— 4 —
رسالهِٔ نور مؤلفى
بديع الزمان سعيد النورسى
تأريخچهءِ حياتي
— 5 —
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ بِهِ نَسْتَعِينُ
اوڭسوز
بو اوڭسوز مدينهٔ منوّرهده بولونان مهمّ بر عالم طرفندن يازيلمشدر.
بيوك إقباله عائد اولان "اوڭسوز"ده ديمشدم كه: "بيوكلرڭ تاريخِ حياتلرى اوقونوركن، علوى منقبهلر سويلهنوب، عزيز خاطرهلرى آڭيليركن؛ إنسان، باشقه بر عالمه گيرديگنى حسّ ايدييور. گوڭلنى، ترتميز سَوْگى حسلرينڭ علوى آتشى ياقييور و إلٰهى فيضى صارييور. تاريخ اويله بيوك إنسانلر قيد ايدر كه، بر چوق بيوكلر، اونلره نسبتله كوچك قالير.
تاريخه شرفلر ويرن أرلر آڭيليركن
يوكسلمهده روح أڭ گنيش عالملره يردن
بيڭ رايحهنڭ فيضى صارار روحى دريندن
گچمش گبى جنّتدهكى گُل باغچهلرندن...
— 6 —
بو درين حقيقتى، "اوڭسوز"ى يازاركن بتون عظمت و إحتشاميله إدراك ايتمش بولونويورم. زيرا عزيز و محترم اوقويوجيلريمزه أڭ درين بر إخلاص و صميميتله تقديم ايتديگمز بو أثر، همان بر عصره ياقلاشان اوزون و بركتلى عمرينڭ هر صفحهسى، بيڭلرله خارقهيه صحنه اولان، گوڭللر فاتحى بيوك استاد بديع الزمان سعيد نورسىيه، اونڭ يوز اوتوز پارچهدن عبارت اولان رسالهِٔ نور كلّياتنه؛ و أخلاق و فضيلتلرى، إخلاص و صميميتلرى، ايمان و عرفانلرى ايله حياتڭ هر صفحهسنده سادهجه بر ئولكهيه دگل، بتون إنسانلق عالمنه ترتميز ئورنكلر ويرمكده دوام ايدن نور طلبهلرينه عائددر.
بر كتابڭ "مقدّمه"سنى، او كتابڭ خلاصهسى دييه تعريف ايدرلر. حالبوكه هر موضوعى مستقل بر أثره صيغميهجق قدر درين و گنيش اولان بو معظّم كتابڭ محتوياتنى، بويله بر قاچ صحيفهلك مقدّمهيه صيغديرمق قابل ميدر؟
بوگونه قدر عاجزانه يازديغم منظوم و منثور يازيلريمڭ هيچ بريسنده بو قدر عجز و حيرت ايچريسنده قالمامشدم. بناءً عليه بو أثرى درين بر ذوق، إلٰهى بر نشئه و جوشقون بر هيجانله اوقويهجق اولانلر، حيرانلقله گورهجكلر كه؛ بديع الزمان، چوجقلغندن بَرى مستثنا بر شكلده يتيشن و بتون عمرى بوينجه إلٰهى تجلّيلره مظهر اولان بامباشقه بر عالم و ممتاز بر شخصيتدر.
بن بو بيوك ذاتى، أثرلرينى و طلبهلرينى اينجهدن اينجهيه تدقيق ايدوب ده او نور عالمنده حسًّا، فكرًا و روحًا ياشادقدن صوڭره، بيوك و أسكى بر عرب شاعرينڭ بر بيتيله، چوق درين بر حقيقتى إفاده ايتديگنى اوگرندم. "بتون عالمى بر شخصيتده طوپلامق، جنابِ حقّه زور گلمز..."
٭ ٭ ٭
— 7 —
غايهسنڭ علويتندن، دعواسنڭ إحتشامندن و ايماننڭ عظمتندن فيض و إلهام آلان بو قطبڭ جاذبهسنه طاقيلانلرڭ عددى گوندن گونه چوغالمقدهدر.
عقللره حيرت ويرن بو علوى حادثه؛ منكِرلرى قهر ايتديگى گبى، مؤمنلرى ده شاد و مسرور أيلهمكده دوام ايدوب گيدييور.
ايمانلى گوڭللرده معنوى بر رابطه حالنده ياشايان بو إلٰهى حادثهيى بيوك بر مجاهد، قلبلرى وجد ايچنده بيراقان بر اُسلوبله باقڭز ناصل إفاده ايدييور:
"أخلاقسزلق چركفنڭ بر طوفان حالنده هر إستقامته طاشوب اوزانارق هر فضيلتى بوغمغه قويولديغى قره گونلرده، اونڭ يعنى بديع الزمانڭ فيضنى بر سرّ گبى قلبدن قلبه، مقاومتى إمكانسز بر حمله حالنده إنتقال ايدر گورمكله تسلّى بولويورز... گيجهلريمز چوق قراردى و چوق قراران گيجهلرڭ صباحلرى پك ياقين اولور."
أوت بر سرّ گبى قلبدن قلبه مقاومتى إمكانسز بر حالده ياييلوب طاغيلان بو نورڭ، مملكتڭ هر كوشهسنده فيض و تأثيرينى گورنلر، حيرت و دهشتلر ايچنده صورمغه باشلاديلر: "شهرتى مملكتمزڭ هر طرفنى قاپلايان بو ذات كيمدر؟ حياتى، أثرلرى، مسلك و مشربى نهدر؟ طوتديغى يول بر طريقت مى، بر جمعيت مى، يوقسه سياسى بر تشكّل ميدر؟"
بونڭله ده قالمادى؛ درحال گرك إدارى و گرك عدلى چوق مهمّ تعقيبلر و پك جدّى تدقيقلر، اوزون و مسلسل محكمهلر جريان ايتدى... نتيجهده، بو إلٰهى تجلّينڭ گوڭللر ئولكهسنه قورولان بر "ايمان و عرفان مؤسّسهسى"ندن باشقه بر شى اولماديغى تحقّق ايدنجه، عدالتڭ إلٰهى بر صورتده تجلّيسى شو شكلده ظهور ايتدى: "بديع الزمان سعيد نورسى و بتون رسالهِٔ نور أثرلرينڭ برائتى" قرارى رسمًا إعلان
— 8 —
ايديلدى. و آرتيق روحڭ مادّهيه، حقّڭ باطله، نورڭ ظلمته، ايمانڭ كفره هر زمان غلبه چالاجغى، أزلدن أبده دگيشميهجك اولان إلٰهى قانونلرڭ باشنده گلن بر حقيقت اولديغى، گونشلر گبى بليردى.
هر هانگى بر إقليمده ظهور ايدن بر إصلاحاتجينڭ ماهيت و حقيقتنى، صداقت و صميميتنى گوسترن أڭ گرچك معيار، دعواسنى إعلانه باشلاديغى ايلك گونلرله، مظفّر اولديغى صوڭ گونلر آراسنده فردى و إجتماعى، عضوى و روحى حياتنده وجوده گلن دگيشكلك فرقلريدر، ديرلر.
مثلا: او آدم ايلك گونلرده متواضع، عالىجناب، فراغت و محويتكار، خلاصه؛ بتون أخلاق و فضيلت باقيمندن جدًّا ئورنك اولان غايت تميز و صوڭ درجهده ممتاز بر شخصيتدى. باقالم، جهادنده مظفّر اولوب حسلرده، أمللرده، گوڭللرده ير طوتديقدن صوڭره ينه او أسكى تميز و ئورنك حالنده قالابيلمش مى؟ يوقسه، ظفر نشئهسيله بر چوق بيوك صانيلان كيمسهلر گبى، يره گوگه صيغماز مى اولمش؟
ايشته بيوك كوچك هر هانگى بر دعوا و غايه صاحبنڭ ماهيت و حقيقتنى، شخصيت و هويتنى أڭ حقيقى چهرهسيله عكس ايتديرهجك اولان أڭ برّاق آيينه بودر.
تاريخ بوينجه، بو مدهش إمتحانى قزانمانڭ شاه أثر مثالنى، أوّلا پيغمبرلر و بِالخاصّه سلطان الأنبياء صلّى اللّٰه عليه وسلّم أفنديمز، صوڭره اونڭ خليفه و صحابهلرى و داها صوڭره اونلرڭ نورلى يولنده يوروين بيوك ذاتلر ويرمشلردر.
٭ ٭ ٭
— 9 —
پيغمبر أفنديمز، شو اَلْعُلَمَاءُ وَرَثَةُ الْاَنْبِيَاءِ يعنى: "عالملر، پيغمبرلرڭ وارثلريدرلر" حديثِ شريفلريله عالم اولمانڭ پك قولاى بر شى اولماديغنى، إعجازكار بلاغتلرى ايله بيان بيورييورلر.
زيرا مادام كه بر عالم، پيغمبرلرڭ وارثيدر؛ او حالده حق و حقيقتڭ تبليغ و نشرى خصوصنده، عينًا اونلرڭ طوتمش اولدقلرى يولى تعقيب ايتمهسى لازمدر. هر نه قدر بو يول؛ بتون طاغ، طاش، چامور، چاقيل، اوچوروم، داها بترى تعقيب، توقيف، محاكمه، حپس، زندان، سورگون، تجريد، زهرلنمه، إعدام سهپالرى و داها عقل و خياله گلمهين نيجه بيڭ ظلم و إشكنجهلرله طولو ده اولسه...
ايشته بديع الزمان؛ ياريم عصردن فضله او مقدّس جهادى ايله بتون عمرى بوينجه بو چتين يولده يوروين و قارشيسنه چيقان بيڭلرله أنگلى بر ييلديرم سرعتى ايله آشان و پيغمبرلرڭ وارثى اولان بر عالم اولديغنى عملى بر صورتده إثبات ايدن بر ذاتدر.
كنديسنڭ علمى، أخلاقى، أدبى، بر چوق فضيلت و مزيتلرى آراسنده بنى أڭ چوق مفتون ايدن شى؛ اونڭ او، طاغلردن داها صاغلام، دڭزلردن داها درين، سمالردن داها يوكسك و گنيش اولان ايمانيدر.
ربّم، او نه معظّم ايمان! او نه بيتمز و توكنمز صبر! او نه چليكدن إراده! خيال و خاطرهلره اورپرمهلر ويرن بونجه تضييق، تهديد، تعذيب و إشكنجهلره رغمًا؛ او نه أگيلمز باش، نه بوغولماز سس و ناصل قيصيلماز نَفَسدر!
بيوك إقبالڭ هيجانلى شعرلرندن آلديغم جوشقون بر إلهام نشئهسى ايله وقتيله يازديغم "مجاهد" عنواننى طاشييان بر منظومهده، آشاغيدهكى مصراعلرى اوقويانلردن، بلكه شاعرانه بر مبالغهده بولونديغمى سويلهينلر اولمشدر. لٰكن شو
— 10 —
مقدّمهسنى يازمقله شرف طويديغم شاه أثرى اوقويانلر، وجدله طولو بر حيرانلقله آڭلايهجقلر كه، اللّٰهڭ نه قوللرى وارمش. أگر بر ايمان، كمالنى بولورسه، نهلر ياپار و نه خارقهلر طوغوررمش.
بر عزم، أگر ايمان طولو بر قلبه گيررسه
إنسان ده، او ايماندهكى صوڭ سرّه أررسه
أڭ آزغين ئولوملر اوڭا زنجير وورامازلر
وولقان گبى جوشقون آقييور طورديرهمازلر
ربّمدن اينر عزمنه قوّت ويرن إلهام
پيغمبرى رؤياده گورور بلكه هر آقشام
هپ نور اونڭ ايمان طولو قلبندهكى محراب
قنديل اولاماز اُفقنه دنيادهكى مهتاب
قار، قيش ديمز، ايركيلمز، اوزولمز، آجى طويماز
موسم بتون عمرنجه ايليق گولگهلى بر ياز
جنّتدهكى عالملرى دنياده گورور ده
محو اولسه أگيلمز صيرهطاغلر گبى درده
أڭ صارْپ اوچوروملر گلوب أطرافنى صارسه
آى باتسه، گونش سونسه، اُفقلر ده قرارسه
گوكلر ييقيلوب چوكسه، يولندن ينه دونمز
روحندهكى ايمانله يانان مشعله سونمز
قلبنده يانارطاغ گبى، ايمان نه مقدّس
وجداننه هر آن شونى هايقيرمهده بر سس:
— 11 —
أى يولجى! شفقلر سوكهجك طورمه، ايلرله
ظلمتلره قان آغلاتهجق مشعلهلرله
يلديزلره باص، چيق يوجه عالملره يوكسل
إنسانلغى قورتارمغه جنّتدن اينن أل!..
صانكه بو مصراعلر ايمان قهرمانى بيوك مجاهد بديع الزمان حضرتلرى ايچون يازيلمش. زيرا بو يوكسك صفتلر، هپ اونڭ صفتلريدر. جنابِ حق شو آيتِ كريمهده باقڭز مجاهدلره نهلر وعد ايدييور:
وَ الَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَ اِنَّ اللّٰهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ
مئالِ شريفى: "بزم اوغريمزده مجاهده ايدنلره مطلقا يوللريمزى گوستريرز. و هيچ شبهه يوق كه، اللّٰه محسنلرله (اللّٰهى گورور گبى عبادت ايدن مجاهدلرله) برابردر."
ديمك كه، ايمان و قرآن اوغرنده، جاندن و جهاندن گچن مجاهدلره، بيوك اللّٰه، حقيقت و هدايت يوللرينى گوسترهجگنى وعد بيورييور. حاشا، جنابِ حق وعدنده خلف ايتمز.. يتر كه، بو عظيم وعدِ إلٰهىيى ايجاب ايتديرهجك شرطلر تحقّق ايتسين.
بو آيتِ كريمه، "استاد"ڭ قَرَكْتَرْ و شخصيتنى تحليل خصوصنده بزه نوردن بر رهبر اولويور و او نورڭ بللور ايشيغى آلتنده آرتيق أڭ اينجه چيزگيلرى و أڭ حسّاس نقطهلرى گوروب سزهبيلييورز. زيرا مادام كه بر إنسان جنابِ حقّڭ حفظ و حمايهسنده بولونمق نعمتنه مظهر اولمشدر؛ آرتيق اونڭ ايچون قورقو، أنديشه، اوزونتى، ييلمه، اوصانمه وسائره گبى شيلر بحث موضوعى اولاماز.
— 12 —
اللّٰهڭ نورى ايله نورلانان بر گوڭلڭ سماسنى هانگى بلوطلر قاپلايابيلير؟ هر آن حضورِ إلٰهيده بولونمق بختيارلغنه ايرن بر قولڭ روحنى، هانگى فانى أمل و آرزولر، هانگى زواللى توجّه و إلتفاتلر و هانگى پسپايه غايه و إحتراصلر تطمين، تسكين و تسلّى ايدهبيلير؟
اللّٰهدر اونڭ يارى، مربّيسى، وليسى
آڭدقجه بتون نور اولويور طويغوسى، حسّى
يوكسلمهدهدر معرفت إقليمنه هر آن
بامباشقه اُفقلر آچييور روحنه قرآن
قرآن اوڭا ياد ايتديرييور "بَزمِ ألست"ى
عاشق، او تجلّينڭ أزلدن بَرى مستى...
ايشته بديع الزمان، بويله خارقهلر خارقهسى بر عنايته مظهر اولان مبارك بر شخصيتدر. و بونڭ ايچوندر كه، زندانلر اوڭا بر گلستان اولمش؛ اورادن أبديتلرڭ نورلى اُفقلرينى گورور. إعدام سهپالرى، برر وعظ و إرشاد كرسيسدر. اورادن إنسانلغه علوى بر غايه اوغرنده صبر و ثبات، متانت و جلادت درسلرى ويرر. حپسخانهلر برر مدرسهِٔ يوسفيهيه إنقلاب ايدر. اورايه گيرركن، بر پروفسورڭ اونورسيتهيه درس ويرمك ايچون گيرديگى گبى گيرر. زيرا اورادهكيلر، اونڭ فيض و إرشادينه محتاج اولان طلبهلريدر. هر گون بر قاچ وطنداشڭ ايماننى قورتارمق و جانيلرى مَلك گبى بر إنسان حالنه گتيرمك، اونڭ ايچون دنيالره دگيشلمز بر سعادتدر.
بويله بر يوكسك ايمان و إخلاص شعورينه مالك اولان إنسان، هيچ شبههسز كه، زمان و مكان مفهوملرينڭ فانيلر اوزرنده بيراقديغى يالديزلى تأثيرلرى كثيف
— 13 —
مادّه عالمنده بيراقهرق؛ روحى ايله معنويات عالمنڭ پيريل پيريل نورلر صاچان اُفقلرينه يوكسلمش بر حالدهدر.
بيوك متصوّفلرڭ (رض) فنا فِى اللّٰه، بقا بِاللّٰه دييه تعريف و توصيف بيوردقلرى يوكسك مرتبه، ايشته بو قدسى شرفه نائل اولمقدر.
أوت هر مؤمنڭ كندينه مخصوص بر حضور، خشوع، تفيّض، تجرّد و إستغراق حالى واردر. و هركس ايمان و عرفانى، صلاح و تقواسى، فيض و معنوياتى نسبتنده بو إلٰهى حظدن فيضياب اولابيلير. لٰكن بو گوزل حال، بو طاتلى وصال و بو أمثالسز حظ؛ گچن آيتِ كريمهدهكى إحسان أربابى اولان او بيوك مجاهدلرده هر زمان دوام ايدييور. و ايشته اونلر بو سببدن طولاييدر كه، مولايى اونوتمق غفلتنه دوشمييورلر. نفسلرى ايله، آرسلانلر گبى بتون عمرلرى بوينجه چارپيشييورلر. و حياتلرينڭ هر لحظهسى، أڭ يوكسك ترقّى و تكامل خاطرهلرى قيد ايدييور. و بتون وارلقلرى؛ او جمال، كمال و جلال صفتلرى ايله متّصف اولان ربّ العالمينڭ رضاسنده أريمش بولونويورلر.
مولا، بزلرى ده او بختيارلر زمرهسنه إلحاق أيلهسين، آمين.
٭ ٭ ٭
يوقاريدهكى صحيفهلرده، بيوك استادڭ، دوستلرينى مفتون و حيران ايتديگى قدر ده دشمنلرينى دهشتلر ايچريسنده بيراقان عظمتلى ايمانندن بحث ايتدك. برآز ده ممتاز شخصيتى، نوردن بر هاله حالنده صارمقده اولان اوستون مزيتلرندن، أخلاق و كمالاتندن بحث ايدهلم.
معلوم يا، هر شخصيتى، مختلف و معيّن مزيتلر چرچيوهلر. بناءً عليه استادڭ شخصيتنى تكوين ايدن باشليجه صفتلر شونلردر:
— 14 —
فراغتى:
بر دعوا صاحبنڭ و بِالخاصّه إصلاحاتجينڭ موفّقيت شرطلرينڭ أڭ مهمّى فراغتدر. زيرا گوزلر و گوڭللر، بو مهمّ نقطهيى أڭ اينجه بر حسّاسيتله تدقيق و تعقيبه ميّالدرلر. استادڭ بتون حياتى ايسه، باشدن باشه فراغتڭ شاه أثر مثاللرى ايله طولوب طاشمقدهدر.
علّامه شيخ الإسلام مصطفى صبرى أفندى مرحومدن، فراغته عائد شويله بر سوز ايشيتمشدم: "إسلام، بوگون اويله مجاهدلر ايستر كه؛ دنياسنى دگل، آخرتنى دخى فدا ايتمگه حاضر اولاجق."
بيوك آدمدن صادر اولان بو بيوك سوزى تمامًا قاورايهمديغم ايچون، متصوّفلرڭ إستغراق حاللرنده سويلهدكلرى أسرارلى سوزلره بڭزهتهرك، هركسه سويلهمهمش و اولور اولماز يرلرده ده آچمامشدم.
وقتا كه عين سوزى بديع الزمانڭ آتشلر صاچان هيجانلى إفادهلرنده ده اوقوينجه آڭلادم كه، بيوكلره گوره فراغتڭ ئولچوسى ده بيويور... أوت؛ إسلام ايچون بو قدر آجيقلى بر فراغته قاتلانمغه راضى اولان مجاهدلرى، أرحم الراحمين اولان اللّٰه ذو الكريم تعالى و تقدّس حضرتلرى بيراقير مى؟ او فدائى قولنى لطف و كرمندن، عنايت و مرحمتندن محروم ايتمك شاننه (حاشا) ياقيشير مى؟
ايشته بديع الزمان، بو مستثنا تجلّينڭ أڭ پارلاق مثاليدر. بتون عمرى بوينجه مجرّد ياشادى. دنيانڭ بتون مشروع لذّتلرندن تمامًا محروم قالدى. بر يووا قورمق و اوراده مسعود بر عائله حياتى گچيرمك سوداسنه دوشمگه وقت و فرصت بولامدى. فقط جنابِ حق، كنديسنه اويله شيلر إحسان ايتدى كه، فانى قلملرله تعريف اولونهميهجق قدر معظّم و محتشمدر.
— 15 —
بوگون، دنياده هانگى بر عائله رئيسى (معنًا) بديع الزمان حضرتلرى قدر مسعوددر؟ هانگى بر بابا، ميليونلرله أولاده صاحب اولمشدر؟ هم ده ناصل أولادلر!.. و هانگى بر استاد، بو قدر طلبه يتيشديرهبيلمشدر؟
بو قدسى و روحى رابطه (بِاذْنِ اللّٰه تعالى) دنيالر طوردقجه طوراجق و نوردن بر سيل حالنده أبديتلره قدر آقوب گيدهجكدر. چونكه بو إلٰهى دعوا، قرآنِ كريمڭ نور درياسنده تبلّور ايدن بر وارلق اولديغى گبى، قرآندن طوغمش و قرآنله برابر ياشايهجقدر...
شفقت و مرحمتى:
بيوك استاد، حق و حقيقتى تا چوجقلغنده بولمشدى. قلبنڭ فريادينى و روحنڭ مناجاتنى ديڭلهمك ايچون مغارهلره قپانديغى گونلرده بيله، عبادت و طاعتدن، تفكّر و مراقبهلردن فيض و حضور آلمانڭ ذوقنه ايرمش اولان بر "عارفِ بِاللّٰه" ايدى.
لٰكن قراڭلق گيجه طالغهلرينى آڭديران قورقونج كفر و إلحاد كابوسنڭ مسلمان دنياسنى و طولاييسيله مملكتمزى قاپلامق اوزره اولديغى او تهلكهلى گونلرده، ياتاغندن فيرلايان بر آرسلان گبى، يانارطاغلرى آڭديران بر كوكرهييشله جهاد ميداننه آتيلدى. بتون راحت و حضورينى بو مقدّس دعوايه فدا ايتدى. و ايشته بو حكمته مبنيدر كه؛ او گوندن بَرى هر سوزى بر ديلم لاو، هر فكرى بر آتش پارچهسى اولمش. دوشديگى گوڭللرى ياقييور؛ حسلرى، فكرلرى آلَوْلنديرييور...
بيوك استادڭ تام بر عزلت و إنزوادن صوڭره، تكرار إرشاد و جمعيت حياتنه آتيلماسى، عينًا إمامِ غزالينڭ حياتنده گچيرمش اولديغى او مهمّ و تاريخى مرحلهيه بڭزهمكدهدر.
— 16 —
ديمك كه، جنابِ حق بيوك مرشدلرى بويله بر مدّت إنزواده تربيه، تصفيه و تزكيه ايتدكدن صوڭره تنوير و إرشاد وظيفهسيله مكلّف قيلييور. و بو سببلهدر كه، بر ماءِ مقطَّردن داها تميز و برّاق اولان يوركلرندن قوپوب گلن نَفَسلر، قلبلره عكس ايدر ايتمز بامباشقه تأثيرلر إجرا ايدييور...
عرض ايتديگم گبى، إمامِ غزالينڭ بوندن طوقوز يوز سنه أوّل أخلاق و فضيلت ساحهسنده ياپمش اولديغى فتوحاتى؛ بو عصرده بديع الزمان، ايمان و إخلاص واديسنده باشارمشدر.
أوت حضرتِ استادى بو مدهش جهاد ميدانلرينه سَوق ايدن، هپ بو أشسز شفقت و مرحمتى اولمشدر. و بونى بِالذّات كنديسندن ديڭلهيهلم:
بڭا: "سن شوڭا بوڭا نيچون صاتاشدڭ؟" دييورلر. فرقنده دگلم؛ قارشيمده مدهش بر يانغين وار.. آلَوْلرى گوكلره يوكسهلييور، ايچنده أولادم يانييور، ايمانم طوتوشمش يانييور. او يانغينى سوندورمگه، ايمانمى قورتارمغه قوشويورم. يولده بريسى بنى كوستكلهمك ايستهمش ده، آياغم اوڭا چارپمش؛ نه أهمّيتى وار؟ او مدهش يانغين قارشيسنده بو كوچك حادثه، بر قيمت إفاده ايدر مى؟ طار دوشونجهلر، طار گوروشلر..."
إستغناسى:
استادڭ حياتى بوينجه جمعيتمزڭ هر طبقهسنه ويرمكده اولديغى بيڭلرله إستغنا ئورنكلرى، ديللره دستان اولمش بر علويتى حائزدر.
ماسوادن تام معناسيله إستغنا ايدهرك، عضوى و روحى بتون وارلغى ايله ربّ العالمينڭ بيتمز و توكنمز خزينهسنه طايانمايى، مدّتِ حياتنده بر إعتياد دگل، عادتا
— 17 —
بر مذهب، مشرب و مسلك اولارق قبول ايتمشدر. و بونده ده نه بهاسنه اولورسه اولسون ثبات أيلهمكده حالا دوام ايتمكدهدر.
ايشڭ اوريژينال طرفى: بو مسلك، كندى شخصنه منحصر قالمامش، طلبهلرينه ده قدسى بر مفكوره حالنده إنتقال ايتمشدر. نور درياسنده ييقانمق شرفنه مظهر اولان بر نور طلبهسنڭ إستغناسنه حيران اولمامق قابل دگلدر...
باقڭز، استاد؛ مكتوبات عنواننى طاشييان شاه أثرڭ ايكنجى مكتوبنده بو مهمّ نقطهيى آلتى وجه ايله نه قدر أصيل بر ايمان و عرفان شعورى ايله ايضاح ايدر:
"برنجيسى: أهلِ ضلالت، أهلِ علمى؛ علمى واسطهِٔ جر ايتمكله إتهام ايدييورلر. علمى و دينى كنديلرينه مدارِ معيشت ياپييورلر دييوب إنصافسزجهسنه اونلره هجوم ايدييورلر. بناءً عليه بونلرى فعلًا تكذيب لازمدر.
ايكنجيسى: نشرِ حق ايچون أنبيايه إتّباع ايتمكله مكلّفز. قرآنِ حكيمده، حقّى نشر ايدنلر
اِنْ اَجْرِىَ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ ٭ اِنْ اَجْرِىَ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ
دييهرك، إنسانلردن إستغنا گوسترمشلر..."
ايشته رسالهِٔ نور كلّياتنڭ مظهر اولديغى إلٰهى فتوحات، هپ بو أنبيا مسلگنده ثبات قهرمانلغنڭ شاه أثر مثالى و خارق العاده نتيجهسيدر. و بو سايهده استاد، عزّتِ علميهسنى، جهانقيمت بر ألماس گبى محافظه أيلهمشدر.
آرتيق هركسڭ اوغرنده أسير اولديغى معاش، رتبه، ثروت و داها نيجه بيڭ شخصى و مادّى منفعتلرله أصلا علاقهسى اولميان بر إنسان، ناصل اولور ده گوڭللر فاتحى اولماز؟ ايمانلى گوڭللر، ناصل اونڭ فيض و نورى ايله طولماز؟
— 18 —
إقتصادجيلغى:
إقتصاد، بوندن أوّل بحث ايتديگمز إستغنانڭ تفسير و ايضاحندن باشقه بر شى دگلدر. ذاتًا إقتصاد سراينه گيرهبيلمك ايچون، أوّلا إستغنا دينيلن قپودن گيرمك لازمدر. بو سببله إقتصادله إستغنا، لازمله ملزوم قبيلندندر.
استاد گبى، إستغنا خصوصنده پيغمبرلرى كندينه ئورنك قبول ايدن بر مجاهدڭ إقتصادجيلغى كنديلگندن حصوله گلهجك قدر طبيعى بر خصلت حالنى آلير و آرتيق اوڭا گونده بر طاس چوربا، بر بارداق صو و بر پارچه أكمك كافى گلهبيلير. زيرا بو بيوك إنسان؛ بيوك و مُنْصِف فرانسز شاعرى لامارتينڭ ديديگى گبى: "يمك ايچون ياشامييور، بلكه ياشامق ايچون ييور."
استادڭ مشرب و مسلگنى تمامًا آڭلادقدن صوڭره، آرتيق اونڭ يوكسك إقتصادجيلغنى بويله يمك ايچمك گبى بسيط شيلرله مقايسه ايتمگى چوق گورويورم. زيرا بو بيوك إنسانڭ يوكسك إقتصادجيلغنى معنوى ساحهلرده تطبيق ايتمك و مادّى اولميان ئولچولرله ئولچمك لازم گلير.
مثلا استاد، بو يوكسك إقتصادجيلق قدرتنى صِرف يمك، ايچمك، گيمك گبى بسيط شيلرله دگل؛ بِالعكس فكر، ذهن، إستعداد، قابليت، وقت، زمان، نفس و نَفَس گبى معنوى و مجرّد قيمتلرڭ إسراف و هدر ايديلمهمسى ايله ئولچن بر داهيدر. و بتون عمرى بوينجه بر قَرَكْتَرْ حالنده تعقيب ايتديگى بو تيتيز محاسبه و مراقبه اصولنى، بتون طلبهلرينه ده تلقين ايتمشدر. بناءً عليه بر نور طلبهسنه اولور اولماز أثرى اوقوتديرمق و هر سوزى ديڭلتديرمك قولاى بر شى دگلدر. زيرا اونڭ گوڭلينڭ محراق نقطهسنده يازيلى اولان شو "دقّت!" كلمهسى، أڭ حسّاس بر قونترول وظيفهسى گورمكدهدر.
— 19 —
ايشته بديع الزمان، قدرتلى بر إصلاحاتجى و خارقهلر خارقهسى بر "پدهغوغ" (مربّى) اولديغنى، يتيشديرديگى ترتميز نسلله فعلًا إثبات ايتمش و إقتصاد تاريخنه نوردن پيريلتيلرله يازيلان بر آطلاس صحيفه داها علاوه ايدن بر نادرهِٔ فطرتدر.
تواضعى و محويتكارلغى:
نور رسالهلرينڭ بو قدر خارق العاده بر شكلده جهانه ياييلماسنده، بو ايكى خصلتڭ چوق فائدهسى اولمش و پك درين تأثيرلرى گورولمشدر.
چونكه استاد صحبت و تأليفلرنده كندينه بر قطب العارفين و بر غوث الواصلين سوسى ويرمديگى ايچون، گوڭللر اوڭا پك چابوق ايصينمش، اونى ترتميز بر صميميتله سومش و درحال علوى غايهسنى بنمسهمشدر.
مثلا: أخلاق و فضيلته، حكمت و عبرته عائد اولان بر چوق صحبت و تلقينلرينى، طوغريدن طوغرىيه نفسنه توجيه ايدر. كسكين و آتشين خطابهلرينڭ ايلك و يگانه مخاطبى ئوز نفسيدر. اورادن (مركزدن محيطه ياييليرجهسنه) بتون نور و سروره، سعادت و حضوره مشتاق اولان گوڭللره ياييلير.
استاد خصوصى حياتنده غايت حليم سليم و صوڭ درجه متواضعدر. بر فردى دگل، هيچ بر ذرّهيى اينجيتمهمك ايچون أعظمى فداكارلقلر گوسترر. صاييسز زحمت و مشقّتلره، إضطراب و محروميتلره قاتلانير... فقط ايماننه، قرآننه طوقونولمامق شرطيله...
آرتيق او زمان باقمشسڭز كه؛ او ساكن دڭز، طالغهلرى سمالره يوكسهلن بر طوفان، ساحللره هيبت و دهشت صاچان بر عمّان كسيلمشدر. چونكه او، قرآنِ كريمڭ
— 20 —
صادق خدمتكارى و ايمان حدودلرينى بكلهين قهرمان و فدائى بر نفريدر. كنديسى بو حقيقتى وجيز بر جمله ايله شو شكلده إفاده ايدر: "بر نفر نوبتده ايكن، باشقوماندان ده گلسه، سلاحنى بيراقميهجق. بن ده، قرآنڭ بر خدمتكارى و بر نفرىيم. وظيفه باشنده ايكن قارشيمه كيم چيقارسه چيقسين، حق بودر ديرم، باشمى أگمهم..."
وظيفه باشنده و جهاد ميداننده ايكن شو مصراعلر، لسانِ حاليدر:
شاهلانان بر آته بڭزر، قيرارم قانلى گمى
سينسى دشمنلره حاشا صاتامام بنلگمى
بنلگمدن اوزاق اولمقدر أسارت بنجه
بويله بر ذلّته دوشمك نه حزين إشكنجه
أبدى وصلتڭ عشقيله گچر هر آنم
دستِ قدرتله ياپيلمش قلعهدر ايمانم
بو مقدّس أملمدن نه قدر دلشادم
گورمك ايستر بنى جنّتده شهيد أجدادم
روحم اولدقجه مؤبّد، أبديدر عمرم
أڭ بيوك وصلته، اللّٰهه چيقان يولدر ئولوم."
٭ ٭ ٭
— 21 —
كتابه گيرمزدن أوّل، استادى علمى، فكرى، تصوّفى و أدبى جبههلرى ايله ده مطالعه ايتمك ايستردم... فقط چوق درين و پك شموللى اولان بو موضوعلرڭ بر قاچ صحيفه ايله خلاصه ايديلهميهجگنى قطعى بر صورتده إدراك ايتدكدن صوڭره، آرتيق آدى گچن موضوعلره بر قاچ جمله ايله تماس ايتمگى مناسب گوردم.
ربّم إمكانلر لطف ايدرسه، بو درين موضوعلرى، رسالهِٔ نور كلّياتى و نور طلبهلرى ايله برلكده، بيوك و مستقل بر أثرله، تحليلى بر صورتده تدقيق و مطالعه ايتمگى بتون روحمله آرزو ايدييورم. بو خصوصده، بيوك استاديمزڭ و عزيز قارداشلريمڭ قيمتلى دعالرينى نياز أيلرم!
استادڭ علمى جبههسى:
مرحوم ضيا پاشا، شو:
آيينهسى ايشدر كيشينڭ لافه باقيلماز،
شخصڭ گورونور رتبهٔ عقلى أثرنده.
بيتى ايله، نسلدن نسله بر دستور حالنده إنتقال ايدهجك اولان چوق بيوك بر حقيقتى إفاده ايتمشدر.
أوت مسلمان عِرقمزه رسالهِٔ نور كلّياتى گبى معظّم بر ايمان و عرفان كتبخانهسنى هديه ايدن، گوڭللر اوزرنده مقدّس بر نور مؤسّسهسى قوران ممتاز و مستثنا ذاتڭ قدرتِ علميهسى حقّنده تفصيلاته گيريشمك، اوگله وقتى گونشى تعريف ايتمك قدر فضولى بر ايشدر.
— 22 —
يالڭز يانيق بر شاعريمزڭ:
حسن اولور كيم، سير ايدركن إختيار ألدن گيدر.
ديديگى گبى، حياتنڭ هر لحظهسنده إلٰهى تجلّيلره مظهر بولونان بو مبارك ذاتڭ؛ علم و عرفانندن، أخلاق و كمالاتندن بحث ايتمك، إنسانه بامباشقه بر ذوق و إلٰهى بر حظ ويرييور. بونڭ ايچون سوزى اوزاتمقدن كنديمى آلامييورم.
استاد، رسالهٔ نور كلّياتنده دينى، إجتماعى، أخلاقى، أدبى، حقوقى، فلسفى و تصوّفى أڭ مهمّ موضوعلره تماس ايتمش و هپسنده ده خارق العاده بر صورتده موفّق اولمشدر.
ايشڭ أصل حيرت ويرن نقطهسى؛ بر چوق علمانڭ تهلكهلى يوللره صاپدقلرى أڭ چتين موضوعلرى، غايت آچيق بر شكلده و أڭ قطعى بر صورتده حلّ ايتديگى گبى، أڭ گردابلى درينلكلردن، أهلِ سنّت و جماعتڭ طوتديغى نورلى يولى تعقيب ايدهرك ساحلِ سلامته چيقمش و أثرلرينى اوقويانلرى ده اويلهجه چيقارمشدر.
بو سببله، رسالهِٔ نور كلّياتنى عزيز ملّتمزڭ هر طبقهسنه كمالِ أمنيت و صميميتله تقديم ايتمكله شرف طويويورز. نور رسالهلرى، قرآنِ كريمڭ نور درياسندن آلينان برّاق قطرهلر و هدايت گونشندن سوزولن بللور حزمهلردر. بناءً عليه هر مسلمانه دوشن أڭ مقدّس وظيفه، ايمانى قورتارهجق اولان بو نورلى أثرلرڭ ياييلماسنه چاليشمقدر. زيرا تاريخده پك چوق دفعهلر گورولمشدر كه، بر أثر نيجه فردلرڭ، عائلهلرڭ، جمعيتلرڭ و صاييسز إنسان كتلهلرينڭ هدايت و سعادتنه سبب اولمشدر... آه! نه بختياردر او إنسان كه، بر مؤمن قارداشنڭ ايماننڭ قورتولمسنه سبب اولور!..
— 23 —
استادڭ فكرى جبههسى:
معلوم يا؛ هر متفكّرڭ كندينه مخصوص بر تفكّر سيستمى، فكرى حياتنده تعقيب ايتديگى بر غايهسى و بتون گوڭلى ايله باغلانديغى بر ايدهآلى واردر. و اونڭ تفكّر سيستمندن، غايه و ايدهآلندن بحث ايتمك ايچون اوزون مقدّمهلر سرد ايديلير. فقط بديع الزمانڭ تفكّر سيستمى، غايه و ايدهآلى، اوزون مقدّمهلرله فلان يورولمقسزين بر جمله ايله خلاصه ايديلهبيلير:
بتون سماوى كتابلرڭ و بِالعموم پيغمبرلرڭ يگانه دعوالرى اولان "خالقِ كائناتڭ الوهيت و وحدانيتنى إعلان" و بو بيوك دعوايى ده، علمى، منطقى و فلسفى دليللرله إثبات أيلهمكدر.
- او حالده استادڭ منطق، فلسفه و مثبت علملرله ده علاقهسى وار؟
- أوت، منطق و فلسفه، قرآنله باريشوب حق و حقيقته خدمت ايتدكلرى مدّتجه استاد أڭ بيوك منطقجى و أڭ قدرتلى بر فيلسوفدر. مقدّس و جهانشمول دعواسنى إثبات واديسنده قوللانديغى أڭ پارلاق دليللرى و أڭ قطعى برهانلرى، قرآنِ كريمڭ اللّٰه كلامى اولديغنى هر گون بر قات داها إثبات و إعلان ايدن "مثبت علم"در.
ذاتًا فلسفه، أصلنده حكمت معناسنه گلدكجه، واجب الوجود تعالى و تقدّس حضرتلرينى، ذاتِ باريسنه لايق صفتلرله إثباته چاليشان هر أثر، أڭ بيوك حكمت و او أثرڭ صاحبى ده أڭ بيوك حكيمدر.
ايشته استاد بويله علمى بر يولى، يعنى قرآنِ كريمڭ نورلى يولنى تعقيب ايتديگى ايچون، بيڭلرله اونورسيتهلينڭ ايماننى قورتارمق شرفنه مظهر اولمشدر.
— 24 —
حضرتڭ بو خصوصده حائز اولديغى علمى، أدبى و فلسفى داها پك چوق مزيتلرى واردر. فقط اونلرى، أثرلرندن مثاللر گتيرهرك إن شاء اللّٰه مستقل بر أثرده عرض ايتمك أملندهيم. و مِنَ اللّٰه التَّوْفِيق.
تصوّف جبههسى:
نقشبندى مشايخندن، هر حركاتنى پيغمبرِ ذىشان أفنديمز حضرتلرينڭ حركاتنه تطبيق ايتمگه چاليشان و بيوك بر عالم اولان بر ذاته صوردم:
- أفندى حضرتلرى، علما ايله متصوّفه آراسندهكى گرگينلگڭ سببى نهدر؟
- علما، رسولِ أكرم أفنديمزڭ علمنه، متصوّفلر ده عملنه وارث اولمشلر. ايشته بو سببدن طولاييدر كه، فخرِ جهان أفنديمزڭ هم علمنه و هم عملنه وارث اولان بر ذاته "ذو الجناحيْن"، يعنى "ايكى قنادلى" دينيلييور... بناءً عليه طريقتدن مقصد، رخصتلرله دگل، عزيمتلرله عمل ايدوب أخلاقِ پيغمبرى ايله أخلاقلانارق بتون معنوى خستهلقلردن تميزلهنوب جنابِ حقّڭ رضاسنده فانى اولمقدر. ايشته بو علوى درجهيى قزانان كيمسهلر، شبههسز كه أهلِ حقيقتدرلر. يعنى، طريقتدن مقصود و مطلوب اولان غايهيه ايرمشلر ديمكدر. فقط بو يوكسك مرتبهيى قزانمق، هر آدمه ميسّر اولاميهجغى ايچون، بيوكلريمز مطلوب اولان هدفه قولايلقله ايرهبيلمك ايچون، معيّن قاعدهلر وضع أيلهمشلردر. خلاصه؛ طريقت، شريعت دائرهسنڭ ايچنده بر دائرهدر. طريقتدن دوشن شريعته دوشر، فقط (معاذ اللّٰه) شريعتدن دوشن أبدى خسرانده قالير.
بو بيوك ذاتڭ بياناتنه گوره، بديع الزمانڭ آچديغى نور يولى ايله، حقيقى و شائبهسز تصوّف آراسنده جوهرى هيچ بر إختلاف يوقدر. هر ايكيسى ده رضاىِ بارىيه و بِالنَّتيجه جنّتِ أعلايه و ديدارِ مولايه گوتورن يوللردر.
— 25 —
بناءً عليه بو أصيل غايهيى إستهداف ايدن هر هانگى متصوّف بر قارداشمزڭ، رسالهِٔ نور كلّياتنى سَوه سَوه اوقوماسنه هيچ بر مانع قالماديغى گبى، بِالعكس رسالهِٔ نور تصوّفدهكى "مراقبه" دائرهسنى، قرآنِ كريم يولى ايله گنيشلتهرك، اوڭا بر ده تفكّر وظيفهسنى أڭ مهمّ بر ورد اولارق علاوه ايتمشدر.
أوت إنسانڭ گوزينه گوڭلنه بامباشقه اُفقلر آچان بو "تفكّر" سببيله سادهجه قلبنڭ مراقبهسى ايله مشغول اولان بر سالك، قلبى و بتون لطائفى ايله برلكده ذرّهلردن كرهلره قدر بتون كائناتى عظمت و إحتشامى ايله سير و تماشا، مراقبه و مشاهده ايدهرك، جنابِ حقّڭ او عالملرده بيڭبر شكلده تجلّى ايتمكده اولان أسماءِ حسنىسنى، صفاتِ علياسنى كمالِ وجد ايله گورهرك، آرتيق صوڭسز بر معبدده اولديغنى عين اليقين، علم اليقين و حقّ اليقين درجهسنده حسّ ايدر. چونكه ايچنه گيرديگى "معبد" اويله اولو بر معبددر كه؛ ميليارلره صيغميان جماعتڭ هپسى عشق و شوق، خشوع و إستغراقلر ايچنده خالقنى ذكر ايدييور. يانيق، طاتلى و گوزل لسانلرى، شيوه، نغمه، آهنك و بستهلرى ايله بر آغزدن
سُبْحَانَ اللّٰهِ وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ وَ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اللّٰهُ اَكْبَرُ
دييورلر.
رسالهٔ نورڭ آچديغى ايمان و عرفان و قرآن يولنى تعقيب ايدن، ايشته بويله معظّم و محتشم بر معبده گيرر. و هركس ده ايمان و عرفانى، فيض و إخلاصى نسبتنده فيضياب اولور.
أدبى جبههسى:
أسكيدن بَرى لفظ و معنا، اُسلوب و محتوا باقيمندن، أديبلر و شاعرلر، متفكّرلر و عالملر ايكىيه آيريلمشلردر. بونلردن بعضلرى، سادهجه اُسلوب و
— 26 —
إفادهيه، وزن و قافيهيه قيمت ويرهرك، معنايى إفادهيه فدا ايتمشلردر. و بو حال ده كندينى أڭ چوق شعرده گوسترر.
ديگر زمره ايسه؛ أڭ چوق معنا و محتوايه أهمّيت ويرهرك ئوزى سوزه قربان ايتمهمشلردر.
آرتيق بديع الزمان گبى بيوك بر متفكّرڭ أدبى جبههسى بو كوچك مقدّمه ايله قولايجه آڭلاشيلير صانيرم. زيرا استاد او قيمتلى و بركتلى عمرينى، قولاقلرده قالاجق اولان سوزلرڭ تنظيم و ترتيبى ايله دگل، بِالعكس قلبلرده، روحلرده، وجدان و فكرلرده قدسى بر ايدهآل حالنده إنسانلقله برابر ياشايهجق اولان دين حسّنڭ، ايمان شعورينڭ، أخلاق و فضيلت مفهومنڭ عصرلره، نسللره تلقينى ايله مشغول اولان بر داهيدر. آرتيق بو قدر علوى بر غايهنڭ تحقّقى ايچون جاندن و جهاندن گچن بر مجاهد، پك طبيعيدر كه، فانى شكللرله مشغول اولاماز.
بونڭله برابر استاد ذوق اينجهلگى، گوڭل حسّاسيتى، فكر درينلگى و خيال يوكسكلگى باقيمندن خارق العاده دينهجك درجهده أدبى بر قدرت و مَلكهيى حائزدر. و بو سببله اُسلوب و إفادهسى، موضوعه گوره دگيشير. مثلا: علمى و فلسفى موضوعلرده منطقى و رياضى دليللرله عقلى إقناع ايدركن، غايت وجيز تركيبلر قوللانير. فقط گوڭلى مست ايدوب، روحى يوكسلتهجگى آنلرده إفاده او قدر برّاقلاشير كه تعريف ايديلهمز. مثلا: سمالردن، گونشلردن، ييلديزلردن، مهتابلردن و بِالخاصّه بهار عالمندن و جنابِ حقّڭ او عالملرده تجلّى ايتمكده اولان قدرت و عظمتنى تصوير ايدركن، اُسلوب او قدر لطيف بر شكل آلير كه؛ آرتيق هر تشبيه، أڭ طاتلى رنكلرله چرچيوهلنمش بر لوحهيى آڭديرر و هر تصوير، خارقهلر خارقهسى بر عالمى جانلانديرر.
— 27 —
ايشته بو حكمته مبنيدر كه، بر نور طلبهسى رسالهِٔ نور كلّياتنى مطالعهسى ايله (اونورسيتهنڭ هر هانگى بر فاكولتهسنه منسوب ده اولسه) حسًّا، فكرًا، روحًا، وجدانًا و خيالًا تام معناسيله تطمين ايديلمش اولويور.
ناصل تطمين ايديلمز كه، رسالهٔ نور كلّياتى، قرآنِ كريمڭ جهانشمول باغچهسندن دريلن بر گُل دَمَتيدر. بناءً عليه اونده، او مبارك و إلٰهى باغچهنڭ نورى، هواسى، ضياسى و قوقوسى واردر...
روحڭ بو إحتياجنى سويلر آقان صولر
قرآنه هر زمان بشرڭ إحتياجى وار.
على علوى قوريجى
٭ ٭ ٭
— 28 —
گيريش
أوّلا شونى إعتراف ايدهلم كه؛ بو تاريخچهٔ حيات، بيوك استادڭ حياتنى تام معناسيله إفاده ايتمكدن چوق اوزاقدر. پك چوق نقطهلر قيصه كسيلمشدر.
هم اونڭ شخصيتنه عائد خصوصلرى آيدينلاتهجق و آچاجق ماهيتدهكى وقعه و حادثهلردن بر چوغى ذكر ايديلمهمشدر. سرد ايديلن فكر و قناعتلرى تأييد ايدن وقعه و حادثهلر پك چوقدر. بحث ايتمهيشمزڭ يگانه سببى، كنديسنڭ راضى اولمامسيدر.
أوّلدن بَرى هم صحبتلرنده، هم مكتوبلرنده بو زمانڭ جماعت زمانى اولوب، شخصى كمالات و مزيتلرڭ خدمتِ ايمانيهده شخصِ معنوى قدر تأثيرى اولماديغنى ذكر ايتمسى.. هم فانى شخصندن زياده، قرآنِ حكيمدن نبعان ايدن رسالهِٔ نوره نظر ايديلمهسنى، بتون قيمت و فضيلتڭ رسالهِٔ نورده تجلّى ايدن حقيقتِ قرآنيهيه عائد اولديغنى دفعهلرجه إخطار ايتمهسى.. و كنديسنه عائد بويله بر تاريخچهِٔ حيات حاضرلانديغنى طويديغى زمان: "تفصيلاته لزوم يوق. يالڭز رسالهِٔ نور خدمتنه دائر بحثلر يازيلسين." دييه خبر گوندرمسى گبى سببلره بناءً، شخصنه عائد بحثلر غايت قيصه كسيلمشدر. استادڭ حياتنه تماس ايدن و داها زياده خدمتِ نوريهيه عائد مكتوبلر، مدافعهلر، مختلف زمانلره عائد او زماندهكى أحوالنى بر درجه إفاده ايدن مقاله و خاطرهلرينى اولديغى گبى قويدق. بو صورتله بو أثر، إستقبالدهكى منوّر نور طلبهلرى ايچون حقيقى بر مأخذ تشكيل ايتمكدهدر. محترم أديب و محرّرلر، بوندن إستفاده ايله إن شاء اللّٰه داها مكمّل، داها حقيقتلى و فائدهلى تاريخچهٔ حياتلر حاضرلايهجقلردر.
— 29 —
شوراسنى ده خاطرلتمق ايسترز كه؛ بو أثر، مختلف مسلك و مشربلره منسوب بولونان محرّرلرڭ عندى مطالعهلرينه و أديبلرڭ يرسز مبالغهلره قاچان قلملرينه حواله ايديلهرك صافيتى بوزولمامشدر.
هم ينه إعتراف ايدهلم كه: رسالهِٔ نورڭ پارلاق و نورلى وصفنه و سعيد نورسىنڭ باشدن باشه عفّتِ مجسّمه و شجاعتِ خارقه تشكيل ايدن حيات و أخلاقنه لايق ايضاح، إفاده و اُسلوب ايله ميدانه چيقامدق. بو ذاتڭ ايفا ايتديگى بيڭلر كلّى خدمتدن بر تك خدمت، ياشاديغى متعدّد زمانلردن تك بر زمانده گوسترديگى قهرمانلق و خارقه شجاعتى، تأليف ايتديگى آثارندن بر تك أثرى دخى اونڭ ايچون معظّم بر تاريخچهِٔ حيات حاضرلانمهسنه سبب اولابيليركن؛ بيڭلر آيرى آيرى سجيه، أخلاقِ عاليه، خدمتِ قرآنيه، شهامتِ ايمانيه ايله طولو و يوز اوتوز قدر أثرلريله دگل بر قصبه، بر ولايت، بر مملكتده؛ بلكه ملّتلر، دولتلر مواجههسنده عالمِ إسلام و إنسانيته شامل و مؤثّر خدمتِ كلّيه ايله مجهّز تاريخچهسى، ألبته بو أثره صيغيشماز.. و صيغيشهمدى...
هم استادڭ مسلگنى، مشربنى و خصوصى أحوالنى، پك چوق سجيه و خصلتلرى شخصنده و خدمتنده طوپلايان شخصيتنى تعريف ايدهمدك. اونڭ ياشاديغى متعدّد حيات صفحهلرينى ياقيندن گورن و ايچنده بولونان طلبه و خدمتكارلرينى برر برر ديڭلهمك و گوروشمك لازمدر كه، تاريخچهِٔ حياتى بر درجه مفصّل حاضرلانهبيلسين.
٭ ٭ ٭
بو أثرڭ مطالعهسيله گورولهجك كه: بوگون، يالڭز آناطولى و عالمِ إسلام ايچون دگل، بتون إنسانيت ايچون قيده دگر بيوك بر حقيقت ميدانه چيقمشدر. بو حقيقت، عمومڭ إشتراكيله كلّيت كسب ايدهرك، رسالهِٔ نور خدمتِ ايمانيهسى و
— 30 —
بديع الزمان و نور طلبهلرى دييه آدلانديرلمقدهدر. بو حقيقتڭ و بو جريانڭ نهدن عبارت بولونديغى، منشئى، غايه و ايدهآلى نه اولديغى، خلق طبقهلرندهكى تأثيرى، فرد و جمعيتڭ حياتِ مادّيه و معنويهسنه، إستقبالدهكى ملّتجه أمنيت و سعادتمزڭ تأميننه عائد تأثيرى، بو تاريخچهِٔ حياتله تبارز ايتمكدهدر.
نتيجه إعتباريله، زهرلهمكدن ذوق آلان عقرب مِثللو و آنارشيست روحلى اولميان هر بر فرد، بو دعوانڭ قارشيسنده آنجق سَوينج طويار.
بلكه بزه شويله بر سؤال صوريلابيلير: "عجبا بو تاريخچهٔ حياتله سعيد نورسى بشرڭ أفكارينه إنسان اوستى بر وارلق اولارق گوستريلمك مى ايستهنييور؟"
خاير!..
دنيانڭ و حياتڭ ماهيتنى بيلن إنسانلر ايچون، موقّت آلايشڭ، شان و شهرتڭ هيچ بر قيمتى يوقدر. حقيقتى مُدْرِك بر إنسان، فانيلرڭ ساخته إلتفاتلرينه قيمت ويرمز و آرقهسنه دونوب باقماز. ايشته سعيد نورسى بو نقطهدن ده معنوى بيوك بر قهرماندر. حياتى، إنسانى حيرتده بيراقان چشيدلى قهرمانلقلرله طولو اولمقله برابر؛ حقده، حق يولنده فانى اولوب، شخصندن فراغت ايتمهده ده ممتاز بر فداكار اولارق نظره چارپمقدهدر. إلٰهى بر عنايته مظهريتله، طاغ گبى أنگللرى آشوب؛ بو عصرڭ يوزلرجه منفى جريانلرى قارشيسنده قدسى دعواسنى چكينميهرك إعلان ايدوب سلامته چيقارمسى، كنديسنڭ فانى شخصيتندن تماميله فراغت ايتديگنى، حق يولنده فدائى اولديغنى گوسترمكدهدر.
أوت سعيد نورسى شخصى دهاسيله إنسانلق عالمنده يڭى بر چيغير آچمامشدر. بو ذات، بتون إستعدادينى و بنلگنى أزلى بر حقيقته فدا ايدهرك؛ بتون زمانلرده حكمران اولان بر حقيقتى دعوا ايدينمشدر. شخصنده و خدمتنده
— 31 —
گورونن بتون يوكسك وصف و كمالات، آنجق قدسى دعواسندن عكس ايتمكدهدر. ناصلكه بيڭلر آيينه اورتهسنده بولونان بر لامبا، نورانى ايشيغه مالك اولديغى ايچون قارشيسندهكى آيينهلر عددنجه كلّيت كسب ايدر و او قدر قيمت آلير. زيرا هر بر آيينهده بر لامبا، ايشيغيله برابر موجوددر.. عينًا اويله ده، بديع الزمان شو كائناتڭ و عموم زمانلرڭ معنوى گونشى اولان قرآنِ حكيمه و دينِ مبينِ إسلامڭ مبلّغى حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامه متوجّه اولمشدر. و اونلرڭ ضياسنه معكس رسالهِٔ نورڭ ظهورينه، إنكشافنه وسيله اولديغى ايچون؛ أثرندن ايشيق آلان، دعواسندن فيض و قوّت آلان يوز بيڭلر، حتّى ميليونلرجه إنسانڭ آيينهمثال عقل، قلب و روحلرنده معنًا ياشامقده و ئورنك بر إنسان، بيوك بر متفكّر اولارق قبول و ياد ايديلمكدهدر.
ايشته اونى معنًا ياشاتان بو گبى قيمتلردر. ضلالت جريانلرينڭ قارشيسنده أهلِ ايمان فداكارلرندن بيوك بر شخصِ معنوى ميدانه چيقارهرق، محكم بر سدِّ قرآنى و ايمانى تأسيس ايدوب مؤمنلرڭ نقطهِٔ إستنادى اولماسيدر. اينانديغى قدسى دعوايه گوسترديگى عزم و ثباتله، مؤمنلرڭ قلبلرينى إهتزازه ويرهرك، روحلرده إسلامى عشق و هيجانى اويانديرمسيدر. فانيلره پرستش ايدن بيچاره إنسانلره، باقى و لا يموت بر حقيقتى گوستروب نظرلرى اورايه چويرمگه چاليشماسيدر. وظيفهسنڭ بويله علويتى ايله برابر، (فقط بشريت إعتباريله) عبوديت وظيفهسيله ده كندينى هركسدن زياده قصورلى، نقصان و عاجز گورن و اويله بيلن، درگاهِ رحمتده عجز و فقر ايله نياز ايدن و إنسانلغه رحمتى، سعادتى طلب ايدن بر عبدِ عزيزدر، بر فقيرِ مستغنيدر. أوت او، "بر كيمسهنڭ ايماننى قورتاريرسهم، او زمان بڭا جهنّم دخى گُل گلستان اولور." ديمكدهدر. نفسندهكى أنانيت و غرور پوتنى قيرمقله قالمامش؛ عالمدهكى طبيعتپرستلرڭ پوتلرينى دخى تار و مار ايتمك گبى بر وظيفه گورديگى دوست و دشمن، هركسڭ معلومى اولمشدر.
— 32 —
ايشته بديع الزمان حقّنده تقدير و تبريكى إفاده ايدن بتون يازيلر بو معنا ايچوندر.
بعض غزتهلرڭ زمان زمان ياپدقلرى نشرياتدن آڭلاشيلييور كه: دين و إسلاميت دشمنلرى، أكثريا پرده آردندن بهانهلر ايجاد ايدهرك دينه صالديرمقدهدرلر. طوغريدن طوغرىيه دينڭ و إسلاميتڭ عليهنده بولونمييورلر؛ دينه خدمت ايدن، بو اوغورده درلو فداكارلقلره قاتلانانلرى نظرِ عامّهده كوتولهمك، خلقڭ سَوْگيسنى چوروتمك ايچون هجومه گچييورلر؛ تا كه دينه خدمت ايدنلرى عاطل وضعيته گتيروب، دينى إنكشافه مانع اولسونلر. ايمانسزلغڭ، أخلاقسزلغڭ رواج بولماسنى تأمين ايتسينلر. دموقراسى دورنده و دين حرّيتنه مساعده ايديلديگى بو زمانده بويله اولورسه؛ "دين زهردر" دييه ملّت كرسيسندن إعلانات ياپيلديغى بر دورده ديندارلره، خصوصًا إسلامى گليشمه و إنكشافه خدمت ايدنلره ناصل طاورانيلديغى قولايجه آڭلاشيلير.
دورِ سابقده، استاد و نور طلبهلرينى محكمهيه سَوق ايدنلر آراسنده اويلهلرى چيقمش كه؛ قانون پردهسى آلتنده منفى ايدهاولوژيلرينه، شخصى كين و إحتراصلرينه گوره حركت ايتمشلر. وظيفهلرينڭ ايجابنى ياپمهلرى لازم گليركن؛ صانكه وطن و ملّت خائنلرينى ياقالامش گبى چشيدلى حقارت و إفترالرله بديع الزمان و طلبهلرينه هجوم ايتمشلر؛ محكمه برائت ويرمشكن، قانونى تطبيق ايتمكله مكلّف بعضلرى، سعيد نورسى ايچون ياقينده إعدام ايديلهجگى شايعهسنى أطرافه يايمقدن صيقيلمامشلردر. بز، بو يازيلرله اونلر عليهنده قونوشمق دگل، بر حقيقتى بيان ايتمك ايستهيورز. بلكه اونلردن بر چوغى، بو حركتنده معذوردر، مجبورًا ياپمشدر. هر نه اولورسه اولسون بو معاملهلر إثبات ايدييور كه؛ بديع الزمانڭ محاكمه اولونديغى، محكمهيه سَوق ايديلديگى تاريخلرده گيزلى
— 33 —
دينسزلر، إفساد قوميتهلرى فعاليتده ايديلر. محكمه أليله محكوم ايدهمدكلرى و دعواسنه مانع اولامدقلرى سعيد نورسىيه، إنصافسزجه إفترالرده، يالان پروپاغندهلرده بولونهجقديلر و بولونديلر. بو أليم وضعيتى گورن هر إنصاف صاحبى، اونڭ مستقيم بر دين آدمى، حقيقت آدمى اولديغنى سويلهمكدن چكينمهمشدر. بناءً عليه بديع الزمان و رسالهِٔ نور حقّنده تكرارله و إصرارله دوام ايدهگلن تقديركار يازى و تقريضلرڭ نشر ايديلمهسنڭ بر مهمّ عاملى ده بو اولسه گركدر و تنقيد ايديلمهمليدر. نظرِ دقّتله بو ذاتى و أثرلرينى تماشا ايدنلر، كمالِ تقديرله تبريك و ثنادن كنديلرينى آلامامشلردر.
بِالخاصّه محكوم ايتديرلمك ايچون سَوق ايديلديگى محكمهلر و أهلِ وقوفلر، أثرلرينى و حياتنى تدقيقدن صوڭره، أثرلرنده گورونن كمالات و گوزللگى تصديق ايتمشلردر. شو حالده؛ ملّتڭ أڭ ذكى و فراستلى طبقهسنڭ، أهلِ عقل و قلبڭ ياريم عصردن بَرى دوام ايدهگلن و گيتدكجه عموميت كسب ايدن سعيد نورسى و رسالهٔ نور حقّندهكى قناعت و إفادهلرى، گرچكدن بيوك بر حقيقتڭ تظاهرى اولارق قبول ايديلمك ايجاب ايدر.
٭ ٭ ٭
سؤال:مادام اللّٰه عليمدر. اونڭ بيلمسى و إلتفاتى كافيدر. أهلِ كمال بيوك ذاتلر، دائما كنديلرينى ستر ايتمشلر. هم باقى بر عالمده حقيقتلر بتون چيپلاقلغيله اورتهيه دوكولهجگنه گوره؛ نه ايچون رسالهِٔ نورڭ مزيتلرى، إلٰهى عنايت و إكراملر چوقلقله ذكر ايديلمش. سعيد نورسىنڭ خدمتِ قرآنيهسى أثناسنده مظهر اولديغى خارقه موفّقيت و كمالات بيان ايديلمش و بونلر نه ايچون نشر ايديلمش؟ حتّى علمى أثرلرينڭ بر چوغنڭ آرقهسنده بو نوع تقريضلر قونولمش؟
— 34 —
جواب:بو خصوصده مقنع جوابلر بعض مكتوبلرده واردر. بر خلاصهسى شودر: بديع الزمانڭ رسالهِٔ نورڭ نشريله خدمتى، طوغريدن طوغرىيه قرآن حسابنهدر. ايمان حقيقتلرينڭ نشرى، مسلمانلرڭ ايمانلرينڭ تقويهسى، قوّتلنمهسى، طولاييسيله إسلام ديننڭ تعالى ايتمهسى، دين دشمنلرينڭ مفسد هجوملرينڭ دفع ايديلمسى و إسلام ديننڭ إنسانلر آراسنده مادّى و معنوى كمالاتڭ زبده و خلاصهسى اولديغنى عالمه إعلان ايتمك و هركسه قناعتِ قطعيه ويرمك ايچون ذكر ايديلمشدر. يوقاريده بحث ايديلديگى گبى عليهده اولانلر اويله إنصافسزجه هجوملرده بولونمشلردر كه؛ سعيد نورسى حدسز معارضلره، چوق قوّتلى و كثرتلى دشمنلره قارشى؛ آز، فقير و ضعيف اولان رسالهِٔ نور طلبهلرينه قوّهِٔ معنويه، غيبى إمداد، تشجيع، ثبات و متانت ويرمك ايچون رسالهِٔ نور حقّندهكى إكرامِ إلٰهى و خدمتڭ مقبوليتنه عائد عنايتِ ربّانيهيى ذكر ايتمش؛ إنصافسز هجوم و أصلسز إفترالره قارشى مجبوريتله مدافعهيه گچيلمشدر.
هم تاريخچهٔ حياته گچن بر مكتوبنده، بديع الزمان:
"بن إعتراف ايدييورم كه؛ بويله مقبول بر أثرڭ مظهرى اولمغه هيچ بر وجهله لياقتم يوقدر. فقط چوق أهمّيتسز بر چكردكدن قوجه طاغ گبى بر آغاجى خلق ايتمك قدرتِ إلٰهيهنڭ شأنندندر و عادتيدر و عظمتنه دليلدر. بن قَسَمله تأمين ايدرم كه؛ رسالهِٔ نورى ثنادن مقصدم، قرآنڭ حقيقتلرينى و ايمانڭ ركنلرينى تأييد و إثبات و نشردر. خالقِ رحيممه يوز بيڭلر شكر اولسون كه؛ بنى كنديمه بگنديرمهمش، نفسمڭ عيبلرينى و قصورلرينى بڭا گوسترمش و او نفسِ أمّارهيى باشقهلره بگنديرمك آرزوسى قالمامش. قبر قپوسنده بكلهين بر آدمڭ آرقهسندهكى فانى دنيايه رياكارانه باقماسى، آجينهجق بر حماقتدر و دهشت ويريجى بر خسارتدر. ايشته بو حالتِ روحيه ايله، يالڭز حقائقِ ايمانيهنڭ ترجمانى اولان
— 35 —
رسالهِٔ نورڭ، قرآنڭ مالى اولارق مزيتلرينى إظهار ايدييورم. سوزلردهكى حقائق و كمالات بنم دگل، قرآنڭدر و قرآندن ترشّح ايتمشدر. مادام بن فانىيم، گيدهجگم؛ ألبته باقى اولاجق بر شى و بر أثر بنمله باغلانمامق گركدر و باغلانماملى. أوت لذّتلى اوزوم صالقيملرينڭ خاصيتلرى، قورو چوبوغنده آرانيلماز. ايشته بن ده اويله قورو چوبوق حكمندهيم."
أوت سعيد النورسى رسالهِٔ نورله دينسزلگه و إسلاميت عليهندهكى جريانلره قارشى گريشديگى قرآن و ايمان خدمتنده چوق يارديمجيلره، حكومت و ملّتجه تشويق و مظاهرته محتاج ايكن، بِالعكس چشيدلى إفترا، تزوير و إتهاملرله حپسه سورولمك، أثرلرينى إمحا ايتمك، خلقى كندندن صوغوتمق ايچون عليهنده درلو إسنادلر ياپيلمشدر. ألبته حق بيلديگى مسلگنى؛ قرآنڭ شرفنه و حضرتِ پيغمبرڭ نبوّتنڭ تعاليسنه عائد خدمتنى عليهدهكى إفترالردن مبرّا قيلمق ايچون حقيقتى سويلهيهجك، مدافعهده بولونهجق. فرضا بعضلر طرفندن شخصى بر نقصانلق تلقّى ايديلسه بيله، عمومڭ إستفاده و سعادتى ايچون شخصى ضررينه ده راضى اولاجقدر. اونڭ ايچون رسالهِٔ نور حقّنده بيان ايديلن و نشر ايديلن ثنالره، بو گبى نقطهلردن باقمق لازمدر؛ يوقسه خدمته ضرر اولور. طار دوشونجه ايله حركت ايتمك زماننده دگلز. ايمانسزلر، كندى مضر مسلكلرينى، منفى ايدهاولوژيلرينى، ساخته قهرمانلرى حتّى إسلام دشمنلرينى، (اونلر أصلا لايق اولماديغى حالده) چشيدلى مدح و ثنا ايله إنسانلغڭ نظرينه گوسترمگه، آلقيش طوپلامغه چاليشييورلر. اوزاغه گيتمگه لزوم يوق؛ دنيايى صاران دهشتلى دينسزلك جرياننى إداره ايدنلر بيوك قهرمانلر اولارق إعلان ايديليركن، نهدن مسلمانلر حق دينلرينى مدح و ثنا ايتمهسينلر؟ اونڭ كمالاتنى، علويتنى نشر ايتمهسينلر؛ قرآنه آيينه اولان و بو زمانڭ دينسزلك جريانلرينه ميدان اوقويوب، دينه أڭ بيوك خدمتى ايفا ايدن بر أثر كلّياتى و اونڭ محترم، متواضع و حدسز ظلملره معروض قالمش مؤلّفى، مدح
— 36 —
ايديلمهسين؟ حالبوكه يازيلان يازيلر، مجرّد موضوعلر اولارق دگل، أكثريتله مدافعه قبيلندن، عليهدهكى إفترالره جواب اولارق نشر ايديلمش حقيقتلردر.
٭ ٭ ٭
استادڭ حياتى، كلّى خدمتى نقطهسندن طوپلوجه ايكى بيوك صفحه عرض ايتمكدهدر:
برنجيسى:طوغوشندن إعتبارًا تحصيل حياتى، واندهكى إقامتى، إستانبوله گليشى، سياسى حياتى، سياحتلرى، حربِ عمومىيه إشتراكى، روسيهدهكى أسارتى، إستانبولده دار الحكمة الإسلاميه أعضالغنده بولونيشى، قواىِ ملّيهده إستانبولدهكى خدمتى، آنقرهيه گلهرك ايلك مجلسِ مبعوثاندهكى فعاليتلرى و قيصه بر مدّت صوڭره وانه چكيلوب إنزوايى إختيار ايتمهسى گبى.. هر برى آيرى بر حيات صحنهسى اولان استادڭ حياتنڭ بو برنجى صفحهسى؛ ايمان و قرآن خدمتى إعتباريله ايكنجى صفحه حياتنڭ مقدّمهسى حكمندهدر. ايكنجى بيوك خدمتنه حاضرلقدر. عمرينڭ أللنجى سنهسنه قدردر.
ايكنجيسى:وانده إنزواده ايكن غربه نفى ايديلوب إسپارطهنڭ بارلا ناحيهسنده إقامته مأمور ايديلديگى زماندن باشلار كه؛ "رسالهِٔ نورڭ ظهورى و إنتشاريدر." أعظمى إخلاص، أعظمى فداكارلق، أعظمى صداقت، متانت و دقّت و إقتصاد ايچنده رسالهِٔ نورله گريشديگى خدمتِ ايمانيه و معنوى جهادِ دينيهدر.
حياتنڭ بو ايكنجى صفحهسى: حربِ عمومى نتيجهسنده عثمانلى خلافتنڭ إنقراض بولماسيله إنسانلق عالمنده مدنيتِ بشريهيى محو ايدن و سماوى دينلرله مجادلهيى أساس إتّخاذ ايدينن قومونيزم رژيمنڭ إنسانيتڭ ياريسنى إستيلا ايدهرك دنيايى دهشته صالديغى و مملكتمزى تهديده يلتنديگى و معنوى تخريباتنڭ
— 37 —
تهلكهسنه معروض قالديغمز بر دورهيه راستلار. بو دوره، بيڭ سنهدر قرآنه بايراقدارلق ياپمش، إسلاميته عصرلرجه خدمت ايتمش قهرمان بر ملّت ايچون دقّتله اينجهلنمهسى لازم گلن بر دورهدر.
استاد، رسالهِٔ نورى تأليف ايدركن، قرآنڭ إعجازى لمعهلرى اولان بو أثرلرڭ هر طائفهِٔ إنسانيهده إنكشاف ايدهجگنى، دينسزلگڭ مملكتمزى إستيلاسنه مانع اولاجغنى، مملكت و ملّت ايچون بر سدِّ قرآنى وظيفهسنى گورهجگڭى، رسالهِٔ نور خدمتنڭ عموميت كسب ايدوب تورك ملّتنڭ ينه إسلاميتڭ قهرمان بر اوردوسى و فداكارى اولاجغنى، رسالهِٔ نورڭ نشرى و ايلريده رسمًا إنتشارى ملّتجه بنمسهنمسى و معارف دائرهسنڭ حقيقتِ قرآنيهيه ياپيشمهسى نتيجهسى مادّةً و معنًا ملّتڭ ترقّى ايدهجگنى، إسلاميتڭ بيوك قوّت بولاجغنى ذكر ايتمشدر.
رسالهِٔ نور بر عَلَمْدر، عنواندر. بو زمانده ظهور ايدن قرآنى حقيقتلر منظومهسيدر. نجيب ملّتمزڭ، إنسانيتِ كبرا اولان إسلاميته صاريلماسى، يَپْيڭى بر روح و تازه بر ايمان عشقى و هيجانى ايچنده اويانماسنڭ إفادهسيدر. ايچنده بولونديغمز عصرڭ دگيشديرديگى حيات شرطلرى و يڭى بر دنيا نظامى و گوروشى قارشيسنده ايمانڭ تحكيم و تقويهسى ايله فوران ايدن حميتِ إسلاميهنڭ معناسيدر. مُتَنَبِّهْ، قلبلرى ايمان و محبّتِ نبوى ايله جوشقون و جهاندگر شرفِ إنتسابيله سَرَفْراز فداكارلرڭ يتيشمهسى و بو ملّتڭ ماضيسنه متناسب قهرمانلغى، يوكسك ايمان و أخلاقى إظهار ايتمهسى إشارتيدر.
بديع الزمان، رسالهِٔ نورى هيچ بر مقام و مشربڭ تأثيرى آلتنده قالمادن، مادّى معنوى هيچ بر منفعت و حسّيات قاريشمادن، طوغريدن طوغرىيه قرآنِ حكيمڭ عمومڭ إستفاده ايدهبيلهجگى و عمومه خطاب ايدن حقيقتلرينى تفسير ايتمش، بو حقيقتلرڭ ترجمانلغنى ياپمشدر. تأليف ايتديگى آثارندن هركس إستفاده
— 38 —
ايدهبيلمكدهدر. بر طائفهيه، بر صنف خلقه مخصوص دگلدر. بو تاريخچهِٔ حيات، اوقويوجيلرڭ نظرينى (بو زمانده) قرآنڭ حكمت نورلرى اولان رسالهِٔ نوره چويروب، اوندن إستفادهيى گوسترهجكدر. سعيد نورسى ايسه؛ قرآنڭ خدمتنده فداكارانه چاليشمش، سنّتِ پيغمبرىيه إتّباع ايتمش، نمونهٔ إمتثال بر ذات اولارق گورونمكدهدر.
تاريخچهٔ حياتده گچن بعض مكتوبلردن آڭلاشيلهجغى اوزره:
سعيد نورسى، بر زمانلر فلسفه مسلگنده چوق ايلرى گيتمش، صوڭره قرآنِ حكيمڭ إرشاديله، حق و حقيقته ايريشمش و بو زمانده فن و فلسفه ايله إشتغال ايدوب شكّ و شبههلره معروض قالانلرى، عقلى دليللرله شبههلردن قورتارهجق أثرلر تأليف ايتمشدر.
رسالهِٔ نورڭ يولى، مسلگى؛ بو زماندهكى حيات شرطلرينه، إنسانلرڭ أحوالِ روحيهلرينه گوره أڭ سلامتلى، أڭ قيصه و عمومى بر جادّهِٔ قرآندر. سراپا علم و تفكّر اوزرينه گيتمكدهدر. إجتماعى حياتده چشيدلى خدمتلر گورن فردلرڭ إستفادهسى بيوكدر. رسالهِٔ نورى اوقويان و اوندن درس آلارق تفكّرِ ايمانيهيى قزانانلر، دنيوى وظيفه و مسلكلرينى، آخرت حياتنه و أبدى سعادته وسيله ياپارق بيوك بختيارلغه ايريشهجكدر. إسلام دينندهكى بو بيوك حقيقتى درك ايدن منوّرلر؛ ألبته حق ديننڭ خدمتنى بيوك بر سعادتله درعهده ايدهجكلر، حقيقتى آرايان فقط بولاميان إنسانلغه ده نشره چاليشهجقلر. أوت طلبه، پروفسور، مبعوث، كيم اولورسه اولسون، مسئوليت دائرهسى اولانلر، محيطنى تنوير ايله مكلّفدر. بر ولايت، حتّى بر مملكتڭ سعادت و سلامتى، تنوير و إرشادى ايله مكلّف اولانلر، ألبته چوق داها زياده متيقّظ طاورانمق مجبوريتندهدرلر. سعيد نورسى، رسالهِٔ نورله بو ملّته أڭ بيوك خدمتى، اييلگى ياپمشدر. مقابلنده، شخصى ايچون بر تشكّر دخى ايستهمييور؛ گرچه شخصنه توجيه ايديلن يوكسك مدح و توصيفاتى حاوى
— 39 —
مكتوبلر وار. بونلرى، اوقويوجيلرڭ نورلردن إستفادهلرينه بر علامت اولديغى جهتله، رسالهِٔ نور حسابنه قبول ايتمش. (حقيقتده) سعيد نورسىنڭ بو ملّتدن، گنجلكدن ايستديگى: ايمانله، دنيوى و اُخروى سعادتى قزانمالريدر. بونڭ ايچون قرآنڭ بو زمانه عائد درسى اولان رسالهِٔ نورى أساس طوتوب؛ هر يرده، هر دائرهده نشرينى، ايمان حقيقتلرينڭ اوگرنيلمهسنى ايستهمكدهدر. كنديسى دفعهلرجه، بو ملّت و مملكت عليهندهكى جريانلره قارشى يگانه چارهنڭ رسالهٔ نور اولديغنى إخطار ايتمكده و مژدهلهمكدهدر.
استادڭ رضاىِ إلٰهىيه معطوف خدمت، حركت و فعاليتلرينى باشقه مقصد و غايهلره يوروملامق ايستهينلر، آنجق بصيرتسزلكلرينى إعلان ايدييورلر.
إنسانڭ يوكسك ماهيت و روحنڭ ايستديگى حقيقى سعادت، آنجق قرآنڭ گوسترديگى يولده و رضاىِ إلٰهينڭ پاريلداديغى اُفقدهدر. بديع الزمان، رسالهِٔ نورله إنسانلغه بو يولى و بو اُفقى گوسترمكده، صراطِ مستقيم أصحابنڭ نورلى قافلهسنه إلتحاق ايتمهنڭ إنسان ايچون ألزم اولديغنى طويورمقده و إثبات ايتمكدهدر.
ايشته بز، عاجزانه حاضرلاديغمز بو أثرله بو حقيقته بر نبذه خدمت ايتمك ايستدك. إستقبالڭ منوّر بختيارلرينه بر مأخذ اولارق بو أثرى نشر ايدييورز. داها درين و گنيش بر تاريخچه حاضرلانمهسى ديلگمزدر.
وَ مِنَ اللّٰهِ التَّوْفِيقُ
حاضرلايانلر
٭ ٭ ٭
— 40 —
برنجى قسم
ايلك حياتى
بديع الزمان سعيد النورسى (رومى ١٢٩٣) تاريخنده بيتليس ولايتنه باغلى هيزان قضاسنڭ إسپاريت ناحيهسنڭ نورس كوينده طوغمشدر. باباسنڭ آدى ميرزا، آناسنڭ آدى نوريهدر. طوقوز ياشنه قدر پدر و والدهسنڭ ياننده قالدى. او أثناده بر حالتِ روحيه، تحصيلده بولونان بيوك برادرى ملا عبد اللّٰهڭ، علمدن نه درجه فيضياب اولديغنى تدقيقه سَوق ايتدى. ملا عبد اللّٰهڭ گيتدكجه تكامل ايدهرك كويدهكى اوقومهمش آرقداشلرندن اوقومقله تظاهر ايدن مزيتنى دوشونوب حيران قالدى. بونڭ اوزرينه جدّى بر شوق ايله تحصيلى گوزينه آلدى و بو نيّتله ناحيهلرى إسپاريت اوجاغى داخلنده بولونان طاغ كوينده ملا محمد أمين أفندينڭ مدرسهسنه گيتدى. فقط فضله طورامدى. حالتِ فطريهلرى ايجابى، دائما عزّتنى
(حاشيه): ملا سعيدده كوچك ياشده گورولن بو عزّت، نفسه محبّتدن گلمييوردى. قدرِ إلٰهى، إستقبالده إعلاىِ كلمة اللّٰه وظيفهسنى عنايتيله ويرهجگى بر عبدينه، او وظيفهيى بِحقٌّ ايفاسى ايچون لازم اولاجق خصلتلردن برى اولان عزّتِ علميهيى ويرمشدى. ملا سعيد، هنوز او زمان بونڭ ماهيت و حكمتنى بلكه بيلهمييوردى؛ فقط زمان گوستردى كه، شيمدى محتشم بر آغاج ماهيتنى آلان رسالهِٔ نورڭ معظّم و گنيش خدمتنڭ لوازماتندن اولان عزّتِ علميهيى جنابِ حق ملا سعيدڭ روحنده تا او زمان كوچك بر چكردك اولارق درج ايتمشدى.
قورومسى و حتّى آمرانه سويلهنن كوچك بر سوزه دخى تحمّل
— 41 —
ايدهمهمسى؛ مدرسهدن آيريلماسنه سبب اولدى. تكرار نورسه دوندى. نورسده آيريجه بر مدرسه اولماديغندن درسنى بيوك برادرينڭ هفتهده بر دفعه صلهيه گلديگى گونلره حصر ايدردى. بر مدّت صوڭره پيرميس قريهسنه، صوڭره هيزان شيخنڭ يايلاسنه گيتدى. بوراده ده تحكّمه تحمّلسزلگى، درت طلبه ايله گچنمهمسنه سبب اولدى. بو درت طلبه برلشوب، كنديسنى دائما تعجيز ايتدكلرندن بر گون شيخ سيّد نور محمّد حضرتلرينڭ حضورينه چيقوب، إظهارِ عجز ايله آرقداشلرينى شكايت ايتميهرك شويله ديدى:
- شيخ أفندى، بونلره سويلهيڭز، بنمله دوگوشدكلرى وقت، دردى بردن اولماسينلر، ايكيشر ايكيشر گلسينلر.
سيّد نور محمّد، كوچك سعيدڭ بو مردلگندن خوشلانهرق:
- سن بنم طلبهمسڭ، كيمسه سڭا ايليشهمز! بيوردى.
بو حادثهدن صوڭره "شيخ طلبهسى" دييه ياد ايديلدى. بوراده بر مدّت قالدقدن صوڭره، برادرى ملا عبد اللّٰه ايله برابر نورشين كوينه گلديلر. ياز اولماسى طولاييسيله، أهالى و طلبهلرله برلكده شيخان يايلاسنه گيتديلر. اوراده برادرى ملا عبد اللّٰه ايله بر گون دوگوشمش. طاغى مدرسهسى مدرّسى محمد أمين أفندى، كوچك سعيده:
- نه ايچون قارداشنڭ أمرندن چيقييورسڭ؟ دييه ايشه قاريشمش.
بولوندقلرى مدرسه، مشهور شيخ عبد الرحمن حضرتلرينڭ اولماسى طولاييسيله، خواجهسنه شو يولده جواب ويرر:
— 42 —
- أفنديم، شو تكيهده بولونمق حسبيله، سز ده بنم گبى طلبهسڭز. شو حالده بوراده خواجهلق حقّڭز يوقدر! دييهرك، گوندوز وقتى بيله هركسڭ گوچلكله گچهبيلهجگى جسيم بر اورماندن گيجهلين گچهرك نورشينه گلير.
شرقى آناطوليده مدرسه تشكيلاتندهكى خصوصيتلردن بريسى شودر كه: إجازت آلمش بر عالم، ايستديگى كويده حسبةً ِللّٰه بر مدرسه آچار؛ مدرسه طلبهلرينڭ إحتياجى، إقتدارى اولورسه مدرسه صاحبى طرفندن، إقتدارى يوقسه خلق طرفندن تأمين ايديلير. خواجه مجّانًا درس ويرر، طلبهلرڭ إعاشه و لوازماتنى ده خلق درعهده ايدردى. بونلرڭ ايچنده يالڭز ملا سعيد، هيچ بر صورتله زكات آلمايوردى. زكات و باشقهسنڭ أثرِ منّتى اولان بر پارهيى قطعيًا قبول ايتمييوردى.
(حاشيه): زكات و صدقه و مقابلسز هيچ بر شى آلمديغنڭ سبب و حكمتى، رسالهِٔ نوردن ايكنجى مكتوب و سائر رسالهلرده بيان ايديلمشدر. أوت ملا سعيدڭ إستقبالده رسالهِٔ نورله گورهجگى خدمتِ ايمانيهيى كمالِ إخلاصله ايفاسى و بو خدمتڭ ميدانه گلهبيلمهسى ايچون "اُخروى خدمتڭ مقابلنده هيچ بر شى طلب ايتمهمك" اولان قدسى دستورڭ إجمالى بر فهرستهسى، داها كوچك ياشنده ايكن رحمتِ إلٰهيه طرفندن روحنده يرلشديريلمشدى.
نورشينده بر مدّت قالدقدن صوڭره هيزانه دوندى. صوڭره مدرسه حياتنى ترك ايدهرك پدرينڭ ياننه گلدى و بهاره قدر أوده قالدى. او صيرهده شويله بر رؤيا گورور:
قيامت قوپمش، كائنات يڭيدن ديريلمش. ملا سعيد، پيغمبر عليه الصلاة والسلامى ناصل زيارت ايدهبيلهجگنى دوشونور. نهايت صراط كوپريسنڭ باشنه گيدوب طورمق خاطرينه گلير. "هركس اورادن گچر، بن ده اوراده بكلهرم" دير و
— 43 —
صراط كوپريسنڭ باشنه گيدر. بتون پيغمبرانِ عظام حضراتنى برر برر زيارت ايدر، پيغمبر أفنديمزى ده زيارته مظهر اولونجه اويانير.
آرتيق بو رؤيادن آلديغى فيض، تحصيلِ علم ايچون
(حاشيه): تاريخچهِٔ حياتنده يازيلمامش، او رؤياده مظهر اولديغى بر حقيقتى صوڭرهدن شويله آڭلادق كه: ملا سعيد، حضرتِ پيغمبردن علم طلبنده بولونماسنه قارشيلق؛ حضرتِ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، امّتندن سؤال صورمامق شرطيله علمِ قرآنڭ تعليم ايديلهجگنى تبشير ايتمشلر. عينًا بو حقيقت حياتنده تظاهر ايتمش. داها صباوتنده ايكن بر علّامهٔ عصر اولارق طانينمش و قطعيًا كيمسهيه سؤال صورمامش، فقط صوريلان بتون سؤاللره مطلقا جواب ويرمشدر.
بيوك بر شوق اويانديرر. پدرندن إذن آلارق، تحصيل ياپمق اوزره آرواس ناحيهسنه گيدر. بوراده إجراىِ تدريس ايدن مشهور ملا محمد أمين أفندى كنديسنه درس ويرمگه تنزّل ايتمهيوب طلبهلرندن بريسنه اوقوتمسنى توصيه ايدنجه، عزّتنه آغير گلير. بر گون بو مشهور مدرّس جامعده درس اوقوتمقده ايكن، ملا سعيد إعتراض ايدهرك:
- أفنديم، اويله دگل!
خطابنده بولونور. اوقوتماسنه تنزّل ايتمديگنى خاطرلاتير. اوراده بر مدّت قالدقدن صوڭره، مير حسنِ ولى مدرسهسنه گيتدى. آشاغى درجهده اوقويان يڭى طلبهلره أهمّيت ويريلمهمك بو مدرسهنڭ عادتى اولديغنى آڭلاينجه، صيره ايله اوقونماسى ايجاب ايدن يدى درس كتابنى ترك ايدهرك، سكزنجى كتابدن اوقوديغنى سويلهدى.
بر قاچ گون صوڭره وصطان قصبهسنه گيتدى ايسه ده، اوراده تبديلِ هوا ايچون آنجق بر آى قدر قالدى، بِالآخره ملا محمد إسمنده بر ذاتڭ رفاقتنده
— 44 —
أرضروم ولايتنه تابع بايزيده حركت ايتدى. حقيقى تحصيلنه ايشته بو تاريخده باشلار. بو زمانه قدر هپ "صرف و نحو" مباديلريله مشغول اولمشدى و "إظهار"ه قدر اوقومشدى. بايزيدده شيخ محمد جلالى حضرتلرينڭ نزدنده ياپديغى بو حقيقى و جدّى تحصيلى، اوچ آى قدر دوام ايتمشدر. فقط پك غريبدر. زيرا شرقى آناطولى اصولِ تدريسيله، "ملا جامى"دن نهايته قدر إكمالِ نُسَخْ ايتدى. بوڭا ده هر كتابدن بر ويا ايكى درس، نهايت اون درس تدرّس ايتمكله موفّق اولدى و متباقيسنى ترك أيلدى. خواجهسى شيخ محمد جلالى حضرتلرى نه ايچون بويله ياپديغنى سؤال ايدنجه ملا سعيد جوابًا:
- بو قدر كتابى اوقويوب آڭلامغه مقتدر دگلم. آنجق بو كتابلر بر مجوهرات قوطوسيدر، آناختارى سزدهدر. يالڭز سزدن شو قوطولرڭ ايچنده نه بولونديغنى گوسترمڭزڭ إسترحامندهيم. يعنى بو كتابلرڭ نهدن بحث ايتدكلرينى آڭلايهيم ده، بِالآخره طبعمه موافق اولانلره چاليشيرم، ديمشدر.
مقصدى ايسه، أساسًا كنديسنده فطرةً موجود بولونان ايجاد و تجدّد فكرينى مدرسه اصوللرنده گوسترمك و بر تجدّد وجوده گتيرمك (حاشيه): يگرمى اوچ سنهده تأليفى تماملانان و يوز اوتوز كتابدن متشكّل "رسالهِٔ نور" آدلى أثرلريله، علمِ كلام ساحهسنده بر تجدّد ياپديغى گورولمشدر. أوت كنديسى اون بش سنه تحصيلى لازم گلن علمى اوچ آيده ألده ايتمهسى، غيبى بر إشارتدر كه: "بر زمان گلهجك، اون بش سنه دگل، بر سنه بيله علمِ ايمان درسنى آلاجق مدرسهلر أله گچميهجك. ايشته او زمانده مشتاقلره اون بش سنهلك درسى اون بش هفتهده أللره ويرهبيلهجك قرآنى بر تفسير چيقهجق و سعيد اونڭ خدمتنده بولونهجق." أوت تام ظهور ايتدى و عينًا گورولدى. رسالهِٔ نور، اوتوز سنهلك مدهش بر زمانده گيزلى دينسز و إفساد قوميتهلرينڭ هجوملرينه رغمًا ايمان حقيقتلرى درسلرينى يوز بيڭلر نسخهلريله هر طرفده نشر ايتديلر و بيڭلر قلملرڭ غيرتلريله مطبعهلره إحتياج بيراقمهدن قرآنڭ بو يڭى درسلرى ياييلدى؛ ميليونلرجه إنسانڭ ايمانلرينڭ تقويهسنه وسيله اولدى. آناطوليدهكى رسالهِٔ نورڭ فعاليتى، ايمان خدمتى و معقول يوكسك درسلرى، هركسڭ نظرِ دقّتنى جلب ايتدى. محكمهلر و تدقيقلر يوليله جنابِ حق، نورلرى أهلِ سياست و حكومته ده اوقوتديردى و مكتبليلر آراسنده ياييلدى، گنج إسلام و ايمان فداكارلرى چوغالدى؛ و بونڭ بيوك بر نتيجهسى اولارق، كفرِ مطلقڭ و ضلالتڭ هجومى اوڭلندى، گرى چكيلدى. ير ير بتون وطنده دين لهنده جريانلر باشلادى. إذنِ إلٰهى ايله، عالمِ إسلام و إنسانيته طوغميه باشلايان إسلامى سعادتڭ فجرِ صادقنى گوستردى، الحمد ِللّٰه ربّ العالمين... و بر سورى
— 45 —
حاشيه و شرحلرله وقت ضايع ايتمهمكدى. بو صورتله على الُاصول يگرمى سنه تحصيلى لازم گلن علوم و فنونڭ زبده و خلاصهسنى اوچ آيده تحصيل و إكمال ايتمشدر.
بونڭ اوزرينه خواجهلرينڭ؛ "هانگى علم طبعنه موافق" اولديغى سؤالنه جوابًا:
- بو علملرى بربرندن تفريق ايدهمييورم. يا هپسنى بيلييورم وياخود هيچ بريسنى بيلمييورم، دير.
هر هانگى بر كتابى ألنه آليرسه، آڭلاردى. يگرمى درت ساعت ظرفنده "جمع الجوامع"، "شرح المواقف "، "ابن الحجر" گبى كتابلرڭ ايكى يوز صحيفهسنى، كندى كندينه آڭلامق شرطيله مطالعه ايدردى. او درجه علمه طالمشدى كه، حياتِ ظاهرى ايله هيچ علاقهدار گورونمزدى. هانگى علمدن اولورسه اولسون صوريلان سؤاله تردّدسز درحال جواب ويرردى.
٭ ٭ ٭
— 46 —
او زمانكى حياتنه قيصه بر باقيش
أوّلا:حكماىِ اشراقيّونڭ مسلكلرينه سلوك ايدهرك، زهد و رياضته باشلادى. حكماىِ اشراقيّون، تدريج قانونى موجبنجه وجودلرينى رياضته آليشديرمشلردى. او ايسه تدريجه رعايت ايتميهرك بردن بره رياضته طالدى. گون گچدكجه، وجودى تحمّل ايتميهرك ضعيف دوشمگه باشلادى. اوچ گونده بر پارچه أكمكله إداره ايدييوردى. علماىِ اشراقيّونڭ، "رياضتڭ كوشايشِ فكره خدمت ايتديگى" نظريهسى اوزرينه، اونلر گبى ياپاجغم دييه چاليشييوردى.
ثانيًا:إمامِ غزالى حضرتلرينڭ "إحياء العلوم"نده تصوّف نقطهٔ نظرنده
دَعْ مَا يُرِيبُكَ اِلٰى مَالَا يُرِيبُكَ
قاعدهسنه إتّباعًا، أكمگى بيله بر زمان ترك ايدوب، اوت ايله إدارهيه قويولدى.
ثالثًا:نادر قونوشويوردى. كردلرڭ أديب داهيلرندن ملا أحمد خانى حضرتلرينڭ، گوندوزلين بيله خوف ايله گيريلن قبّهِٔ سعادتنه قپانير، بعضًا گيجهلين ده اوراده قاليردى. بوندن طولايى أهالى، بديع الزمانه: "أحمد خانى حضرتلرينڭ فيضنه مظهر اولمشدر" دييوردى. بو حالى، مشارٰ إليهڭ كرامتنه حمل ايدرلردى. او وقتلرده كنديسى اون ئوچ - اون درت ياشلرنده ايدى. صوڭره علمادن ممتاز سيمالرله ملاقات ايتمگه قرار ويردى و بغداده زيارت قصديله خواجهسندن إذن ايستدى. درويش قيافتنه گيردى. يوللرى تعقيب ايتمهدن طاغلرده، اورمانلرده گيجه طولاشهرق بغداده گيتمك نيّتنده ايكن بيتليسه گلدى. بيتليسده شيخ محمد أمين أفندى حضرتلرينڭ ياننه گيدهرك، ايكى گون قدر درسنده بولوندى. شيخ محمد أمين أفندى، كنديسنه كسوهِٔ علميهيه گيرمسنى تكليف ايتدى. ملا سعيد جوابًا:
— 47 —
- بن هنوز سنِّ بلوغه واصل اولماديغمدن، محترم بر مدرّس قيافتنى كنديمه ياقيشديرامييورم. و بن بر چوجق ايكن، ناصل خواجه اولابيليرم؟ دييهرك تكليفنى قبول ايتمهمشدر.
بوندن صوڭره، شيرواندهكى برادرينڭ ياننه گيتدى. اوراده بيوك قارداشيله ايلك گوروشمهده آرالرنده شويلهجه قيصه بر محاوره جريان ايتدى.
ملا عبد اللّٰه: سزدن صوڭره بن شرحِ شمسى كتابنى بيتيردم، سز نه اوقويورسڭز؟
بديع الزمان: بن سكسان كتاب اوقودم.
ملا عبد اللّٰه: نه ديمك؟
بديع الزمان: إكمالِ نُسَخْ ايتدم و صيرهڭزه داخل اولميان بر چوق كتابلرى ده اوقودم.
ملا عبد اللّٰه: اويله ايسه سنى إمتحان ايدهيم؟
بديع الزمان: حاضرم، نه صورارسهڭز صوريڭز!
ملا عبد اللّٰه، برادرينى إمتحان ايدر. كفايتِ علميهسنى تقدير ايله، سكز آى أوّل طلبهسى بولونان ملا سعيدى كنديسنه استاد قبول ايتدى و طلبهلرندن گيزلى اولارق كوچك برادرندن درس آلمغه باشلادى. و بِالطبع، داها أوّل اوقوتديغى قارداشنى كنديسنه استاد ياپديغنى سزديرمييوردى. نهايت طلبهلر، ملا عبد اللّٰهڭ ملا سعيد نزدنده درس اوقوديغنى قپودن، آناختار دليگندن گيزليجه گورونجه تعجّب ايدهرك صورمشلرسه ده؛ ملا عبد اللّٰه جوابًا: "نظر دگمهمك ايچون، بن اوڭا درس ويرييورم" ديمش و طلبهلرينى آلداتمشدى.
— 48 —
ملا عبد اللّٰهڭ ياننده بر مدّت قالدقدن صوڭره سعرده گلير. اوراده بولونان ملا فتح اللّٰه أفندينڭ مدرسهسنه گيدر. ملا فتح اللّٰه، ملا سعيده:
- گچن سنه "سيوطى" اوقويورديڭز، بو سنه ملا جامىيى مى اوقويورسڭز؟
بديع الزمان: أوت "جامى"يى بيتيردم.
ملا فتح اللّٰه هانگى كتابى صوردى ايسه، "بيتيردم" جوابنى آلنجه، تحيّرده قالدى. بو قدر كتابى بيتيرديگنى، هم ده آز زمانده بيتيرديگنى عقلنه صيغيشديرهمدى، تعجّب ايتدى و ديدى:
- گچن سنه دلى ايدڭ، بو سنهده مى دليسڭ؟
بديع الزمان: إنسان باشقهسنه قارشى كسْرِ نفس ايچون حقيقتى كتم ايدهبيلير. فقط بابادن داها محترم اولان استادينه قارشى حقيقتِ محضدن باشقه بر شى سويلهيهمز. أمر ايدرسهڭز سويلهديگم كتابلردن بنى إمتحان ايديڭز دير.
ملا فتح اللّٰه هانگى كتابدن صوردى ايسه، جوابنى گوزلجه ويرر.
بونڭ اوزرينه بو محاورهيى ديڭلهين و بر سنه أوّل سعيدڭ خواجهسنڭ خواجهسى بولونان ملا علئِ سوران نامندهكى ذات، كنديلرندن درس آلمغه باشلادى.
ملا فتح اللّٰه: پك اعلا، ذكاده خارقهسڭز، فقط حفظڭز ناصلدر؟ مقاماتِ حريريهدن بر قاچ سطرينى ايكى دفعه اوقومقله حفظ ايدهبيلير ميسڭز؟ دييهرك كتابى اوزاتير.
ملا سعيد آلارق، بر ياپراغنى بر دفعه اوقومقله حفظ ايتدى و اوقودى.
— 49 —
ملا فتح اللّٰه: ذكا ايله حفظڭ إفراط درجهده بر كيمسهده تجمّعى نادردر، دييهرك حيرتده قالدى.
بديع الزمان اوراده ايكن، جمع الجوامع كتابنى، گونده بر ايكى ساعت إشتغال ايتمك اوزره بر هفتهده حفظ ايتدى. بونڭ اوزرينه ملا فتح اللّٰه شو كلامى سويلهيهرك كتابڭ اوزرينه يازدى:
قَدْ جَمَعَ فِى حِفْظِهِ جَمْعُ الْجَوَامِعِ جَمِيعَهُ فِى جُمْعَةٍ
بو حال سعردده شيوع بولمش و ملا فتح اللّٰه، علمايه:
- بزم مدرسهيه غايت گنج بر طلبه گلدى. هر نه سؤال ايتدمسه بِلا توقّف جواب ويردى. بو ياشده ذكاسنه و علمنه و فضلنه حيران قالدم دييهرك پك چوق مدح ايدر. بونڭ اوزرينه علما بر يرده طوپلانهرق بديع الزمانى دعوت ايدرلر. بديع الزمان إنتخاب ايتدكلرى بتون سؤاللرينه بِلا تردّد جواب ويرركن، ملا فتح اللّٰهڭ يوزينه باقييوردى. صانكه كتابه باقييور گبى كنديلرندن اوقويهرق جواب ويرييوردى. بونى گورن علما، بديع الزمانڭ خارق العاده بر گنج اولديغنه حكم ايدوب، فضيلتنى تقدير و ثنا ايتديلر. بو حال أطرافده ايشيديلير. أهالى، كنديسنه وَلِىُّ اللّٰه درجهسنده إحترام ايدر و او نظرله باقارلر. بو وضعيت، ايكنجى درجهده بولونان بر طاقم عالم و طلبهلرڭ رقابتلرينى آرتديردى. گنج، تجربهسز طلبهلردن بر قسمى، علمًا مغلوب ايدهمدكلرى بديع الزمانى غاوغه يوليله إسكات ايتمك تشبّثنده بولونمشلرسه ده، مسئلهدن خبردار اولان سعرد أهاليسى، كنديسنى قورتارمق ايچون گلمشلر. أهالى نظرنده بيوك موقعى اولديغى ايچون، درحال معارضلرڭ أللرندن قورتاريلمش و بر اوطهيه بيراقيلمش ايسه ده بديع الزمان، مسلكلرينه اولان فوق العاده محبّتندن، معارضلرى بولونان طلبه و أهلِ علمڭ جاهللره هدف اولمامسنى تأمين ايچون كنديسى اوطهدن چيقوب معارضلرى
— 50 —
طرفندن تلف ايديلسه بيله أهلِ علمڭ ايشنه جاهللرڭ قاريشمامسنى مدافعه ايدر. بو إختلافى قالديرمق مقصديله هر هانگى بر طلبهيه:
- بنى ئولديريڭز، علمڭ حيثيتنى محافظه ايديڭز! دييهرك يوزينى چويرمش ايسه ده هيچ بر طلبه كنديسنه هجوم ايتمهمش و نهايت إختلاف بَرطرف ايديلمشدر. سعرد متصرّفى، كنديسنى محافظه ايتمك اوزره ياننه چاغيرديغى و او طلبهلرى نفى ايدهجگى خبرينى تبليغ ايتمگه گوندرديگى ژاندارمهيه قارشى بديع الزمان:
- بز طلبهيز، بربريمزله دوگوشورز، باريشيرز. بناءً عليه مسلگمز خارجنده بولونان بريسنڭ بزه قاريشماسى موافق اولماديغندن گلهميهجگم و خطا ده بنمدر. جوابنده بولونهرق ژاندارمهلرى ردّ ايتمشدر.
بو أثناده اون بش اون آلتى ياشلرنده بولونويوردى. لٰكن قوّهِٔ بدنيهجه پك چويك و متيندى. "سعيد المشهور" لقبيله ياد ايديلييوردى. سعردده كنديسيله مجادله ايتمك ايستهين بتون آرقداشلرينه قارشى حاضر بولونديغى و عين زمانده صوريلاجق بتون سؤاللره جواب ويرهجگنى، كيمسهيه سؤال صورميهجغنى إعلان ايتدى. صوڭره تكرار بيتليسه گلدى. بيتليسده بر ايكى شيخ خانَداننڭ، عالم و طلبهلرڭ آراسنده گچمسزلك اولديغنى ايشيتير. فسادى نتيجه ويرن سوزلرڭ، بِالخاصّه غيبتڭ إسلاميته ياقيشمديغنى اونلره إخطار ايدنجه؛ ملا سعيدى، شيخ أمين أفندىيه شكايت ايدرلر. شيخ أمين ايسه:
- هنوز چوجق اولديغندن، قابلِ خطاب دگلدر، دير.
بو سوز ملا سعيده تبليغ ايديلديگى آنده، ذاتًا بو گبى سوزلره فطرةً تحمّلسز اولديغندن شيخ أمين أفندينڭ حضورينه چيقهرق ألنى اوپر و:
— 51 —
- أفنديم، بنى إمتحان ايديڭز؛ قابلِ خطاب اولديغمى إثبات ايتمك ايسترم، دير.
شيخ أمين أفندى متنوّع علملردن و أڭ مشكل مسئلهلردن اون آلتى سؤال ترتيب ايدهرك صورار. ملا سعيد، سؤاللرڭ عمومنه جواب ويردكدن صوڭره، قُريش جامعنه گيدر، أهالىيه وعظ و نصيحت ايتمگه باشلار. بونڭ اوزرينه بيتليس أهاليسنڭ بر قسمى ملا سعيده، بر قسمى ده شيخ أمين أفندىيه يارديم ايتمك ايسترلر. بوندن طولايى والى، بيوك بر وقوعاته ميدان ويرمهمك ايچون بديع الزمانى نفى ايدر. بو دفعه ده شيروانه گيدر. ذاتًا إنفراد ايدن بويله ذاتلرڭ معارضلرى پك چوق بولونور. بِالخاصّه مجادلهِٔ علميهده مغلوب دوشنلردن بعض ظاهر خواجهلر، ملا سعيدى أهالى نظرنده كوچك دوشورمك ايچون وار قوّتلريله چاليشييورلردى. هر خصوصاتنى تجسّس ايتديررلردى. بر گون ناصلسه، قضاءً صباح نمازينى گچيرمش. بوڭا واقف اولان خصملرى، "ملا سعيد، نمازى ترك ايتمشدر" دييهرك أهالى آراسنده إشاعهده بولونديلر. ملا سعيددن صورولدى كه:
- نيچون هركس بونى بويله سويلهيور؟
ملا سعيد:
أوت، أساسسز بر شى عالمڭ ايچنده چابوق ياييلماز. خطا بندهدر. اونڭ ايچون، ايكى جزايه اوغرادم: بريسى اللّٰهڭ عتابى، ديگرى ناسڭ تعريضى. بونڭ أساس سببى ايسه، گيجهلين عادت ايدنديگم وردِ شريفى ترك ايتديگمدر. ايشته عالمڭ روحى بو حقيقته تماس ايتمشسه ده، تمامنى قاورايهميهرق إسمنى بيلهميوب شو وجهله خطايى إسملنديرمشلر، جوابنى ويرر.
شيروانده بولونديغى صيرهده سعرد جوارندن بريسى گلهرك:
— 52 —
- امان أفنديم، سعرده بر چوجق گلمش، كنديسى اون درت اون بش ياشنده، عموم علمايى إلزام ايتدى. شونى إلزام ايتمك ايچون سزى دعوته گلدم، دير.
ملا سعيد ده شو دعوته إجابت ايدهرك سعرده گيتمك ايچون حاضرلانير. يوله دوشرلر، ايكى ساعت گيتدكدن صوڭره، او كوچك خواجهنڭ أوصاف و قيافتنى صورار. او آدم:
- أفنديم، إسمنى بيلمييورم؛ فقط ايلك گليشده درويش قيافتنده اولوب اوموزنده بر پوستهكى واردى. بِالآخره طلبه قيافتنه گيردى و عموم علمايى إلزام ايتدى.
بونى ديڭلهديگنده، كنديسندن بحث ايتديگنى و بر سنه أوّلكى كندى وقوعاتنڭ شيمدى جوار كويلرده شيوع بولديغنى آڭلايهرق گرىيه دونر، دعوته إجابت ايتمز.
بِالآخره سعرده باغلى تيللو قصبهسنه گيتدى. مشهور بر تربهيه قپاندى. اوراده خارقه اولارق قاموسِ اوقيانوسى بَابُ السينه قدر حفظ ايتدى. نه فكره بناءً قاموسى حفظ ايتديگى صورولديغنده:
- قاموس هر كلمهنڭ قاچ معنايه گلديگنى يازييور. بن ده بونڭ عكسنه اولارق هر معنايه قاچ كلمه قوللانيلديغنى گوسترر بر قاموس وجوده گتيرمك مراقنه دوشدم، جوابنده بولوندى. مذكور تربهيه قپانديغى وقت كوچك برادرى محمد، يمگنى گتيرييوردى. يمك ايچندهكى دانهلرى قبّهنڭ أطرافنده بولونان قارينجهلره ويرهرك كنديسى أكمگنى يمگڭ صويونه باتيرهرق قناعت ايدييوردى.
- نهدن طولايى دانهلرى قارينجهلره ويرييورسڭ؟ دينيلديگنده:
— 53 —
- بونلرده حياتِ إجتماعيهيه مالكيت و فوق العاده وظيفهشناسلق و چاليشمه بولونديغنى مشاهده ايتديگم ايچون جمهوريتپرورلكلرينه مكافاةً كنديلرينه معاونت ايتمك ايستهيورم، جوابنده بولونمشدر...
(حاشيه): ١٩٣٥ ده أسكيشهر آغير جزا محكمهسنده "جمهوريت حقّنده فكرڭ نهدر؟" سؤالنه جوابًا:
- أسكيشهر محكمه رئيسندن باشقه داها سزلر دنيايه گلمهدن بنم ديندار بر جمهوريتجى اولديغمى ألڭزدهكى تاريخچهِٔ حياتم إثبات ايدر، دييهرك يوقاريده ذكر ايديلن "قارينجه حادثهسنى" آڭلاتير و شويله دير:
- خلفاىِ راشدين هر برى هم خليفه، هم رئيسِ جمهور ايدى. صدّيقِ أكبر، عشرهِٔ مبشّرهيه و صحابهِٔ كرامه ألبته رئيسِ جمهور حكمنده ايدى. فقط معناسز إسم و رسم دگل، بلكه حقيقتِ عدالتى و حرّيتِ شرعيهيى طاشييان معناىِ ديندار جمهوريتڭ رئيسلرى ايديلر.
تيللوده ايكن، بر گيجه شيخ عبد القادرِ گيلانى (قس) حضرتلرينى رؤياسنده گورور. گيلانى حضرتلرى (قس) كنديسنه خطابًا:
- ملا سعيد! ميران عشيرتى رئيسى مصطفى پاشايه گيديڭز و كنديسنى طريقِ هدايته دعوت ايديڭز. ياپديغى ظلمدن واز گچهرك نمازه و أمرِ معروفه مداوم اولماسنى توصيه ايديڭز. عكسى تقديرده ئولديريڭز.
ملا سعيد، بو رؤيايى گورور گورمز، همان تداركنى ياپارق ميران عشيرتنه طوغرى تيللودن حركت ايدر، طوغريجه مصطفى پاشانڭ چاديرينه گيرر. پاشا اوراده بولونماديغندن، برآز إستراحت ايدر. صوڭره مصطفى پاشا ايچرى گيرر. اوراده حاضر اولانلرڭ هپسى قيام ايتدكلرى حالده ملا سعيد يرندن بيله قيميلدانمز.
— 54 —
پاشانڭ نظرِ دقّتنى جلب ايدنجه، عشيرت بيڭباشيلرندن فتّاح بگدن كيم اولديغنى صورار. فتّاح بك، مشهور ملا سعيد اولديغنى بيلديرر. حالبوكه پاشا، علمادن هيچ خوشلانمازدى. شبههسز بونڭ اوزرينه داها فضله قيزمش ايسه ده إظهار ايتمهمشدى. ملا سعيده نه ايچون بورايه گلديگنى صورنجه، ملا سعيد جوابًا:
- سنى هدايته گتيرمگه گلدم. يا ظلمى ترك ايدوب نمازيڭى قيلهجقسڭ وياخود سنى ئولديرهجگم! ديمهسندن پاشا حدّتلهنهرك طيشارى چيقار. برآز طولاشدقدن صوڭره ينه چاديره گيرر و ملا سعيده نه ايچون گلديگنى تكرار صورار. ملا سعيد:
- سڭا سويلهدم يا.. اونڭ ايچون گلدم، دير. مصطفى پاشا چاديرڭ ديرگنده آصيلى بولونان سعيدڭ قلنجنه إشارت ايدهرك:
- بو پيس قلنجله مى؟
بديع الزمان: قلنج كسمز، أل كسر جوابنده بولونور.
مصطفى پاشا تكرار طيشارىيه چيقهرق برآز گزيندكدن صوڭره ايچرىيه گيرر. بديع الزمانه:
- بنم جزيرهده چوق عالملرم وار؛ أگر هپسنى إلزام ايدهبيليرسهڭ سنڭ ديديگڭى ياپارم، أگر إلزام ايدهمزسهڭ سنى فرات نهرينه آتارم.
ملا سعيد:
- بتون علمايى إلزام ايتمك بنم حدّم اولماديغى گبى، بنى ده نهره آتمق سنڭ حدّڭ دگلدر. فقط علمايه جواب ويرنجه سزدن بر شى ايسترم كه، او ده ماوزر تُفگيدر. شايد سوزنده طورمازسهڭ، سنى اونڭله ئولديرهجگم، دير.
— 55 —
بو محاورهدن صوڭره پاشا ايله برلكده آتلرله جزيرهيه گيدرلر. يولده پاشا قطعيًا ملا سعيدله قونوشماز. بانى خانى ديدكلرى موقعه گلنجه، يورغونلغندن ملا سعيد اوراده برآز ياتار؛ اويقودن اويانير اويانماز أطرافنده بتون جزيره عالملرينڭ، كتابلرى أللرنده بكلهدكلرينى گورور. برآز گوروشدكدن صوڭره چاى إكرام ايديلير. جزيره عالملرى ملا سعيدڭ شهرتنى ايشيتدكلرى ايچون، مبهوت و حيران بر وضعيتده چايلرينى بيله اونوتهرق ملا سعيدڭ سؤالنه إنتظار ايتمكده ايديلر. ملا سعيد ايسه كندى چاينى ايچدكدن صوڭره طالغين طالغين قارشيسنده بولونان بر ايكى عالمڭ چاينى ده ايچر، اونلر فرق ايدهمزلر. مصطفى پاشا، خواجهلره خطابًا:
- بن اوقومش دگلم، فقط ملا سعيد ايله مجادلهڭزده مغلوب اولاجغڭزى شيمدى آڭلايورم. زيرا باقييورم كه، سز دوشونمكدن چايلريڭزى اونوتديغڭز حالده، ملا سعيد كندى چاينى ايچدكدن باشقه ايكى اوچ بارداق ده سزڭ چايڭزى ايچدى.
بونڭ اوزرينه، برآز لطيفه ايتدكدن صوڭره ملا سعيد بو عالملره قارشى:
- أفنديلر! بندهڭز وعد ايتمشم، هيچ كيمسهيه سؤال صورمام. بناءً عليه سؤاللريڭزه منتظرم، دير.
بو خواجهلر قرق قدر سؤال صورارلر. عمومنه جواب ويردكدن صوڭره، هر ناصلسه ملا سعيد بر سؤالڭ جوابنى ياڭليش سويلهديگى حالده قارشيسندهكيلر طوغرى تلقّى ايدهرك تصديق ايتمشلردى. مجلس طاغيلنجه ملا سعيد خاطرلر، همان آرقهلرندن قوشارق:
- عفو ايدرسڭز، بر سؤالڭ جوابنى ياڭليش سويلهديگم حالده فرقنه وارمديڭز، دييهرك جوابنى تصحيح ايدر.
خواجهلر ديديلر:
— 56 —
- ايشته شيمدى حقّيله بزى تام إلزام ايتديڭز!
صوڭره او خواجهلردن بر قسمى ملا سعيددن درس آلمغه گليرلر.
بوندن صوڭره مصطفى پاشا، عهد ايتديگى ماوزر تفگنى هديه ايدر و نماز قيلمغه باشلار.
ملا سعيد، علمدهكى أمثالسز خارقه إستعدادى درجهسنده وجودجه ده غايت إدمانلى و قوّتلى ايدى. گورش طوتمقدن پك خوشلانيردى. مدرسهلرده بولونان عموم طلبهلرله گورهشيردى. هيچ بريسى گورشده بيله اونى مغلوب ايدهمزدى.
مصطفى پاشا ايله بر گون آت ياريشنه چيقارلر. فقط قصدى اولارق مصطفى پاشا غايت سركش و تعليمسز و هيچ بينيلمهمش بر آت حاضرلانمهسنى أمر ايدر. ملا سعيده بينمك ايچون ويرر. (اللّٰه أعْلَمُ، آتدن دوشوب ئولمسنى ايستهمش.) اون آلتى ياشنده بولونان ملا سعيد، سركش آتى برآز طولاشديردقدن صوڭره قوشديرمهيى آرزو ايدر. آت، اونڭ ويرديگى إستقامتدن چيقهرق باشقه بر إستقامته طوغرى قوشار. وار قوّتيله طورديرمق ايستر ايسه ده موفّق اولاماز. نهايت چوجقلرڭ بولونديغى يره گيدر. جزيره آغالرندن بريسنڭ اوغلى يول اوستنده ايكن حيوان ايكى آياغنى قالديروب چوجغڭ اوموزلرى آراسنه وورنجه چوجق يره دوشهرك حيوانڭ آياقلرى آلتنده چيرپنمغه باشلار. نهايت أطرافدن إمداده اولاشيرلر. چوجغى حركتسز ئولو صورتنده گورونجه ملا سعيدى ئولديرمك ايسترلر. آغانڭ خدمتجيلرى خنچرلرينى چكينجه، ملا سعيد همان رُووَلْورينه أل آتار و آدملره خطابًا:
- حقيقته باقيليرسه چوجغى اللّٰه ئولديرمش، ظاهره باقيليرسه آت ئولديرمش، سببه باقيليرسه كل مصطفى ئولديرمش، چونكه بو آتى بڭا او ويردى. طوريڭز، بن
— 57 —
گلوب چوجغه باقايم، ئولمش ايسه صوڭره محاربه ايدهلم، دييهرك آتدن اينهرك چوجغى قوجاقلر؛ چوجقده حركت گورمينجه صوغوق صويڭ ايچنه باتيروب چيقارير. چوجق گولهرك گوزينى آچار. بونڭ اوزرينه بتون أهالى متحيّر قاليرلر. بو عجيب وقعه اوزرينه بر مدّت جزيرهده قالدقدن صوڭره، طلبهسى ملا صالح ايله بدوى عربلرڭ مسكنى اولان برويه گيدرلر. اوراده برآز قالينجه تكرار مصطفى پاشانڭ أسكيسى گبى ظلمه باشلاديغنى ايشيتير، ياننه گيدر و اوڭا نصيحت ايدر، تهديد ايدر. بر گون بر مناقشه آراسنده مصطفى پاشايه:
- ينه مى ظلمه باشلادڭ، سنى حق نامنه ئولديرهجگم! تهديدنده بولونور. پاشانڭ كاتبى اورتهيه آتيلير.
او صيرهده ملا سعيد، مصطفى پاشايى ظلمندن طولايى چوق تحقير ايدر.
پاشا بو تحقيره تحمّل ايدهميهرك، ئولديرمك ايچون اوزرينه هجوم ايدر؛ فقط ميران آغالرى ضبط ايدرلر. نهايت مصطفى پاشانڭ اوغلى عبد الكريم ملا سعيده ياقلاشارق:
- اونڭ عقيدهسى ياڭليشدر؛ رجا ايدرم، شيمديلك بورادن باشقه يره تشريف ايديڭز، دير.
عبد الكريمڭ سوزينى قيرماز، يالڭز اولارق بدويلرڭ مسكنى اولان برو چولنه طوغرى حركت ايدر. يولده بدوى أشقيالرينه تصادف ايدر. بدويلرڭ سلاحلرى مزراق و ملا سعيدڭ سلاحى ماوزر اولديغندن، أشقيالره طوغرى قورشون آتمغه باشلار، أشقيالر چكيليرلر. يولنه دوام ايدركن ايكنجى چتهيه تصادف ايدر. بو دفعه أشقيالر چوق اولديغندن أطرافنى چويررلر. كنديسنى ئولديرهجكلرى صيرهده ايچلرندن بريسى طانييهرق:
— 58 —
- بن بونى ميران عشيرتنڭ ايچنده گوردم. بو مشهور بر آدمدر ديينجه، درحال بدويلر چكيلهرك قصورلرينڭ عفو بيورلماسنى ديلرلر. و قورقولى اولان يرلرده كنديلرينه محافظلق ياپمق ايستهمشلرسه ده ملا سعيد ردّ ايدوب، يالڭز اولارق يولنه دوام ايدر. بر قاچ گون صوڭره ماردينه گلير. ماردين علماسى معارضهيه قالقيشيرلرسه ده موفّق اولامازلر، أولادلرى ياشنده اولان گنج سعيدده خارقه بر شكلدهكى علمى قدرتى گورونجه كنديلرينه استاد قبول ايدرلر.
بو أثناده، ماردينه گلن ايكى طلبهيه تصادف ايتدى. بونلردن بريسى، جمال الدينِ أفغانىيه منسوب اولوب؛ ديگرى، طريقتِ سنوسيهدن ايدى. بونلر واسطهسيله هم جمال الدينِ أفغانينڭ مسلگنه، هم ده طريقِ سنوسىيه آشنالق پيدا ايتدى.
ملا سعيد چوق گنج ياشده ايكن سياسى حياته آتيلير، وطن و ملّته خدمته باشلار. ايلك حياتِ سياسيهسى ماردينده باشلامشدر. بونڭ اوزرينه بر متصرّفڭ پنچهِٔ قهريله، أللرى باغلى، محافظ نظارتنده بيتليسه نفى ايديلدى. ژاندارمهلرله يولده گيدركن نماز وقتى گلير. نماز قيلمق ايچون، قيدلرڭ آچيلماسنى ژاندارمهلره إخطار ايدر. ژاندارمهلر قبول ايتمهينجه، دمير قيدلرى بر منديل گبى آچارق اوڭلرينه آتار. ژاندارمهلر، بو حالى كرامت عدّ ايدوب حيرتلر ايچنده قاليرلر. تسليميتله، رجا و إسترحام ايله:
- بز شيمدىيه قدر محافظڭز ايدك، بوندن صوڭره خدمتجيڭزز! ديرلر.
(٭) بر گون بديع الزمانه صورولدى: قيدى ناصل آچدڭ؟
ديدى: بن ده بيلمم. فقط اولسه اولسه نمازڭ كرامتيدر.
— 59 —
بيتليسده ايكن بر گون كنديلرينه والى ايله بر قسم مأمورلرڭ ايچكى ايچدكلرى إخبار اولوننجه، حدّتلهنهرك:
- بيتليس گبى ديندار بر مملكتده حكومتى تمثيل ايدن بر ذاتڭ إرتكاب ايتديگى بو معاملهيى قبول ايدهمم! دييهرك ايچكى مجلسنه گيدر. أوّلا ايچكى حقّنده بر حديثِ شريف اوقودقدن صوڭره پك آجى سوزلر سويلر؛ والينڭ وورديرمق ايچون إشارت ايتمهسى إحتمالنه بناءً ده بر ألنى رُووَلْوَرِينڭ بولونديغى يرده طوتار. فقط والى فوق العاده متحمّل و حميتلى بر ذات اولديغندن، قطعيًا سس چيقارماز. اورادن آيريلنجه والينڭ ياورى گنج سعيده:
- نه ياپديڭز؟ سويلهدكلريڭز، إعدامڭزى موجبدر، دير.
گنج سعيد:
- إعدام خيالمه گلمدى، حپس و نفى ظن ايدردم. هر نه ايسه، بر مُنكَرى دفع ايتمك ايچون ئولورسم نه ضررى وار؟ جوابنده بولونور.
اورادن عودتندن بر ايكى ساعت صوڭره، ايكى پوليس واسطهسيله والى كنديسنى ايستهتير. والينڭ اوطهسنه گيرركن؛ والى حرمت و تعظيمله گنج سعيدى قارشيلايهرق، ألنى اوپمك ايستر. إلتفاتله ير گوسترهرك:
- هركسڭ بر استادى واردر. سن ده بنم استادمسڭ، دير.
٭ ٭ ٭
— 60 —
گنج سعيد فطرةً، بر قانون آلتنده ياشامايى و حركاتنڭ تحديد اولونماسنى سومز. هر حالنده، هر حركتنده غايت سربست اولماسنى آرزو ايدر و دائما "بن، حرّيت و سربستيتمى هيچ بر كيفى قانونله تحديد ايتديرمهم." ديردى. بونڭ ايچوندر كه، ايلك إستانبوله تشريفلرنده ينه هر قيددن اوزاق قالمقده إصرار ايتمش و حياتنڭ بتون صفحهلرنده بو وضعيت مشاهده ايديلمشدر. اوندهكى بو سربستيت و حرّيت عشقى، حياتنڭ ياريسندن صوڭره آوروپادن گلن مدهش بر ضلالت و زندقه تعرّضنه قارشى قويمايى و فلسفهِٔ طبيعيهدن طوغان دهشتلى بر إستبدادِ مطلقڭ خلافِ قرآن پرنسبلرينه بوين أگمهمگى، اونلره إطاعت ايتمهمگى و حقيقى حرّيتِ مشروعه اولان إسلامى حرّيت و مدنيته چاليشمايى نتيجه ويرمشدر.
ملا سعيد، بيتليسده ايكن اون بش اون آلتى ياشلرنده ايدى. هنوز سنِّ بلوغه واصل اولمشدى. او زمانه قدر بتون معلوماتى سنوحات قبيلندن اولديغى ايچون، اوزون اوزادىيه مطالعهيه لزوم گورمزدى. فقط او زمان سنِّ بلوغه واصل اولديغندن مى وياخود سياسته قاريشديغندن مى، هر نهدنسه أسكى سنوحات يواش يواش غائب اولمغه باشلادى. بونڭ اوزرينه هر درلو فنّه عائد أثرلرى تدقيقه قويولدى. بِالخاصّه دينِ إسلامه وارد اولان شكّ و شبههلرى ردّ ايتمك ايچون "مطالع" و "مواقف" نام أثرلر ايله علومِ آليه (صرف، نحو، منطق وسائره) و عاليهيه (تفسير و علمِ كلامه) دائر قرق قدر كتابى ايكى سنه ظرفنده حفظ أيلدى. حتّى هر گون اوقومق شرطيله، حفظ ايتديگى كتابلرڭ اوچ آيده بر كرّه دورينه موفّق اولويوردى. ملا سعيدڭ ايكى مُتَضَاد حالى واردى:
برنجيسى:فكرينڭ منكشف بولونديغى وقتلر كه؛ هر نه ألنه آليرسه، اونى آڭلامهمسى ممكن دگلدى.
ايكنجيسى:فكرينڭ منقبض بولونديغى وقتلر كه؛ مطالعه دگل، قونوشمقدن بيله خوشلانمازدى.
— 61 —
ملا سعيد گونده بر ايكى جزء اوقومق صورتيله قرآنى حفظه باشلادى. هر گون ايكى جزء أزبر ايتمكله، قرآنڭ مهمّ بر قسمنى حفظنه آلدى، فقط ايكى سنوحات ايله، تكميلى ميسّر اولمادى:
برنجيسى، قرآنڭ چوق سرعتله اوقونماسى بر حرمتسزلك اولماسين دييه؛ ايكنجيسى، قرآن حقائقنڭ حفظنڭ داها زياده لزومى وار دييه قلبنه گلمش. اونڭ ايچون قرآن حقائقنڭ آناختارى اولاجق و شبهاته قارشى محافظه و مقابله ايدهجك حكمت و فنونِ إسلاميهيه دائر قرق رسالهيى ايكى سنهده حفظنه آلدى. هر گون بر پارچه أزبردن اوقومق صورتيله، هپسنى اوچ آيده آنجق دور ايدييوردى.
"مرقات" إسمندهكى كتابى، حاشيه و شرح اولمقسزين حفظ ايتمگه باشلادى. بِالآخره ألنه گچن مذكور كتابڭ حاشيه و شرحى ايله كندى نقطهِٔ نظرينى قارشيلاشديرمش، بتون مسئلهلر موافق اولوب آنجق اوچ كلمه توافق ايتمهمش. بو توجيهلرى ده علمانڭ تحسيننه مظهر اولارق قبول ايديلمشدر.
بر گون بيتليس مشايخندن شيخ محمد كفروى حضرتلرينڭ كنديلرينه بددعا ايتديگنى بريسى يالاندن سويلر. بونڭ اوزرينه مُشَارٰ اِلَيْهى زيارته گيدر. شيخ حضرتلرى ملا سعيده إلتفات ايدر، تبرّكًا بر درس ويرر. ايشته ملا سعيدڭ أڭ صوڭ آلديغى درس بو اولمشدر.
بر گيجه ملا سعيد، رؤياسنده شيخ محمد كفروى حضرتلرينى گورور. كنديسنه خطابًا:
- ملا سعيد؛ گل بنى زيارت ايت، گيدهجگم ديمسى اوزرينه همان گيدر؛ زيارت ايدر. و شيخڭ اوچوب گيتديگنى گورونجه، اويانير. ساعته باقار، ساعت
— 62 —
گيجهنڭ يديسيدر. تكرار ياتار. صباحلين شيخڭ خانهسندن ماتم سسلرينڭ يوكسلديگنى ايشيتير، اورايه گيدر و شيخ حضرتلرينڭ گيجه ساعت يديده وفات ايتديگنى خبر آلير.
اِنَّا لِلّٰهِ وَ اِنَّا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ ٭ رَحْمَةُ اللّٰهِ عَلَيْهِ ٭ اٰمِينَ
محزون اولارق گرىيه دونر.
ملا سعيد شرقڭ بيوك علما و مشايخندن اولان سيّد نور محمد، شيخ عبد الرحمنِ طاغى، شيخ فهم و شيخ محمد كفروى گبى ذواتِ عاليهنڭ هر بريسندن علم و عرفان خصوصنده آيرى آيرى درسلره نائل اولديغندن، اونلرى فوق العاده سَوردى. علمادن شيخ أمين أفندى، ملا فتح اللّٰه و شيخ فتح اللّٰه أفنديلره ده زياده محبّتى واردى.
وانده معروف علما بولونماديغندن، حسن پاشانڭ دعوتى اوزرينه ملا سعيد وانه گيتدى. وانده اون بش سنه قالارق، عشائرڭ إرشادى ايچون آرالرنده سياحتله تدريس و تدرّس وظيفهسيله حيات گچيردى. وانده بولونديغى مدّت، والى و مأمورين ايله إختلاط ايدهرك، بو عصرده يالڭز أسكى طرزدهكى علمِ كلامڭ إسلام دينى حقّندهكى شكّ و شبههلرڭ ردّينه كافى اولماديغنه قناعت حاصل ايتمش و فنونڭ تحصيلنه لزوم گورمشدر.
(حاشيه): بديع الزمانڭ چوق گنج ياشندهكى بو وقوفيتى، اونڭ إستقبالدهكى چوق معظّم خدمتِ قرآنيه و إسلاميهسى ايچون حاضرلانمهسنى تأمين ايتمشدر. بو قناعتنى او زمان إظهار ايتديگندن اوتوز قرق سنه صوڭره، علمِ كلامده بر تجدّد ياپان رسالهِٔ نور كلّياتنڭ تأليفنه جنابِ حق موفّق أيلهمشدر.
بو قناعتى حاصل ايتديگى او زمانده، علومِ مثبته دينيلن بتون فنلرى تتبّعه باشلايهرق پك قيصه بر زمانده تاريخ، جغرافيا، رياضيات، ژهاولوژى، فيزيك،
— 63 —
كيميا، آسترونومى، فلسفه گبى علملرڭ أساسلرينى ألده ايتمشدر. بو علملرى بر خواجهدن درس آلارق دگل، يالڭز كندى مطالعهسى سايهسنده حقّيله آڭلامشدر. مثلا؛ بر جغرافيا معلّمنى، مباحثهيه گيريشمهدن أوّل، يگرمى درت ساعت ايچريسنده ألنه گچيرديگى بر جغرافيا كتابنى حفظ ايتمك صورتيله، ايرتسى گون وان واليسى مرحوم طاهر پاشانڭ قوناغنده اونى إلزام ايدر. و ينه عين صورتده بر معارضه نتيجهسنده بش گون ظرفنده كيمياىِ غيرِ عضوىيى (اينورغانك كيميا) ألده ايدهرك، كيميا معلّمى ايله معارضهيه گيريشير و اونى ده إلزام ايدر. ايشته پك گنج ياشندهكى مذكور خارق العادهلكلره و بحرِ عمّان حالنده بر علمه مالكيتنه شاهد اولان أهلِ علم، ملا سعيده "بديع الزمان" لقبنى ويرمشدر. بديع الزمان وانده بولونديغى مدّت ظرفنده، او زمانه قدر ايدنديگى فكر و مطالعهلر و علمى و دينى تدريس اصوللرينى گورمك ايله و زمانڭ إحتياجِ ضروريلرينى نظرِ إعتباره آلمقله كنديسنه مخصوص بر اصولِ تدريس ايجاد ايدر. بو ده، حقائقِ دينيهيى عصرڭ فهمنه اويغون أڭ يڭى ايضاح و بيان طرزلريله إثبات ايتمك صورتيله طلبهلرينى تنوير ايتمكدر.
ملا سعيد وانده بولونديغى زمانلرده، بعض خصوصلرده او حوالينڭ علماسنه مخالف بولونويوردى. (حاشيه): عين وضعيت، سكسان سنهلك حياتنده ده دوام ايتمشدر. بو خصوصلر شونلردر:
١ - قطعيًا هيچ كيمسهدن هديه اولارق پاره آلمامق و معاش بيله قبول ايتمهمك. أوت حياتده هيچ بر مادّى ملكيتى اولمايوب، فقير و كيمسهسز و دائمى نفى و حپسلرله چوق صيقنتيلى و دهشتلى مصيبتلر ايچريسنده ياشاديغى حالده، كيمسهدن پاره و مقابلهسز هديه آلمديغى، بِالمشاهده گورولمشدر.
— 64 —
٢ - هيچ بر عالمدن سؤال صورمامق. يگرمى سنه ظرفنده، دائما آنجق صوريلانلره جواب ويرمشدى. بو خصوصده كنديلرى ديرلردى كه: "بن علمانڭ علمنى إنكار ايتمهم؛ بناءً عليه كنديلرندن سؤال صورمق فضلهدر. بنم علممدن شبهه ايدنلر وارسه، صورسونلر اونلره جواب ويرهيم."
٣ - ياننده بولونان طلبهلرينى عين كنديسى گبى زكات و هديه آلمقدن منع ايتمك. اونلرى ده يالڭز رضاىِ إلٰهى ايچون چاليشديرردى. حتّى چوق زمانلر، طلبهلرينى كندى إعاشه ايدردى.
٤ - دائما مجرّد قالمق و دنياده هيچ بر شيله علاقه پيدا ايتمهمك. بونڭ ايچوندر كه: "بتون مالمى بر ألمله قالديروب گوتورهبيلملىيم" ديمشدر. بو حالڭ سببى صورولنجه، "بر زمان گلهجك، هركس بنم حالمه غبطه ايدهجكدر. ثانيًا، مال و ثروت بڭا لذّت ويرمييور؛ دنيايه آنجق بر مسافرخانه نظريله باقييورم." ديردى.
وانده بولونديغى وقت، مرحوم والى طاهر پاشا، آوروپا كتابلرينى تتبّع ايدهرك كنديسنه سؤاللر ترتيب ايدوب صوراردى. بونلرڭ هيچ بريسنى گورمديگى و توركجهيى ده يڭى قونوشمغه باشلاديغى حالده، جوابنده تردّد ايتمزدى. بر گون كتابلرى گورور و طاهر پاشانڭ بونلردن سؤال ترتيب ايتديگنى آڭلايهرق آز بر زمانده كتابلرڭ محتواسنى ألده ايدر.
او زمانده أڭ بيوك غايه و دوشونجهسى، مصردهكى جامع الأزهره مقابل بيتليس و وانده "مدرسة الزهرا" إسمنده بر دار الفنون وجوده گتيرمكدى. بو تشبّثنى قوّهدن فعله چيقارمق نيّتنده اولوب بونى تاصارلايوردى.
— 65 —
وانده ياز زمانلرينى، باشيت و بيت الشباب نامندهكى يايلالرده گچيرييوردى. بر گون طاهر پاشايه، مذكور طاغلرڭ باشنده تمّوزده بيله بوز بولونديغنى سويلر. طاهر پاشا إعتراض ايدر و "تمّوزده قطعيًا اورالرده بوز بولونماز" إدّعاسنده بولونور. يايلاده ايكن بر گون بونى خاطرلايهرق طاهر پاشايه يازديغى ايلك توركجه مكتوبنده دير:
- أى پاشا! باشيت باشنده بوز طوتدى. گورمديگڭ شيئى إنكار ايتمه. هر شى سنڭ معلوماتڭده منحصر دگلدر، والسلام!
ملا سعيد، عشيرتلر آراسنده اولان هر هانگى بر گچيمسزلگى ايشيدنجه همان مداخله ايدهرك، إرشاد يوليله هر ايكى طرفى ده درحال باريشديرردى. حتّى حكومتڭ بيله باريشديرمقدن عاجز قالديغى شكر آغا ايله ميران رئيسى مصطفى پاشايى باريشديردى. و مصطفى پاشايه:
- داها توبه ايتمدڭ مى؟ دييه صورنجه، مصطفى پاشا ده جوابًا:
- سيدا! نه سويلرسهڭز سوزيڭزدن چيقمهم، ديمشدر.
مصطفى پاشا، آت ايله پاره تبرّع ايتمك ايستر. بديع الزمان ردّ ايدهرك:
- شيمدىيه قدر كيمسهدن پاره آلماديغمى ايشيتمهديڭز مى؟ باخصوص سزڭ گبى ظالمدن ناصل پاره آليرم؟ و سز غالبا توبهڭزى بوزديڭز، شو تقديرده جزيرهيه اولاشهمازسڭز، ديمشدر.
و حقيقةً جزيرهيه يتيشمهدن يولده ئولديگنى خبر آلير.
— 66 —
بديع الزمان، رياضيهده خارق العاده بر سرعتِ إنتقاله مالك ايدى. هر هانگى بر مشكل مسئلهيى، ذهنًا همان حلّ ايدردى. حتّى جبر مقابله علمنده بر رساله تأليف ايتمشدى. طاهر پاشا نزدنده حساب مسئلهلرى مناقشه موضوعى اولديغنده حسابه دائر هانگى مسئله بحث ايديلسه، باشقهلرى و أڭ ماهر كاتبلر نتيجهيى بولامدن، ملا سعيد ذهنًا چيقارييوردى. چوق دفعهلر بويله ياريشلره گيريشير و عمومنده دائما برنجى گليردى. بر دفعهسنده شويله بر سؤال صورديلر:
- اون بش مسلم، اون بش غيرِ مسلم فرض ايديلهرك، بربرى آردينه ديزيلنجه بونلره ياپيلاجق هر قرعهده غيرِ مسلمه إصابت ايتمهسى مطلوبدر. ناصل تقسيم ايديلير؟
بو سؤاله جوابًا:
- بونلرڭ يوز يگرمى درت وضعيتِ محتملهسى واردر، دييهرك ياپار.
هم ده دير:
- بوندن داها مشكلنى ده كندم ايجاد ايدرم. ايكى بيڭ بش يوز وضعيتِ محتملهيه گوره ياپارم.
ايكى ساعت ظرفنده يوز آدمدن أللى عدد غيرِ مسلمى او وضعيتده تقسيم ايدر كه، دائما قرعهيى غيرِ مسلمه دوشورور. و حتّى بش يوز غيرِ مسلم اولمقله ايكى يوز أللى بيڭ وضعيتِ محتمله اوزرينه بر مسئله چيقارتدى و طاهر پاشايه گوسترهرك بر رساله شكلنده يازدى.
(حاشيه): مع التأسّف او رساله وانده بر يانغينده يانمشدر.
— 67 —
@
بديع الزمان سعيد نورسي حضرتلرينڭ واندهكي خرخر مدرسهسنڭ باغچهسندن وان قلعهسي و مغارهلرڭ گورونيشي
— 68 —
بديع الزمان وانده بولونديغى زمانلرده، والى طاهر پاشا ايله بعض غزتهلردن حوادث اوقوردى. بِالخاصّه إسلاميتى علاقهدار ايدن خصوصلره دقّت ايدردى. واندهكى إقامتى أثناسنده، عالمِ إسلامڭ وضعيتنى بر درجه اوگرنمش بولونويوردى. بر گون طاهر پاشا بر غزتهده شو مدهش خبرى اوڭا گوسترمشدى. خبر شو ايدى:
إنگليز مجلسِ مبعوثاننده مستملكات ناظرى، ألنده قرآنِ كريمى گوسترهرك سويلهديگى بر نطقده:
بو قرآن، إسلاملرڭ ألنده بولوندقجه بز اونلره حاكم اولامايز. نه ياپوب ياپمالىيز، بو قرآنى اونلرڭ ألندن قالديرملىيز؛ ياخود مسلمانلرى قرآندن صوغوتمالىيز، دييه خطابهده بولونمش.
ايشته بو مدهش خبر، اونده تعريفڭ فوقنده بر تأثير اويانديرمشدى. إستعدادى شمشك گبى آلَوْلى، طويغولرى و بتون لطائفى اويانيق و علم، عرفان، إخلاص، جسارت و شجاعت گبى خارقه عنايت و سجيهلره مظهر اولان بديع الزمانڭ، بو
حوادث اوزرينه: "قرآنڭ سونمز و سوندورولمز معنوى بر گونش حكمنده اولديغنى، بن دنيايه إثبات ايدهجگم و گوسترهجگم!" دييه قوّتلى بر نيّت روحنده اويانير و بو سائقله چاليشير.
(حاشيه): سعيد النورسى آلتمش بش سنه أوّل وانده والى طاهر پاشانڭ ياننده ايكن اوقوديغى بر غزتهده، إنگليز مستملكات ناظرينڭ إنگليز مجلسِ مبعوثاننده ألنده قرآنى گوسترهرك: "بو قرآن، مسلمانلرڭ ألنده قالدقجه بز اونلره حقيقى حاكم اولامايز. يا قرآنى اورتهدن قالديرملىيز ويا اونلرى قرآندن صوغوتمالىيز." سوزى اوزرينه، روحنده بر فوران و نهايتسز بر غيرت اويانير. قرآنڭ بر معجزه اولديغنى إثبات ايدهرك هر طرفه نشر ايتمك و كافرلرى تام صوصديرمق ايستر؛ بوڭا قطعى قرار ويرر. وانده بولونديغى اون بش سنه مدّت ايچريسنده حفظنه آلديغى سكساندن زياده كتابى أزبره دور ايتديگى گبى، عالمِ إسلامڭ حالِ حاضرده دورومى حقّنده ده گركلى هر درلو معلوماتى ألده ايدر.
— 69 —
نظيرسز بر علّامه اولان بديع الزمان، داها گنج ياشنده گورونن مستثنا ذكا و علمندن ده آڭلاشيلديغى گبى، سائر أمثاللرى فوقنده كنديسنه آيريجه حكمتِ قرآنيه تعليم ايديلمشدى. كنديسى، عصرِ حاضرڭ إحتياجنى قارشيلايهجق، زمانڭ علمى و أدبى سويهسنڭ فوقنده بتون دنيايه قرآنڭ معجزه اولديغنى إثبات و هركسى إقناع ايدهبيلهجك بر قابليت، متانت، أمل و فداكارلق طاشييوردى.
بر بغداى دانهسى قدر چام چكردگندن طاغ گبى بر آغاجڭ ظهورى، قدرتِ إلٰهيهيى آچيقجه گوسترديگى گبى؛ مادّى هيچ بر قوّته صاحب اولميان، بِالعكس مظلوم و بر نوع أللرى قوللرى باغلى بر وضعيتده بديع الزمانڭ چكردكمثال حياتى و خدمتيله تاريخڭ أڭ دهشتلى بر دورنده هم آناطولى، هم عالمِ إسلام، هم دنيانڭ أكثريسنه ده مادّةً تأثير ايدهجك و ذهنيتلرينى دگيشديرهجك معنوى كلّى و جهانشمول بر إنكشافڭ ظهورى؛ عينًا بر قدرتِ مطلقه و إستخدامِ إلٰهى و سَوقِ ربّانى ايله اولديغى عقله و قلبه گورونمكدهدر.
فى الحقيقه بر أثرنده تحديثِ نعمت صورتنده خدمتِ ايمانيهيه عائد عنايتِ إلٰهيهدن بحث ايدركن شويله دير:
"أسكى حربِ عموميده و داها أوّللرنده بر واقعهِٔ صادقهده گورويورم كه: آرارات طاغى دينيلن مشهور آغرى طاغنڭ آلتندهيم. بردن او طاغ، مدهش إنفلاق ايتدى. طاغلر گبى پارچهلرى، دنيانڭ هر طرفنه طاغيتدى. او دهشت ايچنده باقدم كه، مرحوم والدهم يانمدهدر. ديدم:
- آنا قورقمه، جنابِ حقّڭ أمريدر. او هم رحيمدر، هم حكيمدر.
بردن او حالتده ايكن، باقدم كه مهمّ بر ذات بڭا آمرانه دييور كه:
- إعجازِ قرآنى بيان ايت.
اوياندم، آڭلادم كه: بر بيوك إنفلاق اولاجق. او إنفلاق و إنقلابدن صوڭره، قرآن أطرافندهكى سورلر قيريلهجق. طوغريدن طوغرىيه قرآن، كندى كندينى مدافعه ايدهجك. و قرآنه هجوم ايديلهجك؛ إعجازى، اونڭ چليك بر زرهى اولاجق. و شو إعجازڭ بر نوعنى شو زمانده إظهارينه، حدّيمڭ فوقنده اولارق بنم گبى بر آدم نامزد اولاجق و نامزد اولديغمى آڭلادم."
— 70 —
بديع الزمان شرقى آناطوليده "مدرسة الزّهرا" نامنده بر دار الفنون آچمق، يا وانده وياخود ده دياربكرده دار الفنون درجهسنده بر مدرسه تأسيسنه چاليشمق ايچون إستانبوله گلدى. إستانبوله گليشنى بر محرّر شويله تصوير ايتمشدى: "شرقڭ يالچين قيالقلرندن، بر آتشپارهِٔ ذكا، إستانبول آفاقنده طلوع ايتدى."
إستانبوله گلمهدن أوّل بر گون طاهر پاشا:
- شرق علماسنى إلزام ايدييورسڭ، فقط إستانبوله گيدوب او دڭزدهكى بيوك باليقلره ده ميدان اوقويهبيلهجك ميسڭ؟ ديمشدى.
إستانبوله گلير گلمز علمايى مناظرهيه دعوت ايتدى. بونڭ اوزرينه إستانبولدهكى مشهور عالملر غروپ غروپ زيارته گلوب سؤاللر صورييورلر و او هپسنڭ ده جوابلرينى صحيح اولارق ويرييوردى. بوندن مقصدى، شرقى آناطوليدهكى علم و عرفان فعاليتنه نظرِ دقّتى جلب ايتمكدى. يوقسه ملا سعيد، قطعيًا خودفروشلغى سومزدى. هر درلو گوستريش و آلايشدن مبرّا اولارق حركت ايدردى. علم، جسارت، حافظه و ذكا إعتباريله پك خارقه ايدى. عين درجهده بلكه داها زياده اولارق خالص و مخلص ايدى. تصنّع و تكلّفدن قطعيًا خوشلانمازدى. إستانبولدهكى إقامتگاهنڭ قپوسنده شويله بر لوحه آصيلى ايدى: "بوراده هر مشكل حلّ ايديلير، هر سؤاله جواب ويريلير، فقط سؤال صورولماز.".
(حاشيه): بوراده شونى علاوةً بيان ايتمك ايجاب ايدر كه: سعيد نورسىنڭ حياتنڭ صوڭ اوتوز قرق سنهسنده، دينِ إسلامه و قرآنه خدمت جهتنده فوق العاده بر رحمت و عنايتله رسالهِٔ نور إحسان ايديلديگندن و عالمشمول بر معنوى جهادِ دينيه و خدمتِ قرآنيهده بولونديغندن آڭلاشيلمش و صوڭره كنديلرى ده بر معنوى إخطارله قلمه آلمشلردر كه، اونڭ حياتى بر إنتظام دائرهسنده گچيوردى. يعنى، ايلريده مهمّ بر خدمتِ قرآنيهده بولونهجغى ايچون، جنابِ حق او خدمتِ قرآنيهيه زمين حاضرلامق حكمتيله، سعيدى فوق الحدّ شرطلر ايچريسنده و فوق العاده عنايت آلتنده خارقه بر ذكا و دها ايله مجهّز اولارق إستخدام و إستعمال ايدييوردى. اونڭ ايچون، تاريخچهِٔ حياتڭ باشنده بيان ايديلديگى وجهله، اونڭ حيات و أحوالنه بو نقطهِٔ نظرله باقمق لازمدر. و حتّى كنديسى حرّيتدن أوّل بر چوق طلبهلرينه، دوستلرينه:
- بر نور گورويورم، إستقباله بيوك اميدلرله باقييورم دييه، أهمّيتلى بر قرآن خدمتنڭ وقوع بولاجغنى خبر ويرييوردى. بر حسِّ قبل الوقوع ايله رسالهِٔ نورڭ شيمديكى معنوى خدمتِ قرآنيه و ايمانيهسنى، او زمانلرى سياست عالمنده اولاجق ظن ايدوب، بتون قوّتيله إستانبولده سياستى دينه، قرآنه آلَت ايدهرك چاليشييوردى.
— 71 —
إستانبولده غروپ غروپ گلن علمانڭ سؤاللرينى جوابلانديرييوردى. گنج ياشنده بويله بِلا إستثنا بتون سؤاللره جواب ويرمهسى و غايت مقنع و بليغ إفاده و خارقه حال و طورلريله، أهلِ علمى حيرانلقله تقديره سَوق ايدييوردى. و "بديع الزمان" عنواننه بِحقّ لايق گورويورلر و بو فوق العاده ذاتى، بر "نادرهٔ خلقت" اولارق توصيف ايدييورلردى.
حتّى بو زمانلرده مصر جامع الأزهر اونورسيتهسى رئيسلرندن مشهور شيخ بخيت أفندى إستانبوله بر سياحت ايچون گلديگنده؛ كردستانڭ صارْپ، يالچين قيالرى آراسندن گلهرك إستانبولده بولونان بديع الزمان سعيد النورسىيى إلزام ايدهمهين إستانبول علماسى، شيخ بخيتدن بو گنج خواجهنڭ إلزام ايديلمهسنى ايسترلر. شيخ بخيت ده بو تكليفى قبول ايدهرك بر مناظره زمينى آرار. و بر نماز وقتى آياصوفيه جامعندن چيقوب چاىخانهيه اوطوريلديغنده بونى فرصت تلقّى ايدن شيخ بخيت أفندى، ياننده علما حاضر بولونديغى حالده بديع الزمانه خطابًا:
— 72 —
مَا تَقُولُ فِى حَقِّ الْاَوْرُوبَائِيَّةِ وَ الْعُثْمَانِيَّةِ
يعنى: " آوروپا و عثمانليلر حقّنده نه دييورسڭز، فكريڭز نهدر؟" دير.
شيخ بخيت أفندينڭ بو سؤالدن مقصدى؛ بديع الزمانڭ شكّ اولميان بر بحرِ عمّان گبى علمنى و آتشپارهِٔ ذكاسنى تجربه ايتمك دگل، بلكه زمانِ إستقباله عائد شدّتِ إحاطهسنى و إدارهِٔ عالمدهكى سياستنى آڭلامق ايدى. بوڭا قارشى بديع الزمانڭ ويرديگى جواب شو اولدى:
اِنَّ الْاَوْرُوبَا حَامِلَةٌ بِالْاِسْلَامِيَّةِ فَسَتَلِدُ يَوْمًا مَا
وَ اِنَّ الْعُثْمَانِيَّةَ حَامِلَةٌ بِالْاَوْرُوبَائِيَّةِ فَسَتَلِدُ يَوْمًا مَا
يعنى " آوروپا، بر إسلام دولتنه حاملهدر، گونڭ برنده اونى طوغوراجق. عثمانليلر ده آوروپا ايله حاملهدر، او ده اونى طوغوراجق."
بو جوابه قارشى شيخ بخيت حضرتلرى:
- بو گنجله مناظره ايديلمز، بن ده عين قناعتدهيم. فقط بو قدر وجيز و بليغانه بر طرزده إفاده ايتمك، آنجق بديع الزمانه خاصدر (١) نتهكيم بديع الزمانڭ ديديگى گبى؛ إخباراتڭ ايكى قطبى ده تحقّق ايتمش، بر ايكى سنه صوڭره مشروطيت دورنده شعائرِ إسلاميهيه مخالف چوق عاداتِ أجنبيهيى أخذ ايتمك و گيتدكجه توركيهده يرلشديرمك؛ و شيمدى آوروپاده قرآنه و إسلاميته قارشى گوستريلن حسنِ علاقه و بِالخاصّه بختيار آلمان ملّتنده فوج فوج إسلاميتى قبول ايتمك گبى حادثهلر، او إخبارى تماميله تصديق ايتمشلردر. ديمشدر.
