيصه سوره اولان سورهِٔ كوثرڭ حروفاتى أبجدى مقامى اوچ بيڭ اولمقله هم سورهِٔ يٰسڭ اوچ بيڭ عددِ حروفنه، هم سورهِٔ فرقانڭ اوچ بيڭ، هم سورهِٔ فاطرڭ اوچ بيڭ، هم سورهِٔ والصّافّاتڭ اوچ بيڭ، هم سورهِٔ صادڭ اوچ بيڭ، هم رعدڭ اوچ بيڭ، هم الرّومڭ اوچ بيڭ، هم الزّخرفڭ اوچ بيڭ، هم سورهِٔ شورىنڭ اوچ بيڭ، هم إبراهيمڭ اوچ بيڭ. بو سورهلرينڭ اوچ بيڭ حروفاتنه توافقى و اون بر سورهنڭ بو اوچ بيڭده بربريله موافقتى و مطابقتى بِالبداهه تصادف ايشى اولاماز. بلكه إعجازِ قرآنڭ بر شعلهسيدر كه، حروفاته سرپيلمسيدر و يالديزلاماسيدر. هم أڭ قيصه سوره اولان سورهِٔ كوثرڭ حروفنڭ مقامِ أبجديسى اولان اوچ بيڭ عدديله، أڭ اوزون سوره اولان البقرهنڭ عُرفى يعنى كلام حكمندهكى كلماتنڭ اوچ بيڭ عددينه و آلِ عمرانڭ حقيقى كلماتنڭ اوچ بيڭ عددينه و سورهِٔ نساء كلماتنڭ اوچ بيڭ عددينه توافقى ألبته كور تصادفڭ ايشى دگل و راست گله و شعورسز و إتّفاقى بر وضعيت اولاماز. بلكه سرِّ إعجازڭ بر جلوهسنڭ شعاعى ايله بر إنتظامدر. بويله بيوك توافقاتده كوچك كسورات مناسباتِ توافقيهيى بوزماديغندن نظره آلينمادى.
ايكنجى مثال:سورهٔ اِنَّا اَنْزَلْنَاهُ فِى لَيْلَةِ الْقَدْرِ ڭ إعجازكار بر توافقندن بحثدر. شويله كه: سورهِٔ قدرڭ يوز يگرمى حرفى وار. غيرِ ملفوظ همزه صاييلمازسه يوز اون درت. سُوَرِ قرآنيهيه توافقله إشارت ايدن يوز اون درتدر. ايشته بو عددله اِنَّا اَنْزَلْنَاهُ كنديله برابر اون سورهنڭ حروفاتنڭ عددلرينه و اون
— 481 —
سورهنڭ كلماتنڭ عددلرينه و اون سورهنڭ آيتلرينڭ عددلرينه توافقى، هر حالده شعورسز حكمتسز تصادفڭ ايشى اولاماز. بلكه معنوى و لفظى بر إعجازِ قرآنينڭ بر شعاعى حروفاته عكس ايدوب تنظيم ايله يالديزلانمش. أوت اِنَّا اَنْزَلْنَاهُ ايله برابر ضُحٰى، اَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ، زلزال، تكاثر، الماعون، أڭ أوّل نازل اولان نصفِ أوّلِ علق، و التّين، القارعة و هُمَزة اولان اون سورهنڭ توافقى بوزميان كوچك كسوراتدن قطعِ نظر يوز عددنده توافقلرى اولديغى گبى؛ ينه سورهِٔ اِنَّا اَنْزَلْنَاهُ، الفجر، عبس، المرسلات، البروج، المطفّفين، الإنشقاق، النّازعات، النّبأ، المنافقون، جمعه اولان اون سورهنڭ يوز كسور عددِ كلماتنه يوزلكده معنيدار توافق ايتمكله برابر ينه اِنَّا اَنْزَلْنَاهُ حروفاتى سورهِٔ إسراء، كهف، طٰهٰ، يوسف، هود، يونس، نحل، أنبياء، مؤمنون، توبه، مائده اولان اون سورهنڭ هر برينڭ يوز كسور عدد آيتلرينه معنيدار توافقلرى و بو سورهلرڭ ده بر توافقِ عجيبه ضمننده بربريله توافقلرى ايچنده بيڭلر توافق بولونديغى حالده؛ هيچ ممكن اولور مى كه، تصادف ايچنه گيرهبيلسين؟ هيچ ممكن ميدر كه، بو إتّفاقڭ اوجلرنده مهمّ نكتهلر، إشارتلر بولونماسين؟
اوچنجى مثال:سورهِٔ إخلاصڭ أبجدى مقامِ حروفىسى بيڭ اوچدر. بويله بيوك يكونلردهكى توافقه ضرر ويرمهين كوچك كسوراتدن قطعِ نظر سورهِٔ نور، حجّ، أنفال، نحل، إسراء، كهف، أنبياء، مؤمنون، زُمَر، يونس، يوسف، نمل، شورى، طٰهٰ اولان اون درت سورهلرڭ هر برينڭ بيڭ كسور كلمات عددلرينه توافقيله برابر؛ حروف جهتنده سورهِٔ سبأ، الحاقّه، ممتحنه، سورهِٔ إنسان، طُور، سجده، الذّاريات، رحمٰن، تحريم، طلاق، دخان سورهلرينڭ هر برينڭ بيڭ كسور عددِ حروفلرينه معنيدار توافقى ألبته بر ثُلثِ قرآن عدّ ايديلن سورهِٔ إخلاصڭ حكمتدار بر نكتهسيدر. و بو توافقڭ بر سرِّ عظيمى وار و شعورسز، حكمتسز تصادفڭ ايشى دگلدر. بلكه شعاعاتِ إعجازيهنڭ إنعكاسيدر.