— 73 —
بديع الزمانڭ إستانبولده حياتى، بر درجه سياسيدر. سياست يوليله إسلاميته خدمت ايديلهجك، دييه قناعت بسلهيوردى. سياسى حياته قاريشماسى، إسلاميته خدمت عشقنڭ بر نتيجهسى ايدى. دائما حرّيت طرفدارى ايدى. گورديگى حقسزلقلردن طولايى ژون توركلره دائما مخالفتده بولونهرق:
- سز دينى اينجيتديڭز، غيرت اللّٰهه طوقونديڭز، شريعتى تزييف ايتديڭز؛ نتيجهسى وخيم اولاجقدر، دييه إظهارِ مخالفتدن چكينمييوردى.
حرّيتدن صوڭره مجاهد آرقداشلريله برابر إتّحادِ محمّدى (عصم) جمعيتنى قورمشلر، جمعيت پك قيصه بر زمانده إنكشافه باشلامش، حتّى بديع الزمانڭ بر مقالهسيله آطهپازارى و إزميت حواليسنده أللى بيڭ كيشى جمعيته داخل اولمشدى.
حرّيتى سوءِ تفسير ايتمهمك و مشروطيتى مشروطيتِ مشروعه اولارق قبول ايتمك لازم گلديگنى ايلرى سورهرك بو خصوصده دينى غزتهلرده مقالهلر نشر ايدييور و خطابهلرده بولونويوردى. بو مقاله و خطابهلرى، أمثالسز دينهجك قدر بليغ و مقنع ايدى. أهلِ علم و أهلِ سياست، سعيد نورسىنڭ بو يازيلرندن و درسلرندن چوق إستفاده ايتمشلردر. او زماندهكى إنتباهِ ملّىيى، آناطولى و آسيانڭ سعادتِ دنيويهسنڭ فجرِ صادقى اولارق مژده ويرييور، فقط ألدن قاچمامسى ايچون أوامرِ شرعيهيى چابوق إمتثال ايتمهنڭ ضرورى اولديغنى ايلرى سورويوردى. "أگر مشروطيتى حرّيتِ شرعيه ايله قبول ايتمزسهك و اويله تطبيق ايديلمزسه، ألمزدن قاچهجق، مستبد بر إدارهيه يرينى ترك ايدهجك" دييه إخطار ايدييوردى. او نطق و مقالهلردن نمونه اولارق جزئى بر قسمنى بورايه درج ايدييورز:
— 74 —
بديع الزمان سعيد نورسىنڭ إعلانِ حرّيتڭ اوچنجى گوننده إرتجالًا سويلهديگى و صوڭره سلانيكده حرّيت ميداننده تكرار ايتديگى و او زمانڭ غزتهلرينڭ نشر ايتدكلرى نطقنڭ صورتيدر.
حرّيته خطاب
أى حرّيتِ شرعى! اويله مدهش و فقط گوزل و مژدهلى بر صدا ايله چاغيرييورسڭ كه، بنم گبى بر بدوىيى طبقاتِ غفلت آلتنده ياتمشكن اويانديرييورسڭ. سن اولماسهيدڭ، بن و عموم ملّت، زندانِ أسارتده قالاجقدق. سنى عمرِ أبدى ايله تبشير ايدييورم. أگر عين الحياتِ شريعتى منبعِ حيات ياپسهڭ و او جنّتده نشو و نما بولسهڭ، بو ملّتِ مظلومهنڭ ده أسكى زمانه نسبةً بيڭ درجه ترقّى ايدهجگنى مژده ويرييورم. أگر حقّيله سنى رهبر ايتسه و أغراضِ شخصى و فكرِ إنتقام ايله سزى لكهدار ايتمزسه...
يا ربّ! نه سعادتلى بر قيامت و نه گوزل بر حشر كه، وَ الْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ حقيقتنڭ كوچك بر مثالنى بو زمان بزه تصوير ايدييور. شويله كه:
آسيانڭ و روم ايلينڭ كوشهلرنده مدفون اولان مدنيتِ قديمه حياته باشلامش؛ منفعتنى مضرّتِ عموميهده آرايان و إستبدادى آرزو ايدنلر يَا لَيْتَنِى كُنْتُ تُرَابًا ديمگه باشلاديلر. يڭى حكومتِ مشروطهمز معجزه گبى طوغديغى ايچون إن شاء اللّٰه بر سنهيه قدر،
نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِى الْمَهْدِ صَبِيًّا
سرّينه مظهر اولاجغز. متوكّلانه، صبورانه طوتديغمز اوتوز سنه رمضانِ سكوتڭ ثوابيدر
— 75 —
كه، عذابسز جنّتِ ترقّى و مدنيت قپولرينى بزه آچمشدر. حاكميتِ ملّيهنڭ براعتِ إستهلالى اولان قانونِ شرعى، خازنِ جنّت گبى بزى دخوله دعوت ايدييور.
أى مظلوم إخوانِ وطن! گيدهلم داخل اولالم! برنجى قپوسى، شريعت دائرهسنده إتّحادِ قلوب؛ ايكنجيسى، محبّتِ ملّيه؛ اوچنجيسى، معارف؛ دردنجيسى، سعىِ إنسانى؛ بشنجيسى، تركِ سفاهتدر. اوتهكيلرينى سزڭ ذهنڭزه حواله ايدييورم.
....
صاقين أى إخوانِ وطن! سفاهتلرله و دينده لااباليلكلرله تكرار ئولديرمهيڭز. و بتون أفكارِ فاسدهيه و أخلاقِ رذيلهيه و دسائسِ شيطانيهيه و تبصبصاته قارشى؛ شريعتِ غرّا اوزرينه مؤسّس اولان قانونِ أساسى عزرائيل حكمنه گچدى، اونلرى ئولديردى.
صاقين أى إخوانِ وطن! إسرافات و خلافِ شريعت و لذائذِ نامشروعه ايله تكرار إحيا ايتمهيڭز! ديمك شيمدىيه قدر مزارده ايدك، چورويوردق. شيمدى بو إتّحادِ ملّت و مشروطيت ايله رحمِ مادره گچدك، نشو و نما بولاجغز. يوز بو قدر سنه گرى قالديغمز مسافهِٔ ترقّيدن إن شاء اللّٰه معجزهِٔ پيغمبرى ايله، شمندوفرِ قانونِ شرعيهِٔ أساسيهيه عملًا و براقِ مشورتِ شرعيهيه فكرًا بينهجگز. بو وحشتأنگيز صحراىِ كبيرى قيصه زمانده طىّ ايتمكله برابر، مللِ متمدّنه ايله اوموز اوموزه مسابقه ايدهجگز. زيرا اونلر كاه اوكوز آرابهسنه بينمشلر، يوله گيتمشلر. بز بردن بره شمندوفر و بالون گبى مبادىيه بينهجگز، گچهجگز. بلكه جامعِ أخلاقِ حسنه اولان حقيقتِ إسلاميهنڭ و إستعدادِ فطرينڭ و فيضِ ايمانڭ و شدّتِ آجلغڭ هضمه ويرديگى تسهيل يارديميله فرسخ فرسخ گچهجگز. ناصل كه وقتيله گچمشدك.
طلبهلگڭ بڭا ويرديگى وظيفه ايله و حرّيتڭ فرمانِ مأذونيتيله إخطار ايدييورم كه:
— 76 —
أى أبناىِ وطن! حرّيتى سوءِ تفسير ايتمهيڭز، تا ألمزدن قاچماسين. و متعفّن اولان أسكى أسارتى باشقه قابده بزه ايچيرمكله بزى بوغماسين.
(حاشيه): أوت داها دهشتلى بر إستبداد ايله، پك آجى و زهرلى بر أسارتى بزه ايچيرديلر.
زيرا حرّيت، مراعاتِ أحكام و آدابِ شريعت و أخلاقِ حسنه ايله تحقّق ايدر و نشو و نما بولور.
بديع الزمان
٭ ٭ ٭
— 77 —
ياشاسين شريعتِ أحمدى (عصم)
دينى جريده: ٧٧
٥ مارت ١٣٢٥ - ١٨ مارت ١٩٠٩
شريعتِ غرّا،كلامِ أزليدن گلديگندن أبده گيدهجكدر. نفسِ أمّارهنڭ إستبدادِ رذيلهسندن سلامتمز، إسلاميته إستناد ايلهدر. او حبل المتينه تمسّك ايلهدر. و حقلى حرّيتدن حقّيله إستفاده ايتمك، ايماندن إستمداد ايلهدر. زيرا صانعِ عالمه حقّيله عبد و خدمتكار اولانڭ، خلقه عبوديته تنزّل ايتمهمسى گركدر. هركس كندى عالمنده بر قوماندان اولديغندن، عالمِ أصغرنده جهادِ أكبر ايله مكلّفدر. و أخلاقِ أحمديه ايله تخلّق و سنّتِ نبويهيى إحيا ايله موظّفدر.
أى أولياءِ امور! توفيق ايسترسهڭز، قوانينِ عادت اللّٰهه توفيقِ حركت ايديڭز. يوقسه توفيقسزلك ايله جوابِ ردّ آلاجقسڭز. زيرا معروف عموم أنبيانڭ ممالكِ إسلاميه و عثمانيهدن ظهورى، قدرِ إلٰهينڭ بر إشارت و رمزيدر كه، بو مملكت إنسانلرينڭ ماكينهِٔ تكمّلاتنڭ بخارى ديانتدر. و بو آسيا و آفريقا تارلاسنڭ و روم ايلى بوستاننڭ چيچكلرى، ضياىِ إسلاميتله نشو و نما بولاجقدر. دنيا ايچون دين فدا اولونماز. گبرمش إستبدادى محافظه ايچون، وقتيله مسائلِ شريعت رشوت ويريليردى. دينڭ مسئلهلرى ترك و فدا ايديلمهسندن، ضرردن باشقه نه فائدهسى گورولدى؟ ملّتڭ قلب خستهلغى ضعفِ ديانتدر. بونى تقويه ايله صحّت بولابيلير. بزم جماعتمزڭ مشربى: محبّته محبّت و خصومته خصومتدر. يعنى بَيْن الإسلام محبّته إمداد و خصومت عسكرينى بوزمقدر. مسلگمز ايسه، أخلاقِ أحمديه ايله تخلّق و سنّتِ پيغمبرىيى إحيا ايتمكدر. و رهبريمز شريعتِ غرّا و قلنجمز ده براهينِ قاطعه و مقصديمز إعلاءِ كلمة اللّٰهدر.
بديع الزمان
٭ ٭ ٭
— 78 —
حقيقت
دينى جريده: ٧٠
٢٦ شباط ١٣٢٤ - مارت ١٩٠٩
بز قالوا بَلٰىدن جمعيتِ محمّديده داخلز.
جهت الوحدتِ إتّحاديمز توحيددر. پيمان و يمينمز ايماندر. مادام كه موحّديز، متّحديز. هر بر مؤمن إعلاءِ كلمة اللّٰه ايله مكلّفدر. بو زمانده أڭ بيوك سببى، مادّةً ترقّى ايتمكدر. زيرا أجنبيلر فنون و صنايع سلاحيله بزى إستبدادِ معنويلرى آلتنده أزييورلر. بز ده فن و صنعت سلاحيله إعلاءِ كلمة اللّٰهڭ أڭ مدهش دشمنى اولان جهل و فقر و إختلافِ أفكاره جهاد ايدهجگز. امّا جهادِ خارجىيى شريعتِ غرّانڭ براهينِ قاطعهسنڭ ألماس قلنجلرينه حواله ايدهجگز. زيرا مدنيلره غلبه چالمق إقناع ايلهدر، سوز آڭلاميان وحشيلر گبى إجبار ايله دگلدر. بز محبّت فدائيلرىيز، خصومته وقتمز يوقدر!...
مشروطيت كه، عدالت و مشورت و قانونده إنحصارِ قوّتدن عبارتدر. اون اوچ عصر أوّل شريعتِ غرّا تأسّس ايتديگندن، أحكامده آوروپايه ديلنجيلك ايتمك، دينِ إسلامه بيوك بر جنايتدر. و شماله متوجّهًا نماز قيلمق گبيدر.
قوّت قانونده اولمالى. يوقسه إستبداد توزيع اولونمش اولور.
اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْقَوِىُّ الْمَتِينُ
حاكم و آمرِ وجدانى اولمالى. او ده معرفتِ تام و مدنيتِ عام وياخود دينِ إسلام ناميله اولمالى. يوقسه إستبداد دائما حكمفرما اولاجقدر. إتّفاق هدادهدر، هوا و هوسده دگل. إنسانلر حرّ
— 79 —
اولديلر امّا ينه عبد اللّٰهدرلر. هر شى حرّ اولدى. باشقهسنڭ قصورى، إنسانڭ قصورينه سند و عذر اولاماز. يأس، مانعِ هركمالدر. "نهمه لازم، باشقهسى دوشونسون" إستبدادڭ يادگاريدر.
....
بديع الزمان
٭ ٭ ٭
إستانبول خاخام باشيسى يهودى قراصّو ايله بديع الزمان آراسنده سلانيكده جريان ايدن بر قونوشمه صيرهسنده، قراصّو قونوشمهيى ياريده بيراقهرق طيشارىيه فيرلامش و آرقداشلرينه: "أگر ياننده برآز داها قالسه ايدم، آز قالسين بنى ده مسلمان ايدهجك ايدى." دييهرك مغلوبيتنى حيرت و تلاشله إظهار ايتمشدر. قراصّو كه، عثمانلى ايمپراطورلغنى پارچهلامق ايچون سينسى و ترتيبلى بر شكلده چاليشان گيزلى بر تشكيلاته منسوب اولوب، اورتهده فوق العاده بر رول اوينايوردى. قراصّونڭ بديع الزمانى زيارت ايتمكدن مقصدى، اونى كندى فكرينه چويرمك و مشئوم غايهسنه آلَت ايتمك ايدى. فقط هيهات!...
٭ ٭ ٭
نهايت منحوس ٣١ مارت حادثهسى ميدانه گلير. شريعت ايستهين و او حادثهده إسمى قاريشان اون بش قدر خواجه إعدام ايديلير. بديع الزمان، اونلر محكمه بناسنڭ باغچهسنده آصيلى طوردقلرى و كنديسى ده پنجرهدن اونلرى گورديگى بر حالده محاكمه اولونور. محكمه رئيسى خورشيد پاشا صورار:
- سن ده شريعت ايستهمشسڭ؟
— 80 —
بديع الزمان جواب ويرر:
- شريعتڭ بر حقيقتنه، بيڭ روحم اولسه فدا ايتمگه حاضرم. زيرا شريعت، سببِ سعادت و عدالتِ محض و فضيلتدر. فقط إختلالجيلرڭ ايستهيشى گبى دگل!
بديع الزمانڭ ديوانِ حربدهكى بو قهرمانجه مدافعهسى، او زمان ايكى دفعه طبع ايديلوب نشر ايديلمشدر. او دهشتلى محكمهدن إعدامنى بكلركن برائت ايتمش و محكمهيه تشكّر ايتميهرك، يولده بايزيددن تا سلطان أحمده قدر آرقهسنده غلبهلك بر خلق كتلهسى موجود اولديغى حالده: "ظالملر ايچون ياشاسين جهنّم! ظالملر ايچون ياشاسين جهنّم!" ندالريله ايلرلهمشدر.
ديوانِ حربدهكى مدافعهسنڭ بر قسمى بو تاريخچهٔ حياتده يازيلمشدر. تا كه ٣١ مارت حادثهسنڭ ايچ يوزى و بديع الزمانڭ قهرمانجه مدافعهسى بر درجه آڭلاشيلهبيلسين.
٭ ٭ ٭
— 81 —
ايكى مكتبِ مصيبت شهادتنامهسى ياخود ديوانِ حربِ عُرفى و سعيد نورسى آدلى أثردن پارچهلر:
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
مقدّمه:
وقتا كه حرّيت ديوانهلكله ياد اولونوردى؛ ضعيف إستبداد تيمارخانهيى بڭا مكتب أيلدى.
وقتا كه إعتدال، إستقامت؛ إرتجاع ايله إلتباس اولوندى؛ مشروطيتده شدّتلى إستبداد، حپسخانهيى مكتب أيلدى.
أى شهادتنامهمى تماشا ايدن ذوات! لطفًا روح و خيالڭزى مسافرةً، يڭى مدنيته قاريشمش عصبى بر بدوى طلبهنڭ حالِ إختلالده اولان جسد و دماغنه گوندريڭز. تا تخطئه ايله خطايه دوشمهيڭز. ٣١ مارت حادثهسنده ديوانِ حربِ عُرفيده ديدم كه:
- بن طلبهيم، اونڭ ايچون هر شيئى ميزانِ شريعتله موازنه ايدييورم. بن ملّيتمزى، يالڭز إسلاميت بيلييورم. اونڭ ايچون هر شيئى ده إسلاميت نقطهٔ نظرندن محاكمه ايدييورم.
بن حپسخانه دينيلن عالمِ برزخڭ قپوسنده طوروركن و دار آغاجى دينيلن إستاسيونده آخرته گيدن شمندوفرى بكلركن، جمعيتِ بشريهنڭ غدّارانه حاللرينى تنقيد ايدهرك؛ دگل يالڭز سزلره، بلكه بو زماندهكى نوعِ بنى بشره ايراد ايتديگم بر نطقدر. اونڭ ايچون يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ سرّنجه قبرِ قلبدن حقائق چيپلاق چيقدى. نامحرم اولان كيمسهلر نظر ايتمهسين. آخرته كمالِ إشتياقله مهيّايم، بو
— 82 —
آصيلانلرله برابر گيتمگه حاضرم. ناصلكه بر بدوى غرائبپرست، إستانبولڭ عجائب و محاسننى ايشيتمش، فقط گورمهمش؛ ناصل كمالِ خٰواهشله گورمگى آرزو ايدر! بن ده معرضِ عجائب و غرائب اولان عالمِ آخرتى او خٰواهشله گورمك ايستهيورم. شيمدى ده اويلهيم. بنى اورايه نفى ايتمك، بڭا جزا دگل؛ سزڭ ألڭزدن گليرسه، بنى وجدانًا تعذيب ايديڭز! و إلّا باشقه صورتله عذاب، عذاب دگل، بنم ايچون بر شاندر!
بو حكومت زمانِ إستبدادده عقله خصومت ايدييوردى؛ شيمدى ده حياته عداوت ايدييور. أگر حكومت بويله اولورسه؛ ياشاسين جنون، ياشاسين موت!.. ظالملر ايچون ده ياشاسين جهنّم!.. بن ذاتًا بر زمين ايستهيوردم كه، أفكاريمى اونده بيان ايدهيم. شيمدى بو ديوانِ حربِ عُرفى ايى بر زمين اولدى.
بدايتلرده هركسدن سؤال اولونديغى گبى، ديوانِ حربده بڭا ده سؤال ايتديلر: "سن ده شريعت ايستهمشسڭ؟"
ديدم: شريعتڭ بر حقيقتنه، بيڭ روحم اولسه فدا ايتمگه حاضرم! زيرا شريعت، سببِ سعادت و عدالتِ محض و فضيلتدر. فقط إختلالجيلرڭ ايستهيشى گبى دگل.
هم ده ديديلر: إتّحادِ محمّديهيه (عصم) داخل ميسڭ؟
ديدم: مع الإفتخار! أڭ كوچك أفرادندنم. فقط بنم تعريف ايتديگم وجهله... او إتّحاددن اولميان، دينسزلردن باشقه كيمدر؟ بڭا گوسترڭ.
ايشته او نطقى شيمدى نشر ايدييورم. تا كه، مشروطيتى لكهدن و أهلِ شريعتى مأيوسيتدن و أهلِ عصرى تاريخ نظرنده جهل و جنوندن و حقيقتى أوهام و شبههدن قورتارهيم. ايشته باشلايورم:
— 83 —
ديدم: أى پاشالر، ضابطلر! حپسمى إقتضا ايدن جنايتلرڭ إجمالى:
اِذًا مَحَاسِنِى اللَّاتِى اَدَلُّ بِهَا كَانَتْ ذُنُوبِى فَقُلْ لِى كَيْفَ اَعْتَذِرُ
يعنى: مدارِ إفتخارم اولان محاسنم، شيمدى گناه صاييلييور. آرتيق ناصل إعتذار ايدهيم، متحيّرم.
مقدّمه اولارق سويلهيورم: مرد اولان جنايته تنزّل ايتمز. شايد إسناد اولونسه جزادن قورقماز. هم ده حقسز يره إعدام اولونسهم، ايكى شهيد ثوابنى قزانيرم. شايد حپسده قالسهم، بويله حرّيتى لفظدن عبارت بولونان غدّار بر حكومتڭ أڭ راحت موقعى حپسخانه اولسه گركدر. مظلوميتله ئولمك، ظالميتله ياشامقدن داها خيرليدر.
بونى ده ديرم كه: سياستى دينسزلگه آلَت ياپان بعض آدملر، قباحتلرينى ستر ايچون باشقهسنى إرتجاع ايله و ديننى سياسته آلَت ياپمقله إتهام ايدرلر. شيمديكى خفيهلر أسكيلردن بتردرلر. بونلرڭ صداقتنه ناصل إعتماد اولونور؟ عدالت اونلرڭ سوزلرينه ناصل بنا اولونور؟ هم ده جربزه ايله إنسان، عدالت ياپاركن ظلمه دوشويور. زيرا إنسان قصورسز اولماز. فقط اوزون زمانده و أفرادِ كثيره ايچنده و تخلّلِ محاسنله تعديل اولونان متفرّق قصورلرى جربزه ايله جمع ايدوب، بر زمانِ واحدده بر شخصِ واحددن صدورينى توهّم ايدهرك شديد جزايه مستحق گورور. حالبوكه بو طرز، بر ظلمِ شديددر.
شيمدى گلهلم اون بر بچق جنايتلريمڭ تعدادينه:
(حاشيه): مؤلّفڭ مسلك و مشربنه عائد پارچهلر آلينمش اولوب، تفصيلات آرزو ايدنلر مذكور أثره مراجعت ايتسينلر.
— 84 —
برنجى جنايت:
گچن سنه بدايتِ حرّيتده أللى آلتمش تلغراف عموم شرق عشيرتلرينه صدارت واسطهسيله چكدم. مئالى شو ايدى:
"مشروطيت و قانونِ أساسى ايشيتديگڭز مسئله ايسه؛ حقيقى عدالت و مشورتِ شرعيهدن عبارتدر. حسنِ تلقّى ايديڭز. محافظهسنه چاليشڭز. زيرا، دنيوى سعادتمز مشروطيتدهدر. و إستبداددن هركسدن زياده بز ضررديدهيز."
هر يردن بو تلغرافڭ جوابى، مثبت و گوزل اولارق گلدى. ديمك ولاياتِ شرقيهيى تنبيه ايتدم، غافل بيراقمدم. تا يڭى بر إستبداد اونلرڭ غفلتندن إستفاده ايتمهسين. نهمه لازم ديمهديگمدن جنايت ايشلهدم كه، بو محكمهيه گيردم...
ايكنجى جنايت:
آياصوفياده، بايزيدده، فاتحده، سليمانيهده عموم علما و طلبهيه خطابًا متعدّد نطقلر ايله شريعتڭ و مسمّاىِ مشروطيتڭ مناسبتِ حقيقيهسنى ايضاح و تشريح ايتدم. و متحكّمانه إستبدادڭ، شريعتله بر مناسبتى اولماديغنى بيان ايتدم. شويله كه: سَيِّدُ الْقَوْمِ خَادِمُهُمْ حديثنڭ سرّيله؛ شريعت عالمه گلمش، تا إستبدادى و ظالمانه تحكّمى محو ايتسين.
هر هانگى بر نطق ايراد ايتدم ايسه؛ هر بر كلمهسنه كيمسهنڭ بر إعتراضى وارسه، برهان ايله إثباته حاضرم. و ديدم كه: "أصل شريعتڭ مسلكِ حقيقيسى، حقيقتِ مشروطيتِ مشروعهدر." ديمك مشروطيتى، دلائلِ شرعيه ايله قبول ايتدم. باشقه مدنيتجيلر گبى، تقليدى و خلافِ شريعت تلقّى ايتمدم. و شريعتى رشوت ويرمدم. و علما و شريعتى، آوروپانڭ ظنونِ فاسدهسندن إقتداريمه گوره قورتارمغه چاليشديغمدن جنايت ايتدم كه، بو طرز معاملهڭزى گوردم...
اوچنجى جنايت:
إستانبولده يگرمى بيڭه ياقين همشهريلريمى، (حمّال و غافل و صافدل اولدقلرندن) بعض پارتيجيلر اونلرى إغفال ايله ولاياتِ شرقيهيى
— 85 —
لكهدار ايتمهلرندن قورقدم. و حمّاللرڭ عموم يرلرينى و قهوهلرينى گزدم. گچن سنه آڭلايهجقلرى صورتده مشروطيتى اونلره تلقين ايتدم. شو مئالده:
"إستبداد، ظلم و تحكّمدر. مشروطيت، عدالت و شريعتدر. پادشاه، پيغمبريمزڭ أمرينه إطاعت ايتسه و يولنه گيتسه خليفهدر. بز ده اوڭا إطاعت ايدهجگز. يوقسه، پيغمبره تابع اولمايوب ظلم ايدنلر، پادشاه ده اولسهلر هايدوتدرلر. بزم دشمنمز جهالت، ضرورت، إختلافدر. بو اوچ دشمنه قارشى؛ صنعت، معرفت، إتّفاق سلاحيله جهاد ايدهجگز. و بزى بر جهتده تيقّظه و ترقّىيه سَوق ايدن حقيقى قارداشلريمز توركلرله و قومشولريمزله دوست اولوب أل أله ويرهجگز. زيرا خصومتده فنالق وار، خصومته وقتمز يوقدر. حكومتڭ ايشنه قاريشميهجغز. زيرا، حكمتِ حكومتى بيلمييورز..."
ايشته او حمّاللرڭ، آووستريايه قارشى (بنم گبى بتون آوروپايه قارشى)
(١) بديع الزمانه ظرفادن برى بر گون، عرفانيله متناسب بر أثواب گيمسى لزومندن بحث ايدر. مشارٰ اليه ده: "سز، آووستريايه گويا بويقوت ياپييورسڭز، هم اونڭ گوندرديگى قلپاقلرى گييورسڭز. بن ايسه، بتون آوروپايه بويقوت ياپييورم، اونڭ ايچون يالڭز مملكتمڭ مادّى و معنوى معمولاتنى گييورم" بيورمشدر.
بويقوتلرى و أڭ مشوّش و هيجانلى زمانلرده عاقلانه حركتلرنده بو نصيحتڭ تأثيرى اولمشدر. پادشاهه قارشى إرتباطلرينى تعديل ايتمگه و بويقوتاژلرله آوروپايه قارشى حربِ إقتصادى آچمغه سببيت ويرديگمدن، ديمك جنايت ايتدم كه، بو بلايه دوشدم...
دردنجى جنايت:
آوروپا، بزدهكى جهالت و تعصّب مساعدهسيله، شريعتى (حاشا و كلّا) إستبداده مساعد ظن ايتدكلرندن، نهايت درجهده قلبًا اوزولمشدم.
— 86 —
اونلرڭ ظنّنى تكذيب ايتمك ايچون، مشروطيتى هركسدن زياده شريعت نامنه آلقيشلادم. لٰكن ينه قورقدم كه، باشقه بر إستبداد تكرار او ظنّى تصديق ايدر دييه، نه قدر قوّتم وارسه آياصوفيه جامعنده مبعوثانه خطابًا فرياد ايتدم. و سويلهدم كه: مشروطيتى، مشروعيت عنوانى ايله تلقّى و تلقين ايديڭز. تا يڭى و گيزلى و دينسز بر إستبداد، پيس أليله او مباركى أغراضنه سپر ايتمكله لكهدار ايتمهسين. حرّيتى، آدابِ شريعتله تقييد ايديڭز. زيرا جاهل أفراد و عوامِ ناس قيدسز حرّ اولسه، شرطسز تام سربست اولسه، سفيه و إطاعتسز اولور. عدالت نمازنده قبلهڭز درت مذهب اولسون. تا كه، نماز صحيح اوله. زيرا حقائقِ مشروطيتڭ صراحةً و ضمنًا و إذنًا درت مذهبدن إستخراجى ممكن اولديغنى دعوا ايتدم. بن كه، بر عادى طلبهيم. علمايه فرض اولان بر وظيفهيى اوموزيمه آلدم، ديمك جنايت ايتدم كه، بو طوقادى ييدم.
بشنجى جنايت:
غزتهلر ايكى قياسِ فاسد جهتيله و حيثيت قيريجى بر نشريات ايله أخلاقِ إسلاميهيى صارصديلر. و أفكارِ عموميهيى پريشان ايتديلر. بن ده غزتهلرله، اونلرى ردّ ايدن مقالهلر نشر ايتدم. ديدم كه:
أى غزتهجيلر! أديبلر أدبلى اولمالى، هم ده أدبِ إسلاميه ايله متأدّب اولمالى. و اونلرڭ سوزلرى، قلبِ عمومئِ مشتركِ ملّتدن بىطرفانه چيقمالى. و مطبوعات نظامنامهسنى، وجدانڭزدهكى حسِّ ديانت و نيّتِ خالصه تنظيم ايتملى. حالبوكه، سز ايكى قياسِ فاسدله، يعنى طشرايى إستانبوله و إستانبولى آوروپايه قياس ايدهرك أفكارِ عموميهيى باتاقلغه دوشورديڭز. و شخصى غرضلرى و فكرِ إنتقامى اويانديرديڭز. زيرا ألفبا اوقوميان چوجغه، فلسفهِٔ طبيعيه درسى ويريلمز. و أركگه، تياتروجى قارى لباسى ياقيشماز. و آوروپانڭ حسّياتى، إستانبولده تطبيق اولونماز. أقوامڭ إختلافى؛ مكانلرڭ و أقطارڭ تخالفى، زمانلرڭ و عصرلرڭ إختلافى
— 87 —
گبيدر. بريسنڭ لباسى، اوتهكينڭ أندامنه گلمز. ديمك فرانسز بيوك إختلالى، بزه تمامًا حركت دستورى اولاماز. ياڭليشلق، تطبيقِ نظريات و مقتضاىِ حالى دوشونمهمكدن چيقار.
بن كه اُمّى بر كويلىيم، بويله جربزهلى و مغالطهلى و أغراضلى محرّرلره نصيحت ايتدم؛ ديمك جنايت ايشلهدم...
آلتنجى جنايت:
قاچ دفعه بيوك إجتماعلرده، هيجانلرى حسّ ايتدم. قورقدم كه، عوامِ ناس سياسته قاريشمقله آسايشى إخلال ايتسينلر. توركجهيى يڭى اوگرنن كويلى بر طلبهنڭ لساننه ياقيشهجق لفظلرله هيجانى تسكين ايتدم. أزجمله: بايزيدده طلبهنڭ إجتماعنده و آياصوفيه مولدينده و فرح تياتروسندهكى هيجانه يتيشدم. بر درجه هيجانى تسكين ايتدم. يوقسه بر فورطنه داها اولاجقدى. بن كه، بدوى بر آدمم. مدنيلرڭ أنتريقهلرينى بيلديگم حالده ايشلرينه قاريشدم. ديمك جنايت ايتدم...
يدنجى جنايت:
ايشيتدم، إتّحادِ محمّدى (عصم) ناميله بر جمعيت تشكّل ايتمش. نهايت درجهده قورقدم كه؛ بو إسمِ مباركڭ آلتنده بعضيلرينڭ بر ياڭليش حركتى ميدانه گلسين. صوڭره ايشيتدم: بو إسمِ مباركى بعض مبارك ذوات، (سهيل پاشا و شيخ صادق گبى ذاتلر) داها بسيط و صِرف عبادته و سنّتِ سنيهيه تبعيته نقل ايتمشلر. و او سياسى جمعيتدن قطعِ علاقه ايتديلر. سياسته قاريشميهجقلر. لٰكن تكرار قورقدم، ديدم: بو إسم عمومڭ حقّيدر، تخصيص و تحديد قبول ايتمز. بن ناصل كه، ديندار متعدّد جمعيته بر جهتله منسوبم. زيرا مقصدلرينى بر گوردم. كذالك او إسمِ مباركه إنتساب ايتدم. لٰكن تعريف ايتديگم و داخل اولديغم إتّحادِ محمّدينڭ (عصم) تعريفى بودر كه:
— 88 —
شرقدن غربه، جنوبدن شماله اوزانان بر سلسلهِٔ نورانى ايله مربوط بر دائرهدر. داخل اولانلر ده بو زمانده اوچ يوز ميليوندن زيادهدر. بو إتّحادڭ جهت الوحدتى و إرتباطى، توحيدِ إلٰهيدر. پيمان و يمينى، ايماندر. منتسبلرى، قالوا بلادن داخل اولان عموم مؤمنلردر. دفترِ أسمالرى ده، لوحِ محفوظدر. بو إتّحادڭ ناشرِ أفكارى، عموم كتبِ إسلاميهدر. گونلك غزتهلرى ده، إعلاءِ كلمة اللّٰهى هدفِ مقصد ايدن عموم دينى غزتهلردر. قلوپ و أنجمنلرى، جامع و مسجدلردر و دينى مدرسهلر و ذكرخانهلردر. مركزى ده، حرمينِ شريفَيْندر. بويله جمعيتڭ رئيسى، فخرِ عالمدر (عصم). و مسلگى، هركس كندى نفسيله مجاهده؛ يعنى أخلاقِ أحمديه (عصم) ايله تخلّق و سنّتِ نبويهيى إحيا و باشقهلره ده محبّت و (أگر ضرر ايتمزسه) نصيحت ايتمكدر. بو إتّحادڭ نظامنامهسى سنّتِ نبويه و قانوننامهسى أوامر و نواهئِ شرعيهدر. و قلنجلرى ده، براهينِ قاطعهدر. زيرا مدنيلره غلبه چالمق إقناع ايلهدر، إجبار ايله دگلدر. تحرّئِ حقيقت، محبّت ايلهدر. خصومت ايسه، وحشت و تعصّبه قارشى ايدى. هدف و مقصدلرى ده، إعلاءِ كلمة اللّٰهدر. شريعتده يوزده طقسان طوقوز أخلاق، عبادت، آخرت و فضيلته عائددر. يوزده بر نسبتنده سياسته متعلّقدر؛ اونى ده اولو الأمرلريمز دوشونسونلر.
شيمديكى مقصديمز، او سلسلهِٔ نورانيهيى إهتزازه گتيرمكله، هركسى بر شوقِ خٰواهشِ وجدانيه ايله طريقِ ترقّيده كعبهِٔ كمالاته سَوق ايتمكدر. زيرا إعلاءِ كلمة اللّٰهڭ بو زمانده بر بيوك سببى، مادّةً ترقّى ايتمكدر.
ايشته بن بو إتّحادڭ أفرادندنم. و بو إتّحادڭ تظاهرينه تشبّث ايدنلردهنم. يوقسه سببِ إفتراق اولان فرقهلردن، پارتيلردن دگلم.
الحاصل: سلطان سليمه بيعت ايتمشم. اونڭ إتّحادِ إسلامدهكى فكرينى قبول ايتدم. زيرا او ولاياتِ شرقيهيى ايقاظ ايتدى. اونلر ده اوڭا بيعت ايتديلر.
— 89 —
شيمديكى شرقليلر، او زماندهكى شرقليلردر. بو مسئلهده سلفلرم، شيخ جمال الدينِ أفغانى، علّامهلردن مصر مفتيسى مرحوم محمّد عبده، مفرط عالملردن على سعاوى، خواجه تحسين و إتّحادِ إسلامى هدف طوتان نامق كمال و سلطان سليمدر كه، ديمش:
إختلاف و تفرقه أنديشهسى
كوشهٔ قبرمده حتّى بىقرار أيلر بنى.
إتّحادكن صولتِ أعدايى دفعه چارهمز
إتّحاد ايتمزسه ملّت، داغدار أيلر بنى...
ياووز سلطان سليم
بن ظاهرًا بوڭا تشبّث ايتدم، ايكى مقصدِ عظيم ايچون:
برنجيسى:او إسمى تحديد و تخصيصدن خلاص ايتمك و عموم مؤمنلره شمولنى إعلان ايتمك. تا كه، تفرقه دوشمهسين و أوهام چيقماسين.
ايكنجيسى:بو گچن مصيبتِ عظيمهيه سببيت ويرن فرقهلرڭ إفتراقنڭ، توحيد ايله اوڭنه سد اولمقدى. وا أسفا كه، زمان فرصت ويرمدى. سيل گلدى، بنى ده ييقدى. هم ديردم: بر يانغين اولسه، بر پارچهسنى سوندورهجگم. فقط خواجهلق ألبسهم ده ياندى. و عهدهسندن گلهمديگم بر يالانجى شهرت ده مع الممنونيه رفع اولدى.
بن كه، عادى بر آدمم. بويله مجلسِ مبعوثان و أعيان و وكلانڭ أڭ مهمّ وظيفهلرينى دوشونديرهجك بر أمرى، عهدهمه آلدم. ديمك جنايت ايتدم(!)...
....
— 90 —
سكزنجى جنايت:
بن ايشيتدم كه: عسكرلر بعض جمعيتلره إنتساب ايدييورلر. يڭيچريلرڭ حادثهِٔ مدهشهسى خاطريمه گلدى. غايت تلاش ايتدم. بر غزتهده يازدم كه: شيمدى أڭ مقدّس جمعيت، أهلِ ايمان عسكرلرڭ جمعيتيدر. عموم مؤمن و فداكار عسكرلرڭ مسلگنه گيرنلر، نفردن سرعسكره قدر داخلدر. زيرا إتّحاد، اخوّت، إطاعت، محبّت و إعلاءِ كلمة اللّٰه، دنيانڭ أڭ مقدّس جمعيتنڭ مقصديدر. عموم مؤمن عسكرلر تماميله بو مقصده مظهردرلر. عسكرلر مركزدر. ملّت و جمعيت اونلره إنتساب ايتمك لازمدر. سائر جمعيتلر، ملّتى، عسكر گبى مظهرِ محبّت و اخوّت ايتمك ايچوندر. امّا إتّحادِ محمّدى (عصم) كه، عموم مؤمنلره شاملدر. جمعيت و فرقه دگلدر. مركزى و صفِّ أوّلى غازيلر، شهيدلر، عالملر، مرشدلر تشكيل ايدييور. هيچ بر مؤمن و فداكار عسكر (ضابط اولسون، نفر اولسون) خارج دگل كه، تا إنتسابه لزوم قالسين. لٰكن بعض جمعيتِ خيريه، كندينه إتّحادِ محمّدى دييهبيلير. بوڭا قاريشمام.
بن كه، عادى بر طلبهيم. بويله بيوك علمانڭ وظيفهلرينى غصب ايتدم. ديمك جنايت ايتدم...
طوقوزنجى جنايت:
مارتڭ ٣١ نجى گونندهكى دهشتلى حركتى، ايكى اوچ دقيقه اوزاقدن تماشا ايتدم. متعدّد مطالبى ايشيتدم. فقط يدى رنك سرعتله چوريلسه يالڭز بياض گورونديگى گبى؛ او آيرى آيرى مطلبلردهكى فساداتى بيڭدن بره اينديرن و عوامى آنارشيلكدن قورتاران و أفراد ألنده قالان عموم سياستى، معجزه گبى محافظه ايدن لفظِ شريعت يالڭز گوروندى. آڭلادم ايش فنا، إطاعت مختل، نصيحت تأثيرسزدر. يوقسه هر وقت گبى، ينه او آتشڭ سوندوريلمسنه تشبّث ايدهجكدم. فقط عوام چوق، بزم همشهريلر غافل و صافدل؛ بن ده شهرتِ كاذبه ايله گورونويورم. اوچ دقيقهدن صوڭره چكيلدم.
— 91 —
باقيركوينه گيتدم. تا بنى طانييانلر قاريشماسينلر. راست گلنلره ده قاريشمهمق توصيه ايتدم. أگر ذرّه مقدار دخلم اولسيدى، ذاتًا ألبسهم بنى إعلان ايدييور، ايستهمديگم بر شهرت ده بنى هركسه گوسترييوردى. بو ايشده پك بيوك گورونهجكدم. بلكه آياستفانوسه قدر تك باشمه اولسون حركت اوردوسنه مقابله ايدهرك إثباتِ وجود ايدهجكدم، مردانه ئولهجكدم. او وقت دخلم بديهى اولوردى. تحقيقه لزوم قالمازدى.
ايكنجى گونده بر عقدهِٔ حياتمز اولان إطاعتِ عسكريهدن سؤال ايتدم. ديديلر كه: "عسكرلرڭ ضابطلرى عسكر قيافتنه گيرمش. إطاعت چوق بوزولمهمش." تكرار سؤال ايتدم: "قاچ ضابط وورولمش؟" بنى آلداتديلر، ديديلر: "يالڭز درت دانه. اونلر ده مستبد ايمشلر. هم شريعتڭ آداب و حدودى إجرا اولونهجق."
بر ده غزتهلره باقدم؛ اونلر ده او قيامى مشروع گبى تصوير ايدييورلردى. بن ده بر جهتده سَويندم. زيرا أڭ مقدّس مقصدم، شريعتڭ أحكامنى تمامًا إجرا و تطبيقدر. فقط إطاعتِ عسكريهيه خلل گلديگندن، نهايت درجهده مأيوس و متأثّر اولدم. و عموم غزتهلرله عسكره خطابًا نشر ايتدم كه:
"أى عسكرلر! ضابطلريڭز بر گناه ايله نفسلرينه ظلم ايدييورلرسه، سز او إطاعتسزلكله اوتوز ميليون عثمانلى و اوچ يوز ميليون نفوسِ إسلاميهنڭ حقلرينه بر نوع ظلم ايدييورسڭز. زيرا عموم إسلام و عثمانليلرڭ حيثيت، سعادت و بايراقِ توحيدى، بو زمانده بر جهتده سزڭ إطاعتڭزله قائمدر. هم ده شريعت ايستهيورسڭز. فقط إطاعتسزلكله شريعته مخالفت ايدييورسڭز."
بن اونلرڭ حركتنى، شجاعتلرينى اوقشادم. زيرا أفكارِ عموميهنڭ يالانجى ترجمانى اولان غزتهلر، نظريمزه حركتلرينى مشروع گوسترمشلردى. بن ده تقدير ايله
— 92 —
برابر، نصيحتمى بر درجه تأثير ايتديردم. عصيانى بر درجه باصديردم. يوقسه بويله آسان اولمازدى.
بن كه بِالفعل تيمارخانهيى زيارت ايتمش بر آدمم، "نهمه لازم، بويله ايشلرى عقلليلر دوشونسون" ديمهديگمدن جنايت ايتدم...
اوننجى جنايت:
حربيه نظارتندهكى عسكرلر ايچنه جمعه گونى علما ايله برابر گيتدم. غايت مؤثّر نطقلرله سكز طابور عسكرى إطاعته گتيردم. نصيحتلرم تأثيرينى صوڭرهدن گوستردى. ايشته نطقڭ صورتى:
أى عساكرِ موحّدين! اوتوز ميليون عثمانلى و اوچ يوز ميليون إسلامڭ ناموسى و حيثيتى و سعادتى و بايراقِ توحيدى، بر جهتده سزڭ إطاعتڭزه وابستهدر. سزڭ ضابطلريڭز بر گناه ايله كندى نفسنه ظلم ايتسه، سز بو إطاعتسزلكله اوچ يوز ميليون إسلامه ظلم ايدييورسڭز. زيرا بو إطاعتسزلكله اخوّتِ إسلاميهيى تهلكهيه آتييورسڭز. بيليڭز كه: عسكر اوجاغى جسيم و منتظم بر فابريقهيه بڭزر. بر چرخ إطاعتسزلك ايتسه، بتون فابريقه هرج و مرج اولور. عسكر نفراتى سياسته قاريشماز. يڭيچريلر شاهددر. سز شريعت ديرسڭز، حالبوكه شريعته مخالفت ايدييورسڭز و لكهدار ايدييورسڭز. شريعتله، قرآنله، حديثله، حكمتله، تجربه ايله ثابتدر كه: صاغلام ديندار، حقپرست اولو الأمره إطاعت فرضدر. سزڭ اولو الأمريڭز، استاديڭز؛ ضابطلريڭزدر. ناصلكه ماهر مهندس، حاذق طبيب بر جهتده گناهكار اولسهلر، طب و هندسهلرينه ضرر ويرمز. كذالك منوّر الأفكار و فنِّ حربه آشنا، مكتبلى، حميتلى، مؤمن ضابطلريڭزڭ بر جزئى نامشروع حركتى ايچون إطاعتڭزه خلل ويرمكله عثمانليلره، إسلاملره ظلم ايتمهيڭز! زيرا إطاعتسزلك يالڭز بر ظلم دگل، ميليونلرجه نفوسڭ حقّنه بر نوع تجاوز ديمكدر. بيليرسڭز كه، بو زمانده بايراقِ توحيدِ إلٰهى سزڭ يدِ شجاعتڭزدهدر.
— 93 —
او يدڭ قوّتى ده إطاعت و إنتظامدر. زيرا بيڭ منتظم و مطيع عسكر، يوز بيڭ باشىبوزوغه مقابلدر. نه حاجت، يوز سنه ظرفنده اوتوز ميليون نفوسڭ وجوده گتيرمديگى بويله پك چوق قان دوكديرن إنقلابلرى سز إطاعتڭزله قان دوكمهدن ياپديڭز.
بونى ده سويلهيورم كه: حميتلى و منوّر الفكر بر ضابطى ضايع ايتمك، معنوى قوّتڭزى ضايع ايتمكدر. زيرا شيمدى حكمفرما، شجاعتِ ايمانيه و عقليه و فنّيهدر. بعضًا بر منوّر الفكر، يوزه مقابلدر. أجنبيلر سزه بو شجاعتله غلبهيه چاليشييورلر. يالڭز شجاعتِ فطريه كافى دگل...
الحاصل: فخرِ عالمڭ فرماننى سزه تبليغ ايدييورم كه: إطاعت فرضدر. ضابطڭزه عصيان ايتمهيڭز. ياشاسين عسكرلر!.. ياشاسين مشروطهٔ مشروعه!..
ديمك كه بن، بو قدر عالم واركن، بويله مهمّ وظيفهلرى درعهده ايتديگمدن جنايت ايتدم!..
اون برنجى جنايت:
بن ولاياتِ شرقيهده عشيرتلرڭ حالِ پريشانيتنى گورويوردم. آڭلادم كه: دنيوى سعادتمز، بر جهتله فنونِ جديدهِٔ مدنيه ايله اولاجق. او فنونڭ ده غيرِ متعفّن بر مجراسى علما و بر منبعى ده مدرسهلر اولمق لازمدر. تا علماءِ دين، فنون ايله اُنسيت پيدا ايتسين.
زيرا، او ولاياتده يارى بدوى وطنداشلرڭ زمامِ إختيارى، علما ألندهدر. و او سائق ايله درسعادته گلدم. سعادت توهّمى ايله او وقتده (شيمدى منقسم اولمش، شدّتلنمش اولان) إستبدادلر، مرحوم سلطانِ مخلوعه إسناد ايديلديگى حالده؛ اونڭ ضبطيه ناظرى ايله بڭا ويرديگى معاش و إحسانِ شاهانهسنى قبول ايتمدم، ردّ ايتدم. خطا ايتدم. فقط او خطام، مدرسه علمى ايله دنيا مالنى ايستهينلرڭ
— 94 —
ياڭليشلرينى گوسترمكله خير اولدى. عقلمى فدا ايتدم، حرّيتمى ترك ايتمدم. او شفقتلى سلطانه بوين أگمهدم. شخصى منفعتمى ترك ايتدم.
شيمديكى سيورىسينكلر بنى جبرله دگل، محبّتله كنديلرينه متّفق ايدهبيليرلر. بر بچق سنهدر بوراده مملكتمڭ نشرِ معارفى ايچون چاليشييورم. إستانبولڭ أكثريسى بونى بيلير.
بن كه بر حمّالڭ اوغلىيم. بو قدر دنيا بڭا ميسّر ايكن كندى نفسمى حمّال اوغللغندن و فقرِ حالدن چيقارمدم. و دنيا ايله كوكلشهمديگم و أڭ سَوْديگم موقع اولان ولاياتِ شرقيهنڭ يوكسك طاغلرينى ترك ايتمكله ملّت ايچون تيمارخانهيه و توقيفخانهيه و مشروطيت زماننده إشكنجهلى حپسخانهيه دوشمهمه سببيت ويرن اويله امورلره تشبّث ايتمكله بيوك بر جنايت أيلدم كه؛ بو دهشتلى محكمهيه گيردم!..
يارى جنايت:
شويله كه: دائرهِٔ إسلامڭ مركزى و رابطهسى اولان نقطهِٔ خلافتى ألندن قاچيرمامق فكريله و سابق سلطان مرحوم عبد الحميد خان حضرتلرى، سابق إجتماعى قصوراتنى درك ايله ندامت ايدهرك قبولِ نصيحته إستعداد كسب ايتمش ظنّيله و "أصلح طريق، مصالحهدر" ملاحظهسيله، شيمديكى أڭ چوق أغراض و إنفعالاته مبدأ و تخم اولان بو وقوعه گلن شدّت صورتنى داها أحسن صورتده دوشونديگمدن، مرحوم سلطانِ سابقه، جريده لسانيله سويلهدم كه:
"منخسف ييلديزى دار الفنون ايت، تا ثريّا قدر عالى اولسون! و اورايه سيّاحلر، زبانيلر يرينه، أهلِ حقيقت ملائكهِٔ رحمتى يرلشدير؛ تا جنّت گبى اولسون! و ييلديزدهكى ملّتڭ سڭا هديه ايتديگى ثروتنى، ملّتڭ باش خستهلغى
— 95 —
اولان جهالتنى تداوى ايچون بيوك دينى دار الفنونلره صرف ايله ملّته إعاده ايت و ملّتڭ مروّت و محبّتنه إعتماد ايت. زيرا سنڭ شاهانه إدارهڭه ملّت متكفّلدر. بو عمردن صوڭره صِرف آخرتى دوشونمك لازم. دنيا سنى ترك ايتمهدن أوّل سن دنيايى ترك ايت! زكات العمرى، عمرِ ثانى يولنده صرف أيله.
شيمدى موازنه ايدهلم: ييلديز، أگلنجه يرى اولمالى ويا دار الفنون اولمالى؟ و ايچنده سيّاحلر گزملى ويا علما تدريس ايتملى؟ و غصب ايديلمش اولمالى وياخود هديه ايديلمش اولمالى؟ هانگيسى داها اييدر؟ إنصاف صاحبلرى حكم ايتسين."
بن كه بر گدايم، بر بيوك پادشاهه نصيحت ايتدم، ديمك يارى جنايت ايتدم.
جنايتڭ اوتهكى ياريسنى سويلهمك زمانى گلمدى.
(حاشيه): او يارينڭ زمانى؛ اون بش سنه صوڭره، يگرمى سكز سنهدر مؤلّفڭ سببِ حپسى اولان، سراج النورڭ آخرندهكى بحثه باقڭز. تام او يارى جنايتى بيلهجكسڭز.
...
يازيق! أيواهلر اولسون! سعادتمز اولان مشروطيتِ مشروعه، بر منبعِ حياتِ إجتماعيهمز و إسلاميته اويغون اولان معارفِ جديدهيه، ملّت نهايت درجهده مشتاق و صوصامش اولديغى حالده، بو حادثهده إفراطپرور اولانلر مشروطيته غرضلر قاريشديرمقله و فكرًا منوّر اولانلر ده دينسزجه حركاتِ لااباليانه ايله ملّتڭ رغبتنه قارشى مع التأسّف سد چكديلر. بو سدّى چكنلر، رفع ايتمليدرلر. وطن نامنه رجا اولونور.
أى پاشالر، ضابطلر! بو اون بر بچق جنايتڭ شاهدلرى بيڭلرله آدمدر. بلكه، بعضلرينه إستانبولڭ ياريسى شاهددر. بو اون بر بچق جنايتڭ جزاسنه رضا ايله
— 96 —
برابر، اون بر بچق سؤالمه ده جواب ايسترم. ايشته بو سيّئاتمه بدل بر حسنهم ده وار. سويلهيهجگم:
هركسڭ شوقنى قيران و نشئهسنى قاچيران و أغراضلر و طرفدارلقلر حسّنى اويانديران و سببِ تفرقه اولان عرقجيلق جمعياتِ أقواميه تشكيلنه سببيت ويرن و إسمى مشروطيت و معناسى إستبداد اولان و "إتّحاد و ترقّى" إسمنى ده لكهدار ايدن بورادهكى شعبهِٔ مستبدانهيه مخالفت ايتدم.
هركسڭ بر فكرى وار. ايشته صلحِ عمومى، عفوِ عمومى و رفعِ إمتياز لازم. تا كه برى بر إمتياز ايله، باشقهسنه حشرات نظريله باقمقله نفاق چيقماسين. فخر اولماسين، ديرم: بز كه حقيقى مسلمانز. آلدانيرز، فقط آلداتمهيز. بر حيات ايچون، يالانه تنزّل ايتمهيز. زيرا بيلييورز كه:
اِنَّمَا الْحِيلَةُ فِى تَرْكِ الْحِيَلِ
فقط مشروع، حقيقى مشروطيتڭ مسمّاسنه عهد و پيمان ايتديگمدن، إستبداد نه شكلده اولورسه اولسون، مشروطيت لباسى گيسين و إسمنى طاقسين؛ راست گلسهم سيلله وورهجغم.
فكرمجه مشروطيتڭ دشمنى؛ مشروطيتى غدّار، چركين و خلافِ شريعت گوسترمكله مشورتڭ ده دشمنلرينى چوق ايدنلردر. "تبدّلِ أسما ايله حقائق تبدّل ايتمز." أڭ بيوك خطا، إنسان كندينى خطاسز ظن ايتمك اولديغندن، خطامى إعتراف ايدرم كه؛ ناسڭ نصيحتنى قبول ايتمهدن ناسه نصيحتى قبول ايتديرمك ايستدم. نفسمى إرشاد ايتمهدن باشقهسنڭ إرشادينه چاليشديغمدن، أمرِ بِالمعروفى تأثيرسز ايتمكله تنزيل ايتدم. هم ده تجربه ايله ثابتدر كه: جزا بر قصورڭ نتيجهسيدر. فقط بعضًا او قصور، ايشلنمهمش باشقه قصورڭ صورتنده كندينى گوسترر. او آدم معصوم ايكن جزايه مستحق اولور. اللّٰه مصيبت ويرر، حپسه آتار، عدالت ايدر. فقط حاكم اوڭا جزا ويرر، ظلم ايدر.
— 97 —
أى اولو الأمر! بر حيثيتم واردى، اونڭله إسلاميت ملّيتنه خدمت ايدهجكدم؛ قيرديڭز. كندى كندينه اولمش، ايستهمديگم بر شهرتِ كاذبهم واردى؛ اونڭله عوامه نصيحتى تأثير ايتديرييوردم، مع الممنونيه محو ايتديڭز. شيمدى اوصانديغم بر حياتِ ضعيفم وار. قهر اولايم، أگر إعدامه أسيرگر ايسهم. مرد اولمايايم، أگر ئولمگه گولمكله گيتمزسهم. صورةً محكوميتم، وجدانًا محكوميتڭزى إنتاج ايدهجكدر. بو حال بڭا ضرر دگل، بلكه شاندر. فقط ملّته ضرر ايتديڭز. زيرا نصيحتمدهكى تأثيرى قيرديڭز. ثانيًا: كنديڭزه ضرردر. زيرا خصمڭزڭ ألنده بر حجّتِ قاطعه اولورم. بنى محنك طاشنه وورديڭز. عجبا فرقهِٔ خالصه ديديگڭز آدملر بويله محنگه وورولسهلر، قاچ دانهسى صاغلام چيقهجقدر. أگر مشروطيت، بر فرقهنڭ إستبدادندن عبارت ايسه و خلافِ شريعت حركت ايسه:
فَلْيَشْهَدِ الثَّقَلَانِ اَنِّى مُرْتَجِعٌ
(حاشيه): يعنى: بتون دنيا، جنّ و إنس شاهد اولسون كه، بن مرتجعم.
زيرا يالانلرله إتّحاد يالاندر و إفسادات اوزرينه مؤسّس اولان إسمِ مشروطيت فاسددر. مسمّاىِ مشروطيت؛ حق، صدق و إمتيازسزلق اوزرينه بقا بولاجقدر.
....
٣١ مارت حادثهسى دينيلن او صاعقه و مدهش فورطنه، أسبابِ عديده تحتنده اويله بر إستعدادِ طبيعىيى مهيّا ايتمشدى كه؛ نتيجهسى هرج و مرج اولديغى حالده، مِنْ عند اللّٰه أهلِ قيامڭ لساننه دائما معجزهسنى گوسترن إسمِ شريعت گلدى. او فورطنهيى غايت خفيف گچيرديگندن، نيسانڭ نصفندن صوڭرهكى غزتهلرى عند اللّٰه محكوم ايدييور. زيرا او حادثهيه سببيت ويرن يدى مسئله و اونڭله برابر يدى حال نظرِ مطالعهيه آلينسه، حقيقت تظاهر ايدر. اونلر ده بونلردر:
— 98 —
١ - يوزده طقسانى إتّحاد و ترقّينڭ عليهنده، هم اونلرڭ تحكّمى و إستبدادى عليهنده بر حركت ايدى.
٢ - فرقهلرڭ ميدانِ مناقشاتى اولان وكلايى تبديل ايدى.
٣ - سلطانِ مظلومى سقوطِ مصمّمدن قورتارمقدى.
٤ - حسّياتِ عسكريهنڭ و آدابِ ديندارانهلرينڭ مخالف تلقيناتنڭ اوڭنه سد چكمكدى.
٥ - پك چوق بويوتولن حسن فهمى بگڭ قاتلنى ميدانه چيقارمقدى.
٦ - قادرو خارجنه چيقانلرى و آلاى ضابطلرينى مغدور ايتمهمكدى.
٧ - حرّيتى، سفاهته شمولنى منع و آدابِ شريعتله تحديد و عوامڭ سياستِ شرعى بيلدكلرى يالڭز قصص و قطعِ يد حدّينى إجرا ايدى.
فقط زمين باتاقلق و طام (طوزاق) و پلان سريلمشدى. مقدّس اولان إطاعتِ عسكريه فدا ايديلدى. اُسّ الأساس أسباب، فرقهلرڭ طرفدارانه و غرضكارانه مناقشاتى و غزتهلرڭ بلاغت يرينه مبالغات و يالان و إفراطپرورانه كشماكشلرى ايدى. بو مطالبِ سبعهده؛ ناصلكه يدى رنك چوريلسه يالڭز بياض گورونور، بونده ده يالڭز ضياىِ شريعتِ بيضا تجلّى ايتدى، فسادڭ اوڭنه سد چكدى.
....
بتون قوّتمله ديرم كه: ترقّيمز، آنجق ملّيتمز اولان إسلاميتڭ ترقّيسيله و حقائقِ شريعتڭ تجلّيسيلهدر. يوقسه "يورويوشنى ترك ايتدى، باشقهسنڭ ده يورويوشنى اوگرنمدى" اولان ضربِ مَثله ماصدق اولاجغز.
— 99 —
أوت هم شان و شرفِ ملّتِ إسلاميه، هم ثوابِ آخرت، هم حميتِ ملّيه، هم حميتِ إسلاميه، هم حبِّ وطن، هم حبِّ دين ايله متحسّس اولمالىيز.
أى پاشالر، ضابطلر! جنايتلريمه جزا و شيمدى سؤاللريمه ده جواب ايسترم. إسلاميت ايسه إنسانيتِ كبرا و شريعت ايسه مدنيتِ فضلى (أڭ فضيلتلى مدنيت) اولديغندن؛ عالمِ إسلاميت، مدينهِٔ فاضلهِٔ أفلاطونيه اولمغه سزادر.
برنجى سؤال:
(حاشيه): بو سؤاللر، قرق أللى معصوم محبوسڭ تخليهسنه سبب اولدى.
غزتهلرڭ آلداتمهلريله مشروع بيلهرك، بورادهكى گورهنهك و عاداته بناءً جريانِ عمومىيه قاپيلان صافدللرڭ جزاسى نهدر؟
ايكنجى سؤال:بر إنسان ييلان صورتنه گيرسه، ياخود بر ولى هايدوت قيافتنه گيرسه وياخود مشروطيت، إستبداد شكلنه گيرسه اوڭا تعرّض ايدنلرڭ جزاسى نهدر؟ بلكه حقيقةً اونلر ييلاندرلر، هايدوتدرلر و إستبداددرلر.
اوچنجى سؤال:عجبا مستبد يالڭز بر شخص مى اولور؟ متعدّد شخصلر مستبد اولماز مى؟ بنجه، قوّت قانونده اولمالى، يوقسه إستبداد منقسم اولمش اولور. و قوميتهجيلكله تام شدّتلهنير.
دردنجى سؤال:بر معصومى إعدام ايتمك مى، يوقسه اون جانىيى عفو ايتمك مى داها ضرردر؟
بشنجى سؤال:مادّى تضييقلر، أهلِ مسلك و فكره غلبه ايتمديگى گبى، داها زياده نفاق و تفرقه ويرمز مى؟
آلتنجى سؤال:بر معدنِ حياتِ إجتماعيهمز اولان إتّحادِ ملّت، رفعِ إمتيازدن باشقه نه ايله اولور؟
— 100 —
يدنجى سؤال:مساواتى إخلال و يالڭز بعضلره تخصيص و حقلرنده قانونى تماميله تطبيق ايتمك ظاهرًا عدالت ايكن، بر جهتده عجبا مساواتسزلقله ظلم و غرض اولماز مى؟ هم ده تبرئه و تخليه ايله معصوميتلرى تبيّن ايدن أكثرِ محبوسينڭ، بلكه يوزده سكسانى معصوم ايكن؛ عجبا أكثريت نقطهِٔ نظرنده بو حال حكمفرما اولسه، غرض و فكرِ إنتقام اولماز مى؟ ديوانِ حربه دييهجگم يوق، إخبار ايدنلر دوشونسونلر.
سكزنجى سؤال:بر فرقه كنديسنه بر إمتياز طاقسه، هركسڭ أڭ حسّاس نقطهِٔ عصبيهسنه دائما طوقونديره طوقونديره زورله هركسى مشروطيته مخالف گبى گوسترسه و هركس ده اونلرڭ كنديلرينه طاقديغى إسمِ مشروطيت آلتنده اولان معنّد إستبداده ايليشمش ايسه، عجبا قباحت كيمدهدر؟
طوقوزنجى سؤال:عجبا باغچوان بر باغچهنڭ قپوسنى آچسه، هركسه إباحه ايتسه، صوڭره ده ضايعات وقوع بولسه قباحت كيمدهدر؟
اوننجى سؤال:فكر و سوز حرّيتى ويريلسه، صوڭره ده مؤاخذه اولونسه، عجبا بيچاره ملّتى آتشه آتمق ايچون بر پلان اولماز مى؟ بويله اولماسه ايدى، باشقه بهانه ايله موقعِ تطبيقه قونولاجغى خياله گلمز مى ايدى؟
اون برنجى سؤال:هركس مشروطيته يمين ايدييور. حالبوكه يا مسمّاىِ مشروطيته كندى مخالف ويا مخالفت ايدنلره قارشى سكوت ايتسه، عجبا كفّارةِ يمين ويرمك لازم گلمز مى؟ و ملّت يالانجى اولماز مى؟ و معصوم اولان أفكارِ عموميه؛ يالانجى، بوڭاق و غيرِ مميّز عدّ اولونماز مى؟
الحاصل:شديد بر إستبداد و تحكّم، جهالت جهتيله شيمدى حكمفرمادر. گويا إستبداد و خفيهلك تناسخ ايتمش. و مقصد ده سلطان عبد الحميددن
— 101 —
إستردادِ حرّيت دگلمش. بلكه خفيف و آز إستبدادى، شدّتلى و كثرتلى ياپمقمش!
ياريم سؤال:نازك و ضعيف بر وجود كه، سيورىسينكلرڭ و آريلرڭ ايصيرماسنه تحمّل ايدهمديگى ايچون، غايت تلاش و زحمتله اونلرى دفعه چاليشيركن برى چيقسه، ديسه كه: مقصدى سيورىسينكلرى، آريلرى دفع ايتمك دگل.. بلكه بيوك آرسلانى ايقاظ ايدوب كندينه مسلّط ايتمك ايستر. عجبا بويله ديمكله، هانگى أحمغى قانديرهجقدر؟
سؤالڭ ديگر ياريسى چيقمغه إذن يوقدر.
....
أى پاشالر، ضابطلر! بتون قوّتمله ديرم كه:
غزتهلرده نشر ايتديگم عموم مقالاتمدهكى عموم حقائقده نهايت درجهده مصرّم. شايد زمانِ ماضى جانبندن، عصرِ سعادت محكمهسندن عدالتنامهِٔ شريعتله دعوت اولونسهم؛ نشر ايتديگم حقائقى عينًا إبراز ايدهجگم. اولسه اولسه او زمانڭ إلجاآتنڭ موداسنه گوره بر لباس گيديرهجگم.
شايد مستقبل طرفندن اوچ يوز سنه صوڭرهكى تنقيداتِ عقلا محكمهسندن تاريخ جلبنامهسيله جلب اولونسهم، ينه بو حقيقتلرى توسّع و إنبساط ايله چاتلايان بعض يرلرينى يامالامقله برابر، تازه اولارق اوراده ده گوسترهجگم.
ديمك، حقيقت تحوّل ايتمز؛ حقيقت حقدر.
اَلْحَقُّ يَعْلُو وَلَا يُعْلٰى عَلَيْهِ
— 102 —
ملّت اويانمش، مغالطه و جربزه ايله إغفال اولونسه، دوام ايتميهجكدر. حقيقت تلقّى اولونان خيالڭ عمرى قيصهدر. فوران ايدن أفكارِ عموميه ايله، او آلداتمالر و مغالطهلر طاغيلاجق و حقيقت ميدانه چيقهجقدر إن شاء اللّٰه...
سزڭ إشكنجهلى حپسخانهڭزڭ حالى؛ زمان مدهش، مكان موحش، محبوسين متوحّش، غزتهلر مرجف، أفكار مشوّش، قلبلر حزين، وجدانلر متأثّر و مأيوس، بدايتِ حالده مأمورلر شماتتلى، نوبتجيلر مُزعج اولمقله برابر وجدانم بنى تعذيب ايتمديگى ايچون او حال بڭا أگلنجه گبى ايدى. مصيبتلرڭ تنوّعى، موسيقينڭ نغمهلرينڭ تنوّعى گبى بڭا گلييوردى.
هم ده گچن سنه تيمارخانهده تحصيل ايتديگم درسى، شيمدى بو مكتبده إتمام ايتدم. مصيبت زماننڭ اوزونلغندن، اوزون درسلر گوردم. دنيانڭ روحانى لذّتى اولان حزنِ معصومانه و مظلومانهدن، ضعيفه شفقت و غدره شدّتِ نفرت درسنى آلدم.
اميدم قويدر كه: چوق معصوملرڭ قلبلرندن حرارتِ حزن ايله تبخّر ايدن آى! واى! و آه! لر، رحمتلى بر بلوط تشكيل ايدهجكدر. و عالمِ إسلامدهكى يڭى يڭى إسلام دولتلرينڭ تشكّللريله او رحمتلى بلوط تشكّله باشلامشدر.
أگر مدنيت بويله حيثيت قيريجى تجاوزلره و نفاق ويريجى إفترالره و إنصافسزجهسنه إنتقام فكرلرينه و شيطانجهسنه مغالطهلره و ديانتده لااباليجهسنه حركتلره مساعد بر زمين ايسه؛ هركس شاهد اولسون كه، او سعادتسراىِ مدنيت تسميه اولونان بويله محلِّ أغراضه بدل، ولاياتِ شرقيهنڭ حرّيتِ مطلقهنڭ ميدانى اولان يوكسك طاغلرندهكى بدويت و وحشت چاديرلرينى ترجيح ايدييورم. زيرا بو ميمسز مدنيتده گورمهديگم حرّيتِ فكر و سربستئِ كلام و حسنِ نيّت و سلامتِ قلب، شرقى آناطولينڭ طاغلرنده تام معناسيله حكمفرمادر.
— 103 —
بيلديگمه گوره أديبلر أدبلى اولورلر. أدبسز بعض غزتهلرى ناشرِ أغراض گورويورم. أگر أدب بويله ايسه و أفكارِ عموميه بويله قارمهقاريشيق اولسه؛ شاهد اولڭز كه، بويله أدبياتدن واز گچدم. بونده ده داخل دگلم. وطنمڭ يوكسك طاغلرنده يعنى باشيت باشندهكى أجرام و ألواحِ عالمى، غزتهلره بدل مطالعه ايدهجگم.
مُعرّادر فضاىِ فيضمز شينِ تمنّادن
بزه دادِ أزلدر، زيردن بالادن إستغنا
چكيلدك نشوهٔ اُميددن، طولِ أمللردن
اويله مجنونز كه، ايتدك وصلتِ ليلادن إستغنا...
تنبيه:مدنيتدن إستعفام، سزى دوشونديرهجك. أوت بويله إستبداد و سفاهته و ذلّتله ممزوج مدنيته، بدويتى ترجيح ايدييورم. بو مدنيت، أشخاصى فقير و سفيه و أخلاقسز ايدر. فقط حقيقى مدنيت نوعِ إنسانڭ ترقّى و تكمّلنه و ماهيتِ نوعيهسنڭ قوّهدن فعله چيقماسنه خدمت ايتديگندن، بو نقطهٔ نظردن مدنيتى ايستهمك، إنسانيتى ايستهمكدر.
هم ده معناىِ مشروطيته إبتلا و محبّتمڭ سببى شودر كه: آسيانڭ و عالمِ إسلامڭ إستقبالده ترقّيسنڭ برنجى قپوسى، مشروطيتِ مشروعه و شريعت دائرهسندهكى حرّيتدر. و طالع و تخت و بختِ إسلامڭ آناختارى ده مشروطيتدهكى شورادر. زيرا شيمدىيه قدر اوچ يوز يتمش ميليون إسلام، أجانبڭ إستبدادِ معنويسى آلتنده أزيلييوردى. شيمدى حاكميتِ إسلاميه، عالمده باخصوص بوندن صوڭره آسياده حكمفرما اولديغى حالده هر بر فردِ مسلمان، حاكميتڭ بر جزءِ حقيقيسنه مالك اولور. و حرّيت، اوچ يوز يتمش ميليون إسلامى أسارتدن خلاص ايتمگه بر چارهِٔ يگانهدر. فرضِ محال اولارق بوراده يگرمى
— 104 —
ميليون نفوس، تأسيسِ حرّيتده چوق ضررديده اولسهلر ده فدا اولسونلر. يگرمىيى ويرر، اوچ يوزى آليرز.
يازيق!. أيواهلر اولسون! بزدهكى عنصرلر، عِرْقلر، هوا گبى مختلطدر. صو گبى ممزوج اولمامشلر. إن شاء اللّٰه ألكتريقِ حقائقِ إسلاميتله إمتزاج ايدهرك، ضياءِ معارفِ إسلاميه حرارتيله قوّت توليد ايدهرك، بر مزاجِ معتدلهِٔ عدالت وجوده گلهجكدر.
ياشاسين مشروطيتِ مشروعه!.. صاغ اولسون حقيقتِ شريعتڭ تربيهسندن تام درس آلان نيّرِ حرّيت!
إستبدادڭ غريب الزّمانى
مشروطيتڭ بديع الزمانى
شيمديكنڭ ده بدعت الزمانى
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بوندن صوڭره؛ إستانبولده فضله قالماز، وانه گيتمك اوزره إستانبولدن آيريلير. باطوم يوليله وانه گيدركن تيفليسه اوغرار. تيفليسده، شيخ صنعان تپهسنه چيقار. دقّتله أطرافى تماشا ايدركن ياننه بر روس پوليسى گلير و صورار:
- نيه بويله دقّت ايدييورسڭ؟
بديع الزمان دير: مدرسهمڭ پلاننى ياپييورم.
او دير: نرهليسڭ؟
— 105 —
بديع الزمان: بيتليسلىيم.
روس پوليسى: بو تيفليسدر!
بديع الزمان: بيتليس، تيفليس بربرينڭ قارداشيدر.
روس پوليسى: نه ديمك؟
بديع الزمان: آسياده عالمِ إسلامده اوچ نور بربرى آرقهسنده إنكشافه باشلايور. سزده بربرى اوستنده اوچ ظلمت إنكشافه باشلايهجقدر. شو پردهِٔ مستبدانه ييرتيلاجق، تقلّس ايدهجك، بن ده گلوب بوراده مدرسهمى ياپاجغم.
روس پوليسى: هيهات! شاشارم سنڭ اميديڭه.
بديع الزمان: بن ده شاشارم سنڭ عقلنه! بو قيشڭ دوامنه إحتمال ويرهبيلير ميسڭ؟ هر قيشڭ بر بهارى، هر گيجهنڭ بر نهارى واردر.
روس پوليسى: إسلام پارچه پارچه اولمش؟
بديع الزمان: تحصيله گيتمشلر. ايشته هندستان، إسلامڭ مستعد بر ولديدر؛ إنگليز مكتبِ إعداديسنده چاليشييور. مصر، إسلامڭ ذكى بر مخدوميدر؛ إنگليز مكتبِ ملكيهسندن درس آلييور. قافقاس و توركستان، إسلامڭ ايكى بهادر اوغللريدر؛ روس مكتبِ حربيهسنده تعليم ايدييورلر. إلى آخر...
ياهو، شو أصيلزاده أولاد، شهادتنامهلرينى آلدقدن صوڭره، هر برى بر قطعه باشنه گچهجك، محتشم عادل پدرلرى اولان إسلاميتڭ بايراغنى آفاقِ كمالاتده تموّج ايتديرمكله، قدرِ أزلينڭ نظرنده فلگڭ عنادينه، نوعِ بشردهكى حكمتِ أزليهنڭ سرّينى إعلان ايدهجكدر.
٭ ٭ ٭
— 106 —
وانه مواصلت ايتدكدن صوڭره، عشائرى (عشيرتلرى) طولاشهرق إجتماعى، مدنى، علمى درسلرله اونلرى إرشاده چاليشمشدر. بو خصوصده، سؤال جواب حالنده، "مناظرات" إسملى بر كتاب نشر ايتمشدر.
بديع الزمانڭ بر طرفدن أهلِ سياستله، ديگر طرفدن خلق طبقهسى و عشيرتلرله محاورهسى، شبههسز كه غايت مراقآوردر. بتون بونلرده؛ بو ذاتڭ يگانه عزم و غايهسنڭ إسلاميت نورينڭ و قرآن حقيقتلرينڭ دنيايه ياييلماسى اولديغى و كنديسنڭ ده بر دلّالِ قرآن وظيفهسنى بتون حياتنده ايفا ايتديگى گورولمكدهدر.
بديع الزمانڭ، شرقدهكى عشائرله محاوره و مناظرهلرندن بر قاچ مثال
سؤال- دينه ضرر اولماسين، نه اولورسه اولسون؟
الجواب- إسلاميت گونش گبيدر، اوفلهمكله سونمز. گوندوز گبيدر، گوز يوممقله گيجه اولماز. گوزينى قپايان، يالڭز كندينه گيجه ياپار. هم ده مغلوب بيچاره بر رئيسه ياخود مداهن مأمورلره وياخود منطقسز بر قسم ضابطلره إعتماد ايديليرسه و دينڭ حمايهسى اونلره بيراقيليرسه مى داها اييدر، يوقسه أفكارِ عامّهِٔ ملّتڭ آرقهسندهكى حسّياتِ إسلاميهنڭ معدنى اولان و هركسڭ قلبندهكى شفقتِ ايمانيه اولان أنوارِ إلٰهينڭ لمعاتنڭ إجتماعلرندن و حميتِ إسلاميهنڭ شراراتِ نيّرانهسنڭ إمتزاجندن حاصل اولان عمودِ نورانينڭ و او سيفِ ألماسڭ حميتنه بيراقيليرسه مى داها اييدر، سز محاكمه ايديڭز.
أوت شو عمودِ نورانى، دينڭ حمايتنى، شهامتنڭ باشنه، مراقبهسنڭ گوزينه، حميتنڭ اوموزينه آلاجقدر. گورييورسڭز كه، لمعاتِ متفرّقه تلألئه باشلامش. يواش يواش إنجذاب ايله إمتزاج ايدهجكدر. فنِّ حكمتده تقرّر ايتمشدر
— 107 —
كه: حسِّ دينى، باخصوص دينِ حقِّ فطرينڭ سوزى داها نافذ، حكمى داها عالى، تأثيرى داها شديددر.
أوت، أوت.. أگر سيورىسينك طنطنهسنى كسسه، بال آريسى دمدمهسنى بوزسه؛ سزڭ شوقڭز هيچ بوزولماسين، هيچ تأسّف ايتمهيڭز. زيرا كائناتى نغماتيله رقصه گتيرن و حقائقڭ أسرارينى إهتزازه ويرن موسيقهِٔ إلٰهيه هيچ طورمييور. متماديًا گوم گوم ايدر.
پادشاهلر پادشاهى اولان سلطانِ أزلى، قرآن دينيلن موسيقهِٔ إلٰهيهسى ايله عموم عالمى طولديرهرق قبّهِٔ آسمانده شدّتلى سس گتيرمكله، صدفِ كهفمثال اولان علما و مشايخ و خطبانڭ دماغ، قلب و فملرينه وورهرق، عكسِ صداسى اونلرڭ لسانلرندن چيقوب سير و سيلان ايدهرك، چشيد چشيد صدالرله دنيايى گوم گوم ايله إهتزازه گتيرن او صدانڭ تجسّم و إنطباعيله؛ عموم كتبِ إسلاميهيى بر طنبور و قانونڭ بر تلى و بر شريدى حكمنه گتيرن و هر بر تل، بر نوعيله اونى إعلان ايدن او صداىِ سماوى و روحانىيى قلبڭ قولاغى ايله ايشيتمهين ويا ديڭلهمهين؛ عجبا او صدايه نسبةً سيورىسينك گبى بر أميرڭ دمدمهلرينى و قره سينكلر گبى بر حكومتڭ آدملرينڭ ويز ويزلرينى ايشيدهجك ميدر؟
....
س- حرّيتى بزه چوق فنا تفسير ايتمشلر. حتّى عادتا حرّيتده إنسان هر نه سفاهت و رذالت ايشلرسه، باشقهسنه ضرر ايتمهمك شرطيله بر شى دينيلمز دييه بزه آڭلاتمشلر. عجبا بويله ميدر؟
ج- اويلهلر حرّيتى دگل، بلكه سفاهت و رذالتلرينى إعلان ايدييورلر و چوجق بهانهسى گبى هذيان ايدييورلر. زيرا نازنين حرّيت، آدابِ شريعتله متأدّبه و متزيّنه
— 108 —
اولمق لازمدر. يوقسه سفاهت و رذالتدهكى حرّيت، حرّيت دگلدر. بلكه حيوانلقدر، شيطانڭ إستبداديدر، نفسِ أمّارهيه أسير اولمقدر.
حرّيتِ عمومى، أفرادڭ ذرّاتِ حرّياتنڭ محصّليدر. حرّيتڭ شأنى اودر كه: نه نفسنه، نه غيريه ضررى طوقونماسين.
فقط أى گوچرلر! سزده اولان يارى حرّيتدر. ديگر ياريسى ده باشقهسنڭ حرّيتنى بوزمامقدر. هم ده قوتِ لا يموت و وحشتله آلوده اولان حرّيت، سزڭ طاغ قومشولريڭز اولان حيوانلرده ده بولونويور. واقعا، شو بيچاره وحشى حيوانلرڭ بر لذّتى و تسلّيسى وارسه، او ده حرّيتلريدر. لٰكن گونش گبى پارلاق، روحڭ معشوقهسى و جوهرِ إنسانيتڭ كفوى او حرّيتدر كه: سعادتسراىِ مدنيتده اوطورمش و معرفت و فضيلت و إسلاميت تربيهسيله و حلّهلريله متزيّنه اولان حرّيتدر.
.....
س- ناصل، حرّيت ايمانڭ خاصّهسيدر؟
ج- زيرا رابطهِٔ ايمان ايله سلطانِ كائناته خدمتكار اولان آدم، باشقهسنه تذلّل ايله تنزّل ايتمگه و باشقهسنڭ تحكّم و إستبدادى آلتنه گيرمگه، او آدمڭ عزّت و شهامتِ ايمانيهسى بيراقمديغى گبى؛ باشقهسنڭ حرّيت و حقوقنه تجاوز ايتمهيى دخى او آدمڭ شفقتِ ايمانيهسى بيراقماز. أوت بر پادشاهڭ طوغرى بر خدمتكارى، بر چوبانڭ تحكّمنه تذلّل ايتمز. بر بيچارهيه تحكّمه دخى، او خدمتكار تنزّل ايتمز. ديمك ايمان نه قدر مكمّل اولورسه، او درجه حرّيت پارلار. ايشته عصرِ سعادت...
— 109 —
س- بر بيوك آدمه و بر ولىيه و بر شَيخه و بر بيوك عالمه قارشى ناصل حرّ اولاجغز؟ اونلر مزيتلرى ايچون بزه تحكّم ايتمك حقلريدر. بز اونلرڭ فضيلتلرينڭ أسيرىيز.
ج- ولايتڭ، شيخلگڭ، بيوكلگڭ شأنى تواضع و محويتدر. تكبّر و تحكّم دگلدر. ديمك تكبّر ايدن، صبىِ متشيّخدر. سز ده بيوك طانيمايڭز.
....
س- هيهات! بزه تسلّى ويرن شو علوى أملى يأسه إنقلاب ايتديرن و أطرافمزده حياتمزى زهرلنديرمك و دولتمزى پارچه پارچه ايتمك ايچون آغزلرينى آچمش اولان او مدهش ييلانلره نه دييهجگز؟
ج- قورقمايڭز. مدنيت، فضيلت و حرّيت؛ عالمِ إنسانيتده غلبه چالمغه باشلاديغندن، بِالضروره ترازينڭ اوتهكى يوزى شيئًا فشيئًا خفيفلشهجكدر. فرضِ محال اولارق، اللّٰه ايتمهسين، أگر بزى پارچه پارچه ايدوب ئولديرسهلر؛ أمين اولڭز، بز يگرمى اولارق ئولهجگز، اوچ يوز اولارق ديريلهجگز. باشمزدن رذائل و إختلافاتڭ غبارينى سيلكوب، حقيقى منوّر و متّحد اولارق كروانِ بنى بشره پيشدارلق ايدهجگز. بز، أڭ شديد، أڭ قوى و أڭ باقى حياتى إنتاج ايدن اويله بر ئولومدن قورقمايز. بز ئولسهك ده، إسلاميت صاغ قالير. او ملّتِ قدسيه صاغ اولسون.
س- غيرِ مسلملرله ناصل مساوى اولاجغز؟
ج- مساوات ايسه، فضيلت و شرفده دگلدر؛ حقوقدهدر. حقوقده ايسه، شاه و گدا بردر. عجبا بر شريعت، قارينجهيه بيلهرك آياق باصمايڭز ديسه، تعذيبندن منع ايتسه؛ ناصل بنى آدمڭ حقوقنى إهمال ايدر؟ كلّا... بز إمتثال
— 110 —
ايتمدك. أوت إمامِ علىنڭ (رض) عادى بر يهودى ايله محاكمهسى و مدارِ فخريڭز اولان صلاح الدينِ أيوبىنڭ مسكين بر خرستيان ايله مرافعهسى، سزڭ شو ياڭليشڭزى تصحيح ايدر ظن ايدرم.
(حاشيه): أسكى سعيد، نورڭ پارلاق خاصيتندن گلن قوّتلى بر اُميد و تام تسلّى ايله، سياستى إسلاميته آلَت ياپارق حرارتله حرّيته چاليشيركن؛ ديگر بر حسِّ قبل الوقوع ايله دهشتلى و لا دينى بر إستبدادِ مطلقڭ گلهجگنى بر حديثِ شريفڭ معناسندن آڭلايوب، أللى سنه أوّل خبر ويرمش. سعيدڭ تسلّى خبرلرينى، او إستبدادِ مطلق يگرمى بش سنه بِالفعل تكذيب ايدهجگنى حسّ ايتمش و اوتوز سنهدن بَرى اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ وَ السِّيَاسَةِ دييوب سياستى بيراقمش، يڭى سعيد اولمشدر.
زيرا مشروطيت، حاكميتِ ملّتدر. حكومت خدمتكاردر. مشروطيت طوغرى اولورسه؛ قائمِمقام و والى رئيس دگللر، بلكه اجرتلى خدمتكارلردر. غيرِ مسلم رئيس اولاماز، فقط خدمتكار اولور. فرض ايديڭز، مأموريت بر نوع رياست و بر آغالقدر. غيرِ مسلملردن اوچ بيڭ آدمى آغالغمزه، رياستمزه شريك ايتديگمز وقتده؛ ملّتِ إسلاميهدن أقطارِ عالمده اوچ يوز بيڭ آدمڭ رياستنه يول آچيلييور. برى ضايع ايدوب، بيڭى قزانان ضرر ايتمز.
(اوتوز بر مارت حادثهسى حقّنده بر جوابى)
بن ٣١ مارت حادثهسنده شوڭا ياقين بر حال گوردم. زيرا إسلاميتڭ مشروطيتپرور و حميتلى فدائيلرى، جوهرِ حيات مقامنده بيلدكلرى نعمتِ مشروطيتى شريعته تطبيق ايدوب، أهلِ حكومتى عدالت نمازنده قبلهيه إرشاد و نامِ مقدّس شريعتى مشروطيت قوّتيله إعلا؛ و مشروطيتى شريعت قوّتيله إبقا؛ و بتون سيّئاتِ سابقهيى، مخالفتِ شريعت اوزرينه إلقا ايتمك ايچون بعض تلقيناتده و
— 111 —
تفرّعاتڭ تطبيقاتنده بولونديلر. صوڭره، صاغنى صولندن فرق ايتمهينلر، حاشا شريعتى إستبداده مساعد ظن ايدهرك، طوطى قوشلرى تقليدى گبى "شريعت ايسترز!" ديمكله، حقيقى مقصد اورتهده آڭلاشيلماز اولدى. ذاتًا پلانلر سريلمشدى. ايشته او زمان يالان اولارق حميت ماسكهسنى طاقينان بعض حريفلر، او إسمِ مقدّسه تجاوز ايتديلر. ايشته جاىِ عبرت بر نقطهٔ سياه!
(حاشيه): گيتمه، دقّت ايت. عالىهمّت اولانلر، او حادثهده سكوت ايتديلر. غرضكار جريدهلر، حقيقى حرّيتڭ صداسنى صوصديرديلر. مشروطيت پك آز آدملرڭ اوستنه منحصر قالدى. فداكارلرى ده طاغيلديلر.
....
حقيقةً بنجه، مسلمان نسلندن گلن بر آدمڭ عقل و فكرى إسلاميتدن تجرّد ايتسه بيله، فطرتى و وجدانى هيچ بر وقت إسلاميتدن وازگچهمز. أڭ أبله و أڭ سفيه بيله، سدِّ رصينِ إستناديمز اولان إسلاميته بتون موجوديتيله طرفداردر؛ لاسيّما سياستدن خبردار اولانلر...
هم زمانِ سعادتدن شيمدىيه قدر هيچ بر تاريخ بزه بيلديرمييور كه؛ بر مسلمان محاكمهِٔ عقليهسيله باشقه بر دينى، إسلاميته ترجيح ايتمش اولسون و دليل ايله باشقه بر دينه داخل اولمش اولسون. ديندن چيقانلر وار، او باشقه مسئله.. تقليد ايسه، أهمّيتسزدر. حالبوكه أديانِ سائره منتسبلرى مطلقا فوج فوج، محاكمهِٔ عقليه ايله و برهانِ قطعى ايله دائرهِٔ إسلاميته داخل اولمشلر و اولمقدهدرلر. أگر بز، طوغرى إسلاميتى و إسلاميته لايق طوغريلغى و إستقامتى گوسترسهك، بوندن صوڭره اونلردن فوج فوج داخل اولاجقلردر.
هم ده تاريخ بزه بيلديرييور كه: أهلِ إسلامڭ تمدّنى، حقيقتِ إسلاميته إتّباعلرى نسبتندهدر. باشقهلرينڭ تمدّنى ايسه، دينلريله معكوسًا متناسبدر. هم ده
— 112 —
حقيقت بزه بيلديرييور كه: مُتَنَبِّهْ اولان بشر، دينسز اولاماز. لاسيّما اويانمش، إنسانيتى طاتمش، مستقبله و أبده نامزد اولمش آدم دينسز ياشايامز. زيرا اويانمش بر بشر، كائناتڭ تهاجمنه قارشى إستناد ايدهجك و غيرِ محدود آمالنه (أمللرينه) نشو و نما ويرهجك و إستمدادگاهى اولاجق نقطهيى (يعنى دينِ حق اولان دانهِٔ حقيقتى) ألده ايتمزسه ياشاماز. بو سردندر كه؛ هركسده دينِ حقّى بولمق ايچون بر مَيلِ تحرّى اويانمشدر. ديمك إستقبالده نوعِ بشرڭ دينِ فطريسى إسلاميت اولاجغنه براعت الإستهلال واردر.
أى إنصافسزلر! عموم عالمى يوتهجق، برلشديرهجك، بسلهيهجك، ضيالانديرهجق بر إستعدادده اولان حقيقتِ إسلاميتى ناصل طار بولديڭز كه، فقرايه و متعصّب بر قسم خواجهلره تخصيص ايدوب، إسلاميتڭ يارى أهلنى طيشارىيه آتمق ايستهيورسڭز. هم ده، عموم كمالاتى جامع و بتون نوعِ بشرڭ حسّياتِ عاليهسنى بسلهيهجك موادّى محيط اولان او قصرِ نورانئِ إسلاميتى، نه جرئتله ماتم طوتمش بر سياه چادير گبى بر قسم فقرايه و بدويلره و مرتجعلره خاص اولديغنى تخيّل ايدييورسڭز؟ أوت هركس آيينهسنڭ مشاهداتنه تابعدر. ديمك سزڭ سياه و يالانجى آيينهڭز سزه اويله گوسترمشدر.
س- إفراط ايدييورسڭ، خيالى حقيقت گورييورسڭ. بزى ده تجهيل ايله تحقير ايدييورسڭ. زمان آخر زماندر، گيتدكجه داها فنالاشهجق؟..
ج- نهدن دنيا هركسه ترقّى دنياسى اولسون ده، يالڭز بزم ايچون تدنّى دنياسى اولسون؟... اويله مى؟ ايشته بن ده سزڭله قونوشميهجغم، شو طرفه دونويورم، مستقبلدهكى إنسانلرله قونوشهجغم:
أى اوچ يوز سنهدن صوڭرهكى يوكسك عصرڭ آرقهسنده گيزلنمش و ساكتانه نورڭ سوزينى ديڭلهين و بر نظرِ خفئِ غيبى ايله بزى تماشا ايدن سعيدلر، حمزهلر،
— 113 —
عمرلر، عثمانلر، طاهرلر، يوسفلر، أحمدلر وسائرهلر!.. سزلره خطاب ايدييورم. باشلريڭزى قالديريڭز، "صدقت" دييڭز. و بويله ديمك سزلره بورج اولسون. شو معاصرلرم، وارسين بنى ديڭلهمسينلر. تاريخ دينيلن ماضى درهلرندن سزڭ يوكسك إستقبالڭزه اوزانان تلسز تلغرافله سزڭ ايله قونوشويورم. نه ياپهيم، عجله ايتدم، قيشده گلدم؛ سزلر جنّتآسا بر بهارده گلهجكسڭز. شيمدى أكيلن نور تخملرى، زمينڭزده چيچك آچاجقدر. بز خدمتمزڭ اجرتى اولارق سزدن شونى بكلهيورز كه: ماضى قطعهسنه گچمك ايچون گلديگڭز وقت، مزاريمزه اوغرايڭز؛ او بهار هديهلرندن بر قاچ دانهسنى مدرسهمڭ
(حاشيه-١): مدرسة الزهرانڭ واندهكى نمونهسى اولان و وفات ايدن خورخور مدرسهسنڭ مزار طاشى حكمنده بولونان وان قلعهسى ديمكدر.
مزار طاشى دينيلن و كميكلريمزى مسافر ايدن و خورخور طوپراغنڭ قپوجيسى اولان قلعهنڭ باشنه طاقيڭز. قپوجىيه تنبيه ايدهجگز؛ بزى چاغيريڭز. مزاريمزدن هَنِيئًا لَكُمْ صداسنى ايشيدهجكسڭز.
شو زمانڭ ممهسندن بزمله سوت أمن و گوزلرى آرقهده ماضىيه باقان و تصوّراتلرى كنديلرى گبى حقيقتسز و آيريلمش اولان بو چوجقلر، وارسينلر شو كتابڭ
(حاشيه-٢): إستقبالده تأليف ايديلهجك رسالهٔ نور كلّياتنى حسِّ قبل الوقوع ايله خبر ويرييور.
حقائقنى خيال توهّم ايتسينلر. زيرا بن بيلييورم كه؛ شو كتابڭ مسائلى حقيقت اولارق سزده تحقّق ايدهجكدر.
أى مخاطبلرم! بن چوق باغيرييورم. زيرا عصرِ ثالثِ عشرڭ (يعنى اون اوچنجى عصرڭ) منارهسنڭ باشنده طورمشم، صورةً مدنى و دينده لاقيد و فكرًا ماضينڭ أڭ درين درهلرنده اولانلرى جامعه دعوت ايدييورم.
— 114 —
ايشته أى ايكى حياتڭ روحى حكمنده اولان إسلاميتى بيراقان ايكى آياقلى مزارِ متحرّك بدبختلر! گلن نسلڭ قپوسنده طورمايڭز. مزار سزى بكلهيور، چكيلڭز؛ تا كه، حقيقتِ إسلاميهيى حقّيله كائنات اوزرنده تموّجساز ايدهجك اولان نسلِ جديد گلسين!..
س- أسكيلر بزدن أعلا ويا بزم گبى؛ گلنلر بزدن داها فنا گلهجكلر؟
ج- أى توركلر و كردلر، عجبا شيمدى بر ميتينغ ياپسهم؛ سزڭ بيڭ سنه أوّلكى أجداديڭزى و ايكى عصر صوڭرهدهكى أولادلريڭزى شو گورولتيخانه اولان عصرِ حاضر مجلسنه دعوت ايتسهم... عجبا صاغ طرفده صف طوتان أسكى أجداديڭز ديميهجكلر مى:
"هَىْ ميراث يدى ياراماز چوجقلر! نتيجهِٔ حياتمز سز ميسڭز؟ هيهات! بزى عقيم بر قياس ايتديڭز، بزى قيصير بيراقديڭز!" هم ده صول صفنده طوران و شهرستانِ إستقبالدن گلن أولادلريڭز، صاغدهكى أجدادلريڭزى تصديق ايدهرك ديميهجكلر مى كه:
"أى تنبل پدرلر! سز ميسڭز حياتمزڭ صُغرا و كبراسى؟ سز ميسڭز شو شانلى أجداديمزله بزى ربط ايدن رابطهمزڭ حدِّ أوسَطى؟ هيهات!.. نه قدر حقيقتسز و قاريشديريجى و مشاغبهلى بر قياس اولديڭز!"
ايشته أى بدوى گوچرلر (و أى إنقلاب صوفتهلرى! (٭) صوڭرهدن علاوه ايديلمشدر. ) منظرهٔ خيال (حاشيه): خيال دخى بر سيماطوغرافدر. اوستنده گورديڭز كه، شو بيوك ميتينغده ايكى طرف ده سزى پروتستو ايتديلر.
— 115 —
(جوابلردن بر قسم)
اويله ايسه بن ديرم: حقيقةً سزڭ خارق العاده شجاعته إستعداديڭز واردر. زيرا بر منفعت ويا جزئى بر حيثيت ويا إعتبارى بر شرف ايچون ويا "فلان يگيتدر" سوزلرينى ايشيتمك گبى كوچك أمرلره حياتنى إستخفاف ايدن ويا آغاسنڭ ناموسنى إستعظام ايچون كندينى فدا ايدن كيمسهلر أگر اويانسهلر، خزينهلره دگر اولان إسلاميت ملّيتنه
(حاشيه): ملّيتمز بر وجوددر. روحى إسلاميت، عقلى قرآن و ايماندر.
يعنى اوچ يوز ميليون إسلامڭ اخوّتلرينى و معنوى يارديملرينى قزانديران إسلاميت ملّيتنه، بيڭلر روحى ده اولسه، عجبا إستخفافِ حيات ايتمزلر مى؟ ألبته حياتنى اون پارهيه صاتان، اون ليرايه بيڭلر شوقله صاتار.
مع التأسّف گوزل شيلريمز غيرِ مسلملر ألنه گچديگى گبى، گوزل اولان أخلاقلريمزى ده ينه غيرِ مسلملر چالمشلر. گويا بزم بر قسم إجتماعى أخلاقِ عاليهمز يانمزده رواج بولماديغندن، بزه طاريلوب اونلره گيتمش. و اونلرڭ بر قسم رذائلى، كنديلرى ايچنده چوق رواج بولماديغندن جهالتمزڭ پازارينه گتيريلمش!..
هم بيوك بر تعجّب ايله گورمييور ميسڭز كه: ترقّياتِ حاضرهنڭ اُسّ الأساسى و بلكه دينِ حقّڭ مقتضاسى اولان "بن ئولورسم؛ دولتم، ملّتم و أحبابلرم صاغدرلر" گبى كلمهِٔ بيضا و خصلتِ حمرايى غيرِ مسلملر چالمشلر. چونكه اونلرڭ بر فدائيسى دير: "بن ئولورسم ملّتم صاغ اولسون، ايچنده بر حياتِ معنويهم واردر." و بتون سفالتڭ و شخصياتڭ أساسى اولان "بن ئولدكدن صوڭره دنيا نه اولورسه اولسون. ايسترسه طوفان اولسون." وياخود
وَ اِنْ مُتُّ عَطْشًا فَلَا نَزَلَ الْقَطْرُ
اولان كلمهٔ حمقا و سجيهٔ عوراء، همّتمزڭ ألنى طوتمش رهبرلك ايدييور.
— 116 —
ايشته أڭ ايى خصلت كه، دينمزڭ مقتضاسيدر. بز روحمزله، جانمزله، وجدانمزله، فكريمزله و بتون قوّتمزله ديمهلىيز كه: "بز ئولسهك، ملّتمز اولان إسلاميت حىدر، إلَى الأبد باقيدر. ملّتم صاغ اولسون. ثوابِ اُخروى بڭا كافيدر. ملّتڭ حياتندهكى حياتِ معنويهم بنى ياشاتديرر، عالمِ علويده بنى متلذّذ ايدر.
وَ الْمَوْتُ يَوْمُ نَوْرُوزِنَا
" دييوب، نورڭ و حميتڭ نورلى رهبرلرينى كنديمزه رهبر ايتملىيز.
....
س- هر شيدن أوّل بزه لازم اولان نهدر؟
ج- طوغريلق.
س- داها؟
ج- يالان سويلهمهمك.
س- صوڭره؟
ج- صدق، صداقت، إخلاص، ثبات، تسانددر.
س- نهدن؟
ج- كفرڭ ماهيتى يالاندر. ايمانڭ ماهيتى صدقدر. شو برهان كافى دگل ميدر كه؛ حياتمزڭ بقاسى، ايمانڭ و صدقڭ و تساندڭ دواميلهدر.
س- أڭ أوّل رؤسامز إصلاح اولونمالى؟
ج- أوت رئيسلريڭز مالڭزى جيبلرينه اينديروب حپس ايتدكلرى گبى، عقللريڭزى ده سزدن آلمشلر ويا دماغڭزده حپس ايتمشلر. اويله ايسه، شيمدى اونلرڭ يانندهكى عقللريڭزله قونوشهجغم:
— 117 —
أيّها الرّؤوس و الرأسا!.. تكاسلى اولان توكّلدن صاقينڭز. ايشى بربريڭزه حواله ايتمهيڭز. ألڭزدهكى مالمزله و يانڭزدهكى عقلمزله بزه خدمت ايديڭز. چونكه شو مساكينى إستخدام ايتمكله اُجرتڭزى آلمشسڭز.
فَعَلَيْكُمْ بِالتَّدَارُكِ لِمَا ضَيَّعْتُمْ فِى الصَّيْفِ
ايشته شيمدى خدمت وقتيدر.
....
الحاصل:إسلام (حاشيه): أوت قرق بش سنه أوّل سويلهنن بو سوزى پاكستان، عربستان عشائرى دخى حاكميت و إستقلاليتلرينى قزاندقلرندن، أسكى سعيدى بو درسنده تصديق ايدييورلر و داها ده ايدهجكلر. اوياندى و اويانييور. فنالغى فنا، اييلگى ايى اولارق گورديلر. أوت شو درهلر عشائرينى توبهكار ايدن ايشته بو سردر. هم ده بتون إسلام يواش يواش بو إستعدادى آلمقده و كسب ايتمكدهدر. لٰكن سزلر بدوى اولديغڭزدن و فطرتِ أصليهڭز اولدقجه بوزولمهمش اولديغندن، إسلاميتڭ قدسى ملّيتنه داها ياقينسڭز.
............
سياحتمده بنى طانيميانلر قيافتمه باقوب، بنى تاجر ظن ايتدكلرندن ديرلردى كه:
س- تاجر ميسڭ؟
ج- أوت هم تاجرم، هم ده كيمياگرم.
س- ناصل؟
— 118 —
ج- ايكى مادّه وار، مزج ايتديرييورم: برندن ترياقِ شافى، برندن ألكتريقِ مضى تولّد ايدر.
س- بونلر نرهده بولونور؟
ج- مدنيت و فضيلت چارشوسنده؛ جبههسنده إنسان يازيلى، ايكى آياق اوستنده گزن صندوق ايچندهكى، اوستنده قلب يازيلان يا سياه ويا پيرلانطه گبى پارلاق اولان بر قوطودهدر.
س- إسملرى نهدر؟
ج- ايمان، محبّت، صداقت، حميت.
جريدهٔ سيّاره، أبو لاشى، إبن الزمان، أخ العجائب، ابن عمّ الغرائب
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
صوڭره واندن شامه گيدر. شام علماسنڭ إلحاحى و إصرارى اوزرينه، جامع الأمويده اون بيڭه ياقين و ايچريسنده يوز أهلِ علم بولونان عظيم بر جماعته قارشى بر خطبه ايراد ايدر. بو خطبه فوق العاده تقدير و تحسين ايله قبوله مظهر اولور. بِالآخره بورادهكى خطبهسى، "خطبهٔ شاميه" ناميله طبع ايديلمشدر.
بو خطبهِٔ شاميه؛ إسلام عالمنڭ ايچنده بولونديغى مادّى معنوى خستهلقلرڭ نهلردن عبارت بولونديغنى، فلاكت و أسارته هانگى سببلردن طولايى معروض قالدقلرينى بيلديرن و بوڭا قارشى چارهِٔ خلاص گوسترن و بوندن صوڭره إسلاميتڭ زمين يوزنده مادّى معنوى أڭ يوكسك ترقّىيى گوسترهجگنى، إسلامى مدنيتڭ كمالِ حشمتله ميدانه گلهجگنى و زمين يوزينى پيسلكلردن تميزليهجگنى دلائلِ عقليه
— 119 —
ايله إثبات ايدن، مژده ويرن چوق قيمتدار، بتون مسلمانلره، حتّى إنسانلغه شامل بر درسدر، بر خطبهدر.
خطبهٔ شاميهنڭ باش طرفلرنده دييور:
بن بو زمان و زمينده، بشرڭ حياتِ إجتماعيه مدرسهسنده درس آلدم و بيلدم كه: أجنبيلر، آوروپاليلر ترقّيده إستقباله اوچمالريله برابر بزى مادّى جهتده قرونِ وسطاده طورديران و توقيف ايدن آلتى دانه خستهلقدر. او خستهلقلر ده بونلردر:
١ - يأسڭ، اميدسزلگڭ ايچمزده حيات بولوب ديريلمسى.
٢ - صدقڭ حياتِ إجتماعيهٔ سياسيهده ئولمسى.
٣ - عداوته محبّت.
٤ - أهلِ ايمانى بربرينه باغلايان نورانى رابطهلرى بيلمهمك.
٥ - چشيد چشيد سارى خستهلقلر گبى إنتشار ايدن إستبداد.
٦ - منفعتِ شخصيهسنه همّتى حصر ايتمك.
بو آلتى دهشتلى خستهلغڭ علاجنى ده بر طب فاكولتهسى حكمنده حياتِ إجتماعيهمزه، أجزاخانهٔ قرآنيهدن درس آلديغم "آلتى كلمه" ايله بيان ايدييورم. معالجهنڭ أساسلرى اونلرى بيلييورم.
برنجى كلمه:
"الأمل".يعنى رحمتِ إلٰهيهدن قوّتله اُميد بسلهمك. أوت بن كندى حسابمه آلديغم درسه بناءً: أى إسلام جماعتى! مژده ويرييورم كه: شيمديكى عالمِ إسلامڭ سعادتِ دنيويهسى، باخصوص عثمانليلرڭ سعادتى و بِالخاصّه إسلامڭ ترقّيسى اونلرڭ إنتباهيله اولان عربڭ سعادتنڭ فجرِ صادقنڭ أمارهلرى إنكشافه باشلايور و سعادت گونشنڭ ده چيقماسى ياقينلاشمش.
— 120 —
يأسڭ رغمنه اولارق بن دنيايه ايشيتديرهجك
(حاشيه): أسكى سعيد، حسِّ قبل الوقوع ايله ١٣٧١ ده باشده عرب دولتلرى عالمِ إسلامڭ أجنبى أسارتندن و إستبدادندن قورتولوب إسلامى دولتلر تشكيل ايدهجكلرينى قرق بش سنه أوّل خبر ويرمش. ايكى حربِ عمومى و ٣٠-٤٠ سنه دوام ايدن إستبدادِ مطلقى دوشونمهمش. اوچ يوز يگرمى يديده اولاجق گبى مژده ويرمش، تأخيرينڭ سببنى نظره آلمامش.
درجهده قناعتِ قطعيهمله ديرم:
إستقبال يالڭز و يالڭز إسلاميتڭ اولاجق. و حاكم، حقائقِ قرآنيه و ايمانيه اولاجق. بو دعوامه چوق برهانلردن درس آلمشم. شيمدى او برهانلردن مقدّماتلى بر بچق برهانى ذكر ايدهجگم. او برهانڭ مقدّماتنه باشلايورز:
إسلاميت حقائقى هم معنًا، هم مادّةً ترقّى ايتمگه قابل و مكمّل بر إستعدادى وار.
برنجى جهتاولان معنًا ترقّى ايسه: بيليڭز! حقيقى وقوعاتى قيد ايدن تاريخ، حقيقته أڭ طوغرى شاهددر. ايشته تاريخ بزه گوسترييور. حتّى روسى مغلوب ايدن ژاپون باش قومانداننڭ إسلاميتڭ حقّانيتنه شهادتى ده شودر كه:
حقيقتِ إسلاميهنڭ قوّتى نسبتنده و مسلمانلر او قوّته گوره حركت ايتمهلرى درجهسنده أهلِ إسلام تمدّن ايدوب ترقّى ايتديگنى تاريخ گوسترييور. و أهلِ إسلامڭ حقيقتِ إسلاميهده ضعفيتى درجهسنده توحّش ايتدكلرينى، وحشته و تدنّىيه دوشدكلرينى و هرج و مرج ايچنده بلالره، مغلوبيتلره دوشدكلرينى تاريخ گوسترييور. سائر دينلر ايسه بِالعكسدر.
....
— 121 —
أگر بز أخلاقِ إسلاميهنڭ و حقائقِ ايمانيهنڭ كمالاتنى أفعالمزله إظهار ايتسهك، سائر دينلرڭ تابعلرى ألبته جماعتلرله إسلاميته گيرهجكلر؛ بلكه كُرهِٔ أرضڭ بعض قطعهلرى و دولتلرى ده إسلاميته دخالت ايدهجكلر.
....
أى بو جامعِ أمويدهكى قارداشلرم گبى عالمِ إسلامڭ جامعِ كبيرنده اولان قارداشلرم! سز ده عبرت آليڭز. بو قرق بش سنهدهكى بو دهشتلى حادثاتدن عبرت آليڭز. تام عقلڭزى باشڭزه آليڭز. أى متفكّر و عقل صاحبى و كندينى منوّر تلقّى ايدنلر!
حاصلِ كلام:بز قرآن شاكردلرى اولان مسلمانلر، برهانه تابع اولويورز. عقل و فكر و قلبمزله حقائقِ ايمانيهيه گيرييورز. باشقه دينلرڭ بعض أفرادلرى گبى رهبانلرى تقليد ايچون برهانى بيراقمييورز. اونڭ ايچون عقل و علم و فنّڭ حكم ايتديگى إستقبالده، ألبته برهانِ عقلىيه إستناد ايدن و بتون حكملرينى عقله تثبيت ايتديرن قرآن حكم ايدهجك.
هم ده إسلاميت گونشنڭ إنكشافنه و بشرى تنوير ايتمهسنه ممانعت ايدن پردهلر آچيلمغه باشلامشلر. او ممانعت ايدنلر چكيلمگه باشلايورلر. قرق بش سنه أوّل او فجرڭ أمارهلرى گوروندى. يتمش برده فجرِ صادق باشلادى ويا باشلايهجق. أگر بو فجرِ كاذب ده اولسه، اوتوز قرق سنه صوڭره فجرِ صادق چيقهجق.
أوت حقيقتِ إسلاميتڭ ماضى قطعهسنى تمامًا إستيلاسنه سكز دهشتلى مانعلر ممانعت ايتديلر:
— 122 —
برنجى، ايكنجى، اوچنجى مانعلر:أجنبيلرڭ جهلى و او زمانده وحشتلرى و دينلرينه تعصّبلريدر. بو اوچ مانع، معرفت و مدنيتڭ محاسنى ايله قيريلدى، طاغيلمغه باشلايور.
دردنجى، بشنجى مانعلر:پاپاسلرڭ، روحانى رئيسلرڭ رياستلرى و تحكّملرى و أجنبيلرڭ كوركورينه اونلرى تقليد ايتمهلريدر. بو ايكى مانع دخى فكرِ حرّيت و مَيلِ تحرّئِ حقيقت، نوعِ بشرده باشلاماسيله زوال بولمغه باشلايور.
آلتنجى، يدنجى مانعلر:بزدهكى إستبداد و شريعتڭ مخالفتندن گلن سوءِ أخلاقمز ممانعت ايدييورديلر. بر شخصدهكى منفرد إستبداد قوّتى شيمدى زوال بولماسى، جماعت و قوميتهنڭ دهشتلى إستبدادلرينڭ اوتوز قرق سنه صوڭره زوال بولماسنه إشارت ايتمكله و حميتِ إسلاميهنڭ شدّتلى فورانى ايله و سوءِ أخلاقڭ چركين نتيجهلرى گورولمسيله بو ايكى مانع ده زوال بولويور و بولمغه باشلامش. إن شاء اللّٰه تام زوال بولاجق.
سكزنجى مانع:فنونِ جديدهنڭ بعض مثبت مسائلى، حقائقِ إسلاميهنڭ ظاهرى معنالرينه مخالف و معارض توهّم ايديلمسيله، زمانِ ماضيدهكى إستيلاسنه بر درجه سد چكمش. مثلا: كُرهِٔ أرضده أمرِ إلٰهى ايله نظارته مأمور ثَوْر و حوت ناملرنده ايكى روحانى ملائكهيى دهشتلى جسمانى بر اوكوز، بر باليق توهّم ايدوب أهلِ فن و فلسفه حقيقتى بيلمدكلرندن إسلاميته معارض چيقمشلر.
بو مثال گبى يوز مثال وار كه، حقيقتى بيلندكدن صوڭره أڭ معنّد فيلسوف ده تسليم اولمغه مجبور اولويور. حتّى رسالهِٔ نور، معجزاتِ قرآنيهده فنّڭ ايليشديگى بتون آيتلرڭ هر بريسنڭ آلتنده قرآنڭ بر لمعهِٔ إعجازينى گوستروب، أهلِ فنّڭ مدارِ تنقيد ظن ايتدكلرى قرآنِ كريمڭ جمله و كلمهلرنده فنّڭ ألى يتيشمديگى
— 123 —
يوكسك حقيقتلرى إظهار ايدوب أڭ معنّد فيلسوفى ده تسليمه مجبور ايدييور. ميداندهدر، ايستهين باقهبيلير و باقسين. بو مانع، قرق بش سنه أوّل سويلهنن او سوزدن صوڭره ناصل قيريلديغنى گورسون.
أوت بعض محقّقينِ إسلاميهنڭ بو يولده تأليفاتلرى وار. بو سكزنجى دهشتلى مانعهنڭ زير و زبر اولاجغنه دائر أمارهلر گورونويور.
أوت شيمدى اولماسه ده اوتوز قرق سنه صوڭره فن و حقيقى معرفت و مدنيتڭ محاسنى، بو اوچ قوّتى تام تجهيز ايدوب، جهازاتنى ويروب او سكز مانعلرى مغلوب ايدوب طاغيتمق ايچون تحرّئِ حقيقت ميلاننى و إنصافى و محبّتِ إنسانيتى، او سكز دشمن طائفهسنڭ سكز جبههسنه گوندرمش. شيمدى اونلرى قاچيرمغه باشلامش. إن شاء اللّٰه ياريم عصر صوڭره اونلرى طارماطاغين ايدهجك.
أوت مشهوردر كه: "أڭ قطعى فضيلت اودر كه، دشمنلرى دخى او فضيلتڭ تصديقنه شهادت ايتسين."
....
بديع الزمان؛ مثال اولارق، إسلاميتڭ حقّانيتى حقّنده تقديركار إفادهلرده بولونان "پرنس بيسمارق" ايله "مستر قارلايل"ڭ سوزلرينى نقل ايتدكدن صوڭره دييور:
ايشته آمريقا و آوروپانڭ ذكا تارلالرى مستر قارلايل و بيسمارق گبى بويله داهى محقّقلرى محصولات ويرمسنه إستنادًا بن ده بتون قناعتمله ديرم كه: آوروپا و آمريقا، إسلاميتله حاملهدر. گونڭ برنده بر إسلامى دولت طوغوراجق. ناصلكه عثمانليلر آوروپا ايله حامله اولوب بر آوروپا دولتى طوغوردى.
— 124 —
أى جامعِ أمويدهكى قارداشلرم و ياريم عصر صوڭرهكى عالمِ إسلام جامعندهكى إخوانلرم! عجبا باشدن بورايه قدر اولان مقدّمهلر نتيجه ويرمييور مى كه؛ إستقبالڭ قطعهلرنده حقيقى و معنوى حاكم اولاجق و بشرى، دنيوى اخروى سعادته سَوق ايدهجك يالڭز إسلاميتدر و إسلاميته إنقلاب ايتمش و خرافاتدن، تحريفاتدن صييريلاجق عيسويلرڭ حقيقى دينيدر كه قرآنه تابع اولور، إتّفاق ايدرلر.
ايكنجى جهت:
يعنى مادّةً إسلاميتڭ ترقّيسنڭ قوّتلى سببلرى گوسترييور كه: إسلاميت، مادّةً دخى إستقباله حكم ايدهجك. برنجى جهت، معنويات جهتنده ترقّياتى إثبات ايتديگى گبى؛ بو ايكنجى جهت دخى مادّى ترقّياتنى و إستقبالدهكى حاكميتنى قوّتلى گوسترييور. چونكه عالمِ إسلامڭ شخصِ معنويسنڭ قلبنده، غايت قوّتلى، قيريلماز بش قوّت إجتماع و إمتزاج ايدوب يرلشمش.
برنجيسى:بتون كمالاتڭ استادى و اوچ يوز يتمش ميليون نفسلرى بر تك نفس حكمنه گتيرهبيلن و حقيقى بر مدنيتله و مثبت و طوغرى فنلرله تجهيز ايديلمش اولان و هيچ بر قوّت اونى قيرهميهجق بر ماهيتده بولونان حقيقتِ إسلاميتدر.
ايكنجى قوّت:مدنيتڭ و صنعتڭ حقيقى استادى و وسيلهلرڭ و مباديلرڭ تكمّليله جهازلانمش اولان شديد بر إحتياج و بليمزى قيران تام بر فقر، اويله بر قوّتدر كه، صوصماز و قيريلماز.
اوچنجى قوّت:يوكسك شيلره مسابقه صورتنده بشره يوكسك مقصدلرى درس ويرن، او يولده چاليشديران و إستبداداتى پارچه پارچه ايدن و علوى حسلرى هيجانه گتيرن و غبطه و حسد و قيصقانجلق و رقابتله و تام اويانمقله و مسابقه شوقيله و تجدّد ميليله و تمدّن ميلانيله تجهيز ايديلن اوچنجى قوّت، يالڭز حرّيتِ شرعيهدر.
— 125 —
يعنى إنسانيته لايق أڭ يوكسك كمالاته اولان مَيل و آرزو ايله جهازلانمش اولمق.
دردنجى قوّت:شفقتله جهازلانمش شهامتِ ايمانيهدر. يعنى تذلّل ايتمهمك؛ حقسزلره، ظالملره ذلّت گوسترمهمك، مظلوملرى ده ذليل ايتمهمك. يعنى حرّيتِ شرعيهنڭ أساسلرى اولان؛ مستبدلره دالقاووقلق ايتمهمك و بيچارهلره تحكّم و تكبّر ايتمهمكدر.
بشنجى قوّت:عزّتِ إسلاميهدر كه، إعلاىِ كلمة اللّٰهى إعلان ايدييور. و بو زمانده إعلاىِ كلمة اللّٰه، مادّةً ترقّىيه متوقّف و مدنيتِ حقيقيهيه گيرمكله إعلاىِ كلمة اللّٰه ايديلهبيلير. عزّتِ إسلاميهنڭ ايمان ايله قطعى ويرديگى أمرى، ألبته عالمِ إسلامڭ شخصِ معنويسى او قطعى أمرى، إستقبالده تام يرينه گتيرهجگنه شبهه ايديلمز.
أوت ناصلكه أسكى زمانده إسلاميتڭ ترقّيسى، دشمنڭ تعصّبنى پارچهلامق و عنادينى قيرمق و تجاوزاتنى دفع ايتمك، سلاح ايله قلنج ايله اولمش. إستقبالده سلاح، قلنج يرينه حقيقى مدنيت و مادّى ترقّى و حق و حقّانيتڭ معنوى قلنجلرى دشمنلرى مغلوب ايدوب طاغيدهجق.
بيليڭز كه:
بزم مراديمز مدنيتڭ محاسنى و بشره منفعتى بولونان اييلكلريدر. يوقسه مدنيتڭ گناهلرى، سيّئاتلرى دگل كه؛ أحمقلر او سيّئاتلرى، او سفاهتلرى محاسن ظن ايدوب، تقليد ايدوب مالمزى خراب ايتديلر. و دينى رشوت ويروب، دنيايى ده قزانهمديلر. مدنيتڭ گناهلرى اييلكلرينه غلبه ايدوب سيّئاتى حسناتنه راجح گلمكله، بشر ايكى حربِ عمومى ايله ايكى دهشتلى طوقات ييوب، او گناهكار
— 126 —
مدنيتى زير و زبر ايدوب اويله بر قوصدى كه، ير يوزينى قانله بولاشديردى. إن شاء اللّٰه إستقبالدهكى إسلاميتڭ قوّتى ايله مدنيتڭ محاسنى غلبه ايدهجك، زمين يوزينى پيسلكلردن تميزليهجك، صلحِ عمومىيى ده تأمين ايدهجك.
أوت آوروپانڭ مدنيتى فضيلت و هدا اوستنه تأسيس ايديلمديگندن، بلكه هوس و هوا، رقابت و تحكّم اوزرينه بنا ايديلديگندن، شيمدىيه قدر مدنيتڭ سيّئاتى حسناتنه غلبه ايدوب، إختلالجى قوميتهلرله قورتلاشمش بر آغاج حكمنه گيرديگى جهتله؛ آسيا مدنيتنڭ غلبهسنه قوّتلى بر مدار، بر دليل حكمندهدر. و آز وقتده غلبه ايدهجكدر.
عجبا إستقباله قارشى أهلِ ايمان و إسلام ايچون بويله مادّى و معنوى ترقّياته وسيله و قوّتلى، صارصيلماز أسباب واركن و دمير يولى گبى إستقبال سعادتنه يول آچيلديغى حالده، ناصل مأيوس اولوب يأسه دوشويورسڭز و عالمِ إسلامڭ قوّهِٔ معنويهسنى قيرييورسڭز؟ و يأس و اميدسزلكله ظن ايديورسڭز كه، دنيا هركسه و أجنبيلره ترقّى دنياسيدر، فقط يالڭز بيچاره أهلِ إسلام ايچون تدنّى دنياسى اولدى دييه پك ياڭليش بر خطايه دوشويورسڭز.
مادام مَيل الإستكمال (تكمّل مَيلى) كائناتده فطرتِ بشريهده فطرةً درج ايديلمش. ألبته بشرڭ ظلم و خطاسيله باشنه چابوق بر قيامت قوپمازسه؛ إستقبالده حق و حقيقت، عالمِ إسلامده نوعِ بشرڭ أسكى خطيئاتنه كفّارت اولاجق بر سعادتِ دنيويه ده گوسترهجك إن شاء اللّٰه...
أوت باقڭز، زمان خطِّ مستقيم اوزرينه حركت ايتمييور كه، مبدأ و منتهاسى بربرندن اوزاقلاشسين. بلكه كُرهِٔ أرضڭ حركتى گبى بر دائره ايچنده دونويور. بعضًا ترقّى ايچنده ياز و بهار موسمى گوسترر. بعضًا تدنّى ايچنده قيش و فورطنه موسمى گوسترر.
— 127 —
هر قيشدن صوڭره بر بهار، هر گيجهدن صوڭره بر صباح اولديغى گبى، نوعِ بشرڭ دخى بر صباحى، بر بهارى اولاجق إن شاء اللّٰه. حقيقتِ إسلاميهنڭ گونشى ايله، صلحِ عمومى دائرهسنده حقيقى مدنيتى گورمگى، رحمتِ إلٰهيهدن بكليهبيليرسڭز.
....
ايكنجى كلمه:
مدّتِ حياتمده تجربهلرمله فكرمده تولّد ايدن شودر:
يأسأڭ دهشتلى بر خستهلقدر كه، عالمِ إسلامڭ قلبنه گيرمش. ايشته او يأسدر كه بزى ئولديرمش گبى، غربده بر ايكى ميليونلق كوچك بر دولت، شرقده يگرمى ميليون مسلمانلرى كندينه خدمتكار و وطنلرينى مستملكه حكمنه گتيرمش. هم او يأسدر كه، يوكسك أخلاقمزى ئولديرمش، منفعتِ عموميهيى بيراقوب منفعتِ شخصيهيه نظريمزى حصر ايتديرمش. هم او يأسدر كه، قوّهِٔ معنويهمزى قيرمش. آز بر قوّتله، ايماندن گلن قوّهِٔ معنويه ايله شرقدن غربه قدر إستيلا ايتديگى حالده؛ او قوّهِٔ معنويهِٔ خارقه، مأيوسيتله قيريلديغى ايچون، ظالم أجنبيلر درت يوز سنهدن بَرى اوچ يوز ميليون مسلمانى كنديلرينه أسير ايتمش. حتّى بو يأس ايله باشقهسنڭ لاقيدلغنى و فتورينى كندى تنبللگنه عذر ظن ايدر "نهمه لازم" دير، "هركس بنم گبى برباددر" دييه شهامتِ ايمانيهيى ترك ايدوب خدمتِ إسلاميهيى ياپمييور. مادام بو درجه بو خستهلق بزه بو ظلمى ايتمش، بزى ئولديرييور؛ بز ده او قاتلمزدن قصاصمزى آلوب ئولديرهجگز.
لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ
قلنجى ايله او يأسڭ باشنى پارچهلايهجغز.
مَا لَا يُدْرَكُ كُلُّهُ لَا يُتْرَكُ كُلُّهُ
حديثنڭ حقيقتى ايله بلنى قيرهجغز إن شاء اللّٰه.
— 128 —
يأس؛ امّتلرڭ، ملّتلرڭ "سرطان" دينيلن أڭ دهشتلى بر خستهلغيدر. و كمالاته مانع و
اَنَا عِنْدَ حُسْنِ ظَنِّ عَبْدِى بِى
حقيقتنه مخالفدر؛ قورقاق، آشاغى، عاجزلرڭ شأنيدر، بهانهلريدر. شهامتِ إسلاميهنڭ شأنى دگلدر. خصوصًا عرب گبى نوعِ بشرده مدارِ إفتخار يوكسك سجيهلرله ممتاز بر قَومڭ شأنى اولاماز. عالمِ إسلام ملّتلرى عربڭ متانتندن درس آلمشلر. إن شاء اللّٰه ينه عربلر يأسى بيراقوب إسلاميتڭ قهرمان اوردوسى اولان توركلرله حقيقى بر تساند، إتّفاق ايله أل أله ويروب قرآنڭ بايراغنى دنيانڭ هر طرفنده إعلان ايدهجكلردر.
....
اوچنجى كلمه:
بتون حياتمدهكى تحقيقاتمله و حياتِ إجتماعيهنڭ چالقاماسيله خلاصه و زبدهسى بڭا قطعى بيلديرمش كه:صدق،إسلاميتڭ اُسّ الأساسيدر و علوى سجيهلرينڭ رابطهسيدر و حسّياتِ علويهسنڭ مزاجيدر. اويله ايسه، حياتِ إجتماعيهمزڭ أساسى اولان صدقى، طوغريلغى ايچمزده إحيا ايدوب اونڭله معنوى خستهلقلريمزى تداوى ايتملىيز.
أوت صدق و طوغريلق، إسلاميتڭ حياتِ إجتماعيهسنده عقدهِٔ حياتيهسيدر. رياكارلق، فعلى بر نوع يالانجيلقدر. دالقاووقلق، تصنّع، آلچاقجه بر يالانجيلقدر. نفاق و منافقلق، مضر بر يالانجيلقدر. يالانجيلق ايسه، صانعِ ذو الجلالڭ قدرتنه إفترا ايتمكدر.
كفر، بتون أنواعيله كذبدر، يالانجيلقدر. ايمان صدقدر، طوغريلقدر. بو سرّه بناءً كذب و صدقڭ اورتهسنده حدسز بر مسافه وار؛ شرق و غرب قدر بربرندن اوزاق اولمق لازم گلييور. نار و نور گبى بربرينه گيرمهمك لازم. حالبوكه غدّار سياست و ظالم پروپاغنده بربرينه قاريشديرمش، بشرڭ كمالاتنى ده قاريشديرمش.
— 129 —
(حاشيه): أى قارداشلرم! قرق بش سنه أوّل سعيدڭ بو درسندن آڭلاشيلييور كه؛ او سعيد سياستله، إجتماعياتِ إسلاميه ايله زياده علاقهداردر. فقط صاقين ظن ايتمهيڭز كه؛ او، دينى سياسته آلَت ويا وسيله ياپمق مسلگنده گيتمش. حاشا بلكه او بتون قوّتيله سياستى دينه آلَت ايدييورمش. و ديردى كه: "دينڭ بر حقيقتنى بيڭ سياسته ترجيح ايدرم." أوت او زمانده قرق أللى سنه أوّل حسّ ايتمش كه، بعض منافق زنديقلرڭ سياستى دينسزلگه آلَت ايتمگه تشبّث نيّتلرينه و فكرلرينه مقابل، او ده بتون قوّتيله سياستى إسلاميتڭ حقائقنه بر خدمتكار، بر آلَت ياپمغه چاليشمش.
فقط او زماندن يگرمى سنه صوڭره گوردى كه: او گيزلى منافق زنديقلرڭ غربليلشمق بهانهسيله، سياستى دينسزلگه آلَت ياپمالرينه مقابل، بر قسم ديندار أهلِ سياست دينى سياستِ إسلاميهيه آلَت ايتمگه چاليشمشلردى. إسلاميت گونشى يردهكى ايشيقلره آلَت و تابع اولاماز. و آلَت ياپمق إسلاميتڭ قيمتنى تنزيل ايتمكدر، بيوك بر جنايتدر. حتّى أسكى سعيد او چشيد سياست طرفگيرلگندن گوردى كه:
بر صالح عالم كندى فكرِ سياسيسنه موافق بر منافقى حرارتله ثنا ايتدى. سياستنه مخالف بر صالح خواجهيى تنقيد و تفسيق ايتدى.
أسكى سعيد اوڭا ديدى: "بر شيطان سنڭ فكريڭه يارديم ايتسه، رحمت اوقوتهجقسڭ. سنڭ فكرِ سياسيهڭه مخالف بر مَلك اولسه، لعنت ايدهجكسڭ." بونڭ ايچون أسكى سعيد: اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ وَ السِّيَاسَةِ ديدى، اوتوز بش سنهدن بَرى (شيمدى قرق بش سنه اولدى) سياستى ترك ايتدى. (حاشيه ١)
(حاشيه ١): استاديمزڭ يوز اوتوز پارچه كتابى و مكتوبلرى، اوچ محكمه و حكومت مأمورلرى طرفندن تام تدقيق ايديلديگى و عليهنده چاليشان ظالم مرتد و منافقلره قارشى مجبور ده اولديغى حالده، حتّى إعدامى ايچون گيزلى أمر ويريلديگى حالده، دينى سياسته آلَت ايتديگنه دائر أڭ اوفاق بر أماره بولاماملرى، دينى سياسته آلَت ايتمديگنى قطعى إثبات ايدييور. و حياتنى ياقيندن طانييان بز نور شاكردلرى ايسه، بو فوق العاده حاله قارشى حيرانلق طويمقده و رسالهِٔ نورڭ دائرهسندهكى حقيقى إخلاصه بر دليل صايمقدهيز.
نور شاكردلرى
— 130 —
أى بو جامعِ أمويدهكى قارداشلرم! و قرق أللى سنه صوڭره عالمِ إسلام مسجدِ كبيرندهكى درت يوز ميليون أهلِ ايمان اولان إخوانمز! نجات يالڭز صدقله، طوغريلقله اولور. "عروة الوثقى" صدقدر. يعنى، أڭ محكم و اونڭله باغلاناجق زنجير طوغريلقدر. امّا مصلحت ايچون كذب ايسه، زمان اونى نسخ ايتمشدر.
....
دردنجى كلمه:
بتون حياتمده، حياتِ إجتماعيهٔ بشريهدن قطعى بيلديگم و تحقيقاتلرڭ بڭا ويرديگى نتيجه شودر كه:
محبّته أڭ لايق شى محبّتدر و خصومته أڭ لايق صفت خصومتدر. يعنى حياتِ إجتماعيهِٔ بشريهيى تأمين ايدن و سعادته سَوق ايدن محبّت و سومك صفتى، أڭ زياده سَويلمگه و محبّته لايقدر. و حياتِ إجتماعيهِٔ بشريهيى زير و زبر ايدن دشمنلق و عداوت، هر شيدن زياده نفرته و عداوته و اوندن چكيلمگه مستحق و چركين و مضر بر صفتدر.
....
بشنجى كلمه:
مشورتِ شرعيهدن آلديغم درس بودر: شو زمانده بر آدمڭ بر گناهى، بر قالمييور. بعضًا بيور، سرايت ايدر، يوز اولور. بر تك حسنه بعضًا بر قالمييور. بلكه بعضًا بيڭلر درجهيه ترقّى ايدييور. بونڭ سرِّ حكمتى شودر:
حرّيتِ شرعيه ايله مشورتِ مشروعه، حقيقى ملّيتمزڭ حاكميتنى گوستردى. حقيقى ملّيتمزڭ أساسى، روحى ايسه إسلاميتدر. و خلافتِ عثمانيه و تورك اوردوسنڭ او ملّيته بايراقدارلغى إعتباريله، او إسلاميت ملّيتنڭ صدفى، قلعهسى حكمندهدر. عرب تورك حقيقى ايكى قارداش، او قلعهٔ قدسيهنڭ نوبتدارلريدر.
ايشته بو قدسى ملّيتڭ رابطهسيله، عموم أهلِ إسلام بر تك عشيرت حكمنه گچييور. عشيرتڭ أفرادى گبى إسلام طائفهلرى ده، بربرينه اخوّتِ إسلاميه ايله
— 131 —
مرتبط، علاقهدار اولور. بربرينه معنًا، لزوم اولسه مادّةً يارديم ايدر. گويا بتون إسلام طائفهلرى بر سلسلهِٔ نورانيه ايله بربرينه باغليدر. ناصلكه بر عشيرتڭ بر فردى بر جنايت ايشلهسه، او عشيرتڭ بتون أفرادى، او عشيرتڭ دشمنى اولان باشقه عشيرتڭ نظرنده بتون أفرادى متّهم اولور. گويا هر بر فرد او جنايتى ايشلهمش گبى، او دشمن عشيرت اونلره دشمن اولور. او تك جنايت، بيڭلر جنايت حكمنه گچر. أگر او عشيرتڭ بر فردى او عشيرتڭ ماهيتنه تماس ايدن مدارِ إفتخار بر اييلك ياپسه، او عشيرتڭ بتون أفرادى اونڭله إفتخار ايدر. گويا هر بر آدم، عشيرتده او اييلگى ياپمش گبى إفتخار ايدر.
ايشته بو مذكور حقيقت ايچوندر كه، بو زمانده، خصوصًا قرق أللى سنه صوڭره سيّئه، فنالق ايشلهيهنڭ اوستنده قالماز. بلكه ميليونلر نفوسِ إسلاميهنڭ حقوقنه تجاوز اولور. قرق أللى سنه صوڭره چوق مثاللرى گورولهجك.
أى بو سوزلريمى ديڭلهين بو جامعِ أمويدهكى قارداشلر و قرق أللى سنه صوڭره عالمِ إسلام جامعندهكى إخوانِ مسلمين! "بز ضرر ويرمييورز، فقط منفعت ويرمگه إقتداريمز يوق، اونڭ ايچون معذورز." دييه عذر بيان ايتمهيڭز. بو عذريڭز مقبول دگل. تنبللگڭز و "نهمه لازم" دييوب چاليشمامڭز و إتّحادِ إسلام ايله، ملّيتِ حقيقيهٔ إسلاميه ايله غيرته گلمديگڭز، سزلره غايت بيوك بر ضرر و بر حقسزلقدر.
ايشته سيّئه بويله بيڭلره چيقديغى گبى، بو زمانده حسنه (يعنى إسلاميتڭ قدسيتنه تماس ايدن اييلك) يالڭز ايشلهينه منحصر قالاماز. بلكه بو حسنه، ميليونلر أهلِ ايمانه معنًا فائده ويرهبيلير. حياتِ معنويه و مادّيهسنڭ رابطهسنه قوّت ويرهبيلير. اونڭ ايچون "نهمه لازم" دييوب كندينى تنبللك دوشگنه آتمق زمانى دگل!..
— 132 —
أى بو جامعدهكى قارداشلرم و قرق أللى سنه صوڭرهكى عالمِ إسلام مسجدِ كبيرندهكى إخوانلريم! ظن ايتمهيڭز كه، بن بو درس مقامنه سزه نصيحت ايتمك ايچون چيقدم. بلكه بورايه چيقدم، سزده اولان حقّمزى دعوا ايدييورم. يعنى: كوچك طائفهلرڭ منفعتى و سعادتِ دنيويهلرى و اُخرويهلرى، سزڭ گبى بيوك معظّم طائفه اولان عرب و تورك گبى حاكم استادلرله باغليدر. سزڭ تنبللگڭز و فتوريڭزله بز بيچاره كوچك قارداشلريڭز اولان إسلام طائفهلرى ضرر گورويور.
خصوصًا أى معظّم و بيوك و تام إنتباهه گلمش ويا گلهجك اولان عربلر! أڭ أوّل بو سوزلرله سزڭله قونوشويورم. چونكه بزم و بتون إسلام طائفهلرينڭ استادلرى، إماملرى و إسلاميتڭ مجاهدلرى سزلرديڭز. صوڭره معظّم تورك ملّتى او قدسى وظيفهڭزه تام يارديم ايتديلر. اونڭ ايچون تنبللكله گناهڭز بيوكدر. و اييلگڭز و حسنهڭز ده غايت بيوك و علويدر. خصوصًا قرق أللى سنه صوڭره عرب طائفهلرى، جماهيرِ متّفقهِٔ آمريقا گبى أڭ علوى بر وضعيته گيرمگه، أسارتده قالان حاكميتِ إسلاميهيى أسكى زمان گبى كُرهِٔ أرضڭ نصفنده، بلكه أكثريسنده تأسيسنه موفّق اولماڭزى رحمتِ إلٰهيهدن قوّتله بكلهيورز. بر قيامت چابوق قوپمازسه، إن شاء اللّٰه نسلِ آتى گورهجك.
صاقين قارداشلرم! توهّم، تخيّل ايتمهيڭز كه، بن بو سوزلرمله سياستله إشتغال ايچون همّتڭزى تحريك ايدييورم. حاشا! حقيقتِ إسلاميه بتون سياساتڭ فوقندهدر. بتون سياستلر اوڭا خدمتكار اولابيلير. هيچ بر سياستڭ حدّى دگل كه، إسلاميتى كندينه آلَت ايتسين.
بن قصورلى فهممله شو زمانده، هيئتِ إجتماعيهِٔ إسلاميهيى چوق چرخ و دولابلرى بولونان بر فابريقه صورتنده تصوّر ايدييورم. او فابريقهنڭ بر چرخى گرى
— 133 —
قالسه، ياخود بر آرقداشى اولان باشقه چرخه تجاوز ايتسه، ماكينهنڭ ميحانيكيتى بوزولور. اونڭ ايچون إتّحادِ إسلامڭ تام زمانى گلمگه باشلايور. بربريڭزڭ شخصى قصورلرينه باقمهمق گركدر.
بونى ده تأسّف و تألّم ايله سزه بيان ايدييورم كه: أجنبيلرڭ بر قسمى، ناصل قيمتدار مالمزى و وطنلريمزى بزدن آلديلر. اونڭ بدلنه چوروك بر مال ويرديلر.
عينًا اويله ده، يوكسك أخلاقمزى و يوكسك أخلاقمزدن چيقان و حياتِ إجتماعيهيه تماس ايدن سجيهلريمزڭ بر قسمنى بزدن آلديلر. ترقّيلرينه مدار ايتديلر. و اونڭ فيآتى اولارق بزه ويردكلرى سفيهانه أخلاقِ سيّئهلريدر، سفيهانه سجيهلريدر. مثلا:
بزدن آلدقلرى سجيهِٔ ملّيه ايله، بر آدم اونلرده دير: "أگر بن ئولسهم ملّتم صاغ اولسون. چونكه ملّتمڭ ايچنده بر حياتِ باقيهم وار." ايشته بو كلمهيى بزدن آلمشلر و ترقّياتلرنده أڭ متين أساس بودر. بزدن خيرسزلامشلر. بو كلمه ايسه، دينِ حقدن و ايمان حقيقتلرندن چيقار. او بزم، أهلِ ايمانڭ ماليدر. حالبوكه أجنبيلردن ايچمزه گيرن پيس، فنا سجيه إعتباريله بر خودكام آدم بزده دييور: "بن صوسزلقدن ئولسهم، هيچ ياغمور بر داها دنيايه گلمهسين. أگر بن گورمزسهم بر سعادتى، دنيا ايستديگى گبى بوزولسون." ايشته بو أحمقانه كلمه دينسزلكدن چيقييور، آخرتى بيلمهمكدن گلييور. خارجدن ايچمزه گيرمش، زهرلهيور. هم او أجنبيلرڭ بزدن آلدقلرى فكرِ ملّيتله بر فردى، بر ملّت گبى قيمت آلييور. چونكه بر آدمڭ قيمتى، همّتى نسبتندهدر. كيمڭ همّتى ملّتى ايسه، او كيمسه تك باشيله كوچك بر ملّتدر.
بعضيلريمزدهكى دقّتسزلكدن و أجنبيلرڭ ضررلى سجيهلرينى آلمامزدن، قوّتلى و قدسى إسلامى ملّيتمزله برابر هركس "نفسى! نفسى" ديمكله و ملّتڭ منفعتنى
— 134 —
دوشونمهمكله و منفعتِ شخصيهسنى دوشونمكله بيڭ آدم، بر آدم حكمنه سقوط ايدر.
مَنْ كَانَ هِمَّتُهُ نَفْسَهُ فَلَيْسَ مِنَ الْاِنْسَانِ لِاَنَّهُ مَدَنِىٌّ بِالطَّبْعِ
يعنى: كيمڭ همّتى يالڭز نفسى ايسه، او إنسان دگل. چونكه إنسانڭ فطرتى مدنيدر. أبناءِ جنسنى ملاحظهيه مجبوردر. حياتِ إجتماعيه ايله حياتِ شخصيهسى دوام ايدهبيلير. مثلا: بر أكمگى يهسه قاچ أللره محتاج و اوڭا مقابل او أللرى معنًا اوپديگنى و گيديگى لباسله قاچ فابريقه ايله علاقهدار اولديغنى قياس ايديڭز. حيوان گبى بر پوستله ياشامديغندن أبناءِ جنسيله فطرةً علاقهدار اولماسندن و اونلره معنوى بر فيآت ويرمگه مجبور اولديغندن فطرتيله مدنيتپروردر. منفعتِ شخصيهسنه حصرِ نظر ايدن، إنسانلقدن چيقار، معصوم اولميان جانى بر حيوان اولور. بر شى ألندن گلمهسه، حقيقى عذرى اولسه او مستثنا!.
آلتنجى كلمه:
مسلمانلرڭ حياتِ إجتماعيهٔ إسلاميهدهكى سعادتلرينڭ آناختارى، مشورتِ شرعيهدر.
وَ اَمْرُهُمْ شُورٰى بَيْنَهُمْ
آيتِ كريمهسى، شورايى أساس اولارق أمر ايدييور. أوت ناصلكه نوعِ بشردهكى "تلاحقِ أفكار" عنوانى آلتنده عصرلر و زمانلرڭ تاريخ واسطهسيله بربريله مشورتى، بتون بشريتڭ ترقّياتى و فنوننڭ أساسى اولديغى گبى؛ أڭ بيوك قطعه اولان آسيانڭ أڭ گرى قالماسنڭ بر سببى، او شوراىِ حقيقيهيى ياپمهمسيدر.
آسيا قطعهسنڭ و إستقبالنڭ كشّافى و مفتاحى، شورادر. يعنى ناصل فردلر بربريله مشورت ايدر؛ طائفهلر، قطعهلر دخى او شورايى ياپمهلرى لازمدر كه، اوچ يوز بلكه درت يوز ميليون إسلامڭ آياقلرينه قونولمش چشيد چشيد إستبدادلرڭ
— 135 —
قيدلرينى، زنجيرلرينى آچاجق، طاغيدهجق، مشورتِ شرعيه ايله شهامت و شفقتِ ايمانيهدن تولّد ايدن حرّيتِ شرعيهدر كه؛ او حرّيتِ شرعيه، آدابِ شرعيه ايله سوسلنوب، غرب مدنيتِ سفيهانهسندهكى سيّئاتى آتمقدر. ايماندن گلن حرّيتِ شرعيه، ايكى أساسى أمر ايدر:
اَنْ لَا يُذَلِّلَ وَ لَا يَتَذَلَّلَ مَنْ كَانَ عَبْدًا لِلّٰهِ لَا يَكُونُ عَبْدًا لِلْعِبَادِ ٭ وَ لَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا اَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللّٰهِ ٭ نَعَمْ اَلْحُرِّيَّةُ الشَّرْعِيَّةُ عَطِيَّةُ الرَّحْمٰنِ
يعنى: ايمان بونى إقتضا ايدييور كه؛ تحكّم و إستبداد ايله باشقهسنى تذليل ايتمهمك و ذلّته دوشورمهمك و ظالملره تذلّل ايتمهمك. اللّٰهه حقيقى عبد اولان، باشقهلره عبد اولاماز. بربريڭزى (اللّٰهدن باشقه) كنديڭزه ربّ ياپمايڭز!... يعنى اللّٰهى طانيميان؛ هر شيئه، هركسه نسبتنه گوره بر ربوبيت توهّم ايدر، باشنه مسلّط ايدر. أوت حرّيتِ شرعيه؛ جنابِ حقّڭ رحمٰن، رحيم تجلّيسيله بر إحسانيدر و ايمانڭ بر خاصّهسيدر.
فَلْيَحْيَى الصِّدْقُ وَلَا عَاشَ الْيَاْسُ فَلْتَدُمِ الْمَحَبَّةُ وَلْتَقْوَى الشُّورٰى
اَلْمَلَامُ عَلٰى مَنِ اتَّبَعَ الْهَوٰى وَالسَّلَامُ عَلٰى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدٰى
ياشاسين صدق! ئولسون يأس! محبّت دوام ايتسين!. شورى قوّت بولسون!. بتون لَوْم و عتاب و نفرت، هوا هوسه تابع اولانلره اولسون. سلام و سلامت هدايه تابع اولانلرڭ اوستنه اولسون. آمين...
٭ ٭ ٭
— 136 —
شامده فضله قالمادى. شرقى آناطوليده مدرسة الزّهرا ناميله وجوده گتيرمك ايستديگى دار الفنونڭ كشادى ايچون چاليشمق اوزره إستانبوله گلدى. سلطان رشادڭ روم ايلىيه سياحتى مناسبتيله ولاياتِ شرقيه نامنه رفاقت ايتدى. يولده شمندوفرده ايكى مكتب معلّمى ايله آرالرنده بر بحث آچيلير. شمندوفرده ياپدقلرى بو مباحثهنڭ خلاصهسى، خطبهٔ شاميه آدلى أثرڭ ذيلنده يازيلمشدر. بر قاچ جملهسنى عينًا آلييورز:
حرّيتڭ باشنده سلطان رشادڭ روم ايلىيه سياحتى مناسبتيله ولاياتِ شرقيه نامنه بن ده رفاقت ايتدم. شمندوفريمزده ايكى مكتبلى متفنّن آرقداشله بر مباحثه اولدى. بندن سؤال ايتديلر كه:
-حميتِ دينيه مى، يوقسه حميتِ ملّيه مى داها قوّتلى، داها لازم؟
ديدم: بز مسلمانلر عنديمزده و يانمزده دين و ملّيت بِالذّات متّحددر. إعتبارى، ظاهرى، عارضى بر آيريلق وار. بلكه دين، ملّيتڭ حياتى و روحيدر. ايكيسنه بربرندن آيرى و فرقلى باقيلديغى زمان؛ حميتِ دينيه، عوام و خواصّه شامل اولويور. حميتِ ملّيه، يوزدن بريسنه (يعنى منفعتِ شخصيهسنى ملّته فدا ايدنه) منحصر قالير. اويله ايسه، حقوقِ عموميه ايچنده حميتِ دينيه أساس اولمالى. حميتِ ملّيه اوڭا خادم و قوّت و قلعهسى اولمالى. خصوصًا بز شرقليلر، غربليلر گبى دگلز. ايچمزده قلبلرده حاكم، حسِّ دينيدر. قدرِ أزلى أكثر أنبيايى شرقده گوندرمسى إشارت ايدييور كه؛ يالڭز حسِّ دينى شرقى اويانديرر، ترقّىيه سَوق ايدر. عصرِ سعادت و تابعين، بونڭ بر برهانِ قطعيسيدر.
أى بو حميتِ دينيه و ملّيهدن هانگيسنه داها زياده أهمّيت ويرمك لازم گلديگنى صوران، بو شمندوفر دينيلن مدرسهِٔ سيّارهده درس آرقداشلرم! و شيمدى
— 137 —
زمانڭ شمندوفرنده إستقبال طرفنه بزمله برابر گيدن بتون مكتبليلر! سزه ده ديرم كه:
"حميتِ دينيه و إسلاميت ملّيتى، تورك و عرب ايچنده تماميله مزج اولمش و قابلِ تفريق اولاماز بر حاله گلمش. حميتِ إسلاميه، أڭ قوّتلى و متين و عرشدن گلمش بر زنجيرِ نورانيدر. قيريلماز و قوپماز بر عروة الوثقىدر. تخريب ايديلمز، مغلوب اولماز بر قدسى قلعهدر" ديديگم وقت او ايكى منوّر مكتب معلّملرى بڭا ديديلر: "دليلڭ نهدر؟ بو بيوك دعوايه بيوك بر حجّت و غايت قوّتلى بر دليل لازم. دليل نهدر؟"
بردن شمندوفريمز تونلدن چيقدى. بز ده باشمزى چيقاردق، پنجرهدن باقدق. آلتى ياشنه گيرمهمش بر چوجغى شمندوفرڭ تام گچهجگى يولڭ ياننده طورمش گوردك. او ايكى معلّم آرقداشلريمه ديدم:
ايشته بو چوجق لسانِ حاليله سؤالمزه تام جواب ويرييور. بنم بدلمه او معصوم چوجق، بو سيّار مدرسهمزده استاديمز اولسون. ايشته لسانِ حالى بو گلهجك حقيقتى دير:
باقڭز بو دابّة الأرض، دهشتلى هجوم و گورولتيسى و باغيرماسيله و تونل دليگندن چيقوب هجوم ايتديگى دقيقهده، گچهجگى يوله بر متره ياقينلقده او چوجق طورييور. او دابّة الأرض تهديديله و هجومنڭ تحكّمى ايله باغيرهرق تهديد ايدييور. "بڭا راست گلنلرڭ واى حالنه!" ديديگى حالده او معصوم يولنده طورييور. مكمّل بر حرّيت و خارقه بر جسارت و قهرمانلقله بش پاره اونڭ تهديدينه أهمّيت ويرمييور. بو دابّة الأرضڭ هجومنى إستخفاف ايدييور و قهرمانجقلغيله دييور: "أى شمندوفر! سن گوك گورولتيسى گبى باغيرماڭله بنى قورقوتهمازسڭ."
— 138 —
ثبات و متانتنڭ لسانِ حاليله گويا دير: "أى شمندوفر! سن بر نظامڭ أسيريسڭ. سنڭ گمڭ، ديزگينڭ، سنى گزديرهنڭ ألندهدر. سنڭ بڭا تجاوز ايتمك حدّڭ دگل. بنى إستبدادڭ آلتنه آلامازسڭ. هايدى يولڭه گيت، قوماندانڭڭ إذنيله يولڭدن گج."
ايشته أى بو شمندوفردهكى آرقداشلرم و أللى سنه صوڭره فنلره چاليشان قارداشلرم! بو معصوم چوجغڭ يرنده رستمِ ايرانى ويا هركولِ يونانى او عجيب قهرمانلقلريله برابر طىِّ زمان ايدهرك، او چوجغڭ يرنده بولونديغنى فرض ايديڭز. اونلرڭ زماننده شمندوفر اولماديغى ايچون، ألبته شمندوفر بر إنتظام ايله حركت ايتديگنه بر إعتقادلرى اولميهجق. بردن بو تونل دليگندن، باشنده آتش و نَفَسى گوك گورولتيسى گبى، گوزلرنده ألكتريق برقلرى اولديغى حالده بردن چيقان شمندوفرڭ دهشتلى تهديد هجوميله رستم و هركول طرفنه قوشماسنه قارشى او ايكى قهرمان نه قدر قورقهجقلر، نه قدر قاچهجقلر!.. او خارقه جسارتلريله بيڭ مترهدن فضله قاچهجقلر. باقڭز ناصل بو دابّة الأرضڭ تهديدينه قارشى حرّيتلرى، جسارتلرى محو اولور. قاچمقدن باشقه چاره بولامييورلر. چونكه اونلر، اونڭ قومانداننه و إنتظامنه إعتقاد ايتمدكلرى ايچون مطيع بر مركب ظن ايتمييورلر. بلكه غايت مدهش، پارچهلاييجى، واغون جسامتنده يگرمى آرسلانى آرقهسنه طاقمش بر نوع آرسلان توهّم ايدرلر.
أى قارداشلرم و أى أللى سنه صوڭره بو سوزلرى ايشيدن آرقداشلرم! ايشته آلتى ياشنه گيرمهين بو چوجغه او ايكى قهرماندن زياده جسارت و حرّيت و چوق مرتبه اونلرڭ فوقنده بر أمنيت و قورقمامق حالتنى ويرن، او معصومڭ قلبنده حقيقتڭ بر چكردگى اولان شمندوفرڭ إنتظامنه و ديزگينى بر قوماندانڭ ألنده بولونديغنه و جريانى بر إنتظام آلتنده و بريسى اونى كندى حسابيله گزديرمسنه
— 139 —
اولان إعتقادى و إطمئنانى و ايمانيدر. و او ايكى قهرمانى غايت قورقوتان و وجدانلرينى وهمه أسير ايدن، اونلرڭ اونڭ قومانداننى بيلمهمك و إنتظامنه اينانمامق اولان جاهلانه إعتقادسزلقلريدر.