— 482 —
اوچنجى رمز اولان اوچنجى نكتهٔ كنزيه و اوچنجى رساله
أڭ أوّل نازل اولان سورهٔ العلقڭ سرِّ توافقنه دائر درت لطافتِ إعجازيهسنه إشارت ايدييور. هر لطافتدن كوچك بر نمونه:
برنجيسى:شويله كه: أڭ أوّل نازل اولان شو سوره، سُوَرِ قرآنيهنڭ بر فهرستهسى حكمنده اولديغنى سرِّ توافقله گوسترييور. شويله كه: بو سورهده همزه قرق بش دفعه تكرار ايله لامڭ قرق بش دفعه تكرارينه توافقله برابر، قرق بر سورهنڭ باشلرينه پارمغنى باصييور و باشلرندهكى ألفى گوسترييور. (يا) اون آلتى دفعه تكرّريله (با)نڭ اون آلتى دفعه تكرّرينه توافقله برابر، اون درت سورهلرڭ باشلرندهكى (يا)يه پارمغنى باصوب إشارت ايدييور. لسانِ معنا ايله "بندن صوڭره بونلر گلهجكلر" دييه إفاده ايدييور. (ق) سكز تكرّريله سينڭ (حاشيه) يٰسدهكى (سين) إسمِ هجائيسيله بولونماسندن، باشى سينلى سورهلردن صاييلمش. سكز تكرّرينه توافق ايتمكله برابر، هر ايكيسى سكزر سورهنڭ باشلرينه إشارت ايدوب اونلرڭ فهرستهلرىيز دييه إفاده ايدييورلر. (ط) اوچ تكرّريله صادڭ اوچ عددينه توافقله برابر، اوچ سورهنڭ باشنه باقييور و خبر ويرييور. (واو) آلتى تكرّريله كندى مقامِ أبجديسى اولان آلتى عددينه توافقله برابر، واوِ قَسَميه ايله باشلايان اون ايكى سورهنڭ باشلرينه إشارت ايدوب گوسترديگى گبى؛ تكرّرى مقامِ أبجديسنه ضرب ايديلسه اوتوز آلتى اولوب، (واو) ايله باشلايان اون آلتى سورهنڭ باشلرنده اوتوز آلتى واوِ قسميهيى توافقله گوسترمسى مهمّ أسراره مدار
— 483 —
اولديغنى گوسترر و بر إنتظامِ غيبى تحتنده اولديغنى إثبات ايدر. و سورهٔ العلق أڭ أوّل گلمش و عموم سورهلردن خبر ويرمش، إفاده ايدييور.
اوچنجى لطافتندن كوچك بر نمونه: شو سورهٔ العلقڭ حروفاتى ٣٢٨ عدديله، مقامِ أبجديسى ٩٩٩ اولان بِسْمِ اللّٰه الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم ايله برابر ١٣٢٧ ايدوب؛ ١٣٢٧ ده مدهش حادثاتڭ باشلانغيجى اولان او تاريخه غايت معنيدار نظرِ دقّتى جلب ايتمك صورتنده توافقى ألبته تصادفى اولاماز. چونكه مادام علّام الغيوبڭ كلاميدر،
وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا فِى كِتَابٍ مُبِينٍ
إشارت اولونان كتابِ مبينڭ بر نسخهسى اولان قرآنده حادثاتِ عالمه إشارتلر واردر و قسمًا گوسترمشز. هم مادام أڭ أوّل نازل اولان شو سوره مجموعِ قرآنڭ بر نوع فهرستهسيدر. هم مادام قرآنڭ إنتشار و فتوحاتنه و قرآنه عائد حادثاته دائر آياتِ كثيره واردر. ألبته سورهٔ العلقڭ حروفاتنڭ ويرديگى بو گبى خبرلر قصديدر، تصادفدن منزّهدر.
دردنجى لطافتدن كوچك بر نمونه: سورهِٔ الكهفڭ آياتى يوز اون بردر. كلماتى تفسير المقياس حسابنه گوره ١٥٦٤ در. آياتى إعتباريله يگرمى طوقوز سورهيه توافق ايتديگى گبى، كلماتيله دخى اوتوز طوقوز سوره ايله يالڭز بيڭ عددنده توافق ايدييور. او سورهلرڭ اون آلتيسنڭ كلماتيله و يگرمى اوچ سورهنڭ ده حروفاتيله توافق ايدهرك، قرآنِ حكيمڭ تام نصفنده اولان سورهِٔ الكهف مجموعِ سُوَرِ قرآنيهنڭ تقريبًا نصفيله إتّحاد ايتمهسى، إعجازِ قرآنينڭ شعاعيله تنظيم ايديلديگنى گوسترر.
٭ ٭ ٭
— 484 —
يگرمى طوقوزنجى مكتوبڭ سكزنجى قسمنڭ بشنجى رمزى
بِسْمِ اللّٰه الرّحْمٰنِ الرّحِيمِ
سورهٔ
اِذَا جَاءَ نَصْرُ اللّٰه وَ الْفَتْحُ
أسرارندن ايكى اوچ سرّى توافق آناختاريله آچيلمغه دائردر. بوراده نمونه ايچون بر قاچ نكته يازيلهجق.