....
او ايكى تمثيلده، او ايكى عجيب قهرمانڭ پك عجيب قورقو و تلاشلرينه و ألملرينه سبب، اونلرڭ عدمِ إعتقادلرى و جهالتلرى و ضلالتلرى اولديغى گبى.. رسالهِٔ نورڭ يوزر حجّتلرله إثبات ايتديگى بر حقيقتى كه، بو رسالهنڭ مقدّمهسنده بر ايكى مثالى سويلنمش. مسئله شودر كه:
كفر و ضلالت، بتون كائناتى أهلِ ضلالته بيڭلر مدهش دشمن طائفهلرى و سلسلهلرى گوسترييور. كور قوّت، سرسرى تصادف، صاغير طبيعت أللريله، منظومهِٔ شمسيهدن طوت، تا قلبدهكى ورم ميقروبلرينه قدر بيڭلر طائفه دشمنلر بيچاره بشره هجوم ايتدكلرينى و إنسانڭ جامع ماهيتى و كلّى إستعداداتى و حدسز إحتياجاتى و نهايتسز آرزولرينه قارشى متماديًا قورقو، ألم، دهشت و تلاش ويرمسيله كفر و ضلالات بر جهنّم زقّومى اولديغنى و بو دنياده ده صاحبنى بر جهنّم ايچنه قويديغنى و دين و ايماندن خارج بيڭلر فن و ترقّياتِ بشريه او رستم و هركولڭ قهرمانلقلرى گبى بش پاره فائده ويرمديگنى گوستروب، يالڭز إبطالِ حسّ نوعندن موقّةً او أليم قورقولرى حسّ ايتمهمك ايچون سفاهت و سرخوشلقله شيرينغه ايدييور.
ايشته ايمان و كفرڭ موازنهسى آخرتده جنّت و جهنّم گبى ميوهلرى و نتيجهلرى ويرديگى گبى؛ دنياده ده ايمان بر معنوى جنّتى تأمين و ئولومى بر ترخيص تذكرهسنه چويرمهسنى و كفر دنياده دخى بر معنوى جهنّم و حقيقى سعادتِ بشريهيى
— 140 —
محو ايتمهسى و ئولومى بر إعدامِ أبدى ماهيتنه گتيرمسنى، قطعى و حسّ و شهوده إستناد ايدن رسالهٔ نورڭ يوزر حجّتلرينه حواله ايدوب قيصه كسييورز.
بو تمثيلڭ حقيقتنى گورمك ايسترسهڭز باشڭزى قالديريڭز، بو كائناته باقڭز. نه قدر شمندوفر مِثللو بالون، اوتوموبيل، طيّاره، برّيه و بحريه گميلر.. قرهده، دڭزده، هواده قدرتِ أزليهنڭ نظام و حكمتله خلق ايتديگى ييلديزلرڭ كرهلرينه و كائنات أجرامنه و حادثاتڭ سلسلهلرينه و متسلسل واقعاتلرينه باقڭز.
هم عالمِ شهادتده و جسمانى كائناتده بونلرڭ وجودى گبى، عالمِ روحانى و معنوياتده قدرتِ أزليهنڭ داها عجيب متسلسل نظيرهلرى وار اولديغنى عقلى بولونان تصديق ايدر، گوزى بولونان چوغنى گورهبيلير.
ايشته كائنات ايچندهكى مادّى و معنوى بتون بو سلسلهلر، ايمانسز أهلِ ضلالته هجوم ايدييور، تهديد ايدييور، قورقوتويور، قوّهِٔ معنويهسنى زير و زبر ايدييور. أهلِ ايمانه دگل تهديد و قورقوتمق بلكه سَوينج، سعادت، اُنسيت، اُميد و قوّت ويرييور. چونكه أهلِ ايمان، ايمانله گورويور كه؛ او حدسز سلسلهلرى، مادّى و معنوى شمندوفرلرى، سيّار كائناتلرى مكمّل إنتظام و حكمت دائرهسنده برر وظيفهيه سَوق ايدن بر صانعِ حكيم اونلرى چاليشديرييور. ذرّه مقدار وظيفهلرنده شاشيرمييورلر، بربرينه تجاوز ايدهمييورلر. و كائناتدهكى كمالاتِ صنعته و تجلّياتِ جماليهيه مظهر اولدقلرينى گوروب قوّهٔ معنويهيى تماميله ألنه ويروب، سعادتِ أبديهنڭ بر نمونهسنى ايمان گوسترييور.
ايشته أهلِ ضلالتڭ ايمانسزلقدن گلن دهشتلى ألملرينه و قورقولرينه قارشى هيچ بر شى، هيچ بر فن، هيچ بر ترقّياتِ بشريه بر تسلّى ويرهمز، قوّهِٔ معنويهيى تأمين ايدهمز. جسارتى زير و زبر اولور. فقط موقّت غفلت پرده چكر، آلداتير.
— 141 —
أهلِ ايمان، ايمان جهتيله دگل قورقمق، قوّهِٔ معنويهسى قيريلمق، بلكه او تمثيلدهكى معصوم چوجق گبى فوق العاده بر قوّهِٔ معنويه و بر متانتله و ايماندهكى حقيقتله اونلره باقييور. بر صانعِ حكيمڭ حكمت دائرهسنده تدبير و إدارهسنى مشاهده ايدر، أوهام و قورقولردن قورتولور. "صانعِ حكيمڭ أمرى و إذنى اولمادن بو سيّار كائناتلر حركت ايدهمزلر، ايليشهمزلر." دييوب آڭلار. كمالِ أمنيتله حياتِ دنيويهسنده درجهسنه گوره سعادته مظهر اولور. كيمڭ قلبنده ايماندن و دينِ حقدن گلن بو حقيقت چكردگى بولونمازسه و نقطهِٔ إستنادى اولمازسه، بِالبداهه تمثيلدهكى رستم و هركولڭ جسارتلرى و قهرمانلقلرى قيريلديغى گبى، اونڭ جسارتى و قوّهِٔ معنويهسى مضمحل اولور و وجدانى تفسّخ ايدر. و كائناتڭ حادثاتنه أسير اولور. هر شيئه قارشى قورقاق بر ديلنجى حكمنه دوشر. ايمانڭ بو سرِّ حقيقتنى و ضلالتڭ ده بو دهشتلى شقاوتِ دنيويهسنى رسالهٔ نور يوزر قطعى حجّتلرله إثبات ايتديگنه بناءً، بو پك اوزون حقيقتى قيصه كسييورز.
عجبا أڭ زياده قوّهِٔ معنويهيه و تسلّىيه و متانته إحتياجنى حسّ ايتمش بو عصردهكى بشر، بو زمانده او قوّهِٔ معنويهيى و تسلّىيى و سعادتى تأمين ايدن إسلاميت و ايماندهكى نقطهِٔ إستناد اولان حقائقِ ايمانيهيى بيراقوب، غربليلشمق عنوانى ايله إسلاميت ملّيتندن إستفاده يرينه، بتون بتون قوّهِٔ معنويهيى قيروب و تسلّىيى محو ايدن و متانتنى قيران ضلالت و سفاهته و يالانجى پوليتيقه و سياسته طايانماسى، نه قدر مصلحتِ بشريهدن و منفعتِ إنسانيهدن اوزاق بر حركت اولديغنى؛ پك ياقين بر زمانده إنتباهه گلمش، باشده إسلام اولارق، بشر حسّ ايدهجك و دنيانڭ عمرى قالمشسه قرآنڭ حقائقنه ياپيشهجق.
٭ ٭ ٭
— 142 —
@
استاد بديع الزمان سعيد نورسىنڭ تملنى آتديغى دار الفنونڭ يرى.
@
بديع الزمان حضرتلرينڭ واندهكى حياتنه عائد چورهوانيس كويندهكى مدرسهسنڭ يانندن أرَكْ طاغنڭ گورونوشى.
— 143 —
او وقت قوصوهده، بيوك بر إسلام دار الفنوننڭ تأسيسنه تشبّث ايديلمشدى. اوراده هم إتّحادجيلره، هم سلطان رشاده دير كه: "شرق، بويله بر دار الفنونه داها زياده محتاج و عالمِ إسلامڭ مركزى حكمندهدر." بونڭ اوزرينه شرقده بر دار الفنون آچيلاجغنى وعد ايدرلر. بِالآخره بالقان حربى چيقماسيله، او مدرسه يرى، يعنى قوصوه إستيلا ايديلير. بونڭ اوزرينه مراجعتله قوصوهدهكى دار الفنون ايچون تخصيص ايديلن اون طوقوز بيڭ آلتون ليرانڭ شرق دار الفنونى ايچون ويريلمهسنى طلب ايدر، بو طلبى قبول ايديلير.
بديع الزمان تكرار وانه حركت ايدر. وان گولى كنارندهكى آرطهميتده (أدرميت) او دار الفنونڭ تملى آتيلير. فقط نه چاره كه حربِ عمومينڭ ظهوريله، تشبّث گرى قالير. ذاتًا او قيش ملا سعيد، طلبهلرينه: "حاضر اولڭز، بيوك بر مصيبت و فلاكت بزه ياقلاشييور" دييه خبر ويرمشدى.
بديع الزمان سعيد النورسىنڭ گوڭللى آلاى قوماندانى اولارق وطن و ملّته فداكارانه خدمتلرى
بديع الزمان قافقاس جبههسنده أنور پاشا و فرقه قومانداننڭ حيرانلقله تقدير ايتدكلرى خدمتِ جهاديهيى ياپدقدن صوڭره، روس قوّتلرينڭ ايلرلهمسندن طولايى وانه چكيلدى. وانڭ تخليهسى و روسلرڭ هجومى صيرهسنده، بر قسم طلبهلريله وان قلعهسنده شهيد اولونجهيه قدر مدافعهيه قطعى قرار ويردكلرى حالده، گرى چكيلن وان واليسى جودت بگڭ إصراريله، واسطان قصبهسنه چكيلدى. والى، قائمِمقام، أهالى و عسكر بيتليس طرفنه چكيليركن، بر آلاى قازاق سواريسى وصطان اوزرينه هجوم ايتمشدى. ملا سعيد، واندن قاچان أهالينڭ مال و چولوق چوجقلرينڭ دشمن ألنه گچمهمسى ايچون اوتوز قرق قدر قاچامامش عسكر و بر
— 144 —
قسم طلبهلريله او قازاقلره قارشى قويمش و هپسنڭ قورتولماسنى صاغلامشدر. حتّى هجوم ايدن قازاقلره دهشت ويرمك ايچون، گيجهلين اونلرڭ اوستندهكى يوكسك بر تپهيه هجوم طرزنده چيقييور، گويا بيوك بر إمداد قوّتى گلمش ظن ايتديرهرك، قازاقلرى اويالايوب ايلرلتمييوردى. بويلهلكله، واسطانڭ روس إستيلاسندن قورتولمسنه سبب اولمشدر.
او محاربه زمانلرنده سپره دونديگى وقت، قيمتدار طلبهسى ملا حبيب ايله "إشارات الإعجاز" نامندهكى تفسيرينى تأليف ايدييوردى. بعضًا آوجى خطّنده، بعضًا آت اوزرنده، بعضًا ده سپره گيردكلرى زمان؛ كنديسى سويلهيور، ملا حبيب ده يازييوردى. "إشارات الإعجاز"ڭ بيوك بر قسمى بو وضعيتده تأليف ايديلمشدر.
(حاشيه): تنبيه: بو "إشارات الإعجاز" تفسيرى، أسكى حربِ عمومينڭ برنجى سنهسنده، جبههِٔ حربده، مأخذسز اولارق، كتاب موجود اولماديغى حالده تأليف ايديلمشدر. حرب زماننڭ ضرورتندن باشقه، درت سببه بناءً غايت مختصر و ايجازلى بر طرزده يازيلمش؛ "فاتحه" و نصفِ أوّل داها مجمل، داها مختصر قالمشدر.
أوّلا: او زمان، ايضاحه مساعده ايتمييوردى. أسكى سعيد، ايجازلى و قيصه تعبيراتله إفادهٔ مرام ايدييوردى.
ثانيًا: غايت ذكى اولان كندى طلبهلرينڭ درجهٔ فهملرينى دوشونويوردى؛ باشقهلرڭ آڭلامالرينى دوشونمييوردى.
ثالثًا: أسكى سعيد، أڭ دقيق و أڭ اينجه اولان نظمِ قرآنده ايجازلى اولان إعجازى بيان ايتديگى ايچون، قيصه و اينجه دوشمشدر. فقط شيمدى ايسه يڭى سعيد نظريله مطالعه ايتدم. الحقّ، أسكى سعيدڭ بتون خطيئاتيله برابر، شو تفسيردهكى تدقيقاتِ علميهسى، اونڭ بر شاه أثريدر. يازيلديغى وقت دائما شهيد اولمغه حاضرلانديغى ايچون، خالص بر نيّت ايله و بلاغتڭ قانونلرينه و علومِ عربيهنڭ دستورلرينه تطبيق ايدهرك يازديغى ايچون هيچ برينى جرح ايدهمدم. بلكه جنابِ حق، بو أثرى اوڭا بر كفّارة الذنوب ياپاجق و بو تفسيرى تام آڭلايهجق آدملرى ده يتيشديرهجك إن شاء اللّٰه. أگر برنجى حربِ عمومى گبى مانعلر اولماسه ايدى، تفسيرڭ شو برنجى جلدى، إعجاز وجوهندن اولان إعجازِ نظمىيى بيان ايتديگى گبى، ديگر جزءلر و مكتوبلر ده متفرّق تفسير حقيقتلرينى ايچنه آلسه ايدى، قرآنِ معجز البيانه گوزل بر تفسيرِ جامع اولوردى. بلكه إن شاء اللّٰه، شو جزءِ تفسير يوز اوتوز عدد "سوزلر" و "لمعهلر" و "مكتوبات" رسالهلريله برابر مأخذ اولورسه، ايلريده بختيار بر هيئت اويله بر تفسيرِ قرآنى يازسين، إن شاء اللّٰه.
سعيد النورسى
هم إستانبولده فتوا أمينى على رضا أفندى، چوق زمان بو تفسيرى مطالعه ايله، ياننه گلن دوستلرينه متعدّد دفعهلر: "بو إشارات الإعجاز، بيڭ تفسير قوّتنده و قيمتندهدر!" دييه يمين ايدهرك إعلان ايدييوردى. شرق علماسى، شام و بغدادده بيوك عالملر: "إشارات الإعجاز غايت خارقه و أمثالسز بر تفسيردر." دييه إستحسان ايتمشلردر.
بو خارقه تفسيرڭ باشندهكى "إفادهٔ مرام"ى تفسير حقّنده بر درجه معلومات ويرمهسى إعتباريله عينًا درج ايدييورز.
— 145 —
إفادهٔ مرام
قرآنِ عظيم الشان بتون زمانلرده گلوب گچن نوعِ بشرڭ طبقهلرينه، ملّتلرينه، فردلرينه خطابًا عرشِ أعلادن ايراد ايديلن إلٰهى و شموللى بر نطق و عمومى و ربّانى بر خطابه اولديغى گبى؛ بيلينمسى، بر فردڭ ويا كوچك بر جماعتڭ إقتدارندن خارج اولان، بِالخاصّه بو زمانده، دنيا مادّياتنه عائد پك چوق فنلرى، علملرى جامعدر.
بو إعتبارله زمانجه، مكانجه، إختصاصجه دائرهِٔ إحاطهسى پك طار اولان بر فردڭ فهمندن، قريحهسندن چيقان بر تفسير، بِحقّ قرآنِ عظيم الشانه تفسير
— 146 —
اولاماز. چونكه قرآنڭ خطابنه مخاطب اولان ملّتلرڭ، إنسانلرڭ أحوالِ روحيهلرينه، مادّياتنه و جامع بولونديغى اينجه فنلره، علملره بر فرد واقف و صاحبِ إختصاص اولاماز كه، اوڭا گوره بر تفسير ياپابيلسين. مع هذا؛ بر فردڭ مسلگى، مشربى، تعصّبدن خالى اولاماز كه، حقائقِ قرآنيهيى گورسون، بىطرفانه بيان ايتسين. مع هذا؛ فردڭ فهمندن چيقان بر دعوا، كنديسنه خاص اولوب، باشقهسى او دعوانڭ قبولنه دعوت ايديلهمز. مگر كه بر نوع إجماعڭ تصديقنه مظهر اوله.
بناءً عليه قرآنڭ اينجه معنالرينڭ و تفسيرلرده طاغنيق بر صورتده بولونان محاسننڭ و زمانڭ تجربهسيله فنّڭ كشفى سايهسنده تجلّى ايدن حقيقتلرينڭ تثبيتيله، هر برى بر قاچ فنده متخصّص اولمق اوزره محقّقينِ علمادن يوكسك بر هيئتڭ تدقيقاتيله، تحقيقاتيله بر تفسيرڭ ياپيلماسى لازمدر. نتهكيم قانونى حكملرڭ تنظيم و إطّرادى، بر فردڭ فكرندن دگل، يوكسك بر هيئتڭ نظرِ دقّت و تدقيقاتندن گچمهسى لازمدر كه، عمومى بر أمنيتى و جمهورِ ناسڭ إعتمادينى قزانمق اوزره ملّته قارشى بر كفالتِ ضمنيه حصوله گلسين و إجماعِ اُمّت حجّتى ألده ايدهبيلسين.
أوت قرآنِ عظيم الشانڭ مفسّرى، يوكسك بر دها صاحبى و نافذ بر إجتهاده مالك و بر ولايتِ كاملهيى حائز بر ذات اولماليدر. بِالخاصّه بو زمانده، بو شرطلر آنجق يوكسك و عظيم بر هيئتڭ تسانديله تلاحقِ أفكارندن و روحلرينڭ تناسبيله بربرينه يارديم ايتمكدن و حرّيتِ فكرله تعصّبدن آزاده اولمقله تام إخلاصلرندن طوغان داهى بر شخصِ معنويده بولونور. و او شخصِ معنوى قرآنى تفسير ايدهبيلير. چونكه "جزءده بولونميان، كلّده بولونور" قاعدهسنه بناءً، هر فردده بولونميان بو گبى شرطلر، هيئتده بولونور.
بويله بر هيئتڭ ظهورينى چوقدن بَرى بكلهيوركن، حسِّ قبل الوقوع قبيلندن، مملكتى ييقوب ياقهجق بيوك بر زلزلهنڭ عرفهسنده بولونديغمز ذهنه گلدى.
— 147 —
(حاشيه): أوت وانده خورخور مدرسهمزڭ طامنده أثناءِ درسده، بيوك بر زلزلهنڭ گلمكده اولديغنى سويلهدى. حقيقةً سويلهديگى گبى، آز بر زمان صوڭره حربِ عمومى باشلادى.
حمزه، محمد شفيق، محمد مهرى
"بر شى تماميله ألده ايديلهمديگى تقديرده تماميله ترك ايتمك جائز دگلدر" قاعدهسنه بناءً، عجز و قصورمله برابر؛ قرآنڭ بعض حقيقتلريله، نظمندهكى إعجازينه دائر بعض إشارتلرى تك باشمه قيد ايتمگه باشلادم. فقط برنجى حربِ عمومينڭ پاطلامسيله أرضرومڭ پاسينلرڭ طاغلرينه و درهلرينه دوشدك. او قيامتلرده، او طاغ و تپهلرده فرصت بولدقجه، قلبمه گلنلرى، بربرينه اويميان عبارهلرله، او دهشتلى و مختلف حاللرده يازييوردم. او زمانلرده، او گبى يرلرده، مراجعت ايديلهجك تفسيرلرڭ، كتابلرڭ بولونماسى ممكن اولماديغندن؛ يازدقلرم يالڭز سنوحاتِ قلبيهمدن عبارت قالدى. شو سنوحاتم أگر تفسيرلره موافق ايسه، نورٌ على نور؛ شايد مخالف جهتلرى وارسه، بنم قصورلريمه عطف ايديلهبيلير. أوت تصحيحه محتاج يرلرى واردر، فقط خطِّ حربده بيوك بر إخلاص ايله، شهيدلر آراسنده يازيلوب گيديريلن او ييرتيق عبارهلرڭ تبديلنه (شهيدلرڭ قان و ألبسهلرينڭ تبديلى گبى) جواز ويرهمدم و قلبم راضى اولمادى. شيمدى ده راضى دگلدر. چونكه، حقيقتِ إخلاص ايله باقدم، تصحيح يرينى بولامدم. ديمك سنوحاتِ قرآنيه اولديغندن، إعجازِ قرآنيه اونى ياڭليشلردن حمايه ايتمش.
مع هذا قلمه آلديغم شو إشارات الإعجاز آدلى أثريمى، حقيقى بر تفسير نيّتيله ياپمدم؛ آنجق علماءِ إسلامدهكى أهلِ تحقيقڭ تقديرلرينه مظهر اولديغى تقديرده، اوزاق بر إستقبالده ياپيلاجق يوكسك بر تفسيره بر ئورنك و بر مأخذ اولمق اوزره او زمانلرڭ إنسانلرينه بر يادگار مقصديله ياپدم.
٭ ٭ ٭
— 148 —
او محاربهده؛ يگرمى طلبه قدر قيمتدار و "إشارات الإعجاز" تفسيرينڭ كاتبى اولان ملا حبيب، ايران جبههسنده قوماندان خليل پاشا ايله مهمّ بر مخابره وظيفهسنى تأمين ايتدكدن صوڭره واسطانده شهيد دوشر.
او محاربهلر أثناسنده، أرمنى فدائيلرى بعض يرلرده چولوق چوجغى كسييورلردى. بوڭا قارشى أرمنيلرڭ چوجقلرى ده بعضًا ئولديريلييوردى. بديع الزمانڭ بولونديغى ناحيهيه بيڭلرله أرمنى چوجغى طوپلانمشدى. ملا سعيد عسكرلره: "بونلره ايليشمهيڭز!" دييه أمر ايتدى. داها صوڭره بو أرمنى چولوق چوجغنى سربست بيراقدى؛ اونلر ده، روسلرڭ ايچريسندهكى عائلهلرينڭ ياننه دونديلر. بو حركت أرمنيلر ايچون بيوك بر عبرت درسى اولوب، مسلمانلرڭ أخلاقنه حيران قالمشلردى. بو حادثه اوزرينه، روسلر بزى إستيلا ايتدكلرنده، فدائى قوميتهلرڭ رئيسلرى مسلمان چولوق چوجغنى كسمك عادتنى بيراقوب، "مادام ملا سعيد بزم چولوق چوجقلريمزى كسمدى، بزه تسليم ايتدى؛ بز ده بوندن صوڭره مسلمانلرڭ چوجقلرينى كسميهجگز" دييه عهد ايتديلر. ملا سعيد، بو صورتله او حواليدهكى بيڭلرله معصوملرڭ فلاكتدن قورتولماسنى تأمين ايتمش اولدى.
بر مدّت صوڭره روسلر، وان و موش طرفنى إستيلا ايدوب، اوچ فرقه ايله بيتليسه هجوم ايتديگى صيرهده، بيتليس واليسى ممدوح بك ايله كل على، بديع الزمانه:
- ألمزده بر طابور عسكر و ايكى بيڭ قدر گوڭلليڭز وار؛ بز گرى چكيلمگه مجبورز، ديديلر.
بديع الزمان اونلره:
— 149 —
@
استاد بديع الزمان حضرتلرى برنجى جهان حربينڭ صوڭلرنده.
— 150 —
- أطرافدن قاچوب گلن أهالينڭ و هم ده بيتليس خلقنڭ ماللرى، چولوق و چوجقلرى دشمن ألنه دوشهجك؛ بز محو اولنجهيه قدر درت بش گون مقاومته مجبورز، ديمسى اوزرينه اونلر:
- موشڭ سقوط ايتمهسى طولاييسيله اوتوز طوپمزى عسكرلر بو طرفه قاچيرمغه چاليشييورلر. أگر سن، او اوتوز طوپى گوڭلليلرڭله أله گچرهبيليرسهڭ، بر قاچ گون او طوپلرله مقابله ايدرز و أهالى ده قورتولور، ديديلر.
بديع الزمان:
- اويله ايسه بن، يا ئولورم ويا او طوپلرى گتيريرم، دييهرك اوچ يوز گوڭللينڭ باشنه گچدى. گيجهلين، نورشين طرفنه، طوپلرڭ گتيريلديگى جهته گيتدى. طوپلرى تعقيب ايدن بر آلاى روس قازاغنه كندى مخبرلرى: "بيتليسى مدافعه ايدن گوڭللى قوماندانى اوچ بيڭ آدمله و طاغدهكى مشهور موسى بك بيڭ كيشى ايله طوپلرى قورتارمغه گلييورلر." دييهرك پك زياده مبالغه ايله إخبار ايتمهلرى اوزرينه، قازاق قوماندانى قورقمش، ايلرليهمهمشدى. بديع الزمان ده، برابرندهكى اوچ يوز گوڭللىيى راست گلدكلرى طوپلره برر ايكيشر تقسيم ايدوب بيتليسه گوندرر؛ كنديسى ايسه ايلرليهرك طوپلرى برر برر قورتاروب، أڭ صوڭ طوپى ده اوچ آرقداشيله برلكده أله گچيرر. بو شكلده، اوتوز طوپڭ بيتليسه گلمهسنى تأمين ايدر. او طوپلرله اوچ درت گون عسكر و گوڭلليلر دشمنه مقابله ايدوب، بتون أهالى و جهازات و ماللر قورتولور.
بديع الزمان، او حربده گوڭلليلره جسارت ويرمك ايچون سپره گيرميهرك آوجى خطّنده طولاشيردى. آوجى خطّنده أڭ ايلريده آتنى صاغه صوله
— 151 —
قوشديرركن، بردن خاطرينه گلير و روحنه ايليشير كه:"شو آنده شهيد اولسهم؛ بو وضعيتم، يعنى أڭ ايلرده گوزه چارپان شو حالم، صاقين مرتبهٔ شهادتڭ بر أساسى اولان إخلاصمه ضرر ويرمهسين، بر خودفروشلق معناسى اولماسين" دييهرك، بردن آتنى دونديرر و آرقداشلرينڭ ياننه گلير.
(حاشيه): ايشته محاربهنڭ شدّتلى آننده، حيات ممات مسئلهسى وقتنده "بنم ظاهرًا قهرمانلق گبى گورونن بو وضعيتم حقيقى إخلاصه آيقيرى اولماسين؟" دييه دوشونمسى كمالاتِ إنسانيهنڭ بر مثاليدر، دينيلهبيلير. ميدانِ حربده، دشمن قارشيسنده، گلّهلر ايچريسنده؛ طلبهلرينه جسارت ويرمك ايچون أڭ ألزم بر قهرمانلغى فعلًا گوسترمك أمليله آوجى خطّنده آتنى صاغه صوله دونديرركن، بو صورتله جسارتِ ايمانيه و شهامتِ إسلاميهيى أڭ أعلا بر درجهده بر قوماندان معناسيله ايفا ايدركن، روحنده و نيّتنده أڭ عالى و صافى بر مرتبهِٔ كمال اولان سرِّ إخلاصى قاچيرمامهيى أهمّيتله دوشونمسى و دقّت كسيلمسى؛ اونڭ ظاهرًا تقديره شايان خدمتِ دينيهسى، فداكارانه مجاهدهسى قدر، بلكه داها زياده، روحنڭ كمالنه ده دلالت ايدر.
ايشته ملا سعيد بتون حياتنڭ شهادتيله گرچه بَيْن الإسلام "بديع الزمان"، "صاحب الزّمان"، "فخر الدّوران"، "فطين العصر" عنوانلريله ياد ايديلمش؛ فقط بو هيچ بر زمان حقيقتسز و بر سوزدن عبارت دگلدر. رسالهِٔ نور ايله ياپديغى معظّم خدمتِ ايمانيه و قرآنيهسى و تشكيل ايتديگى حميتِ دينيه ايله سرفراز ميليونلر فداكار طلبهلرڭ قدسى شخصِ معنويسى، بر شاهدِ صادق و بر دليلِ قاطعدر.
آوجى خطّنده طولاشيركن وجودينه درت گلّه إصابت ايتمش، فقط گرى چكيلمهمش و گوڭلليلرڭ جسارتى قيريلمامسى ايچون سپره دخى گيرمهمشدر. حتّى بونى ايشيدن والى ممدوح بك و قوماندان كل على، "امان گرى چكيلسين!" دييه خبر گوندردكلرى زمان، ديمش:
- بو كافرلرڭ گلّهسى بنى ئولديرميهجك...
— 152 —
حقيقةً اوچ گلّه، ئولهجك يرينه إصابت ايتديگى حالده؛ برى خنچرينى، ديگرى توتون طبقهسنى دلوب گچمش و كنديسنه بر ضرر ويرمهمشدر.
گيجهلين والى و قوماندان كل على و أهالى قورتولدقدن، گوڭلليلر و عسكرلر چكيلدكدن صوڭره؛ بر قسم فداكار طلبهلريله بيتليسده بقيّه قالان بر قسم بيچارهلر ايچون، كنديلرينى فدا ايتمك فكريله قاچمازلر. صباحلين دشمنڭ بر طابورى ايله مصادمه ايدرلر، آرقداشلرينڭ چوغى شهيد اولور. حتّى يگنى و فداكار بر طلبهسى اولان عُبَيد دخى كندى بدلنه شهيد دوشدكدن صوڭره دشمنڭ اوچ صيره عسكرينى يارارق گچوب، حياتده قالان اوچ طلبهسيله پك عجيب بر صورتده صو اوزرنده بولونان بر سُترهيه گيرر. هم يارهلى، هم آياغى قيريق بر حالده؛ اوتوز اوچ ساعت صو و چامور ايچنده قالير. تفنك أللرنده، او وضعيتِ مدهشه ايچنده، اوست قاتدهكى اوطهده دشمن عسكرى و ضابطلرى بولونديغى حالده، كمالِ إستراحتِ قلبله و أهالينڭ قورتولماسنڭ سَوينجيله سُرور ايچنده، برابرندهكى آرقداشلرينه تسلّى ويرهرك دير:
- قارشيمزه نه وقت چوقلقله دشمن عسكرلرى گليرسه؛ او وقت سلاحلريمزى قوللانهجغز، كنديمزى اوجوزه صاتميهجغز، بر ايكى دشمنه قورشون آتميهجغز...
لطيف بر عنايتِ إلٰهيهدر كه؛ اوتوز اوچ ساعت، اونلر روس عسكرلرينى گوردكلرى و روسلر ده اونلرى آرادقلرى حالده بولامديلر. بو أثناده بديع الزمان، طلبهلرى اولان گوڭللى فدائيلره خطابًا:
- آرقداشلر! طورمايڭز... سزلره حقّمى حلال ايتدم، بنى بيراقڭز، سز كنديڭزى قورتارمغه چاليشڭز، ديمسى اوزرينه، فداكار و قهرمان طلبهلر:
— 153 —
- سزى بو حالده بيراقوب گيدهمهيز؛ شهيد اولورسهق، ينه خدمتڭزده اولسون، دييوب قاليرلر. صوڭره روسلر أسير ايدوب؛ وان، جلفا، تيفليس، قيلوغريف، قوستورمايه سَوق ايدرلر.
أرمنى فدائيلرى مشهوردر؛ حتّى اويله روايت ايدرلر كه: "فدائيلرڭ يوزلرى، قيزارمش كومور اوستنه طوتولوب گوزلرى پاطلامه درجهسنه گلسه دخى، ينه سرّ ويرمزلر." ايشته روسلر او زمان دييورلردى كه: "بديع الزمانڭ گوڭلليلرى، أرمنى فدائيلرينڭ فوقندهدر! بونڭ ايچوندر كه، بزم قازاقلريمزى إمحاده فضله موفّق اولمشلردر."
بديع الزمانى اُسَرا قامپنه گوتوررلر. بوراده شو شكلده شايانِ تقدير بر حادثه جريان ايدر. شويله كه:
بر گون روس باش قوماندانى أسيرلرى تفتيشه گلير. تفتيش أثناسنده، بديع الزمان قوماندانه سلام ويرمز و يرندن قالقماز. قوماندان قيزار، بلكه طانيمامشدر دييهرك تكرار اوڭندن گچديگى زمان ينه يرندن قالقماينجه، قوماندان ترجمان واسطهسيله دير:
- بنى هر حالده طانيمديلر؟
بديع الزمان:
- طانييورم، نيقولا نيقولاويچدر.
قوماندان: شو حالده روس اوردوسنه، طولاييسيله روس چارينه حقارت ايدييورلر.
بديع الزمان: حقارت ايتمدم. بن بر مسلمان عالمىيم. ايمانلى بر كيمسه، جنابِ حقّى طانيميان بر آدمدن اوستوندر. بناءً عليه بن سڭا قيام ايتمهم، دير.
— 154 —
بونڭ اوزرينه بديع الزمان ديوانِ حربه ويريلير. بر قاچ ضابط آرقداشى، همان عذر ديلهيهرك وخيم نتيجهنڭ اوڭلنمهسنه چاليشماسنى إسترحام ايدرلر.
فقط بديع الزمان:
- بونلرڭ إعدام قرارى، بنم أبدى عالمه سياحت ايتمهم ايچون بر پاساپورت حكمندهدر، دييوب كمالِ عزّت و شجاعتله هيچ أهمّيت ويرمز.
نهايت إعدامنه قرار ويريلير. حكم إنفاذ ايديلهجگى وقت، نماز قيلمق ايچون مساعده ايستر؛ وظيفهِٔ دينيهسنى ايفادن صوڭره، آتيلاجق قورشونلره گوگسنى گرهجگنى بيان ايدر. تام بو أثناده، نمازينى أدا ايدركن، روس قوماندانى گلهرك، بديع الزماندن عذر ديلهيوب:
- "او حركتڭزڭ، مقدّساتڭزه اولان باغليلقدن ايلرى گلديگنه قناعت گتيردم، رجا ايدرم، بنى عفو ايديڭز." دييهرك ويريلن إعدام حكمنى گرى آلديرر.
٭ ٭ ٭
بديع الزمان، ايكى بچق سنه قدر سبريا طرفلرنده أسارتده قالير. بتون حياتنى، فى سبيل اللّٰه قرآنه، إسلاميته، سنّتِ سنيهنڭ إحياسنه حصر و وقف ايدن بو فداكارِ إسلام، بورالرده ده قطعيًا بوش طورماز. ايچريسنده بولونديغى محيطى تنوير و إرشاد ايچون چاليشير. بو مدّت ايچنده كنديسيله برابر أسارتده بولونان ضابطلره درسلر ويرييوردى. بر گون، طقسان ضابط آرقداشنه درس ويرديگى صيرهده، بر روس قوماندانى گلير. "سياسى درس ويرييور" دييه درسنه مانع اولورسه ده، فعاليتنڭ دينى، علمى، إجتماعى اولديغنى اوگرننجه سربست بيراقديرر.
— 155 —
نهايت أسارتدن فرار ايله قورتولوب؛ پَتَرْسْبُرْغ و وارشووايه گلمگه موفّق اولور. بِالآخره وييانا طريقيله (رومى ١٣٣٤) سنهسنده إستانبوله تشريف ايدر.
حربِ عموميده گوڭللى آلاى قوماندانى اولان بديع الزمان سعيد النورسى، بو أسارت حياتنى بر أثرنده
(حاشيه) بو أسارتدن خيلى زمان گچدكدن صوڭره، بارلايه بر أسير گبى گوندريلن استاد، أسكى ماجراىِ حياتندن بر قسمنى ده "يگرمى آلتنجى لمعهنڭ اون اوچنجى رجاسى" اولارق قلمه آلمشدر. مراق ايدنلر او رسالهيه مراجعت ايدهبيليرلر.
شويله آڭلاتييور:
@
بديع الزمان حضرتلرى روسيه أسارتندن عودت ايدوب آلمانيايه اوغراديغى زمان آلمانلر طرفندن ١٩١٨ تاريخنده آلينمش فوطوغرافى.
— 156 —
@
بديع الزمانڭ، روسيه أسارتندن فرار ايدوب آلمانيا يولى ايله صوفيايه گلديگى زمان، صوفيا آتشهميليترلگى طرفندن ويريلن پاساپورتيدر.
— 157 —
@
بديع الزمانڭ "وطنه عودت" بلگهسنڭ آرقه يوزى.
— 158 —
يگرمى آلتنجى لمعهنڭ طوقوزنجى رجاسندن بر قسم
حربِ عموميده أسارتله، روسيهنڭ شرقِ شماليسنده، چوق اوزاق اولان قوستورما ولايتنده بولونويوردم. اوراده تاتارلرڭ كوچك بر جامعى، مشهور وولغا نهرينڭ كنارنده بولونويوردى. اورادهكى آرقداشلرم اولان أسير ضابطلر ايچنده صيقيلييوردم. يالڭزلق ايستدم؛ طيشاريده إذنسز گزهمييوردم. تاتار محلّهسى، كفالتله بنى او وولغا نهرينڭ كنارندهكى كوچك جامعه آلديلر. بن يالڭز اولارق جامعده ياتييوردم. بهاره ياقين، او شمال قطعهسنڭ پك چوق اوزون گيجهلرنده چوق اويانيق قالييوردم. او قراڭلقلى گيجهلرده و قراڭلقلى غربتده و وولغا نهرينڭ حزين شيريلتيلرى و ياغمورڭ رقّتلى شيبيلتيلرى و روزگارڭ فرقتلى أسمهسى، بنى درين غفلت اويقوسندن موقّةً اويانديردى. گرچه داها كنديمى إختيار بيلمييوردم، فقط حربِ عمومىيى گورن إختياردر. گويا
يَوْمَ يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا
سرّينه مظهر اولارق، اويله گونلردر كه؛ چوجقلرى إختيارلانديرديغى جهتله، قرق ياشنده ايكن، كنديمى سكسان ياشنده بر وضعيتده بولدم. او قراڭلقلى اوزون گيجه و حزين غربت، حزين وضعيت ايچنده حياتدن بر مأيوسيت گلدى. عجزيمه، يالڭزلغمه باقدم، اميدم كسيلدى. او حالتده ايكن قرآنِ حكيمدن إمداد گلدى؛ ديلم
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ
ديدى، قلبم ده آغلايهرق ديدى:
غريبم، بىكسم، ضعيفم، ناتُوانَمْ الأمان گُويَمْ،
عفْو جُويَمْ، مدد خٰواهَمْ زِ دَرْگَاهَتْ إلٰهى!
روحم دخى وطنمدهكى أسكى دوستلرى دوشونوب او غربتده وفاتمى تخيّل ايدهرك، نيازئِ مصرى گبى ديدم:
— 159 —
دنيا غمندن گچوب، يوقلغه قناد آچوب،
شوق ايله هر دم اوچوب، چاغيريرم دوست، دوست!
دييه، دوستلرى آرايوردى. هر نه ايسه... او حزنلى، رقّتلى، فرقتلى اوزون غربت گيجهسنده، درگاهِ إلٰهيده ضعف و عجزم او قدر بيوك بر شفاعتجى و وسيله اولدى كه، شيمدى ده حيرتدهيم. چونكه بر قاچ گون صوڭره، غايت خلافِ مأمول بر صورتده، يايان گيديلسه بر سنهلك مسافهده، تك باشمله روسجه بيلمديگم حالده فرار ايتدم. ضعف و عجزيمه بناءً گلن عنايتِ إلٰهيه ايله خارقه بر صورتده قورتولدم. تا وارشووا و آووستريايه اوغرايهرق إستانبوله قدر گلدم كه، بو صورتده قولايلقله قورتولمق پك خارقه اولمشدى. روسجه بيلن أڭ جسور و أڭ قورناز آدملرڭ موفّق اولامدقلرى، چوق تسهيلات و چوق قولايلقله، او اوزون فرارى سياحتى بيتيردم. فقط او وولغا نهرى كنارندهكى جامعدهكى مذكور گيجهنڭ وضعيتى بڭا بو قرارى ويرديرمش كه؛ بقيّهِٔ عمريمى مغارهلرده گچيرهجگم. بو إنسانلرڭ حياتِ إجتماعيهسنه قاريشمق آرتيق يتر. مادام صوڭنده قبره يالڭز گيدهجگم؛ يالڭزلغه آليشمق ايچون، شيمديدن يالڭزلغى إختيار ايدهجگم، ديمشدم. فقط مع التأسّف، إستانبولدهكى جدّى و چوق أحباب و إستانبولڭ شعشعهلى حياتِ دنيويهسى، خصوصًا حدّمدن چوق فضله بڭا توجّه ايدن شان و شرف گبى نتيجهسز شيلر، او قراريمى موقّةً بڭا اونوتديرديلر. گويا او غربت گيجهسى، حياتمڭ گوزنده نورلى سياهلق ايدى. و إستانبولڭ بياض شعشعهلى گوندوزى، او حيات گوزيمڭ نورسز بياض پارچهسى ايدى كه، ايلرىيى گورهمدى، ينه ياتدى.. تا ايكى سنه صوڭره غوثِ گيلانى فتوح الغيب كتابيله تكرار گوزيمى آچديردى.
....
— 160 —
إستانبولى تكرار شرفلنديرمسى، أهلِ علمى و خلقى چوق فضله ممنون و مسرور ايتدى. كنديسنه خبر ويريلمهدن، مشيخت دائرهسندهكى "دار الحكمة الإسلاميه" أعضالغنه تعيين اولوندى. دار الحكمت، او زمان محمد عاكف، ايزميرلى إسماعيل حقّى، ألماليلى حمدى گبى إسلام عالملرندن مركّب بر إسلام آقادميسى ماهيتنده ايدى.
چوق ذكى، قهرمان و غيّور بر عالم اولان ولدِ معنويسى و برادرزادهسى عبد الرحمن (رحمة اللّٰه عليه) شويله آڭلاتييور:
١٣٣٤ سنهسنده أسارتدن گلدكدن صوڭره، عموجهم رضاسى اولمادن دار الحكمة الإسلاميهيه أعضا تعيين ايديلدى. فقط أسارتده چوق صارصيلمش اولديغندن، بر مدّت مأذونًا وظيفهيه گيدهمدى. چوق دفعه إستعفا ايتمك تشبّثنده بولوندى، فقط دوستلرى بيراقمديلر. بونڭ اوزرينه دار الحكمته دوامه باشلادى. حالنه دقّت ايدييوردم كه، ضرورتدن فضله كندينه مصرف ياپمييوردى. معيشتجه نهدن بو قدر مقتصد ياشايورسڭ ديينلره جوابًا:
- بن سوادِ أعظمه تابع اولمق ايسترم. سوادِ أعظم ايسه، بو قدر تدارك ايدهبيلير. بن، أقلّيتِ مسرفهيه تابع اولمق ايستهمم، ديمشلردر.
دار الحكمتدن آلديغى معاشدن مقدارِ ضرورتى آييردقدن صوڭره، متباقيسنى بڭا ويرهرك، "حفظ ايت!" ديردى. بن ده، بر سنه ظرفندهكى فضله قالمش پارهلرى عموجهمڭ بڭا اولان شفقتنه؛ هم مالى إستحقار ايتمهسنه إعتمادًا، خبرى اولمادن تمامًا صرف ايتدم. صوڭره بڭا ديدى كه: "بو پاره بزه حلال دگلدى، ملّت مالى ايدى، نيچون صرف ايتدڭ؟ مادام كه اويلهدر، بن ده سنى وكيل خرجلقدن عزل ايله كنديمى نصب ايتدم!"
— 161 —
بر مدّت آرادن گچدى... حقائقدن اون ايكى تأليفاتنى طبع ايتديرمك قلبنه گلدى. معاشدن طوپلانان پارهلرى، او تأليفاتلرڭ طبعنه ويردى. يالڭز بر ايكى كوچگى مستثنا اولمق اوزره، ديگرلرينى أطرافه مجّانًا طاغيتدى. نيچون صاتديرمديغنى سؤال ايتدم. ديدى كه: معاشدن بڭا قُوتِ لا يموت جائزدر؛ فضلهسى ملّت ماليدر. بو صورتله ملّته إعاده ايدييورم...
دار الحكمتدهكى خدمتى، هپ بويله شخصى تشبّثى ايله ايدى. چونكه اوراده مشتركًا ايش گورمك ايچون بعض مانعلر گورييوردى. اونى طانييانلر بيلييورلر كه، بديع الزمان كفننى بويننه طاقمش و ئولومنى گوزه آلمشدر. اونڭ ايچوندر كه؛ دار الحكمة الإسلاميهده دمير گبى طاياندى. أجنبى تأثيراتى، دار الحكمتى كندينه آلَت ايدهمدى. ياڭليش فتوالره قارشى، پرواسزجه مجادله ايتدى. إسلاميته مضر بر جريان اورتهيه آتيلديغى وقت، او جريانى قيرمق ايچون أثر نشر ايدردى.
أسارتدن عودتندن صوڭرهكى إستانبول حياتنه دائر قلمه آلديغى بر پارچهدر:
(يگرمى آلتنجى لمعهدن اوننجى رجا)
"بر زمان أسارتدن گلدكدن صوڭره، إستانبولده بر ايكى سنه ينه غفلت غلبه ايتدى. سياست هواسى، نظريمى نفسمدن قالديروب آفاقه طاغيتمش ايكن، بر گون إستانبولڭ أيوب سلطان قبرستاننڭ درهيه باقان يوكسك بر يرنده اوطورويوردم. إستانبول أطرافندهكى آفاقه باقدم. بردن، باقييورم بنم خصوصى دنيام وفات ايدييور، بعض جهتده روح چكيلييور گبى بر حالتِ خياليه بڭا گلدى. ديدم: "عجبا بو قبرستانڭ مزار طاشلرندهكى يازيلر ميدر كه، بڭا بويله خيال ويرييور" دييه نظريمى چكدم. اوزاغه دگل، او قبرستانه باقدم، قلبمه إخطار
— 162 —
ايديلدى كه: "بو سنڭ أطرافڭدهكى قبرستانڭ يوز إستانبول ايچنده واردر. چونكه يوز دفعه إستانبول بورايه بوشالمش. بتون إستانبول خلقنى بورايه بوشالتان بر حاكمِ قديرڭ حكمندن قورتولوب مستثنا قالامازسڭ، سن ده گيدهجكسڭ." بن قبرستاندن چيقوب، بو دهشتلى خيال ايله سلطان أيوب جامعنڭ محفلندهكى كوچك بر اوطهيه چوق دفعه گيرديگم گبى، بو دفعه ده گيردم. دوشوندم كه؛ بن اوچ جهتده مسافرم؛ بو منزلجكده مسافر اولديغم گبى، إستانبولده ده مسافرم، دنياده ده مسافرم. مسافر، يولنى دوشونملى. ناصلكه بو اوطهدن چيقهجغم، بر گون ده إستانبولدن چيقهجغم، ديگر بر گون ده دنيادن چيقهجغم.
ايشته بو حالتده، غايت رقّتلى و فرقتلى ألملى بر حزن و غم قلبمه، باشمه چوكدى. چونكه بن يالڭز بر ايكى دوستى غائب ايتمييورم؛ إستانبولده بيڭلر سَوْديگم دوستلرمدن مفارقت گبى، چوق سَوْديگم إستانبولدن ده آيريلاجغم. دنياده يوز بيڭلر دوستلرمدن إفتراق گبى، چوق سَوْديگم و مبتلا اولديغم او گوزل دنيادن ده آيريلاجغم، دييه دوشونوركن، ينه قبرستانڭ او يوكسك يرينه گيتدم. آرا صيره سينهمايه (عبرت ايچون) گيتديگمدن؛ بڭا، إستانبول ايچندهكى إنسانلر، او دقيقهده سينهماده گچمش زمانڭ گولگهلرينى حاضر زمانه گتيرمك جهتيله، ئولمش اولانلرى آياقده گزر صورتنده گوستردكلرى گبى عينًا بن ده او وقت گورديگم إنسانلرى، آياقده گزن جنازهلر وضعيتنده گوردم. خيالم ديدى كه: "مادام بو قبرستانده اولانلردن بر قسمى سينهماده گزر گبى گورولويور؛ ايلريده قطعيًا بو قبرستانه گيرهجكلرى، گيرمش گبى گور؛ اونلر ده جنازهلردر، گزييورلر." بردن قرآنِ حكيمڭ نوريله و غوثِ أعظم شيخِ گيلانى (قس) حضرتلرينڭ إرشاديله، او حزين حالت، سرورلى و نشئهلى بر وضعيته إنقلاب ايتدى. شويله كه:
— 163 —
او حزين حاله قارشى قرآندن گلن نور بويله إخطار ايتدى كه؛ سنڭ، شمالِ شرقيده، قوستورمادهكى غربتڭده بر ايكى أسير ضابط دوستڭ واردى. بو دوستلرڭ هر حالده إستانبوله گيدهجكلرينى بيلييوردڭ. سڭا بريسى ديسه ايدى: "سن إستانبوله مى گيدهجكسڭ، يوقسه بوراده مى قالاجقسڭ؟" ألبته ذرّه مقدار عقلڭ وارسه، إستانبوله فرح و سرورله گيتمهسنى قبول ايدهجكدڭ. چونكه بيڭ بردن طوقوز يوز طقسان طوقوز أحبابڭ إستانبولدهدرلر. بوراده بر ايكى دانه قالمش، اونلر ده اورايه گيدهجكلر. سنڭ ايچون إستانبوله گيتمك؛ حزين بر فراق، أليم بر إفتراق دگل. هم ده گلدڭ، ممنون اولمادڭ مى؟ او دشمن مملكتندهكى پك قراڭلق اوزون گيجهلرندن و پك صوغوق فورطنهلى قيشلرندن قورتولدڭ. بو گوزل (دنيا جنّتى گبى) إستانبوله گلدڭ. عينًا اويله ده؛ سنڭ كوچكلگڭدن بو ياشڭه قدر، سَوْدكلرندن يوزده طقسان طوقوزى سڭا دهشت ويرن قبرستانه گوچمشلر. بو دنياده قالان بر ايكى دوستڭ وار، اونلر ده اورايه گيدهجكلر. دنياده وفاتڭ فراق دگل، وصالدر؛ او أحبابلره قاووشمقدر. اونلر، يعنى او أرواحِ باقيه، أسكيمش يووالرينى طوپراق آلتنده بيراقوب بر قسمى ييلديزلرده، بر قسمى عالمِ برزخ طبقاتنده گزييورلر دييه إخطار ايديلدى.
أوت بو حقيقتى قرآن و ايمان او درجه قطعى بر صورتده إثبات ايتمشدر كه؛ بتون بتون قلبسز، روحسز اولمازسه وياخود ضلالت قلبنى بوغمامش ايسه، گورويور گبى اينانمق گركدر. چونكه بو دنيايى حدسز أنواعِ لطف و إحساناتيله بويله تزيين ايدوب مكرمانه و شفيقانه ربوبيتنى گوسترن و تخملر گبى أڭ أهمّيتسز جزئى شيلرى دخى محافظه ايدن بر صانعِ كريم و رحيم؛ مصنوعاتى ايچنده أڭ مكمّل و أڭ جامع، أڭ أهمّيتلى و أڭ چوق سَوْديگى مصنوعى اولان إنسانى، ألبته و بِالبداهه صورةً گورونديگى گبى بويله مرحمتسز، عاقبتسز إعدام ايتمز، محو ايتمز، ضايع ايتمز. بلكه بر چيفتجينڭ طوپراغه سرپديگى تخملر گبى، باشقه بر حياتده
— 164 —
سنبل ويرمك ايچون، خالقِ رحيم او سَوْديگى مصنوعنى بر رحمت قپوسى اولان طوپراق آلتنه موقّةً آتار.
(حاشيه): بو حقيقت؛ ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهسنده سائر رسالهلرده، خصوصًا اوننجى و يگرمى طوقوزنجى سوزلرده إثبات ايديلمشدر.
ايشته بو إخطارِ قرآنىيى آلدقدن صوڭره، او قبرستان، إستانبولدن زياده بڭا انسيتلى اولدى. خَلْوت و عزلت، بڭا صحبت و معاشرتدن داها زياده خوش گلدى. بن ده بوغاز طرفندهكى صارىيرده، بر خلوتخانه كنديمه بولدم. غوثِ أعظم (قس) فتوح الغيبيله، بڭا بر استاد و طبيب و مرشد اولديغى گبى، إمامِ ربّانى ده مكتوباتيله، بر أنيس، بر مشفق، بر خواجه حكمنه گچدى. او وقت إختيارلغه گيرديگمدن و مدنيتڭ أذواقندن چكيلديگمدن و حياتِ إجتماعيهدن صيريلديغمدن پك چوق ممنون اولدم. اللّٰهه شكر ايتدم.
٭ ٭ ٭
اون برنجى رجا
أسارتدن گلدكدن صوڭره، إستانبولده چامليجه تپهسنده بر كوشكده، مرحوم برادرزادهم عبد الرحمن (رحمة اللّٰه عليه) ايله برابر اوطورويوردق. بو حياتم، حياتِ دنيويه جهتنده بزم گبيلره أڭ مسعودانه بر حيات صاييلابيليردى. چونكه أسارتدن قورتولمشدم، دار الحكمتده مسلكِ علميهمه مناسب أڭ عالى بر طرزده نشرِ علمه موفّقيت واردى. بڭا توجّه ايدن حيثيت و شرف، حدّمدن چوق فضله ايدى. موقعجه إستانبولڭ أڭ گوزل يرى اولان چامليجهده اوطورويوردم. هم هر
— 165 —
@
استاد بديع الزمان حضرتلرى برنجى جهان حربينڭ عقبنده، إستانبولده برادرزادهسى عبد الرحمن ايله برلكده.
— 166 —
شيئم مكمّلدى. مرحوم برادرزادهم عبدالرحمن گبى غايت ذكى، فداكار، هم طلبه، هم خدمتكار، هم كاتب، هم أولادِ معنويهم برابردى. دنياده هركسدن زياده كنديمى مسعود بيليركن آيينهيه باقدم؛ صاچمده، صقالمده بياض قيللرى گوردم. بردن أسارتده، قوستورمادهكى جامعدهكى إنتباهِ روحى ينه باشلادى. اونڭ أثرى اولارق، قلبًا مربوط اولديغم و مدارِ سعادتِ دنيويه ظن ايتديگم حالاتى، أسبابى تدقيقه باشلادم. هانگيسنى تدقيق ايتدمسه، باقدم كه؛ چوروكدر، علاقهيه دگمييور، آلداتييور. او صيرهلرده أڭ صداقتلى ظن ايتديگم بر آرقداشمده، اومولمدق بر صداقتسزلك و خاطره گلمز بر وفاسزلق گوردم. حياتِ دنيويهدن بر اوركمك گلدى. قلبمه ديدم: "عجبا بن بتون بتون آلدانمش مىيم؟ گورويورم كه؛ حقيقت نقطهسنده آجينهجق حالمزه، پك چوق إنسانلر غبطه ايله باقييورلر. بتون بو إنسانلر ديوانه مى اولمشلر، يوقسه شيمدى بن ديوانه مى اولويورم كه، بو دنياپرست إنسانلرى ديوانه گورويورم؟" هر نه ايسه...
بن، إختيارلغڭ ويرديگى شدّتلى إنتباه جهتنده، أڭ أوّل علاقهدار اولديغم فانى شيلرڭ فانيلگنى گوردم. كنديمه ده باقدم، نهايتِ عجزده گوردم. او وقت، بقا ايستهين و بقا توهّميله فانيلره مبتلا اولان روحم بتون قوّتيله ديدى كه: "مادام جسمًا فانىيم، بو فانيلردن بڭا نه خير گلهبيلير؟ مادام بن عاجزم، بو عاجزلردن نه بكلهيهبيليرم؟ بنم درديمه چاره بولاجق بر باقئِ سرمدى، بر قديرِ أزلى لازم." دييهرك تحرّىيه باشلادم.
او وقت هر شيدن أوّل، أسكيدن بَرى تحصيل ايتديگم علمه مراجعت ايدوب، بر تسلّى، بر رجا آرامغه باشلادم. مع التأسّف او وقته قدر علومِ فلسفهيى، علومِ إسلاميه ايله برابر حوصلهمه طولديروب او علومِ فلسفهيى پك ياڭليش اولارق معدنِ تكمّل و مدارِ تنوّر ظن ايتمشدم. حالبوكه او فلسفى مسئلهلر روحمى پك
— 167 —
چوق فضله كيرلتمش و ترقّياتِ معنويهمده أنگل اولمشدى. بردن جنابِ حقّڭ رحمت و كرميله قرآنِ حكيمدهكى حكمتِ قدسيه إمداده يتيشدى. چوق رسالهلرده بيان ايديلديگى گبى؛ او فلسفى مسئلهلرڭ كيرلرينى ييقادى، تميزلتديردى. أزجمله: فنونِ حكمتدن گلن ظلماتِ روحيه، روحمى كائناته بوغديرييوردى. هانگى جهته باقدم، نور آرادم؛ او مسئلهلرده نور بولامدم، تنفّس ايدهمدم. تا قرآنِ حكيمدن گلن و لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ جملهسيله درس ويريلن توحيد، غايت پارلاق بر نور اولارق بتون او ظلماتى طاغيتدى؛ راحتله نَفَس آلدم. فقط نفس و شيطان، أهلِ ضلالت و أهلِ فلسفهدن آلدقلرى درسه إستناد ايدهرك، عقل و قلبه هجوم ايتديلر. بو هجومدهكى مناظراتِ نفسيه ِللّٰه الحمد قلبڭ مظفّريتيله نتيجهلندى. چوق رسالهلرده قسمًا او مناظرهلر يازيلمش. اونلره إكتفا ايدوب، بوراده يالڭز بيڭده بر مظفّريتِ قلبيهيى گوسترمك ايچون، بيڭلر برهاندن بر تك برهان بيان ايدهجگم. تا كه، گنجلگنده حكمتِ أجنبيه ويا فنونِ مدنيه نامى آلتندهكى قسمًا ضلالت، قسمًا مالايعنيات مسئلهلريله روحنى كيرلتمش، قلبنى خسته ايتمش، نفسنى شيمارتمش بر قسم إختيارلرڭ روحنده تميزلك ياپسين. توحيد حقّنده شيطان و نفسڭ شرّندن قورتولسون. شويله كه:
علومِ فلسفيهنڭ وكالتى نامنه نفسم ديدى كه: بو كائناتدهكى أشيانڭ، طبيعتيله بو موجوداته مداخلهلرى وار. هر شى بر سببه باقار. ميوهيى آغاجدن، حبوباتى طوپراقدن ايستهملى. أڭ جزئى، أڭ كوچك بر شيئى ده اللّٰهدن ايستهمك و اللّٰهه يالوارمق نه ديمكدر؟
او وقت نورِ قرآن ايله سرِّ توحيد، شو گلهجك صورتله إنكشاف ايتدى. قلبم او متفلسف نفسمه ديدى: "أڭ جزئى و أڭ كوچك شى؛ أڭ بيوك شى گبى، طوغريدن طوغرىيه بتون كائنات خالقنڭ قدرتندن گلير و خزينهسندن چيقار. باشقه صورتده اولاماز. أسباب ايسه بر پردهدر. چونكه أڭ أهمّيتسز و أڭ كوچك
— 168 —
ظن ايتديگمز مخلوقلر، بعضًا صنعت و خلقت جهتنده أڭ بيوگندن داها بيوك اولور. سينك طاووقدن صنعتجه ايلرى گچمزسه ده، گرى ده قالماز. اويله ايسه بيوك كوچك تفريق ايديلميهجك. يا بتونى أسبابِ مادّيهيه تقسيم ايديلهجك وياخود بتونى بردن بر تك ذاته ويريلهجكدر. برنجى شق محال اولديغى گبى، بو شق واجبدر، ضروريدر. چونكه بر تك ذاته، يعنى بر قديرِ أزلىيه ويريلسه؛ مادام بتون موجوداتڭ إنتظامات و حكمتلريله وجودى قطعى تحقّق ايدن علمى، هر شيئى إحاطه ايدييور.. و مادام علمنده هر شيئڭ مقدارى تعيّن ايدييور.. و مادام بِالمشاهده هر وقت هيچدن، نهايتسز سهولتله، نهايتسز صنعتلى مصنوعلر وجوده گلييور.. و مادام او قديرِ عليمڭ بر كبريت چاقار گبى أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ايله هانگى شى اولورسه اولسون ايجاد ايدهبيلديگنى، حدسز قوّتلى دليللر ايله، چوق رسالهلرده بيان ايتديگمز و خصوصًا يگرمنجى مكتوب و يگرمى اوچنجى لمعهنڭ آخرنده إثبات ايديلديگى گبى، حدسز بر قدرتى وار؛ ألبته بِالمشاهده گورولن خارق العاده سهولت و قولايلق، او إحاطهِٔ علميهدن و عظمتِ قدرتدن گلييور.
مثلا ناصلكه گوزه گورولمهين أجزالى بر مركّبله يازيلان بر كتابه، او يازىيى گوسترمگه مخصوص بر أجزا سورولسه؛ او قوجه كتاب، بردن هر بر گوزه وجودينى گوستروب كندينى اوقوتديرر. عينًا اويله ده؛ او قديرِ أزلينڭ علمِ محيطنده، هر شيئڭ صورتِ مخصوصهسى بر مقدارِ معيّن ايله تعيّن ايدييور. او قديرِ مطلق أمرِ كُنْ فَيَكُونُ ايله، او حدسز قدرتيله و نافذ إرادهسيله، او يازىيه سورولن أجزا گبى، غايت قولاى و سهولت ايله قدرتڭ بر جلوهسى اولان قوّتنى او ماهيتِ علميهيه سورر، او شيئه وجودِ خارجى ويرر؛ گوزه گوسترر، نقوشِ حكمتنى اوقوتديرر. أگر بتون أشيا بردن او قديرِ أزلىيه و عليمِ كلّ شيئه ويريلمزسه؛ او وقت سينك گبى أڭ كوچك بر شيئڭ وجودينى، دنيانڭ أكثر نوعلرندن خصوصى بر ميزان ايله طوپلامق لازم گلمكله برابر، او كوچوجك سينگڭ وجودنده چاليشان ذرّهلر او
— 169 —
سينگڭ سرِّ خلقتنى و كمالِ صنعتنى بتون دقائقيله بيلمكله اولابيلير. چونكه أسبابِ طبيعيه ايله أسبابِ مادّيه، بِالبداهه و عموم أهلِ عقلڭ إتّفاقيله، هيچدن ايجاد ايدهمز. اويله ايسه، هر حالده اونلر ايجاد ايتسه، ألبته طوپلايهجق. مادام طوپلايهجق، هانگى ذىحيات اولورسه اولسون، أكثر عناصر و أنواعندن نمونهلر، ايچنده واردر. عادتا كائناتڭ بر خلاصهسى، بر چكردگى حكمندهدر. ألبته او حالده بر چكردگى بتون بر آغاجدن، بر ذىحياتى بتون روىِ زميندن اينجه ألكله ألهيوب و أڭ حسّاس بر ميزان ايله ئولچوب طوپلاتديرمق لازم گلييور. و مادام أسبابِ طبيعيه جاهلدر، جامددر؛ بر علمى يوقدر كه بر پلان، بر فهرسته، بر مودهل، بر پروغرام تقدير ايتسين، اوڭا گوره معنوى قالبه گلن ذرّاتى أريتوب دوكسون؛ تا طاغيلماسين، إنتظامنى بوزماسين. حالبوكه هر شيئڭ شكلى، هيئتى حدسز طرزلرده اولابيلديگى ايچون، حدسز حدّ و حسابه گلمز أشكاللر، مقدارلر ايچنده، بر تك شكل و مقدارده سيل گبى آقان عناصرڭ ذرّهلرى طاغيلميهرق، منتظمًا، مقدارسز، قالبسز بربرى اوستنده كتله حالنده طورديرمق و ذىحياته منتظم بر وجود ويرمك؛ نه درجه إمكاندن، إحتمالدن، عقلدن اوزاق اولديغى گورونويور. ألبته كيمڭ قلبنده كورلك يوقسه، گورور.
أوت بو حقيقته بناءً
اِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ
بو آيتِ عظيمهنڭ سرّيله (حاشيه): اللّٰهدن باشقه بتون چاغيرديغڭز و عبادت ايتديگڭز شيلر طوپلانسهلر، بر سينگى خلق ايدهمزلر. بتون أسبابِ مادّيه طوپلانسه، اونلرڭ إختيارلرى ده اولسه، بر تك سينگڭ وجودينى و او وجودڭ جهازاتنى ميزانِ مخصوصله طوپلايامازلر. طوپلاسهلر ده، او وجودڭ مقدارِ معيّنهسنده طورديرهمازلر. طورديرسهلر ده، دائما تازهلنمكده اولان و او وجوده گلوب چاليشان
— 170 —
ذرّاتى، منتظمًا چاليشديرامازلر. اويله ايسه؛ بِالبداهه أسباب، بو أشيايه صاحب چيقامازلر. ديمك صاحبِ حقيقيلرى باشقهدر. أوت اويله بر صاحبِ حقيقيلرى وار كه؛
مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
آيتنڭ سرّيله، بتون زمينڭ يوزندهكى ذىحياتى، بر سينگڭ إحياسى قدر قولاى ياپار. بر بهارى، بر تك چيچك قولايلغنده ايجاد ايدر. چونكه طوپلامغه محتاج دگل. أمرِ كُنْ فَيَكُونه مالك اولديغندن و هر بهارده حدسز موجوداتِ بهاريهنڭ مادّهِٔ عنصريهسندن باشقه، حدسز صفات و أحوال و أشكاللرينى هيچدن ايجاد ايتديگندن و علمنده هر شيئڭ پلانى، مودهلى، فهرستهسى و پروغرامى تعيّن ايتديگندن و بتون ذرّات اونڭ علم و قدرتى دائرهسنده حركت ايتدكلرندن، كبريت چاقار گبى هر شيئى نهايت قولايلقله ايجاد ايدر. و هيچ بر شى، ذرّه مقدار حركتنى شاشيرماز. سيّارات مطيع بر اوردوسى اولديغى گبى، ذرّات دخى منتظم بر اوردوسى حكمنه گچر. مادام او قدرتِ أزليهيه إستنادًا حركت ايدييورلر و او علمِ أزلينڭ دستورلريله چاليشييورلر؛ ألبته او أثرلر، او قدرته گوره وجوده گلير. يوقسه او كوچك، أهمّيتسز شخصيتلرينه باقمقله او أثرلر كوچولمز. او قدرته إنتساب قوّتيله بر سينك، بر نمرودى گبرتير. قارينجه، فرعونڭ سراينى خراب ايدر. ذرّه گبى كوچك چام تخمى، طاغ گبى قوجه بر چام آغاجنڭ يوكنى اوموزنده طاشييور. بو حقيقتى چوق رسالهلرده إثبات ايتديگمز گبى، ناصلكه بر نفر، عسكرلك وثيقهسيله پادشاهه إنتساب نقطهسنده يوز بيڭ دفعه كندى قوّتندن فضله، بر شاهى أسير ايتمك گبى أثرلره مظهر اولور. اويله ده هر شى، او قدرتِ أزليهيه إنتسابيله، يوز بيڭ دفعه أسبابِ طبيعيهنڭ فوقنده معجزاتِ صنعته مظهر اولابيلير.
الحاصل؛ هر شيئڭ نهايت درجهده هم صنعتلى، هم سهولتلى وجودى گوسترييور كه، محيط بر علم صاحبى اولان بر قديرِ أزلينڭ أثريدر. يوقسه يوز بيڭ
— 171 —
محال ايچنده، دگل وجوده گلمك، بلكه إمكان دائرهسندن چيقوب، إمتناع دائرهسنه گيرهجك و ممكن صورتندن چيقوب، ممتنع ماهيتنه گيرهجك و هيچ بر شى وجوده گلميهجك، بلكه ده وجوده گلمهسى محال اولاجقدر.
ايشته بو غايت اينجه و غايت قوّتلى و غايت درين و غايت ظاهر بر برهان ايله شيطانڭ موقّت بر شاكردى و أهلِ ضلالتڭ و أهلِ فلسفهنڭ بر وكيلى اولان نفسم صوصدى. و ِللّٰه الحمد، تام ايمانه گلدى. و ديدى كه: أوت بڭا اويله بر خالق و ربّ لازم كه، أڭ كوچك خاطراتِ قلبمى و أڭ خفى نيازيمى بيلهجك و أڭ گيزلى إحتياجِ روحمى يرينه گتيرديگى گبى، بڭا سعادتِ أبديهيى ويرمك ايچون، قوجه دنيايى آخرته تبديل ايدهجك و بو دنيايى قالديروب آخرتى يرينه قوراجق، هم سينگى خلق ايتديگى گبى سماواتى ده ايجاد ايدهجك، هم گونشى سمانڭ يوزينه بر گوز اولارق چاقديغى گبى بر ذرّهيى ده گوزببگمده يرلشديرهجك بر قدرته مالك اولسون. يوقسه سينگى خلق ايدهمهين، خاطراتِ قلبمه مداخله ايدهمز، نيازِ روحمى ايشيدهمز.. سماواتى خلق ايتمهين، سعادتِ أبديهيى بڭا ويرهمز. اويله ايسه بنم ربّم اودر كه؛ هم خاطراتِ قلبمى إصلاح ايدر، هم جوِّ هوايى بلوطلرله بر ساعتده طولديروب بوشالتديغى گبى، دنيايى آخرته تبديل ايدوب، جنّتى ياپوب، قپوسنى بڭا آچار؛ "هايدى گير" دير.
ايشته أى نفسم گبى بدبختلق نتيجهسنده بر قسم عمرينى نورسز فلسفى و أجنبى فنوننه صرف ايدن إختيار قارداشلرم! قرآنڭ لسانندهكى متماديًا لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ فرمانِ قدسيسندن نه قدر قوّتلى و نه قدر حقيقتلى و هيچ بر جهتده صارصيلماز و زدهلنمز و تغيّر ايتمز بر ركنِ ايمانىيى آڭلايڭز كه، ناصل بتون معنوى ظلماتى طاغيتير و معنوى يارهلرى تداوى ايدر.
٭ ٭ ٭
— 172 —
إستانبولده دار الحكمتده بولونديغى زمان، سنوحات رسالهسنده يازديغى غايت عجيب بر واقعهٔ روحانيه:
رؤياده بر خطابه
١٣٣٥ سنهسى أيلولنده، دهرڭ حادثاتنڭ ويرديگى يأس ايله شدّتله مضطرب ايدم. شو كثيف ظلمت ايچنده بر نور آرايوردم. معنًا رؤيا اولان يقظهده بولامدم. حقيقةً يقظه اولان رؤياىِ صادقهده بر ضيا گوردم. تفصيلاتى ترك ايله، بڭا سويلتديرلمش نقطهلرى قيد ايدهجگم. شويله كه:
بر جمعه گيجهسنده نوم ايله عالمِ مثاله گيردم. برى گلدى ديدى: "مقدّراتِ إسلام ايچون تشكّل ايدن بر مجلسِ محتشم سنى ايستهيور."
گيتدم گوردم كه: منوّر، أمثالنى دنياده گورمهديگم، سلفِ صالحيندن و أعصارڭ مبعوثلرندن هر عصرڭ مبعوثلرى ايچنده بولونور بر مجلس گوردم. حجاب ايدوب قپوده طوردم.
اونلردن بر ذات ديدى كه: "أى فلاكت هلاكت عصرينڭ آدمى! سنڭ ده رأيڭ وار، فكريڭى بيان ايت."
آياقده طوروب ديدم: "صورڭ، جواب ويرهيم."
برى ديدى: "بو مغلوبيتڭ نتيجهسى نه اولاجق؟ غالبيتده نه اولوردى؟"
ديدم: مصيبت، شرِّ محض اولماديغى ايچون، بعضًا سعادتده فلاكت اولديغى گبى، فلاكتدن دخى سعادت چيقار. أسكيدن بَرى إعلاىِ كلمة اللّٰه و
— 173 —
بقاىِ إستقلاليّتِ إسلام ايچون فرضِ كفايهِٔ جهادى درعهده ايله، كندينى يك وجود اولان عالمِ إسلامه فدايه وظيفهدار و خلافته بايراقدار گورمش اولان بو دولتِ إسلاميهنڭ فلاكتى، عالمِ إسلامڭ سعادتِ مستقبلهسيله تلافى ايديلهجكدر. زيرا شو مصيبت، مايهِٔ حياتمز و آبِ حياتمز اولان اخوّتِ إسلاميهنڭ إنكشاف و إهتزازينى خارق العاده تعجيل ايتدى. بز اينجينير ايكن، عالمِ إسلام آغلايور. آوروپا زياده اينجيتسه، باغيرهجقدر. شايد ئولسهك، يگرمى ئولهجگز، اوچ يوز ديريلهجگز. خارقهلر عصرندهيز. ايكى اوچ سنه موتدن صوڭره ميدانده ديريلنلر وار. بز مغلوبيتله بر سعادتِ عاجلهِٔ موقّته غيب ايتدك؛ فقط بر سعادتِ آجلهِٔ مستمرّه بزى بكلهيور. پك جزئى و متحوّل و محدود اولان حالى، گنيش إستقبال ايله مبادله ايدن قزانير.
بردن مجلس طرفندن دينيلدى: ايضاح ايت!
ديدم: دولتلر، ملّتلر محاربهسى، طبقاتِ بشر محاربهسنه تركِ موقع ايدييور. زيرا بشر أسير اولمق ايستهمديگى گبى، أجير اولمق ده ايستهمز. غالب اولسه ايدك، خصممز دشمنمز ألندهكى جريانِ مستبدانهيه بلكه داها شديدانه قاپيلهجق ايدك. حالبوكه او جريان هم ظالمانه، هم طبيعتِ عالمِ إسلامه منافى، هم أهلِ ايمانڭ أكثريتِ مطلقهسنڭ منفعتنه مباين، هم عمرى قيصه، پارچهلانمغه نامزددر. أگر اوڭا ياپيشسه ايدك، عالمِ إسلامى فطرتنه، طبيعتنه مخالف بر يوله سورهجك ايدك. شو مدنيتِ خبيثه كه، بز اوندن يالڭز ضرر گوردك. و نظرِ شريعتده مردود و سيّئاتى حسناتنه غلبه ايتديگندن؛ مصلحتِ بشر فتواسيله منسوخ و إنتباهِ بشرله محكومِ إنقراض، سفيه، متمرّد، غدّار، معنًا وحشى بر مدنيتڭ حمايهسنى آسياده درعهده ايدهجك ايدك.
— 174 —
مجلسدن برى ديدى: نهدن شريعت شو مدنيتى (٭): بزم مراديمز، مدنيتڭ محاسنى و بشره منفعتى بولونان اييلكلريدر. يوقسه مدنيتڭ گناهلرى، سيّئاتلرى دگل كه؛ أحمقلر او سيّئاتلرى، او سفاهتلرى محاسن ظن ايدوب، تقليد ايدوب مالمزى خراب ايتديلر. مدنيتڭ گناهلرى، اييلكلرينه غلبه ايدوب سيّئاتى حسناتنه راجح گلمكله، بشر ايكى حربِ عمومى ايله ايكى دهشتلى طوقات يهيوب او گناهكار مدنيتى زير و زبر ايدوب اويله بر قوصدى كه، ير يوزينى قانله بولاشديردى. إن شاء اللّٰه إستقبالدهكى إسلاميتڭ قوّتيله، مدنيتڭ محاسنى غلبه ايدهجك، زمين يوزينى پيسلكلردن تميزليهجك، صلحِ عمومىيى ده تأمين ايدهجك. ردّ ايدييور؟
ديدم: چونكه بش منفى أساس اوزرينه تأسّس ايتمشدر. نقطهِٔ إستنادى قوّتدر. او ايسه شأنى، تجاوزدر. هدفِ قصدى، منفعتدر. او ايسه شأنى، تزاحمدر. حياتده دستورى جدالدر. او ايسه شأنى، تنازعدر. كتلهلر مابيْنندهكى رابطهسى، آخَرى يوتمقله بسلهنن عنصريت و منفى ملّيتدر. او ايسه شأنى، بويله مدهش تصادمدر. جاذبهدار خدمتى، هوا و هوسى تشجيع و آرزولرينى تطمين و مطالبنى تسهيلدر. او هوا ايسه شأنى، إنسانيتى درجهِٔ مَلكيهدن دركهِٔ كلبيته اينديرمكدر، إنسانڭ مسخِ معنويسنه سبب اولمقدر. بو مدنيلردن چوغى، أگر ايچى طيشنه چوريلسه قورد، آيى، ييلان، خنزير، مايمون پوستى گورولهجك گبى خياله گلير. ايشته اونڭ ايچون بو مدنيتِ حاضره، بشرڭ يوزده سكساننى مشقّته شقاوته آتمش؛ اوننى مُمَوَّهْ (خيالى) سعادته چيقارمش، ديگر اونى ده بَيْنَ بَيْنَ (ايكيسى اورتهسى) بيراقمش. سعادت اودر كه: كلّه يا أكثره سعادت اوله. بو ايسه أقلِّ قليلڭدر كه، نوعِ بشره رحمت اولان قرآن آنجق عمومڭ، لا أقل أكثريتڭ سعادتنى تضمّن ايدن بر مدنيتى قبول ايدر. هم سربست هوانڭ تحكّميله،
— 175 —
حوائجِ غيرِ ضروريه حوائجِ ضروريه حكمنه گچمشلردر. بدويتده بر آدم درت شيئه محتاج ايكن؛ مدنيت يوز شيئه محتاج و فقير ايتمشدر. سعى مصرفه كافى گلمديگندن حيلهيه حرامه سَوق ايتمكله، أخلاقڭ أساسنى شو نقطهدن إفساد ايتمشدر. جماعته نوعه ويرديگى ثروت حشمته بدل، فردى شخصى فقير، أخلاقسز ايتمشدر.
قرونِ اولٰىنڭ مجموعِ وحشتنى بو مدنيت بر دفعهده قوصدى!
عالمِ إسلامڭ شو مدنيته قارشى إستنكافى و صوغوق طاورانماسى و قبولده إضطرابى جاىِ دقّتدر. زيرا إستغنا و إستقلاليت خاصّهسيله ممتاز اولان شريعتدهكى إلٰهى هدايت، روما فلسفهسنڭ دهاسيله آشيلانماز، إمتزاج ايتمز، بلع اولونماز، تابع اولماز... بر أصلدن توئم (ايكيز) اولارق نشئت ايدن أسكى روما و يونان ايكى دهالريله؛ صو و ياغ گبى مرورِ أعصار (عصرلر)، مدنيت و خرستيانلغڭ تمزيجنه چاليشديغى حالده، ينه إستقلاللرينى محافظه، عادتا تناسخله او ايكى روح شيمدى ده باشقه شكللرده ياشايورلر. اونلر توئم و أسبابِ تمزيج واركن إمتزاج اولونمازسه، شريعتڭ روحى اولان نورِ هدايت، او مظلم پيس مدنيتڭ أساسى اولان روما دهاسيله هيچ بر وقت مزج اولونماز، بلع اولونماز...
ديديلر: شريعتِ غرّادهكى مدنيت ناصلدر؟
ديدم: شريعتِ أحمديهنڭ (عصم) تضمّن ايتديگى و أمر ايتديگى مدنيت ايسه كه، مدنيتِ حاضرهنڭ إنقشاعندن إنكشاف ايدهجكدر. اونڭ منفى أساسلرى يرينه مثبت أساسلر وضع ايدر. ايشته نقطهِٔ إستناد، قوّته بدل حقدر كه، شأنى عدالت و توازندر. هدف ده منفعت يرينه فضيلتدر كه، شأنى محبّت و
— 176 —
تجاذبدر. جهت الوحدت ده عنصريت و ملّيت يرينه، رابطهِٔ دينى، وطنى، صنفيدر كه، شأنى صميمى اخوّت و مسالمت و خارجڭ تجاوزينه قارشى يالڭز تدافعدر. حياتده دستورِ جدال يرينه دستورِ تعاوندر كه، شأنى إتّحاد و تسانددر. هوا يرينه هُدادر كه، شأنى إنسانيةً ترقّى و روحًا تكاملدر. هوايى تحديد ايدر، نفسڭ هوساتِ سفليهسنڭ تسهيلنه بدل، روحڭ حسّياتِ علويهسنى تطمين ايدر. ديمك بز مغلوبيتله ايكنجى جريانه طاقيلدق كه، مظلوملرڭ و جمهورڭ جريانيدر. باشقهلرندن يوزده سكسان فقير و مظلومسه؛ إسلامدن طقسان، بلكه طقسان بشدر. عالمِ إسلام شو ايكنجى جريانه قارشى لاقيد ويا معارض قالمقله، هم إستنادسز هم بتون أمگنى هدر هم اونڭ إستيلاسيله إستحالهيه معروض قالمقدن ايسه، عاقلانه طاورانوب اونى إسلامى بر طرزه چويروب كندينه خادم قيلماقدر. زيرا دشمنڭ دشمنى، دشمن قالدقجه دوستدر. ناصلكه دشمنڭ دوستى، دوست قالدقجه دشمندر. شو ايكى جريان بربرينه ضد، هدفلرى ضد، منفعتلرى ضد اولديغندن؛ برنجيسى ديسه "ئول!"، ديگرى دييهجك "ديريل!" برينڭ منفعتى، ضرر - إختلاف - تدنّى - ضعف - اويومامزى إستلزام ايتديگى گبى؛ اوتهكينڭ منفعتى دخى، قوّتمزى إتّحاديمزى بِالضروره إقتضا ايدر.
شرق خصومتى، إسلام إنكشافنى بوغويوردى؛ زائل اولدى و اولمالى. غرب خصومتى، إسلامڭ إتّحادينه، اخوّتڭ إنكشافنه أڭ مؤثّر سببدر، باقى قالمالى.
بردن مجلسدن تصديق أمارهلرى تظاهر ايتدى. ديديلر: "أوت اميدوار اولڭز، شو إستقبال إنقلابى ايچنده أڭ يوكسك گور صدا، إسلامڭ صداسى اولاجقدر!"
— 177 —
تكرار برى صوردى: مصيبت جنايتڭ نتيجهسى، مكافاتڭ مقدّمهسيدر. هانگى فعلڭزله قدره فتوا ويرديڭز كه، شو مصيبتله حكم ايتدى؟ مصيبتِ عامّه، أكثريتڭ خطاسنه ترتّب ايدر. حاضرده مكافاتڭز نهدر؟
ديدم: مقدّمهسى، اوچ مهمّ أركانِ إسلاميهدهكى إهمالمزدر: صلات، صوم، زكات. زيرا يگرمى درت ساعتدن يالڭز بر ساعتى، بش نماز ايچون خالق تعالى بزدن ايستدى. تنبللك ايتدك. بش سنه يگرمى درت ساعت تعليم، مشقّت، تحريك ايله بر نوع نماز قيلديردى. هم سنهده يالڭز بر آى اوروج ايچون نفسمزدن ايستدى. نفسمزه آجيدق. كفّارةً بش سنه اوروج طوتديردى. اوندن قرقدن يالڭز برى، إحسان ايتديگى مالدن زكات ايستدى. بخل ايتدك، ظلم ايتدك. او ده بزدن متراكم زكاتى آلدى.
اَلْجَزَاءُ مِنْ جِنْسِ الْعَمَلِ
مكافاتِ حاضرهمز ايسه؛ فاسق، گناهكار بر ملّتدن خُمسى اولان درت ميليونى ولايت درجهسنه چيقاردى؛ غازيلك، شهادتلك ويردى. مشترك خطادن نشئت ايدن مشترك مصيبت، ماضى گناهنى سيلدى.
ينه برى ديدى: بر آمر، خطا ايله فلاكته آتمش ايسه؟
ديدم: مصيبتزده مكافات ايستر. يا آمرِ خطادارڭ حسناتى ويريلهجكدر (او ايسه هيچ حكمنده) ويا خزينهٔ غيب ويرهجكدر. خزينهٔ غيبده بويله ايشلردهكى مكافاتى ايسه، درجهٔ شهادت و غازيلكدر.
باقدم مجلس إستحسان ايتدى. هيجانمدن اوياندم. ترلى، أل پنچه ياتاقده اوطورمش كنديمى بولدم. او گيجه بويله گچدى.
٭ ٭ ٭
— 178 —
بديع الزمان، ياننده باشقه كتابلر بولونديرمييوردى.
- نهدن باشقه كتابلره باقمييورسڭ؟ دينيلديگنده، بيوررلردى كه:
- هر شيدن ذهنمى تجريد ايله قرآندن فهم ايدييورم.
أثرلردن نقل ايتسه ده، بعض مهمّ گورديگى مسائلى، تغيير ايتمهدن آليردى.
- نه ايچون عينًا بويله تكرار ايدييورسڭ؟ دييه صورولديغنده:
- حقيقت اوصانديرماز، لباسى دگيشديرمك ايستهمم، بيورردى.
يوقاريده بر نبذه ذكر ايديلمشدى كه، بديع الزمان حقائقِ قرآنيهيه
(حاشيه): استاد بديع الزمان سعيد النورسى حضرتلرينڭ إستانبولده و بر قسمنى بِالآخره آنقرهده طبع ايله نشر ايتديگى او زمانكى أثرلرى، قرق سنه صوڭره "عربى مثنوئِ نوريه" إسميله بر آراده بر مجموعه حالنده نشر ايديلدى. ايشته بو مثنوئِ نوريهنڭ مقدّمهسنده بو أثرلر حقّنده دييور:
قرق أللى سنه أوّل أسكى سعيد، زياده علومِ عقليه و فلسفيهده حركت ايتديگى ايچون، حقيقة الحقائقه قارشى أهلِ طريقت و أهلِ حقيقت گبى بر مسلك آرادى. أكثر أهلِ طريقت گبى يالڭز قلبًا حركته قناعت ايدهمدى. چونكه عقلى، فكرى حكمتِ فلسفه ايله بر درجه يارهلى ايدى؛ تداوى لازمدى. صوڭره هم قلبًا، هم عقلًا حقيقته گيدن بعض بيوك أهلِ حقيقتڭ آرقهسنده گيتمك ايستدى. باقدى، اونلرڭ هر برينڭ آيرى جاذبهدار بر خاصّهسى وار. هانگيسنڭ آرقهسندن گيدهجگنه تحيّرده قالدى. إمامِ ربّانى ده اوڭا غيبى بر طرزده "توحيدِ قبله ايت!" ديمش؛ يعنى "يالڭز بر استادڭ آرقهسندن گيت!" او چوق يارهلى أسكى سعيدڭ قلبنه گلدى كه:
"استادِ حقيقى قرآندر. توحيدِ قبله بو استادله اولور." دييه، يالڭز او استادِ قدسينڭ إرشاديله هم قلبى، هم روحى غايت غريب بر طرزده سلوكه باشلاديلر. نفسِ أمّارهسى ده شكوك و شبهاتيله اونى معنوى و علمى مجاهدهيه مجبور ايتدى. گوزى قپالى اولارق دگل؛ بلكه إمامِ غزالى، مولانا جلال الدين و إمامِ ربّانى گبى قلب، روح و عقل گوزلرى آچيق اولارق، أهلِ إستغراقڭ عقل گوزينى قپاديغى يرلرده، او مقاملرده گوزى آچيق اولارق گزمش. جنابِ حقّه حدسز شكر اولسون كه، قرآنڭ درسيله، إرشاديله حقيقته بر يول بولمش. حتّى وَ فِى كُلِّ شَيْءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ حقيقتنه مظهر اولديغنى، يڭى سعيدڭ رسالهِٔ نوريله گوسترمش. مولانا جلال الدين، إمامِ ربّانى و إمامِ غزالى گبى، عقل و قلب إتّفاقيله گيتديگى ايچون، هر شيدن أوّل قلب و روحڭ يارهلرينى تداوى و نفسنڭ أوهامدن قورتولماسنى تأمينه چاليشوب، فَلِلّٰهِ الْحَمْدُ أسكى سعيد يڭى سعيده إنقلاب ايتمش. أصلى فارسى صوڭره توركجه اولان مثنوئِ شريف گبى او ده عربجه بر نوع مثنوى حكمنده قطره، حباب، حبّه، زهره، ذرّه، شَمَّه، شعله، لمعهلر، رشحهلر، لاسيّمالر و سائره درسلرى و توركجه ده نقطه و لمعاتى غايت قيصه بر صورتده يازمش؛ فرصت بولدقجه ده طبع ايتمش. ياريم عصره ياقين او مسلگى رسالهِٔ نور صورتنده، فقط داخلى نفس و شيطانله مجادلهيه بدل، خارجده محتاج متحيّرلره و ضلالتده گيدن أهلِ فلسفهيه قارشى رسالهِٔ نور، گنيش و كلّى مثنويلر حكمنه گچدى.
....
او فدانلق مثنوى، طُرُقِ خفيه گبى أنفسى و داخلى جهتنده چاليشمش؛ قلب و روح ايچنده يول آچمغه موفّق اولمش. باغچهسى اولان رسالهِٔ نور، هم أنفسى، هم أكثر جهتنده طُرُقِ جهريه گبى آفاقى و خارج دائرهيه باقوب معرفت اللّٰهه گنيش و هر يرده يول آچمش. عادتا موسى عليه السلامڭ عصاسى گبى نرهيه وورمش، صو چيقارمش...
هم رسالهِٔ نور، حكما و علمانڭ مسلگنده گيتمهيوب، قرآنڭ بر إعجازِ معنويسيله، هر شيده بر پنجرهِٔ معرفت آچمش؛ بر سنهلك ايشى بر ساعتده گورور گبى قرآنه مخصوص بر سرّى آڭلامشدر كه، بو دهشتلى زمانده حدسز أهلِ عنادڭ هجوملرينه قارشى مغلوب اولمايوب غلبه ايتمش.
— 179 —
عائد اون ايكى تأليفاتنى طبع ايتديرمشدى. بو أثرلردن اوچ دردى توركجه اولوب، متباقيسى عربيدرلر. بو زمانه قدر هيچ بر كتابده أمثالى بولونميان بر طرزِ بيان و إفاده ايله حقيقتلرى إثبات ايدييورلر.
— 180 —
دار الحكمتده بولونديغى زمانلرده گچيرديگى بر إنقلابِ روحىيى، بِالآخره نشر ايتديگى بر أثرنده شويله بيان ايدييور:
أسكى سعيدڭ غافل قفاسنه مدهش طوقاتلر ايندى، "اَلْمَوْتُ حقٌّ" قضيهسنى دوشوندى. كندينى باتاقلق چامورنده گوردى. مدد ايستدى، بر يول آرادى، بر خلاصكار تحرّى ايتدى. گوردى كه، يوللر مختلف؛ تردّدده قالدى. غوثِ أعظم اولان شيخِ گيلانىنڭ (رض) "فتوح الغيب" نامندهكى كتابيله تفأل ايتدى. تفألده شو چيقدى:
اَنْتَ فِى دَارِ الْحِكْمَةِ فَاطْلُبْ طَبِيبًا يُدَاوِى قَلْبَكَ
عجيبدر كه؛ او وقت بن، دار الحكمة الإسلاميه أعضاسى ايدم. گويا أهلِ إسلامڭ يارهلرينى تداوىيه چاليشان بر حكيم ايدم. حالبوكه أڭ زياده خسته بن ايدم. خسته أوّلا كندينه باقمالى، صوڭره خستهلره باقهبيلير.
ايشته حضرتِ شيخ بڭا دير كه: "سن كندڭ خستهسڭ، كنديڭه بر طبيب آرا!" بن ديدم: "سن طبيبم اول!" طوتدم، كنديمى اوڭا مخاطب عدّ ايدهرك، او كتابى بڭا خطاب ايدييور گبى اوقودم. فقط كتابى چوق شدّتلى ايدى. غروريمى دهشتلى قيرييوردى. نفسمده شدّتلى عملياتِ جرّاحيه ياپدى. طايانهمدم، ياريسنه قدر كنديمى اوڭا مخاطب ايدهرك اوقودم؛ بيتيرمگه تحمّلم قالمادى. او كتابى دولابه قويدم. فقط صوڭره، عملياتِ شفاكارانهدن گلن آجيلر گيتدى، لذّت گلدى. او برنجى استاديمڭ كتابنى تمام اوقودم و چوق إستفاده ايتدم. و اونڭ وردينى و مناجاتنى ديڭلهدم، چوق إستفاضه ايتدم.
صوڭره إمامِ ربّانينڭ مكتوبات كتابنى گوردم، أليمه آلدم. خالص بر تفأل ايدهرك آچدم. عجائبدندر كه، بتون مكتوباتنده يالڭز ايكى يرده "بديع الزمان" لفظى وار. او ايكى مكتوب بڭا بردن آچيلدى. پدريمڭ إسمى ميرزا اولديغندن، او
— 181 —
مكتوبلرڭ باشنده "ميرزا بديع الزمانه مكتوب" دييه يازيلى اولارق گوردم. فسبحان اللّٰه ديدم، بو بڭا خطاب ايدييور. او زمان أسكى سعيدڭ بر لقبى، "بديع الزمان" ايدى. حالبوكه هجرتڭ اوچ يوز سنهسنده، بديع الزمانِ همدانيدن باشقه او لقبله إشتهار ايتمش ذاتلرى بيلمييوردم. ديمك إمامڭ زماننده دخى اويله بر آدم واردى كه، اوڭا او ايكى مكتوبى يازمش. او ذاتڭ حالى، بنم حالمه بڭزهيورمش كه، او ايكى مكتوبى كندى درديمه دوا بولدم. يالڭز إمام، او مكتوبلرنده توصيه ايتديگى گبى چوق مكتوبلرنده مصرّانه شونى توصيه ايدييور: "توحيدِ قبله ايت." يعنى: برينى استاد طوت، آرقهسندن گيت، باشقهسيله مشغول اولمه. شو أڭ مهمّ توصيهسى، بنم إستعداديمه و أحوالِ روحيهمه موافق گلمدى. نه قدر دوشوندم: "بونڭ آرقهسندن مى، يوقسه اوتهكينڭ مى آرقهسندن گيدهيم؟" تحيّرده قالدم. هر برنده آيرى آيرى جاذبهدار خاصيتلر وار. بريله إكتفا ايدهمييوردم. او تحيّرده ايكن، جنابِ حقّڭ رحمتيله قلبمه گلدى كه: "بو مختلف طُرُقلرڭ باشى و شو جدوللرڭ منبعى و شو سيّارهلرڭ گونشى، قرآنِ حكيمدر. حقيقى توحيدِ قبله بونده اولور. اويله ايسه، أڭ أعلا مرشد ده و أڭ مقدّس استاد ده اودر. اوڭا ياپيشدم.
(حاشيه): يازينڭ صوڭنده دييور: "ناقص و پريشان إستعدادم ألبته لايقيله او مرشدِ حقيقينڭ آبِ حيات حكمندهكى فيضنى مصّ ايدوب آلامييور؛ فقط أهلِ قلب و صاحبِ حالڭ درجاتنه گوره او فيضى، او آبِ حياتى ينه اونڭ فيضيله گوسترهبيليرز. ديمك قرآندن گلن او سوزلر و او نورلر، يالڭز عقلى مسائلِ علميه دگل؛ بلكه قلبى، روحى، حالى مسائلِ ايمانيهدر و پك يوكسك و قيمتدار معارفِ إلٰهيه حكمندهدرلر."
٭ ٭ ٭
— 182 —
حربِ عموميده مغلوبيتمزدن طولايى فضله متأثّر اولديغڭزى گورويورز ديينلره جوابًا:
بن كندى ألملريمه تحمّل ايتدم؛ فقط أهلِ إسلامڭ ألمندن گلن تألّمات بنى أزدى. عالمِ إسلامه اينديريلن ضربهلرڭ، أڭ أوّل قلبمه اينديگنى حسّ ايدييورم. اونڭ ايچون بو قدر أزيلدم. فقط بر ايشيق گورويورم كه، او ألملريمى اونوتديرهجق إن شاء اللّٰه دييهرك تبسّم أيلردى.
إستانبولده أڭ بيوك و أڭ أهمّيتلى و تأثيرلى خدمتِ وطنيه و ملّيهسندن بريسى ده "خطواتِ ستّه" آدلى أثريله غدّار ظالملرڭ يوزلرينه توكوروب، عزّتِ دينيهيى و شرفِ إسلاميهيى محافظه ايتمهسيدر. إستانبولڭ يابانجيلر طرفندن إشغالى صيرهلرنده، إنگليز آنغليقان كليساسنڭ مشيختِ إسلاميهدن صورديغى آلتى سؤالنه، آلتى توكروك معناسنده ويرديگى معقول و سرت جوابلرى، اونڭ درجهِٔ جسارت و كمالات و شجاعتنى فعلًا گوسترمكدهدر. "خطواتِ ستّه"يى نشر ايتديگى زمان، چناق قلعهده محاربه اولويوردى. إستانبولڭ إشغالنى متعاقب إنگليز باش قومانداننه بو أثر گوستريلير و بديع الزمانڭ بتون قوّتيله عليهده بولونديغى كنديسنه إخبار ايديلير. او جبّار قوماندان، إعدام قراريله وجودينى اورتهدن قالديرمق ايستدى ايسه ده؛ فقط كنديسنه، بديع الزمان إعدام ايديليرسه بتون شرقى آناطولى إنگليزه أبديًا عداوت ايدهجگى و عشيرتلر هر نه بهاسنه اولورسه اولسون عصيان ايدهجكلرى سويلنمهسى اوزرينه بر شى ياپاماز.
إستانبولده إنگليزلر دسيسهلريله شيخ الإسلامى و ديگر بعض علمايى لهلرينه چويرمگه چاليشمالرينه مقابل، بديع الزمان "خطواتِ ستّه" آدلى أثرى و إستانبولدهكى فعاليتى ايله؛ إنگليزڭ عالمِ إسلام و توركلر عليهندهكى مستملكهجيلك سياستنى و أنتريقهلرينى، تاريخى دشمنلغنى أطرافه نشر ايدهرك
— 183 —
آناطوليدهكى ملّى قورتولوش حركتنى دستكلهمش، بو خصوصده أڭ بيوك عامللردن بريسى اولمشدى.
بو خدمتنه دائر كندى إفادهسندن بر پارچه:
بر زمان إنگليز دولتى، إستانبول بوغازينڭ طوپلرينى تخريب و إستانبولى إستيلا ايتديگى هنگامده؛ او دولتڭ أڭ بيوك دائرهِٔ دينيهسى اولان آنغليقان كليساسنڭ باش پاپاسى طرفندن مشيختِ إسلاميهدن دينى آلتى سؤال صورولدى. بن ده او زمان دار الحكمة الإسلاميهنڭ أعضاسى ايدم. بڭا ديديلر: "بر جواب وير. اونلر آلتى سؤاللرينه، آلتى يوز كلمه ايله جواب ايستهيورلر." بن ديدم: "آلتى يوز كلمه ايله دگل، آلتى كلمه ايله دگل، حتّى بر كلمه ايله دگل؛ بلكه بر توكروك ايله جواب ويرييورم! چونكه او دولت، ايشته گورييورسڭز آياغنى بوغازيمزه باصديغى دقيقهده، اونڭ پاپاسى مغرورانه اوستمزده سؤال صورماسنه قارشى، يوزينه توكورمك لازم گلييور. توكورڭ او أهلِ ظلمڭ او مرحمتسز يوزينه!.." ديمشدم.
٭ ٭ ٭
إستانبولدهكى بو چوق أهمّيتلى و موفّقيتلى خدمتندن، تورك ملّتنه پك زياده منفعتلر حصوله گلديگنى مشاهده ايدن آنقره حكومتى؛ بديع الزمانڭ قيمت و أهمّيتنى تقدير ايدهرك آنقرهيه دعوت ايدرلر. م. كمال پاشا شفره ايله دعوت ايتمش ايسه ده، جوابًا:
بن تهلكهلى يرده مجاهده ايتمك ايستهيورم. سپر آرقهسنده مجاهده ايتمك خوشمه گيتمييور. آناطوليدن زياده، بورايى داها تهلكهلى گورويورم، ديمشدر.
— 184 —
اوچ دفعه شفره ايله دعوت ايديلييور. أسكى وان واليسى، دوستى مبعوث تحسين بك واسطهسيله دعوت ايديلديگى ايچون، نهايت قرار ويرر و آنقرهيه گلير. آنقرهده آلقيشلرله قارشيلانير. فقط اُميد ايتديگى محيطى بولاماز. كنديسى حاجى بايرام جوارنده إقامت ايدر. مجلسِ مبعوثانده دينه قارشى گورديگى لاقيدلق و غربليلشمق بهانهسى آلتنده، تورك ملّتنڭ قدسى مفاخرِ تاريخيهسى اولان شعائرِ إسلاميهدن بر صوغوقلق گورديگى ايچون، مبعوثلرڭ عبادته، بِالخاصّه نمازه مداوم اولمالرينڭ لزوم و أهمّيتنه دائر بر بياننامه نشر ايدر و مبعوثلره طاغيتير. كاظم قرهبكر پاشا ده م. كماله اوقور. او بياننامه شودر:
يَا اَيُّهَا الْمَبْعُوثُونَ اِنَّكُمْ لَمَبْعُوثُونَ لِيَوْمٍ عَظِيمٍ
أى مجاهدينِ إسلام و أى أهلِ حلّ و عقد!..
بو فقيرڭ، بر مسئلهده اون سوزينى، بر قاچ نصيحتنى ديڭلهمڭزى رجا ايدييورم.
١ - شو مظفّريتدهكى خارق العاده نعمتِ إلٰهيه بر شكر ايستر كه دوام ايتسين، زياده اولسون. يوقسه نعمت بويله شكر گورمزسه، گيدر. مادام كه قرآنى، اللّٰهڭ توفيقيله دشمنڭ هجومندن قورتارديڭز. قرآنڭ أڭ صريح و أڭ قطعى أمرى اولان صلات گبى فرائضى إمتثال ايتمهڭز لازمدر. تا اونڭ فيضى، بويله خارقه صورتنده اوستڭزده توالى و دوام ايتسين.
٢ - عالمِ إسلامى مسرور ايتديڭز، محبّت و توجّهنى قزانديڭز. لٰكن او توجّه و محبّتڭ إدامهسى، شعائرِ إسلاميهيى إلتزام ايله اولور. زيرا مسلمانلر، إسلاميت حسبيله سزى سَورلر.
— 185 —
٣ - بو عالمده، أولياء اللّٰه حكمنده اولان غازى و شهدالره قوماندانلق ايتديڭز! قرآنڭ أوامرِ قطعيسنه إمتثال ايتمكله، اوتهكى عالمده ده او نورانى گروهه رفيق اولمغه چاليشمق، عالى همّتليلرڭ شأنيدر. يوقسه بوراده قوماندان ايكن، اوراده بر نفردن إستمدادِ نور ايتمگه مضطر قالاجقسڭز. بو دنياىِ دنيّه، شان و شرفيله اويله بر متاع دگل كه، عقلى باشندهكى إنسانلرى إشباع ايتسين، تطمين ايتسين و مقصودِ بِالذّات اولسون.
٤ - بو ملّتِ إسلامڭ جماعتلرى، هر نه قدر بر جماعت نمازسز قالسه، حتّى فاسق ده اولسه، ينه باشلرندهكينى متديّن گورمك ايستر. حتّى عموم كردستانده، عموم مأمورلره دائر أڭ أوّل صوردقلرى سؤال بو ايمش: عجبا نماز قيلييورلر مى؟ ديرلر، نماز قيلارسه مطلق أمنيت ايدرلر؛ قيلمازسه، نه قدر مقتدر اولسه نظرلرنده متّهمدر.
بر زمان بيت الشباب عشائرنده عصيان واردى. بن گيتدم صوردم: "سبب نهدر؟"
ديديلر كه: "قائمِمقاممز نماز قيلمييوردى؛ اويله دينسزلره ناصل إطاعت ايدهجگز؟" حالبوكه بو سوزى سويلهينلر ده نمازسز، هم ده أشقيا ايديلر.
٥ - أنبيانڭ أكثرى شرقده و حكمانڭ أغلبى غربده گلمهسى قدرِ أزلينڭ بر رمزيدر كه، شرقى آياغه قالديرهجق دين و قلبدر؛ عقل و فلسفه دگلدر. مادام شرقى إنتباهه گتيرديگز، فطرتنه موافق بر جريان ويريڭز. يوقسه سعيڭز يا هباءً منثورا گيدر ويا سطحى قالير.
٦ - خصمڭز و إسلاميت دشمنى إنگليز، ديندهكى قيدسزلغڭزدن پك فضله إستفاده ايتديلر و ايدييورلر. حتّى دييهبيليرم كه؛ يونان قدر إسلامه ضرر ويرن،
— 186 —
دينده إهمالڭزدن إستفاده ايدن إنسانلردر. مصلحتِ إسلاميه و سلامتِ ملّت نامنه بو إهمالى، اعماله تبديل ايتمهڭز گركدر. گورولويور كه؛ إتّحادجيلرڭ او قدر عظم و ثبات و فداكارلقلريله؛ حتّى إسلامڭ شو إنتباهنه ده سبب اولدقلرى حالده، بر قسمى دينده لااباليلك طورينى گوستردكلرى ايچون، داخلدهكى ملّتدن نفرت و تزييف گورديلر. خارجدهكى إسلاملر، ديندهكى إهماللرينى گورمدكلرى ايچون، اونلره تقدير و حرمت ويرديلر و ويرييورلر.
٧ - عالمِ كفر بتون وسائطيله و مدنيتيله، فلسفهسيله، فنونيله، مِسْيونرلريله عالمِ إسلامه هجوم و مادّةً اوزون زماندن بَرى غلبه ايتدكلرى حالده عالمِ إسلامه دينًا غلبه ايدهمدى. و داخلى بتون فِرَقِ ضالّهِٔ إسلاميه، برر كميهِٔ قليلهِٔ مضرّه صورتنده محكوم قالديغى و إسلاميت متانتنى و صلابتنى سنّت و جماعتله محافظه أيلديگى بر زمانده، لااباليانه، آوروپا مدنيتِ خبيثهسندن سوزولن بر جريانِ بدعهكارانه سينهسنده ير طوتاماز. ديمك عالمِ إسلام ايچنده مهمّ و إنقلابوارى بر ايش گورمك؛ إسلاميتڭ دساتيرينه إنقياد ايله اولابيلير، باشقه اولاماز. هم اولمامش، اولمش ايسه چابوق ئولوب سونمش.
٨ - ضعفِ دينه سبب اولان آوروپا مدنيتِ سفيهانهسى ييرتيلمغه يوز طوتديغى بر زمانده و مدنيتِ قرآنڭ زمانِ ظهورى گلديگى بر آنده، لاقيدانه و إهمالكارانه مثبت بر ايش گورولمز. منفيجه تخريبكارانه ايش ايسه، بو قدر رخنهلره معروض قالان إسلام، ذاتًا محتاج دگلدر.
٩ - سزڭ مظفّريتڭزى و خدمتڭزى تقدير ايدن و سزى سَون، جمهورِ مؤمنيندر و بِالخاصّه طبقهِٔ عوامدر كه، صاغلام مسلمانلردر. سزى جدّى سَور و طوتار و سزه منّتداردر و فداكارلغڭزى تقدير ايدرلر و إنتباهه گلمش أڭ جسيم و مدهش بر قوّتى سزه تقديم ايدرلر. سز دخى، أوامرِ قرآنيهيى إمتثال ايله اونلره إتّصال
— 187 —
و إستناد ايتمهڭز، مصلحتِ إسلام نامنه ضروريدر. يوقسه إسلاميتدن تجرّد ايدن بدبخت، ملّيتسز، آوروپا مفتونى، فرنك مقلّدلرينى عوامِ مسلمينه ترجيح ايتمك، مصلحتِ إسلامه منافى اولديغندن؛ عالمِ إسلام نظرينى باشقه طرفه چويرهجك و باشقهسندن إستمداد ايدهجكدر.
١٠ - بر يولده طوقوز إحتمالِ هلاكت، تك بر إحتمالِ نجات وارسه؛ حياتندن واز گچمش مجنون بر جسور لازم كه، او يوله سلوك ايتسين. شيمدى، يگرمى درت ساعتدن بر ساعتى إشغال ايدن نماز گبى ضرورياتِ دينيهنڭ إمتثالنده يوزده طقسان طوقوز إحتمالِ نجات وار؛ يالڭز غفلت، تنبللك حيثيتيله، بر إحتمال ضررِ دنيوى اولابيلير. حالبوكه فرائضڭ تركنده، طقسان طوقوز إحتمالِ ضرر وار. يالڭز غفلته، ضلالته إستناد ايدن تك بر إحتمالِ نجات اولابيلير.
عجبا، دينه و دنيايه ضرر اولان إهمال و فرائضڭ تركنه نه بهانه بولونهبيلير؟ حميت ناصل مساعده ايدر؟ باخصوص بو مجاهدين قوماندانلر و بيوك مجلس تقليد ايديلير. قصورلرينى، ملّت يا تقليد ويا تنقيد ايدهجك. ايكيسى ده ضرردر. ديمك اونلرده حقوق اللّٰه، حقوقِ عبادى ده تضمّن ايدييور. سرِّ تواتر و إجماعى تضمّن ايدن حدسز إخباراتى و دلائلى ديڭلهمهين و سفسطهِٔ نفس و وسوسهِٔ شيطاندن گلن بر وهمى قبول ايدن آدملرله، حقيقى و جدّى ايش گورولمز. شو إنقلابِ عظيمڭ تمل طاشلرى صاغلام گرك...
شو مجلسڭ شخصيتِ معنويهسى، صاحب اولديغى قوّت جهتيله، معناىِ سلطنتى درعهده ايتمشدر. أگر شعائرِ إسلاميهيى بِالذّات إمتثال ايتمك و ايتديرمكله معناىِ خلافتى دخى وكالةً درعهده ايتمزسه؛ حيات ايچون درت شيئه محتاج، فقط عنعنهِٔ مستمرّه ايله گونده لا أقل بش دفعه دينه محتاج اولان شو فطرتى بوزولميان و لهوياتِ مدنيه ايله إحتياجاتِ روحيهسنى اونوتميان ملّتڭ
— 188 —
حاجاتِ دينيهسنى مجلس تطمين ايتمزسه؛ بِالمجبوريه معناىِ خلافتى تمامًا قبول ايتديگڭز إسمه و رسمه و لفظه ويرهجك و او معنايى إدامه ايتمك ايچون قوّتى دخى ويرهجك. حالبوكه مجلس ألنده بولونميان و مجلس طريقيله اولميان اويله بر قوّت، إنشقاقِ عصايه سببيت ويرهجكدر. إنشقاقِ عصا ايسه، وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِيعًا آيتنه ضددر.
زمان، جماعت زمانيدر. جماعتڭ روحى اولان شخصِ معنوى داها متيندر و تنفيذِ أحكامِ شرعيهيه داها زياده مقتدردر. خليفهِٔ شخصى، آنجق اوڭا إستناد ايله وظائفنى درعهده ايدهبيلير. جماعتڭ روحى اولان شخصِ معنوى أگر مستقيم اولسه، زياده پارلاق و كامل اولور. أگر فنا اولسه، پك چوق فنا اولور. فردڭ اييلگى ده، فنالغى ده محدوددر. جماعتڭ غيرِ محدوددر. خارجه قارشى قزانديغڭز اييلگى، داخلدهكى فنالقله بوزمايڭز. بيليرسڭز كه؛ أبدى دشمنلريڭز و ضدلريڭز و خصملريڭز، إسلامڭ شعائرينى تخريب ايدييورلر. اويله ايسه ضرورى وظيفهڭز، شعائرى إحيا و محافظه ايتمكدر. يوقسه شعورسز اولارق، شعورلى دشمنه يارديمدر. شعائرده تهاون، ضعفِ ملّيتى گوسترر. ضعف ايسه، دشمنى توقيف ايتمز، تشجيع ايدر.
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ
٭ ٭ ٭
بو مبعوثانه خطاب، نماز قيلانلره آلتمش مبعوث داها علاوه ايدر. نمازگاه اولان كوچوجك اوطهيى، بيوك بر اوطهيه تبديل ايتديرر.
بو پارچه مبعوثلره و عموم قوماندانلره و علمالره اوقوتديريلمقله، رئيسله شدّتلى بر مناقشهيه سببيت ويرر. بر گون ديوانِ رياستده، أللى آلتمش مبعوث ايچنده، قارشيلقلى فكر تعاطيسنده، م. كمال پاشا:
— 189 —
- سزڭ گبى قهرمان بر خواجه بزه لازمدر؛ سزى، يوكسك فكرلريڭزدن إستفاده ايتمك ايچون بورايه چاغيردق. گلديڭز، أڭ أوّل نمازه دائر شيلرى يازديڭز، آرامزه إختلاف ويرديڭز، دير. بو سوز اوزرينه بديع الزمان، بر قاچ معقول جوابى ويردكدن صوڭره، شدّتله و حدّتله ايكى پارمغنى ايلرى اوزاتهرق:
- پاشا.. پاشا! إسلاميتده ايماندن صوڭره أڭ يوكسك حقيقت نمازدر. نماز قيلميان خائندر، خائنڭ حكمى مردوددر، دير. فقط پاشا ترضيه ويرر، ايليشهمز.
بديع الزمان آنقرهده بولونديغى مدّتجه، أڭ برنجى مقصدى اولان، شرق دار الفنوننڭ تأسيسى ايچون اوغراشمقدن قطعيًا گرى طورمادى. بر گون مبعوثلر هيئتنه دير:
بتون حياتمده بو دار الفنونى تعقيب ايدييورم. سلطان رشاد و إتّحادجيلر، يگرمى بيڭ آلتون ليرا ويرديلر. سز ده او قدر علاوه ايديڭز...
او زمان، يوز أللى بيڭ بانقنوط ويرمگه قرار ويرديلر. بونڭ اوزرينه، "بونى مبعوثلر إمضا ايتمليدرلر" دير. بعض مبعوثلر دييورلر كه: يالڭز سن مدرسه اصوليله، صِرف إسلاميت نقطهسنده گيدييورسڭ؛ حالبوكه شيمدى غربليلره بڭزهمك لازم.
بديع الزمان: او ولاياتِ شرقيه، عالمِ إسلامڭ بر نوع مركزى حكمندهدر؛ فنونِ جديده ياننده، علومِ دينيه ده لازم و ألزمدر. چونكه أكثر أنبيانڭ شرقده، أكثر حكمانڭ غربده گلمهسى گوسترييور كه؛ شرقڭ ترقّياتى دينله قائمدر. باشقه ولايتلرده صِرف فنونِ جديده اوقوتديرسهڭز ده، شرقده هر حالده ملّت، وطن مصلحتى نامنه، علومِ دينيه أساس اولماليدر. يوقسه تورك اولميان مسلمانلر، توركه حقيقى قارداشلغنى حسّ ايدهميهجك. شيمدى بو قدر دشمنلره قارشى، تعاون و تسانده محتاجز. حتّى بو خصوصده سزه بر حقيقتلى مثال ويرهيم:
— 190 —
أسكيدن، تورك اولميان بر طلبهم واردى. أسكى مدرسهمده، حميتلى و غايت ذكى او طلبهم، علومِ دينيهدن آلديغى حميت درسى ايله هر وقت ديردى: "صالح بر تورك، ألبته فاسق قارداشمدن و بابامدن بڭا داها زياده قارداشدر و أقربادر." صوڭره عين طلبه، طالعسزلگندن، صِرف مادّى فنونِ جديده اوقومش. صوڭره بن (درت سنه صوڭره) أسارتدن گلنجه اونڭله قونوشدم. حميتِ ملّيه بحثى اولدى. او ديدى كه: بن شيمدى، رافضى بر كردى، صالح بر تورك خواجهسنه ترجيح ايدرم.
بن ده: أيواه! ديدم، نه قدر بوزولمشسڭ؟ بر هفته چاليشدم، اونى قورتاردم؛ أسكى حقيقتلى حميته چويردم.
ايشته أى مبعوثلر! او طلبهنڭ أوّلكى حالى، تورك ملّتنه نه قدر لزومى وار. ايكنجى حالى، نه قدر وطن منفعتنه اويغون اولماديغنى فكريڭزه حواله ايدييورم. ديمك (فرضِ محال اولارق) سز باشقه يرده دنيايى دينه ترجيح ايدوب، سياستجه دينه أهمّيت ويرمسهڭز ده؛ هر حالده شرق ولايتلرنده دين تدريساتنه أعظمى أهمّيت ويرمهڭز لازم.
بو حقيقتلى معروضات اوزرينه، مخالفلر طيشارى چيقوب، ١٦٣ مبعوث او قرارى إمضا ايدرلر.
٭ ٭ ٭
بديع الزمان كوچك ياشنده ايكن تصوّر ايتديگى و حياتنى او يولده فدا ايتمگه عزم ايتديگى و حياتنڭ بر غايهسى و نتيجهسى اولارق قبول ايتديگى "عالمِ إسلامده بيوك بر إنتباه و إنكشاف" أمليله آنقرهيه گلمشدى. داها مشروطيتڭ إعلانندن أوّل، إستانبوله گلمهدن شرقى آناطوليده يوزلرجه أهلِ علم و
— 191 —
أربابِ فضيلت كيمسهلرله مباحثهلرى؛ و إستانبولده بردن بره ميدانه چيقهرق، علمايى حيرته سَوق ايتمهسى؛ و أهلِ سياستى تلاشه دوشورمسى؛ روحنده بيوك بر إسلامى إنقلابڭ مؤسِّسى حالنڭ موجود اولديغنى گوسترييوردى. و كنديسى؛ داها أسكيدن روحنده بو وظيفهنڭ مسؤليتنى، هم شوق و سرورينى حسّ ايتمشدى.
حرّيتڭ إعلاننى متعاقب؛ غزتهلرده مشروطيتى شريعته خادم ياپمقله، آناطولى و عالمِ إسلام قطعهسنده بيوك بر سعادتڭ ظهورينه وسيله اولونهجق اميديله نشر ايتديگى مقالهلر و مختلف إجتماعلردهكى نطقلرى، هپ بو مذكور نيّت و تصوّرينڭ نتيجهسى ايدى. "الخطبة الشاميه"، "سنوحات" و "لمعات" گبى بعض أثرلرنده ده گورولديگى گبى، "شو إستقبال ظلماتى و إنقلابلرى ايچريسنده أڭ گور و أڭ محتشم صدا، قرآنڭ صداسى اولاجقدر!" دييه بياناتى واردى.
عبّاسيلرى متعاقبًا، عالمِ إسلام ايچنده إسلامى إدارهيى أله آلان توركلرڭ بيڭ سنهلك معظّم إدارهسندن و خلافت سورمهلرندن صوڭره، بتون دنيايى دهشته ويرن بر حربِ عمومى ميدانه گلمش، عثمانلى دولتى إنقراض بولمش؛ إسلامڭ أبدى دشمنلرى، مركزِ حكومتى إستيلا ايدهرك، مسلمانلغڭ محو اولديغى قناعتنه وارمشلردى! ايشته بديع الزمان، إلٰهى قدرتڭ تجلّيسيله و إحسانيله، بويله أڭ ألزم بر وقتده، دينه رواج ويرهبيلهجك بر تشكّلڭ ظهورى طولاييسيله و كنديسى ده برابر چاليشمق اميديله آنقرهيه گلمشدى. عونِ إلٰهى و معجزهِٔ پيغمبرى ايله دشمن تعرّضلرينى دفع ايدن و ملّتڭ إدارهسنڭ باشنه گچن يڭى حكومتِ جمهوريهده، طوغريدن طوغرىيه قرآنه إستناد ايدن و عالمِ إسلامڭ وحدتنى نقطهِٔ إستناد ياپاجق و إسلاميتڭ حقيقتنده موجود قوّهِٔ علويه ايله مادّى و معنوى مدنيتى ميدانه گتيرهجك بر نيّت و غايهيى بولونديرمق و آشيلامق اوزره مجلسده چاليشييوردى. فقط پك قوّتلى مانعلر قارشيسنه چيقدى.
— 192 —
عالمِ إسلامى علاقهدار ايدن و بيڭ اوچ يوز ييللق اُمّتڭ، دهشتلى تهلكهسندن إستعاذه ايتديگى (اللّٰهه صيغينديغى) بر زمانڭ و فتنهيى آتشلنديرهجكلرڭ كيملر اولديغنى آڭلامش بولونويوردى. بر گون رياست اوطهسنده، م. كمال پاشا ايله ايكى ساعت قدر قونوشديلر. إسلام و تورك دشمنلرينڭ آراسنده نام قزانمق أمليله، شعائرِ إسلاميهيى تخريب ايتمهنڭ، بو ملّت و وطن و عالمِ إسلام حقّنده بيوك ضرر توليد ايدهجگنى؛ أگر بر إنقلاب ياپمق ايجاب ايدييورسه، طوغريدن طوغرىيه إسلاميته متوجّهًا قرآنڭ قدسى قانونِ أساسيسى نقطهسندن ياپمق لازم گلديگى مئالنده إخطارلرده بولونور و شو تمثيلى درس ويرر. (مكتوبات صحيفه: ٥٩٧)
مثلا: آياصوفيه جامعى، أهلِ فضل و كمالدن مبارك و محترم ذاتلرله طولو اولديغى بر زمانده، تَكْ تُكْ، صوفهده و قپوده هايلاز چوجقلر و سرسرى أخلاقسزلر بولونوب جامعڭ پنجرهلرينڭ اوستنده و ياقيننده أجنبيلرڭ أگلنجهپرست سيرجيلرى بولونسه، بر آدم او جامعه گيروب و او جماعت ايچنه داخل اولسه؛ أگر گوزل بر صدا ايله شيرين بر طرزده قرآندن بر عشر اوقوسه، او وقت بيڭلر أهلِ حقيقتڭ نظرلرى اوڭا دونر، حسنِ توجّهله، معنوى بر دعا ايله، او آدمه بر ثواب قزانديررلر. يالڭز، هايلاز چوجقلرڭ و سرسرى ملحدلرڭ و تَكْ تُكْ أجنبيلرڭ خوشنه گيتميهجك. أگر او مبارك جامعه و او معظّم جماعت ايچنه او آدم گيرديگى وقت، سفلى، أدبسزجهسنه فحشه عائد شرقيلرى باغيروب چاغيرسه، رقص ايدوب زيبلاسه؛ او وقت هايلاز چوجقلرى گولديرهجك، او سرسرى أخلاقسزلرى فحشياته تشويق ايتديگى ايچون خوشلرينه گيدهجك و إسلاميتڭ قصورينى گورمكله متلذّذ اولان أجنبيلرڭ إستهزاكارانه تبسّملرينى جلب ايدهجك. فقط عموم او معظّم و مبارك جماعتڭ بتون أفرادندن، بر نظرِ نفرت و تحقير جلب ايدهجكدر. أسفلِ سافلينه سقوط درجهسنده نظرلرنده آلچاق گورونهجكدر.
— 193 —
ايشته عينًا بو مثال گبى؛ عالمِ إسلام و آسيا، معظّم بر جامعدر. و ايچنده أهلِ ايمان و أهلِ حقيقت، او جامعدهكى محترم جماعتدر. او هايلاز چوجقلر ايسه، چوجق عقللى دالقاووقلردر. او سرسرى أخلاقسزلر؛ فرنكمشرب، ملّيتسز، دينسز حريفلردر. أجنبى سيرجيلر ايسه، أجنبيلرڭ ناشرِ أفكارى اولان غزتهجيلريدر. هر بر مسلمان، خصوصًا أهلِ فضل و كمال ايسه؛ بو جامعده درجهسنه گوره بر موقعى اولور، گورونور، نظرِ دقّت اوڭا چوريلير. أگر إسلاميتڭ بر سرِّ أساسى اولان إخلاص و رضاىِ إلٰهى جهتنده، قرآنِ حكيمڭ درس ويرديگى أحكام و حقائقِ قدسيهيه دائر حركات و أعمال اوندن صدور ايتسه، لسانِ حالى معنًا آياتِ قرآنيهيى اوقوسه؛ او وقت معنًا عالمِ إسلامڭ هر بر فردينڭ وردِ زبانى اولان
اَللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ
دعاسنده داخل اولوب حصّهدار اولور و عمومى ايله اخوّتكارانه علاقهدار اولور. يالڭز حيواناتِ مضرّه نوعندن بعض أهلِ ضلالتڭ و صقاللى چوجقلر حكمندهكى بعض أحمقلرڭ نظرلرنده قيمتى گورونمز. أگر او آدم، مدارِ شرف طانيديغى بتون أجدادينى و مدارِ إفتخار بيلديگى بتون گچمشلرينى و روحًا نقطهِٔ إستناد تلقّى ايتديگى سلفِ صالحينڭ جادّهِٔ نورانيلرينى ترك ايدوب هوسكارانه، هواپرستانه، رياكارانه، شهرتپرورانه، بدعهكارانه ايشلرده و حركاتده بولونسه؛ معنًا بتون أهلِ حقيقت و أهلِ ايمانڭ نظرنده أڭ آلچاق موقعه دوشر.
اِتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ فَاِنَّهُ يَنْظُرُ بِنُورِ اللّٰهِ
سرّينه گوره؛ أهلِ ايمان نه قدر عامى و جاهل ده اولسه، عقلى درك ايتمديگى حالده، قلبى اويله خودفروش آدملرى صوغوق گورور؛ معنًا نفرت ايدر.
ايشته حبِّ جاهه مفتون و شهرتپرستلگه مبتلا آدم (ايكنجى آدم)، حدسز بر جماعتڭ نظرنده أسفلِ سافلينه دوشر. أهمّيتسز و مستهزى و هذيانجى بعض سرسريلرڭ نظرنده، موقّت و منحوس بر موقع قزانير.
اَلْاَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ اِلَّا الْمُتَّقِينَ
— 194 —
سرّينه گوره؛ دنياده ضرر، برزخده عذاب، آخرتده دشمن بعض يالانجى دوستلرى بولور.
برنجى صورتدهكى آدم، فرضا حبِّ جاهى قلبندن چيقارمازسه، فقط إخلاص و رضاىِ إلٰهىيى أساس طوتمق و حبِّ جاهى هدف إتّخاذ ايتمهمك شرطيله؛ بر نوع مشروع مقامِ معنوى، هم محتشم بر مقام قزانير كه، او حبِّ جاه طمارينى تماميله تطمين ايدر. بو آدم آز، هم پك آز و أهمّيتسز بر شى غيب ايدر؛ اوڭا مقابل، چوق هم پك چوق قيمتدار، ضررسز شيلرى بولور. بلكه بر قاچ ييلانى كندندن قاچيرر؛ اوڭا بدل، چوق مبارك مخلوقلرى آرقداش بولور، اونلرله اُنسيت ايدر. ويا ايصيريجى يبانى أشك آريلرينى قاچيروب، مبارك رحمت شربتجيلرى اولان آريلرى كندينه جلب ايدر. اونلرڭ أللرندن بال ير گبى، اويله دوستلر بولور كه؛ دائما دعالريله آبِ كوثر گبى فيضلر، عالمِ إسلامڭ أطرافندن اونڭ روحنه ايچيريلير و دفترِ أعمالنه گچيريلير.
م. كمال پاشا إعتراض ايله، ايچندهكى نيّت و حالتِ روحيهسنى إفاده ايله، بديع الزمانى كندينه چكمك و نفوذندن إستفاده ايتمك ايستر. و بديع الزمانه مبعوثلق، هم دار الحكمتدهكى أسكى وظيفهسنى، هم شرقده شيخ سنوسينڭ يرينه واعظِ عمومى، هم بر كوشك تخصيصى گبى تكليفلر ياپار.
بديع الزمان، روايتلرده گلن أشخاصِ آخر زمانه عائد خبرلرڭ مهمّ بر قسمنى و حرّيتدن أوّل إستانبولده تأويلنى سويلهديگى حديثلرڭ إخبار ايتديگى آخر زمانڭ دهشتلى شخصلرينڭ عالمِ إسلام و إنسانيتده ظهور ايتديگنى گورور. و ينه گلن روايتلردن، اونلره قارشى چيقهجق و مقابله ايدهجك اولان حزب القرآن حقّنده، "او زمانه يتيشديگڭز زمان، سياست جانبيله اونلره غلبه ايديلمز؛ آنجق معنوى قلنج حكمنده إعجازِ قرآنڭ نورلريله مقابله ايديلهبيلير." توصيهسنه مراعاتله،
— 195 —
آنقرهده تشريكِ مساعى ايدهميهجگى ايچون، كنديسنه توديع ايديلمك ايستهنن مبعوثلق، دار الحكمة الإسلاميه گبى ديانتدهكى أعضالغى، هم ولاياتِ شرقيه واعظِ عموميلگى تكليفلرينى قبول ايتمز. كنديسنى فكرندن واز گچيرمك ايچون چاليشان و آنقرهدن آيريلمامسنى رجا ايچون ايستاسيونه قدر گلن بر قسم مبعوثلرڭ ده آرزولرينه اوياميهجغنى بيلديرهرك آنقرهدن آيريلير، وانه گيدر. و اوراده حياتِ إجتماعيهدن اوزاقلاشهرق أرَكْ طاغى أتگنده، زرنهباد صويى باشنده بر مغارهجقده إدامهٔ حيات ايتمگه باشلار...
٭ ٭ ٭
@
بديع الزمان، كنديسنه توديع ايديلن مبعوثلغى و تكليف ايديلن ديانتدهكى مشاوره أعضالغنى و شرق ولايتلرى عمومى واعظلگنى قبول ايتميهرك آنقرهدن وانه گيدركن "أسكى سعيد"ى يڭى سعيده گوتورن ترن بيلتى.
— 196 —
آنقرهدهكى حياتنه دائر رسالهٔ نوردن بر پارچه
(يگرمى اوچنجى لمعه "طبيعت رسالهسى"ندن)
...١٣٣٨ ده آنقرهيه گيتدم. إسلام اوردوسنڭ يونانه غلبهسندن نشئه آلان أهلِ ايمانڭ قوّتلى أفكارى ايچنده، غايت مدهش بر زندقه فكرى، ايچنه گيرمك و بوزمق و زهرلنديرمك ايچون دسّاسانه چاليشديغنى گوردم. أيواه ديدم، بو أژدرها ايمانڭ أركاننه ايليشهجك! او وقت، شو آيتِ كريمهنڭ بداهت درجهسنده وجود و وحدانيتى إفهام ايتديگى جهتله اوندن إستمداد ايدوب، او زندقهنڭ باشنى طاغيدهجق درجهده قرآنِ حكيمدن آلينان قوّتلى بر برهانى، عربى بر رسالهده يازدم. آنقرهده، يڭى گون مطبعهسنده طبع ايتديرمشدم. فقط مع التأسّف عربى بيلن آز و أهمّيتله باقانلر ده نادر اولمقله برابر، غايت مختصر و مجمل بر صورتده او قوّتلى برهان تأثيرينى گوسترمدى. مع التأسّف، او دينسزلك فكرى هم إنكشاف ايتدى، هم قوّت بولدى...
٭ ٭ ٭
— 197 —
ايكنجى قسم
بارلا حياتى
رسالهٔ نورڭ ظهورى
استاد بديع الزمان سعيد النورسىنڭ شرقى آناطوليده دنيايه گليشندن إعتبارًا گچيرديگى حيات صفحهلرينى بورايه قدر برر برر گوردك، تماشا ايتدك. شيمدى؛ گچن قرق أللى سنهلك حياتنڭ نتيجهسى و ميوهسى حكمنده، تاريخڭ پك أندر قيد ايتديگى جهان وسعتندهكى معظّم بر دعوايه گيرييورز. بتون مادّى و معنوى ظلمتلرى إزاله ايدوب، عالمى نوريله ضيالانديرهجق اولان رسالهٔ نور ميدانه چيقييور؛ دنيا علم و عرفان ساحهسنه توركيهدن بر گونش طوغويور!..
٭ ٭ ٭
بديع الزمان حضرتلرينڭ ولاياتِ شرقيهدن غربى آناطولىيه نفى ايديلمسى، رسالهٔ نورڭ ظهورى، تأليف و نشرى
وانده مذكور مغارهده ياشامقده ايكن، شرقده إختلال و عصيان حركتلرى اولويور. "سزڭ نفوذيڭز قوّتليدر" دييهرك يارديم ايستهين بر ذاتڭ مكتوبنه: "تورك ملّتى عصرلردن بَرى إسلاميته خدمت ايتمش و چوق وليلر يتيشديرمشدر. بونلرڭ طورونلرينه قلنج چكيلمز، سز ده چكمهيڭز؛ تشبّثڭزدن واز گچڭز. ملّت، إرشاد و
— 198 —
تنوير ايديلمهليدر!" دييه جواب گوندرييور. فقط ينه حكومت، بديع الزمانى غربى آناطولىيه نفى ايدييور.
وانده مغارهدن چيقاريلوب آناطولىيه حركت ايتمك اوزره ژاندارمهلرله سَوق ايديليركن، يوللره دوكولوب "امان أفندى حضرتلرى بزى بيراقوب گيتمه. مساعده بيور سزى گوندرميهلم. آرزو ايدرسهڭز عربستانه گوتورهلم." دييه يالواران سلاحلى غروپلره، أهالىيه و ايلرى گلن ذاتلره: "بن آناطولىيه گيدهجگم، اونلرى ايستهيورم." دييهرك، هپسنى تسكين ايدييور. أوّلا، بوردور ولايتنه عسكرى محافظلرله نَفى ايديلييور. بوردورده ظلم و ترصّدلر آلتنده إشكنجهلى بر أسارت حياتى گچيرييور. فقط أصلا بوش طورمييور؛ اون اوچ درس اولان "نورڭ ايلك قپوسى" كتابندهكى حقيقتلرى بر قسم أهلِ ايمانه درس ويروب، گيزلى اولارق كتاب حالنه گتيرييور. بو حكمت جوهرلرينڭ قيمتنى تقدير ايدن مشتاق أهلِ ايمان، أل يازيلريله بو كتابى چوغالتييورلر. نهايت "بوراده سعيد النورسى بوش طورمييور، دينى مصاحبهلرده بولونويور" دييه گيزلى دين دشمنلرى طرفندن راپور تنظيم ايتديريلييور و بوراده ده "هجرا بر كوشهده، محروميتلر، كيمسهسزلك و غربت حياتى ايچنده كندى كندينه ئولور گيدر" دوشونجهسيله طاغلر آراسنده تنها بر ير اولان إسپارطه ولايتنه باغلى بارلا ناحيهسنه گوندريلمهيه قرار ويريلييور.
بديع الزمان سعيد النورسى بوردورده ايكن بر گون، او زمانڭ أركانِ حربيهِٔ عموميه رئيسى مرشال فوزى چاقمق بوردوره گلييور. والى، مرشاله: "سعيد نورسى حكومته إطاعت ايتمييور، گلنلره دينى درسلر ويرييور" دييه شكواده بولونويور. مرشال فوزى چاقمق، بديع الزمانڭ نه قدر داهى و نه قدر معنوى بيوك و مستقيم بر ذات اولديغنى بيلديگى ايچون دييور كه: "بديع الزماندن ضرر گلمز، ايليشمهيڭز. حرمت ايديڭز."
— 199 —
سورگون ايديلديگى بتون يرلرده، بديع الزمان عليهنده جبرله رسمى كيمسهلر واسطهسيله دهشتلى پروپاغندهلر ياپديريلارق؛ أهلِ ايمانڭ، استاد بديع الزمانه ياقلاشمامالرى و دينى درسلرندن إستفاده ايتمهملرى ايچون چوق منفى غيرتلر صرف ايديليور. فقط استادڭ ايمانى درسلرينڭ نفوذ و قيمتى، أهالى آراسنده قلبدن قلبه سرايت ايدييور و أثرلرينه اولان عشق و محبّت، قلبلرى إستيلا ايدييور.
بارلا
بارلا، أهلِ ايمانڭ معنوى إمدادينه گوندريلن رسالهِٔ نور كلّياتنڭ تأليف ايديلمگه باشلانديغى ايلك مركزدر. بارلا، ملّتِ إسلاميهنڭ، خصوصًا آناطولى خلقنڭ باشنه گلن دهشتلى بر ضلالت و دينسزلك جرياننه قارشى، قرآندن گلن بر هدايت نورينڭ، بر سعادت گونشنڭ طلوع ايتديگى بلدهدر. بارلا، رحمتِ إلٰهيهنڭ و إحسانِ ربّانينڭ و لطفِ يزدانينڭ بو مبارك آناطولى حقّنده، بو قهرمان إسلام ملّتنڭ أولادلرى و عالمِ إسلام حقّنده، حيات و مماتلرينڭ، أبدى سعادتلرينڭ مدارى اولان أثرلرڭ لمعان ايتديگى بختيار يردر.
بديع الزمان سعيد النورسى؛ بارلا ناحيهسنده دائمى و چوق شدّتلى بر إستبداد و ظلم و ترصّد آلتنده بولونديريلييوردى. بارلايه نفى سببى ايسه؛ غلبهلك شهرلردن اوزاقلاشديروب، بويله هجرا بر كويه آتيلارق روحنده موجود حميتِ إسلاميهنڭ فوران ايتمهسنه مانع اولمق، اونى قونوشديرمامق، سويلتمهمك، إسلامى ايمانى أثرلر يازديرمامق، عاطل بر وضعيته دوشوروب دينسزلرله مجاهدهدن و قرآنه خدمتدن منع ايتمك ايدى. بديع الزمان ايسه، بو پلانڭ تمامًا عكسنه حركت ايتمكده موفّق اولدى؛ بر آن بيله بوش طورمادن، بارلا گبى تنها بر يرده قرآن و ايمان حقيقتلرينى درس ويرن رسالهِٔ نور أثرلرينى تأليف ايدهرك پرده آلتنده نشرينى تأمين
— 200 —
ايتدى. بو موفّقيت و بو مظفّريت ايسه، چوق معظّم بر غالبيت ايدى. زيرا او پك دهشتلى دينسزلك دورنده، حقيقى بر تك دينى أثر بيله يازديريلمييوردى. دين آدملرى صوصديريلوب، يوق ايديلمگه چاليشيلييوردى. دينسزلر، بديع الزمانى يوق ايدهمهمشلر، اويوشمش قلب و عقللرى إهتزازه گتيرن إسلامى و ايمانى نشرياتنه مانع اولامامشلردى. بديع الزمانڭ ياپديغى بو دينى نشريات، يگرمى بش سنهلك أشدِّ ظلم و إستبدادِ مطلق دورنده هيچ بر ذاتڭ ياپامديغى بر ايش ايدى.
بديع الزمان، بارلايه ١٩٢٥ - ١٩٢٦ سنهلرنده نفى ايديلمشدر. بو تاريخلر، توركيهده يگرمى بش سنه دوام ايدهجك بر إستبدادِ مطلقڭ إجراىِ فعاليتنڭ ايلك سنهلرى ايدى. گيزلى دينسز قوميتهلرى، "إسلامى شعائرلرى برر برر قالديرهرق إسلام روحنى يوق ايتمك، قرآنى طوپلاتوب إمحا ايتمك" پلانلرينى گودويورلردى. بوڭا موفّق اولونهميهجغنى إبليسانه دوشونهرك، "اوتوز سنه صوڭره گلهجك نسلڭ كندى أليله قرآنى إمحا ايتمهسنى إنتاج ايدهجك بر پلان ياپالم" ديمشلر و بو پلانى تطبيقه قويولمشلردى. إسلاميتى يوق ايتمك ايچون، تاريخده گورولمهمش بر تخريبات و تجاوزات حكم سورمشدر.
أوت آلتى يوز سنه، بلكه عبّاسيلر زمانندن بَرى يعنى بيڭ سنهدن بَرى قرآنِ حكيمڭ بر بايراقدارى اولارق بتون جهانه قارشى ميدان اوقويان تورك ملّتنى، بو وطن أولادلرينى، إسلاميتدن اوزاقلاشديرمق و محروم بيراقمق ايچون، مسلمانلغه عائد هر درلو باغلرڭ قوپاريلماسنه چاليشلييور و بِالفعل ده موفّق اولونويوردى. بو واقعه جزئى دگل، كلّى و عمومى ايدى. ميليونلرجه إنسانڭ خصوصًا گنجلرڭ و ميليونلر معصوملرڭ، طلبهلرڭ ايمان و إعتقادلرينه، دنيوى و اُخروى فلاكتلرينه تعلّق ايدن چوق گنيش و شموللى بر حادثه ايدى. و قيامته قدر گلوب گچهجك آناطولى خلقنڭ أبدى حياتلريله علاقهداردى. او زمان و او سنهلرده، بيڭ ييللق
— 201 —
پارلاق ماضينڭ دلالت و شهادتيله، قرآنڭ بايراقدارى اولارق أڭ يوكسك بر موقعِ معلّايى إحراز ايتمش بولونان قهرمان بر ملّتڭ حياتنده، إسلاميت و قرآن عليهنده دهشتلى تحوّللر و تخريبلر ياپيلييور و جهانڭ أڭ نامدار اوردوسنڭ بيڭ سنهلك جهادِ دينيه ايله گچن پارلاق ماضيسى و او ماضيده مدفون محترم أجدادى، يڭى نسللره و مكتبلى طلبهلره اونوتديريلمغه چاليشلييور و ماضى ايله إرتباطلرى كسيلهرك بر طاقم ماسكهلى و صورتا پارلاق كلاملرله إغفالاتده بولونيلهرق، قومونيزم رژيمنه زمين حاضرلانييوردى! إسلاميتڭ حقيقتنده موجود مادّى معنوى أڭ يوكسك ترقّى و مدنيت عمدهلرى يرينه؛ دينسز فلسفهنڭ باتاقلغندهكى نورسز پرنسيبلر، أدبسز أديب و فيلسوفلرڭ فكر و ايدهاولوژيلرى؛ گيزلى قومونيستلر، فارماصونلر، دينسزلر طرفندن تلقين ايديلييور و چوق گنيش بر چاپده تدريس و تعليمه چاليشيلييوردى. بِالخاصّه إنگليز، فرانسز گبى إسلام دشمنلرينڭ إسلام عالمنى مادّةً و معنًا ييپراتمق، سومورمك أمللرينڭ باشنده قهرمان تورك ملّتنڭ دينى باغلردن اوزاقلاشديريلمسى؛ عُرف عادت، عنعنه و أخلاق باقيمندن تمامًا إسلاميته ضد بر دورومه گتيريلمك پلانلرى واردى و بو پلانلر مع الأسف تطبيق ساحهسنه قونمشدى!
ايشته بديع الزمان سعيد النورسىنڭ، رسالهِٔ نورله آناطوليدهكى خدمتِ ايمانيه و قرآنيهسنه جانسپارانه چاليشان بر فدائىِ إسلام اولارق باشلاديغى سنهلر كه، زمين يوزينڭ گورمديگى پك دهشتلى بر دينسزلك دورينڭ باشلانغيجى و تأسّس زمانى ايدى. بونڭ ايچون بديع الزمانڭ رسالهِٔ نورله خدمتنه نظر ايديلديگى وقت، بويله دهشتلى بر زمانى گوز اوڭنده بولونديرمق ايجاب ايدر. زيرا تاريخده أمثالى گورولمهمش بو قدر آغير شرائط تحتنده ياپيلان ذرّه قدر خدمت، طاغ گبى بر قيمت قزانهبيلير؛ اوفاجق بر خدمت، بيوك بر دگرى و نتيجهيى حائز اولابيلير!
— 202 —
@
استاد بديع الزمان سعيد النورسى حضرتلرينڭ بارلايه ايلك گلدكلرى زمان
چكيلمش رسمى.
— 203 —
ايشته رسالهِٔ نور، بويله دهشتلى و أهمّيتلى بر زمانڭ محصولى و نتيجهسيدر. رسالهِٔ نورڭ مؤلّفى، يگرمى بش سنهلك دين ييقيجيلغنڭ حكم ايتديگى دهشتلى بر دورڭ جهادِ دينيه ميداننڭ أڭ بيوك قهرمانى و تا قيامته قدر اُمّتِ محمّديهيى (عصم) دار السلامه دعوت ايدن و بشريته يول گوسترن رهبرِ أكمليدر. و هم رسالهِٔ نور، قرآنڭ ألماس بر قلنجيدر كه، زمان و زمين و فعليات بونى قطعيتله إثبات ايتمش و گوزلره گوسترمشدر. ايشته اويله أليم و فجيع و دهشتلى بر دورى إحداث ايدن دينسزلرڭ إجراآتى اولان پك آغير شرطلر داخلنده بديع الزمانڭ عنايتِ حقله تأليفه موفّق اولديغى رسالهِٔ نور أثرلرى، دينسزلگڭ إستيلاسنه قارشى، ييقيلماسى غيرِ قابل اولان معظّم و محتشم بر سد تشكيل ايتمشدر. رسالهِٔ نور؛ مادّيونلق، طبيعيّونلق گبى دينه معارض فلسفهنڭ محال، باطل و ممتنع اولديغنى؛ جرح ايديلمز برهانلرله، عقلى، منطقى دليللرله إثبات ايدهرك أڭ دينسز فيلسوفلرى دخى إلزام ايتمشدر. كفرِ مطلقى مغلوبيته دوچار ايتمش، دينسزلگڭ إستيلاسنى طورديرمشدر.
أوت بديع الزمانه ياپيلان او تاريخى ظلم و إشكنجه و إهانتلر آلتنده فوران ايدوب پارلايان رسالهِٔ نور، بو زمانده و إستقبالده بر سيف الإسلامدر. رسالهِٔ نور روحلرڭ سَوْگيليسى، قلبلرڭ محبوبى، عاشقلرڭ معشوقى، جانلرڭ جانانى اولمش؛ ايجابنده بو جانان ايچون جانلر فدا ايديلمشدر. رسالهِٔ نور، بشرڭ سرتاجى و خلاصكارى موقعِ معلّاسنده خدمت ياپمش و ياپمقدهدر. رسالهِٔ نور، قرآنڭ صوڭ عصرلرده بكلهنن بر معجزهِٔ معنويهسى اولارق طلوع ايتمش و باشده مؤلّفى بديع الزمان سعيد النورسى اولارق ميليونلرله طلبهلرى و قارداشلرى، بو حقيقتِ قرآنيه أطرافنده پروانهلر گبى دونهرك اونڭ نوريله نورلانمشلر، اوندهكى قرآن و ايمان حقيقتلرينى مصّ ايتمشلر (أممشلر)، ايمانلرينى قوّتلنديرمشلر و بو حقيقتِ كبرايى بتون دنيايه إعلان ايتمك و ئولونجهيه قدر اونى اوقومق و اوڭا خدمت ايتمك غايهسنى عزم ايتمشلردر.
— 204 —
أوت تورك ملّتنى و بو وطن أهاليسنى و عالمِ إسلامى أبده قدر شرفله ياشاتهجق و ماضيده اولديغى گبى إستقبالده ده، تاريخڭ آلتون صحيفهلرينه، قرآن و إسلاميت خدمتنده عالمِ إسلامڭ پيشدارى و نامدار قوماندانى اولارق قيد ايتديرهجك مدارِ إفتخارى رسالهِٔ نوردر. بيوك بر وسعت و كلّيتى طاشييان و آناطوليده و إسلام عالمنده ظهور ايدوب هر طرفده حسنِ قبوله و تأثيره مظهريتله گيتدكجه إنكشاف و إنتشار ايدن بو أثر؛ قرآنڭ ماليدر، عالمِ إسلامڭ و أهلِ ايمانڭ ماليدر و بو وطن أهاليسنڭ إسلامى بر مدارِ إفتخاريدر. بو مملكتده حكم ايدن بر حكومتڭ نقطهٔ إستنادى، هم عين زمانده بتون دنيايه طويورهجغى معظّم حقيقتلر منظومهسيدر كه، إن شاء اللّٰه بر زمان گلوب راديو ايله بتون عالملره درس ويريلهجك و إعلان ايديلهجكدر.
أوت دنيا علم و عرفان ساحهسنه توركيهدن بر گونش طوغمشدر. بو يڭى طوغان گونش، بيڭ اوچ يوز ييل أوّل عالمِ بشريته طوغمش اولان گونشڭ بر إنعكاسيدر و او معنوى گونشڭ هر عصرده پارلايان لمعهلرندن بريسيدر و بكلهنيلن صوڭ معجزهِٔ معنويسيدر! يالڭز معنويات ساحهسنده دگل، ظاهرًا و مادّةً دخى تأثيرينى گوسترمشدر.
أوت رسالهِٔ نور، بتون دنيا ملّتلرينڭ حياتلرينى محافظه و مدافعه ايچون صاريلدقلرى و گووندكلرى آتوم و أمثالى بومبا و سلاحلرينڭ فوقنده معظّم بر تأثيره صاحبدر! بونڭ بويله اولديغنى، بر پارچه علم و بصيرت نظريله نور رسالهلرينه باقانلر و رسالهِٔ نور مؤلّفى بديع الزمان سعيد النورسىنڭ اوتوز سنهدن بَرى آناطوليدهكى خدمتِ ايمانيهلرينه دقّت ايدنلر گورور، آڭلار و تصديق ايدرلر. حقيقته نفوذ ايدن ذاتلر ايچون رسالهِٔ نورڭ طلوعندن بوگونه قدر گچن زمان ايچريسندهكى ياپيلان خدمتڭ نتيجهلرى، نهايت درجهده محتشم و معظّمدر، ميليارلر تقدير و تبريكه لايقدر!
— 205 —
أوت رسالهِٔ نور ايمانِ تحقيقىيى بو وطنده نشر ايتمكله ايمانى قوّتلنديروب، بو مملكتدهكى دينسزلك و ايمانسزلق، ضلالت و سفاهته قارشى مقابله و مثبت بر طرزده مجادله ايدهرك بونلرى مغلوب ايتمشدر. بيوك و كلّى و عمومى مجاهدهِٔ دينيهسنده مظفّر اولمشدر. طائفهِٔ مجاهدين اولان نور طلبهلرى؛ أعظمى صداقت و إتّحاددن نشئت ايدن عظيم، معنوى، مقبول بر سرّ ايله رحمتِ إلٰهيهنڭ جلبنه و توجّهنه وسيله اولمشدر. بو إخلاصلى طائفهِٔ مجاهدين كوچك بر چكردك گبى طار بر دائرهده ايكن، او چكردكده عالمى إستيلا ايدهجك بر شجرهِٔ طوبانڭ ماهيتى بولونديغى مِثللو؛ اون دردنجى عصرِ محمّديده (عليه الصلاة والسلام) قرآندن چيقان رسالهِٔ نورڭ آناطوليده طلوع و إنتشار ايتمهسيله، نتيجهده نشو و نما ايدهرك عالمِ إسلام و إنسانيته قدر گنيشلهمش و داها ده گنيشليهجكدر!
ايشته رسالهِٔ نور، هم فوق العاده إخلاصى و هم يالڭز توحيد و ايمان عقيدهلرينڭ خدمتنى أساس مسلك إتّخاذ ايدهرك بر قدسيت قزانماسى و ماهيتنده بتون حقائقِ قرآنيه و إسلاميه موجود بولونهرق هر طرفى قاپلايهجق بر نورِ حقيقت اولماسى طولاييسيله، رحمتِ إلٰهيه جانبنده بو ملّتِ إسلاميهيى، مادّى معنوى فلاكت و هلاكت تهلكهلرندن، بر سدِّ قرآنى و نورِ ايمانى اولارق محافظهيه وسيله اولمشدر.
رسالهٔ نور، ايمان و قرآن مخالفلرينه قارشى مجادلهسنده جبر و منازعه يولنى دگل، إقناع و إثبات يولنى إختيار ايتمشدر.
رسالهِٔ نور يوز اوتوز رسالهلرنده، طوغريدن طوغرىيه حقيقتڭ برّاق وجههسنى بتون وضوح و چيپلاقلغيله گوسترمشدر. دينِ حق اولان إسلاميتى و عالمِ إنسانيتڭ هدايت گونشى اولان قرآنڭ معجزهلگنى بتون دنيا أفكارى مواجههسنده و بتون فكر و فلسفه ساحهسنده جرح ايديلمز قطعى دليللر ايله گوسترمشدر. و منطقى
— 206 —
حجّتلرله إثبات ايتمشدر كه؛ ير يوزندهكى بِالعموم كمالات و مدنيت و ترقّى عمدهلرى، سماوى دينلر و پيغمبرلر أليله گلمش و بِالخاصّه إسلاميتڭ ظهوريله عالمِ إنسانيت، إسلام عالمنڭ تحتِ رياستنده جهالت غيّاسندن قورتولمش و قورتولاجقدر! فلسفه و حكمتڭ ايچريسنده گورونن فضيلت، منفعتِ عموميه وسائره گبى إنسانى أساسلر ايسه: گونشڭ طوغماسيله اوندن ياييلان و آيدينلانان گيجه عالمنڭ نورلرى گبى، نبوّت گونشنڭ طلوعى، بشريتڭ فكر و قلبلرنده عكسلر و لمعهلر حصوله گتيرمش اولماسندندر. حقيقتلى فلسفه و حكمتڭ، فن و صنعتڭ اوزرنده گورونن بو ايشيقلر، قرآن گونشنڭ و نبوّت قانديلنڭ عالمِ بشريته عكسلرندن و جلوهلرندن متولّددر.
أى عالمِ إسلام! اويان، قرآنه صاريل؛ إسلاميته مادّى و معنوى بتون وارلغڭله متوجّه اول!