برنجيسى:توافقڭ اون عدددن زياده چشيد چشيد أنواعى وار. أگر توافق آيرى آيرى جهتدن بر حادثهيه باقسه و توافق ايتسه و مقامه مطابق و مناسب و كلامڭ معناسنه موافق و مؤيّد اولسه او وقت او توافق إشارت درجهسنه چيقار. او توافقله شو آيت شو حادثهيه إشارت ايدر دينيلهبيلير. ايشته بو قاعدهيه بناءً سورهِٔ نصرڭ سرِّ توافقله إشارةً خبر ويرديگى حادثهلره عينًا سورهِٔ كوثر دخى او حادثهيه توافقله پارمغنى اوزاتمش گوسترييور. و فاتحه سورهسى كذالك او ايكى سورهنڭ گوسترديگى حادثهيه باقييور، گوسترييور. سورهِٔ العلق ينه او حادثهيه إشارت ايتديگى گبى و (اِنَّا فَتَحْنَالَكَ) گبى آيتلر عين حادثهيه مطابقتيله إشارت ايدييور. ألبته بويله بر إشارت، صريح بر دلالت حكمندهدر.
ايكنجيسى:مادام سورهِٔ نصر علّام الغيوبڭ كلاميدر و مادام سببِ نزولى فتحِ مكّهدر و نصرتِ إسلاميهدر و مادام سببِ نزولى نه قدر خاص اولورسه اولسون معناىِ مقصود قاعدةً عامّ حكمنه گچوب، حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلامه إحسان ايديلن عموم فتوحات و نصرتلرينه شاملدر. و مادام بو معناىِ مقصودڭ جزئياتنه إشارتله مژده ويرمك إعجازلى بر كلامڭ شأنندندر و مادام بو سورهنڭ نزولى وقتنده صحابهلر مژدهِٔ إلٰهى ايله مسرور اولدقلرى حالده، أبو بكر الصدّيق و حضرتِ عبّاس (رضى اللّٰه عنهما) وفاتِ نبوىيى معناىِ إشاريسندن فهم ايله
— 485 —
آغلامشلر. هم مادام عالى بر كلامڭ حروفاتى و هيئاتى او كلامڭ معناسنه قوّت ويرهرك تأييد ايتمكله او كلامڭ درجهِٔ علويت و مزاياىِ بلاغتى زيادهلشير. و مادام شو سورهِٔ نصر متعدّد وجهله حرفلرى توافق مناسبتيله فتوحاتِ محمّديهيه (عصم) و نصرتِ أحمديهيه (عصم) پارمق باصار بر طرزده إشارت ويرر. ألبته شو مذكور أساسلره گوره، بو رسالهده و سائر رموزاتِ قرآنيه رسالهلرنده بحث ايديلن إشاراتِ غيبيه و توافقاتِ حرفيه يالڭز مناسباتِ بلاغتيه و لطائفِ كلاميه دگللردر. بلكه او توافقات لمعاتِ بلاغت و رشحاتِ فصاحت اولمقله برابر، إشاراتِ قرآنيه و إخباراتِ غيبيه نوعندندر.
أزجمله: صدّيقى و عبّاسى آغلاتان شو سوره وَ اسْتَغْفِرْهُ نڭ واوينه قدر آلتمش اوچ حرف اولارق عمرِ نبوينڭ نهايتنه توافقله إشارت ايتمكله برابر، فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَ اسْتَغْفِرْهُ جملهلريله إشارت ايديلن اوچ مهمّ وظائفِ نبوّتى معناسيله گوسترديگى گبى؛ يگرمى بر حرفله او زمانده يگرمى بر سنه او وظيفهيى ايفا ايتديگنه و ايكى سنه قالديغنه ايما ايدهرك، صدّيقڭ آغلامهسنه گيزلى بر سبب اولمشدر. و سورهنڭ يوز بش حرفيله فتوحاتِ أحمديهنڭ (عصم) يوز بش سنه ظرفنده شرق و غربى طوتهجغنه إشارت، فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ مقامِ أبجديسيله ٤٢٨ سنهسنده ترقّياتِ مادّيه و معنويهنڭ درجهٔ كماللرينه إشارت ايتمكله برابر؛ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِى دِينِ اللّٰه اَفْوَاجًا جملهسنڭ مقامِ أبجديسى اولان ١٢٢٢ يه قدر او فتوحاتِ قرآنيه و نصرتِ دينيه دوام ايدهجگنه و اوندن صوڭره بر درجه توقّف و تدنّىيه باشلايهجغنه توافقله إشارت ايدر.
هم أزجمله شو سورهده حروفاتڭ تكراراتنڭ عددلرى معنيداردر. شو سورهِٔ نصرڭ موضوعى اولان فتح و نصرتڭ جزئياتنه إشارتلرى واردر. مثلا: ايكى قارداش
— 486 —
اولان (لام، راء) سكزر تكرّريله فتحِ مكّهيه پارمق باصييور. (واو، باء) يديشر تكرّريله يدنجى سنهسندهكى صلحِ حديبيهنڭ نتيجهسنده فتحِ مكّه مقدّمهسى اولان غالبانه حجِّ پيغمبرىيه إشارت ايتدكلرى گبى، سائر حروفاتيله مشهور فتوحاتِ أحمديهيه (عصم) سورهِٔ كوثر و العلقه موافق اولارق إشارتلرى وار. أزجمله: بسمله ايله برابر اِذَا جَاءَ نَصْرُ اللّٰه سكز كلماتيله و نَصْرُ اللّٰه كلمهسنڭ سكز حرفيله و نَصْرُ اللّٰه دهكى رانڭ سكز تكرّريله و لامڭ ينه سكز تكرّريله بو سورهنڭ صراحتله بشارت ويرديگى فتحِ مكّهدهكى نصرتِ إلٰهيهنڭ تاريخى اولان سكزنجى سنهِٔ هجريهيه توافق سرّيله إشارت ايتديگى گبى؛ اِذَا دن تا وَ اسْتَغْفِرْهُ يه قدر اولان اون درت كلماتيله وَ الْفَتْحُ دهكى (فا، تا، حا) نڭ اون درت عددلريله، اِذَا جَاءَ نَصْرُ اللّٰه جملهسنڭ اون درت حرفيله، هم نَصْرُ اللّٰه وَ الْفَتْحُ فقرهسنڭ اون درت حرفيله اون دردنجى سنهِٔ هجريهسندهكى فتحِ شامده إحسان ايديلن نصرتِ خارقه تاريخنه توافق سرّيله إشارى بشارت ايدر. و هكذا بو سورهنڭ بو نوع توافقاتى و مزاياىِ إعجازيهسى چوقدر. فقط مع التأسّف بو بشنجى رسالهِٔ رمزيه اوچ باب اولارق نيّت ايديلمشكن، بعض أحوالِ روحيه سببيله يالڭز برنجى بابڭ سكز مسئلهسندن اوچ مسئلهسى يازيلدى. پرده ايندى، متباقيسى قپالى قالدى.