و أى قرآنه بيڭ ييللق تاريخنڭ شهادتيله خادم اولان و إسلاميت نورينڭ زمين يوزنده ناشرى بولونان يوكسك أجدادڭ أولادى! قرآنه يُونَلْ و اونى آڭلامغه، اوقومغه و اونى آڭلاتهجق، اونڭ بو زمانده بر معجزهِٔ معنويهسى اولان نور رسالهلرينى مطالعه ايتمگه چاليش. لسانڭ، قرآنڭ آيتلرينى عالمه طويورركن، حال و أطوار و أخلاقڭ ده اونڭ معناسنى نشر ايتسين؛ لسانِ حالڭ ايله ده قرآنى اوقو. او زمان سن، دنيانڭ أفنديسى، عالمڭ رئيسى و إنسانيتڭ واسطهِٔ سعادتى اولورسڭ!
أى عصرلردن بَرى قرآنڭ بايراقدارلغى وظيفهسيله جهانده أڭ مقدّس و محترم بر موقعِ معلّايى إحراز ايتمش اولان أجدادڭ أولاد و طورونلرى! اويانڭز! عالمِ إسلامڭ فجرِ صادقنده غفلتده بولونمق، قطعيًا عقل كارى دگل! ينه عالمِ إسلامڭ إنتباهنده رهبر اولمق، آرقداش، قارداش اولمق ايچون قرآنڭ و ايمانڭ نوريله منوّر
— 207 —
اولارق، إسلاميتڭ تربيهسيله تكمّل ايدوب حقيقى مدنيتِ إنسانيه و ترقّى اولان مدنيتِ إسلاميهيه صاريلمق و اونى، حال و حركاتنده كندينه رهبر أيلهمك لازمدر.
آوروپا و آمريقادن گتيريلن و حقيقتده ينه إسلامڭ مالى اولان فن و صنعتى، نورِ توحيد ايچنده يوغورهرق، قرآنڭ بحث ايتديگى تفكّر و معناىِ حرفى نظريله، يعنى اونڭ صنعتكارى و اوستهسى ناميله اونلره باقمالى و سعادتِ أبديه و سرمديهيى گوسترن حقائقِ ايمانيه و قرآنيه مجموعهسى اولان نورلره طوغرى "ايلرى، آرش!" ديمهلى و ديديرمهلىيز!
أى أسكى چاغلرڭ جهانگير آسيا اوردولرينڭ قهرمان عسكرلرينڭ طورونلرى اولان محترم دين قارداشلرم!
بش يوز سنهدر ياتديغڭز يتر! آرتيق قرآنڭ صباحنده اويانڭز. يوقسه قرآنِ كريمڭ گونشندن گوزلريڭزى قپاتارق غفلت صحراسنده ياتمقله، وحشت و غفلت سزى ياغمه ايدوب پريشان ايدهجكدر.
قرآنڭ مجراسندن آيريلارق برلشمهين صو طاملهلرى گبى طوپراغه دوشمهيڭز. يوقسه طوپراق گبى سفاهت و شهوتِ مدنيه سزى أمرك يوتاجقدر. برلشن صو طاملهلرى گبى، قرآنِ كريمڭ سعادت و سلامت مجراسنده إتّحاد ايدهرك، سفاهت و رذالتِ مدنيهيى سوپوروب، بو وطنه آبِ حيات اولان، حقيقتِ إسلاميه صولرينى آقيتڭز.
او حقيقتِ إسلاميه صولرى ايله بو طوپراقلرده ايمان ضياسى آلتنده حقيقى مدنيتڭ فن و صنعت چيچكلرى آچاجق، بو وطن مادّى و معنوى سعادتلر ايچنده گُل و گلستانه دونهجكدر إن شاء اللّٰه.
— 208 —
صدده دونويورز. أوت بديع الزمان سعيد النورسى بارلاده إقامته مأمور ايديلوب رسالهِٔ نورى تأليف ايتديگى سنهلر، يوقاريده بر نبذه ذكر ايتديگمز گبى، ذرّهيى طاغ گبى قيمتلنديرن أهمّيتلى سنهلر ايدى. ناصلكه قيشڭ دوڭديريجى صوغوغنده و آغير شرائط آلتنده بر ساعتلك نوبت، بر سنه عبادتدن خيرليدر؛ عينًا اويله ده: او زمانِ مدهشهده، دگل يوز اوتوز رسالهيى، بلكه ايمان و إسلاميته دائر حقيقى بر تك رساله يازهبيلمك دخى، بيڭلر رساله قيمت و أهمّيتنده ايدى.
أوت دينسزلگڭ حكمفرما اولديغى او دهشتلى دورده، أهلِ دين، ترذيل ايديلمهيه چاليشيلييوردى. حتّى قرآنى دخى تمامًا قالديرمق و روسيهدهكى گبى دينى عقيدهلرى تمامًا إمحا ايتمك دوشونولمش؛ فقط ملّتِ إسلاميهجه بر عكس العملى نتيجه ويرهبيلمسى إحتمالى ايلرى سورولنجه بوندن واز گچيلمش، يالڭز شو قرار آلينمشدى: "مكتبلرده ياپديرهجغمز يڭى اوگرتيم اصوللريله يتيشهجك گنجلك، قرآنى اورتهدن قالديرهجق و بو صورتله ملّتڭ إسلاميتله اولان علاقهسى كسيلهجك!" بتون بو دهشتأنگيز پلانلرى چويرن او مدهش فتنهنڭ منبعلرى، شيمديكى دينى إنكشافڭ معارضى و دشمنلرى اولان خارجى دينسز جريانلرڭ رئيسلرى و آدملرى ايدى. أوت تورك ملّتى ايچريسنده ميدانه گتيريلن او دهشتلى حادثاتڭ ايچ يوزينى، تفصيلاتنى، إستقبالڭ حقيقتپرست تاريخجيلرينه و بونلرى شيمدى دموقرات إدارهدهكى سربستيتله بر درجه نشر ايتمكده اولان إسلام تورك محرّرلرينه حواله ايدييورز. بزم وظيفهمز، يالڭز و يالڭز حقائقِ ايمانيه و قرآنيه ايله مشغول اولمقدر. بز يالڭز و يالڭز ايمان و إسلاميت جريانندهيز.
أوت او ضلالت و زندقهنڭ أڭ آزغين دورلرنده بديع الزمان سعيد النورسى، دائمى نظارت و ترصّد آلتنده و بويله مدهش و پك چوق آغير شرائط ايچريسنده ايدى. نمرودلرڭ، فرعونلرڭ، شدّادلرڭ و يزيدلرڭ ياپامديغى ظلملرڭ أنواعى بديع الزمانه
— 209 —
ياپيلييوردى. و يگرمى بش سنه بويله دوام ايتدى. او زمان عالمِ إسلام، مادّةً فقيردى و مستوليلرڭ أسارتنده بولونويوردى. بتون گيزلى فساد و دينسزلك قوميتهلرى، هم توركيهده، هم عالمِ إسلامده مدهش فعاليتلر ياپييور و طرفدارلرى اونلرى دستكلييور و هپسى ده إسلاميت عليهنده إتّفاق ايدييورلردى.
ايشته رسالهِٔ نور، عصرِ سعادتده إسلامڭ جهانى فتح آناختارلرى حكمنده اولان بدر، اُحُد محاربهلرينڭ أهمّيتى نوعندن بر قيمتى إحتوا ايدن بر زمانڭ محصوليدر كه؛ وسيله اولديغى خدمتِ ايمانيه و ايفاسنده بولونديغى معنوى جهادِ دينيه، تاريخده عصرِ سعادتدن ماعدا هيچ بر زمانده گورولمهمش بر عظمتدهدر. ألى قولى باغلى حكمنده اولان بديع الزمان سعيد النورسى، اويله دهشتلى بر أسارتده، نفى و إنزواده تأليف و نشر ايتديگى يوز اوتوز پارچه رسالهِٔ نور أثرلريله، بليغ بر خطيب اولارق آناطولى مسجدنده و عالمِ إسلام جامعنده قونوشويور، أهلِ إسلامه قرآندن آلديغى درسنى تكرار ايدييور؛ گويا بديع الزمان سعيد النورسى، اون دردنجى عصرِ محمّدينڭ و يگرمنجى عصرِ ميلادينڭ منارهسنڭ تپهسنده طوروب، معاصرلرى اولان أهلِ إسلام و إنسانيته باغيرييور و بو عصرڭ آرقهسنده ديزيلمش و مستقبل صيرهلرنده صف طوتمش اولان نسلِ آتى
(حاشيه): رسالهٔ نوره هركسدن زياده إشتياق گوسترن، معصوم گنجلر و چوجقلردر. بيڭلر نمونهسندن بر نمونهسى شودر:
بر زمان، بولوادين قضاسندن گچركن، استادڭ گلديگنى گورن ايلك و اورته مكتب طلبهلرى، بِلا إستثنا هپسى مكتبڭ باغچهسندن چيقهرق آرابهنڭ أطرافنى آلوب سلام ويرييورلردى؛ و لسانِ حاللريله "خوش گلديڭز" دييهرك تبريكلرينى و منّتدارلقلرينى تقديم ايدييورلردى. بونڭ حكمتنى، بر مدّت أوّل أميرطاغنده، بينديگى فايطونڭ گچديگنى گوروب تا اوزاقلردن تيكنلره باصارق "بديع الزمان دهده! بديع الزمان دهده!" دييه أميرطاغ كويلرينڭ يوللرنده قوشوشان معصوم چوجقلر مناسبتيله، استاديمزدن صورمشدق. او زمان: "بو معصوملرڭ عقللرى درك ايتمييور، فقط روحلرى بر حسِّ قبل الوقوع ايله حسّ ايدييور كه؛ رسالهِٔ نورله بونلر هم ايمانلرينى قورتارهجق؛ هم وطنلرينى، هم كنديلرينى، هم إستقباللرينى دهشتلى تهلكهلردن محافظه ايدهجكلرى ايچون بو حقيقتى قلبلرى حسّ ايتمش؛ و بنم رسالهِٔ نورڭ ترجمانى اولمام حسبيله، رسالهِٔ نوره عائد محبّت، تشكّرات و منّتدارلغى بڭا گوسترييورلر." ديدى و اونلره دعا ايتديگنى سويلهدى. استاد بديع الزمان، چوجقلرى پك سَور، بويله أطرافنده طوپلاندقلرنده: "معصوم اولديغڭز ايچون دعالريڭز مقبولدر، بڭا دعا ايديڭز." دييه اونلره إلتفات ايدردى.
ايشته، آننهلرى هپ نور طلبهلرى اولان بولوادين معصوملرينڭ صميمى علاقهلرينڭ سببى بو ايدى.
ايله بر مرشدِ أعظم، بر مجدّدِ أكبر اولارق قونوشويور...
— 210 —
رسالهٔ نورڭ تأليفى و نشرى
بديع الزمان سعيد النورسى حضرتلرى اويله مشكل و آغير وضعيتلر آلتنده رسالهِٔ نور كلّياتنى تأليف ايدييور كه، تاريخده هيچ بر علم آدمنڭ قارشيلاشمديغى زورلقلره معروض قالييور. فقط سونمهين بر عزم، إراده و خدمت عشقنه مالك اولديغى ايچون؛ ييلمادن، ييپرانمادن، اوصانوب بيقمادن، بتون قوّتنى صرف ايدهرك أمثالسز بر صبر و تحمّل و فراغتِ نفس ايله، بو ملّت و مملكتى قومونيزم أژدرندن، ماصون آفاتندن، دينسزلكدن محافظه ايدهجك (ايدن و ايتمكده اولان) و عالمِ إسلامى و بشريتى تنوير و إرشادده بيوك بر رهبر اولان بو خارق العاده رسالهِٔ نور أثرلرينى ميدانه گتيرييور. يوز اوتوز پارچه اولان رسالهِٔ نور كلّياتنڭ تأليفى، يگرمى اوچ سنهده ختامه أرييور. نور رسالهلرى، شدّتلى إحتياج زماننده تأليف ايديلديگندن، هر يازيلان رساله، غايت شفالى بر ترياق و علاج
— 211 —
حكمنى طاشييور و اويله ده تأثير ايدوب پك چوق كيمسهلرڭ معنوى خستهلقلرينى تداوى ايدييور. رسالهِٔ نورى اوقويان هر بر كيمسه؛ گويا او رساله كنديسى ايچون يازيلمش گبى بر حالتِ روحيه ايچنده قالارق بيوك بر إشتياق و شدّتلى بر إحتياج حسّ ايدهرك مطالعه ايدييور. نهايت اويله أثرلر وجوده گلييور كه؛ بو عصر و گلهجك عصرلرڭ بتون إنسانلرينڭ ايمانى، إسلامى، فكرى، روحى، قلبى، عقلى إحتياجلرينه تام جواب ويرهجك و كافى گلهجك قرآنى حقيقتلر إحسان ايديلييور.
رسالهٔ نور، قرآنِ حكيمڭ حقيقى بر تفسيريدر. آيتلر، صيرهسيله دگل؛ دورڭ إحتياجنه جواب ويرن ايمانى حقيقتلرى مبيّن آيتلر تفسير ايديلمشدر.
تفسير ايكى قسمدر: برى، آيتڭ عبارهسنى و لفظنى تفسير ايدر؛ برى ده، آيتڭ معنا و حقيقتلرينى ايضاح ايله إثبات ايدر. رسالهِٔ نور، بو ايكنجى قسم تفسيرلرڭ أڭ قوّتليسى و أڭ قيمتدارى و أڭ پارلاغى و أڭ مكمّلى اولديغى، أهلِ تحقيق و تدقيقدن بيڭلرجهسنڭ شهادتيله و تصديقيله ثابتدر.
رسالهِٔ نورڭ تأليفى و نشرياتى، شيمدىيه قدر مِثلى گورولمهمش بر طرزدهدر. بديع الزمان سعيد النورسى كندى أليله رسالهلرى يازوب تكثير ايدهجك درجهده بر يازىيه مالك دگلدر، ياريم اُمّيدر. بونڭ ايچون كاتبلره سرعتله سويلر و سرعتله يازيلير. گونده بر ايكى ساعت تأليفاتله مشغول اولارق اون، اون ايكى و بر ايكى ساعتده يازيلان خارقه أثرلر واردر.
استاد بديع الزمانڭ تأليف ايتديگى رسالهلرى، طلبهلر ألدن أله اولاشديرمق صورتيله متعدّد نسخهلر يازارلر، يازيلان نسخهلرى مؤلّفنه گتيررلر. مؤلّف، مستنسخلرڭ ياڭليشلرينى دوزلتير. بو تصحيحاتى ياپاركن، أثرڭ أصلى ايله
— 212 —
قارشيلاشديرمدن قونترول ايدر. شيمدى ده يگرمىبش اوتوز سنه أوّل تأليف ايتديگى بر أثرى تصحيح ايدركن أصلنه باقماز.
يازيلان رسالهلرى أطراف كويلردن و قضالردن گلنلر، بيوك بر مراق و إشتياقله آلوب گيدييورلر و أل يازيسيله نشر ايدييورلردى.
استاد بديع الزمان، قرآندن باشقه هيچ بر كتابه مراجعت ايتمهدن و تأليفات زماننده ياننده هيچ بر كتاب بولونمهدن نور رسالهلرينى تأليف ايتمشدر.
مرحوم محمد عاكفڭ:
طوغريدن طوغرىيه قرآندن آلوب إلهامى،
عصرڭ إدراكنه سويلتمهلىيز إسلامى.
بيتيله إفاده ايتديگى ايدهآلنى تحقّق ايتديرمك، بديع الزمانه ميسّر اولمشدر.
رسالهٔ نورڭ نشر كيفيتى ده تاريخده هيچ بر أثرده گورولمهمشدر. شويله كه:
قرآن خطّنى محافظه ايتمك خدمتيله ده موظّف اولان رسالهِٔ نورڭ، محقّق قرآن يازيسيله نشر ايديلمهسى لازمدى. أسكى يازى ياساق ايديلمش و مطبعهلرى قالديريلمشدى. بديع الزمانڭ پارهسى، ثروتى يوقدى؛ فقيردى، دنيا متاعيله علاقهسى يوقدى. رسالهلرى أل ايله يازهرق چوغالتانلر ده، آنجق ضرورى إحتياجلرينى تأمين ايدييورلردى. رسالهِٔ نورى يازانلر، قرهقوللره گتورولييور، إشكنجه و أذيتلر ياپيلييور، حپسلره آتيلييوردى. بديع الزمان عليهنده حكومت أليله ياپديريلان پروپاغنده و تضييقلرله هر طرفه دهشتلر صاچيلييور؛ أهالى، حضرتِ استاده ياقلاشمغه، اوندن دين، ايمان درسى آلمغه جسارتى قالميهجق درجهده أوهاملانديريلييوردى. وقتيله ده دين آدملرينڭ، حقيقتپرستلرڭ، صِرف ديندار
— 213 —
اولدقلرى ايچون دار آغاجلرنده جان ويرمهلرى، بر قورقو و ييلغينلق هواسى ميدانه گتيرمشدى. حكم سورمكده اولان أشدِّ ظلم و إستبدادِ مطلق ايچنده، أهلِ ديانت سكوتِ مطلقه محكوم ايديلمشدى. نه دينڭ حقيقتلرندن بحث ايدن حقيقى بر رساله نشر ايتديريلييور و نه ده او حقيقتلر ملّته درس ويرديريلييوردى. بو صورتله إسلاميت، روحسز بر جسد حالنه گتيريلميه چاليشلييور؛ دينِ إسلامڭ ماهيتى و أساسلرينى درس ويرمك، قطعيًا منع ايديلييوردى.
(حاشيه): بتون او دينسزلك إجراآتنى، بوگونكى دينى إنكشافى هضم ايدهمهين گيزلى دينسزلر ياپييوردى.
ايشته باشلانغيجده پك آزغين اولان بو دينسزلك دورى، رسالهِٔ نورڭ عموميت كسب ايدن نشرياتيله ييقيلمش؛ أهلِ ايمانڭ معنوى و مادّى (بِالخاصّه معنوى) حياتنه تطبيق ايديلن إستبداد زنجيرلرى پارچهلانمشدر. رسالهِٔ نور، دينسزلگڭ بلنى قيرمش و تمل طاشلرينى تار و مار ايتمشدر.
أوت او زمانلر كه، دينسزلگڭ مقابل جبههسنده رسالهٔ نور شمشكلر گبى پارلامش و قرآنِ حكيمڭ بو نورى بتون سطوت و شوكتيله ظهور ايدهرك پرده آلتنده نشر اولنمشدر.
رسالهِٔ نوردن تحقيقى ايمان درسى آلان و گيتدكجه زيادهلشن نور طلبهلرينڭ ايمانلرى إنكشاف ايتمش، ايمانى بر شهامت و إسلامى بر جسارته صاحب اولمشلردر. ناصلكه جسور بر قوماندان، يوزلرجه عسكره لسانِ حاليله جسارت ويرر و نقطهِٔ إستناد اولورسه؛ عينًا اويله ده رسالهِٔ نور شخصِ معنويسنڭ ممثّلى اولان بديع الزمان سعيد النورسى حضرتلرى باشده اولارق، تحقيقى ايمان درسلريله ايمانلرى قوّتلهنن يوز بيڭلرجه، شيمدى ميليونلرجه نور طلبهلرى، أهلِ ايمانه بر نقطهِٔ إستناد
— 214 —
و بر حسنِ مثال اولمشلردر. نور طلبهلرينڭ بو ايمان قوّتلرى و دينسزلگه قارشى قهرمانجه مجادلهلرى، خلقڭ اوزرنده چوق تأثير ياپمش و بر إنتباه (اويانيقلق) حصوله گتيرمشدر. بويلهلكله، ملّتڭ ايچندهكى قورقو و أوهاملرى ده رسالهِٔ نورله إزاله ايتمشلر، وطن و ملّته عمومى بر جسارت، اُميد و فرحلق حصوله گتيروب مسلمانلرى يأسدن قورتارمشلردر.
رسالهِٔ نورى غايهِٔ حيات ايدينن بر نور طلبهسى، يوز آدم قوّتنده اولديغى و يوز ناصح قدر ايمان و إسلاميته خدمت ايتديگى، أهلِ حقيقتجه مسلّم و مصدّقدر. نور طلبهلرى؛ دينسزلگڭ شعشعهلى تعرّضلرينه، طنطنهلى يايغارهلرينه، ظلملرينه، حپسلرينه؛ استادلرى گبى، قيمت ويرمهدن، قورقمهدن، لزومنده جانلرينى، ماللرينى، أولاد و عياللرينى دخى چكينمهدن رسالهِٔ نورله ايمان و إسلاميته خدمت اوغرنده فدا ايتمشلردر. نور طلبهلرى، تك بر شيئى غايه ايدينمشدر: "ايمانلرينى قورتارمق نيّتيله رسالهِٔ نورى اوقومق و رضاىِ إلٰهى ايچون ايمان و إسلاميته رسالهٔ نورله خدمت ايتمك." بو غايهلرنده موفّق اولمق ايچون، هر شيلرينى بو خدمته خدمتكار ياپمشلردر.
أوت نور طلبهلرى، اُمّتِ محمّديهيى ساحلِ سلامته چيقاران بر سفينهِٔ ربّانيهنڭ خدمهلرى اولدقلرينه اينانمشلردر. حياتده أڭ بيوك غايهلرى؛ قرآن و ايمانه خدمت ايدهرك، اُمّتِ محمّدڭ رفاه و سعادت ايچنده ياشاماسنه وسيله اولمقدر. رسالهِٔ نورڭ أل يازيسيله نشرى سنهلرنده، أولرندن يدى سكز سنه چيقمهدن رسالهِٔ نورى يازوب نشر ايدنلر اولمشدر. او زمانلر إسپارطه حواليسنده أركك، قادين، گنج و إختيارلردن بيڭلرجه نور طلبهسى، حتّى نور درسخانهسى اولان صاو كويى بيڭ قلمله، سنهلرجه نور رسالهلرينى يازوب چوغالتييورلردى. (رسالهِٔ نور، تأليفندن يگرمى سنه صوڭره، تكثير ماكينهسى ايله نشر ايديلمش و اوتوز بش سنه
— 215 —
صوڭره ده مطبعهلرده باصيلمايه باشلانمشدر. إن شاء اللّٰه بر زمان گلهجك، رسالهِٔ نور كلّياتى آلتونله يازيلهجق و راديو ديليله مختلف لسانلرده اوقونهجق و زمين يوزينى گنيش بر درسخانهٔ نوريهيه چويرهجكدر.)
رسالهِٔ نورڭ نشرنده، مبارك خانملر ده أهمّيتلى فداكارلقلره مظهر اولمشلردر. حتّى حضرتِ استاده گلوب، "استادم! بن أفنديمڭ گورهجگى دنيوى ايشلرى ده ياپمغه چاليشهجغم؛ او سنڭدر، رسالهِٔ نورڭدر." ديين و أرككلرينڭ رسالهِٔ نور خدمتنده چاليشمالرينه داها فضله إمكانلر ويرن قهرمان خانملر گورولمشدر. رسالهِٔ نورى يازان أفنديلرينه گيجهلرى لامبا طوتهرق، اونلرڭ دين، ايمان خدمتلرينه جانله باشله إشتراك ايتمشلردر. رسالهِٔ نورى خانملر، قيزلر أللريله يازمشلر، گوز نورلرى دوكمشلر، مبارك كاتبهلر اولارق ايمانه خدمت ايتمشلردر. حتّى اويله نور طلبهسى خانملر واردر كه، كنديلرينى صوڭ نَفَسده ايمان نوريله حسنِ خاتمهيه نائل ايدهجك نور رسالهلرينى حرارتله اوقومشلر و ديگر دين قارداشلرى اولان خانملره ده اوقويوب طانيتمشلر؛ نورلرى خانملر ايچنده نشر ايدهرك، چوق خانملرڭ قرآن و ايمان نورلريله نورلانمهلرينه وسيله اولوب قهرمانجه خدمتده بولونمشلردر. رسالهِٔ نورى اوقويوب اوقوتمقله ايمان مرتبهلرنده ترقّى ايدوب عادتا برر مرشد مرتبهسنه يوكسلمشلردر. خانملر صِرف اللّٰه رضاسنى تحصيل ايچون، صفوت و إخلاصله، رسالهِٔ نوردهكى پارلاق و چوق فيضلى قرآن نورلرينه باغلانمش و قلبلرنده سونمز بر محبّت و سَوْگى بسلهيهرك دنيا و آخرتده بختيار اولاجق بر وضعيته قاووشمشلردر. رسالهِٔ نورڭ قيمت و بيوكلگى، تميز قلبلرينه او قدر يرلشمش كه؛ اونى برابرجه اوقويوب ديڭلهدكجه ايچلرى نورلرله، فيضلرله طولوب طاشمش، نورانى گوزياشلرى دوكهرك جوش و خروشه گلمشلردر. نه بختياردر او خانملر كه؛ رسالهِٔ نورڭ بو مقدّس ايمانى خدمتنده چاليشدقلرى ايچون اونلر دائما خيرله ياد ايديلهجك، آخرتلرينه نورلر گوندريلهجك، قبرلرى جنّتمثال پرنور اولاجق و آخرتده ده أڭ
— 216 —
يوكسك مرتبهلره اولاشهجقلردر إن شاء اللّٰه. أڭ باشده بديع الزمان حضرتلرينڭ دعالرينه داخل اولمقله برابر، نور طلبهلرى مابيْنندهكى شركتِ معنويه سرّيله دفترِ حسناتلرينه خيرلر قيد ايديلمكدهدر. رسالهِٔ نوره صميمى علاقهلرى، او فداكار خانملرى، ميليونلرجه نور طلبهلرينڭ دعالرينه نائل ايتمكدهدر. رسالهٔ نورلرى اوقويوب اوقوتمقله بيوك معنوى قزانجلره، يوكسك درجهلره ايريشمكدهدرلر. إن شاء اللّٰه، أكثرى خانملرڭ بويله اولماسنى، رحمتِ إلٰهيهدن قوّتله إعتقاد و اُميد و نياز ايدييورز.
بصيرتلى نور ناشرلرى؛ اوتوز بش سنه أوّل رسالهٔ نوردهكى يوكسك حقيقتلرى گورمش، او قدسى درسلرى آلمش و او زماندن بَرى إخلاص و صداقتله گيزلى دين دشمنلرينه گوگس گرمشدر. نور قهرمانلرينڭ خانهلرى متعدّد دفعهلر آرانديغى و كنديلرى دفعهلرجه حپسلره آتيلارق اوراده شدّتلى عذابلر و صيقنتيلر چكديريلديگى حالده، ألماس قلملريله رسالهِٔ نورڭ بو قدر سنهدر ناشرلگنى ياپمشلردر. ايستدكلرى تقديرده دنيا نعمتلرى كنديلرينه يار اولديغى حالده؛ هر درلو شخصى، دنيوى رتبهلردن، وارلقلردن فراغتله، عمرلرينى رسالهٔ نورڭ خدمتنه وقف ايتمشلردر.
عجبا، رسالهِٔ نور شاكردلرندهكى بو جهد و قوّتڭ، بو فراغت و فداكارلغڭ و بو درجه ثبات و صداقتڭ سببى نهدر؟ دييه بر سؤال صورولورسه، بو سؤالڭ جوابى محقّق كه شو اولاجقدر: رسالهِٔ نوردهكى جرح ايديلمز يوكسك حقيقتلر، ايمان خدمتنڭ يالڭز و يالڭز رضاىِ إلٰهى ايچون ياپيلماسى و بديع الزمان حضرتلرينڭ أعظمى إخلاصيدر.
بديع الزمان سعيد النورسى حضرتلرى، بارلاده سكز سنه قدر قالمشدر. أكثرى زمانلرينى قيرلرده، باغ و باغچهلرده گچيرييوردى. ايكى اوچ ساعت قدر
— 217 —
اوزاقلقدهكى تنها طاغلره ويا باغلره چكيلير، نور رسالهلرينى تأليف ايدر؛ بر طرفدن ده تأليف ايتديگى رسالهلر إسپارطه و حواليسنده أل يازيسيله إستنساخ ايديلوب كنديسنه گوندريلديگنده بونلرى تصحيح ايدردى. بر گون ايچنده هم تصحيحات ياپار، هم گيدوب گلمه درت بش ساعت سورن يرلره يايا اولارق گيدر، هم عين گونڭ اوچ درت ساعتنى تأليفاته حصر ايدر و هم ده چوق زمان يمگنى كنديسى حاضرلردى. او زمانلرده قرق يرده رسالهلر، رسالهِٔ نوره مشتاق ايلك طلبهلر طرفندن أل يازيسيله چوغالتيلييوردى. استاد بو كتابلرى صيرتنه يوكلهنير؛ طاغ، باغ ويا قيرلره قدر گيدر، اوراده تصحيحنى ياپار، أوينه گليردى. نفيه محكوم ايديلهرك، زمانڭ أڭ دهشتلى ظلمنه معروض بيراقيلمش و كيمسه ايله گوروشمهسنه مساعده ايديلمهمشدى. فقط او، بو يوقلق ايچنده توكنمز بر وارلغه قاووشمشدى. چونكه او، عالمِ إسلام و إنسانيتى تنوير و إرشاد ايدهجك قرآندن گلن ايمان حقيقتلرينى تأليف ايدييور و عين زمانده نشر ايدييوردى. بتون مشغلهسنى، تأليف ايتمكده اولديغى أثرلره حصر ايتمشدى. بر گون گلهجك بو أثرلر آناطولىيه ياييلاجق، عالمِ إسلام مركزلرينه گيدهجك، أهلِ سياستڭ نظرِ دقّتنى جلب ايدهجك و او زمان، عالمِ إسلامڭ عصرلردر بايراقدارلغنى ياپمش بر ملّت ايچريسنده يرلشديرلمك ايستهنن دينسزلك، ايمانسزلق ايدهاولوژيلرينى پارچهلايهجق؛ صوڭ عصرلرڭ ضلالت طاغوتلرينڭ شخصِ معنويسندن عبارت اولان أهلِ كفر، أهلِ سفاهت و أهلِ ضلالت جريانلرينڭ بو وطنى إستيلاسنه سد چكهجك، إستقبال نسللرينڭ أبدى قورتولوش و سعادتنى تأمينه مدار اولاجقدر.
ايشته او، تاريخڭ أڭ معظّم بر حادثهسنڭ مبدئنى إذنِ إلٰهى و تصرّفِ ربّانى ايله حاضرلاديغى ايچون بويله چوق مقدّس بر معنايى حاوى دعوانڭ حاملى بولونديغى إعتباريله دنيانڭ أڭ مسعودى، زمانڭ أڭ بختيارى ايدى. گيينشنده، غايهسنده، ايدهآلنده ذرّه قدر دگيشكلك و تزلزل اولمامشدى. بِالعكس حالِ عالمڭ
— 218 —
إعتقادلرينى دوزلتهجك، ظلمتى إزاله ايدهجك بر مشعلهِٔ هدايتى حامل ايدى. وظيفهسى و خدمتى، بتون إنسانلرڭ ايكى جهانه عائد سعادت و رفاهنى تضمّن ايتديگى ايچون بر جهد و عزم ايچنده بولونويوردى.
٭ ٭ ٭
استادڭ بارلادهكى إقامتگاهى، ايكى اوطهدن عبارت بر أودر. أساسًا مستقل بر أوى و ير يوزنده تحتِ تصرّف و تملّكنده بر قاريش يرى دخى يوقدر. بارلاده سكز سنه مدّتله إقامت ايتديگى أو، اوچ يوز أللى ميليون أهلِ إسلامڭ مركزى حكمنده ايلك درسخانهِٔ نوريهسيدر. بو درسخانهِٔ نوريهنڭ آلتنده، دائمى آقان بر چشمه واردر. و اوڭنده، درسخانهِٔ نوريهيه بتيشيك چوق قالين و اوچ ستون حالنده سمايه يوكسهلن غايت محتشم بر چنار آغاجى واردر. چنار آغاجنڭ داللرى آراسنده بر قولبهجك ياپيلمشدر. بوراسى، حضرتِ استادڭ بهار و ياز موسملرندهكى إستراحتى و وظيفهِٔ تفكّريه و عبوديتى ايچون أڭ مناسب بر منزلدر. استادڭ صدّيق خدمتكارلرى، طلبهلرى و بارلا أهاليسى دييورلر كه: "استادى، گيجهلرى، درسخانهِٔ نوريهنڭ اوڭندهكى بر شجرهِٔ مباركه اولان چنار آغاجنڭ داللرى آراسنده بولونان قولبهجكده صباحلره قدر تسبيحات ايله، أذكار ايله ترنّم ايدر گوروردك. هله بهار و ياز موسملرنده بو محتشم آغاجڭ بيڭلرجه داللرى آراسنده شوق و جذبه ايچنده اوچوشان قوشلر آراسنده استادڭ بويله صباحلره قدر چاليشماسنى گوروردك ده؛ نه زمان اويور، نه زمان قالقار بيلهمزدك."
استاد چوق خسته اولور، چوق وقتلرى ده خستهلق و صيقنتى ايله گچردى. پك آز ير، او ده بر پارچه چوربا گبى محدود بر شيدى. گيجهلرى، قرآنِ كريمدن ورد ايدنديگى سورهلرى و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ مناجاتِ مشهورهسى اولان جوشن الكبير نامندهكى مناجاتنى و شاهِ گيلانى و شاهِ نقشبند
— 219 —
@
استاد بديع الزمانڭ بارلادهكى مدرسهسى و اوزرنده درس و أوراد اوقودقلرى چنار آغاجى.
— 220 —
گبى أعاظمِ أوليانڭ مناجات و حزبلرينى و صلواتِ نوريهلرى و بِالخاصّه رسالهِٔ نورڭ منبعى اولان "حزب النوريه"يى و آياتِ قرآنيهنڭ لمعاتى اولان و بر سلسلهِٔ تفكّر بولونان و يگرمى طوقوزنجى لمعهده جمع ايديلن حزب و مناجاتلرى اوقور، بونلرى تمام ايدنجه ده ينه رسالهِٔ نورله مشغول اولوردى. گوندوزلرى ايسه، دائما رسالهِٔ نورڭ مطالعهسى و تصحيحى ايله مشغول اولور؛ رسالهِٔ نور خدمتنى هر شيئه ترجيح ايدر، رسالهِٔ نوره عائد يتيشهجك عجله بر ايش زماننده ديگر مشغوليتلرينى بيراقير، أوّلا او ايشى تماملاردى.
سعيد النورسى، بهار موسمنده منزلنڭ اوڭندهكى محتشم چنار آغاجنڭ داللرى آراسندهكى قولبهجگه چيقار، وظيفهسنى اوراده ايفا ايدر؛ رسالهِٔ نورڭ حقيقتلرينى، منبع و معدنِ حقيقيسى اولان ملأِ أعلاده تفيّض و تماشا و تفكّر ايدردى. استادڭ، گرك شَجَرَةٌ مُبَارَكَةٌ سرّينه مظهر اولان بو چنار آغاجى و گركسه چام طاغلرندهكى او چوق اُنسيت ايتديگى آغاجلرڭ و طاغلرڭ باشندهكى تفكّر و حسّياتنى إفاده ايدهبيلمك عجبا ممكن ميدر؟ أصلا ممكن دگلدر! جنابِ حق كمالِ رحمتيله بو فردِ فريدى، كمالاتِ إنسانيهنڭ بتون أنواعنى جامع بر إستعدادده ياراتمش و بو إستعدادلرڭ ده أعظمى شكلده إنكشافنى إراده ايتمش كه؛ بو مستثنا ذاتى، إسلاميت آغاجنڭ صوڭ عصرلره اوزانان و بيڭلر دال بوداق صالان رسالهِٔ نور شخصِ معنويسى إعتباريله بتون حقائقده "استادِ كلّ" حكمنه گتيرمش و طوپيكون إسلاميت حقيقتلرينڭ بر عكسِ نورينى و تجلّيسنى رسالهِٔ نور شخصِ معنويسنده درج ايدهرك، أهلِ حقيقت و كمالى حيرتله باقديرمش و بويلهجه رسالتِ أحمديه و حقيقتِ محمّديهنڭ جامع بر آيينهسى اولان رسالهِٔ نور ايله سعيد النورسى، بر سعيد اولارق چورومش، أريمش؛ فقط معنًا بتون عالمِ إسلام اولارق تولّد ايتمش، بقا بولمشدر. و تا قيامته قدر رسالهِٔ نور باقى قالاجق و دائما
— 221 —
تكمّل ايدهجكدر. هيچ ممكن ميدر كه؛ سينك قنادينڭ ايجادندن لاقيد قالميان و او قنادڭ ذرّهلرنده پك چوق حكمت و مصلحتلرى تعقيب ايدن صانعِ ذو الجلال، رسالهِٔ نور ايله اونڭ تأليف ايديلديگى منزللرله و نور مؤلّفنڭ قدسى وظيفهلرينى گورديگى يرلرله علاقهدار اولماسين و اويله قدسى خدمتلره خادم (خدمت ايدن) اولان مكانلر و درسخانهِٔ نوريهلر و شجرهِٔ مبارك، رحمتڭ قصدِ تخصيصندن خارج قالسين؟ قطعيًا ممكن دگلدر!
سعيد النورسى حضرتلرى بارلاده ايكن، ياز آيلرنده بعضًا چام طاغنه چيقار، بر مدّت يالڭز اولارق اوراده قاليردى. بولوندقلرى طاغ خيلى يوكسكدى. بارلا درسخانهِٔ نوريهسنڭ اوڭندهكى چنار آغاجنڭ تپهسندهكى قولبهجگى گبى، چام طاغنڭ أڭ يوكسك تپهسنده اولان ايكى بيوك آغاج اوزرنده درسخانهِٔ نوريه معناسنده برر منزلى واردى. بو چام و قطران آغاجلرينڭ تپهلرنده، رسالهِٔ نورله مشغول اولويوردى. هم أكثر زمانلر، بارلادن بو اورمانلق حوالىيه گلوب گيدردى. و ديردى كه: "بن بو منزللرى، ييلديز سراينه دگشمهم!"
شيمدى سوزى بوراده كسهرك، استادڭ رسالهٔ نورى تأليف ايتديگى مذكور چام طاغنده و بارلا ناحيهسندهكى حياتنه و رسالهٔ نورڭ ماهيتنه عائد رساله و مكتوبلردن بر قاچنى آشاغىيه درج ايدييورز.
٭ ٭ ٭
— 222 —
@
استاد حضرتلرينڭ ياز آيلرنده قالديغى چام طاغلرندن أگيردير گولنه ناظر تپهدهكى قطران آغاجى.
— 223 —
@
استاد بديع الزمان حضرتلرينڭ عبادت و تفكّر ايتديگى، عين زمانده نورڭ ايلك مكتوبلرينڭ يازيلديغى چام آغاجى.
— 224 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
سَلَامُ اللّٰهِ وَ رَحْمَتُهُ وَ بَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ وَ عَلٰى اِخْوَانِكُمْ لَاسِيَّمَا...الخره
عزيز قارداشلرم!
بن شيمدى چام طاغنده، يوكسك بر تپهده، بيوك بر چام آغاجنڭ تپهسنده بر منزلده بولونويورم. انسدن توحّش و وحوشه اُنسيت ايتدم. إنسانلرله صحبت آرزو ايتديگم وقت، خيالًا سزلرى يانمده بولور، بر حسبحال ايدرم، سزڭله متسلّى اولورم. بر مانع اولمازسه، بر ايكى آى بوراده يالڭز قالمق آرزوسندهيم. بارلايه دونسهم، آرزوڭز وجهله سزدن زياده مشتاق اولديغم شفاهى بر مصاحبه چارهسنى آرايهجغز. شيمدى بو چام آغاجنده خاطره گلن ايكى اوچ خاطرهيى يازييورم.
برنجيسى:بر پارچه محرم بر سردر؛ فقط سندن سرّ صاقلانماز. شويله كه:
أهلِ حقيقتڭ بر قسمى ناصلكه إسمِ ودوده مظهردرلر و أعظمى بر مرتبهده او إسمڭ جلوهلريله، موجوداتڭ پنجرهلريله واجب الوجوده باقييورلر.. اويله ده: شو هيچ أندر هيچ اولان قارداشڭزه، يالڭز خدمتِ قرآنه إستخدامى هنگامنده و او خزينهِٔ بىنهايهنڭ دلّالى اولديغى بر وقتده، إسمِ رحيم و إسمِ حكيم مظهريتنه مدار بر وضعيت ويريلمش. بتون سوزلر، او مظهريتڭ جلوهلريدر. إن شاء اللّٰه او سوزلر،
وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ اُوتِىَ خَيْرًا كَثِيرًا
سرّينه مظهردرلر.
ايكنجيسى:طريقِ نقشى حقّنده دينيلن:
دَرْ طَرِيقِ نَقْشبَنْدِى لَازِمْ آمَدْ چَارْ تَرْك؛ تَرْكِ دُنْيَا، تَرْكِ عُقْبَا، تَرْكِ هَسْتِى، تَرْكِ تَرْك
اولان فقرهِٔ رعنا بردن خاطره گلدى. او خاطره ايله برابر، بردن شو فقره طلوع ايتدى:
— 225 —
دَرْ طَرِيقِ عَجْزمَنْدِى لَازِمْ آمَدْ چَارْ چِيزْ:
فَقْرِ مُطْلَقْ، عَجْزِ مُطْلَقْ، شُكْرِ مُطْلَقْ، شَوْقِ مُطْلَقْ اَىْ عَزِيزْ!
صوڭره سنڭ يازديغڭ: "باق كتابِ كائناتڭ صفحهِٔ رنگيننه، إلى آخر.." اولان رنگين و زنگين شعر خاطريمه گلدى. او شعر ايله سمانڭ يوزندهكى ييلديزلره باقدم. "كاشكه شاعر اولسه ايدم، بونى تكميل ايتسه ايدم" ديدم. حالبوكه شعر و نظمه إستعدادم يوقكن ينه باشلادم، فقط نظم و شعر ياپامدم؛ ناصل خطور ايتدى ايسه، اويله يازدم. بنم وارثم اولان سن، ايسترسهڭ نظمه چوير، تنظيم ايت. ايشته بردن خاطره گلن شو:
ديڭله ده ييلديزلرى شو خطبهٔ شيريننه
نامهٔ نورينِ حكمت، باق نه تقرير أيلهمش.
هپ برابر نطقه گلمش، حق لسانيله ديرلر:
بر قديرِ ذو الجلالڭ حشمتِ سلطاننه
برر برهانِ نورأفشانز بز، وجودِ صانعه
هم وحدته، هم قدرته شاهدلرز بز.
شو زمينڭ يوزينى يالديزلايان
نازنين معجزاتى چون مَلك سيراننه.
شو سمانڭ أرضه باقان، جنّته دقّت ايدن
بيڭلر مدقّق گوزلرز بز
(حاشيه): يعنى جنّت چيچكلرينڭ فدانلق و مزرعهجغى اولان زمينڭ يوزنده حدسز معجزاتِ قدرت تشهير ايديلديگندن سماوات عالمندهكى ملائكهلر او معجزاتى، او خارقهلرى تماشا ايتدكلرى گبى؛ أجرامِ سماويهنڭ گوزلرى حكمنده اولان ييلديزلر دخى، گويا ملائكهلر گبى زمين يوزندهكى نازنين مصنوعاتى گوردكجه جنّت عالمنه باقييورلر و او موقّت خارقهلرى باقى بر صورتده جنّتده دخى تماشا ايدييورلر گبى بر زمينه، بر جنّته باقييورلر. يعنى او ايكى عالمه نظارتلرى وار ديمكدر.
— 226 —
طوباءِ خلقتدن سماوات شقّنه
هپ كهكشان أغصاننه..
بر جميلِ ذو الجلالڭ، دستِ حكمتيله طاقيلمش
پك گوزل ميوهلرز بز.
شو سماوات أهلنه برر مسجدِ سيّار،
برر خانهٔ دوّار، برر علوى آشيانه،
برر مصباحِ نوّار، برر گمئِ جبّار،
برر طيّارهلرز بز.
بر قديرِ ذو الكمالڭ، بر حكيمِ ذو الجلالڭ
برر معجزهٔ قدرت، برر خارقهٔ صنعتِ خالقانه،
برر نادرهٔ حكمت، برر داهيهٔ خلقت،
برر نور عالمىيز بز.
بويله يوز بيڭ ديل ايله يوز بيڭ برهان گوستريرز،
ايشيتديريرز إنسان اولان إنسانه.
كور اولاسى دينسز گوزى، گورمز اولدى يوزيمزى،
هم ايشيتمز سوزيمزى، حق سويلهين آيتلرز بز.
سكّهمز بر، طرّهمز بر، ربّمزه مسبّحز، ذكر ايدرز عبيدانه.
كهكشانڭ حلقهٔ كبراسنه منسوب برر مجذوبلرز بز.
اَلْبَاقِى هُوَ الْبَاقِى
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 227 —
آلتنجى مكتوب
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
سَلَامُ اللّٰهِ وَ رَحْمَتُهُ وَ بَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمَا وَ عَلٰى اِخْوَانِكُمَا مَا دَامَ الْمَلَوَانِ وَ تَعَاقَبَ الْعَصْرَانِ وَ مَا دَارَ الْقَمَرَانِ وَ اسْتَقْبَلَ الْفَرْقَدَانِ
غيرتلى قارداشلرم، حميتلى آرقداشلرم و دنيا دينيلن ديارِ غربتده مدارِ تسلّيلرم!
مادام جنابِ حق سزلرى، فكريمه إحسان ايتديگى معنالره حصّهدار ايتمشدر؛ ألبته حسّياتمه ده حصّهدار اولمق حقّڭزدر. سزلرى زياده متأثّر ايتمهمك ايچون، غربتمدهكى فرقتمڭ زياده أليم قسمنى طىّ ايدوب، بر قسمنى سزلره حكايه ايدهجگم. شويله كه:
شو ايكى اوچ آيدر پك يالڭز قالدم. بعضًا اون بش يگرمى گونده بر دفعه مسافر يانمده بولونور. سائر وقتلرده يالڭزم. هم يگرمى گونه ياقيندر، طاغجيلر ياقينمده يوق، طاغيلديلر...
ايشته گيجه وقتى، شو غريبانه طاغلرده؛ سسسز، صداسز، يالڭز آغاجلرڭ حزينانه همهمهلرى ايچنده كنديمى بربرى ايچنده بش مختلف رنكلى غربتلرده گوردم.
برنجيسى:إختيارلق سرّيله، همان أكثريتِ مطلقه ايله، أقران و أحبابم و أقاربمدن يالڭز و غريب قالدم. اونلر بنى بيراقوب عالمِ برزخه گيتدكلرندن نشئت
— 228 —
ايدن حزين بر غربتى حسّ ايتدم. ايشته شو غربت ايچنده آيرى ديگر بر دائرهِٔ غربت آچيلدى. او ده گچن بهار گبى علاقهدار اولديغم أكثر موجودات بنى بيراقوب گيتدكلرندن حاصل اولان فرقتلى بر غربتى حسّ ايتدم. و شو غربت ايچنده بر دائرهِٔ غربت داها آچيلدى كه، وطنمدن و أقاربمدن آيرى دوشوب، يالڭز قالديغمدن تولّد ايدن فرقتلى بر غربتى حسّ ايتدم. و شو غربت ايچنده، گيجهنڭ و طاغلرڭ غريبانه وضعيتى بڭا رقّتلى بر غربتى داها حسّ ايتديردى. و شو غربتدن دخى، شو فانى مسافرخانهدن أبد الآباد طرفنه حركته آماده اولان روحمى فوق العاده بر غربتده گوردم. بردن فسبحان اللّٰه ديدم؛ بو غربتلره و قراڭلقلره ناصل طايانيلير دوشوندم.قلبم فرياد ايله ديدى:
يَا رَبّ! غَرِيبَمْ، بِىكَسَمْ، ضَعِيفَمْ، نَاتُوَانَمْ، عَلِيلَمْ، عَاجِزَمْ، اِخْتِيَارَمْ.
بِىاِخْتِيْارَمْ، الْاَمَانْ گُويَمْ، عَفْو جُويَمْ، مَدَدْ خٰواهَمْ زِ دَرْگَاهَتْ اِلٰهِى!
بردن نورِ ايمان، فيضِ قرآن، لطفِ رحمٰن إمداديمه يتيشديلر. او بش قراڭلقلى غربتلرى، بش نورانى اُنسيت دائرهلرينه چويرديلر. لسانم
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ
سويلهدى. قلبم
فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ
آيتنى اوقودى. عقلم دخى إضطرابندن و دهشتندن فرياد ايدن نفسمه خطابًا ديدى:
بيراق بيچاره فريادى، بلادن قيل توكّل. زيرا فرياد؛ بلا أندر خطا أندر بلادر بيل.
بلا ويرنى بولدڭسه أگر؛ صفا أندر، وفا أندر، عطا أندر بلادر بيل.
— 229 —
مادام اويله، بيراق شكوايى شكر ايت، چون بلابل، دما كيفندن گولر هپ گُل مُل.
گر بولمازسهڭ، بتون دنيا جفا أندر، فنا أندر، هبا أندر بلادر بيل.
جهان طولو بلا باشڭده واركن، نه باغيررسڭ كوچوجك بر بلادن گل توكّل قيل.
توكّل ايله بلا يوزنده گُول، تا او ده گولسون؛ او گولدكجه كوچولور، ايدر تبدّل.
هم استادلرمدن مولانا جلال الدينڭ نفسنه ديديگى گبى ديدم:
اُو گُفْتْ اَلَسْتُ و تُو گُفْتِى بَلٰى شُكْرِ بَلٰى چِيسْتْ كَشِيدَنْ بَلَا ٭
سِرِّ بَلَا چِيسْتْ كِه يَعْنِى مَنَمْ حَلْقَه زَنِ دَرْگَهِ فَقْرُ و فَنَا
او وقت نفسم دخى: "أوت أوت.. عجز و توكّل ايله، فقر و إلتجا ايله نور قپوسى آچيلير، ظلمتلر طاغيلير. "الحمد للّٰه على نوُرِ الايمان و الإسلام" ديدى. مشهور حِكَمِ عطائيهنڭ شو فقرهسى:
مَاذَا وَجَدَ مَنْ فَقَدَهُ ٭ وَ مَاذَا فَقَدَ مَنْ وَجَدَهُ
يعنى: "جنابِ حقّى بولان، نهيى غائب ايدر؟ و اونى غائب ايدن، نهيى قزانير؟"
يعنى: "اونى بولان هر شيئى بولور؛ اونى بولميان هيچ بر شى بولماز، بولسه ده باشنه بلا بولور." نه درجه عالى بر حقيقت اولديغنى گوردم و طُوبٰى لِلْغُرَبَاءِ حديثنڭ سرّينى آڭلادم، شكر ايتدم.
— 230 —
ايشته قارداشلرم، قراڭلقلى بو غربتلر، چندان نورِ ايمانله نورلانديلر؛ فقط ينه بنده بر درجه حكملرينى إجرا ايتديلر و شويله بر دوشونجهيى ويرديلر: "مادام بن غريبم و غربتدهيم و غربته گيدهجگم؛ عجبا شو مسافرخانهدهكى وظيفهم بيتمش ميدر؟ تا كه سزلرى و سوزلرى توكيل ايتسهم و بتون بتون علاقهمى كسسهم." فكرى خاطريمه گلدى. اونڭ ايچون سزدن صورمشدم كه: "عجبا يازيلان سوزلر كافى ميدر، نقصانى وار مى؟ يعنى: وظيفهم بيتمش ميدر؟ تا كه راحتِ قلبله كنديمى نورلى، ذوقلى حقيقى بر غربته آتوب، دنيايى اونوتوب، مولانا جلال الدينڭ ديديگى گبى
دَانِى سَمَاعِ چِه بُوَدْ بِى خُودْ شُدَنْ زِهَسْتِى اَنْدَرْ فَنَاىِ مُطْلَقْ ذَوْقِ بَقَا چَشِيدَنْ
دييوب، علوى بر غربتى آرايهبيلير مىيم؟" دييه سزى او سؤاللر ايله تصديع ايتمشدم.
اَلْبَاقِى هُوَ الْبَاقِى
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 231 —
اون اوچنجى مكتوب
بِاسْمِهِ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
السَّلَامُ عَلٰى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدٰى وَ الْمَلَامُ عَلٰى مَنِ اتَّبَعَ الْهَوٰى
عزيز قارداشلرم!
حال و إستراحتمى و وثيقه ايچون عدمِ مراجعتمى و حالِ عالم سياستنه قارشى لاقيدلغمى پك چوق صورييورسڭز. شو سؤاللريڭز چوق تكرّر ايتديگندن، هم معنًا ده بندن صورولديغندن؛ شو اوچ سؤاله، يڭى سعيد دگل، بلكه أسكى سعيد لسانيله جواب ويرمگه مجبور اولدم.
برنجى سؤالڭز:إستراحتڭ ناصل؟ حالڭ نهدر؟
الجواب:جنابِ أرحم الرّاحمينه يوز بيڭ شكر ايدييورم كه؛ أهلِ دنيانڭ بڭا ايتديگى أنواعِ ظلمى، أنواعِ رحمته چويردى. شويله كه:
سياستى ترك و دنيادن تجرّد ايدهرك بر طاغڭ مغارهسنده آخرتى دوشونمكده ايكن، أهلِ دنيا ظلمًا بنى اورادن چيقاروب نفى ايتديلر. خالقِ رحيم و حكيم او نفيى بڭا بر رحمته چويردى. أمنيتسز و إخلاصى بوزاجق أسبابه معروض او طاغدهكى إنزوايى؛ أمنيتلى، إخلاصلى بارلا طاغلرندهكى خَلْوته چويردى. روسيهده أسارتده ايكن نيّت ايتدم و نياز ايتدم كه، آخر عمرمده بر مغارهيه
— 232 —
چكيلهيم. أرحم الراحمين بڭا بارلايى او مغاره ياپدى، مغاره فائدهسنى ويردى. فقط صيقنتيلى مغاره زحمتنى، ضعيف وجوديمه يوكلهمدى. يالڭز بارلاده، ايكى اوچ آدمده بر وهّاملق واردى. او وهّاملق سببيله بڭا أذيت ويريلدى. حتّى او دوستلرم، گويا إستراحتمى دوشونويورلر. حالبوكه او وهّاملق سببيله هم قلبمه، هم قرآنڭ خدمتنه ضرر ويرديلر. هم أهلِ دنيا بتون منفيلره وثيقه ويرديگى و جانيلرى حپسدن چيقاروب عفو ايتدكلرى حالده، بڭا ظلم اولارق ويرمديلر. بنم ربِّ رحيمم، بنى قرآنڭ خدمتنده زياده إستخدام ايتمك و سوزلر ناميله أنوارِ قرآنيهيى بڭا فضله يازديرمق ايچون، دغدغهسز بر صورتده بنى شو غربتده بيراقوب، بر بيوك مرحمته چويردى. هم أهلِ دنيا، دنيالرينه قاريشهبيلهجك بتون نفوذلى و قوّتلى رؤسالرى و شيخلرى، قصبهلرده و شهرلرده بيراقوب أقربالريله برابر هركسله گورشمگه إذن ويردكلرى حالده، بنى ظلمًا تجريد ايتدى، بر كويه گوندردى. هيچ أقربا و همشهريلريمى، (بر ايكى دانهسى مستثنا اولمق اوزره) يانمه گلمگه إذن ويرمدى. بنم خالقِ رحيمم او تجريدى، بنم حقّمده بر عظيم رحمته چويردى. ذهنمى صافى بيراقوب، غلّ و غشدن آزاده اولارق قرآنِ حكيمڭ فيضنى اولديغى گبى آلمغه وسيله ايتدى. هم أهلِ دنيا بدايتده، ايكى سنه ظرفنده ايكى عادى مكتوب يازديغمى چوق گوردى. حتّى شيمدى بيله، اون ويا يگرمى گونده ويا بر آيده بر ايكى مسافرڭ صِرف آخرت ايچون يانمه گلمهسنى خوش گورمديلر، بڭا ظلم ايتديلر. بنم ربِّ رحيمم و خالقِ حكيمم او ظلمى بڭا مرحمته چويردى كه، طقسان سنه معنوى بر عمرى قزانديرهجق شو شهورِ ثلاثهده، بنى بر خَلْوتِ مرغوبهيه و بر عزلتِ مقبولهيه قويمغه چويردى. "الحمد ِللّٰه على كلّ حال" ايشته حال و إستراحتم بويله...
— 233 —
ايكنجى سؤالڭز:نهدن وثيقه آلمق ايچون مراجعت ايتمييورسڭ؟
الجواب:شو مسئلهده بن قدرڭ محكومىيم، أهلِ دنيانڭ محكومى دگلم. قدره مراجعت ايدييورم. نه وقت إذن ويررسه، رزقمى بورادن نه وقت كسرسه، او وقت گيدرم. شو معنانڭ حقيقتى شودر كه: باشه گلن هر ايشده ايكى سبب وار؛ برى ظاهرى، ديگرى حقيقى. أهلِ دنيا ظاهرى بر سبب اولدى، بنى بورايه گتيردى. قدرِ إلٰهى ايسه، سببِ حقيقيدر؛ بنى بو إنزوايه محكوم ايتدى. سببِ ظاهرى ظلم ايتدى؛ سببِ حقيقى ايسه عدالت ايتدى. ظاهريسى شويله دوشوندى: "شو آدم، زيادهسيله علمه و دينه خدمت ايدر، بلكه دنيامزه قاريشير" إحتماليله بنى نفى ايدوب اوچ جهتله قتمرلى بر ظلم ايتدى. قدرِ إلٰهى ايسه بنم ايچون گوردى كه، حقّيله و إخلاصله علمه و دينه خدمت ايدهمييورم؛ بنى بو نفيه محكوم ايتدى. اونلرڭ بو قتمرلى ظلمنى مضاعف بر رحمته چويردى. مادام كه نفيمده قدر حاكمدر و او قدر عادلدر؛ اوڭا مراجعت ايدرم. ظاهرى سبب ايسه، ذاتًا بهانه نوعندن بر شيلرى وار. ديمك اونلره مراجعت معناسزدر. أگر اونلرڭ ألنده بر حق ويا قوّتلى بر أسباب بولونسه ايدى، او وقت اونلره قارشى ده مراجعت اولونوردى.
باشلرينى يسين، دنيالرينى تمامًا بيراقديغم و آياقلرينه طولاشسين، سياستلرينى بوسبتون ترك ايتديگم حالده؛ دوشوندكلرى بهانهلر، أوهاملر، ألبته أصلسز اولديغندن، اونلره مراجعتله او اوهاملره بر حقيقت ويرمك ايستهمييورم. أگر اوجلرى أجنبى ألنده اولان دنيا سياستنه قاريشمق ايچون بر إشتهام اولسيدى؛ دگل سكز سنه، بلكه سكز ساعت قالميهجق ترشّح ايدهجكدى، كندينى گوسترهجكدى. حالبوكه سكز سنهدر بر تك غزته اوقومق آرزوم اولمادى و اوقومدم. درت سنهدر
— 234 —
بوراده تحتِ نظارتده بولونويورم؛ هيچ بر ترشّح گورونمدى. ديمك قرآنِ حكيمڭ خدمتنڭ بتون سياستلرڭ فوقنده بر علويتى وار كه، چوغى يالانجيلقدن عبارت اولان دنيا سياستنه تنزّله ميدان ويرمييور.
عدمِ مراجعتمڭ ايكنجى سببى شودر كه: حقسزلغى حق ظن ايدن آدملره قارشى حق دعوا ايتمك، حقّه بر نوع حقسزلقدر. بو نوع حقسزلغى إرتكاب ايتمك ايستهمم.
اوچنجى سؤالڭز:دنيانڭ سياستنه قارشى نه ايچون بو قدر لاقيدسڭ؟ بو قدر صفحاتِ عالمه قارشى طورينى هيچ بوزمييورسڭ؟ بو صفحاتى خوش مى گورييورسڭ؟ وياخود قورقويور ميسڭ كه، سكوت ايدييورسڭ؟
الجواب:قرآنِ حكيمڭ خدمتى، بنى شدّتلى بر صورتده سياست عالمندن منع ايتدى. حتّى دوشونمسنى ده بڭا اونوتديردى. يوقسه بتون سرگذشتِ حياتم شاهددر كه، حق گورديگم مسلكده گيتمگه قارشى قورقو أليمى طوتوب منع ايدهمهمش و ايدهمييور. هم نهدن قورقوم اولاجق؟ دنيا ايله، أجلمدن باشقه بر علاقهم يوق. چولوق چوجغمى دوشونهجگم يوق. مالمى دوشونهجگم يوق. خانَدانمڭ شرفنى دوشونهجگم يوق. رياكار بر شهرتِ كاذبهدن عبارت اولان شان و شرفِ دنيويهنڭ محافظهسنه دگل، قيريلماسنه يارديم ايدنه رحمت... قالدى أجلم. او، خالقِ ذو الجلالڭ ألندهدر. كيمڭ حدّى وار كه، وقتى گلمهدن اوڭا ايليشسين. ذاتًا عزّتله موتى، ذلّتله حياته ترجيح ايدنلردهنز. أسكى سعيد گبى بريسى شويله ديمش:
وَ نَحْنُ اُنَاسٌ لَا تَوَسُّطَ بَيْنَنَا ٭ لَنَا الصَّدْرُ دُونَ الْعَالَمِينَ اَوِ الْقَبْرُ
— 235 —
بلكه خدمتِ قرآن، بنى حياتِ إجتماعيهِٔ سياسيهِٔ بشريهيى دوشونمكدن منع ايدييور. شويله كه: حياتِ بشريه بر يولجيلقدر. شو زمانده، قرآنڭ نوريله گوردم كه، او يول بر باتاقلغه گيردى. ملوّث و عفونتلى بر چامور ايچنده قافلهِٔ بشر دوشه قالقه گيدييور. بر قسمى، سلامتلى بر يولده گيدر. بر قسمى، ممكن اولديغى قدر چاموردن، باتاقلقدن قورتولمق ايچون بعض واسطهلرى بولمش. بر قسمِ أكثرى او عفونتلى، پيس، چامورلى باتاقلق ايچنده قراڭلقده گيدييور. يوزده يگرميسى سرخوشلق سببيله، او پيس چامورى مسك و عنبر ظن ايدهرك يوزينه گوزينه بولاشديرييور.. دوشهرك قالقهرق گيدر، تا بوغولور. يوزده سكسانى ايسه، باتاقلغى آڭلار، عفونتلى، پيس اولديغنى حسّ ايدر.. فقط متحيّردرلر، سلامتلى يولى گورهمييورلر.
ايشته بونلره قارشى ايكى چاره وار:
بريسى:طوپوز ايله او سرخوش يگرميسنى آييلتمقدر.
ايكنجيسى:بر نور گوسترمكله متحيّرلره سلامت يولنى إرائه ايتمكدر.
بن باقييورم كه؛ يگرمىيه قارشى سكسان آدم، ألنده طوپوز طوتويور. حالبوكه او بيچاره و متحيّر اولان سكسانه قارشى حقّيله نور گوستريلمييور. گوستريلسه ده؛ بر ألنده هم صوپا، هم نور اولديغى ايچون أمنيتسز اولويور. متحيّر آدم "عجبا نورله بنى جلب ايدوب، طوپوزله دوگمك مى ايستهيور؟" دييه تلاش ايدر. هم ده بعضًا عارضهلرله طوپوز قيريلديغى وقت، نور دخى اوچار ويا سونر.
ايشته او باتاقلق ايسه، غفلتكارانه و ضلالتپيشه اولان سفيهانه حياتِ إجتماعيهِٔ بشريهدر. او سرخوشلر، ضلالتله تلذّذ ايدن متمرّدلردر. او متحيّر اولانلر،
— 236 —
ضلالتدن نفرت ايدنلردر، فقط چيقامييورلر؛ قورتولمق ايستهيورلر، يول بولامييورلر.. متحيّر إنسانلردر. او طوپوزلر ايسه، سياست جريانلرىدر. او نورلر ايسه، حقائقِ قرآنيهدر. نوره قارشى غاوغه ايديلمز، اوڭا قارشى عداوت ايديلمز. صِرف شيطانِ رجيمدن باشقه اوندن نفرت ايدن اولماز. ايشته بن ده نورِ قرآنى ألده طوتمق ايچون
اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ وَ السِّيَاسَةِ
دييوب، سياست طوپوزينى آتارق، ايكى أليم ايله نوره صاريلدم. گوردم كه: سياست جريانلرنده هم موافقده، هم مخالفده او نورلرڭ عاشقلرى وار. بتون سياست جريانلرينڭ و طرفگيرلكلرڭ چوق فوقنده و اونلرڭ غرضكارانه تلقّياتلرندن مبرّا و صافى اولان بر مقامده ويريلن درسِ قرآن و گوستريلن أنوارِ قرآنيهدن هيچ بر طرف و هيچ بر قسم چكينمهمك و إتهام ايتمهمك گركدر. مگر دينسزلگى و زندقهيى سياست ظن ايدوب اوڭا طرفگيرلك ايدن إنسان صورتنده شيطانلر اوله ويا بشر قيافتنده حيوانلر اوله...
الحمد ِللّٰه، سياستدن تجرّد سببيله، قرآنڭ ألماس گبى حقيقتلرينى پروپاغندهِٔ سياست إتهامى آلتنده جام پارچهلرينڭ قيمتنه اينديرمدم. بلكه گيتدكجه او ألماسلر قيمتلرينى هر طائفهنڭ نظرنده پارلاق بر طرزده زيادهلشديرييور.
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِى هَدٰينَا لِهٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِىَ لَوْلَا اَنْ هَدٰينَا اللّٰهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ
اَلْبَاقِى هُوَ الْبَاقِى
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 237 —
يگرمى ايكنجى لمعه
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
إسپارطهنڭ عادل واليسنه و عدليهسنه و ضابطهسنه.. أڭ محرم و أڭ خاص و خالص قارداشلريمه مخصوص اولارق يگرمى ايكى سنه أوّل إسپارطهنڭ بارلا ناحيهسنده ايكن يازديغم غايت محرم بو رسالهجگمى إسپارطه ملّتيله و حكومتيله علاقهدارلغنى گوسترديگى ايچون تقديم ايدييورم. أگر مناسب گورولسه، يا يڭى ويا أسكى حرفله داقتيلو ايله بر قاچ نسخه يازيلسين كه، يگرمى بش اوتوز سنهدر أسراريمى آرايانلر و ترصّد ايدنلر ده آڭلاسينلر؛ گيزلى هيچ بر سرّيمز يوق. و أڭ گيزلى بر سرّيمز، ايشته بو رسالهدر؛ بيلسينلر!
سعيد النورسى
إشاراتِ ثلاثه
اون يدنجى لمعهنڭ اون يدنجى نوطهسنڭ اوچنجى مسئلهسى ايكن سؤاللرينڭ شدّت و شمولنه و جوابلرينڭ قوّت و پارلاقلغنه بناءً، اوتوز برنجى مكتوبڭ يگرمى ايكنجى لمعهسى اولارق لمعاته قاريشدى. لمعهلر بو لمعهيه ير ويرمليدرلر. محرمدر؛ أڭ خاص و خالص و صادق قارداشلريمزه مخصوصدر.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللّٰهِ فَهُوَ حَسْبُهُ اِنَّ اللّٰهَ بَالِغُ اَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللّٰهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا
— 238 —
بو مسئله "اوچ إشارت"در.
برنجى إشارت:
شخصمه و رسالهٔ نوره عائد مهمّ بر سؤال.
چوقلر طرفندن دينيلييور كه: سن، أهلِ دنيانڭ دنياسنه قاريشمديغڭ حالده، نهدندر كه، هر فرصتده اونلر سنڭ آخرتنه قاريشييورلر. حالبوكه هيچ بر حكومتڭ قانونى، تارك الدنيا و منزويلره قاريشمييور؟
الجواب:يڭى سعيدڭ بو سؤاله قارشى جوابى سكوتدر. يڭى سعيد: "بنم جوابمى قدرِ إلٰهى ويرسين" دير. بونڭله برابر مجبوريتله، أمانةً إستعاره ايتديگى أسكى سعيدڭ قفاسى دييور كه: بو سؤاله جواب ويرهجك، إسپارطه ولايتنڭ حكومتيدر و شو ولايتڭ ملّتيدر. چونكه بو حكومت و شو ملّت، بندن چوق زياده بو سؤالڭ آلتندهكى معنا ايله علاقهداردرلر. مادام بيڭلر أفرادى بولونان بر حكومت و يوز بيڭلر أفرادى بولونان بر ملّت بنم بدلمه دوشونمگه و مدافعه ايتمگه مجبوردر. بن نهدن لزومسز اولارق مدّعيلرله قونوشوب مدافعه ايدهيم. چونكه طوقوز سنهدر بن بو ولايتدهيم؛ گيتدكجه داها زياده دنيالرينه آرقهمى چويرييورم. هيچ بر حالم ده مستور قالمامش. أڭ گيزلى، أڭ محرم رسالهلرم دخى حكومتڭ و بعض مبعوثلرڭ أللرينه گچمش. أگر أهلِ دنيايى تلاشه و أنديشهيه دوشورهجك دنيوى بر قاريشمق حالم و قاريشديرمق تشبّثم و فكرم اولسيدى، بو ولايت و قضالردهكى حكومت، طوقوز سنه دقّت و تجسّس ايتدكلرى حالده و بن ده چكينميهرك يانمه گلنلره أسراريمى بيان ايتديگم حالده، حكومت بڭا قارشى سكوت ايدوب ايليشمهديلر. أگر ملّتڭ و وطنڭ سعادتنه و إستقبالنه ضرر ويرهجك بر قباحتم وارسه، طوقوز سنهدن بَرى واليسندن طوت، كوى قرهقول قومانداننه قدر كنديلرينى مسئول ايدر. اونلر كنديلرينى مسئوليتدن قورتارمق ايچون، حقّمده حبّهيى قبّه ياپانلره قارشى، قبّهيى حبّه ياپوب بنى مدافعه ايتمگه مجبوردرلر. اويله ايسه بو سؤالڭ جوابنى اونلره حواله ايدييورم.
— 239 —
امّا شو ولايتڭ ملّتى، عموميتله بندن زياده بنى مدافعه ايتمك مجبوريتلرى شوندندر كه؛ بو طوقوز سنهدر هم قارداش، هم دوست، هم مبارك اولان بو ملّتڭ حياتِ أبديهسنه و قوّتِ ايمانيهسنه و سعادتِ حياتيهسنه بِالفعل و مادّةً تأثيرينى گوسترن يوزر رسالهلرله چاليشديغمزى و هيچ بر دغدغه و ضرر، هيچ كيمسهيه او رسالهلر يوزندن گلمديگى و هيچ بر غرضكارانه ترشّحاتِ سياسيه و دنيويه گورولمديگى و "للّٰه الحمد" شو إسپارطه ولايتى، أسكى زمانڭ شامِ شريفنڭ مباركيتى و عالمِ إسلامڭ مدرسهِٔ عموميسى اولان مصرڭ جامع الأزهرڭ مباركيتى نوعندن، قوّهِٔ ايمانيه و صلابتِ دينيه جهتنده بر مباركيت مقامنى رسالهِٔ نور واسطهسيله قزانهرق؛ بو ولايتده، ايمانڭ قوّتى لاقيدلغه و عبادتڭ إشتياقى سفاهته حاكم اولماسنى و عموم ولايتلرڭ فوقنده بر مزيتِ ديندارانهيى رسالهِٔ نور بو ولايته قزانديرديغندن، ألبته بو ولايتدهكى عموم إنسانلر، حتّى فرضا دينسزى ده اولسه، بنى و رسالهِٔ نورى مدافعهيه مجبوردر. اونلرڭ چوق أهمّيتلى مدافعه حقلرى ايچنده، بنم گبى وظيفهسنى بيتيرمش و "للّٰه الحمد" بيڭلرله شاكردلر بنم گبى بر عاجزڭ يرنده چاليشمش و چاليشديغى هنگامده، أهمّيتسز جزئى حقّم بنى مدافعهيه سَوق ايتمييور. بو قدر بيڭلرله دعوا وكيللرى بولونان بر آدم، كندى دعواسنى كندى مدافعه ايتمز.
ايكنجى إشارت:
تنقيدكارانه بر سؤاله جوابدر.
أهلِ دنيا طرفندن دينيلييور كه: سن نهدن بزدن كوسدڭ؟ بر دفعه اولسون هيچ مراجعت ايتمهيوب سكوت ايتدڭ؟ بزدن شدّتلى شكوا ايدوب "بڭا ظلم ايدييورسڭز!" دييورسڭ. حالبوكه بزم بر پرنسبمز وار، بو عصرڭ مقتضاسى اولارق خصوصى دستورلريمز وار. بونلرڭ تطبيقنى سن كندينه قبول ايتمييورسڭ. قانونى تطبيق ايدن ظالم اولماز، قبول ايتمهين عصيان ايدر. أزجمله: بو عصرِ حرّيتده و بو
— 240 —
يڭى باشلاديغمز جمهوريتلر دورنده، مساوات أساسى اوزرينه تحكّم و تغلّبى قالديرمق دستورى، بزم بر قانونِ أساسيمز حكمنه گچديگى حالده، سن كاه خواجهلق، كاه زاهدلك صورتنده توجّهِ عامّهيى قزانهرق، نظرِ دقّتى كنديڭه جلب ايدهرك، حكومتڭ نفوذى خارجنده بر قوّت، بر مقامِ إجتماعى ألده ايتمگه چاليشديغڭ، ظاهر حالڭ و أسكى زماندهكى ماجراىِ حياتڭڭ دلالتيله آڭلاشيلييور. بو حال ايسه، (شيمديكى تعبير ايله) بورژووالرڭ مستبدانه تحكّملرى ايچنده خوش گورونهبيلير. فقط بزم طبقهِٔ عوامڭ إنتباهيله و غلبهسيله تظاهر ايدن تام سوسياليزم و بولشويزم دستورلرى، بزم داها زياده ايشمزه ياراديغى ايچون؛ او سوسياليزم دستورلرينى قبول ايتديگمز حالده، سنڭ وضعيتڭ بزه آغير گلييور، پرنسبلريمزه مخالف دوشويور. اونڭ ايچون سڭا ويرديگمز صيقنتيدن شكوايه و كوسمگه حقّڭ يوقدر؟
الجواب:حياتِ إجتماعيهِٔ بشريهده بر چيغير آچان، أگر كائناتدهكى قانونِ فطرته موافق حركت ايتمزسه؛ خيرلى ايشلرده، ترقّيده موفّق اولاماز. بتون حركتى شرّ و تخريب حسابنه گچر. مادام قانونِ فطرته تطبيقِ حركته مجبوريت وار؛ ألبته فطرتِ بشريهيى دگيشديرمك و نوعِ بشرڭ خلقتندهكى حكمتِ أساسيهيى قالديرمقله، مطلق مساوات قانونى تطبيق ايديلهبيلير. أوت بن، نسبًا و حياتجه عوام طبقهسندهنم. و مشربًا و فكرًا "مساواتِ حقوق" مسلگنى قبول ايدنلردهنم. و شفقةً و إسلاميتدن گلن سرِّ عدالت ايله، بورژووا دينيلن طبقهِٔ خواصّڭ إستبداد و تحكّملرينه قارشى أسكيدن بَرى مخالفتله چاليشانلردهنم. اونڭ ايچون بتون قوّتمله عدالتِ تامّه لهنده، ظلم و تغلّب و تحكّم و إستبدادڭ عليهندهيم.
فقط نوعِ بشرڭ فطرتى و سرِّ حكمتى، مساواتِ مطلقه قانوننه ضددر. چونكه فاطرِ حكيم، كمالِ قدرت و حكمتنى گوسترمك ايچون، آز بر شيدن چوق
— 241 —
محصولات آلديرر و بر صحيفهده چوق كتابلرى يازديرر و بر شى ايله چوق وظيفهلرى ياپديرديغى گبى، بشر نوعى ايله ده بيڭلر نوعڭ وظيفهلرينى گورديرر.
ايشته او سرِّ عظيمدندر كه: جنابِ حق، إنسان نوعنى بيڭلر نوعلرى سنبل ويرهجك و حيواناتڭ سائر بيڭلر نوعلرى قدر طبقات گوسترهجك بر فطرتده ياراتمشدر. سائر حيوانات گبى قوالرينه، لطيفهلرينه، طويغولرينه حدّ قونولمامش؛ سربست بيراقوب حدسز مقاماتده گزهجك إستعداد ويرديگندن، بر نوع ايكن بيڭلر نوع حكمنه گچديگى ايچوندر كه، أرضڭ خليفهسى و كائناتڭ نتيجهسى و ذىحياتڭ سلطانى حكمنه گچمشدر.
ايشته نوعِ إنسانڭ تنوّعنڭ أڭ مهمّ مايهسى و زنبرگى؛ مسابقه ايله، حقيقى ايمانلى فضيلتدر. فضيلتى قالديرمق، ماهيتِ بشريهنڭ تبديليله، عقلڭ سوندورلمسيله، قلبڭ ئولديريلمهسيله، روحڭ محو ايديلمسيله اولابيلير. أوت شو حرّيت پردهسى آلتنده مدهش بر إستبدادى طاشييان شو عصرڭ غدّار يوزينه چارپيلمغه لايق ايكن و حالبوكه او طوقاته مستحق اولميان غايت مهمّ بر ذاتڭ ياڭليش اولارق يوزينه صاورولان كاملانه شو سوزڭ:
نه ممكن ظلم ايله، بيداد ايله، إمحاىِ حرّيت؛
چاليش إدراكى قالدير، مقتدرسهڭ آدميتدن.
سوزينڭ يرينه، بو عصرڭ يوزينه چارپمق ايچون بن ده ديرم:
نه ممكن ظلم ايله، بيداد ايله، إمحاىِ حقيقت؛
چاليش قلبى قالدير، مقتدرسهڭ آدميتدن.
وياخود:
— 242 —
نه ممكن ظلم ايله، بيداد ايله، إمحاىِ فضيلت؛
چاليش وجدانى قالدير، مقتدرسهڭ آدميتدن.
أوت ايمانلى فضيلت، مدارِ تحكّم اولماديغى گبى، سببِ إستبداد ده اولاماز. تحكّم و تغلّب ايتمك، فضيلتسزلكدر. و بِالخاصّه أهلِ فضيلتڭ أڭ مهمّ مشربى، عجز و فقر و تواضع ايله حياتِ إجتماعيهِٔ بشريهيه قاريشمق طرزندهدر. "للّٰه الحمد" بو مشرب اوستنده حياتمز گيتمش و گيدييور. بن كندمده فضيلت وار دييه فخر صورتنده دعوا ايتمييورم. فقط نعمتِ إلٰهيهيى تحديث صورتنده، شكر ايتمك نيّتيله دييورم كه: جنابِ حق فضل و كرميله، علومِ ايمانيه و قرآنيهيه چاليشمق و فهم ايتمك فضيلتنى إحسان ايتمشدر. بو إحسانِ إلٰهىيى بتون حياتمده "للّٰه الحمد" توفيقِ إلٰهى ايله شو ملّتِ إسلاميهنڭ منفعتنه، سعادتنه صرف ايدهرك؛ هيچ بر وقت واسطهِٔ تحكّم و تغلّب اولماديغى گبى؛ أكثر أهلِ غفلتجه مطلوب اولان توجّهِ ناس و حسنِ قبولِ خلق دخى، مهمّ بر سرّه بناءً بنم منفورمدر؛ اونلردن قاچييورم. يگرمى سنه أسكى حياتمى ضايع ايتديگى ايچون اونلرى كنديمه مضر گورويورم. فقط رسالهٔ نورى بگنمهلرينه بر أماره بيلييورم، اونلرى كوسديرمييورم.
ايشته أى أهلِ دنيا! دنياڭزه هيچ قاريشمديغم و پرنسبلريڭزله هيچ بر جهتِ تماسم بولونمديغى و طوقوز سنه أسارتدهكى بو حياتمڭ شهادتيله يڭيدن دنيايه قاريشمغه هيچ بر نيّت و آرزوم يوقكن، بڭا أسكى بر متغلّب و دائما فرصتى بكلهين و فكرِ إستبداد و تحكّمى طاشييان بر آدم گبى ياپيلان بونجه ترصّد و تضييقڭز، هانگى قانون ايلهدر؟ دنياده هيچ بر حكومت بويله فوق القانون و هيچ بر فردڭ تصويبنه مظهر اولميان بر معاملهيه مساعده ايتمديگى حالده، بڭا قارشى ياپيلان بو قدر بد معاملهلره، يالڭز دگل بنم كوسمهم، بلكه أگر بيلسه نوعِ بشر كوسر، بلكه كائنات كوسويور!..
— 243 —
اوچنجى إشارت:
مغلطهلى ديوانهجهسنه بر سؤال.
بر قسم أهلِ حكم دييورلر كه: مادام سن بو مملكتده طورييورسڭ؛ شو مملكتڭ جمهورى قانونلرينه إنقياد ايتمك لازم گليركن سن نهدن إنزوا پردهسى آلتنده كنديڭى او قانونلردن قورتارييورسڭ؟ أزجمله؛ شيمديكى حكومتڭ قانوننده، وظيفه خارجنده بر مزيتى، بر فضيلتى كنديڭه طاقوب، اونڭله بر قسم ملّته تحكّم ايدوب نفوذيڭى إجرا ايتمك، مساوات أساسنه إستناد ايدن جمهوريتڭ بر دستورينه منافيدر. سن نهدن وظيفهسز اولديغڭ حالده ألڭى اوپديرييورسڭ؟ خلق بنى ديڭلهسين دييه خودفروشانه بر وضعيت طاقينييورسڭ؟
الجواب:قانونى تطبيق ايدنلر أوّلا كنديلرينه تطبيق ايتدكدن صوڭره باشقهسنه تطبيق ايدهبيليرلر. سز كنديڭزه تطبيق ايتمديگڭز بر دستورى باشقهسنه تطبيق ايتمكله، هركسدن أوّل سز دستوريڭزى، قانونڭزى قيرييورسڭز و قارشى گلييورسڭز. چونكه بو مساواتِ مطلقه قانوننڭ بڭا تطبيقنى ايستهيورسڭز. بن ده ديرم: نه وقت بر نفر، بر مشيرڭ مقامِ إجتماعيسنه چيقارسه و ملّتڭ او مشيره قارشى گوستردكلرى حرمت و توجّهه إشتراك ايدرسه و اونڭ گبى او توجّه و حرمته مظهر اولورسه وياخود او مشير، او نفر گبى عاديلشيرسه و او نفرڭ سونوك وضعيتنى آليرسه و او مشيرڭ وظيفه خارجنده هيچ بر أهمّيتى قالمازسه.. هم أگر، أڭ ذكى و بر اوردونڭ مظفّريتنه سببيت ويرن بر أركانِ حرب رئيسى، أڭ آبدال بر نفرله توجّهِ عامّهده و حرمت و محبّتده مساواته گيررسه؛ او وقت سزڭ بو مساوات قانونڭز حكمنجه بڭا شويله دييهبيليرسڭز: "كنديڭه خواجه ديمه! حرمتى قبول ايتمه! فضيلتڭى إنكار ايت! خدمتجيڭه خدمت ايت! ديلنجيلره آرقداش اول!"
أگر ديسهڭز:بو حرمت و مقام و توجّه، وظيفه باشنده اولديغى وقته مخصوصدر و وظيفهدارلره خاصدر. سن وظيفهسز بر آدمسڭ؛ وظيفهدارلر گبى ملّتڭ حرمتنى قبول ايدهمزسڭ!
— 244 —
الجواب:أگر إنسان يالڭز بر جسددن عبارت اولسه و إنسان دنياده لا يموتانه دائمى قالسه و قبر قپوسى قپانسه و ئولوم ئولديرلسه، او وقت وظيفه يالڭز عسكرلك و إداره مأمورلرينه مخصوص قاليرسه؛ سوزيڭزده دخى بر معنا اولوردى. فقط مادام إنسان يالڭز جسددن عبارت دگل. جسدى بسلهمك ايچون؛ قلب، ديل، عقل، دماغ قوپاريلوب او جسده ييديرلمز، اونلر إمحا ايديلمز. اونلر ده إداره ايستر.
و مادام قبر قپوسى قپانمييور و مادام قبرڭ اوبر طرفندهكى أنديشهِٔ إستقبال هر فردڭ أڭ مهمّ مسئلهسيدر. ألبته ملّتڭ إطاعت و حرمتنه إستناد ايدن وظيفهلر، يالڭز ملّتڭ حياتِ دنيويهسنه عائد إجتماعى و سياسى و عسكرى وظيفهلره منحصر دگلدر.
أوت يولجيلره سياحت ايچون وثيقه ويرمك بر وظيفه اولديغى گبى، أبد طرفنه گيدن يولجيلره ده هم وثيقه، هم او ظلماتلى يولده نور ويرمك اويله بر وظيفهدر كه، هيچ بر وظيفه او وظيفه قدر أهمّيتلى دگلدر. بويله بر وظيفهنڭ إنكارى، ئولومڭ إنكاريله و هر گون اَلْمَوْتُ حَقٌّ دعواسنى، جنازهلرينڭ مُهريله إمضا ايدوب تصديق ايدن اوتوز بيڭ شاهدڭ شهادتنى تكذيب و إنكار ايتمكله اولور. مادام معنوى حاجاتِ ضروريهيه إستناد ايدن معنوى وظيفهلر وار. و او وظيفهلرڭ أڭ مهمّى، أبد يولنده سياحت ايچون پاساپورت ورقهسى و برزخ ظلماتنده قلبڭ جيب فنارى و سعادتِ أبديهنڭ آناختارى اولان ايماندر و ايمانڭ درس و تقويهسيدر. ألبته او وظيفهيى گورن أهلِ معرفت هر حالده كفرانِ نعمت صورتنده كندينه ايديلن نعمتِ إلٰهيهيى و فضيلتِ ايمانيهيى هيچه صايوب، سفيهلر و فاسقلرڭ مقامنه سقوط ايتميهجكدر. كندينى، آشاغيلرڭ بدعهلريله، سفاهتلريله بولاشديرميهجقدر!.. ايشته بگنمديگڭز و مساواتسزلق ظن ايتديگڭز إنزوا بونڭ ايچوندر.
— 245 —
ايشته بو حقيقتله برابر، بنى إشكنجه ايله تعجيز ايدن سزڭ گبى أنانيتده و بو قانونِ مساواتى قيرمقده فرعونلق درجهسنده ايلرى گيدن متكبّرلره قارشى ديمييورم. چونكه متكبّرلره قارشى تواضع، تذلّل ظن ايديلديگندن، تواضع ايتمهمك گركدر. بلكه أهلِ إنصاف و متواضع و عادل قسمنه ديرم كه: "بن فَلِلّٰهِ الْحَمْدُ كندى قصوريمى، عجزيمى بيلييورم. دگل مسلمانلر اوستنده متكبّرانه بر مقامِ إحترام ايستهمك، بلكه هر وقت نهايتسز قصورلريمى، هچلگمى گوروب، إستغفار ايله تسلّى بولوب، خلقلردن إحترام دگل، دعا ايستهيورم. هم ظن ايدرم بنم بو مسلگمى، بنم بتون آرقداشلرم بيلييورلر. يالڭز بو قدر وار كه: قرآنِ حكيمڭ خدمتى أثناسنده و حقائقِ ايمانيهنڭ درسى وقتنده او حقائق حسابنه و قرآن شرفنه او مقامڭ إقتضا ايتديگى عزّت و وقارِ علميهيى درس وقتنده محافظه ايدوب، باشمى أهلِ ضلالته أگمهمك ايچون، او عزّتلى وضعيتى موقّةً طاقينييورم. ظن ايدرم، أهلِ دنيانڭ قانونلرينڭ حدّى يوقدر كه، بو نقطهلره قارشى چيقهبيلسين!
جاىِ حيرت بر طرزِ معامله:معلومدر كه؛ هر يرده أهلِ معارف، معرفت و علم نقطهسنده محاكمه ايدر. نرهده و كيمده معرفت و علمى گورسه، مسلك إعتباريله اوڭا قارشى بر دوستلق و بر حرمت بسلر. حتّى دشمن بر حكومتڭ بر پروفسورى بو مملكته گلسه، أهلِ معارف، اونڭ علم و معرفتنه حرمةً اونى زيارت ايدرلر و اوڭا حرمت ايدرلر. حالبوكه إنگليزڭ أڭ يوكسك مجلسِ علميسنڭ، مشيختِ إسلاميهدن صورديغى آلتى سؤالڭ جوابنى، آلتى يوز كلمه ايله مشيختِ إسلاميهدن ايستدكلرى زمان، بورا معارفنڭ حرمتسزلگنه اوغرايان بر أهلِ معرفت، او آلتى سؤاله آلتى كلمه ايله مظهرِ تقدير اولمش بر جواب ويرن و أجنبيلرڭ أڭ مهمّ و حكمالرڭ أڭ أساسلى دستورلرينه حقيقى علم و معرفتله معارضه ايدوب غلبه چالان و قرآندن آلديغى قوّتِ معرفت و علمه إستنادًا آوروپا فيلسوفلرينه ميدان اوقويان و حرّيتدن آلتى آى أوّل إستانبولده هم علمايى و هم ده مكتبليلرى مناظرهيه
— 246 —
دعوت ايدوب كنديسى هيچ سؤال صورمادن سؤاللرينه نقصانسز اولارق طوغرى جواب ويرن
(حاشيه): يڭى سعيد دييور كه: شو مقامده أسكى سعيدڭ إفتخاركارانه سويلهديگى شو سوزلره بن إشتراك ايتمييورم. بو رسالهده سوزى اوڭا ويرديگم ايچون صوصديرامييورم. أنانيتليلره قارشى بر پارچه أنانيتنى گوسترسين دييه سكوت ايدييورم.
و بتون حياتنى بو ملّتڭ سعادتنه حصر ايدن و يوزر رساله، او ملّتڭ توركجه اولان لسانيله نشر ايدوب او ملّتى تنوير ايدن.. هم وطنداش، هم دينداش، هم دوست، هم قارداش بر أهلِ معرفته قارشى أڭ زياده صيقنتى ويرن و حقّنده عداوت بسلهين و بلكه حرمتسزلك ايدن؛ بر قسم معارف دائرهسنه منسوب اولانلرله آز بر قسم رسمى خواجهلردر. ايشته گل بو حاله نه دييهجكسڭ؟ مدنيت ميدر؟ معارفپرورلك ميدر؟ وطنپرورلك ميدر؟ ملّيتپرورلك ميدر؟ جمهوريتپرورلك ميدر؟ حاشا! حاشا! هيچ بر شى دگل. بلكه بر قدرِ إلٰهيدر كه، او قدرِ إلٰهى، او أهلِ معرفت آدمڭ دوستلق اُميد ايتديگى يردن عداوت گوستردى كه، حرمت يوزندن علمى ريايه گيرمهسين و إخلاصى قزانسين.
خاتمه
كندمجه جاىِ حيرت و مدارِ شكران بر تعرّض:
بو فوق العاده أنانيتلى أهلِ دنيانڭ أنانيت ايشنده او قدر حسّاسيت وار كه، أگر شعورًا اولسه ايدى، كرامت درجهسنده وياخود بيوك بر دها درجهسنده بر معامله اولوردى. او معامله ده شودر: كندى نفسم و عقلم بنده حسّ ايتمدكلرى بر پارچه رياكارانه أنانيت وضعيتنى، اونلر أنانيتلرينڭ حسّاسيت ميزانيله حسّ ايدييورلر گبى، شدّتلى بر صورتده بن حسّ ايتمديگم أنانيتمڭ قارشيسنه چيقييورلر. بو سكز طوقوز سنهده، سكز طوقوز دفعه تجربهم وار كه، اونلرڭ ظالمانه
— 247 —
بڭا قارشى معاملهلرينڭ وقوعندن صوڭره، قدرِ إلٰهىيى دوشونوب "نه ايچون بونلرى بڭا مسلّط ايتدى" دييه نفسمڭ دسيسهلرينى آرايوردم. هر دفعهده، يا نفسم شعورسز اولارق أنانيته فطرى مَيل ايتمش وياخود بيلهرك بنى آلداتمش، آڭلايورم. او وقت قدرِ إلٰهى، او ظالملرڭ ظلمى ايچريسنده حقّمده عدالت ايتمش، ديردم. أزجمله: بو يازڭ آرقداشلرم گوزل بر آته بنى بينديرديلر. بر سيرانگاهه گيتدم. شعورسز اولارق نفسمده خودفروشانه بر كيف آرزوسى اويانمقله أهلِ دنيا اويله شدّتلى او آرزومڭ قارشيسنه چيقديلر كه، يالڭز او گيزلى آرزويى دگل، بلكه چوق إشتهالريمى كسديلر. حتّى أزجمله، بو دفعه رمضاندن صوڭره، أسكى زمانده غايت بيوك، قدسى بر إمامڭ بزه قارشى غيبى كرامتيله إلتفاتندن صوڭره قارداشلريمڭ تقوا و إخلاصلرى و زيارتجيلرڭ حرمت و حسنِ ظنلرى ايچنده (بن بيلميهرك) نفسم مفتخرانه، گويا متشكّرانه پردهسى آلتنده رياكارانه بر أنانيت وضعيتنى آلمق ايستدى. بردن بو أهلِ دنيانڭ حدسز حسّاسيتله و حتّى رياكارلغڭ ذرّهلرينى ده حسّ ايدهبيلير بر طرزده، بردن بڭا ايليشديلر. بن جنابِ حقّه شكر ايدييورم كه، بونلرڭ ظلمى بڭا بر واسطهٔ إخلاص اولدى.
رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ ٭ وَ اَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَنْ يَحْضُرُونِ ٭ اَللّٰهُمَّ يَا حَا فِظُ يَا حَفِيظُ يَا خَيْرَ الْحَافِظِينَ اِحْفَظْنِى وَ احْفَظْ رُفَقَائِى مِنْ شَرِّ النَّفْسِ وَ الشَّيْطَانِ وَ مِنْ شَرِّ الْجِنِّ وَ الْاِنْسَانِ وَ مِنْ شَرِّ اَهْلِ الضَّلَالَةِ وَ اَهْلِ الطُّغْيَانِ اٰمِينَ اٰمِينَ اٰمِينَ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
٭ ٭ ٭
— 248 —
يگرمى آلتنجى لمعهنڭ آلتنجى رجاسى
بر زمان أليم بر أسارتمده، إنسانلردن توحّش ايدوب بارلا يايلاسنده چام طاغنڭ تپهسنده يالڭز قالدم. يالڭزلقده بر نور آرايوردم. بر گيجه، او يوكسك تپهنڭ باشندهكى يوكسك بر چام آغاجنڭ اوستندهكى اوستى آچيق اوطهجقده ايدم. اوچ درت غربتى بربرى ايچنده إختيارلق بڭا إخطار ايتدى. آلتنجى مكتوبده ايضاح ايديلديگى گبى؛ او گيجه ايصسز، سسسز، يالڭز آغاجلرڭ خيشيرتيلرندن و همهمهلرندن گلن حزين بر صدا، بر سس رقّتمه، إختيارلغمه، غربتمه زياده طوقوندى. إختيارلق بڭا إخطار ايتدى كه؛ گوندوز ناصل شو سياه بر قبره تبدّل ايتدى، دنيا سياه كفننى گيدى، اويله ده؛ سنڭ عمريڭڭ گوندوزى ده گيجهيه و دنيا گوندوزى ده برزخ گيجهسنه و حياتڭ يازى دخى ئولومڭ قيش گيجهسنه إنقلاب ايدهجگنى قلبمڭ قولاغنه سويلهدى. نفسم بِالمجبوريه ديدى: أوت بن وطنمدن غريب اولديغم گبى، بو أللى سنه ظرفندهكى عمرمده زوال بولان سَوْدكلرمدن آيرى دوشديگمدن و آرقهلرنده اونلره آغلايهرق قالديغمدن، بو وطن غربتندن داها زياده حزين و أليم بر غربتدر. و بو گيجه و طاغڭ غريبانه وضعيتندهكى حزين غربتدن داها زياده حزين و أليم بر غربته ياقينلاشييورم كه، بتون دنيادن بردن مفارقت زمانى ياقينلاشديغنى إختيارلق بڭا خبر ويرييور. بو غربت غربت ايچنده و بو حزن حزن ايچندهكى وضعيتدن بر رجا، بر نور آرادم. بردن ايمانِ بِاللّٰه إمداده يتيشدى. اويله بر اُنسيت ويردى كه؛ بولونديغم مضاعف وحشت بيڭ دفعه تضاعف ايتسه ايدى، ينه او تسلّى كافى گليردى.
أوت أى إختيار و إختيارهلر! مادام رحيم بر خالقمز وار؛ بزم ايچون غربت اولاماز. مادام او وار، بزم ايچون هر شى وار. مادام او وار، ملائكهلرى ده وار. اويله
— 249 —
ايسه بو دنيا بوش دگل، خالى طاغلر، بوش صحرالر جنابِ حقّڭ عباديله طولودر. ذىشعور عبادندن باشقه، اونڭ نوريله، اونڭ حسابيله طاشى ده آغاجى ده برر مونس آرقداش حكمنه گچر؛ لسانِ حال ايله بزم ايله قونوشهبيليرلر و أگلنديررلر. أوت بو كائناتڭ موجوداتى عددنجه و بو بيوك كتابِ عالمڭ حرفلرى صاييسنجه وجودينه شهادت ايدن و ذىروحلرڭ مدارِ شفقت و رحمت و عنايت اولابيلن جهازاتى و مطعوماتى و نعمتلرى عددنجه رحمتنى گوسترن دليللر، شاهدلر، بزه رحيم، كريم، أنيس، ودود اولان خالقمزڭ، صانعمزڭ، حاميمزڭ درگاهنى گوسترييورلر. او درگاهده أڭ مقبول بر شفاعتجى، عجز و ضعفدر. و عجز و ضعفڭ تام زمانى ده، إختيارلقدر. بويله بر درگاهه مقبول بر شفاعتجى اولان إختيارلقدن كوسمك دگل، سومك لازمدر.
٭ ٭ ٭
— 250 —
بديع الزمان سعيد النورسىنڭ بر قاچ مكتوبى و نور رسالهلرينڭ تأليفى زمانلرنده رسالهٔ نورى أل يازيلريله نشر ايدنلردن بعضيلرينڭ فقرهلريدر.
(يگرمى سكزنجى مكتوبڭ اوچنجى مسئلهسنڭ تتمّهسى اولابيلير كوچك و خصوصى بر مكتوبدر.)
آخرت قارداشلرم و چاليشقان طلبهلرم خسرو أفندى و رأفت بك!
سوزلر نامندهكى أنوارِ قرآنيهده اوچ كرامتِ قرآنيهيى حسّ ايدييوردق. سزلر دخى، غيرت و شوقڭزله بر دردنجيسنى علاوه ايتديرديڭز. بيلديگمز اوچ ايسه:
برنجيسى:تأليفنده فوق العاده سهولت و سرعتدر. حتّى بش پارچه اولان اون طوقوزنجى مكتوب ايكى اوچ گونده و هر گونده اوچ درت ساعت ظرفنده (مجموعى اون ايكى ساعت ايدر) كتابسز، طاغده، باغده تأليف ايديلدى. اوتوزنجى سوز خستهلقلى بر زمانده، بش آلتى ساعتده تأليف ايديلدى. يگرمى سكزنجى سوز اولان جنّت بحثى بر ويا ايكى ساعتده، سليمانڭ دره باغچهسنده تأليف ايديلدى. بن و توفيق ايله سليمان، بو سرعته حيرتده قالدق. و هكذا...
تأليفنده بو كرامتِ قرآنيه اولديغى گبى...
ايكنجيسى:يازمهسنده دخى فوق العاده بر سهولت، بر إشتياق و اوصانمهمق وار. شو زمانده روحلره، عقللره اوصانج ويرن چوق أسباب ايچنده، بو سوزلردن برى چيقار، بردن چوق يرلرده كمالِ إشتياقله يازيلمغه باشلانييور. مهمّ مشغلهلر ايچنده، اونلر هر شيئه ترجيح ايديلييور. و هكذا...
اوچنجى كرامتِ قرآنيه:بونلرڭ اوقونماسى دخى اوصانج ويرمييور. خصوصًا إحتياج حسّ ايديلسه، اوقوندقجه ذوق آلينييور، اوصانيلمييور.
— 251 —
ايشته سز دخى، "دردنجى بر كرامتِ قرآنيه"يى إثبات ايتديڭز. خسرو گبى، كندينه تنبل ديين و بش سنهدر سوزلرى ايشيتديگى حالده يازمغه جدًّا تنبللك ايدوب باشلاميان بر قارداشمز، بر آيده اون درت كتابى گوزل و دقّتلى يازماسى، شبههسز دردنجى بر كرامتِ أسرارِ قرآنيهدر. خصوصًا اوتوز اوچنجى مكتوب اولان اوتوز اوچ پنجرهلرڭ قيمتى تمامًا تقدير ايديلمش كه، غايت دقّتله و گوزل يازيلمش. أوت او رساله، معرفت اللّٰه و ايمانِ بِاللّٰه ايچون أڭ قوّتلى و أڭ پارلاق بر رسالهدر. يالڭز باشدهكى پنجرهلر غايت إجمال و إختصار ايله گيديلمشدر. فقط گيتدكجه إنكشاف ايدر، داها زياده پارلار. ذاتًا سائر تأليفاته مخالف اولارق أكثر سوزلرڭ باشلرى مجمل باشلار، گيتدكجه گنيشلنير، تنوّر ايدر.
٭ ٭ ٭
يگرمى سكزنجى مكتوبڭ يدنجى مسئلهسى
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
قُلْ بِفَضْلِ اللّٰهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذٰلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ
شو مسئله "يدى إشارت"در.
أوّلا تحديثِ نعمت صورتنده بر قاچ سرِّ عنايتى إظهار ايدن "يدى سبب"ى بيان ايدرز:
برنجى سبب:
أسكى حربِ عموميدن أوّل و أوائلنده، بر واقعهِٔ صادقهده گورويورم كه: آرارات طاغى دينيلن مشهور آغرى طاغنڭ آلتندهيم. بردن او طاغ،
— 252 —
مدهش إنفلاق ايتدى. طاغلر گبى پارچهلرى، دنيانڭ هر طرفنه طاغيتدى. او دهشت ايچنده باقدم كه، مرحوم والدهم يانمدهدر. ديدم: " آنا قورقمه! جنابِ حقّڭ أمريدر؛ او رحيمدر و حكيمدر." بردن او حالتده ايكن، باقدم كه مهمّ بر ذات، بڭا آمرانه دييور كه: "إعجازِ قرآنى بيان ايت." اوياندم، آڭلادم كه: بر بيوك إنفلاق اولاجق. او إنفلاق و إنقلابدن صوڭره، قرآن أطرافندهكى سورلر قيريلهجق. طوغريدن طوغرىيه قرآن كندى كندينى مدافعه ايدهجك. و قرآنه هجوم ايديلهجك، إعجازى اونڭ چليك بر زرهى اولاجق. و شو إعجازڭ بر نوعنڭ شو زمانده إظهارينه، حدّيمڭ فوقنده اولارق، بنم گبى بر آدم نامزد اولاجق و نامزد اولديغمى آڭلادم.
مادام إعجازِ قرآنى بر درجه بيان، سوزلرله اولدى. ألبته او إعجازڭ حسابنه گچن و اونڭ رشحاتى و بركاتى نوعندن اولان خدمتمزدهكى عناياتى إظهار ايتمك، إعجازه يارديمدر و إظهار ايتمك گركدر.
ايكنجى سبب:
مادام قرآنِ حكيم مرشديمزدر، استاديمزدر، إماممزدر، هر بر آدابده رهبريمزدر؛ او، كندى كندينى مدح ايدييور. بز ده اونڭ درسنه إتّباعًا، اونڭ تفسيرينى مدح ايدهجگز.
هم مادام يازيلان سوزلر اونڭ بر نوع تفسيريدر و او رسالهلردهكى حقائق، قرآنڭ ماليدر و حقيقتلريدر. و مادام قرآنِ حكيم أكثر سورهلرده، خصوصًا الر لرده حم لرده كندى كندينى كمالِ حشمتله گوسترييور، كمالاتنى سويلهيور، لايق اولديغى مدحى كندى كندينه ايدييور. ألبته سوزلرده إنعكاس ايتمش قرآنِ حكيمڭ لمعاتِ إعجازيهسندن و او خدمتڭ مقبوليتنه علامت اولان عناياتِ ربّانيهنڭ إظهارينه مكلّفز. چونكه او استاديمز اويله ايدر و اويله درس ويرر.
— 253 —
اوچنجى سبب:
سوزلر حقّنده تواضع صورتنده ديمييورم؛ بلكه بر حقيقتى بيان ايتمك ايچون ديرم كه: سوزلردهكى حقائق و كمالات، بنم دگل قرآنڭدر و قرآندن ترشّح ايتمشدر. حتّى اوننجى سوز، يوزر آياتِ قرآنيهدن سوزولمش بعض قطراتدر. سائر رسالهلر دخى عمومًا اويلهدر. مادام بن اويله بيلييورم و مادام بن فانىيم، گيدهجگم؛ ألبته باقى اولاجق بر شى و بر أثر، بنمله باغلانمامق گركدر و باغلانماملى. و مادام أهلِ ضلالت و طغيان، ايشلرينه گلمهين بر أثرى، أثر صاحبنى چوروتمكله أثرى چوروتمك عادتلريدر؛ ألبته سماىِ قرآنڭ ييلديزلريله باغلانان رسالهلر، بنم گبى چوق إعتراضاته و تنقيداته مدار اولابيلن و سقوط ايدهبيلن چوروك بر ديرك ايله باغلانماملى. هم مادام عُرفِ ناسده، بر أثردهكى مزايا، او أثرڭ مصدرى و منبعى ظن ايتدكلرى مؤلّفڭ أطوارنده آرانيلييور و بو عُرفه گوره، او حقائقِ عاليهيى و او جواهرِ غاليهيى كندم گبى بر مفلسه و اونلرڭ بيڭده برينى كندنده گوسترهمهين شخصيتمه مال ايتمك، حقيقته قارشى بيوك بر حقسزلق اولديغى ايچون رسالهلر كندى مالم دگل، قرآنڭ مالى اولارق، قرآنڭ رشحاتِ مزيّاتنه مظهر اولدقلرينى إظهار ايتمگه مجبورم. أوت لذّتلى اوزوم صالقيملرينڭ خاصيتلرى، قورو چوبوغنده آرانيلماز. ايشته بن ده اويله بر قورو چوبوق حكمندهيم.
دردنجى سبب:
بعضًا تواضع، كفرانِ نعمتى إستلزام ايدييور؛ بلكه كفرانِ نعمت اولور. بعضًا ده تحديثِ نعمت، إفتخار اولور. ايكيسى ده ضرردر. بونڭ چارهِٔ يگانهسى كه؛ نه كفرانِ نعمت چيقسين، نه ده إفتخار اولسون. مزيت و كمالاتلرى إقرار ايدوب، فقط تملّك ايتميهرك، منعمِ حقيقينڭ أثرِ إنعامى اولارق گوسترمكدر. مثلا: ناصلكه مرصّع و مزيَّن بر ألبسهِٔ فاخرهيى برى سڭا گيديرسه و اونڭله چوق گوزللشسهڭ، خلق سڭا ديسه: "ما شاء اللّٰه چوق گوزلسڭ، چوق گوزللشدڭ." أگر سن تواضعكارانه ديسهڭ: "حاشا!.. بن نهيم، هيچ. بو نهدر،
— 254 —
نرهده گوزللك؟" او وقت كفرانِ نعمت اولور و حلّهيى سڭا گيديرن ماهر صنعتكاره قارشى حرمتسزلك اولور. أگر مفتخرانه ديسهڭ: "أوت بن چوق گوزهلم، بنم گبى گوزل نرهده وار، بنم گبى برينى گوستريڭز." او وقت، مغرورانه بر فخردر.
ايشته فخردن، كفراندن قورتولمق ايچون ديمهلى كه: "أوت بن گوزللشدم، فقط گوزللك لباسڭدر و طولاييسيله لباسى بڭا گيديرنڭدر، بنم دگلدر."
ايشته بونڭ گبى، بن ده سسم يتيشسه، بتون كُرهٔ أرضه باغيرهرق ديرم كه: سوزلر گوزلدرلر، حقيقتدرلر؛ فقط بنم دگلدرلر، قرآنِ كريمڭ حقائقندن تلمّع ايتمش شعاعلردر.
وَ مَا مَدَحْتُ مُحَمَّدًا بِمَقَالَتِى ٭ وَ لٰكِنْ مَدَحْتُ مَقَالَتِى بِمُحَمَّدٍ
دستوريله ديرم كه:
وَ مَا مَدَحْتُ الْقُرْاٰنَ بِكَلِمَاتِى ٭ وَ لٰكِنْ مَدَحْتُ كَلِمَاتِى بِالْقُرْاٰنِ
يعنى: "قرآنڭ حقائقِ إعجازينى بن گوزللشديرهمدم، گوزل گوسترهمدم؛ بلكه قرآنڭ گوزل حقيقتلرى، بنم تعبيراتلريمى ده گوزللشديردى، علويلشديردى." مادام بويلهدر؛ حقائقِ قرآنڭ گوزللگى نامنه، سوزلر نامندهكى آيينهلرينڭ گوزللكلرينى و او آيينهدارلغه ترتّب ايدن عناياتِ إلٰهيهيى إظهار ايتمك، مقبول بر تحديثِ نعمتدر.
بشنجى سبب:
چوق زمان أوّل بر أهلِ ولايتدن ايشيتدم كه؛ او ذات، أسكى وليلرڭ غيبى إشارتلرندن إستخراج ايتمش و قناعتى گلمش كه: "شرق طرفندن بر نور ظهور ايدهجك، بدعهلر ظلماتنى طاغيدهجق." بن، بويله بر نورڭ
— 255 —
ظهورينه چوق إنتظار ايتدم و ايدييورم. فقط چيچكلر بهارده گلير. اويله قدسى چيچكلره زمين حاضر ايتمك لازم گلير. و آڭلادق كه، بو خدمتمزله او نورانى ذاتلره زمين إحضار ايدييورز. مادام كنديمزه عائد دگل، ألبته سوزلر نامندهكى نورلره عائد اولان عناياتِ إلٰهيهيى بيان ايتمكده مدارِ فخر و غرور اولاماز؛ بلكه مدارِ حمد و شكر و تحديثِ نعمت اولور.
آلتنجى سبب:
سوزلرڭ تأليفى واسطهسيله قرآنه خدمتمزه بر مكافاتِ عاجله و بر واسطهِٔ تشويق اولان عناياتِ ربّانيه، بر موفّقيتدر. موفّقيت ايسه، إظهار ايديلير. موفّقيتدن گچسه؛ اولسه اولسه بر إكرامِ إلٰهى اولور. إكرامِ إلٰهى ايسه، إظهارى بر شكرِ معنويدر. اوندن دخى گچسه، اولسه اولسه هيچ إختياريمز قاريشمادن بر كرامتِ قرآنيه اولور. بز مظهر اولمشز. بو نوع إختيارسز و خبرسز گلن بر كرامتڭ إظهارى، ضررسزدر. أگر عادى كراماتڭ فوقنه چيقسه، او وقت اولسه اولسه قرآنڭ إعجازِ معنويسنڭ شعلهلرى اولور. مادام إعجاز إظهار ايديلير، ألبته إعجازه يارديم ايدنڭ دخى إظهارى إعجاز حسابنه گچر؛ هيچ مدارِ فخر و غرور اولاماز، بلكه مدارِ حمد و شكراندر.
يدنجى سبب:
نوعِ إنسانڭ يوزده سكسانى أهلِ تحقيق دگلدر كه، حقيقته نفوذ ايتسين و حقيقتى حقيقت طانييوب قبول ايتسين. بلكه صورته، حسنِ ظنّه بناءً، مقبول و معتمد إنسانلردن ايشيتدكلرى مسائلى تقليدًا قبول ايدرلر. حتّى قوّتلى بر حقيقتى، ضعيف بر آدمڭ ألنده ضعيف گورور و قيمتسز بر مسئلهيى، قيمتدار بر آدمڭ ألنده گورسه، قيمتدار تلقّى ايدر. ايشته اوڭا بناءً، بنم گبى ضعيف و قيمتسز بر بيچارهنڭ ألندهكى حقائقِ ايمانيه و قرآنيهنڭ قيمتنى، أكثر ناسڭ نقطهِٔ نظرنده دوشورمهمك ايچون، بِالمجبوريه إعلان ايدييورم كه: إختياريمز و خبريمز اولمادن، بريسى بزى إستخدام ايدييور؛ بز بيلميهرك، بزى مهمّ ايشلرده
— 256 —
چاليشديرييور. دليلمز ده شودر كه: شعوريمز و إختياريمزدن خارج بر قسم عناياته و تسهيلاته مظهر اولويورز. اويله ايسه، او عنايتلرى باغيرهرق إعلان ايتمگه مجبورز.
ايشته گچمش يدى أسبابه بناءً، كلّى بر قاچ عنايتِ ربّانيهيه إشارت ايدهجگز.
برنجى إشارت:
يگرمى سكزنجى مكتوبڭ سكزنجى مسئلهسنڭ برنجى نكتهسنده بيان ايديلمشدر كه، "توافقات"در. أزجمله: معجزاتِ أحمديه مكتوباتنده، اوچنجى إشارتندن تا اون سكزنجى إشارتنه قدر آلتمش صحيفه؛ خبرسز، بيلميهرك بر مستنسخڭ نسخهسنده ايكى صحيفه مستثنا اولمق اوزره متباقى بتون صحيفهلرده (كمالِ موازنتله) ايكى يوزدن زياده "رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام" كلمهلرى بربرينه باقييورلر. كيم إنصاف ايله ايكى صحيفهيه دقّت ايتسه، تصادف اولماديغنى تصديق ايدهجك. حالبوكه تصادف، اولسه اولسه بر صحيفهده كثرتلى أمثال كلمهلرى بولونسه، يارى يارىيه توافق اولور، آنجق بر ايكى صحيفهده تمامًا توافق ايدهبيلير. او حالده بويله عموم صحيفهلرده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام كلمهسى؛ ايكى اولسون، اوچ اولسون، درت اولسون ويا داها زياده اولسون، كمالِ ميزان ايله بربرينڭ يوزينه باقسه؛ ألبته تصادف اولماسى ممكن دگلدر. هم سكز آيرى آيرى مستنسخڭ بوزامديغى بر توافقڭ، قوّتلى بر إشارتِ غيبيه، ايچنده اولديغنى گوسترر. ناصلكه أهلِ بلاغتڭ كتابلرنده، بلاغتڭ درجاتى بولونديغى حالده؛ قرآنِ حكيمدهكى بلاغت، درجهِٔ إعجازه چيقمش. كيمسهنڭ حدّى دگل كه اوڭا يتيشسين. اويله ده؛ معجزاتِ أحمديهنڭ بر آيينهسى اولان اون طوقوزنجى مكتوب و معجزاتِ قرآنيهنڭ بر ترجمانى اولان يگرمى بشنجى سوز و قرآنڭ بر نوع تفسيرى اولان رسالهِٔ نور أجزالرنده توافقات، عموم كتابلرڭ فوقنده بر درجهِٔ غرابت گوسترييور. و اوندن
— 257 —
آڭلاشيلييور كه؛ معجزاتِ قرآنيه و معجزاتِ أحمديهنڭ بر نوع كرامتيدر كه، او آيينهلرده تجلّى و تمثّل ايدييور.
ايكنجى إشارت:
خدمتِ قرآنيهيه عائد عناياتِ ربّانيهنڭ ايكنجيسى شودر كه: جنابِ حق، بنم گبى قلمسز، ياريم اُمّى، ديارِ غربتده، كيمسهسز، إختلاطدن منع ايديلمش بر طرزده؛ قوّتلى، جدّى، صميمى، غيّور، فداكار و قلملرى برر ألماس قلنج اولان قارداشلرى بڭا معاون إحسان ايتدى. ضعيف و عاجز اوموزيمه چوق آغير گلن وظيفهِٔ قرآنيهيى، او قوّتلى اوموزلره بينديردى. كمالِ كرمندن، يوكمى خفيفلشديردى. او مبارك جماعت ايسه؛ (خلوصينڭ تعبيريله) تلسز تلغرافڭ آخذهلرى حكمنده و (صبرينڭ تعبيريله) نور فابريقهسنڭ ألكتريقلرينى يتيشديرن ماكينهلر حكمنده آيرى آيرى مزيتلرى و قيمتدار مختلف خاصيتلريله برابر، (ينه صبرينڭ تعبيريله) بر توافقاتِ غيبيه نوعندن اولارق، شوق و سعى و غيرت و جدّيتده بربرينه بڭزر بر صورتده أسرارِ قرآنيهيى أنوارِ ايمانيهيى أطرافه نشر ايتمهلرى و هر يره ايريشديرملرى و شو زمانده (يعنى حروفات دگيشمش، مطبعه يوق، هركس أنوارِ ايمانيهيه محتاج اولديغى بر زمانده) و فتور ويرهجك و شوقى قيرهجق چوق أسباب واركن، بونلرڭ فتورسز، كمالِ شوق و غيرتله بو خدمتلرى، طوغريدن طوغرىيه بر كرامتِ قرآنيه و ظاهر بر عنايتِ إلٰهيهدر. أوت ولايتڭ كرامتى اولديغى گبى، نيّتِ خالصهنڭ دخى كرامتى واردر. صميميتڭ دخى كرامتى واردر. باخصوص ِللّٰه ايچون اولان بر اخوّت دائرهسندهكى قارداشلرڭ ايچنده جدّى، صميمى تساندڭ چوق كرامتلرى اولابيلير. حتّى شويله بر جماعتڭ شخصِ معنويسى بر ولىِّ كامل حكمنه گچهبيلير، عناياته مظهر اولور.
ايشته أى قارداشلرم و أى خدمتِ قرآنده آرقداشلرم! بر قلعهيى فتح ايدن بر بولوگڭ چاوشنه بتون شرفى و بتون غنيمتى ويرمك ناصل ظلمدر، بر خطادر؛ اويله
— 258 —
ده شخصِ معنويڭزڭ قوّتيله و قلملريڭز ايله حاصل اولان فتوحاتدهكى عناياتى بنم گبى بر بيچارهيه ويرهمزسڭز. ألبته بويله مبارك بر جماعتده، توافقاتِ غيبيهدن داها زياده قوّتلى بر إشارتِ غيبيه وار و بن گورويورم؛ فقط هركسه و عمومه گوسترهمييورم.
اوچنجى إشارت:
رسالهِٔ نور أجزالرى، بتون مهمّ حقائقِ ايمانيه و قرآنيهيى حتّى أڭ معنّده قارشى دخى پارلاق بر صورتده إثباتى، چوق قوّتلى بر إشارتِ غيبيه و بر عنايتِ إلٰهيهدر. چونكه حقائقِ ايمانيه و قرآنيه ايچنده اويلهلرى وار كه؛ أڭ بيوك بر داهى تلقّى ايديلن ابن سينا، فهمنده عجزينى إعتراف ايتمش، "عقل بوڭا يول بولاماز!" ديمش. اوننجى سوز رسالهسى، او ذاتڭ دهاسيله يتيشهمديگى حقائقى؛ عواملره ده، چوجقلره ده بيلديرييور.
هم مثلا: سرِّ قدر و جزءِ إختيارينڭ حلّى ايچون، قوجه سعدِ تفتازانى گبى بر علّامه؛ قرق أللى صحيفهده، مشهور مقدّماتِ إثنا عشر ناميله تلويح نام كتابنده آنجق حلّ ايتديگى و آنجق خواصّه بيلديرديگى عين مسائلى، قدره دائر اولان يگرمى آلتنجى سوزده، ايكنجى مبحثڭ ايكى صحيفهسنده تماميله، هم هركسه بيلديرهجك بر طرزده بيانى، أثرِ عنايت اولمازسه نهدر؟
هم بتون عقولى حيرتده بيراقان و هيچ بر فلسفهنڭ أليله كشف ايديلهمهين و سرِّ خلقتِ عالم و طلسمِ كائنات دينيلن و قرآنِ عظيم الشانڭ إعجازيله كشف ايديلن او طلسمِ مشكلكشا و او معمّاىِ حيرتنما، يگرمى دردنجى مكتوب و يگرمى طوقوزنجى سوزڭ آخرندهكى رمزلى نكتهده و اوتوزنجى سوزڭ تحوّلاتِ ذرّاتڭ آلتى عدد حكمتنده كشف ايديلمشدر. كائناتدهكى فعاليتِ حيرتنمانڭ طلسمنى و خلقتِ كائناتڭ و عاقبتنڭ معمّاسنى و تحوّلاتِ ذرّاتدهكى حركاتڭ سرِّ حكمتنى كشف و بيان ايتمشلردر، ميداندهدر، باقيلهبيلير.
— 259 —
هم سرِّ أحديت ايله، شريكسز وحدتِ ربوبيتى؛ هم نهايتسز قربيتِ إلٰهيه ايله، نهايتسز بعديتمز اولان حيرتأنگيز حقيقتلرى كمالِ وضوح ايله اون آلتنجى سوز و اوتوز ايكنجى سوز بيان ايتدكلرى گبى؛ قدرتِ إلٰهيهيه نسبةً ذرّات و سيّارات مساوى اولديغنى و حشرِ أعظمده عموم ذىروحڭ إحياسى، بر نفسڭ إحياسى قدر او قدرته قولاى اولديغنى و شركڭ خلقتِ كائناتده مداخلهسى إمتناع درجهسنده عقلدن اوزاق اولديغنى كمالِ وضوح ايله گوسترن يگرمنجى مكتوبدهكى
وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
كلمهسى بياننده و اوچ تمثيلى حاوى اونڭ ذيلى، شو عظيم سرِّ وحدتى كشف ايتمشدر.
هم حقائقِ ايمانيه و قرآنيهده اويله بر گنيشلك وار كه، أڭ بيوك ذكاءِ بشرى إحاطه ايدهمديگى حالده؛ بنم گبى ذهنى مشوّش، وضعيتى پريشان، مراجعت ايديلهجك كتاب يوقكن، صيقنتيلى و سرعتله يازان بر آدمده، او حقائقڭ أكثريتِ مطلقهسى دقائقيله ظهورى؛ طوغريدن طوغرىيه قرآنِ حكيمڭ إعجازِ معنويسنڭ أثرى و عنايتِ ربّانيهنڭ بر جلوهسى و قوّتلى بر إشارتِ غيبيهدر.
دردنجى إشارت:
أللى آلتمش رسالهلر اويله بر طرزده إحسان ايديلمش كه؛ دگل بنم گبى آز دوشونن و ظهوراته تبعيت ايدن و تدقيقه وقت بولاميان بر إنسانڭ؛ بلكه بيوك ذكالردن مركّب بر أهلِ تدقيقڭ سعى و غيرتيله ياپيلميان بر طرزده تأليفلرى، طوغريدن طوغرىيه بر أثرِ عنايت اولدقلرينى گوسترييور. چونكه بتون بو رسالهلرده، بتون درين حقائق، تمثيلات واسطهسيله، أڭ عامى و اُمّى اولانلره قدر درس ويريلييور. حالبوكه او حقائقڭ چوغنى بيوك عالملر "تفهيم ايديلمز" دييوب، دگل عوامه، بلكه خواصّه ده بيلديرهمييورلر.
ايشته أڭ اوزاق حقيقتلرى، أڭ ياقين بر طرزده، أڭ عامى بر آدمه درس ويرهجك درجهده؛ بنم گبى توركجهسى آز، سوزلرى مغلق، چوغى آڭلاشيلماز و
— 260 —
ظاهر حقيقتلرى دخى مشكللشديرييور دييه أسكيدن بَرى إشتهار بولمش و أسكى أثرلرى او سوءِ إشتهارى تصديق ايتمش بر شخصڭ ألنده بو خارقه تسهيلات و سهولتِ بيان؛ ألبته بِلا شبهه بر أثرِ عنايتدر و اونڭ هنرى اولاماز و قرآنِ كريمڭ إعجازِ معنويسنڭ بر جلوهسيدر و تمثيلاتِ قرآنيهنڭ بر تمثّليدر و إنعكاسيدر.
بشنجى إشارت:
رسالهلر عموميتله پك چوق إنتشار ايتديگى حالده، أڭ بيوك عالمدن طوت، تا أڭ عامى آدمه قدر و أهلِ قلب بيوك بر وليدن طوت، تا أڭ معنّد دينسز بر فيلسوفه قدر اولان طبقاتِ ناس و طائفهلر او رسالهلرى گوردكلرى و اوقودقلرى و بر قسمى طوقاتلرينى ييدكلرى حالده تنقيد ايديلمهمسى و هر طائفه درجهسنه گوره إستفاده ايتمهسى، طوغريدن طوغرىيه بر أثرِ عنايتِ ربّانيه و بر كرامتِ قرآنيه اولديغى گبى، چوق تدقيقات و تحرّياتڭ نتيجهسيله آنجق حصول بولان او چشيد رسالهلر، فوق العاده بر سرعتله، هم إدراكمى و فكريمى مشوّش ايدن صيقنتيلى إنقباض وقتلرنده يازيلماسى دخى، بر أثرِ عنايت و بر إكرامِ ربّانيدر.
أوت أكثر قارداشلرم و يانمدهكى عموم آرقداشلرم و مستنسخلر بيلييورلر كه؛ اون طوقوزنجى مكتوبڭ بش پارچهسى، بر قاچ گون ظرفنده هر گون ايكى اوچ ساعتده و مجموعى اون ايكى ساعتده هيچ بر كتابه مراجعت ايديلمهدن يازيلماسى؛ حتّى أڭ مهمّ بر پارچه و او پارچهده لفظِ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام كلمهسنده ظاهر بر خاتمِ نبوّتى گوسترن دردنجى جزء، اوچ درت ساعتده، طاغده، ياغمور آلتنده أزبر يازيلمش؛ و اوتوزنجى سوز گبى مهمّ و دقيق بر رساله، آلتى ساعت ايچنده بر باغده يازيلمش؛ و يگرمى سكزنجى سوز، سليمانڭ باغچهسنده بر، نهايت ايكى ساعت ايچنده يازيلماسى گبى، أكثر رسالهلر بويله اولماسى؛ و أسكيدن بَرى صيقنتيلى و منقبض اولديغم زمان، أڭ ظاهر حقيقتلرى دخى بيان ايدهمديگمى، بلكه بيلهمديگمى ياقين دوستلرم بيلييورلر. خصوصًا او
— 261 —
صيقنتىيه خستهلق ده علاوه ايديلسه، داها زياده بنى درسدن، تأليفدن منع ايتمكله برابر؛ أڭ مهمّ سوزلر و رسالهلر، أڭ صيقنتيلى و خستهلقلى زمانمده، أڭ سرعتلى بر طرزده يازيلماسى؛ طوغريدن طوغرىيه بر عنايتِ إلٰهيه و بر إكرامِ ربّانى و بر كرامتِ قرآنيه اولمازسه نهدر؟
هم هانگى كتاب اولورسه اولسون، بويله حقائقِ إلٰهيهدن و ايمانيهدن بحث ايتمش ايسه، على كلّ حال بر قسم مسائلى، بر قسم إنسانلره ضرر ويرر و ضرر ويردكلرى ايچون، هر مسئله هركسه نشر ايديلمهمش. حالبوكه شو رسالهلر ايسه؛ شيمدىيه قدر هيچ كيمسهده، (چوقلردن صورديغم حالده) سوءِ تأثير و عكس العمل و تخديشِ أذهان گبى بر ضرر ويرمدكلرى، طوغريدن طوغرىيه بر إشارتِ غيبيه و بر عنايتِ ربّانيه اولديغى بزجه محقّقدر.
آلتنجى إشارت:
شيمدى بنجه قطعيت پيدا ايتمشدر كه؛ أكثر حياتم إختيار و إقتداريمڭ، شعور و تدبيريمڭ خارجنده اويله بر طرزده گچمش و اويله غريب بر صورتده اوڭا جريان ويريلمش؛ تا قرآنِ حكيمه خدمت ايدهجك اولان بو نوع رسالهلرى نتيجه ويرسين. عادتا بتون حياتِ علميهم، مقدّماتِ إحضاريه حكمنه گچمش. و سوزلر ايله إعجازِ قرآنڭ إظهارى، اونڭ نتيجهسى اولاجق بر صورتده اولمشدر. حتّى شو يدى سنه نفيمده و غربتمده و سببسز و آرزومڭ خلافنده تجرّدم و مشربمه مخالف يالڭز بر كويده إمرارِ حيات ايتمكلگم؛ و أسكيدن بَرى الفت ايتديگم حياتِ إجتماعيهنڭ چوق رابطهلرندن و قاعدهلرندن نفرت ايدوب ترك ايتمكلگم؛ طوغريدن طوغرىيه بو خدمتِ قرآنيهيى خالص، صافى بر صورتده ياپديرمق ايچون بو وضعيت ويريلديگنه شبههم قالمامشدر. حتّى چوق دفعه بڭا ويريلن صيقنتى و ظلمًا بڭا قارشى اولان تضييقات پردهسى آلتنده، بر دستِ عنايت طرفندن مرحمتكارانه، قرآنڭ أسرارينه حصرِ فكر ايتديرمك و نظرى
— 262 —
طاغيتمامق ايچون ياپيلمشدر قناعتندهيم. حتّى أسكيدن مطالعهيه چوق مشتاق اولديغم حالده؛ بتون بتون سائر كتابلرڭ مطالعهسندن بر منع، بر مجانبت روحمه ويريلمشدى. بويله غربتده مدارِ تسلّى و اُنسيت اولان مطالعهيى بڭا ترك ايتديرن، آڭلادم كه، طوغريدن طوغرىيه آياتِ قرآنيهنڭ استادِ مطلق اولمالرى ايچوندر.
هم يازيلان أثرلر، رسالهلر، (أكثريتِ مطلقهسى) خارجدن هيچ بر سبب گلميهرك، روحمدن تولّد ايدن بر حاجته بناءً، آنى و دفعى اولارق إحسان ايديلمش. صوڭره بعض دوستلريمه گوسترديگم وقت، ديمشلر: "شو زمانڭ يارهلرينه دوادر." إنتشار ايتدكدن صوڭره أكثر قارداشلرمدن آڭلادم كه، تام شو زماندهكى إحتياجه موافق و درده لايق بر علاج حكمنه گچييور.
ايشته إختيار و شعوريمڭ دائرهسى خارجنده، مذكور حالتلر و سرگذشتِ حياتم و علوملرڭ أنواعلرندهكى خلافِ عادت إختيارسز تتبّعاتم؛ بويله بر نتيجهِٔ قدسيهيه منجر اولمق ايچون، قوّتلى بر عنايتِ إلٰهيه و بر إكرامِ ربّانى اولديغنه بنده شبهه بيراقمامشدر.
يدنجى إشارت:
بو خدمتمز زماننده، بش آلتى سنه ظرفنده، بِلا مبالغه يوز أثرِ إكرامِ إلٰهى و عنايتِ ربّانيه و كرامتِ قرآنيهيى گوزيمزله گوردك. بر قسمنى، اون آلتنجى مكتوبده إشارت ايتدك؛ بر قسمنى، يگرمى آلتنجى مكتوبڭ دردنجى مبحثنڭ مسائلِ متفرّقهسنده؛ بر قسمنى، يگرمى سكزنجى مكتوبڭ اوچنجى مسئلهسنده بيان ايتدك. بنم ياقين آرقداشلرم بونى بيلييورلر. دائمى آرقداشم سليمان أفندى چوقلرينى بيلييور. خصوصًا سوزلرڭ و رسالهلرڭ نشرنده و تصحيحاتنده و يرلرينه يرلشديرمكده و تسويد و تبييضنده، فوق المأمول كرامتكارانه بر تسهيلاته مظهر اولويورز. كرامتِ قرآنيه اولديغنه شبههمز قالمييور. بونڭ مثاللرى يوزلردر.
— 263 —
هم معيشت خصوصنده او قدر شفقتله بسلهنييورز كه؛ أڭ كوچك بر آرزوىِ قلبمزى، بزى إستخدام ايدن صاحبِ عنايت تطمين ايتمك ايچون؛ فوق المأمول بر صورتده إحسان ايدييور. و هكذا... ايشته بو حال غايت قوّتلى بر إشارتِ غيبيهدر كه، بز إستخدام اولونويورز. هم رضا دائرهسنده، هم عنايت آلتنده بزه خدمتِ قرآنيه ياپديريلييور.
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ هٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّى
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ صَلٰوةً تَكُونُ لَكَ رِضَاءً وَ لِحَقِّهِ اَدَاءً وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ وَ سَلِّمْ تَسْلِيمًا كَثِيرًا اٰمِينَ
٭ ٭ ٭
محرم بر سؤاله جوابدر
(شو سرِّ عنايت أسكيدن محرمجه يازيلمش، اون دردنجى سوزڭ آخرينه إلحاق ايديلمشدى. هر ناصلسه أكثر مستنسخلر اونوتوب يازمامشلردى. ديمك مناسب و لايق موقعى بوراسى ايمش كه، گيزلى قالمش.)
بندن سؤال ايدييورسڭ:"نهدن سنڭ قرآندن يازديغڭ سوزلرده بر قوّت، بر تأثير وار كه، مفسّرلرڭ و عارفلرڭ سوزلرنده نادرًا بولونور. بعضًا بر سطرده، بر صحيفه قدر قوّت وار؛ بر صحيفهده، بر كتاب قدر تأثير بولونويور؟"
— 264 —
الجواب:شرف، إعجازِ قرآنه عائد اولديغندن و بڭا عائد اولماديغندن، بِلا پروا ديرم: أكثريت إعتباريله اويلهدر. چونكه:
يازيلان سوزلر تصوّر دگل تصديقدر؛ تسليم دگل، ايماندر؛ معرفت دگل، شهادتدر، شهوددر؛ تقليد دگل تحقيقدر؛ إلتزام دگل، إذعاندر؛ تصوّف دگل حقيقتدر؛ دعوا دگل، دعوا ايچنده برهاندر. شو سرّڭ حكمتى بودر كه:
أسكى زمانده، أساساتِ ايمانيه محفوظدى، تسليم قوى ايدى. تفرّعاتده، عارفلرڭ معرفتلرى دليلسز ده اولسه، بياناتلرى مقبول ايدى، كافى ايدى. فقط شو زمانده ضلالتِ فنّيه، ألنى أساساته و أركانه اوزاتمش اولديغندن، هر درده لايق دوايى إحسان ايدن حكيمِ رحيم اولان ذاتِ ذو الجلال، قرآنِ كريمڭ أڭ پارلاق مظهرِ إعجازندن اولان تمثيلاتندن بر شعلهسنى؛ عجز و ضعفمه، فقر و إحتياجمه مرحمةً خدمتِ قرآنه عائد يازيلريمه إحسان ايتدى. فَلِلّٰهِ الْحَمْدُ سرِّ تمثيل دوربينيله، أڭ اوزاق حقيقتلر غايت ياقين گوستريلدى. هم سرِّ تمثيل جهت الوحدتيله، أڭ طاغنيق مسئلهلر طوپلاتديريلدى. هم سرِّ تمثيل نردبانيله، أڭ يوكسك حقائقه قولايلقله يتيشديريلدى. هم سرِّ تمثيل پنجرهسيله؛ حقائقِ غيبيهيه، أساساتِ إسلاميهيه شهوده ياقين بر يقينِ ايمانيه حاصل اولدى. عقل ايله برابر وهم و خيال، حتّى نفس و هوا تسليمه مجبور اولديغى گبى، شيطان دخى تسليمِ سلاحه مجبور اولدى.
الحاصل: يازيلرمده نه قدر گوزللك و تأثير بولونسه، آنجق تمثيلاتِ قرآنيهنڭ لمعاتندندر. بنم حصّهم؛ يالڭز شدّتِ إحتياجمله طلبدر و غايت عجزمله تضرّعمدر. درد بنمدر، دوا قرآنڭدر.
٭ ٭ ٭
— 265 —
يدنجى مسئلهنڭ خاتمهسيدر
(سكز عنايتِ إلٰهيه صورتنده گلن إشاراتِ غيبيهيه دائر گلن ويا گلمك إحتمالى اولان أوهامى إزاله ايتمك و بر سرِّ عظيمِ عنايتى بيان ايتمگه دائردر.)
شو خاتمه "درت نكته"در:
برنجى نكته:
يگرمى سكزنجى مكتوبڭ يدنجى مسئلهسنده يدى سكز كلّى و معنوى عناياتِ إلٰهيهدن حسّ ايتديگمز بر إشارتِ غيبيهيى، "سكزنجى عنايت" ناميله "توافقات" تعبيرى آلتندهكى نقشده او إشاراتڭ جلوهسنى گورديگمزى إدّعا ايتمشدك. و إدّعا ايدييورز كه: بو يدى سكز كلّى عناياتلر، او درجه قوّتلى و قطعيدرلر كه، هر بريسى تك باشيله او إشاراتِ غيبيهيى إثبات ايدر. فرضِ محال اولارق بر قسمى ضعيف گورولسه، حتّى إنكار ايديلسه؛ او إشاراتِ غيبيهنڭ قطعيتنه خلل ويرمز. او سكز عناياتى إنكار ايدهمهين، او إشاراتى إنكار ايدهمز. فقط طبقاتِ ناس مختلف اولديغى، هم كثرتلى طبقه اولان طبقهِٔ عوام گوزينه داها زياده إعتماد ايتديگى ايچون؛ او سكز عناياتڭ ايچنده أڭ قوّتليسى دگل، بلكه أڭ ظاهريسى توافقات اولديغندن؛ (چندان اوتهكيلر داها قوّتلى، فقط بو داها عمومى اولديغى ايچون) اوڭا گلن أوهامى دفع ايتمك مقصديله، بر موازنه نوعندن، بر حقيقتى بيان ايتمگه مجبور قالدم. شويله كه:
او ظاهرى عنايت حقّنده ديمشدك: يازديغمز رسالهلرده، قرآن كلمهسى و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام كلمهسنده اويله بر درجه توافقات گورونويور؛ هيچ بر شبهه بيراقمييور كه، بر قصد ايله تنظيم ايديلوب، موازى بر وضعيت ويريلير. قصد و إراده ايسه، بزلرڭ اولماديغنه دليلمز: اوچ درت سنه صوڭره مطّلع
— 266 —
اولديغمزدر. اويله ايسه بو قصد و إراده، بر عنايت أثرى اولارق غيبيدر. صِرف إعجازِ قرآن و معجزاتِ أحمديهيى تأييد صورتنده و ايكى كلمهده توافق صورتنده او غريب وضعيت ويريلمشدر. بو ايكى كلمهنڭ مباركيتى، إعجازِ قرآن و معجزاتِ أحمديهيه بر خاتمِ تصديق اولمقله برابر؛ سائر مِثل كلمهلرى دخى، أكثريتِ عظيمه ايله توافقه مظهر ايتمشلر. فقط اونلر، برر صحيفهيه مخصوص. شو ايكى كلمه، بر ايكى رسالهنڭ عمومنده و أكثر رسالهلرده گورونويور. فقط مكرّر ديمشز: بو توافقڭ أصلى، سائر كتابلرده ده چوق بولونهبيلير؛ امّا قصد و إرادهٔ عاليهيى گوسترهجك بو درجه غرابتده دگلدر. شيمدى بو دعوامزى چوروتمك قابل اولماديغى حالده، ظاهر نظرلرده چورومش گبى گورمكده بر ايكى جهت اولابيلير:
بريسى:"سزلر دوشونوب، بويله بر توافقى راست گتيرمشسگز." دييهبيليرلر. "بويله بر شى ياپمق قصد ايله اولسه، راحت و قولاى بر شيدر." بوڭا قارشى ديرز كه: بر دعواده ايكى شاهدِ صادق كافيدر. بو دعوامزدهكى قصد و إرادهمز تعلّق ايتميهرك، اوچ درت سنه صوڭره مطّلع اولديغمزه يوز شاهدِ صادق بولونهبيلير. بو مناسبتله بر نقطه سويلهيهجگم: بو كرامتِ إعجازيه، قرآنِ حكيم بلاغت جهتنده درجهِٔ إعجازده اولديغى نوعندن دگلدر. چونكه إعجازِ قرآنده، قدرتِ بشر او يولده گيدهرك او درجهيه يتيشهمييور. شو كرامتِ إعجازيه ايسه، قدرتِ بشرله اولامييور؛ قدرت، او ايشه قاريشهمييور. قاريشسه صنعى اولور، بوزولور.
(حاشيه): اون طوقوزنجى مكتوبڭ اون سكزنجى إشارتنده؛ بر نسخهده، بر صحيفهده طوقوز قرآن توافق صورتنده بولونديغى حالده بربرينه خط چكدك، مجموعنده محمّد لفظى چيقدى. او صحيفهنڭ مقابلندهكى صحيفهده سكز قرآن توافقله برابر، مجموعنده لفظ اللّٰه چيقدى. توافقاتده بويله بديع شيلر چوق وار. بو حاشيهنڭ مئالنى گوزيمزله گوردك.
بكر، توفيق، سليمان، غالب، سعيد
— 267 —
اوچنجى نكته:
إشارتِ خاصّه، إشارتِ عامّه مناسبتيله بر سرِّ دقيق ربوبيت و رحمانيته إشارت ايدهجگز:
بر قارداشمڭ گوزل بر سوزى وار. او سوزى، بو مسئلهيه موضوع ايدهجگم. سوزى ده شودر كه: بر گون گوزل بر توافقاتى اوڭا گوستردم، ديدى: "گوزل! ذاتًا هر حقيقت گوزلدر. فقط بو سوزلردهكى توافقات و موفّقيت داها گوزلدر." بن ده ديدم: أوت هر شى يا حقيقةً گوزلدر، يا بِالذّات گوزلدر ويا نتيجهلرى إعتباريله گوزلدر. و بو گوزللك، ربوبيتِ عامّهيه و شمولِ رحمته و تجلّئِ عامّهيه باقار. ديديگڭ گبى، بو موفّقيتدهكى إشارتِ غيبيه داها گوزلدر. چونكه بو، رحمتِ خاصّهيه و ربوبيتِ خاصّهيه و تجلّئِ خاصّهيه باقار بر صورتدهدر. بونى بر تمثيل ايله فهمه تقريب ايدهجگز. شويله كه:
بر پادشاهڭ عمومى سلطنتى و قانونى ايله، مرحمتِ شاهانهسى عموم أفرادِ ملّته تشميل ايديلهبيلير. هر فرد، طوغريدن طوغرىيه او پادشاهڭ لطفنه، سلطنتنه مظهردر. او صورتِ عموميهده، أفرادڭ چوق مناسباتِ خصوصيهسى واردر.
ايكنجى جهت، پادشاهڭ إحساناتِ خصوصيهسيدر و أوامرِ خاصّهسيدر كه؛ عمومى قانونڭ فوقنده، بر فرده إحسان ايدر، إلتفات ايدر، أمر ويرر.
ايشته بو تمثيل گبى؛ ذاتِ واجب الوجود و خالقِ حكيم و رحيمڭ عمومى ربوبيت و شمولِ رحمتى نقطهسنده هر شى حصّهداردر. هر شيئڭ حصّهسنه إصابت ايدن جهتده، خصوصى اونڭله مناسبتداردر. هم قدرت و إراده و علمِ محيطى ايله هر شيئه تصرّفاتى، هر شيئڭ أڭ جزئى ايشلرينه مداخلهسى، ربوبيتى واردر. هر شى، هر شأننده اوڭا محتاجدر. اونڭ علم و حكمتيله ايشلرى گورولور، تنظيم ايديلير. نه طبيعتڭ حدّى وار كه، او دائرهِٔ تصرّفِ ربوبيتنده
— 268 —
صاقلانسين و تأثير صاحبى اولوب مداخله ايتسين و نه ده تصادفڭ حقّى وار كه، او حسّاس ميزانِ حكمت دائرهسندهكى ايشلرينه قاريشسين. رسالهلرده يگرمى يرده قطعى حجّتلرله تصادفى و طبيعتى نفى ايتميشز و قرآن قلنجيله إعدام ايتمشز، مداخلهلرينى محال گوسترمشز. فقط ربوبيتِ عامّهدهكى دائرهِٔ أسبابِ ظاهريهده، أهلِ غفلتڭ نظرنده حكمتى و سببى بيلينمهين ايشلرده، تصادف نامنى ويرمشلر. و حكمتلرى إحاطه ايديلمهين بعض أفعالِ إلٰهيهنڭ قانونلرينى (طبيعت پردهسى آلتنده گيزلنمش) گورهمهمشلر، طبيعته مراجعت ايتمشلر.
ايكنجيسى، خصوصى ربوبيتيدر و خاص إلتفات و إمدادِ رحمانيسيدر كه، عمومى قانونلرڭ تضييقاتى آلتنده تحمّل ايدهمهين فردلرڭ إمدادينه رحمٰن رحيم إسملرى إمداده يتيشيرلر. خصوصى بر صورتده معاونت ايدرلر، او تضييقاتدن قورتاريرلر. اونڭ ايچون هر ذىحيات، خصوصًا إنسان، هر آنده اوندن إستمداد ايدر و مدد آلابيلير.
ايشته بو خصوصى ربوبيتندهكى إحساناتى، أهلِ غفلته قارشى ده تصادف آلتنه گيزلنمز و طبيعته حواله ايديلمز.
ايشته بو سرّه بناءًدر كه؛ إعجازِ قرآن و معجزاتِ أحمديهدهكى إشاراتِ غيبيهيى، خصوصى بر إشارت تلقّى و إعتقاد ايتمشز. و بر إمدادِ خصوصى و معنّدلره قارشى كندينى گوسترهجك بر عنايتِ خاصّه اولديغنى يقين ايتدك. و صِرف ِللّٰه ايچون إعلان ايتدك. قصور ايتمشسهك اللّٰه عفو ايتسين. آمين.
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا
٭ ٭ ٭
— 269 —
قارداشلرم!
سزه، استاد و طلبهلر و درس آرقداشلرى ايچنده فائده ويرهجك بر فكريمى بيان ايدهجگم، شويله كه:
سزلر (حدّمڭ فوقنده) بر جهتده طلبهمسڭز و بر جهتده درس آرقداشلرمسڭز و بر جهتده معين و مشاورلرمسڭز.
عزيز قارداشلرم! استاديڭز لايخطى دگل. اونى خطاسز ظن ايتمك خطادر. بر باغچهده چوروك بر ألما بولونمقله باغچهيه ضرر ويرمز. بر خزينهده سيليك پاره بولونمقله، خزينهيى قيمتدن دوشورتمز. حسنهنڭ اون صاييلماسيله، سيّئهنڭ بر صاييلمق سرّيله إنصاف اودر كه: بر سيّئه، بر خطا گورونسه ده، سائر حسناته قارشى قلبى بولانديروب إعتراض ايتمهمكدر. حقائقه دائر مسائلده كلّياتلرى و بعضًا ده تفصيلاتلرى سنوحاتِ إلهاميه نوعندن اولديغندن همان عموميتله شبههسزدر، قطعيدر.
بيليڭز، قارداشلرم و درس آرقداشلرم! بنم خطامى گورديگڭز وقت سربستجه بڭا سويلهسهڭز مسرور اولاجغم. حتّى باشمه وورسهڭز، اللّٰه راضى اولسون دييهجگم. حقّڭ خاطرينى محافظه ايچون باشقه خاطرلره باقيلماز. نفسِ أمّارهنڭ أنانيتى حسابنه، حقّڭ خاطرى اولان بيلمديگمز بر حقيقتى مدافعه دگل، على الرأس والعين قبول ايدرم.
بيليرسڭز كه؛ شو زمانده شو وظيفهٔ ايمانيه چوق مهمدر. بنم گبى، ضعيف، فكرى چوق جهتلرله إنقسام ايتمش بر بيچارهيه يوكلتمهملى، ألدن گلديگى قدر يارديم ايتملى.
— 270 —
جنابِ حق كمالِ رحمتندن ايكى سنهدر جدّى حقائقه نسبةً يميشلر، فاكههلر نوعندن توافقاتِ لطيفه ايله أذهانمزى تلطيف ايتدى، ذهنمزى نشئهلنديردى. كمالِ مرحمتندن او توافقاتِ لطيفه ميوهلريله، جدّى بر حقيقتِ قرآنيهيه ذهنمزى سَوق ايتدى و روحمزه او ميوهلرى غدا و قوت ياپدى. خرما گبى، هم فاكهه، هم قوت اولدى. هم حقيقت، هم زينت و مزيت برلشدى.
قارداشلرم؛ بو زمانده ضلالت و غفلته قارشى پك چوق معنوى قوّته محتاجز. مع التأسّف بن شخصم إعتباريله چوق ضعيف و مفلسم. خارقه كرامتم يوق كه، بو حقائقى اونڭله إثبات ايدهيم و قدسى بر همّتم يوق كه، اونڭله قلوبى جلب ايدهيم. علوى بر دهام يوق كه، اونڭله عقولى تسخير ايدهيم. بلكه قرآنِ حكيمڭ درگاهنده، بر ديلنجى خادم حكمندهيم. بو معنّد أهلِ ضلالتڭ عنادينى قيرمق و إنصافه گتيرمك ايچون، قرآنِ حكيمڭ أسرارندن بعضًا إستمداد ايدرم. كراماتِ قرآنيه اولارق، توافقاتده بر إكرامِ إلٰهى حسّ ايتدم، ايكى ألمله صاريلدم.
أوت قرآندن ترشّح ايدن إشارات الإعجاز و رسالهٔ حشرده قطعى بر إشارت حسّ ايتدم. أمثاللرى بولونسون، بولونماسين بنجه بر كرامتِ قرآنيهدر.
٭ ٭ ٭
عزيز، صدّيق، چاليشقان قارداشم!
سنڭ گورديگڭ وظيفهٔ قرآنيهنڭ هپسى مباركدر. جنابِ حق سزى موفّق ايتسين، فتور ويرمهسين، شوقڭزى آرتيرسين.
اخوّت ايچون بر دستور بيان ايدهجگم. او دستورى جدًّا نظره آلماليسڭز. حيات، وحدت و إتّحادڭ نتيجهسيدر. إمتزاجكارانه إتّحاد گيتديگى وقت،
— 271 —
معنوى حيات ده گيدر.
وَ لَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِيحُكُمْ
إشارت ايتديگى گبى، تساند بوزولسه جماعتڭ طادى قاچار. بيليرسڭز كه؛ اوچ ألف آيرى آيرى يازيلسه قيمتى اوچدر. تساندِ عددى ايله يازيلسه، يوز اونبر قيمتنده اولديغى گبى.. سزڭ گبى اوچ درت خادمِ حق، آيرى آيرى و تقسيم الأعمال اولمامق جهتيله حركت ايتسهلر، قوّتلرى اوچ درت آدم قدردر. أگر حقيقى بر اخوّتله، بربرينڭ فضيلتلريله إفتخار ايدهجك بر تساندله، بربرينڭ عينى اولمق درجهده بر تفانى سرّيله حركت ايتسهلر؛ او درت آدم، درت يوز آدم قوّتنڭ قيمتندهدرلر.
سزلر قوجه إسپارطه دگل، بلكه بيوك بر مملكتى تنوير ايدهجك ألكتريقلرڭ ماكينستلرى حكمندهسڭز. ماكينهنڭ چرخلرى بربرينه معاونته مجبوردر. بربرينى قيصقانمق دگل، بلكه بِالعكس بربرينڭ فضله قوّتندن ممنون اولورلر. شعورلى فرض ايتديگمز بر چرخ، داها قوّتلى بر چرخى گورسه ممنون اولور. چونكه وظيفهسنى تخفيف ايدييور. حق و حقيقتڭ، قرآن و ايمانڭ خدمتى اولان بيوك بر خزينهِٔ عاليهيى اوموزلرنده طاشييان ذاتلر، قوّتلى اوموزلر آلتنه گيردكجه إفتخار ايدر، منّتدار اولور، شكر ايدر. صاقين بربريڭزه تنقيد قپوسنى آچمايڭز. تنقيد ايديلهجك، قارداشلريڭزدن خارج دائرهلرده چوق وار. بن ناصل مزيتڭزله إفتخار ايدييورم، او مزيتلردن بن محروم قالدقجه، سزده بولونديغندن ممنون اولويورم، كنديمڭدر تلقّى ايدييورم. سز ده استاديڭزڭ نظريله بربريڭزه باقماليسڭز. عادتا هر بريڭز اوتهكينڭ فضيلتلرينه ناشر اولڭز.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 272 —
سَوْگيلى و محترم استادم!
سوزلريڭزڭ (يعنى رسالهلريڭزڭ) هر برى برر دواىِ عظيمدر. سوزلريڭزدن پك چوق فيض آلييورم. او قدر كه، اوقودقجه تكرار ايتمهيى ايستهيورم. و تكرارنده طويديغم إلٰهى بر ذوقى تعريف ايدهميهجگم. بوگون سوزلريڭزدن دگل هپسنى، بر دانهسنى آلان إنصافله اوقورسه، حقّى تسليمه و منكِر ايسه گيتديگى يولى تركه، فاسق ايسه توبهيه مجبور اولاجغنه قطعيًا اميدوارم.
خسرو
٭ ٭ ٭
نور رسالهلرينه چوق مشتاق و اونلرڭ مطالعهسندن إنتباهه گلن بر دوقتوره يازيلان مكتوبدر:
مرحبا أى كندى خستهلغنى تشخيص ايدهبيلن بختيار دوقتور، صميمى و عزيز دوستم!
سنڭ حرارتلى مكتوبڭڭ گوسترديگى إنتباهِ روحى شايانِ تبريكدر. بيليڭز كه موجودات ايچنده أڭ قيمتدار، حياتدر. و وظيفهلر ايچنده أڭ قيمتدار، حياته خدمتدر. و خدماتِ حياتيه ايچنده أڭ قيمتدار، حياتِ فانيهنڭ حياتِ باقيهيه إنقلاب ايتمهسى ايچون سعى ايتمكدر. شو حياتڭ بتون قيمتى و أهمّيتى ايسه حياتِ باقيهيه چكردك و مبدأ و منشأ جهتندهدر. يوقسه حياتِ أبديهيى زهرلهيهجك و بوزاجق بر طرزده شو حياتِ فانيهيه حصرِ نظر ايتمك؛ آنى بر شمشگى، سرمدى بر گونشه ترجيح ايتمك گبى بر ديوانهلكدر.
حقيقت نظرنده هركسدن زياده خسته اولان، مادّى و غافل دوقتورلردر. أگر أجزاخانهِٔ قدسيهِٔ قرآنيهدن ترياقمثال ايمانى علاجلرى آلابيلسهلر، هم كندى
— 273 —
خستهلقلرينى، هم بشريتڭ يارهلرينى تداوى ايدرلر، إن شاء اللّٰه. سنڭ شو إنتباهڭ سنڭ يارهڭه بر مرهم اولاجغى گبى، سنى دخى دوقتورلرڭ مرضنه بر علاج ياپار. هم بيليرسڭ، مأيوس و اميدسز بر خستهيه معنوى بر تسلّى، بعضًا بيڭ علاجدن داها نافعدر. حالبوكه طبيعت باتاقلغنده بوغولمش بر طبيب، او بيچاره مريضڭ أليم يأسنه بر ظلمت داها قاتار. إن شاء اللّٰه بو إنتباهڭ سنى اويله بيچارهلره مدارِ تسلّى و نورلى بر طبيب ياپار. بيليرسڭ كه؛ عمر قيصهدر، لزوملى ايشلر پك چوقدر. عجبا بنم گبى سن دخى قفاڭى تفتيش ايتسهڭ، معلوماتڭ ايچنده نه قدر لزومسز، فائدهسز، أهمّيتسز، اودون ييغينلرى گبى جامد شيلرى بولورسڭ. چونكه بن تفتيش ايتدم، چوق لزومسز شيلرى بولدم. ايشته او فنّى معلوماتى، او فلسفى معارفى؛ فائدهلى، نورلى، روحلى ياپمق چارهسنى آرامق لازمدر. سن دخى جنابِ حقدن بر إنتباه ايسته كه، سنڭ فكريڭى حكيمِ ذو الجلالڭ حسابنه چويرسين، او اودونلره بر آتش ويروب نورلانديرسين. لزومسز معارفِ فنّيه، قيمتدار معارفِ إلٰهيه حكمنه گچسين.
ذكى دوستم! قلب چوق آرزو ايدردى؛ أهلِ فندن أنوارِ ايمانيهيه و أسرارِ قرآنيهيه إشتياق درجهسنده إحتياجنى حسّ ايتمك جهتنده خلوصى بگه بڭزهيهجك آدملر ايلرى آتيلسين. هم مادام سوزلر سنڭ وجدانڭله قونوشهبيليرلر. هر بر سوزى، شخصمدن دگل بلكه قرآنڭ دلّالندن سڭا بر مكتوبدر و أجزاخانهِٔ قدسيهِٔ قرآنيهدن برر رچتهدر فرض ايت. غيبوبت ايچنده حاضرانه بر مصاحبه دائرهسنى اونلرله آچ. هم آرزو ايتديگڭ وقت بڭا مكتوب ياز. بن جواب ويرمسهم ده گوجنمه. چونكه أسكيدن بَرى مكتوبلرى پك آز يازارم. حتّى اوچ سنهدر قارداشمڭ چوق مكتوبلرينه قارشى بر تك جواب يازدم.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 274 —
رسالهٔ نور تسويدنده چوق خدمتى سبقت ايدن تميز قلبلى، إخلاصلى بر حافظ، مدقّق بر خواجه اولان حافظ خالدڭ بر فقرهسيدر.
رسالهٔ نورڭ مؤلّفى بديع الزمان، نادرهٔ جهان، خادمِ قرآن سعيد النورسى حقّنده حسّياتمدن بيڭدن برينى بيان ايدييورم:
استادم (كنديسى) نور إسمِ جليلنه مظهردر. بو إسمِ شريف، كنديلرى حقّنده بر إسمِ أعظمدر. كندى قريهسنڭ آدى نورس، والدهسنڭ إسمى نوريه، قادرى استادينڭ إسمى نور الدين، نقشى استادينڭ إسمى سيّد نور محمد، قرآن استادلرندن حافظ نورى، خدمتِ قرآنيهده خصوصى إمامى ذى النّوريْن؛ فكرينى و قلبنى تنوير ايدن آيتِ نور اولماسى و مشكل مسائلنى ايضاحه واسطه اولان نور تمثيلاتى غايت قيمتداردر. رسائلڭ مجموعنه رسالهِٔ نور تسميهسى، نور إسمى اونڭ حقّنده إسمِ أعظم اولديغنى تأييد ايتمكدهدر.
رسالهٔ نور آدلى خارقه تأليفاتنڭ بر قسمى عربى اولمقله برابر، رسالهٔ نور أجزالرى شيمدىيه قدر يوز اون طوقوزه بالغ اولمشدر. (٭) شيمدى يوز اوتوزه بالغ اولمشدر. هر بر رساله، كندى موضوعنده خارقهدر. غايت يوكسك اولمقله برابر، اوننجى سوز إسميله إشتهار ايدن حشره عائد اولان رسالهسى پك خارقهدر، جامعدر. علماجه صِرف نقلى اولان حشرى و نشرى، غايت قوّتلى و قطعى دلائلِ عقليه ايله إثبات ايتمشدر. اونڭله چوقلرى ايماننى قورتارمش.
هُوَ الَّذِى جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَ الْقَمَرَ نُورًا
آيتنڭ سرّيله دييهبيليرم كه، رسالهٔ نور بر قمرِ معرفتدر كه، شمسِ حقيقت اولان قرآنِ معجز البياندن نورينى
— 275 —
إستفاضه أيلهمش كه،
نُورُ الْقَمَرِ مُسْتَفَادٌ مِنَ الشَّمْسِ
اولان مشهور قضيهِٔ فلكيهيه ماصدق اولمشدر. هم دييهبيليرم كه، استادم قرآن حقّنده بر قمر حكمنده اولوب، سماءِ رسالتڭ شمسى اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامدن نورى إستفاده ايدوب، رسالهِٔ نور شكلنده تظاهر ايتمش.
استادم، باشقهلرنده نادرًا بولونان ممتاز خصلتلرڭ، ظاهرى طورينڭ پك فوقنده بر وضعيت گوسترييور. ظاهر حاله باقيلسه، علمِ حالى بيلمييور گبى گورونور؛ بردن، باقارسڭ بر دريا كسيلييور. مأذون اولديغى مقدارى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامدن إستفاده درجهسى نسبتنده سويلر. رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامدن إستفادهسى اولماديغى وقتلرده، يڭى آى گبى محويت گوسترر. بنده نور يوق، قيمت يوق دير. بو خصلتى ده، تام تواضعدر و
مَنْ تَوَاضَعَ رَفَعَهُ اللّٰهُ
حديثيله تام عامل اولماسيدر. ايشته بو خصلت ايجاباتندندر كه؛ بزم گبى طلبهلرندن بعض مسائلِ علميهده مخالفت بولونسه، اونلرڭ سوزلرينى ايچنده آرار، حق بولديغى وقت، كمالِ تواضع ايله و لذّتله قبول ايدهرك تسليم ايدر. "ما شاء اللّٰه، سز بندن داها ايى بيلديڭز، اللّٰه راضى اولسون" دير. حق و حقيقتى، نفسڭ غرور و أنانيتنه دائما ترجيح ايدر. حتّى بن بعض مسئلهلرده مخالفت ايدييوردم. بڭا قارشى غايت ملتفت، ممنونانه بر طور آلير؛ أگر ياڭليش ياپسهم، گوزلجه، طماريمه طوقونميهرق بنى ايقاظ ايدر. أگر گوزل بر شى سويلهمش ايسهم چوق ممنون اولور.
استادم بِالخاصّه حكمتِ حقيقيه فنّنده، يعنى حكمتِ شريعت و إسلاميت نقطهسنده پك خارقهدر و حكمتِ بشريهده دخى چوق ايلريدر. حتّى او علمده، أفلاطون و ابن سينايى گچمش دييهبيليرم.
— 276 —
بوندن اون اوچ سنه أوّل، "دار الحكمة الإسلاميه" أعضاسندن ايكن، كوچكدن بَرى شيمدىيه قدر إذنِ إلٰهى ايله اونڭ بر معينى و ناصرى و محافظى اولان قطبِ ربّانى و قنديلِ نورانى عبد القادرِ گيلانى (رض) حضرتلرينڭ فتوح الغيب رسالهسنى تفألًا آچديغى أثناده،
اَنْتَ فِى دَارِ الْحِكْمَةِ فَاطْلُبْ طَبِيبًا يُدَاوِى قَلْبَكَ
عبارهسى چيقدى. او عباره، اونڭ حقّنده پك معنيدار اولارق، أسكى سعيدى (رض) يڭى سعيده (رض) چويرمسنه سببيت ويرمشدر. أسكى سعيد اولديغى زمانلرده، إنگليزلرڭ دينى سؤاللرينه غايت لطيف و مسكت بر جواب ويرمشدر. و علمِ منطقده، ابن سينانڭ تأليفاتنى گچهجك "تعليقات" نامنده خارقه بر رسالهسى وار. اشكالِ منطقيهيى قياسِ إستقرائى جهتيله اون بيڭه قدر إبلاغ ايدوب، هيچ بر عالمڭ يتيشهمديگى بر درجهِٔ إحاطه گوسترمش. "سنوحات" إسمنده بر رسالهسنده گوردم كه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، عالمِ معناده، بر مدرسهده اوڭا درس ويرديگنى گورمش. او درسِ معنوىيه بناءً "إشارات الإعجاز" نامندهكى خارقه تفسيرى يازمش. بڭا بر گون ديدى كه:
"حربِ عمومى حادثات و نتائجلرى مانع اولماسه ايدى، إشارات الإعجازى اللّٰهڭ إذنيله آلتمش جلد يازاجقدم. إن شاء اللّٰه رسالهٔ نور، أخيرًا او متصوّر خارقه تفسيرڭ يرينى طوتهجق."
استادمله يدى سكز سنه مصاحبتم أثناسنده مهمّ مشهوداتم چوقدر. فقط اَلْقَطْرَةُ تَدُلُّ عَلَى الْبَحْرِ موجبنجه، دريايه دلالت مقصديله بو فقره كافى گورولدى. چونكه استادمدن إفتراق زمانى ايدى، عجله يازدم. استادم، وَ الصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ آيتنڭ سرّيله چوق دفعه يانلرنده بنى مصاحب بولمق حقّنى و توجّه دعاسيله يرينه گتيرهجكلرينه أمينم.
حافظ خالد (رح)
٭ ٭ ٭
— 277 —
@
استاد حضرتلرينڭ بارلاده سكز بچق سنه قالديغى نورڭ ايلك مدرسهسى، اوڭندهكى محتشم چنار آغاجى ايله، داللر آراسنده تفكّر و عبادت ايتديگى كوشكى.
— 278 —
اوچنجى قسم
أسكيشهر حياتى
رسالهِٔ نورڭ گيتدكجه إنكشاف ايتديگنى، ايمان و إسلاميتڭ قوّتلنمهيه باشلاديغنى آڭلايان گيزلى دين دشمنلرى، "بديع الزمان گيزلى جمعيت قورويور، رژيم عليهندهدر، رژيمڭ تمل نظاملرينى ييقييور!" گبى اويدورما و حكومتى آلداتيجى ترتيب و إتهاملرله ١٩٣٥ سنهسنده أسكيشهر آغير جزا محكمهسنده، إعدام قصديله و محقّق صورتده محكوم ايديلمسى ديركتيفيله حقّنده دعوا آچديريلييور. بونڭ اوزرينه داخليه وكيلى و ژاندارمه عموم قوماندانى، تجهيز ايديلمش عسكرى بر قطعه ايله برلكده إسپارطهيه گلييورلر. إسپارطه آفيون يولى بوينجه سوارى عسكرلرى يرلشديريلييور. إسپارطه ولايتى و جوارى عسكرى برلكلرله قونترول آلتنده بولونديريلييور. بر صباح وقتى؛ معصوم و مظلوم بديع الزمان إنزواگاهندن چيقاريلهرق، طلبهلريله برابر، أللرى كلبچهلى اولارق قاميونلرله أسكيشهره سَوق ايديلييور. يولده، بديع الزمان و طلبهلرينه ياقين بر علاقه طويان مفرزه قوماندانى روحى بك، كلبچهلرى چوزديرييور. بو صورتله، نمازلر قضايه بيراقيلمدن يوله دوام ايديلييور. حقيقتى و بديع الزمانڭ معصوميتنى إدراك ايدن مفرزه قوماندانى، بديع الزمان و طلبهلرينڭ بر دوستى اولمشدر...
— 279 —
يوز يگرمى طلبهسيله أسكيشهر حپسخانهسنه گتيريلن سعيد النورسى، تام بر تجريدِ مطلق ايچريسنه آلينهرق، كنديسنه و طلبهلرينه دهشتلى إشكنجهلر تطبيقنه باشلانييور... بديع الزمان سعيد النورسى؛ كنديسنه ياپيلان بو إشكنجه و عذابلره رغمًا، اوتوزنجى لمعه و برنجى و ايكنجى شعاعلرى تأليف ايدييور. حپسدهكى بر چوق كيمسهلر استاد بديع الزمان حپسه گيردكدن صوڭره إصلاحِ نفس ايدهرك متديّن بر حاله گلييورلر.
گيزلى دينسزلر، إسپارطه حواليسنده: "بديع الزمان و طلبهلرى إعدام ايديلهجك" دييه پروپاغندهلر ياپديرارق، قورقو و دهشت صاچييورلر.
(حاشيه): أوت؛ ظلمڭ صوڭى، ظالمڭ محوينه اولارق اويله تجلّى ايدر و ايتمشدر كه؛ او پلانلرى ياپانلر، شيمدى ئولومڭ إعدامِ أبديسنه محكوم بر وضعيتده جهنّمڭ أسفلِ سافليننه يوارلانمقده، تام مغلوبيت و جهنّم عذابندن داها شديد عذابلر ايچريسنده شوكتى سونمش اولارق ذليلانه بر عمر گچيرمكدهدرلر.
بديع الزمان ايسه؛ ايمان و إسلاميتڭ بهادر و قهرمان بر خادمى اولارق، إسلامى بر عزّت و ايمانى بر شهامتله حالا ياشامقده، قرآن و ايمان خدمتنى دوام ايتديرمكده و إسلامى ظفرلريله مسلمان تورك ملّتنه و عالمِ إسلامه معنوى بايراملر إدراك ايتديرمكدهدر
ديگر طرفدن بديع الزمان حپسه قونولمهسندن متولّد محتمل بر عصيان حركتنڭ وقوعندن قورقان إستبداد و جبروت دورينڭ حكومت رئيسى، شرق ولايتلرينه سياحته چيقييور.
حالبوكه بديع الزمان، عمرى بوينجه مثبت حركت ايتمگى دستور ايدينمش؛ "بر قاچ آدمڭ خطاسيله يوزر آدملرڭ ضرر گورمسنه سبب اولوناماز" ديمشدر. بونڭ ايچوندر كه، ياپيلان او قدر غدّارانه ظلملر أثناسنده بر تك حادثه ميدانه
— 280 —
گلمهمش و بديع الزمان سعيد النورسى، طلبهلرينه دائما صبر و تحمّل و يالڭز ايمان و إسلاميته چاليشمايى توصيه ايتمشدر. و بو گبى أوهاملرڭ، دينسزلك حسابنه، مقصدِ مخصوصله حصوله گتيريلديگنى هركس آڭلامشدر.
بديع الزمان يوز يگرمى طلبهسيله برابر ١٩٣٥ ده أسكيشهر آغير جزا محكمهسنه سَوق ايديلييور. آنى ياپيلان آراشديرمالرله ألده ايديلن بتون رساله و مكتوبلر ميدانده اولديغى حالده، محكوميتلرينى إنتاج ايدهجك بر دليله راست گلنهممش و نتيجهده قناعتِ وجدانيه ايله كيفى بر صورتده سعيد النورسىيه اون بر آى و اون بش آرقداشنه ده آلتيشر آى جزا ويرهرك؛ متباقى قالان يوز بش كيشىيى برائت ايتديرمشدر. حالبوكه إسناد ايديلن صوچ ثابت اولسيدى، بديع الزمان سعيد النورسىنڭ إعدامنه و آرقداشلرينڭ ده هيچ اولمازسه آغير حپسنه حكم ايديلهجكدى. نتهكيم بو يرسز قراره بديع الزمان إعتراض ايتمش و بو جزانڭ بر بَيْگير خيرسزينه ويا بر قيز قاچيريجيسنه لايق اولديغنى بليرتهرك كنديسنڭ يا برائتنه ويا إعدامنه وياخود يوز بر سنه حپسه محكوميتنه حكم ايديلمهسنى إصرارله ايستهمشدر.
بوراده، خارقه بر حادثهيى نقل ايتمهدن گچهميهجگز. شويله كه:
بديع الزمان حپسده ايكن بر گون، او زمانڭ أسكيشهر مدّعىعموميسى استادى چارشوده گورور. حيرت و تعجّبله و وظيفهسنه صوڭ ويرهجگى إخطاريله، حپسخانه مديرينه:
- نه ايچون بديع الزمانى چارشويه چيقارديڭز؟ شيمدى چارشوده گوردم، دير. مدير ده:
— 281 —
- خاير أفنديم، بديع الزمان حپسخانهده، حتّى تجريددهدر؛ باقڭز، دييه جواب ويرر.
باقارلر كه، استاد يرندهدر. بو خارقه واقعه عدليهده شايع اولور. حاكملر، "بو حاله عقل ايرديرهمييورز" دييه بربرلرينه نقل ايدرلر.
(حاشيه): عينًا بونڭ گبى بر واقعه ده، بديع الزمان دڭزلى حپسنده ايكن اولمشدر. استادى، خلق ايكى اوچ دفعه مختلف جامعلرده صباح نمازنده گورور. صاوجى ايشيتير. حپسخانه مديرينه پُرحدّت "بديع الزمانى صباح نمازنده طيشارىيه، جامعه چيقارمشسڭز" دير. تحقيقات ياپار كه، استاد حپسخانهدن طيشارى قطعيًا چيقاريلمامش.
أسكيشهر حپسخانهسنده ايكن ده بر جمعه گونى، حپسخانه مديرى، كاتب ايله اوطوروركن بر سس طويويور: "مدير بك! مدير بك!"
مدير باقييور. بديع الزمان يوكسك بر سسله: "بنم مطلقا بوگون آق جامعده بولونمام لازم."
مدير: "پكى أفندى حضرتلرى!" دييه جواب ويرييور. كندى كندينه: "هر حالده، خواجه أفندى كنديسنڭ حپسده اولديغنى و طيشارىيه چيقاميهجغنى بيلهمييور" دييه سويلهنير و اوطهسنه چكيلير. اوگله وقتى؛ بديع الزمانڭ گوڭلنى آلايم، آق جامعه گيدهميهجگنى ايضاح ايدهيم دوشونجهسيله استادڭ قوغوشنه گيدر. قوغوش پنجرهسندن باقار كه، بديع الزمان ايچريده يوق! همان ژاندارمهيه صورار، "ايچريده ايدى، هم قپو كليدلى!" جوابنى آلير. درحال جامعه قوشار. بديع الزمانڭ ايلريده، برنجى صفده، صاغ طرفده نماز قيلديغنى گورور. نمازڭ صوڭلرنده بديع الزمانى يرنده گورهمهيوب، همان حپسخانهيه دونر؛ حضرتِ استادڭ "اللّٰه أكبر" دييهرك سجدهيه قپانديغنى حيرتلر ايچريسنده گورور. (بو حادثهيى بِالذّات او زمانكى حپسخانه مديرى آڭلاتمشدر.)
٭ ٭ ٭
— 282 —
بديع الزمان سعيد النورسىنڭ أسكيشهر محكمهسى مدافعاتندن بر قسمى
١٩٣٥
أسكيشهر محكمهسنده، سعيد النورسىنڭ سياسى شيلرله مشغول اولماديغى تحقّق ايتمش، سادهجه بر آيتِ كريمهيى تفسير ايدن بر رسالهسندن طولايى جزا ويريلمشدر كه؛ آيتِ كريمه تفسيرندن طولايى بر مفسّرى جزالانديرمق، دنيانڭ هيچ بر محكمهسنده گورولمهمشدر؛ ألبته و ألبته بيوك بر عدلى خطادر.
او مدافعهدن بر پارچه
أى هيئتِ حاكمه! بنى، درت بش مادّه ايله إتهام ايدوب توقيف ايتديلر.
برنجى مادّه:إرتجاع فكريله دينى آلَت ايدوب، أمنيتِ عموميهيى إخلال ايدهبيلهجك بر تشبّث نيّتى اولديغى إخبار ايديلمش.
الجواب:أوّلا؛ إمكانات باشقهدر، وقوعات باشقهدر. هر بر فرد، چوق آدملرى ئولديرهبيلمهسى ممكندر. بو إمكانِ قتل جهتيله محكمهيه ويريلير مى؟ هر بر كبريت، بر خانهيى ياقمهسى ممكندر. بو يانغين إمكانيله، كبريتلر إمحا ايديلير مى؟
ثانيًا: يوز بيڭ دفعه حاشا! إشتغال ايتديگمز علومِ ايمانيه، رضاىِ إلٰهيهدن باشقه هيچ بر شيئه آلَت اولاماز. أوت گونش قمره پيك و تابع اولماديغى گبى، سعادتِ أبديهنڭ نورانى و قدسى آناختارى و حياتِ اُخرويهنڭ بر گونشى اولان
— 283 —
ايمان دخى، حياتِ إجتماعيهنڭ آلَتى اولاماز. أوت بو كائناتڭ أڭ معظّم مسئلهسى و شو خلقتِ عالمڭ أڭ بيوك معمّاسى اولان سرِّ ايماندن داها أهمّيتلى بر مسئلهٔ كائنات يوقدر كه، بو مسئلهٔ سرِّ ايمان اوڭا آلَت اولسون.
أى هيئتِ حاكمه! أگر بو إشكنجهلى توقيفم، يالڭز حياتِ دنيويهمه و شخصمه عائد اولسه ايدى؛ أمين اولڭز كه، اون سنهدن بَرى سكوت ايتديگم گبى ينه سكوت ايدهجكدم. فقط توقيفم، چوقلرڭ حياتِ أبديهلرينه و معظّم طلسمِ كائناتڭ كشفنى تفسير ايدن رسالهِٔ نوره عائد اولديغندن، يوز باشم اولسه و هر گون برى كسيلسه، بو سرِّ عظيمدن واز گچميهجگم؛ و سزڭ ألڭزدن قورتولسهم، ألبته أجل پنچهسندن قورتولاميهجغم. بن إختيارم، قبر قپوسندهيم. ايشته او مدهش طلسمِ كائنات كشّافى اولان قرآنِ حكيمڭ او معظّم كشفنى گوزه گوسترر بر صورتده تفسير ايدن رسالهٔ نورڭ، او طلسمه عائد يوزر مسئلهلرندن، بو هركسڭ باشنه گلهجك اولان أجله و قبره عائد يالڭز بو سرِّ ايمانه باقڭز كه:
عجبا بو دنيانڭ بتون معظّم مسائلِ سياسيهسى، ئولومه أجله اينانان بر آدمه داها بيوك اولابيلير مى كه؛ بونى، اوڭا آلَت ايتسين؟ چونكه وقت معيّن اولماديغندن، هر وقت باش كسهبيلن أجل، يا إعدامِ أبديدر وياخود داها گوزل بر عالمه گيتمگه ترخيص تذكرهسيدر. هيچ بر وقت قپانميان قبر؛ يا هيچلك و ظلماتِ أبديه قويوسنڭ قپوسيدر وياخود داها دائمى و داها نورانى باقى بر دنيانڭ قپوسيدر.
ايشته رسالهِٔ نور، كشفياتِ قدسيهِٔ قرآنيهنڭ فيضيله، ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهسنده قطعيتله گوسترر كه، أجلى إعدامِ أبديدن ترخيص وثيقهسنه و قبرى ديبسز، هيچلك قويوسندن مزيَّن بر باغچه قپوسنه چويرمهلرى، شبههسز قطعى
— 284 —
بر چارهسى وار. ايشته بو چارهيى بولمق ايچون، بتون دنيا سلطنتى بنم اولسه بِلا تردّد فدا ايدرم. أوت حقيقى عقلى باشنده اولان فدا ايدر...
ايشته أفنديلر، بو مسئله گبى يوزر مسائلِ ايمانيهيى كشف و ايضاح ايدن رسالهِٔ نوره، أوراقِ مضرّه گبى، حاشا يوز بيڭ دفعه حاشا سياست جريانلرينه آلَت ايديلمش غرضكار كتابلر نظريله باقمق؛ هانگى إنصاف مساعده ايدر، هانگى عقل قبول ايدر، هانگى قانون إقتضا ايدر؟ عجبا إستقبال نسلِ آتيسى و حقيقى إستقبال اولان آخرتڭ أهلى و حاكمِ ذو الجلالى، بو سؤالى مسبّبلرندن صورميهجقلر مى؟ هم بو مبارك وطنده بو فطرةً ديندار ملّته حكم ايدنلر، ألبته ديندارلغه طرفدار اولماسى و تشويق ايتمهسى، وظيفهِٔ حاكميت جهتيله لازمدر. هم مادام لائك جمهوريت، پرنسبيله بىطرفانه قالير و او پرنسبيله دينسزلره ايليشمز؛ ألبته ديندارلره دخى بهانهلر ايله ايليشمهمك گركدر.
ثالثًا: بوندن اون ايكى سنه أوّل آنقره رئيسلرى، إنگليزلره قارشى "خطواتِ ستّه" نامندهكى مجاهداتمى تقدير ايدوب، بنى اورايه ايستديلر. گيتدم. گيديشاتلرى، بنم إختيارلق حسّياتمه اويغون گلمدى. "بزمله چاليش" ديديلر. ديدم: "يڭى سعيد اوتهكى دنيايه چاليشمق ايستهيور، سزڭله چاليشهمز؛ فقط سزه ده ايليشمز."
أوت ايليشمدم و ايليشنلره ده إشتراك ايتمدم. چونكه عنعناتِ ملّيهِٔ إسلاميه لهنده إستعمال ايديلهبيلير بر دهاىِ عسكرىيى، عنعنه عليهنه چويرمگه مع التأسّف بر وسيله اولدى. أوت بن، آنقره رئيسلرنده، خصوصًا رئيسِ جمهورده بر دها حسّ ايتدم و ديدم: "بو دهايى قوشقولانديرمقله عنعنات عليهنه چويرمك جائز دگلدر." اونڭ ايچون، نه قدر أليمدن گلمشسه دنيالرندن چكيندم، قاريشمادم. اون اوچ سنهدن بَرى سياستدن چكيلدم؛ حتّى بو يگرمى بايرامدر، بر
— 285 —
ايكيسندن باشقه عموملرنده، بو غربتده، كندى اوطهمده يالڭز محبوس گبى گچيردم؛ تا كه سياسته بولاشمام توهّم ايديلمسين.
حكومتڭ ايشلرينه ايليشمهديگمه و قاريشمق ايستهمديگمه دلالت ايدن:
برنجى دليل:اون اوچ سنهدر، سياست لسانى اولان غزتهلرى بو مدّت ظرفنده هيچ اوقومديغم؛ طوقوز سنه اوطورديغم بارلا كوينده، طوقوز آى إقامت ايتديگم إسپارطهده دوستلرم بيلييورلر. يالڭز إسپارطه توقيفخانهسنده، غايت إنصافسز بر غزتهجينڭ، دينسزجهسنه، رسالهِٔ نورڭ طلبهلرينه هجومنڭ بر فقرهسى، ايستهمديگم حالده قولاغمه گيردى.
ايكنجى دليل:اون سنهدر إسپارطه ولايتنده بولونويوردم. دنيانڭ چوق تحوّلاتى ايچنده سياسته قاريشمق تشبّثنه دائر هيچ بر أماره، هيچ بر ترشّحات گورولمديگيدر.
اوچنجى دليل:هيچ بر خاطره گلمهين، آنى اولارق بنم إقامتگاهم باصديريلدى، تام تحرّى ايديلدى. اون سنهدن بَرى أڭ محرم أوراقمى و كتابلريمى آلديلر. هم والى دائرهسى، هم پوليس دائرهسى، بو كتابلرمده سياستِ حكومته ايليشهجك هيچ بر مادّهيى بولامدقلرينى إعتراف ايتمهلريدر. عجبا اون سنه دگل، بلكه اون آى بنم گبى سببسز نفى ايديلن و مرحمتسزجه ظلم گورن و إشكنجهلى تضييق و ترصّد ايديلن بر آدمڭ أڭ محرم أوراقى ميدانه چيقسه، ظالملرڭ يوزلرينه صاورولاجق اون مادّه چيقماز مى؟
أگر دينيلسه: "يگرميدن زياده مكتوبلرڭ ياقالاندى؟" بن ده ديرم: او مكتوبلر، بر قاچ سنه ظرفنده يازيلمشلر. عجبا اون سنه ظرفنده اون دوسته، اون و يگرمى و يوز مكتوب چوق مى؟ مادام مخابره سربستدر و دنياڭزه ايليشمزلر، بيڭ اولسه ده بر صوچ تشكيل ايتمزلر.
— 286 —
دردنجى دليل:مصادره ايديلن بتون كتابلريمى گورييورسڭز كه، سياسته آرقهلرينى چويروب، بتون قوّتلريله ايمانه و قرآنه، آخرته متوجّه اولمالريدر. يالڭز ايكى اوچ رسالهلرده أسكى سعيد سكوتى ترك ايدهرك بعض غدّار مأمورلرڭ إشكنجهلرينه قارشى حدّت ايتمش؛ حكومته دگل، بلكه وظيفهسنى سوءِ إستعمال ايدن او مأمورلره إعتراض أيلهمش، مظلومانه شكواسنى يازمش. فقط ينه او ايكى اوچ رسالهيى محرم دييوب نشرينه إذن ويرمدم، خاص بر قسم دوستلريمه منحصر قالمشلردر. حكومت أله باقار و ظاهره دقّت ايدر. قلبه باقمق، گيزلى و خصوصى ايشلره باقمق حقّى يوقدر كه، هركس قلبنده و خانهسنده ايستديگنى ياپابيلير و پادشاهلرى ذمّ ايدر، بگنمز.
أزجمله: يدى سنه أوّل (داها يڭى أذان چيقمهدن) بر قسم مأمورلر صاريغمه، هم خصوصى شافعيجه عبادتمه مداخله ايتمك ايستهملرينه مقابل، بر قيصه رساله يازيلدى. بر زمان صوڭره يڭى أذان چيقدى؛ بن او رسالهيى محرم ديدم، إنتشارينى منع ايتدم. هم أزجمله، دار الحكمة الإسلاميهده بولونديغم زمان، تستّر آيتى عليهنده آوروپادن گلن إعتراضه قارشى بر جواب يازمشدم. بوندن بر سنه أوّل، أسكى مطبوع رسالهلرمدن آلينان و اون يدنجى لمعه نامندهكى رسالهنڭ بر مسئلهسى اولارق قيد ايديلمش و صوڭره يگرمى دردنجى لمعه إسمنى آلان قيصهجق تستّر رسالهسى، ايلريدهكى قانونلره تماس ايتمهمك ايچون، او تستّر رسالهسنى ستر ايتدم. هر ناصلسه، ياڭليشلقله بر يره گوندريلمش. هم او رساله؛ مدنيتڭ، قرآنڭ آيتنه ايتديگى إعتراضه قارشى، مسكت و علمى بر جوابدر. بو حرّيتِ علميه، جمهوريت زماننده ألبته قيد آلتنه آلينهماز.
بشنجى دليل:طوقوز سنهدر، بر كويده إنزوايى إختيار ايتديگم و حياتِ إجتماعيهدن و سياستدن صيريلمق ايستديگم و بو دفعه گبى متعدّد باشمه گلن
— 287 —
بتون إشكنجهلره تحمّل ايدوب، دنيا سياستنه قاريشمهمق ايچون بو اون سنهده هيچ مراجعت ايتمديگمدر. أگر مراجعت ايتسه ايدم، بارلا يرينه إستانبولده اوطورهبيليردم. و بلكه بو دفعهدهكى غدّارانه توقيفمڭ سببى؛ مراجعتسزلقدن كوسن و غرورلرينه طوقونان إسپارطه واليسنڭ و حكومتڭ بعض مأمورلرينڭ غرضلرندن ويا إقتدارسزلقلرندن حبّهيى قبّه ياپوب، داخليه وكالتنى أوهاملانديرماسيدر.
الحاصل: بنم ايله تماس ايدن بتون دوستلرم بيليرلر كه؛ سياسته دگل قاريشمق، دگل تشبّث، بلكه دوشونمسى دخى أساس مقصديمه و أحوالِ روحيهمه و خدمتِ قدسيهِٔ ايمانيهمه مخالفدر و اولامييور. بڭا نور ويريلمش، سياست طوپوزى ويريلمهمش. بو حالڭ بر حكمتى شودر كه؛ حقائقِ ايمانيهيه مشتاق و مأموريت مسلگنه گيرن بر چوق ذاتلرى، بو حقائقه أنديشهلى و تنقيدكارانه باقديرمامق، اونلردن محروم ايتمهمك ايچون، جنابِ حق قلبمه سياسته قارشى شدّتلى بر قاچنمق و بر نفرت ويرمشدر قناعتندهيم.
....
بيڭباشى مرحوم عاصم بك إستجواب ايديلدى؛ أگر طوغرى ديسه، استادينه ضرر گلير و أگر يالان ديسه، قرق سنهلك ناموسكارانه و مستقيمانه عسكرلگنڭ حيثيتنه چوق آغير گلير دييه دوشونوب، "يا ربّ، جانمى آل!" دييهرك اون دقيقهده تسليمِ روح أيلدى. إستقامت شهيدى اولدى. و دنياده هيچ بر قانونڭ خطا دييهميهجگى بر معاونتِ خيريهيه و بر تصديقه خطا توهّم ايدنلرڭ چركين خطالرينه قربان اولدى. أوت رسالهِٔ نوردن تام درس آلان، بر صو ايچر گبى قولايجه ترخيص تذكرهسى تلقّى ايتديگى أجل شربتنى ايچر. أگر بندن صوڭره دنياده قالان قارداشلريمڭ تألّملرينى دوشونمسه ايدم، بن ده عالىجناب قارداشم عاصم بك گبى "يا ربّ! جانمى ده آل" دييهجكدم. هر نه ايسه. بنم سببِ إتهاممدن اولان:
— 288 —
اوچنجى مادّه:رسالهٔ نورڭ مساعدهٔ حكومت آلينمادن إنتشارى و حسّياتِ ايمانيهيى قوّتلشديرمسيله، ايلريده بلكه حكومتڭ سربستانه پرنسبلرينه سد چكر و أمنيتِ عموميهيى إخلال ايدر.
الجواب: رسالهِٔ نور، نوردر. نوردن ضرر گلمز. سياست طوپوزينى اون اوچ سنهدن بَرى ألندن آتمشدر و بو وطنڭ و بو ملّتڭ حياتلرينڭ تمل طاشلرى اولان حقيقتِ قدسيهيى تثبيت ايدر و بو مبارك ملّتڭ يوزده طقسان طوقوزينه ضررسز منفعتى اولديغنه، أجزالرينى اوقويان بتون ذاتلرى إشهاد ايدهبيليرم. هايدى برى چيقسين، ديسين: "بونده بر ضرر گوردم." و ثانيًا: بنم مطبعهم يوق و متعدّد كاتبلرم يوق. بريسنى زور ايله بولابيليرم. و حسنِ خطّم يوق، ياريم اُمّىيم، بر ساعتده آنجق بر صحيفهيى چوق نقصان يازمله يازهبيليرم. مرحوم عاصم بك گبى بعض ذاتلر بنم ايچون بر يادگار اولارق گوزل يازيلريله يارديم ايتديلر. بنم، چوق حزين غربتمدهكى خاطراتمى يازديلر. صوڭره او أنوارِ ايمانيهيى دردينه تام درمان بولان بر قسم ذاتلر اونلرى اوقومق ايستديلر و اوقوديلر؛ حياتِ أبديهلرينه تام بر ترياق اولديغنى حقّ اليقين گورديلر، كنديلرينه إستنساخ ايتديلر.
ألڭزه گچن و نظرِ تفتيشڭزده بولونان "فهرسته رسالهسى" گوسترييور كه؛ رسالهِٔ نورڭ هر بر جزئى، بر آيتِ قرآنيهنڭ حقيقتنى تفسير ايدر و خصوصًا أركانِ ايمانيهيه دائر آيتلرى اويله وضوحله تفسير ايدر كه، آوروپا فيلسوفلرينڭ بيڭ سنهدن بَرى قرآن عليهنده حاضرلادقلرى هجوم پلانلرينى و أساسلرينى بوزويور. شيمديلك ألڭزده إختيار رسالهسنڭ اون برنجى رجاسنده بيڭلر ايمانى و توحيدى برهانلردن بر تك برهان وار. نمونه ايچون اوڭا باقڭز، دقّت ايديڭز. دعوام طوغرى ميدر، ياڭليش ميدر آڭلارسڭز. هم بو وطنه و بو ملّته نه قدر منفعتلى اولديغنى، نمونه ايچون، رسالهِٔ نورڭ أجزالرندن اولان إقتصاد رسالهسى و خستهلره ايماندن گلن
— 289 —
يگرمى بش دوالى رساله و إختيارلره ايماندن گلن اون اوچ رجا و تسلّى رسالهلرى، بو مبارك ملّتڭ ياريسندن زياده بر يكون تشكيل ايدن فقيرلر، خستهلر، إختيارلر طائفهلرينه غايت قيمتدار بر خزينهٔ ثروت و ترياق و ضيا اولديغنى إنصاف ايله باقان هركس قبول ايدر قناعتندهيم.
هم وظيفهِٔ تحقيقاتڭزه يارديم ايچون ديرم: فهرسته رسالهسى يگرمى سنهلك رسالهلريمڭ بر قسمنڭ فهرستهسيدر. ايچندهكى رسالهلرڭ بر قسمنڭ أصللرى دار الحكمتدن باشلار. فهرستهدهكى نومرولر، تأليف ترتيبيله دگلدرلر. مثلا: يگرمى ايكنجى سوز، برنجى سوزدن داها أوّل تأليف ايديلمش و يگرمى ايكنجى مكتوب، برنجى مكتوبدن داها أوّل يازيلمش. بونلر گبى چوق وار...
ثالثًا: ايمان علمندن عبارت اولان رسالهِٔ نور أجزالرى، أمنيت و آسايشى تأمين و تأسيس ايدرلر. أوت گوزل سجيهلرڭ و ايى خصلتلرڭ منشأ و منبعى اولان ايمان؛ ألبته أمنيتى بوزماز، تأمين ايدر. ايمانسزلقدر كه، سجيهسزلگى ايله أمنيتى إخلال ايدر.
هم بونى بيليڭز كه، يگرمى اوتوز سنه أوّل بر غزتهده گوردم كه؛ إنگليزلرڭ بر مستملكات ناظرى ديمش: "بو قرآن مسلمانلرڭ ألنده واركن، بز اونلره حقيقى حاكم اولامايز. بونڭ قالديريلماسنه و چوروتولمهسنه چاليشملىيز." ايشته بو كافر معنّدڭ بو سوزى، اوتوز سنهدر نظريمى آوروپا فيلسوفلرينه چويرمش اولديغندن، نفسمدن صوڭره اونلر ايله اوغراشييورم. داخليهيه پك باقهمييورم و داخلدهكى قصورى، آوروپانڭ خطاسى، إفساديدر ديرم. آوروپا فيلسوفلرينه حدّت ايدييورم، اونلرى وورويورم. فَلِلّٰهِ الْحَمْدُ رسالهِٔ نور، او معنّد كافرڭ خولياسنى قيرديغى گبى؛ مادّيون، طبيعيّون فيلسوفلرينى تام صوصديرر بر وضعيته گيرمشدر. دنياده هانگى شكلده اولورسه اولسون، هيچ بر حكومت يوقدر كه كندى مملكتنڭ بويله مبارك
— 290 —
محصولنى و صارصيلماز بر معدنِ قوّهِٔ معنويهسنى ياساق ايتسين و ناشرينى محكوم أيلهسين! آوروپاده راهبلرڭ سربستيتى گوسترييور كه؛ هيچ بر قانون، تاركِ دنيا اولانلره و آخرته و ايمانه كندى كندينه چاليشانلره ايليشمز.
الحاصل: اون سنه قدر سببسز بر نفيه محكوم؛ إختلاطدن، مخابرهدن ممنوع غربتزده بر إختيار آدمڭ، سعادتِ أبديهنڭ آناختارى اولان ايماننه دائر خاطراتِ علميهسنى يازماسنى، دنياده هيچ بر قانون اوڭا ياساق دييهمز و ديمز قناعتندهيم. و شيمدىيه قدر هيچ بر عالم طرفندن تنقيد ايديلمهمسى، ألبته او خاطرات، عينِ حق و محضِ حقيقت اولديغنى إثبات ايدر.
بنم إتهامم و توقيفمه سبب گوستريلن،
دردنجى مادّه:دولتجه ياساق ايديلن طريقت درسنى ويرمكله إخبار ايديلمش اولمقلغمدر.
الجواب: أوّلا، ألڭزدهكى بتون كتابلرم شاهددرلر كه، بن حقائقِ ايمانيه ايله مشغولم. هم متعدّد رسالهلرده يازمشم كه: "طريقت زمانى دگل، بلكه ايمانى قورتارمق زمانيدر. طريقتسز جنّته گيدن پك چوق، فقط ايمانسز جنّته گيرهجك يوق. اونڭ ايچون ايمانه چاليشمق زمانيدر." دييه بيان ايتمشم.
ثانيًا: اون سنهدر إسپارطه ولايتنده بولونويورم. برى چيقسين، "بڭا طريقت درسى ويرمش" ديسين. أوت بعض خاص آخرت قارداشلريمه علومِ ايمانيه و حقائقِ عاليه درسنى، خواجهلق إعتباريله ويرمشم. بو، طريقت تعليمى دگل، بلكه حقيقت تدريسيدر. يالڭز بو قدر وار؛ بن شافعىيم، نمازدن صوڭرهكى تسبيحاتم حنفى تسبيحاتندن برآز فرقليدر. هم آقشام نمازندن ياتسو نمازينه قدر و فجردن أوّل، هيچ كيمسهيى قبول ايتمهمك شرطيله، كندى كنديمه گناهلرمدن إستغفار و
— 291 —
آيتلر اوقومق گبى شيلرله مشغوليتم وار. ظن ايدرم، دنياده هيچ بر قانون بو حاله ياساق دييهمز. بو مسئلهٔ طريقت مناسبتيله حكومت و محكمه مأمورلرى طرفندن بندن صورولويور:
- نه ايله ياشايورسڭ؟
الجواب: طوقوز سنه إقامت ايتديگم بارلا خلقنڭ مشاهدهسيله، شدّتِ إقتصاد بركاتيله، تام قناعت خزينهسيله. أكثر گونلرده هر بر گون يوز پاره ايله، بعض داها آز بر مصرفله ياشاديغمى، بنمله تماس ايدن دوستلرم بيليرلر. حتّى يدى سنه ظرفنده؛ ألبسه، پاپوچ گبى شيلره يدى بانقنوط ايله إداره ايتدم.
هم ألڭزده بولونان تاريخچهِٔ حياتمڭ شهادتيله، بتون حياتمده خلقلرڭ هديه و صدقهلرندن إستنكاف ايدوب، أڭ صادق دوستلريمڭ خاطرلرينى رنجيده ايدهرك هديهسنى ردّ ايتمشم. أگر مجبوريتله هديه آلمش ايسهم، مقابلنى ويرمك شرطيله آلديغمى، بڭا خدمت ايدن دوستلرم بيليرلر. دار الحكمة الإسلاميهده آلديغم معاشدن چوغنى، او زمان يازديغم كتابلرڭ طبعنه صرف ايتدم؛ آز بر قسمنى، حجّه گيتمك ايچون صاقلادم. ايشته او جزئى پاره، إقتصاد و قناعت بركاتيله اون سنه بڭا كافى گلدى و يوز صويومى دوكديرمدى؛ داها او مبارك پارهدن برآز وار.
أى هيئتِ حاكمه! بو اوزون إفاداتمى ديڭلهمكدن اوصانمهمق گركدر. چونكه يگرمى اوتوز كتاب، بنم توقيفنامهمڭ أوراقى ايچنه گيرمشلر. بو قدر إتهام أوراقمه قارشى، ألبته بو اوزون إفاده قيصه قالير. بن اون اوچ سنهدر دنيا سياستنه قاريشمديغمدن، قانونلرى بيلمييورم. هم كنديمى مدافعه ايچون، آلداتمغه تنزّل ايتمديگمه تاريخچهِٔ حياتم شاهددر. بن، حقيقتِ حالى اولديغى گبى بيان ايتدم. سزڭ وجدانڭز وار و قانونلرڭ غدرسز وجهِ تطبيقلرينى بيليرسڭز، حقّمده حكمڭزى ويررسڭز.
— 292 —
بونى ده بيليڭز كه: بعض إقتدارسز مأمورلرڭ إقتدارسزلقلرندن ويا أوهاملرندن ويا كچى و قورد بهانهسى نوعندن ويا كنديلرينه پايه ويرمك ويا حكومته يارانمق فكريله، يڭى سربستى قانونلرينڭ تطبيقلرينه زمين حاضرلامق أنتريقهلرندن، حقّمده دوربين ايله باقهرق حبّهيى قبّه گوسترديلر. سزلردن اميديمز شودر كه؛ إقتداريڭزدن، اونلرڭ أوهاملرينڭ قبّهسنڭ حبّه اولديغنى گوسترمكدر. يعنى اونلرڭ دوربينلرينى عكسنه چويروب باقارسڭز... هم بر رجام وار: مصادره ايديلن كتابلريمڭ، بيڭ ليرادن زياده بنجه قيمتلرى وار. بڭا إعاده ايديڭز. اونلرڭ مهمّ بر قسمى، اون ايكى سنه أوّل آنقره كتبخانهسنه إفتخار و تشكّر ايله قبول ايديلديگنى، كتبخانه ناظرى غزته ايله إعلان ايتمشدر. شيمديلك حياتمه حكملرى گچن هيئتڭزڭ رأييله، بو إفادهمڭ بر صورتنى مدّعىعمومىيه ويروب بنى بو ضرره صوقانلر عليهنده إقامهِٔ دعوا ايتمك و بر صورتنى داخليه وكالتنه و بر صورتنى ده مجلسِ مبعوثانه ويرمك ايستهيورم.
يوقاريدهكى مدافعاتمڭ برنجى تتمّهسى
بنى إستنطاق ايدن ذاتڭ و هيئتِ حاكمهنڭ نظرِ دقّتلرينه! أوّلكى إفادهمه اوچ مادّهيى علاوه ايدييورم.
برنجى مادّه:بزى حيرتده بيراقان و غايت شاشيرتان و بر غرضى إحساس ايدن و بِالإلتزام هيچدن بر سببِ إتهام ايجاد ايتمك نوعندن، مصرّانه بر جمعيت و تشكيلات وارمش گبى صورييورلر. "بو تشكيلاتى ياپمق ايچون نرهدن پاره آلييورسڭز؟" دييورلر.
الجواب: أوّلا، بن دخى صورانلردن صورويورم: بويله بر جمعيتِ سياسيهنڭ، بزم طرفمزدن وجودينه دائر هانگى وثيقه، هانگى أمارهلر وار و پاره ايله تشكيلات
— 293 —
ياپديغمزه هانگى دليل، هانگى حجّت بولمشلر كه، بو قدر مصرّانه صورييورلر؟ بن اون سنهدر إسپارطه ولايتنده شدّتلى ترصّد آلتنده بولونمشم. بر ايكى خدمتكار و اون گونده بر ايكى يولجيدن باشقه آدملرى گورمهين غريب، كيمسهسز، دنيادن اوصانمش، سياستدن غايت شدّتله نفرت ايتمش و قوّتلى سياسى مخالف جمعيتلرڭ نه قدر عكس العمللر ايله ضررلى و عقيم قالديغنى مكرّر مشاهداتله گورمش و كندى قوم و بيڭلر دوستلرى ايچنده، أڭ مهمّ فرصتده، سياسى جمعيت و جريانلرى ردّ ايتمش و قاريشمامش و ايمانِ تحقيقينڭ غايت قدسى و هيچ بر شيله زدهلنمهسى جائز اولميان خدمتى بوزمق و أغراضِ سياسى ايله چوروتمهيى أڭ بيوك بر جنايت تلقّى ايدهرك شيطاندن قاچار گبى سياستدن قاچان و اون سنهدن بَرى
اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ وَ السِّيَاسَةِ
كندينه دستور ايدن و حيلهيى حيلهسزلكده بولان، عصبى و بِلا پروا أسرارينى فاش ايدن، اون سنه قوجه إسپارطه ولايتنڭ حسّاس و جسّاس مأمورلرينه بويله تشكيلات سزديرمهين بو آدمدن، "بويله بر تشكيلات وار و سياسى بر دولابى چويرييورسڭز" ديينلره قارشى، يالڭز بن دگل، بلكه إسپارطه ولايتى و بتون بنى طانييانلر، بلكه بتون أهلِ عقل و وجدان، اونلرڭ إفترالرينى نفرتله قارشيلار و "غرضكار پلانلر ايله اونى إتهام ايدييورسڭز" دييهجكلر.
ثانيًا: مسئلهمز ايماندر. ايمان اخوّتيله بو مملكتده و إسپارطهنڭ يوزده طقسان طوقوز آدملرى ايله اخوّتمز وار. حالبوكه جمعيت ايسه، أكثر ايچنده أقلّيتڭ إتّفاقيدر. بر آدمه قارشى، طقسان طوقوز آدم جمعيت اولماز. مگر غايت إنصافسز بر دينسز، هركسى (حاشا) كندى گبى دينسز توهّم ايدوب، بو مبارك و ديندار ملّتى تحقير ايتمك نيّتيله بويله إشاعه ايدر...
— 294 —
ثالثًا: بنم گبى پك جدّى بر محبّتله تورك ملّتنى سَون و قرآنڭ ثناسنه مظهريتلرى جهتيله تورك ملّتنى پك چوق تقدير ايدن و آلتى يوز سنهدن بَرى بتون دنيايه قارشى قويان و قرآنڭ بايراقدارى اولان بو ملّته قارشى غايت شدّتلى طرفدار بولونان و بيڭ توركڭ شهادتيله، بيڭ ملّيتجى توركجيلر قدر تورك ملّتنه بِالفعل خدمت ايدن و قيمتدار اوتوز قرق تورك گنجلرى، نمازسز اوتوز بيڭ همشهريلرينه ترجيح ايتمكله بو غربتى إختيار ايدن و خواجهلق حيثيتيله عزّتِ علميهيى محافظه ايدن و حقائقِ ايمانيهيى پك واضح بر صورتده درس ويرن بر إنسانڭ؛ اون سنه و بلكه يگرمى اوتوز سنه ظرفنده، يگرمى اوتوز دگل، بلكه يوز، بلكه بيڭلر طلبهسى، صِرف ايمان و حقيقت و آخرت نقطهسنده اونڭله فداكارانه باغلانسه و آخرت قارداشى اولسهلر چوق ميدر و ضررى مى وار؟ هيچ أهلِ وجدان و إنصاف بونلرى تنقيده جواز ويرر مى؟ و بونلره جمعيتِ سياسيه نظريله باقهبيلير مى؟
رابعًا: اون سنه ظرفنده يوز بانقنوط ايله إداره ايدن و گونده، بعضًا قرق پاره ايله گچينن و يتمش يامالى بر عبايى يدى سنه گيهن بر آدم حقّنده: "نرهدن پاره آلوب ياشايورسڭ و تشكيلات ياپييورسڭ؟" ديينلر، نه قدر إنصافدن اوزاق دوشدكلرينى أهلِ إنصاف آڭلار.
ايكنجى مادّه:منمن حادثهسنڭ بر يالانجى تقليدينى ياپوب؛ ملّته دهشت ويروب، سربستى قانونلرى قولايجه تطبيق ايتمك دسيسهسيله، حكومتى إغفال ايدهرك، گويا "حكومتڭ سربستى قانونلرينى قبول ايتديرمسنه يارديم ايدييور" أنتريقهسيله، بنى بارلادن إسپارطهيه جبرًا جلب ايتديلر. باقديلر، بن اويله فتنهلره آلَت اولامييورم و اويله هر جهتجه وطنه، ملّته، دينه ضررلى اولان عقيم تشبّثلره هيچ بر مَيلم يوقدر، آڭلاديلر كه او وقت پلانلرينى دگيشديرديلر. بنم بگنمديگم بر شهرتِ كاذبهمدن إستفاده ايدوب، هيچ خاطر و خيالمزه گلمهين أنتريقهلرله
— 295 —
باشمزه منمن حادثهِٔ مظلومهسنڭ بر موهوم تقليدينى گچيرديلر. هم ملّته، هم حكومته، هم معصوم، موقوف بر چوق أفرادِ ملّته بيوك ضرر ويرديلر. شيمدى يالانلرى ميدانه چيقدقجه، قوردڭ كچىيه بهانه بولماسى نوعندن بهانهلرى بولوب، مأمورينِ عدليهيى شاشيرتمق ايستهيورلر. عدليه مأمورلرينڭ بو مسئلهده چوق دقّته و إحتياطه محتاج اولدقلرينى، مدافعهِٔ ملّيه حقوقم نقطهسنده خاطرلاتييورم. أصل إتهام ايديلهجك اونلردر كه، حكومتڭ بعض أركاننه دالقاووقلق ايدوب و ساختهكارلقله، بر يالانجى جمعيت ماسكهسى آلتنده بعض صافدل معصوملرى، بيچارهلرى تهييج ايدهرك كوچك بر حادثه چيقارير؛ صوڭره شيطان گبى حبّهيى قبّه گوستروب، حكومتى شاشيرتير، چوق معصوملرى أزديرر، مملكته بيوك ضرر ويرر، قباحتى باشقهلره يوكلر. ايشته بو مسئلهمز عينًا بويلهدر.
اوچنجى مادّه:حكومتڭ دائرهلرى ايچنده أڭ زياده حرّيتنى محافظه ايتمگه و تأثيراتِ خارجيهدن أڭ زياده بىطرفانه، حسّياتسز باقمقله مكلّف اولان ألبته محكمهدر. بن، محكمهنڭ حرّيتِ تامّهسنه إستنادًا، حرّيتله حقوقِ حرّيتمى بو صورتله مدافعه ايتمگه حقّم واردر. أوت هر يرده، عدليهده مال و جان مسئلهلرى وار. أگر حاكم شخصى حدّت ايدوب بر قاتلى قتل ايتسه، او حاكم قاتل اولور. ديمك عدليه مأمورلرى، حسّياتدن و تأثيراتِ خارجيهدن بتون بتون آزاده و سربست اولمازسه، صورةً عدالت ايچنده مدهش گناهلره گيرمك إحتمالى وار. هم جانيلرڭ، كيمسهسزلرڭ و مخالفلرڭ دخى بر حقّى وار. و حقّنى آرامق ايچون، غايت بىطرفانه بر مرجع ايسترلر. عدالت نقطهسندن طرفگيرلك فكرينى ويروب، عدالتڭ ماهيتنى ظلمه چويرن، حقّمده صرف ايديلن بر تعبيردر كه، إسپارطهده و بوراده بعض إستجوابلرده إسمم سعيد نورسى ايكن، هر تكرارنده سعيد كردى و بو كرد دييه بنى اويله ياد ايدييورلر. بونڭله، هم آخرت قارداشلريمڭ حميتِ ملّيهلرينه ايليشوب عليهمه بر حسّ اويانديرمق، هم محكمه و عدالتنڭ ماهيتنه بتون بتون
— 296 —
ضد و مخالف بر جريان ويرمكدر. أوت، حاكم و محكمه طرفگيرلك شائبهسندن مبرّا و غايت بىطرفانه باقماسى برنجى شرطِ عدالت اولديغنه دائر بيڭلر وقوعاتِ تاريخيهدن، حضرتِ على رضى اللّٰه عنهڭ خلافتى زماننده بر يهودى ايله محكمهده برابر اوطورمهلرى و چوق پادشاهلرڭ، عادى آدملر ايله محكمهِٔ عدالتده گورولمهسى گبى چوق حادثاتِ تاريخيه واركن، بنم حقّمده بر يبانيلك حسّنى ويرن و نظرِ عدالتى شاشيرتمق ايستهين آدملره ديرم:
أى أفنديلر! بن، هر شيدن أوّل مسلمانم و كردستانده دنيايه گلدم. فقط، توركلره خدمت ايتدم و يوزده طقسان طوقوز منفعتلى خدمتم توركلره اولمش و أڭ چوق حياتم توركلر ايچنده گچمش و أڭ صادق و أڭ خالص قارداشلرم توركلردن چيقمش و إسلاميت اوردولرينڭ أڭ قهرمانى توركلر اولديغندن، مسلكِ قرآنيهم جهتيله، هر ملّتدن زياده توركلرى سومك و طرفدار اولمق قدسى خدمتمڭ مقتضاسى اولديغندن؛ بڭا كرد ديين و كندينى ملّيتپرور گوسترن آدملرڭ بيڭى قدر تورك ملّتنه خدمت ايتديگمى، حقيقى و جوانمرد بيڭ تورك گنجلرينى إشهاد ايدهبيليرم.
هم هيئتِ حاكمهنڭ أللرنده بولونان اوتوز قرق كتابمى؛ خصوصًا إقتصاد، إختيارلر، خستهلر رسالهلرينى إشهاد ايدييورم كه: تورك ملّتنڭ بشدن درت قسمنى تشكيل ايدن مصيبتزده، فقيرلر و خستهلر و ديندار متّقيلر طائفهلرينه بيڭ توركجى قدر خدمت ايدن او كتابلر، كردلرڭ أللرنده دگل، بلكه تورك گنجلرينڭ أللرندهدرلر. هيئتِ حاكمهنڭ مساعدهسيله، بزى بو بلايه صوقان و حكومتڭ مهمّ بعض أركاننى إغفال ايدن و ملّيتپرورلك پردهسى آلتنده أنتريقهلرى چويرن ملحد ظالملره ديرم:
— 297 —
أى أفنديلر! بنم حقّمده تثبيت ايديلمهين و تثبيت ايديلسه دخى بر صوچ تشكيل ايتمهين و صوچ اولسه بيله يالڭز بنى مسئول ايدن بر مادّه يوزندن، قرقدن فضله توركڭ أڭ قيمتدار گنجلرينى و أڭ محترم إختيارلرينى، بيوك بر جنايت ايشلهمشلر گبى بو بلايه آتمق، ملّيتپرورلك ميدر؟ أوت سببسز بويله إشكنجهلى توقيفه دوشنلر ايچنده، تورك گنجلرينڭ مدارِ إفتخارى اولاجق بر قسم ذاتلر وار كه؛ (حاشيه): او ذاتلر، منعِ محاكمه ايله، ايكى آيلق صيقنتيلى توقيفدن صوڭره تخليه ايديلمشلردر. اوزاقدن قيمتنى حسّ ايدوب، اوڭا يالڭز بر سلام ويا ايمانى بر رساله گوندرممله، اونى بر جانى گبى چولوق و چوجقلرى ايچندن آلوب بو بلايه آتمق ملّيتجيلك ميدر؟ بن كه، سزڭ نظريڭزده يبانى ملّتدنم دييورم. بو موقوف اولان جوانمرد و محترم تورك گنجلرى و إختيارلرى ايچنده اويلهلرى وار كه؛ اونلرڭ بر دانهسنى، كندى ملّتمدن يوز آدمه دگيشديرمم. ايچنده اويلهلرى وار كه؛ اون سنه بڭا ظلم ايدن مأمورلره، بش سنهدن بَرى اونلرڭ خاطرلرى ايچون، او ظالملره بددعايى بيراقدم. و اونلرڭ ايچنده اويلهلرى وار كه؛ عالى سجيهلرڭ أڭ خالص نمونهلرينى او عالىجناب تورك آرقداشلرده كمالِ حيرت و تقديرله گوردم و تورك ملّتنڭ سرِّ تفوّقنى اونلرله آڭلادم. بن، وجدانمله و چوق أمارهلرله تأمين ايدرم كه؛ أگر بو معصوم موقوفلر عددنجه وجودلرم بولونسه ايدى وياخود اونلرڭ عمومنه گلن هر نوع مشقّتلرينى آلابيلسه ايدم؛ قَسَم ايدرم كه، مفتخرانه او قيمتدار ذاتلره بدل چكمك ايستردم. بنم بونلره قارشى بو حسّم، اونلرڭ قيمتِ ذاتيهلرى ايچوندر؛ يوقسه شخصمه قارشى فائدهسى طوقونمسى دگلدر. چونكه، بر قسمنى يڭى گورويورم. بر قسمى، بلكه او بندن فائده گورمش، بن اوندن ضرر گورمشم. فقط بيڭلر ضرر گورسهم، ينه اونلرڭ قيمتى نظرمده تنزيل ايتمز.
ايشته، أى توركجيلك دعوا ايدن ملحد ظالملر! تورك ملّتنڭ مدارِ إفتخارى اولابيلهجك بو قدر ذاتلرى غايت عادى و أهمّيتسز بهانهلر ايله (سزڭ تعبيريڭزله) بنم گبى بر كرد يوزندن پريشان ايتمك، تذليل ايتمك ملّيتجيلك ميدر؟ توركجيلك ميدر؟ وطنپرورلك ميدر؟ هايدى، او إنصافسز وجدانڭزه حواله ايدييورم.
— 298 —
ايشته محكمهِٔ عادله، اونلرڭ معصوميتنى آڭلامقله چوقلرينى تخليه ايتدى. أگر اورتهده بر صوچ وارسه، او صوچ بنمدر. اونلر، علوِّ جنابلرندن، بنم گبى غريب بر إختيار خواجهيه؛ صوبا ياقمق، صو گتيرمك، يمك پيشيرمك و كنديمه مخصوص بر رسالهمى تبييض ايتمك گبى جزئى ايشلريمى صِرف ِللّٰه ايچون ياپمشلر و بنم خاطرم ايچون خاطره دفترم حكمنده اولان او ايكى رسالهمڭ آخرلرنده، بر خاطره اولمق اوزره إمضالرينى آتمشلر. عجبا دنياده، بويلهلرى، بويله بهانهلرله مؤاخذه ايدهجك بر قانون، بر اصول و بر مصلحت وار مى؟
مدافعاتمڭ ايكنجى تتمّهسى
أى هيئتِ حاكمه! گلهجك بياناتمده، بلكه وظيفهڭزجه لزومسز شيلر بولونهجق. فقط بو مسئلهلر ايله عموم مملكت، بلكه دنيا علاقهداردر. يالڭز سز دگل، اونلر دخى معنًا ديڭلهيورلر. هم بياناتمده إنتظامسزلق گورهجكسڭز. سببى ايسه، مهمّ بر حقّم بڭا ويريلمدى. بنم حسنِ خطّم يوق. چوق رجا ايتدم كه، بو حيات ممات مسئلهسيدر، بر يازيجى بڭا ويريڭز؛ تا حقّمى مدافعه ايچون بر إستدعا يازديرهيم. ويرمديلر. بلكه بنى ايكى آى، غايت إنصافسزجهسنه بتون بتون قونوشمقدن منع ايتديلر. اونڭ ايچون، غايت نقصان و مشوّش يازمله إنتظاملى يازامدم. ايشته آخر بياناتم بودر:
— 299 —
أگر فرضِ محال اولارق، مفسدلرڭ، مخبرلرڭ إخبار ايتدكلرى گبى، رسالهِٔ نور، حكومتڭ بر طاقم سياستيله و بعض قانونلريله توفيق ايديلمييور، معارضه ايدييور؛ بلكه باشقه سياسى قناعتلردر و آيرى آيرى فكرلردر؛ و عموم رسالهلر، ايماندن دگل، بلكه سياستدن بحث ايدر دييه، غايت ظاهر بر إفترا فرض و قبول ايديلسه، جوابًا ديرم: مادام حرّيتڭ أڭ گنيش شكلى جمهوريتدر و مادام حكومت ايسه، جمهوريتڭ أڭ سربست صورتنى قبول ايتمشدر؛ ألبته حقيقى و قطعى و ردّ ايديلمز قناعتِ علميهيى و أفكارِ صائبهيى آسايشه طوقونمامق شرطيله، جمهوريتڭ حرّيتى، او حرّيتِ علميهيى إستبداد آلتنه آلاماز و اونى بر صوچ طانيماز. أوت دنياده هيچ بر حكومت وار ميدر كه، بتون بر تك قناعتِ سياسيهده بولونسون؟ هايدى (فرضِ محال اولارق) بن، پرده آلتنده كندى كنديمه قناعتِ سياسيهمى يازمشم و بر قسم خاص دوستلريمه گوسترمشم؛ بونده صوچ وار ديين قانونلرى ايشيتمهمشم. حالبوكه رسالهٔ نور، ايمان نورندن بحث ايدر؛ سياست ظلمتنه سقوط ايتمهمش و تنزّل ايتمز.
أگر فرضا، لائك جمهوريتڭ ماهيتنى بيلمهين بر دينسز ديسه: "سنڭ رسالهلرڭ، قوّتلى بر دينى جريان ويرييور، لا دينى جمهوريتڭ پرنسبلرينه معارضه ايدييور."
الجواب:حكومتڭ لائك جمهوريتى دينى دنيادن آييرمق ديمك اولديغنى بيلييورز. يوقسه، هيچ بر خاطره گلمهين دينى ردّ ايتمك و بتون بتون دينسز اولمق ديمك اولديغنى، غايت أحمق بر دينسز قبول ايدر. أوت، دنياده هيچ بر ملّت دينسز اولارق ياشامديغى گبى؛ تورك ملّتى مِثللو بتون عصرلرده ممتاز اولارق، بتون أقطارِ جهانده، نرهده تورك وارسه مسلماندر. سائر عناصرِ إسلاميهنڭ كوچك ده اولسه ينه بر قسمى، إسلاميت خارجندهدر. بويله پك جدّى و حقيقى ديندار و
— 300 —
بيڭ سنه قدر حق ديننڭ قهرمان اوردوسى اولارق زمين يوزنده، مفاخرِ ملّيهسنى ميليونلر منابعِ دينيه ايله چاقان و قلنجلرينڭ اوجلريله يازان بو مبارك ملّتى، "دينى ردّ ايدر ويا دينسز اولور" دييه إتهام ايدن يالانجى دينسزلر و ملّيتسزلر، اويله بر جنايت ايشلهيورلر كه، جهنّمڭ أسفلِ سافلين طبقهسنده جزا گورمگه مستحق اولورلر. حالبوكه رسالهِٔ نور، حياتِ إجتماعيهنڭ قانونلرينى ده إحاطه ايدن دينڭ گنيش دائرهسندن بحث ايتمز. بلكه أصل موضوعى و هدفى؛ دينڭ أڭ خاص و أڭ يوكسك قسمى اولان ايمانڭ أركانِ عظيمهسندن بحث ايدر. هم أكثريتله مخاطبم، أوّل كندى نفسم، صوڭره آوروپا فيلسوفلريدر. بويله مسائلِ قدسيهدن، طوغرى اولمق شرطيله ضرر توهّم ايدن، يالڭز شيطانلر اولابيلير تصوّرندهيم. يالڭز اوچ درت رساله، تنقيدكارانه شكوا صورتنده بر قسم مأمورلره باقمش. فقط او رسالهلر، حكومتله مبارزه و تنقيد ايچون دگل، بلكه بڭا ظلم ايدن و مأموريتنى سوءِ إستعمال ايدن بر قسم مأمورلره قارشيدر. هم صوڭره ده، سوءِ تفهّمه مدار اولمامق ايچون، او اوچ درت رسالهلره "محرمدر" دييوب نشرينى منع ايتمشيز. سائر رسالهلرڭ أكثرِ مطلقهسى، درت بش سنه أوّل و بر قسمى سكز سنه أوّل، بر قسمى اون اوچ سنه أوّل تأليف ايديلمشلردر. يالڭز إقتصاد و إختيارلر و خستهلر رسالهلرى گچن سنه تأليف ايديلمشلر. و بونڭله برابر رسالهلر، حكومتڭ قانونلرينه مغاير اولماديغى و آسايشى إخلال و خلقى إضلال ماهيتنده بولونماديغنى و بِالعكس حكومتجه تقديرلر ايله قارشيلانمهسى لازم گلهجگنى، ذرّه مقدار عقلى بولونان، رسالهلرى بىطرفانه تدقيق ايدن تصديق ايدر. و أگر فرضِ محال اولارق، حكومتڭ نقطهِٔ نظرينه چوق نقطهلرى مخالف اولسه بيله ٢٨ تمّوز ٩٣٣ تاريخنده، أوّلكى جُرملرڭ بو قسملرينى عفو ايتمكده اولان و أخيرًا نشر ايديلن عفو قانونى موجبنجه او رسالهلرى تعقيبه محل قالماديغنى إدّعا ايدوب، بزه ايديلن حقسزلغڭ بر آن أوّل دفع ايديلمسى و رسالهلرڭ إعاده اولونماسنى طلب ايدرم.
— 301 —
أگر إنسانيتڭ ماهيتنى، حيوانيتڭ أڭ بدبخت و أڭ آشاغى درجهسنده تلقّى و دنيايى دائمى و لا يزال توهّم و إنسانى باقى و لا يموت تخيّل ايدن بر سرخوش وجدانسز طرفندن دينيلسه: "سنڭ بتون رسالهلرڭ، ايمانى پك قوّتلى درس ويرييور. دنيادن صوغوتويور. نظرى، آخرته چويرييور. بز ايسه، بتون قوّت و دقّت و ذهنمزله دنيا حياتنه متوجّه اولمامز ايله بو زمانده ياشايهبيليرز. چونكه شيمدى ياشامق و دشمنلردن صاقينمق چوق مشكللشمشدر."
الجواب:ايمانِ تحقيقينڭ درسلرى، گرچه نظرى آخرته باقديرييور؛ فقط دنيايى، او آخرتڭ مزرعه و چارشوسى و بر فابريقهسى گوسترمكله، داها زياده دنيا حياتنه چاليشديرر. هم ايمانسزلقدهكى مدهش بر صورتده قيريلان قوّهِٔ معنويهيى، غايت قوّتلى بر طرزده قزانديرر. و مأيوسيت ايچنده عطالت و لاقيدلغه دوشنلرى شوق و غيرته، سعيه سَوق ايدر، چاليشديرر. عجبا بو دنياده ياشامق ايستهينلر؛ بويله حياتِ دنيويهنڭ لذّتنى، هم چاليشمغه شوقى، هم حدسز مصيبتلرينه قارشى طايانمغه مدار قوّهِٔ معنويهسنى تأمين ايدن و إعتراض قبول ايتمهين دليللر ايله إثبات ايديلن ايمانِ تحقيقينڭ درسلرينه ياساق دينهجك بر قانونڭ وجودينى قبول ايدرلر مى و اويله بر قانون اولابيلير مى؟
أگر إدارهِٔ ملّت و آسايشِ مملكتڭ حقيقى أساسلرينى بيلمهين بر جاهل حميتفروش ديسه: "سنڭ رسالهلرڭ، آسايشى بوزانلره و إدارهيى قاريشديرانلره بر مدار اولابيلير جهتيله و سن دخى إحتياطسزلق ايدوب إدارهِٔ حاضرهيه إعتراض ايتسهڭ، رسالهلرڭ قوّتيله بر غائله آچمق إحتماليله سڭا ايليشييورز."
الجواب:رسالهِٔ نوردن درس آلان، ألبته چوق معصوملرڭ قاننى و حقوقنى ضايع ايدن فتنهلره گيرمز و بِالخاصّه تجربهلريله، مكرّرًا عقيم و ضررلى قالان فتنهلره هيچ بر جهتله ياناشماز. و بو اون سنهدهكى اون فتنهلره، رسالهِٔ نورڭ شاكردلرينڭ
— 302 —
اوندن بريسى، بلكه أصلا هيچ بريسى قاريشمديغى گوسترر كه، رسالهلر بو فتنهلره ضد و آسايشى تأمينه مداردرلر. عجبا إدارهجه و آسايشى محافظهجه؛ بيڭ ايمانلى آدم مى، يوقسه اون دينسز سرسرى مى داها قولايدر؟ أوت ايمان، گوزل سجيهلر ويرمكله هم مرحمت حسّنى، هم ضرر ويرمكدن صاقينمق مَيلنى ويرر. امّا بنم إحتياطسزلغم ايسه، بو اون اوچ سنهدر إمكان دائرهسنده نه قدر أليمدن گلمش ايسه حكومتڭ نظرِ دقّتنى جلب ايتمهمك و اونڭله اوغراشمامق و ايشلرينه قاريشمهمق ايچون إسپارطه ولايتنه معلوم اولان خارقه بر صورتده منزويانه و مردمگريزانه و مشفقكارانه و سياستدن مجتنبانه ياشاديغمى بو مملكت بيلير.
أى بنى بو بلايه سَوق ايدن إنصافسزلر! آڭلاشيلييور كه، آسايش عليهنده حركت ايتمديگمدن بندن قيزديڭز، حدّت ايتديڭز. آسايشه دشمنلق طماريله بنى توقيف ايتديرديڭز. أوت آسايشى بوزمق و إدارهيى قاريشديرمق ايستهينلر، بنم حقّمده حكومتى إغفال ايدهرك، عدليهيى لزومسز إشغال ايدوب بنى توقيف ايتديرنلردر. اونلرڭ حقّنده دگل يالڭز بز، بلكه مملكت نامنه، باشده مدّعىعمومى اولارق هيئتِ حاكمهيه دعوا ايتمليدر.
أگر دينيلسه:"سن وظيفهسزسڭ، ملّتڭ حرمتنى قبول ايدوب وظيفهدارلر گبى دينى درس ويرهمزسڭ. هم دينى درس ويرهجك رسمى بر دائره وار، اونڭ مساعدهسى لازمدر."
الجواب:أوّلا، بنم مطبعهم و كاتبلرم يوقدر كه وظيفهٔ نشرى ياپسين. بزمكى خصوصيدر. خصوصى ايشلره، خصوصًا ايمانى و وجدانى اولسه، حرّيتِ وجدان دستورى، اونڭ سربستيتنى تأمين ايدر.
ثانيًا: حكومتِ إتّحاديه إتّفاقلريله، دار الحكمة الإسلاميهده آوروپايه قارشى حقائقِ إسلاميهيى إثبات ايدهجك و ملّته درس ويرهجك بر وظيفه ايله توظيف
— 303 —
ايتمهلرى و ديانت رياستنڭ وانده بنى واعظ تعيين ايتمهسى و شيمدىيه قدر يوز رسالهدن زياده أثرلرم علما أللرنده گزمهسى و تنقيد ايديلمهمسى إثبات ايدر كه، ملّته درس ويرمگه حقّم وار!
ثالثًا: أگر قبر قپوسى قپانسه ايدى و إنسان دنياده لا يموت قالسه ايدى، او وقت وظيفهلر يالڭز عسكرى و إدارى و رسمى اولوردى. مادام هر گون لا أقل اوتوز بيڭ شاهد، جنازهلريله اَلْمَوْتُ حَقٌّ دعواسنى إمضا ايدييورلر؛ ألبته دنيايه عائد وظيفهلردن داها أهمّيتلى ايمانى وظيفهلر وار. ايشته رسالهِٔ نور او وظيفهلرى قرآنڭ أمريله ايفا ايدييور. مادام رسالهِٔ نورڭ آمرى، حاكمى، قوماندانى اولان قرآن، قومانداسى اوچ يوز أللى ميليونه حكم ايدوب تعليمات ياپديرييور؛ و هر گون لا أقل بش دفعه، بشدن دردينڭ أللرينى درگاهِ إلٰهيهيه آچديرييور؛ و بتون جامعلرده و جماعتلرده، نمازلرده، قدسى، سماوى فرمانلرينى حرمتله اوقوتديرييور؛ ألبته اونڭ حقيقى تفسيرى و او گونشڭ بر نورى و اونڭ بر مأمورى اولان رسالهِٔ نور، او وظيفهِٔ ايمانيهسنى بِإذْنِ اللّٰه صدمهلره اوغراتميهرق گورهجكدر. اويله ايسه أهلِ دنيا و أهلِ سياست، اونڭله مبارزه دگل، بلكه اوندن إستفاده ايتمگه پك چوق محتاجدرلر. أوت شو طلسمِ كائناتڭ مغلقنى كشف ايدن و موجوداتڭ نرهدن نرهيه و نه اولاجقلرينڭ طلسمنى آچان رسالهِٔ نورڭ أجزالرندن يگرمى طوقوزنجى سوز و تحوّلاتِ ذرّاتڭ معمّاسنى كشف ايدن اوتوزنجى سوز و كائناتده متماديًا فنا و زوال ايچندهكى فعاليت و خلّاقيتِ عموميه طلسمِ عجيبنى حلّ و كشف ايدن يگرمى دردنجى مكتوب و توحيدڭ أڭ درين و أڭ مهمّ معمّاسنى كشف و حلّ و ايضاح ايدن و حشرِ بشرى بر سينك إحياسى قدر قولاى اولديغنى إثبات ايدن يگرمنجى مكتوب و طبيعتپرستلرڭ فكرِ كفريلرينى أساسيله بوزان و تخريب ايدن طبيعت رسالهسى نامندهكى يگرمى اوچنجى لمعه گبى رسالهِٔ نورڭ چوق جزءلرى وار.
— 304 —
بونلرڭ يالڭز بريسندهكى معمّايى كشف ايدن بر عالم، بر أديب، بر پروفسور، هانگى حكومتده اولسه، تقديرله مكافات و إكراميه ويريلهجگنى، بو رسالهلرى دقّتله مطالعه ايدن تصديق أيلر.
بو بياناتمه، صدددن خارج تفصيلات نظريله باقمهمق گركدر. چونكه رسالهِٔ نورڭ يوزدن زياده رسالهلرى بنم أوراقِ توقيفيهم حكمنه گچمش اولديغندن، هم هيئتِ حاكمه تدقيق ايله مكلّفدر، هم بن ايضاح و جواب ويرمگه، قرآنه و عالمِ إسلامه و إستقباله علاقهدارلغى جهتيله مجبورم. مادام بر مسئلهنڭ تام تنوّرى، هر حالده اوزاق و ياقين بتون إحتماللرى بيان ايتمكله اولور. مسئلهمزه عائد اوزاق بر إحتمالى بيان ايتمگه إحتياج وار. شويله كه:
أگر دينسزلگى و كفرى كندينه مسلك إتّخاذ ايدن بدبخت بر قسم آدملر، بر مقصدِ سياسينڭ پردهسى آلتنده حكومتڭ بعض أركاننه حلول ايدوب إغفال ايتسهلر ويا مأموريت مسلگنه گيرسهلر و رسالهِٔ نورى دسيسهلرله إمحا و بنى تهديدلريله صوصديرمق ايچون ديسهلر: "تعصّب زمانى گچدى. ماضىيى اونوتمق و إستقباله بتون قوّتمزله متوجّه اولمق لازم گليركن، سنڭ إرتجاعكارانه بر صورتده دينى و ايمانى قوّتلى درس ويرمڭ ايشمزه گلمز!"
الجواب:أوّلا او ماضى ظن ايديلن زمان ايسه، إستقباله إنقلاب ايتمش و حقيقى إستقبال اودر و اورايه گيدهجگز.
ثانيًا: رسالهِٔ نور تفسير اولديغى حيثيتيله، قرآنِ حكيم ايله باغلانمش. قرآن ايسه، كُرهِٔ أرضى عرشه باغلايان جاذبهِٔ عموميه گبى بر حقيقتِ جاذبهداردر. آسياده حكم ايدنلر، قرآنڭ رسالهِٔ نور گبى تفسيرلريله مبارزه ايدهمزلر. بلكه مصالحه ايدرلر، اوندن إستفاده ايدرلر و حمايه ايدرلر.
— 305 —
امّا بنم صوصمام ايسه؛ مادام عادى بر كشف يولنده و أهمّيتسز بر فكرِ سياسى پشنده و دنيوى بر حيثيت يوزندن چوق أهلِ عزّتڭ باشلرى فدا ايديلسه؛ ألبته قوجه جنّتڭ فيآتى اولاجق بر ثروت و حياتِ أبديهيى قزانديرهجق بر آبِ حيات و بتون فيلسوفلرى حيرتده بيراقهجق بر كشفيات يولنده، وجودم ذرّهلرى عددنجه باشلرم بولونسه و فدا ايديلمسى لازم گلسه، بِلا تردّد فدا ايديلير. هم بنى تهديد ويا إمحا صورتيله صوصديرمق، بر ديل يرينه بيڭ ديل قونوشديرهجق. يگرمى سنهدن بَرى روحلره يرلشن رسالهِٔ نور؛ صوصمش بر ديلمه بدل، بيڭلر ديللرى سويلتديرمسنى رحيمِ ذو الجلالدن اميدوارم.
٭ ٭ ٭
أهمّيتسز فقط أهمّيتلى بر صوچ اولارق بڭا صوريلان بر مسئله
دييورلر كه: "سن شاپقهيى باشڭه قويمييورسڭ؛ محكمه گبى چوق رسمى يرلرده باشڭى آچمييورسڭ. ديمك او قانونلرى ردّ ايدييورسڭ. او قانونلرى ردّ ايتمهنڭ جزاسى شدّتليدر!"
الجواب:بر قانونى ردّ ايتمك باشقهدر و او قانونله عمل ايتمهمك بتون بتون باشقهدر. أوّلكينڭ جزاسى إعدام ايسه، بونڭ جزاسى يا بر گون حپس و بر ليرا جزاىِ نقدى ويا بر تكدير ويا بر إخطاردر. بن او قانونلرله عمل ايتمييورم؛ هم عمل ايتمكله دخى مكلّف اولامييورم. چونكه منزوى ياشايورم. بو قانونلر خصوصى منزللره گيرمز.
بر إخطار:بو ايكى آيدر غايت دقّتله و اينجه ألكله ألهمك صورتيله؛ هم إسپارطه، هم أسكيشهر محكمهلرى، هم داخليه وكالتى اون سنهدن بَرى تراكم
— 306 —
ايدن محرم كتابلريمى و خصوصى مكتوبلريمى مصادره ايدوب تفتيش ايتدكلرى حالده، گيزلى بر قوميته و جمعيت گبى مدارِ إتهام هيچ بر مادّهيى تثبيت ايتمدكلرينى إعترافله برابر، داها تدقيقه دوام ايدييورلر. بن ده ديرم:
أى أفنديلر! بيهوده يورولمايڭز... أگر آراديغڭز وارسه، هيچ بر اوجنى بو قدر زمان بولامديغڭزدن، بيليڭز كه؛ اونى إداره ايدن اويله عجيب بر دها واردر كه، مغلوب ايديلمز و مقابله ايديلمز. چارهِٔ يگانه، اونڭله مصالحهدر. يوقسه، بو قدر معصوملره ضرر ويرمك و أزمك يتر! بلكه غيرت اللّٰهه طوقونور، غلا (قيطلق) و وبا گبى بلالره وسيله اولور. حالبوكه بنم گبى عصبى و أڭ گيزلى اولان سرّينى يبانى آدملره چكينميهرك سويلهين و ديوانِ حربِ عُرفيده مشهور و پك مردانه و فداكارانه مدافعاتى ياپان و إختيارلق زماننده أڭ زياده عاقبتى تهلكهلى و مجهول سرگذشتلردن صاقينمغه مسلكجه مجبور اولان بر آدمه، بويله هيچ كشف ايديلميهجك قوميتهجيلگى إسناد ايتمك، بلاهت درجهسنده بر صافدللكدر وياخود بر أنتريقهدر.
هيئتِ حاكمهدن بر حقّمى ايسترم. بندن مصادره ايديلن كتابلريمڭ بنجه بيڭ ليرادن زياده قيمتلرى وار. و اونلرڭ مهمّ بر قسمى، اون ايكى سنه أوّل آنقره كتبخانهسنده إفتخار و تشكّرلر ايله قبول ايديلمش. خصوصًا صِرف اُخروى و ايمانى اولان اون طوقوزنجى مكتوب ايله يگرمى طوقوزنجى سوزڭ بنم ايچون چوق أهمّيتلرى وار؛ بنم معنوى ثروتم و نتيجهِٔ حياتمدرلر؛ و إعجازِ قرآنينڭ اون قسمندن بر قسمنڭ جلوهسنى گوزه گوستردكلرى ايچون فوق العاده بنجه قيمتلرى وار. هم اونلرى، كنديمه مخصوص اولارق يازديروب يالديزلاتمشم. هم إختيارلغمڭ غايت حزين خاطراتنه دائر اولان إختيارلر رسالهسنڭ اوچ درت نسخهلرندن بر دانهسنى كنديمه مخصوص يازديرمشدم. مادام مؤاخذه ايديلهجك هيچ بر دنيوى مادّه
— 307 —
ايچلرنده يوقدر؛ اونلرى و عربى رسالهلريمى بڭا إعاده ايتمهڭزى بتون روحمله ايستهيورم. حپسده و قبرده دخى اولسهم، او كتابلرم، بو غريب دنيانڭ بڭا يوكلهديگى بش أليم و حزين غربتلرده أنيسلرم و آرقداشلرمدرلر. اونلرى بندن آييرمقله، تحمّلسز بر آلتنجى غربته دوشهجگم و بو چوق آغير غربتڭ تضييقندن چيقان آهلردن صاقينماليسڭز.
محكمهنڭ رئيس و أعضالرندن أهمّيتلى بر حقّمى طلب ايدرم
شويله كه: بو مسئلهده يالڭز شخصم مدارِ بحث دگل كه، سز بنى تبرئه ايتمكله و حقيقتِ حاله مطّلع اولماڭزله مسئله حلّ اولسون. چونكه أهلِ علم و أهلِ تقوانڭ شخصِ معنويسى، بو مسئلهده نظرِ ملّتده إتهام آلتنه گيرديگى و حكومته دخى أهلِ تقوا و علمه قارشى بر أمنيتسزلك گلديگى و أهلِ تقوا و علم، تهلكهلى و ضررلى تشبّثلردن ناصل صاقينهجغنى بيلمسى لازم اولديغى ايچون؛ بنم مدافعاتمڭ كندم قلمه آلديغم بو صوڭ قسمنى، هر حالده يڭى حروف ايله، مطبعه واسطهسيله إنتشارينى ايسترم. تا كه أهلِ تقوا و أهلِ علم، أنتريقهلره قاپيلمهيوب؛ ضررلى، تهلكهلى تشبّثلره ياناشماسينلر؛ و حكومتڭ شخصِ معنويسى نظرِ ملّتده إتهامدن قورتولسون. و حكومت دخى، أهلِ علم حقّنده أمنيت ايتسين و بو آڭلاشيلمامزلق اورتهدن قالقسين. و حكومته و ملّته و وطنه چوق ضررلى دوشن بو گبى حادثهلر و آڭلاشمامازلق داها تكرّر ايتمهسين.
....
الحقّ بوندن طوقوز سنه أوّل، اوننجى سوز سكز يوز نسخه ياييلماسيله أهلِ ضلالتڭ قلبلرندهكى إنكارِ حشرى قلبلرنده صيقشديروب لساننه گتيرمگه ميدان ويرمدى، آغزلرينى طيقادى و خارقه برهانلرينى گوزلرينه صوقدى. أوت اوننجى سوز، حشر گبى بر ركنِ عظيم، ايمانڭ أطرافنده چليكدن زره اولدى؛ أهلِ ضلالتى
— 308 —
صوصديردى. ألبته حكومتِ جمهوريه بوندن ممنون اولدى كه، مبعوثانڭ و واليلرڭ و بيوك مأمورلرڭ أللرنده كمالِ سربستيت ايله اوننجى سوزڭ نسخهلرى گزدى.
....
درت آيدن بَرى بو حيات ممات مسئلهسنده، هيچ بر يردن بنم آجينهجق حالم بر مكتوبله دخى صورديريلمديغى و بنم حقّمده خلقى تنفير ايدهجك بر صورتده تشهير ايتمكله نفرتِ عامّهيى عليهمه جلب ايدوب بتون بتون تسهيلات و معاونتدن محروم قالمش، غريب و كيمسهسز حالمى تصوير ايدن، إعتراضنامهمده ايضاح ايتديگم بر حكايه:
بر زمان، بر پادشاهڭ مبتلا اولديغى بر خستهلغڭ علاجى، بر چوجغڭ قانى ايمش. او چوجغڭ پدرى، چوجغى، حاكمڭ فتواسيله بر پاره مقابلنده پادشاهه ويرمش. چوجق، مجلسده آغلامق و شكوا يرينه گولمش. صورمشلر:
- نهدن إستمداد ايتمييورسڭ، شكايت ايتمييورسڭ، گولويورسڭ؟
ديمش كه: إنسان، مصيبته گرفتار اولديغى وقت؛ أوّل پدرينه، صوڭره حاكمه، صوڭره پادشاهه شكوا ايدر. بنم پدرم، بنى كسيلمك ايچون صاتييور؛ ايشته حاكم ده ئولمكلگمه قرار ويرييور؛ ايشته پادشاه بنم قانمى ايستهيور... بو آنتيقه و پك غريب و شكلى چوق چركين و هيچ گورولمهمش بو حاله قارشى، آنجق گولمك ايله مقابله ايديلير.
ايشته أى شكرى قايا بك! بز ده او چوجق حكمنه گچدك. درديمزى أوّل محلّى حكومتدهكى والىيه، صوڭره محكمه عدالتنه، صوڭره داخليه وكالتنه مراجعت ايدوب مظلوميتمزى بيان ايدهرك ظالملردن بزى قورتارمق ايچون عرضحال
— 309 —
ايتمك مقتضاىِ حال ايكن، گوردك كه: أڭ صوڭ شكوامزى ديڭلهيهجك داخليه وكيلنڭ حقّمزده قاپيلديغى أصلسز أوهامنه بر حقيقت رنگى ويرمك و خطاسنى اورتمك فكريله خطاسنده إصرار ايتمهسى داها بيوك بر خطا اولديغنى دوشونمديگندن؛ دوچار اولديغى غرور خستهلغنه، قانمزى ايستيهرك، بزى أصلسز بهانهلرله پريشان ايتمك ايستهيور. بز ده شكرى قايانڭ شخصنى، داخليه وكيلى اولان شكرى قايا بگه شكوا ايدييورز.
(حاشيه): شكرى قايانڭ نه درجه أصلسز أوهامه قاپيلوب غرض ايتديگنه دليل شودر كه: بنم گبى كيمسهسز و اوچ درت بيچاره آرقداشلريمى محكمهيه ويرمك ايچون، كنديسى آنقرهدن يوز ژاندارمه و اون بش يگرمى پوليس برابر آلوب، گويا إسپارطهدهكى ژاندارمه قوّتى و بر فرقه عسكر كافى گلمييورمش گبى اورتهلغه بر دهشت ويرمهسيدر. عجبا بر تك پوليسڭ و بر تك ژاندارمهنڭ ألى ايله ياپيلاجق بر وظيفهيى، ملّته ايكى اوچ بيڭ ليرا ضرر ويرديروب، صوڭره تخليه ايديلن بيچاره معصوملرى؛ إسپارطهدن تا أسكيشهره بش يوز ليرا نقلياته صرف ايتديرمك و او بيچارهلرى بيڭلرجه ضررلره اوغراتمقدن باشقه، حياتِ إجتماعى آراسندهكى موقعلرينى صارصينتيلره دوچار ايتمك گبى مهمّ حادثهلرى ايجاد ايتمكله، نه درجه داخليه وكالتنڭ تدويرينه و آسايشى تأمينه و بو بيچاره ملّتڭ إستراحتله چاليشمالرينه ضرر ويرديگنى گوسترييور. ديمك بِالإلتزام، هيچدن بيوك بر حادثهيى ايجاد ايتمك غرضيله او وضعيتى گوسترمش؛ حبّهيى يوز قبّه ياپارق، داخليهنڭ أڭ زياده سكونته محتاج اولديغى بر زمانده بويله هر طرفى صارصهجق بر وضعيتى ايجاد ايتمك و قانونسز قانون نامنه عمل ايتمك، قانونجه مهمّ بر جُرم ياپديغنى إدّعا ايدوب، شكرى قايانڭ شخصنى، داخليه وكيلى اولان شكرى قايا بگه شكوا ايدييورز.
أگر سربستيتى تام محافظه ايتمك ايستهين و هيچ بر تأثير قارشيسنده مغلوب اولميان و وجدانلرندهكى حسِّ عدالتله حكم ايدن بو محكمه؛ بزى، شكرى قايا بگڭ شخصى حقّنده ديڭلهيهجكلرينى بيلسه ايدم، أڭ أوّل بز، شكرى قايانڭ شخصى عليهنه إقامهِٔ دعوا ايدهجكدك. چونكه بر سنهدن بَرى، هر گون ويا هر هفته حقّمزده راپور ايستهيه ايستهيه عليهمزه
— 310 —
جاسوسلرڭ، ضابطهلرڭ نظرِ دقّتنى جلب ايتديروب، قربان قويونى گبى كسمك ايچون بزى بسلهتديرييوردى. محكمه ايسه؛ عدالتدن باشقه هيچ بر شى دوشونمهمك لازم گليركن و حقيقةً محكمه ايچندهكى ذاتلر ده عدالته تام باغلى اولدقلرى حالده، يوكسك مقامدهكى شكرى قايا گبى شخصڭ تأثيراتنه قارشى طايانهمدقلرى ايچون، بزى تخليه ايدهميوب سورونديرييورلر. محلّى حكومت اولان إسپارطه واليسى و ضابطهسى ايسه، هركسدن زياده بزى و إسپارطهلى بيچاره، معصوم موقوفلرى حمايه ايتمك و بر آن أوّل قورتولمسنه سعى ايتمهلرى وظيفهِٔ وجدانيهلرى ايكن، بِالعكس چوق معناسز و أصلسز بهانهلر ايله إسپارطه موقوفلرينڭ، خصوصًا محتاج و فقيرلرڭ تعيينلرينى ويرديرمهيوب، آجلقله سفالته دوشمهلرى ايچون اونلرى أزديرمگه چاليشييورلر. ايشته بو حاله شكوا دگل، بلكه آغلامانڭ نهايت درجهسنى گوسترن بو آجى حاله، او چوجق گبى گولمك ايله مقابله ايدييورز و توكّل ايدوب، ايشمزى عزيزِ جبّاره حواله ايدييورز.
٭ ٭ ٭
(معصوم قارداشلريمڭ مظلوميتندن گلن فريادلرينڭ ايشيديلمديگى و بنم ده اونلرله قونوشديرلمديغم بر زمانده، اونلرڭ مأيوسيتلرينه بر تسلّى ويرمك ايچون يازديغم بر فقرهدر. بو مقام مناسبتيله علاوه ايديلمشدر.)
حفيظِ ذو الجلالڭ حفظ و حمايتنه باقڭز كه؛ مسئلهمز مناسبتيله رسالهِٔ نورڭ رسالهلرى عددينه موافق اولارق، يوز يگرمى كسور آدمڭ محرم أوراقلرى ايله إستنطاقده اولدقلرى حالده؛ و أجنبيلرڭ أنتريقهلريله و مخالف قوميتهجيلرڭ دولابلريله موجود و منتشر متعدّد جمعيتلرڭ هيچ بريسيله، رسالهِٔ نورڭ هيچ بر شاكردينڭ مناسبتدارلغنى گوسترهجك هيچ بر مادّه بولونمامسى، غايت ظاهر و پارلاق بر حمايهِٔ ربّانيهدر. محافظهِٔ إلٰهيهيه و إمامِ على (رض) و غوثِ أعظم
— 311 —
(قس)، رسالهِٔ نوره عائد كرامتِ غيبيهلرينى جدًّا تأييد ايدن بر عنايتِ رحمانيهدر. قرق ايكيلك بر طوپ گلّهسنى، قرق ايكى معصوم و مظلوم قارداشلريمزڭ درگاهِ إلٰهيهيه آچيلان أللريله طورديروب، گرى چويروب، آتانلرڭ باشلرنده معنًا پاتلاتديردى. بزلره يالڭز أهمّيتسز، ثوابلى، خفيف بر قاچ ياره برهدن باشقه اولمادى. بويله بر سنهدن بَرى طولديريلان بر طوپدن، بويله پك آز ضرر ايله قورتولمق خارقهدر. بويله پك بيوك بر نعمته قارشى، شكر و سُرور و سَوينج ايله مقابله ايتمك گركدر. بوندن صوڭرهكى حياتمز بزه عائد اولاماز؛ چونكه مفسدلرڭ پلانلرينه گوره، يوزده يوز محو ايدى. ديمك بوندن صوڭرهكى حياتى كنديمزه دگل، بلكه حق و حقيقته وقف ايتمهلىيز. شكوا دگل، شكر ايتديرهجك رحمتڭ ايزينى، يوزينى، ئوزينى گورمگه چاليشملىيز.
٭ ٭ ٭
غريب و بڭا پك چوق آغير گلن و اوچ گونده بر بارداق آيران و بر بارداق سوتدن باشقه بر شى ييديرمهين غيريب خستهلغنڭ اوچنجى گوننده، فجئةً خاطريمه إخطار ايديلدى. بن ده او خاطرهيى، تبرّك ايچون، محكمهدهكى مدافعهمڭ بر مقدّمهسى اولارق يازدم. شدّت و قصورى وارسه، خستهلغمه عائددر. أوت يوز آدمڭ مدافعه ايدهجگى بر حقيقتى، يالڭز باشمه مدافعهيه مجبور اولديغمدن؛ تَعَبِ دماغى و پريشانيته و داها چوق مُزعج أحوال ايچنده حقيقتى طوغرى اولارق، اولديغى گبى، بو قدر بيان ايدهبيلدم.
(صوڭ مدافعاته صوڭرهدن بر حكمته بناءً إلحاق ايديلمش بر مقدّمهدر.)
مدافعاتمڭ بتون صفحاتنده گيزلى و مدهش بر قوميتهيه قارشى مبارزه وضعيتنى گوسترن طرزِ إفادهمدهكى مقصدم شودر:
— 312 —
ناصلكه حكومتِ جمهوريه "دينى دنيادن تفريق ايدوب بىطرفانه قالمق" پرنسبنى قبول ايتمش؛ دينسزلره، دينسزلكلرى ايچون ايليشمديگى گبى؛ ديندارلره ده، ديندارلقلرى ايچون ايليشمهمسى او پرنسبڭ ايجاباتندندر. اويله ده؛ بن دخى بىطرف و حرّيتپرور اولماسى لازم گلن حكومتِ جمهوريهنڭ، دينسزلگه طرفدار و أنتريقهلرى چويرن و حكومتڭ مأمورلرينى إغفال ايدن گيزلى منفى قوميتهلردن تفريق ايديلوب، حكومتڭ اونلردن اوزاق اولماسنى ايستهيورم؛ او أنتريقهجيلرله مبارزه ايدييورم. او قوميتهلردن، تصادفله حكومتڭ مأموريتنه گيرنلر، جدّى ديندارلره طاقمق ايچون ايكى قولپ ألنده طوتمش، غرض ايتدكلرى ديندارلره طاقييورلر و حكومتى إغفاله چاليشييورلر. او ايكى قولپڭ بريسى: او ملحدلرڭ دينسزلگنه تمايل گوسترمهمك معناسيله "إرتجاع" قولپنى طاقييور. ديگرى: حاشا و حاشا دينسزلگى، بو حكومتِ إسلاميهنڭ عينِ سياستى تلقّى ايتمديگمز معناسنده "دينى سياسته آلَت ايتمك" قولپى ايله لكهلهمك ايستهيورلر.
(حاشيه): يعنى "حكومت بر سياست تعقيب ايتمييور، (حاشا ثمّ حاشا) حكومتڭ سياستى دينسزلكدر." دييه توهّم ايدن او ملحدلرڭ نظرنده، بنم قرآنِ حكيمڭ نصوصِ قطعيهسندن ترشّح ايدن رسالهِٔ نور ايله تعقيب ايتديگم حقائقِ ايمانيهيه خدمتمى، مخالف بر سياست ديمكله، دنياده أڭ شنيع بر إفترايى ايدر.
أوت حكومتِ جمهوريه، او گيزلى مفسدلرڭ وطنه و ملّته مضر أفكارلرينى ألبته ترويج ايتمز و طرفدار اولاماز. منع ايتمك، جمهوريت قانونلرينڭ مقتضاسيدر. و اويله مفسدلره طرفدارلق ايله، جمهوريتڭ أساسلى پرنسبلرينه ضدّى ضدّينه گيدهمز. حكومتِ جمهوريه، بزم ايله او مفسدلر مابيْننده حَكم حكمنى آلسين. هانگيمز ظالم ايسه و تجاوز ايدييورسه؛ او وقت حَكم حكمنى ويرسين و حاكملك نقطهسنده حكمنى إجرا ايتسين.
— 313 —
أوت إنكار ايديلمز كه؛ كائناتده دينسزلك ايله ديندارلق، آدم زمانندن بَرى جريان ايدوب گلييور و قيامته قدر گيدهجكدر. بو مسئلهمزڭ كنهنه واقف اولان هركس، بزه اولان بو هجومڭ، طوغريدن طوغرىيه دينسزلك حسابنه ديندارلغه بر تعرّض اولديغنى آڭلار. أكثرِ حكمانڭ غربده و آوروپاده ظهورى و أغلبِ أنبيانڭ شرقده و آسياده طلوعلرى قدرِ أزلينڭ بر إشارت و رمزيدر كه؛ آسياده حاكم، غالب، دين جريانيدر. ألبته آسيانڭ ايلرى قوماندانى اولان بو حكومتِ جمهوريه، آسيانڭ بو فطرى خاصيتندن و معدنندن إستفاده ايدهجك و بىطرفانه پرنسبنى، دگل دينسزلك طرفنه، بلكه ديندارلق طرفنه تمايل ايتديرهجكدر.
ايكنجى مادّه:رسالهِٔ نورڭ أجزالرنده موادِّ قانونيهيه معارض مسئلهلر بولونماسى اورتهيه قونولابيلير. بو جهت محكمهيه عائددر. فقط رسالهِٔ نور، كندى باشيله يوز معنوى كشفياتى حاوى بر أثردر. بو كشفياتڭ بر تكنى بيله، كشّافڭ حقِّ كشفنى صيانت ايتمكله، ضياعه اوغراتمامق لازم گلير. كشفياتڭ أهمّيتى، أهلِ حقيقت و أهلِ علم و أديبلر اورتهسنده غايت بيوكدر و أهمّيتى وار. بر كيمسه، ديگرينڭ كشفياتنى تملّك ايدهمز. أگر ايتسه اونڭ عليهنه إقامهِٔ دعوا ايتمك، بتون مملكتلرده جارى اولان بر قانوندر. ايلريده حكومتڭ مساعدهسنى إستحصال صورتيله نشر ايتمك ايستديگم و يگرمى اوتوز سنهدن بَرى كشف و تأليفنه چاليشديغم و أللى سنهدن بَرى دوام ايدن تدقيقات و مجاهداتِ فكريه و مختلف منبعلردهكى تحرّيات و مساعيمڭ نتيجهسى و ثمرهسى اولارق يازديغم و معنوى يوز كشفياتى گوسترن و بيڭلرجه حقيقتى حاوى يوزدن زياده رسالهدن عبارت اولان رسالهِٔ نورڭ تأليفندن صوڭره نشر ايديلن بعض قانونلره اويغون گلمهين اون بش نقطهسنى اورتهيه آتارق متّهم بر وضعيته قويمق، بو حقيقتلرڭ و بنم اونلره تعلّق ايدن حقوقلريمڭ ضياعنى موجب اولمقله برابر، ديگرڭ إنتحال و سرقتنه و تملّك و كندينه مال ايتمهسنه زمين إحضار ايتديگندن؛ بو بابده، أوّل أمرده و هر
— 314 —
شيدن زياده حقيقت نامنه و حقوق حسابنه حقّمڭ محافظهسى، عادل محكمهڭزڭ نظره آلاجغى ايلك جهتدر. و بر جُرم آلَتى اولمق توهّميله مصادره ايديلن رسالهلريمڭ تضمّن ايتديگى حقائق، أهلِ فن و فلسفهيه و آقادمى محقّقلرينه قارشى إثباتمه مدار اولمق اوزره أليمده بولونماسى لازم گلهجگندن؛ بو كشفيات و مناظراتِ علميه اوزرنده حاضرلغمى تثبيت ايتمك ايچون طرفمه إعادهسنى ايسترم. بنى محكوم ايتسهڭز ده، اونلر محكوم اولاماز و حپسده دخى بنم آرقداشم اولماليدرلر. محكمهلرڭ إحقاقِ حق جهتندهكى حيثيتنه، شرفنه مهمّ بر نقيصه بلكه ضد اولان غرضكارلرڭ تلقيناتنه تبعيته، ألبته محكمهِٔ عدالت تنزّل ايتميهجك و غرضكارلرڭ أنتريقهلرينى عقيم بيراقهجقدر. و عدالتدن و إحقاقِ حقدن داها بيوك بر مقام وظيفه جهتنده طانيميان محكمهنڭ، هر درلو تأثيراتدن آزاده اولارق وظيفهسنى ياپاجغى، أساس عدالتڭ مقتضاسى اولديغنه إستنادًا؛ شخصم نامنه دگل، بلكه چوق حقيقتلرڭ و بر چوق معصوم حقوقلرڭ كندينه باغلى اولديغى بر حقيقتِ عاليه نامنه، حقّندهكى أصلسز أوهاملرينى بر آن أوّل رسالهِٔ نورڭ حرّيتنى إعلان ايتمكله رفع ايتمكدر.
اوچنجى مادّه:بزه إسناد ايديلن موهوم صوچ ايسه؛ عمومى بر تعبير ايله و قيودِ إحترازيه نظره آلينميهرق، جزا قانوننڭ ١٦٣ نجى مادّهسى، يالڭز ظاهرينه و عموميتنه تماس ايتديروب، محكوميتم إستلزام ايديلمك ايستهنيلديگى آڭلاشيلييور. بزه إسناد ايديلن بر قاچ مادّهنڭ قطعى و حقيقى جوابلرى، ضبطڭزه گچن مدافعاتمده بولونمقله برابر؛ اون ويا اون بش نقطه يوزندن، معنوى يوز كشفياتى حاوى، يوزلر حقيقتِ مهمّهيى جامع يوزدن زياده جزءدن عبارت اولان رسالهِٔ نور، مكافات و تقدير يرينه مجازات و تنقيد ايله قارشيلانمشدر. محكمهڭزدن بو حقّمى و رسالهٔ نورڭ حرّيت حقّنى ايستهمك، بيوك بر حقّمدر. بو جهتڭ حلّى و فصلى لا بُد و ضروريدر.
— 315 —
دردنجى مادّه:شيمدىيه قدر بڭا هجوم ايدن و حكومتى عليهمزه چويرن كيمسهلرڭ غرضكار اولدقلرى و صِرف غرض ايله ايليشدكلرى بونڭله آڭلاشيلييور كه، بزى وورمق ايچون هر قپويه باش وورديلر. أوّلا، "طريقتجيلق" (بر شى بولامديلر)، صوڭره "جمعيتجيلك"، صوڭره "سياستجيلك و إنقلابه مخالف حركت و مخالف قوميتهجيلك و إذنسز نشرياتجيلق" گبى چوق جهتلرله إتهام ايتمك و بزى وورمق ايچون چاليشدقلرى حالده؛ بونلرڭ هيچ برنده طوتونهجق بر أماره بولامدقلرندن، أڭ نهايت بر مادّهِٔ قانونيهنڭ، قيودِ إحترازيهيى نظره آلميهرق، ظاهرى عموميتندن إستفاده ايدوب، هيچ بر ذىعقل قبول ايتميهجك و اونلره حق ويرميهجك بر نقطه ايله بزى إتهام و محكوم ايتمك ايستهيورلر. أوت بحث ايدهجگمز نقطهيى، دنياده هيچ بر ذىعقل حقيقت اولارق قبول ايتمز و ذرّه مقدارى إنصافى اولان، "إفترادر" دييهجك. او نقطه شودر:
"سعيدِ كردى دينى سياسته آلَت ايدييور" تعبيريدر. بو تعبيردهكى إتهامى چوروتهجك اون بش يگرمى دليلدن زياده و بش اون قدرى مدافعاتمده ضبطڭزه گچيريلنلردن بريسى شودر كه:
يوزلر شاهدڭ شهادتيله إثبات ايتمگه حاضر اولديغم شو بيان ايدهجگم حالم، او إتهامى أساسيله چوروتويور. شويله كه:
طوقوز سنه اوطورديغم بارلا كويى خلقنڭ مشاهدهسيله و طوقوز آى إقامت ايتديگم إسپارطهدهكى دوستلريمڭ شهادتلريله و بنى ياقيندن طانييان دوستلريمڭ إشهاديله؛ اون اوچ سنهدر كه، سياست لسانى اولان هيچ بر غزتهيى، نه اوقودم و نه ده ديڭلهدم و نه ده ايستدم. حتّى بر قاچ حادثهده، شخصمله علاقهدار ظن ايديلن و هركسى مراقه سَوق ايدن واقعهلردن بحث ايدن غزتهلرى اوقومق آرزوسى بولونمادى و اوقومدم و اوقوتمام.
— 316 —
اون بش مادّهدن باشقه بتون مسائلى، آخرتمه و ايمانمه و حقيقته متوجّه اولديغى حكومتڭ تدقيقاتِ عميقهسيله تظاهر ايدن رسالهِٔ نور ايله، سعيد دينى سياسته آلَت ايدييور؛ يعنى كائناتده يوكسك و مقدّس طانيديغى بر حقيقتِ قدسيه اولان دينِ حقّى و ايمانِ تحقيقىيى سياسته، يعنى إختلالكارانه، أڭ تهلكهلى و أڭ گناهلى و چوق حقوقڭ ضياعنه سببيت ويرن عقيم، سفلى بر مقصده آلَت ايتمش دينيلير مى؟ بويله ديينلر، نه قدر دائرهِٔ عقل و إنصاف و وجداندن اوزاق دوشدكلرى و اوزاق حكم ايتدكلرى آڭلاشيلماز مى؟ ألبته محكمهِٔ عدالت، بويله أصلسز بو أوهام و إسناداتلرى دفع ايدوب، حقّمزده إحقاقِ حق ايدهجكدر. گرچه قانونلرى بيلمهمك أكثره گوره بر معذرت تشكيل ايتمز. فقط حقسز اولارق، هجرا بر كويده، ترصّد آلتنده، يابانجى بر يرده، شدّتله دنيادن كوسديروب، نفى ايله إقامت ايتديروب، متماديًا ترصّد ايله تعجيز ايديلن بر آدمڭ قانونلرى بيلمهمسى؛ ألبته أهلِ إنصافڭ نظرنده بر عذر تشكيل ايدر.
ايشته بن او آدمم. و بنى ياڭليش بر وهم ايله مؤاخذه ايتدكلرى موادِّ قانونيهنڭ هيچ برينى بيلمزدم. حتّى يڭى حروفله إمضامى آتامازدم. بعضًا خدمتجمدن باشقه، اون گونده بر آدم ايله گوروشمدم. هركس بڭا معاونتدن قاچار. آووقات طوتمغه إقتدارم يوق. بتون حياتمده "أڭ منفعتلى و أڭ ايى حيله، حيلهسزلك اولديغى" دستور اولديغندن، بتون مدافعاتمده حق و حقيقت و صدق و طوغريلق أساسنى تعقيب ايتدم. بو حقيقته بناءً، مدافعاتمده وياخود بعضًا نادرًا بر ايكى رسالهلرمده، زمانِ حاضرڭ قانونلرينه و رسمى مراسملرينه توافق ايتمهين إفاداتمه نظرِ مسامحه ايله باقمق عدالتڭ مقتضيات و ايجاباتندندر. بنم مدافعاتمده مجمل قالان نقطهلر، إدّعانامهيه قارشى يازديغم إعتراضنامهمده واردر و إعتراضنامهمده مجمل قالان نقطهلرڭ، مدافعاتمده ايضاحاتى واردر؛ بربرينى تكميل ايدر. ١٦٣
— 317 —
نجى مادّهِٔ قانونيهنڭ تضمّن ايتديگى معنا، قيودِ إحترازيه ايله برابر و واضعِ قانونڭ إراده ايتديگى مقصد، آسايشڭ إخلالنه مدار اولمامق اولديغنه بناءً؛ إخلالِ آسايشه إشارت و دلالت ايدهجك هيچ بر أماره و ترشّحات، بنم و رسالهلرم يوزنده گورولمديگى و ضبطڭزه گچن مدافعاتمده يگرمى دفعه قطعى بر صورتده بو قانونڭ مسئلهمزله علاقهسى اولماديغنى و قطعيًا جزايى مستلزم بر جهت بولونماديغنى إثبات ايتديگم حالده؛ هر ناصلسه بدايتدهكى أوهامڭ تأثيراتيله، او مادّهِٔ قانونيه ايله بزى مؤاخذه ايتمك ايچون مذكور مادّهيى ايلرى سورمك هيچ بر وجهله شانِ عدالته ياقيشميهجغندن، برائتمى طلب أيلهيهرك، أڭ صوڭ سوزم:
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ ٭ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ
٭ ٭ ٭
إدّعانامهيه قارشى إعتراضنامهم
أى هيئتِ حاكمه و أى مدّعىعمومى! بو إدّعانامهده سببِ إتهامم هر بر مادّهيه قارشى، إستنطاق دائرهسنده ضبطڭزه گچن مدافعاتمده جوابلرى واردر. خصوصًا "صوڭ مدافعاتم" نامندهكى اوتوز بش صحيفهلك بر مدافعهنامهيى، إعتراض يرينه سزه تقديم ايدييورم. بو نقطهيه نظرِ عدالت و إنصافى چويرمك ايچون ديرم كه:
اون سنهدن بَرى إسپارطه ولايتنده، مظلوم بر صورتده، تضييق آلتنده آسايشِ داخليه و أمنيتِ عموميهيه ضرر ويرهجك هيچ بر أماره، هيچ بر ترشّحات اولماديغى
— 318 —
حالده، أمنيتِ داخليهيى إخلال ايتمك تشبّثى ايله إتهام ايديلمكلگمه هانگى إنصاف، هانگى وجدان مساعده ايدر؟ أگر ١٦٣ نجى مادّهِٔ قانونيه معناسنه بزم حقّمزده وجهِ تطبيقى گبى معنا ويريلسه، او وقت باشده ديانت رياستى، بتون إماملر، خطيبلر و واعظلره تشميل ايتمك لازم گلير. چونكه حياتِ دينيهيى تلقين ايتمكده اونلرله برابرز. أگر تلقيناتِ دينيه، أمنيتِ داخليهيى، مطلقا إخلال ايتمك گبى معناسز بر فكر ايلرى سورولسه، عمومه شامل اولور. أوت بنم، اونلرڭ فوقنده بر جهت وار كه؛ او ده قطعيتله، شبههسز شكسز حقائقِ ايمانيهيى ايضاح ايتمكدر. بو ايسه؛ فرضِ محال اولارق، عموم أهلِ دينه بر إعتراض گلسه، بو حال بزى إعتراضدن قورتارمغه وسيله اولور. بنم حقّمده بو قدر تحقيقاتله برابر داها تثبيت ايديلمهين و تثبيت ايديلسه ده عدالتِ حقيقيه نقطهسنده بر صوچ تشكيل ايتمهين و بر صوچ تشكيل ايتسه ده، يالڭز بنى مسئول ايدن بر مادّه يوزندن، يگرمى قدر معصوم و بىگناه كيمسهلرى؛ چولوق چوجغندن، ايشندن آليقويوب حپسده پريشان ايتمك، ألبته عدليهنڭ نظرِ عدالتنه اويغون گلمز. بنم ايله أدنا بر تماسى بولونان چوق بيچاره معصوملر، توقيف ايله مهمّ ضررلره دوچار اولديلر.
شرق حادثهسى مناسبتيله نفى ايديلمم، إدّعانامهده إشتراكى إحساس ايتديگى جهتله جواب ويرييورم كه: حكومتڭ دوسيهلرنده، بنم كُنْيَهم آلتنده هيچ بر مشروحات يوقدر؛ صِرف إحتياط يوزندن نفى ايديلديگم، حكومتجه ثابت اولمشدر. بن او زمان ده، شيمديكى گبى منزوى ياشايوردم. بر طاغڭ مغارهسنده، بر خدمتجى ايله يالڭز اوطوروركن؛ بنى طوتوب، اون سنه بِلا سبب، مراجعت ايتمديگم ايچون، طوقوز سنه بر كويده، بر سنه ده إسپارطهده إقامته محكوم ايدوب، آخرنده بو مصيبته گرفتار ايتديلر.
— 319 —
اوچنجى إدّعانامه
"بارلاده ايكن تأسيسِ مناسبت ايديلديگى، اوزاغنده و ياقيننده بولونان بو أشخاصڭ مادّى و معنوى يارديملرينى تأمين ايدهرك فعاليته گريشديگى و هيئتِ عموميهسنه رسالهِٔ نور آدينى ويرديگى و قسم قسم يازديرديغى بو أثرلرينى مختلف واسطهلرله گيزلى گيزلى چوغالتديرهرق آنطاليه، آيدين، ميلاس، أگيردير، دينار و وان گبى منطقهلرده، آدملرينڭ دلالتيله نشر و تعميم ايتديرديگى بو أثرلردن دولتڭ أمنيتِ داخليهسنى إخلال ايدهبيلهجك اولانلرينه محرم و ياريم محرم دييهرك إشارتلر قويديغى و بو صورتله إستهداف ايتديگى غايهسنى كنديسنڭ ده قبول و إظهار ايتمش بولونديغى" حقّندهكى فقرهيه قارشى، شو قطعى و ايضاحلى جوابڭ، سزڭ أوّلجه ضبطڭزه گچن "صوڭ مدافعه" نامندهكى اوتوز بش صحيفهلك مدافعاتمى إعتراضنامه اولارق تقديم ايله برابر ديرم كه:
يوز بيڭ دفعه حاشا!.. ايمان علمنى رضاىِ إلٰهيدن باشقه بر شيئه آلَت ايتمهمشم و ايدهمييورم و كيمسهنڭ ده حقّى يوقدر كه ايدهبيلسين. و رسالهِٔ نور نامى آلتندهكى يوز يگرمى بش رساله، يگرمى سنه ظرفنده تأليف ايديلمش.
محرم ديديگمز رسالهلر ايسه، اوچ دانهسى بزه غرور و ريايه مدار اولمامق ايچون محرم ديمشم. شيمدى ايسه، او سترِ محرمڭ بر كوشهسنى فاش ايتمگه مجبور اولارق ديرم كه: او محرملردن بريسى، كرامتِ غوثيه؛ ايكنجى، كرامتِ عَلَويه؛ اوچنجى، سرِّ إخلاصه عائد رسالهلردر كه؛ او ايكى كرامت، بنم حدّمدن يوز درجه فضله و خدمتِ قرآنيهمى تقدير صورتنده حضرتِ على ايله حضرتِ غوثڭ إشارتلريدر. و ريادن، غروردن، أنانيتدن قورتارهجق سرِّ إخلاصه دائر رسالهيه، أڭ خاص قارداشلريمه مخصوص اولارق، محرم دينمشدر. آسايشِ داخليه
— 320 —
ايله بونلرڭ نه مناسبتى وار كه، اونلر مدارِ إتهام اولويورلر؟ ايكنجى قسم محرملر ايسه؛ دار الحكمتده و طوقوز سنه أوّل آوروپا إعتراضاتنه و دوقتور عبد اللّٰه جودتڭ دينسزجه هجوملرينه قارشى يازديغم بر ايكى رساله و بعض مأمورلرڭ بڭا إنصافسزجهسنه و غدّارانه تجاوزلرينه قارشى شكوا صورتنده يازديغم ايكى كوچك رسالهدر كه؛ صوڭ مدافعاتمده بحث ايتمشم. بو درت رسالهنڭ تأليفندن بر زمان صوڭره، سربستى قانونلرينه و حكومتڭ ايشنه هيچ بر جهتده تماس ايتمهمك ايچون، اونلرڭ نشرينى منع ايدوب، "محرمدر" ديمشم؛ أڭ خاص بر ايكى قارداشمه مخصوص قالمشدر. دليلم ده شودر كه: بو قدر تحرّياتڭزده، او محرم دينيلن رسالهلرڭ هيچ بر يرده بولونماماسيدر. يالڭز عمومنڭ فهرستهسى ألڭزه گچمش، او فهرستهيه گوره بو نقطهلردن إستيضاحه لزوم گورولمش؛ بن ده جواب ويرمشم، او جواب ده ضبطڭزه گچمشدر.
إدّعانامهده، متعدّد منطقهلر و رسالهٔ نورڭ نشر و تعميمنه آدملر واسطهسيله چاليشديغم بيان ايديلييور. جوابًا ديرم كه:
بن بر كويده، غربتده، كيمسهسز، حسنِ خطّم يوق ايكن؛ ترصّد آلتنده، هركس بنم معاونتمدن چكينيركن؛ يالڭز غايت محدود درت بش أحبابمه بر يادگار اولارق خاطراتِ ايمانيهيى گوندرديگمه "نشر و تعميمه چاليشييور" ديمك، نه قدر خلافِ حقيقت اولديغنى ألبته تقدير ايدرسڭز. بنم گبى حدّندن چوق فضله توجّهِ عامّهيه مظهر بر إنسانڭ، اون بش سنه وانده تدريس ايله مشغول اولديغم حالده، بر تك دوستمه بر ايكى ايمانى رسالهلريمى گوندرمكله بوڭا ناصل نشريات دينيلير؟ بنم مطبعهم يوق، كاتبلرم يوق، حسنِ خطّم يوق، ألبته نشريات ياپامدم. ديمك رسالهِٔ نور جاذبهداردر، كندى كندينه إنتشار ايدييور. يالڭز بو قدر وار كه؛ "اوننجى سوز" نامنده حشره دائر اولان رسالهيى، داها يڭى حرفلر
— 321 —
چيقمهدن أوّل طبع ايتديردك. حكومتڭ بيوك مأمورلرينڭ و مبعوثلرينڭ و واليلرينڭ أللرينه گچدى، كيمسه إعتراض ايتمدى. اوندن، سكز يوز نسخه إنتشار ايتدى. اونڭ إنتشارى مناسبتيله، اونڭ گبى صِرف اُخروى و ايمانى بر قسم رسالهلر، كندى كندينه بر قسم إنسانلرڭ ألنه گچدى. ألبته إختيارسز، كندى كندينه بو إنتشار بنم خوشمه گيتمش. بن ده بعض خصوصى مكتوبلرمده، بو تقديريمى تشويق طرزنده يازمشم. بو اوچ آيدر، بو قدر تحرّياتِ عميقه نتيجهسنده، قوجه بر مملكتده، اون بش يگرمى آدمڭ أللرنده كتابلريمى بولمشلر. بنم گبى اوتوز سنه تأليفات و تدريساتله عمرى گچن بر آدمڭ، يگرمى خصوصى دوستنده بعض خصوصى رسالهلرى بولونماسى، نه صورتله نشريات اولور؟ او نشريات ايله ناصل بر هدفى تعقيب ايدهبيلير دينيلير؟
أفنديلر! أگر بن دنيوى وياخود سياسى بر مقصدى تعقيب ايتسه ايدم، بو اون سنه ظرفنده، اون بش يگرمى دگل، يوز بيڭ آدملر ايله علاقهدارلغم تظاهر ايدهجكدى. هر نه ايسه، بو نقطهيه دائر صوڭ مدافعاتمده داها فضله ايضاحات و تفصيلات واردر.
....
لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْاُنْثَيَيْنِ ٭ فِلِاُمِّهِ السُّدُسُ
آيتلرينڭ أسكيدن بَرى مدنيتڭ إعتراضنه قارشى بتون تفسيرلرده بولونان بر حقيقت و غايت قطعى و شبههسز بر جوابِ علمى، إدّعانامهده بنم عليهمده ناصل إستعمال ايديلهبيلير؟
إدّعانامهده، ينه فهرستهدن نقلًا، حروفِ قرآنيه و ذكريهنڭ ترجمهلرى يرلرينى طوتمدقلرندن مدارِ تنقيد بيان ايديلييور. بو مسئله، سكز سنه مقدَّم اولمش بر مسئلهدر و هيچ بر إعتراض قبول ايتمز بر حقيقتِ علميهدر. اوندن خيلى زمان
— 322 —
صوڭره، بو زمانڭ بعض مقتضياتنه گوره ترجمه ايديلمهسنڭ حكومتجه قبولى نه صورتله او حقيقتِ علميهيى عليهمه چويرر؟
مسجديمزڭ قپانماسى مناسبتيله، درت نقطهدن عبارت، بڭا وحشيانه ظلم ايدن ناحيه مديريله بر قاچ آرقداشى و قضا قائمِمقامنڭ، شخصلرينه و مأموريتلرينڭ سوءِ إستعماللرينه قارشى بر شكوانامهدر كه؛ او رسالهيى كيمسهيه ويرمدم. چونكه، هيچ كيمسهده بولونمامشدر.
....
اوننجى سوزڭ توافقاتندندر كه؛ اوننجى سوزڭ سطرلرى هم تأليف تاريخنه، هم دينى دنيادن تفريق ايدن لا دينى جمهوريتڭ إعلاننه توافق ايدييور كه، حشرڭ إنكارينه بر أمارهدر. يعنى او فقرهنڭ مئالى بودر: "مادام جمهوريت دينه، دينسزلگه ايليشمييور، پرنسبيله بىطرفانه قالييور؛ أهلِ ضلالت و إلحاد، جمهوريتڭ بو بىطرفلغندن إستفاده ايتمكله، حشرڭ إنكارينى إظهار ايتمهلرى محتملدر." ديمكدر. يوقسه حكومته بر تعرّض دگلدر؛ بلكه حكومتڭ بىطرفانه وضعيتنه إشارتدر. الحقّ، بوندن طوقوز سنه أوّل، اوننجى سوز سكز يوز نسخه ياييلماسيله، أهلِ ضلالتڭ قلبلرندهكى إنكارِ حشرى قلبلرنده صيقيشديردى؛ لسانلرينه گتيرمهلرينه ميدان ويرمدى، آغزلرينى طيقادى. اوننجى سوزڭ خارقه برهانلرينى گوزلرينه صوقدى.
أوت اوننجى سوز، حشر گبى بر ركنِ عظيمِ ايمانڭ أطرافنده چليكدن بر سور اولدى و أهلِ ضلالتى صوصديردى. ألبته حكومتِ جمهوريه بوندن ممنون اولدى كه، مجلسدهكى مبعوثانڭ و واليلرڭ و بيوك مأمورلرڭ أللرنده كمالِ سربستى ايله گزدى.
— 323 —
آوروپا مدنيت و فلسفهسى نامنه و بلكه إنگليزلرڭ إفساد سياستى حسابنه "تستّر آيتى"نه ايتدكلرى إعتراضه قارشى، غايت قوّتلى و مسكت بر جوابِ علميدر. بويله بر جوابِ علمى، دگل بوندن اون بش سنه أوّل، هر زمان تقدير ايله قارشيلانير. بو حرّيتِ علميهيى، ألبته حرّيتپرور بر حكومتِ جمهوريه تحديد ايتمز.
....
أى هيئتِ حاكمه! رسالهِٔ نورڭ هدفى دنيا اولسه ايدى ويا بر مقصدِ دنيوى، ايچنده نيّت ايديلسه ايدى يوز يگرمى رساله ايچنده، نظريڭزده اون بيڭلر مدارِ تنقيد نقطهلر بولونهجقدى. بويله يوز يگرمى بيڭ طاتلى ميوهلر ايچنده، سزجه صولْفاتو گبى آجى گلمش يالڭز اون بش ميوهلر بولونماسيله، او مبارك باغچهيى ياساق ايتمك و باغچه صاحبنى مسئول ايتمك جائز اولابيلير مى؟ عدالتپرور اولان وجدانڭزه حواله ايدييورم. بن، صوڭ مدافعاتمده بيان ايتمشم كه؛ اوتوز سنهدر، آوروپا فيلسوفلرينه و آوروپا فيلسوفلرى حسابنه داخلده أجنبى دولابلرى حسابنه چاليشان ملحدلره قارشى معارضه ايدهرك جواب ويرمشم و ويرييورم. مخاطبم، أكثريا نفسمدن صوڭره اونلر اولديغنى، رسالهلريمى تعقيب ايدن آڭلار. شيمدى بن سزلردن صورويورم: بويله آوروپا فيلسوفلرينڭ باشنه و أجنبى أنتريقهلرى حسابنه چاليشان دينسز هر بر ملحدڭ يوزينه اينديرديگم قوّتلى علمى بر طوقات، هانگى صورتله حكومت حسابنه گچييور؟ بويلهلره عائد اولان طوقادى، حكومت حسابنه آلمق بزم حَوْصَلَهمز آلمايور و إحتمال ده ويرمييورز. حكومت نامنه و قانون حسابنه بو حقلى علمى طوقاتلرى مدارِ مسئول طوتمق دگل، بلكه حكومتِ جمهوريهنڭ حرّيتپرورلگى، بو طوقاتلرى آلقيشلار.
— 324 —
إعتذار
(اوچ گون مدّتله تبليغ ايديلن إدّعانامهيه قارشى إعتراضنامه يازمق)
برنجى گونى گج گلديگى ايچون، آقشامه قدر آنجق اوقوندى. ايكنجى گون، قسمِ أعظمى ترجمه ايديلدى. آنجق بش آلتى ساعت فرصت بولوب، عجله بو اوزون إعتراضنامهيى يازدم. أوّلكى مدافعاتمده ديديگم گبى: قانونلرى، خصوصًا شيمديكى رسمى ايشلرى بيلمديگمدن؛ چوقدن بَرى إختلاطدن ممنوع اولديغمدن و درت بش ساعتده يازيلان اوزون إعتراضنامه، ألبته چوق مشوّش و نقصان اولاجقدر. نظرِ مسامحه ايله باقماڭزى تمنّى ايدرم.
٭ ٭ ٭
جزا حاكمنه صوڭ مدافعه
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
آلتمش كسور صحيفهدن عبارت اولان إتهامكارانه قرارنامهدهكى (اون ايكى صحيفه) شخصمه عائد قسمنه قارشى مدافعهمدر:
قرارنامهده عليهمزده ذكر ايديلن مادّهلره قارشى، محكمهنڭ ضبطنه گچن مدافعاتمده قطعى جوابلرى واردر. بو قرارنامه نامندهكى أصلسز و وهملى إتهامنامهيه قارشى، اون طوقوز صحيفهدن عبارت إعتراضنامهمى و يگرمى طوقوز صحيفهدن عبارت صوڭ مدافعاتمى إبراز ايدييورم. بو ايكى مدافعه، صورغو حاكملرينڭ قرارنامهلرينڭ بتون مؤاخذه نقطهلرينى و أساس إتهاملرينى قطعى بر صورتده ردّ ايله چوروتويور، أصلسز اولديغنى گوسترييور. يالڭز بوراده، بو
— 325 —
قرارنامهنڭ إستناد ايتديگى و إتهام ايدنلرڭ نرهدن آلداندقلرينى، بو أصلسز مؤاخذهيى نرهدن إقتباس ايتدكلرينى گوسترر "بش عمده" اولارق سويلهيهجگم.
برنجيسى:رسالهِٔ نورڭ يوز يگرمى پارچهسندن ايكى ئوچ درت پارچهسنده اون بش فقرهيى بهانه طوتوب، بنى و رسالهِٔ نورى حكومتڭ پرنسبلرينه مخالف و رژيمنه قارشى معارض و أمنيتِ داخليهيى إخلاله تشبّث إتهامى ايله غايت أصلسز بر دعوايه الجواب:
بن ده ديرم: عجبا عموم آوروپانڭ مالِ مشتركهسى اولان مدنيت و يالڭز بو زمان إلجاآتنه بناءً حكومتِ جمهوريهنڭ او مدنيتڭ بر قسم قانونلرينى قبول ايتمهسيله، او مدنيتڭ منفعتلى دگل، بلكه قصورلى قسمنه، حقائقِ قرآنيه حسابنه اولان مدافعاتِ علميهمه هانگى صورتله "حكومتڭ پرنسيبنه و حكومتڭ رژيمنه مخالف و حكومتڭ إنقلابى عليهنه حركت نامى ويريلييور؟ عجبا بو حكومتِ جمهوريه، آوروپا مدنيتنڭ قصورلى قسمنڭ دعوا وكيللگنه تنزّل ايدر مى؟ او قصورلى مدنيتڭ إسلاميته مخالف قانونلرى، أسكى زماندن بَرى حكومتڭ هدفى ميدر؟ حكومته معارض وضعيت آلمق نرهده؛ بو بر قسم قصورلى مدنيت قانونلرينه قارشى حقائقِ قرآنيهيى علمى بر صورتده مدافعه ايتمك نرهده؟ قرآنِ حكيمڭ آياتِ قطعيهسيله، بيڭ اوچيوز سنهدن بَرى، ميليونلر تفسيرلرنده و حالًا كتبخانهلرده طولو تفسيرلرده
لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْاُنْثَيَيْنِ ٭ فَلِاُمِّهِ السُّدُسُ ٭ يَا اَيُّهَا النَّبِىُّ قُلْ لِاَزْوَاجِكَ ٭ فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ
إلٰى آخر گبى آيتلرڭ حقائقِ قدسيهلرينى آوروپا فيلسوفلرينڭ إعتراض و تجاوزاتنه قارشى اوتوز سنهدن بَرى يازديغم مدافعاتِ علميهمى "حكومتڭ إنقلابنه، پرنسيبنه و رژيمنه مخالف قصدى وار" دييه بنى إتهام ايتمك، اويله بر ظاهر غرض و اويله بر أساسسز وهمدر كه؛ بورادهكى محكمهٔ عادلهيه تعلّق ايتمسه ايدى، مدافعه و جواب ويرمگى لايق گورمزدم.
— 326 —
هم عجبا أسكيدن بَرى بو وطن و ملّته ضرر نيّتيله، آوروپانڭ دينسز قوميتهلرى حسابنه و روم، أرمنيلر جمعيتى واسطهسيله دينسزلك و إختلاف و فساد تخملرينى صاچان ملحدلره قارشى مدافعاتِ علميهم، هانگى صورتله حكومت عليهنه آلينييور؟ و هانگى سببله حكومته بر تعرّض معناسى ويريلييور؟ هانگى إنصافله بويله دينسزلگى حكومته مال ايدوب إتهام ايديلييور؟ حكومتِ جمهوريهنڭ قوّتلى أساسلرى، بويله دينسزلرڭ عليهنده اولديغى حالده؛ دينسزلگى حكومتڭ بعض پرنسبلرينه مال ايدوب، بنم وطن و ملّت و حكومت حسابنه اويله مفسدلره قارشى يگرمى سنهدن بَرى غالبانه مدافعاتِ علميهمه "دينى سياسته آلَت و حكومت عليهنه تشويق" معناسنى ويرمك، هانگى إنصاف قبول ايدر و هانگى وجدان راضى اولور؟
أوت دگل بو محكمهيه، بلكه بتون دنيايه إعلان ايدييورم: بن حقائقِ قدسيهِٔ ايمانيهيى، آوروپا فيلسوفلرينه و بِالخاصّه دينسز فيلسوفلره و بِالخاصّه سياستى دينسزلگه آلَت ايدنلره و آسايشى معنًا إخلال ايدنلره قارشى مدافعه ايتمشم و ايدييورم.
بن حكومتِ جمهوريهيى، إلجاآتِ زمانه گوره بر قسم قانونِ مدنىيى قبول ايتمش و وطن و ملّته ضرر ويرن دينسزلك جريانلرينه ميدان ويرمهين بر حكومتِ إسلاميه بيلييورم. قرارنامه نامندهكى إتهامنامهده، وظيفهسنى ياپان مستنطقلره دگل، بلكه مستنطقلرڭ إستناد ايتديگى ملحد ظالملرڭ أوهام و أنتريقهلرينه قارشى ديرم:
سز بنى "دينى سياسته آلَت ايتمك" ايله إتهام ايدييورسڭز. و او إتهام، ظاهر بر إفترا اولديغى و أساسسز، چوروك بولونديغنى يوز دليلِ قطعى ايله إثبات ايتمكله برابر؛ بو آغير إفتراڭزه مقابل، بن ده سزى، سياستى دينسزلگه آلَت ايتمك ايستهيورسڭز دييه إتهام ايدييورم!
— 327 —
بر زمان جربزهلى بر پادشاه، عدالت نيّتيله چوق ظلم ايدييورمش. بر محقّق عالم اوڭا ديمش: "أى حاكم! سن رعيتڭه عدالت ناميله ظلم ايدييورسڭ. چونكه تنقيدكارانه جربزهلى نظرڭ، زمانًا متفرّق قصوراتى بردن طوپلار؛ بر زمانده تصوّر ايدوب، صاحبنى شدّتلى بر جزايه چارپييورسڭ. هم بر قَومڭ متفرّق أفرادندن وجوده گلن قصوراتى، او تنقيدكار جربزهلى نظرڭده طوپلايورسڭ. صوڭره او پرده ايله، او طائفهنڭ هر بر فردينه قارشى بر نفرت، بر حدّت سزه گلير؛ حقسز اولارق اونلره وورورسڭ. أوت سنڭ بر سنه ظرفنده آتديغڭ توكروك، بر گونده سندن چيقمش بولونسه، ايچنده بوغولاجقسڭ. متفرّق زمانده إستعمال ايتديگڭ صولْفاتو گبى آجى علاجلرى، بر گونده بر قاچ كيشى إستعمال ايتسه، هپسنى ده ئولديرهبيلير. ايشته عينًا بونڭ گبى؛ محاسنڭ اورتهلرنده بولونماسيله، آرا صيره وقوع بولان قصوراتى ستر ايتمك لازم گليركن؛ سن رعيتڭه قارشى قصوراتى إزاله ايدن محاسنى دوشونمهدن، جربزهلى نظرڭله متفرّق قصوراتى طوپلايوب، آغير جزا ويرييورسڭ." ايشته او پادشاه، او محقّق عالمڭ ايقاظاتيله، عدالت نامنه ياپديغى ظلمدن قورتولدى.
....
گيزلى بر قوّت، بِالإلتزام بنى محكوم ايتمك ايستهيور. و هر بهانهيى بولوب، بيڭ درهدن صو گتيرمك گبى هر بر چارهيه مراجعت ايدوب، قوردڭ كچىيه بهانهسندن داها غريب بهانهلرله بنى إتهام آلتنه آلمق و محكوم ايتديرلمك ايستهنيلديگمى حسّ ايدييورم. مثلا، اوچ آيدر بو كلمهيى تكرار ايدييورلر: "سعيدِ كردى، دينى سياسته آلَت ايدييور!" بن ده بتون مقدّساته يمين ايدييورم كه: بيڭ سياستم اولسه، حقائقِ ايمانيهيه فدا ايدييورم. بن، ناصل حقائقِ ايمانيهيى دنيا سياستنه آلَت ايدهبيليرم؟ بن يوز يرده بو إتهامى چوروتديگم حالده، ينه معناسز نقرات گبى تكرار ايدوب ايلرى سورويورلر. ديمك بِالإلتزام و هر حالده بنى مسئول ايتمك آرزوسنده بولونويورلر. بن ده، عليهمزدهكى ملحد ظالملرى، سياستى
— 328 —
دينسزلگه آلَت ايتمهلرى ايله إتهام ايدييورم. و اونلرڭ مدارِ إتهامى اولان بو مدهش معنايى بيلديرمهمك ايچون، بڭا إسناد ايتدكلرى "سعيد، دينى سياسته آلَت ايدييور" جملهسيله ستره چاليشييورلر. مادام اويلهدر، هر حالده بنى محكوم ايتمك ايستهيورلر. بن ده أهلِ دنيايه ديرم: بو إختيارلقدهكى بر ايكى سنهلك عمر ايچون، لزومسز تذلّیله تنزّل ايتمهم.
....
بشنجى عمده:"درت نقطه"در.
برنجى نقطه:قرارنامهده، كلمهلر اوزرنده اوينانيلييور. بر كلمهنڭ، قصدى اولماديغى حالده، بر معناسنده تعريض چيقارييورلر. حالبوكه رسالهِٔ نورده هدف بتون بتون آيرى اولديغندن، كلماتندهكى قصده مقرون اولميان تعريضلر دگل، بلكه تصريحلر ده بولونسه شايانِ عفو و مسامحهدر. بو نقطهيى ايضاح ايدن بو مثال مقياسدر. مثلا:
بن بر مقصديمى هدف ايدهرك يولمه قوشوب گيدييورم. إختيارسز، يولمده قوشاركن بيوك بر آدمه چارپوب، او آدم يره دوشسه... ديسهم: "أفنديم، عفو ايت! بن مقصديمه گيدييوردم، بيلميهرك چارپيلدم." ألبته عفو ايدر و گوجنمز. أگر قصدى اولارق بر پارمغى او آدمه تعجيز صورتنده قولاغنه ايليشترسهم، حقارت تلقّى ايدهجك و بندن گوجنهجك.
....
رسالهٔ نورڭ هدفى ايمان و آخرت اولديغندن، حركاتِ علميه و فكريهسنده أهلِ دنيانڭ سياستنه چارپسه و شدّتلى كلمات بولونسه، شايانِ عفو و مسامحهدر. مقصديمز سزه ايليشمك دگلدر، هدفمزده يورويورز.
....
— 329 —
دنياده هيچ مِثلى گورولمهمش بر حقسزلغه معروض قالدم. شويله كه:
صوڭ مدافعاتم و اوچ إعتراضنامهم ايله، يگرمى جهتله قطعى دليللرله ١٦٣ نجى مادّهنڭ بڭا تماس ايتمديگنى و يگرمى سنهده يازيلان يوز يگرمى رسالهمڭ ايچنده، كنديلرنجه مدارِ تنقيد يگرمى كلمهدن آشاغى محدود بر قاچ نقطه بولونماسيله، آيرى آيرى زمانده يازيلمش قيمتدار و منفعتلى و اُخروى و آوروپا فيلسوفلرينڭ دينسز و ملحد شاكردلرينه قارشى، (دار الحكمة الإسلاميهنڭ أعضالغى مناسبتيله) حقيقى و علمى مدافعاتم؛ چوق زمان صوڭره إلجاآتِ زمانه گوره قبول ايديلن قانونِ مدنينڭ بعض مادّهلرينه، يوز بيڭ كلمات ايچنده اون- اونبش كلمهنڭ موافق گلمهمسى سببيله هم بنم محكوميتم طلب ايديلمش؛ هم مهمّ كشفياتِ معنويهيى حاوى يوز يگرمى كتاب اولان رسالهِٔ نورڭ ألده بولونان نسخهلرى مصادره ايديلمش و عند المحاكمه بتون علمى و منطقى و قانونى إدّعا و مدافعاتم أسبابِ موجبه گوستريلمكسزين سببسز و قانونسز ردّ ايديلمشدر. ١٦٣ نجى مادّهِٔ قانونيه، آسايشى إخلال ايدهبيلهجك حسّياتِ دينيهيى تحريك ايدنلر مئالنده بولونان شو قانونڭ، ألبته بو حدسز گنيشلك ايچنده بر تفسيرى وار. ألبته قيودِ إحترازيهسى بولونهجق. يوقسه بو مادّه، بو گنيش معنا ايله بنى محكوم ايتديگى گبى، بتون أهلِ ديانتى و باشده ديانت رياستى اولارق، بتون واعظلره و بتون إماملره، بڭا تشميل ايديلديگى گبى تشميل ايديلهبيلير. چونكه يوز صحيفهدن فضله مدافعاتِ قطعيه و حقيقيهم ايله برابر، بڭا تماس ايتديريلهبيلهجك بر معنا ويريلييور كه؛ او معنا هر نصيحت ايدن كيمسهيه و حتّى بر دوستنى اييلگه سَوق ايتمك ايچون إرشاد ايدن هركسى دائرهِٔ حكمى آلتنه آلابيلير. بو مادّهِٔ قانونيهنڭ معناسى شو اولمق گركدر كه؛ تعصّب پردهسى آلتنده مخالف بر سياستى تعقيب و ترقّياتِ مدنيهيه سد چكنلره سد چكمك ايچوندر. بو مادّهنڭ بو معناده چوق قطعى دليللرله إثبات ايتمشز كه، بزه بر جهتِ تماسى يوقدر.
— 330 —
أوت بو مادّه، بو معناده، تفسيرسز و قيودِ إحترازيهسز و غرضكار، ايستديگى آدملرى اونڭله چارپماسنه مساعد حدودسز بر معناده اولاماز. أوت بن اون سنه نظارت و دقّت آلتنده و يگرمى سنهده تأليف ايتديگم يوز يگرمى رساله ايله بو قدر حقّمدهكى تدقيقاتِ عميقه نتيجهسنده جزئى بر درجه آسايشى إخلال ايتمش بر أماره، نه بنده و نه ده او رسالهلرى اوقويانلرده بولونمديغى حالده و يگرمى وجهله إثبات ايتديگم و بنى ياقيندن طانييان ذاتلرڭ شهادتيله، اون اوچ سنهدن بَرى شيطاندن قاچار گبى سياستدن قاچديغمى و حكومتڭ ايشنه قاريشمديغمى و تحمّلِ بشر فوقنده إشكنجهلره تحمّل ايدوب دنيايه قاريشمديغم و ايمان خدمتنى بو دنياده أڭ بيوك مقصد تلقّى ايتديگم حالده؛ "سعيد دينى سياسته آلَت ايدوب، آسايشى إخلاله تشبّثه نيّت ايدييور" دييه، بنى ١٦٣ نجى مادّهيه تماس ايتديرمك، محكوم ايتمك بتون روىِ زميندهكى عدليه و محكمهلرڭ حيثيتنه ايليشهجك و نظرِ دقّتى جلب ايدهجك هيچ گورولمهمش بر حادثهٔ عدليهدر قناعتندهيم.
ايشته جهانگير حكمدارلرڭ و قهرمان قوماندانلرڭ كوچك محكمهلرده ديز چوكوب كمالِ إنقياد ايله مطاوعت گوسترمهلرى، محكمهنڭ هيچ بر جهت ايله زدهلنميهجك بر حيثيت و شرفنڭ موجوديتنى إثبات ايدر. ايشته محكمهلرڭ بو يوكسك و معنوى حيثيتنه طايانوب، حقوقمى حرّيتله مدافعه ايدييورم. بر مقاله ايچندهكى ضررلى گورولن درت بش كلمه سانسور ايديلدكدن صوڭره متباقيسنڭ نشرينه إذن ويريليركن؛ يوز يگرمى كتابڭ، بربرندن آيرى و آيرى آيرى زمانلرده تأليف ايديلديگى حالده، يالڭز بر ايكى رسالهده شيمديكى نظرلره ضررلى توهّم ايديلن اون بش كلمه يوزندن، يوز اون بش معصوم و منفعتدار و مهمّ بر قسمى آنقره كتبخانهسنده موجود اولوب إفتخارله قبول ايديلن كتابلرڭ أله گچنلرينڭ مصادره ايله محكوم ايديلمسى، روىِ زميندهكى عدليهنڭ شرفنه ألبته ايليشهجك ماهيتدهدر. ألبته محكمهِٔ تمييز بو حيثيت و شرفى صيانت ايدر.
— 331 —
أڭ زياده تنقيد ايديلن و عموم كتابلريمى مؤاخذهيه سببيت ويرن بش اون مسئله ايچنده أڭ مهمّى، گلهجك بو ايكى مسئلهدر:
لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْاُنْثَيَيْنِ ٭ فَلِاُمِّهِ السُّدُسُ
آيتلريدر. ايشته بنم و كتابلريمڭ محكوميتى، بش آلتى مسئلهدن أڭ برنجى بو ايكى مسئلهدر. بن حقيقى، منفعتلى مدنيته قارشى دگل، بلكه قصورلى و ضررلى "ميمسز" تعبير ايتديگم مدنيته قارشى اوتوز قرق سنهدن بَرى إعجازِ قرآنى أساس طوتوب، او مدنيتڭ مخالف نقطهلرينى آشاغى دوشوروب، مدنيتڭ عجزى ايله إعجازِ قرآنى إثبات ايتمك أساسى اوزرينه؛ مطبوع و غيرِ مطبوع عربجه و توركجه چوق كتابلر يازدم. إرثيت حقّندهكى قانونِ مدنينڭ، قرآنڭ بو ايكى آيتنه مخالف مادّهلرينى وقتيله موازنه ايتمشم. اونلرڭ معنّد فيلسوفلرينى ده إلزام ايدهجك دليللر گوسترمشم. حكومتِ جمهوريهنڭ إلجاآتِ زمانه گوره قبول ايتديگى بر قسم قانونِ مدنينڭ بر قسم مادّهلرينى قبولدن أوّل، بو مسئلهلرى مدنيته و فيلسوفلره قارشى يازمشم و مدافعه ايتمشم. قرونِ اولٰى و وسطادهكى ضايع اولان قادينلق حقوقنى، قرآنِ حكيم غايت أهمّيتله محافظه ايتديگنى بيان ايتمشم. شيمدى بو ايكى مسئلهدهكى بياناتم، حكومتِ جمهوريهنڭ قانوننه مخالفدر دييه، ١٦٣ نجى مادّه ايله مؤاخذه ايديلدم. بن ده عدليهنڭ أڭ يوكسك محكمهسنه ديرم كه:
١٣٥٠ سنهده و هر عصرده، ٣٥٠ ميليون إنسانلرڭ حياتِ إجتماعيهسنده أڭ قدسى و حقيقى و حقيقتلى بر دستورِ إلٰهينڭ ٣٥٠ بيڭ تفسيرلرڭ تصديقنه و عينًا حكملرينه إستنادًا و بتون أجداديمزڭ روحلرينه حرمةً، إعجازِ قرآنى آوروپا ملحدلرينه قارشى گوسترمك ايچون، ايكى نصِّ آيتى، اون بش سنه أوّل و اون سنه أوّل و طوقوز سنه أوّل اوچ كتابمده ذكر ايتمكلگم، بنى شيمديكى شرائط داخلنده و أحوالِ صحّيهم نقطهسنده ياشاياميهجغم بر محبوسيته محكوم ايدوب و
— 332 —
طولاييسيله، بر جهتده عادتا إعداممه حكم ايدن و ١١٥ رسالهمى بونڭ گبى بر ايكى مسئله يوزندن محكوم ايدن حقسز بر قرارى؛ ألبته روىِ زمينده عدالت وارسه، بو قرارى ردّ و بو حكمى نقض ايدهجكدر.
أڭ زياده بزى غايت حيرتله، نهايت بر مأيوسيته دوشورن شودر كه: إسپارطهده حبّهيى قبّه ياپوب، هيچ بر حقيقته إستناد ايتمهين أوهام و إخباراته بناءً حقّمده ويردكلرى قراره قارشى، مذهبمزده يالانه هيچ بر جهتله جواز ويريلمديگندن، عليهمده ده اولسه، حق و طوغرى سويلهمك مجبوريتيله، ١٢٠ صحيفه قوّتلى و منطقى دليللرله كنديمى مدافعه ايتديگم و بو قانونله هيچ بر جهتله تماسم اولماديغنى إثبات ايتديگم حالده؛ بو مدافعاتمى و إثباتمى هيچ نظره آلميهرق، تأليف تاريخيله إستنساخ تاريخلرينى، حتّى بر شخصه إرسال أيلديگم تاريخلرى دخى بربرينه مغلطه ايله قاريشديروب و يگرمى سنهلك ايشى، بر سنه ظرفنده اولمش گبى گورهرك نقرات گبى، إسپارطهدهكى أوهاملى قرارى؛ هم صورغو حاكملرينڭ قرارنامهسنده، هم مقامِ إدّعانڭ إدّعانامهسنده، هم بزى محكوم ايدن محكمهنڭ صوڭ قرارنده عينًا، حقلى مدافعاتمز نظره آلينمادن تكرار ايديلمش و بزى محكوم ايتمشلردر. أهلِ حق و حقيقتى تيترهتن بو حقسزلغڭ بر آن أوّل رفعى و رسالهِٔ نورڭ معصوميتنڭ إعلاننى، شدّتله عدليهنڭ أڭ يوكسك مقامى اولان محكمهدن بكلهرم. أگر پك حقلى و قوّتلى بو فرياديمى (فرضِ محال اولارق) عدليهنڭ يوكسك مقامى ايشيدوب ديڭلهمزسه، شدّتِ مأيوسيتمدن دييهجگم:
أى بنى بو بلايه سَوق ايدوب، بو حادثهيى ايجاد ايدن ملحد ظالملر! مادام و هر حالده معنًا و مادّةً بنى إعدام ايتمگه نيّت ايتمشديڭز؛ نهدن عموم مظلوملرڭ و بيچارهلرڭ حقوقلرينى محافظه ايدن عدليهنڭ چوق أهمّيتلى حيثيتنى رخنهدار
— 333 —
ايدهجك أنتريقهلرله، دولابلرله عدليهنڭ أليله يوروديڭز؟ طوغريدن طوغرىيه قارشيمده مردانه چيقوب، "سنڭ وجوديڭى بو دنياده ايستهمييورز" ديمهلى ايديڭز.