٭ ٭ ٭
— 487 —
يگرمى طوقوزنجى مكتوبڭ سكزنجى قسمنڭ آلتنجى رمزى
سورهٔ اِنَّا اَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ ڭ پك چوق أسرارندن توافق سرّيله مناسبتدار بر قاچ سرّينه دائردر. او أسرار صريحًا گوسترييور كه، اِنَّا اَعْطَيْنَا تك باشيله بر معجزهدر. نمونه ايچون لطافتلرندن ايكى اوچ كوچك نكتهلرينه إشارت ايتمك مناسبدر.
برنجيسى:سورهِٔ كوثرده موجود حروفاتڭ تكرّرلرى بردن طوقوزه قدر يعنى برر، ايكيشر، اوچر، دردر تا طوقوزه قدر منتظمًا بولونماسيله برابر، يگرمى سكز حروفِ هجائيدن موجود اولان اون طوقوز حرفڭ ايچنده ايكيشر قارداش اولان ايكيشر حرفدن أڭ گوزلنى و لسانه أڭ خفيفنى آلماسيدر. شويله كه: (ر ز) دن ر وار، ز يوق. (س ش) دن ش وار، س يوق. (ص ض) دن ص وار، ض يوق. (ط ظ) دن ط وار، ظ يوق. (ع غ) دن ع وار، غ يوق. (ف ق) دن ف وار، ق يوق. (ن م) دن ن وار، م يوق گبى ظريف و منتظم و معنيدار بر إنتخاب اولديغى گبى؛ مجموعِ حروفى بسمله ايله آلتمش بش اولوب (هُوَ)يى إفاده ايدر. بسملهسز حروفى، وقتِ نزولنه إشارت ايدييور.
ايكنجيسى:شو سورهِٔ كوثره دائر رمزده اون اوچ دفعه اون اوچ رقمى ايله بيان ايديلن سرّڭ خلاصهسى شودر كه: فاتحهِٔ شريفهده اون اوچ أل ايله اون اوچ مشهور سُوَرِ قرآنيه اولان يدى (الم)، آلتى (الر) نڭ مجموعِ عددينه توافقله اون اوچ أل ايله اون اوچ سورهنڭ باشلرينه إشارت ايدوب پارمقلرينى باصديغى گبى و فاتحهده بولونان اون بش ميم ايله و (الم) لر و (حم) لر و بر (المر) ايله اون بش سورهنڭ باشنه إشارت ايدوب ميملرينه پارمغنى باصديغى مِثللو؛ قرآن فاتحهده،
— 488 —
فاتحه سورهِٔ كوثرده مندرج اولديغنڭ سرّى ايله، سورهِٔ كوثر دخى اون اوچ ألفله فاتحهنڭ اون اوچ ألى گبى اون اوچ پارمقله اون اوچ مشهور سورهلرڭ باشلرينه پارمغنى باصييور و كندى ده كوچك بر قرآن اولديغنى گوسترييور.
اوچنجيسى:كوثر كلمهسى قدسى، جامع، كلّى، نورانى بر كلمه اولديغندن معناىِ لُغَويسى اولان خيرِ كثيردن و اُخروى حوضِ كوثردن و معنوى بر حوضِ كوثر اولان قرآندن طوت، تا خيرِ كثير إطلاقنه ماصدق اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه إعطا ايديلن بتون هداياىِ رحمانيه و فتوحاتِ ربّانيه، تا فتحِ مكّه و فتحِ بيت المقدس و فتحِ شام و فتحِ إستانبوله قدر معنالرى اولديغى گبى، او معنالره ده إشاراتى وار. مثلا: آبِ زمزمهِٔ قرآنيهنڭ منبعى و حوضِ كوثرى اولان مكّهِٔ مكرّمهنڭ سكزنجى سنهسندهكى تاريخِ فتحنه، تكرّرسز حرفلرڭ سكز عدديله و متكرّرلرڭ ينه سكز عدديله و ألفڭ سكز تكرّريله و نونڭ سكز تكرّريله و فتحِ إستانبوله إشارت ايدن (ك الكوثر ف) سكز حرفيله توافق سرّيله و بش دفعه سكزلرڭ إتّفاقيله توافقى، شو فتوحاتجى سورهِٔ نورانيهده ألبته تصادفى اولاماز. بلكه توفيق ايديلن قدسى بر إشارتدر.