صورغو حاكملرينڭ درت آيه ياقين بر زمانده (١١٧ آدمڭ إستجوابى و تحقيقاتيله) مشغول اولديغى بر مسئلهيى، بر بچق گونده آغير جزا محكمهسى غايت سطحى بر نظرله باقوب، اونلرڭ ايچندهكى نقصان و خطالرى گورميهرك و بِالخاصّه آقادمى هيئتى مواجههسنده ايضاح و إثبات ايدهجگمى إدّعا ايتديگم رسالهِٔ نوردهكى مهمّ كشفياتِ معنويهيه عائد علمى مدافعاتم، أسبابِ موجبه ايله ردّ و جرح ايديلمكسزين، سطحى بر نظرله حكمده إستعجال ايتدكلرندن، حقپرست و عدالتپرور اولمالرينه، بو سطحى نظر سببيله، پك ياڭليش اولان بو قرارڭ إصابتِ قانونيهسى اولماديغندن، موجبِ تدقيق و نقضدر.
نتيجه:بو بابده دوروشمه أوراقنڭ و بِالخاصّه مصادره ايديلن مطبوع و غيرِ مطبوع رسالهلريمڭ تدقيق و مطالعهسندن آڭلاشيلهجغى اوزره، علمى و منطقى و قانونى بتون إعتراضات و مدافعاتم نظرِ تأمّله آلينمامش. گرك صورغو حاكملگنجه و گرك محكمهجه أسبابِ موجبه گوستريلمكسزين، دليلسز و قانونسز، عندى مطالعهلرله آچيقدن ردّ ايديلمش و بو سببله، اوتوز سنهدر آوروپا فيلسوفلرينه و مدنيتڭ سفيه قسمنه قارشى تورك-إسلام حقوقنى مدافعه ايدن و طلسمِ كائناتڭ معمّاسنى آچان و معنوى كشفياتى حاوى رسالهلرم مصادره اولوندقدن باشقه؛ أحوالِ صحّيهم نقطهسنده تحمّل ايدهميهجگم جسمانى جزا ايله محكوم ايديلمش اولديغمدن؛ گرك يوقاريده سرد ايديلن سببلر و گركسه إدّعانامهيه قارشى ويرديگم إعتراضنامهم و صوڭ جلسهِٔ محاكمهده أساسه دائر بش عمدهيى حاوى تحريرى
— 334 —
تقديم ايتديگم ايكنجى إعتراضنامهم و صوڭ مدافعاتمده تفصيلًا ايضاحاته و علمى و قانونى سببلره و عند التدقيق تصادف بيوريلاجق نواقصِ قانونيهيه بناءً، پك آچيق و صريح بر صورتده مغدوريتمى إستلزام ايدن بو حكمڭزڭ نقضيله، عدالتڭ إظهارينى هيئتڭزدن بكلهرم.
وَ اُفَوِّضُ اَمْرِى اِلَى اللّٰهِ اِنَّ اللّٰهَ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ
دير، توكّل ايله جنابِ حقّه إلتجا أيلرم.
سابق يوز كسور صحيفهدن عبارت يدى صفحه مدافعاتم متعدّد دفعه محكمهده اوقونمقله برابر؛ متعدّد محكمهنڭ دفترلرنده ضبطه گچمش بو گلهجك تصحيح لايحهسى ايسه، داها تمييز أوراقمز گلمديگندن اوقونمامش و ضبطه گچمهمشدر؛ ألبته ياقينده او ده ضبطه گچر.
٭ ٭ ٭
محكمهٔ تمييزڭ دعوامزى نقض ايتمهيوب تصديقى تقديرنده، تصحيحِ دعوا ايچون هيئتِ وكيلهيه يازيلمش بر عرضحالدر.
(اوراده ظاهرًا گورولهجك شكوا ايسه، حكومته شكوا ايتمكدر؛ و تنقيدلر، حكومتى إغفاله چاليشان أنتريقهجيلرى تنقيد ايتمكدر.)
أى أهلِ حلّ و عقد!
دنياده أمثالى نادر بولونان بر حقسزلغه گرفتار ايديلدم. بو حقسزلغه قارشى سكوت ايتمك، حقّه قارشى بر حرمتسزلك اولديغندن بِالمجبوريه غايت أهمّيتلى بر حقيقتى فاش ايتمگه مجبورم. دييورم كه: يا بنم إعداممى و يوز بر سنه جزايى إستلزام ايدهجك قصوريمى قانون دائرهسنده گوستريڭز وياخود بتون بتون ديوانه
— 335 —
اولديغمى إثبات ايديڭز؛ وياخود بنم و رسالهلريمڭ و دوستلريمڭ تام سربستيتمزى ويروب ضرر و زيانمزى مسبّبلرندن آليڭز.
(حاشيه): محكمهِٔ تمييزدن دعوامزى نقض يرينه تصديق گلديگى تقديرده، هيئتِ وكيلهيه و هم مجلسِ مبعوثانه، هم داخليه وكالتنه و هم عدليه نظارتنه ويرمك اوزره، دعوامزى تصحيح مناسبتيله يازيلمش بر لايحهدر. أگر بو حقلى درديمى و أهمّيتلى حقّمى بو مرجعلره ديڭلتديرهمزسهم، بو حياته وداع ايتمك بڭا واجب اولور. چونكه سكوتمله شخصى بر حقّمله برابر، بيڭلر محترم حقوق ضايع اولور.
أوت هر بر حكومتڭ بر قانونى، بر اصولى وار. او قانونه گوره جزا ويريلير. حكومتِ جمهوريهنڭ قانونلريله، بنى و دوستلريمى أڭ آغير بر جزايه مستحق ايدهجك أسباب بولونمازسه، ألبته تقدير و مكافات و ترضيه ايله برابر تام حرّيتمزى ويرمك لازم گلير. چونكه ميداندهكى غايت أهمّيتلى خدمتِ قرآنيهم أگر حكومتڭ عليهنده اولسه، بويله بر سنهلك بڭا جزا، بر قاچ دوستمه آلتيشر آى محكوميتله اولاماز. بلكه يوز بر سنه و إعدام گبى بڭا جزا و أڭ آغير جزالرى ده، بنم ايله جدّى خدمتمه إرتباط ايدنلره ويرمك لازم گلير. أگر خدمتمز حكومتڭ عليهنده اولمازسه، او وقت دگل جزا، حپس، إتهام بلكه تقدير، مكافاتله قارشيلانمق لازم گلير. چونكه بر خدمت كه، يوز يگرمى رساله او خدمتڭ ترجمانلرى اولمش و او خدمتله قوجه آوروپا فيلسوفلرينه ميدان اوقويوب أساسلرى زير و زبر ايديلمش.
ألبته او تأثيرلى خدمت، يا داخلده غايت مدهش بر نتيجه ويرر وياخود غايت نافع و يوكسك و علمى بر ثمره ويرهجك. اونڭ ايچون گوز بويامق نوعنده و أفكارِ عامّهيى آلداتمق طرزنده و حقّمزده ظالملرڭ أنتريقهلرينى، يالانلرينى ستر ايتمك صورتنده چوجق اويونجغى گبى، بڭا بر سنه جزا ويريلمز. بنم أمثالم يا إعدام اولور، دار آغاجنه مفتخرانه چيقارلر وياخود لايق اولديغى مقامده سربست قاليرلر.
— 336 —
أوت بيڭلر ليرا قيمتنده ألماسلرى چالابيلن ماهر بر خيرسز، اون غروشلق بر جام پارچهسنه خيرسزلق ايتمكله، ألماس چالمش گبى عين جزايه كندينى محكوم ايتمك؛ دنياده هيچ بر خيرسزڭ بلكه هيچ بر ذىشعورڭ كارى دگلدر. بويله بر خيرسز قورناز اولور، بويله نهايت درجهده أبلهانه حركت ايتمز.
أى أفنديلر! هايدى وهمڭز گبى بن او خيرسز گبى اولدم. بن إسپارطه ناحيهلرندن پريشان بر كويده طوقوز سنه إنزواده بولونان و شيمدى بنمله برابر غايت خفيف بر جزايه محكوم اولان صافدل بش اون بيچارهلرڭ فكرلرينى حكومت عليهنه چويرمكله كندينى و غايهِٔ حياتى اولان رسالهلرينى تهلكهيه آتمقدن ايسه، أسكى زمانده اولديغى گبى آنقرهده ويا إستانبولده بيوك بر مأموريتده اوطوروب بيڭلر آدمى تعقيب ايتديگم مقصده چويرهبيليردم. او وقت بويله ذليلانه محكوميت دگل بلكه مسلگمه و خدمتمه مناسب بر عزّتله دنيايه قاريشهبيليردم.
أوت فخر و تمدّح نيّتيله دگل بلكه مجبوريت و محجوبيتله خودفروشانه أسكى بر قسم رياكارلغمى خاطرلاتمقله بنى أهمّيتسز، وجودندن إستفاده ايديلمز، عادى مرتبهيه سقوط ايتديرمك ايستهينلرڭ ياڭليشلرينى گوسترمك ايچون ديرم:
ايكى مكتبِ مصيبت شهادتنامهسى نامندهكى مطبوع أسكى مدافعاتمى گورنلرڭ تصديقيله؛ ٣١ مارت حادثهسنده، بر نطق ايله، عصيان ايتمش سكز طابورى إطاعته گتيرن و بر زمان غزتهلرڭ يازدقلرى گبى، إستقلال حربنده خطواتِ ستّه نامنده بر مقاله ايله إستانبولدهكى أفكارِ علمايى إنگليز عليهنه چويروب حركاتِ ملّيه لهنده أهمّيتلى خدمت ايدن و آياصوفياده بيڭلر آدمه نطقنى ديڭلتديرن و آنقرهدهكى مجلسِ مبعوثانڭ شدّتلى آلقيشلاماسيله قارشيلانان و يوز أللى بيڭ بانقنوط (يوز آلتمش اوچ مبعوثڭ إمضاسيله) مدرسه و دار الفنونه تخصيصاتى قبول ايتديرن و رئيسِ جمهورڭ حدّتنه قارشى ديوانِ رياستده
— 337 —
(حاشيه): أسكى سعيد سوز ايستهيور، دييور كه: "اون اوچ سنهدر بنى قونوشديرمديڭز. شيمدى، مادام بنى نظره آلوب، سزى إتهام آلتنه آلييورلر و سزدن قورقويورلر؛ ألبته بنم اونلرله قونوشمام لازم گلييور. گرچه بنلك، أنانيت چركيندر؛ فقط مغرور و معنّد أنانيتليلره قارشى، حقلى بر صورتده و صِرف كنديسنى مدافعه و محافظه ايتمك ايچون بنلك گوسترمك لازم گلييور. اونڭ ايچون، يڭى سعيد گبى محويتله، ملايمانه قونوشاميهجغم." بن ده اوڭا سوز ويردم. فقط أنانيتلرينه، تمدّحلرينه إشتراك ايتمييورم
كمالِ متانتله فتور گتيرميهرك مقابله ايدوب نمازه دعوت ايدن و دار الحكمة الإسلاميهده حكومتِ إتّحاديهنڭ إتّفاقيله حكمتِ إسلاميهيى آوروپا حكماسنه تأثيرلى بر صورتده قبول ايتديرمك وظيفهسنه لايق گورونن و جبههِٔ حربده يازديغى و شيمدى مصادره ايديلن إشارات الإعجاز، او زمانڭ باش قوماندانى اولان أنور پاشايه او درجه قيمتدار گورونمش كه، كيمسهيه ياپمديغى بر حرمتله إستقبالنه قوشديغى او يادگارِ حربڭ خيرينه، شرفنه حصّهدار اولمق فكريله، إشارات الإعجازڭ طبعى ايچون كاغدينى ويرهرك مؤلّفنڭ حربدهكى مجاهداتى تقديركارانه ياد ايديلن بر آدم؛ بويله عادى بر بَيْگير خيرسزى وياخود قيز قاچيريجى و بر يانكسيجى گبى أڭ آشاغى بر جنايتله كندينى بولاشديروب عزّتِ علميهسنى و قدسيتِ خدمتنى و قيمتدار بيڭلر دوستلرينى رذيل ايدوب سقوط ايدهمز كه، سز اونى بر سنهلك جزا ايله محكوم ايدوب عادى بر كچى، قويون خيرسزى گبى معامله ايدهسڭز... و سببسز اون سنه صيقنتيلى بر ترصّدله تعذيب ايتدكدن صوڭره شيمدى ده بر سنه حپس ايله برابر بر سنه ده نظارت آلتنده طوتمق صورتيله، (پادشاهڭ تحكّمنى قالديرهمديغى حالده) غرضكار بر خفيهنڭ ويا عادى بر پوليسڭ تحكّمى آلتنده عذاب ويرمكدن ايسه، إعدام ايديلمهسنى داها أولٰى گورور. أگر بويله بر آدم دنيايه قاريشسه ايدى و قاريشمغه آرزوسى اولسه ايدى و خدمتِ قدسيهسى مساعده ايتسه ايدى، منمن حادثهسنڭ و شيخ سعيد
— 338 —
واقعهسنڭ اونر مِثلى اولاجق بر طرزده قاريشيردى. دنيايه ايشيتديرهجك بر طوپ صداسى، بر سينك صداسنه اينميهجكدى.
أوت حكومتِ جمهوريهنڭ نظرِ دقّتنه عرض ايدييورم كه؛ بنى بو بلايه سَوق ايدن گيزلى قوميتهنڭ ياپديغى تدابير و ايتديگى پروپاغنده و أنتريقهلر بو حالى گوسترييور. چونكه هيچ بر حادثهده گورولمهمش بر طرزده عمومى بر پروپاغنده، بر أنتريقه و بر دهشت عليهمزه دونديگنه دليل شودر كه: آلتى آيدر يوز بيڭ دوستم واركن هيچ برى بڭا بر مكتوب يازامدى، بر سلام گوندرهمدى. حكومتى إغفاله چاليشان أنتريقهجيلرڭ إخباراتيله، ولاياتِ شرقيهدن تا ولاياتِ غربيهيه قدر هر يرده إستنطاقلر، تحرّياتلر دوام ايتديگيدر.
ايشته أنتريقهجيلرڭ چويردكلرى پلان، بنم گبى بيڭلر آدمى أڭ آغير جزايه چارپهجق بر حادثهيه گوره ترتيب ايديلمش. حالبوكه، أڭ عادى بر آدمڭ أڭ عادى بر خيرسزلغى گبى بر حادثهيى آڭديرهجق بر جزا وضعيتنى نتيجه ويردى. يوز اون بش آدمدن اون بش معصوملره بش آلتى آى جزا ويريلدى. عجبا دنياده هيچ بر ذىعقل، ألنده غايت كسكين ألماس قلنج بولونسه، مدهش بر آرسلانڭ ويا أژدرهانڭ قويروغنه خفيفجه ايليشديروب كندينه مسلّط ايدر مى؟ أگر مقصدى تحفّظ ويا دوگوشمك ايسه، قلنجى باشقه يره حواله ايدر.
ايشته سزڭ نظريڭزده و وهمڭزده بنى او آدم گبى تلقّى ايتمشسڭز كه، بنى بو طرزده جزايه، محكوميته چارپديڭز. أگر بو درجه خلافِ شعور و مخالفِ عقل حركت ايدييورسهم، قوجه مملكته دهشت ويروب پروپاغنده ايله أفكارِ عامّهيى عليهمه چويرمك دگل، بلكه عادى بر ديوانه گبى تيمارخانهيه گوندريلمم لازم گلير. أگر ويرديگڭز أهمّيته مقابل بر آدم ايسهم، ألبته آرسلانى كندينه صالديرتمق و أژدرهايى كندينه هجوم ايتديرمك ايچون، او كسكين قلنجى اونلرڭ قويروقلرينه
— 339 —
اوزاتماز، بلكه ممكن اولديغى قدر كندينى محافظه ايدهجك. ناصلكه اون سنه إختيارى بر إنزوايى إختيار ايدوب طاقتِ بشرڭ فوقنده صيقنتيلره تحمّل ايدهرك حكومتڭ ايشنه هيچ بر جهتله قاريشمادم و قاريشمق آرزو ايتمدم. چونكه خدمتِ قدسيهم بنى منع ايدييور.
أى أهلِ حلّ و عقد! عجبا هيچ ممكن ميدر كه؛ يگرمى سنه أوّل غزتهلرڭ يازديغى گبى، بر مقاله ايله اوتوز بيڭ آدمى كندى فكرينه چويرن و قوجه حركت اوردوسنڭ نظرِ دقّتنى كندينه چويرن و إنگليز باش پاپاسنڭ آلتى يوز كلمه ايله ايستديگى سؤاللرينه آلتى كلمه ايله جواب ويرن و بدايتِ حرّيتده أڭ مشهور بر ديپلومات گبى نطق سويلهين بر آدمڭ يوز يگرمى رسالهسنده دنيايه، سياسته باقهجق يالڭز اون بش كلمه مى بولونور؟ هيچ بر عقل قبول ايدر مى كه؛ بو آدم سياستى تعقيب ايدييور و مقصدى دنيادر و حكومته ايليشمكدر. أگر فكرى، سياست و حكومته ايليشمك اولسه ايدى، بويله بر آدم بر تك رسالهسنده صريحًا، إشارةً، يوز يرده مقصدينى إحساس ايدهجكدى. عجبا او آدمڭ مقصدى سياستجه تنقيد اولسه ايدى، يالڭز تستّر و إرثيته دائر أسكى زماندن بَرى جارى بر ايكى دستوردن باشقه مدارِ تنقيد بولاماز مى ايدى؟
أوت قوجه بر إنقلابى ياپان بر حكومتڭ رژيمنه مخالف بر فكرِ سياستى تعقيب ايدن بر آدم، بر ايكى معلوم مادّهلر دگل، يوز بيڭلر مادّهِٔ تنقيد بولابيليردى. گويا حكومتِ جمهوريهنڭ يالڭز إنقلابى بر ايكى كوچك مسئلهدر. بن ده اونى هيچ بر تنقيد مقصدم اولماديغى حالده، أسكى يازديغم بر ايكى كتابمده ذكر ايتديگم بر ايكى كلمه وارمش دييه "حكومتڭ رژيمنه و إنقلابنه هجوم ايدييور" دينيلمش. ايشته بن ده صورويورم: بويله أڭ أدنا بر جزايه مدار اولاميان علمى بر مادّهيه، قوجه بر مملكتى مشغول ايدوب أنديشه ويرهجك بر شكل ويريلير مى؟
— 340 —
ايشته بنى و بش اون دوستلريمى بو عادى، أهمّيتسز جزايه چارپمق، عموم مملكتده عليهمزه بر شدّتلى پروپاغنده و ملّتى قورقوتوب بزدن نفرت ايتديرمك و داخليه ناظرى مهمّ بر قوّتله إسپارطهده بر تك نفرڭ گورهجگى ايشى گورمك ايچون إسپارطهيه جلب ايديلمهسى و هيئتِ وكيله رئيسى عصمت، ولاياتِ شرقيهيه او مناسبتله گيتمسى و ايكى آى بنم حپسده بتون بتون قونوشمقدن منع ايديلمم و بو غربتده، كيمسهسزلكده هيچ كيمسه حالمى صورمق و سلام گوندرميه ميدان ويريلمهمك گوسترييور كه؛ طاغ گبى بر آغاجده نخود گبى بر تك ميوه بولونديروب معناسز، حكمتسز، قانونسز بر وضعيتدر كه، دگل حكومتِ جمهوريه گبى أڭ زياده قانونپرست و قانونى بر حكومت، بلكه حكمتله ايش گورمك معناسيله حكومت نامى ويريلن دنياده هيچ بر حكومتڭ ايشى اولاماز.
بن حقوقمى قانون دائرهسنده ايستهيورم. قانون نامنه قانونسزلق ايدنلرى جنايتله إتهام ايدييورم. بويله جانيلرڭ كيفلرينى ألبته حكومتِ جمهوريهنڭ قانونلرى ردّ ايدر و حقوقمى إعاده ايدر اميدندهيم.
أسكيشهر حپسنده تجريدِ مطلقده
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 341 —
اون آلتنجى مكتوب
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَلَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ اِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ اِيمَانًا وَ قَالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ
شو مكتوب فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا سرّينه مظهر اولمش، شدّتلى يازيلمامش.
چوقلر طرفندن صريحًا و معنًا گلن بر سؤاله جوابدر.
شو جوابى ويرمك بنم ايچون خوش دگل، آرزو ايتمييورم. هر شيئمى، جنابِ حقّڭ توكّلنه باغلامشدم. فقط بن كندى حالمده و عالممده راحت بيراقيلمديغم و يوزيمى دنيايه چويردكلرى ايچون، يڭى سعيد دگل، بِالمجبوريه أسكى سعيد لسانيله، شخصم ايچون دگل، بلكه دوستلريمى و سوزلريمى أهلِ دنيانڭ أوهام و أذيتندن قورتارمق ايچون؛ حقيقتِ حالى هم دوستلريمه، هم أهلِ دنيايه و أهلِ حكمه بيان ايتمك ايچون "بش نقطه"يى بيان ايدييورم.
برنجى نقطه:دينيلمش: "نه ايچون سياستدن چكيلدڭ؟ هيچ ياناشمييورسڭ؟
الجواب:طوقوز اون سنه أوّلدهكى أسكى سعيد، بر مقدار سياسته گيردى. بلكه سياست واسطهسيله دينه و علمه خدمت ايدهجگم دييه بيهوده يورولدى..
— 342 —
و گوردى كه؛ او يول مشكوك و مشكلاتلى و بڭا نسبةً فضوليانه، هم أڭ لزوملى خدمته مانع و خطرلى بر يولدر. چوغى يالانجيلق و بيلميهرك أجنبى پارمغنه آلَت اولمق إحتمالى وار. هم سياسته گيرن، يا موافق اولور ويا مخالف اولور. أگر موافق اولسهم، مادام مأمور و مبعوث دگلم، او حالده سياستجيلك بڭا فضولى و مالايعنى بر شيدر. بڭا إحتياج يوق كه، بيهوده قاريشهيم. أگر مخالف سياسته گيرسهم، يا فكرله ويا قوّتله قاريشهجغم. أگر فكرله اولسه، بڭا إحتياج يوق. چونكه مسائل توضّح ايتمش، هركس بنم گبى بيلير. بيهوده چڭه چالمق معناسزدر. أگر قوّت ايله و حادثه چيقارمق ايله مخالفت ايتسهم، حصولى مشكوك بر مقصد ايچون بيڭلر گناهه گيرمك إحتمالى وار. برينڭ يوزندن چوقلر بلايه دوشر. هم اون إحتمالدن بر ايكى إحتماله بناءً گناهلره گيرمك، معصوملرى گناهه آتمق؛ وجدانم قبول ايتمييور دييه أسكى سعيد، سيغاره ايله برابر غزتهلرى و سياستى و صحبتِ دنيويهِٔ سياسيهيى ترك ايتدى. بوڭا قطعى شاهد، او وقتدن بَرى سكز سنهدر بر تك غزته نه اوقودم و نه ديڭلهدم. اوقوديغمى و ديڭلهديگمى، برى چيقسين سويلهسين. حالبوكه سكز سنه أوّل، گونده بلكه سكز غزته أسكى سعيد اوقويوردى. هم بش سنهدر بتون دقّت ايله بنم حالمه نظارت ايديلييور. سياستوارى بر ترشّح گورن سويلهسين. حالبوكه بنم گبى عصبى و اِنَّمَا الْحِيلَةُ فِى تَرْكِ الْحِيَلِ دستوريله، أڭ بيوك حيلهيى حيلهسزلكده بولان پرواسز، علاقهسز بر إنسانڭ، دگل سكز سنه، سكز گون بر فكرى گيزلى قالماز. سياسته إشتهاسى و آرزوسى اولسه ايدى؛ تدقيقاته، تحرّياته لزوم بيراقميهرق طوپ گلّهسى گبى صدا ويرهجكدى.
ايكنجى نقطه:يڭى سعيد نه ايچون بو قدر شدّتله سياستدن تجنّب ايدييور؟
— 343 —
الجواب:ميليارلر سنهدن زياده اولان حياتِ أبديهيه چاليشماسنى و قزانماسنى؛ مشكوك بر ايكى سنه حياتِ دنيويهيه لزومسز، فضولى بر صورتده قاريشمه ايله فدا ايتمهمك ايچون.. هم أڭ مهمّ، أڭ لزوملى، أڭ صاف و أڭ حقيقتلى اولان خدمتِ ايمان و قرآن ايچون شدّتله سياستدن قاچييور. چونكه دييور: "بن إختيار اولويورم، بوندن صوڭره قاچ سنه ياشايهجغمى بيلمييورم. اويله ايسه بڭا أڭ مهمّ ايش، حياتِ أبديهيه چاليشمق لازم گلييور. حياتِ أبديهيى قزانمقده أڭ برنجى واسطه و سعادتِ أبديهنڭ آناختارى ايماندر؛ اوڭا چاليشمق لازم گلييور. فقط علم إعتباريله إنسانلره دخى بر منفعت طوقونديرمق ايچون شرعًا خدمته مكلّف اولديغمدن، خدمت ايتمك ايسترم. لٰكن او خدمت، يا حياتِ إجتماعيه و دنيويهيه عائد اولاجق؛ او ايسه أليمدن گلمز. هم فورطنهلى بر زمانده صاغلام خدمت ايديلمز. اونڭ ايچون او جهتى بيراقوب، أڭ مهمّ، أڭ لزوملى، أڭ سلامتلى اولان ايمانه خدمت جهتنى ترجيح ايتدم. كندى نفسمه قزانديغم حقائقِ ايمانيهيى و نفسمده تجربه ايتديگم معنوى علاجلرى، سائر إنسانلرڭ ألنه گچمك ايچون او قپويى آچيق بيراقييورم. بلكه جنابِ حق بو خدمتى قبول ايدر و أسكى گناهمه كفّارت ياپار. بو خدمته قارشى شيطانِ رجيمدن باشقه هيچ كيمسهنڭ، (مؤمن اولسون كافر اولسون، صدّيق اولسون زنديق اولسون) قارشى گلمگه حقّى يوقدر. چونكه ايمانسزلق باشقه شيلره بڭزهمييور. ظلمده، فسقده، كبائرده برر منحوس لذّتِ شيطانيه بولونهبيلير. فقط ايمانسزلقده هيچ بر جهتِ لذّت يوق. ألم ايچنده ألمدر، ظلمت ايچنده ظلمتدر، عذاب ايچنده عذابدر.
ايشته بويله حدسز بر حياتِ أبديهيه چاليشمايى و ايمان گبى قدسى بر نوره خدمتى بيراقمق، إختيارلق زماننده لزومسز تهلكهلى سياست اويونجقلرينه آتيلمق؛ بنم گبى علاقهسز و يالڭز و أسكى گناهلرينه كفّارت آرامغه مجبور بر آدمده نه قدر خلافِ عقلدر، نه قدر خلافِ حكمتدر، نه درجه بر ديوانهلكدر، ديوانهلر ده آڭلايهبيليرلر.
— 344 —
امّا قرآن و ايمانڭ خدمتى نه ايچون بنى منع ايدييور ديرسهڭ، بن ده ديرم كه: حقائقِ ايمانيه و قرآنيه برر ألماس حكمنده اولديغى حالده، سياست ايله آلوده اولسه ايدم؛ أليمدهكى او ألماسلر إغفال اولونهبيلن عوام طرفندن، "عجبا طرفدار قزانمق ايچون بر پروپاغندهِٔ سياست دگل مى؟" دييه دوشونورلر. او ألماسلره، عادى شيشهلر نظريله باقهبيليرلر. او حالده بن او سياسته تماس ايتمكله، او ألماسلره ظلم ايدهرم و قيمتلرينى تنزيل ايتمك حكمنه گچر. ايشته أى أهلِ دنيا! نهدن بنم ايله اوغراشييورسڭز؟ بنى كندى حالمده بيراقمييورسڭز؟
أگر ديرسهڭز:شيخلر بعضًا ايشمزه قاريشييورلر. سڭا ده بعضًا شيخ ديرلر.
بن ده ديرم: هَىْ أفنديلر! بن شيخ دگلم، بن خواجهيم. بوڭا دليل: درت سنهدر بورادهيم؛ بر تك آدمه طريقت ويرسه ايدم، شبههيه حقّڭز اولوردى. بلكه يانمه گلن هركسه ديمشم: ايمان لازم، إسلاميت لازم؛ طريقت زمانى دگل.
أگر ديرسهڭز:سڭا سعيدِ كردى ديرلر. بلكه سنده عنصريتپرورلك فكرى وار؛ او ايشمزه گلمييور.
بن ده ديرم: هَىْ أفنديلر! أسكى سعيد و يڭى سعيدڭ يازدقلرى ميدانده. شاهد گوسترييورم كه: بن
اَلْاِسْلَامِيَّةُ جَبَّتِ الْعَصَبِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةَ
فرمانِ قطعيسيله، أسكى زماندن بَرى منفى ملّيت و عنصريتپرورلگه، آوروپانڭ بر نوع فرنك علّتى اولديغندن، بر زهرِ قاتل نظريله باقمشم. و آوروپا، او فرنك علّتنى إسلام ايچنه آتمش؛ تا تفرقه ويرسين، پارچهلاسين، يوتماسنه حاضر اولسون دييه دوشونور. او فرنك علّتنه قارشى أسكيدن بَرى تداوىيه چاليشديغمى، طلبهلرم و بڭا تماس ايدنلر بيلييورلر. مادام بويلهدر؛ هَىْ أفنديلر!. هر بر حادثهيى بهانه طوتوب، بڭا صيقنتى ويرمگه سبب نهدر عجبا؟ شرقده بر نفر خطا ايتسه، غربده بر نفره
— 345 —
عسكرلك مناسبتيله زحمت و جزا ويرمك.. ويا إستانبولده بر أصنافڭ جنايتيله، بغدادده بر دكاّنجىيى أصنافلق مناسبتيله محكوم ايتمك نوعندن، هر حادثهٔ دنيويهده بڭا صيقنتى ويرمك، هانگى اصول ايلهدر؟ هانگى وجدان حكم ايدر؟ هانگى مصلحت إقتضا ايدر؟
اوچنجى نقطه:حالمى، إستراحتمى دوشونن و هر مصيبته قارشى صبر ايله سكوتمى إستغراب ايدن دوستلريمڭ شويله بر سؤاللرى وار كه: "سڭا گلن زحمتلره، صيقنتيلره ناصل تحمّل ايدييورسڭ؟ حالبوكه أسكيدن چوق حدّتلى و عزّتلى ايدڭ، أدنا بر تحقيره تحمّل ايدهمزدڭ؟"
الجواب:ايكى كوچك حادثهيى و حكايهيى ديڭلهيڭز، جوابنى آليڭز:
برنجى حكايه:ايكى سنه أوّل بنم حقّمده بر مدير سببسز، غيابمده تزييفكارانه، حقارتلى سوزلر سويلهمشدى. صوڭره بڭا سويلهديلر. بر ساعت قدر أسكى سعيد طماريله متأثّر اولدم. صوڭره جنابِ حقّڭ رحمتيله شويله بر حقيقت قلبه گلدى، صيقنتىيى إزاله ايدوب او آدمى ده بڭا حلال ايتديردى. او حقيقت شودر:
نفسمه ديدم: أگر اونڭ تحقيرى و بيان ايتديگى قصورلر، شخصمه و نفسمه عائد ايسه؛ اللّٰه اوندن راضى اولسون كه، بنم نفسمڭ عيبلرينى سويلر. أگر طوغرى سويلهمش ايسه، بنى نفسمڭ تربيهسنه سَوق ايدر و غروردن بنى قورتارمغه يارديمدر. أگر يالان سويلهمش ايسه، بنى ريادن و ريانڭ أساسى اولان شهرتِ كاذبهدن قورتارمغه يارديمدر. أوت بن نفسم ايله مصالحه ايتمهمشم. چونكه تربيه ايتمهمشم. بنم بوينمده ويا قوينمده بر عقرب بولونديغنى برى سويلهسه ويا گوسترسه؛ اوندن طاريلمق دگل، بلكه ممنون اولمق لازم گلير. أگر او آدمڭ تحقيراتى، بنم ايمانه و قرآنه خدمتكارلغم صفتمه عائد ايسه، او بڭا عائد دگل. او
— 346 —
آدمى، بنى إستخدام ايدن صاحبِ قرآنه حواله ايدييورم. او عزيزدر، حكيمدر. أگر صِرف بنى سوگمك، تحقير ايتمك، چوروتمك نوعندن ايسه؛ او ده بڭا عائد دگل. بن منفى و أسير و غريب و أليم باغلى اولديغندن، حيثيتمى كندى ألمله دوزلتمگه چاليشمق بڭا دوشمز. بلكه مسافر اولديغم و بڭا نظارت ايدن شو كويه، صوڭره قضايه، صوڭره ولايته حكم ايدنلره عائددر. بر إنسانڭ ألندهكى أسيرينى تحقير ايتمك، صاحبنه عائددر؛ او مدافعه ايدر. مادام حقيقت بودر، قلبم إستراحت ايتدى.
وَ اُفَوِّضُ اَمْرِى اِلَى اللّٰهِ اِنَّ اللّٰهَ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ
ديدم. او واقعهيى اولمامش گبى صايدم، اونوتدم. فقط مع التأسّف صوڭره آڭلاشيلدى كه، قرآن اونى حلال ايتمهمش...
ايكنجى حكايه:شو سنهده ايشيتدم كه، بر حادثه اولمش. او حادثهنڭ وقوعندن صوڭره يالڭز إجمالًا وقوعنى ايشيتديگم حالده، او واقعه ايله جدّى علاقهدار ايميشم گبى بر معامله گوردم. ذاتًا مخابره ايتمييوردم؛ ايتسهم ده پك نادر اولارق بر مسئلهِٔ ايمانيهيى بر دوستمه يازاردم. حتّى درت سنهده قارداشمه بر تك مكتوب يازدم. و إختلاطدن هم بن كنديمى منع ايدييوردم، هم ده أهلِ دنيا بنى منع ايدييوردى. يالڭز بر ايكى أحباب ايله، هفتهده بر دفعه گوروشهبيلييوردم. كويه گلن مسافرلر ايسه؛ آيده بر ايكيسى، بعض بر ايكى دقيقه بر مسئلهِٔ آخرته دائر بنمله گوروشويوردى. بو غربت حالمده؛ غريب، يالڭز، كيمسهسز، نفقه ايچون چاليشمغه بنم گبيلره موافق اولميان بر كويده، هر شيدن هركسدن منع ايديلدم. حتّى درت سنه أوّل، خراب اولمش بر جامعى تعمير ايتديردم. مملكتمده إماملق و واعظلك وثيقهم أليمده اولديغندن، او جامعده درت سنهدر (اللّٰه قبول ايتسين) إماملق ايتديگم حالده، شو مبارك گچن رمضانده مسجده گيدهمدم. بعضًا يالڭز نمازيمى قيلدم. جماعتله قيلينان نمازڭ يگرمى بش ثوابندن و خيرندن محروم قالدم.
— 347 —
ايشته باشمه گلن بو ايكى حادثهيه قارشى، عينًا ايكى سنه أوّل، او مأمورڭ بڭا قارشى معاملهسنه گوسترديگم صبر و تحمّلى گوستردم. إن شاء اللّٰه دوام ده ايتديرهجگم. شويله ده دوشونويورم و دييورم كه: أگر أهلِ دنيا طرفندن باشمه گلن شو أذيت، شو صيقنتى، شو تضييق؛ عيبلى و قصورلى نفسم ايچون ايسه، حلال ايدييورم. بنم نفسم بلكه بونڭله إصلاحِ حال ايدر؛ هم اوڭا كفّارت الذنوب اولور. دنيا مسافرخانهسنڭ صفاسنى چوق گوردم؛ آزيجق جفاسنى گورسهم، ينه شكر ايدرم. أگر ايمانه و قرآنه خدمتكارلغم جهتيله أهلِ دنيا بنى تضييق ايدييورسه، اونڭ مدافعهسى بڭا عائد دگل، اونى عزيزِ جبّاره حواله ايدييورم. أگر أصلسز و ريايه سبب و إخلاصى قيرهجق بر شهرتِ كاذبهيى قيرمق ايچون توجّهِ عامّهيى حقّمده بوزمق مراد ايسه اونلره رحمت. چونكه توجّهِ عامّهيه مظهر اولمق و خلقلرڭ نظرنده شهرت قزانمق، بنم گبى آدملره ضرردر ظن ايدرم. بنم ايله تماس ايدنلر بنى بيليرلر كه؛ شخصمه قارشى حرمت ايستهمييورم، بلكه نفرت ايدييورم. حتّى قيمتدار مهمّ بر دوستمى، فضله حرمتى ايچون بلكه أللى دفعه تكدير ايتمشم. أگر بنى چوروتمك و أفكارِ عامّهدن دوشورتمك، إسقاط ايتديرمكدن مرادلرى، ترجمانلق ايتديگم حقائقِ ايمانيه و قرآنيهيه عائد ايسه بيهودهدر. زيرا قرآن ييلديزلرينه پرده چكيلمز. گوزينى قپايان يالڭز كندى گورمز، باشقهسنه گيجه ياپاماز.
دردنجى نقطه:أوهاملى بر قاچ سؤالڭ جوابيدر:
برنجيسى:أهلِ دنيا بڭا دير: "نه ايله ياشايورسڭ؟ چاليشمهدن ناصل گچينييورسڭ؟ مملكتمزده تنبلجه اوطورانلرى و باشقهسنڭ سعيى ايله گچيننلرى ايستهمييورز."
— 348 —
الجواب:بن إقتصاد و بركتله ياشايورم. رزّاقمدن باشقه كيمسهنڭ منّتنى آلمايورم و آلمامغه ده قرار ويرمشم. أوت گونده يوز پاره، بلكه قرق پاره ايله ياشايان بر آدم، باشقهسنڭ منّتنى آلماز. شو مسئلهنڭ ايضاحنى هيچ آرزو ايتمييوردم. بلكه بر غرورى و بر أنانيتى إحساس ايدر فكريله، بيان ايتمك بڭا پك ناخوشدر. فقط مادام أهلِ دنيا أوهاملى بر صورتده صورييورلر، بن ده ديرم كه: كوچكلگمدن بَرى خلقلرڭ مالنى قبول ايتمهمك (وَلَوْ زكات دخى اولسه) هم معاشى قبول ايتمهمك (يالڭز بر ايكى سنه دار الحكمة الإسلاميهده دوستلريمڭ إجباريله قبول ايتمگه مجبور اولدم) هم معيشتِ دنيويه ايچون منّت آلتنه گيرمهمك، بتون عمرمده بر دستورِ حياتمدر. أهلِ مملكتم و باشقه يرلرده بنى طانييانلر بونى بيلييورلر. بو بش سنهكى نفيمده، چوق دوستلر بڭا هديهلرينى قبول ايتديرمك ايچون چوق چاليشديلر، قبول ايتمدم. "اويله ايسه ناصل إداره ايدرسڭ؟" دينيلسه، ديرم: بركت و إكرامِ إلٰهى ايله ياشايورم. نفسم چندان هر حقارته، هر إهانته مستحق ايسه ده؛ فقط قرآن خدمتنڭ كرامتى اولارق، أرزاق خصوصنده إكرامِ إلٰهى اولان بركته مظهر اولويورم. وَ اَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ سرّيله، جنابِ حقّڭ بڭا ايتديگى إحساناتى ياد ايدوب، بر شكرِ معنوى نوعندن بر قاچ نمونهسنى سويلهيهجگم. بر شكرِ معنوى اولمقله برابر، قورقويورم كه، بر ريا و غرورى إحساس ايدهرك او مبارك بركت كسيلسين. چونكه مفتخرانه گيزلى بركتى إظهار ايتمك، كسيلمهسنه سبب اولور. فقط نه چاره، سويلهمگه مجبور اولدم.
ايشته بريسى:شو آلتى آيدر اوتوز آلتى أكمكدن عبارت بر كيله بغداى بڭا كافى گلدى. داها وار، بيتمهمش. نه مقدار كفايت (حاشيه): بر سنه دوام ايتدى. ايدهجك، بيلمييورم.
— 349 —
ايكنجيسى:شو مبارك رمضانده، يالڭز ايكى خانهدن بڭا يمك گلدى، ايكيسى ده بنى خسته ايتدى. آڭلادم كه، باشقهسنڭ يمگنى يمكدن ممنوعم. متباقيسى، بتون رمضانده بنم إدارهمه باقان مبارك بر خانهنڭ و صادق بر آرقداشم اولان او خانه صاحبى عبد اللّٰه چاوشڭ إخبارى و شهادتيله؛ اوچ أكمك، بر قِيّه پرنج بڭا كافى گلمشدر. حتّى او پرنج، اون بش گون رمضاندن صوڭره بيتمشدر.
اوچنجيسى:طاغده، اوچ آى بڭا و مسافرلريمه بر قِيّه ترهياغى، (هر گون أكمكله برابر يمك شرطيله) كافى گلدى. حتّى سليمان إسمنده مبارك بر مسافرم واردى. بنم أكمگم ده و اونڭ أكمگى ده بيتييوردى. جهارشنبه گونى ايدى؛ ديدم اوڭا: گيت أكمك گتير. ايكى ساعت، هر طرفمزده كيمسه يوق كه، اورادن أكمك آلينسين. "جمعه گيجهسى سنڭ يانڭده بو طاغده برابر دعا ايتمك آرزو ايدييورم" ديدى. بن ده ديدم: تَوَكَّلْنَا عَلَى اللّٰهِ قال. صوڭره هيچ مناسبتى اولماديغى حالده و بر بهانه يوقكن، ايكيمز يورىيه يورىيه بر طاغڭ تپهسنه چيقدق. إبريقده بر پارچه صو واردى. بر پارچه شكر ايله چايمز واردى. ديدم: "قارداشم، بر پارچه چاى ياپ." او اوڭا باشلادى، بن ده درين بر درهيه باقار بر قطران آغاجى آلتنده اوطوردم. متأسّفانه شويله دوشوندم كه: كوفلنمش بر پارچه أكمگمز وار؛ بو آقشام آنجق ايكيمزه يتر. ايكى گون ناصل ياپاجغز و بو صافىقلب آدمه نه دييهجگم؟ دييه دوشونمهده ايكن، بردن بره باشم چوريلير گبى باشمى چويردم؛ گوردم كه: قوجه بر أكمك، قطران آغاجنڭ اوستنده، داللرى ايچنده بزه باقييور. ديدم: "سليمان مژده! جنابِ حق بزه رزق ويردى." او أكمگى آلدق؛ باقييورز كه، قوشلر و حيواناتِ وحشيه هيچ برى ايليشمهمش. يگرمى اوتوز گوندر هيچ بر إنسان او تپهيه چيقمامشدى. او أكمك، ايكيمزه ايكى گون كافى گلدى. بز ييركن، بيتمك اوزره ايكن، درت سنه صادق بر صدّيقم اولان مستقيم سليمان، أكمكله آشاغيدن چيقهگلدى.
— 350 —
دردنجيسى:شو اوستمدهكى ساقويى، يدى سنه أوّل، أسكى اولارق آلمشدم. بش سنهدر ألبسه، چماشير، پاپوچ، چوراب ايچون درت بچق ليرا ايله إداره ايتدم. بركت إقتصاد و رحمتِ إلٰهيه بڭا كافى گلدى.
ايشته شو نمونهلر گبى چوق شيلر وار و بركتِ إلٰهيهنڭ چوق جهتلرى وار. بو كوى خلقى چوغنى بيليرلر. فقط صاقين بونلرى فخر ايچون ذكر ايدييورم ظن ايتمهيڭز، بلكه مجبور اولدم. هم بنم ايچون اييلگه بر مدار اولديغنى دوشونمهيڭز. بو بركتلر، يا يانمه گلن خالص دوستلريمه إحساندر ويا خدمتِ قرآنيهيه بر إكرامدر ويا إقتصادڭ بركتلى بر منفعتيدر وياخود "يا رحيم، يا رحيم" ايله ذكر ايدن و يانمده بولونان درت كدينڭ رزقلريدر كه، بركت صورتنده گلير، بن ده اوندن إستفاده ايدرم. أوت حزين ميرميرلرينى دقّتله ديڭلهسهڭ، "يا رحيم، يا رحيم" چكدكلرينى آڭلارسڭ. كدى بحثى گلدى، طاووغى خاطره گتيردى. بر طاووغم وار. شو قيشده، يمورطه ماكينهسى گبى پك آز فاصله ايله هر گون رحمت خزينهسندن بڭا بر يمورطه گتيرييوردى. هم بر گون ايكى يمورطه گتيردى؛ بن ده حيرتده قالدم. دوستلرمدن صوردم: "بويله اولور مى؟" ديدم. ديديلر: "بلكه بر إحسانِ إلٰهيدر." هم شو طاووغڭ يازڭ چيقارديغى كوچك بر ياوروسى واردى. رمضانِ شريفڭ باشنده يمورطهيه باشلادى، تا قرق گون دوام ايتدى. هم كوچك، هم قيشده، هم رمضانده، بو مبارك حالى بر إكرامِ ربّانى اولديغنه، نه بنم و نه ده بڭا خدمت ايدنلرڭ شبههمز قالمادى. هم نه وقت آننهسى كسدى، همان او باشلادى.. بنى يمورطهسز بيراقمدى.
ايكنجى وهملى سؤال:أهلِ دنيا دييورلر كه: سڭا ناصل أمنيت ايدهجگز كه، سن دنيامزه قاريشميهجقسڭ؟ سنى سربست بيراقسهق، بلكه دنيامزه قاريشيرسڭ. هم ناصل بيلهجگز كه، سن قورنازلق ياپمييورسڭ؟ كنديڭى تاركِ دنيا
— 351 —
گوستروب خلقڭ مالنى ظاهرًا آلماز، گيزلى آلير بر قورنازلق اولماديغنى ناصل بيلهجگز؟
الجواب:يگرمى سنه أوّلكى ديوانِ حربِ عُرفيده و حرّيتدن داها أوّل زمانده چوقلره معلوم حال و وضعيتم و "ايكى مكتبِ مصيبتڭ شهادتنامهسى" نامنده او زمان ديوانِ حربدهكى مدافعاتم قطعى گوسترر كه، دگل قورنازلق بلكه أدنا بر حيلهيه تنزّل ايتمز بر طرزده حيات گچيرمشم. أگر حيله اولسيدى، بو بش سنه ظرفنده سزلره تملّقكارانه بر مراجعت ايديلهجكدى. حيلهلى آدم كندينى سَوْديرر، كندينى چكمز؛ إغفال و آلداتمغه دائما چاليشير. حالبوكه بڭا قارشى أڭ مهمّ هجوملره و تنقيدلره مقابل تذلّیله تنزّل ايتمدم. "تَوَكَّلْتُ على اللّٰه" دييوب، أهلِ دنيايه آرقهمى چويردم. هم ده آخرتى بيلن و دنيانڭ حقيقتنى كشف ايدن؛ عقلى وارسه پشيمان اولماز، يڭيدن دنيايه دونوب اوغراشماز. أللى سنهدن صوڭره، علاقهسز، تك باشيله بر آدم؛ حياتِ أبديهسنى دنيانڭ بر ايكى سنه گوهزهلگنه، شارلاتانلغنه فدا ايتمز.. فدا ايتسه، قورناز اولماز، بلكه أبله بر ديوانه اولور. أبله بر ديوانهنڭ ألندن نه گلير كه، اونڭ ايله اوغراشيلسين. امّا ظاهرًا تاركِ دنيا، باطنًا طالبِ دنيا شبههسى ايسه،
وَمَا اُبَرِّئُ نَفْسِى اِنَّ النَّفْسَ لَامَّارَةٌ بِالسُّوءِ
سرّنجه "بن نفسمى تبرئه ايتمييورم، نفسم هر فنالغى ايستر." فقط شو فانى دنياده، شو موقّت مسافرخانهده، إختيارلق زماننده، قيصه بر عمرده، آز بر لذّت ايچون؛ أبدى، دائمى حياتنى و سعادتِ أبديهسنى برباد ايتمك، أهلِ عقلڭ كارى دگل. أهلِ عقلڭ و ذىشعورڭ كارى اولماديغندن، نفسِ أمّارهم ايستر ايستهمز عقله تابع اولمشدر.
اوچنجى وهملى سؤال:أهلِ دنيا دييورلر كه: سن بزى سَور ميسڭ؟ بگهنييور ميسڭ؟ أگر سَورسهڭ، نهدن بزه كوسوب قاريشمييورسڭ؟ أگر بگنمييورسهڭ بزه معارضسڭ؛ بز معارضلريمزى أزرز؟
— 352 —
الجواب:بن دگل سزى، بلكه دنياڭزى سوسه ايدم، دنيادن چكيلمزدم. نه سزى و نه ده دنياڭزى بگنمييورم. فقط قاريشمييورم. چونكه بن باشقه مقصددهيم؛ باشقه نقطهلر بنم قلبمى طولديرمش، باشقه شيلرى دوشونمگه قلبمده ير بيراقمامش. سزڭ وظيفهڭز أله باقمقدر، قلبه باقمق دگل! چونكه إدارهڭزى، آسايشڭزى ايستهيورسڭز. أل قاريشمديغى وقت، نه حقّڭز وار كه، هيچ لايق اولماديغڭز حالده "قلب ده بزى سوسين" ديمگه... قلبه قاريشسهڭز... أوت بن ناصل بو قيش ايچنده بهارى تمنّى ايدييورم و آرزو ايدييورم؛ فقط إراده ايدهمييورم، گتيرمگه تشبّث ايدهمييورم. اويله ده: حالِ عالمڭ صلاحتنى تمنّى ايدييورم، دعا ايدييورم و أهلِ دنيانڭ إصلاحنى آرزو ايدييورم؛ فقط إراده ايدهمييورم، چونكه أليمدن گلمييور. بِالفعل تشبّث ايدهمييورم؛ چونكه نه وظيفهمدر، نه ده إقتدارم وار.
دردنجى شبههلى سؤال:أهلِ دنيا دييورلر كه: او قدر بلالر گوردك كه، كيمسهيه أمنيتمز قالمادى. سڭا ناصل أمين اولابيليرز كه؛ فرصت سنڭ ألڭه گچسه، آرزو ايتديگڭ گبى قاريشمازسڭ؟
الجواب:أوّلكى نقطهلر سزه أمنيت ويرمكله برابر.. مملكتمده، طلبه و أقربام ايچنده، بنى ديڭلهينلرڭ اورتهسنده، هيجانلى حادثهلر ايچنده دنياڭزه قاريشمديغم حالده؛ ديارِ غربتده و يالڭز، تك باشيله، غريب، ضعيف، عاجز، بتون قوّتيله آخرته متوجّه، إختلاطدن، مخابرهدن كسيلمش، ايمان و آخرت مناسبتيله اوزاقدن اوزاغه يالڭز بعض أهلِ آخرتى دوست بولان و باشقه هركسه يبانى و هركس ده اوڭا يبانى نظريله باقان بر إنسان؛ ثمرهسز تهلكهلى دنياڭزه قاريشسه، مضاعف بر ديوانه اولمق گركدر.
— 353 —
بشنجى نقطه:بش كوچك مسئلهيه دائردر:
برنجيسى:أهلِ دنيا بڭا دييورلر كه: بزم اصولِ مدنيتمزى، طرزِ حياتمزى و صورتِ تلبّسمزى نه ايچون سن كنديڭه تطبيق ايتمييورسڭ؟ ديمك بزه معارضسڭ؟
بن ده ديرم:هَىْ أفنديلر! نه حق ايله بڭا اصولِ مدنيتڭزى تكليف ايدييورسڭز؟ حالبوكه سز، بنى حقوقِ مدنيتدن إسقاط ايتمش گبى، حقسز اولارق بش سنه بر كويده مخابرهدن و إختلاطدن ممنوع بر طرزده إقامت ايتديرديڭز. هر منفىيى شهرلرده دوست و أقرباسيله برابر بيراقديڭز و صوڭره وثيقه ويرديگڭز حالده، سببسز بنى تجريد ايدوب، بر ايكى دانه مستثنا هيچ بر همشهرى ايله گوروشديرمديڭز. ديمك بنى أفرادِ ملّتدن و رعيتدن صايمييورسڭز. ناصل قانونِ مدنيتڭزڭ بڭا تطبيقنى تكليف ايدييورسڭز؟ دنيايى بڭا زندان ايتديڭز. زندانده اولان بر آدمه بويله شيلر تكليف ايديلمز. سز بڭا دنيا قپوسنى قپاديڭز؛ بن ده آخرت قپوسنى چالدم؛ رحمتِ إلٰهيه آچدى. آخرت قپوسنده بولونان بر آدمه، دنيانڭ قارمهقاريشيق اصول و عاداتى اوڭا ناصل تكليف ايديلير؟ نه وقت بنى سربست بيراقوب مملكتمه إعاده ايدوب حقوقمى ويرديڭز، او وقت اصولڭزڭ تطبيقنى ايستيهبيليرسڭز.
ايكنجى مسئله:أهلِ دنيا دييورلر كه: بزه أحكامِ دينيهيى و حقائقِ إسلاميهيى تعليم ايدهجك رسمى بر دائرهمز وار. سن نه صلاحيتله نشرياتِ دينيه ياپييورسڭ؟ سن مادام نفيه محكومسڭ، بو ايشلره قاريشمغه حقّڭ يوق.
الجواب:حق و حقيقت إنحصار آلتنه آلينماز! ايمان و قرآن ناصل إنحصار آلتنه آلينهبيلير؟ سز دنياڭزڭ اصولنى، قانوننى إنحصار آلتنه آلابيليرسڭز. فقط حقائقِ ايمانيه
— 354 —
و أساساتِ قرآنيه، رسمى بر شكلده و اجرت مقابلنده دنيا معاملاتى صورتنه صوقولماز؛ بلكه بر موهبهِٔ إلٰهيه اولان او أسرار، خالص بر نيّت ايله و دنيادن و حظوظاتِ نفسانيهدن تجرّد ايتمك وسيلهسيله او فيضلر گلهبيلير. هم ده سزڭ او رسمى دائرهڭز دخى، مملكتده ايكن بنى واعظ قبول ايتدى، تعيين ايتدى. بن او واعظلگى قبول ايتدم، فقط معاشنى ترك ايتدم. أليمده وثيقهم وار. واعظلك، إماملق وثيقهسيله هر يرده عمل ايدهبيليرم؛ چونكه بنم نفيم حقسز اولمشدر. هم منفيلر مادام إعاده ايديلدى، أسكى وثيقهلريمڭ حكمى باقيدر.
ثانيًا:يازديغم حقائقِ ايمانيهيى طوغريدن طوغرىيه نفسمه خطاب ايتمشم. هركسى دعوت ايتمييورم. بلكه روحلرى محتاج و قلبلرى يارهلى اولانلر، او أدويهِٔ قرآنيهيى آرايوب بولويورلر. يالڭز مدارِ معيشتم ايچون، يڭى حروف چيقمهدن أوّل، حشره دائر بر رسالهمى طبع ايتديردم. بونى ده، بڭا قارشى إنصافسز أسكى والى، او رسالهيى تدقيق ايدوب، تنقيد ايدهجك بر جهت بولامديغى ايچون ايليشهمدى.
اوچنجى مسئله:بنم بعض دوستلرم، أهلِ دنيا بڭا شبههلى باقدقلرى ايچون، أهلِ دنيايه خوش گورونمك ايچون؛ بندن ظاهرًا تبرّى ايدييورلر، بلكه تنقيد ايدييورلر. حالبوكه قورناز أهلِ دنيا، بونلرڭ تبرّيسنى و بڭا قارشى إجتنابلرينى، او أهلِ دنيايه صداقته دگل، بلكه بر نوع ريايه، وجدانسزلغه حمل ايدوب، او دوستلريمه قارشى فنا نظرله باقييورلر.
بن ده ديرم:أى آخرت دوستلرم! بنم قرآنه خدمتكارلغمدن تبرّى ايدوب قاچمايڭز. چونكه إن شاء اللّٰه بندن سزه ضرر گلمز. أگر فرضا مصيبت گلسه ويا بڭا ظلم ايديلسه، سز بندن تبرّى ايله قورتولامازسڭز.. او حال ايله، مصيبته و
— 355 —
طوقاده داها زياده إستحقاق كسب ايدرسڭز. هم نه وار كه، أوهامه دوشويورسڭز؟
دردنجى مسئله:شو نفى زمانمده گورويورم كه: خودفروش و سياست باتاقلغنه دوشمش بعض إنسانلر، بڭا طرفگيرانه، رقيبانه بر نظرله باقييورلر. گويا بن ده اونلر گبى دنيا جريانلريله علاقهدارم.
هَىْ أفنديلر! بن ايمانڭ جريانندهيم. قارشيمده ايمانسزلق جريانى وار. باشقه جريانلرله علاقهم يوق. او آدملردن اجرت مقابلنده ايش گورنلر، بلكه كندينى بر درجه معذور گورويور. فقط اجرتسز، حميت نامنه بڭا قارشى طرفگيرانه، رقيبانه وضعيت آلمق و ايليشمك و أذيت ايتمك؛ غايت فنا بر خطادر. چونكه سابقًا إثبات ايديلديگى گبى، سياستِ دنيا ايله هيچ علاقهدار دگلم؛ يالڭز بتون وقتمى و حياتمى، حقائقِ ايمانيه و قرآنيهيه حصر و وقف ايتمشم. مادام بويلهدر، بڭا أذيت ويروب رقيبانه ايليشن آدم دوشونسون كه؛ او معاملهسى زندقه و ايمانسزلق نامنه ايمانه ايليشمك حكمنه گچر.
بشنجى مسئله:دنيا مادام فانيدر. هم مادام عمر قيصهدر. هم مادام غايت لزوملى وظيفهلر چوقدر. هم مادام حياتِ أبديه بوراده قزانيلاجقدر. هم مادام دنيا صاحبسز دگل. هم مادام شو مسافرخانهِٔ دنيانڭ غايت حكيم و كريم بر مدبّرى وار. هم مادام نه اييلك و نه فنالق، جزاسز قالميهجقدر. هم مادام
لَا يُكَلِّفُ اللّٰهُ نَفْسًا اِلَّا وُسْعَهَا
سرّنجه تكليفِ مالايُطاق يوقدر. هم مادام ضررسز يول، ضررلى يوله مرجّحدر. هم مادام دنيوى دوستلر و رتبهلر، قبر قپوسنه قدردر.
ألبته أڭ بختيار اودر كه: دنيا ايچون آخرتى اونوتماسين، آخرتنى دنيايه فدا ايتمهسين، حياتِ أبديهسنى حياتِ دنيويه ايچون بوزماسين، مالايعنى شيلرله
— 356 —
عمرينى تلف ايتمهسين؛ كندينى مسافر تلقّى ايدوب مسافرخانه صاحبنڭ أمرلرينه گوره حركت ايتسين؛ سلامتله قبر قپوسنى آچوب سعادتِ أبديهيه گيرسين.
(حاشيه): بو ماداملر ايچوندر كه؛ شخصمه قارشى اولان ظلملره، صيقنتيلره آلديرمييورم و أهمّيت ويرمييورم. "مراقه دگمييور" دييورم و دنيايه قاريشمييورم.
٭ ٭ ٭
اون آلتنجى مكتوبڭ ذيلى
بِاسْمِهِ ٭ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
أهلِ دنيا سببسز، بنم گبى عاجز، غريب بر آدمدن توهّم ايدوب بيڭلر آدم قوّتنده تخيّل ايدهرك، بنى چوق قيدلر آلتنه آلمشلر. بارلانڭ بر محلّهسى اولان بدرهده و بارلانڭ بر طاغنده، بر ايكى گيجه قالمقلغمه مساعده ايتمهمشلر. ايشيتدم كه، دييورلر: "سعيد أللى بيڭ نفر قوّتندهدر، اونڭ ايچون سربست بيراقمييورز."
بن ده ديرم كه:أى بدبخت أهلِ دنيا! بتون قوّتڭزله دنيايه چاليشديغڭز حالده، نهدن دنيانڭ ايشنى دخى بيلمييورسڭز؟ ديوانه گبى حكم ايدييورسڭز. أگر قورقوڭز شخصمدن ايسه؛ أللى بيڭ نفر دگل، بلكه بر نفر أللى دفعه بندن زياده ايشلر گورهبيلير. يعنى، اوطهمڭ قپوسنده طوروب، بڭا "چيقميهجقسڭ" دييهبيلير.
— 357 —
أگر قورقوڭز مسلگمدن و قرآنه عائد دلّاللغمدن و قوّهِٔ معنويهِٔ ايمانيهدن ايسه؛ أللى بيڭ نفر دگل، ياڭليشسكز! مسلك إعتباريله أللى ميليون قوّتندهيم، خبريڭز اولسون! چونكه قرآنِ حكيمڭ قوّتيله سزڭ دينسزلريڭز داخل اولديغى حالده، بتون آوروپايه ميدان اوقويورم. بتون نشر ايتديگم أنوارِ ايمانيه ايله اونلرڭ فنونِ مثبته و طبيعت ديدكلرى محكم قلعهلرينى زير و زبر ايتمشم. اونلرڭ أڭ بيوك دينسز فيلسوفلرينى، حيواندن آشاغى دوشورمشم. دينسزلريڭز دخى ايچنده بولونان بتون آوروپا طوپلانسه، اللّٰهڭ توفيقيله بنى او مسلگمڭ بر مسئلهسندن گرى چويرهمزلر؛ إن شاء اللّٰه مغلوب ايدهمزلر!..
مادام بويلهدر، بن سزڭ دنياڭزه قاريشمييورم، سز ده بنم آخرتمه قاريشمايڭز! قاريشسهڭز ده بيهودهدر.
تقديرِ خدا، قوّتِ بازو ايله دونمز
بر شمعه كه، مولا ياقه، اوفلهمكله سونمز.
بنم حقّمده، مستثنا بر صورتده، أهلِ دنيا پك زياده توهّم ايدوب، عادتا قورقويورلر. بنده بولونميان و بولونسه دخى سياسى بر قصور تشكيل ايتمهين و إتهامه مدار اولميان شيخلك، بيوكلك، خانَدان، عشيرت صاحبى، نفوذلى، أتباعى چوق، همشهريلريله گوروشمك، دنيا أحواليله علاقهدار اولمق، حتّى سياسته گيرمك، حتّى مخالف اولمق گبى بنده بولونميان أمرلرى تخيّل ايدهرك أوهامه دوشمشلر. حتّى حپسده و خارجدهكى، يعنى كنديلرنجه قابلِ عفو اولميانلرڭ دخى عفولرينى مذاكره ايتدكلرى صيرهده، بنى عادتا هر شيدن منع ايتديلر. فنا و فانى بر آدمڭ، گوزل و باقى شويله بر سوزى وار:
ظلمڭ طوپى وار، گلّهسى وار، قلعهسى وارسه؛
حقّڭ ده بوكولمز قولى، دونمز يوزى واردر.
— 358 —
بن ده ديرم:
أهلِ دنيانڭ حكمى وار، شوكتى وار، قوّتى وارسه؛
قرآنڭ فيضيله، خادمنده ده:
شاشيرماز علمى، صوصماز سوزى واردر؛
ياڭيلماز قلبى، سونمز نورى واردر.
چوق دوستلرله برابر بڭا نظارت ايدن بر قوماندان، مكرّرًا سؤال ايتديلر:نهدن وثيقه ايچون مراجعت ايتمييورسڭ؟ إستدعا ويرمييورسڭ؟
الجواب:بش آلتى سبب ايچون مراجعت ايتمييورم و ايدهمييورم:
برنجيسى:بن أهلِ دنيانڭ دنياسنه قاريشمادم كه اونلرڭ محكومى اولايم، اونلره مراجعت ايدهيم. بن، قدرِ إلٰهينڭ محكومىيم و اوڭا قارشى قصورم وار، اوڭا مراجعت ايدييورم.
ايكنجيسى:بو دنيا چابوق تبدّل ايدر بر مسافرخانه اولديغنى يقينًا ايمان ايدوب بيلدم. اونڭ ايچون، حقيقى وطن دگل، هر ير بردر. مادام وطنمده باقى قالميهجغم؛ بيهوده اوڭا قارشى چابالامق، اورايه گيتمك بر شيئه يارامييور. مادام هر ير مسافرخانهدر؛ أگر مسافرخانه صاحبنڭ رحمتى يار ايسه، هركس ياردر، هر ير يارار. أگر يار دگلسه، هر ير قلبه باردر و هركس دشمندر.
اوچنجيسى:مراجعت، قانون دائرهسنده اولور. حالبوكه بو آلتى سنهدر بڭا قارشى معامله، كيفى و فوق القانوندر. منفيلر قانونيله بڭا معامله ايديلمدى. حقوقِ مدنيتدن و بلكه حقوقِ دنيويهدن إسقاط ايديلمش بر طرزده بڭا باقديلر. بو فوق القانون معامله ايدنلره، قانون نامنه مراجعت معناسز اولور.
— 359 —
دردنجيسى:بو سنه بورانڭ مديرى، بنم ناممه، بارلانڭ بر محلّهسى حكمنده اولان بدره قريهسنده، تبديلِ هوا ايچون بر قاچ گون قالمغه دائر مراجعت ايتدى؛ مساعده ايتمديلر. بويله أهمّيتسز بر إحتياجمه جوابِ ردّ ويرنلره ناصل مراجعت ايديلير؟ مراجعت ايديلسه، ذلّت ايچنده فائدهسز بر تذلّل اولور.
بشنجيسى:حقسزلغى حق إدّعا ايدنلره قارشى حق دعوا ايتمك و اونلره مراجعت ايتمك؛ بر حقسزلقدر، حقّه قارشى بر حرمتسزلكدر. بن بو حقسزلغى و حقّه قارشى حرمتسزلگى إرتكاب ايتمك ايستهمم والسلام.
آلتنجى سبب:بڭا قارشى أهلِ دنيانڭ ويردكلرى صيقنتى، سياست ايچون دگل؛ چونكه اونلر ده بيليرلر كه، سياسته قاريشمييورم، سياستدن قاچييورم. بلكه بيلهرك ويا بيلميهرك زندقه حسابنه، بنم دينه مربوطيتمدن بنى تعذيب ايدييورلر. اويله ايسه اونلره مراجعت ايتمك، ديندن پيشمانلق گوسترمك و مسلكِ زندقهيى اوقشامق ديمكدر. هم بن اونلره مراجعت و دخالت ايتدكجه؛ عادل اولان قدرِ إلٰهى، بنى اونلرڭ ظالم أليله تعذيب ايدهجكدر. چونكه اونلر ديانته مربوطيتمدن بنى صيقييورلر. قدر ايسه، بنم ديانتده و إخلاصده نقصانيتم وار؛ آرا صيره أهلِ دنيايه رياكارلقلرمدن طولايى بنى صيقييور. اويله ايسه، شيمديلك شو صيقنتيدن قورتولوشم يوق. أگر أهلِ دنيايه مراجعت ايتسهم، قدر دير: "أى رياكار! بو مراجعتڭ جزاسنى چك!" أگر مراجعت ايتمزسهم، أهلِ دنيا دير: "بزى طانيمييورسڭ، صيقنتيده قال!"
يدنجى سبب:
معلومدر كه، بر مأمورڭ وظيفهسى، هيئتِ إجتماعيهيه مضر أشخاصه ميدان ويرمهمك و نافعلره يارديم ايتمكدر. حالبوكه بنى نظارت آلتنه آلان مأمور، قبر قپوسنه گلن، مسافر بر إختيار آدمه لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ دهكى ايمانڭ لطيف بر ذوقنى ايضاح ايتديگم وقت، (بر جُرمِ مشهود حالنده بنى ياقالامق
— 360 —
گبى) چوق زمان يانمه گلمديگى حالده، او وقت گويا بر قباحت ايشلهيورم گبى يانمه گلدى. إخلاص ايله ديڭلهين او بيچارهيى ده محروم بيراقدى؛ بنى ده حدّته گتيردى. حالبوكه بوراده بعض آدملر واردى؛ او اونلره أهمّيت ويرمييوردى. صوڭره أدبسزلكلرده و كويدهكى حياتِ إجتماعيهيه زهر ويرهجك صورتده بولوندقلرى وقت، اونلره إلتفات ايتمگه و تقدير ايتمگه باشلادى. هم معلومدر كه: زندانده يوز جنايتى بولونان بر آدم، نظارته مأمور ضابط اولسون، نفر اولسون، هر زمان اونلرله گوروشهبيلير. حالبوكه بر سنهدر، هم آمر، هم نظارته مأمور حكومتِ ملّيهجه ايكى مهمّ ذات قاچ دفعه اوطهمڭ يانندن گچدكلرى حالده، قطعا و أصلا نه بنم ايله گوروشديلر و نه ده حالمى صورديلر. بن أوّل ظن ايتدم كه، عداوتلرندن ياناشمييورلر. صوڭره تحقّق ايتدى كه، أوهاملرندن... گويا بن اونلرى يوتهجغم گبى قاچييورلر. ايشته شو آدملر گبى أجزاسى و مأمورلرى بولونان بر حكومتى، حكومت دييهرك مرجع طانييوب مراجعت ايتمك، كارِ عقل دگل، بيهوده بر ذلّتدر. أسكى سعيد اولسيدى عنتره گبى دييهجكدى:
مَاءُ الْحَيَاةِ بِذِلَّةٍ كَجَهَنَّمَ ٭ وَ جَهَنَّمُ بِالْعِزِّ اَفْخَرُ مَنْزِلِى
أسكى سعيد يوق؛ يڭى سعيد ايسه، أهلِ دنيا ايله قونوشمهيى معناسز گورويور. دنيالرى باشلرينى يسين! نه ياپارلرسه ياپسينلر! محكمهٔ كبراده اونلرله محاكمه اولاجغز دير، سكوت ايدر.
عدمِ مراجعتمڭ سببلرندن سكزنجيسى:"غيرِ مشروع بر محبّتڭ نتيجهسى، مرحمتسز بر عداوت اولديغى" قاعدهسنجه، عادل اولان قدرِ إلٰهى، لايق اولمادقلرى حالده مَيل ايتديگم شو أهلِ دنيانڭ ظالم أليله بنى تعذيب ايدييور. بن ده بو عذابه مستحقم دييوب سكوت ايدييوردم. چونكه حربِ عموميده گوڭللى
— 361 —
آلاى قوماندانى اولارق ايكى سنه چاليشدم، چارپيشدم. اوردو قوماندانى و أنور پاشا تقديراتى آلتنده قيمتدار طلبهلريمى، دوستلريمى فدا ايتدم. يارهلانوب أسير دوشدم. أسارتدن گلدكدن صوڭره خطواتِ ستّه گبى أثرلرمله كنديمى تهلكهيه آتوب، إنگليزلرڭ إستانبوله تسلّطى آلتنده، إنگليزلرڭ باشلرينه ووردم. شو بنى إشكنجهلى و سببسز أسارت آلتنه آلانلره يارديم ايتدم. ايشته اونلر ده بڭا، او يارديم جزاسنى بويله ويرييورلر. اوچ سنه روسيهده أسارتمده چكديگم زحمت و صيقنتىيى، بوراده بو دوستلرم بڭا اوچ آيده چكديرديلر. حالبوكه روسلر، بنى كرد گوڭللى قوماندانى صورتنده، قازاقلرى و أسيرلرى كسن غدّار آدم نظريله بڭا باقدقلرى حالده، بنى درسدن منع ايتمديلر. آرقداشم اولان طقسان أسير ضابطلرڭ قسمِ أكثريسنه درس ويرييوردم. بر دفعه روس قوماندانى گلدى، ديڭلهدى. توركجه بيلمديگى ايچون سياسى درس ظن ايتدى؛ بر دفعه بنى منع ايتدى، صوڭره ينه إذن ويردى. هم عين قيشلهده بر اوطهيى جامع ياپدق. بن إماملق ياپييوردم. هيچ مداخله ايتمديلر، إختلاطدن منع ايتمديلر، بنى مخابرهدن كسمديلر. حالبوكه بو دوستلرم گويا وطنداشلرم و دينداشلرم و اونلرڭ منفعتِ ايمانيهلرينه اوغراشديغم آدملر، هيچ بر سبب يوقكن، سياستدن و دنيادن علاقهمى كسديگمى بيليرلركن.. اوچ سنه دگل، بلكه بنى آلتى سنه صيقنتيلى بر أسارت آلتنه آلديلر؛ إختلاطدن منع ايتديلر. وثيقهم اولديغى حالده درسدن، حتّى اوطهمده خصوصى درسمى ده منع ايتديلر؛ مخابرهيه سد چكديلر. حتّى وثيقهم اولديغى حالده، كندم تعمير ايتديگم و درت سنه إماملق ايتديگم مسجدمدن بنى منع ايتديلر. شيمدى دخى جماعت ثوابندن بنى محروم ايتمك ايچون، (دائمى جماعتم و آخرت قارداشلرم) مخصوص اوچ آدمه دخى إمامت ايتمهمى قبول ايتمييورلر.
— 362 —
هم ايستهمديگم حالده، بريسى بڭا ايى ديسه، بڭا نظارت ايدن مأمور قيصقانارق قيزييور؛ نفوذينى قيرهيم دييه وجدانسزجهسنه تدبيرلر ياپييور؛ آمرلرندن إلتفات گورمك ايچون بنى تعجيز ايدييور.
ايشته بويله وضعيتده بر آدم، جنابِ حقدن باشقه كيمه مراجعت ايدر؟ حاكم، كندى مدّعى اولسه، ألبته اوڭا شكوا ايديلمز. گل سن سويله بو حاله نه دييهجگز؟ سن نه ديرسهڭ دى.. بن ديرم كه: بو دوستلرم ايچنده چوق منافقلر وار. منافق كافردن أشددر. اونڭ ايچون، كافر روسڭ بڭا چكديرمديگنى چكديرييورلر.
هَىْ بدبختلر! بن سزه نه ياپدم و نه ياپييورم؟ ايمانڭزڭ قورتولمسنه و سعادتِ أبديهڭزه خدمت ايدييورم! ديمك خدمتم خالص، ِللّٰه ايچون اولمامش كه عكس العمل اولويور. سز اوڭا مقابل، هر فرصتده بنى اينجيتييورسڭز. ألبته محكمهِٔ كبراده سزڭله گوروشهجگز.
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ ٭ نِعْمَ الْمَوْلٰى وَ نِعْمَ النَّصِيرُ
ديرم.
اَلْبَاقِى هُوَ الْبَاقِى
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 363 —
دردنجى قسم
قسطمونى حياتى
بديع الزمان سعيد النورسى، أسكيشهر حپسندن چيقدقدن صوڭره، قسطمونى ولايتنه نَفى ايديلييور. اوزون بر مدّت پوليس قرهقولنده إقامته مجبور ايديلدكدن صوڭره، قرهقولڭ تام قارشيسنده، دائمى بر ترصّد آلتنده اولان بر أوه يرلشديريلييور.
@
بديع الزمان سعيد النورسىنڭ قسطمونيده سكز سنه قرهقولڭ گوز حپسى آلتنده إقامته مجبور ايديلديگى أو (صولده) و قارشيسنده پوليس قرهقولى (صاغده)
— 364 —
اوراده، سكز سنه آغير بر إستبداد و گوز حپسى آلتنده بر سورگون حياتى گچيرتيلييور. فقط او، قطعيًا بوش طورمييور، نشرِ أنوارِ قرآنيهيه گيزلى اولارق دوام ايدييور. بِالخاصّه اينهبوليده چوق فداكار و فعّال طلبهلرى يتيشييور. عينًا إسپارطه طلبهلرى گبى، شوقله رسالهٔ نورى يازمغه و أطرافه پرده آلتنده نشر ايتمگه باشلايورلر. قرهدڭز حواليسنده ده، رسالهٔ نور أثرلرى بويلهجه بيوك بر رغبت گورمگه باشلايور.
حضرتِ استاد قسطمونيده ايكن، إسپارطهدهكى طلبهلريله دائما علاقهدار ايدى. او، إذنِ إلٰهى ايله بيلييوردى كه؛ رسالهِٔ نورى دنيايه إعلان و نشر ايدهجك فداكارلردن و ناشرلردن قسمِ أعظمى إسپارطهدن چيقهجق ويا إسپارطه مركزندهكى خدمت ايله بو بيوك وظيفه ايفا ايديلهجك.
....
رسالهٔ نور شاكردلرى، سَوْگيلى استادلرينڭ حال و إستراحتيله چوق علاقهداردرلر. مشفق استادلرندن و نورجى قارداشلرينڭ رسالهٔ نور خدمتلرندن صيق صيق خبر آلمايى آرزو ايدرلر.
بديع الزمان سعيد النورسى، يگرمى يدى سنه ظرفنده، نور طلبهلرينه خطابًا علمى، ايمانى، إسلامى موضوعلرده و خدمتِ ايمانيهيه دائر بعض مكتوبلر يازمشدر. نور طلبهلرى ده، چوق مشتاق اولدقلرى بو مكتوبلرى أل يازيلريله چوغالتهرق نشر ايتمشلردر. دين دشمنلرينڭ، پوستهخانهلردن نور رسالهلرينى و مكتوبلرينى گوندرمگى ياساق ايدهجك درجهيه واران شدّتلى تضييقاتلرى زماننده بو مكتوبلرى و نور رسالهلرينى، نور طلبهلرى كويدن كويه، قصبهدن قصبهيه، ولايتدن ولايته گوتورمشلردر. حتّى كندى آرالرنده "نور پوستهجيلرى" ميدانه گتيرمشلردر. بتون روح و جانلريله گوڭللى اولان بو نور پوستهجيلرى، بو خدمتڭ أڭ قدسى بر وظيفه اولديغنه اينانمشلردر. غايت أهمّيتلى و حقيقتلى اولديغى قدر
— 365 —
غايت گوزل اولان و رسالهِٔ نورڭ "لاحقه مكتوبلرى" إسمنى آلان بو مكتوبلر، نور طلبهلرينڭ روحى بر چوق إحتياجلرينى تطمين ايتمشدر. هم رسالهِٔ نور طلبهلرينه، قرآن و ايمان خدمتنده برر رهبر حكمنه گچمش؛ هم إسلاميت دشمنلرينڭ بتون بتون يالان و اويدورما پروپاغندهلرينه آلدانمامق و إنتباه ويرمك خصوصنده اويانديريجى بر تأثير حصوله گتيرمشدر. و بو صورتله ده، دينسزلگڭ او موقّت شعشعهلى سلطنتى دورنده (چوق كيمسهلرڭ اميدسزلگه و عطالته دوشورلديگى او قراڭلق گونلرده) قلبلره إنشراح و سُرور ويرمش و ايمان خدمتى ايچون فعاليت عشقنى يرلشديرمشدر. و بويلهجه مؤمنلرى يأسدن قورتاروب، إسلاميتڭ، رسالهِٔ نورله إستقبالدهكى پارلاق ظفرلرينه إشارتلر ايدوب مژدهلر ويرمشدر.
أوت او نورانى لاحقه مكتوبلرى كه؛ روحلرى، قلبلرى جذب و فتح ايدن، عقللرى تسخير ايدن حقيقتلرله طولودر. بو لاحقه مكتوبلرندن بعضلرى ايلريده يرى گلدكجه درج ايديلهجكدر. حضرتِ استادڭ قسطمونيدهكى حياتنه دائر معلوماتى، قسطمونيدن يازديغى مكتوبلرڭ بر قسمندن بعض پارچهلر آلمقله و اورادهكى خالص و صادق نور طلبهلرينڭ مكتوبلرندن بر قاچ مكتوبى بو تاريخچهيه إدخال ايتمك صورتيله تقديم ايدييورز. آشاغيده يازيلان مكتوبلر بش يوز صحيفهدن زياده اولان قسطمونى لاحقهسندن، استادڭ قسطمونيدن إسپارطهدهكى طلبهلرينه گوندرديگى مكتوبلرندن بش اون مكتوبدر. بو مكتوبلرده حضرتِ استاد، طلبهلرينه، أل يازيسيله رسالهلرى يازمالرينڭ، نشر ايتمهلرينڭ أهمّيتنى؛ رسالهِٔ نور طلبهلرينڭ شيمديلك جزئى گبى گورونن خدمتلرينڭ، حقيقتده كائناتده أڭ معظّم مسئله اولديغنى و بر گون بو مملكتده رسالهِٔ نورڭ نوريله گنيش چاپده فتوحات اولاجغنى مژدهلهمكده، رسالهٔ نورڭ دائرهسنڭ و نشرياتنڭ تمللرينى، أساسلرينى وضع و تحكيم ايتمكدهدر.
٭ ٭ ٭
— 366 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
عزيز، صدّيق قارداشلرم!
رسالهِٔ نورڭ خدمتندهكى أكثر شاكردلرى برر نوع كرامت و إكرامِ إلٰهى حسّ ايتدكلرى گبى؛ بو عاجز قارداشڭز چوق محتاج اولديغى ايچون، چوق نوعلرينى و چشيدلرينى حسّ ايدييور. و بو صيرهلرده بو حواليدهكى شاكردلر، يمينله إعتراف ايدييورلر كه: بز نورڭ خدمتنده چاليشدقجه هم معيشتجه، هم إستراحتِ قلبجه بر گنيشلك، بر فرح ظاهر بر صورتده حسّ ايدييورز. بن كندمجه او قدر حسّ ايدييورم كه، نفس و شيطانم، او بداهته قارشى حيرت ايدهرك صوصديلر.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
آخرت قارداشلريمه مهمّ بر إخطار
"ايكى مادّه"در:
برنجيسى:رسالهِٔ نوره إنتساب ايدن كيمسهنڭ أڭ أهمّيتلى وظيفهسى، اونى يازمق و يازديرمقدر و إنتشارينه يارديم ايتمكدر. اونى يازان و يازديران و اوقويان، رسالهِٔ نور طلبهسى عنواننى آلير. و او عنوان آلتنده، هر يگرمى درت ساعتده بنم لسانمله بلكه يوز دفعه، بعضًا داها زياده خيرلى دعالرمده و معنوى قزانجلرمده حصّهدار اولمقله برابر؛ بنم گبى دعا ايدن قيمتدار بيڭلر قارداشلرم و رسالهٔ نور طلبهلرينڭ دعالرينه و قزانجلرينه دخى حصّهدار اولور.
— 367 —
هم درت وجهله درت نوع عبادتِ مقبوله حكمنده بولونان كتابتنده هم ايماننى قوّتلنديرمك، هم باشقهلرينڭ ايمانلرينى تهلكهدن قورتارمغه چاليشمق، هم حديثڭ حكميله، بر ساعت تفكّر بعضًا بر سنه قدر بر عبادت حكمنه گچن تفكّرِ ايمانىيى ألده ايتمك و ايتديرمك، هم حسنِ خطّى اولميان و وضعيتى چوق آغير بولونان استادينه يارديم ايتمكله حسناتنه إشتراك ايتمك گبى چوق فائدهلرى ألده ايدهبيلير. بن، قَسَمله تأمين ايدرم كه؛ بر كوچك رسالهيى كندينه بيلهرك يازان آدم، بڭا بيوك بر هديه ويرمش حكمنه گچر؛ بلكه هر بر صحيفهسى بر اوقّه شكر قدر بنى ممنون ايدر.
ايكنجى مادّه:مع التأسّف رسالهِٔ نورڭ ايمانسز و أمانسز جنّى و إنسى دشمنلرى، اونڭ چليك گبى متين قلعهلرينه، ألماس قلنجى گبى قوّتلى حجّتلرينه مقابله ايدهمدكلرندن، چوق گيزلى دسيسهلر و خفى واسطهلرله، خبرلرى اولمادن يازانلرڭ شوقلرينى قيرمق و فتور ويرمك و يازيدن واز گچيرمك جهتنده شيطانجهسنه هجوم ايدوب ضربه وورويورلر. خصوصًا بوراده إحتياج پك چوق و يازيجيلر پك آز، دشمنلر چوق دقّتلى، قسمًا طلبهلرى مقاومتسز اولديغندن؛ بو مملكتى او نورلردن بر درجه محروم ايدييورلر.
بنم ايله حقيقت مشربنده صحبت ايتمك و گوروشمك ايستهين آدم، هانگى رسالهيى آچسه؛ بنم ايله دگل، خادمِ قرآن اولان استاديله گوروشور و حقائقِ ايمانيهدن ذوقله بر درس آلابيلير.
....
صبرينڭ مكتوبى يولده ايكن و گلمهدن أوّل او مكتوبڭ معنوى تأثيرى ايله بو آيتى اَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا آيتيله برابر دوشونوركن بردن خاطريمه گلدى. رسالهِٔ نورڭ بو درجه قوّتلى إشاراتِ قرآنيهيه و شاكردلرينڭ بو قدر قيمتلى بشاراتِ قرآنيهيه
— 368 —
و أقطابلرڭ إلتفاتنه مظهريتنڭ سرّى و حكمتى، مصيبتڭ عظمتى و دهشتيدر كه، هيچ بر أثرڭ مظهر اولماديغى بر قدسى تقدير و تحسين آلمش. ديمك أهمّيت اونڭ فوق العاده بيوكلگنده دگل، بلكه مصيبتڭ فوق العاده دهشتنه و تخريباتنه قارشى مجاهدهسى آز اولديغى حالده غايت بيوك بر أهمّيت كسب ايتمش كه بو ايكى آيتده إشارت و بشارتِ قرآنيهده إفاده ايدر كه، رسالهِٔ نور دائرهسنه گيرنلر تهلكهده اولان ايمانلرينى قورتارييورلر و ايمانله قبره گيرييورلر و جنّته گيدهجكلر دييه مژده ويرييور. أوت بعض وقت اولور كه، بر نفر گورديگى خدمت ايچون بر مشيرڭ فوقنه چيقار، بيڭلر درجه قيمت آلير.
٭ ٭ ٭
اون طوقوزنجى سوزڭ آخرنده بيان ايديلن قرآندهكى تكرارڭ أكثر حكمتلرى، رسالهٔ نورده دخى جريان ايدييور. بِالخاصّه ايكنجى حكمتى تام تامنه واردر. او حكمت شودر كه:
هركس هر وقت قرآنه محتاجدر. فقط هركس، هر وقت بتون قرآنى اوقومغه مقتدر اولاماز. فقط بر سورهيه غالبًا مقتدر اولور. اونڭ ايچون أڭ مهمّ مقاصدِ قرآنيه أكثر اوزون سورهلرده درج ايديلهرك؛ هر بر سوره بر كوچك قرآن حكمنه گچمش. ديمك هيچ كيمسهيى محروم ايتمهمك ايچون حشر و توحيد و قصّهِٔ موسى گبى بعض مقصدلر تكرار ايديلمش. عين أهمّيتلى حكمت ايچوندر كه، بعض دفعه خبرم اولمادن، إختيارم و رضام اولماديغى حالده، بعض اينجه حقائقِ ايمانيه و قوّتلى حجّتلرى متعدّد رسالهلرده تكرار ايديلمش. بن چوق حيرت ايدردم. نهدن اونلر بڭا اونوتديرلمش؟ صوڭره قطعى بر صورتده بيلدم كه: هركس
— 369 —
بو زمانده رسالهِٔ نوره محتاجدر. فقط عمومنى ألده ايدهمز. ألده ايتسه ده تمام اوقوياماز. فقط كوچك بر رسالهِٔ نور حكمنه گچمش بر رسالهِٔ جامعهيى ألده ايدهبيلير. و أكثر وقتلرده محتاج اولديغى مسئلهلرى اوندن اوقويهبيلير و غدا گبى هر زمان إحتياج تكرّر ايتديگى گبى، او ده مطالعهسنى تكرار ايدر.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
شفقتِ إنسانيه، مرحمتِ ربّانيهنڭ بر جلوهسى اولديغندن؛ ألبته رحمتڭ درجهسندن آشمامق و رحمةً لِلعالمين ذاتڭ مرتبهِٔ شفقتندن طاشمامق گركدر. أگر آشسه و طاشسه او شفقت، ألبته مرحمت و شفقت دگلدر؛ بلكه ضلالته و إلحاده سرايت ايدن بر مرضِ روحى و بر سقمِ قلبيدر.
مثلا: كافر و منافقلرڭ جهنّمده يانمالرينى و عذاب و جهاد گبى حادثهلرى كندى شفقتنه صيغيشديرمامق و تأويله صاپمق؛ قرآنڭ و أديانِ سماويهنڭ بر قسمِ عظيمنى إنكار و تكذيب اولديغى گبى، بر ظلمِ عظيم و غايت درجهده بر مرحمتسزلكدر. چونكه معصوم حيوانلرى پارچهلايان جاناوارلره حمايتكارانه شفقت ايتمك، او بيچاره حيوانلره شديد بر غدر و وحشى بر وجدانسزلقدر. و بيڭلر مسلمانلرڭ حياتِ أبديهلرينى محو ايدن و يوزر أهلِ ايمانى سوءِ عاقبته و مدهش گناهلره سَوق ايدن آدملره شفقتكارانه طرفدار اولمق و مرحمتكارانه جزادن قورتولمالرينه دعا ايتمك، ألبته او مظلوم أهلِ ايمانه دهشتلى بر مرحمتسزلكدر و شنيع بر غدردر.
— 370 —
رسالهِٔ نورده قطعيتله إثبات ايديلمش كه؛ كفر و ضلالت، كائناته بيوك بر تحقير و موجوداته بر ظلمِ عظيمدر و رحمتڭ رفعنه و آفاتڭ نزولنه وسيلهدر. حتّى دڭز ديبنده باليقلر، جانيلردن شكوا ايدرلر كه؛ "إستراحتمزڭ سلبنه سبب اولديلر" دييه روايتِ صحيحه واردر. او حالده كافرڭ و منافقڭ عذاب چكمهسنه آجييوب شفقت ايدن آدملر، شفقته لايق حدسز معصوملره آجيمييورلر.
٭ ٭ ٭
رسالهِٔ نور، حقائقِ إسلاميهيه دائر إحتياجلره كافى گلييور، باشقه أثرلره إحتياج بيراقمييور. قطعى و چوق تجربهلرله آڭلاشيلمش كه، ايمانى قورتارمق و قوّتلنديرمك و تحقيقى ياپمهنڭ أڭ قيصه و أڭ قولايى رسالهِٔ نوردهدر. أوت اون بش سنه يرينه، اون بش هفتهده رسالهِٔ نور او يولى كسديرر، ايمانِ تحقيقىيه ايصال ايدر. بو فقير قارداشڭز يگرمى سنه أوّل، كثرتِ مطالعه ايله بعضًا بر گونده بر جلد كتابى آڭلايهرق مطالعه ايدركن؛ يگرمى سنهيه ياقيندر كه، قرآن و قرآندن گلن رسالهِٔ نور بڭا كافى گلييوردى. بر تك كتابه محتاج اولمادم، باشقه كتابلرى ده يانمده بولونديرمدم. رسالهِٔ نور چوق متنوّع حقائقه دائر اولديغى حالده، تأليفى زماننده، يگرمى سنهدن بَرى بن محتاج اولمادم. ألبته سز، يگرمى درجه داها زياده محتاج اولمامق لازم گلير.
هم مادام بن سزلره قناعت ايتدم و ايدييورم، باشقهلره باقمييورم و مشغول اولمايورم. سز دخى رسالهٔ نوره قناعت ايتمهڭز لازمدر، بلكه بو زمانده ألزمدر.
٭ ٭ ٭
— 371 —
برنجى أساس:أهلِ ايمانڭ مأيوسيتنه قارشى، "إستقبالده بر نور وار" دييه مژده ويرديگيدر. بر حسِّ قبل الوقوع ايله رسالهِٔ نورڭ إستقبالده، دهشتلى بر زمانده، چوق أهلِ ايمانڭ ايمانلرينى تقويه ايدوب قورتارماسنى حسّ ايدوب؛ او عدسه ايله حرّيت إنقلابندهكى سياست دائرهلرينه باقمش؛ تعبيرسز، تأويلسز تطبيقه چاليشمش. سياست و قوّت و كميت نقطهسنده ظن ايتمش. طوغرى حسّ ايتمش، فقط تام طوغرى دييهمهمش.
ايكنجى أساس:أسكى سعيد، بعض سياسى إنسانلر و خارقه أديبلرڭ حسّ ايتدكلرى گبى، چوق دهشتلى بر إستبدادى حسّ ايدوب اوڭا (إستبداده) قارشى جبهه آلمشلردى. او حسِّ قبل الوقوع تعبير و تأويله محتاج ايكن بيلميهرك رسمى، ضعيف و إسمى بر إستبداد گوروب او سياسى و داهى أديبلر اوڭا قارشى هجوم گوسترييورلردى. حالبوكه اونلره دهشت ويرن، بر زمان صوڭره گلهجك اولان إستبدادلرڭ ضعيف بر گولگهسنى أصل ظن ايدهرك اويله طاورانمشلر، اويله بيان ايتمشلر. مقصد طوغرى، فقط هدف خطا.
ايشته أسكى سعيد ده، أسكى زمانده بويله عجيب بر إستبدادى حسّ ايتمش. بعض آثارنده، اوڭا هجوم ايله بياناتى وار. او مدهش إستبدادِ عجيبهيه قارشى مشروطهِٔ مشروعهيى بر واسطهِٔ نجات گورييوردى. و حرّيتِ شرعيه، قرآنڭ أحكامى دائرهسندهكى مشورتله او مدهش مصيبتى دفع ايدر دييه دوشونوب اويله چاليشمش.
هم مناظرات رسالهسنڭ روحى و أساسى حكمنده اولان، خاتمهسندهكى مدرسة الزهرانڭ حقيقتى ايسه، إستقبالده چيقهجق اولان رسالهِٔ نور مدرسهسنه بر زمين إحضار ايتمك ايدى كه؛ بيلمديگى حالده إختيارسز اولارق اوڭا سوق
— 372 —
اولونويوردى. بر حسِّ قبل الوقوع ايله او نورانى حقيقتى مادّى صورتنده آرايوردى. صوڭره او حقيقتڭ مادّى جهتى دخى وجوده گلمگه باشلادى. سلطان رشاد (مرحوم)، اون طوقوز بيڭ آلتون ليرايى وانده تملى آتيلان او مدرسة الزهرايه ويردى، تمل آتيلدى. فقط سابق حربِ عمومى چيقدى، گرى قالدى. بش آلتى سنه صوڭره آنقرهيه گيتدم، ينه او حقيقته چاليشدم. ايكى يوز مبعوثدن يوز آلتمش اوچ مبعوثڭ إمضالريله، او مدرسهمزه يوز أللى بيڭ بانقنوطه إبلاغ ايدهرك او تخصيصات قبول ايديلدى. فقط بيڭلر تأسّف مدرسهلر قپاندى، او حقيقت گرى قالدى. فقط جنابِ حقّه حدسز شكر اولسون كه، او مدرسهنڭ معنوى هويتى إسپارطه ولايتنده تأسيس ايديلدى، رسالهٔ نورى تجسّم ايتديردى. إن شاء اللّٰه إستقبالده رسالهٔ نور شاكردلرى، او عالى حقيقتڭ مادّى صورتنى ده تأسيس ايتمگه موفّق اولاجقلر...
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
....
رسالهِٔ نورڭ يوكسك، قيمتدار خدمتِ ايمانيهسى اونلره كافى اولارق قناعت ويرييوردى. او شاكردلرڭ غايت كسكين قلب بصيرتى شويله بر حقيقتى آڭلامش كه: رسالهِٔ نور ايله خدمت ايسه، ايمانى قورتارييور؛ طريقت و شيخلك ايسه، ولايت مرتبهلرى قزانديرييور. بر آدمڭ ايماننى قورتارمق ايسه، اون مؤمنى ولايت درجهسنه چيقارمقدن داها مهمّ و داها ثوابليدر. چونكه ايمان، سعادتِ أبديهيى قزانديرديغى ايچون بر مؤمنه، كُرهِٔ أرض قدر بر سلطنتِ باقيهيى تأمين ايدر. ولايت
— 373 —
ايسه، مؤمنڭ جنّتنى گنيشلتير، پارلاتديرر. بر آدمى سلطان ياپمق، اون آدمى والى ياپمقدن داها ثوابلى بر خدمتدر.
ايشته بو دقيق سرّى، سنڭ إسپارطهلى قارداشلريڭڭ بر قسمنڭ عقللرى گورمسه ده عمومنڭ كسكين قلبلرى گورمش كه؛ بنم گبى بر بيچاره، گناهكار بر آدمڭ آرقداشلغنى أوليالره أگر بولونسه ايدى، مجتهدلره دخى ترجيح ايتديلر. بو حقيقته بناءً، بو شهره بر قطب، بر غوثِ أعظم گلسه، سنى اون گونده ولايت درجهسنه چيقارهجغم ديسه، سن رسالهٔ نورى بيراقوب اونڭ ياننه گيتسهڭ، إسپارطه قهرمانلرينه آرقداش اولامازسڭ.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
رسالهٔ نور طلبهلرندن بر قسم قارداشلريمڭ بنم حدّيمڭ چوق فوقنده حسنِ ظنلرينى تعديل ايتمك ايچون إخطار ايديلن بر محاورهدر.
بوندن قرق سنه أوّل، بيوك قارداشم ملا عبد اللّٰه (رحمة اللّٰه عليه) ايله بر محاورهمى حكايه ايدييورم:
او مرحوم قارداشم، أولياءِ عظيمهدن حضرتِ ضياء الدّينڭ (قُدِّسَ سِرُّهُ) خاص مريدى ايدى. أهلِ طريقتجه، مرشدينڭ حقّنده مفرطانه محبّت و حسنِ ظن ايتسه ده مقبول گوردكلرى ايچون او مرحوم قارداشم ديدى كه: "حضرتِ ضياء الدّين بتون علومى بيلييور. كائناتده، قطبِ أعظم گبى هر شيئه إطّلاعى وار." بنى، اونڭله ربط ايتمك ايچون خارقه مقاملرينى بيان ايتدى.
— 374 —
بن ده او قارداشمه ديدم كه: "سن مبالغه ايدييورسڭ. بن اونى گورسهم، چوق مسئلهلرده اونى إلزام ايدهبيليرم. هم سن، بنم قدر حقيقى اونى سومييورسڭ. چونكه كائناتدهكى علوملرى بيلير بر قطبِ أعظم صورتنده تخيّل ايتديگڭ بر ضياء الدين سَورسڭ؛ يعنى او عنوان ايله باغليسڭ، محبّت ايدرسڭ. أگر پردهِٔ غيب آچيلسه، حقيقتى گورولسه، سنڭ محبّتڭ يا زائل اولور وياخود درتده بريسنه اينر. فقط بن او ذاتِ مباركى، سنڭ گبى پك جدّى سَورم، تقدير ايدرم. چونكه سنّتِ سنيه دائرهسنده، حقيقت مسلگنده، أهلِ ايمانه خالص و تأثيرلى و أهمّيتلى بر رهبردر. شخصى مقامى گورولسه، دگل گرى چكيلمك، واز گچمك، محبّتده نقصان اولمق؛ بِالعكس داها زياده حرمت و تقدير ايله باغلانهجغم. ديمك بن حقيقى بر ضياء الدينى، سن ده خيالى بر ضياء الدينى سَورسڭ."
بنم او قارداشم إنصافلى و مدقّق بر عالم اولديغى ايچون، بنم نقطهٔ نظريمى قبول ايدوب تقدير ايتدى.
أى رسالهِٔ نورڭ قيمتلى طلبهلرى و بندن داها بختيار و فداكار قارداشلرم! شخصيتم إعتباريله سزڭ زياده حسنِ ظنّڭز بلكه سزه ضرر ويرمز. فقط سزڭ گبى حقيقتبين ذاتلر وظيفهيه، خدمته باقوب، او نقطهده باقماليسڭز. پرده آچيلسه، بنم باشدن آشاغىيه قدر قصوراتله آلوده ماهيتم گورونسه، بڭا آجييهجقسڭز. سزى قارداشلغمدن قاچيرمامق ايچون، قصوراتمى گيزلييورم.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 375 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
بر هفته أوّلكى مكتوبڭزه قارشى حسنِ ظنّڭزى بر درجه جرح ايدن بنم جوابمڭ حكمتى شودر كه:
بو زمانده اويله فوق العاده حاكم جريانلر وار كه، هر شيئى كندى حسابنه آلديغى ايچون، فرضا حقيقى بكلهنيلن و بر عصر صوڭره گلهجك او ذات دخى بو زمانده گلسه ايدى، حركاتنى او جريانلره قاپديرمهمق ايچون سياست عالمندهكى وضعيتدن فراغت ايدهجك و هدفنى دگيشديرهجك دييه تخمين ايدييورم.
هم اوچ مسئله وار: برى حيات، برى شريعت، برى ايمان. حقيقت نقطهسنده و أڭ مهمّى و أڭ أعظمى، ايمان مسئلهسيدر. فقط شيمديكى عمومڭ نظرنده و حالِ عالم إلجاآتنده أڭ مهمّ مسئله، حيات و شريعت گورونديگندن او ذات شيمدى اولسه ده، اوچ مسئلهنڭ بردن عموم روىِ زمينده وضعيتلرينى دگيشديرمك نوعِ بشردهكى جارى اولان عادت اللّٰهه موافق گلمديگندن، هر حالده أڭ أعظم مسئلهيى أساس ياپوب، اوتهكى مسئلهلرى أساس ياپميهجق. تا كه ايمان خدمتى صفوتنى عمومڭ نظرنده بوزماسين و عوامڭ چابوق إغفال اولونهبيلن عقللرنده، او خدمت باشقه مقصدلره آلَت اولماديغى تحقّق ايتسين.
هم يگرمى سنهدن بَرى تخريبكارانه أشدِّ ظلم آلتنده او درجه أخلاق بوزولمش و متانت و صداقت غائب اولمش كه، اوندن بلكه يگرميدن بريسنه إعتماد ايديلمز. بو عجيب حالاته قارشى، فوق العاده ثبات و متانت و صداقت و حميتِ إسلاميه لازمدر؛ يوقسه عقيم قالير، ضرر ويرر.
ديمك أڭ خالص و أڭ سلامتلى و أڭ مهمّ و أڭ موفّقيتلى خدمت، رسالهٔ نور شاكردلرينڭ دائرهلرى ايچندهكى قدسى خدمتدر.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 376 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
بو سنهكى رمضانِ شريف هم عالمِ إسلام ايچون، هم رسالهِٔ نور شاكردلرى ايچون غايت أهمّيتلى و پك چوق قيمتليدر. رسالهِٔ نور شاكردلرينڭ إشتراكِ أعمالِ اُخرويه دستورِ أساسيهلرى سرّنجه، هر بريسنڭ قزانديغى مقدار، قارداشلرينه عين مقدار دفترِ أعمالنه گچمهسى او دستورڭ و رحمتِ إلٰهيهنڭ مقتضاسى اولمق حيثيتيله، رسالهِٔ نورڭ دائرهسنه صدق و إخلاص ايله گيرنلرڭ قزانجلرى پك عظيم و كلّيدر. هر برى، بيڭلر حصّه آلير. إن شاء اللّٰه أموالِ دنيويهنڭ إشتراكى گبى إنقسام و تجزّى ايتمهدن هر بريسنڭ دفترِ عملنه عينى گچمهسى؛ بر آدمڭ گتيرديگى بر لامبا، بيڭلر آيينهلرڭ هر بريسنه عين لامبا إنقسام ايتمهدن گيرمهسى گبيدر. ديمك رسالهِٔ نورڭ صادق شاكردلرندن بريسى، ليلهِٔ قدرڭ حقيقتنى و رمضانڭ يوكسك مرتبهسنى قزانسه، عموم حقيقى صادق شاكردلر صاحب و حصّهدار اولمق، وسعتِ رحمتِ إلٰهيهدن چوق قوّتلى اميدوارز.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
برنجى مسئله:قارداشلريمزدن بريسنڭ نماز تسبيحاتنده تكاسل گوسترمسنه بناءً ديدم: نمازدن صوڭرهكى تسبيحاتلر، طريقتِ محمّديهدر (عصم) و ولايتِ أحمديهنڭ (عصم) بر أوراديدر. او نقطهدن أهمّيتى بيوكدر. صوڭره، بو كلمهنڭ حقيقتى بويله إنكشاف ايتدى: ناصلكه رسالته إنقلاب ايدن ولايتِ أحمديه بتون ولايتلرڭ فوقندهدر؛ اويله ده، او ولايتڭ طريقتى و او ولايتِ كبرانڭ
— 377 —
أورادِ مخصوصهسى اولان نمازڭ عقبندهكى تسبيحات، او درجه سائر طريقتلرڭ و أورادلرڭ فوقندهدر. بو سرّ دخى شويله إنكشاف ايتدى:
ناصل ذكر دائرهسنده بر مجلسده وياخود ختمِ نقشيهده بر مسجدده بربريله علاقهدار هيئتِ مجموعهده نورانى بر وضعيت حسّ ايديلييور. قلبى هشيار بر ذات، نمازدن صوڭره سُبْحَانَ اللّٰهِ ٭ سُبْحَانَ اللّٰهِ دييوب تسبيحى چكركن، او دائرهٔ ذكرڭ رئيسى اولان ذاتِ أحمديهنڭ (عصم) مواجههسنده، يوز ميليون، تسبيح ألنده چكدكلرينى معنًا حسّ ايدر؛ او عظمت و علويتله سُبْحَانَ اللّٰهِ ٭ سُبْحَانَ اللّٰهِ ٭ سُبْحَانَ اللّٰهِ دير. صوڭره او سرذاكرڭ أمرِ معنويهسيله اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ٭ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ديديگى وقت، او حلقهٔ ذكرڭ و او چوق گنيش بولونان ختمهٔ أحمديهنڭ (عصم) دائرهسنده يوز ميليون مريدلرڭ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ٭ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ لرندن تظاهر ايدن عظمتلى بر حمدى دوشونوب ايچنده اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ايله إشتراك ايدر و هكذا... اَللّٰهُ اَكْبَرُ ٭ اَللّٰهُ اَكْبَرُ و دعادن صوڭره لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ٭ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ٭ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ اوتوز اوچ دفعه او طريقتِ أحمديهنڭ (عصم) حلقهِٔ ذكرنده و ختمهِٔ كبراسنده سابق معنا ايله او إخوانِ طريقتى نظره آلوب، او حلقهنڭ سرذاكرى اولان ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلامه متوجّه اولوب
اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ اَلْفُ اَلْفِ سَلَامٍ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللّٰهِ
دير، دييه آڭلادم و حسّ ايتدم و خيالًا گوردم. ديمك تسبيحاتِ صلاتيهنڭ چوق أهمّيتى وار.
ايكنجى مسئله:اوتوز برنجى آيتڭ إشاراتنڭ بياننده، يَسْتَحِبُّونَ الْحَيٰوةَ الدُّنْيَا بحثنده دينيلمش كه: بو عصرڭ بر خاصّهسى شودر كه؛ حياتِ دنيويهيى،
— 378 —
حياتِ باقيهيه بيلهرك ترجيح ايتديرييور. يعنى قيريلهجق بر جام پارچهسنى، باقى ألماسلره بيلديگى حالده ترجيح ايتمك بر دستور حكمنه گچمش. بن بوندن چوق حيرت ايدييوردم. بوگونلرده إخطار ايديلدى كه:
ناصل بر عضوِ إنسانى خستهلانسه، يارهلانسه سائر أعضا وظيفهلرينى قسمًا بيراقوب اونڭ إمدادينه قوشار؛ اويله ده، حرصِ حيات و حفظى و ذوقِ حيات و عشقى طاشييان و فطرتِ إنسانيهده درج ايديلن بر جهازِ إنسانيه، چوق أسبابله يارهلانمش، سائر لطائفى كنديله مشغول ايدوب سقوط ايتديرمگه باشلامش؛ وظيفهٔ حقيقيهلرينى اونلره اونوتديرمغه چاليشييور.
هم ناصلكه بر جاذبهدار، سفيهانه و سرخوشانه شعشعهلى بر أگلنجه بولونسه، چوجقلر و سرسريلر گبى بيوك مقاملرده بولونان إنسانلر و مستوره خانملر دخى او جاذبهيه قاپيلوب حقيقى وظيفهلرينى تعطيل ايدهرك إشتراك ايدييورلر؛ اويله ده، بو عصرڭ حياتِ إنسانيه، خصوصًا حياتِ إجتماعيهسى اويله دهشتلى فقط جاذبهلى و أليم فقط مراقلى بر وضعيت آلمش كه؛ إنسانڭ علوى لطيفهلرينى، قلب و عقلنى، نفسِ أمّارهنڭ آرقهسنه دوشوروب پروانه گبى او فتنه آتشلرينه دوشورتديرييور.
أوت حياتِ دنيويهنڭ محافظهسى ايچون ضرورت درجهسنده اولمق شرطيله، بعض امورِ اُخرويهيه موقّةً ترجيح ايديلمسنه رخصتِ شرعيه وار. فقط يالڭز بر إحتياجه بناءً، هلاكته سببيت ويرمهين بر ضرره گوره ترجيح ايديلمز، رخصت يوقدر. حالبوكه بو عصر، او طمارِ إنسانىيى او درجه شيرينغه ايتمش كه؛ كوچك بر إحتياج و عادى بر ضررِ دنيوى يوزندن ألماس گبى امورِ دينيهيى ترك ايدر.
أوت إنسانيتڭ ياشامق طمارى و حفظِ حيات جهازى، بو عصرده إسرافات ايله و إقتصادسزلق و قناعتسزلق و حرص يوزندن بركاتڭ قالقماسيله و فقر و
— 379 —
ضرورتِ معيشت زيادهلشمهسيله او درجه او طمار يارهلانمش و زدهلنمش و متماديًا أهلِ ضلالت نظرِ دقّتى شو فانى حياته جلب ايده ايده او درجه نظرِ دقّتى كندينه جلب ايتمش كه؛ أدنا بر حاجتِ حياتيهيى، بيوك بر مسئلهِٔ دينيهيه ترجيح ايتديرييور. بو عجيب عصرڭ بو عجيب خستهلغنه و دهشتلى مرضنه قارشى قرآنِ معجز البيانڭ ترياقمثال علاجلرينڭ ناشرى اولان رسالهِٔ نور طايانهبيلير؛ و اونڭ متين، صارصيلماز، ثباتكار، خالص، صادق، فداكار شاكردلرى مقاومت ايدهبيلير. اويله ايسه، هر شيدن أوّل اونڭ دائرهسنه گيرمهلى. صداقتله، تام متانتله و جدّى إخلاص و تام إعتمادله اوڭا ياپيشمق لازم كه؛ او عجيب خستهلغڭ تأثيرندن قورتولسون.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
حافظ علىنڭ كندى استادى حقّنده، بنم حدّمدن پك چوق زياده إسناد ايتديگى مزيت و معصوميتى؛ اونڭ معصوم لسانيله حقّمده مدح اولارق دگل، بر نوع دعا اولارق تصوّر ايدييورز.
هم حافظ علىنڭ، صاو گبى يرلر، قريهلر و إسپارطه، بر مدرسهِٔ نوريه حكمنه گچمهسى و رسالهِٔ نورڭ صادق شاكردلرى خارق العاده اولارق گوندن گونه يوكسلمهلرى و تنوّر ايتمهلرى، بزلرى بلكه آناطولىيى بلكه عالمِ إسلامى مسرور مفرّح ايدن بر حقيقتلى خبر تلقّى ايدييورز.
آخردهكى، مخبرِ صادقڭ خبر ويرديگى گبى "معنوى فتوحات ياپمق و ظلماتى طاغيتمق، زمان و زمينى همان همان گلمكدهدر" ديين فقرهسنه، بتون
— 380 —
روح و جانمزله رحمتِ إلٰهيهدن دعا ايله نياز ايدييورز، تمنّى ايدييورز. فقط بز رسالهِٔ نور شاكردلرى ايسه: وظيفهمز خدمتدر، وظيفهِٔ إلٰهيهيه قاريشمهمق و خدمتمزى اونڭ وظيفهسنه بنا ايتمكله بر نوع تجربه ياپمامقله برابر؛ كميته دگل، كيفيته باقمق؛ هم چوقدن بَرى سقوطِ أخلاقه و حياتِ دنيويهيى هر جهتله حياتِ اُخرويهيه ترجيح ايتديرمگه سَوق ايدن دهشتلى أسباب آلتنده رسالهِٔ نورڭ شيمدىيه قدر فتوحاتى و زندقهنڭ و ضلالتڭ صولتلرينى قيرماسى و يوز بيڭلر بيچارهلرڭ ايمانلرينى قورتارماسى و برى يوزه و بعضًا بيڭه مقابل يوزر و بيڭلر حقيقى مؤمن طلبهلرى يتيشديرمسى، مخبرِ صادقڭ إخبارينى عينًا تصديق ايتمش، وقوعاتله إثبات ايتمش و ايدييور. و إن شاء اللّٰه هيچ بر قوّت آناطولينڭ سينهسندن اونى چيقاراماز. تا آخر زمانده، حياتڭ گنيش دائرهسنڭ أصل صاحبلرى (يعنى مهدى و شاكردلرى) جنابِ حقّڭ إذنيله گلير، او دائرهيى گنيشلتديرر و او تخملر سنبللهنير. بزلر ده قبريمزده سير ايدوب، اللّٰهه شكر ايدرز.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
عزيز، صدّيق قارداشلرم!
أوّلجه، حياتِ دنيويهيى حياتِ اُخرويهيه ترجيح ايتمگه دائر يازيلان ايكى پارچهيه تتمّهدر.
بو عجيب عصرڭ حياتِ دنيويهيى آغيرلاشديرماسى و ياشامه شرائطنى آغيرلاشديروب چوغالتماسى و حاجاتِ غيرِ ضروريهيى، گورهنكله ترياكى و مبتلا
— 381 —
ايتمكله حاجاتِ ضروريه درجهسنه گتيرمسيله، حياتى و ياشامايى، هركسڭ هر وقتده أڭ بيوك مقصد و غايهسى ياپمشدر. اونڭله حياتِ دينيه و أبديه و اُخرويهيه قارشى يا سد چكر ويا ايكنجى، اوچنجى درجهده بيراقير. بو خطانڭ جزاسى اولارق اويله دهشتلى طوقات يدى كه، دنيايى باشنه جهنّم أيلدى.
ايشته بو دهشتلى مصيبتده، أهلِ ديانت دخى بيوك بر ورطهيه دوشويورلر و قسمًا آڭلامييورلر.
أزجمله، گوردم كه؛ أهلِ ديانت أهلِ تقوا بر قسم ذاتلر، بزمله غايت جدّى علاقهدارلق پيدا ايتديلر. او بر ايكى ذاتده گوردم كه؛ ديانتى ايستر و ياپماسنى سَور، تا كه حياتِ دنيويهسنده موفّق اولابيلسين، ايشى راست گلسين. حتّى طريقتى كشف و كرامت ايچون ايستر. ديمك آخرت آرزوسنى و دينى وظائفڭ اُخروى ميوهلرينى، دنيا حياتنه بر ديرسَك، بر باصامق گبى ياپييور. بيلمييور كه، سعادتِ اُخرويه گبى سعادتِ دنيويهيه دخى مدار اولان حقائقِ دينيهنڭ فوائدِ دنيويهسى، يالڭز ترجيح ايديجى و تشويق ايديجى درجهسنده اولابيلير. أگر علّت درجهسنه چيقسه و او عملِ خيرڭ ياپيلماسندهكى مقصد او فائده اولسه، او عملى إبطال ايدر؛ لا أقل إخلاصى قيريلير، ثوابى قاچار.
بو خسته و غدّار و بدبخت عصرڭ بلا و وباسندن و ظلم و ظلماتندن أڭ مجرّب بر قورتاريجى، رسالهِٔ نورڭ ميزانلرى و موازنهلريله، نشر ايتديگى نور اولديغنه قرق بيڭ شاهد واردر. ديمك رسالهِٔ نورڭ دائرهسنه ياقين بولونانلر، ايچنه گيرمزسه، تهلكه إحتمالى قويدر.
أوت
يَسْتَحِبُّونَ الْحَيٰوةَ الدُّنْيَا عَلَى اْلٰاخِرَةِ
إشارتيله بو عصر، حياتِ دنيويهيى حياتِ اُخرويهيه، أهلِ إسلامه ده بيلهرك ترجيح ايتديردى. هم بيڭ اوچ
— 382 —
يوز اوتوز درت (١٣٣٤) تاريخنده باشلايوب، اويله بر رژيم أهلِ ايمان ايچنه صوقولدى. أوت عَلَى اْلٰاخِرَةِ جفر و أبجد حسابيله ١٣٣٣ ويا درت ايدهرك، عين وقتده أسكى حربِ عموميده إسلاميت دشمنلرى غلبه چالمقله، معاهده شرطنى، دنيايى دينه ترجيح رژيمنڭ مبدئنه توافق ايدييور. ايكى اوچ سنه صوڭره بِالفعل نتيجهلرى گورولدى.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
استاد بديع الزمانڭ ايكنجى دنيا حربى أثناسنده يازديغى مهمّ بر مكتوب
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
شدّتِ شفقت و رقّتدن و بو قيشڭ شدّتلى صوغوغيله برابر معنوى و شدّتلى بر صوغوق و مصيبتِ بشريهدن بيچارهلره گلن فلاكتلر، سفالتلر، آجلقلر شدّتله رقّتمه طوقوندى. بردن إخطار ايديلدى كه: بويله مصيبتلرده كافر ده اولسه حقّنده بر نوع مرحمت و مكافات واردر كه، او مصيبت اوڭا نسبةً چوق اوجوز دوشر. بويله مصيبتِ سماويه، معصوملر حقّنده بر نوع شهادت حكمنه گچييور.
اوچ درت آيدر كه، دنيانڭ وضعيتندن و حربندن هيچ خبرم يوقكن آوروپا و روسيهدهكى چولوق چوجغه آجييهرق تخطّر ايتدم. او معنوى إخطارڭ بيان ايتديگى تقسيمات، بو أليم شفقته بر مرهم اولدى. شويله كه:
او مصيبتِ سماويهدن، ظالم قسمنڭ جنايتنڭ نتيجهسى اولارق گلن فلاكتدن وفات ايدن و پريشان اولانلر أگر اون بش ياشنه قدر اولانلر ايسه، نه
— 383 —
دينده اولورسه اولسون شهيد حكمندهدر. مسلمانلر گبى بيوك مكافاتِ معنويهلرى، او مصيبتى هيچه اينديرر.
اون بشدن يوقارى اولانلر، أگر معصوم و مظلوم ايسه، مكافاتى بيوكدر؛ بلكه اونى جهنّمدن قورتارير. چونكه آخر زمانده مادام فترت درجهسنده دين و دينِ محمّدى عليه الصلاة والسلامه بر لاقيدلق پردهسى گلمش و مادام آخر زمانده حضرتِ عيسىنڭ (عس) دينِ حقيقيسى حكم ايدهجك، إسلاميتله اوموز اوموزه گلهجك. ألبته شيمدى، فترت گبى قراڭلقده قالان حضرتِ عيسىيه منسوب خرستيانلرڭ مظلوملرينڭ چكدكلرى فلاكت، اونلر حقّنده بر نوع شهادتدر دينيلهبيلير. خصوصًا إختيارلر و مصيبتزدهلر، فقير و ضعيفلر، مستبد بيوك ظالملرڭ جبر و شدّتلرى آلتنده مصيبت چكييورلر. ألبته او مصيبت، اونلر حقّنده مدنيتڭ سفاهتندن و كفرانندن و فلسفهنڭ ضلالتندن و كفرندن گلن گناهلره كفّارت اولمقله برابر، يوز درجه اونلره كاردر دييه حقيقتدن خبر آلدم. جنابِ أرحم الرّاحمينه حدسز شكر ايتدم. و او أليم ألمدن و شفقتدن تسلّى بولدم.
أگر او فلاكتى گورن ظالملر ايسه و بشرڭ پريشانيتنى إحضار ايدن غدّارلر و كندى منفعتى ايچون إنسان عالمنه آتش ويرن خودكام، آلچاق إنسى شيطانلر ايسه، تام مستحق و تام عدالتِ ربّانيهدر.
أگر او فلاكتى چكنلر، مظلوملرڭ إمدادينه قوشانلر و إستراحتِ بشريه ايچون و أساساتِ دينيهيى و مقدّساتِ سماويهيى و حقوقِ إنسانيهيى محافظه ايچون مجادله ايدنلر ايسه، ألبته او فداكارلغڭ معنوى و اُخروى نتيجهسى او قدر بيوكدر، او مصيبتى اونلر حقّنده مدارِ شرف ياپار، سَوْديرر.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 384 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
عزيز، صدّيق، مبارك قارداشلرم!
اوچ گون أوّل، عينًا نورلى هديهڭز قسطمونىيه گلهجگى آنده رؤياده گورويوردم كه؛ ترفيعِ مقام و رتبه ايچون بزلره فرمانِ شاهانه معنوى بر جانبدن گلييور، كمالِ حرمتله أللرنده طوتوب بزه گتيرييورلر. بز باقدق كه؛ او فرمانِ عالى، قرآنِ عظيم الشان اولارق چيقدى. او حالده بو معنا قلبه گلدى: ديمك قرآن يوزندن رسالهٔ نورڭ شخصِ معنويسى و بز شاكردلرى، بر ترفيع و ترقّى فرماننى عالمِ غيبدن آلاجغز.
شيمدى تعبيرى ايسه؛ او فرمانى تمثيل ايدن معصوملرڭ قلميله معنوى تفسيرِ قرآنى آلديغمزدر. بو رؤيانڭ شيمديكى تعبيرى چيقمهدن بر ايكى ساعت أوّل، فيضى ايله أمينڭ گوستردكلرى تعبير دخى حقدر و أهمّيتليدر.
هم بو مدارِ سُرور و فرح اولان هديهِٔ نورانيهيى، بر حسِّ قبل الوقوع ايله بنم روحم تام حسّ ايتمش، عقله خبر ويرمهمش ايدى كه او گلمهدن ايكى گون أوّل، فيضى و أمينڭ فقرهسنده بيان ايديلن رؤيايى گورديگم گيجهنڭ گوننده، صباحدن آقشامه قدر و ايكنجى گونى ده قسمًا، هيچ گورمهديگم بر طرزده بر سَوينج، بر سُرور حسّ ايدوب متماديًا بر بهانه ايله فرحمى إظهار ايدوب، اوتوز قرق دفعه تبسّم ايله گولدم.
بن و هم فيضى چوق تعجّب و حيرت ايتدك. اوتوز گونده بر دفعه گولمهينڭ، بر گونده اوتوز دفعه گولمهسى بزلرى حيرتده بيراقدى. شيمدى آڭلاشيلدى كه؛ او سُرور و او سَوينج، مذكور معنوى فرمانى تمثيل ايدن معصوملر و اُمّيلرڭ قلملرينڭ
— 385 —
يازيلرى نسلِ آتينڭ صحائفِ حياتلرينه، عالمِ إسلامڭ صحيفهِٔ مقدّراتنه و أهلِ ايمانڭ إستقبالنڭ دفترلرينه نشرِ أنوار ايدهجك اولان و او معصوملرڭ خالص و صافى عمللرى و خدمتلريله صحيفهِٔ أعمالمزه حسناتلرى يازيلوب قيد ايديلمهسنڭ و رسالهِٔ نور شاكردلرينڭ مقدّراتنڭ مسعودانه إدامهسنڭ خبرينى ويرن، او داها گلمهين هديهدن گلييوردى. بنم، او عظيم يكوندن حصّهمه دوشن بيڭدن بر جزئى روحًا حسّ ايديلمش، بنى مسرورانه هيجانه گتيرمشدى.
أوت بويله يوزر معصوملرڭ مقبول عمللرى و ردّ ايديلمز دعالرى سائر قارداشلريمڭ دفترلرينه گچمهسى مِثللو، بنم گبى بر گناهكارڭ صحيفهِٔ أعمالنه دخى گيرمهسى، بيڭلر سُرور و سَوينج ويرر. بويله قراڭلق بر زمانده، بو آغير شرائط آلتنده بويله معصومانه و قهرمانانه چاليشمق ايچون بز، هم معصوملرى و او اُمّيلرى و معلّملرينى تبريك، هم پدر و والدهلرينى تبريك، هم كويلرينى تبريك، هم مملكتلرينى، هم ملّتلرينى، هم آناطولىيى تبريك ايدرز.
مبارك معصوملرڭ و اُمّيلرڭ هر برينه برر خصوصى تشكّرنامه و تبريكنامه يازمق أليمدن گلسه ايدى يازاجقدم؛ اويله ايسه بو آرزومى بِالفعل يازيلمش گبى قبول ايتسينلر. بن اونلرڭ إسملرينى بر دائره صورتنده يازاجغم، دعا وقتنده باقهجغم. هم اونلرى رسالهِٔ نورڭ خاص شاكردلرى دائرهسنه داخل ايدوب، بتون معنوى قزانجلريمه حصّهدار ايدهجگم.
بنم طرفمدن اونلرڭ پدر و والدهلرينه ويا أقربالرينه و استادلرينه سلاملريمزى تبليغ ايديڭز. جنابِ حق اونلرى و أولادلرينى دنياده و آخرتده مسعود أيلهسين. آمين، آمين، آمين.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 386 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
عزيز قارداشلرم!
حقائقِ ايمانيه، هر شيدن أوّل بو زمانده أڭ برنجى مقصد اولمق و سائر شيلر ايكنجى، اوچنجى، دردنجى درجهده قالمق و رسالهِٔ نورله اونلره خدمت ايتمك أڭ برنجى وظيفه، مدارِ مراق و مقصودِ بِالذّات اولمق لازم ايكن؛ شيمديكى حالِ عالم حياتِ دنيويهيى خصوصًا حياتِ إجتماعيهيى و بِالخاصّه حياتِ سياسيهيى و بِالخاصّه مدنيتڭ سفاهت و ضلالتنه جزا اولارق گلن غضبِ إلٰهينڭ بر جلوهسى اولان حربِ عمومينڭ طرفگيرانه، طمارلرى و أعصابلرى تهييج ايدوب باطنِ قلبه قدر، حتّى حقائقِ ايمانيهنڭ ألماسلرى درجهسنه او ضررلى، فانى آرزولرى يرلشديرهجك درجهده بو مشئوم عصر اويله شيرينغه ايتمش و ايدييور و اويله آشيلامش و آشيلييور كه؛ رسالهِٔ نور دائرهسى خارجنده بولونان بر قسم سطحى بلكه ده بر قسم ضعيف وليلر؛ او سياسى و إجتماعى حياتڭ رابطهلرى سببيله، حقائقِ ايمانيهنڭ حكمنى ايكنجى، اوچنجى درجهده بيراقوب، او جريانلرڭ حكمنه تابع اولارق همفكر اولان منافقلرى سَور، كندينه مخالف اولان أهلِ حقيقتى بلكه أهلِ ولايتى تنقيد و عداوت ايدر، حتّى حسّياتِ دينيهيى او جريانلره تابع ياپارلر.
ايشته بو عصرڭ بو عجيب تهلكهسنه قارشى، رسالهٔ نورڭ خدمت و مشغلهسى، شيمديكى سياستى و جريانلرينى او درجه نظرمدن إسقاط ايتمش كه؛ بو حربِ عمومىيى درت آيدر مراق ايتمدم، صورمادم.
هم رسالهِٔ نورڭ خاص طلبهلرى، باقى ألماسلر حكمنده اولان حقائقِ ايمانيهنڭ وظيفهسى ايچنده ايكن، ظالملرڭ سطرنج اويونلرينه باقمقله وظيفهِٔ قدسيهلرينه فتور ويرمهمك و فكرلرينى بولاشديرمامق گركدر.
— 387 —
جنابِ حق بزه نور و نورانى وظيفه ويرمش؛ اونلره ده، ظلملى و ظلماتلى اويونلرى ويرمش. اونلر بزدن إستغنا ايدوب يارديم ايتمدكلرى و ألمزدهكى قدسى نورلره مشترى اولمادقلرى حالده، اونلرڭ قراڭلقلى اويونلرينه وظيفهمزڭ ضررينه باقمغه تنزّل ايتمك خطادر. بزه و مراقمزه، دائرهمز ايچندهكى أذواقِ معنويه و أنوارِ ايمانيه كافى و وافيدر.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
بوگونلرده رسالهِٔ نوره سوءِ قصد ايدنلرڭ و سزلره صيقنتى ويرنلرڭ حقلرنده، بڭا ويرديگى بر حدّت نتيجهسنده بددعايه تشبّث ايتدم. بردن إسپارطهيه قيامدم. بددعا يرينه؛ "يا ربّ! إسپارطه رسالهِٔ نورڭ بر مدرسة الزهراسيدر. اورادهكى فنا مأمورلرى دخى إصلاح أيله، حسنِ عاقبت وير" دييه دعا أيلدم و ايدييورم.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
عزيز، صدّيق، فداكار قارداشلرم!
نورلر؛ بِالعكس إسپارطه توقّفنه قارشى، بورالرده إنكشافات ايله تظاهر ايتدى.
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ هٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّى
أڭ زياده بزه نظارتله، بزمله و سياستله علاقهدار مهمّ بر ذات گلدى. اوڭا ديدم كه:
— 388 —
"بو اون سكز سنهدر سزلره مراجعت ايتمدم و هيچ غزته اوقومدم؛ بو سكز آيدر، بر دفعه جهانده نه اولويور، دييه صورمادم؛ اوچ سنهدر بوراده ايشيديلن راديويى ديڭلهمدم؛ تا كه قدسى خدمتمزه معنوى ضرر گلمهسين. بونڭ سببى شودر كه: ايمان خدمتى، ايمان حقائقى، بو كائناتده هر شيئڭ فوقندهدر؛ هيچ بر شيئه تابع و آلَت اولاماز. فقط بو زمانده أهلِ غفلت و ضلالت و ديننى دنيايه صاتان و باقى ألماسلرى شيشهيه تبديل ايدن غافل إنسانلر نظرنده او خدمتِ ايمانيهيى خارجدهكى قوّتلى جريانلره تابع و آلَت تلقّى ايتمك و يوكسك قيمتلرينى عمومنڭ نظرنده تنزيل ايتمك أنديشهسيله، قرآنِ حكيمڭ خدمتى بزه قطعى بر صورتده سياستى ياساق ايتمش.
سزلر أى أهلِ سياست و حكومت! أوهام ايدوب بزلرله اوغراشمايڭز. بِالعكس تسهيلات گوسترمڭز لازم. چونكه خدمتمز، أمنيت و حرمت و مرحمتى تأسيس ايله هم آسايشى، هم إنضباطى، هم حياتِ إجتماعيهيى آنارشيلكدن قورتارمغه چاليشوب، سزڭ حقيقى وظيفهڭزڭ تمل طاشلرينى تثبيت ايدييور، تقويه و تأييد ايدييور."
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
عزيز، صدّيق قارداشلرم!
شيمدى بوندن اون دقيقه أوّل، جسورجه فقط قلمسز ايكى آدم، رسالهِٔ نور دائرهسنه برى بريسنى گتيردى. اونلره ديدم كه: "بو دائرهنڭ ويرديگى بيوك نتيجهلره مقابل، صارصيلماز بر صداقت و قيريلماز بر متانت ايستر. إسپارطه قهرمانلرينڭ گوسترديگى خارقهلر و جهانپسندانه خدماتِ نوريهنڭ أساسى،
— 389 —
خارقه صداقتلرى و فوق العاده متانتلريدر. بو متانتڭ برنجى سببى: قوّتِ ايمانيه و إخلاص خصلتيدر. ايكنجى سببى: جسارتِ فطريهدر." اونلره: "سز جسارتله و أفهلكله طانينمشسڭز و دنيايه عائد أهمّيتسز شيلر ايچون فداكارلق گوسترسهڭز، ألبته رسالهٔ نورڭ قدسى خدمتنده، جهانه دگر اُخروى نتيجهلرينه مقابل، مردانه و فداكارانه جسارت گوستروب صداقتڭزى محافظه ايدرسڭز." ديدم. اونلر ده تام قبول ايتديلر.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
عالمِ إنسانيتده و إسلاميتده اوچ معظّم مسئله اولان ايمان و شريعت و حياتدر. ايچلرنده أڭ معظّمى ايمان حقيقتلرى اولديغندن بو حقائقِ ايمانيهِٔ قرآنيه باشقه جريانلره، باشقه قوّتلره تابع و آلَت ايديلمهمك و ألماس گبى او قرآنڭ حقيقتلرينى، دينى دنيايه صاتان ويا آلَت ايدن آدملرڭ نظرنده جام پارچهلرينه اينديرمهمك و أڭ قدسى و أڭ بيوك وظيفه اولان ايمانى قورتارمق خدمتنى تام يرينه گتيرمك ايچون، رسالهِٔ نورڭ خاص و صادق طلبهلرى، غايت شدّت و نفرتله سياستدن قاچييورلر. حتّى سزڭ بو قارداشڭز (سز ده بيليرسڭز) بو اون سكز سنهدر، او قدر محتاج اولديغم حالده سياسته، حياتِ إجتماعيهيه تماس ايتمهمك ايچون، حكومته قارشى بر تك مراجعتم اولماديغى گبى، بو سكز طوقوز آيدر كُرهِٔ أرضڭ بو هرج و مرجنى بر تك دفعه نه سؤال و نه ده مراق ايتدم.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 390 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
أى قارداشلرم!
سزلر بيلييورسڭز كه؛ بزم مسلگمزده بنلك، أنانيت، شان و شرف پردهسى آلتنده مقام صاحبى اولمقدن، ئولديريجى زهر گبى اوندن قاچييورز. اونى إحساس ايدن حالتدن شدّتله إجتناب ايدييورز. ألبته بوراده، آلتى يدى سنه گوزيڭزله و يگرمى سنهدن بَرى تحقيقاتڭزله آڭلامشسڭز كه، بن شخصمه قارشى حرمت و مقام ويرمك ايستهمييورم. سزلرى او نقطهده شدّتله تكدير ايتمشم. بڭا حدّمدن فضله موقع ويرمهيڭز، دييه سزه داريلييورم. يالڭز، قرآنِ حكيمڭ بو زمانده بر معجزهِٔ معنويهسى اولان رسالهِٔ نور حسابنه و بن ده اونڭ بر شاكردى اولمق حيثيتيله اوڭا قارشى تصديقكارانه تسليمى و إرتباطى، شاكرانه قبول ايدييورم. ايشته بو درجه أنانيتدن و بنلكدن و شان و شرف نامى آلتندهكى رياكارلقدن قاچمايى دستورِ حركت إتّخاذ ايدن آدملره قارشى أهلِ حكومتڭ، أهلِ إداره و ضابطهنڭ أوهامه دوشمهلرى نه قدر معناسز و لزومسز اولديغنى ديوانهلر ده آڭلار.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
عزيز، صدّيق قارداشلرم!
بوگونلرده قرآنِ حكيمڭ نظرنده ايماندن صوڭره أڭ زياده أساس طوتولان تقوا و عملِ صالح أساسلرينى دوشوندم. تقوا، منهياتدن و گناهلردن إجتناب ايتمك؛ و
— 391 —
عملِ صالح، أمر دائرهسنده حركت و خيرات قزانمقدر. هر زمان دفعِ شر، جلبِ نفعه راجح اولمقله برابر؛ بو تخريبات و سفاهت و جاذبهدار هوسات زماننده بو تقوا اولان دفعِ مفاسد و تركِ كبائر اُسّ الأساس اولوب، بيوك بر رجحانيت كسب ايتمش.
بو زمانده تخريبات و منفى جريان دهشتلنديگى ايچون، تقوا بو تخريباته قارشى أڭ بيوك أساسدر. فرضلرى ياپان، كبيرهلرى ايشلهمهين، قورتولور. بويله كبائرِ عظيمه ايچنده عملِ صالحڭ إخلاصله موفّقيتى پك آزدر. هم آز بر عملِ صالح، بو آغير شرائط ايچنده چوق حكمندهدر.
هم تقوا ايچنده بر نوع عملِ صالح وار. چونكه بر حرامڭ تركى واجبدر. بر واجبى ايشلهمك، چوق سنّتلره مقابل ثوابى وار. بويله زمانلرده، بيڭلر گناهڭ تهاجمنده بر تك إجتناب، آز بر عمل ايله، يوزر گناهڭ تركيله، يوزر واجب ايشلنمش اولور. بو أهمّيتلى نقطه نيّت ايله، تقوا ناميله، گناهدن قاچنمق قصديله، منفى عبادتدن گلن أهمّيتلى أعمالِ صالحهدر.
رسالهِٔ نور شاكردلرينڭ بو زمانده أڭ مهمّ وظيفهلرى، تخريباته و گناهلره قارشى تقوايى أساس طوتوب طاورانمق گركدر. مادام هر دقيقهده، شيمديكى طرزِ حياتِ إجتماعيهده يوزر گناه إنسانه قارشى گلييور؛ ألبته تقوا ايله و نيّتِ إجتناب ايله يوزر عملِ صالح ايشلهمش حكمندهدر. معلومدر كه؛ بر آدمڭ بر گونده خراب ايتديگى بر سرايى، يگرمى آدم يگرمى گونده ياپاماز و بر آدمڭ تخريباتنه قارشى يگرمى آدم چاليشمق لازم گليركن؛ شيمدى بيڭلر تخريباتجىيه مقابل، رسالهِٔ نور گبى بر تعميرجينڭ بو درجه مقاومتى و تأثيراتى پك خارقهدر. أگر بو ايكى متقابل قوّتلر بر سويهده اولسه ايدى، اونڭ تعميرنده معجزهوارى موفّقيت و فتوحات گورولهجكدى.
— 392 —
أزجمله: حياتِ إجتماعيهيى إداره ايدن أڭ مهمّ أساس اولان حرمت و مرحمت غايت صارصيلمش. بعض يرلرده غايت أليم و بيچاره إختيارلر، پدر و والدهلر حقّنده دهشتلى نتيجهلر ويرييور. جنابِ حقّه شكر كه؛ رسالهِٔ نور بو مدهش تخريباته قارشى، گيرديگى يرلرده مقاومت ايدييور، تعمير ايدييور.
سدِّ ذو القرنيْنڭ تخريبيله، يأجوج و مأجوجلرڭ دنيايى فساده ويرمهسى گبى؛ شريعتِ محمّديه (عصم) اولان سدِّ قرآنڭ تزلزليله يأجوج و مأجوجدن داها مدهش اولان أخلاقده و حياتده ظلمتلى بر آنارشيلك و ظلملى بر دينسزلك فساده و إفساده باشلايور.
رسالهٔ نور شاكردلرينڭ، بويله بر حادثهده معنوى مجاهدهلرى، إن شاء اللّٰه زمانِ صحابهدهكى گبى آز عمل ايله، پك بيوك ثواب و أعمالِ صالحهيه مدار اولور.
عزيز قارداشلرم! ايشته بويله بر زمانده، بو دهشتلى حادثاته قارشى، إخلاص قوّتندن صوڭره بزم أڭ بيوك قوّتمز؛ إشتراكِ أعمالِ اُخرويه دستوريله قلملرله، هر برى ديگرينڭ أعمالِ صالحه دفترينه حسنات يازدقلرى گبى، لسانلريله هر برينڭ تقوا قلعهسنه و سپرينه قوّت و إمداد گوندرمكدر. و بِالخاصّه فورطنهلى تهاجمه هدف اولان بو عاجز قارداشڭزه، بو مبارك شهورِ ثلاثهده و أيّامِ مشهورهده يارديمنه قوشمق، سزڭ گبى قهرمان و وفادار و شفقتكارلرڭ شأنيدر. بتون روحمله بو إمدادِ معنوىيى سزدن رجا ايدييورم. و بن دخى، ايمان و صداقت شرطيله، رسالهٔ نور طلبهلرينى بتون دعالريمه و معنوى قزانجلريمه، يگرمى درت ساعتده، إشتراكِ أعمالِ اُخرويه دستوريله، بعضًا يوز دفعهدن زياده رسالهٔ نور طلبهلرى عنوانيله حصّهدار ايدييورم.
— 393 —
"گُل" و "نور" و "مباركلر" و "مدرسهٔ نوريه" هيئتلرى و اُمّى إختيارلر و معصوملر باشده اولارق عموم قارداشلريمزه و همشيرهلريمزه سلام و سلامت و سعادتلرينه دعا ايدييورز.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
جنابِ حقّه يوز بيڭلر شكر اولسون كه، رسالهِٔ نور كندى كندينه توسّع ايدييور. هر طرفده فتوحاتى وار. أهلِ ضلالتڭ حيلهلرى اونى طورديرمييور، بِالعكس چوق دينسزلر تسليمِ سلاح ايدييورلر. حافظ علىنڭ ديديگى گبى، قورقولرى پك زيادهدر. شيمدى دينسزلك تعصّبيله دگل، قورقو جهتيله ايليشييورلر. او قورقو، رسالهٔ نور لهنه دونهجك إن شاء اللّٰه.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
....
هم او أسكى دوست ذاته هم أهلِ دقّته و سزلره بيان ايدييورم كه:
قرآنِ معجز البيانڭ فيضيله يڭى سعيد حقائقِ ايمانيهيه دائر او درجه منطقى و حقيقتلى برهانلر ذكر ايدييور كه؛ دگل مسلمان علماسى، بلكه أڭ معنّد آوروپا فيلسوفلرينى ده تسليمه مجبور ايدييور و ايتمكدهدر. امّا رسالهِٔ نورڭ قيمت و أهمّيتنه إشارى و رمزى بر طرزده حضرتِ على (رض) و غوثِ أعظمڭ (رض)
— 394 —
إخباراتى نوعندن، قرآنِ معجز البيانڭ دخى بو زمانده بر معجزهِٔ معنويهسى اولان رسالهِٔ نوره نظرِ دقّتى جلب ايتمهسى معناىِ إشارى طبقهسندن رمز و ايمالرى، إعجازينڭ شأنندندر و او لسانِ غيبينڭ بلاغتِ معجزهكارانهسنڭ مقتضاسيدر.
أوت أسكيشهر حپسخانهسنده دهشتلى بر زمانده، قدسى بر تسلّىيه پك چوق محتاج اولديغمز هنگامده، معنوى بر إخطارله: "رسالهٔ نورڭ مقبوليتنه دائر أسكى أوليالردن شاهد گوسترييورسڭ. حالبوكه
وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا فِى كِتَابٍ مُبِينٍ
سرّيله أڭ زياده بو مسئلهده سوز صاحبى قرآندر. عجبا رسالهِٔ نورى قرآن قبول ايدر مى؟ اوڭا نه نظرله باقييور؟" دينيلدى. او عجيب سؤال قارشيسنده بولوندم. بن ده قرآندن إستمداد أيلدم. بردن اوتوز اوچ آيتڭ معناىِ صريحنڭ تفرّعاتى نوعندهكى طبقاتندن معناىِ إشارى طبقهسنده و او معناىِ إشارى كلّيتنده داخل بر فردى رسالهِٔ نور اولديغنى و دخولنه و مدارِ إمتيازينه بر قوّتلى قرينه بولونديغنى بر ساعت ظرفنده حسّ ايتدم. و بر قسمنى بر درجه ايضاحلى، بر قسمنى مجملًا گوردم. قناعتمجه هيچ بر شكّ و شبهه و وهم و وسوسه قالمادى.
بن ده أهلِ ايمانڭ ايماننى رسالهِٔ نورله محافظه نيّتيله او قطعى قناعتمى يازدم و خاص قارداشلريمه محرم طوتولمق شرطيله ويردم. و او رسالهده بز ديمييورز كه؛ آيتڭ معناىِ صريحى بودر، تا خواجهلر فِيهِ نَظَرٌ ديسين. هم ديمهمشز كه، معناىِ إشارينڭ كلّيتى بودر. بلكه دييورز كه:
معناىِ صريحنڭ تحتنده متعدّد طبقهلر وار. بر طبقهسى ده معناىِ إشارى و رمزيدر و او معناىِ إشارى ده بر كلّيدر. هر عصرده جزئياتلرى وار. رسالهِٔ نور دخى بو عصرده او معناىِ إشارى طبقهسنڭ كلّيتنده بر فرديدر و او فردڭ قصدًا بر مدارِ نظر اولديغنه و أهمّيتلى بر وظيفه گورهجگنه، أسكيدن بَرى علما مابيْننده جارى بر
— 395 —
دستورِ جفرى و رياضى ايله قرينهلر، بلكه حجّتلر گوستريلمش ايكن، قرآن آيتنى ويا صراحتنى دگل اينجيتمك، بلكه إعجاز و بلاغتنه خدمت ايدييور. بو نوع إشاراتِ غيبيهيه إعتراض ايديلمز. أهلِ حقيقتڭ نهايتسز إشاراتِ قرآنيهدن حدّ و حسابه گلمهين إستخراجلرينى إنكار ايدهمهين، بونى ده إنكار ايتمهملى و ايدهمز.
امّا بنم گبى أهمّيتسز بر آدمڭ ألنده بويله أهمّيتلى بر أثرڭ ظهور ايتمهسنى إستغراب و إستبعاد ايدوب إعتراض ايدن ذات، أگر بغداى دانهسى قدر بر چام چكردگندن طاغ گبى چام آغاجنى خلق أيلهمك عظمت و قدرتِ إلٰهيهيه دليل اولديغنى دوشونسه، ألبته بزم گبى عجزِ مطلق فقرِ مطلقده، إحتياجِ شديد زماننده بويله بر أثرڭ ظهورى، وسعتِ رحمتِ إلٰهيهيه دليلدر ديمگه مجبور اولور.
بن سزى و معترضلرى رسالهِٔ نورڭ شرفى و حيثيتيله تأمين ايدييورم كه: بو إشارتلر و أوليانڭ ايمالى خبرلرى، رمزلرى، بنى دائما شكره و حمده و قصورلرمدن إستغفاره سَوق ايتمش. هيچ بر دقيقه نفسِ أمّارهيه مدارِ فخر و غرور اولاجق بر أنانيت و بنلك ويرمديگنى، سزه بو يگرمى سنهلك حياتمڭ گوز اوڭندهكى ترشّحاتيله إثبات ايدييورم.
أوت بو حقيقتله برابر إنسان قصورلردن، نسياندن، سهودن خالى دگل. بنم بيلمديگم چوق قصورلرم وار. بلكه ده فكرم قاريشمش، رسالهده خطالر ده اولمش.
بو زمانده غايت قوّتلى و حقيقتلى ميليونلر فداكارلرى بولونان مشربلر، مسلكلر بو دهشتلى ضلالت هجومنه قارشى ظاهرًا مغلوبيته دوشدكلرى حالده؛ بنم گبى ياريم اُمّى و كيمسهسز، متماديًا ترصّد آلتنده، قرهقول قارشيسنده و مدهش، متعدّد جهتلرله عليهمده پروپاغندهلر و هركسى تنفير ايتمك وضعيتنده بولونان بر بيچاره، او مسلكلردن داها ايلرى، قوّتلى طايانان رسالهِٔ نوره صاحب دگلدر. او أثر اونڭ
— 396 —
هنرى اولاماز و اونڭله إفتخار ايدهمز. بلكه طوغريدن طوغرىيه قرآنِ حكيمڭ بو زمانده بر معجزهِٔ معنويهسيدر و رحمتِ إلٰهيه طرفندن إحسان ايديلمشدر. او آدم، بيڭلر آرقداشيله برابر او هديهِٔ قرآنيهيه أل آتمش. هر ناصلسه برنجى ترجمانلق وظيفهسى اوڭا دوشمش. اونڭ فكرى و علمى و ذكاسنڭ أثرى اولماديغنه دليل، رسالهِٔ نورڭ اويله پارچهلرى وار كه؛ بعض آلتى ساعتده، بعض ايكى ساعتده، بعض بر ساعتده و بعض ده اون دقيقهده يازيلان رسالهلر وار. بن يمين ايله تأمين ايدييورم كه، أسكى سعيدڭ قوّهِٔ حافظهسى برابر اولمق شرطيله او اون دقيقهلق ايشى اون ساعتده فكرمله ياپامييورم. او بر ساعتلك رسالهيى، ايكى گونده إستعدادمله، ذهنمله ياپامييورم. او آلتى ساعتلك رساله اولان اوتوزنجى سوز، نه بن، نه ده أڭ مدقّق ديندار فيلسوفلر آلتى گونده او تحقيقاتى ياپاماز و هكذا...
ديمك بز مفلس اولديغمز حالده، زنگين بر مجوهرات دكّاننڭ دلّالى و بر خدمتجيسى اولمشز.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
عزيز، صدّيق قارداشلرم!
بوگونلرده صباح نمازى تسبيحاتنده، إستانبولدهكى إختيارڭ غرضكارانه و شخصمه قارشى غليظ غيبتى اوزرينه، أسكى سعيد طماريله نفسِ أمّارهم هيجانه گلدى. "مظلومم، بو نوع ظلم چكيلمز!" ديدى، إنتقامنى آلمق ايستدى. بردن قلبمه گلدى: بلكه رسالهِٔ نورڭ إستانبولده نشرينه بر وسيله اولور. سن مادام حياتِ دنيويهڭى
— 397 —
و حياتِ اُخرويهڭى دخى رسالهِٔ نوره فدا ايدييورسڭ. بو عزّتِ نفس طماريڭى دخى فدا ايت. هم سببِ خلقتِ كائنات فخرِ عالم عليه الصلاة والسلامه مجنون تعبيرى إستعمال ايدن إنسانلر بولونديغى گبى؛ سنڭ، او گونشه نسبةً ذرّهجك بر عزّتِ نفسڭڭ قيريلماسنه أهمّيت ويرمه." دييه إخطار ايديلدى، بنم ده قلبم راحت ايتدى.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
إستانبول علماسنڭ أڭ بيوگى و أڭ مدقّقى و چوق زمان مفتى الأنام اولان أسكى فتوا أمينى، مشهور على رضا أفندى؛ برنجى شعاعدهكى إشاراتِ قرآنيهيى و آيت الكبرا گبى رسالهلرى گوردكدن صوڭره، رسالهِٔ نورڭ مهمّ بر طلبهسى اولان حافظ أمينه ديمش كه:
"بديع الزمان، شو زمانده دينِ إسلامه أڭ بيوك بر خدمت أيلهديگنى و أثرلرينڭ تام طوغرى اولديغنى؛ و بويله بر زمانده و محروميت ايچنده تام بر فراغتِ نفس ايتديگنى و اونڭ رسالهِٔ نورى مجدّدِ دين اولديغنى قطعيًا تصديق ايدرم. جنابِ حق اونى موفّق أيلهسين، آمين!" ديمش. هم؛ بعضلرڭ صقال بيراقمامقلغنه إعتراضلرى مناسبتيله؛ مولانا جلال الدينِ رومينڭ پدرلرى اولان سلطان العلمانڭ بر قصّهسى ايله اونى مدافعه ايدوب:
"بديع الزمانڭ ألبته بر إجتهادى واردر. إعتراض ايدنلر حقسزدر." ديمش و خواجه مصطفىيه (مرحوم) أمر ايتمش: "سويلهديگمى ياز!"
— 398 —
بديع الزمانه كمالِ حرمتله سلام ايدرم. تأليفاتڭزڭ إكمالنه حرزِ جان ايله دعا ايتمكدهيم. بعض علماىِ سوئڭ تنقيدينه اوغراديغنه متأثّر اولمه. زيرا يمشلى آغاج طاشلانير، قضيهسى مشهوردر. مجاهداتڭزه دوام بيورڭ. جنابِ حق و فيّاضِ مطلق عاجلًا مراد و مطلوبڭزه موفّق بِالْخير أيلهسين! آمين. باقى حقّڭ برلگنه أمانت اولڭز.
أسكى فتوا أمينى
على رضا
ايشته بويله مدقّق و علم و شريعت و قرآن جهتنده بو زمانده سوز صاحبى أڭ بيوك عالم بويله حكم ايتمش.
٭ ٭ ٭
عزيز، صدّيق، مدقّق، مستقيم قارداشلرم!