دردنجيسى:مادام (الكوثر) بر كلّيدر، بر فردى ده إستانبولدر. و مادام بو سوره فتوحاتِ إسلاميهيى و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه إحسان ايديلن عطيّهِٔ إلٰهيهيى خبر ويرييور. و مادام الكوثرڭ مقامِ أبجديسى يدى يوز أللى يدى اولوب، سلطان اورخان زماننده سليمان پاشا قومانداسنده "أرلر" تعبير ايديلن قرق قهرمانڭ شاهد اولماسيله إستانبولى حكومتِ إسلاميه عقدى آلتنه گيرمگه و فاتحهسنى او تاريخده يدى يوز أللى يديده محاصره ايله اوقومشدر. و مادام كوثر كيمه ويريلديگنى إفاده ايچون اِنَّا اَعْطَيْنَاكَ دهكى (ك)، نه ايچون
— 489 —
ويريلديگنه دلالةً (فَصَلِّ) دهكى (ف) ضمّيله سكز يوز أللى يدى عدديله رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ وكيلى اولان سلطان فاتحڭ أليله إستانبول دائرهِٔ إسلاميته و بر مسجدِ أكبر و بر محلِّ صلاتِ كبرا اولارق سكز يوز أللى يدينڭ تاريخنه توافق ايدييور. ألبته بو سوره، شو كوثرِ خلافتِ إسلاميهيه صراحته ياقين إشارت ايدر دينيلهبيلير.
يَا رَبِّ بِسِرِّ سُورَةِ الْكَوْثَرِ وَ بِحُرْمَةِ صَاحِبِ الْكَوْثَرِ اَسْقِنَا وَ رُفَقَائَنَا مِنْ مَاءِ الْكَوْثَرِ فِى يَوْمِ الْمَحْشَرِ اٰمِين
٭ ٭ ٭
— 490 —
يگرمى طوقوزنجى مكتوبڭ سكزنجى قسمنڭ سكزنجى رمزى
درت كوچك سورهنڭ غايت مختصر اولارق حروفاتلرينه عائد لطائفِ توافقيه و إشارتِ غيبيهيه دائردر. قرآنِ معجز البيانڭ حقائقنده و معانيسنده و آياتنده و كلماتنده و نظمنده متعدّد وجوهِ إعجازيه و أسرارِ قدسيه بولونديغى مِثللو، حروفاتنده دخى چوق لمعاتِ إعجازيه بولونويور. حتّى حروفنڭ وضعيتلرنده چوق إشاراتِ عاليه و تكرّرِ عددلرنده چوق مناسباتِ لطيفهِٔ توافقيه واردر. حتّى دينيلهبيلير كه؛ حروفِ قرآنيه ناصلكه هر بر حرفڭ ثوابى اوندن بيڭه قدر حسنات ميوهلرينى ويرييور. اويله ده هر بر حرف چوق إشارات ميوهلرينى ويرييور، چوق معانيلرى ده إفاده ايدييور. عادتا قرآن حروفاتى معظّم و متنوّع إلٰهى شفرهلردر.
أزجمله:سورهِٔ إخلاصڭ مقامِ أبجديسى بيڭ اوچ اولمقله هم بيڭ اوچ سورهِٔ إخلاص بر ختمهِٔ خاصّهِٔ إخلاصيهيه و هم مفصّل بر إسمِ أعظم اولديغنه، هم اوچ دفعه تكرّريله كوچك بر ختمهِٔ قرآنيه اولماسنه، هم اوچر دفعه تكرّرينڭ أفضليتِ عظيمهسنه، هم بسم اللّٰه الرحمن الرحيمڭ مشدّد راء ايكى راء صاييلمق شرطيله بر جهتده مقامِ أبجديسنه توافق سرّيله بيڭ بسمله بيڭ إخلاص گبى إسمِ أعظمڭ مفصّلى اولديغنه إشارت ايتديگى گبى، حروفاتيله چوق أسراره باقار. هم قرآنڭ درت أساسندن أڭ بيوگى اولان توحيدى، آلتى جملهسيله توحيدڭ آلتى مرتبهسنى إثبات و آلتى أنواعِ شركى ردّ ايدهرك هر بر جملهسى اوتهكى جملهلره هم نتيجه، هم مقدّمه اولديغى جهتله، سورهِٔ إخلاص ايچنده اوتوز سورهِٔ إخلاص قدر متسلسل برهانلرله مدلّل اوتوز سوره مندرج اولديغندن، بو كوچك سوره نه قدر معظّم بر بحرِ توحيد اولديغنى گوسترييور. حروفاتڭ لطيف مناسباتنى بوڭا قياس ايديڭز كه؛ ايچنده ألف بش، واو بش، دال بش اولارق بربرينه توافقى و لفظ اللّهڭ بش حرفنه موافقتى و مجموعِ حروفى آلتمش يدى اولوب لفظ اللّٰهڭ مقامِ أبجديسنه
— 491 —
توافق ايتمكله، معنًا مقامِ أبجديسيله دخى اللّٰه ديديگى گبى؛ هی درت، ميم درت، تنوين ايله نون درت اولارق بربرينه توافقى و سورهنڭ درت آيتنه توافقى، لطافتنى و إنتظامنى گوسترييور.
سورهٔ الفلق حروفاتنڭ إنتظامى چوق إشارتلى اولديغنى گوسترييور. أزجمله: ألف آلتى، ل آلتى، ق آلتى اولارق بربرينه توافقى، بسمله ايله آلتى عدد آيتلرينه موافقتى، ٦٦٦٦ اولان آياتِ قرآنيهنڭ درت آلتيلرينه گيزلى ايما ايتمك، بو سرلى سورهنڭ شأنندندر. س اوچ، ش اوچ، دال اوچ، ف اوچ اولارق بربرينه توافقى و سورهنڭ حروفاتى ٩٩ اولمقله ٩٩ أسماءِ حسنىنڭ عددينه توافق سرّيله بتون أسماءِ حسنى ايله بر إستعاذهِٔ جامعه حكمنده اولديغنى ايما ايتمكله برابر، حروفاتڭ أبجدى مقامى اولان اون بيڭ ايكى يوز كسور اولمقله فاتحهِٔ شريفه حروفاتنڭ مقامِ أبجديسى اولان اون بيڭ ايكى يوز اون ايكى عددينه توافق ايتمهسيله هر بر سوره عموم سورهلرله مناسبتدار اولديغنى ايما ايتمهسى، إنتظامنى و إشارتلى اولديغنى گوسترييور.
سورهٔ النّاس حروفاتى تكرّر نقطهسنده غايت منتظم بردن اون ايكىيه ترقّى ايدييور. مثلا: ق بر، هی ايكى، ح اوچ، ى درت، ر بش، م آلتى، واو يدى، ن طوقوز، س اون، ألف اون بر، ل سورهِٔ إخلاصڭ لامى گبى اون ايكى اولماسى منتظم بر لطافتى گوسترييور. قرآنڭ شو أڭ آخر سورهسنڭ حروفاتى يوز درت اولمقله، صحف و كتبِ أنبيانڭ يوز درت عددينه توافقى؛ قرآنِ حكيم صحف و كتبِ أنبيانڭ أساسلرينى جامع اولديغنه، أڭ آخركى سورهنڭ حروفاتيله گيزلى بر ايما ايتديگنى گوسترييور.
فاتحهِٔ شريفه حروفاتنڭ أبجدى حسابى اولان اون بيڭ ايكى يوز اون ايكى عددى، مجموعِ قرآنده بانڭ اون بيڭ و هم تانڭ اون بيڭ عددِ تكرّرلرينه توافقى،
— 492 —
هم فاتحهنڭ اون بيڭ عددى يدى عدد آيتنه ضرب ايديلمهسيله مجموعِ كلماتِ قرآنيه عددى اولان يتمش بيڭه موافق گلمهسيله، أهلِ حقيقت عندنده محقّق و حديثجه مصدّق اولان "فاتحه قرآن قدردر، اوڭا مساويدر و قرآن فاتحهده مندرجدر و السبع المثانى و قرآن العظيم فاتحهدر" دييه اولان مشهور حكمڭ إثباتنى ايما ايدوب إخطار ايدر. سُوَرِ قرآنيهنڭ باشلرنده اولان مقطّعاتِ حروف غايت معنيدار و أسرارلى بر شفرهِٔ إلٰهيه اولديغى گبى، فاتحه حروفى بلكه قرآنڭ عموم حروفاتى قدسى و آيرى آيرى متنوّع بيڭلر إلٰهى شفرهلر اولديغنى رموزاتِ ثمانيهيه دقّت ايدنلر حسّ ايدهبيلير. و بِالخاصّه فاتحهِٔ شريفهنڭ حروفى داها ظاهر و نورانى بر شفرهِٔ إلٰهى اولديغنى أهلِ كشف گورمشلر و أمارهلرى ده واردر.
أزجمله: بسمله ايله فاتحهده همزه اون سكز، بسملهنڭ مقامِ أبجديسنه إنضمام ايله اون سكز بيڭ عالمڭ عددينه توافق سرّيله هر بر ألفى بر عالمڭ آناختارينه ايمادن خالى اولامديغى گبى، همزه ايله ساكن ألف اوتوز اولارق اوتوز جزء قرآن ايچنده مندرج اولديغى و بسملهسز همزه اون درت اولمقله شو سبع المثانينڭ مثنا اولان يدى عدد آياتنى گوسترهرك ايكى دفعه نزولنه و نمازده تكرّرينى ايما ايتديگى گبى، ساكن ألف اون اوچ، لام يگرمى اوچ اولوب فاتحهنڭ بر حساب ايله اوتوز آلتى كلمهلرينه توافق سرّيله، بش فرض نمازده و رواتبنده و رواتب حكمندهكى ايكى ركعت تهجّد نمازنده يگرمى درت ساعت ظرفنده اوتوز آلتى دفعه فاتحهنڭ تكرّرينه ايما ايتمك، بو قدسى شفرهِٔ إلٰهيهنڭ شأنندن اولديغى گبى، بسملهسز لام ايله ألف ايكيسى اوتوز اولوب لامڭ أبجدى مقامى اولان اوتوزه توافق ايدهرك بسملهسز فاتحهنڭ اوتوز كلماتنه مطابقت و اوتوز جزء قرآنڭ عددينه موافقت سرّيله، اوتوز جزء قرآنڭ أساسلرى فاتحهده بولونديغنه بو قدسى شفرهِٔ إلٰهيهنڭ إشاراتندن اولمقله برابر، لامڭ يگرمى اوچ عددى نزولِ وحيڭ يگرمى اوچ سنهسنه توافقى ألبته بويله بر قدسى شفرهنڭ إشارتيدر دينيلهبيلير. ايشته فاتحهده ال
— 493 —
لفظى بو وظيفهيى گورديگى گبى، اون اوچ أل ايله آلتنجى رمزڭ فهرستهسنده بيان ايديلديگى گبى اون اوچ أل ايله أڭ مشهور سُوَرِ قرآنيهنڭ ال ايله باشلايان اون اوچ سورهنڭ باشنه توافقله إشارتى معجزانه إفاده ايدييور كه، "قرآن بندهدر، بن اونڭ فهرستهسىيم."