غايت جدّى بر إخطارله بر حقيقتى بيان ايتمگه لزوم وار. شويله كه:
لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
سرّيله أهلِ ولايت، غيبى اولان شيلرى بيلديريلمزسه بيلمزلر. أڭ بيوك بر ولى دخى، خصمنڭ حقيقى حالنى بيلمدكلرى ايچون، حقسز اولارق مبارزه ايتمهسنى عشرهِٔ مبشّرهنڭ مابيْنندهكى محاربه گوسترييور. ديمك ايكى ولى، ايكى أهلِ حقيقت بربرينى إنكار ايتمكله مقاملرندن سقوط ايتمزلر. مگر بتون بتون ظاهرِ شريعته مخالف و خطاسى ظاهر بر إجتهاد ايله حركت ايديلمش اوله. بو سرّه بناءً
وَ الْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَ الْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ
دهكى علوِّ جناب دستورينه إتّباعًا و عوامِ مؤمنينڭ شيخلرينه قارشى حسنِ ظنلرينى قيرمامقله، ايمانلرينى صارصيلمادن محافظه ايتمك و رسالهِٔ نورڭ أركانلرينى حقسز
— 399 —
إعتراضلره قارشى حقلى فقط ضررلى حدّتلردن قورتارمق لزومنه بناءً؛ و أهلِ إلحادڭ ايكى طائفهِٔ أهلِ حقّڭ مابيْنندهكى خصومتدن إستفاده ايدهرك، برينڭ سلاحيله، إعتراضيله اوتهكينى جرح ايدوب، اوتهكينڭ دليللريله بريكينى چوروتوب ايكيسنى يره وورمق و چوروتمكدن إجتنابًا، رسالهِٔ نور شاكردلرى بو مذكور درت أساسه بناءً، معارضلرى حدّت و تهوّرله و مقابلهِٔ بِالمثل ايله قارشيلاماملى. يالڭز كنديلرينى مدافعه ايچون مصالحهكارانه، مدارِ إعتراض نقطهلرى ايضاح ايتمك و جواب ويرمك گركدر.
چونكه بو زمانده أنانيت چوق ايلرى گيتمش. هركس، قامتى مقدارنده بر بوز پارچهسى اولان أنانيتنى أريتمهيوب، بوزمييور؛ كندينى معذور بيلييور، اوندن نزاع چيقييور. أهلِ حق ضرر ايدر، أهلِ ضلالت إستفاده ايدييور.
معلوم إعتراض حادثهسى ايما ايدييور كه؛ ايلريده، مشربنى چوق بگهنن بعض ذاتلر و خودكام بعض صوفىمشربلر و نفسِ أمّارهسنى تام ئولديرمهين و حبِّ جاه ورطهسندن قورتولميان بعض أهلِ إرشاد و أهلِ حق، رسالهِٔ نوره و شاكردلرينه قارشى كندى مشربلرينى و مسلكلرينڭ رواجنى و أتباعلرينڭ حسنِ توجّهلرينى محافظه نيّتيله إعتراض ايدهجكلر، بلكه دهشتلى مقابله ايتمك إحتمالى وار. بويله حادثهلرڭ وقوعنده، بزلره إعتدالِ دم و صارصيلمامق و عداوته گيرمهمك و او معارض طائفهنڭ ده رؤسالرينى چوروتمهمك گركدر.
فاش ايتمك خاطريمه گلمهين بر سرّى، فاش ايتمگه مجبور اولدم. شويله كه:
رسالهِٔ نورڭ شخصِ معنويسى و او شخصِ معنوىيى تمثيل ايدن خاص شاكردلرينڭ شخصِ معنويسى "فريد" مقامنه مظهر اولدقلرى ايچون، دگل خصوصى بر مملكتڭ قطبى، بلكه أكثريتله حجازده بولونان قطبِ أعظمڭ
— 400 —
تصرّفندن خارج اولديغى گبى، اونڭ حكمى آلتنه گيرمگه ده مجبور دگل. هر زمانده بولونان ايكى إمام گبى، اونى طانيمغه مجبور اولمايور. بن أسكيدن رسالهِٔ نورڭ شخصِ معنويسنى، او إماملردن بريسنى ظن ايدييوردم. شيمدى آڭلايورم كه؛ غوثِ أعظمده قطبيت و غوثيتله برابر "فرديت" دخى بولونديغندن، آخر زماندهكى شاكردلرينڭ باغلانديغى رسالهِٔ نور، او فرديت مقامنڭ مظهريدر. بو گيزلنمگه لايق اولان بو سرِّ عظيمه بناءً، مكّهِٔ مكرّمهده دخى (فرضِ محال اولارق) رسالهِٔ نور عليهنده بر إعتراض قطبِ أعظمدن دخى گلسه؛ رسالهِٔ نور شاكردلرى صارصيلمايوب، او مبارك قطبِ أعظمڭ إعتراضنى إلتفات و سلام صورتنده تلقّى ايدوب، توجّهنى ده قزانمق ايچون، مدارِ إعتراض نقطهلرى او بيوك استادلرينه قارشى ايضاح ايتمك، أللرينى اوپمكدر.
أى قارداشلرم؛ بو زمانده اويله دهشتلى جريانلر و حياتى و جهانى صارصهجق حادثهلر ايچنده، حدسز بر متانت و إعتدالِ دم و نهايتسز بر فداكارلق طاشيمق گركدر. أوت
يَسْتَحِبُّونَ الْحَيٰوةَ الدُّنْيَا عَلَى اْلٰاخِرَةِ
آيتنڭ معناىِ إشاريسيله، آخرتى بيلدكلرى و ايمان ايتدكلرى حالده، دنيايى آخرته سَوهرك ترجيح ايتمك و قيريلهجق شيشهيى باقى بر ألماسه، بيلهرك رضا و سَوينجله ترجيح ايتمك و عاقبتى گورمهين كور حسّياتڭ حكميله، حاضر بر درهم زهرلى لذّتى، ايلريده بر بطمان صافى لذّته ترجيح ايتمك، بو زمانڭ دهشتلى بر مرضى و مصيبتيدر. او مصيبت سرّيله، حقيقى مؤمنلر دخى بعضًا أهلِ ضلالته طرفدار اولمق گبى دهشتلى خطاده بولونويورلر. جنابِ حق أهلِ ايمانى و رسالهِٔ نور شاكردلرينى بو مصيبتلرڭ شرّندن محافظه أيلهسين، آمين.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 401 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
أى قارداشلرم!
بو زمانده خصوصًا بو صيرهلرده، رسالهِٔ نور شاكردلرى تام بر متانت و تساند و دقّت ايتمگه مجبوردرلر. ِللّٰه الحمد إسپارطه و حواليسى قهرمانلرى دمير گبى متانت گوسترمهسيله، باشقه يرلره ده حسنِ مثال اولدى.
أى خسرو! تأثيرلى و گوزل مكتوبڭى آلدم. وظيفهڭڭ باشنه گچمهڭ، بزى فوق العاده مسرور ايتدى. بيڭلر صفالرله گلدڭ. سن، بو بر بچق سنه مادّى قلمڭ ايشلهمديگندن مراق ايتمه. سنڭ يريڭه او كرامتلى قلمڭڭ يادگارى اولان معجزاتِ أحمديهنڭ برى ولاياتِ شرقيهده فعّالانه گزييور. ديگر صوڭ يازديغڭ نسخه ده، إستانبولده سنڭ يرڭده چاليشوب، إن شاء اللّٰه فتوحات ياپار. سنڭ يازديغڭ معجزهلى ايكى قرآنِ عظيم الشانڭ بو حواليده خصوصًا رمضانِ شريفده سڭا قزانديردقلرى ثوابلر، تحسين و تبريكلرينى، إن شاء اللّٰه ياقينده طبعه گيرمهسيله، عالمِ إسلامدن سنڭ روحڭه ياغاجق رحمت دعالرينى دوشون، اللّٰهه شكر ايت.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
عزيز، صدّيق قارداشلرم!
بن پك قطعى بر صورتده و بيڭه ياقين تجربهلرم نتيجهسنده قطعى قناعتم گلمش و أكثر گونلرده حسّ ايدييورم كه: رسالهِٔ نورڭ خدمتنده بولونديغم گونده،
— 402 —
خدمتڭ درجهسنه گوره قلبمده، بدنمده، دماغمده، معيشتمده بر إنكشاف، إنبساط، فرحلق، بركت گورويورم. و چوقلرى إعتراف ايدييور، "بز ده حسّ ايدييورز" ديرلر. حتّى سزه گچن سنه يازديغم گبى، بنم پك آز غدا ايله ياشاديغمڭ سرّى، او بركت ايمش.
هم مادام إمامِ شافعيدن روايت وار كه؛ خالص طلبهِٔ علومڭ رزقنه، بن كفالت ايدهبيليرم ديمش. چونكه رزقلرنده وسعت و بركت اولور. مادام حقيقت بودر و مادام خالص طلبهِٔ علوم عنواننه رسالهِٔ نور شاكردلرى بو زمانده تام لياقت گوسترمشلر؛ ألبته شيمديكى آجلق و قحطه مقابل رسالهٔ نور خدمتنى بيراقمق و ضرورتِ معيشت عذريله، معيشت پشنده قوشمق يرينه أڭ ايى چاره، شكر و قناعت و رسالهٔ نور طلبهلگنه تام صاريلمقدر.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
....
رسالهِٔ نور و اوندن تام درس آلان شاكردلرى، دگل دنيا سياستلرينه، بلكه بتون دنيايه قارشى ده رسالهِٔ نورى آلَت ايدهمز و شيمدىيه قدر ده ايتمهمش. بز، أهلِ دنيانڭ دنيالرينه قاريشمييورز. بزدن ضرر توهّم ايتمك ديوانهلكدر.
أوّلا:قرآن بزى سياستدن منع ايتمش؛ تا كه ألماس گبى حقيقتلرى، أهلِ دنيا نظرنده جام پارچهلرينه اينمهسين.
— 403 —
ثانيًا:شفقت، وجدان، حقيقت، بزى سياستدن منع ايدييور. چونكه طوقاته مستحق دينسز منافقلر اونده ايكى ايسه، اونلرله متعلّق يدى سكز معصوم، بيچاره، چولوق چوجق، ضعيف، خسته و إختيارلر وار. بلا، مصيبت گلسه، او معصوملر او بلايه دوشهجكلر. بلكه او ايكى منافق دينسز، داها آز ضرر گورهجك. اونڭ ايچون، سياست يوليله، إداره و آسايشى إخلال طرزنده نتيجهنڭ حصولى ده مشكوك اولديغى حالده گيرمكدن؛ رسالهٔ نورڭ ماهيتندهكى شفقت، مرحمت، حق و حقيقت شاكردلرينى منع ايدييور.
ثالثًا:بو وطن، بو ملّت و بو وطندهكى أهلِ حكومت نه شكلده اولورسه اولسون، رسالهِٔ نوره أشدِّ إحتياج ايله محتاجدرلر. دگل قورقمق وياخود عداوت ايتمك، أڭ دينسزلرى ده اونڭ ديندارانه، حقپرستانه دستورلرينه طرفدار اولمق گركدر. مگر كه، بتون بتون ملّته، وطنه، حاكميتِ إسلاميهيه خيانت اوله. چونكه بو ملّتڭ و بو وطنڭ حياتِ اجتماعيهسنى آنارشيلكدن قورتارمق و بيوك تهلكهلردن خلاص ايتمك ايچون، بش أساس لازمدر و ضروريدر: برنجيسى؛ مرحمت.. ايكنجيسى، حرمت.. اوچنجيسى، أمنيت.. دردنجيسى، حرام حلالى بيلوب حرامدن چكينمك.. بشنجيسى، سرسريلگى بيراقوب إطاعت ايتمكدر. ايشته رسالهِٔ نور حياتِ إجتماعيهيه باقديغى وقت، بو بش أساسى تأمين ايدوب، آسايشڭ تمل طاشنى تثبيت و تأمين ايدر. رسالهِٔ نوره ايليشنلر قطعيًا بيلسينلر كه؛ اونلرڭ ايليشمهسى، آنارشيلك حسابنه وطن و ملّت و آسايشه دشمنلقدر. ايشته بونڭ بر خلاصهسنى او جاسوسه سويلهدم. ديدم كه: سنى گوندرنلره سويله.
هم دى كه: "اون سكز سنهدر بر دفعه كندى إستراحتى ايچون حكومته مراجعت ايتمهين و يگرمى بر آيدر دنيايى هرج و مرج ايدن حربلردن هيچ بر خبر آلميان و چوق مهمّ مقاملرده چوق مهمّ آدملرڭ دوستانه تماسلرينى إستغنا ايدوب
— 404 —
قبول ايتمهين بر آدمه، اوندن قورقوب، توهّم ايدوب، دنياڭزه قاريشمق إحتماليله أوهامه دوشوب ترصّدلرله صيقنتى ويرمكده هانگى معنا وار؟ هانگى مصلحت وار؟ هانگى قانون وار؟ ديوانهلر ده بيليرلر كه، اوڭا ايليشمك ديوانهلكدر!" او جاسوس ده قالقدى گيتدى.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
عزيز قارداشلرم!بو دفعه يازيلريڭزده إخلاص رسالهلرينى گورديگم ايچون، سزى او گبى رسالهلرڭ درسنه حواله ايدوب، زياده بر درسه إحتياج گورمدم. يالڭز بونى إخطار ايدييورم كه:
مسلگمز، سرِّ إخلاصه طايانوب، حقائقِ ايمانيه اولديغى ايچون؛ حياتِ دنيايه، حياتِ إجتماعيهيه مجبور اولمادن قاريشمهمق و رقابته، طرفگيرلگه و مبارزهيه سَوق ايدن حالاتدن تجرّد ايتمگه مسلگمز إعتباريله مجبورز. بيڭلر تأسّف كه؛ شيمديكى مدهش ييلانلرڭ هجومنه معروض بيچاره أهلِ علم و أهلِ ديانت، سينكلرڭ ايصيرماسى گبى جزئى قصوراتى بهانه ايدهرك بربرينى تنقيد ايله ييلانلرڭ و زنديق منافقلرڭ تخريباتلرينه و كنديلرينى اونلرڭ أليله ئولديرمهسنه يارديم ايدييورلر. غايت مخلص بر قارداشمزڭ مكتوبنده، بر إختيار عالم و واعظڭ، رسالهِٔ نوره ضرر ويرهجك وضعيتده بولونماسى؛ بنم گبى بيڭلر قصورلرى بولونان بر بيچارهنڭ، أهمّيتلى معذرته بناءً، بر سنّتى ترك ايتديگم بهانهسيله شخصمى چوروتوب، رسالهِٔ نوره ايليشمك ايستهمش.
— 405 —
أوّلا:هم او ذات، هم سزلر بيليڭز كه: بن، رسالهِٔ نورڭ خدمتكارىيم و او دكّانڭ بر دلّالىيم. رسالهِٔ نور ايسه، عرشِ أعظمه باغلى اولان قرآنِ عظيم الشان ايله باغلانمش بر حقيقى تفسيردر. بنم شخصمدهكى قصورات، اوڭا سرايت ايتمز.
ثانيًا:او واعظ و عالم ذاته بنم طرفمدن سلام سويلهيڭز. بنم شخصمه اولان تنقيدينى، إعتراضنى باشم اوستنه قبول ايدييورم. سزلر ده، او ذاتى و اونڭ گبيلرى مناقشهيه و مناظرهيه سَوق ايتمهيڭز. حتّى تجاوز ايديلسه ده بددعا ايله ده مقابله ايتمهيڭز. كيم اولورسه اولسون، مادام ايمانى وار، او نقطهده قارداشمزدر. بزه دشمنلق ده ايتسه، مسلگمزجه مقابله ايدهمهيز. چونكه داها شدّتلى دشمنلر و ييلانلر وار.
ألمزده نور وار، طوپوز يوق. نور اينجيتمز، ايشيغيله اوقشار. و بِالخاصّه أهلِ علم اولسه، علمدن گلن أنانيتى ده وارسه، أنانيتلرينى تحريك ايتمهيڭز. ممكن اولديغى قدر،
وَ اِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا
دستورينى رهبر ايديڭز.
هم، او ذات، مادام أوّلجه رسالهِٔ نوره گيرمش و يازيله ده إشتراك ايتمش، او دائره ايچندهدر. اونڭ فكرًا بر ياڭليشى وارسه ده عفو ايديڭز. دگل اونلر گبى أهلِ ديانت و طريقته منسوب مسلمانلر، شيمدى بو عجيب زمانده، ايمانى بولونان و فرقهِٔ ضالّهدن بيله اولسه اونلرله اوغراشمامق؛ و اللّٰهى طانييان و آخرتى تصديق ايدن، خرستيان بيله اولسه، اونلرله مدارِ نزاع نقطهلرى مدارِ مناقشه ايتمهمگى؛ هم بو عجيب زمان، هم مسلگمز، هم قدسى خدمتمز إقتضا ايدييور.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 406 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
رسالهٔ نورڭ مسلگى ايسه: وظيفهسنى ياپار، جنابِ حقّڭ وظيفهسنه قاريشماز. وظيفهسى، تبليغدر. قبول ايتديرمك، جنابِ حقّڭ وظيفهسيدر.
هم كميته أهمّيت ويريلمز. سن او حواليده بر تك عاطفى بولسهڭ، يوزى بولمش گبيدر. مراق ايتمه. هم ممكن اولديغى قدر خارجدن گلن بويله ايليشمهلره أهمّيت ويرمه، فقط إحتياط أيله. بو عطالت موسمى و غفلت زمانى و دردِ معيشت إبتلاسى زماننده، جزئى بر إشتغال ده أهمّيتليدر. توقّف دگل، موفّقيتسزلك، مغلوبيت يوق! رسالهٔ نورڭ هر طرفده غالبانه فتوحاتى وار.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
عزيز، صدّيق قارداشلرم!
رسالهِٔ نور دنيا ايشلرينه آلَت اولاماز، دنيا ايشلرنده سپر ايديلمز. چونكه، أهمّيتلى بر عبادتِ تفكّريه اولديغى جهتله، دنيوى مقصدلر قصدًا اوندن ايستهنيلمز. ايستهنيلسه إخلاص قيريلير، او أهمّيتلى عبادت شكلى دگيشير. بعض چوجقلر گبى دوگوشدكلرى وقت قرآنى سپر ايدر. باشنه گلن ضربه قرآنه گلديگى گبى؛ رسالهِٔ نور، بويله معنّد خصملره قارشى سپر إستعمال ايديلمهملى. أوت رسالهِٔ نوره ايليشنلر طوقات يرلر، يوزر وقوعات شاهددر. فقط رسالهِٔ نور طوقاتلرده إستعمال ايديلمز و نيّت و قصد ايله طوقاتلر گلمز. چونكه سرِّ إخلاص و سرِّ عبوديته
— 407 —
منافيدر. بزلر، بزلره ظلم ايدنلرى، بزى حمايه ايدن و رسالهٔ نورده إستخدام ايدن ربّمزه حواله ايدييورز.
أوت دنيايه عائد خارقه نتيجهلر بعض أورادِ مهمّه گبى، رسالهِٔ نورده چوقجه ترتّب ايدييور. فقط اونلر ايستهنيلمز، بلكه ويريلير. علّت اولاماز، بر فائده اولابيلير. أگر ايستهمكله اولسه علّت اولور، إخلاصى قيرار، او عبادتى قسمًا إبطال ايدر.
أوت رسالهِٔ نورڭ او قدر دهشتلى معنّدلره قارشى غالبانه مقاومتى، سرِّ إخلاصدن، هيچ بر شيئه آلَت ايديلمهمسندن و طوغريدن طوغرىيه سعادتِ أبديهيه باقماسندن و خدمتِ ايمانيهدن باشقه بر مقصد تعقيب ايتمهمسندن و بعض أهلِ طريقتڭ أهمّيت ويردكلرى كشف و كرامتِ شخصيهيه أهمّيت ويرمهمسندندر. و ولايتِ كبرا أصحابلرى اولان صحابيلر گبى، وراثتِ نبوّت سرّيله، يالڭز ايمان نورلرينى نشر ايتمك و أهلِ ايمانڭ ايمانلرينى قورتارمقدر.
أوت رسالهٔ نورڭ بو دهشتلى زمانده قزانديرديغى ايكى نتيجهٔ محقّقهسى هر شيئڭ فوقندهدر، باشقه شيلره و مقاملره إحتياج بيراقمييور.
برنجى نتيجهسى:صداقت و قناعتله رسالهٔ نور دائرهسنه گيرنلر، ايمانله قبره گيرهجگنه غايت قوّتلى أمارهلر وار.
ايكنجيسى:رسالهِٔ نور دائرهسنده، إختياريمز اولمادن تقرّر و تحقّق ايدن شركتِ معنويهِٔ اُخرويه جهتيله هر بر حقيقى صادق شاكرد؛ بيڭلر ديللرله، قلبلرله دعا ايتمك، إستغفار ايتمك، عبادت ايتمك و بعض ملائكه گبى قرق بيڭ لسان ايله تسبيح ايتمكدر. و رمضانِ شريفدهكى حقيقتِ ليلهِٔ قدر گبى قدسى، علوى حقيقتلرى، يوز بيڭ أل ايله آرامقدر. ايشته بو گبى نتيجه ايچوندر كه؛ رسالهِٔ نور شاكردلرى، خدمتِ نوريهيى ولايت مقامنه ترجيح ايدر؛ كشف و كراماتى آراماز؛
— 408 —
و آخرت ميوهلرينى دنياده قوپارمغه چاليشماز؛ وظيفهِٔ إلٰهيه اولان موفّقيت و خلقه قبول ايتديرمك و رواج ويرمك و غلبه ايتديرمك و مستحق اولدقلرى شان و شرف و أذواق و عنايتلره مظهر ايتمك گبى كندى وظيفهلرينڭ خارجنده بولونان شيلره قاريشمازلر و حركاتنى اونلره بنا ايتمزلر. خالصًا، مخلصًا چاليشيرلر، "وظيفهمز خدمتدر. او يتر." ديرلر.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
سكسان كسور سنه قيمتنده بولونان و رمضانِ شريفڭ مجموعنده گيزلهنن ليلهٔ قدرى قزانمق ايچون، رسالهٔ نور شاكردلرينڭ شركتِ معنويهٔ اُخرويهلرى مقتضاسنجه، هر برى متكلّمِ مع الغير صيغهسنجه اَجِرْنَا ٭ اِرْحَمْنَا ٭ اِغْفِرْلَنَا گبى تعبيراتده بز ديدكلرى وقت، رسالهِٔ نورڭ صادق شاكردلرينى نيّت ايتمك گركدر. تا هر بر شاكرد، عمومڭ نامنه مناجات ايدوب چاليشسين. بو بيچاره، آز چاليشهبيلن و حدّندن چوق فضله خدمت اوندن بكلهنن بو قارداشڭزه، او حسنِ ظنلرى ياڭليش چيقارمامق ايچون، گچمش رمضان گبى يارديمڭزى رجا ايدييورم.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 409 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
ايكى اوچ گون أوّل، يگرمى ايكنجى سوز تصحيح ايديليركن ديڭلهدم. گوردم كه؛ ايچنده هم كلّى ذكر، هم گنيش فكر، هم كثرتلى تهليل، هم قوّتلى ايمانى درس، هم غفلتسز حضور، هم قدسى حكمت، هم يوكسك بر عبادتِ تفكّريه گبى نورلر وار. بر قسم شاكردلرڭ عبادت نيّتيله رسالهلرى يا يازمق ويا اوقومق ويا ديڭلهمكلگڭ حكمتنى بيلدم. بارك اللّٰه ديدم، حق ويردم.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
قرهطاغڭ بر ميوهسى
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
عزيز، صدّيق قارداشلرم!
بو دفعه مكتوب يرنده بو ميوهيى گوندرييورز. بر آيتڭ معناىِ إشاريسنڭ كلّيتندن بر فردى، حرّيتدن بو آنه قدردر. تشرينِ ثانى اوتوزنجى گون، بيڭ اوچ يوز أللى سكزده (١٣٥٨)، قرهطاغ باشنه چيقييوردم. "إنسانلرڭ، خصوصًا مسلمانلرڭ بو تسلسل ايدن هلاكتلرى و خسارتلرى نه وقتدن باشلادى و نه وقته قدردر؟" خاطره گلدى. بردن، هر مشكلمى حلّ ايدن قرآنِ معجز البيان، سورهِٔ وَالْعَصْرِيى قارشيمه چيقاردى. "باق!" ديدى: باقدم. هر عصره خطاب ايتديگى گبى، بو عصريمزه ده داها زياده باقان
وَ الْعَصْرِ اِنَّ الْاِنْسَانَ لَفِى خُسْرٍ
— 410 —
آيتندهكى
اِنَّ الْاِنْسَانَ لَفِى خُسْرٍ
مقامِ جفريسى بيڭ اوچ يوز يگرمى درت (١٣٢٤) ايدوب، حرّيت إنقلابيله باشلايان تبدّلِ سلطنت و بالقان و ايتاليان حربلرى و برنجى حربِ عمومى مغلوبيتلرى و معاهدهلرى و شعائرِ إسلاميهنڭ صارصيلمالرى و بو مملكتڭ زلزلهلرى و يانغينلرى و ايكنجى حربِ عمومينڭ زمين يوزنده فورطنهلرى گبى، سماوى و أرضى مصيبتلر ايله خسارتِ إنسانيه ايله
اِنَّ الْاِنْسَانَ لَفِى خُسْرٍ
آيتنڭ بو عصرده دخى بر حقيقتى، مادّةً عين تاريخيله گوستروب، بر لمعهٔ إعجازينى گوسترييور.
اِلَّا الَّذِينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ
(آخردهكى (ت)، (هی) صاييلير، شدّه صاييلير ايسه) مقامِ جفريسى بيڭ اوچ يوز أللى سكز و طوقوز اولان بو سنهنڭ و گلهجك سنهنڭ عين تاريخنى گوسترمكله او خسارتلردن باخصوص معنوى خسارتلردن قورتولمانڭ چارهِٔ يگانهسى، ايمان و أعمالِ صالحه اولديغى گبى و مفهومِ مخالفيله، او خسارتڭ ده سببِ يگانهسى كفر و كفران، شكرسزلك يعنى ايمانسزلق و فسق و سفاهت اولديغنى گوستردى. سورهٔ وَ الْعَصْرِ ڭ عظمت و قدسيتنى و قيصهلغيله برابر غايت گنيش و اوزون حقائقڭ خزينهسى اولديغنى تصديق ايدهرك، جنابِ حقّه شكر ايتدك.
أوت عالمِ إسلامڭ، بو عصرڭ خسارتى اولان بو دهشتلى ايكنجى حربِ عموميدن قورتولماسنڭ سببى: قرآندن گلن ايمان و أعمالِ صالحه اولديغى گبى؛ فقيرلره گلن آجى آجلق و قحطڭ سببى، اوروجڭ طاتلى آجلغنى چكمدكلرى؛ و زنگينلره گلن خسارت و ضايعاتڭ سببى ده، زكات يرنده إحتكار ايتمهلريدر. و آناطولينڭ بر ميدانِ حرب اولمامسنڭ سببى؛ اِلَّا الَّذِينَ اٰمَنُوا كلمهِٔ قدسيهسنڭ حقيقتنى فوق العاده بر صورتده يوز بيڭ إنسانلرڭ قلبلرينه تحقيقى بر
— 411 —
طرزده درس ويرن رسالهِٔ نور اولديغنى، پك چوق أمارهلرله و شاكردلرندن بيڭلر أهلِ حقيقت و دقّتڭ قناعتلرى إثبات ايدر.
٭ ٭ ٭
رسالهٔ نورڭ كوچك و معصوم شاكردلرى
عزيز، صدّيق قارداشلرم!
رسالهِٔ نورڭ كوچك و معصوم شاكردلرندن أللى آلتمش طلبهنڭ يازدقلرى نسخهلر بزه ده گوندريلمش. بز ده او پارچهلرى اوچ جلد ايچنده جمع ايتدك. هم او معصوم شاكردلرڭ بعضلرينى، إسملريله قيد ايتدك. مثلا: عُمَر، اون بش ياشنده؛ بكر، طوقوز ياشنده؛ حسين، اون بر ياشنده؛ حافظ نبى، اون درت ياشنده؛ مصطفى، اون درت ياشنده؛ مصطفى، اون اوچ ياشنده؛ أحمد ذكى، اون اوچ ياشنده؛ على، اون ايكى ياشنده؛ حافظ أحمد، اون ايكى ياشنده... بو ياشده داها چوق چوجقلر وار، اوزون اولماسين دييه يازيلمادى.
ايشته بو معصوم چوجقلرڭ، رسالهِٔ نوردن آلدقلرى درسلرينڭ و يازدقلرينڭ بر قسمنى بزه گوندرمشلر. بز ده اونلرڭ إسملرينى بر جدولده درج ايتدك. بونلرڭ، بو زمانده بو جدّى چاليشمهلرى گوسترييور كه: رسالهِٔ نورده اويله معنوى بر ذوق و جاذبهدار بر نور وار كه؛ مكتبلردهكى چوجقلرى اوقومغه شوقله سَوق ايتمك ايچون ايجاد ايتدكلرى هر نوع أگلنجه و تشويقلره غلبه ايدهجك بر لذّت، بر سُرور، بر شوق رسالهِٔ نور ويرييور كه چوجقلر بويله حركت ايدييورلر. هم بو حال گوسترييور كه؛ رسالهِٔ نور كوكلهشييور. إن شاء اللّٰه، داها هيچ بر شى اونى قوپاراميهجق،
— 412 —
أنسالِ آتيهده دوام ايدهجك. عينًا بو معصوم كوچك شاكردلر گبى، رسالهِٔ نورڭ جاذبهدار دائرهسنه گيرن اُمّى إختيارلرڭ دخى قرق أللى ياشندن صوڭره رسالهِٔ نورڭ خاطرى ايچون يازىيه باشلايوب يازدقلرى قرق أللى پارچهيى، ايكى اوچ مجموعه ايچنده درج ايتدك. بو اُمّى إختيارلرڭ و قسمًا چوبان و أفهلرڭ بو زمانده، بو عجيب شرائط ايچنده هر شيئه ترجيحًا رسالهِٔ نوره بو صورتله چاليشمهلرى گوسترييور كه: بو زمانده رسالهِٔ نوره أكمكدن زياده إحتياج وار كه؛ خرمانجيلر، چيفتجيلر، چوبانلر، يوروك أفهلرى حاجاتِ ضروريهدن زياده رسالهِٔ نوره چاليشمهلرى، رسالهِٔ نورڭ حقّانيتنى گوسترييورلر. بو جلدده آز، سائر آلتى جلدِ آخَرده معصوملرڭ و إختيار اُمّيلرڭ يازيلرينڭ تصحيحنده چوق زحمت چكدم؛ وقت مساعده ايتمييوردى. خاطريمه گلدى و معنًا دينيلدى كه: صيقيلمه! بونلرڭ يازيلرى چابوق اوقونمديغندن، عجلهجيلرى يواش يواش اوقومغه مجبور ايتديگندن، رسالهِٔ نورڭ غدا و طعام حكمندهكى حقيقتلرندن هم عقل، هم قلب، هم روح، هم نفس، هم حسّ، حصّهلرينى آلابيليرلر. يوقسه يالڭز عقل جزئى بر حصّه آلير، اوتهكيلر غداسز قالابيليرلر. رسالهِٔ نور، سائر علملر و كتابلر گبى اوقونماملى. چونكه اوندهكى ايمانِ تحقيقى علملرى، باشقه علملره و معرفتلره بڭزهمز. عقلدن باشقه چوق لطائفِ إنسانيهنڭ ده قوت و نورلريدر.
الحاصل: معصوملرڭ و اُمّى إختيارلرڭ نقصان يازيلرنده ايكى فائده وار:
برنجيسى: تأنّى و دقّتله اوقومغه مجبور ايتمكدر.
ايكنجيسى: او معصومانه و خالصانه، صميمى و طاتلى ديللرندن، درسلرندن رسالهٔ نورڭ شيرين و درين مسئلهلرينى لذّتلى بر حيرتله ديڭلهمك، درس آلمقدر.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 413 —
إسپارطهيه گوندريلن بر مكتوب
عزيز، صدّيق قارداشلرم!
نماز تسبيحاتنڭ سرّينه گوره: ناصلكه نمازدن صوڭره تسبيح و ذكر و تهليل ايله ختمهِٔ معظّمهِٔ محمّديه و ذكر و تسبيح ايدن و روىِ زمين قدر گنيش بر حلقهِٔ تحميداتِ أحمديه دائرهسنه تصوّرًا و نيّةً گيرمك مدارِ فيوضات اولديغى گبى؛ بز دخى رسالهِٔ نورڭ گنيش دائرهِٔ درسنده و حلقهِٔ أنوارنده درس آلان و چاليشان بيڭلر معصوم لسانلرڭ، مبارك إختيارلرڭ دعالرينه و أعمالِ صالحهلرينه حصّهدار اولمق و دعالرينه آمين ديمك حكمنده اولارق، اونلرله طىِّ مكان ايدهرك، غيابًا اوموز اوموزه، ديز ديزه بولونمق خياليله و نيّتيله و تصوّريله كنديمزى فوق الحدّ بختيار بيلييورز. خصوصًا آخر عمرمده بويله قيمتدار، معنوى أولادلرى و يوزر عبد الرحمانلرى بولمق، بنم ايچون دنياده جنّت حياتى حكمنه گچييور.
گچن رمضانِ شريفده، خستهلق مناسبتيله، هر بر قارداشم بنم حسابمه بر ساعت چاليشماسنڭ بيوك بر نتيجهسنى عين اليقين و حقّ اليقين گورديگمدن؛ بويله دعالرى ردّ ايديلمز معصوملرڭ و مبارك إختيارلرڭ و استادلرينڭ، بنم حسابمه اولان دعالرى و چاليشمهلرى، بنم رسالهِٔ نوره خدمتمڭ اُخروى بر نتيجهٔ باقيهسنى دنياده دخى بڭا گوستردى.
اَلْبَاقِى هُوَ الْبَاقِى
قارداشڭز
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 414 —
إسپارطهيه گوندريلن بر فقرهدر
رسالهِٔ نور كندى صادق و ثباتكار شاكردلرينه قزانديرديغى چوق بيوك كار و قزانج و پك چوق قيمتدار نتيجهيه مقابل فيآت اولارق، او شاكردلردن تام و خالص بر صداقت و دائمى صارصيلماز بر ثبات ايستر. أوت رسالهِٔ نور اون بش سنهده مدرسهده قزانيلان قوّتلى ايمانِ تحقيقىيى، اون بش هفتهده و بعضلره اون بش گونده قزانديرديغنه، يگرمى بيڭ ذات تجربهلريله شهادت ايدرلر.
هم إشتراكِ أعمالِ اُخرويه دستوريله، هر بر شاكردينڭ، هر بر گونده بيڭلر خالص لسانلريله ايديلن مقبول دعالرى و بيڭلر أهلِ صلاحتڭ ايشلدكلرى أعمالِ صالحهنڭ مِثل ثوابلرينى قزانديروب، هر بر حقيقى، صادق و ثباتكار شاكردلرينى عملجه بيڭلر آدم حكمنه گتيرديگنه دليل؛ كرامتكارانه و تقديركارانه إمامِ علىنڭ اوچ إخبارى و كرامتِ غيبيهِٔ غوثِ أعظمدهكى تحسينكارانه و تشويقكارانه بشارتى و قرآنِ معجز البيانڭ قوّتلى إشارتلرى، او خالص شاكردلرڭ أهلِ سعادت و أهلِ جنّت اولاجقلرينى پك قطعى إثبات ايدرلر. ألبته بويله بر قزانج، اويله فيآت ايستر.
مادام حقيقت بودر. رسالهِٔ نور دائرهسنڭ ياقيننده بولونان أهلِ علم و أهلِ طريقت و صوفىمشرب ذاتلر، اونڭ جرياننه گيرمك و علم و طريقتدن گلن سرمايهلريله اوڭا قوّت ويرمك و گنيشلمهسنه چاليشمق و شاكردلرينى تشويق ايتمك و بر بوز پارچهسى اولان أنانيتنى، تام بر حوض قزانمق ايچون، او دائرهدهكى آبِ حيات حوضنه آتوب أريتمك گركدر. يوقسه باشقه بر چيغير آچمقله هم او ضرر ايدر، هم بو مستقيم و متين جادّهِٔ قرآنيهيه بيلميهرك ضرر ويرر؛ بلكه زندقهيه بيلميهرك بر نوع يارديم حسابنه گچر.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 415 —
@
استادڭ طلبهلرينه گوندرديگى و كندى أل يازيسيله يازديغى بر مكتوب.
عزيز، صدّيق قارداشلرم!
بو إدّعانامهدن آڭلاشيلدى كه؛ حكومتڭ بعض أركاننى إغفال ايدوب عليهمزه سَوق ايدن گيزلى زنديقلرڭ پلانلرى عقيم قالوب يالان چيقدى؛ شيمدى بر بهانه اولارق جمعيتجيلك و قوميتهجيلك إسناديله يالانلرينى ستره چاليشييورلر و بونڭ بر أثرى اولارق بنمله كيمسهيى تماس ايتديرمييورلر. گويا تماس ايدن بردن بزدن اولور. حتّى بيوك مأمورلر ده چوق چكينيورلر و بڭا صيقنتى ويرديرمكله كنديلرينى آمرلرينه سَوْديرييورلر. خصوصًا (حا ص م د بر) بن، إعتراضنامهنڭ آخرنده، بو گلن فقرهيى دييهجكدم، فقط بر فكر مانع اولدى. فقره شودر:
— 416 —
@
أوت بز بر جمعيتز و اويله بر جمعيتمز وار كه؛ هر عصرده اوچ يوز ميليون داخل منسوبلرى وار و هر گون بش دفعه او مقدّس جمعيتڭ پرنسبلريله كمالِ حرمتله علاقهلرينى و خدمتلرينى گوسترييورلر و اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ قدسى پروغراميله بربرينڭ يارديمنه دعالريله و معنوى قزانجلريله قوشويورلر.
ايشته بز، بو مقدّس و معظّم جمعيتڭ أفرادندنز و خصوصى وظيفهمز ده قرآنڭ ايمانى حقيقتلرينى تحقيقى بر صورتده أهلِ ايمانه بيلديروب اونلرى و كنديمزى إعدامِ أبديدن و دائمى حپسِ منفرددن قورتارمقدر. سائر دنيوى و سياسى و أنتريقهلى جمعيت و قوميتهلر ايله مناسبتمز يوقدر و تنزّل ايتمهيز.
— 417 —
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ اَبَدًا دَائِمًا
عزيز، صدّيق قارداشلرم!
صاقين، صاقين! دنيا جريانلرى، خصوصًا سياست جريانلرى و بِالخاصّه خارجه باقان جريانلر سزى تفرقهيه آتماسين. قارشيڭزده إتّحاد ايتمش ضلالت فرقهلرينه قارشى سزى پريشان ايتمهسين!
اَلْحُبُّ فِى اللّٰهِ وَ الْبُغْضُ فِى اللّٰهِ
دستورِ رحمانى يرينه،
اَلْحُبُّ فِى السِّيَاسَةِ وَ الْبُغْضُ لِلسِّيَاسَةِ
دستورِ شيطانى حكم ايدهرك، مَلك گبى بر حقيقت قارداشنه عداوت و خنّاس گبى بر سياست آرقداشنه محبّت و طرفدارلقله ظلمنه رضا گوستروب، جنايتنه معنًا شريك أيلهمسين.
أوت بو زماندهكى سياست، قلبلرى إفساد ايدوب، عصبى روحلرى عذاب ايچنده بيراقير. سلامتِ قلب و إستراحتِ روح ايستهين آدم، سياستى بيراقمالى. أوت، شيمدى كُرهِٔ أرضده هركس يا قلبًا، يا روحًا، يا عقلًا، يا بدنًا گلن مصيبتدن حصّهدارلقدن عذاب چكييور، پريشاندر. بِالخاصّه أهلِ ضلالت و أهلِ غفلت، مرحمتِ عموميهِٔ إلٰهيهدن و حكمتِ تامّهِٔ سبحانيهدن خبرسز اولديغندن، رقّتِ جنسيه سببيله نوعِ بشرله علاقهدار اولديغندن، كندى ألمندن باشقه نوعِ بشرڭ شيمديكى أليم و دهشتلى ألملرى ايله دخى متألّم اولوب عذاب چكييور. چونكه لزومسز و مالايعنى بر صورتده وظيفهِٔ حقيقيهلرينى و ألزم ايشلرينى بيراقوب آفاقى و سياسى بوغوشمالره و كائناتڭ حادثهلرينى مراقله ديڭلهيهرك، قاريشهرق روحلرينى سرسم، عقللرينى گوهزه ايتمشلر. "ضرره راضى اولانه مرحمت ايديلمز" معناسنده
— 418 —
اَلرَّاضِى بِالضَّرَرِ لَا يُنْظَرُ لَهُ
قاعدهٔ أساسيهسيله شفقت حقّنى و مرحمت لياقتنى كنديلرندن سلب ايتمشدر. اونلره آجينماز و شفقت ايديلمز. و لزومسز باشلرينه بلا گتيرييورلر.
بن تخمين ايدييورم كه: بتون كُرهِٔ أرضڭ بو يانغيننده و فورطنهلرنده، سلامتِ قلبنى و إستراحتِ روحنى محافظه ايدن و قورتاران، يالڭز حقيقى أهلِ ايمان و أهلِ توكّل و رضادر. بونڭ ايچون ده أڭ زياده كندينى قورتارانلر، رسالهِٔ نور دائرهسنه صداقتله گيرنلردر.
چونكه اونلر، رسالهِٔ نوردن آلدقلرى ايمانِ تحقيقى درسلرينڭ نوريله، گوزيله، هر شيده رحمتِ إلٰهيهنڭ ايزينى، يوزينى گوروب، هر شيده كمالِ حكمتنى، جمالِ عدالتنى مشاهده ايتدكلرندن كمالِ تسليميت و رضا ايله، ربوبيتِ إلٰهيهنڭ إجراآتندن اولان مصيبتلرى تسليميتله و گولهرك قارشيلايورلر، رضا گوسترييورلر. و مرحمتِ إلٰهيهدن داها ايلرى شفقتلرينى سورمييورلر كه، ألم و عذاب چكسينلر. ايشته بو حقيقته بناءً، دگل يالڭز حياتِ اُخرويهنڭ، بلكه دنيادهكى حياتڭ دخى سعادت و لذّتنى ايستهينلر، (حدسز تجربهلر ايله) رسالهِٔ نورڭ ايمانى و قرآنى درسلرنده بولابيلير و بولويورلر.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 419 —
قسطمونيده بديع الزمانه سكز سنه خدمت ايدن محمد فيضى ايله قيمتدار بر نور طلبهسى اولان أمينڭ بر مكتوبيدر
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ بِعَدَدِ رَسَائِلِ النُّورِ الْمَقْرُوئَةِ وَ الْمَكْتُوبَةِ
چوق سَوْگيلى، چوق قيمتدار، چوق مشفق استاديمز أفنديمز حضرتلرى!
أوّلا: ليلهٔ معراجڭزى تبريك ايدر، أللريڭزدن اوپر، قصوريمزڭ عفوينى رجا ايدرز.
استاديمزڭ ترجمهٔ حالنى مراق ايدنلره ديرز كه:
قرآنِ حكيم اوتوز اوچ آياتنڭ إعجازكار إشارتيله، إمامِ على رضى اللّٰه عنه جلجلوتيه و أرجوزهسنده كرامتكار دلالاتيله، غوثِ أعظم قُدِّسَ سِرُّهُ بشارتكار بياناتيله، استاديمزڭ حقيقى ترجمهِٔ حالنى و رسالهِٔ نورڭ حقيقى ماهيتنى بيان ايتمشلر.
استاديمزڭ شخصِ معنويسنى بيلمك ايستهينلر، رسالهِٔ نورڭ إشاراتِ قرآنيه و كراماتِ عَلَويه و كراماتِ غوثيه رسالهلرينى و رسالهِٔ نورڭ سائر أجزالرينى دقّتله تتبّع ايتمهلرى لازمدر. يالڭز بزم، استاديمز حقّندهكى قناعتِ قطعيهمز شودر كه: إسمِ نور و إسمِ حكيمه مظهريتله، قرآنِ حكيمڭ خزينهسندن نائل اولديغى حقائق و معارفى، تحديثِ نعمت مقصديله بشره إعلان ايدن بو علّامهِٔ ذىفنون بديع الزمان حضرتلرى، أخلاقِ محمّديه عليه الصلاة والسلام ايله تخلّق ايتمش، نفس و هوا برزخلرندن گچمش، مكارمِ أخلاقڭ أڭ ممتاز و مستثنا بر تمثالِ مجسّمى اولارق بو عصرده بولونمش. شيمدىيه قدر بتون حياتنده شايانِ حيرت بر علوِّ همّت و سكينت و عفّت و محويت ايچنده ياشامش. غناىِ قلبى، توكّل و قناعتى خارق العاده؛
— 420 —
معيشت و قيافتى پك ساده و مكارمِ أخلاقى پك فوق العاده؛ دنيايه ذرّه قدر مَيل و محبّت ايتمز.
هم اويله بر طرزده عزّتِ علميهيى حياتده محافظه ايتمش كه؛ أصلا كيمسهيه عرضِ إفتقار ايتمهمك، حياتنڭ أڭ مهمّ بر دستورى اولمشدر. دنيا كنديلرينه توجّه ايتمشسه ده، اوندن يوز چويرمش اولان استاديمز؛ أمرِ معاشده جنابِ حقّڭ عنايتيله، عفّت و نزاهتنى دائما محافظه ايدر؛ صدقه، زكات و هديهلرى آلماز. يقينًا بيلييورز كه؛ قسطمونيده بولوندقلرى زمان، اوطوردقلرى أوڭ ايجارينى ويرمك ايچون يورغاننى صاتديلر ده، ينه هيچ بر صورتله هديه قبول ايتمديلر.
هم استاديمز، تكلّف و تعظّمدن أصلا خوشلانماز و طلبهلرينڭ دخى تكلّف قيدندن آزاده اولمالرينى أمر ايدر. و بيوررلر كه: "تكلّف، شرعًا و حكمةً فنادر؛ چونكه تكلّف سوداسى، إنسانى حدِّ معروفى تجاوزه سَوق ايدر. متكلِّف اولانلر، بعضًا خودبينانه بر تظاهر و تفاخر طورى و موقّت صوغوق بر رياكار وضعيتى طاقينمقدن قورتولماز. حالبوكه بونلرڭ ايكيسى ده إخلاصى زدهلر."
هم استاديمز، غايت متواضعدر. تفوّق و تميّز داعيهلرندن، شهرت سودالرندن زيادهسيله صاقينيرلر. كنديلرينه مخصوص صافى مشربى، او گبى جان صيقاجق شيلردن عاليدر. هركسه، هله إختيارلره و چوجقلره و فقرالره، رفق و ملايمتله اخوّتكارانه بر معاملهِٔ خالصانهده بولونورلر. مبارك يوزلرنده، مهابت و بشاشتله قاريشق بر نورِ وقار لمعان ايدر. هيبتله برابر آثارِ اُنس و الفت دخى گورونور. دائما متبسّم بولونورلر. فقط بعضًا تجلّياتڭ مقتضاسى اولارق مهابت و جلال نظرى او درجه تظاهر ايدر كه، آرتيق او زمان ياننده بولونوب ده سوز سويلهمك ايستهين آدمڭ، عادتا ديلى طوتولور، نه سويلهمك ايستديگى آڭلاشيلماز. بو عاجزلر، چوق دفعه بو حالى مشاهده ايتدك.
— 421 —
استاديمزڭ، آز سويلهمك عادتيدر. فقط سويلهديگنى وجيز سويلر؛ هر حالده دستورِ حكمت اولارق پك معنيدار و پك شموللى برر جامع الكليمدرلر.
استاديمز نه كيمسهيى ذمّ ايدر و نه ده ياننده كيمسهيى غيبت ايتديرر. بونلردن أصلا خوشلانماز. قصور و خطالرى ستر ايدرلر. هم او قدر حسنِ ظنّه مالكدر كه، حتّى كنديسى حقّنده بر ناسزا سوز تبليغ ايدنه؛ "حاشا، بو يالاندر. بو سوزى سويلهدى ديديگڭ ذات، بويله سويلهمز." بيوررلر.
استاديمزڭ نفسله مجاهدهده بر رسوخ و إختصاصى واردر كه، أصلا حظوظاتِ نفسانيهلرينه خدمت ايتمزلر. بر إنسانه كافى گلميهجك قدر آز يرلر و آز اويورلر. گيجهلرده، صباحه قدر جالبِ دقّت بر حالِ خاشعانه ايله عبوديتده بولونورلر. ياز و قيش، بو عادتلرى تخلّف ايتمز. تهجّد و مناجات و أورادلرينى أصلا ترك ايتمزلر. حتّى بر رمضانِ شريفده پك شدّتلى خستهلقده، آلتى گون بر شى ييمهدن صومِ وصال ايچنده عبوديتدهكى مجاهدهلرينى ترك ايتمديلر. قومشولرى هر زمان ديرلر كه: "بز، سزڭ استاديڭزڭ سكز سنه ياز و قيش گيجهلرى، عين وقتلرده صباحه قدر حزين و محرق صداسيله مناجات سسلرينى ديڭلر و بويله فاصلهسز دواملى مجاهدهسنه حيرتلر ايچنده قاليردق."
هم استاديمز، طهارت و نظافتِ شرعيهيه صوڭ درجه رعايت ايدر؛ هر زمان آبدستلى اولارق بولونور؛ أصلا مبارك وقتنى بوش گچيرمز. يا رسالهِٔ نور تأليفيله ويا تصحيحيله مشغول ويا مناجاتِ جوشنيهيى قرائت و سجدهگاهِ عبوديته قائم ويا تفكّرِ آلاءِ إلٰهى بحرينه مستغرق بولونوردى. أكثريتله، ياز زمانى شهره اوزاق اورمانلق طاغ واردى. استاديمزله اورايه گيدردك. يولده هم رسالهِٔ نور تصحيح ايدرلر، هم بو عاجز طلبهلرينڭ اوقودقلرى رسالهيه دقّت ايدرلر و تصحيح ايچون خطالرينى سويلرلر وياخود أسكى مؤلّفاتندن بريسندن درس ويررلر؛ بو صورتله
— 422 —
يولده بيله مبارك وقتنى وظيفه ايله گچيررلردى. أوت بز إعتراف ايدييورز كه، استاديمزڭ نطقندهكى لطافت و اُلفتندهكى حلاوت او درجه فيض بخش ايدردى كه؛ إنسان، صباحدن آقشامه قدر او وضعيتده درس آلسه، يول يوروسه، أصلا صيقيلمق إحتمالى يوقدى.
هم استاديمز، رسالهِٔ نور خدمتنى هر شيئه ترجيح ايدرلر و بيوررلردى كه: "يگرمى سنهدر قرآنِ حكيمدن و رسالهِٔ نوردن باشقه بر كتابى نه مطالعه ايتمشم و نه ده يانمده بولونديرمشم؛ رسالهِٔ نور كافى گلييور." أوت فيّاضِ مطلق طرفندن بتون حقائقِ قرآنيه قلبِ منوّرينه إلهام و إلقاءِ كلّى ايله إفاضه اولونور ده، قرآنِ معجز البياندن باشقه نهيه محتاج اولور؟ بوندن شبههسى اولانلر، رسالهِٔ نوره دقّت ايتسينلر. جنابِ حق استاديمزه رسالهِٔ نورڭ تأليفنده اويله بر إقتدارِ بديع إحسان ايتمشدر كه، بو هركسه نصيب اولاجق خصلتلردن دگلدر. او خارقه نور رسالهلرى، هر برى غربتده، خستهلق ايچنده، طاغده، باغده، كاتبسز، تحمّلى مشكل غايت آغير شرائط داخلنده، ظاهرى نيجه مشكلاتلرله ميدانه گلمش و مؤمنلرڭ إمدادينه يتيشمشدر. فقط جنابِ حقّه شكر اولسون كه، عنايتِ إلٰهيه، خارقه بر طرزده استاديمزه فوق العاده موفّقيت إحسان ايتمشدر. ايشته بو سردندر كه جنابِ حق، اوڭا كائناتى بر كتابِ سماوى و أرضى بر صحيفه گبى كشف و شهودله بِحقّ اليقين اوقويهجق بر إقتدار ويرمش؛ محضِ عنايتله بويله قدسى بر أثره صاحب قيلمشدر. أوت آياتِ تشريعيهيى حاوى قرآنِ معجز البيانڭ حقائق و معارفنى و آياتِ كونيهيى شامل كتابِ كبيرِ كائناتڭ وظائف و معانيسنى بيان ايدوب، معرفت اللّٰهڭ أڭ يوكسك درجاتنه عروجه نوعِ بشرى تشويق ايدن و بوگونكى گونده، ئولمگه يوز طوتان قلبلرى بيله إذنِ إلٰهى ايله إهتزازه گتيرهجك قدر خارقه بر أثرِ بديعه، بر سريانِ سريعه اولان رسالهِٔ نور ايله نشرِ حقائق ايدن بو وجودِ مسعود ايله بشريت إفتخار ايتمك لازم گليركن؛ چوق غريبدر كه، أهلِ شقاوت
— 423 —
طرفندن زهر ويريلمگه جسارت و طاش آتديريلمغه بيله جرئت ايديلييور. أوت
اَشَدُّ الْبَلَاءِ عَلَى الْاَنْبِيَاءِ ثُمَّ الْاَوْلِيَاءِ
سرّيله، أنبيانڭ وارثى اولانلرڭ درلو درلو بلالره اوغرامالرى، حكمتِ إلٰهيه إقتضاسندن اولماسيله، او زمرهِٔ مباركه گبى، استاديمز دخى نيجه بلالره هدف اولمشدر. حتّى قسطمونىيه ايلك تشريف ايتدكلرى زمان چوجقلر، بر بدبخت شقى طرفندن تشويق ايديلوب، آبدست آلمق ايچون چشمهيه چيقدقلرى وقت طاش آتمشلر. فقط استاديمز دائما گورديگى أذا و جفالره اولو العزمانه صبر و تحمّل ايدر. هم صفاءِ صدره و سلامتِ قلبه مالك اولدقلرندن، او چوجقلره دخى حدّت ايتمهيوب بيوررلردى كه: "بونلر سورهِٔ يٰسدن مهمّ بر آيتڭ نكتهسنى كشفمه سبب اولديلر" دييه اونلره دعا ايدرلردى. صوڭره بو چوجقلر، استاديمزڭ دعالرى بركتيله شايانِ حيرت بر حال كسب ايتديلر كه؛ استاديمزى اوزاق ياقين نرهده گورورلرسه، قوشارق ياننه گليرلر، مبارك ألنى اوپرلر، دعاسنى آليرلردى.
هم استاديمزڭ خارقه حالاتى و شايانِ حيرت غرائبِ أحوالى، باشده رسالهِٔ نور اولارق پك چوقدر. أوت بز إعتراف ايدييورز كه؛ استاديمز بزم خاطراتِ قلبمزى بزدن زياده اوقور، چوق دفعه خبريمز اولماديغى بر مسئلهدن بزلرى شدّتلى تلاشله ايقاظ ايدرلر، بزى حيرتده بيراقيرلر. فقط گونلر گچدكدن صوڭره عينًا استاديمزڭ ايقاظ ايتديگى شيله قارشيلاشير، عقلمز باشمزه گليردى. استاديمزله طاغه گيتديگمز زمان، داها شهره دونمه زمانى گلمهدن، بردن استاديمز قالقارلر، بزه ده أمر ايدرلردى. حكمتنى صورمق ايستديگمزده: "عجله گيدهلم، رسالهِٔ نور خدمتى ايچون بزى بكلهيورلر." حقيقةً، شهره عودتمزده، مطلقه مهمّ بر رسالهِٔ نور شاكردى بزى بكلهيور بولور ويا بر قاچ دفعه گلوب گيتديگنى قومشولر خبر ويريرلردى. ينه بر گون، مولانا خالد (قس) حضرتلرينڭ كوچك عاشق نامنده بر طلبهسنڭ
— 424 —
نسلندن مبارك بر خانم، ياننده (حاشيه): او خانم " آسيه"در. چوق سنهلردن بَرى محافظه ايتديگى مولانا حضرتلرينڭ جبّهسنى، رمضانِ شريفده تبرّكًا استاديمزڭ ياننده قالسين دييه فيضى ايله گوندرر. استاديمز همان أمين قارداشمزه ييقامق ايچون أمر ايدهرك، جنابِ حقّه شكر ايتمگه باشلار. فيضىنڭ خاطرينه: "بو خانم، بنم ايله يگرمى گون ايچون گوندردى؛ استادم نهدن صاحب چيقييور؟" دييه حيرتلر ايچنده قالير. صوڭره او خانمى گورور، او خانم فيضىيه دير كه: "استاد هديهلرى قبول ايتمديگندن، بو صورتله بلكه قبول ايدر دييه اويله سويلهمشدم. فقط أمانت اونڭدر، جانمز دخى فدا اولسون." دير، او قارداشمزى حيرتدن قورتارير. أوت مبارك استاديمزڭ او جبّهيى قبولى، مولانا خالددن صوڭره وظيفهِٔ تجدّدِ دينڭ كنديلرينه إنتقالنه بر علامت تلقّى ايتمهسندندر، ديرلر. هم ده اويله اولمق لازم. چونكه حديثِ صحيحده:
اِنَّ اللّٰهَ يَبْعَثُ لِهٰذِهِ الْاُمَّةِ عَلٰى رَاْسِ كُلِّ مِاَةِ سَنَةٍ مَنْ يُجَدِّدُ لَهَا دِينَهَا
بيورلمش. مولانا حضرتلرينڭ ولادتى ١١٩٣، استاديمز حضرتلرينڭ ايسه ١٢٩٣. بو حديثڭ تام ايضاحى رسالهٔ غوثيهده واردر.
استاديمز آرا صيره بزلره خصوصًا فيضىيه، لطيفه طرزنده بيوررلردى كه: "جزاڭز وار، طوقات ييهجكسڭز، حپسه گيرهجكسڭز." دييه دڭزلى حپسمزى بزه رمزًا خبر ويروب؛ هم بزى ايقاظ، هم قبل الوقوع بر مهمّ حادثهيى كشفًا بيان ايدييورلردى. حقيقةً چوق گچمهدى، استاديمزڭ ديديگى چيقدى.
ينه دڭزلى حپسى حادثهسندن أوّل بيورديلر كه: "قارداشلرم، چوقدندر سكز سنهدن فضله بر يرده قالمامشم. شيمدى بورايه گلهلى سكز سنه اولويور. بو سنه هر حالده يا وفات ايدهجگم ويا باشقه يره نقل ايدهجگم" دييه قسطمونيدن تشريفنى خبر ويرييورلردى.
— 425 —
هم دڭزلى حپسى مصيبتندن أوّل استاديمز بيوررلردى كه: "قارداشلرم، رسالهِٔ نوره بر قاچ جهتده هجوم حسّ ايدييورم، زياده إحتياط ايديڭز." حقيقةً چوق گچمهدى، إستانبولده بر إختيار خواجه، بيلميهرك، بر رسالهنڭ بر مسئلهسنه إعتراض ايدييور. صوڭره أسكى فتوا أمينى مرحوم على رضا أفندى حضرتلرى، او خواجهنڭ إعتراضنى ردّ و رسالهٔ نورڭ حقّانيتنى تام تصديق ايدييور.
....
بر مدّت صوڭره بر حيوان اوركوب، استاديمزڭ باجاغنى اينجيتييور. آيلرجه إضطرابلر ايچنده، وظيفهِٔ عبوديتنى و رسالهِٔ نورڭ خدمتِ قدسيهسنى چوق مشكلاتله ايفا ايدهبيلدى. صوڭره طاغده مدهش بر زهرلنمهدن متولّد غايت آغير صورتده خسته ايكن، دڭزلى حپسى توقيفى ميدانه چيقدى. فقط او فردِ فريد، تحمّلى پك مشكل بو دهشتلى حالده، هم خدمتِ ايمانيه و قرآنيهدهكى عزمِ متيننى، هم عبوديتدهكى وظائفى ايفايه صوڭ درجه غيرت ايدوب، أصلا فتور گتيرمهدن اولو العزمانه بر صبر ايله ثبات ايدييوردى. ينه استاديمز توقيفمزدن أوّل مكرّرًا بيوررلردى كه: "أهلِ دنيا، رسالهِٔ نوره ايليشمهسينلر؛ ايليشيرلرسه، آفتلرڭ هجومنه سبب اولورلر." حقيقةً هركسجه معلومدر كه: رسالهِٔ نور شاكردلرى توقيف ايديلير ايديلمز هر طرفده آفتلر، زلزلهلر، خستهلقلر باشلاردى؛ تا رسالهِٔ نورڭ حقّانيتى تصديق اولونوب وطنه فائدهلى اولديغى إعتراف ايديلنجهيه قدر چوق يرلرده، أزجمله قسطمونيده زلزله دوام ايتدى. حتّى قسطمونينڭ تاريخى يوكسك قلعهسى (كه بعض رسالهلرڭ مدرسهسى حكمنه گچدى) رسالهِٔ نوره و مؤلّفى اولان استاديمزه إشتياق و حسرتندن ماتم طوتوب، أڭ صاغلام كوكلى طاشلرينى آشاغى آتارق، استاديمزڭ إخبارِ غيبيسنى مادّةً تصديق ايتمشدر.
— 426 —
استاديمز، توقيفمزدن مقدَّم بيوررلردى كه: "رسالهِٔ نوره مدهش بر هجوم پلانى وار؛ فقط مراق ايتمهيڭز. مژده، عنايتِ إلٰهيه إمداديمزه يتيشهجك. شويله كه: بوگون اوقومق ايچون حزبِ أعظمِ نورىيى آچمشدم، بردن قارشيمه
وَ اصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَاِنَّكَ بِاَعْيُنِنَا وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ
آيتى چيقدى. معنًا "بڭا باق!" ديدى. بن ده باقدم، گوردم كه؛ معناسنڭ چوق طبقهلرندن خصوصًا معناىِ إشاريسيله و جفريسيله هم حپس مصيبتنه، هم نجاتمزه إشارت و بزه بشارت ايدييور." بيورديلر. ايشته دڭزلى محكمهسى، برائت قرارى ويرمزدن طوقوز آى أوّل، بِلا تردّد بو آيتڭ دفينهسندن آلديغى جوهرى إظهار ايدوب، هم بو آيتِ كريمهنڭ مهمّ نكتهِٔ إعجازينى كشف، هم ده بو قوّهِٔ معنويهيه محتاج ضعيف طلبهلرينى تبشير ايتمكله بزلرى مسرور أيلهمشلردر. بو آيتڭ تام ايضاحى، دڭزلى مدافعهسنده و لاحقهسندهدر.
نسخهِٔ نادرهِٔ زمان اولان استاديمز، غايت شجيع و متين و اولو العزمانه بر جسارتِ فوق العادهيه مالك بر لسان الحقدر كه، حق يولنده سوز سويلهمكدن چكينمز و لَوْمِ لائمدن قورقمازلر. بر گون "بسم اللّٰه" يازيلى قبر طاشلرينى لغملر اوزرينه قونوركن گورورلر. اوراده دنياجه مهمّ ذاتلر حاضر اولدقلرى حالده، كيمسهنڭ سويلهيهمديگى غايت آجى سوزلرله او حقسز ايشه و داها باشقه حقسز ايشلره ده سدِّ سديد اولمشلردر.
هم مملكتمزده هر كيم استاديمزى رنجيده ايتمگه جسارت ايتمشسه، رسالهِٔ نوره ضرر گتيرمشسه، مطلقا سوءِ عاقبته اوغرامشلردر. بعضلرى دخالت ايدوب عقللرى باشلرينه گلمش ايسه ده، بعضلرى ده جزالرينى چكمشلردر. بو وقعهلرڭ بعضلرى، لاحقهده يازيلمشدر.
— 427 —
الحاصل مبارك استاديمزڭ أوصافِ كمالنى و محاسنِ أحوالنى بزم گبى عاجزلرڭ بِحقّ تصوير و تعريف ايدهبيلمسنه إمكان يوقدر. خالقِ ذو الجلال والجمال حضرتلرى، استاديمزى بر وجودِ مستثنا اولارق ياراتمش و توفيقِ إلٰهيهسنه مظهر قيلمشدر. نه سعادت اوڭا كه؛ اونڭ بِالذّات إشتغال ايتديگى و أهمّيتله تشويق و توصيه ايتديگى رسالهٔ نور ايله خدمتِ قرآنيه و ايمانيهده بولونه و رسالهٔ نوردن درسنى آلمش اوله...
استاديمز مملكتده بولوندقجه، فاصلهسز نشرِ حقائق أيلهمش و بزم سعادتمز ايچون فيض بخش ايدن مبارك نَفَسنى صرف ايتمشدر. جنابِ أرحم الرّاحميندن بتون روح و جانمزله نياز ايدرز كه: "محشر گوننده دخى بزلرى اَلسَّعِيدُ سَعِيدٌ فِى بَطنِ اُمِّهِ حديثِ شريفنه مظهر اولان استاديمز دفينهِٔ علوم و فنون، بديع البيان علّامهِٔ بديع الزمان سعيد النورسى حضرتلرى ايله برلكده حشر ايتسين. تا كه، او قورقولى گونده نورلى، مشفق، مبارك أليله ألمزى طوتسون، حضورِ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه بزى گوتورسون، إن شاء اللّٰه!..."
رسالهٔ نور شاكردلرندن
فيضى، أمين
٭ ٭ ٭
آيت الكبرا حقّنده بر قاچ سوز
بديع الزمان حضرتلرى قسطمونيده ايكن، آيت الكبرا ناميله، جنابِ حقّڭ وارلغنى، برلگنى، كائناتدهكى موجوداتڭ لسانلريله إثبات ايدن معظّم بر رساله يازمشدر.
— 428 —
بو رساله ايچون استاديمز، "شيمديكى دهشتلى تخريباته قارشى بر حقيقتِ قرآنيه و بر سدِّ أعظمدر" ديمشدر.
قلبه گلديگى گبى عجله اولارق يازديريلمش، برنجى مسودّه ايله إكتفا ايديلمشدر. استاد، "يازديغم وقت إراده و إختيارم ايله اولماديغنى حسّ ايتديگمدن، كندى فكرمله تنظيم ويا إصلاح ايتمهيى موافق گورمدم." بيورمشدر.
بو رساله، ايلك دفعه گيزلى اولارق طبع ايديلمهسندن طولايى، استاد و طلبهلرينڭ حپسنه سبب اولمشسه ده بِالآخره دڭزلى و آنقره آغير جزا محكمهلرى، ايكى سنهلك تدقيقاتلرندن صوڭره برائتلرينه و رسالهنڭ إعادهسنه إتّفاقله قرار ويرمشلردر.
إمامِ على (رض) غيبآشنا نظريله بو رسالهيى گورمش، "قصيدهٔ جلجلوتيه"سنده بو رسالهنڭ أهمّيتنه و مقبوليتنه إشارت ايدوب
وَ بِاْلٰايَتِ الْكُبْرَى اَمِنِّى مِنَ الْفَجَتْ
فقرهسيله اونى شفاعتجى ياپارق دعا ايتمشدر.
بو آيت الكبرانڭ تدقيقى نتيجهسنده استاد و طلبهلرينڭ برائتله حپسدن قورتولمالرى، إمامِ على (رض)ڭ بو دعاسنڭ قبولنى إثبات ايتمشدر.
بو عصردهكى ضلالت جريانلرى، مسلمانلرڭ ايمانلرنده شدّتلى بر تخريبات ياپمق تشبّثنه قارشى، بو حقيقتِ قرآنيهنڭ، بر سدِّ أعظم اولارق مقام مناسبتيله بورايه درج ايديلمسى موافق گورولدى...
٭ ٭ ٭
— 429 —
آيت الكبرا
كائناتدن خالقنى صوران بر سيّاحڭ مشاهداتيدر.
(توحيد حقّنده ايكى مقامدن عبارت يدنجى شعاع اولان آيت الكبرا رسالهسنڭ ايكنجى مقامنڭ بر قسميدر)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَ الْاَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ وَ اِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ اِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا
بو آيتِ معظّمه گبى پك چوق آياتِ قرآنيه، بو كائنات خالقنى بيلديرمك جهتنده، هر وقت و هركسڭ أڭ چوق حيرتله باقوب ذوق ايله مطالعه ايتديگى أڭ پارلاق بر صحيفهِٔ توحيد اولان سماواتى أڭ باشده ذكر ايتمهلرندن، أڭ باشده اوڭا باشلامق موافقدر.
أوت بو دنيا مملكتنه و مسافرخانهسنه گلن هر بر مسافر، گوزينى آچوب باقدقجه گورور كه: غايت كرمكارانه بر ضيافتگاه و غايت صنعتكارانه بر تشهيرگاه و غايت حشمتكارانه بر اوردوگاه و تعليمگاه و غايت حيرتكارانه و شوقأنگيزانه بر سيرانگاه و تماشاگاه و غايت معنيدارانه و حكمتپرورانه بر مطالعهگاه اولان بو
— 430 —
گوزل مسافرخانهنڭ صاحبنى و بو كتابِ كبيرڭ مؤلّفنى و بو محتشم مملكتڭ سلطاننى طانيمق و بيلمك ايچون شدّتله مراق ايدركن؛ أڭ باشده گوكلرڭ نور يالديزى ايله يازيلان گوزل يوزى گورونور: "بڭا باق، آراديغڭى سڭا بيلديرهجگم!" دير. او ده باقار گورور كه:
بر قسمى أرضمزدن بيڭ دفعه بيوك و او بيوكلردن بر قسمى طوپ گلّهسندن يتمش درجه سرعتلى يوز بيڭلر أجرامِ سماويهيى ديركسز دوشورمهدن طورديران و بربرينه چارپمادن فوق الحدّ چابوق، برابر گزديرن، ياغسز سوندورمهدن متماديًا او حدسز لامبالرى يانديران و هيچ بر گورولتى و إختلال چيقارتمهدن او نهايتسز بيوك كتلهلرى إداره ايدن و گونش و قمرڭ وظيفهلرى گبى، هيچ عصيان ايتديرمهدن او پك بيوك مخلوقلرى وظيفهلرله چاليشديران و ايكى قطبڭ دائرهسندهكى حساب رقملرينه صيقيشميان بر نهايتسز اوزاقلق ايچنده، عين زمانده، عين قوّت و عين طرز و عين سكّهِٔ فطرت و عين صورتده، برابر، نقصانسز تصرّف ايدن و او پك بيوك متجاوز قوّتلرى طاشييانلرى، تجاوز ايتديرمهدن قانوننه إطاعت ايتديرن و او نهايتسز غلبهلگڭ أنقاضلرى گبى گوگڭ يوزينى كيرلتهجك سوپرونتيلره ميدان ويرمهدن پك پارلاق و پك گوزل تميزلتديرن و بر منتظم اوردو مانورهسى گبى مانوره ايله گزديرن و أرضى دونديرمهسيله، او حشمتلى مانورهنڭ باشقه بر صورتده حقيقى و خيالى طرزلرينى هر گيجه و هر سنه سينهما لوحهلرى گبى سيرجى مخلوقاتنه گوسترن بر تظاهرِ ربوبيت و او ربوبيت فعاليتى ايچنده گورونن تسخير، تدبير، تدوير، تنظيم، تنظيف، توظيفدن مركّب بر حقيقت، بو عظمتى و إحاطتى ايله او سماوات خالقنڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه و موجوديتى سماواتڭ موجوديتندن داها ظاهر بولونديغنه بِالمشاهده شهادت ايدر معناسيله برنجى مقامڭ برنجى باصامغنده:
— 431 —
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ السَّمٰوَاتُ بِجَمِيعِ مَا فِيهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّسْخِيرِ وَ التَّدْبِيرِ وَ التَّدْوِيرِ وَ التَّنْظِيمِ وَ التَّنْظِيفِ وَ التَّوْظِيفِ الْوَاسِعَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ
دينيلمشدر.
صوڭره، دنيايه گلن او يولجى آدمه و مسافره، جوِّ سما دينيلن و محشرِ عجائب اولان فضا گورولتى ايله قونوشارق باغيرييور: "بڭا باق! مراقله آراديغڭى و سنى بورايه گوندرنى بنمله بيلهبيلير و بولابيليرسڭ." دير. او مسافر، اونڭ أكشى فقط مرحمتلى يوزينه باقار؛ مدهش فقط مژدهلى گورولتيسنى ديڭلر، گورور كه:
زمين ايله آسمان اورتهسنده معلّقده طورديريلان بلوط، غايت حكيمانه و رحيمانه بر طرزده زمين باغچهسنى صولر و زمين أهاليسنه آبِ حيات گتيرر و حرارتى (يعنى ياشامق آتشنڭ شدّتنى) تعديل ايدر و إحتياجه گوره هر يرڭ إمدادينه يتيشير. و بو وظيفهلر گبى چوق وظيفهلرى گورمكله برابر، منتظم بر اوردونڭ عجله أمرلره گوره گورونمسى و گيزلنمهسى گبى، بردن جوّى طولديران او قوجه بلوط دخى گيزلهنير، بتون أجزالرى إستراحته چكيلير، هيچ بر أثرى گورولمز. صوڭره "ياغمور باشنه آرش!" أمرينى آلديغى آنده؛ بر ساعت، بلكه بر قاچ دقيقه ظرفنده طوپلانوب جوّى طولديرر، بر قوماندانڭ أمرينى بكلر گبى طورور.
صوڭره او يولجى، جوّدهكى روزگاره باقار گورور كه: هوا او قدر چوق وظيفهلرله غايت حكيمانه و كريمانه إستخدام اولونور كه، گويا او جامد هوانڭ شعورسز ذرّهلرندن هر بر ذرّهسى؛ بو كائنات سلطانندن گلن أمرلرى ديڭلر، بيلير و هيچ برينى گرى بيراقميهرق، او قوماندانڭ قوّتيله ياپار و إنتظامله يرينه گتيرر بر
— 432 —
وضعيت ايله؛ زمينڭ بتون نفوسلرينه نَفَس ويرمك و حياته لزومى بولونان حرارت و ضيا و ألكتريق گبى مادّهلرى و سسلرى نقل ايتمك و نباتاتڭ تلقيحنه واسطه اولمق گبى چوق كلّى وظيفهلرده و خدمتلرده، بر دستِ غيبى طرفندن غايت شعوركارانه و عليمانه و حياتپرورانه إستخدام اولونويور.
صوڭره ياغموره باقييور، گورور كه: او لطيف و برّاق و طاتلى و هيچدن و غيبى بر خزينهِٔ رحمتدن گوندريلن قطرهلرده او قدر رحمانى هديهلر و وظيفهلر وار كه؛ گويا رحمت تجسّم ايدهرك قطرهلر صورتنده خزينهِٔ ربّانيدن آقييور معناسنده اولديغندن، ياغموره "رحمت" نامى ويريلمشدر.
صوڭره شمشگه باقار و رعدى (گوك گورولتيسى) ديڭلر، گورور كه؛ پك عجيب و غريب خدمتلرده چاليشديريلييورلر.
صوڭره گوزينى چكر، عقلنه باقار، كندى كندينه دير كه: "آتيلمش پاموق گبى بو جامد، شعورسز بلوط ألبته بزلرى بيلمز و بزه آجييوب إمداديمزه كندى كندينه قوشماز و أمرسز ميدانه چيقماز و گيزلنمز؛ بلكه غايت قدير و رحيم بر قوماندانڭ أمريله حركت ايدر كه، بر ايز بيراقمهدن گيزلهنير و دفعةً ميدانه چيقار، ايش باشنه گچر و غايت فعّال و متعال و غايت جلوهلى و حشمتلى بر سلطانڭ فرمانيله و قوّتيله وقت بَوقت جوّ عالمنى طولديروب بوشالتير و متماديًا حكمتله يازار و پايدوس ايله بوزار تختهسنه و محو و إثبات لوحهسنه و حشر و قيامت صورتنه چويرر و غايت لطفكار و إحسانپرور و غايت كرمكار و ربوبيتپرور بر حاكمِ مدبّرڭ تدبيريله روزگاره بينر و طاغلر گبى ياغمور خزينهلرينى بينديرر، محتاج اولان يرلره يتيشير. گويا اونلره آجييوب آغلايهرق گوز ياشلريله اونلرى چيچكلرله گولديرر، گونشڭ شدّتِ آتشنى سرينلنديرر و سونگر گبى باغچهلرينه صو سرپر و زمين يوزينى ييقار، تميزلر."
— 433 —
هم او مراقلى يولجى كندى عقلنه دير: بو جامد، حياتسز، شعورسز، متماديًا چالقانان، قرارسز، فورطنهلى، دغدغهلى، ثباتسز، هدفسز شو هوانڭ پردهسيله و ظاهرى صورتيله وجوده گلن يوز بيڭلر حكيمانه و رحيمانه و صنعتكارانه ايشلر و إحسانلر و إمدادلر بِالبداهه إثبات ايدر كه: بو چاليشقان روزگارڭ و بو جوّال خدمتكارڭ كندى باشنه هيچ بر حركتى يوق، بلكه غايت قدير و عليم و غايت حكيم و كريم بر آمرڭ أمريله حركت ايدر. گويا هر بر ذرّهسى، هر بر ايشى بيلير و او آمرڭ هر بر أمرينى آڭلار و ديڭلر بر نفر گبى، هوا ايچنده جريان ايدن هر بر أمرِ ربّانىيى ديڭلر، إطاعت ايدر كه؛ بتون حيواناتڭ تنفّسنه و ياشاماسنه و نباتاتڭ تلقيحنه و بيومهسنه و حياتنه لزوملى مادّهلرڭ يتيشديريلمسنه و بلوطلرڭ سَوق و إدارهسنه و آتشسز سفينهلرڭ سير و سياحتنه و بِالخاصّه سسلرڭ و بِالخاصّه تلسز تلفون و تلغراف و راديو ايله قونوشمالرڭ ايصالنه و بو خدمتلر گبى عمومى و كلّى خدمتلردن باشقه، آزوت و مولّد الحموضه (اوقسيژن) گبى ايكى بسيط مادّهدن عبارت اولان هوانڭ ذرّهلرى بربرينڭ مِثلى ايكن، زمين يوزنده يوز بيڭلر طرزده بولونان ربّانى صنعتلرده كمالِ إنتظام ايله بر دستِ حكمت طرفندن چاليشديريلييور گورويورم.
ديمك
وَ تَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَ السَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْاَرْضِ
آيتنڭ تصريحيله، روزگارڭ تصريفيله حدسز ربّانى خدمتلرده إستعمال و بلوطلرڭ تسخيريله حدسز رحمانى ايشلرده إستخدام و هوايى او صورتده ايجاد ايدن، آنجق واجب الوجود و قادرِ كلّ شى و عالمِ كلّ شى و بر ربِّ ذو الجلال و الاكرامدر دير، حكم ايدر.
صوڭره ياغموره باقار، گورور كه: ياغمورڭ دانهلرى صاييسنجه منفعتلر و قطرهلرى عددنجه رحمانى جلوهلر و رشحهلرى مقدارنجه حكمتلر ايچنده بولونويور. هم او شيرين و لطيف و مبارك قطرهلر او قدر منتظم و گوزل خلق ايديلييور كه،
— 434 —
خصوصًا ياز موسمنده گلن طولو او قدر ميزان و إنتظام ايله گوندريلييور و اينييور كه؛ فورطنهلر ايله چالقانان و بيوك شيلرى چارپيشديران شدّتلى روزگارلر، اونلرڭ موازنه و إنتظاملرينى بوزمييور؛ قطرهلرى بربرينه چارپوب، برلشديروب، ضررلى كتلهلر ياپمييور. و بونلر گبى چوق حكيمانه ايشلرده و بِالخاصّه ذىحياتده چاليشديريلان بسيط و جامد و شعورسز مولّد الماء و مولّد الحموضه (هِيدْروژن - اوقسيژن) گبى ايكى بسيط مادّهدن تركّب ايدن بو صو، يوز بيڭلرله حكمتلى و شعورلى و مختلف خدمتلرده و صنعتلرده إستخدام ايديلييور. ديمك بو تجسّم ايتمش عينِ رحمت اولان ياغمور، آنجق بر رحمٰنِ رحيمڭ خزينهٔ غيبيهٔ رحمتنده ياپيلييور و نزوليله
وَ هُوَ الَّذِى يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَ يَنْشُرُ رَحْمَتَهُ
آيتنى مادّةً تفسير ايدييور.
صوڭره رعدى ديڭلر و برقه (شمشگه) باقار، گورور كه: بو ايكى حادثهٔ عجيبهٔ جوّيه تام تامنه
وَ يُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ
و
يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْاَبْصَارِ
آيتلرينى مادّةً تفسير ايتمكله برابر، ياغمورڭ گلمهسنى خبر ويروب، محتاجلره مژده ايدييورلر.
أوت هيچدن، بردن خارقه بر گورولتى ايله جوّى قونوشديرمق و فوق العاده بر نور و نار ايله ظلمتلى جوّى ايشيقله طولديرمق و طاغوارى پاموقمثال و طولو و قار و صو طولومبهسى حكمنده اولان بلوطلرى آتشلنديرمك گبى حكمتلى و غرابتلى وضعيتلرله باش آشاغى غافل إنسانڭ باشنه طوقماق گبى وورويور: "باشڭى قالدير، كندينى طانيتديرمق ايستهين فعّال و قدرتلى بر ذاتڭ خارقه ايشلرينه باق! سن باشىبوش اولماديغڭ گبى، بو حادثهلر ده باشىبوش اولامازلر. هر بريسى چوق حكمتلى وظيفهلر پشنده قوشديريلييورلر. بر مدبّرِ حكيم طرفندن إستخدام اولونويورلر." دييه إخطار ايدييورلر.
— 435 —
ايشته بو مراقلى يولجى، بو جوّده بلوطى تسخيردن، روزگارى تصريفدن، ياغمورى تنزيلدن و حادثاتِ جوّيهيى تدبيردن تركّب ايدن بر حقيقتڭ يوكسك و آشكار شهادتنى ايشيتير، " آمنتُ بِاللّٰه" دير. برنجى مقامڭ ايكنجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ الْجَوُّ بِجَمِيعِ مَا فِيهِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّسْخِيرِ وَ التَّصْرِيفِ وَ التَّنْزِيلِ وَ التَّدْبِيرِ الْوَاسِعَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ
فقرهسى، بو يولجينڭ جوّه دائر مذكور مشاهداتنى إفاده ايدر.
(إخطار): برنجى مقامده گچن اوتوز اوچ مرتبهِٔ توحيدى بر پارچه ايضاح ايتمك ايستردم. فقط شيمديكى وضعيتم و حالمڭ مساعدهسزلگى جهتيله، يالڭز غايت مختصر برهانلرينه و مئالنڭ ترجمهسنه إكتفايه مجبور اولدم. رسالهِٔ نورڭ اوتوز، بلكه يوز رسالهلرنده بو اوتوز اوچ مرتبه، دليللريله، آيرى آيرى طرزلرده، هر بر رسالهده بر قسم مرتبهلر بيان ايديلديگندن، تفصيلى اونلره حواله ايديلمش.
صوڭره او سياحتِ فكريهيه آليشان او متفكّر مسافره، كُرهِٔ أرض لسانِ حاليله دييور كه: "گوكده، فضاده، هواده نه گزييورسڭ؟ گل، بن سڭا آراديغڭى طانيتديرهجغم. گورديگم وظيفهلره باق و صحيفهلريمى اوقو!" او ده باقار گورور كه: أرض مجذوب بر مولوى گبى ايكى حركتيله؛ گونلرڭ، سنهلرڭ، موسملرڭ حصولنه مدار اولان بر دائرهيى، حشرِ أعظمڭ ميدانى أطرافنده چيزييور. و ذىحياتڭ يوز بيڭ أنواعنى بتون أرزاق و لوازماتلريله ايچنه آلوب فضا دڭزنده كمالِ موازنه و نظامله گزديرن و گونش أطرافنده سياحت ايدن محتشم و مسخّر بر سفينهٔ ربّانيهدر.
— 436 —
صوڭره صحيفهلرينه باقار، گورور كه: بابلرندهكى هر بر صحيفهسى، بيڭلر آياتيله أرضڭ ربّنى طانيتديرييور. عمومنى اوقومق ايچون وقت بولامديغندن، يالڭز بر تك صحيفه اولان ذىحياتڭ بهار فصلنده ايجاد و إدارهسنه باقار، مشاهده ايدر كه: يوز بيڭ أنواعڭ حدسز أفرادلرينڭ صورتلرى، بسيط بر مادّهدن غايت منتظم آچيلييور و غايت رحيمانه تربيه ايديلييور و غايت معجزانه بر قسمنڭ تخملرينه قنادجقلر ويروب، اونلرى اوچورمق صورتيله نشر ايتديريلييور و غايت مدبّرانه إداره اولونويور و غايت مشفقانه إعاشه و إطعام ايديلييور و غايت رحيمانه و رزّاقانه حدسز و چشيد چشيد و لذّتلى و طاتلى رزقلرى، هيچدن و قورو طوپراقدن و بربرينڭ مِثلى و فرقلرى پك آز و كميك گبى كوكلردن، چكردكلردن، صو قطرهلرندن يتيشديريلييور. هر بهاره، بر واغون گبى، خزينهِٔ غيبدن يوز بيڭ نوع أطعمه و لوازمات، كمالِ إنتظام ايله يوكلهنوب ذىحياته گوندريلييور. و بِالخاصّه او أرزاق پاكتلرى ايچنده ياورولره گوندريلن سوت قونسروهلرى و والدهلرينڭ شفقتلى سينهلرنده آصيلان شكرلى سوت طولومبهجقلرينى گوندرمك، او قدر شفقت و مرحمت و حكمت ايچنده گورونويور كه، بِالبداهه بر رحمٰنِ رحيمڭ غايت مشفقانه و مربّيانه بر جلوهٔ رحمتى و إحسانى اولديغنى إثبات ايدر.
الحاصل: بو صحيفهٔ حياتيهٔ بهاريه، حشرِ أعظمڭ يوز بيڭ نمونهلرينى و مثاللرينى گوسترمكله
فَانْظُرْ اِلٰى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
آيتنى مادّةً غايت پارلاق تفسير ايتديگى گبى؛ بو آيت دخى، بو صحيفهنڭ معنالرينى معجزانه إفاده ايدر. و أرضڭ، بتون صحيفهلريله، أرضڭ بيوكلگى نسبتنده و قوّتنده لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ديديگنى آڭلادى.
— 437 —
ايشته، كُرهِٔ أرضڭ يگرميدن زياده بيوك صحيفهلرندن بر تك صحيفهنڭ يگرمى وجهندن بر تك وجهنڭ مختصر شهادتى ايله، او يولجينڭ سائر وجهلرڭ صحيفهلرندهكى مشاهداتى معناسنده اولارق و او مشاهداتلرى إفاده ايچون، برنجى مقامڭ اوچنجى مرتبهسنده بويله دينيلمش:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ الْاَرْضُ بِجَمِيعِ مَا فِيهَا وَ مَا عَلَيْهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّسْخِيرِ وَ التَّدْبِيرِ وَ التَّرْبِيَةِ وَ الْفَتَّاحِيَّةِ وَ تَوْزِيعِ الْبُذُورِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ الْاِدَارَةِ وَ الْاِعَاشَةِ لِجَمِيعِ ذَوِى الْحَيَاةِ وَ الرَّحْمَانِيَّةِ وَ الرَّحِيمِيَّةِ الْعَامَّةِ الشَّامِلَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ
صوڭره او متفكّر يولجى هر صحيفهيى اوقودقجه سعادت آناختارى اولان ايمانى قوّتلهنوب و معنوى ترقّياتڭ مفتاحى اولان معرفتى زيادهلشوب و بتون كمالاتڭ أساسى و معدنى اولان ايمانِ بِاللّٰه حقيقتى بر درجه داها إنكشاف ايدوب معنوى چوق ذوقلرى و لذّتلرى ويردكجه اونڭ مراقنى شدّتله تحريك ايتديگندن؛ سما، جوّ و أرضڭ مكمّل و قطعى درسلرينى ديڭلهديگى حالده "هَلْ مِنْ مزيد" دييوب طوروركن، دڭزلرڭ و بيوك نهرلرڭ جذبهكارانه جوش و خروشله ذكرلرينى و حزين و لذيذ سسلرينى ايشيتير. لسانِ حال و لسانِ قال ايله: "بزه ده باق، بزى ده اوقو!" ديرلر. او ده باقار، گورور كه: حياتدارانه متماديًا چالقانان و طاغيلمق و دوكولمك و إستيلا ايتمك فطرتنده اولان دڭزلر، أرضى قوشادوب، أرض ايله برابر غايت سرعتلى بر صورتده بر سنهده يگرمى بش بيڭ سنهلك بر دائرهده قوشديرلديغى حالده؛ نه طاغيليرلر، نه دوكولورلر و نه ده قومشولرندهكى طوپراغه
— 438 —
تجاوز ايدرلر. ديمك غايت قدرتلى و عظمتلى بر ذاتڭ أمريله و قوّتيله طورورلر، گزرلر، محافظه اولورلر.
صوڭره دڭزلرڭ ايچلرينه باقار، گورور كه: غايت گوزل و زينتلى و منتظم جوهرلرندن باشقه، بيڭلرجه چشيد حيواناتڭ إعاشه و إدارهلرى و تولّدات و وفياتلرى او قدر منتظمدر؛ بسيط بر قوم و آجى بر صودن ويريلن أرزاقلرى و تعييناتلرى او قدر مكمّلدر كه، بِالبداهه بر قديرِ ذو الجلالڭ، بر رحيمِ ذو الجمالڭ إداره و إعاشهسيله اولديغنى إثبات ايدر.
صوڭره او مسافر، نهرلره باقار، گورور كه: منفعتلرى و وظيفهلرى و واردات و صرفياتلرى او قدر حكيمانه و رحيمانهدر؛ بِالبداهه إثبات ايدر كه، ايرماقلر، پوڭارلر، چايلر، بيوك نهرلر، بر رحمٰنِ ذو الجلالى و الاكرامڭ خزينهِٔ رحمتندن چيقييورلر و آقييورلر. حتّى او قدر فوق العاده إدّخار و صرف ايديليورلر كه، "درت نهر جنّتدن گلييورلر." دييه روايت ايديلمش. يعنى؛ ظاهرى أسبابڭ پك فوقنده اولدقلرندن، معنوى بر جنّتڭ خزينهسندن و يالڭز غيبى، توكنمز بر منبعڭ فيضندن آقييورلر ديمكدر. مثلا: مصرڭ قومستاننى بر جنّته چويرن نيلِ مبارك؛ جنوب طرفندن، "جبلِ قمر" دينيلن بر طاغدن متماديًا كوچك بر دڭز گبى توكنمهدن آقييور. آلتى آيدهكى صرفياتى طاغ شكلنده طوپلانسه و بوزلانسه، او طاغدن بيوك اولور. حالبوكه او طاغدن اوڭا آيريلان ير، مخزن، آلتى قسمندن بر قسم اولاماز. وارداتى ايسه؛ او منطقهِٔ حارّهده پك آز گلن و صوصامش طوپراق چابوق يوتديغى ايچون مخزنه آز گيدن ياغمور، ألبته او موازنهِٔ واسعهيى محافظه ايدهمديگندن، او نيلِ مبارك عادتِ أرضيه فوقنده بر غيبى جنّتدن چيقييور دييه روايتى، غايت معنيدار و گوزل بر حقيقتى إفاده ايدييور.
— 439 —
ايشته، دڭز و نهرلرڭ دڭزلر گبى حقيقتلرينڭ و شهادتلرينڭ بيڭدن بريسنى گوردى. و عمومى بِالإجماع دڭزلرڭ بيوكلگى نسبتنده بر قوّتله لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دير و بو شهادته دڭزلر مخلوقاتى عددنجه شاهدلر گوسترر دييه آڭلادى. و دڭزلرڭ و نهرلرڭ عموم شهادتلرينى إراده ايدهرك إفاده ايتمك معناسنده، برنجى مقامڭ دردنجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ جَمِيعُ الْبِحَارِ وَ الْاَنْهَارِ بِجَمِيعِ مَا فِيهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّسْخِيرِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ الْاِدِّخَارِ وَ الْاِدَارَةِ الْوَاسِعَةِ الْمُنْتَظَمَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ
دينيلمش.
صوڭره طاغلر و صحرالر، سياحتِ فكريهده بولونان او يولجىيى چاغيرييورلر، "صحيفهلريمزى ده اوقو!" دييورلر. او ده باقار، گورور كه: طاغلرڭ كلّى وظيفهلرى و عمومى خدمتلرى او قدر عظمتلى و حكمتليدرلر؛ عقللرى حيرت ايچنده بيراقير. مثلا: طاغلرڭ زميندن أمرِ ربّانى ايله چيقمالرى و زمينڭ ايچنده، إنقلاباتِ داخليهدن نشئت ايدن هيجاننى و غضبنى و حدّتنى، چيقمالريله تسكين ايدهرك؛ زمين او طاغلرڭ فيشقيرمسيله و منفذيله تنفّس ايدوب، ضررلى اولان صارصينتيلردن و زلزلهِٔ مضرّهدن قورتولوب، وظيفهِٔ دوريهسنده سكنهسنڭ إستراحتلرينى بوزمييور. ديمك ناصلكه سفينهلرى صارصينتيدن وقايه و موازنهلرينى محافظه ايچون اونلرڭ ديركلرى اوستنده قورولمش؛ اويله ده طاغلر، زمين سفينهسنه بو معناده خزينهلى ديركلر اولدقلرينى، قرآنِ معجز البيان
وَ الْجِبَالَ اَوْتَادًا ٭ وَ اَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِىَ ٭ وَ الْجِبَالَ اَرْسٰيهَا
گبى چوق آيتلرله فرمان ايدييور.
— 440 —
هم مثلا، طاغلرڭ ايچنده ذىحياته لازم اولان هر نوع منبعلر، صولر، معدنلر، مادّهلر، علاجلر او قدر حكيمانه و مدبّرانه و كريمانه و إحتياطكارانه إدّخار و إحضار و إستيف ايديلمش كه؛ بِالبداهه قدرتى نهايتسز بر قديرڭ و حكمتى نهايتسز بر حكيمڭ خزينهلرى و آنبارلرى و خدمتكارلرى اولدقلرينى إثبات ايدرلر، دييه آڭلار. و صحرا و طاغلرڭ طاغ قدر وظيفه و حكمتلرندن بو ايكى جوهره سائرلرينى قياس ايدوب، طاغلرڭ و صحرالرڭ عموم حكمتلريله، خصوصًا إحتياطى إدّخارلر جهتيله گتيردكلرى شهادتى و سويلهدكلرى لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ توحيدينى، طاغلر قوّتنده و ثباتنده و صحرالر گنيشلگنده و بيوكلگنده گورور، " آمنتُ بِاللّٰه" دير.
ايشته بو معنايى إفاده ايچون برنجى مقامڭ بشنجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ جَمِيعُ الْجِبَالِ وَ الصَّحَارٰى بِجَمِيعِ مَا فِيهَا وَ عَلَيْهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الْاِدِّخَارِ وَ الْاِدَارَةِ وَ نَشْرِ الْبُذُورِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ التَّدْبِيرِ الْاِحْتِيَاطِيَّةِ الرَّبَّانِيَّةِ الْوَاسِعَةِ الْعَامَّةِ الْمُنْتَظَمَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ
دينيلمش.
صوڭره، او يولجى طاغده و صحراده فكريله گزركن، أشجار و نباتات عالمنڭ قپوسى فكرينه آچيلدى. اونى ايچرىيه چاغيرديلر. "گل دائرهمزده ده گز، يازيلريمزى ده اوقو!" ديديلر. او ده گيردى، گوردى كه: غايت محتشم و مزيَّن بر مجلسِ تهليل و توحيد و بر حلقهِٔ ذكر و شكر تشكيل ايتمشلر. بتون أشجار و نباتاتڭ أنواعلرى بِالإجماع برابر لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دييورلر گبى لسانِ حاللرندن آڭلادى. چونكه بتون ميوهدار آغاج و نباتلر؛ ميزانلى و فصاحتلى ياپراقلرينڭ ديللريله و سوسلى و جزالتلى چيچكلرينڭ سوزلريله و إنتظاملى و بلاغتلى
— 441 —
ميوهلرينڭ كلمهلريله برابر، مسبّحانه شهادت گتيردكلرينه و لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ديدكلرينه دلالت و شهادت ايدن اوچ بيوك كلّى حقيقتى گوردى:
برنجيسى:پك ظاهر بر صورتده قصدى بر إنعام و إكرام و إختيارى بر إحسان و إمتنان معناسى و حقيقتى هر بريسنده حسّ ايديلديگى گبى؛ مجموعنده ايسه، گونشڭ ظهورندهكى ضياسى گبى گورونويور.
ايكنجيسى:تصادفه حوالهسى هيچ بر جهتِ إمكانى اولميان قصدى و حكيمانه بر تمييز و تفريق، إختيارى و رحيمانه بر تزيين و تصوير معناسى و حقيقتى، او حدسز أنواع و أفرادده گوندوز گبى آشكاره گورونويور و بر صانعِ حكيمڭ أثرلرى و نقشلرى اولدقلرينى گوسترر.
اوچنجيسى:او حدسز مصنوعاتڭ يوز بيڭ چشيد و آيرى آيرى طرز و شكلده اولان صورتلرى، غايت منتظم، ميزانلى، زينتلى اولارق، محدود و معدود و بربرينڭ مِثلى و بسيط و جامد و بربرينڭ عينى ويا آز فرقلى و قاريشق اولان چكردكلردن، حبّهجكلردن او ايكى يوز بيڭ نوعلرڭ فارقهلى و إنتظاملى، آيرى آيرى، موازنهلى، حياتدار، حكمتلى، ياڭليشسز، خطاسز بر وضعيتده عموم أفرادينڭ صورتلرينڭ فتحى و آچيليشى ايسه اويله بر حقيقتدر كه؛ گونشدن داها پارلاقدر و بهارڭ چيچكلرى و ميوهلرى و ياپراقلرى و موجوداتى صاييسنجه او حقيقتى إثبات ايدن شاهدلر وار دييه، بيلدى.
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى نِعْمَةِ الْاِيمَانِ
ديدى.
ايشته بو مذكور حقيقتلرى و شهادتلرى إفاده معناسيله، برنجى مقامڭ آلتنجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ جَمِيعِ اَنْوَاعِ الْاَشْجَارِ وَ النَّبَاتَاتِ الْمُسَبِّحَاتِ النَّاطِقَاتِ بِكَلِمَاتِ
— 442 —
اَوْرَاقِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْفَصِيحَاتِ وَ اَزْهَارِهَا الْمُزَيَّنَاتِ الْجَزِيلَاتِ وَ اَثْمَارِهَا الْمُنْتَظَمَاتِ الْبَلِيغَاتِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الْاِنْعَامِ وَ الْاِكْرَامِ وَ الْاِحْسَانِ بِقَصْدٍ وَ رَحْمَةٍ وَ حَقِيقَةِ التَّمْيِيزِ وَ التَّزْيِينِ وَ التَّصْوِيرِ بِاِرَادَةٍ وَ حِكْمَةٍ مَعَ قَطْعِيَّةِ دَلَالَةِ حَقِيقَةِ فَتْحِ جَمِيعِ صُوَرِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْمُزَيَّنَاتِ الْمُتَبَايِنَةِ الْمُتَنَوِّعَةِ الْغَيْرِ الْمَحْدُودَةِ مِنْ نُوَاتَاتٍ وَ حَبَّاتٍ مُتَمَاثِلَةٍ مُتَشَابِهَةٍ مَحْصُورَةٍ مَعْدُودَةٍ
دينيلمش.
صوڭره، سياحتِ فكريهده بولونان او مراقلى و ترقّى ايله ذوقى و شوقى آرتان دنيا يولجيسى، بهار باغچهسندن بر بهار قدر بر گلدستهِٔ معرفت و ايمان آلوب گليركن؛ حيوانات و طيور عالمنڭ قپوسى حقيقتبين اولان عقلنه و معرفتآشنا اولان فكرينه آچيلدى. يوز بيڭ آيرى آيرى سسلرله و چشيد چشيد ديللرله اونى ايچرىيه چاغيرديلر، "بيورڭ" ديديلر. او ده گيردى و گوردى كه: بتون حيوانات و قوشلرڭ بتون نوعلرى و طائفهلرى و ملّتلرى، بِالإتّفاق لسانِ قال و لسانِ حاللريله لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دييوب، زمين يوزينى بر ذكرخانه و معظّم بر مجلسِ تهليل صورتنه چويرمشلر؛ هر برى بِالذّات برر قصيدهِٔ ربّانى، برر كلمهِٔ سبحانى و معنيدار برر حرفِ رحمانى حكمنده صانعلرينى توصيف ايدوب حمد و ثنا ايدييورلر وضعيتنده گوردى. گويا او حيوانلرڭ و قوشلرڭ طويغولرى و قوالرى و جهازلرى و أعضالرى و آلَتلرى، منظوم و موزون كلمهلردرلر و منتظم و مكمّل سوزلردرلر. اونلر، بونلرله خلّاق و رزّاقلرينه شكر و وحدانيتنه شهادت گتيردكلرينه قطعى دلالت ايدن اوچ معظّم و محيط حقيقتلرى مشاهده ايتدى.
— 443 —
برنجيسى:هيچ بر جهتله سرسرى تصادفه و كور قوّته و شعورسز طبيعته حوالهسى ممكن اولميان هيچدن حكيمانه ايجاد و صنعتپرورانه إبداع و إختياركارانه و عليمانه خلق و إنشا و يگرمى جهتله علم و حكمت و إرادهنڭ جلوهسنى گوسترن روحلانديرمق و إحيا ايتمك حقيقتيدر كه؛ ذىروحلر عددنجه شاهدلرى بولونان بر برهانِ باهر اولارق، ذاتِ حىّ قيّومڭ وجوبِ وجودينه و صفاتِ سبعهسنه و وحدتنه شهادت ايدر.
ايكنجيسى:او حدسز مصنوعلرده بربرندن سيماجه فارقهلى و شكلجه زينتلى و مقدارجه ميزانلى و صورتجه إنتظاملى بر طرزدهكى تمييزدن، تزييندن، تصويردن اويله عظمتلى و قوّتلى بر حقيقت گورونور كه: قادرِ كلّ شى و عالمِ كلّ شيدن باشقه هيچ بر شى، بو هر جهتله بيڭلرله خارقهلرى و حكمتلرى گوسترن إحاطهلى فعله صاحب اولاماز و هيچ بر إمكان و إحتمال يوق.
اوچنجيسى:بربرينڭ مِثلى و عين ويا آز فرقلى و بربرينه بڭزهين محصور و محدود يمورطهلردن و يمورطهجقلردن و نطفه دينيلن صو قطرهلرندن او حدسز حيوانلرڭ يوز بيڭلر چشيد طرزلرده و برر معجزهِٔ حكمت ماهيتنده بولونان صورتلرينى، غايت منتظم و موازنهلى و خطاسز بر هيئتده آچمق و فتح ايتمك اويله پارلاق بر حقيقتدر كه؛ حيوانلر عددنجه سندلر، دليللر او حقيقتى تنوير ايدر.
ايشته بو اوچ حقيقتڭ إتّفاقيله، حيوانلرڭ بتون أنواعى، برابر اويله بر لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دييوب شهادت گتيرييورلر كه؛ گويا زمين بيوك بر إنسان گبى، بيوكلگى نسبتنده لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دييهرك سماوات أهلنه ايشيتديرييور ماهيتنده گوردى و تام درس آلدى. برنجى مقامڭ يدنجى مرتبهسنده بو مذكور حقيقتلرى إفاده معناسيله:
— 444 —
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ جَمِيعِ اَنْوَاعِ الْحَيَوَانَاتِ وَ الطُّيُورِ الْحَامِدَاتِ الشَّاهِدَاتِ بِكَلِمَاتِ حَوَاسِّهَا وَ قُوَاهَا وَ حِسِّيَّاتِهَا وَ لَطَائِفِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْمُنْتَظَمَاتِ الْفَصِيحَاتِ وَ بِكَلِمَاتِ جِهَازَاتِهَا وَ جَوَارِحِهَا وَ اَعْضَائِهَا وَاٰلَاتِهَا الْمُكَمَّلَةِ الْبَلِيغَاتِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الْاِيجَادِ وَ الصُّنْعِ وَ الْاِبْدَاعِ بِالْاِرَادَةِ وَ حَقِيقَةِ التَّمْيِيزِ وَ التَّزْيِينِ بِالْقَصْدِ وَ حَقِيقَةِ التَّقدِيرِ وَ التَّصْوِيرِ بِالْحِكْمَةِ مَعَ قَطْعِيَّةِ دَلَالَةِ حَقِيقَةِ فَتْحِ جَمِيعِ صُوَرِهَا الْمُنْتَظَمَةِ الْمُتَخَالِفَةِ الْمُتَنَوِّعَةِ الْغَيْرِ الْمَحْصُورَةِ مِنْ بِيضَاتٍ وَ قَطَرَاتٍ مُتَمَاثِلَةٍ مُتَشَابِهَةٍ مَحْصُورَةٍ مَحْدُودَةٍ
دينيلمشدر.
صوڭره او متفكّر يولجى، معرفتِ إلٰهيهنڭ حدسز مرتبهلرنده و نهايتسز أذواقنده و أنوارنده داها ايلرى گيتمك ايچون، إنسانلر عالمنه و بشر دنياسنه گيرمك ايستركن، باشده أنبيالر اولارق اونى ايچرىيه دعوت ايتديلر؛ او ده گيردى. أڭ أوّل گچمش زمانڭ منزلنه باقدى، گوردى كه: نوعِ بشرڭ أڭ نورانى و أڭ مكمّلى اولان عموم پيغمبرلر (عليهم السلام) بِالإجماع برابر لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دييوب ذكر ايدييورلر و پارلاق و مصدّق اولان حدسز معجزاتلرينڭ قوّتيله، توحيدى إدّعا ايدييورلر و بشرى، حيوانيت مرتبهسندن مَلكيت درجهسنه چيقارمق ايچون، اونلرى ايمانِ بِاللّٰهه دعوت ايله درس ويرييورلر گوردى. او ده، او نورانى مدرسهده ديز چوكوب درسه اوطوردى. گوردى كه: مشاهيرِ إنسانيهنڭ أڭ يوكسكلرى و نامدارلرى اولان او استادلرڭ هر بريسنڭ ألنده خالقِ كائنات طرفندن ويريلمش نشانهِٔ تصديق اولارق معجزهلر بولونديغندن، هر برينڭ إخبارى ايله بشردن بر طائفهِٔ عظيمه
— 445 —
و بر اُمّت تصديق ايدوب ايمانه گلدكلرندن، او يوز بيڭ جدّى و طوغرى ذاتلرڭ إجماع و إتّفاقله حكم و تصديق ايتدكلرى بر حقيقت نه قدر قوّتلى و قطعى اولديغنى قياس ايدهبيلدى. و بو قوّتده، بو قدر مخبرِ صادقلرڭ حدسز معجزهلريله إمضا و إثبات ايتدكلرى بر حقيقتى إنكار ايدن أهلِ ضلالت نه درجه حدسز بر خطا، بر جنايت ايتدكلرينى و نه قدر حدسز بر عذابه مستحق اولدقلرينى آڭلادى و اونلرى تصديق ايدوب ايمان گتيرنلر نه قدر حقلى و حقيقتلى اولدقلرينى بيلدى؛ ايمان قدسيتنڭ بيوك بر مرتبهسى داها اوڭا گوروندى. أوت أنبيايى (عليهم السلام)، جنابِ حق طرفندن فعلًا تصديق حكمنده اولان حدسز معجزاتلرندن و حقّانيتلرينى گوسترن معارضلرينه گلن سماوى پك چوق طوقاتلرندن و حق اولدقلرينه دلالت ايدن شخصى كمالاتلرندن و حقيقتلى تعليماتلرندن و طوغرى اولدقلرينه شهادت ايدن قوّتِ ايمانلرندن و تام جدّيتلرندن و فداكارلقلرندن و أللرنده بولونان قدسى كتاب و صحفلرندن و اونلرڭ يوللرى طوغرى و حق اولديغنه شهادت ايدن إتّباعلريله حقيقته، كمالاته، نوره واصل اولان حدسز تلميذلرندن باشقه، اونلرڭ و او پك جدّى مخبرلرڭ مثبت مسئلهلرده إجماعى و إتّفاقى و تواترى و إثباتده توافقى و تساندى و تطابقى اويله بر حجّتدر و اويله بر قوّتدر كه؛ دنياده هيچ بر قوّت قارشيسنه چيقاماز و هيچ بر شبهه و تردّدى بيراقماز. و ايمانڭ أركاننده عموم أنبيايى (عليهم السلام) تصديق دخى داخل اولماسى، او تصديق بيوك بر قوّت منبعى اولديغنى آڭلادى. اونلرڭ درسلرندن چوق فيضِ ايمانى آلدى. ايشته، بو يولجينڭ مذكور درسنى إفاده معناسنده برنجى مقامڭ سكزنجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ جَمِيعِ الْاَنْبِيَاءِ بِقُوَّةِ مُعْجِزَاتِهِمُ الْبَاهِرَةِ الْمُصَدِّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ
دينيلمش.
— 446 —
صوڭره ايمانڭ قوّتندن علوى بر ذوق آلان او سيّاحِ طالب، أنبيا عليهم السلامڭ مجلسندن گليركن، علمانڭ علم اليقين صورتنده قطعى و قوّتلى دليللرله، أنبيالرڭ (عليهم السلام) دعوالرينى إثبات ايدن و أصفيا و صدّيقين دينيلن متبحّر، مجتهد محقّقلر، اونى درسخانهلرينه چاغيرديلر. او ده گيردى، گوردى كه: بيڭلرله داهى و يوز بيڭلرله مدقّق و يوكسك أهلِ تحقيق قيل قدر بر شبهه بيراقميان تدقيقاتِ عميقهلريله، باشده وجوبِ وجود و وحدت اولارق مثبت مسائلِ ايمانيهيى إثبات ايدييورلر. أوت، إستعدادلرى و مسلكلرى مختلف اولديغى حالده اصول و أركانِ ايمانيهده اونلرڭ متّفقًا إتّفاقلرى و هر بريسنڭ قوّتلى و يقينى برهانلرينه إستنادلرى اويله بر حجّتدر كه؛ اونلرڭ مجموعى قدر بر ذكاوت و درايت صاحبى اولمق و برهانلرينڭ عمومى قدر بر برهان بولمق ممكن ايسه، قارشيلرينه آنجق اويله چيقيلهبيلير. يوقسه او منكِرلر، يالڭز جهالت و أجهليت و إنكار و إثبات اولونميان منفى مسئلهلرده عناد و گوز قپامق صورتيله قارشيلرينه چيقهبيليرلر. (گوزينى قپايان، يالڭز كندينه گوندوزى گيجه ياپار.) بو سيّاح؛ بو محتشم و گنيش درسخانهده، بو محترم و متبحّر استادلرڭ نشر ايتدكلرى نورلر، زمينڭ ياريسنى بيڭ سنهدن زياده ايشيقلانديرديغنى بيلدى. و اويله بر قوّهِٔ معنويهيى بولدى كه، بتون أهلِ إنكار طوپلانسه اونى قيل قدر شاشيرتماز و صارصماز. ايشته بو يولجينڭ بو درسخانهدن آلديغى درسه بر قيصه إشارت اولارق، برنجى مقامڭ طوقوزنجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ جَمِيعِ الْاَصْفِيَاءِ بِقُوَّةِ بَرَاهِينِهِمُ الظَّاهِرَةِ الْمُحَقَّقَةِ الْمُتَّفِقَةِ
دينيلمش.
— 447 —
صوڭره، ايمانڭ داها زياده قوّتلنمهسنده و إنكشافنده و علم اليقين درجهسندن عين اليقين مرتبهسنه ترقّيسندهكى أنوارى و أذواقى گورمگه چوق مشتاق اولان او متفكّر يولجى، مدرسهدن گليركن، حدسز كوچك تكيهلرڭ و زاويهلرڭ تلاحقيله توسّع ايدن غايت فيضلى و نورلى و صحرا گنيشلگنده بر تكيهده، بر خانگاهده، بر ذكرخانهده، بر إرشادگاهده و جادّهِٔ كبراىِ محمّدينڭ (عصم) و معراجِ أحمدينڭ (عصم) گولگهسنده حقيقته چاليشان و حقّه أريشن و عين اليقينه يتيشن بيڭلرله و ميليونلرله قدسى مرشدلر اونى درگاهه چاغيرديلر. او ده گيردى، گوردى كه: او أهلِ كشف و كرامت مرشدلر؛ كشفياتلرينه و مشاهدهلرينه و كرامتلرينه إستنادًا بِالإجماع متّفقًا لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ دييهرك، وجوبِ وجود و وحدتِ ربّانيهيى كائناته إعلان ايدييورلر. گونشڭ ضياسندهكى يدى رنك ايله گونشى طانيمق گبى، يتمش رنك ايله، بلكه أسماءِ حسنى عددنجه، شمسِ أزلينڭ ضياسندن تجلّى ايدن آيرى آيرى نورلى رنكلر و چشيد چشيد ضيالى لونلر و باشقه باشقه حقيقتلى طريقتلر و مختلف طوغرى مسلكلر و متنوّع و حقلى مشربلرده بولونان او قدسى داهيلرڭ و نورانى عارفلرڭ إجماع و إتّفاقله إمضا ايتدكلرى بر حقيقت، نه درجه ظاهر و باهر اولديغنى عين اليقين مشاهده ايتدى و أنبيانڭ (عليهم السلام) إجماعى و أصفيانڭ إتّفاقى و أوليانڭ توافقى و بو اوچ إجماعڭ بردن إتّفاقى، گونشى گوسترن گوندوزڭ ضياسندن داها پارلاق گوردى. ايشته بو مسافرڭ تكيهدن آلديغى فيضه قيصه بر إشارت اولارق، برنجى مقامڭ اوننجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ الْاَوْلِيَاءِ بِكَشْفِيَّاتِهِمْ وَ كَرَامَاتِهِمُ الظَّاهِرَةِ الْمُحَقَّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ
دينيلمش.
— 448 —
صوڭره كمالاتِ إنسانيهنڭ أڭ مهمّى و أڭ بيوگى، بلكه بِالجمله كمالاتِ إنسانيهنڭ منبعى و أساسى، ايمانِ بِاللّٰهدن و معرفت اللّٰهدن نشئت ايدن محبّت اللّٰه اولديغنى بيلن او دنيا سيّاحى، بتون قوّتيله و لطائفيله، ايمانڭ قوّتنده و معرفتڭ إنكشافنده داها زياده ترقّى ايتمهسنى ايستهمك فكريله باشنى قالديردى و سماواته باقدى. كندى عقلنه ديدى كه: "مادام كائناتده أڭ قيمتدار شى حياتدر و كائناتڭ موجوداتى حياته مسخّردر و مادام ذىحياتڭ أڭ قيمتدارى ذىروحدر و ذىروحڭ أڭ قيمتدارى ذىشعوردر و مادام بو قيمتدارلق ايچون كُرهِٔ زمين، ذىحياتى متماديًا چوغالتمق ايچون هر عصر، هر سنه طولار بوشالير. ألبته و هر حالده، بو محتشم و مزيَّن اولان سماواتڭ دخى كنديسنه مناسب أهاليسى و سكنهسى، ذىحيات و ذىروح و ذىشعورلردن واردر كه؛ حضورِ محمّديده (عصم) صحابهلره گورونن حضرتِ جبرائيلڭ (عس) تمثّلى گبى ملائكهلرى گورمك و اونلرله قونوشمق حادثهلرى، تواتر صورتنده أسكيدن بَرى نقل و روايت ايديلييور. اويله ايسه كاشكه بن سماوات أهلى ايله دخى گوروشسه ايدم، اونلر نه فكرده اولدقلرينى بيلسه ايدم؛ چونكه "خالقِ كائنات حقّنده أڭ مهمّ سوز اونلرڭدر" دييه دوشونوركن، بردن سماوى شويله بر سسى ايشيتدى: "مادام بزم ايله گوروشمك و درسمزى ديڭلهمك ايسترسڭ.. بيل كه: باشده حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلام و قرآنِ معجز البيان اولارق بتون پيغمبرلره واسطهمزله گلن مسائلِ ايمانيهيه أڭ أوّل بز ايمان ايتمشز. هم إنسانلره تمثّل ايدوب گورونن و بزلردن اولان أرواحِ طيّبه، بِلا إستثنا و بِالإتّفاق، بو كائنات خالقنڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه و صفاتِ قدسيهسنه شهادت ايدوب بربرينه موافق و مطابق اولارق إخبار ايتمشلر. بو حدسز إخباراتڭ توافقى و تطابقى، گونش گبى سڭا بر رهبردر." ديدكلرينى بيلدى و اونڭ نورِ ايمانى پارلادى، زميندن گوكلره چيقدى. ايشته بو يولجينڭ ملائكهدن آلديغى درسه قيصه بر إشارت اولارق، برنجى مقامڭ اون برنجى مرتبهسنده:
— 449 —
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ الْمَلٰئِكَةِ الْمُتَمَثِّلِينَ لِاَنْظَارِ النَّاسِ وَ الْمُتَكَلِّمِينَ مَعَ خَوَاصِّ الْبَشَرِ بِاِخْبَارَاتِهِمُ الْمُتَطَابِقَةِ الْمُتَوَافِقَةِ
دينيلمشدر.
صوڭره، پرمراق و پر إشتياق او مسافر، عالمِ شهادت و جسمانى و مادّى جهتنده، مخصوص طائفهلرڭ ديللرندن و لسانِ حاللرندن درس آلديغندن، عالمِ غيب و عالمِ برزخده دخى مطالعه ايله بر سياحت و بر تحرّئِ حقيقت آرزو ايدركن، هر طائفهِٔ إنسانيهده بولونان و كائناتڭ ميوهسى اولان إنسانڭ چكردگى حكمنده و كوچكلگى ايله برابر معنًا كائنات قدر إنبساط ايدهبيلن مستقيم و منوّر عقللرڭ، سليم و نورانى قلبلرڭ قپوسى آچيلدى. باقدى كه؛ اونلر، عالمِ غيب و عالمِ شهادت اورتهسنده إنسانى برزخلردر و ايكى عالمڭ بربريله تماسلرى و معاملهلرى، إنسانه نسبةً او نقطهلرده اولويور گورديگندن؛ كندى عقل و قلبنه ديدى كه: گلڭ، بو أمثالڭزڭ قپوسندن حقيقته گيدن يول داها قيصهدر. بز اوتهكى يوللردهكى ديللردن درس آلديغمز گبى دگل، بلكه ايمان نقطهسندهكى إتّصافلرندن و كيفيت و رنكلرندن مطالعهمز ايله إستفاده ايتملىيز، ديدى، مطالعهيه باشلادى. گوردى كه:
إستعدادلرى غايت مختلف و مذهبلرى بربرندن اوزاق و مخالف اولان عموم إستقامتلى و نورلى عقللرڭ ايمان و توحيددهكى إتّصافكارانه و راسخانه إعتقادلرى توافق و ثباتكارانه و مطمئنانه قناعت و يقينلرى تطابق ايدييور. ديمك تبدّل ايتمهين بر حقيقته طايانوب باغلانمشلر و كوكلرى متين بر حقيقته گيرمش، قوپمييور. اويله ايسه بونلرڭ نقطهٔ ايمانيهده و وجوب و توحيدده إجماعلرى، هيچ قوپماز بر زنجيرِ نورانيدر و حقيقته آچيلان ايشيقلى بر پنجرهدر.
— 450 —
هم گوردى كه: مسلكلرى بربرندن اوزاق و مشربلرى بربرينه مباين اولان او عموم سليم و نورانى قلبلرڭ أركانِ ايمانيهدهكى متّفقانه و إطمئنانكارانه و منجذبانه كشفيات و مشاهداتلرى بربرينه توافق و توحيدده بربرينه مطابق چيقييور. ديمك، حقيقته مقابل و واصل و متمثّل بو كوچوجك برر عرشِ معرفتِ ربّانيه و بو جامع برر آيينهِٔ صمدانيه اولان نورانى قلبلر، شمسِ حقيقته قارشى آچيلان پنجرهلردر و عمومى بردن گونشه آيينهدارلق ايدن بر دڭز گبى، بر آيينهِٔ أعظمدر. بونلرڭ وجوبِ وجودده و وحدتده إتّفاقلرى و إجماعلرى، هيچ شاشيرماز و شاشيرتماز بر رهبرِ أكمل و بر مرشدِ أكبردر. چونكه هيچ بر جهتله هيچ بر إمكان و هيچ بر إحتمال يوق كه، حقيقتدن باشقه بر وهم و حقيقتسز بر فكر و أصلسز بر صفت، بو قدر مستمرّانه و راسخانه، بو پك بيوك و كسكين گوزلرڭ عمومنى آلداتسين، غلطِ حسّه اوغراتسين. بوڭا إحتمال ويرن بوزولمش و چورومش بر عقله، بو كائناتى إنكار ايدن أحمق سوفسطائيلر دخى راضى اولمازلر، ردّ ايدرلر دييه آڭلادى. كندى عقل و قلبيله برابر " آمنتُ بِاللّٰه" ديديلر. ايشته بو يولجينڭ مستقيم عقللردن و منوّر قلبلردن إستفاده ايتديگى معرفتِ ايمانيهيه قيصه بر إشارت اولارق برنجى مقامڭ اون اوچنجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ الْعُقُولِ الْمُسْتَقِيمَةِ الْمُنَوَّرَةِ بِاِعْتِقَادَاتِهَا الْمُتَوَافِقَةِ وَ بِقَنَاعَاتِهَا وَ يَقِينَاتِهَا الْمُتَطَابِقَةِ مَعَ تَخَالُفِ الْاِسْتِعْدَادَاتِ وَ الْمَذَاهِبِ وَ كَذَا دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ الْقُلُوبِ السَّلِيمَةِ النُّورَانِيَّةِ بِكَشْفِيَّاتِهَا الْمُتَطَابِقَةِ وَ بِمُشَاهَدَاتِهَا الْمُتَوَافِقَةِ مَعَ تَبَايُنِ الْمَسَالِكِ وَ الْمَشَارِبِ
دينيلمش.
— 451 —
صوڭره، عالمِ غيبه ياقيندن باقان و عقل و قلبده سياحت ايدن او يولجى، عجبا عالمِ غيب نه دييور دييه مراقله او قپويى ده شويله بر فكر ايله چالدى. يعنى، مادام بو جسمانى عالمِ شهادتده، بو قدر زينتلى و صنعتلى حدسز مصنوعلريله كندينى طانيتديرمق و بو قدر طاتلى و سوسلى نهايتسز نعمتلريله كندينى سَوْديرمك و بو قدر معجزهلى و مهارتلى حسابسز أثرلريله گيزلى كمالاتنى بيلديرمك، قَولدن و تكلّمدن داها ظاهر بر طرزده فعلًا ايستهين و حال ديليله بيلديرن بر ذات، پردهِٔ غيب طرفنده بولونديغى بِالبداهه آڭلاشيلييور. ألبته و هر حالده، فعلًا و حالًا اولديغى گبى، قَولًا و تكلّمًا دخى قونوشور، كندينى طانيتديرر، سَوْديرر. اويله ايسه، عالمِ غيب جهتنده اونى اونڭ تظاهراتندن بيلمهلىيز ديدى؛ قلبى ايچرىيه گيردى، عقل گوزيله گوردى كه:
غايت قوّتلى بر تظاهراتله وحيلرڭ حقيقتى، عالمِ غيبڭ هر طرفنده هر زمانده حكم ايدييور. كائناتڭ و مخلوقاتڭ شهادتلرندن چوق قوّتلى بر شهادتِ وجود و توحيد، علّام الغيوبدن وحى و إلهام حقيقتلريله گلييور. كندينى و وجود و وحدتنى، يالڭز مصنوعلرينڭ شهادتلرينه بيراقمييور. كنديسى، كندينه لايق بر كلامِ أزلى ايله قونوشويور. هر يرده علم و قدرتيله حاضر و ناظرڭ كلامى دخى حدسزدر و كلامنڭ معناسى اونى بيلديرديگى گبى، تكلّمى دخى، اونى صفاتيله بيلديرييور.
أوت، يوز بيڭ پيغمبرلرڭ (عليهم السلام) تواترلريله و إخباراتلرينڭ وحىِ إلٰهىيه مظهريت نقطهسنده إتّفاقلريله و نوعِ بشردن أكثريتِ مطلقهنڭ تصديقگردهسى و رهبرى و مقتداسى و وحيڭ ثمرهلرى و وحىِ مشهود اولان كتبِ مقدّسه و صحفِ سماويهنڭ دلائل و معجزاتلريله، حقيقتِ وحيڭ تحقّقى و ثبوتى بداهت درجهسنه گلديگنى بيلدى و وحيڭ حقيقتى بش حقيقتِ قدسيهيى إفاده و إفاضه ايدييور دييه آڭلادى:
— 452 —
برنجيسى:
لِلتَّنَزُّلَاتِ الْاِلٰهِيَّةِ اِلٰى عُقُولِ الْبَشَرِ
دينيلن، بشرڭ عقللرينه و فهملرينه گوره قونوشمق بر تنزّلِ إلٰهيدر. أوت، بتون ذىروح مخلوقاتنى قونوشديران و قونوشمالرينى بيلن، ألبته كنديسى دخى او قونوشمالره قونوشماسيله مداخله ايتمهسى، ربوبيتڭ مقتضاسيدر.
ايكنجيسى:كندينى طانيتديرمق ايچون كائناتى، بو قدر حدسز مصرفلرله، باشدن باشه خارقهلر ايچنده يارادان و بيڭلر ديللرله كمالاتنى سويلتديرن، ألبته كندى سوزلريله دخى كندينى طانيتديرهجق.
اوچنجيسى:موجوداتڭ أڭ منتخبى و أڭ محتاجى و أڭ نازنينى و أڭ مشتاقى اولان حقيقى إنسانلرڭ مناجاتلرينه و شكرلرينه فعلًا مقابله ايتديگى گبى، كلاميله ده مقابله ايتمك، خالقيتڭ شأنيدر.
دردنجيسى:علم ايله حياتڭ ضرورى بر لازمى و ايشيقلى بر تظاهرى اولان مكالمه صفتى، ألبته إحاطهلى بر علمى و سرمدى بر حياتى طاشييان ذاتده، إحاطهلى و سرمدى بر صورتده بولونور.
بشنجيسى:أڭ سَويملى و محبّتلى و أنديشهلى و نقطهِٔ إستناده أڭ محتاج و صاحبنى و مالكنى بولمغه أڭ مشتاق؛ هم فقير و عاجز بولونان مخلوقلرينه عجز و إشتياقى، فقر و إحتياجى و أنديشهِٔ إستقبالى و محبّتى و پرستشى ويرن بر ذات، ألبته كندى وجودينى اونلره تكلّميله إشعار ايتمك، الوهيتڭ مقتضاسيدر.
ايشته، تنزّلِ إلٰهى و تعرّفِ ربّانى و مقابلهِٔ رحمانى و مكالمهِٔ سبحانى و إشعارِ صمدانى حقيقتلرينى تضمّن ايدن، عمومى سماوى وحيلرڭ إجمالًا واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه دلالتلرى اويله بر حجّتدر كه؛ گوندوزدهكى گونشڭ شعاعاتنڭ گونشه شهادتندن داها قوّتليدر دييه آڭلادى.
— 453 —
صوڭره إلهاملر جهتنه باقدى، گوردى كه: صادق إلهاملر، گرچه بر جهتده وحيه بڭزرلر و بر نوع مكالمهٔ ربّانيهدر، فقط ايكى فرق واردر:
برنجيسى:إلهامدن چوق يوكسك اولان وحيڭ أكثرى ملائكه واسطهسيله و إلهامڭ أكثرى واسطهسز اولماسيدر.
مثلا: ناصلكه بر پادشاهڭ ايكى صورتله قونوشماسى و أمرلرى وار. بريسى: حشمتِ سلطنت و حاكميتِ عموميه حيثيتيله بر ياورينى بر والىيه گوندرر. او حاكميتڭ إحتشامنى و أمرڭ أهمّيتنى گوسترمك ايچون بعضًا واسطه ايله برابر بر إجتماع ياپار. صوڭره فرمان تبليغ ايديلير. ايكنجيسى: سلطانلق عنوانى ايله و پادشاهلق عمومى إسميله دگل، بلكه كندى شخصى ايله خصوصى بر مناسبتى و جزئى بر معاملهسى بولونان خاص بر خدمتجيسى ايله ويا بر عامى رعيتيله و خصوصى تلفونى ايله خصوصى قونوشماسيدر.
اويله ده پادشاهِ أزلينڭ عموم عالملرڭ ربّى إسميله و كائنات خالقى عنوانى ايله وحى ايله و وحيڭ خدمتنى گورن شموللى إلهاملريله مكالمهسى اولديغى گبى؛ هر بر فردڭ، هر بر ذىحياتڭ ربّى و خالقى اولمق حيثيتيله خصوصى بر صورتده فقط پردهلر آرقهسنده اونلرڭ قابليتنه گوره بر طرزِ مكالمهسى وار.
ايكنجى فرق:وحى گولگهسزدر، صافيدر، خواصّه خاصدر. إلهام ايسه گولگهليدر، رنكلر قاريشير، عموميدر. ملائكه إلهاملرى و إنسان إلهاملرى و حيوانات إلهاملرى گبى چشيد چشيد هم پك چوق أنواعلريله دڭزلرڭ قطرهلرى قدر كلماتِ ربّانيهنڭ تكثيرينه مدار بر زمين تشكيل ايدييور.
لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّى لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ اَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّى
آيتنڭ بر وجهنى تفسير ايدييور آڭلادى.
— 454 —
صوڭره؛ إلهامڭ ماهيتنه و حكمتنه و شهادتنه باقدى، گوردى كه: ماهيتى ايله حكمتى و نتيجهسى درت نوردن تركّب ايدييور.
برنجيسى:تودّدِ إلٰهى دينيلن، كندينى مخلوقاتنه فعلًا سَوْديرديگى گبى، قَولًا و حضورًا و صحبةً دخى سَوْديرمك، ودوديتڭ و رحمانيتڭ مقتضاسيدر.
ايكنجيسى:عبادينڭ دعالرينه فعلًا جواب ويرديگى گبى، قَولًا دخى پردهلر آرقهسنده إجابت ايتمهسى، رحيميتڭ شأنيدر.
اوچنجيسى:آغير بليّهلره و شدّتلى حاللره دوشن مخلوقاتلرينڭ إستمدادلرينه و فريادلرينه و تضرّعاتلرينه فعلًا إمداد ايتديگى گبى، بر نوع قونوشماسى حكمنده اولان إلهامى قَوللر ايله ده إمداده يتيشمهسى، ربوبيتڭ لازميدر.
دردنجيسى:چوق عاجز و چوق ضعيف و چوق فقير و إحتياجلى و كندى مالكنى و حاميسنى و مدبّرينى و حفيظنى بولمغه پك چوق محتاج و مشتاق اولان ذىشعور مصنوعلرينه، وجودينى و حضورينى و حمايتنى فعلًا إحساس ايتديگى گبى، بر نوع مكالمهِٔ ربّانيه حكمنده صاييلان بر قسم صادق إلهاملر پردهسنده، مخصوص و بر مخلوقه باقان خاص بر وجهده، اونڭ قابليتنه گوره اونڭ قلب تلفونيله، قَولًا دخى كندى حضورينى و وجودينى إحساس ايتمهسى، شفقتِ الوهيتڭ و رحمتِ ربوبيتڭ ضرورى و واجب بر مقتضاسيدر دييه آڭلادى.
صوڭره إلهامڭ شهادتنه باقدى، گوردى: ناصلكه گونشڭ (فرضا) شعورى و حياتى اولسيدى و او حالده ضياسندهكى يدى رنگى يدى صفتى اولسيدى، او جهتده ايشيغنده بولونان شعاعلرى و جلوهلرى ايله بر طرز قونوشماسى بولونهجقدى. و بو وضعيتده، مثالنڭ و عكسنڭ شفّاف شيلرده بولونماسى و هر آيينه و هر پارلاق شيلر و جام پارچهلرى و قبارجقلر و قطرهلرله، حتّى شفّاف ذرّهلر
— 455 —
ايله هر برينڭ قابليتنه گوره قونوشماسى و اونلرڭ حاجاتنه جواب ويرمهسى و بتون اونلر گونشڭ وجودينه شهادت ايتمهسى و هيچ بر ايش، بر ايشه مانع اولمامسى و بر قونوشماسى، ديگر قونوشمغه مزاحمت ايتمهمسى بِالمشاهده گورولهجگى گبى.. عينًا اويله ده: أزل و أبدڭ ذو الجلال سلطانى و بتون موجوداتڭ ذو الجمال خالقِ ذىشانى اولان شمسِ سرمدينڭ مكالمهسى دخى، اونڭ علمى و قدرتى گبى كلّى و محيط اولارق هر شيئڭ قابليتنه گوره تجلّى ايتمهسى؛ هيچ بر سؤال بر سؤاله، بر ايش بر ايشه، بر خطاب بر خطابه مانع اولمامسى و قاريشديرمامسى بِالبداهه آڭلاشيلييور. و بتون او جلوهلر، او قونوشمالر و إلهاملر برر برر و برابر بِالإتّفاق او شمسِ أزلينڭ حضورينه و وجوبِ وجودينه و وحدتنه و أحديتنه دلالت و شهادت ايتدكلرينى عين اليقينه ياقين بر علم اليقين ايله بيلدى.
ايشته، بو مراقلى مسافرڭ عالمِ غيبدن آلديغى درسِ معرفتنه قيصه بر إشارت اولارق، برنجى مقامڭ اون دردنجى و اون بشنجى مرتبهلرنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ جَمِيعِ الْوَحْيَاتِ الْحَقَّةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلتَّنَزُّلَاتِ الْاِلٰهِيَّةِ وَ لِلْمُكَالَمَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ وَ لِلتَّعَرُّفَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ وَ لِلْمُقَابَلَاتِ الرَّحْمَانِيَّةِ عِنْدَ مُنَاجَاةِ عِبَادِهِ وَ لِلْاِشْعَارَاتِ الصَّمَدَانِيَّةِ لِوُجُودِهِ لِمَخْلُوقَاتِهِ وَ كَذَا دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ الْاِلْهَامَاتِ الصَّادِقَةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلتَّوَدُّدَاتِ الْاِلٰهِيَّةِ وَ لِلْاِجَابَاتِ الرَّحْمَانِيَّةِ لِدَعَوَاتِ مَخْلُوقَاتِهِ وَ لِلْاِمْدَادَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ لِاسْتِغَاثَاتِ عِبَادِهِ وَ لِلْاِحْسَاسَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ لِوُجُودِهِ لِمَصْنُوعَاتِهِ
دينيلمشدر.
— 456 —
صوڭره او دنيا سيّاحى، كندى عقلنه ديدى كه: مادام بو كائناتڭ موجوداتيله مالكمى و خالقمى آرايورم. ألبته هر شيدن أوّل بو موجوداتڭ أڭ مشهورى و أعداسنڭ تصديقيله دخى أڭ مكمّلى و أڭ بيوك قوماندانى و أڭ نامدار حاكمى و سوزجه أڭ يوكسگى و عقلجه أڭ پارلاغى و اون درت عصرى فضيلتيله و قرآنى ايله ايشيقلانديران محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامى زيارت ايتمك و آراديغمى اوندن صورمق ايچون عصرِ سعادته برابر گيتملىيز دييهرك، عقليله برابر او عصره گيردى. گوردى كه: او عصر، حقيقةً او ذات (عصم) ايله، بر سعادتِ بشريه عصرى اولمش. چونكه أڭ بدوى، أڭ اُمّى بر قَومى، گتيرديگى نور واسطهسيله، قيصه بر زمانده دنيايه استاد و حاكم أيلهمش.
هم كندى عقلنه ديدى: بز، أڭ أوّل بو فوق العاده ذاتڭ (عصم) بر درجه قيمتنى و سوزلرينڭ حقّانيتنى و إخباراتنڭ طوغريلغنى بيلمهلىيز، صوڭره خالقمزى اوندن صورمالىيز دييهرك تحرّىيه باشلادى. بولديغى حدسز قطعى دليللردن، بوراده، يالڭز طوقوز كلّيتنه برر قيصه إشارت ايديلهجك.
برنجيسى:بو ذاتده (عصم) (حتّى دشمنلرينڭ تصديقيله دخى) بتون گوزل خويلرڭ و خصلتلرڭ بولونماسى و
وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ ٭ وَمَا رَمَيْتَ اِذْ رَمَيْتَ وَ لٰكِنَّ اللّٰهَ رَمٰى
آيتلرينڭ صراحتيله، بر پارمغنڭ إشارتيله قمر ايكى پارچه اولماسى و بر آووجى ايله، أعداسنڭ اوردوسنه آتديغى آز بر طوپراق، عموم او اوردونڭ گوزلرينه گيرمهسيله قاچمهلرى و صوسز قالمش كندى اوردوسنه، بش پارمغندن كوثر گبى آقان صويى كفايت درجهسنده ايچيرمسى گبى؛ نقلِ قطعى ايله و بر قسمى تواتر ايله، يوزر معجزاتڭ اونڭ ألنده ظاهر اولماسيدر. بو معجزاتدن اوچ يوزدن زياده بر قسمى، اون طوقوزنجى مكتوب اولان معجزاتِ أحمديه (عصم) نامندهكى خارقه و كرامتلى بر رسالهده قطعى دليللريله برابر بيان
— 457 —
ايديلديگندن اونلرى اوڭا حواله ايدهرك ديدى كه: بو قدر أخلاقِ حسنه و كمالاتله برابر، بو قدر معجزاتِ باهرهسى بولونان بر ذات (عصم) ألبته أڭ طوغرى سوزليدر. أخلاقسزلرڭ ايشى اولان حيلهيه، يالانه، ياڭليشه تنزّل ايتمهسى قابل دگل.
ايكنجيسى:ألنده بو كائنات صاحبنڭ بر فرمانى بولونديغى و او فرمانى هر عصرده اوچ يوز ميليوندن زياده إنسانلرڭ قبول و تصديق ايتدكلرى و او فرمان اولان قرآنِ عظيم الشانڭ يدى وجهله خارقه اولماسيدر. و بو قرآنڭ قرق وجهله معجزه اولديغى و كائنات خالقنڭ سوزى بولونديغى قوّتلى دليللريله برابر، "يگرمى بشنجى سوز و معجزاتِ قرآنيه" ناملرندهكى، رسالهِٔ نورڭ بر گونشى اولان مشهور بر رسالهده تفصيلًا بيان ايديلمهسندن؛ اونى، اوڭا حواله ايدهرك ديدى: بويله عينِ حق و حقيقت بر فرمانڭ ترجمانى و تبليغ ايديجيسى بر ذاتده (عصم) فرمانه جنايت و فرمان صاحبنه خيانت حكمنده اولان يالان اولاماز و بولوناماز!..
اوچنجيسى:او ذات (عصم)، اويله بر شريعت و بر إسلاميت و بر عبوديت و بر دعا و بر دعوت و بر ايمان ايله ميدانه چيقمش كه، اونلرڭ نه مِثلى وار و نه ده اولور. و اونلردن داها مكمّل نه بولونمش و نه ده بولونور. چونكه اُمّى بر ذاتده (عصم) ظهور ايدن او شريعت؛ اون درت عصرى و نوعِ بشرڭ خُمسنى، عادلانه و حقّانيت اوزره و مدقّقانه، حدسز قانونلريله إداره ايتمهسى أمثال قبول ايتمز.
هم اُمّى بر ذاتڭ (عصم) أفعال و أقوال و أحوالندن چيقان إسلاميت؛ هر عصرده اوچ يوز ميليون إنسانڭ رهبرى و مرجعى و عقللرينڭ معلّمى و مرشدى و قلبلرينڭ منوّرى و مصفّيسى و نفسلرينڭ مربّيسى و مزكّيسى و روحلرينڭ مدارِ إنكشافى و معدنِ ترقّياتى اولماسى جهتيله مِثلى اولاماز و اولمامش.
— 458 —
هم ديننده بولونان بتون عباداتڭ بتون أنواعنده أڭ ايلرى اولماسى و هركسدن زياده تقواده بولونماسى و اللّٰهدن قورقماسى و فوق العاده دائمى مجاهدات و دغدغهلر ايچنده، تام تامنه عبوديتڭ أڭ اينجه أسرارينه قدر مراعات ايتمهسى و هيچ كيمسهيى تقليد ايتميهرك و تام معناسيله و مبتديانه فقط أڭ مكمّل اولارق، هم إبتدا هم إنتهايى برلشديرهرك ياپماسى؛ ألبته مِثلى گورولمز و گورونمهمش.
هم بيڭلر دعا و مناجاتلرندن جوشن الكبير ايله، اويله بر معرفتِ ربّانيه ايله، اويله بر درجهده ربّنى توصيف ايدييور كه؛ او زماندن بَرى گلن أهلِ معرفت و أهلِ ولايت، تلاحقِ أفكار ايله برابر، نه او مرتبهِٔ معرفته و نه ده او درجهِٔ توصيفه يتيشهمهملرى گوسترييور كه، دعاده دخى اونڭ مِثلى يوقدر. رسالهِٔ مناجاتڭ باشنده، جوشن الكبيرڭ طقسان طوقوز فقرهسندن بر فقرهسنڭ قيصهجق بر مئالنڭ بيان ايديلديگى يره باقان آدم، جوشنڭ دخى مِثلى يوقدر دييهجك.
هم تبليغِ رسالتده و ناسى حقّه دعوتده او درجه متانت و ثبات و جسارت گوسترمش كه؛ بيوك دولتلر و بيوك دينلر، حتّى قوم و قبيلهسى و عموجهسى اوڭا شدّتلى عداوت ايتدكلرى حالده، ذرّه مقدار بر أثرِ تردّد، بر تلاش، بر قورقاقلق گوسترمهمسى و تك باشيله بتون دنيايه ميدان اوقوماسى و باشه ده چيقارمسى و إسلاميتى دنيانڭ باشنه گچيرمسى إثبات ايدر كه؛ تبليغ و دعوتده دخى مِثلى اولمامش و اولاماز.
هم ايمانده، اويله فوق العاده بر قوّت و خارقه بر يقين و معجزانه بر إنكشاف و جهانى ايشيقلانديران بر علوى إعتقاد طاشيمش كه؛ او زمانڭ حكمرانى اولان بتون أفكارى و عقيدهلرى و حكمانڭ حكمتلرى و روحانى رئيسلرڭ علملرى اوڭا معارض و مخالف و منكِر اولدقلرى حالده؛ اونڭ نه يقيننه، نه إعتقادينه، نه إعتمادينه، نه إطمئناننه هيچ بر شبهه، هيچ بر تردّد، هيچ بر ضعف، هيچ بر وسوسه
— 459 —
ويرمهمسى و معنوياتده و مراتبِ ايمانيهده ترقّى ايدن باشده صحابهلر و بتون أهلِ ولايت، اونڭ هر وقت مرتبهِٔ ايمانندن فيض آلمالرى و اونى أڭ يوكسك درجهده بولمالرى، بِالبداهه گوسترر كه؛ ايمانى دخى أمثالسزدر.
ايشته بويله أمثالسز بر شريعت و مِثلسز بر إسلاميت و خارقه بر عبوديت و فوق العاده بر دعا و جهانپسندانه بر دعوت و معجزانه بر ايمان صاحبنده، ألبته هيچ بر جهتله يالان اولاماز و آلداتماز دييه آڭلادى و عقلى دخى تصديق ايتدى.
دردنجيسى:أنبيالرڭ (عليهم السلام) إجماعى، ناصلكه وجود و وحدانيتِ إلٰهيهيه غايت قوّتلى بر دليلدر؛ اويله ده، بو ذاتڭ (عصم) طوغريلغنه و رسالتنه غايت صاغلام بر شهادتدر. چونكه أنبيا عليهم السلامڭ طوغريلقلرينه و پيغمبر اولمالرينه مدار اولان نه قدر قدسى صفتلر و معجزهلر و وظيفهلر وارسه؛ او ذاتده (عصم) أڭ ايلريده اولديغى تاريخچه مصدّقدر. ديمك اونلر، ناصلكه لسانِ قال ايله؛ تورات، إنجيل، زبور و صحفلرنده بو ذاتڭ (عصم) گلهجگنى خبر ويروب إنسانلره بشارت ويرمشلر كه، كتبِ مقدّسهنڭ او بشارتلى إشاراتندن يگرميدن فضله و پك ظاهر بر قسمى، اون طوقوزنجى مكتوبده گوزلجه بيان و إثبات ايديلمش. اويله ده، لسانِ حاللريله، يعنى نبوّتلريله و معجزهلريله؛ كندى مسلكلرنده و وظيفهلرنده أڭ ايلرى و أڭ مكمّل اولان بو ذاتى تصديق ايدوب، دعواسنى إمضا ايدييورلر. و لسانِ قال و إجماع ايله وحدانيته دلالت ايتدكلرى گبى، لسانِ حال ايله و إتّفاق ايله ده بو ذاتڭ صادقيتنه شهادت ايدييورلر دييه آڭلادى.
بشنجيسى:بو ذاتڭ دستورلريله و تربيهسى و تبعيتيله و آرقهسندن گيتمهلريله حقّه، حقيقته، كمالاته، كراماته، كشفياته، مشاهداته يتيشن بيڭلرجه أوليا وحدانيته دلالت ايتدكلرى گبى؛ استادلرى اولان بو ذاتڭ صادقيتنه و رسالتنه،
— 460 —
إجماع و إتّفاقله شهادت ايدييورلر. و عالمِ غيبدن ويرديگى خبرلرڭ بر قسمنى نورِ ولايتله مشاهده ايتمهلرى و عمومنى نورِ ايمان ايله يا علم اليقين ويا عين اليقين ويا حقّ اليقين صورتنده إعتقاد و تصديق ايتمهلرى؛ استادلرى اولان بو ذاتڭ درجهِٔ حقّانيت و صادقيتنى گونش گبى گوسترديگنى گوردى.
آلتنجيسى:بو ذاتڭ أمّيلگيله برابر گتيرديگى حقائقِ قدسيه و إختراع ايتديگى علومِ عاليه و كشف ايتديگى معرفتِ إلٰهيهنڭ درسيله و تعليميله، مرتبهِٔ علميهده أڭ يوكسك مقامه يتيشن ميليونلر أصفياءِ مدقّقين و صدّيقينِ محقّقين و داهى حكماءِ مؤمنين، بو ذاتڭ اُسّ الأساس دعواسى اولان وحدانيتى، قوّتلى برهانلريله بِالإتّفاق إثبات و تصديق ايتدكلرى گبى؛ بو معلّمِ أكبرڭ و بو استادِ أعظمڭ حقّانيتنه و سوزلرينڭ حقيقت اولديغنه إتّفاق ايله شهادتلرى، گوندوز گبى بر حجّتِ رسالتى و صادقيتيدر. مثلا: رسالهِٔ نور، يوز پارچهسيله، بو ذاتڭ صداقتنڭ بر تك برهانيدر.
يدنجيسى:آل و أصحاب نامنده و نوعِ بشرڭ أنبيادن صوڭره فراست و درايت و كمالاتله أڭ مشهورى و أڭ محترم و أڭ نامدارى و أڭ ديندار و أڭ كسكين نظرلى طائفهِٔ عظيمهسى؛ كمالِ مراق ايله و غايت دقّت و نهايت جدّيتله، بو ذاتڭ بتون گيزلى و آشكار حاللرينى و فكرلرينى و وضعيتلرينى تحرّى و تفتيش و تدقيق ايتمهلرى نتيجهسنده؛ بو ذاتڭ دنياده أڭ صادق و أڭ يوكسك و أڭ حقلى و حقيقتلى اولديغنه إتّفاق ايله و إجماع ايله صارصيلماز تصديقلرى و قوّتلى ايمانلرى، گونشڭ ضياسنه دلالت ايدن گوندوز گبى بر دليلدر، دييه آڭلادى.
سكزنجيسى:بو كائنات، ناصلكه كندينى ايجاد و إداره و ترتيب ايدن و تصوير و تقدير و تدبير ايله بر سراى گبى، بر كتاب گبى، بر سرگى گبى، بر
— 461 —
تماشاگاه گبى تصرّف ايدن صانعنه و كاتبنه و نقّاشنه دلالت ايدر. اويله ده؛ كائناتڭ خلقتندهكى مقاصدِ إلٰهيهيى بيلهجك و بيلديرهجك و تحوّلاتندهكى ربّانى حكمتلرينى تعليم ايدهجك و وظيفهدارانه حركاتندهكى نتيجهلرى درس ويرهجك و ماهيتندهكى قيمتنى و ايچندهكى موجوداتڭ كمالاتنى إعلان ايدهجك و او كتابِ كبيرڭ معنالرينى إفاده ايدهجك بر يوكسك دلّال، بر طوغرى كشّاف، بر محقّق استاد، بر صادق معلّم ايستديگى و إقتضا ايتديگى و هر حالده بولونماسنه دلالت ايتديگى جهتله، ألبته بو وظيفهلرى هركسدن زياده ياپان بو ذاتڭ حقّانيتنه و بو كائنات خالقنڭ أڭ يوكسك و صادق بر مأمورى اولديغنه شهادت ايتديگنى بيلدى.
طوقوزنجيسى:مادام بو صنعتلى و حكمتلى مصنوعاتيله كندى هنرلرينى و صنعتكارلغنڭ كمالاتنى تشهير ايتمك و بو سوسلى، زينتلى نهايتسز مخلوقاتيله كندينى طانيتديرمق و سَوْديرمك و بو لذّتلى و قيمتلى حسابسز نعمتلريله كندينه تشكّر و حمد ايتديرمك و بو شفقتلى و حمايتلى عمومى تربيه و إعاشه ايله، حتّى آغزلرڭ أڭ اينجه ذوقلرينى و إشتهالرڭ هر نوعنى تطمين ايدهجك بر صورتده إحضار ايديلن ربّانى إطعاملر و ضيافتلر ايله، كندى ربوبيتنه قارشى منّتدارانه و متشكّرانه و پرستشكارانه عبادت ايتديرمك و موسملرڭ تبديلى و گيجه گوندوزڭ تحويلى و إختلافى گبى، عظمتلى و حشمتلى تصرّفات و إجراآت و دهشتلى و حكمتلى فعاليت و خلّاقيت ايله، كندى الوهيتنى إظهار ايدهرك، او الوهيتنه قارشى ايمان و تسليم و إنقياد و إطاعت ايتديرمك و هر وقت اييلگى و اييلرى حمايه، فنالغى و فنالرى إزاله و سماوى طوقاتلر ايله ظالملرى و يالانجيلرى إمحا ايتمك جهتيله، حقّانيت و عدالتنى گوسترمك ايستهين پرده آرقهسنده بريسى وار. ألبته و هر حالده، او غيبى ذاتڭ ياننده أڭ سَوْگيلى مخلوقى و أڭ طوغرى عبدى و اونڭ مذكور مقصدلرينه تام خدمت ايدهرك، خلقتِ كائناتڭ طلسمنى و معمّاسنى حلّ
— 462 —
و كشف ايدن و دائما او خالقنڭ نامنه حركت ايدن و اوندن إستمداد ايدن و موفّقيت ايستهين و اونڭ طرفندن إمداده و توفيقه مظهر اولان و محمّدِ قُريشى دينيلن بو ذات اولاجق. (عصم)
هم عقلنه ديدى: مادام بو مذكور طوقوز حقيقتلر بو ذاتڭ صدقنه شهادت ايدرلر؛ ألبته بو آدم، بنى آدمڭ مدارِ شرفى و بو عالمڭ مدارِ إفتخاريدر. و اوڭا "فخرِ عالم" و "شرفِ بنى آدم" دينيلمهسى پك لايقدر و اونڭ ألنده بولونان فرمانِ رحمٰن اولان قرآنِ معجز البيانڭ حشمتِ سلطنتِ معنويهسنڭ نصفِ أرضى إستيلاسى و شخصى كمالاتى و يوكسك خصلتلرى گوسترييور كه؛ بو عالمده أڭ مهمّ ذات بودر، خالقمز حقّنده أڭ مهمّ سوز اونڭدر.
ايشته گل باق! بو خارقه ذاتڭ يوزر ظاهر و باهر قطعى معجزهلرينڭ قوّتنه و دينندهكى بيڭلر عالى و أساسلى حقيقتلرينه إستنادًا، بتون دعوالرينڭ أساسى و بتون حياتنڭ غايهسى، واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه و صفاتنه و أسماسنه دلالت و شهادت و او واجب الوجودى إثبات و إعلان و إعلام ايتمكدر.
ديمك بو كائناتڭ معنوى گونشى و خالقمزڭ أڭ پارلاق بر برهانى بو حبيب اللّٰه دينيلن ذاتدر كه؛ اونڭ شهادتنى تأييد و تصديق و إمضا ايدن آلدانماز و آلداتماز اوچ بيوك إجماع وار:
برنجيسى:"أگر پردهِٔ غيب آچيلسه يقينم زيادهلشميهجك" ديين إمامِ على (رضى اللّٰه عنه) و يرده ايكن عرشِ أعظمى و إسرافيلڭ عظمتِ هيكلنى تماشا ايدن غوثِ أعظم (قس) گبى كسكين نظر و غيببين گوزلرى بولونان بيڭلر أقطاب و أولياءِ عظيمهيى جامع و آلِ محمّد ناميله شهرتشعارِ عالم اولان جماعتِ نورانيهنڭ إجماع ايله تصديقلريدر.
— 463 —
ايكنجيسى:بدوى بر قوم و اُمّى بر محيطده، حياتِ إجتماعيهدن و أفكارِ سياسيهدن خالى و كتابسز و فترت عصرينڭ قراڭلقلرنده بولونان و پك آز بر زمانده أڭ مدنى و معلوماتلى و حياتِ إجتماعيهده و سياسيهده أڭ ايلرى اولان ملّتلره و حكومتلره استاد و رهبر و ديپلومات و حاكمِ عادل اولارق، شرقدن غربه قدر جهانپسندانه إداره ايدن و "صحابه" ناميله دنياده نامدار اولان جماعتِ مشهورهنڭ إتّفاقله جان و ماللرينى، پدر و عشيرتلرينى فدا ايتديرن بر قوّتلى ايمانله تصديقلريدر.
اوچنجيسى:هر عصرده بيڭلرله أفرادى بولونان و هر فنده داهيانه ايلرى گيدن و مختلف مسلكلرده چاليشان و اُمّتنده يتيشن حدسز محقّق و متبحّر علماسنڭ جماعتِ عظماسنڭ توافقله و علم اليقين درجهسنده تصديقلريدر. ديمك بو ذاتڭ وحدانيته شهادتى شخصى و جزئى دگل، بلكه عمومى و كلّى و صارصيلماز و بتون شيطانلر طوپلانسه قارشيسنه هيچ بر جهتله چيقاماز بر شهادتدر دييه حكم ايتدى.
ايشته عصرِ سعادتده عقليله برابر سياحت ايدن دنيا مسافرى و حيات يولجيسنڭ، او مدرسهٔ نورانيهدن آلديغى درسه قيصه بر إشارت اولارق، برنجى مقامڭ اون آلتنجى مرتبهسنده بويله:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ فَخْرُ الْعَالَمِ وَ شَرَفُ نَوْعِ بَنِى اٰدَمَ بِعَظَمَةِ سَلْطَنَةِ قُرْاٰنِهِ وَ حَشْمَةِ وُسْعَةِ دِينِهِ وَ كَثْرَةِ كَمَالَاتِهِ وَ عُلْوِيَّةِ اَخْلَاقِهِ حَتّٰى بِتَصْدِيقِ اَعْدَائِهِ وَ كَذَا شَهِدَ وَ بَرْهَنَ بِقُوَّةِ مِاٰتِ مُعْجِزَاتِهِ الظَّاهِرَةِ الْبَاهِرَةِ الْمُصَدِّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ وَ بِقُوَّةِ
— 464 —
اٰلَافِ حَقَائِقِ دِينِهِ السَّاطِعَةِ الْقَاطِعَةِ بِاِجْمَاعِ اٰلِهِ ذَوِى الْاَنْوَارِ وَ بِاِتِّفَاقِ اَصْحَابِهِ ذَوِى الْاَبْصَارِ وَ بِتَوَافُقِ مُحَقِّقِى اُمَّتِهِ ذَوِى الْبَرَاهِينِ وَ الْبَصَائِرِ النَّوَّارَةِ
دينيلمشدر.
صوڭره، بو دنياده حياتڭ غايهسى و حياتڭ حياتى ايمان اولديغنى بيلن بو يورولماز و طوق اولماز يولجى، كندى قلبنه ديدى كه: " آراديغمز ذاتڭ سوزى و كلامى دينيلن بو دنياده أڭ مشهور و أڭ پارلاق و أڭ حاكم و اوڭا تسليم اولميان هركسه، هر عصرده ميدان اوقويان قرآنِ معجز البيان نامندهكى كتابه مراجعت ايدوب، او نه دييور، بيلهلم. فقط أڭ أوّل، بو كتاب بزم خالقمزڭ كتابى اولديغنى إثبات ايتمك لازمدر، دييه تحرّىيه باشلادى.
بو سيّاح بو زمانده بولونديغى مناسبتيله أڭ أوّل معنوى إعجازِ قرآنيهنڭ لمعهلرى اولان رسالهِٔ نوره باقدى و اونڭ يوز اوتوز رسالهلرى، آياتِ فرقانيهنڭ نكتهلرى و ايشيقلرى و أساسلى تفسيرلرى اولديغنى گوردى. و رسالهِٔ نور، بو قدر معنّد و ملحد بر عصرده هر طرفه حقائقِ قرآنيهيى مجاهدانه نشر ايتديگى حالده، قارشيسنه كيمسه چيقامديغندن إثبات ايدر كه؛ اونڭ استادى و منبعى و مرجعى و گونشى اولان قرآن سماويدر، بشر كلامى دگلدر. حتّى رسائل النورڭ يوزر حجّتلرندن بر تك حجّتِ قرآنيهسى اولان يگرمى بشنجى سوز ايله اون طوقوزنجى مكتوبڭ آخرى، قرآنڭ قرق وجهله معجزه اولديغنى اويله إثبات ايتمش كه؛ كيم گورمش ايسه دگل تنقيد و إعتراض ايتمك، بلكه إثباتلرينه حيران اولمش، تقدير ايدهرك چوق ثنا ايتمش. قرآنڭ وجهِ إعجازينى و حق كلام اللّٰه اولديغنى إثبات ايتمك جهتنى رسالة النوره حواله ايدهرك يالڭز بر قيصه إشارتله بيوكلگنى گوسترن بر قاچ نقطهيه دقّت ايتدى.
— 465 —
برنجى نقطه:ناصلكه قرآن بتون معجزاتيله و حقّانيتنه دليل اولان بتون حقائقيله، محمّد عليه الصلاة والسلامڭ بر معجزهسيدر. اويله ده محمّد عليه الصلاة والسلام ده، بتون معجزاتيله و دلائلِ نبوّتيله و كمالاتِ علميهسيله قرآنڭ بر معجزهسيدر و قرآن كلام اللّٰه اولديغنه بر حجّتِ قاطعهسيدر.
ايكنجى نقطه:قرآن، بو دنياده اويله نورانى و سعادتلى و حقيقتلى بر صورتده بر تبديلِ حياتِ إجتماعيه ايله برابر، إنسانلرڭ هم نفسلرنده، هم قلبلرنده، هم روحلرنده، هم عقللرنده، هم حياتِ شخصيهلرنده، هم حياتِ إجتماعيهلرنده، هم حياتِ سياسيهلرنده اويله بر إنقلاب ياپمش و إدامه ايتمش و إداره ايتمش كه؛ اون درت عصر مدّتنده، هر دقيقهده، آلتى بيڭ آلتى يوز آلتمش آلتى آيتلرى، كمالِ إحترامله، هيچ اولمازسه يوز ميليوندن زياده إنسانلرڭ ديللريله اوقونويور و إنسانلرى تربيه و نفسلرينى تزكيه و قلبلرينى تصفيه ايدييور. روحلره إنكشاف و ترقّى و عقللره إستقامت و نور و حياته حيات و سعادت ويرييور. ألبته بويله بر كتابڭ مِثلى يوقدر، خارقهدر، فوق العادهدر، معجزهدر.
اوچنجى نقطه:قرآن، او عصردن تا شيمدىيه قدر اويله بر بلاغت گوسترمش كه، كعبهنڭ ديوارنده آلتون ايله يازيلان أڭ مشهور أديبلرڭ "معلّقاتِ سبعه" ناميله شهرتشعار قصيدهلرينى او درجهيه اينديردى كه، لبيدڭ قيزى، باباسنڭ قصيدهسنى كعبهدن اينديرركن ديمش: " آياته قارشى بونڭ قيمتى قالمادى."
هم بدوى بر أديب: فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ آيتنى ايشيتديگى وقت سجدهيه قپانمش. اوڭا ديمشلر: "سن مسلمان مى اولدڭ؟" او ديمش: "خاير، بن بو آيتڭ بلاغتنه سجده ايتدم."
— 466 —
هم علمِ بلاغتڭ داهيلرندن عبد القاهرِ جُرجانى و سكّاكى و زمخشرى گبى بيڭلرله داهى إماملر و متفنّن أديبلر إجماع و إتّفاقله قرار ويرمشلر كه: "قرآنڭ بلاغتى، طاقتِ بشرڭ فوقندهدر، يتيشيلمز."
هم او زماندن بَرى متماديًا ميدانِ معارضهيه دعوت ايدوب، مغرور و أنانيتلى أديبلرڭ و بليغلرڭ طمارلرينه طوقونديروب، غرورلرينى قيرهجق بر طرزده دير: "يا بر تك سورهنڭ مِثلنى گتيريڭز وياخود دنياده و آخرتده هلاكت و ذلّتى قبول ايديڭز." دييه إعلان ايتديگى حالده او عصرڭ معنّد بليغلرى بر تك سورهنڭ مِثلنى گتيرمكله قيصه بر يول اولان معارضهيى بيراقوب، اوزون اولان و جان و ماللرينى تهلكهيه آتان محاربه يولنى إختيار ايتمهلرى إثبات ايدر كه، او قيصه يولده گيتمك ممكن دگلدر.
هم قرآنڭ دوستلرى، قرآنه بڭزهمك و تقليد ايتمك شوقيله و دشمنلرى دخى قرآنه مقابله و تنقيد ايتمك سَوقيله او وقتدن بَرى يازدقلرى و يازيلان و تلاحقِ أفكار ايله ترقّى ايدن ميليونلرله عربى كتابلر اورتهده گزييور. هيچ بريسنڭ اوڭا يتيشهمديگنى، حتّى أڭ عادى آدم دخى ديڭلهسه، ألبته دييهجك: "بو قرآن، بونلره بڭزهمز و اونلرڭ مرتبهسنده دگل." يا اونلرڭ آلتنده ويا عمومنڭ فوقنده اولاجق. عمومنڭ آلتنده اولديغنى دنياده هيچ بر فرد، هيچ بر كافر، حتّى هيچ بر أحمق دييهمز. ديمك مرتبهِٔ بلاغتى عمومڭ فوقندهدر.
حتّى بر آدم
سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ
آيتنى اوقودى. ديدى كه: "بو آيتڭ خارقه تلقّى ايديلن بلاغتنى گورهمييورم." اوڭا دينيلدى: "سن دخى بو سيّاح گبى او زمانه گيت، اوراده ديڭله." او ده كندينى قرآندن أوّل اوراده تخيّل ايدركن گوردى كه: موجوداتِ عالم پريشان، قراڭلق، جامد و شعورسز و وظيفهسز اولارق خالى، حدسز، حدودسز بر فضاده؛ قرارسز، فانى بر
— 467 —
دنياده بولونويورلر. بردن قرآنڭ لسانندن بو آيتى ديڭلركن گوردى: بو آيت، كائنات اوستنده، دنيانڭ يوزندن اويله بر پرده آچدى و ايشيقلانديردى كه، بو أزلى نطق و بو سرمدى فرمان عصرلر صيرهلرنده ديزيلن ذىشعورلره درس ويروب گوسترييور كه؛ بو كائنات بر جامعِ كبير حكمنده، باشده سماوات و أرض اولارق عموم مخلوقات حياتدارانه ذكر و تسبيحده، وظيفه باشنده جوش و خروشله مسعودانه و ممنونانه بر وضعيتده بولونديرييور، دييه مشاهده ايتدى و بو آيتڭ درجهِٔ بلاغتنى ذوق ايدهرك سائر آيتلرى بوڭا قياسله قرآنڭ زمزمهٔ بلاغتى أرضڭ نصفنى و نوعِ بشرڭ خُمسنى إستيلا ايدهرك حشمتِ سلطنتى كمالِ إحترامله اون درت عصر بِلا فاصله إدامه ايتديگنڭ بيڭلر حكمتلرندن بر حكمتنى آڭلادى.
دردنجى نقطه:قرآن، اويله حقيقتلى بر حلاوت گوسترمش كه، أڭ طاتلى بر شيدن دخى اوصانديران چوق تكرار، قرآنى تلاوت ايدنلر ايچون دگل اوصانديرمق، بلكه قلبى چورومهمش و ذوقى بوزولمهمش آدملره تكرارِ تلاوتى حلاوتنى زيادهلشديرديگى، أسكى زماندن بَرى هركسجه مسلّم اولوب ضربِ مَثل حكمنه گچمش. هم اويله بر تازهلك و گنجلك و شبابت و غرابت گوسترمش كه، اون درت عصر ياشاديغى و هركسڭ ألنه قولايجه گيرديگى حالده، شيمدى نازل اولمش گبى تازهلگنى محافظه ايدييور. هر عصر، كندينه خطاب ايدييور گبى بر گنجلكده گورمش. هر طائفهِٔ علميه اوندن هر وقت إستفاده ايتمك ايچون كثرتله و مبذوليتله يانلرنده بولونديردقلرى و اُسلوبِ إفادهسنه إتّباع و إقتدا ايتدكلرى حالده، او اُسلوبندهكى و طرزِ بيانندهكى غرابتنى عينًا محافظه ايدييور.
بشنجيسى:قرآنڭ بر جناحى ماضيده، بر جناحى مستقبلده، كوكى و بر قنادى أسكى پيغمبرلرڭ إتّفاقلى حقيقتلرى اولديغى و بو اونلرى تصديق و تأييد ايتديگى و اونلر دخى توافقڭ لسانِ حاليله بونى تصديق ايتدكلرى گبى، اويله
— 468 —
ده: أوليا و أصفيا گبى اوندن حيات آلان ثمرهلرى و حياتدار تكمّللريله، شجرهِٔ مباركهلرينڭ حياتدار، فيضدار و حقيقتمدار اولديغنه دلالت ايدن و ايكنجى قنادينڭ حمايهسى آلتنده يتيشن و ياشايان ولايتڭ بتون حق طريقتلرى و إسلاميتڭ بتون حقيقتلى علملرى، قرآنڭ عينِ حق و مجمعِ حقائق و جامعيتده مِثلسز بر خارقه اولديغنه شهادت ايدر.
آلتنجيسى:قرآنڭ آلتى جهتى نورانيدر، صدق و حقّانيتنى گوسترر. أوت آلتنده حجّت و برهان ديركلرى، اوستنده سكّهِٔ إعجاز لمعهلرى، اوڭنده و هدفنده سعادتِ داريْن هديهلرى، آرقهسنده نقطهِٔ إستنادى وحىِ سماوى حقيقتلرى، صاغنده حدسز عقولِ مستقيمهنڭ دليللرله تصديقلرى، صولنده سليم قلبلرڭ و تميز وجدانلرڭ جدّى إطمئنانلرى و صميمى إنجذابلرى و تسليملرى؛ قرآنڭ فوق العاده، خارقه، متين و هجوم ايديلمز بر قلعهِٔ سماويهِٔ أرضيه اولديغنى إثبات ايتدكلرى گبى، آلتى مقامدن دخى اونڭ عينِ حق و صادق اولديغنه و بشرڭ كلامى اولماديغنه، هم ياڭليش اولماديغنه إمضا ايدن، باشده بو كائناتده دائما گوزللگى إظهار، اييلگى و طوغريلغى حمايه و ساختهكارلرى و مفتريلرى إمحا و إزاله ايتمك عادتنى بر دستورِ فعاليت إتّخاذ ايدن بو كائناتڭ متصرّفى، او قرآنه عالمده أڭ مقبول، أڭ يوكسك، أڭ حاكمانه بر مقامِ حرمت و بر مرتبهِٔ موفّقيت ويرمسيله اونى تصديق و إمضا ايتديگى گبى، إسلاميتڭ منبعى و قرآنڭ ترجمانى اولان ذاتڭ (عليه الصلاة والسلام) هركسدن زياده اوڭا إعتقاد و إحترامى و نزولى زماننده اويقو گبى بر وضعيتِ نائمانهده بولونماسى و سائر كلاملرى اوڭا يتيشهمهمسى و بر درجه بڭزهمهمسى و اُمّيتيله برابر گيتمش و گلهجك حقيقى حادثاتِ كونيهيى، غيبيانه قرآن ايله تردّدسز و إطمئنان ايله بيان ايتمهسى و چوق دقّتلى گوزلرڭ آلتنده هيچ بر حيله، هيچ بر ياڭليش وضعيتى گورولمهين او ترجمانڭ، بتون قوّتيله قرآنڭ هر بر حكمنه ايمان ايدوب تصديق ايتمهسى و هيچ بر شى اونى صارصمهمسى؛
— 469 —
قرآن سماوى، حقّانيتلى و كندى خالقِ رحيمنڭ مبارك كلامى اولديغنى إمضا ايدييور.
هم نوعِ إنسانڭ خُمسى، بلكه قسمِ أعظمى، گوز اوڭندهكى او قرآنه منجذبانه و ديندارانه إرتباطى و حقيقتپرستانه و مشتاقانه قولاق ويرمهسى و چوق أمارهلرڭ و واقعهلرڭ و كشفياتڭ شهادتيله، جنّ و مَلك و روحانيلرڭ دخى، تلاوتى وقتنده پروانه گبى حقپرستانه أطرافنده طوپلانماسى، قرآنڭ كائناتجه مقبوليتنه و أڭ يوكسك بر مقامده بولونديغنه بر إمضادر.
هم نوعِ بشرڭ عموم طبقهلرى، أڭ غبى و عاميدن طوت، تا أڭ ذكى و عالمه قدر هر بريسى، قرآنڭ درسندن تام حصّه آلمالرى و أڭ درين حقيقتلرى فهم ايتمهلرى و يوزلرله فن و علومِ إسلاميهنڭ و بِالخاصّه شريعتِ كبرانڭ بيوك مجتهدلرى و اصول الدين و علمِ كلامڭ داهى محقّقلرى گبى، هر طائفه كندى علملرينه عائد بتون حاجاتنى و جوابلرينى قرآندن إستخراج ايتمهلرى، قرآن منبعِ حق و معدنِ حقيقت اولديغنه بر إمضادر.
هم أدبياتجه أڭ ايلرى بولونان عرب أديبلرى، (إسلاميته گيرمهينلر) شيمدىيه قدر معارضهيه پك چوق محتاج اولدقلرى حالده قرآنڭ إعجازندن يدى بيوك وجهى واركن، يالڭز بر تك وجهى اولان بلاغتنڭ، (تك بر سورهنڭ) مِثلنى گتيرمكدن إستنكافلرى و شيمدىيه قدر گلن و معارضه ايله شهرت قزانمق ايستهين مشهور بليغلرڭ و داهى عالملرڭ اونڭ هيچ بر وجهِ إعجازينه قارشى چيقامهملرى و عاجزانه سكوت ايتمهلرى؛ قرآن معجزه و طاقتِ بشرڭ فوقنده اولديغنه بر إمضادر.
أوت بر كلام "كيمدن گلمش و كيمه گلمش و نه ايچون؟" دينيلمهسيله قيمتى و علويتى و بلاغتى تظاهر ايتمهسى نقطهسندن، قرآنڭ مِثلى اولاماز و اوڭا
— 470 —
يتيشيلهمز. چونكه قرآن، بتون عالملرڭ ربّى و خالقنڭ خطابى و قونوشماسى و هيچ بر جهتده تقليدى و تصنّعى إحساس ايدهجك بر أماره بولونميان بر مكالمهسى و بتون إنسانلرڭ بلكه بتون مخلوقاتڭ نامنه مبعوث و نوعِ بشرڭ أڭ مشهور و نامدار مخاطبى بولونان و او مخاطبڭ قوّت و وسعتِ ايمانى، قوجه إسلاميتى ترشّح ايدوب صاحبنى قاب قوسَيْن مقامنه چيقارهرق مخاطبِ صمدانىيه مظهريتيله نزول ايدن و سعادتِ داريْنه دائر و خلقتِ كائناتڭ نتيجهلرينه و اوندهكى ربّانى مقصدلره عائد مسائلى و او مخاطبڭ بتون حقائقِ إسلاميهيى طاشييان أڭ يوكسك و أڭ گنيش اولان ايماننى بيان و ايضاح ايدن و قوجه كائناتڭ بر خريطه، بر ساعت، بر خانه گبى هر طرفنى گوستروب چويروب، اونلرى ياپان صنعتكارى طوريله إفاده و تعليم ايدن قرآنِ معجز البيانڭ ألبته مِثلنى گتيرمك ممكن دگلدر و درجهٔ إعجازينه يتيشيلمز.
هم، قرآنى تفسير ايدن و بر قسمى اوتوز قرق حتّى يتمش جلد اولارق برر تفسير يازان يوكسك ذكالى مدقّق بيڭلرله متفنّن علمانڭ، سندلرى و دليللريله بيان ايتدكلرى قرآندهكى حدسز مزيتلرى و نكتهلرى و خاصيتلرى و سرلرى و عالى معنالرى و امورِ غيبيهنڭ هر نوعندن كثرتلى غيبى إخبارلرى إظهار و إثبات ايتمهلرى و بِالخاصّه رسالهِٔ نورڭ يوز اوتوز كتابنڭ هر برى قرآنڭ بر مزيتنى، بر نكتهسنى قطعى برهانلرله إثبات ايتمهسى و بِالخاصّه معجزاتِ قرآنيه رسالهسى؛ و شمندوفر و طيّاره گبى مدنيتڭ خارقهلرندن چوق شيلرى قرآندن إستخراج ايدن يگرمنجى سوزڭ ايكنجى مقامى و رسالهِٔ نوره و ألكتريقه إشارت ايدن آيتلرڭ إشاراتنى بيلديرن إشاراتِ قرآنيه نامنده برنجى شعاع و حروفِ قرآنيه نه قدر منتظم، أسرارلى و معنالى اولديغنى گوسترن رموزاتِ ثمانيه نامندهكى سكز كوچك رسالهلر و سورهِٔ فتحڭ آخركى آيتى بش وجهله إخبارِ غيبى جهتنده معجزهلگنى إثبات ايدن كوچك بر رساله گبى رسالهِٔ نورڭ هر بر جزئى، قرآنڭ بر حقيقتنى، بر نورينى إظهار
— 471 —
ايتمهسى؛ قرآنڭ مِثلى اولماديغنه و معجزه و خارقه اولديغنه و بو عالمِ شهادتده عالمِ غيبڭ لسانى و بر علّام الغيوبڭ كلامى بولونديغنه بر إمضادر.
— 471 —
حرفڭ نورى و ثوابى و قيمتى اوندن يوزلره چيقماسى گبى قدسى إمتيازلرى قزانمش، دييه دنيا سيّاحى آڭلادى و قلبنه ديدى: ايشته بويله هر جهتله معجزاتلى بو قرآن؛ سورهلرينڭ إجماعيله و آياتنڭ إتّفاقيله و أنوارينڭ توافقيله و ثمرات و آثارينڭ تطابقيله بر تك واجب الوجودڭ وجودينه و وحدتنه و صفات و أسماسنه دليللرله إثبات صورتنده اويله شهادت ايتمش كه، بتون أهلِ ايمانڭ حدسز شهادتلرى، اونڭ شهادتندن ترشّح ايتمشلر.
ايشته بو يولجينڭ قرآندن آلديغى درسِ توحيد و ايمانه قيصه بر إشارت اولارق برنجى مقامڭ اون يدنجى مرتبهسنده بويله:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ الْقُرْاٰنُ الْمُعْجِزُ الْبَيَانِ اَلْمَقْبُولُ الْمَرْغُوبُ لِاَجْنَاسِ الْمَلَكِ وَ الْاِنْسِ وَ الْجَانِّ اَلْمَقْرُوءُ كُلُّ اٰيَاتِهِ فِى كُلِّ دَقِيقَةٍ بِكَمَالِ الْاِحْتِرَامِ بِاَلْسِنَةِ مِاٰتِ مِلْيُونٍ مِنْ نَوْعِ الْاِنْسَانِ الدَّائِمُ سَلْطَنَتُهُ الْقُدْسِيَّةُ عَلٰى اَقْطَارِ الْاَرْضِ وَ الْاَكْوَانِ وَ
— 472 —
عَلٰى وُجُوهِ الْاَعْصَارِ وَ الزَّمَانِ وَ الْجَارِى حَاكِمِيَّتُهُ الْمَعْنَوِيَّةُ النُّورَانِيَّةُ عَلٰى نِصْفِ الْاَرْضِ وَ خُمُسِ الْبَشَرِ فِى اَرْبَعَةَ عَشَرَ عَصْرًا بِكَمَالِ الْاِحْتِشَامِ.. وَ كَذَا شَهِدَ وَ بَرْهَنَ بِاِجْمَاعِ سُوَرِهِ الْقُدْسِيَّةِ السَّمَاوِيَّةِ وَ بِاِتِّفَاقِ اٰيَاتِهِ النُّورَانِيَّةِ الْاِلٰهِيَّةِ وَ بِتَوَافُقِ اَسْرَارِهِ وَ اَنْوَارِهِ وَ بِتَطَابُقِ حَقَائِقِهِ وَ ثَمَرَاتِهِ وَ اٰثَارِهِ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ
دينيلمشدر.
صوڭره، بر فقير إنسانه دگل فانى و موقّت بر تارلايى، بر خانهيى، بلكه قوجه كائناتى و دنيا قدر بر ملكِ باقىيى قزانديران و بر فانى آدمه أبدى بر حياتڭ لوازماتنى بولديران و أجلڭ دار آغاجنى بكلهين بر بيچارهيى إعدامِ أبديدن قورتاران و سعادتِ سرمديهنڭ خزينهسنى آچان أڭ قيمتدار سرمايهِٔ إنسانيهنڭ ايمان اولديغنى بيلن مذكور مسافر و حيات يولجيسى، كندى نفسنه ديدى كه: "هايدى، ايلرى! ايمانڭ حدسز مرتبهلرندن بر مرتبه داها قزانمق ايچون كائناتڭ هيئتِ مجموعهسنه مراجعت ايدوب، او ده نه دييور، ديڭلهملىيز؛ أركانندن و أجزاسندن آلديغمز درسلرى تكميل و تنوير ايتملىيز." دييه، قرآندن آلديغى گنيش و إحاطهلى بر دوربين ايله باقدى، گوردى:
بو كائنات، او قدر معنيدار و منتظمدر كه؛ مجسّم بر كتابِ سبحانى و جسمانى بر قرآنِ ربّانى و مزيَّن بر سراىِ صمدانى و منتظم بر شهرِ رحمانى صورتنده گورونويور. او كتابڭ بتون سورهلرى، آيتلرى و كلماتلرى، حتّى حرفلرى و بابلرى و فصللرى و صحيفهلرى و سطرلرى و عمومنده، هر وقت معنيدارانه محو و إثباتلرى و حكيمانه تغيير و تحويللرى؛ إجماع ايله، بر عليمِ كلّ شيئڭ و بر قديرِ كلّ شيئڭ و بر مصنّفڭ، هر شيده هر شيئى گورن و هر شيئڭ هر شيئى ايله مناسبتنى بيلن،
— 473 —
رعايت ايدن بر نقّاشِ ذو الجلالڭ و بر كاتبِ ذو الكمالڭ وجودينى و موجوديتنى بِالبداهه إفاده ايتدكلرى گبى، بتون أركان و أنواعيله و أجزا و جزئياتيله و سكنهلرى و مشتملاتيله و واردات و مصارفاتيله و اونلرده مصلحتكارانه تبديللريله و حكمتپرورانه تجديدلريله، بِالإتّفاق حدسز بر قدرت و نهايتسز بر حكمتله ايش گورن عالى بر اوستهنڭ و مِثلسز بر صانعڭ موجوديتنى و وحدتنى بيلديرييورلر. و كائناتڭ عظمتنه مناسب ايكى بيوك و گنيش حقيقتڭ شهادتلرى، كائناتڭ بو بيوك شهادتنى إثبات ايدييورلر.
برنجى حقيقت:اصول الدين و علمِ كلامڭ داهى علماسنڭ و حكماءِ إسلاميهنڭ گوردكلرى و حدسز برهانلرله إثبات ايتدكلرى "حدوث" و "إمكان" حقيقتلريدر. اونلر ديمشلر كه: "مادام عالمده و هر شيده تغيّر و تبدّل وار؛ ألبته فانيدر، حادثدر، قديم اولاماز. مادام حادثدر، ألبته اونى إحداث ايدن بر صانع وار. و مادام هر شيئڭ ذاتنده وجودى و عدمى، بر سبب بولونمازسه مساويدر؛ ألبته واجب و أزلى اولاماز. و مادام محال و باطل اولان دَور و تسلسل ايله بربرينى ايجاد ايتمك ممكن اولماديغى قطعى برهانلرله إثبات ايديلمش؛ ألبته اويله بر واجب الوجودڭ موجوديتى لازمدر كه، نظيرى ممتنع، مِثلى محال و بتون ماعداسى ممكن و ماسواسى مخلوقى اولاجق."
أوت حدوث حقيقتى كائناتى إستيلا ايتمش. چوغنى گوز گورويور، ديگر قسمنى عقل گورويور. چونكه گوزيمزڭ اوڭنده هر سنه گوز موسمنده اويله بر عالم وفات ايدر كه؛ هر بريسنڭ حدسز أفرادى بولونان و هر برى ذىحيات بر كائنات حكمنده اولان يوز بيڭ نوع نباتات و كوچوجك حيوانات، او عالم ايله برابر وفات ايدرلر. فقط او قدر إنتظام ايله بر وفاتدر كه؛ حشر و نشرلرينه مدار اولان و رحمت و حكمتڭ معجزهلرى، قدرت و علمڭ خارقهلرى بولونان چكردكلرى و تخملرى
— 474 —
و يمورطهجقلرى بهارده يرلرنده بيراقوب، دفترِ أعماللرينى و گوردكلرى وظيفهلرڭ پروغراملرينى اونلرڭ أللرينه ويرهرك، حفيظِ ذو الجلالڭ حمايهسى آلتنده، حكمتنه أمانت ايدر؛ صوڭره وفات ايدرلر. و بهار موسمنده، حشرِ أعظمڭ يوز بيڭ مثالى و نمونه و دليللرى حكمنده اولارق او وفات ايدن آغاجلر و كوكلر و بر قسم حيوانجقلر، عينًا إحيا و ديريلييورلر. و بر قسمنڭ دخى، كندى يرلرنده أمثاللرى و عينًا اونلره بڭزهينلرى ايجاد و إحيا اولونويور. و گچن بهارڭ موجوداتى، ايشلدكلرى عمللرڭ و وظيفهلرڭ صحيفهلرينى إعلانات گبى نشر ايدوب، وَ اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ آيتنڭ بر مثالنى گوسترييورلر.
هم هيئتِ مجموعه جهتنده، هر گوزده و بهارده بيوك بر عالم وفات ايدر و تازه بر عالم وجوده گلير. و او وفات و حدوث، او قدر منتظم جريان ايدييور و او وفات و حدوثده، غايت إنتظام و ميزانله او قدر نوعلرڭ وفياتلرى و حدوثلرى اولويور كه؛ گويا دنيا اويله بر مسافرخانهدر كه، ذىحيات كائناتلر اوڭا مسافر اولورلر و سيّال عالملر و سيّار دنيالر اوڭا گليرلر، وظيفهلرينى گورورلر، گيدرلر. ايشته، بو دنياده بويله حياتدار دنيالرى و وظيفهدار كائناتلرى كمالِ علم و حكمت و ميزانله و موازنه و إنتظام و نظامله إحداث و ايجاد ايدوب ربّانى مقصدلرده و إلٰهى غايهلرده و رحمانى خدمتلرده قديرانه إستعمال و رحيمانه إستخدام ايدن بر ذاتِ ذو الجلالڭ وجوبِ وجودى و حدسز قدرتى و نهايتسز حكمتى، بِالبداهه گونش گبى، عقللره گورونويور. "حدوث" مسائلنى رسالهِٔ نوره و محقّقينِ كلاميهنڭ كتابلرينه حواله ايله او بحثى قپايورز.
امّا "إمكان" جهتى ايسه؛ او ده كائناتى إستيلا و إحاطه ايتمش. چونكه گورويورز كه؛ هر شى، كلّى و جزئى بولونسون، بيوك و كوچك اولسون عرشدن فرشه، ذرّاتدن سيّاراته قدر هر موجود؛ مخصوص بر ذات و معيّن بر صورت و ممتاز
— 475 —
بر شخصيت و خاص صفتلر و حكمتلى كيفيتلر و مصلحتلى جهازلر ايله دنيايه گوندريلييور. حالبوكه او مخصوص ذاته و او ماهيته، حدسز إمكانات ايچنده او خصوصيتى ويرمك.. هم صورتلر عددنجه إمكانلر و إحتماللر ايچنده او نقشلى و فارقهلى و مناسب او معيّن صورتى گيديرمك.. هم همجنسندن اولان أشخاصڭ مقدارنجه إمكانلر ايچنده چالقانان او موجوده، او لايق شخصيتى إمتيازله تخصيص ايتمك.. هم صفتلرڭ نوعلرى و مرتبهلرى صاييسنجه إمكانلر و إحتماللر ايچنده شكلسز و متردّد بولونان او مصنوعه، او خاص و موافق، مصلحتلى صفتلرى يرلشديرمك.. هم حدسز يوللر و طرزلرده بولونماسى ممكن اولماسى نقطهسنده حدسز إمكانات و إحتمالات ايچنده متحيّر، سرگردان، هدفسز او مخلوقه، او حكمتلى كيفيتلرى و عنايتلى جهازلرى طاقمق و تجهيز ايتمك؛ ألبته كلّى و جزئى بتون ممكنات عددنجه و هر ممكنڭ مذكور ماهيت و هويت، هيئت و صورت، صفت و وضعيتنڭ إمكاناتى عددنجه تخصيص ايديجى، ترجيح ايديجى، تعيين ايديجى، إحداث ايديجى بر واجب الوجودڭ وجوبِ وجودينه و حدسز قدرتنه و نهايتسز حكمتنه و هيچ بر شى و هيچ بر شأن اوندن گيزلنمديگنه و هيچ بر شى اوڭا آغير گلمديگنه و أڭ بيوك بر شى أڭ كوچك بر شى گبى اوڭا قولاى گلديگنه و بر بهارى بر آغاج قدر و بر آغاجى بر چكردك قدر سهولتله ايجاد ايدهبيلديگنه إشارتلر و دلالتلر و شهادتلر، إمكان حقيقتندن چيقوب كائناتڭ بو بيوك شهادتنڭ بر قنادينى تشكيل ايدرلر. كائناتڭ شهادتنى، هر ايكى قنادى و ايكى حقيقتيله رسالهِٔ نور أجزالرى و بِالخاصّه يگرمى ايكنجى و اوتوز ايكنجى سوزلر و يگرمنجى و اوتوز اوچنجى مكتوبلر تماميله إثبات و ايضاح ايتدكلرندن اونلره حواله ايدهرك بو پك اوزون قصّهيى قيصه كسدك.
كائناتڭ هيئتِ مجموعهسندن گلن بيوك و كلّى شهادتڭ ايكنجى قنادينى إثبات ايدن:
— 476 —
ايكنجى حقيقت:بو متماديًا چالقانان إنقلابلر و تحوّلاتلر ايچنده وجودينى و خدمتنى و ذىحيات ايسه حياتنى محافظهيه و وظيفهسنى يرينه گتيرمگه چاليشان مخلوقاتده، قوّتلرينڭ بتون بتون خارجنده بر تعاون حقيقتى گورونويور. مثلا: عنصرلرى ذىحياتڭ إمدادينه، خصوصًا بلوطلرى نباتاتڭ مددينه و نباتاتى دخى حيواناتڭ يارديمنه و حيوانات ايسه إنسانلرڭ معاونتنه و ممهلرڭ كوثر گبى سوتلرى، ياورولرڭ بسلنمهلرينه و ذىحياتلرڭ إقتدارلرى خارجندهكى پك چوق حاجتلرى و أرزاقلرى، اومولمدق يرلردن اونلرڭ أللرينه ويريلمسى، حتّى ذرّاتِ طعاميه دخى حجيراتِ بدنيهنڭ تعميرينه قوشمالرى گبى تسخيرِ ربّانى ايله و إستخدامِ رحمانى ايله، حقيقتِ تعاونڭ پك چوق مثاللرى طوغريدن طوغرىيه، بتون كائناتى بر سراى گبى إداره ايدن بر ربّ العالمينڭ عمومى و رحيمانه ربوبيتنى گوسترييورلر.
أوت جامد و شعورسز و شفقتسز اولان و بربرينه شفقتكارانه، شعوردارانه وضعيت گوسترن معاونتجيلر، ألبته غايت رحيم و حكيم بر ربِّ ذو الجلالڭ قوّتيله، رحمتيله، أمريله يارديمه قوشديريلييورلر.
ايشته كائناتده جارى اولان تعاونِ عمومى، سيّاراتدن تا ذىحياتڭ أعضا و جهازات و ذرّاتِ بدنيهسنه قدر كمالِ إنتظامله جريان ايدن موازنهِٔ عامّه و محافظهِٔ شامله و سماواتڭ يالديزلى يوزندن و زمينڭ زينتلى يوزندن تا چيچكلرڭ سوسلى يوزلرينه قدر قلم گزديرن تزيين و كهكشاندن و منظومهِٔ شمسيهدن تا مصر و نار گبى ميوهلره قدر حكم ايدن تنظيم و گونش و قمردن و عنصرلردن و بلوطلردن تا بال آريلرينه قدر مأموريت ويرن توظيف گبى پك بيوك حقيقتلرڭ بيوكلكلرى نسبتندهكى شهادتلرى، كائناتڭ شهادتنڭ ايكنجى قنادينى إثبات و تشكيل ايدرلر. مادام رسالهِٔ نور بو بيوك شهادتى إثبات و ايضاح ايتمش، بز بوراده بو قيصهجق إشارتله إكتفا ايدرز. ايشته دنيا سيّاحنڭ كائناتدن آلديغى درسِ ايمانىيه قيصه بر إشارت اولارق برنجى مقامڭ اون سكزنجى مرتبهسنده بويله:
— 477 —
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْمُمْتَنِعُ نَظِيرُهُ اَلْمُمْكِنُ كُلُّ مَاسِوَاهُ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ هٰذِهِ الْكَائِنَاتُ الْكِتَابُ الْكَبِيرُ الْمُجَسَّمُ وَ الْقُرْاٰنُ الْجِسْمَانِىُّ الْمُعَظَّمُ وَ الْقَصْرُ الْمُزَيَّنُ الْمُنَظَّمُ وَ الْبَلَدُ الْمُحْتَشَمُ الْمُنْتَظَمُ بِاِجْمَاعِ سُوَرِهِ وَ اٰيَاتِهِ وَ كَلِمَاتِهِ وَ حُرُوفِهِ وَ اَبْوَابِهِ و فُصُولِهِ وَ صُحُفِهِ وَ سُطُورِهِ وَ اِتِّفَاقِ اَرْكَانِهِ وَ اَنْوَاعِهِ وَ اَجْزَائِهِ وَ جُزْئِيَّاتِهِ وَ سَكَنَتِهِ وَ مُشْتَمِلَاتِهِ وَ وَارِدَاتِهِ وَ مَصَارِفِهِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الْحُدُوثِ وَ التَّغَيُّرِ وَ الْاِمْكَانِ بِاِجْمَاعِ جَمِيعِ عُلَمَاءِ عِلْمِ الْكَلَامِ وَ بِشَهَادَةِ حَقِيقَةِ تَبْدِيلِ صُورَتِهِ وَ مُشْتَمِلَاتِهِ بِالْحِكْمَةِ وَ الْاِنْتِظَامِ وَ تَجْدِيدِ حُرُوفِهِ وَ كَلِمَاتِهِ بِالنِّظَامِ وَ الْمِيزَانِ وَ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّعَاوُنِ وَ التَّجَاوُبِ وَ التَّسَانُدِ وَ التَّدَاخُلِ وَ الْمُوَازَنَةِ وَ الْمُحَافَظَةِ فِى مَوْجُودَاتِهِ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ
دينيلمشدر.
صوڭره، دنيايه گلن و دنيانڭ ياراداننى آرايان و اون سكز عدد مرتبهلردن چيقان و عرشِ حقيقته يتيشن بر معراجِ ايمانى ايله غائبانه معرفتدن حاضرانه و مخاطبانه بر مقامه ترقّى ايدن مراقلى و مشتاق يولجى آدم، كندى روحنه ديدى كه: فاتحهِٔ شريفهده باشندن تا اِيَّاكَ كلمهسنه قدر غائبانه مدح و ثنا ايله بر حضور گلوب اِيَّاكَ خطابنه چيقيلماسى گبى، بز دخى طوغريدن طوغرىيه غائبانه آرامايى بيراقوب، آراديغمزى آراديغمزدن صورمالىيز؛ هر شيئى گوسترن گونشى، گونشدن صورمق گركدر. أوت هر شيئى گوسترن، كندينى هر شيدن
— 478 —
زياده گوسترر. اويله ايسه شمسڭ شعاعاتى ايله اونى گورمك و طانيمق گبى، خالقمزڭ أسماءِ حسنىسيله و صفاتِ قدسيهسيله اونى قابليتمزڭ نسبتنده طانيمايه چاليشهبيليرز.
بو مقصدڭ حدسز يوللرندن ايكى يولى و او ايكى يولڭ حدسز مرتبهلرندن ايكى مرتبهيى و او ايكى مرتبهنڭ پك چوق حقيقتلرندن و پك چوق اوزون تفصيلاتندن يالڭز ايكى حقيقتى إجمال و إختصار ايله بو رسالهده بيان ايدهجگز.
برنجى حقيقت:بِالمشاهده گوزيمزله گورونن و محيط و دائمى و منتظم و دهشتلى و سماوى و أرضى اولان بتون موجوداتى چويرن و تبديل و تجديد ايدن و كائناتى قاپلايان فعاليتِ مستوليه حقيقتى گورونمسى و او هر جهتله حكمتمدار فعاليت حقيقتنڭ ايچنده تظاهرِ ربوبيت حقيقتنڭ بِالبداهه حسّ ايديلمهسى و او هر جهتله رحمتفشان تظاهرِ ربوبيت حقيقتنڭ ايچنده، تبارزِ الوهيت حقيقتى بِالضروره بيلينمش اولماسيدر.
ايشته بو حاكمانه و حكيمانه فعاليتِ دائمهدن و پردهسنڭ آرقهسنده بر فاعلِ قدير و عليمڭ أفعالى، گورونور گبى حسّ ايديلير. و بو مربّيانه و مدبّرانه أفعالِ ربّانيهدن و پردهسنڭ آرقهسندن، هر شيده جلوهلرى بولونان أسماءِ إلٰهيه، حسّ ايديلير درجهسنده بداهتله بيلينير. و بو جلالدارانه و جمالپرورانه جلوهلهنن أسماءِ حسنىدن و پردهسنڭ آرقهسنده صفاتِ سبعهِٔ قدسيهنڭ علم اليقين، بلكه عين اليقين، بلكه حقّ اليقين درجهسنده وجودلرى و تحقّقلرى آڭلاشيلير. و بو يدى قدسى صفاتڭ دخى، بتون مصنوعاتڭ شهادتيله هم حياتدارانه، هم قديرانه، هم عليمانه، هم سميعانه، هم بصيرانه، هم مريدانه، هم متكلّمانه نهايتسز بر صورتده تجلّيلرى ايله بِالبداهه و بِالضروره و بِعلم اليقين بر موصوفِ واجب الوجودڭ و بر
— 479 —
مسمّاءِ واحدِ أحدڭ و بر فاعلِ فردِ صمدڭ موجوديتى، گونشدن داها ظاهر، داها پارلاق بر طرزده قلبدهكى ايمان گوزينه گورونور گبى قطعى بيلينير. چونكه گوزل و معنيدار بر كتاب و منتظم بر خانه، بداهتله يازمق و ياپمق فعللرينى و گوزل يازمق و إنتظاملى ياپمق فعللرى دخى بداهتله يازيجى و دولگر ناملرينى، يازيجى و دولگر عنوانلرى ايسه بداهتله كتابت و دولگرلك صنعتلرينى و صفتلرينى و بو صنعت و صفتلر بداهتله هر حالده بر ذاتى إستلزام ايدر كه، موصوف و صانع و مسمّا و فاعل اولسون. فاعلسز بر فعل و مسمّاسز بر إسم ممكن اولماديغى گبى؛ موصوفسز بر صفت، صنعتكارسز بر صنعت دخى ممكن دگلدر.
ايشته بو حقيقت و قاعدهيه بناءً، بو كائنات بتون موجوداتيله برابر قدرڭ قلميله يازيلمش، قدرتڭ چكيجيله ياپيلمش معنيدار حدسز كتابلر، مكتوبلر، نهايتسز بنالر و سرايلر حكمنده (هر برى بيڭلر وجهله و برابر حدسز وجوه ايله) ربّانى و رحمانى نهايتسز فعللرى و او فعللرڭ منشألرى اولان بيڭبر أسماءِ إلٰهيهيى حدسز جلوهلريله و او گوزل إسملرڭ منبعى اولان يدى صفاتِ سبحانيهنڭ نهايتسز تجلّيلريله، او يدى محيط و قدسى صفتلرڭ معدنى و موصوفى اولان أزلى و أبدى بر ذاتِ ذو الجلالڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه حدسز إشارتلر و نهايتسز شهادتلر ايتدكلرى گبى؛ بتون او موجوداتده بولونان بتون حُسنلر، جماللر، قيمتلر، كماللر دخى، أفعالِ ربّانيهنڭ و أسماءِ إلٰهيهنڭ و صفاتِ صمدانيهنڭ و شئوناتِ سبحانيهنڭ كنديلرينه لايق و موافق قدسى جماللرينه و كماللرينه و هپسى بردن ذاتِ أقدسڭ قدسى جمالنه و كمالنه بداهتله شهادت ايدرلر.
ايشته فعاليت حقيقتى ايچنده تظاهر ايدن ربوبيت حقيقتى؛ علم و حكمتله خلق و ايجاد و صنع و إبداع، نظام و ميزان ايله تقدير و تصوير و تدبير و تدوير،
— 480 —
قصد و إراده ايله تحويل و تبديل و تنزيل و تكميل، شفقت و رحمتله إطعام و إنعام و إكرام و إحسان گبى شئوناتيله و تصرّفاتيله كندينى گوسترر و طانيتديرر. و تظاهرِ ربوبيت حقيقتى ايچنده بداهتله حسّ ايديلن و بولونان الوهيتڭ تبارز حقيقتى دخى؛ أسماءِ حسنىنڭ رحيمانه و كريمانه جلوهلريله و يدى صفاتِ ثبوتيه اولان حيات، علم، قدرت، إراده، سمع، بصر و كلام صفتلرينڭ جلاللى و جماللى تجلّيلريله كندينى طانيتديرر، بيلديرر.
أوت ناصلكه كلام صفتى، وحيلر و إلهاملر ايله ذاتِ أقدسى طانيتديرر، اويله ده؛ قدرت صفتى دخى، مجسّم كلمهلرى حكمنده اولان صنعتلى أثرلريله او ذاتِ أقدسى بيلديرر و كائناتى باشدن باشه بر فرقانِ جسمانى ماهيتنده گوستروب، بر قديرِ ذو الجلالى توصيف و تعريف ايدر. و علم صفتى دخى؛ حكمتلى، إنتظاملى، ميزانلى اولان بتون مصنوعات مقدارنجه و علم ايله إداره و تدبير و تزيين و تمييز ايديلن بتون مخلوقات عددنجه، موصوفلرى اولان بر تك ذاتِ أقدسى بيلديرر. و حيات صفتى ايسه؛ قدرتى بيلديرن بتون أثرلر و علمڭ وجودينى بيلديرن بتون إنتظاملى و حكمتلى و ميزانلى و زينتلى صورتلر، حاللر و سائر صفتلرى بيلديرن بتون دليللر، صفتِ حياتڭ دليللريله برابر، حيات صفتنڭ تحقّقنه دلالت ايتدكلرى گبى؛ حيات دخى، بتون او دليللريله، آيينهلرى اولان بتون ذىحياتلرى شاهد گوسترهرك ذاتِ حىّ قيّومى بيلديرر. و كائناتى، سربسر هر وقت تازه تازه و آيرى آيرى جلوهلرى و نقشلرى گوسترمك ايچون دائما دگيشن و تازهلهنن و حدسز آيينهلردن تركّب ايدن بر آيينهِٔ أكبر صورتنه چويرر. و بو قياسله گورمك و ايشيتمك، إختيار ايتمك و قونوشمق صفتلرى دخى؛ هر برى برر كائنات قدر ذاتِ أقدسى بيلديرر، طانيتديرر.
— 481 —
هم او صفتلر، ذاتِ ذو الجلالڭ وجودينه دلالت ايتدكلرى گبى، حياتڭ وجودينه و تحقّقنه و او ذاتڭ حياتدار و ديرى اولديغنه دخى بداهتله دلالت ايدرلر. چونكه بيلمك حياتڭ علامتى، ايشيتمك ديريلك أمارهسى، گورمك ديريلره مخصوص، إراده حيات ايله اولابيلير، إختيارى إقتدار ذىحياتلرده بولونور، تكلّم ايسه بيلن ديريلرڭ ايشيدر.
ايشته بو نقطهلردن آڭلاشيلير كه؛ حيات صفتنڭ يدى دفعه كائنات قدر دليللرى و كندى وجودينى و موصوفڭ وجودينى بيلديرن برهانلرى واردر كه، بتون صفتلرڭ أساسى و منبعى و إسمِ أعظمڭ مصدرى و مدارى اولمشدر. رسالهِٔ نور، بو برنجى حقيقتى قوّتلى برهانلر ايله إثبات و بر درجه ايضاح ايتديگندن، بو دڭزدن بو مذكور قطره ايله شيمديلك إكتفا ايدييورز.
ايكنجى حقيقت:صفتِ كلامدن گلن تكلّمِ إلٰهيدر.
لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّى
آيتنڭ سرّيله: كلامِ إلٰهى، نهايتسزدر. بر ذاتڭ وجودينى بيلديرن أڭ ظاهر علامت، قونوشماسيدر. ديمك بو حقيقت، نهايتسز بر صورتده متكلّمِ أزلينڭ موجوديتنه و وحدتنه شهادت ايدر. بو حقيقتڭ ايكى قوّتلى شهادتى، بو رسالهنڭ اون دردنجى و اون بشنجى مرتبهلرنده بيان ايديلن وحيلر و إلهاملر جهتيله و گنيش بر شهادتى دخى، اوننجى مرتبهسنده إشارت ايديلن كتبِ مقدّسهِٔ سماويه جهتيله و چوق پارلاق و جامع بر ديگر شهادتى دخى، اون يدنجى مرتبهسنده قرآنِ معجز البيان جهتيله گلديگندن، بو حقيقتڭ بيان و شهادتنى او مرتبهلره حواله ايدوب او حقيقتى معجزانه إعلان ايدن و شهادتنى سائر حقيقتلرڭ شهادتلريله برابر إفاده ايدن
شَهِدَ اللّٰهُ اَنَّهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ وَ الْمَلٰئِكَةُ وَ اُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
آيتِ معظّمهنڭ أنوارى و أسرارى،
— 482 —
بزم بو يولجىيه كافى و وافى گلمش كه، داها ايلرى گيدهمهمش. ايشته بو يولجينڭ، بو مقامِ قدسيدن آلديغى درسڭ قيصه بر مئالنه بر إشارت اولارق، برنجى مقامڭ اون طوقوزنجى مرتبهسنده:
لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ لَهُ الْاَسْمَاءُ الْحُسْنٰى وَ لَهُ الصِّفَاتُ الْعُلْيَا وَ لَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى اَلَّذِى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اَلذَّاتُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ بِاِجْمَاعِ جَمِيعِ صِفَاتِهِ الْقُدْسِيَّةِ الْمُحِيطَةِ وَ جَمِيعِ اَسْمَائِهِ الْحُسْنٰى اَلْمُتَجَلِّيَّةِ بِاِتِّفَاقِ جَمِيعِ شُؤُنَاتِهِ وَ اَفْعَالِهِ الْمُتَصَرِّفَةِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ حَقِيقَةِ تَبَارُزِ الْاُلُوهِيَّةِ فِى تَظَاهُرِ الرُّبُوبِيَّةِ فِى دَوَامِ الْفَعَّالِيَّةِ الْمُسْتَوْلِيَةِ بِفِعْلِ الْاِيجَادِ وَ الْخَلْقِ وَ الصُّنْعِ وَ الْاِبْدَاعِ بِاِرَادَةٍ وَ قُدْرَةٍ وَ بِفِعْلِ التَّقْدِيرِ وَ التَّصْوِيرِ وَ التَّدْبِيرِ وَ التَّدْوِيرِ بِاِخْتِيَارٍ وَ حِكْمَةٍ وَ بِفِعْلِ التَّصْرِيفِ وَ التَّنْظِيمِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ الْاِدَارَةِ وَ الْاِعَاشَةِ بِقَصْدٍ وَ رَحْمَةٍ وَ بِكَمَالِ الْاِنْتِظَامِ وَ الْمُوَازَنَةِ وَ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ اَسْرَارِ - شَهِدَ اللّٰهُ اَنَّهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ وَ الْمَلٰئِكَةُ وَ اُولُوا الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
دينيلمشدر.
٭ ٭ ٭
— 483 —
اوچنجى شعاع اولان بو مناجات رسالهسى، آيت الكبرا و بش آلتى رسالهلر ايله برلكده قسطمونيده تأليف ايديلمشدر. استادڭ قسطمونيدهكى حياتنڭ سيرينه و مشغوليتنه و خدمتنڭ هانگى مسئلهلر أطرافنده دونديگنه پارلاق بر نمونهدر. أوت سعيد النورسى، بو رسالهلردهكى حقيقتلرڭ دلالتيله، ملّت و إسلاميت ايچون أڭ ألزم خدمت اولان ايمانڭ تقويهسى ايچون چاليشييوردى.
٭ ٭ ٭
مقدّمه
بو سكزنجى حجّتِ ايمانيه؛ وجوبِ وجوده و وحدانيته دلالت ايتديگى گبى، هم دلائلِ قطعيه ايله ربوبيتڭ إحاطهسنه و قدرتنڭ عظمتنه دلالت ايدر. هم حاكميتنڭ إحاطهسنه و رحمتنڭ شمولنه دخى دلالت و إثبات ايدر. هم كائناتڭ بتون أجزاسنه حكمتنڭ إحاطهسنى و علمنڭ شمولنى إثبات ايدر.
الحاصل: بو سكزنجى حجّتِ ايمانيهنڭ هر بر مقدّمهسنڭ سكز نتيجهسى وار. سكز مقدّمهلرڭ هر برنده، سكز نتيجهيى دليللريله إثبات ايدر كه؛ بو جهتده بو سكزنجى حجّتِ ايمانيهده يوكسك مزيتلر واردر.
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 484 —
مناجات
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اِنَّ فِى خَلْقِ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ وَ اخْتِلَافِ الَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَ الْفُلْكِ الَّتِى تَجْرِى فِى الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا اَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَاَحْيَا بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَ بَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَ السَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْاَرْضِ لٰايَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ
يا إلٰهى و يا ربّى!بن ايمانڭ گوزيله و قرآنڭ تعليميله و نوريله و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ درسيله و إسمِ حكيمڭ گوسترمهسيله گورويورم كه: سماواتده هيچ بر دوران و حركت يوقدر كه؛ بويله إنتظاميله سنڭ موجوديتڭه إشارت و دلالت ايتمهسين. و هيچ بر أجرامِ سماويه يوقدر كه؛ سكوتيله گورولتيسز وظيفه گورهرك ديركسز طورمالريله، سنڭ ربوبيتڭه و وحدتڭه شهادتى و إشارتى اولماسين. و هيچ بر ييلديز يوقدر كه؛ موزون خلقتيله، منتظم وضعيتيله و نورانى تبسّميله و بتون ييلديزلره مماثلت و مشابهت سكّهسيله سنڭ حشمتِ الوهيتڭه و
— 485 —
وحدانيتڭه إشارت و شهادتده بولونماسين. و اون ايكى سيّارهدن هيچ بر سيّاره ييلديز يوقدر كه؛ حكمتلى حركتيله و إطاعتلى مسخّريتيله و إنتظاملى وظيفهسيله و أهمّيتلى پيكلريله سنڭ وجوبِ وجوديڭه شهادت و سلطنتِ الوهيتڭه إشارت ايتمهسين!..
أوت گوكلر؛ سكنهلريله، هر برى تك باشيله شهادت ايتدكلرى گبى، هيئتِ مجموعهسيله درجهِٔ بداهتده، (أى زمين و گوكلرى يارادان ياراتيجى!) سنڭ وجوبِ وجوديڭه اويله ظاهر شهادت.. (و أى ذرّاتى، منتظم مركّباتيله تدبيرينى گورن و إداره ايدن و بو سيّاره ييلديزلرى منظوم پيكلريله دونديرن، أمرينه إطاعت ايتديرن!) سنڭ وحدتڭه و برلگڭه اويله قوّتلى شهادت ايدرلر كه، گوگڭ يوزنده بولونان ييلديزلر صاييسنجه نورانى برهانلر و پارلاق دليللر او شهادتى تصديق ايدرلر. هم بو صافى، تميز، گوزل گوكلر؛ فوق العاده بيوك و فوق العاده سرعتلى أجراميله منتظم بر اوردو و ألكتريق لامبالريله سوسلنمش بر سلطنت دونانماسى وضعيتنى گوسترمك جهتيله، سنڭ ربوبيتڭڭ حشمتنه و هر شيئى ايجاد ايدن قدرتڭڭ عظمتنه ظاهر دلالت.. و حدسز سماواتى إحاطه ايدن حاكميتڭڭ و هر بر ذىحياتى قوجاغنه آلان رحمتڭڭ حدسز گنيشلكلرينه قوّتلى إشارت.. و بتون مخلوقاتِ سماويهنڭ بتون ايشلرينه و كيفيتلرينه تعلّق ايدن و آووجنه آلان، تنظيم ايدن علمڭڭ هر شيئه إحاطهسنه و حكمتڭڭ هر ايشه شمولنه شبههسز شهادت ايدرلر. و او شهادت و دلالت او قدر ظاهردر كه؛ گويا ييلديزلر، شاهد اولان گوكلرڭ شهادت كلمهلرى و تجسّم ايتمش نورانى دليللريدرلر. هم
— 486 —
سماوات ميداننده، دڭزنده، فضاسندهكى ييلديزلر ايسه؛ مطيع نفرلر، منتظم سفينهلر، خارقه طيّارهلر، عجائب لامبالر گبى وضعيتيله، سنڭ سلطنتِ الوهيتڭڭ شعشعهسنى گوسترييورلر. و او اوردونڭ أفرادندن بر ييلديز اولان گونشمزڭ سيّارهلرنده و زمينمزدهكى وظيفهلرينڭ دلالت و إخطاريله، گونشڭ سائر آرقداشلرى اولان ييلديزلرڭ بر قسمى آخرت عالملرينه باقارلر و وظيفهسز دگللر؛ بلكه باقى اولان عالملرڭ گونشلريدرلر.
أى واجب الوجود! أى واحدِ أحد! بو خارقه ييلديزلر، بو عجيب گونشلر، آيلر؛ سنڭ ملكڭده، سنڭ سماواتڭده، سنڭ أمرڭ ايله و قوّتڭ و قدرتڭ ايله و سنڭ إداره و تدبيرڭ ايله تسخير و تنظيم و توظيف ايديلمشلردر. بتون او أجرامِ علويه، كنديلرينى يارادان و دونديرن و إداره ايدن بر تك خالقه تسبيح ايدرلر، تكبير ايدرلر، لسانِ حال ايله "سبحان اللّٰه، اللّٰه أكبر" ديرلر. بن دخى اونلرڭ بتون تسبيحاتيله سنى تقديس ايدرم.
أى شدّتِ ظهورندن گيزلنمش و أى عظمتِ كبرياسندن إختفا ايتمش اولان قديرِ ذو الجلال!أى قادرِ مطلق! قرآنِ حكيمڭڭ درسيله و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ تعليميله آڭلادم: ناصلكه گوكلر، ييلديزلر، سنڭ موجوديتڭه و وحدتڭه شهادت ايدرلر.. اويله ده؛ جوِّ سما بلوطلريله و شمشكلرى و رعدلرى و روزگارلريله و ياغمورلريله، سنڭ وجوبِ وجوديڭه و وحدتڭه شهادت ايدرلر.
أوت جامد، شعورسز بلوط، آبِ حيات اولان ياغمورى، محتاج اولان ذىحياتلرڭ إمدادينه گوندرمسى، آنجق سنڭ رحمتڭ و حكمتڭ
— 487 —
ايلهدر. قاريشق تصادف قاريشهماز. هم ألكتريقڭ أڭ بيوگى بولونان و فوائدِ تنويريهسنه إشارت ايدهرك اوندن إستفادهيه تشويق ايدن شمشك ايسه، سنڭ فضادهكى قدرتڭى گوزلجه تنوير ايدر. هم ياغمورڭ گلمهسنى مژدهلهين و قوجه فضايى قونوشديران و تسبيحاتنڭ گورولتيسيله گوكلرى چينلاتان رعدات دخى، لسانِ قال ايله قونوشارق سنى تقديس ايدوب، ربوبيتڭه شهادت ايدر. هم ذىحياتلرڭ ياشاماسنه أڭ لزوملى رزقى و إستفادهجه أڭ قولايى و نَفَسلرى ويرمك، نفوسلرى راحتلانديرمق گبى چوق وظيفهلر ايله توظيف ايديلن روزگارلر دخى؛ جوّى عادتا بر حكمته بناءً "لوحِ محو و إثبات" و "يازار، إفاده ايدر، صوڭره بوزار تختهسى" صورتنه چويرمكله، سنڭ فعاليتِ قدرتڭه إشارت و سنڭ وجوديڭه شهادت ايتديگى گبى، سنڭ مرحمتڭله بلوطلردن صاغوب ذىحياتلره گوندريلن رحمت دخى؛ موزون، منتظم قطرهلرى كلمهلريله، سنڭ وسعتِ رحمتڭه و گنيش شفقتڭه شهادت ايدر.
أى متصرّفِ فعّال و أى فيّاضِ متعال! سنڭ وجوبِ وجوديڭه شهادت ايدن بلوط، برق، رعد، روزگار، ياغمور؛ برر برر شهادت ايتدكلرى گبى، هيئتِ مجموعهسيله كيفيتجه بربرندن اوزاق، ماهيتجه بربرينه مخالف اولمقله برابر، برلك، برابرلك، بربرى ايچنه گيرمك و بربرينڭ وظيفهسنه يارديم ايتمك حيثيتيله، سنڭ وحدتڭه و برلگڭه غايت قوّتلى إشارت ايدرلر. هم قوجه فضايى بر محشرِ عجائب ياپان و بعض گونلرده بر قاچ دفعه طولديروب بوشالتان ربوبيتڭڭ حشمتنه و او گنيش جوّى،
— 488 —
يازار دگيشديرر بر لوحه گبى و صيقار و اونڭله زمين باغچهسنى صولانديرر بر سونگر گبى تصرّف ايدن قدرتڭڭ عظمتنه و هر بر شيئه شمولنه شهادت ايتدكلرى گبى؛ عموم زمينه و بتون مخلوقاته جوّ پردهسى آلتنده باقان و إداره ايدن رحمتڭڭ و حاكميتڭڭ حدسز گنيشلكلرينه و هر شيئه يتيشمهلرينه دلالت ايدر. هم فضادهكى هوا، او قدر حكيمانه وظيفهلرده إستخدام و بلوط و ياغمور، او قدر عليمانه فائدهلرده إستعمال اولونور كه؛ هر شيئه إحاطه ايدن بر علم و هر شيئه شامل بر حكمت اولمازسه، او إستعمال، او إستخدام اولاماز.
أى فعّال لما يُريد! جوِّ فضادهكى فعاليتڭله هر وقت بر نمونهِٔ حشر و قيامت گوسترمك، بر ساعتده يازى قيشه و قيشى يازه دونديرمك، بر عالم گتيرمك، بر عالم غيبه گوندرمك مِثللو شئوناتده بولونان قدرتڭ؛ دنيايى آخرته چويرهجك و آخرتده شئوناتِ سرمديهيى گوسترهجك إشارتنى ويرييور.
أى قديرِ ذو الجلال! جوِّ فضادهكى هوا، بلوط و ياغمور، برق و رعد؛ سنڭ ملكڭده، سنڭ أمرڭ و حولڭ ايله، سنڭ قوّت و قدرتڭله مسخّر و وظيفهداردرلر. ماهيتجه بربرندن اوزاق اولان بو فضا مخلوقاتى، غايت سرعتلى و آنى أمرلره و چابوق و عجله قوماندالره إطاعت ايتديرن آمر و حاكملرينى تقديس ايدهرك، رحمتنى مدح و ثنا ايدرلر.
أى أرض و سماواتڭ خالقِ ذو الجلالى!سنڭ قرآنِ حكيمڭڭ تعليميله و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ درسيله ايمان ايتدم و بيلدم كه:
— 489 —
ناصل سماوات ييلديزلريله و جوِّ فضا مشتملاتيله سنڭ وجوبِ وجوديڭه و سنڭ برلگڭه و وحدتڭه شهادت ايدييورلر. اويله ده: أرض بتون مخلوقاتيله و أحواليله سنڭ موجوديتڭه و وحدتڭه، موجوداتى عددنجه شهادتلر و إشارتلر ايدرلر. أوت زمينده هيچ بر تحوّل و آغاج و حيوانلرنده هر سنهده اوربهسنى دگيشديرمك گبى هيچ بر تبدّل (جزئى اولسون، كلّى اولسون) يوقدر كه؛ إنتظاميله، سنڭ وجوديڭه و وحدتڭه إشارت ايتمهسين. هم هيچ بر حيوان يوقدر كه، ضعفيت و إحتياجنڭ درجهسنه گوره ويريلن رحيمانه رزقيله و ياشاماسنه لزومى بولونان جهازاتڭ حكيمانه ويريلمهسيله، سنڭ وارلغڭه و برلگڭه شهادتى اولماسين. هم هر بهارده گوزيمز اوڭنده ايجاد ايديلن نباتات و حيواناتدن هيچ بر دانهسى يوقدر كه، صنعتِ عجيبهسيله و لطيف زينتيله و تام تميّزيله و إنتظاميله و موزونيتيله سنى بيلديرمسين. و زمين يوزينى طولديران و نباتات و حيوانات دينيلن قدرتڭڭ خارقهلرى و معجزهلرى؛ محدود و مادّهلرى بر و متشابه اولان يمورطه و يمورطهجقلردن و قطرهلردن و حبّه و حبّهجكلردن و چكردكلردن؛ ياڭليشسز، مكمّل، سوسلى، علامتِ فارقهلى اولارق ياراديليشلرى، صانعِ حكيملرينڭ وجودينه و وحدتنه و حكمتنه و حدسز قدرتنه اويله بر شهادتدر كه، ضيانڭ گونشه شهادتندن داها قوّتلى و پارلاقدر. هم هوا، صو، نور، آتش، طوپراق گبى هيچ بر عنصر يوقدر كه، شعورسزلقلريله برابر، شعوركارانه، مكمّل وظيفهلرى گورمسيله، بسيط و إستيلا ايديجى، إنتظامسز، هر يره طاغيلمقله برابر، غايت منتظم و متنوّع ميوهلرى و محصوللرى خزينهٔ غيبدن گتيرمسيله، سنڭ برلگڭه و وارلغڭه شهادتى بولونماسين.
— 490 —
أى فاطرِ قادر! أى فتّاحِ علّام! أى فعّالِ خلّاق! ناصل أرض، بتون سكنهسيله خالقنڭ واجب الوجود اولديغنه شهادت ايدر.. اويله ده: سنڭ (أى واحدِ أحد، أى حنّانِ منّان، أى وهّابِ رزّاق!) وحدتڭه و أحديتڭه، يوزندهكى سكّهسيله و سكنهسنڭ يوزلرندهكى سكّهلريله و برلك و برابرلك و بربرى ايچنه گيرمك و بربرينه يارديم ايتمك و اونلره باقان ربوبيت إسملرينڭ و فعللرينڭ بر اولمق جهتنده، بداهت درجهسنده سنڭ وحدتڭه و أحديتڭه شهادت، بلكه موجودات عددنجه شهادتلر ايدر. هم ناصل زمين بر اوردوگاه، بر مشهر، بر تعليمگاه وضعيتيله.. و نباتات و حيوانات فرقهلرنده بولونان درت يوز بيڭ مختلف ملّتلرڭ آيرى آيرى جهازاتلرى منتظمًا ويريلمهسيله، سنڭ ربوبيتڭڭ حشمتنه و قدرتڭڭ هر شيئه يتيشمهسنه دلالت ايدر؛ اويله ده: حدسز بتون ذىحياتڭ آيرى آيرى رزقلرى، وقتى وقتنه قورو و بسيط بر طوپراقدن، رحيمانه، كريمانه ويريلمسى و حدسز او أفرادڭ كمالِ مسخّريتله أوامرِ ربّانيهيه إطاعتلرى، رحمتڭڭ هر شيئه شمولنى و حاكميتڭڭ هر شيئه إحاطهسنى گوسترييور. هم زمينده دگيشمكده بولونان مخلوقات قافلهلرينڭ سَوق و إدارهلرى، موت و حيات مناوبهلرى و حيوان و نباتاتڭ إداره و تدبيرلرى دخى، هر شيئه تعلّق ايدن بر علم ايله و هر شيده حكم ايدن نهايتسز بر حكمتله اولابيلمهسى، سنڭ إحاطهِٔ علمڭه و حكمتڭه دلالت ايدر. هم زمينده قيصه بر زمانده حدسز وظيفهلر گورن و حدسز بر زمان ياشايهجق گبى إستعداد و معنوى جهازات ايله تجهيز ايديلن و زمين موجوداتنه تصرّف ايدن إنسان ايچون، بو تعليمگاهِ دنياده و بو موقّت اوردوگاهِ زمينده
— 491 —
و بو موقّت مشهرده؛ بو قدر أهمّيت، بو حدسز مصرف، بو نهايتسز تجلّياتِ ربوبيت، بو حدسز خطاباتِ سبحانيه و بو غايتسز إحساناتِ إلٰهيه، ألبته و هر حالده بو قيصهجق و حزنلى عمره و بو قاريشق كدرلى حياته، بو بلالى و فانى دنيايه صيغيشماز. بلكه آنجق باشقه و أبدى بر عمر و باقى بر دارِ سعادت ايچون اولابيلديگى جهتندن، عالمِ بقاده بولونان إحساناتِ اُخرويهيه إشارت، بلكه شهادت ايدر.
أى خالقِ كلّ شى! زمينڭ بتون مخلوقاتى، سنڭ ملكڭده، سنڭ أرضڭده، سنڭ حول و قوّتڭله و سنڭ قدرتڭ و إرادتڭ ايله و علمڭ و حكمتڭ ايله إداره اولونويورلر و مسخّردرلر. و زمين يوزنده فعاليتى مشاهده ايديلن بر ربوبيت، اويله إحاطه و شمول گوسترييور و اونڭ إدارهسى و تدبيرى و تربيهسى اويله مكمّل و اويله حسّاسدر و هر طرفدهكى إجراآتى اويله برلك و برابرلك و بڭزهمكلك ايچندهدر كه، تجزّى قبول ايتمهين بر كلّ و إنقسامى إمكانسز بولونان بر كلّى حكمنده بر تصرّف، بر ربوبيت اولديغنى بيلديرييور. هم زمين بتون سكنهسيله برابر، لسانِ قالدن داها ظاهر حدسز لسانلرله خالقنى تقديس و تسبيح و نهايتسز نعمتلرينڭ لسانِ حاللريله رزّاقِ ذو الجلالنڭ حمد و مدح و ثناسنى ايدييورلر.
أى شدّتِ ظهورندن گيزلنمش و أى عظمتِ كبرياسندن إستتار ايتمش اولان ذاتِ أقدس! زمينڭ بتون تقديسات و تسبيحاتيله؛ سنى قصوردن، عجزدن، شريكدن تقديس و بتون تحميدات و ثنالريله سڭا حمد و شكر ايدرم.
— 492 —
أى ربّ البَرّ و البحر!قرآنڭ درسيله و رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ تعليميله آڭلادم كه: ناصل گوكلر و فضا و زمين سنڭ برلگڭه و وارلغڭه شهادت ايدرلر.. اويله ده: بحرلر، نهرلر و چشمهلر و ايرماقلر، سنڭ وجوبِ وجوديڭه و وحدتڭه بداهت درجهسنده شهادت ايدرلر. أوت بو دنيامزڭ منبعِ عجائب بخار قزغانلرى حكمنده اولان دڭزلرده هيچ بر موجود، حتّى هيچ بر قطره صو يوقدر كه؛ وجوديله، إنتظاميله، منفعتيله و وضعيتيله خالقنى بيلديرمسين. و بسيط بر قومده و بسيط بر صوده رزقلرى مكمّل بر صورتده ويريلن غريب مخلوقلردن و خلقتلرى غايت منتظم حيواناتِ بحريهدن، خصوصًا بر دانهسى، بر ميليون يمورطهجقلرى ايله دڭزلرى شنلنديرن باليقلردن هيچ بريسى يوقدر كه، خلقتيله و وظيفهسيله و إداره و إعاشهسيله و تدبير و تربيهسيله ياراداننه إشارت و رزّاقنه شهادت ايتمهسين. هم دڭزده قيمتدار، خاصيتلى، زينتلى جوهرلردن هيچ بريسى يوقدر كه، گوزل خلقتيله و جاذبهدار فطرتيله و منفعتلى خاصيتيله سنى طانيماسين، بيلديرمسين.
أوت اونلر برر برر شهادت ايتدكلرى گبى؛ هيئتِ مجموعهسيله، برابرلك و بربرى ايچنده قاريشمق و سكّهِٔ خلقتده برلك و ايجادجه غايت قولاى و أفرادجه غايت چوقلق نقطهلرندن، سنڭ وحدتڭه شهادت ايتدكلرى گبى؛ أرضى، طوپراغيله برابر بو كُرهِٔ أرضى قوشاتان محيط دڭزلرينى معلّقده طورديرمق و دوكمهدن و طاغيتمادن گونشڭ أطرافنده گزديرمك و طوپراغى إستيلا ايتديرمهمك و بسيط قومندن و صويندن، متنوّع و منتظم حيواناتنى و جوهرلرينى خلق ايتمك و أرزاق و سائر
— 493 —
اُمورلرينى كلّى و تام بر صورتده إداره ايتمك و تدبيرلرينى گورمك و يوزنده بولونمق لازم گلن حدسز جنازهلرندن هيچ بريسى بولونمامق نقطهلرندن، سنڭ وارلغڭه و واجب الوجود اولديغڭه موجوداتى عددنجه إشارتلر ايدهرك شهادت ايدر. و سنڭ سلطنتِ ربوبيتڭڭ حشمتنه و هر شيئه محيط اولان قدرتڭڭ عظمتنه پك ظاهر دلالت ايتدكلرى گبى، گوكلرڭ فوقندهكى غايت بيوك و منتظم ييلديزلردن، تا دڭزلرڭ ديبنده بولونان غايت كوچوجك و إنتظامله إعاشه ايديلن باليقلره قدر هر شيئه يتيشن و حكم ايدن رحمتڭڭ و حاكميتڭڭ حدسز گنيشلكلرينه دلالت.. و إنتظاماتيله و فائدهلريله و حكمتلريله و ميزان و موزونيتلريله، سنڭ هر شيئه محيط علمڭه و هر شيئه شامل حكمتڭه إشارت ايدرلر. و سنڭ بو مسافرخانهِٔ دنياده يولجيلر ايچون بويله رحمت حوضلرڭ بولونماسى و إنسانڭ سير و سياحتنه و گميسنه و إستفادهسنه مسخّر اولماسى إشارت ايدر كه؛ يولده ياپيلمش بر خانده، بر گيجه مسافرلرينه بو قدر دڭز هديهلريله إكرام ايدن ذات، ألبته مقرِّ سلطنتِ أبديهسنده اويله أبدى رحمت دڭزلرى بولونديرمش كه، بونلر اونلرڭ فانى و كوچك نمونهلريدرلر. ايشته دڭزلرڭ بويله غايت خارقه بر طرزده أرضڭ أطرافنده وضعيتِ عجيبهسيله بولونماسى و دڭزلرڭ مخلوقاتى دخى، غايت منتظم إداره و تربيه ايديلمسى بِالبداهه گوسترر كه؛ يالڭز سنڭ قوّتڭ و قدرتڭ ايله و سنڭ إراده و تدبيرڭ ايله، سنڭ ملكڭده، سنڭ أمريڭه مسخّردرلر. و لسانِ حاللريله خالقنى تقديس ايدوب "اللّٰه أكبر" ديرلر.
— 494 —
أى طاغلرى زمين سفينهسنه خزينهلى ديركلر ياپان قديرِ ذو الجلال!رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ تعليميله و قرآنِ حكيمڭڭ درسيله آڭلادم كه، ناصل دڭزلر عجائبلريله سنى طانييورلر و طانيتديرييورلر.. اويله ده: طاغلر دخى، زلزله تأثيراتندن زمينڭ سكونتنه و ايچندهكى داخلى إنقلابات فورطنهلرندن سكوتنه و دڭزلرڭ إستيلاسندن قورتولمسنه و هوانڭ غازاتِ مضرّهدن تصفيهسنه و صويڭ محافظه و إدّخارلرينه و ذىحياتلره لازم اولان معدنلرڭ خزينهدارلغنه ايتديگى خدمتلريله و حكمتلريله سنى طانييورلر و طانيتديرييورلر. أوت طاغلردهكى طاشلرڭ أنواعندن و مختلف خستهلقلره علاج اولان مادّهلرڭ أقسامندن و ذىحياته، خصوصًا إنسانلره چوق لازم و چوق متنوّع اولان معدنياتڭ أجناسندن و طاغلرى، صحرالرى چيچكلريله سوسلنديرن و ميوهلريله شنلنديرن نباتاتڭ أصنافندن هيچ بريسى يوقدر كه؛ تصادفه حوالهسى ممكن اولميان حكمتلريله، إنتظاميله، حسنِ خلقتيله، فائدهلريله.. خصوصًا معدنياتڭ طوز، ليمون طوزى، صولْفاتو و شاپ گبى صورةً بربرينه بڭزهمكله برابر طاتلرينڭ شدّتِ مخالفتيله.. و بِالخاصّه نباتاتڭ بسيط بر طوپراقدن چشيد چشيد أنواعلريله، آيرى آيرى چيچك و ميوهلريله، نهايتسز قدير، نهايتسز حكيم، نهايتسز رحيم و كريم بر صانعڭ وجوبِ وجودينه بداهتله شهادت ايتدكلرى گبى؛ هيئتِ مجموعهسندهكى وحدتِ إداره و وحدتِ تدبير و منشأ و مسكن و خلقت و صنعتجه برابرلك و برلك و اوجوزلق و قولايلق و چوقلق و ياپيلمقده چابوقلق نقطهلرندن، صانعڭ وحدتنه و أحديتنه شهادت ايدرلر.
— 495 —
هم ناصلكه طاغلرڭ يوزنده و قارنندهكى مصنوعلر، زمينڭ هر طرفنده، هر بر نوع عين زمانده، عين طرزده، ياڭليشسز، غايت مكمّل و چابوق ياپيلمالرى و بر ايش بر ايشه مانع اولمادن، سائر نوعلر ايله برابر قاريشق ايكن، قاريشديرمقسزين ايجادلرى؛ سنڭ ربوبيتڭڭ حشمتنه و هيچ بر شى اوڭا آغير گلمهين قدرتڭڭ عظمتنه دلالت ايدر؛ اويله ده: زمينڭ يوزندهكى بتون ذىحيات مخلوقلرڭ حدسز حاجتلرينى، حتّى متنوّع خستهلقلرينى، حتّى مختلف ذوقلرينى و آيرى آيرى إشتهالرينى تطمين ايدهجك بر صورتده، طاغلرڭ يوزلرينى و ايچلرينى منتظم أشجار و نباتات و معدنياتله طولديرمق و محتاجلره تسخير ايتمك جهتيله، سنڭ رحمتڭڭ حدسز گنيشلگنه و حاكميتڭڭ نهايتسز وسعتنه دلالت.. و طوپراق طبقاتى ايچنده، گيزلى و قراڭلق و قاريشق بولونديغى حالده؛ بيلهرك، گورهرك، شاشيرميهرق، إنتظامله، حاجتلره گوره إحضار ايديلمهلريله، سنڭ هر شيئه تعلّق ايدن علمڭڭ إحاطهسنه و هر بر شيئى تنظيم ايدن حكمتڭڭ بتون أشيايه شمولنه و علاجلرڭ إحضاراتى و معدنى مادّهلرڭ إدّخاراتيله ربوبيتڭڭ رحيمانه و كريمانه اولان تدابيرينڭ محاسننه و عنايتڭڭ إحتياطلى لطائفنه پك ظاهر بر صورتده إشارت و دلالت ايدرلر. هم بو دنيا خاننده مسافر يولجيلر ايچون، قوجه طاغلرى لوازماتلرينه و إستقبالدهكى إحتياجلرينه منتظم إحتياط دهپوسى و جهازات آنبارى و حياته لزومى اولان چوق دفينهلرڭ مكمّل مخزنى اولمق جهتنده إشارت، بلكه دلالت، بلكه شهادت ايدر كه؛ بو قدر كريم و مسافرپرور و بو قدر
— 496 —
حكيم و شفقتپرور و بو قدر قدير و ربوبيتپرور بر صانعڭ، ألبته و هر حالده، چوق سَوْديگى او مسافرلرى ايچون، أبدى بر عالمده، أبدى إحساناتنڭ أبدى خزينهلرى واردر. بورادهكى طاغلره بدل، اوراده ييلديزلر او وظيفهيى گورورلر.
أى قادرِ كلّ شى! طاغلر و ايچندهكى مخلوقلر سنڭ ملكڭده و سنڭ قوّت و قدرتڭله و علم و حكمتڭله مسخّر و مدخردرلر. اونلرى بو طرزده توظيف و تسخير ايدن خالقنى تقديس و تسبيح ايدرلر.
أى خالقِ رحمٰن و أى ربِّ رحيم!رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ تعليميله و قرآنِ حكيمڭڭ درسيله آڭلادم: ناصلكه سما و فضا و أرض و دڭز و طاغ، مشتملات و مخلوقلريله برابر سنى طانييورلر و طانيتديرييورلر.. اويله ده: زميندهكى بتون آغاج و نباتات، ياپراقلرى و چيچكلرى و ميوهلريله، سنى بداهت درجهسنده طانيتديرييورلر و طانييورلر. و عموم أشجارڭ و نباتاتڭ جذبهدارانه حركتِ ذكريهده بولونان ياپراقلرندن و زينتلريله صانعنڭ إسملرينى توصيف و تعريف ايدن چيچكلرندن و لطافت و جلوهِٔ مرحمتندن تبسّم ايدن ميوهلرندن هر بريسى، تصادفه حوالهسى هيچ بر جهتِ إمكانى اولميان خارقه صنعت ايچندهكى نظام و نظام ايچندهكى ميزان و ميزان ايچندهكى زينت و زينت ايچندهكى نقشلر و نقشلر ايچندهكى گوزل و آيرى آيرى قوقولر و قوقولر ايچندهكى ميوهلرڭ مختلف طاتلريله، نهايتسز رحيم و كريم بر صانعڭ وجوبِ وجودينه بداهت درجهسنده شهادت ايتدكلرى گبى،
— 497 —
هيئتِ مجموعهسيله، بتون زمين يوزنده برلك و برابرلك، بربرينه بڭزهمكلك و سكّهِٔ خلقتده مشابهت و تدبير و إدارهده مناسبت و اونلره تعلّق ايدن ايجاد فعللرى و ربّانى إسملرده موافقت و او يوز بيڭ أنواعڭ حدسز أفرادلرينى بربرى ايچنده شاشيرميهرق بردن إدارهلرى گبى نقطهلر، او واجب الوجود صانعڭ بِالبداهه وحدتنه و أحديتنه شهادت ايدرلر.
هم ناصلكه اونلر سنڭ وجوبِ وجوديڭه و وحدتڭه شهادت ايدييورلر.. اويله ده؛ روىِ زمينده درت يوز بيڭ ملّتلردن تشكّل ايدن ذىحيات اوردوسندهكى حدسز أفرادڭ يوز بيڭلر طرزده إعاشه و إدارهلرى؛ شاشيرميهرق، قاريشديرميهرق مكمّل ياپيلماسيله، سنڭ ربوبيتڭڭ وحدانيتدهكى حشمتنه و بر بهارى بر چيچك قدر قولاى ايجاد ايدن قدرتڭڭ عظمتنه و هر شيئه تعلّقنه دلالت ايتدكلرى گبى، قوجه زمينڭ هر طرفنده، حدسز حيواناتنه و إنسانلره، حدسز طعاملرڭ چشيد چشيد أقسامنى إحضار ايدن رحمتڭڭ حدسز گنيشلگنه.. و او حدسز ايشلر و إنعاملر و إدارهلر و إعاشهلر و إجراآتلر كمالِ إنتظامله جريانلرى و هر شى حتّى ذرّهلر او أمرلره و إجراآته إطاعت و مسخّريتلريله، حاكميتڭڭ حدسز وسعتنه قطعى دلالت ايتمكله برابر او آغاجلرڭ و نباتلرڭ و هر بر ياپراق و چيچك و ميوه و كوك و دال و بوداق گبى هر بريسنڭ هر بر شيئنى، هر بر ايشنى بيلهرك، گورهرك، فائدهلره، مصلحتلره، حكمتلره گوره ياپيلمقله، سنڭ علمڭڭ هر شيئه إحاطهسنه و حكمتڭڭ هر شيئه شمولنه پك ظاهر بر صورتده دلالت و حدسز پارمقلريله إشارت ايدرلر. و سنڭ غايت كمالدهكى جمالِ صنعتڭه و نهايت جمالدهكى كمالِ نعمتڭه حدسز ديللريله ثنا و مدح ايدرلر.
— 498 —
هم بو موقّت خانده و فانى مسافرخانهده و قيصه بر زمانده و آز بر عمرده، أشجار و نباتاتڭ أللريله، بو قدر قيمتدار إحسانلر و نعمتلر و بو قدر فوق العاده مصرفلر و إكراملر إشارت بلكه شهادت ايدر كه: مسافرلرينه بوراده بويله مرحمتلر ياپان قدرتلى، كرمكار ذاتِ رحيم، بتون ايتديگى مصرفى و إحسانى، كندينى سَوْديرمك و طانيتديرمق نتيجهسنڭ عكسيله، يعنى بتون مخلوقات طرفندن "بزه طاتديردى، فقط ييديرمهدن بزى إعدام ايتدى" ديمهمك و ديديرمهمك و سلطنتِ الوهيتنى إسقاط ايتمهمك و نهايتسز رحمتنى إنكار ايتمهمك و ايتديرمهمك و بتون مشتاق دوستلرينى محروميت جهتنده دشمنلره چويرمهمك نقطهلرندن، ألبته و هر حالده أبدى بر عالمده، أبدى بر مملكتده، أبدى بيراقهجغى عبدلرينه، أبدى رحمت خزينهلرندن، أبدى جنّتلرنده، أبدى و جنّته لايق بر صورتده ميوهدار أشجار و چيچكلى نباتلر إحضار ايتمشدر. بورادهكيلر ايسه، مشتريلره گوسترمك ايچون نمونهلردر.
هم آغاجلر و نباتلر، عمومًا ياپراق و چيچك و ميوهلرينڭ كلمهلريله سنى تقديس و تسبيح و تحميد ايتدكلرى گبى، او كلمهلردن هر بريسى دخى آيريجه سنى تقديس ايدر. خصوصًا ميوهلرڭ بديع بر صورتده، أتلرى چوق مختلف، صنعتلرى چوق عجيب، چكردكلرى چوق خارقه اولارق ياپيلارق او يمك طبلهلرينى آغاجلرڭ أللرينه ويروب و نباتلرڭ باشلرينه قويهرق ذىحيات مسافرلرينه گوندرمك جهتنده، لسانِ حال اولان تسبيحاتلرى، ظهورجه لسانِ قال درجهسنه چيقار. بتون اونلر سنڭ ملكنده، سنڭ قوّت و قدرتڭله، سنڭ إراده و إحساناتڭله، سنڭ رحمت و حكمتڭله مسخّردرلر و سنڭ هر بر أمريڭه مطيعدرلر.
— 499 —
أى شدّتِ ظهورندن گيزلنمش و أى كبرياىِ عظمتندن تستّر ايتمش اولان صانعِ حكيم و خالقِ رحيم! بتون أشجار و نباتاتڭ، بتون ياپراق و چيچك و ميوهلرڭ ديللريله و عدديله؛ سنى قصوردن، عجزدن، شريكدن تقديس ايدهرك حمد و ثنا ايدرم.
أى فاطرِ قدير! أى مدبّرِ حكيم! أى مربّئِ رحيم!رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ تعليميله و قرآنِ حكيمڭ درسيله آڭلادم و ايمان ايتدم كه؛ ناصل نباتات و أشجار سنى طانييورلر، سنڭ صفاتِ قدسيهڭى و أسماءِ حسنىڭى بيلديرييورلر.. اويله ده: ذىحياتلردن روحلى قسمى اولان إنسان و حيواناتدن هيچ بريسى يوقدر كه؛ جسمنده غايت منتظم ساعتلر گبى ايشلهين و ايشلتديريلن داخلى و خارجى أعضالريله و بدننده غايت اينجه بر نظام و غايت حسّاس بر ميزان و غايت مهمّ فائدهلر ايله يرلشديريلن آلات و طويغولريله و جسدنده غايت صنعتلى بر ياپيليش و غايت حكمتلى بر تفريش و غايت دقّتلى بر موازنه ايچنده قونيلان جهازاتِ بدنيهسيله، سنڭ وجوبِ وجوديڭه و صفتلريڭڭ تحقّقنه شهادت ايتمهسين. چونكه بو قدر بصيرانه نازك صنعت و شعوركارانه اينجه حكمت و مدبّرانه تام موازنهيه، ألبته كور قوّت و شعورسز طبيعت و سرسرى تصادف قاريشهمازلر و اونلرڭ ايشى اولاماز و ممكن دگلدر. و كندى كندينه تشكّل ايدوب اويله اولماسى ايسه، يوز درجه محال ايچنده محالدر. چونكه او حالده هر بر ذرّهسى؛ هر بر شيئنى و جسدينڭ تشكّلنى، بلكه دنياده علاقهدار اولديغى هر شيئنى بيلهجك، گورهجك، ياپابيلهجك عادتا إلٰه گبى إحاطهلى بر علمى و قدرتى
— 500 —
بولونهجق. صوڭره تشكيلِ جسد اوڭا حواله ايديلير و كندى كندينه اولويور دينيلهبيلير. و هيئتِ مجموعهسندهكى وحدتِ تدبير و وحدتِ إداره و وحدتِ نوعيه و وحدتِ جنسيه و عمومڭ يوزلرنده گوز، قولاق، آغز گبى نقطهلرده إتّفاق جهتنده مشاهده ايديلن سكّهِٔ فطرتده برلك و هر بر نوعڭ أفرادى سيمالرنده گورولن سكّهِٔ حكمتده إتّحاد و إعاشهده و ايجادده برابرلك و بربرينڭ ايچنده بولونمق گبى كيفيتلرندن هيچ بريسى يوقدر كه، سنڭ وحدتڭه قطعى شهادتده بولونماسين! و هر بر فردنده، كائناته باقان بتون إسملرڭ جلوهلرى بولونمقله، واحديت ايچنده سنڭ أحديتڭه إشارتى اولماسين.
هم ناصلكه إنسان ايله برابر حيواناتڭ، زمينڭ بتون يوزنده ياييلان يوز بيڭ أنواعى، منتظم بر اوردو گبى تجهيز و تعليمات و إطاعت و مسخّريتله و أڭ كوچكدن تا أڭ بيوگه قدر، ربوبيتڭ أمرلرى إنتظامله جريانلريله او ربوبيتڭڭ درجهِٔ حشمتنه و غايت چوقلقله برابر غايت قيمتلى و غايت مكمّل اولمقله برابر غايت چابوق ياپيلمالرى و غايت صنعتلى اولمقله برابر غايت قولاى ياپيليشلريله قدرتڭڭ درجهِٔ عظمتنه دلالت ايتدكلرى گبى؛ شرقدن غربه، شمالدن جنوبه قدر ياييلان ميقروبدن تا گرگدانه قدر، أڭ كوچوجك سينكدن تا أڭ بيوك قوشه قدر بتون اونلرڭ رزقلرينى يتيشديرن رحمتڭڭ حدسز وسعتنه و هر برى أمربر نفر گبى وظيفهِٔ فطريهسنى ياپمق و زمين يوزى هر بهارده، گوز موسمنده ترخيص ايديلنلر يرنده يڭيدن تحتِ سلاحه آلينمش بر اوردويه اوردوگاه اولمق جهتيله، حاكميتڭڭ نهايتسز گنيشلگنه قطعى دلالت ايدرلر.
— 501 —
هم ناصلكه حيواناتدن هر بريسى، كائناتڭ بر كوچك نسخهسى و بر مثالِ مصغّرى حكمنده غايت درين بر علم و غايت دقيق بر حكمتله، قاريشق أجزالرى قاريشديرميهرق و بتون حيوانلرڭ آيرى آيرى صورتلرينى شاشيرميهرق، خطاسز، سهوسز، نقصانسز ياپيلمالريله، علمڭڭ هر شيئه إحاطهسنه و حكمتڭڭ هر شيئه شمولنه، عددلرنجه إشارتلر ايدرلر؛ اويله ده: هر برى برر معجزهِٔ صنعت و برر خارقهِٔ حكمت اولاجق قدر صنعتلى و گوزل ياپيلماسيله، چوق سَوْديگڭ و تشهيرينى ايستديگڭ صنعتِ ربّانيهنڭ كمالِ حُسننه و غايت درجهده گوزللگنه إشارت و هر بريسى، خصوصًا ياورولر غايت نازدار، نازنين بر صورتده بسلنمهلريله و هوسلرينڭ و آرزولرينڭ تطمينى جهتيله، سنڭ عنايتڭڭ غايت شيرين جمالنه حدسز إشارتلر ايدرلر.
أى رحمٰن الرحيم! أى صادق الوعد الأمين! أى مالكِ يوم الدين! سنڭ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامنڭڭ تعليميله و قرآنِ حكيمڭڭ إرشاديله آڭلادم كه: مادام كائناتڭ أڭ منتخب نتيجهسى حياتدر.. و حياتڭ أڭ منتخب خلاصهسى روحدر.. و ذىروحڭ أڭ منتخب قسمى ذىشعوردر.. و ذىشعورڭ أڭ جامعى إنساندر.. و بتون كائنات ايسه، حياته مسخّردر و اونڭ ايچون چاليشييور.. و ذىحياتلر، ذىروحلره مسخّردر، اونلر ايچون دنيايه گوندريلييورلر.. و ذىروحلر، إنسانلره مسخّردر، اونلره يارديم ايدييورلر.. و إنسانلر فطرةً خالقنى پك جدّى سَورلر و خالقلرى اونلرى هم سَور، هم كندينى اونلره هر وسيله ايله سَوْديرر.. و إنسانڭ إستعدادى و جهازاتِ معنويهسى، باشقه بر باقى
— 502 —
عالمه و أبدى بر حياته باقييور.. و إنسانڭ قلبى و شعورى، بتون قوّتيله بقا ايستهيور.. و لسانى، حدسز دعالريله بقا ايچون خالقنه يالوارييور؛ ألبته و هر حالده، او چوق سَون و سَويلن و محبوب و محبّ اولان إنسانلرى ديريلمهمك اوزره ئولديرمكله، أبدى بر محبّت ايچون ياراديلمش ايكن، أبدى بر عداوتله گوجنديرمك اولاماز و قابل دگلدر. بلكه باشقه بر أبدى عالمده مسعودانه ياشامسى حكمتيله، بو دنياده چاليشمق و اونى قزانمق ايچون گوندريلمشدر. و إنسانه تجلّى ايدن إسملرڭ، بو فانى و قيصه حياتدهكى جلوهلريله عالمِ بقاده اونلرڭ آيينهسى اولان إنسانلرڭ، أبدى جلوهلرينه مظهر اولاجقلرينه إشارت ايدرلر.
أوت، أبدينڭ صادق دوستى، أبدى اولاجق. و باقينڭ آيينهٔ ذىشعورى، باقى اولمق لازم گلير.
حيوانلرڭ روحلرى باقى قالاجغنى و هُدْهُدِ سليمانى (عس) و نملى و ناقهِٔ صالح (عس) و كلبِ أصحابِ كهف گبى بعض أفرادِ مخصوصه؛ هم روحى، هم جسديله باقى عالمه گيدهجگى و هر بر نوعڭ آرا صيره إستعمال ايچون بر تك جسدى بولونهجغى روايتِ صحيحهدن آڭلاشيلمقله برابر؛ حكمت و حقيقت، هم رحمت و ربوبيت اويله إقتضا ايدرلر.
أى قادرِ قيّوم! بتون ذىحيات، ذىروح، ذىشعور سنڭ ملكڭده، يالڭز سنڭ قوّت و قدرتڭله و آنجق سنڭ إراده و تدبيرلرڭله و رحمت و حكمتڭله، ربوبيتڭڭ أمرلرينه تسخير و فطرى وظيفهلرله توظيف
— 503 —
ايديلمشلر. و بر قسمى، إنسانڭ قوّتى و غلبهسى ايچون دگل، بلكه فطرةً إنسانڭ ضعفى و عجزى ايچون، رحمت طرفندن اوڭا مسخّر اولمشلر. و لسانِ حال و لسانِ قال ايله صانعلرينى و معبودلرينى قصوردن، شريكدن تقديس و نعمتلرينه شكر و حمد ايدهرك، هر برى عبادتِ مخصوصهسنى ياپييورلر.
أى شدّتِ ظهورندن گيزلنمش و أى عظمتِ كبرياسندن پردهلنمش اولان ذاتِ أقدس! بتون ذىروحلرڭ تسبيحاتيله سنى تقديس ايتمك نيّت ايدوب
سُبْحَانَكَ يَا مَنْ جَعَلَ مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَىٍّ
دييورم.
يا ربّ العالمين! يا إلٰهَ الأوّلينه و الآخرين! يا ربّ السمواتِ و الأرضين!رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ تعليميله و قرآنِ حكيمڭ درسيله آڭلادم و ايمان ايتدم كه: ناصل سما، فضا، أرض، برّ و بحر، شجر، نبات، حيوان؛ أفراديله، أجزاسيله، ذرّاتيله سنى بيلييورلر، طانييورلر و وارلغنه و برلگنه شهادت و دلالت و إشارت ايدييورلر؛ اويله ده: كائناتڭ خلاصهسى اولان ذىحيات و ذىحياتڭ خلاصهسى اولان إنسان و إنسانڭ خلاصهسى اولان أنبياء، أولياء، أصفيانڭ خلاصهسى اولان قلبلرينڭ و عقللرينڭ مشاهدات و كشفيات و إلهامات و إستخراجاتله، يوزر إجماع و يوزر تواتر قوّتنده بر قطعيتله سنڭ وجوبِ وجوديڭه و سنڭ وحدانيت و أحديتڭه شهادت ايدوب، إخبار ايدييورلر. معجزات و كرامات و يقينى برهانلريله، خبرلرينى إثبات ايدييورلر.
— 504 —
أوت قلبلرده، پردهِٔ غيبده إخطار ايديجى بر ذاته باقان هيچ بر خاطراتِ غيبيه؛ و إلهام ايديجى بر ذاته باقديران هيچ بر إلهاماتِ صادقه؛ و حقّ اليقين صورتنده صفاتِ قدسيه و أسماءِ حسنىڭى كشف ايدن هيچ بر إعتقادِ يقينه؛ و أنبياء و أولياده بر واجب الوجودڭ أنوارينى عين اليقين ايله مشاهده ايدن هيچ بر نورانى قلب؛ و أصفياء و صدّيقينده، بر خالقِ كلّ شيئڭ آياتِ وجوبنى و براهينِ وحدتنى علم اليقين ايله تصديق ايدن، إثبات ايدن هيچ بر منوّر عقل يوقدر كه، سنڭ وجوبِ وجوديڭه و صفاتِ قدسيهڭه و سنڭ وحدتڭه و أحديتڭه و أسماءِ حسنىڭه شهادت ايتمهسين، دلالتى بولونماسين و إشارتى اولماسين. و بِالخاصّه بتون أنبياء و أولياء و أصفياء و صدّيقينڭ إمامى و رئيسى و خلاصهسى اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ إخبارينى تصديق ايدن هيچ بر معجزاتِ باهرهسى و حقّانيتنى گوسترن هيچ بر حقيقتِ عاليهسى و بتون مقدّس و حقيقتلى كتابلرڭ خلاصة الخلاصهسى اولان قرآنِ معجز البيانڭ هيچ بر آيتِ توحيديهِٔ قاطعهسى و مسائلِ ايمانيهدن هيچ بر مسئلهِٔ قدسيهسى يوقدر كه، سنڭ وجوبِ وجوديڭه و قدسى صفتلريڭه و سنڭ وحدتڭه و أحديتڭه و أسماء و صفاتڭه شهادت ايتمهسين و دلالتى اولماسين و إشارتى بولونماسين!..
هم ناصلكه بتون او يوز بيڭلر مخبرِ صادقلر، معجزاتلرينه و كراماتلرينه و حجّتلرينه إستناد ايدهرك، سنڭ وارلغڭه و برلگڭه شهادت ايدرلر؛ اويله ده: هر شيئه محيط اولان عرشِ أعظمڭ كلّياتِ امورينى إدارهدن، تا قلبڭ غايت گيزلى و جزئى خاطراتنى و آرزولرينى و دعالرينى بيلمك و
— 505 —
ايشيتمك و إداره ايتمگه قدر جريان ايدن ربوبيتڭڭ درجهِٔ حشمتنى.. و گوزيمز اوڭنده حدسز مختلف أشيايى بردن ايجاد ايدن هيچ بر فعل بر فعله، بر ايش بر ايشه مانع اولمادن، أڭ بيوك بر شيئى أڭ كوچك بر سينك گبى قولايجه ياپان قدرتڭڭ درجهِٔ عظمتنى إجماع ايله، إتّفاق ايله إعلان و إخبار و إثبات ايدييورلر.
هم ناصلكه بو كائناتى ذىروحه، خصوصًا إنسانه مكمّل بر سراى حكمنه گتيرن و جنّتى و سعادتِ أبديهيى جنّ و إنسه إحضار ايدن و أڭ كوچك بر ذىحياتى اونوتميان و أڭ عاجز بر قلبڭ تطميننه و تلطيفنه چاليشان رحمتنڭ حدسز گنيشلگنى.. و ذرّاتدن تا سيّاراته قدر بتون أنواعِ مخلوقاتى أمرلرينه إطاعت ايتديرن و تسخير و توظيف ايدن حاكميتنڭ نهايتسز وسعتنى خبر ويرهرك، معجزات و حجّتلريله إثبات ايدرلر؛ اويله ده: كائناتى، أجزالرى عددنجه رسالهلر ايچنده بولونان بر كتابِ كبير حكمنه گتيرن و لوحِ محفوظڭ دفترلرى اولان إمامِ مبين و كتابِ مبينده بتون موجوداتڭ بتون سرگذشتلرينى قيد ايدوب يازان و عموم چكردكلرده عموم آغاجلرينڭ فهرستهلرينى و پروغراملرينى و ذىشعورڭ باشلرنده بتون قوّهِٔ حافظهلرده، صاحبلرينڭ تاريخچهِٔ حياتلرينى ياڭليشسز، منتظمًا يازديران علمڭڭ هر شيئه إحاطهسنه؛ و هر بر موجوده چوق حكمتلرى طاقان، حتّى هر بر آغاجده ميوهلرى صاييسنجه نتيجهلرى ويرديرن؛ و هر بر ذىحياتده أعضالرى، بلكه أجزالرى و حجيراتلرى عددنجه مصلحتلرى تعقيب ايدن؛ حتّى إنسانڭ لساننى چوق وظيفهلرده توظيف ايتمكله برابر، طعاملرڭ طاتلرى عددنجه
— 506 —
ذوقى اولان ميزانجقلر ايله تجهيز ايتديرن حكمتِ قدسيهڭڭ هر بر شيئه شمولنه؛ هم بو دنياده نمونهلرى گورولن جلالى و جمالى إسملريڭڭ تجلّيلرى داها پارلاق بر صورتده أبد الآبادده دوام ايدهجگنه و بو فانى عالمده نمونهلرى مشاهده ايديلن إحساناتڭڭ داها شعشعهلى بر صورتده دارِ سعادتده إستمرارينه و بقاسنه و بو دنياده اونلرى گورن مشتاقلرڭ أبدده دخى رفاقتلرينه و برابر بولونمالرينه بِالإجماع، بِالإتّفاق شهادت و دلالت و إشارت ايدرلر.
هم يوزر معجزاتِ باهرهسنه و آياتِ قاطعهسنه إستنادًا، باشده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام و قرآنِ حكيمڭ اولارق، بتون أرواحِ نيّره أصحابى اولان أنبيالر و قلوبِ نورانيه أقطابى اولان أوليالر و عقولِ منوّره أربابى اولان أصفيالر؛ بتون صحف و كتبِ مقدّسهده، سنڭ چوق تكرار ايله ايتديگڭ وعدلريڭه و تهديدلريڭه إستنادًا و سنڭ قدرت و رحمت و عنايت و حكمت و جلال و جمالڭ گبى قدسى صفتلريڭه و شأنلريڭه و عزّتِ جلالڭه و سلطنتِ ربوبيتڭه إعتمادًا و كشفيات و مشاهدات و علم اليقين إعتقادلريله، سعادتِ أبديهيى جنّ و إنسه مژدهلهيورلر. و أهلِ ضلالت ايچون جهنّم بولونديغنى خبر ويروب إعلان ايدييورلر و ايمان ايدوب شهادت ايدييورلر.
أى قديرِ حكيم! أى رحمٰنِ رحيم! أى صادق الوعد الكريم! أى عزّت و عظمت و جلال صاحبى قهّارِ ذو الجلال! بو قدر صادق دوستلريڭى و بو قدر وعدلريڭى و بو قدر صفات و شئوناتڭى تكذيب ايدوب، سلطنتِ
— 507 —
ربوبيتڭڭ قطعى مقتضياتنى و سَوْديگڭ و اونلر دخى سنى تصديق و إطاعتله كنديلرينى سڭا سَوْديرن حدسز مقبول عباديڭڭ حدسز دعالرينى و دعوالرينى ردّ ايدهرك، كفر و عصيان ايله و سنى وعدڭده تكذيب ايتمكله، سنڭ عظمتِ كبرياڭه طوقونان و عزّتِ جلالڭه طوقونديران و الوهيتڭڭ حيثيتنه ايليشن و شفقتِ ربوبيتڭى متأثّر ايدن أهلِ ضلالت و أهلِ كفرى، حشرڭ إنكارنده تصديق ايتمكدن يوز بيڭ درجه مقدّسسڭ و حدسز درجه منزّه و عاليسڭ! بويله نهايتسز بر ظلمدن، بر چركينلكدن سنڭ نهايتسز عدالتڭى و جمالڭى و رحمتڭى تقديس ايدييورم!
سُبْحَانَهُ وَ تَعَالٰى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا
آيتنى، وجوديمڭ بتون ذرّاتى عددنجه سويلهمك ايستهيورم! بلكه سنڭ او صادق ألچيلرڭ و طوغرى دلّالِ سلطنتڭڭ حقّ اليقين، عين اليقين، علم اليقين صورتنده سنڭ اُخروى رحمت خزينهلريڭه و عالمِ بقاده إحساناتڭڭ دفينهلرينه و دارِ سعادتده تماميله ظهور ايدن گوزل إسملريڭڭ خارقه گوزل جلوهلرينه شهادت، إشارت، بشارت ايدرلر. و بتون حقيقتلرڭ مرجعى و گونشى و حاميسى اولان "حق" إسمڭڭ أڭ بيوك بر شعاعى، بو حقيقتِ أكبرِ حشريه اولديغنى ايمان ايدهرك، سنڭ عباديڭه درس ويرييورلر.
أى ربّ الأنبياء وَالصدّيقين! بتون اونلر سنڭ ملكڭده، سنڭ أمرڭ و قدرتڭ ايله، سنڭ إراده و تدبيرڭ ايله، سنڭ علمڭ و حكمتڭ ايله مسخّر و موظّفدرلر. تقديس، تكبير، تحميد، تهليل ايله كُرهِٔ أرضى بر ذكرخانهِٔ أعظم، بو كائناتى بر مسجدِ أكبر حكمنده گوسترمشلر.
— 508 —
يا ربّى و يا ربّ السمواتى و الأرضين! يا خالقى و يا خالقِ كلّ شئ! گوكلرى ييلديزلريله، زمينى مشتملاتيله و بتون مخلوقاتى بتون كيفياتيله تسخير ايدن قدرتڭڭ و إرادتڭڭ و حكمتڭڭ و حاكميتڭڭ و رحمتڭڭ حقّى ايچون، نفسمى بڭا مسخّر أيله! و مطلوبمى بڭا مسخّر قيل! قرآنه و ايمانه خدمت ايچون، إنسانلرڭ قلبلرينى رسالهِٔ نوره مسخّر ياپ! و بڭا و إخوانمه، ايمانِ كامل و حسنِ خاتمه وير. حضرتِ موسى عليه السلامه دڭزى و حضرتِ إبراهيم عليه السلامه آتشى و حضرتِ داود عليه السلامه طاغى، دميرى و حضرتِ سليمان عليه السلامه جنّى و إنسى و حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامه شمس و قمرى تسخير ايتديگڭ گبى، رسالهِٔ نوره قلبلرى و عقللرى مسخّر قيل!.. و بنى و رسالهِٔ نور طلبهلرينى، نفس و شيطانڭ شرّندن و قبر عذابندن و جهنّم آتشندن محافظه أيله و جنّت الفردوسده مسعود قيل! آمين، آمين، آمين!..
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
٭ ٭ ٭
قرآندن و مناجاتِ نبويه اولان جوشن الكبيردن آلديغم بو درسمى، بر عبادتِ تفكّريه اولارق، ربِّ رحيممڭ درگاهنه عرض ايتمكده قصور ايتمشسهم، قصوريمڭ عفوى ايچون قرآنى و جوشن الكبيرى شفاعتجى ايدهرك رحمتندن عفويمى نياز ايدييورم.
سعيد النورسى
— 509 —
بشنجى قسم
دڭزلى حياتى
رسالهِٔ نورڭ نشريات و فتوحات دائرهسى گيتدكجه گنيشلهيور... إشتياقله نورلرى اوقويانلر، گوندن گونه زيادهلشيور. رسالهِٔ نوردهكى خارقه قوّت و تأثيراتڭ نتيجهسنى مشاهده ايدن گيزلى إسلاميت دشمنلرى، ينه بر أنتريقه چويروب رسالهِٔ نوره و مؤلّفى بديع الزمانه سوءِ قصدله: "بديع الزمان گيزلى جمعيت قورويور، خلقى حكومت عليهنه چويرييور، إنقلابلرى كوكندن ييقييور، مصطفى كماله دجّال، سفيان، دين ييقيجيسى دييور، بونى حديثلرله إثبات ايدييور." گبى بر سورى بهانهلر و پلانلرله إتهام ايديلهرك قسطمونيدن دڭزلى آغير جزا محكمهسنه، يوز يگرمى آلتى طلبهسيله برابر ١٩٤٣ سنهسنده سَوق ايديلييور.
(حاشيه): دڭزلى حپسنڭ يگانه سببى، رسالهِٔ نورڭ إسپارطه و قسطمونى مركز اولارق سائر ولايتلرده إنتشارى و بويلهجه دين محبّتنڭ گيتدكجه تزايد ايتمهسى ايدى. حتّى دڭزلى حپسندن آز أوّل، يدنجى شعاع اولان آيت الكبرا رسالهسى إستانبولده گيزلى طبع ايديلمشدى. ايمان حقيقتلرينى خارقه بر صورتده ايضاح و إثبات ايدن بو أثر ده، ايمانسزلرى تلاشه دوشورمش و دڭزلى حادثهسنه بر سبب گوستريلمشدى.
صوڭره، رسالهِٔ نور كلّياتنده سياسى بر موضوع اولوب اولماديغنى تدقيق ايچون بر قاچ مأموردن متشكّل بر أهلِ وقوف تشكيل ايديلهرك، مصادره ايديلن نور
— 510 —
رسالهلرى و مكتوبلر تدقيقه باشلاننجه، بديع الزمان "بو وقوفسز أهلِ وقوف، رسالهِٔ نورى تدقيق ايدهمز. آنقرهده يوكسك، علمى بر أهلِ وقوف تشكيل ايتديريلسين. آوروپادن فيلسوفلر گتيريلسين. أگر اونلر بر صوچ بولورلرسه، أڭ آغير جزايه راضىيم." دير. بونڭ اوزرينه رسالهِٔ نور كلّياتى و بتون مكتوبلر آنقرهده پروفسورلر و يوكسك عالملردن مركّب بر أهلِ وقوفه سطر سطر تدقيق ايتديريلير. أهلِ وقوف طرفندن "بديع الزمانڭ سياسى بر فعاليتى يوقدر. اونڭ مسلگنده جمعيتجيلك و طريقتجيلق موجود دگلدر. أثرلرى علمى و ايمانيدر، قرآنڭ بر تفسيريدر" دييه راپور ويريلييور. محكمهيه ويريليشندهكى إتهاملر، دليلسز و إثباتسز اولديغى ايچون، بر طاقم اويدورما بهانه و ترتيبلردن عبارت اولديغى آڭلاشيلييور. نتيجهده، بديع الزمان بيوك بر مدافعه ياپييور. نهايت، محكمه إتّفاقله ١٦-٦-١٩٤٤ تاريخ و ١٩٩-١٣٦ صاييلى برائت قرارينى ويرييور. يوز اوتوز پارچه رسالهِٔ نور كلّياتنڭ هپسنه سربستيت ويروب، صاحبلرينه تمامًا إعاده ايدييور. برائت قرارينى، تمييز برنجى جزا دائرهسى ٣٠-١٢-١٩٤٤ تاريخلى إعلامله إتّفاقله تصديق ايدوب، رسالهٔ نور دعواسنڭ حقّانيتى قضيهٔ محكمه حالنى آلييور.
بديع الزمان سعيد النورسى و طلبهلرندن بر قسمى حپسده طوقوز آى قالدقدن صوڭره برائت قرارى اوزرينه تخليه ايديلييور. فقط سعيد النورسى حضرتلرينى حپسخانهده زهرلييورلر، ئولوم تهلكهسى گچيرييور. جنابِ حقّڭ عنايتيله قورتولويورسه ده، تاريخده هيچ بر كيمسهيه ياپيلميان ظلم، إشكنجه و إهانتلره معروض بيراقيلييور. بديع الزمان، گيزلى دينسز منافقلرڭ تحريكاتيله گيرديگى بتون محكمهلرده اولديغى گبى، بو إعدام پلانيله ويريلديگى محكمهده ده حق و حقيقتى، پرواسزجه و ئولومى هيچه صايارق هايقيرييور.
— 511 —
استاد بديع الزمان، دڭزلى حپسنده "ميوه رسالهسى"نى تأليف ايتمشدر. بو رساله، بِالآخره عصاىِ موسى مجموعهسنڭ باشنده نشر ايديلمشدر. ميوه رسالهسنى، ايكى جمعه گوننده تأليف ايتمشدر. حپسخانهده بولونان بتون نور طلبهلرى و ديگر محبوسلر، ميوه رسالهسنى يازمشلر، او رسالهنڭ حقيقتلريله إشتغال ايتمشلردر. حپسخانهيه كاغد صوقولمييوردى. او أثر، گيزليجه يازيلمشدر. حتّى كبريت قوطوسنه يازمشلر و بو گبى شرطلر آلتنده چاليشمشلردر.
(حاشيه): "اون مسئله"دن عبارت اولان چوق أهمّيتلى ميوه رسالهسندن نمونه اولمق اوزره آلتنجى و يدنجى مسئلهلر، دڭزلى حياتنڭ صوڭنه درج ايديلمشدر، مراجعت ايديلسين.
٭ ٭ ٭
بديع الزمان سعيد النورسىنڭ دڭزلى محكمهسنده ياپديغى مدافعهدن بعض قسملر
أوت بز بر جمعيتز و اويله بر جمعيتمز وار كه؛ هر عصرده اوچ يوز أللى ميليون داخل منسوبلرى وار. و هر گون بش دفعه نمازله او مقدّس جمعيتڭ پرنسبلرينه كمالِ حرمتله علاقهلرينى و خدمتلرينى گوسترييورلر. اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ قدسى پروغراميله بربرينڭ يارديمنه (دعالريله و معنوى قزانجلريله) قوشويورلر. ايشته بز بو مقدّس و معظّم جمعيتڭ أفرادندنز. و خصوصى وظيفهمز ده، قرآنڭ ايمانى حقيقتلرينى تحقيقى بر صورتده أهلِ ايمانه بيلديروب، اونلرى و كنديمزى إعدامِ أبديدن و دائمى برزخى حپسِ منفرددن قورتارمقدر. سائر دنيوى و سياسى و
— 512 —
أنتريقهلى جمعيت و قوميتهلرله و بزم مدارِ إتهاممز اولان جمعيتجيلك گبى أصلسز و معناسز گيزلى جمعيتله هيچ بر مناسبتمز يوقدر و تنزّل ايتمهيز.
....
دنيايه قاريشمق آرزوسى بزده بولونسه ايدى، بويله سينك ويزيلتيسى گبى دگل، طوپ گلّهسى گبى سس و پاطلاق ويرهجكدى.
ديوانِ حربِ عُرفيده و مصطفى كمالڭ حدّتنه قارشى ديوانِ رياستده، شدّتلى و طوقوناقلى مدافعه ايدن بر آدم، اون سكز سنه ظرفنده كيمسهيه سزديرمهدن دنيا أنتريقهلرينى چويرييور دييه اونى إتهام ايدن، ألبته بر غرضله ايدر. بو مسئلهده بنم شخصمڭ ويا بعض قارداشلريمڭ قصوريله رسالهِٔ نوره هجوم ايديلمز. او طوغريدن طوغرىيه قرآنه باغلانمش و قرآن دخى عرشِ أعظم ايله باغليدر. كيمڭ حدّى وار، ألنى اورايه اوزاتسين، او قوّتلى ايپلرى چوزسون. هم بو مملكته مادّى و معنوى بركتى و فوق العاده خدمتى، اوتوز اوچ آياتِ قرآنيهنڭ إشاراتيله و إمامِ على رضى اللّٰه عنهڭ اوچ كراماتِ غيبيهسيله و غوثِ أعظمڭ قطعى إخباريله تحقّق ايتمش اولان رسالهِٔ نور؛ بزم عادى و شخصى قصوريمزدن مسئول اولماز و اولاماز و اولماملى. يوقسه بو مملكته هم مادّى، هم معنوى تلافى ايديلميهجك درجهده ضرر اولاجق.
(حاشيه): بو إستدعا، قسطمونى زلزلهسندن يگرمى گون أوّل يازيلمشدى. رسالهٔ نور بركتيله هر ولايتدن زياده آفاتدن محفوظ قالمشدى. شيمدى آفات باشلادى و دعوامزى تصديق ايتدى.
بعض زنديقلرڭ شيطنتيله رسالهِٔ نوره قارشى چوريلن پلانلر و هجوملر إن شاء اللّٰه بوزولاجقلر، اونڭ شاكردلرى باشقهلره قياس ايديلمز، طاغيتديريلماز، واز
— 513 —
گچيريلمز، جنابِ حقّڭ عنايتيله مغلوب ايديلمزلر. أگر مادّى مدافعهدن قرآن منع ايتمسه ايدى، بو ملّتڭ جان طمارى حكمنده عمومڭ توجّهنى قزانان و هر طرفده بولونان او شاكردلر، شيخ سعيد و منمن حادثهلرى گبى جزئى و نتيجهسز حادثهلرله بولاشمازلر. اللّٰه ايتمهسين، أگر مجبوريت درجهسنده اونلره ظلم ايديلسه و رسالهِٔ نوره هجوم ايديلسه، ألبته حكومتى إغفال ايدن زنديقلر و منافقلر بيڭ درجه پشيمان اولاجقلر.
الحاصل؛ مادام بز أهلِ دنيانڭ دنيالرينه ايليشمييورز، اونلر ده بزم آخرتمزه، ايمانى خدمتمزه ايليشمهسينلر.
موقوف
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
أفنديلر!
سزه قطعى خبر ويرييورم كه: بورادهكى ذاتلرڭ، بزمله و رسالهِٔ نورله مناسبتى اولميان ويا آز بولونانلردن باشقه، ايستديگڭز قدر حقيقى قارداشلرم و حقيقت يولنده حقيقتلى آرقداشلرم وار. بز رسالهِٔ نورڭ كشفياتِ قطعيهسيله ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهسنده صارصيلماز بر قناعتله بيلمشز كه؛ ئولوم بزم ايچون سرِّ قرآن ايله، إعدامِ أبديدن ترخيص تذكرهسنه چوريلمش؛ و بزه مخالف و ضلالتده گيدنلر ايچون او قطعى ئولوم، يا إعدامِ أبديدر (أگر آخرته قطعى ايمانى يوقسه) ويا أبدى و قراڭلقلى حپسِ منفرددر (أگر آخرته اينانسه و سفاهت و ضلالتده گيتمش
— 514 —
ايسه). عجبا دنياده بو مسئلهدن داها بيوك، داها أهمّيتلى بر مسئلهِٔ إنسانيه وار مى كه، بو اوڭا آلَت اولسون؟ سزدن صورويورم! مادام يوقدر و اولاماز، نهدن بزمله اوغراشييورسڭز؟ بز أڭ آغير جزاڭزه قارشى كنديمز، عالمِ نوره گيتمك ايچون بر ترخيص تذكرهسنى آلييورز دييه كمالِ متانتله بكلهيورز. فقط بزى ردّ ايدوب، ضلالت حسابنه محكوم ايدنلرى، سزى بو مجلسده گورديگمز گبى، إعدامِ أبدى ايله و حپسِ منفردله محكوم و پك ياقين بر زمانده او دهشتلى جزايى چكهجكلرينى مشاهده درجهسنده بيلييورز، بلكه گورويورز؛ اونلره إنسانيت طماريله جدًّا آجييورز. بو قطعى و أهمّيتلى حقيقتى إثبات ايتمگه و أڭ متمرّدلرى دخى إلزام ايتمگه حاضرم! دگل وقوفسز، غرضكار، معنوياتده بهرهسز أهلِ وقوفه قارشى بلكه أڭ بيوك عالم و فيلسوفلريڭزه قارشى گوندوز گبى إثبات ايتمزسهم، هر جزايه راضىيم!
ايشته يالڭز بر نمونه اولارق، ايكى جمعه گوننده محبوسلر ايچون تأليف ايديلن و رسالهِٔ نورڭ عمدهلرينى و خلاصه و أساسلرينى بيان ايدهرك رسالهِٔ نورڭ بر مدافعهنامهسى حكمنه گچن ميوه رسالهسنى إبراز ايدييورم و آنقره مقاماتنه ويرمك ايچون، يڭى حرفلرله يازديرمغه مشكلاتلر ايچنده گيزلى چاليشييورز. ايشته اونى اوقويڭز، تام دقّت ايديڭز، أگر قلبڭز (نفسڭزه قاريشمام) بنى تصديق ايتمزسه، بڭا شيمديكى تجريدِ مطلق ايچنده هر حقارت و إشكنجهيى ده ياپسهڭز، سكوت ايدهجگم!
الحاصل؛يا رسالهِٔ نورى تام سربست بيراقڭز وياخود بو قوّتلى و زدهلنمز حقيقتى ألڭزدن گليرسه قيريڭز! بن شيمدىيه قدر سزى و دنياڭزى دوشونمييوردم و دوشونميهجكدم، فقط مجبور ايتديڭز، بلكه ده سزى ايقاظ ايتمك لازم ايدى كه، قدرِ إلٰهى بزى بو يوله سَوق ايتدى. بز ده
مَنْ اٰمَنَ بِالْقَدَرِ اَمِنَ مِنَ الْكَدَرِ
— 515 —
دستورِ قدسىيى كنديمزه رهبر ايدوب، هر بر صيقنتيلريڭزى صبر ايله قارشيلايهجغز، دييه عزم ايتدك.
موقوف
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
زمانِ سعادتدن شيمدىيه قدر جارى بر عادتِ إسلاميهيه إتّباعًا رسالهِٔ نورڭ خصوصى منبعلرى اولان يوزر آياتِ مشهورهيى بيوك بر أنعام گبى حزبِ قرآنى ياپديغمزى، "دينده تحريفات ياپييور" دييه مؤاخذه ايتمشلر.
هم بر سنه جزاسنى چكديگم و محرم طوتولان و ضبطنامهده قيد ايديلديگى گبى اودون ييغينلرى آلتندن چيقاريلان تستّر رسالهسيله بو سنه يازيلمش و نشر ايديلمش گبى، بزى إتهام ايتمك ايستر. هم آنقرهده حكومتڭ رياستنده بولونان بريسنه (مصطفى كماله) سويلهديگم إعتراضلره و آغير سوزلره مقابله ايتمهيوب سكوت ايدن و او ئولدكدن صوڭره، اونڭ ياڭليشنى گوسترن بر حقيقتِ حديثيهيى بياندهكى فطرى و لزوملى و كلّى و محرم تنقيدلرم، مدارِ مسئوليت ياپيلمش. ئولمش و حكومتدن علاقهسى كسيلمش بر شخصڭ خاطرى نرهده؟ و حكومتڭ و ملّتڭ بر خاطرهسى و جنابِ حقّڭ بر تجلّئِ حاكميتى اولان عدالتلرى، قانونلرى نرهده؟
هم بز حكومتِ جمهوريه و أساسلرندن أڭ زياده كنديمزه مدارِ إستناد و اونڭ ايله كنديمزى مدافعه ايتديگمز حرّيتِ وجدان أساسى، بزم عليهمزده مدارِ مسئوليت طوتولمش؛ گويا بز حرّيتِ وجدان أساسنه معارض گيدييورز.
— 516 —
هم، مدنيتڭ سيّئاتنى و قصورلرينى تنقيد ايتمهسندن خاطر و خيالمه گلمهين بر شيئى ضبطنامهلرده إسناد ايدييور: گويا بن، راديو،
(حاشيه): راديو گبى عظيم بر نعمتِ إلٰهيهيه قارشى عظيم بر شكر اولمق ايچون: "راديو قرآنى اوقويوب بتون زمين يوزندهكى إنسانلره ديڭلتديروب، كُرهٔ هوانڭ بر حافظِ قرآن اولماسيدر." ديمشدم.
طيّاره و شمندوفرڭ قوللانيلماسنى قبول ايتمييورم دييه، ترقّياتِ حاضره عليهنده بولونديغمله مسئول ايدييور.
ايشته بو نمونهلرينه قياسًا نه قدر خلافِ عدالت بر معامله اولديغنى، إن شاء اللّٰه إنصافلى، عدالتلى اولان دڭزلى مدّعىعموميسى و محكمهسى گوسترهرك، او ضبطنامهلرڭ أوهاملرينه أهمّيت ويرميهجكلر.
هم أڭ عجيبى بودر كه؛ باشقه محكمهنڭ مدّعىعموميسى بندن صوردى: "محرم بشنجى شعاعده ديمشسڭ: "اوردو، ديزگيننى او دهشتلى شخصڭ ألندن قورتارهجق." مرادڭ، اوردويى حكومته قارشى إطاعتسزلگه سَوق ايتمكدر." بن ده ديدم: "مقصدم؛ او قوماندان يا ئولهجك ويا تبديل ايديلهجك، اوردو اونڭ تحكّمندن قورتولاجق ديمكدر. عجبا هم غايت محرم، سكز سنهده يالڭز ايكى دفعه أليمه گچن و عين زمانده غائب ايديلن، هم آخر زمانه عائد بر حديثڭ معناسنى كلّى بر صورتده بيان ايدن، هم أصلى أسكيدن تأليف ايديلن بر رساله، هم بر تك نفر گورمديگى حالده ناصل سببِ إتهام اولور؟" مع التأسّف، او إنصافسزلرڭ او عجيب إتهامى إدّعانامهيه گيرمش.
هم أڭ غريبى شودر كه، بر يرده ديمشم: جنابِ حقّڭ بيوك نعمتلرى اولان طيّاره، شمندوفر و راديويه بيوك شكر ايله مقابله لازمكن؛ بشر شكر ايتمدى، طيّارهلر ايله باشلرينه بومبا ياغدى. و راديو اويله بيوك بر نعمتِ إلٰهيهدر كه، اوڭا
— 517 —
مقابل شكر ايسه، او راديو ميليونلر ديللى بر كلّى حافظِ قرآن اولوب، بتون زمين يوزندهكى إنسانلره قرآنى ديڭلتديرسين
(حاشيه) استاديمزڭ سنهلرجه أوّل خبر ويرديگى و تمنّى ايتديگى بر حقيقت، مملكتمزده ده تحقّق ايتمش بولونويور. الحمد ِللّٰه، شيمدى راديومزده قرآن اوقونويور. إن شاء اللّٰه اويله بر زمان گلهجكدر كه؛ قرآن حقيقتلرى اولان رسالهِٔ نور راديولرله درس ويريلهجك، بشريت بيوك إستفادهلره نائل اولاجقدر.
و يگرمنجى سوزده قرآنڭ مدنيت خارقهلرندن غيبى خبر ويرديگنى بيان ايدركن بر آيتڭ إشارتى اولارق "كافرلر شمندوفر ايله عالمِ إسلامى مغلوب ايدرلر." ديمشم. إسلامى بو خارقهلره تشويق ايتديگم حالده، بر سببِ إتهام اولارق "شمندوفر و طيّاره و راديو گبى ترقّياتِ حاضره عليهنده" دييه، إدّعانامهنڭ آخرنده بنى أوّلكى مدّعىعمومىنڭ غرضلرينه بناءً إتهام ايدر.
هم هيچ بر مناسبتى اولماديغى حالده، بر آدم رسالهِٔ نورڭ ايكنجى بر إسمى اولان رسالة النور تعبيرندن، "قرآنڭ نورندن بر رسالتدر، بر إلهامدر" ديمش. إدّعانامهده باشقه يرڭ ويردكلرى ياڭليش معنا ايله، گويا "رسالهِٔ نور بر رسولدر" دييه بنم ايچون بر سببِ إتهام طوتولمش.
هم مدافعاتمده يگرمى يرده قطعى بر صورتده حجّتلر ايله إثبات ايتمشز كه، بتون دنيايه قارشى ده اولسه دين و قرآن و رسالهِٔ نورى آلَت ايدهمهيز و ايديلمز و بز اونلرڭ بر حقيقتنى دنيا سلطنتنه دگيشديرمهيز و بِالفعل اويلهيز. بو دعوانڭ أمارهلرى يگرمى سنهده بيڭلردر. مادام بويلهدر، بن و بز بتون قوّتمزله ديرز:
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 518 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
إدّعانامهيه قارشى إعتراضنامهنڭ تتمّهسيدر
بو إعتراضده مخاطبم دڭزلى محكمهسى و مدّعىعموميسى دگل، بلكه باشده إسپارطه و اينهبولى مدّعىعموميلرى اولارق، ياڭليش و ناقص ضبطنامهلريله بورادهكى عجيب إدّعانامهيى عليهمزه ويرديرن غرضكار و وهّام مأمورلردر.
أوّلا: أصل و فصلى اولميان و خاطريمه گلمهين بر سياسى جمعيت نامنى معصوم و سياستله هيچ علاقهلرى اولميان رسالهِٔ نور طلبهلرينه طاقوب و او دائره ايچنه گيرن و ايمان و آخرتندن باشقه هيچ بر مقصدلرى بولونميان بيچارهلرى او جمعيتڭ ناشرى يا فعّال بر ركنى ويا منسوبى ويا رسالهِٔ نورى اوقومش ويا اوقوتمش ويا يازمش دييه صوچلى صايوب محكمهيه ويرمك نه قدر عدالتڭ ماهيتندن اوزاق اولديغنه قطعى بر حجّتى شودر كه: قرآن عليهنده يازيلان، دوقتور دوزينڭ و سائر زنديقلرڭ او مضر أثرلرينى اوقويانلره، حرّيتِ فكر و حرّيتِ علميه دستوريله بر صوچ صاييلمديغى حالده؛ حقيقتِ قرآنيهيى و ايمانيهيى اوگرنمگه غايت محتاج و مشتاق اولانلره گونش گبى بيلديرن رسالهِٔ نورى اوقومق و يازمق بر صوچ صاييلمش. و هم يوز رساله ايچنده ياڭليش معنا ويريلمهمك ايچون، محرم طوتديغمز و نشرينه إذن ويرمديگمز ايكى اوچ رسالهده يالڭز بر قاچ جملهلرينى بهانه گوستروب إتهام ايتمش. حالبوكه او رسالهلرى (برى مستثنا) أسكيشهر محكمهسى تدقيق ايتمش، ايجابنه باقمش، و مستثنا ايسه هم إستدعامده و هم إعتراضنامهمده غايت قطعى جواب ويريلديگى و "ألمزده نور وار، سياست طوپوزى يوق." دييه أسكيشهر محكمهسنده يگرمى وجهله قطعى إثبات ايديلديگى
— 519 —
حالده، او إنصافسز مدّعيلر، اوچ محرم و نشر اولمايان رسالهلرڭ اوچ درت جملهلرينى بتون رسالهِٔ نوره تشميل ايدر گبى، رسالهِٔ نورى اوقويان و يازانى صوچلى و بنى ده حكومت ايله مبارزه ايدر دييه إتهام ايتمشلر. بن و بڭا ياقين و بنم ايله گوروشن دوستلريمى إشهاد و قَسَمله تأمين ايدرم كه: بو اون سنهدن زيادهدر كه؛ ايكى رئيسدن و بر مبعوثدن و قسطمونى واليسندن باشقه، حكومتڭ أركاننى، وكلاسنى، قوماندانلرى، مأمورلرى، مبعوثلرى كيملر اولديغنى قطعيًا بيلمييورم و بيلمهيى ده مراق ايتمهمشم. عجبا هيچ إمكانى وار مى كه؛ بر آدم مبارزه ايتديگى آدملرى طانيماسين و بيلمگه مراق ايتمهسين؟ دوست مى، دشمن مى؟ قارشيسندهكينى طانيماسنه أهمّيت ويرمهسين؟ بو حاللردن آڭلاشيلييور كه، بِالإلتزام هر حالده بنى محكوم ايتمك ايچون غايت أصلسز بهانهلرى ايجاد ايدرلر.
مادام كيفيت بويلهدر.. بن ده بورانڭ محكمهسنه دگل، بلكه او إنصافسزلره ديرم: بن، سزڭ بڭا ويرهجگڭز أڭ آغير جزاڭزه ده بش پاره ويرمم و هيچ أهمّيتى يوق. چونكه بن قبر قپوسنده، يتمش ياشندهيم. بويله مظلوم و معصوم بر ايكى سنه حياتى، شهادت مرتبهسيله دگيشديرمك، بنم ايچون بيوك سعادتدر. رسالهِٔ نورڭ بيڭلر حجّتلريله قطعى ايمانم وار كه؛ ئولوم بزم ايچون بر ترخيص تذكرهسيدر. أگر إعدام ده اولسه، بزم ايچون بر ساعت زحمت، أبدى بر سعادتڭ و رحمتڭ آناختارى اولور. فقط سز أى زندقه حسابنه عدليهيى شاشيرتان و حكومتى بزمله سببسز مشغول ايدن إنصافسزلر! قطعى بيليڭز و تيترهيڭز كه؛ سز إعدامِ أبدى ايله و أبدى حپسِ منفرد ايله محكوم اولويورسڭز. إنتقاممز سزدن پك چوق و مضاعف بر صورتده آلينييور گورويورز. حتّى سزه آجييورز. أوت بو شهرى يوز دفعه مزارستانه بوشالتان ئولوم حقيقتى ألبته حياتدن زياده بر ايستديگى وار. و اونڭ إعدامندن قورتولمق چارهسى، إنسانلرڭ هر مسئلهسنڭ فوقنده أڭ بيوك و أڭ أهمّيتلى و أڭ
— 520 —
لزوملى بر إحتياجِ ضرورى و قطعيسيدر. عجبا بو چارهيى كندينه بولان رسالهِٔ نور شاكردلرينى و او چارهيى بيڭلر حجّتلر ايله بولديران رسالهٔ نورى، عادى بهانهلر ايله إتهام ايدنلر نه قدر كنديلرى حقيقت و عدالت نظرنده متّهم اولويور، ديوانهلر ده آڭلار.
بو إنصافسزلرى آلداتان و هيچ بر مناسبتى اولميان بر سياسى جمعيت وهمنى ويرن اوچ مادّهدر:
برنجيسى:أسكيدن بَرى بنم طلبهلرم بنم ايله قارداش گبى شدّتلى علاقهدار اولمالرى، بر جمعيت وهمنى ويرمش.
ايكنجيسى:رسالهِٔ نورڭ بعض شاكردلرى هر يرده بولونان و جمهوريت قانونلرى مساعده ايدن و ايليشمهين و جماعتِ إسلاميه هيئتلرى گبى حركت ايتمهلرندن بر جمعيت ظن ايديلمش. حالبوكه او محدود اوچ درت شاكردڭ نيّتلرى جمعيت ممعيت دگل، بلكه صِرف خدمتِ ايمانيهده خالص بر قارداشلق و اُخروى تسانددر.
اوچنجيسى:او إنصافسزلر كنديلرينى ضلالت و دنياپرستلكده بيلدكلرندن و حكومتڭ بعض قانونلرينى كنديلرينه مساعد بولدقلرندن فكرًا دييورلر كه: "هر حالده سعيد و آرقداشلرى بزلره و حكومتڭ، بزم مدنيجه نامشروع هوساتمزه مساعد قانونلرينه مخالفدرلر. اويله ايسه، مخالف بر جمعيتِ سياسيهدرلر."
بن ده ديرم: هَىْ بدبختلر! دنيا أبدى اولسيدى و إنسان ايچنده دائمى قالسيدى و إنسانى وظيفهلر يالڭز سياست بولونسيدى، بلكه بو إفتراڭزده بر معنا بولونابيليردى. هم أگر بن سياست ايله ايشه گيرسه ايدم، يوز رسالهده اون جمله دگل، بلكه بيڭ جملهيى سياستوارى و مبارزهكارانه بولاجقديڭز. هم فرضِ محال
— 521 —
اولارق؛ أگر بز دخى سزڭ گبى بتون قوّتمزله دنيا مقصدلرينه و كيفلرينه و سياستلرينه چاليشييورز، دييه (كه؛ شيطان ده بونى اينانديرمغه چاليشهمييور و كيمسهيه قبول ايتديرهمز) هايدى بويله ده اولسه، مادام بو يگرمى سنهده هيچ بر وقوعاتمز گوستريلمييور و حكومت أله باقار، قلبه باقهماز و هر بر حكومتده شدّتلى مخالفلر بولونور. ألبته ينه عدليه قانونى ايله بزلرى مسئول ايتمزسڭز. صوڭ سوزم:
حَسْبِىَ اللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
أسكيشهر محكمهسنده گيزلى قالمش، رسمًا ضبطه گچمهمش و مدافعاتمده دخى يازيلمامش بر أسكى خاطرهيى و لطيف بر واقعهٔ مدافعهيى بيان ايدييورم.
اوراده بندن صورديلر كه: جمهوريت حقّنده فكرڭ نهدر؟ بن ده ديدم: أسكيشهر محكمه رئيسندن باشقه داها سزلر دنيايه گلمهدن، بن ديندار بر جمهوريتجى اولديغمى ألڭزدهكى تاريخچهِٔ حياتم إثبات ايدر. خلاصهسى شودر كه: او زمان شيمديكى گبى، خالى بر تربه قبّهسنده إنزواده ايدم، بڭا چوربا گلييوردى. بن ده دانهلرينى قارينجهلره ويرردم، أكمگمى اونڭ صويى ايله يردم. ايشيدنلر بندن صورييورديلر، بن ده ديردم: بو قارينجه و آرى ملّتلرى جمهوريتجيدرلر. او جمهوريتپرورلكلرينه حرمةً دانهلرينى قارينجهلره ويرردم. صوڭره ديديلر: سن سلفِ صالحينه مخالفت ايدييورسڭ؟ جوابًا دييوردم: خلفاءِ راشدين؛
— 522 —
هر برى هم خليفه هم رئيسِ جمهور ايدى. صدّيقِ أكبر (رض) عشرهِٔ مبشّرهيه و صحابهِٔ كرامه ألبته رئيسِ جمهور حكمنده ايدى. فقط معناسز إسم و رسم دگل، بلكه حقيقتِ عدالتى و حرّيتِ شرعيهيى طاشييان معناىِ ديندار جمهوريتڭ رئيسلرى ايديلر.
ايشته أى مدّعىعمومى و محكمه أعضالرى! أللى سنهدن بَرى بنده بولونان بر فكرڭ عكسيله، بنى إتهام ايدييورسڭز. أگر لائك جمهوريت صورييورسهڭز، بن بيلييورم كه؛ لائك معناسى، بىطرف قالمق، يعنى حرّيتِ وجدان دستوريله، دينسزلره و سفاهتجيلره ايليشمديگى گبى ديندارلره و تقواجيلره ده ايليشمز بر حكومت تلقّى ايدرم. اون سنهدر (شيمدى يگرمى سنه اولويور) كه، حياتِ سياسيه و إجتماعيهدن چكيلمشم. حكومتِ جمهوريه نه حال كسب ايتديگنى بيلمييورم. اَلْعِيَاذُ بِاللّٰه، أگر دينسزلك حسابنه، ايماننه و آخرتنه چاليشانلرى مسئول ايدهجك قانونلرى ياپان و قبول ايدن بر دهشتلى شكله گيرمش ايسه، بونى سزه بِلا پروا إعلان و إخطار ايدرم كه: بيڭ جانم اولسه، ايمانه و آخرتمه فدا ايتمگه حاضرم. نه ياپارسهڭز ياپيڭز! بنم صوڭ سوزم
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ
اولارق سز بنى إعدام و آغير جزا ايله ظلمًا محكوم ايتمهڭزه مقابل ديرم: بن رسالهِٔ نورڭ كشفِ قطعيسيله إعدام اولمايورم، بلكه ترخيص ايديلوب، نور عالمنه و سعادت عالمنه گيدييورم و سزى، أى ضلالت حسابنه بزى أزن بدبختلر! إعدامِ أبدى ايله و دائمى حپسِ منفرد ايله محكوم بيلديگمدن و گورديگمدن تماميله إنتقاممى سزدن آلارق كمالِ راحتِ قلبله تسليمِ روح ايتمگه حاضرم!
موقوف
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 523 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
أفنديلر!
چوق أمارهلرله قطعى قناعتم گلمش كه؛ حكومت حسابنه، "حسّياتِ دينيهيى آلَت ايدهرك أمنيتِ داخليهيى إخلال ايتمك" ايچون بزه هجوم ايديلمييور. بلكه بو يالانجى پرده آلتنده، زندقه حسابنه، بزم ايمانمز ايچون و ايمانه و أمنيته خدمتمز ايچون بزه هجوم ايديلديگنه چوق حجّتلردن بر حجّتى شودر كه: يگرمى سنه ظرفنده، رسالهِٔ نورڭ يگرمى بيڭ نسخهلرى و پارچهلرينى يگرمى بيڭ آدملر اوقويوب قبول ايتدكلرى حالده، رسالهِٔ نورڭ شاكردلرى طرفندن أمنيتڭ إخلالنه دائر هيچ بر وقوعات اولمامش و حكومت قيد ايتمهمش و أسكى و يڭى ايكى محكمه بولمامش. حالبوكه، بويله كثرتلى و قوّتلى پروپاغنده، يگرمى گونده وقوعاتلر ايله كندينى گوسترهجكدى. ديمك حرّيتِ وجدان پرنسيبنه ضد اولارق، بتون ديندار نصيحتجيلره شامل، لاستيكلى بر قانونڭ ١٦٣ نجى مادّهسى ساخته بر ماسكهدر. زنديقلر، بعض أركانِ حكومتى إغفال ايدهرك، عدليهيى شاشيرتوب، بزى هر حالده أزمك ايستهيورلر.
مادام حقيقت بودر، بز ده بتون قوّتمزله ديرز: أى ديننى دنيايه صاتان و كفرِ مطلقه دوشن بدبختلر! ألڭزدن نه گليرسه ياپيڭز. دنياڭز باشڭزى يسين و ييهجك! يوزر ميليون قهرمان باشلر فدا اولدقلرى بر قدسى حقيقته، باشمز دخى فدا اولسون! هر جزا و إعدامڭزه حاضرز! حپسڭ خارجى بو وضعيتده، يوز درجه داخلندن داها فنادر. بزه قارشى گلن بويله بر إستبدادِ مطلق آلتنده هيچ بر حرّيت (نه حرّيتِ علميه، نه حرّيتِ وجدان، نه حرّيتِ دينيه) اولمامسندن، أهلِ ناموس و ديانت و
— 524 —
طرفدارِ حرّيت اولانلره يا ئولمك ويا حپسه گيرمكدن باشقه چارهسى قالماز. بز ده
اِنَّا لِلّٰهِ وَ اِنَّا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ
دييهرك ربّمزه طايانييورز.
موقوف
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
محكمه رئيسى على رضا بك أفندى!
حقوقمى مدافعه ايتمك ايچون أهمّيتلى بر طلبم و بر رجام وار. بن يڭى حرفلرى بيلمييورم و أسكى يازيم ده پك ناقصدر؛ هم بنى باشقهلرله گوروشديرمييورلر، عادتا تجريدِ مطلق ايچندهيم. حتّى إدّعانامه، اون بش دقيقهدن صوڭره بندن آليندى. هم آووقات طوتمق إقتدارم يوق. حتّى سزه تقديم ايتديگم مدافعاتمڭ، چوق زحمتله، بر قسمنى گيزلى اولارق آنجق يڭى حرف ايله بر صورتنى آلابيلدم. هم رسالهِٔ نورڭ بر نوع مدافعهنامهسى و مسلگنڭ خلاصهسى اولان ميوه رسالهسنڭ بر صورتنى مدّعىعمومه ويرمك ايچون و بر ايكى صورتنى آنقره مقاماتنه گوندرمك ايچون يازديرمشدم. بردن اونلرى أليمدن آلديلر، داها ويرمديلر. حالبوكه أسكيشهر عدليهسى، بزه بر ماكينهيى حپسه گوندردى. بز مدافعاتمزى اونده، يڭى حرفله بر ايكى نسخه يازدق؛ هم او محكمه دخى يازدى. ايشته أهمّيتلى طلبم: يا بزه بر ماكينهيى سز ويريڭز ويا بزه مساعده ايديڭز، بز جلب ايدهجگز. تا كه هم مدافعاتمى، هم رسالهِٔ نورڭ مدافعهنامهسى
— 525 —
حكمندهكى رسالهيى يڭى حرفله ايكى اوچ صورتنى آلوب، هم عدليه وكالتنه، هم هيئتِ وكيلهيه، هم مجلسِ مبعوثانه، هم شوراىِ دولته گوندرهجگز. چونكه إدّعانامهده بتون أساس، رسالهِٔ نوردر و رسالهِٔ نوره عائد دعوا و إعتراض، جزئى بر حادثه و شخصى بر مسئله دگل كه چوق أهمّيت ويريلمهسين. بلكه بو ملّتى و مملكتى و حكومتى جدّى علاقهدار ايدهجك و طولاييسيله عالمِ إسلامڭ نظرِ دقّتنى أهمّيتلى بر صورتده جلب ايدهجك بر كلّى حادثه حكمنده و عمومى بر مسئلهدر.
أوت رسالهِٔ نوره پرده آلتنده هجوم ايدن، أجنبى پارمغيله بو وطندهكى ملّتڭ أڭ بيوك قوّتى اولان عالمِ إسلامڭ توجّهنى و محبّتنى و اخوّتنى قيرمق و نفرت ويرديرمك ايچون سياستى دينسزلگه آلَت ايدهرك پرده آلتنده كفرِ مطلقى يرلشديرنلردر كه، حكومتى إغفال و عدليهيى ايكى دفعهدر شاشيرتوب، دير: "رسالهٔ نور و شاكردلرى، دينى سياسته آلَت ايدر، أمنيته ضرر إحتمالى وار."
هَىْ بدبختلر! رسالهِٔ نورڭ گرچه سياستله علاقهسى يوقدر؛ فقط كفرِ مطلقى قيرديغى ايچون، كفرِ مطلقڭ آلتى اولان آنارشيلگى و اوستى اولان إستبدادِ مطلقى أساسيله بوزار، ردّ ايدر. أمنيتى، آسايشى، حرّيتى، عدالتى تأمين ايتديگنه يوزر حجّتلردن برى، بو مدافعهنامهسى حكمندهكى ميوه رسالهسيدر. بونى عالى بر هيئتِ علميه و إجتماعيه تدقيق ايتسينلر، أگر بنى تصديق ايتمزلرسه، بن هر جزايه و إشكنجهلى إعدامه راضىيم!
موقوف
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
— 526 —
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
رئيس بك أفندى!
قرارنامهده اوچ مادّه أساس طوتولمش:
بريسى:جمعيتدر. بن بورادهكى بتون رسالهِٔ نور شاكردلرينى و بنمله گوروشنلرى ويا اوقويان و يازانلرينى عينيله إشهاد ايدييورم، اونلردن صوريڭز كه، بن هيچ بريسنه ديمهمشم: "بر جمعيتِ سياسيه ويا جمعيتِ نقشيه تشكيل ايدهجگز." دائما ديديگم بودر: بز ايمانمزى قورتارمغه چاليشهجغز. عموم أهلِ ايمان داخل اولدقلرى و اوچ يوز ميليوندن زياده أفرادى بولونان بر مقدّس جماعتِ إسلاميهدن باشقه مابيْنمزده مدارِ بحث اولماديغنى و قرآنده "حزب اللّٰه" نامى ويريلن و عموم أهلِ ايمانڭ اخوّتى جهتيله كنديمزى، قرآنه خدمتمز ايچون حزب القرآن، حزب اللّٰه دائرهسنده بولمشز. أگر قرارنامهده بو معنا مراد ايسه، بتون روحمزله، كمالِ إفتخارله إعتراف ايدرز. أگر باشقه معنالر مراد ايسه، اونلردن خبريمز يوقدر!
ايكنجى مادّه:قرارنامهنڭ إعترافيله، قسطمونى ضابطهسنڭ راپور و تصديقيله، هيچ نشر اولونميهجق طرزده اودون و كومور ييغينلرى آلتنده و ميخلى صندوقلرده بولونان و أسكيشهر محكمهسنڭ تدقيقندن و تنقيدندن گچن و بر خفيف جزايى چكديرن و قطعيًا محرم طوتولان تستّر رسالهسى و هجماتِ ستّه و ذيلى رسالهسى گبى كتابلردن بعض جملهلرينه ياڭليش معنا ويرهرك طوقوز سنه أوّلكى زمانه بزى گوتوروب، جزاسنى چكديگمز صوچ ايله مسئول ايتمك ايستهيور.
— 527 —
اوچنجى مادّه:قرارنامهده قاچ يرنده: "دولتڭ أمنيتنى إخلال ايدهبيلير ويا ياپابيلير." گبى تعبيرلرله إمكانات، وقوعات يرنده إستعمال ايديلمش. هركس ممكندر كه بر قتل ياپسين، بو إمكان ايله مسئول اولابيلير مى؟
موقوف
سعيد النورسى
٭ ٭ ٭
بِاسْمِهِ سُبْحَانَهُ
رئيس بك أفندى!
آنقره مقاماتنه، رئيسِ جمهوره إستدعا صورتنده گوندرديگم مدافعهنامهمى و باش وكالتڭ ده بونى أهمّيتله قبول ايتدكلرينى گوسترن جوابى مكتوبنى ربطًا صونويورم، تقديم ايدرم. مقامِ إدّعانڭ عليهمزده بيان ايتديگى أصلسز، إتهامكارانه أوهامڭ قطعى جوابلرى بو مدافعاتمده واردر. سائر يرلرڭ غرضكارانه و سطحى ضبطنامهلرينه بنا ايديلن بورانڭ أهلِ وقوف راپورنده خلافِ واقع و منطقسز چوق سوزلر واردر كه، اونلره قارشى ده بو إعتراضنامهم تقديم ايديلمشدى. أزجمله:
سزه أوّلجه عرض ايتديگم گبى، أسكيشهر محكمهسنه، ١٦٣ نجى مادّه ايله بنى محكوم ايتمك ايستدكلرى زمان ديمشدم: حكومتِ جمهوريهنڭ ايكى يوز مبعوثى ايچنده عين رقم ١٦٣ مبعوثڭ إمضالريله واندهكى دار الفنونمه (مدرسهمه) يوز أللى بيڭ بانقنوط تخصيصات قبول ايتمهلرى و اونڭ ايله حكومتِ جمهوريهنڭ بڭا قارشى توجّهى، بو ١٦٣ نجى مادّهيى حقّمده حكمدن إسقاط ايدييور، ديديگم حالده؛ او أهلِ وقوف، "١٦٣ مبعوث سعيد عليهنده