فاتحهدهكى ب بش، هی بش، ح بش. هم بربرينه، هم بش فرضه، هم بش أركانِ إسلاميهيه و لفظ اللّٰه گبى فاتحهنڭ أكثر كلمهلرينڭ بشر حرفلرينه و فاتحهده بش أسماءِ حسنىنڭ عددينه توافقلرى.. هم دال درت، واو درت، درت ركعت نمازده درت فاتحه وجوبنى و درتلكله إشتهار ايدن چوق مهمّ إسلامى درتلرى ايما ايتمك.. ت اوچ، ك اوچ، س اوچ اولمقله ت اوچ دفعهسيله بيڭ ايكى يوز عدد ايدهرك قرآنڭ بيڭ ايكى يوز سنه قدر غالبانه وضعيتنه و صوڭره تدافع وضعيتنه گيرمهسنه، اِنَّا فَتَحْنَالَكَ فَتْحًا مُبِينًا آيتنڭ مقامِ أبجديله ويرديگى خبره توافق سرّيله إشارت ايتمك، بو قدسى شفرهِٔ إلٰهيهنڭ شأنندندر. كافڭ اوچ تكرّرى مقامِ أبجديسنه ضمّ ايديلسه يگرمى اوچ اولوب نزولِ وحيڭ يگرمى اوچ سنهسنه توافقله ايما ايتمك، س أبجدى مقامى آلتمش اولوب اوچ تكرّرى اوچ اولارق ضمّ ايديلسه مَهْبِطِ وحى اولان ذاتِ نبويهنڭ عمرينه توافقله ايما ايتمهسى سائر إشاراتڭ تأييديله ألبته قبول ايديلير. بسملهسز س ايكى، ص ايكى، ط ايكى، غ ايكى اولارق بربرينه توافقله برابر؛ فاتحهده بسمله ايله برابر ايكى دفعه (لفظ اللّٰه)، ايكى كرّه (رحمٰن)، ايكى كرّه (رحيم)، ايكى كرّه (اِيَّاكَ)، ايكى (صراط)، ايكى (عَلَيْهِمْ) ايكيشر عددينه و سبع المثانينڭ معناسنڭ تأييديله برابر فاتحهنڭ ايكى دفعه نزولنى و قرآنڭ هم أوّلنده هم آخرنده ايكى كرّه وجوبِ تلاوتنى و هر امورِ خيريهنڭ هم باشنده هم آخرنده ايكى كرّه سنّتِ قرائتنى ايما ايتمك، بو قدسى و پارلاق شفرهٔ إلٰهيهنڭ شأنندندر.
— 494 —
ايشته فاتحهنڭ بيڭلر أسرارندن يالڭز حروفاتنه عائد بيڭ أسرارندن بويله نمونهلر اولورسه، او فاتحه نه قدر معظّم بر خزينهِٔ أسرار اولديغنى قياس ايدهبيليرسڭ. و اُمّتِ محمّديه (عصم) بتون نمازلرنده فاتحه اوقوماسنڭ حكمتنى فهم ايت.
اَللّٰهُمَّ بِحُرْمَةِ الْفَاتِحَةِ اجْعَلْ فَاتِحَةَ اَعْمَالِنَا مِفْتَاحَ الْفَاتِحَةِ وَ اجْعَلْ خَاتِمَةَ اُمُورِنَا فَاتِحَةَ الْفَاتِحَةِ اَعْنِى اَلْحَمْدُ للّٰه رَبِّ الْعَالَمِينَ
س ع
٭ ٭ ٭
بر إخطار و إعتذار
رموزاتِ ثمانيهيى يازديغم زمان هم چوق عجله تأليف ايديلمش، هم ده بنم أسكى محفوظاتمه إعتماد ايدهرك، تقريبى ايكى مقياس ياپدم. اونڭله، هم أسكى علمانڭ حسابلرينه بناءً حروفاتِ قرآنيهنڭ إعجاز جهتنده أسرارينى يازدم. صوڭره ده مشهور قاموس اللغت صاحبى مجد الدّين فيروز آبادينڭ، المقياس نامندهكى تفسيرِ مشهورى و مقبولى حروفات و كلماتِ قرآنيهيه دائر بياناتنه باقدق، يوزده طقسانى بزم حسابمزه توافق ايتمش. يالڭز بش اون يرنده مخالفت گوردك. صوڭره تحقيقى بر حساب ياپدم. بزمكى طوغرى، اونڭكى مطبعهلرڭ سهوى اولديغى تحقّق ايتدى. مادام بويله عظيم يكونلردهكى توافقلره كوچك كسوراتلر و كوچك فرقلر ضرر ويرمز دييه داها تام تامنه تحقيقى بر طرزده بتون قرآنى، بتون حروفاتيله و كلام و كلماتيله حساب ايتمگه و لطائفِ إعجازيهيى اونڭله تام تقويه ايتمگه وقت بولامدم. ظالملر، بڭا وقت بيراقمديلر. بن ده او تقريبى مقياسلرمله و محفوظاتمله و أسكى علمالرڭ حسابلرينه و كنز العرش دعاسندهكى عددلريمه إكتفا أيلدم.
س ع
٭ ٭ ٭
— 495 —
ايجاز ايله بيان إعجازِ قرآن
بر زمان رؤياده گوردم كه: اگرى طاغ آلتندهيم. بردن او طاغ پاطلادى، طاغ گبى طاشلرى عالمه طاغيتدى، صارصدى جهانى.
فجئةً بر آدم يانمده پيدا اولدى. ديدى كه: ايجاز ايله بيان ايت، إجمال ايله ايجاز ايت، بيلديگڭ أنواعِ إعجازِ قرآنى!
داها رؤياده ايكن تعبيرينى دوشوندم، ديدم: شورادهكى إنفلاق، بشرده بر إنقلابه مثال. إنقلابده ايسه ألبت هداىِ فرقانى،
هر طرفده يوكسلوب هم ده حاكم اولاجق. إعجازينڭ بيانى، زمانى ده گلهجك! او سائله جوابًا ديدم: إعجازِ قرآنى،
يدى منابعِ كلّيهدن تجلّى، هم يدى عناصردن تركّب ايدر.برنجى منبع:لفظڭ فصاحتندن سلاستِ لسانى؛
نظمڭ جزالتندن، معنى بلاغتندن، مفهوملرڭ بداعتندن، مضمونلرڭ براعتندن، اسلوبلرڭ غرابتندن بردن تولّد ايدن بارقهٔ بيانى.
اونلرله اولدى ممتزج، مزاجِ إعجازنده عجيب بر نقشِ بيان، غريب بر صنعتِ لسانى. تكرارى هيچ بر زمان اوصانديرماز إنسانى.
ايكنجى عنصر ايسه:امورِ كونيهده غيبى اولان أساسات، إلٰهى حقائقدن غيبى اولان أسراردن، غيبئِ آسمانى.
— 496 —
ماضيده غائب اولان غيبى اولان اموردن، مستقبلده مستتر قالمش اولان أحوالدن بردن تضمّن ايدن بر علم الغيوب خزانى،
عالم الغيوب لسانى، شهادت عالميله قونوشويور أركانى، رموز ايله بيانى، هدف نوعِ إنسانى، إعجازڭ بر لمعهٔ نورانى...
اوچنجى منبع ايسه:بش جهتله خارقه بر جامعيت واردر. لفظنده، معناسنده، أحكامده، هم علمنده، مقاصدڭ ميزانى.
لفظىتضمّن ايدر پك واسع إحتمالات؛ هم وجوهِ كثيره كه، هر برى نظرِ بلاغتده مستحسن، عربيهجه صحيح، سرِّ تشريعى لايق گورويور آنى.
معناسنده:مشاربِ أوليا، أذواقِ عارفينى، مذاهبِ سالكين، طُرُقِ متكلّمين، مناهجِ حكما، او إعجازِ بيانى
بردن إحاطه ايتمش، هم ده تضمّن ايتمش. دلالتنده وسعت، معناسنده گنيشلك. بو پنجره ايله باقسهڭ، گورورسڭ نه گنيشدر ميدانى!
أحكامدهكى إستيعاب:شو خارقه شريعت اوندن اولمش إستنباط. سعادتِ داريْنڭ بتون دساتيرينى، بتون أسبابِ أمنى،
إجتماعى حياتڭ بتون روابطنى، وسائلِ تربيه، حقائقِ أحوالى بردن تضمّن ايتمش اونڭ طرزِ بيانى...
علمندهكى إستغراق:هم علومِ كونيه، هم علومِ إلٰهى، اونده مراتبِ دلالات، رموز ايله إشارات، سورهلر سورلرنده جمع ايتمشدر جنانى.
مقاصد و غاياتده:موازنت، إطّراد، فطرت دساتيرينه مطابقت، إتّحاد؛ تمام مراعات ايتمش، حفظ أيلهمش ميزانى.
— 497 —
ايشته لفظڭ إحاطهسنده، معنانڭ وسعتنده، حكمڭ إستيعابنده، علمڭ إستغراقنده، موازنهٔ غاياتده جامعيتِ پرشانى!..
دردنجى عنصر ايسه:هر عصرڭ درجهٔ فهمنه، أدبى رتبهسنه، هم هر عصردهكى طبقاته، درجهٔ إستعداد، رتبهٔ قابليت نسبتنده ايدييور بر إفاضهٔ نورانى.
هر عصره، هر عصردهكى هر طبقهيه قپوسى كشاده. گويا هر دمده، هر يرده تازه نازل اولويور او كلامِ رحمانى.
إختيارلندقجه زمان، قرآن ده گنجلشييور. رموزى هم توضّح ايدر، طبيعت و أسبابڭ پردهسنى ده ييرتار او خطابِ يزدانى.
نورِ توحيدى، هر دم هر آيتدن فيشقيرر. شهادت پردهسنى غيب اوستندن قالديرر. علويتِ خطابى دقّته دعوت ايدر، او نظرِ إنسانى.
كه او لسانِ غيبدر؛ شهادت عالميله بِالذّات اودر قونوشور. شو عنصردن بو چيقار خارقه تازهلگى بر إحاطهٔ عمّانى!
تأنيسِ أذهان ايچون عقلِ بشره قارشى إلٰهى تنزّلات. تنزيلڭ اُسلوبنده تنوّعى مونسلگيدر محبوبِ إنس و جانى.
بشنجى منبع ايسه:نقل و حكاياتنده، إخبارِ صادقهده أساسى نقطهلردن حاضر مشاهد گبى بر اُسلوبِ بديعِ پرمعانى
نقل ايدهرك، بشرى اونڭله ايقاظ ايدر. منقولاتى شونلردر: إخبارِ أوّلينى، أحوالِ آخرينى، أسرارِ جهنّم و جنانى.
حقائقِ غيبيه، هم أسرارِ شهادت، سرائرِ إلٰهى، روابطِ كونىيه دائر حكاياتيدر حكايتِ عيانى